# Muxaddes Kitap

Институт перевода Библии

## Muxaddes Kitap


MUXADDES


KITAP


Muxaddes Kitaptı awdarıw Institutı


2022

MUXADDES KITAP

Qaraqalpak tilindegi Muxaddes Kitaptıń elektron hám audio nusqaların Muxaddes Kitaptı awdarıw Institutınıń saytınan júklep alıwǵa boladı: https: ibt.org.ru/media?id=KRK/latn

Sózliktegi súwretlemeler:

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Sızılmalar hám súwretlemeler:

Muxaddes shatır; Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

© ÓzMKJ, 2006

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Kartalar:

© UBS, 1994; © UBS 1999; © B & H Publishing Group, 1998;

© Lion Hudson PLC, 2004

ISBN 978-5-93943-310-5

© Институт перевода Библии, 2022


Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru


Институт перевода Библии


Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360


ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

## Alǵí sóz


Alǵí sóz

Sizlerge Muxaddes Kitaptıń qaraqalpaq tiline awdarılǵan barlıq kitabın usınıp atırmız. Muxaddes Kitap 66 kitaptan ibarat bolıp, grek tilinde Bibliya dep ataladı hám bul «kitaplar» degen mánini bildiredi. Usı kitaplardıń bazıları «Tawrat», «Zabur» hám «Injil» atamaları menen xalqımız arasında keńnen tanılǵan.

Muxaddes Kitap – bul insan tariyxındaǵı eń ullı kitaplardıń biri bolıp, áyyemgi xalıqlardıń ómiri haqqında ayrıqsha túsinik beredi. Sonday-aq, bul tariyxıy bahalı dokumentten de joqarı, óytkeni Muxaddes Kitap Qudaydıń insanlar menen bolǵan qarım-qatnası, Qudaydıń Ózi haqqında ashıp beriwi hám Óziniń erkin bildiriwi tuwrısındaǵı jazıwlar. Bul Kitap adam bolıp tuwılǵan Qudaydıń Sóziniń ómiri hám tálimi haqqında gúwalıqtı usınadı. Muxaddes Jazıwdıń tolıq mánisi tariyxıy yadnama sıpatında yamasa ádebiylik usılına baha beriw ushın oqıytuǵınlarǵa ashılmaydı, al onı Jaratıwshımız Óz xalqına ne aytatuǵının biliwdi qálep oqıǵanlar ushın ashıladı.

Muxaddes Kitap eki bólimnen: Eski Kelisimnen hám Jańa Kelisimnen ibarat.

Eski Kelisim 39 kitaptan ibarat bolıp, áyyemgi evrey hám aramey tillerinde jazılǵan. Kóplegen alımlardıń pikiri boyınsha, Eski Kelisim kitapları b. e. sh. dáwirde, yaǵnıy Iysa tuwılmastan aldınǵı dáwirde bir yarım mıń jıl dawamında jazılǵan. Eski Kelisimniń áyyemgi evreyshe teksti bizlerdiń dáwirimizge deyin jetip kelgen, sebebi áyyemgi qoljazbalar muqıyatlı túrde kóshirilip, áwladtan-áwladqa jetkerip berilgen.

Eski Kelisim – bul áyyemgi kitaplardıń jıynaǵı bolıp, tek ǵana diniy kitaplar emes, al mádeniyat hám tariyxtı óz ishine alıp, Qudaydıń Izrail xalqı menen bolǵan qarım-qatnasın sáwlelendiredi. Bular yahudiyler ushın da, masiyxıylar ushın da muxaddes kitaplar bolıp esaplanadı. Birinshi bes kitap «Tawrat», al bazıda «Muwsanıń bes kitabı» dep ataladı, sebebi Quday Ózi tańlaǵan Izrail xalqına Muwsa arqalı Óz nızamların jiberedi. Tawrattıń birinshi kitabında Qudaydıń dúnyanı hám ondaǵı barlıqtı jaratqanı haqqında hám Qudaydıń buyrıǵın buzıp, adamzattı gúnaǵa batırǵan Adam-ata menen Hawa-eneni jaratqanı haqqında sóz etiledi. Tawrattıń keyingi tórt kitabında Izrail xalqınıń Mısır jerinde 400 jıl dawamında qullıqta azap shegiwi, qullıqtan azat bolıwı, Quday wáde qılǵan Qanan jerine qaray jol júriwi hám Qudaydıń Muwsa arqalı bergen Muxaddes Nızamları menen baslı buyrıqları haqqında aytıladı. Usıdan keyingi kitaplarda izraillılardıń ózlerine wáde qılınǵan Qanan jerin basıp alıwı, ol jerdegi izraillılardıń ómiri, Izrail patshalarınıń alıp barǵan urısları, olardıń tabısları hám jeńilisleri haqqında sóz etiledi.

Eski Kelisimde biyler, Izrail patshalıǵındaǵı payǵambarlar, basqa xalıqlar menen baylanıslı waqıyalar haqqında aytılǵan tariyxıy kitaplar menen birge, násiyat, poema hám keleshek haqqında jazılǵan payǵambarshılıq kitapları da bar. Payǵambarshılıq kitaplarında Qudaydıń Óz sózine sadıqlıǵı aytıladı. Izrail xalqı Qudaydan alıslaǵanda eskertilip, keleshekte bolatuǵın tań qalarlıq hám qorqınıshlı waqıyalar haqqında aldın ala sóz etiledi. Jáne de, bul kitaplarda Qudaydıń Óz xalqın qayta tiklew ushın bergen wádesi hám xalıqtıń keleshektegi úmiti haqqında da aytıladı.

Eski Kelisim jáne de, Zabur kitabın óz ishine aladı. Bul kitap Qudaydı alǵıslaw jırlarınan, qosıq qatarlarınan, duwa hám jalbarınıwlardan ibarat. Sonıń menen birge, Ayup, Sulaymannıń hikmetleri, Wazshı kitapları tereń filosofiyalıq pikirlerden, danalıq hám aforizm, yaǵnıy ótkir sózlerden, aqıl hám násiyatlardan ibarat.

Jańa Kelisim, yaǵnıy Injil 27 kitaptan ibarat bolıp, bular áyyemgi grek tilinde Iysa Masiyx tuwılǵannan keyingi dáwirde, b. e. I ásiriniń aqırına deyin jazılǵan. Áyyemgi qoljazbalar muqıyatlı túrde kóshirilip, áwladtan-áwladqa jetkerip berilgenlikten, házirgi dáwirge jetip kelgen. Jańa Kelisimniń birinshi tórt kitabı Xosh Xabardan ibarat bolıp, onda dúnyanıń Qutqarıwshısı Iysa Masiyxtıń ómiri, tálimi, ólimi, qayta tiriliwi hám aspanǵa kóteriliwi haqqında sóz etiledi. Keyin Elshilerdiń isleri kitabında Iysa aspanǵa kóterilgennen soń masiyxıy jámáátleriniń birinshi jılları hám Onıń shákirtleriniń Xosh Xabardı Rim imperiyası boylap qalay járiyalap baslaǵanı haqqında aytıladı. Bunnan soń Masiyxtıń elshileri tárepinen masiyxıylar jámáátlerine hám ayırım adamlarǵa qarata jazılǵan xatlar orın alǵan. Xatlarda elshiler iseniwshilerdi isenimde bekkem bolıwǵa jigerlendiredi hám Qudayǵa ılayıqlı ómirde jasawdıń jol-jorıqların kórsetip, úgit-násiyatlar beredi. Jańa Kelisimniń aqırǵı kitabı – bul Yuxanǵa Quday tárepinen kórsetilgen Ayan. Bunda Quday Ózine qarsı turǵan kúshti jeńip shıǵıwı, Masiyxtıń aqırette jer júzine qayta keliwi, dúnyanıń húkim etiliwi hám dúnyanıń aqırı haqqında astarlı sózler menen bayan etiledi.

Muxaddes Kitapta bayan etilgen kóp waqıyalar batıs Aziyada bolıp ótken bolsa da, ondaǵı biybaha hikmetler dúnya boylap jayılıp, kóp xalıqlardıń mádeniyatın bayıttı. Adamzat tariyxında basqa kitaplarǵa qaraǵanda Muxaddes Kitap kóp tillerge awdarılǵan. Tolıq Muxaddes Kitap búgingi kúnge deyin 700 den aslam tillerge, al ishindegi bazı kitaplar shama menen 3500 tilge awdarılǵan.

Qolıńızǵa uslap turǵan bul awdarma Muxaddes Kitaptı Awdarıw Institutı (IBT) menen awqamlas toparı tárepinen awdarılıp, tekseriwden ótkerildi. Bul úlken isti ámelge asırıw ushın jıllar dawamında kóplegen adamlar óz waqıtların ayamay, tınımsız miynet qıldı. Tek ǵana awdarıwshılar emes, al redaktorlar, filolog hám bir neshe til mamanları jazıwlardıń sapalı bolıwı ushın járdem berdi.

Jańa Kelisim, Jaratılıs, Rut, Ester, hám Yunus kitapları aldın da basıp shıǵarılǵan edi. Tolıq Muxaddes Kitapqa kirgiziw ushın bul kitaplar qayta kórip shıǵıldı.

Muxaddes Jazıwdı túsiniwge járdem beriw ushın, Muxaddes Kitaptıń artqı bóliminde sózlik, súwretlemeler, kartalar, diagrammalar hám taǵı da basqa qosımsha materiallar berilgen. Solardıń ishinde áyyemgi qoljazbalardaǵı ayırmashılıqlardı kórsetetuǵın dizim de bar. Muxaddes Kitaptıń tekstlerinde berilgen juldızshalar (*) usı dizimge silteme beredi.

Jáne de, elektron túrindegi Muxaddes Kitaptı internettegi https: ibtrussia.org/en/media?id=KRK/cyrl saytınan taba alasız. Bul elektron oqıw quralların kompyuter hám uyalı telefon sıyaqlı úskenelerge júklep alıp, olardan paydalanıwıńızǵa boladı.

Muxaddes Kitaptı Awdarıw Institutı (IBT) Kitaplar Kitabın qaraqalpaq tilinde baspaǵa tayarlaw ushın qatnasqanlardıń hámmesine óz minnetdarshılıǵın bildiredi.

Bizlerdiń úmitimiz hám duwamız mınadan ibarat: bul awdarma qaraqalpaq xalqına Qudaydıń dawısın, Qudaydıń Xosh Xabarınıń tolıqlıǵın jetkerip, adamlardıń Oǵan iseniwine hám usı Xosh Xabar boyınsha ómir súriwine járdem beredi.

Quday Taalaǵa shúkirler aytamız hám minnetdarshılıǵımızdı bildiremiz. Jalǵız Qudayǵa alǵıs-maqtawlar bolsın!

## Eski Kelisim

### Eski Kelisim

Eski Kelisim


Jaratılıs

Shıǵıw

Lebiyliler

Sanlar

Nızamnıń qaytalanıwı

Eshua

Biyler

Rut

1 Patshalar

2 Patshalar

3 Patshalar

4 Patshalar

1 Jılnama

2 Jılnama

Ezra

Nexemiya

Ester

Ayup

Zabur

Hikmetler

Wazshı

Qosıqlar qosıǵı

Iyshaya

Eremiya

Joqlaw

Ezekiel

Daniel

Hoshea

Ioel

Amos

Obadiya

Yunus

Mixa

Naxum

Xabaqquq

Sefaniya

Xaggay

Zexariya

Malaxiya


### Jaratılıs

#### Jaratılıs

Jaratılıs


Alǵí sóz

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]


#### Alǵí sóz


Jaratılıs kitabı


Kitap haqqında maǵlıwmat

Jaratılıs kitabı Tawrattıń birinshi kitabı bolıp, onda dúnyanıń jaratılıwı, adamzattıń payda bolıwı, gúnaǵa batıwı, adamzattıń tariyxı, sońınan Quday tańlap alǵan Ibrayım hám onıń urpaqları haqqında sóz etiledi.

Jaratılıs kitabınıń birinshi bóliminde (1–11 baplar) dúnyanıń hám adamzattıń Ibrayımǵa deyingi dáwiri gúrriń etiledi. Quday hámme nárseni ájayıp qılıp jaratqan edi, biraq eń birinshi jaratılǵan eki adam – Adam-ata menen Hawa-ene Qudayǵa boysınbay, dúnyaǵa gúna alıp keledi.

Adamlar sonshelli gúnaǵa batqanlıqtan, Nux hám onıń xojalıǵınan basqa pútkil adamzattı qırıp taslaw ushın, Quday jer júzine topan suwın jiberiwdi sheshedi. Topan suwınan keyin, xalıqlar jer júzi boylap tarqala baslaydı. Biraq olardıń kópshiligi Qudayǵa jáne boysınbay qoyadı.

Jaratılıs kitabınıń qalǵan bólegi (12–50 baplar) Ibrayım hám onıń urpaǵına baylanıslı bolǵan waqıyalardı bayanlaydı. Quday Ibrayımdı shaqırǵanda, oǵan wáde berip, bılay dedi: «Men sennen ullı xalıq dóretemen. Seni jarılqayman hám atıńdı mártebeli qılaman… Jer júzindegi barlıq xalıqlar sen arqalı jarılqanadı» (12:2-3).

Ibrayım hám Sara Qanan jerine kóship baradı. Sebebi Quday sol jerdi olardıń urpaqlarına beriwdi wáde etken edi. Ibrayım hám Sara qartayǵan shaǵında perzentli bolıp, onıń atın Ísaq dep qoyadı. Keyin Ísaqtan Yaqıp hám Esaw atlı eki perzent tuwıladı.

Kitaptıń aqırında Yaqıp hám onıń ulları xojalıqları menen birge Mısırǵa kóship barıp, sol jerde jasaydı. Sebebi Yaqıptıń ullarınıń biri Yusup Mısırǵa qul bolıp satılıp, keyin ala Mısırdıń húkimdarı boladı. Qudaydıń bir kúni Óz wádesin orınlaytuǵının bilgen Yusup óz aǵa-inilerine Qudaydıń olardı sol jerden alıp shıǵıp, wáde etken jerine alıp baratuǵının aytadı.

#### 1


Dúnyanıń jaratılıwı

1Eń basta Quday[†] aspan hám jerdi jarattı[+]. 2Jer túr-tússiz qańırap atırǵan bolıp, tuńǵıyıq ústin qarańǵılıq qaplaǵan edi. Al Qudaydıń Ruwxı[†] bolsa, suwlardıń ústinde ushıp júr edi.

3Sonda Quday: «Jaqtılıq bolsın!» – dep buyırdı hám jaqtılıq payda boldı. 4Quday jaqtılıqtıń jaqsı ekenin kórdi hám onı qarańǵılıqtan ajırattı. 5Solay etip, Quday jaqtılıqtı «kúndiz», al qarańǵılıqtı «tún» dep atadı. Kesh bolıp, tań attı. Bul birinshi kún edi.

6Quday: «Suwlar ortasında bir gúmbez payda bolıp, suwlardı bir-birinen ayırıp tursın!» – dep buyırdı. 7Bul bılay boldı: Quday aspan gúmbezin jaratıp, gúmbez astındaǵı suwlardı gúmbez ústindegi suwlardan ayırdı. 8Quday gúmbezdi «aspan» dep atadı. Kesh bolıp, tań attı. Bul ekinshi kún edi.

9Quday: «Aspan astındaǵı suwlar bir jerge toplanıp, qurǵaqlıq kórinsin!» – dep buyırdı. Solay boldı da. 10Quday qurǵaqlıqtı «jer» dep, al toplanǵan suwlardı «teńiz» dep atadı. Quday bunıń jaqsı ekenin kórdi.

11Quday: «Jer jasıl shóplerdi, tuqım shashatuǵın ósimliklerdi hám tuqımı miywesinde bolǵan jemis aǵashların túr-túrine qaray óndirsin!» – dep buyırdı hám solay boldı da. 12Jer jasıl shóplerdi, túr-túrine qaray tuqım shashatuǵın ósimliklerdi hám tuqımı miywesinde bolǵan jemis aǵashların óndirdi. Quday bunıń da jaqsı ekenin kórdi. 13Kesh bolıp, tań attı. Bul úshinshi kún edi.

14Quday: «Kúndiz benen túndi bir-birinen ayırıw ushın hám máwsimlerdi, kúnlerdi, jıllardı belgilew ushın, aspan gúmbezinde jaqtırtqıshlar payda bolsın. 15Olar aspan gúmbezinde turıp, jer júzin jaqtı qılsın!» – dep buyırdı. Solay boldı da. 16Quday úlken eki jaqtırtqıshtı: kúndizdi basqarıw ushın úlken jaqtırtqıshtı hám túndi basqarıw ushın kishi jaqtırtqıshtı, jáne de, juldızlardı da jarattı. 17-18Jer júzin jaqtı qılıp turıw ushın, kúndiz benen túndi basqarıw ushın hám jaqtılıqtı qarańǵılıqtan ayırıw ushın, Quday olardı aspan gúmbezine jaylastırdı. Quday bunıń da jaqsı ekenin kórdi. 19Kesh bolıp, tań attı. Bul tórtinshi kún edi.

20Quday: «Suwlar janlı janıwarlarǵa tolsın! Jer ústinde aspan gúmbezi boylap quslar ushsın!» – dep buyırdı. 21Quday aybatlı teńiz janıwarların, suwlarda tolıp tasqan pútkil janıwarlardı hám hár túrli quslardı jarattı. Quday bunıń da jaqsı ekenin kórdi. 22Quday olardı jarılqap: «Ósip-ónip, kóbeyińler, teńiz suwların toltırıńlar. Jer júzinde quslar kóbeysin!» – dedi. 23Kesh bolıp, tań attı. Bul besinshi kún edi.

24Quday: «Jer túrli-túrli janlı janıwarlardı: mallardı, jabayı haywanlardı hám jer bawırlawshılardı óndirsin!» – dep buyırdı. Solay boldı da. 25Quday túrli-túrli haywanlardı, mallardı hám jer bawırlawshılardı jarattı. Quday bulardıń da jaqsı ekenin kórdi.

26Quday: «Óz kórinisimizdey qılıp, Ózimizge uqsatıp, adamdı jaratayıq. Olar teńizdegi balıqlar, aspandaǵı quslar, mallar, jer bawırlawshılar hám jer betindegilerdiń hámmesi ústinen hákimlik etsin!» – dedi. 27Quday adamdı Ózine uqsatıp jarattı. Olardı erkek hám hayal etip jarattı[+]. 28Quday olardı jarılqap: «Ósip-ónip, kóbeyińler. Jer betin toltırıp, onı iyelep alıńlar. Teńizdegi balıqlar, aspandaǵı quslar, jer betinde háreket etiwshi barlıq haywanatlar ústinen hákimlik etińler!» – dedi.

29Quday jáne bılay dedi: «Mine, Men sizlerge jer júzindegi tuqım shashatuǵın barlıq ósimliklerdi, tuqımı miywesinde bolǵan barlıq jemis aǵashların berdim. Olar sizlerge azıq boladı. 30Al jer betindegi jabayı haywanlarǵa, aspandaǵı quslarǵa, jer bawırlawshılarǵa, ulıwma jer betinde tirishilik etiwshi barlıq haywanatlarǵa azıq ushın kók shóplerdi berdim». Solay boldı da.

31Quday barlıq jaratqanlarına qarap, olardıń hámmesiniń de júdá jaqsı ekenin kórdi. Kesh bolıp, tań attı. Bul altınshı kún edi.

#### 2

1Usılayınsha aspan hám jer, olardaǵı pútkil barlıq jaratılıp bolındı. 2Quday[†] Óz islerin jetinshi kúnge deyin tamamlap, jetinshi kúni barlıq islerinen dem aldı. 3Ol jetinshi kúndi jarılqap, onı muxaddes[†] etip ayırdı. Sebebi Ol usı kúni Óziniń barlıq jaratıwshılıq islerinen dem aldı.

4Mine, aspan hám jerdiń jaratılıw tariyxı usınday.


Adam-ata hám Hawa-ene

Quday Iye[†] aspan menen jerdi jaratqanda, 5jer betinde ele birde bir dala putası yamasa birde bir dala shóbi óspegen edi. Óytkeni Quday Iye ele jerge jawın jawdırmaǵan bolıp, jerdi tárbiyalaytuǵın adam da joq edi. 6Biraq jerden bulaq suwı shıǵıp, pútkil jer júzin suwǵarıp turatuǵın edi. 7Sońınan Quday Iye jerdiń topıraǵınan adamdı jaratıp, onıń murnına ómir demin úpledi. Solay etip, adam[*] tiri jan boldı[+].

8Quday Iye shıǵısta, Edende bir baǵ ornatıp, Ózi jaratqan adamın sol jerge jaylastırdı. 9Keyin Quday Iye kózdiń jawın alatuǵın, jewge jaqsı túrli-túrli miywe aǵashların jerden ósirip shıǵardı. Al baǵdıń ortasına ómir teregin hám jaqsılıq penen jamanlıqtı biliw teregin ósirip shıǵardı[+].

10Edennen bir dárya aǵıp, baǵdı suwǵardı hám arı qaray tórt tarmaqqa bólinip ketti. 11Olardıń birinshisiniń atı – Pishon bolıp, ol altın káni bolǵan pútkil Xawila jerin aylanıp aǵadı[+]. 12Altını jaqsı bolǵan ol jerde xosh iyisli shayır hám oniks tası bar. 13Ekinshi dáryanıń atı – Gixon bolıp, ol pútkil Kush jerin aylanıp aǵadı. 14Úshinshi dáryanıń atı Tigr bolıp, ol Ashshurdıń shıǵıs tárepinen aǵıp ótedi. Tórtinshi dáryanıń atı – Evfrat edi[+].

15Solay etip, Quday Iye Eden baǵın tárbiyalawı hám ǵamxorlıq qılıwı ushın adamdı sol jerge ornalastırıp, 16oǵan: «Sen bul baǵdaǵı qálegen teregińniń miywesinen jey alasań. 17Biraq jaqsılıq hám jamanlıqtı biliw tereginen jeme, jeseń sózsiz óleseń», – dep buyırdı.

18Sońınan Quday Iye: «Adamnıń jalǵız bolǵanı jaqsı emes, oǵan ılayıqlı járdemshi jarataman», – dedi. 19Quday Iye jerdegi haywanlardıń, aspandaǵı quslardıń hámmesin topıraqtan jaratıp, olarǵa qanday at beretuǵının biliw ushın, olardı adamǵa alıp keldi. Adam hár birine qanday at qoysa, sol janlı janıwar solay atalatuǵın boldı. 20Adam barlıq mallarǵa, aspandaǵı quslarǵa hám jabayı haywanlarǵa at qoydı. Biraq adamnıń ózine ılayıqlı járdemshi tabılmadı.

21Sonda Quday Iye adamǵa tereń uyqı berdi hám ol uyıqlap atırǵanda, onıń bir qabırǵasın alıp, ornın et penen jawıp qoydı[+]. 22Quday Iye adamnıń qabırǵasınan hayaldı jaratıp, onı adamǵa alıp keldi.

23Sonda adam bılay dedi:

«Meniń súyeklerimnen alınǵan súyek,
Etimnen alınǵan et minekey-ǵo!
Ol hayal adam[*] dep atalsın,
Óytkeni ol er adamnan alındı».

24Sonlıqtan er adam ata-anasın qaldırıp, óz hayalına qosıladı hám ekewi bir dene boladı[+].

25Adam da, onıń hayalı da jalańash edi, biraq olar bir-birinen uyalmadı.

#### 3


Adamnıń gúna islewi

1Quday[†] Iye[†] jaratqan jabayı haywanlardıń ishindegi eń hiylekeri jılan edi. Jılan hayaldan:

– Haqıyqattan da, Quday baǵdaǵı hesh bir terektiń miywesinen jemeń dedi me? – dep soradı[+]. 2Hayal jılanǵa bılay dep juwap berdi:

– Bizler baǵdaǵı tereklerdiń miywelerinen jey alamız. 3Biraq Quday: «Baǵdıń ortasındaǵı terektiń miywesinen jemeń, oǵan qol tiygizbeń, bolmasa ólip qalasız», – degen edi[+].

4Jılan hayalǵa:

– Yaq, hasla ólmeysiz! 5Sebebi sol terektiń miywesinen jegenińizde kózlerińiz ashılıp, jaqsılıq penen jamanlıqtı biletuǵınıńızdı hám Quday sıyaqlı bolatuǵınıńızdı Quday biledi, – dedi.

6Hayal terektiń miywesiniń jewge jaqsı hám kózge jaǵımlı ekenin kórip, onnan bilim alıwǵa bolatuǵının bilgenlikten, háwesi keldi. Sonlıqtan ol miyweni úzip alıp jedi hám janındaǵı kúyewine de berdi. Kúyewi de jedi[+]. 7Sol waqıtta-aq ekewiniń de kózleri ashılıp, ózleriniń jalańash ekenin bildi. Olar ánjir aǵashlarınıń japıraqların bir-birine tigip, ózleri ushın japqıshlar isledi.

8Olar kúnniń ıssılıǵı qaytqan waqıtta, baǵdıń ishinde Quday Iyeniń júrgenin esitti hám Onnan tasalanıp, baǵdaǵı tereklerdiń arasına jasırındı. 9Biraq Quday Iye adamdı dawıslap shaqırıp:

– Qay jerdeseń? – dedi.

10Sonda adam:

– Baǵda júrgenińdi esitkenimde qorqıp kettim. Men jalańash bolǵanlıqtan jasırındım, – dedi.

11Quday Iye adamnan:

– Jalańash ekenligińdi saǵan kim ayttı? Ya bolmasa, Men jeme dep buyırǵan terektiń miywesinen jediń be? – dep soradı.

12Adam:

– Sen maǵan bergen hayal terektiń miywesinen berdi, men de jedim, – dep juwap berdi.

13Quday Iye hayalǵa:

– Bul ne qılǵanıń? – dedi.

Hayal:

– Jılan meni aldadı, sonlıqtan men jedim, – dedi.

14Sonda Quday Iye jılanǵa bılay dedi:

– Sen bul isiń ushın barlıq mallar hám jabayı haywanlar arasınan shetletilip, náletiy bolasań. Ómiriń boyı jer bawırlap, topıraq jeyseń. 15Men seniń menen hayaldı, onıń urpaǵı menen seniń urpaǵıńdı bir-birine dushpan etip qoyaman. Onıń urpaǵı seniń basıńdı ezedi, al sen onıń tabanın shaǵasań[+].

16Sońınan Quday Iye hayalǵa:

– Hámiledarlıq waqtıńda awır azap shektiremen, qıynalıp tuwatuǵın bolasań. Sen kúyewińe qushtar bolasań, ol seni basqaratuǵın boladı, – dedi[+].

17Al adamǵa bılay dedi:

– Hayalıńnıń sózin tıńlap, Men jeme dep buyırǵan terektiń miywesinen jegeniń ushın, jer sen sebepli náletlenedi. Ómiriń boyı awır miynet etip, jerden azıǵıńdı tawıp jeytuǵın bolasań. 18Sen dala shóplerin awqat eteseń, jer sen ushın sheńgel hám oshaǵan ósiredi. 19Jerge qaytqanıńsha, nanıńdı mańlay terińdi tógip tabatuǵın bolasań. Óytkeni sen topıraqsań, topıraqtan jaratılǵanıń sebepli jáne topıraqqa aylanasań[+].

20Adam óziniń hayalın Hawa[*] dep atadı, sebebi ol pútkil adamzattıń túp anası boldı.

21Quday Iye Adam hám onıń hayalı ushın teriden kiyim islep, olardı kiyindirdi. 22Sońınan Quday Iye bılay dedi: «Mine, adam jamanlıq penen jaqsılıqtı bilip, Bizlerdiń birimiz sıyaqlı boldı. Endi ol ómir teregine qolın sozıp, onıń miywesin alıp jemesin hám máńgilik ómir[†] súrmesin»[+].

23Solay etip, óz denesi jaratılǵan topıraqtı tárbiyalaw ushın, Quday Iye adamdı Eden baǵınan shıǵarıp jiberdi. 24Ol adamdı quwıp shıǵarıp jiberdi hám ómir teregine baratuǵın joldı qorǵaw ushın Eden baǵınıń shıǵıs tárepine kerublardı[†][*] hám hár tárepke aylanıp turatuǵın otlı qılıshtı qoydı.

#### 4


Kain hám Abıl

1Adam hayalı Hawa menen jaqınlasqannan soń, hayalı hámiledar bolıp, Kaindı tuwdı. Sonda Hawa: «Men Jaratqan Iyeniń[†] járdemi menen adamdı dúnyaǵa keltirdim», – dedi. 2Sońınan ol taǵı da Kainnıń inisi Abıldı tuwdı. Abıl shopan, al Kain diyxan boldı. 3Aradan bir neshe waqıt ótkennen soń, Kain jerdiń óniminen Jaratqan Iyege qurbanlıq[†] berdi. 4Abıl da óziniń súriwindegi tuńǵısh tóllerdiń bir neshesin ákelip, olardıń maylı bóleklerin qurbanlıqqa berdi. Jaratqan Iye[†] Abıldı hám onıń qurbanlıǵın qabıl etti. 5Biraq Kaindı hám onıń qurbanlıǵın qabıl etpedi. Sonda Kain qattı ashıwlanıp, qabaǵı qarıs jawıldı.

6Jaratqan Iye Kainǵa:

– Sen ne ushın ashıwlanasań? Nege qabaǵıń qarıs jawıladı? 7Eger niyetiń jaqsı bolsa, basıńdı kóterip júrmes pe ediń? Biraq, eger niyetiń jaman bolsa, esik aldında gúna[†] jatır. Ol seni ózine tartadı, biraq sen onnan ústem bol, – dedi[+].

8Kain inisi Abılǵa:

– Júr, atızǵa barayıq! – dedi.

Olar atızda bolǵan waqıtta Kain inisi Abılǵa topılıp, onı óltirdi.

9Jaratqan Iye Kainnan:

– Iniń Abıl qay jerde? – dep soradı.

Ol:

– Bilmeymen, men ne inimniń qarawılıman ba? – dep juwap berdi.

10Sonda Jaratqan Iye bılay dedi:

– Sen ne islep qoydıń? Inińniń qanı Maǵan jerden nala etip atır. 11Seniń óz qolıń menen óltirgen inińniń qanın ishiw ushın awzın ashqan jerden endi sen quwıp jiberilip, náletiy bolasań. 12Bunnan bılay, tárbiyalaǵan jeriń ónim bermeytuǵın boladı hám sen jer betinde turaqlay almay, gezendege aylanasań.

13Kain Jaratqan Iyege:

– Meniń jazam kótere almaytuǵın dárejede awır. 14Búgin Sen meni bul jerlerden quwıp atırsań, endi men Seniń kózińnen tasa bolıp, bir jerde turaqlay almay, gezendege aylanaman. Meni dus kelgen adam óltirip ketiwi múmkin-ǵo, – dedi.

15Sonda Jaratqan Iye oǵan:

– Yaq! Eger kim de kim seni óltirse, onnan jeti ese ósh alınadı, – dedi.

Solay etip, Kainǵa duslasqan hesh bir adam onı óltirmewi ushın, Jaratqan Iye oǵan bir belgi saldı[+]. 16Kain Jaratqan Iyeniń janınan ketip, Edenniń shıǵısındaǵı Nod[*] degen jerge ornalastı.


Kainnıń urpaqları

17Kain hayalı menen jaqınlasqannan soń, hayalı hámiledar bolıp, Xanoxtı tuwdı. Sol waqıtta Kain bir qala salıp atır edi. Ol qalaǵa ulı Xanoxtıń atın qoydı. 18Xanoxtan Irad tuwıldı. Iradtan Mexuyael, Mexuyaelden Metushael, Metushaelden Lamex tuwıldı.

19Lamex eki hayal aldı: birinshisiniń atı – Ada, ekinshisiniń atı – Silla edi. 20Ada Yabaldı tuwdı. Ol shatırlarda jasawshı sharwalardıń túp babası boldı. 21Inisiniń atı Yubal edi. Ol barlıq lira[†][*] hám sıbızǵı shertetuǵınlardıń túp babası boldı. 22Al Silla Tubal-Qayındı tuwdı. Ol barlıq qola hám temir quralların islewshi boldı. Tubal-Qayınnıń qarındası Naama edi.

23Lamex hayallarına bılay dedi:

«Háy, Ada hám Silla, meni tıńlańlar!
Lamextiń hayalları,
Sózime qulaq salıńlar!
Meni jaraqatlaǵanı ushın bir er adamdı,
Urǵanı ushın bir jas jigitti óltiremen.
24Eger Kain ushın ósh alınsa jeti ese,
Lamex ushın ósh alınar jetpis ese».


Shet hám Enosh

25Adam hayalı menen taǵı jaqınlasqannan soń, hayalı bir ul tuwdı. Ol: «Quday[†] Kain óltirgen Abıldıń ornına maǵan basqa perzent berdi», – dep, balaǵa Shet[*] dep at qoydı. 26Shetten de bir ul tuwılıp, onıń atın Enosh dep qoydı.

Adamlar sol waqıttan baslap Jaratqan Iyeniń atın aytıp shaqıra basladı.

#### 5


Adam-atadan Nuxqa deyingi urpaqlar

1Adamnıń shejiresi mınaday:

Quday[†] adamdı jaratqanda, onı Ózine uqsatıp jarattı. 2Olardı erkek hám hayal qılıp jarattı hám sol kúni olardı jarılqap, olarǵa «adam» dep at qoydı[+].

3Adam bir júz otız jasqa shıqqanda, ózine uqsas, óziniń biynesindey bir balalı bolıp, oǵan Shet dep at qoydı[+]. 4Shet tuwılǵannan soń, Adam jáne segiz júz jıl jasadı. Onıń basqa da ulları hám qızları boldı. 5Adam barlıǵı bolıp toǵız júz otız jıl ómir súrip, qaytıs boldı.

6Shet bir júz bes jasqa shıqqanda, ulı Enosh tuwıldı. 7Enosh tuwılǵannan soń, Shet jáne segiz júz jeti jıl jasadı. Onıń basqa da ulları hám qızları boldı. 8Shet barlıǵı bolıp toǵız júz on eki jıl ómir súrip, qaytıs boldı.

9Enosh toqsan jasqa shıqqanda, ulı Kenan tuwıldı. 10Kenan tuwılǵannan soń, Enosh jáne segiz júz on bes jıl jasadı. Onıń basqa da ulları hám qızları boldı. 11Enosh barlıǵı bolıp toǵız júz bes jıl ómir súrip, qaytıs boldı.

12Kenan jetpis jasqa shıqqanda, ulı Mahalalel tuwıldı. 13Mahalalel tuwılǵannan soń, Kenan jáne segiz júz qırıq jıl jasadı. Onıń basqa da ulları hám qızları boldı. 14Kenan barlıǵı bolıp toǵız júz on jıl ómir súrip, qaytıs boldı.

15Mahalalel alpıs bes jasqa shıqqanda, ulı Ered tuwıldı. 16Ered tuwılǵannan soń, Mahalalel jáne segiz júz otız jıl jasadı. Onıń basqa da ulları hám qızları boldı. 17Mahalalel barlıǵı bolıp segiz júz toqsan bes jıl ómir súrip, qaytıs boldı.

18Ered bir júz alpıs eki jasqa shıqqanda, ulı Enox tuwıldı. 19Enox tuwılǵannan soń, Ered jáne segiz júz jıl jasadı. Onıń basqa da ulları hám qızları boldı. 20Ered barlıǵı bolıp toǵız júz alpıs eki jıl ómir súrip, qaytıs boldı.

21Enox alpıs bes jasqa shıqqanda, ulı Metushelax tuwıldı. 22Metushelax tuwılǵannan soń, Enox úsh júz jıl dawamında Quday menen tıǵız baylanısta jasadı. Onıń basqa da ulları hám qızları boldı. 23Enox barlıǵı bolıp úsh júz alpıs bes jıl jasadı. 24Ol Quday menen tıǵız baylanısta jasadı. Sońınan ol jer betinen ǵayıp boldı. Óytkeni Quday onı Óziniń janına alǵan edi[+].

25Metushelax bir júz seksen jeti jasqa shıqqanda, ulı Lamex tuwıldı. 26Lamex tuwılǵannan soń, Metushelax jáne jeti júz seksen eki jıl jasadı. Onıń basqa da ulları hám qızları boldı. 27Metushelax barlıǵı bolıp toǵız júz alpıs toǵız jıl ómir súrip, qaytıs boldı.

28Lamex bir júz seksen eki jasqa shıqqanda, bir balalı boldı. 29Ol: «Jaratqan Iyeniń[†] náletlegen jeri sebepli shekken azabımızdı hám miynetimizdi bul bala jeńilletip, ráhát beredi», – dep balaǵa Nux[*] dep at qoydı[+]. 30Nux tuwılǵannan soń, Lamex jáne bes júz toqsan bes jıl jasadı. Onıń basqa da ulları hám qızları boldı. 31Lamex barlıǵı bolıp jeti júz jetpis jeti jıl ómir súrip, qaytıs boldı.

32Nux bes júz jıl jasaǵannan soń, ulları Sam, Xam hám Yafet tuwıldı.

#### 6


Nux hám onıń keme soǵıwı

1Jer betinde adamlar kóbeye basladı. Olardan qızlar da tuwıldı. 2Iláhiy barlıqlar[*] adamlardıń qızlarınıń sulıw ekenin kórip, ózleri unatqanların hayallıqqa aldı[+]. 3Sonda Jaratqan Iye[†]: «Meniń Ruwxım adamzatta máńgi qalmaydı, óytkeni olar barı-joǵı bir adam. Adamnıń ómiri bir júz jigirma jıl boladı», – dedi[+].

4Iláhiy barlıqlar adamlardıń qızlarına úylenip, balalı bolǵan kúnlerde hám sol kúnlerden keyin de jer júzinde dáwler bar edi. Olar áyyemgi zamannıń ataqlı qaharmanları hám ataqlı adamları boldı[+].

5Jaratqan Iye qarap, jer júzinde adamzattıń jaman isleriniń kóp ekenin, olardıń kewlindegi oy-niyetleriniń bárhama jawızlıqqa tolı ekenin kórdi[+]. 6Ol jer betinde adamzattı jaratqanına ókinip, júregi ǵamǵa toldı[+]. 7Sonda Jaratqan Iye bılay dedi: «Ózim jaratqan adamzattı, haywanlardı, jer bawırlawshılardı hám quslardı jer betinen qırıp taslayman. Sebebi Men olardı jaratqanıma ókinemen». 8Biraq Nux Jaratqan Iyeniń[†] miyrimine eristi.

9Nuxtıń ómir tariyxı mınaday: Nux zamanlasları arasında haq hám minsiz adam bolıp, Quday[†] menen tıǵız baylanısta jasaytuǵın edi[+]. 10Ol Sam, Xam hám Yafet degen úsh ullı boldı.

11Qudaydıń kóz aldında jer júzi buzılıp, jawızlıqqa tolǵan edi. 12Quday jer júzine qarap, onıń sonshelli buzılǵanın kórdi. Óytkeni adamlar joldan shıqqan edi. 13Sonda Quday Nuxqa bılay dedi: «Men pútkil adamzattı joq etemen, óytkeni olar sebepli jer jawızlıqqa toldı. Men olarǵa qosıp, jer betin de joq etemen. 14Sen ózińe gofer aǵashınan bir keme soq. Onı bólmelerge bólip, ishi-sırtın qara may[†] menen mayla. 15Sen kemeni bılay soǵıwıń kerek: onıń uzınlıǵı úsh júz shıǵanaq, eni eliw shıǵanaq, biyikligi otız shıǵanaq bolsın. 16Al bastırmasın bir shıǵanaq joqarı qılıp isle. Qapısın qaptaldan qoy hám kemeniń tómengi, ortanǵı hám joqarǵı qabatları bolsın. 17Minekey, Men jer júzine topan suwın jiberip, aspan astındaǵı hámme tiri jandı joq etemen. Jerdegi barlıq nárse qırılıp qaladı. 18Biraq Men seniń menen Óz kelisimimdi[†] dúzemen: sen óz ullarıń, hayalıń hám kelinleriń menen birge kemege kir. 19Aman qalıwı ushın, óziń menen birge kemege barlıq janıwarlardıń erkek hám urǵashısınan jup-juptan alıp kir. 20Aman qalıwı ushın, quslardıń, haywanlardıń hám jer bawırlawshılardıń hár qıylı túrleri jup-juptan saǵan keledi. 21Ózińe hám olarǵa azıq bolatuǵın hár qıylı awqatlıq zatlardı jetkilikli etip jıynap qoy».

22Nux Qudaydıń buyırǵanlarınıń barlıǵın orınladı.

#### 7


Topan suwı

1Jaratqan Iye[†] Nuxqa bılay dedi: «Pútkil xojalıǵıń menen kemege kir. Óytkeni Men zamanlaslarıń ishinde tek seniń ǵana Meniń aldımda haq ekenińdi kórdim. 2Óziń menen birge hadal dep esaplanǵan haywanlardıń túrlerinen, erkek hám urǵashısınan jeti juptan, haram dep esaplanǵan haywanlardıń túrlerinen, erkek hám urǵashısınan eki juptan al. 3Jáne de, tuqımı jer betinde saqlanıp qalıwı ushın, quslardıń hár qıylı túrlerinen erkek hám urǵashısınan jeti juptan al. 4Óytkeni Men jeti kúnnen keyin jerge qırıq kún, qırıq tún jawın jawdıraman. Ózim jaratqan hár bir tiri jandı jer betinen qırıp taslayman».

5Nux Jaratqan Iyeniń[†] buyırǵanlarınıń barlıǵın orınladı.

6Jerdi topan suwı basqanda, Nux altı júz jasta edi. 7Nux, onıń ulları, hayalı hám kelinleri topan suwınan qutılıw ushın kemege kirdi. 8-9Qudaydıń Nuxqa buyırǵanınday, hadal hám haram dep esaplanǵan hár túrli haywanlar, quslar hám jer bawırlawshılardıń erkegi hám urǵashısı jup-jup bolıp Nuxqa kelip, kemege kirdi. 10Jeti kúnnen soń, jer betin topan suwı qaplay basladı.

11Nux altı júz jasqa tolǵan jıldıń ekinshi ayınıń on jetinshi kúninde tereń tuńǵıyıqtıń barlıq bulaqlarınan suw atlıǵıp, aspan qaqpaqları ashılıp ketti. 12Jer júzine qırıq kún, qırıq tún jawın jawdı.

13Tap sol kúni Nux, onıń ulları Sam, Xam, Yafet, Nuxtıń hayalı hám úsh kelini kemege kirdi. 14Barlıq jabayı haywanlardıń, mallardıń, jer bawırlawshılardıń, barlıq quslardıń hám qanatlılardıń da hár qıylı túrleri olar menen birge kirdi. 15Hár túrli janlı janıwarlar jup-juptan Nuxqa kelip, kemege kirdi. 16Kemege kirgen haywanlar Quday[†] Nuxqa buyırǵanınday erkek hám urǵashı edi. Sonnan keyin, Jaratqan Iye Nuxtıń izinen kemeniń qapısın japtı.

17Topan suwı qırıq kún dawam etti hám suwlar tasıp, kemeni jerden joqarıǵa kóterdi. 18Suw jer betinde sonshelli kóbeyip joqarı kóterilgenlikten, keme suw betinde júze basladı. 19Suwlardıń kóterilgeni sonshelli, jer betindegi barlıq bálent tawlar suw astında qaldı. 20Kóterilgen suwlar tawlardıń ústin on bes shıǵanaq joqarı qapladı. 21Jer júzindegi barlıq tirishilik: quslar, mallar, jabayı haywanlar, jer bawırlawshılar hám barlıq adamlar qırılıp qaldı. 22Qurǵaqlıqtaǵı tiri jannıń hámmesi ólip qaldı. 23Jer júzindegilerdiń hámmesi: adamlardan baslap mallarǵa deyin, jer bawırlawshılardan baslap quslarǵa deyin nabıt boldı. Tek Nux hám onıń menen birge kemede bolǵanlar ǵana aman qaldı. 24Topan suwı jer júzin bir júz eliw kún qaplap turdı.

#### 8


Topan suwınıń aqırı

1Biraq Quday[†] Nuxtı hám onıń menen birge kemede bolǵan jabayı haywanlar menen mallardı esine túsirip, jer betine samal estirdi. Sonda suwlar azaya basladı. 2Tuńǵıyıqtıń bulaqları hám aspannıń qaqpaqları jabılıp, jawın tındı. 3Suwlar áste-áste jer betinen qayta basladı hám bir júz eliw kúnnen keyin azayıp qaldı. 4Keme jetinshi aydıń on jetinshi kúni Ararat tawları ústinde toqtadı[+]. 5Suwlar onınshı ayǵa shekem azayıp, onınshı aydıń birinshi kúninde tawlardıń tóbeleri kórine basladı.

6Qırıq kúnnen soń, Nux ózi soqqan kemeniń áynegin ashtı. 7Ol bir ǵarǵanı ushırıp jiberdi. Jer betindegi suwlar qurıǵanǵa deyin ǵarǵa ushıp kelip-ketip turdı. 8Sońınan Nux jer betindegi suwdıń qaytqan-qaytpaǵanın biliw ushın bir kepterdi ushırıp jiberdi. 9Biraq kepter qonatuǵın jer taba almay, jáne Nuxqa, kemege qaytıp keldi. Sebebi ele jer betin suw qaplap tur edi. Nux qolın sozıp, kepterdi óz janına, kemege kirgizip aldı. 10Jeti kún kútip, Nux kepterdi kemeden jáne shıǵarıp jiberdi. 11Kepter keshte qaytıp kelgende, onıń tumsıǵında záytún[†] aǵashınıń jańa julınǵan bir japıraǵı bar edi. Sonda Nux jer betindegi suwdıń qaytqanın túsindi. 12Nux jáne jeti kún kútkennen soń, kepterdi qaytadan shıǵarıp jiberdi. Bul ret kepter qaytıp kelmedi.

13Nux altı júz bir jasqa tolǵan jıldıń birinshi ayınıń birinshi kúni jer betindegi suwlar qurǵadı. Nux kemeniń tóbesin ashıp, jerdiń qurǵaǵanın kórdi. 14Ekinshi aydıń jigirma jetinshi kúni jer tolıq qurǵadı.

15Sonda Quday Nuxqa bılay dedi: 16«Hayalıń, ullarıń hám kelinleriń menen birge kemeden shıq. 17Óziń menen birge barlıq janıwarlardı: quslardı, haywanlardı hám jer bawırlawshılardı da shıǵar. Olar jer júzine taralıp, jer betinde ósip-ónip, kóbeysin»[+].

18Nux hayalı, ulları hám kelinleri menen birge kemeden shıqtı. 19Barlıq haywanlar, jer bawırlawshılar, quslar – jer betinde tirishilik etiwshilerdiń hámmesi túr-túri boyınsha kemeden shıqtı.


Nuxtıń qurbanlıq beriwi

20Nux Jaratqan Iyege[†] arnap qurbanlıq[†] orın qurdı. Sol jerde ol hadal dep esaplanǵan haywanlardıń hám quslardıń hámmesinen alıp, olardı qurbanlıqqa shalıp, jaǵıp jiberdi[+].

21Jaratqan Iye[†] jaǵımlı iyisti unatıp, Óz kewlinde bılay dedi: «Men endi jerdi adamlar sebepli náletlemeymen. Óytkeni adamnıń kewlindegi niyetler balalıǵınan-aq jaman boladı. Men usı islegenimdey, endi hesh qashan pútkil tirishilikti joq qılıp jibermeymen[+].

22Endigiden bılay, dúnya turǵansha, egin egiw, onı orıw, ıssı hám suwıq, jaz hám qıs, kúndiz hám tún bola beredi».

#### 9


Qudaydıń Nux penen dúzgen kelisimi

1Quday[†] Nuxtı hám onıń ulların jarılqap bılay dedi: «Ósip-ónip, kóbeyińler hám jer júzin toltırıńlar[+]. 2Jerdegi haywanlardıń, aspandaǵı quslardıń, jer júzindegi tiri janlardıń hám teńizdegi balıqlardıń hámmesi sizlerden qorqıp, úrketuǵın bolsın. Olar sizlerdiń biyligińizge berilgen. 3Barlıq tiri janıwarlar sizlerge awqat boladı. Ósimliklerdi bergenim sıyaqlı, Men sizlerge hámmesin berip atırman[+].

4Biraq olardıń qanın shıǵarmay turıp, góshin jemeń. Sebebi jan qannan ibarat[+]. 5Eger sizlerdiń de qanıńız tógilse, haqıńızdı sózsiz talap etemen. Adam janın qıyǵan hár qanday adam hám haywannan Men esap talap etemen. 6Kim adamnıń qanın tókse, onıń óziniń qanı da basqa adam tárepinen tógiledi. Sebebi Quday adamdı Ózine uqsatıp jarattı[+]. 7Al sizler ósip-ónip, kóbeyińler hám jer betine tarqalıp, artıp barıńlar».

8Quday Nuxqa hám onıń ullarına bılay dedi: 9«Men sizler menen, sizlerdiń keleshek urpaǵıńız benen kelisim[†] dúzemen. 10Jáne de, sizler menen birge bolǵan barlıq janlı janıwarlar: quslar, mallar, jabayı haywanlar hám sizler menen kemeden shıqqan jer betindegi barlıq haywanlar menen kelisim dúzemen. 11Sizler menen dúzetuǵın kelisimim mınadan ibarat: endigiden bılay, pútkil tirishilik topan suwı menen joq etilmeydi hám jer júzin joq etetuǵın topan suwı endi qaytıp bolmaydı».

12Quday sózin dawam etip bılay dedi: «Meniń sizler hám hár bir janlı janıwar menen barlıq keleshek urpaqlar ushın máńgige dúzip atırǵan kelisimimniń belgisi mınaw: 13Men Óz ayqulaǵımdı bultlarǵa jaylastıraman hám ol Meniń menen jerde jasawshılardıń arasındaǵı dúzgen kelisimimniń belgisi boladı. 14Men jer ústine bult jibergenimde, bultlarda ayqulaq payda boladı. 15Sonda Men sizler menen hám hár bir tiri jan menen dúzgen kelisimimdi eske alaman. Pútkil tirishilikti joq etiwshi topan suwı endi qaytıp bolmaydı. 16Qashan bultlarda ayqulaq payda bolsa, Men onı kórip, jerde jasawshılardıń hámmesi menen Ózim dúzgen máńgilik kelisimimdi eske alaman».

17Sońınan Quday Nuxqa: «Meniń jerde jasawshı hár bir tiri jan menen dúzgen kelisimimniń belgisi – usı», – dedi.


Nuxtıń ulları

18Nuxtıń kemeden shıqqan ulları – Sam, Xam hám Yafet edi. Xam Qanannıń[†] ákesi edi. 19Bular Nuxtıń úsh ulı edi. Jer júzindegi barlıq xalıqlar olardan tarqadı.

20Nux jerdi tárbiyalap, júzim egiwge kiristi. 21Ol sharap iship, más bolıp qaldı hám óziniń shatırında jalańash jattı[+]. 22Qanannıń ákesi bolǵan Xam ákesiniń jalańash jatırǵanın kórdi hám sırtqa shıǵıp, bul haqqında eki tuwısqanına aytıp berdi[+]. 23Sonda Sam menen Yafet bir shapandı iyinlerine tasladı da, teris qarap júriwi menen ishke kirip, ákesiniń jalańash denesin shapan menen japtı. Olar ákesiniń jalańash ekenin kórmew ushın júzlerin basqa tárepke burdı.

24Másligi tarqaǵannan soń, Nux kishkene ulınıń ne islegenin bilip, 25bılay dedi:

«Qananǵa nálet jawsın!
Ol tuwısqanlarınıń qullarınıń qulı bolsın!»

26Ol jáne bılay dedi:

«Samnıń Quday Iyesine alǵıslar bolsın!
Al Qanan Samnıń qulı bolsın!
27Quday Yafettiń jerlerin keńeytsin!
Ol Samnıń shatırlarında jasasın!
Al Qanan Yafettiń qulı bolsın!»

28Nux topan suwınan soń jáne úsh júz eliw jıl ómir súrdi. 29Ol barlıǵı bolıp toǵız júz eliw jıl jasaǵannan soń, qaytıs boldı.

#### 10


Nuxtıń ullarınıń urpaqları

1Nuxtıń ulları Sam, Xam hám Yafettiń shejiresi mınaday: topan suwınan keyin olardan balalar tuwıldı.

2Yafettiń ulları: Gomer, Magog, Maday, Yawan, Tubal, Meshex hám Tiras.

3Gomerdiń ulları: Ashkenaz, Rifat hám Togarma.

4Yawannıń ulları: Elisha, Tarshish, Kittim hám Dodanim[+].

5Bulardan teńiz jaǵalarında jasawshı xalıqlar órbidi. Olar óz úlkelerinde hár qıylı tillerde sóylep, xalıqları hár qıylı qáwimlerge bólindi.

6Xamnıń ulları: Kush, Mısır,[†] Put hám Qanan.[†]

7Kushtıń ulları: Seba, Xawila, Sabta, Raama hám Sabtexa.

Raamanıń ulları: Sheba hám Dedan[+].

8Kushtıń jáne Nimrod degen de bir ulı bar edi. Ol jer júzindegi birinshi kúshli jawınger boldı. 9Nimrod Jaratqan Iyeniń[†] aldında kúshli ańshı bolǵanlıqtan: «Jaratqan Iyeniń aldında Nimrod sıyaqlı kúshli ańshı», – degen sóz kelip shıqqan. 10Ol dáslep Shınar[*] jerindegi Babıl[*], Erex, Akkad hám Kalne qalalarında patshalıq etti. 11Sońınan ol sol jerden Ashshurǵa ketip, Nineviya, Rexobot-Ir, Kalax qalaların,[+] 12sonday-aq Nineviya menen Kalax arasındaǵı Resen qalasın qurdı. Ol ullı qala boldı.

13Mısırdan lud, anam, lehab, naftux, 14patrus, kaslux hám kaftor xalıqları, al kaslux xalqınan filist xalqı[†] kelip shıqtı.

15Qanannan tuńǵısh ulı[†] Sidon,[†] keyin Xet tuwıldı. 16Sonday-aq ebus, amor, girgash, 17xiw, arq, sin, 18arwad, semar hám xamat xalıqları da Qanannan kelip shıqtı. Keyin ala qanan qáwimleri átirapqa tarap jayılıp ketti. 19Qanan xalqınıń[†] jerleri Sidonnan Gerar tárepke qaray Gazaǵa shekem, onnan Sodom, Gomora, Adma, Seboyım tárepke qaray Leshaǵa shekem sozılıp jattı.

20Bular óz úlkelerinde hám xalıqlarında hár túrli qáwimlerge hám tillerge bólingen Xamnıń urpaqları edi.

21Yafettiń ájaǵası Samnıń da balaları boldı. Ol barlıq Eber urpaqlarınıń túp babası boldı[+].

22Samnıń ulları: Elam, Ashshur, Arpaxshad, Lud hám Aram.[†]

23Aramnıń ulları: Us, Xul, Geter, Mash.

24Arpaxshadtan Shelax, Shelaxtan Eber tuwıldı.

25Eberdiń eki ulı bolıp, olardıń biriniń atı Peleg[*] edi, óytkeni sol waqıtta jerler bólingen edi. Al ekinshisiniń atı Ioqtan edi.

26Ioqtannan Almodad, Shelef, Xasarmawet, Erax, 27Hadoram, Uzal, Dikla, 28Obal, Abimael, Sheba, 29Ofir, Xawila hám Iobab tuwıldı. Bulardıń bári Ioqtannıń ulları edi[+].

30Olar shıǵısta, Meshadan Sefarǵa shekem sozılǵan tawlı úlkede jasaytuǵın edi.

31Bular óz úlkelerinde hám xalıqlarında hár túrli qáwimlerge hám tillerge bólingen Samnıń urpaqları edi.

32Topan suwınan soń, pútkil jer júzine xalıq-xalıq, urıw-urıw bolıp taraǵan bul adamlar Nuxtıń urpaqları edi.

#### 11


Babıl minarası

1Sol waqıtları dúnyadaǵı barlıq adamlar bir tilde sóylep, birdey sózlerdi qollanatuǵın edi. 2Adamlar shıǵısta kóship júrgende, Shınar jerinde bir tegislik taptı hám sol jerge ornalastı[+].

3Adamlar bir-birine: «Kelińler, ılaydan gerbish quyıp, olardı otqa pisireyik», – dedi. Olar tastıń ornına gerbish, ılaydıń ornına qara may[†] qollandı. 4Sońınan olar: «Ózimizge bir qala qurayıq hám tóbesi aspanǵa jetetuǵın bir minara tiklep, dańqımızdı shıǵarayıq. Sonda bizler jer júzine tarap ketpeymiz», – desti.

5Jaratqan Iye[†] adamlar qurıp atırǵan qalanı hám minaranı kóriw ushın tómenge tústi 6hám bılay dedi: «Mine, olar bir xalıq bolıp, bir tilde sóylegenlikten, usı isti basladı. Bunnan bılay olar oylaǵan oyların júzege asırmay qoymaytuǵın boladı. 7Qáne, tómenge túseyik, olar bir-birin túsinbey qalıwı ushın tillerin aralastırıp taslayıq».

8Solay etip, Jaratqan Iye olardı jer júzine taratıp jiberip, qala qurılısın toqtatıp tasladı[+]. 9Sonlıqtan bul qala Babıl[*] dep ataldı. Sebebi Jaratqan Iye sol jerde barlıq adamlardıń tillerin aralastırıp taslap, olardı pútkil jer júzine taratıp jibergen edi.


Samnıń Ibrayımǵa shekemgi urpaqları

10Samnıń shejiresi mınaday: topan suwınan eki jıl ótkennen soń, Sam júz jasta bolǵanda, ulı Arpaxshad tuwıldı. 11Arpaxshad tuwılǵannan soń, Sam jáne bes júz jıl jasadı. Onıń basqa da ulları hám qızları boldı.

12Arpaxshad otız bes jasqa shıqqanda, ulı Shelax tuwıldı. 13Shelax tuwılǵannan soń, Arpaxshad jáne tórt júz úsh jıl jasadı. Onıń basqa da ulları hám qızları boldı.

14Shelax otız jasqa shıqqanda, ulı Eber tuwıldı. 15Eber tuwılǵannan soń, Shelax jáne tórt júz úsh jıl jasadı. Onıń basqa da ulları hám qızları boldı.

16Eber otız tórt jasqa shıqqanda, ulı Peleg tuwıldı. 17Peleg tuwılǵannan soń, Eber jáne tórt júz otız jıl jasadı. Onıń basqa da ulları hám qızları boldı.

18Peleg otız jasqa shıqqanda, ulı Reu tuwıldı. 19Reu tuwılǵannan soń, Peleg jáne eki júz toǵız jıl jasadı. Onıń basqa da ulları hám qızları boldı.

20Reu otız eki jasqa shıqqanda, ulı Serug tuwıldı. 21Serug tuwılǵannan soń, Reu jáne eki júz jeti jıl jasadı. Onıń basqa da ulları hám qızları boldı.

22Serug otız jasqa shıqqanda, ulı Naxor tuwıldı. 23Naxor tuwılǵannan soń, Serug jáne eki júz jıl jasadı. Onıń basqa da ulları hám qızları boldı.

24Naxor jigirma toǵız jasqa shıqqanda, ulı Terax tuwıldı. 25Terax tuwılǵannan soń, Naxor jáne bir júz on toǵız jıl jasadı. Onıń basqa da ulları hám qızları boldı.

26Terax jetpis jasqa shıqqannan soń, onnan Ibram[*], Naxor hám Haran degen ullar tuwıldı.


Teraxtıń urpaqları

27Teraxtıń urpaqlarınıń tariyxı mınaday: Teraxtan Ibram, Naxor hám Haran tuwıldı. Al Harannan Lut tuwıldı. 28Ákesi Teraxtıń kóziniń tirisinde, Haran óziniń tuwılǵan jeri bolǵan kaldeylerdiń Ur qalasında qaytıs boldı. 29Ibram da, Naxor da úylendi. Ibramnıń hayalınıń atı Saray[*], al Naxordıń hayalınıń atı Milka edi. Milka Iskanıń ákesi Harannıń qızı edi. 30Saray násilsiz bolıp, balası joq edi.

31Terax ulı Ibramdı, Harannıń ulı bolǵan aqlıǵı Luttı hám Ibramnıń hayalı bolǵan kelini Saraydı alıp, Qanan[†] jerine barıw ushın kaldeylerdiń Ur qalasınan jolǵa shıqtı. Biraq olar Xaran jerine jetkende, sol jerge ornalasıp qaldı.

32Terax eki júz bes jıl ómir súrip, Xaranda qaytıs boldı.

#### 12


Ibramnıń shaqırılıwı

1Jaratqan Iye[†] Ibramǵa: «Óz elińdi, aǵayin-tuwǵanlarıńdı hám ákeńniń úyin qaldırıp, Men saǵan kórsetetuǵın elge bar[+]. 2Men sennen ullı xalıq dóretemen. Seni jarılqayman hám atıńdı mártebeli qılaman. Sen basqalarǵa jarılqaw bolasań. 3Seni jarılqaǵanlardı Men jarılqayman. Seni náletlegenlerdi Men náletleymen. Jer júzindegi barlıq xalıqlar sen arqalı jarılqanadı», – dedi[+].

4Ibram Jaratqan Iyeniń[†] buyrıǵı boyınsha jolǵa shıqtı. Lut ta onıń menen birge ketti. Ibram Xarannan shıqqan waqıtta jetpis bes jasta edi. 5Ol ózi menen birge hayalı Saraydı, inisi Luttı, Xaranda jıynaǵan mal-múlkin hám xızmetshilerin aldı da, Qanan[†] jerine qaray jolǵa shıqtı. Olar Qanan jerine jetip barǵanda, 6Ibram el boylap júrip, Shexemdegi Moreniń terebinf tereginiń janına bardı. Sol waqıtları usı elde qanan xalqı[†] jasaytuǵın edi. 7Sonda Jaratqan Iye Ibramǵa kórinip: «Men bul jerdi seniń urpaǵıńa beremen!» – dedi. Ibram ózine kóringen Jaratqan Iyege arnap, sol jerde qurbanlıq[†] orın qurdı.

8Keyin ol Beyt-El qalasınıń shıǵıs jaǵındaǵı tawlı jerge qaray júrip, batıs jaqtaǵı Beyt-El qalası menen shıǵıs jaqtaǵı Ay qalasınıń ortasına shatırın tikti. Sol jerde Ibram Jaratqan Iyege arnap qurbanlıq orın qurıp, Onıń atın aytıp shaqırdı. 9Sońınan ol qubla tárepke, Negebke qaray jolın dawam etti.


Ibram Mısırda

10Sol waqıtta elde kúshli ashlıq bolǵanlıqtan, Ibram waqtınsha jasap turıw ushın Mısırǵa[†] ketti[+]. 11Olar Mısırǵa jaqınlaǵanda, Ibram hayalı Sarayǵa bılay dedi:

– Men seniń sulıw hayal ekenińdi bilemen. 12Mısırlılar seni kórgende: «Bul onıń hayalı», – dep, meni óltirip, al seni tiri qaldıradı. 13Olarǵa: «Onıń qarındasıman», – dep ayt. Sonda sen sebepli olar maǵan jaqsı qatnasta boladı hám men aman qalaman[+].

14Ibram Mısırǵa kelgende, mısırlılar onıń hayalınıń júdá gózzal ekenin kórdi. 15Faraonnıń[†] xızmetkerleri hayaldı kórip, faraonǵa onıń sulıwlıǵın maqtap aytıp berdi. Hayal faraonnıń sarayına alındı. 16Faraon Saray sebepli Ibramǵa jaqsı qatnasta boldı. Ibram iri hám mayda mallarǵa, erkek hám urǵashı esheklerge, qul hám shorılarǵa, túyelerge iye boldı.

17Biraq Jaratqan Iye Ibramnıń hayalı Saray sebepli faraondı hám onıń úy-ishin awır apatlarǵa duwshar etti. 18Sonda faraon Ibramdı shaqırtıp oǵan bılay dedi: «Sen nege maǵan bulay islediń? Ne sebepten maǵan, onıń hayalıń ekenin aytpadıń? 19Ne ushın onı qarındasım dediń? Men onı hayallıqqa alayın dep qaldım-ǵo. Hayalıńdı al da, ket!» 20Solay etip, faraon óz adamlarına Ibramdı hayalı hám barlıq jıyǵan-tergenleri menen shıǵarıp salıwdı buyırdı.

#### 13


Ibram menen Luttıń bir-birinen bóliniwi

1Ibram hayalın hám óziniń barlıq mal-múlkin aldı da, Mısırdan[†] shıǵıp, Negebke ketti. Lut ta olar menen birge ketti. 2Ibram mallarǵa, gúmis hám altınlarǵa oǵada bay edi. 3Ol Negebten Beyt-Elge shekem kóship-qonıp júrdi hám Beyt-El menen Ay qalasınıń ortasındaǵı burın ózi shatır qurǵan orınǵa keldi. 4Sol jerde burın ózi qurǵan qurbanlıq[†] orınǵa barıp, Jaratqan Iyeniń[†] atın aytıp shaqırdı.

5Ibram menen birge kóshken Luttıń da iri hám mayda malları, shatırları bar edi. 6Olardıń mal-múlki sonshelli kóp bolǵanlıqtan jer jetispey, birge jasaw múmkin bolmay qaldı. 7Sonlıqtan Ibram menen Luttıń shopanları arasında jánjel payda boldı. Sol waqıtları qanan[†] hám periz xalıqları da usı elde jasaytuǵın edi.

8Sonda Ibram Lutqa: «Bizlerdiń aramızda da, shopanlarımızdıń arasında da jánjel bolmasın. Aqırı, bizler tuwısqanbız-ǵo![+] 9Barlıq jer seniń kóz aldıńda. Kel, bólineyik. Eger sen solǵa ketseń, men ońǵa ketemen. Eger sen ońǵa ketseń, men solǵa ketemen», – dedi.

10Lut átirapına qarap, pútkil Iordan tegisliginiń Soarǵa shekemgi mol suwlı jerlerin kórdi. Jaratqan Iye[†] Sodom hám Gomoranı joq etpesten aldın, bul jerler Jaratqan Iyeniń baǵınday, Mısır jerindey edi[+]. 11Lut pútkil Iordan tegisligin tańlap, shıǵısqa qaray ketti. Solay etip, olar bir-birinen bólindi. 12Ibram Qanan jerinde qaldı, al Lut tegisliktegi qalalardıń arasına jaylasıp, Sodomǵa jaqın jerge shatır qurdı. 13Sodom xalqı jawız bolıp, Jaratqan Iyege qarsı kóp gúnalar isleytuǵın edi[+].

14Lut Ibramnan bólingennen soń, Jaratqan Iye Ibramǵa bılay dedi: «Óziń turǵan jerden arqaǵa hám qublaǵa, shıǵısqa hám batısqa qara! 15Óziń kórip turǵan jerdiń hámmesin saǵan hám seniń urpaqlarıńa máńgige beremen[+]. 16Urpaqlarıńdı jerdiń qumı sıyaqlı kóbeytemen. Kim de kim jerdegi qumlardı sanay alsa, seniń urpaqlarıńdı da sanay aladı[+]. 17Qánekey, bar da, Meniń saǵan beretuǵın jerlerimdi bastan ayaǵına shekem aylanıp shıq».

18Ibram Xebronǵa jaqın jerdegi Mamreniń terebinf terekligi janına shatırların kóshirip aparıp ornalastı. Sol jerde ol Jaratqan Iyege arnap qurbanlıq orın qurdı.

#### 14


Ibramnıń Luttı tutqınlıqtan qutqarıwı

1Sol waqıtları Shınar patshası Amrafel, Ellasar patshası Aryox, Elam patshası Kedorlaomer hám Goyım patshası Tidal birigip, 2Sodom patshası Beraǵa, Gomora patshası Birshaǵa, Adma patshası Shinabqa, Seboyım patshası Shemeberge hám Bela patshasına, yaǵnıy Soar patshasına qarsı urıs ashtı. 3Al sońǵı atalǵan bes patsha birigip, Siddim oypatlıǵında, yaǵnıy házirgi Óli teńiz jaylasqan orında awqam dúzdi[+]. 4Bul patshalar on eki jıl Kedorlaomerdiń qol astında bolıp, on úshinshi jılı oǵan qarsı bas kóterdi.

5On tórtinshi jılı Kedorlaomer hám onıń menen awqamlas bolǵan patshalar kelip, Ashterot-Qarnayımdaǵı refa, Hamdaǵı zuz, Shawe-Kiryatayımdaǵı em xalıqların,[+] 6jáne de, tawlı Seir jerindegi xor xalqın shól shetindegi El-Paranǵa deyin qıyratıp, jeńiliske ushırattı. 7Olar sol jerden izge qaytıp, En-Mishpatqa, házirgi Qadeshke keldi hám amaleklerdiń[†] barlıq jerlerin basıp alıp, Xaseson-Tamarda jasawshı amorlardı[†] qıyrattı[+].

8Bes patsha – Sodom, Gomora, Adma, Seboyım hám Bela, yaǵnıy Soar patshaları Siddim oypatlıǵına shıǵıp,[+] 9tórt patshaǵa, yaǵnıy Elam patshası Kedorlaomerge, Goyım patshası Tidalǵa, Shınar patshası Amrafelge hám Ellasar patshası Aryoxqa qarsı atlandı. 10Siddim oypatlıǵında qara may[†] kánleri kóp edi. Sodom hám Gomora patshaları qashıp baratırǵanda olardıń adamlarınıń geybirewleri sol kánlerge túsip ketti, al qalǵanları tawǵa qashtı. 11Jeńgen tórt patsha Sodom hám Gomoranıń pútkil baylıǵın hám azıq-awqatların alıp ketti. 12Olar jáne sol waqıtta Sodomda jasap atırǵan Ibramnıń inisi Luttı hám onıń mal-múlkin de alıp ketti.

13Ol jerden qashıp qutılǵan bir adam kelip, evrey Ibramǵa bolǵan waqıyanı xabarladı. Sol waqıtta Ibram Eshkol menen Anerdiń tuwısqanı bolǵan, amor xalqınan bolǵan Mamreniń terebinf terekligi qasında jasap atır edi. Bulardıń hámmesi Ibramnıń awqamlasları edi. 14Ibram inisiniń tutqınǵa túskenin esitip, úyinde tuwılıp ósken, urısqa jaramlı úsh júz on segiz adamdı qurallandırdı da, tórt patshanıń izinen Dan qalasına shekem quwıp bardı[+]. 15Ibram adamların toparlarǵa bólip, túnde dushpanǵa qarsı hújim jasadı hám olardı qıyratıp, Damasktiń arqa tárepindegi Xobaǵa shekem quwıp bardı. 16Ol oljaǵa alınǵan pútkil mal-múlikti, inisi Luttı, onıń mal-múlkin, hayallardı hám tutqın bolǵanlardı qaytarıp alıp keldi.


Melkisedektiń Ibramǵa pátiyasın beriwi

17Ibram Kedorlaomer hám onıń awqamlasları ústinen jeńiske erisip qaytıp kiyatırǵanda, Sodom patshası onı kútip alıw ushın Shawe oypatlıǵına[*], yaǵnıy Patsha oypatlıǵına shıqtı[+].

18Quday Taalanıń[†] ruwxaniyi[†] bolǵan Salim[*] patshası Melkisedek nan hám sharap alıp shıqtı[+]. 19Ol Ibramǵa pátiyasın berip, bılay dedi:

«Aspan hám jerdi jaratqan Quday Taala
Ibramdı jarılqasın.
20Dushpanlarıńdı táslim ettirgen
Quday Taalaǵa alǵıslar bolsın».

Sonda Ibram Melkisedekke ózindegi barlıq nárselerden onnan birin berdi[+].

21Al Sodom patshası Ibramǵa:

– Adamlarımdı maǵan qaytarıp ber, al oljalardı ózińde qaldıra ber, – dedi.

22-23Biraq Ibram Sodom patshasına bılay dedi:

– Sen: «Men Ibramdı bayıttım», – dep aytıp júrmewiń ushın, men Jaratqan Iyeniń,[†] yaǵnıy aspan hám jerdi jaratqan Quday Taalanıń aldında saǵan tiyisli hesh nárseni, hátte, bir sabaq ta, ayaq kiyimniń bawın da almaytuǵınımdı aytıp, ant ishemen. 24Biraq tek adamlarımnıń iship-jegeni hám meniń menen birge urısqa barǵan Aner, Eshkol hám Mamreniń óz úlesleri buǵan kirmeydi. Olar óz úleslerin alsın.

#### 15


Qudaydıń Ibram menen kelisim dúziwi

1Bul waqıyalardan soń, Jaratqan Iye[†] Ibramǵa bılay dep ayan berdi:

– Qorqpa, Ibram. Men – seniń qalqanıńman. Saǵan beriletuǵın sıylıq oǵada ullı boladı[+].

2Biraq Ibram bılay dedi:

– Quday[†] Iye! Sen maǵan ne bereseń? Men ele biyperzentpen-ǵo! Meniń úyim damaskli Eliezerge qaladı. 3Sen maǵan perzent bermegeniń sebepli, úyimdegi bir xızmetshim miyrasxorım boladı.

4Sonda Jaratqan Iye Ibramǵa:

– Seniń miyrasxorıń ol emes, al ózińnen tuwılatuǵın balań boladı, – dedi. 5Sońınan Ibramdı sırtqa shıǵarıp bılay dedi:

– Aspanǵa qara! Eger juldızlardı sanay alsań, olardı sanap kór. Mine, seniń urpaqlarıń da sonday kóp boladı[+].

6Ibram Jaratqan Iyege[†] isendi, Jaratqan Iye isenimi ushın onı haq dep sanadı[+].

7Sońınan Ol Ibramǵa:

– Bul jerdi saǵan menshik etip beriw ushın, seni kaldeylerdiń Ur qalasınan shıǵarǵan Jaratqan Iyeń Men bolaman, – dedi.

8Biraq Ibram Onnan:

– Quday Iye, bul jerlerdi menshik etip alatuǵınımdı qalay bilemen? – dep soradı[+].

9Sonda Jaratqan Iye oǵan:

– Maǵan hár biriniń jası úsh jasar bolǵan qashar, eshki, qoshqar, jáne de, bir qumırı hám kepterdiń palapanın alıp kel.

10Ibram hámmesin alıp keldi hám olardı dál ortasınan bólip, bóleklerdi bir-birine qarama-qarsı qoydı. Al quslardı bólmedi[+]. 11Soyılǵan mallardıń denesine jırtqısh quslar ushıp kelip, qona basladı, biraq Ibram olardı quwıp jiberdi.

12Kún batar waqıtta, Ibram tereń uyqıǵa ketti. Sonda qorqınıshlı bir qara túnek onı qorshap aldı[+]. 13Jaratqan Iye Ibramǵa bılay dedi: «Mınanı jaqsı bilip qoy: seniń urpaqlarıń jat elde kelgindi bolıp jasaydı. Olar tórt júz jıl qulshılıqta bolıp, eziwshilik kóredi[+]. 14Biraq Men olardı qul etken xalıqtı jazalayman. Sonnan soń, olar sol jerden kóp mal-múlik penen shıǵıp ketedi[+]. 15Al sen ǵarrılıq dáwranın súrip, ólip jerleneseń hám tınıshlıq penen ata-babalarıńnıń janına barasań. 16Seniń urpaqlarıńnıń tek tórtinshi áwladı ǵana bul jaqqa qaytıp keledi, sebebi amorlardıń[†] gúnası ele tolıw mólsherine jetken joq»[+].

17Kún batıp, qarańǵılıq shókkende, ishi tútep turǵan ıdıs hám lawlaǵan jalın payda bolıp, bólingen mallardıń arasınan júrip ótti. 18Usı kúni Jaratqan Iye Ibram menen kelisim[†] dúzip bılay dedi: «Men seniń urpaqlarıńa Mısır[†] dáryasınan ullı Evfrat dáryasına shekem sozılǵan jerdi,[+] 19yaǵnıy ken, keniz, qadmon, 20xet, periz, refa, 21amor, qanan,[†] girgash hám ebus xalıqlarınıń jerlerin beremen».

#### 16


Ajar hám Ismayıl

1Ibramnıń hayalı Saray oǵan ele bala tuwıp bermegen edi. Saraydıń Ajar degen mısırlı[†] shorısı bar edi. 2Saray Ibramǵa: «Minekey, Jaratqan Iye[†] meni bala tuwıwdan mahrum etti. Sen meniń shorım menen jat, múmkin, ol arqalı balalı bolarman», – dedi.

Ibram Saraydıń sózine qulaq astı. 3Solay etip, Ibramnıń Qanan[†] jerinde jasaǵanına on jıl bolǵanda, Saray óziniń mısırlı shorısı Ajardı Ibramǵa toqallıqqa alıp berdi. 4Ibram Ajar menen jatqannan soń, ol hámiledar boldı. Ajar óziniń hámiledar ekenligin bilgende, xanımın mensinbey qoydı.

5Saray Ibramǵa:

– Meniń jábir shegiwime sen ayıplısań. Men ózimniń shorımdı seniń qoynıńa saldım, al ol óziniń hámiledar ekenin bilgende, meni mensinbey qoydı. Seniń menen meniń aramda Jaratqan Iyeniń[†] Ózi qazılıq etsin, – dedi[+].

6Ibram Sarayǵa:

– Shorıń seniń qolıńda emes pe? Oǵan ne qılaman deseń de, óziń bileseń, – dedi.

Solay etip, Saray Ajarǵa qattı azap bere baslaǵanlıqtan, Ajar onnan qashıp ketti.

7Jaratqan Iyeniń perishtesi[†] onı shóldegi bulaqtıń janınan, Shurǵa aparatuǵın joldıń boyınan tawıp:[+]

8– Saraydıń shorısı Ajar, qayaqtan kelip, qayaqqa baratırsań? – dep soradı.

Ol:

– Men xanımım Saraydan qashıp baratırman, – dep juwap berdi. 9Sonda Jaratqan Iyeniń perishtesi oǵan:

– Xanımıńa qaytıp bar hám oǵan boysın, – dedi. 10Perishte dawam etip:

– Men seniń urpaqlarıńdı sonshelli kóbeytemen, olardı hesh kim sanay almaytuǵın boladı, – dedi. 11Jaratqan Iyeniń perishtesi oǵan jáne:

– Minekey, sen hámiledarsań. Sen ul tuwasań. Onıń atın Ismayıl[*] dep qoyasań. Óytkeni Jaratqan Iye seniń zarıńdı esitti! 12Seniń ulıń qulanday boladı. Ol hámmege qarsı, hámme oǵan qarsı boladı hám ol barlıq tuwısqanları menen dushpan bolıp ómir súredi, – dedi.

13Ajar: «Men ózimdi kórip turǵan Qudaydı kórdim», – dep, ózi menen sóylesken Jaratqan Iyeni «El-Roiy»[*] dep atadı. 14Sonlıqtan Qadesh penen Beredtiń arasında jaylasqan bul qudıq «Beer-Laxay-Roiy»[*] dep ataladı.

15Ajar Ibramǵa ul tuwıp berdi. Ibram ulına Ismayıl dep at qoydı. 16Ajar Ismayıldı tuwǵanda, Ibram seksen altı jasta edi.

#### 17


Súnnet – kelisimniń belgisi

1Ibram toqsan toǵız jasta bolǵanda, Jaratqan Iye[†] oǵan kórinip:

– Men Qúdireti kúshli Qudayman. Meniń jolım menen júr hám minsiz bol. 2Men seniń menen Óz kelisimimdi[†] dúzemen hám seniń urpaqlarıńdı esap-sansız qılıp kóbeytemen, – dedi.

3Ibram et betinen jıǵıldı. Sonda Quday[†] oǵan bılay dedi:

4– Meniń seniń menen dúzetuǵın kelisimim mınaw: sen kóp xalıqlardıń babası bolasań. 5Endi seniń atıń Ibram emes, al Ibrayım[*] boladı. Sebebi Men seni kóp xalıqlardıń babası qılaman[+]. 6Men seniń násilińdi sansız etip kóbeytip, sennen xalıqlar dóretemen. Seniń urpaǵıńnan patshalar kelip shıǵadı. 7Men seniń menen hám sennen keyingi urpaqlarıń menen keleshek áwladlarǵa ótetuǵın máńgilik kelisim dúzemen: Men seniń hám sennen keyingi urpaqlarıńnıń Qudayı bolaman. 8Házir óziń kelgindi bolıp jasap atırǵan pútkil Qanan[†] jerin saǵan hám sennen keyingi urpaqlarıńa máńgige menshik etip beremen hám Men olardıń Qudayı bolaman.

9Quday Ibrayımǵa jáne bılay dedi:

– Al sen hám sennen keyingi urpaqlarıń Meniń kelisimimdi áwladlar dawamında saqlawıńız tiyis. 10Meniń seniń menen hám seniń urpaqlarıń menen dúzgen kelisimim, yaǵnıy sizler orınlawıńız kerek bolǵan kelisim mınaw: sizlerdiń arańızdaǵı hár bir er adam súnnet etiliwi tiyis. 11Sizler súnnet etiliwińiz shárt. Súnnet aramızdaǵı kelisimniń belgisi boladı. 12Hár bir er bala, sonıń ishinde úyińizde tuwılǵan yamasa urpaǵıńızdan bolmay, qanday da bir shet elli adamnan satıp alınǵan qullar segiz kúnliginde súnnet etilsin. Bul áwladlar boyı dawam etsin[+]. 13Olar úyińde tuwılǵan bolsa da, satıp alınǵan bolsa da, súnnet etiliwi shárt. Deneńizdegi bul belgi Meniń máńgilik kelisimimniń belgisi boladı. 14Súnnet etilmegen hár bir erkek óz xalqı arasınan shıǵarılıp jiberilsin. Óytkeni ol kelisimdi buzǵan boladı.

15Quday Ibrayımǵa jáne bılay dedi:

– Endigiden bılay, hayalıńdı Saray dep emes, al Sara[*] dep shaqır. 16Men onı jarılqayman hám ol arqalı saǵan bir ul beremen. Men onı jarılqayman hám ol xalıqlardıń anası boladı. Onnan xalıqlardıń patshaları kelip shıǵadı.

17Ibrayım et betinen jıǵıldı. Ol: «Júz jasar ǵarrıdan bala tuwıla ma? Toqsan jasar Sara bala tuwa ma?» – dep oylap, kúlip qoydı. 18Soń ol Qudayǵa:

– Hesh bolmasa, Ismayıl aldıńda aman júrgey, – dedi.

19Sonda Quday oǵan bılay dedi:

– Yaq, hayalıń Sara saǵan ul tuwıp beredi. Sen onıń atın Ísaq dep qoyasań. Men onıń menen hám onıń urpaqları menen máńgilik kelisimimdi dúzemen. 20Al Ismayılǵa kelsek, seniń ol tuwralı aytqanlarıńdı esittim. Men onı jarılqap, ósip-óndiremen hám urpaqların esap-sansız qılıp kóbeytemen. Ismayıldan on eki kósem kelip shıǵadı. Men onnan ullı xalıq dóretemen. 21Biraq Men Óz kelisimimdi kelesi jılı usınday waqıtta Saranıń tuwatuǵın ulı Ísaq penen dúzemen.

22Quday Ibrayım menen sóylesip bolǵannan keyin, joqarıǵa kóterilip ketti.

23Ibrayım Qudaydıń aytqanınday, sol kúni-aq úyindegi barlıq erkeklerdi: ulı Ismayıldı, úyinde tuwılǵan hám satıp alınǵan er adamlardıń hámmesin súnnet ettirdi. 24Ibrayım ózi súnnet etilgende, toqsan toǵız jasta, 25al ulı Ismayıl on úsh jasta edi. 26Ibrayım hám onıń ulı Ismayıl da sol kúni-aq súnnet etildi. 27Olar menen birlikte Ibrayımnıń úyindegi barlıq erkekler: sol úyde tuwılǵanlar hám shet elli adamlardan satıp alınǵan qullar da súnnet etildi.

#### 18


Qudaydıń Ibrayımǵa ul beriwdi wáde etiwi

1Kúnniń jáziyrama ıssısı waqtında, Ibrayım shatırdıń kirer awzında otırǵan edi. Sonda oǵan Mamreniń terebinf terekligi qasında Jaratqan Iye[†] kórindi. 2Ibrayım basın kóterip qaraǵanda, qarsı aldında úsh adamnıń turǵanın kórdi. Ol dárhal otırǵan ornınan ushıp turdı da, olardı qarsı alıwǵa asıqtı hám jerge deyin iyilip, tájim etti.

3Sońınan Ibrayım bılay dedi:

– Mırzam, eger men miyrimińizge erisken bolsam, mendey qulıńızdı shetlep ótpeń. 4Ayaqlarıńızdı juwıwıńız ushın az-maz suw aldırayın. Mına terektiń astında dem alıńlar. 5Mendey qulıńız tárepke jolıńız túsken eken, hállenip alıwıńız ushın jeytuǵın bir nárseler ákeleyin. Soń jolıńızdı dawam etersiz.

Olar:

– Yaqshı, óziń aytqanıńday qıla ber, – dedi[+].

6Ibrayım asıǵıslıq penen shatırǵa, Saranıń qasına kelip, oǵan:

– Tez sapalı unnan úsh tabaq qamır iylep, pátir pisir, – dedi.

7Sońınan Ibrayım padaǵa juwırıp bardı da, bir jas hám jaqsı baspaqtı alıp, onı xızmetshi jigitke berdi. Jigit onı tez tayarlawǵa kiristi. 8Ibrayım qatıq, sút hám pisirilgen baspaq góshin ákelip, qonaqlardıń aldına qoydı. Olar awqatlanıp otırǵanda, Ibrayım olardıń qasında, terektiń astında turdı.

9Olar Ibrayımnan:

– Hayalıń Sara qayaqta? – dep soradı.

– Usı jerde, shatırda, – dep juwap berdi Ibrayım.

10Sonda olardıń biri oǵan:

– Kelesi jılı usınday waqıtta Men seniń janıńa sózsiz qaytıp kelemen, sol waqıtta Sara ullı boladı, – dedi.

Al Sara Onıń art betinde, shatırdıń kirer awzında tıńlap turǵan edi[+]. 11Ibrayımnıń da, Saranıń da álle qashan jası ótip, qartayıp qalǵan edi. Sara bala tuwıw jasınan ótken edi. 12Sonlıqtan Sara ishinen kúlip: «Qartayıp qalǵan bolsam, bunday házlikke bólene alar ma ekenmen? Onıń ústine xojayınım da qartayǵan», – dep oyladı[+].

13Sonda Jaratqan Iye Ibrayımǵa:

– Sara ne ushın: «Men haqıyqattan da, qartayǵanda bala tuwa alaman ba?» – dep kúldi. 14Jaratqan Iye ushın múmkin emes nárse bar ma? Men belgilengen waqıtta, kelesi jılı usınday waqıtta janıńa qaytqanımda, Sara ullı boladı, – dedi[+].

15Sara qorqıp ketip:

– Kúlgenim joq, – dep ótirik sóyledi.

Biraq Ol:

– Yaq, kúldiń, – dedi.


Ibrayımnıń Sodom ushın jalbarınıwı

16Adamlar sol jerden shıǵıp, tómenge, Sodomǵa qaray ketti. Ibrayım da olardı shıǵarıp salıw ushın birge júrdi. 17Sonda Jaratqan Iye bılay dedi: «Men isleyjaq isimdi Ibrayımnan jasıraman ba[+]? 18Ibrayımnan ullı hám kúshli xalıq kelip shıǵıp, jer júzindegi barlıq xalıqlar ol arqalı jarılqanatuǵını sózsiz-ǵo[+]. 19Tuwrı hám ádil islerdi islep, jolım menen júriwdi balalarına hám urpaqlarına buyırsın dep, Men Ibrayımdı tańladım. Solay etip, Men oǵan bergen sózimdi orınlayman».

20Sońınan Jaratqan Iye jáne bılay dedi: «Sodom hám Gomora sebepli shegilgen nalalar oǵada kóp hám olardıń gúnaları da júdá awır[+]. 21Endi Men tómenge túsip, olardıń islegen isleriniń Men esitkendey dárejede jaman ba ekenligin kóreyin. Eger olay bolmasa, onı da bileyin».

22Eki adam burılıp, Sodomǵa qaray ketti. Biraq Ibrayım Jaratqan Iyeniń[†] aldında turıp qaldı. 23Sońınan ol Jaratqan Iyege jaqınıraq kelip bılay dedi:

– Sen haq adamdı nahaq adam menen birge qırıp taslamaqshımısań? 24Múmkin, bul qalada eliw haq adam bar shıǵar? Sen haqıyqattan da, sol jerdi ishindegi eliw haq adam ushın keshirmey, qırıp taslayjaqsań ba? 25Bulay islewden awlaq bola gór! Haq adam menen nahaq adamnıń táǵdirin birdey qılıp, haq adamdı nahaq adamǵa qosıp óltiriwden awlaq bolǵaysań! Pútkil dúnyanı Húkim etiwshi ádil bolıwı kerek emes pe[+]?

26Jaratqan Iye oǵan:

– Eger Men Sodomnan eliw haq adam tapsam, olar ushın sol jerdi keshiremen, – dep juwap berdi[+].

27Sonda Ibrayım dawam etip:

– Men topıraq hám kúl sıyaqlı birew bolsam da, júrek etip, O Iyem, Saǵan sóylep atırman: 28eger haq adam eliw bolıwı ushın besewi jetpese, sol besewi ushın Sen pútkil qalanı joq eteseń be? – dedi.

– Yaq, eger ol jerden qırıq bes haq adam tapsam, onı joq etpeymen, – dedi Quday[†].

29Ibrayım jáne:

– Eger ol jerden qırıq haq adam tabılsa she? – dedi.

Ol:

– Eger qırıq haq adam tabılsa da, olay islemeymen, – dedi.

30Sonda Ibrayım:

– O, Iyem, aytatuǵın sózime ashıwlanba, biraq eger ol jerden otız haq adam tabılsa she? – dedi.

Quday Ibrayımǵa:

– Eger ol jerden otız haq adam tabılsa da, olay islemeymen, – dedi.

31Ibrayım taǵı:

– O, Iyem, men Saǵan sóylewge júrek ettim: al eger ol jerde tek jigirma haq adam tabılsa she? – dedi.

Ol Ibrayımǵa:

– Jigirması ushın da qalanı joq etpeymen, – dedi.

32Sońınan Ibrayım bılay dedi:

– O, Iyem, men jáne bir mártebe sóylesem ashıwlanba: eger ol jerden tek ǵana on adam tabılsa she?

Ol:

– On adam ushın da qalanı joq etpeymen, – dep juwap berdi.

33Jaratqan Iye Ibrayım menen sóylesip bolǵannan keyin, sol jerden ketti. Ibrayım da óz úyine qayttı.

#### 19


Sodom hám Gomora qalalarınıń qıyratılıwı

1Kesh bolǵanda, eki perishte[†] Sodomǵa keldi. Lut qala dárwazasınıń janında otırǵan edi. Lut olardı kórgende, kútip alıw ushın ornınan turdı da, mańlayı jerge tiygenshe iyilip, tájim etti hám olarǵa:

2– Mırzalar, qulıńızdıń úyine kirińler. Ayaqlarıńızdı juwıńlar hám bizikinde qonıp qalıńlar. Sońınan erte azanda turıp, jolıńızdı dawam etersiz, – dedi.

Olar:

– Yaq, bizler túndi qala maydanında ótkizemiz, – dedi[+].

3Biraq Lut jalınıp qoymaǵanlıqtan, olar Lutqa erip, onıń úyine keldi. Lut olar ushın awqat tayarladı hám ashıtqısız nan pisirdi. Olar awqatlandı.

4Olar ele jatıp úlgermey atırıp, Sodom qalasınıń hámme tárepinen barlıq erkekler, jaslardan baslap ǵarrılarǵa shekem Luttıń úyin qorshap aldı. 5Olar Luttı shaqırıp:

– Búgin keshte saǵan kelgen adamlar qay jerde? Olardı bizlerge shıǵarıp ber, olar menen jatayıq, – dedi[+].

6Lut sırtqa shıǵıp, arqasınan qapını japtı da, 7olarǵa bılay dedi:

– Tuwısqanlar, bunday zulımlıqtı islemeńler! 8Minekey, meniń erkek qolı tiymegen eki qızım bar. Men olardı sizlerge shıǵarıp bereyin. Olarǵa qálegenińizdi isleńler. Tek bul adamlarǵa qol tiygizbeńler, óytkeni olar úyimnen baspana tapqan qonaǵım-ǵo!

9Sonda olar:

– Joldı bosat! Óziń kelgindi bolıp, qazılıq ta qılmaqshımısań. Bizler endi saǵan beterin kórsetemiz, – dedi de, Luttı bar kúshi menen iyterip, qapını sındırmaqshı boldı.

10Biraq ishtegi adamlar qolların sozıp, Luttı úydiń ishine kirgizdi de, qapını jawıp tasladı. 11Al esik aldında turǵan adamlardıń jasın hám ǵarrısın, hámmesin soqır etip tasladı. Olar esikti de taba almay qaldı[+].

12Sońınan ishtegi adam Lutqa bılay dedi:

– Bul jerde basqa kimiń bar? Kúyew balalarıń, ullarıń, qızlarıń hám qalada ózińe derek kim bolsa da, hámmesin bul jerden alıp shıq. 13Sebebi bizler bul jerdi joq etpekshimiz. Bul xalıq ústinen Jaratqan Iyege[†] jetip barǵan shaǵımlar júdá kóp. Ol bizlerdi qalanı joq qılıw ushın jiberdi.

14Lut sırtqa shıqtı da, bolajaq kúyew balalarına barıp:

– Dárhal bul jerden ketińler! Óytkeni Jaratqan Iye[†] bul qalanı joq etpekshi, – dedi.

Degen menen, olar Luttı házillesip atır dep oyladı.

15Tań atqanda, perishteler Luttı asıqtırıp:

– Hayalıńdı hám eki qızıńdı al da, tez bul jerden ket! Bolmasa, qala jazalanǵanda, sen de birge ólip keteseń! – dedi.

16Al Lut ele ekilenip turǵan edi. Lutqa Jaratqan Iyeniń miyrimi túskenlikten, perishtelerdiń ózleri Luttıń, onıń hayalınıń hám qızlarınıń qollarınan uslap, qaladan shıǵardı.

17Olardı sırtqa shıǵarıwdan-aq, perishtelerdiń biri Lutqa:

– Keynińe burılıp qarama. Bul tegisliklerdiń hesh bir jerinde irkilmey tawǵa qash, bolmasa óleseń, – dedi.

18Biraq Lut olarǵa:

– Yaq, mırzalar! 19Mine, qulıńız bolǵan men sizlerdiń miyrimińizge eristim hám janımdı qutqarıp, úlken jaqsılıq qıldıńız. Biraq men tawǵa jete almayman, sebebi apatqa ushırap, ólip qalaman. 20Áne, qashıp jete alǵanday, kishkene bir qala bar eken. Ol kishkene qala-ǵo! Men janımdı saqlap qalıwım ushın, sol qalaǵa qashıp bara qoyayın, – dep ótindi.

21Olardıń biri Lutqa:

– Yaqshı, seniń bul tilegińdi de qabıl etemen. Sen aytqan sol qalanı qıyratpayman. 22Tez sol jerge qashıp bar! Óytkeni sen sol jerge barıp jetpegenińshe, Men hesh nárse isley almayman, – dedi.

Sol sebepten bul qala Soar[*] dep ataladı.

23Lut Soarǵa jetip kelgende, álle qashan quyash shıqqan edi. 24Jaratqan Iye Sodom hám Gomora ústine aspannan otlı kúkirt jawdırdı[+]. 25Ol bul qalalardı, pútkil tegislikti, ol jerde jasawshılardıń hámmesin hám jerdegi barlıq ósimliklerdi joq etti. 26Biraq Luttıń hayalı artına burılıp qarap, duzǵa aylanıp qatıp qaldı.

27Ibrayım azanda erte turıp, burın ózi Jaratqan Iyeniń aldında turǵan jerge keldi. 28Ol Sodom menen Gomoraǵa hám pútkil tegislikke qarap, jerdiń pesh sıyaqlı tútep turǵanın kórdi.

29Solay etip, Quday[†] tegisliktegi qalalardı qıyratqan waqıtta Ibrayımdı eske aldı hám Lut jasaǵan qalalardı qıyratqanda, Luttı aman saqlap qaldı.


Lut hám onıń qızları

30Lut Soarda qalıwdan qorqqanlıqtan, eki qızı menen birge qaladan shıǵıp, tawǵa ketti. Ol eki qızı menen birge bir úńgirde jasay basladı. 31Bir kúni úlken qızı kishkenesine bılay dedi:

– Ákemiz qartayıp qaldı. Bul dúnyanıń ádeti boyınsha, bizlerge úylenetuǵın bul dógerekte birde bir erkek joq. 32Kel, ákemizge sharap ishkizip, onıń menen jatayıq hám ákemiz arqalı násilimizdi jalǵastırayıq.

33Olar sol kúni túnde ákesine sharap ishkizdi hám úlken qızı ákesiniń janına kirip, onıń menen jattı. Biraq ákesi qızınıń qashan jatıp, qashan turǵanın bilmedi.

34Kelesi kúni úlken qızı kishkenesine:

– Ótken túnde men ákem menen jattım. Oǵan búgin túnde de sharap ishkizeyik hám sen barıp, ákemiz benen jat. Solay etip, ákemiz arqalı násilimizdi jalǵastırayıq, – dedi.

35Sol kúni túnde olar ákesine jáne sharap ishkizdi hám kishkene qızı ákesiniń janına kirip, onıń menen jattı. Biraq ákesi qızınıń qashan jatıp, qashan turǵanın bilmedi.

36Solay etip, Luttıń eki qızı da ákesinen hámiledar boldı. 37Úlken qızı ul tuwıp, oǵan Moab dep at qoydı. Ol – házirgi moab xalqınıń[†] babası. 38Kishkene qızı da ul tuwıp, oǵan Ben-Ammiy dep at qoydı. Ol – házirgi ammon xalqınıń[†] babası.

#### 20


Ibrayım hám Abimelex patsha

1Ibrayım Mamreden Negeb jerine kóship, Qadesh hám Shur aralıǵında jasadı. Sońınan bir qansha waqıt Gerarda qaldı. 2Ol hayalı Saranı: «Ol meniń qarındasım», – dedi. Sonlıqtan Gerar patshası Abimelex adam jiberip, Saranı aldırttı[+]. 3Biraq Quday[†] bir kúni túnde Abimelextiń túsine enip:

– Sen bul hayaldı alǵanıń ushın óleseń, sebebi onıń kúyewi bar, – dedi.

4Abimelex ele Saraǵa jaqınlaǵan joq edi. Ol:

– Iyem[†]! Sen ayıpsız adamlardı joq etpekshimiseń? 5Ibrayımnıń ózi maǵan onı qarındasım dep ayttı-ǵo. Hayalı da: «Ol meniń ájaǵam», – degen edi. Bul iste meniń hújdanım taza, qollarım da hadal, – dedi.

6Sonda Quday túsinde oǵan bılay dedi: «Awa, seniń hújdanıńnıń taza ekenin bilemen. Sonlıqtan seni Maǵan qarsı gúna[†] islewden saqlap, hayalǵa qol tiygiziwińe jol qoymadım. 7Al endi hayaldı kúyewine qaytıp ber. Óytkeni ol – payǵambar.[†] Ol sen ushın duwa etedi, sonda sen ólmeyseń. Biraq bilip qoy: eger sen hayaldı kúyewine qaytarıp bermeseń, onda óziń de, barlıq adamlarıń da ólesizler»[+].

8Abimelex azanda erte turdı da, óziniń barlıq xızmetkerlerin jıynap, olarǵa bolǵan waqıyanı aytıp berdi. Olar qattı qorqıp ketti. 9Abimelex Ibrayımdı shaqırtıp, oǵan bılay dedi:

– Sen nege bizlerge bulay islediń? Meni hám meniń patshalıǵımdı bunday úlken gúnaǵa batırǵanday, men saǵan ne jamanlıq qılǵan edim? Sen maǵan islewge bolmaytuǵın islerdi islediń, – dedi. 10Sońınan ol Ibrayımnan:

– Bul isti qanday maqsette islediń? – dep soradı. 11Ibrayım bılay dep juwap berdi:

– Men bul jerlerde adamlar hesh Qudaydan qorqpaydı hám hayalım ushın meni óltiriwi múmkin dep oyladım. 12Haqıyqatında da, ol – meniń qarındasım. Bizlerdiń ákemiz bir, analarımız basqa bolǵanlıqtan, men oǵan úylengen edim. 13Quday maǵan ákemniń úyin qaldırıp, ellerdi geziwdi buyırǵanda, men óz hayalıma: «Maǵan jaqsılıq isle: qay jerge barsaq ta, meni ájaǵam dep ayt», – dep aytqan edim.

14Sonda Abimelex Ibrayımǵa qoy, sıyır, qul hám shorılardı sawǵaǵa berdi. Ol Saranı da qaytarıp berdi hám 15Ibrayımǵa bılay dedi:

– Meniń jerlerim seniń kóz aldıńda: qay jerdi qáleseń, sol jerde jasa. 16Al Saraǵa bılay dedi: – Minekey, men ájaǵańa mıń shekel[*] gúmis berip atırman. Bul janıńdaǵı adamlar aldında seniń namısıńnıń taza ekenin kórsetetuǵın dálil boladı. Hámme seniń ayıpsız ekenińdi bilsin.

17Sonda Ibrayım Qudayǵa duwa etti hám Quday Abimelexke, onıń hayalına hám shorılarına shıpa berdi. Olar jáne tuwatuǵın boldı[+]. 18Sebebi Ibrayımnıń hayalı Sara sebepli Jaratqan Iye Abimelextiń úyindegi barlıq hayallardı bala tuwmaytuǵın etip taslaǵan edi.

#### 21


Ísaqtıń tuwılıwı

1Jaratqan Iye[†] Ózi aytqanınday Saraǵa názerin túsirip, Óz wádesin orınladı. 2Sara hámiledar boldı hám ol Ibrayımǵa qartayǵan shaǵında, Quday[†] belgilegen waqıtta ul tuwıp berdi. 3Ibrayım tuwılǵan balasına, yaǵnıy Sara tuwıp bergen ulına Ísaq[*] dep at qoydı[+]. 4Qudaydıń ózine buyırǵanınday, Ibrayım ulı Ísaqtı segiz kúnliginde súnnet ettirdi[+]. 5Ísaq tuwılǵanda, Ibrayım júz jasta edi.

6Sara bılay dedi: «Quday maǵan kúlki sıyladı. Bunı esitkenlerdiń hámmesi meniń menen birge kúledi». 7Jáne de: «Kim Ibrayımǵa: „Sara bala emizedi“, – dep ayta alǵan bolar edi? Óytkeni Ibrayım qartayǵanda, men oǵan ul tuwıp berdim-ǵo», – dedi.


Ajar menen Ismayıldıń quwılıwı

8Ísaq úlkeyip, emshekten shıǵarılǵan kúni Ibrayım úlken zıyapat berdi. 9Biraq Sara mısırlı[†] Ajardıń Ibrayımǵa tuwıp bergen ulı Ismayıldıń Ísaqtı mazaq etip atırǵanın kórgende,[+] 10Ibrayımǵa: «Bul shorını balası menen birge quwıp jiber. Sebebi shorınıń ulı meniń ulım Ísaq penen birge miyrasxor bolmasın», – dedi[+].

11Bul gáp Ibrayımǵa awır tiydi. Óytkeni Ismayıl da onıń ulı edi. 12Biraq Quday Ibrayımǵa bılay dedi:

– Sen balanı hám shorıńdı qayǵırma! Sara ne aytsa, sonı isle, sebebi seniń urpaǵıń Ísaq arqalı dawam etedi[+]. 13Biraq shorıńnıń ulınan da Men bir xalıq shıǵaraman, óytkeni ol da seniń urpaǵıń.

14Erteńine tań azanda, Ibrayım nan hám bir mes suw aldı da, olardı Ajardıń iynine saldı hám onı balası menen qosıp shıǵarıp jiberdi. Ajar ketip baratırıp, Beer-Sheba shólinde adasıp qaldı.

15Mestegi suw tawısılǵanda, Ajar balasın bir putanıń astında qaldırdı da: 16«Balamnıń qalay óletuǵının kórmeyin», – dep arıraq ketti hám bir oq jetirim jerge barıp otırıp, dad salıp jılay basladı.

17Quday balanıń jılaǵanın esitti hám Onıń bir perishtesi[†] Ajarǵa aspannan dawıslap: «Ajar, saǵan ne boldı? Qorqpa, Quday balańnıń jatırǵan jerinen onıń jılaǵanın esitti. 18Bar da, balanı turǵızıp, onı qolınan jetele. Men onnan ullı xalıq jarataman», – dedi.

19Sońınan Quday Ajardıń kózin ashtı hám ol bir qudıqtı kórdi. Ol barıp, mesin suwǵa toltırdı da, balasına suw ishkizdi.

20Solay etip, Quday bala menen birge boldı. Ol ósip, shólde jasadı hám mergen boldı. 21Ismayıl Paran shólinde jasap atırǵan waqtında, anası oǵan Mısırdan bir qızdı hayallıqqa alıp berdi[+].


Ibrayım menen Abimelextiń kelisim dúziwi

22Sol waqıtları Abimelex hám onıń sárkárdası Pixol Ibrayımǵa bılay dedi:

– Hár bir isińde Quday seniń menen birge. 23Sonlıqtan sen meni, perzentlerimdi hám urpaqlarımdı da aldamayman dep, Quday haqı ant ish. Men saǵan qanday jaqsılıq etken bolsam, sen de maǵan hám óziń kelgindi bolıp jasap atırǵan elge sonday jaqsılıq et.

24Ibrayım:

– Men ant ishemen, – dedi.

25Sońınan Ibrayım Abimelexke adamlarınıń bir qudıqtı tartıp alǵanı haqqında aytıp, shaǵım etti. 26Al Abimelex oǵan:

– Men bunı kimniń islegenin bilmeymen. Sen maǵan hesh nárse aytpaǵan ediń. Men bul haqqında házir esitip turman, – dedi.

27Keyin Ibrayım Abimelexke qoy hám sıyırlar sawǵa etti hám ekewi kelisim[†] dúzdi. 28Ibrayım súriwden jeti urǵashı qozını ayırıp qoydı. 29Abimelex onnan:

– Bul jeti urǵashı qozını ayırıp qoyıwıńnıń mánisi ne? – dep soradı.

30Ibrayım oǵan:

– Bul qudıqtı meniń qazdırǵanımnıń dálili sıpatında, mına jeti urǵashı qozını meniń qolımnan qabıl et, – dedi.

31Solay etip, sol jer Beer-Sheba[*] dep ataldı, óytkeni olar ekewi sol jerde ant ishisken edi[+]. 32Beer-Shebada kelisim dúzgennen soń, Abimelex hám onıń sárkárdası Pixol filistlerdiń[†] jerine qaytıp ketti.

33Ibrayım Beer-Shebada bir tamarisk[*] aǵashın tikti hám sol jerde Jaratqan Iyeniń,[†] máńgilik Qudaydıń atın aytıp shaqırdı. 34Ibrayım filistlerdiń jerinde kelgindi bolıp kóp waqıt jasadı.

#### 22


Ibrayımnıń sınalıwı

1Bir qansha waqıttan keyin, Quday[†] Ibrayımdı sınadı. Quday oǵan:

– Ibrayım! – dedi.

Ibrayım:

– Lábbáy! – dedi[+].

2Sonda Quday oǵan:

– Ózińniń súyikli jalǵız ulıń Ísaqtı alıp, Moriya jerine bar. Ol jerde, Men saǵan kórsetetuǵın tawlardıń birinde onı qurbanlıqqa[†] shalıp, jaǵıp jiber, – dedi[+].

3Ibrayım erteńine azanda erte turıp, eshegine júklerdi arttı. Ol ózi menen birge eki xızmetshi balasın hám ulı Ísaqtı aldı. Qurbanlıq ushın otın shawıp bolıp, Qudaydıń ózine aytqan jerine barıw ushın jolǵa shıqtı. 4Úshinshi kúni Ibrayım kóz taslap, aytılǵan orındı uzaqtan kórdi. 5Ibrayım xızmetshilerine:

– Sizler usı jerde eshek penen birge qalıńlar. Al bizler balamız ekewimiz ana jerge barıp, Qudayǵa sıyınamız hám sizlerge qaytıp kelemiz, – dedi.

6Ibrayım qurbanlıq ushın shawılǵan otınlardı balası Ísaqqa arqalatıp, ózi ot penen pıshaqtı aldı. Sońınan ekewi birge júrip ketti. 7Ketip baratırıp, Ísaq ákesine:

– Aǵa! – dedi.

– Lábbáy, ulım, – dedi Ibrayım.

Ísaq onnan:

– Minekey, ot hám otın bar. Biraq jandırılatuǵın qurbanlıq ushın beriletuǵın janlıq qáne? – dep soradı.

8Ibrayım:

– Ulım, jandırılatuǵın qurbanlıq bolatuǵın janlıqtı Qudaydıń Ózi jetkizedi, – dep juwap berdi.

Solay etip, olar ekewi jolın dawam etti.

9Olar Qudaydıń Ibrayımǵa aytqan jerine jetip kelgende, Ibrayım qurbanlıq orın qurıp, onıń ústine otınlardı qaladı. Keyin ulı Ísaqtı baylap, qurbanlıq orındaǵı otınlardıń ústine jatqızdı. 10Ibrayım balasın bawızlamaqshı bolıp, pıshaqtı aldı. 11Biraq Jaratqan Iyeniń[†] bir perishtesi[†] aspannan dawıslap:

– Ibrayım! Ibrayım! – dedi.

– Lábbáy, – dedi ol.

12Perishte oǵan:

– Balaǵa qol kóterme, oǵan hesh nárse isleme. Endi men seniń Qudaydan qorqatuǵınıńdı bildim. Sebebi sen Mennen jalǵız ulıńdı da ayamadıń, – dedi.

13Ibrayım basın kóterip, putalıqqa shaqınan ilinip turǵan qoshqardı kórdi. Ol barıp, qoshqardı ákeldi de, ulınıń ornına qoshqardı qurbanlıq ushın shalıp, jaǵıp jiberdi. 14Solay etip, Ibrayım sol orındı Yahwe-Ire[*] dep atadı. Sonlıqtan usı kúnge deyin: «Jaratqan Iyeniń tawında jetkerip beriledi», – dep aytıladı.

15Jaratqan Iyeniń perishtesi ekinshi ret Ibrayımǵa aspannan dawıslap 16bılay dedi: «Jaratqan Iye[†] bılay deydi: „Óz atım menen ant ishemen, sen bul isti islep, jalǵız ulıńdı da ayamadıń, 17sonlıqtan Men seni ústi-ústine jarılqayman. Urpaqlarıńdı aspandaǵı juldızlar hám teńiz jaǵasındaǵı qumlar sıyaqlı ústi-ústine kóbeytemen. Seniń urpaqlarıń óz dushpanlarınıń qalalarına iyelik etedi[+]. 18Maǵan boysınǵanıń ushın, urpaqlarıń arqalı jer júzindegi barlıq xalıqlar jarılqanadı“»[+].

19Sonnan keyin, Ibrayım xızmetshileriniń janına qaytıp keldi. Olar birlikte Beer-Shebaǵa qaray ketti. Ibrayım sol jerde jasap qaldı.


Naxordıń urpaqları

20Bir qansha waqıtlardan soń, Ibrayımǵa: «Tuwısqanıń Naxorǵa hayalı Milka ullar tuwıp berdi», – degen xabar jetip keldi. 21Milka tuńǵıshı Ustı, onıń inisi Buzdı, Aramnıń[†] ákesi Kemueldi, 22Kesedti, Xazonı, Pildashtı, Idlaftı hám Betueldi dúnyaǵa keltirdi. 23Al Betuelden Rebekka tuwıldı. Usı segiz uldı Ibrayımnıń tuwısqanı Naxorǵa Milka tuwıp berdi[+]. 24Naxordıń Reuma degen toqalı da oǵan Tebax, Gaxam, Taxash hám Maaxa degen balalardı tuwıp berdi.

#### 23


Saranıń qaytıs bolıwı

1Sara bir júz jigirma jeti jıl ómir súrdi. 2Ol Qanan[†] jerindegi Kiryat-Arbada, yaǵnıy házirgi Xebronda qaytıs boldı. Ibrayım Sara ushın jılap, aza tuttı[+]. 3Sońınan ol hayalınıń denesiniń qasınan shıǵıp, xetlerge:[†]

4– Men arańızda kelgindi hám jat adamman. Óz marhumımdı jerlep, mazar qılıwım ushın, jerińizden maǵan az-maz satıńlar, – dedi.

5Xetler Ibrayımǵa bılay dep juwap berdi:

6– Mırza, bizlerdi tıńlańız. Siz bizlerdiń aramızdaǵı kúshli bir tóresiz. Marhumıńızdı qábirlerimizdiń eń jaqsısına aparıp qoyıńız. Marhumıńızdı qoyıwıńız ushın, bizlerdiń hesh birimiz de qábirimizdi ayamaymız.

7Sonda Ibrayım sol eldiń xalqı bolǵan xetlerge tájim etip 8bılay dedi:

– Eger sizler meniń óz marhumımdı jerlewime qayıl bolsańız, onda meni tıńlap, men ushın Soxardıń ulı Efronnan ótinish etińler. 9Ol óz atızınıń shetindegi Maxpela úńgirin maǵan satsın. Sol úńgirdi mazarǵa aylandırıwım ushın, men sizlerdiń aldıńızda úńgirdiń qunın tolıq tóleymen.

10Xet xalqınan bolǵan Efron óz xalqınıń arasında otırǵan edi. Ol qala dárwazasınıń aldına jıynalǵan barlıq xetlerge esittirip, Ibrayımǵa:

11– Yaq, mırzam, meni tıńlań. Men úńgirge qosa atızdı da beremen. Men óz xalqımnıń aldında onı sizge beremen. Marhumıńızdı jerley beriń, – dep juwap berdi.

12Ibrayım sol jerdiń xalqınıń aldında tájim etti hám 13hámmege esittirip, Efronǵa:

– Ótinish, meni tıńlańız, atız ushın aqsha tóleyin. Onı qabıl etiń. Men marhum hayalımdı sol jerge jerleyin, – dedi.

14Sonda Efron Ibrayımǵa:

15– Yaqshı, mırzam, meni tıńlań. Jerdiń bahası tórt júz shekel gúmis. Tórt júz shekel gúmis turatuǵın bir bólek jer bizlerdiń aramızda ne bolıptı? Marhumıńızdı jerley beriń, – dep juwap berdi.

16Ibrayım ırazı bolıp, Efron xetlerdiń aldında esittirip aytqan tórt júz shekel gúmisti sawdada qollanılatuǵın ólshem boyınsha tárezige salıp, ólshep berdi.

17Solay etip, Mamrege jaqın jerdegi Maxpelada ornalasqan Efronnıń atızı, ondaǵı úńgir hám ol jerde ósip turǵan barlıq terekler 18Ibrayımnıń menshigine aylandı. Buǵan qala dárwazasınıń aldına jıynalǵan barlıq xetler gúwa boldı.

19Sonnan keyin, Ibrayım hayalı Saranı Qanan jerindegi Mamrege, yaǵnıy Xebronǵa jaqın jerdegi Maxpela atızındaǵı úńgirge qoydı. 20Solay etip, xetlerden alınǵan atız hám ondaǵı úńgir mazar sıpatında Ibrayımnıń múlkine aylandı.

#### 24


Ísaqtıń úyleniwi

1Ibrayım qartayıp, biraz jasqa barıp qalǵan edi. Jaratqan Iye[†] onı hár tárepleme jarılqap qoyǵan edi. 2Ibrayım úyindegi hámme nárseni basqaratuǵın bas xızmetshisine bılay dedi:

– Qolıńdı sanımnıń astına qoyıp, 3aspan hám jerdiń Qudayı bolǵan Jaratqan Iye haqı ant ishiwińdi qáleymen: men aralarında jasap atırǵan qanan xalqınan[†] ulıma qız alma. 4Al ulım Ísaqqa qız alıw ushın meniń elime, aǵayin-tuwǵanlarıma bar.

5Xızmetshi Ibrayımnan:

– Eger qız meniń menen birge bul elge keliwdi qálemese she? Onda ulıńızdı ózińiz shıǵıp ketken elge aparıwım kerek pe? – dep soradı.

6Ibrayım oǵan bılay dedi:

– Yaq, ulımdı hasla ol jerge apara górme! 7Meni óz ákemniń úyinen, tuwılǵan elimnen alıp shıǵıp: «Bul jerdi seniń urpaqlarıńa beremen», – dep ant ishken aspannıń Qudayı Jaratqan Iye seniń aldıńnan Óz perishtesin[†] jiberedi hám sen sol jerden ulıma qız alıp keleseń. 8Eger qız seniń menen birge keliwdi qálemese, onda sen maǵan bergen bul antıńnan azat bolasań. Tek ulımdı ol jerge apara górme!

9Solay etip, xızmetshi xojayını Ibrayımnıń sanınıń astına qolın qoyıp, aytılǵandı islewge ant ishti.

10Sońınan xızmetshi xojayınınıń túyelerinen onın hám hár qıylı qımbat bahalı zatlarınan alıp, júrip ketti. Ol Aram-Naharayımdaǵı[†] Naxor jasaytuǵın qalaǵa jetip keldi. 11Xızmetshi túyelerin qala sırtındaǵı qudıqtıń qasına shóktirdi. Bul hayal-qızlar suw alıw ushın shıǵatuǵın keshki payıt edi.

12Sonda xızmetshi bılay dep duwa etti: «Jaratqan Iye, xojayınım Ibrayımnıń Qudayı! Búgin maǵan áwmet berip, xojayınım Ibrayımǵa jaqsılıq isley gór! 13Mine, men qudıq basında turman, qalanıń qızları suw alıwǵa kiyatır. 14Men qaysı qızǵa: „Gúzeńdi eńkeyt, men suw iship alayın“, – degenimde, ol: „Ishińiz, men túyelerińizdi de suwǵaraman“, – dese, onda sol qız Seniń qulıń Ísaq ushın tańlaǵan qızıń bolsın. Xojayınıma jaqsılıq islegenińdi sonnan bileyin».

15Xızmetshi ele duwasın tamamlamay atırıp-aq, iynine gúzesin kótergen Rebekka kelip qaldı. Ol Ibrayımnıń inisi Naxor menen hayalı Milkanıń ulı Betueldiń qızı edi. 16Rebekka oǵada sulıw, erkek qolı tiymegen qız edi. Ol qudıqqa qaray tómen tústi de, gúzesin suwǵa toltırıp, joqarı shıqtı. 17Ibrayımnıń xızmetshisi qızdıń aldına juwırıp shıǵıp:

– Ótinish, gúzeńnen maǵan az-maz suw ber, – dedi.

18– Ishińiz, mırza, – dep qız dárhal gúzesin iyninen túsirdi de, oǵan ishiwge suw berdi. 19Qız oǵan ishkizip bolıp:

– Men túyelerińizdi de shóli qanǵansha suwǵarıp bereyin, – dedi. 20Sońınan qız gúzesindegi qalǵan suwdı nawaǵa quyıp bosattı da, jáne suw tartıp shıǵarıw ushın qudıqqa qaray juwırıp ketti. Solay etip, ol xızmetshiniń barlıq túyelerin suwǵardı. 21Al xızmetshi bolsa, Jaratqan Iyeniń[†] jolın áwmetli qılǵan yamasa qılmaǵanın biliw ushın, qızǵa dıqqat qoyıp, únsiz qarap turdı.

22Túyeleri suw iship bolǵannan soń, ol qızǵa awırlıǵı yarım shekel shıǵatuǵın altın árebek hám on shekel shıǵatuǵın eki altın bilezik berdi. 23Sońınan ol qızdan:

– Aytshı, kimniń qızısań? Bizlerdiń túnep shıǵıwımız ushın ákeńniń úyinen orın tabıla ma? – dep soradı.

24Qız oǵan:

– Men Milkanıń Naxorǵa tuwıp bergen ulı Betueldiń qızıman. 25Bizde saban da, jem de kóp, túnew ushın orın da bar, – dep juwap berdi.

26Sonda xızmetshi tájim etip, Jaratqan Iyege sıyındı da: 27«Óz miyrim[†]-shápáátin hám sadıqlıǵın xojayınımnan ayamaǵan Ibrayımnıń Qudayı Jaratqan Iyege alǵıslar bolsın. Ol meni tuwrı xojayınımnıń aǵayin-tuwǵanlarınıń úyine baslap keldi», – dedi.

28Qız anasınıń úyine juwırıp barıp, bolǵan waqıya haqqında aytıp berdi.

29Rebekkanıń Laban degen ájaǵası bar edi. Ol qudıq basında turǵan adamǵa qaray juwırıp ketti. 30Laban qarındasınıń murnındaǵı árebekti, qollarındaǵı bileziklerdi kórip, Rebekkadan ol adamnıń ózine ne aytqanın esitkende, dárhal sol adamnıń janına ketken edi. Al sol adam qudıq basında, túyelerdiń janında turǵan edi. 31Laban oǵan:

– Úyge júriń, Jaratqan Iye jarılqaǵan bende! Nege sırtta turıpsız? Men ózińiz ushın bólme, túyelerińiz ushın orın tayarlap qoydım, – dedi.

32Solay etip, xızmetshi úyge kirdi. Laban túyelerdiń júklerin túsirtip, aldına saban hám jem saldırdı. Xızmetshiniń hám onıń janındaǵılardıń ayaqların juwıw ushın suw ákeldirdi. 33Aldılarına awqat qoyılǵanda, xızmetshi:

– Men ne ushın kelgenimdi aytpay turıp, awqat jemeymen, – dedi.

– Meyli, aytıń, – dedi olar.

34Sonda xızmetshi bılay dedi:

– Men Ibrayımnıń xızmetshisimen. 35Jaratqan Iye xojayınımdı mol-mol etip jarılqap, onı bayıttı. Oǵan qoy hám sıyırlar, gúmis hám altınlar, qul hám shorılar, túye hám eshekler berdi. 36Xojayınımnıń hayalı Sara qartayǵan shaǵında oǵan ul tuwıp berdi. Xojayınım óziniń barlıq mal-múlkin ulına tapsırdı. 37Xojayınım maǵan ant ishtirip: «Ulıma men jerinde jasap atırǵan qanan xalqınıń qızlarınan emes, 38al meniń ata jurtıma, aǵayin-tuwǵanlarıma barıp, sol jerden qız alıp bereseń», – dedi. 39Men xojayınımnan: «Eger ol qız meniń menen keliwdi qálemese she?» – dep soradım. 40Sonda ol maǵan: «Men Jaratqan Iyeniń jolı menen júrmen. Ol Óz perishtesin seniń menen birge jiberip, jolıńdı beredi. Sen aǵayin-tuwǵanlarımnan, ata jurtımnan ulıma qız alıp kel. 41Eger sen aǵayin-tuwǵanlarıma barǵanıńda, olar saǵan qızın bermese, onda sen ishken antıńnan azat bolasań, awa, sen usınday jaǵdayda ishken antıńnan azat bolasań», – dedi.

42Solay etip, men búgin qudıq basına kelgenimde: «Jaratqan Iye, xojayınım Ibrayımnıń Qudayı! Ótinemen, jolımdı bere gór! 43Házir men qudıq basında turman. Eger men suw alıwǵa kelgen qızlardıń birine: „Ótinish, gúzeńnen maǵan az-maz suw ber“, – desem, 44ol maǵan: „Ishińiz, men túyelerińizdi de suwǵaraman“, – dep aytsa, Jaratqan Iyeniń xojayınımnıń ulı ushın tańlaǵan qızı sol bolsın», – dep duwa ettim.

45Men ele ishimnen duwa etip turǵanımda, iynine gúzesin kóterip, Rebekka sırtqa shıqtı. Ol tómen túsip, qudıqtan suw aldı. Men oǵan: «Ótinish, maǵan ishiwge suw ber», – dedim.

46Rebekka dárhal iyninen gúzesin túsirip: «Ishińiz, men túyelerińizdi de suwǵaraman», – dedi. Solay etip, men suw ishtim, ol túyelerimdi suwǵardı.

47Men onnan: «Kimniń qızısań?» – dep soradım.

Ol maǵan: «Men Milkanıń Naxorǵa tuwıp bergen ulı Betueldiń qızıman», – dedi.

Sonda men onıń murnına árebek, qollarına bilezik taqtım. 48Soń tájim etip, Jaratqan Iyege sıyındım. Xojayınımnıń ulına inisiniń aqlıq qızın alıw ushın maǵan tuwrı joldı kórsetken xojayınım Ibrayımnıń Qudayı Jaratqan Iyege alǵıslar ayttım.

49Endi sizler xojayınıma jaqsılıq islep, sadıqlıq kórsetpekshi bolsańız, maǵan aytıńlar, eger qálemeseńiz, onı da aytıńlar, men ne isleytuǵınımdı shesheyin.

50Laban menen Betuel bılay dep juwap berdi:

– Bul – Jaratqan Iyeniń isi. Bizler saǵan jaqsı-jaman, hesh nárse ayta almaymız. 51Mine, Rebekka, onı alıp kete ber. Jaratqan Iyeniń aytqanınday, ol seniń xojayınıńnıń ulına hayal bolsın.

52Ibrayımnıń xızmetshisi bunı esitkende, jerge deyin iyilip, Jaratqan Iyege sıyındı. 53Sońınan xızmetshi gúmis hám altın zatlardı, kiyimlerdi shıǵarıp, Rebekkaǵa berdi, jáne de, onıń ájaǵası menen anasına da qımbat bahalı sawǵalar berdi. 54Sońınan xızmetshi hám onıń janındaǵılar iship-jedi hám sol jerde qonıp qaldı.

Erteńine azanda olar uyqıdan turǵanda, xızmetshi:

– Endi ruxsat bolsa, xojayınıma qaytaman, – dedi.

55Biraq Rebekkanıń ájaǵası hám anası:

– Qız onlaǵan kún bizler menen bolsın, keyin jolǵa shıǵarsızlar, – dedi.

56Al xızmetshi buǵan:

– Jaratqan Iye jolımdı berip tur eken, meni irikpeńler. Maǵan xojayınıma qaytıwǵa ruxsat berińler, – dedi.

57Sonda olar:

– Qızdı shaqırıp sorayıq, ózi ne der eken? – dedi. 58Solay etip, olar Rebekkanı shaqırıp, onnan:

– Mına adam menen keteseń be? – dep soradı.

– Ketemen, – dedi ol.

59Solay etip, olar Rebekkanı, onıń tárbiyashısın, Ibrayımnıń xızmetshisi menen onıń adamların shıǵarıp saldı. 60Olar Rebekkaǵa pátiya berip bılay dedi:

«Qarındasım, anası bol mıń-mıńlaǵan perzentlerdiń,
Úrim-putaqlarıń iyelesin dushpan qalaların».

61Sońınan Rebekka hám onıń jas shorıları tayarlanıp, túyelerge mindi hám Ibrayımnıń xızmetshisiniń izine erdi. Solay etip, xızmetshi Rebekkanı alıp, jolǵa shıqtı.

62Sol arada Negeb jerinde jasap atırǵan Ísaq Beer-Laxay-Roiyden qaytıp kelgen edi. 63Keshte Ísaq oylanıw ushın atızǵa shıqtı hám ol basın kóterip qaraǵanda, jaqınlap kiyatırǵan túyelerdi kórdi. 64Rebekka Ísaqtı kórip, túyeden tústi hám 65xızmetshiden:

– Bizlerge qaray atız boylap kiyatırǵan ana adam kim? – dep soradı.

– Bul – meniń xojayınım, – dep juwap berdi xızmetshi.

Sonda Rebekka jawlıǵın alıp, júzin japtı. 66Xızmetshi Ísaqqa islegen isleriniń hámmesin aytıp berdi. 67Ísaq Rebekkanı anasınıń shatırına alıp keldi hám oǵan úylendi. Solay etip, Rebekka Ísaqtıń hayalı boldı. Ísaq Rebekkanı súyip qaldı. Usı tárizde ol anası qaytıs bolǵannan keyingi qayǵısına jubanısh taptı.

#### 25


Ibrayımnıń sońǵı jılları hám ólimi

1Ibrayım jáne Qatura degen hayalǵa úylendi. 2Ol Ibrayımǵa Zimran, Ioqshan, Medan, Midyan,[†] Ishbaq hám Shuax atlı balalardı tuwıp berdi. 3Ioqshannan Sheba menen Dedan tuwıldı. Dedannıń urpaqlarınan ashshur, letush hám leum xalıqları kelip shıqtı. 4Midyannıń ulları: Efa, Efer, Xanox, Abida hám Eldaa. Bulardıń hámmesi Qaturadan taraǵan urpaqlar edi[+].

5Ibrayım óziniń barlıq mal-múlkin Ísaqqa qaldırdı. 6Al toqallarınıń balalarına kóziniń tiri waqtında sawǵalar berip, olardı Ísaqtan uzaqlastırıp, shıǵıstaǵı jerlerge jiberdi. 7Ibrayım barlıǵı bolıp bir júz jetpis bes jıl ómir súrdi. 8Ol ǵarrılıq dáwranın súrip, uzaq jasadı, qartayǵan shaǵında demi tawısılıp, qaytıs boldı hám óz ata-babalarına qosıldı. 9Ulları Ísaq hám Ismayıl onı Mamrege jaqın jerdegi, xet xalqınan[†] bolǵan Soxardıń ulı Efronnıń atızındaǵı Maxpela úńgirine qoydı. 10Ibrayım bul atızdı xetlerden satıp alǵan edi. Solay etip, Ibrayım hám onıń hayalı Sara sol jerge qoyıldı[+]. 11Ibrayımnıń óliminen soń, Quday[†] onıń ulı Ísaqtı jarılqadı. Ísaq Beer-Laxay-Roiydiń janında jasaytuǵın edi.


Ismayıldıń urpaqları

12Saranıń shorısı, mısırlı[†] Ajardan tuwılǵan Ibrayımnıń ulı Ismayıldıń shejiresi mınaday: 13Ismayıldıń ullarınıń tuwılıw tártibi boyınsha atları mınaday: tuńǵısh ulı[†] Nebayot, soń Kedar, Adbeel, Mibsam. 14Mishma, Duma, Massa, 15Xadad, Tema, Etur, Nafish hám Kedma[+]. 16Ismayıldıń ulları bolǵan bular – on eki urıwdıń kósemi boldı. Usı on eki urıw hám olardıń awılları menen mákan basqan jerleri olardıń atları menen ataldı. 17Ismayıl bir júz otız jeti jasında demi tawısılıp, qaytıs boldı hám óz ata-babalarına qosıldı. 18Ismayıldıń urpaqları Xawila hám Shur aralıǵındaǵı jerlerge mákan basqan edi. Shur Ashshurǵa baratuǵın jolda, Mısırǵa jaqın jaylasqan edi. Olar barlıq tuwısqanları menen jawlasıp ómir súrdi[+].


Yaqıp penen Esawdıń tuwılıwı

19Ibrayımnıń ulı Ísaqtıń ómir tariyxı mınaday: Ibrayımnan Ísaq tuwıldı. 20Ísaq Rebekkaǵa úylengende qırıq jasta edi. Rebekka Paddan-Aramnan[†][*] bolǵan aramlı Betueldiń qızı, aramlı Labannıń qarındası edi. 21Ísaq hayalı ushın Jaratqan Iyege[†] duwa etti, óytkeni hayalı perzentsiz edi. Jaratqan Iye[†] Ísaqtıń duwasına juwap berdi hám Rebekka hámiledar boldı. 22Onıń qursaǵındaǵı balalar bir-biri menen tóbelese basladı. Sonda Rebekka: «Nege bunday bolıp atır?» – dep Jaratqan Iyeden soradı. 23Jaratqan Iye oǵan bılay dedi:

«Seniń qursaǵıńda eki xalıq bar,
Sennen eki túrli xalıq bólinip shıǵar,
Biri ekinshisinen kúshlirek bolıp,
Úlkeni kishkenesine baǵınıshlı bolar»[+].

24Rebekkanıń tuwıw waqtı kelgende, qursaǵında egiz ullardıń bar ekeni málim boldı. 25Birinshi tuwılǵan ulınıń denesi qızıl, terisi ton sıyaqlı júnli edi. Sonlıqtan onıń atın Esaw[*] dep qoydı. 26Keyin onıń sıńarı tuwıldı. Ol Esawdıń tabanın qolı menen uslap shıqqan edi. Sonlıqtan onı Yaqıp[†][*] dep atadı. Olar tuwılǵanda, Ísaq alpıs jasta edi.


Esawdıń Yaqıpqa tuńǵıshlıǵın satıwı

27Balalar ósip, erjetti. Esaw dúzdi súyetuǵın sheber ańshı, al Yaqıp úyden shıqpaytuǵın tınısh adam boldı. 28Ísaq Esawdı jaqsı kóretuǵın edi, sebebi onıń awlap ákelgen ańlarınıń góshin jewdi unatatuǵın edi. Al Rebekka Yaqıptı jaqsı kóretuǵın edi.

29Bir kúni Yaqıp awqat pisirip atırǵanda, Esaw dúzden sharshap, ash bolıp keldi. 30Ol Yaqıpqa:

– Maǵan mına qızıl awqatıńnan ber, men ash bolıp turman, – dedi. Sol sebepli ol Edom[†][*] dep te ataldı.

31Yaqıp oǵan:

– Dáslep maǵan tuńǵıshlıǵıńdı sat! – dedi[+].

32Esaw oǵan:

– Ashtan óleyin dep turǵanımda, tuńǵıshlıqtan maǵan ne payda? – dedi.

33Yaqıp:

– Dáslep maǵan ant ber! – dedi.

Sonda Esaw Yaqıpqa ant berip, óz tuńǵıshlıǵın oǵan sattı.

34Sonnan keyin, Yaqıp Esawǵa nan hám qızıl lobiya sorpa berdi. Esaw iship-jep bolıp, ornınan turıp ketti.

Solay etip, Esaw óz tuńǵıshlıǵın pisent etpedi[+].

#### 26


Ísaq penen Rebekka Gerarda

1Elde Ibrayımnıń dáwirinde bolǵan ashlıqtan basqa bir ashlıq júz berdi. Ísaq Gerarǵa, filistlerdiń[†] patshası Abimelexke ketti[+]. 2Jaratqan Iye[†] Ísaqqa kórinip bılay dedi: «Mısırǵa[†] barma, Men aytatuǵın jerde jasa. 3Sol jerde kelgindi bolıp jasay ber. Men seniń menen birge bolıp, seni jarılqayman. Mine, usı jerlerdiń hámmesin saǵan hám seniń urpaqlarıńa beremen. Ákeń Ibrayımǵa bergen antımdı orınlayman[+]. 4Seniń urpaqlarıńdı aspandaǵı juldızlar sıyaqlı kóbeytip, usı jerlerdiń hámmesin olarǵa beremen. Jer júziniń barlıq xalıqları seniń urpaqlarıń arqalı jarılqanadı[+]. 5Óytkeni Ibrayım Maǵan boysınıp, Meniń tapsırmalarımdı, buyrıqlarımdı, qaǵıydalarımdı hám kórsetpelerimdi orınladı».

6Solay etip, Ísaq Gerarda ornalasıp qaldı. 7Sol jerdiń xalqı onnan hayalı haqqında soraǵanda, ol hayalın qarındasım dep ayttı. Sebebi ol: «Rebekka gózzal, sonlıqtan bul jerdiń adamları meni ol sebepli óltiredi», – dep oylap, onı hayalım dep aytıwǵa qorqtı[+]. 8Ísaq sol jerde jasap atırǵanına kóp bolǵanda, filistlerdiń patshası Abimelex terezeden qarap, Ísaqtıń Rebekkanı aymalap atırǵanın kórdi. 9Sonda Abimelex Ísaqtı shaqırıp alıp:

– Ol seniń hayalıń eken-ǵo. Nege onı qarındasım dediń? – dep soradı.

Ísaq oǵan juwap berip:

– Óytkeni, ol sebepli meni óltiredi dep oyladım, – dedi.

10Abimelex oǵan:

– Nege bizlerge bulay islediń? Xalıq arasınan birewdiń hayalıńa jaqınlasıp qoyıwı múmkin edi-ǵo. Sonday bolǵanda, sen bizlerdi gúnaǵa batırar ediń! – dedi. 11Sońınan Abimelex pútkil xalıqqa: «Kim de kim bul adamǵa yamasa onıń hayalına qol tiygizse, ol sózsiz óltiriledi», – dedi.


Ísaq penen Abimelex arasındaǵı kelisimniń dúziliwi

12Ísaq sol jerge tuqım septi hám sol jılı júz ese artıq ónim aldı. Sebebi onı Jaratqan Iye jarılqaǵan edi. 13Ísaq bayıp ketti, baylıǵı kem-kemnen kóbeyip, ol júdá bay adamǵa aylandı. 14Onıń iri hám mayda malları, kóp xızmetshileri bolǵanlıqtan, filistler onı qızǵana basladı. 15Ákesi Ibrayımnıń tiri waqtında onıń xızmetshileri qazǵan qudıqlardıń hámmesin filistler topıraq penen kómip tasladı[+].

16Sonda Abimelex Ísaqqa:

– Biziń jerimizden ket, óytkeni sen bizlerden góre anaǵurlım kúshli bolıp kettiń, – dedi.

17Sonnan keyin, Ísaq ol jerden ketip, Gerar oypatlıǵına shatırların tikti hám sol jerge qonıs bastı. 18Ákesi Ibrayımnıń tiri waqtında qazılıp, onıń óliminen soń filistler tárepinen kómip taslanǵan qudıqlardı Ísaq qaytadan qazdırıp, olarǵa ákesi qoyǵan burınǵı atlardı qoydı.

19Ísaqtıń xızmetshileri oypatlıqta qudıq qazıp atırıp, bir bulaq taptı. 20Gerar shopanları: «Bul suw bizlerdiki», – dep Ísaqtıń shopanları menen jánjellesti. Olar ózi menen talasqanı ushın Ísaq qudıqtı Esek[*] dep atadı.

21Sońınan olar basqa bir qudıq qazdı. Biraq bul qudıq sebepli de jánjel shıǵıp, Ísaq onı Sitna[*] dep atadı. 22Ísaq ol jerden kóship ketip, jáne basqa bir qudıq qazdırdı. Bul qudıq sebepli jánjel shıqpaǵanlıqtan, Ísaq onı Rexobot[*] dep atap: «Jaratqan Iye aqırı bizlerge keń jer berdi. Endi bizler bul jerde ósip-ónemiz», – dedi.

23Ísaq ol jerden Beer-Shebaǵa kóship ketti. 24Jaratqan Iye sol kúni túnde oǵan kórinip: «Men ákeń Ibrayımnıń Qudayıman. Qorqpa, Men seniń menen birgemen. Men seni jarılqayman hám qulım Ibrayım ushın urpaǵıńdı kóbeytemen», – dedi. 25Ísaq sol jerde qurbanlıq[†] orın qurıp, Jaratqan Iyeniń[†] atın aytıp shaqırdı. Ol shatırların sol jerge tikti hám onıń xızmetshileri bir qudıq qazdı.

26Abimelex, onıń keńesgóyi Axuzzat hám sárkárdası Pixol Gerardan Ísaqqa keldi. 27Ísaq olarǵa:

– Nege meniń aldıma keldińler? Sizler meni jek kórip, elińizden quwıp jibergen edińiz-ǵo! – dedi.

28Olar:

– Jaratqan Iyeniń seniń menen birge ekenin bizler anıq bildik. Sonlıqtan bizler seniń menen óz ara ant iship, kelisim[†] dúziwdi oyladıq.

29Bizler saǵan qol tiygizbey, tek jaqsılıq etip, seni tınıshlıq penen jibergenimiz sıyaqlı, sen de bizlerge jamanlıq islemewiń haqqında kelisim dúzeyik. Sen endi Jaratqan Iye tárepinen jarılqanǵan adamsań, – dedi[+].

30Ísaq olar ushın zıyapat berdi hám olar iship-jedi. 31Erteńine tań azanda turıp, olar bir-birine ant berdi. Sońınan Ísaq olardı shıǵarıp saldı hám olar Ísaqtıń aldınan aman-esen ketti.

32Usı kúni Ísaqtıń xızmetshileri kelip: «Bizler suw taptıq», – dep ózleri qazǵan qudıq haqqında oǵan xabarladı. 33Ísaq ol qudıqtıń atın Sheba[*] dep atadı. Sol sebepli ol qalanıń atı búgingi kúnge shekem Beer-Sheba dep ataladı.


Esawdıń xet xalqınan alǵan hayalları

34Esaw qırıq jasqa tolǵanda, xet xalqınan[†] bolǵan Beeriydiń qızı Yahuditke hám xet xalqınan bolǵan Elonnıń qızı Basematqa úylendi[+]. 35Bul hayallar Ísaq penen Rebekkanıń basına kóp qayǵı saldı.

#### 27


Ísaqtıń Yaqıpqa pátiya beriwi

1Ísaq qartayıp, kózi kórmey qaldı. Ol úlken ulı Esawdı shaqırıp alıp, oǵan:

– Ulım! – dedi.

– Lábbáy! – dep juwap berdi Esaw.

2Ísaq oǵan bılay dedi:

– Mine, men qartayıp qaldım, qashan óletuǵınımdı bilmeymen. 3Endi sen qurallarıńdı: sadaq hám oqlarıńdı al da, dúzge ketip, men ushın bir ań awlap kel[+]. 4Keyin men jaqsı kóretuǵın mazalı awqat tayarlap, maǵan alıp kel. Men onı jep, ólmesimnen burın saǵan pátiya bereyin.

5Ísaq ulı Esawǵa bul sózlerdi aytıp atırǵanda, bunı Rebekka esitip turǵan edi. Esaw ań awlap ákeliw ushın dúzge ketkende, 6Rebekka ulı Yaqıpqa[†] bılay dedi:

– Men ákeńniń ájaǵań Esawǵa aytqan gápin esitip qaldım. Ákeń oǵan: 7«Maǵan bir ań awlap ákelip, mazalı awqat tayarla. Men onı jep, ólmesimnen burın saǵan Jaratqan Iye[†] aldında pátiya bereyin», – dedi. 8Ulım, endi meni dıqqat penen tıńlap alıp, aytqanlarımdı isle: 9súriwge barıp, ol jerden maǵan eki ılaqtı saylap ákel. Men olardan ákeń jaqsı kóretuǵın mazalı awqat tayarlayın. 10Sońınan sen onı jewi ushın ákeńe aparasań. Sonda ákeń ólmesinen burın saǵan pátiyasın beredi. 11Yaqıp anası Rebekkaǵa:

– Biraq ájaǵam Esawdıń denesin jún basqan, al meniń denemde jún joq. 12Eger ákem meni sıypalap kórse ne qılaman? Onı aldap atırǵanımdı bilip qoysa, pátiya ornına ǵarǵıs alaman-ǵo, – dedi.

13Anası oǵan:

– Balam, saǵan keletuǵın ǵarǵıs maǵan kelsin. Sen meniń gápime kirip, ılaqlardı alıp kel! – dedi.

14Sonda Yaqıp barıp, ılaqlardı anasına ákelip berdi. Anası olardan Ísaq jaqsı kóretuǵın mazalı awqat tayarladı. 15Sońınan Rebekka úlken ulı Esawdıń úydegi eń jaqsı kiyimlerin alıp, kishi ulı Yaqıpqa kiygizdi. 16Onıń qolların hám moynınıń júnsiz jerlerin ılaqlardıń terisi menen oradı. 17Keyin ózi tayarlaǵan mazalı awqat penen nandı ulı Yaqıptıń qolına berdi.

18Solay etip, Yaqıp ákesiniń janına kelip:

– Aǵa! – dedi.

Ákesi oǵan:

– Lábbáy, ulım, sen kimseń? – dedi.

19Yaqıp ákesine:

– Men seniń tuńǵısh ulıń[†] Esawman. Men seniń aytqanıńdı isledim. Tikeyip otırıp, men ákelgen ańnıń góshinen je. Solay etip, maǵan pátiyańdı ber, – dedi.

20Ísaq ulınan:

– Qalayınsha bunsha tez taptıń, ulım? – dep soradı.

Yaqıp ákesine:

– Seniń Qudayıń bolǵan Jaratqan Iye meniń jolımdı berdi, – dep juwap berdi.

21Sonda Ísaq Yaqıpqa:

– Jaqınıraq kel, ulım. Sen ırasında da, ulım Esawsań ba yamasa ol emesseń be, sonı biliw ushın seni bir sıypalap kóreyin, – dedi.

22Yaqıp ákesi Ísaqqa jaqınladı. Ákesi onı sıypalap kórip: «Dawısı – Yaqıptıń dawısı, biraq qolları – Esawdıń qolları», – dep sóylendi. 23Yaqıptıń qolları ájaǵası Esawdıń qollarınday júnli bolǵanlıǵı sebepli, Ísaq onı tanımadı. Sonlıqtan ol pátiyasın bermekshi bolıp atırıp, 24jáne onnan:

– Sen ırasında da, ulım Esawmısań? – dep soradı.

– Awa, Esawman, – dep juwap berdi Yaqıp.

25Sonda Ísaq oǵan:

– Ulım óziń ákelgen ańnıń góshin alıp kel. Men onı jep, saǵan pátiyamdı bereyin, – dedi.

Yaqıp dáslep awqattı, keyin sharaptı ákelip, ákesine berdi. Ákesi awqattan jep, sharaptan ishti. 26Sońınan Ísaq oǵan:

– Jaqınıraq kelip, meni súy, ulım! – dedi.

27Yaqıp jaqınıraq barıp, ákesin súydi. Ísaq onıń kiyimlerinen Esawdıń iyisin sezdi hám Yaqıpqa pátiyasın berip, bılay dedi:

«Mine, ulımnıń iyisi,
Megzer Jaratqan Iye jarılqaǵan dala iyisine.
28Bersin Quday[†] saǵan aspan shıǵın,
Hám jerdiń ónimdar topıraǵın,
Mol ǵálle hám júzim suwın[+].
29Xalıqlar saǵan xızmet etsin,
Milletler aldıńda bas iysin.
Biylik et tuwısqanlarıńnıń ústinen,
Qanalaslarıń aldıńda bas iysin.
Seni ǵarǵaytuǵınlar ǵarǵısqa ushırasın,
Seni jarılqaytuǵınlar jarılqansın».

30Yaqıp Ísaqtıń pátiyasın ala sala, onıń aldınan shıǵıp baratırǵan waqıtta-aq, ájaǵası Esaw ańnan qaytıp keldi. 31Esaw da mazalı awqat tayarlap, ákesine ákeldi. Sońınan ol ákesine:

– Aǵa! Tikeyip otırıp, men ákelgen ańnıń góshinen je. Solay etip, maǵan pátiyańdı ber, – dedi.

32Ákesi onnan:

– Sen kimseń! – dep soradı.

– Men – seniń tuńǵısh ulıń Esawman, – dep juwap berdi ol.

33Sonda Ísaq qattı shorshıp, dirildep ketip:

– Haw, olay bolsa, maǵan ań awlap ákelgen kim edi? Sen kelmesten burın, men tap jańa ǵana awqattı jep, oǵan pátiyamdı bergen edim. Endi pátiya alǵan ol boladı, – dedi.

34Esaw ákesiniń sózlerin esitkende, ashshı dawıs penen baqırıp jılap:

– Maǵan da pátiyańdı ber, aǵa! – dedi.

35Biraq ákesi oǵan:

– Iniń hiylekerlik penen kelip, saǵan tiyisli pátiyanı alıp ketti, – dedi.

36Sonda Esaw ákesine:

– Ol biykarǵa Yaqıp dep atalmaǵan shıǵar! Ol meni eki ret aldadı-ǵo: dáslep tuńǵıshlıǵımdı aldı, al endi maǵan tiyisli pátiyanı da alıp ketti, – dedi. Sońınan ol jáne: – Men ushın hesh qanday pátiya qaldırmadıń ba? – dep soradı[+].

37Ísaq oǵan bılay dep juwap berdi:

– Men inińdi seni biyleytuǵın qıldım, barlıq tuwısqanların oǵan xızmetshi ettim. Onı ǵálle hám jańa sharap penen támiyinledim. Endi men sen ushın ne isley alaman, ulım?

38Esaw ákesine:

– Aǵa! Sende pátiya tek birew me? Maǵan da pátiyańdı ber, aǵa! – dep dad salıp jılay basladı.

39Sonda Ísaq ulına bılay dep juwap berdi:

«Seniń mákanıń ónimdar topıraqtan,
Aspan shıǵınan jıraq boladı.
40Qılıshıńnıń kúshi menen jasap,
Inińe xızmet eteseń.
Biraq oǵan qarsı bas kótergenińde,
Ol salǵan moyıntırıqtı ılaqtırıp taslaysań»[+].

41Ákesi pátiyasın Yaqıpqa bergeni ushın, Esaw inisi Yaqıptı jek kórip qaldı. Esaw: «Ákemniń ólimi shamalastı. Onı azalaw kúnleri ótkennen keyin, inim Yaqıptı óltiremen», – dep oylap júrdi.

42Biraq Rebekka úlken ulı Esawdıń oyınan xabardar bolǵanda, kishi ulı Yaqıptı shaqırtıp alıp, oǵan bılay dedi:

– Mine, ájaǵań Esaw seni óltiriwdi oylap, ózin jubatıp júripti. 43Endi ulım, meniń sózime qulaq sal: házir-aq Xaranǵa, ájaǵam Labannıń janına qashıp ket. 44Ájaǵańnıń ashıwı basılaman degenshe, bir qansha waqıt Labannıń janında qal. 45Ájaǵańnıń ashıwı basılıp, oǵan islegen isiń esinen shıqqannan soń, men birewdi jiberip, ol jerden seni aldıraman. Bolmasa, men bir kúnde ekewińizden de ayırılıp qalaman-ǵo.

46Keyin Rebekka Ísaqqa:

– Mına xet kelinlerimiz meni janımnan toydırdı. Eger Yaqıp ta bul jerdiń qızlarına, xet qızlarǵa úylense, onda maǵan jasawdıń nege keregi bar? – dedi[+].

#### 28


Yaqıptıń dayısı Labannıń úyine ketiwi

1Ísaq Yaqıptı[†] shaqırıp alıp, oǵan pátiyasın berdi hám bılay dep buyırdı: «Qananlı[†] qızlarǵa úylenbe. 2Dárhal bul jerden ketip, Paddan-Aramǵa,[†] anańnıń ákesi Betueldiń úyine bar. Ol jerde dayıń Labannıń qızlarınıń birewine úylen[+]. 3Qúdireti kúshli Quday[†] seni jarılqasın, ósip-óndirip, kóbeytsin hám urpaǵıńnan kóplegen xalıqlar taratsın. 4Ol Ibrayımǵa bergen jarılqawın saǵan hám seniń urpaqlarıńa da bersin. Solay etip, sen házir kelgindi bolıp júrgen jerdi, Qudaydıń Ibrayımǵa bergen jerin menshik etip iyelegeyseń»[+]. 5Sońınan Ísaq Yaqıptı jolǵa atlandırdı. Yaqıp Paddan-Aramǵa, óziniń hám Esawdıń anası Rebekkanıń ájaǵası, aramlı Betueldiń ulı Labannıń úyine ketti.


Esawdıń Ismayıldıń qızına úyleniwi

6Ísaq Yaqıpqa pátiya berip, úyleniwi ushın onı Paddan-Aramǵa jibergenin, oǵan pátiya berip atırıp: «Qananlı qızlarǵa úylenbe», – dep buyırǵanın hám 7Yaqıp ata-anasınıń sózine qulaq salıp, Paddan-Aramǵa ketkenin Esaw bildi. 8Solay etip, Esaw qananlı qızlardıń ákesine unamaytuǵının túsindi. 9Sonlıqtan ol Ibrayımnıń ulı Ismayıldıń aldına bardı hám hayallarınıń ústine Ismayıldıń qızı, Nebayottıń qarındası Maxalattı hayallıqqa aldı[+].


Yaqıptıń túsi

10Yaqıp Beer-Shebadan shıǵıp, Xaranǵa qaray jol júrdi. 11Ol bir jerge jetip kelgende, túnew ushın toqtadı. Sebebi quyash batıp qalǵan edi. Ol sol jerden bir tastı alıp, onı basınıń astına qoydı da, uyıqlaw ushın jattı. 12Yaqıp túsinde jer ústinde tik turǵan teksheni kórdi. Teksheniń usha bası aspanǵa tiyip turǵan bolıp, Qudaydıń perishteleri[†] onıń ústinde minip-túsip júrgen edi. 13Teksheniń basında Jaratqan Iye[†] turǵan bolıp, Ol Yaqıpqa bılay dedi: «Men – Ibrayımnıń hám Ísaqtıń Qudayı Jaratqan Iyemen.[†] Sen jatqan jerdi Men saǵan hám urpaqlarıńa beremen[+]. 14Seniń urpaqlarıń jerdiń qumınday kóp bolıp, batısqa hám shıǵısqa, arqaǵa hám qublaǵa jayıladı. Jer júzindegi barlıq xalıqlar sen hám seniń urpaǵıń arqalı jarılqanadı[+]. 15Men seniń menen birgemen. Qay jerge barsań da, Men seni qorǵayman hám seni jáne usı jerge qaytaraman. Saǵan bergen wádemdi orınlamaǵanımsha, seni taslap ketpeymen».

16Yaqıp oyanıp: «Haqıyqattan da, Jaratqan Iye usı jerde eken-ǵo, biraq men bilmeppen!» – dep oyladı. 17Ol qorqıp ketip: «Bul jer qanshelli qorqınıshlı! Bul Qudaydıń Úyinen[†] basqa hesh nárse emes, bul aspan dárwazası!» – dedi.

18Yaqıp azanda erte turıp, basınıń astına qoyǵan tastı aldı da, onı estelik qılıp tiklep, ústine záytún[†] mayın quydı[+]. 19Ilgeri Luz dep atalǵan bul qalaǵa Beyt-El[*] dep at qoydı[+].

20Yaqıp wáde berip, bılay dedi: «Eger Quday meniń menen birge bolıp, baratırǵan usı jolımda meni qorǵasa, maǵan jewge nan, kiyiwge kiyim berse,[+] 21sóytip meni ákemniń úyine aman-esen qaytarsa, onda Jaratqan Iye meniń Qudayım boladı. 22Men estelik qılıp tiklegen mına tas Qudaydıń Úyi boladı. Seniń maǵan beretuǵınıńnıń hámmesinen Saǵan onnan birin beremen»[+].

#### 29


Yaqıptıń Labanǵa barıwı

1Yaqıp[†] jolın dawam etip, shıǵıs xalıqlarınıń jerlerine jetip keldi. 2Ol sol jerdegi dalada bir qudıqtı hám qudıqtıń janında jatırǵan úsh súriw qoydı kórdi. Óytkeni qoylar sol qudıqtan suwǵarılatuǵın edi. Qudıqtıń awzında úlken tas bar edi. 3Barlıq súriwler ol jerge jıynalǵanda, shopanlar qudıqtıń awzınan tastı alıp qoyıp, qoylardı suwǵaratuǵın edi. Sońınan olar tastı jáne óz ornına, qudıqtıń awzına qoyatuǵın edi.

4Yaqıp shopanlardan:

– Tuwısqanlarım, qay jerdensizler? – dep soradı.

Shopanlar oǵan:

– Bizler Xarannanbız, – dep juwap berdi.

5Yaqıp olardan:

– Naxordıń aqlıǵı Labandı tanıysızlar ma? – dep soradı.

– Awa, tanıymız, – dep juwap berdi olar.

6Yaqıp olardan jáne:

– Onıń hal-jaǵdayı jaqsı ma? – dep soradı.

Olar:

– Jaqsı, áne, onıń qızı Rahila qoyların aydap kiyatır, – dedi.

7Yaqıp olarǵa:

– Kún batıwǵa ele kóp waqıt bar, házir súriwdi jıynaytuǵın waqıt emes-ǵo. Qoylarıńızdı suwǵarıp bolıp, jáne otlatıp qaytqanıńız jaqsı emes pe? – dedi.

8Shopanlar:

– Barlıq súriwlerdi jıynap, qudıqtıń awzındaǵı tastı alıp taslaǵanımızdan keyin ǵana, bizler qoylardı suwǵara alamız, – dedi.

9Yaqıp shopanlar menen sóylesip turǵanda, Rahila ákesiniń qoyları menen kelip qaldı. Sebebi ol qoy baǵatuǵın edi. 10Yaqıp dayısı Labannıń qızı Rahilanı hám onıń qoyların kórgende qudıqqa barıp, onıń awzındaǵı tastı alıp tasladı da, dayısı Labannıń qoyların suwǵardı. 11Sońınan Yaqıp Rahilanı súyip, ókirip jılap jiberdi. 12Ol Rahilaǵa ákesiniń jiyeni, Rebekkanıń ulı ekenin ayttı. Sonda Rahila juwırıp barıp, ákesine xabar berdi.

13Laban jiyeni Yaqıptıń kelgenin esitiwden-aq, onı qarsı alıw ushın juwırıp shıqtı. Onı qushaqlap súydi hám úyine alıp keldi. Yaqıp oǵan bolǵan waqıyalardıń hámmesin aytıp berdi.

14Sonda Laban Yaqıpqa:

– Awa, shınında da sen meniń qanlas tuwısqanım ekenseń! – dedi.


Yaqıptıń xızmet etiwi hám úyleniwi

Yaqıp Labandikinde bir ayday jasaǵannan keyin, 15Laban Yaqıpqa:

– Aǵayinim bolǵanıń ushın, maǵan teginge xızmet etiwiń kerek pe? Maǵan ayt, xızmet haqıńa qansha tóleyin? – dedi.

16Labannıń eki qızı bolıp, olardıń úlkeniniń atı Lea, kishkenesiniń atı Rahila edi. 17Leanıń kózleri múláyim, al Rahila qáddi-qáwmeti kelisken, shıraylı edi. 18Yaqıp Rahilanı súyip qaldı. Ol Labanǵa:

– Kishkene qızıńız Rahila ushın, men sizge jeti jıl xızmet etemen, – dedi.

19Laban oǵan:

– Basqa birewge bergennen góre, onı saǵan bergenim jaqsı. Menikinde jasay ber, – dedi.

20Solay etip, Yaqıp Rahila ushın jeti jıl xızmet etti. Yaqıp Rahilanı súygenlikten, bul jeti jıl ol ushın bir neshe kúndey bolıp kórindi.

21Sonda Yaqıp Labanǵa: «Kelisilgen waqıt keldi, endi qızıńızdı beriń, men oǵan úyleneyin», – dedi.

22Solay etip, Laban ol jerdiń barlıq xalqın jıynap, toy berdi. 23Biraq túnde ol qızı Leanı ákelip, Yaqıpqa berdi hám Yaqıp onıń menen jattı. 24Laban shorısı Zilpanı qızı Leaǵa xızmetshi etip berdi.

25Yaqıp azanda turıp qarasa, janında Lea jatırǵanın kórdi. Ol Labanǵa:

– Bul ne qılǵanıńız? Men sizge Rahila ushın xızmet etkenim joq pa edim? Meni nege aldadıńız? – dedi.

26Laban oǵan:

– Bizlerdiń dástúrimiz boyınsha, úlken qızınan burın kishkene qızın uzatpaydı. 27Bul toylaw háptesi tamam bolsın, sońınan saǵan Rahilanı da beremiz. Biraq onıń ushın jáne jeti jıl xızmet qılasań, – dedi[+].

28Yaqıp buǵan kelisim[†] berip, sol bir hápteni Lea menen birge ótkizdi. Sońınan Laban oǵan qızı Rahilanı da hayallıqqa berdi. 29Laban óz shorısı Bilhanı qızı Rahilaǵa xızmetshi etip berdi. 30Yaqıp Rahila menen de jattı hám ol Rahilanı Leadan góre kóbirek jaqsı kórdi. Solay etip, Yaqıp Labanǵa jáne jeti jıl xızmet etti[+].


Yaqıptıń balaları

31Jaratqan Iye[†] Yaqıptıń Leada kewli joq ekenin kórgende, onı tuwatuǵın qıldı. Al Rahila biyperzent edi[+]. 32Lea hámiledar bolıp, bir ul tuwdı. Ol: «Jaratqan Iye meniń baxıtsızlıǵımdı kórdi. Endi kúyewim meni jaqsı kóretuǵın boladı», – dep, ulına Ruben[*] dep at qoydı.

33Ol jáne hámiledar bolıp, ul tuwǵanda: «Jaratqan Iye kúyewimniń mende kewli joq ekenin esitti hám maǵan bul uldı da berdi», – dep, ulına Shimon[*] dep at qoydı.

34Ol jáne hámiledar bolıp, taǵı bir ul tuwǵanda: «Endi kúyewim maǵan baylanadı, óytkeni men oǵan úsh ul tuwıp berdim», – dep, ulına Lebiy[*] dep at qoydı.

35Keyin ol jáne hámiledar bolıp, taǵı bir ul tuwǵanda: «Bul ret men Jaratqan Iyeni[†] alǵıslayman», – dedi hám ulına Yahuda[†][*] dep at qoydı. Soń ol bir qansha múddet bala kótermedi.

#### 30

1Rahila Yaqıpqa[†] bala tuwıp bere almaǵanlıqtan, ájapasın qızǵana basladı. Ol Yaqıpqa:

– Maǵan perzent ber, bolmasa ólemen! – dedi.

2Yaqıptıń Rahilaǵa ǵázebi qaynap:

– Men seniń qursaǵıńa perzent bermegen Qudayman ba? – dedi.

3Rahila:

– Mınaw meniń shorım Bilha. Sen onıń menen jat. Sonda ol bala tuwıp, etegime saladı hám men de ol arqalı balalı bolaman, – dedi.

4Solay etip, Rahila óz shorısı Bilhanı kúyewine hayallıqqa alıp berdi hám Yaqıp onıń menen jattı. 5Bilha hámiledar bolıp, Yaqıpqa bir ul tuwıp berdi. 6Sonda Rahila: «Quday[†] meni aqladı. Ol dadımdı esitip, maǵan bir ul berdi», – dedi hám ulına Dan[*] dep at qoydı.

7Rahilanıń shorısı Bilha jáne hámiledar bolıp, Yaqıpqa ekinshi ulın tuwıp berdi. 8Sonda Rahila: «Men ájapama qarsı ullı gúreste onı jeńdim», – dedi hám ulına Naftaliy[*] dep at qoydı.

9Lea óziniń tuwmay qalǵanın kórgende, shorısı Zilpanı Yaqıpqa hayallıqqa berdi. 10Leanıń shorısı Zilpa da Yaqıpqa bir ul tuwıp berdi. 11Sonda Lea: «Bul qanday baxıt!» – dedi hám ulına Gad[*] dep at qoydı.

12Leanıń shorısı Zilpa Yaqıpqa ekinshi ulın tuwıp berdi. 13Sonda Lea: «Men qanday quwanıshlıman, endi hayallar meni quwanıshlı dep ataydı», – dedi hám ulına Asher[*] dep at qoydı.

14Ruben biyday oraǵı waqtında dalaǵa bardı. Ol dalada márgiya shóplerdi tawıp, anası Leaǵa ákelip berdi. Sonda Rahila Leaǵa:

– Ulıńnıń márgiya shóplerinen maǵan da ber, – dedi.

15Biraq Lea oǵan:

– Kúyewimdi alǵanıń az bolǵanday, endi ulımnıń márgiya shóplerin de almaqshımısań? – dedi.

Rahila oǵan:

– Meyli, ulıńnıń márgiya shópleri esabınan kúyewim bul aqsham seniń menen jatsın, – dedi[+].

16Keshqurın Yaqıp daladan kelgende, Lea onı qarsı alıwǵa shıqtı hám oǵan: «Búgin meniń menen jatıwıń kerek, sebebi men seni ulım tawǵan márgiya shóplerge almastırdım», – dedi.

Solay etip, Yaqıp sol túni Lea menen jattı.

17Quday Leanıń duwasın esitip, ol hámiledar boldı hám Yaqıpqa besinshi ulın tuwıp berdi. 18Sonda Lea: «Shorımdı kúyewime bergenim ushın, Quday maǵan sıy berdi», – dedi hám ulına Issaxar[*] dep at qoydı. 19Lea jáne hámiledar bolıp, Yaqıpqa altınshı ulın tuwıp berdi. 20Sonda Lea: «Quday maǵan jaqsı sıy berdi. Endigiden bılay, kúyewim meni qádirleytuǵın boladı, óytkeni men oǵan altı ul tuwıp berdim», – dedi hám ulına Zebulon[*] dep at qoydı. 21Bir qansha waqıttan soń, ol qız tuwıp, atın Dina dep qoydı.

22Aqırı Quday Rahilanı eske alıp, onıń duwasın esitti hám onı tuwatuǵın qıldı. 23Rahila hámiledar bolıp, bir ul tuwdı. Ol: «Quday meni shermendeligimnen qutqardı», – dedi. 24Sońınan ol taǵı: «Jaratqan Iye[†] maǵan jáne bir ul bersin», – dep, ulına Yusup[*] dep at qoydı.


Yaqıptıń hiyle menen bayıwı

25Rahila Yusupti tuwǵannan keyin, Yaqıp Labanǵa bılay dedi:

– Maǵan juwap beriń, men óz úyime, óz jerime qaytayın. 26Men hayallarım menen balalarımdı da birge alıp keteyin, sebebi men sizge olar ushın xızmet etken edim-ǵo. Meniń sizge qanshelli xızmet etkenimdi ózińiz bilesiz.

27Al Laban oǵan:

– Ah, eger seniń kewlińdi taba alǵanımda ma edi?! Jaratqan Iyeniń[†] meni sen sebepli jarılqaǵanın pal ashıw arqalı bildim. 28Maǵan xızmet haqıńdı ayt, saǵan tóleymen, – dedi.

29Yaqıp oǵan:

– Sizge qalay xızmet etkenimdi hám meniń arqamda mallarıńızdıń qanday bolǵanın bilesiz. 30Men kelmesten burın bar bolǵan az ǵana malıńız júdá kóbeyip ketti. Men keliwden Jaratqan Iye sizdi jarılqap basladı. Biraq endi men óz úyim ushın qashan miynet etemen? – dedi.

31Laban onnan:

– Saǵan ne bereyin? – dep soradı.

Yaqıp oǵan:

– Maǵan hesh nárse bermeń. Eger siz mına shártime kónseńiz, men jáne siziń súriwlerińizge qarap, olardı baǵa beremen: 32búgin men barlıq súriwlerińizdi aralap shıǵıp, qoy-eshkilerdiń ala hám jaǵalların, yaǵnıy qoylardıń qaraların, eshkilerdiń jaǵal hám alaların ajıratıp qoyayın. Olar meniń xızmet haqım bolsın. 33Keyin ala siz meniń xızmet haqımdı tekseriw ushın kelgenińizde, ádil ekenimdi bilip alasız. Eshkilerimnen qaysı biri jaǵal hám ala bolmasa, qoylarımnan qaysı biri qara bolmasa, urlıq dep esaplansın.

34Laban oǵan:

– Meyli, sen aytqanday bolsın, – dedi.

35Degen menen, Laban sol kúni-aq ala-shubar hám jaǵal tekelerdi, ústinde aǵı bar jaǵal eshkilerdi hám qara qoylardıń hámmesin súriwden ayırıp, óz ullarınıń qarawına tapsırdı. 36Ol ózi menen Yaqıp arasındaǵı aralıqtı úsh kúnlik jol etip belgiledi. Al Yaqıp Labannıń qalǵan malların baǵa berdi.

37Yaqıp ózine aq terek, badam hám shınar tereklerinen jas shıbıqlardı kesip aldı. Olardıń ishindegi aǵı kóringenshe, qabıqların ala-ala etip qırshıdı. 38Sońınan ol qırshılǵan shıbıqlardı qoy-eshkilerdiń aldına, olar suw ishetuǵın nawalardıń ishine salıp qoydı. Qoy-eshkiler suw ishiwge kelgende, sol jerde shaǵılısatuǵın edi. 39Olar shıbıqlardıń aldında shaǵılısqannan keyin, olardan ala-shubar hám jaǵal qozı-ılaqlar tuwılatuǵın edi. 40Yaqıp qozılardı ayırıp, qoylardı Labannıń barlıq ala-shubar hám qara mallarına qaratıp qoydı. Solay etip, ol ózi ushın súriw payda etip, olardı Labannıń mallarına aralastırmadı. 41Urǵashılardıń kúshlileri kúyge kelgen waqıtta, olar shıbıqlardıń aldında shaǵılıssın dep, Yaqıp shıbıqlardı olardıń kóz aldına, nawalardıń ishine qoyatuǵın edi. 42Biraq ázzi urǵashılar kúyge kelgen waqıtta, ol shıbıqlardı qoymaytuǵın edi. Solay etip, ázzi mallardan tuwılǵanları Labanǵa, kúshlilerinen tuwılǵanları Yaqıpqa tiyisli boldı. 43Usı jol menen Yaqıp hádden zıyat bayıp ketti. Onıń súriw-súriw qoy-eshkileri, shorıları hám qulları, túye hám eshekleri boldı.

#### 31


Yaqıptıń Labannan qashıwı

1Yaqıp[†] Labannıń ullarınıń: «Yaqıp ákemizdiń barlıq zatların ózlestirip, pútkil baylıǵın ákemizge tiyisli bolǵan mal-múlikten arttırdı», – dep aytıp júrgenin esitti. 2Jáne de, Labannıń da ózine burınǵıday qarım-qatnasta emes ekenin bayqadı.

3Sonda Jaratqan Iye[†] Yaqıpqa: «Atalarıńnıń jerine, aǵayin-tuwǵanlarıńa qayt! Men seniń menen birge bolaman», – dedi.

4Solay etip, Yaqıp adam jiberip, Rahila menen Leanı óz súriwleri júrgen jaylawǵa shaqırtıp, 5olarǵa bılay dedi:

– Ákeńizdiń maǵan degen qarım-qatnasınıń burınǵıday emes ekenligin kórip turman. Biraq ákemniń Qudayı meniń menen birge boldı. 6Meniń ákeńizge bar kúshim menen xızmet etkenimdi ózlerińiz bilesiz. 7Degen menen, ákeńiz maǵan pánt berip, xızmet haqımdı on mártelep ózgertti. Soǵan qaramastan, Quday[†] onıń maǵan jamanlıq etiwine jol qoymadı. 8Ol: «Jaǵal mallar seniń xızmet haqıń boladı», – degende, barlıq súriw jaǵal tuwatuǵın edi. Al ol: «Ala-shubar mallar seniń xızmet haqıń boladı», – degende, barlıq súriw ala-shubar tuwatuǵın edi. 9Solay etip, Qudaydıń Ózi ákeńizdiń malların alıp qoyıp, olardı maǵan berdi. 10Mallardıń shaǵılısıw máwsiminde, bir kúni tús kórdim. Túsimde súriwdegi urǵashı mallar menen shaǵılısqan erkek mallardıń ala-shubar hám jaǵal ekenin kórdim. 11Qudaydıń perishtesi[†] túsimde maǵan: «Yaqıp!» – dedi. «Lábbáy!» – dedim men. 12Ol: «Qara, urǵashı mallar menen shaǵılısqan erkek mallardıń barlıǵı ala-shubar hám jaǵal. Óytkeni Labannıń saǵan ne islep atırǵanınıń hámmesin kórdim. 13Men saǵan Beyt-Elde kóringen Qudayman. Sen ol jerde estelik tasın ornatqan ediń hám onıń ústine záytún[†] mayın quyıp, Maǵan wáde bergen ediń. Endi bul jerden ketip, ózińniń tuwılǵan elińe qayt», – dedi[+].

14Sonda Rahila menen Lea Yaqıpqa:

– Endi ákemizdiń úyinde bizler ushın úles te, miyras ta qalıp pa edi? 15Ol ushın bizler jat adamlar sıyaqlı emespiz be? Sebebi ol bizlerdi satıp ǵana qoymastan, bizler ushın alǵan aqshanı da jep qoydı. 16Sonlıqtan ákemizden Quday alıp qoyǵan baylıqlardıń hámmesi bizlerge hám balalarımızǵa tiyisli. Endi Quday saǵan ne aytqan bolsa, sonı isle, – dep juwap berdi.

17Solay etip, Yaqıp ulları menen hayalların túyelerge mindirdi. 18Ol óziniń barlıq malların aldına salıp, Paddan-Aramda[†] arttırǵan barlıq mal-múlkin aldı da, Qanan[†] jerine, ákesi Ísaqqa barıw ushın jolǵa shıqtı. 19Laban qoylarınıń júnlerin qırqıwǵa ketkende, Rahila ákesiniń kiyeli músinlerin urlap aldı. 20Onıń ústine, Yaqıp ta óziniń ketetuǵının aytpay, aramlı Labandı aldap ketti. 21Solay etip, ol óziniń hámme nársesin alıp, qashıp ketti hám Evfrat dáryasınan ótip, tawlı Gilad[†] úlkesine qaray jol aldı.


Labannıń Yaqıptıń izinen quwıwı

22Úshinshi kúni Laban Yaqıptıń qashıp ketkenligi tuwralı xabar taptı. 23Ol aǵayin-tuwǵanların janına alıp, onı quwıp ketti. Jeti kúnnen soń, tawlı Gilad úlkesinde onı quwıp jetti. 24Biraq sol kúni túnde Quday aramlı Labannıń túsine enip, oǵan: «Abaylı bol, Yaqıpqa jaqsı da, jaman da, hesh nárse aytpa!» – dedi.

25Laban Yaqıptı quwıp jetkende, Yaqıp tawlı Gilad úlkesinde shatırın tigip qoyǵan edi. Laban da óziniń aǵayin-tuwǵanları menen birge sol jerge shatır tikti.

26Sonda Laban Yaqıpqa bılay dedi:

– Bul ne qılǵanıń? Meni aldap, qızlarımdı urısta qolǵa túsken tutqın sıyaqlı alıp ketipseń-ǵo. 27Nege meni aldap, jasırın túrde qashıp kettiń? Maǵan nege aytpadıń? Men seni dáp qaqtırıp, lira[†] sherttirip, qosıqlar ayttırıp, oyın-kúlki menen shıǵarıp salar edim-ǵo. 28Sen, hátte, aqlıqlarımdı hám qızlarımdı súyip, xoshlasıwǵa da múmkinshilik bermediń. Sen aqmaqlarsha is tuttıń! 29Sizlerge jamanlıq islewge kúshim jetedi. Biraq ótken túnde ákeńizdiń Qudayı maǵan: «Abaylı bol, Yaqıpqa jaqsı da, jaman da, hesh nárse aytpa», – dedi. 30Túsinemen, ákeńniń úyin qattı saǵınǵanıń ushın ketip qalǵansań. Biraq nege sen qudaylarımnıń músinlerin urlap kettiń[+]?

31Yaqıp Labanǵa bılay dep juwap berdi:

– Men sizdi qızların kúsh penen tartıp aladı dep qorqtım. 32Biraq eger qudaylarıńızdıń músinlerin kimnen tapsańız, ol tiri qalmasın! Aǵayin-tuwǵanlarımızdıń kóz aldında ózińiz tekserip kóriń. Eger mennen siziń bir nárseńiz tabılsa, alıp ketiń!

Yaqıp Rahilanıń butlardıń músinlerin urlaǵanın bilmeytuǵın edi.

33Laban Yaqıptıń, Leanıń hám eki shorınıń shatırların qarap shıqtı, biraq músinlerdi taba almadı. Ol Leanıń shatırınan shıǵıp, Rahilanıń shatırına kirdi. 34Rahila kiyeli músinlerdi alıp, túyeniń eriniń astına qoyıp, onıń ústine otırıp alǵan edi. Laban shatırdı tolıq tekserip shıqsa da, músinlerdi taba almadı.

35Rahila ákesine:

– Mırzam, siz kelgenińizde turıp, kútip almaǵanım ushın ashıwıńız kelmesin. Óytkeni házir hayal-qızlarǵa tán jaǵdaydaman, – dedi.

Solay etip, Laban qansha izlese de, músinlerdi taba almadı.

36Yaqıp ashıwǵa minip, Labanǵa baqırınıp sóylep bılay dedi:

– Ayıbım ne? Búytip izimnen quwǵanday, men ne gúna[†] isledim? 37Siz meniń barlıq zatlarımdı tintip shıqtıńız, biraq ózińizge tiyisli bir nárse taptıńız ba? Eger tapqan bolsańız, onı mına jerge, aǵayin-tuwǵanlarımızdıń aldına qoyıń. Olar ekewimizge tórelik qılsın. 38Men jigirma jıl sizikinde jasadım. Qoy-eshkilerińiz hesh qashan ish taslamadı. Siziń súriwińizden bir qoshqar da jemedim. 39Jabayı haywanlar bawızlap taslaǵanların siziń aldıńızǵa ákelmey, zálelin óz moynıma alatuǵın edim. Al siz bolsańız, malıńızdıń kúndiz yamasa túnde urlanıwına qaramastan, mennen hár bir malıńızdıń qunın talap eter edińiz. 40Kúndiz ıssıdan, túnde suwıqtan azap shegetuǵın edim. Kózlerimnen uyqı qashatuǵın edi. 41Meniń siziń úyińizdegi jigirma jıllıq ómirim usılay ótti. Men sizge on tórt jıl eki qızıńız ushın, altı jıl súriwińiz ushın xızmet ettim. Al siz xızmet haqımdı on ret ózgerttińiz. 42Eger de ákemniń hám babam Ibrayımnıń Qudayı, yaǵnıy Ísaq qorqqan Quday meniń menen birge bolmaǵanda, siz meni qurı qol qaytarǵan bolar edińiz. Biraq Quday meniń shekken azabımdı hám islegen awır miynetimdi kórip, keshe túnde meni jaqlap, tórelik etti.

43Laban Yaqıpqa bılay dep juwap berdi:

– Mına qızlar – meniń qızlarım, bul balalar – meniń aqlıqlarım. Bul súriwler – meniń súriwlerim. Sen kórip turǵan nárselerdiń hámmesi – meniki. Biraq endi men óz qızlarıma hám olardan tuwılǵan aqlıqlarıma ne isley alaman? 44Kel, endi aramızda gúwalıq bolatuǵın kelisim[†] dúzeyik.

45Sonda Yaqıp bir tastı alıp, onı estelik qılıp qoydı[+]. 46Soń aǵayin-tuwǵanlarına: «Tas jıynap kelińler», – dedi. Olar taslardı jıynap ákelip, bir úyinshik isledi hám sol úyinshiktiń janında otırıp awqat jedi. 47Laban úyinshikti Egar-Sahaduta, Yaqıp Gal-Ed[*] dep atadı.

48Laban: «Búgin bul úyinshik biziń aramızda gúwalıq bolsın», – degenlikten, ol jer Gal-Ed dep ataldı. 49Sonday-aq úyinshik Mispa[*] dep te atalǵan. Sebebi Laban: «Bizler bir-birimizden uzaqlasıp ketkenimizden keyin, Jaratqan Iye bizlerdi gúzetip tursın. 50Eger sen qızlarıma jaman qatnasta bolsań yamasa olardıń ústine hayal alsań, buǵan gúwa bolatuǵın adam bolmasa da, bilip qoy, Qudaydıń Ózi gúwa boladı», – degen edi.

51Laban Yaqıpqa jáne bılay dedi:

– Minekey, mınaw úyinshik hám ekewimizdiń aramızda men ornatqan estelik. 52Bular meniń saǵan jamanlıq islew ushın usı úyinshikten arı ótpeytuǵınıma hám seniń de maǵan jamanlıq islew ushın bul úyinshik hám estelikten beri ótpeytuǵınıńa gúwalıq bolsın. 53Ibrayım hám Naxordıń Qudayı, olardıń ata-babalarınıń Qudayı bizlerge tórelik etsin.

Sonda Yaqıp ákesi Ísaq qorqqan Quday haqı ant ishti[+]. 54Sońınan ol sol tawda qurbanlıq[†] shalıp, aǵayin-tuwǵanların awqatqa shaqırdı. Olar awqatlanıp bolıp, tawda túnep qaldı.

55Erteńine Laban tań azanda turıp, aqlıqların hám qızların súyip, olarǵa pátiyasın berdi. Sońınan ol úyine qaytıp ketti.

#### 32


Yaqıptıń Esaw menen ushırasıwǵa tayarlanıwı

1Yaqıp[†] jolın dawam etip baratırǵanda, oǵan Qudaydıń perishteleri[†] dus keldi. 2Yaqıp olardı kórgende: «Bul Quday[†] láshkerleriniń ordası eken-ǵo!» – dep, ol jerdi Maxanayım[*] dep atadı.

3Yaqıp Edom[†] jerinde, yaǵnıy Seir jerinde jasaytuǵın ájaǵası Esawǵa ózinen aldın xabarshılar jiberdi. 4Yaqıp olarǵa buyırıp:

– Mırzam Esawǵa qulı Yaqıptıń usı waqıtqa shekem Labandikinde bolıp, sol jerde jasaǵanın, 5qara mallar, eshekler, qoy-eshkiler, qul hám shorılarǵa iye bolǵanın, endi ol mırzasınıń kewlin tabıw ushın, bul xabardı jollap atırǵanın aytıńlar, – dedi.

6Xabarshılar qaytıp kelip, Yaqıpqa:

– Bizler ájaǵańız Esawǵa bardıq. Ol tórt júz adam menen birge sizdi qarsı alıwǵa kiyatır, – dedi.

7Sonda Yaqıp qattı qorqıp, albırap qaldı. Ol adamların, qoy-eshkilerin, qara malların hám túyelerin eki toparǵa bóldi. 8Yaqıp: «Eger Esaw kelip, bir topardı qırıp taslasa, ekinshi topar qutılıp qalıwı múmkin», – dep oyladı.

9Sońınan Yaqıp bılay dep duwa etti: «Atam Ibrayımnıń hám ákem Ísaqtıń Quday Iyesi! Sen maǵan: „Óz elińe hám tuwǵan-tuwısqanlarıńa qayt, Men saǵan jaqsılıq qılaman“, – degen ediń[+]. 10Mendey qulıńa kórsetken barlıq jaqsılıǵıńa hám sadıqlıǵıńa ılayıqlı emespen. Men Iordan dáryasın kesip ótkenimde, tayaǵımnan basqa hesh nársem joq edi. Endi bolsa, eki topar bolıp qayttım. 11Jalbarınaman, meni ájaǵam Esawdan qorǵa! Óytkeni men onıń kelip, meni hám meniń balalarımdı anaları menen birge óltiriwinen qorqaman. 12Sen maǵan: „Saǵan jaqsılıq qılaman, urpaǵıńdı teńizdiń qumınday sansız etip kóbeytemen“, – degen ediń»[+].

13Yaqıp túndi sol jerde ótkizdi.

Ol ózinde bar zatlardan aǵası Esawǵa sawǵa etiw ushın ajırattı. 14Olar: eki júz bas eshki, jigirma bas teke, eki júz bas qoy, jigirma bas qoshqar, 15otız bas botalı túye, qırıq bas sıyır, on bas buǵa, jigirma urǵashı hám on erkek eshek edi. 16Yaqıp olardı padalarǵa bólip, qullarına tapsırdı hám olarǵa:

– Meniń aldımda júrińler, hár padanıń arasında aralıq bolsın, – dedi.

17Ol birinshi bolıp júretuǵın qulǵa bılay dep buyrıq berdi:

– Ájaǵam Esaw seni ushıratıp, sennen: «Kimniń qulısań? Qayaqqa baratırsań? Aldıńdaǵı mına pada kimdiki?» – dep sorasa, 18oǵan: «Bular qulıńız Yaqıptiki. Olar mırzam Esawǵa jiberilgen sawǵa. Mine, onıń ózi de biziń izimizden kiyatır», – dep ayt.

19Yaqıp ekinshi, úshinshi bolıp kiyatırǵan qullarǵa hám padalardı aydap kiyatırǵanlardıń hámmesine de buyırıp:

– Esaw menen ushırasqanıńızda, sizler de solay aytıńlar. 20«Qulıńız Yaqıp izimizde kiyatır», – deńler, – dedi. Sebebi Yaqıp: «Ózimnen burın jibergen sawǵalarım menen onıń júregin jibitkenimnen soń ǵana, onıń kózine kórineyin, múmkin, sonda ol meni qabıl eter», – dep oyladı. 21Solay etip, Yaqıptıń sawǵaları ózinen aldın jiberildi, al ózi qonıslaǵan jerinde túnep qaldı.


Yaqıptıń Izrail dep atalıwı

22Sol kúni túnde Yaqıp ornınan turıp, eki hayalın, eki shorısın hám on bir ulın janına alıp, Yabboq dáryasınıń ótkelinen ótti. 23Olardı dáryadan ótkizgennen soń, óziniń barlıq zatların da ótkizdi. 24Keyin Yaqıp jalǵız ózi qaldı. Sonda bir adam onıń menen tań atqansha gúresti. 25Ol Yaqıptı jeńe almaytuǵının bilgende, Yaqıptıń jambasına urıp jiberdi hám onıń jambas súyegi shıǵıp ketti.

26Sonda Ol adam:

– Meni jiber, tań atıp kiyatır, – dedi.

Biraq Yaqıp Oǵan:

– Maǵan pátiyańdı bermegenińshe, Seni jibermeymen! – dedi.

27Ol adam Yaqıptan:

– Atıń kim? – dep soradı.

Ol:

– Yaqıp, – dep juwap berdi.

28Sonda Ol adam:

– Bunnan bılay, sen Yaqıp emes, al Izrail[†][*] dep atalasań. Óytkeni sen Quday hám adamlar menen gúresip, jeńip shıqtıń, – dedi[+].

29Yaqıp Oǵan:

– Ótinish, atıńızdı aytıńız? – dedi.

Biraq Ol adam:

– Ne ushın Meniń atımdı sorap atırsań? – dedi.

Sońınan Ol sol jerde Yaqıpqa pátiyasın berdi[+].

30Yaqıp: «Men Qudaydı júzbe-júz kórdim, biraq tiri qaldım», – dep sol jerdi Penuel[*] dep atadı[+].

31Ol Penuelden ketip baratırǵanda, kún shıqtı. Jambası awırǵanlıqtan, ol aqsańlap júrdi. 32Yaqıptıń jambas súyegindegi sińiri zaqım kórgenlikten, izraillılar usı kúnge deyin jambas súyektiń sińirin jemeydi.

#### 33


Yaqıptıń Esaw menen ushırasıwı

1Yaqıp[†] qarap, Esawdıń tórt júz adam menen kiyatırǵanın kórdi. Sonda Yaqıp balalardı Leaǵa, Rahilaǵa hám eki shorısına bólip tapsırdı. 2Ol eki shorısı menen olardıń balaların aldına, Leanı hám onıń balaların ortaǵa, Rahila menen Yusupti eń sońına qoydı. 3Yaqıptıń ózi hámmesiniń aldına shıǵıp, ájaǵasınıń janına jetkenshe, jerge deyin iyilip, jeti ret tájim etti.

4Biraq Esaw Yaqıptı qarsı alıw ushın juwırıp bardı da, onı moynınan qushaqlap súydi hám olar ekewi de jılap jiberdi. 5Sońınan Esaw qarap, hayallar menen balalardı kórdi hám Yaqıptan:

– Janıńdaǵı bul adamlar kimler? – dep soradı.

Yaqıp oǵan:

– Bular Qudaydıń siziń qulıńızǵa sıylaǵan balaları, – dep juwap berdi.

6Sonda shorılar hám olardıń balaları jaqınlap kelip, tájim etti. 7Keyin Lea hám onıń balaları, eń aqırında Yusup hám Rahila kelip, oǵan tájim etti. 8Esaw Yaqıptan:

– Jolda men ushıratqan adamlar menen padalardı ne mániste jiberdiń? – dep soradı.

Yaqıp oǵan:

– Mırzamnıń kewlin tabıw ushın jiberdim, – dep juwap berdi.

9Biraq Esaw Yaqıpqa:

– Inim, meniń dúnya-malım kóp, ózińdiki ózińe buyırsın, – dedi.

10Yaqıp:

– Yaq, maǵan miyrim[†] kórsetip, sawǵamdı qabıl etiń. Siziń júzińizdi kórip, Qudaydıń júzin kórgendey boldım. Óytkeni siz meni jıllı júzlilik penen qarsı aldıńız. 11Ótinish, sizge jibergen sawǵalarımdı qabıl etiń. Sebebi Quday[†] maǵan jaqsılıq islegenlikten, mende hámme nárse bar, – dedi.

Yaqıp jalınıp qoymaǵanlıqtan, Esaw sawǵalardı qabıl etti.

12Sońınan Esaw:

– Júrińler keteyik. Men seniń aldıńda júremen, – dedi.

13Biraq Yaqıp oǵan:

– Mırzam, ózińiz bilesiz, balalarım jas, qoy hám sıyırlarım da tóllegen. Eger mallardı bir kún qattı aydasaq, hámmesi ólip qaladı. 14Mırzam, qulıńızdan aldın kete beriń. Men mallarımnıń hám balalarımnıń júrisine qarap, áste-aqırın bara beremen. Solay etip, Seirde mırzama jetip alaman, – dedi.

15Esaw oǵan:

– Janımdaǵı adamlardıń bir neshesin saǵan qaldırıp keteyin, – dedi.

Biraq Yaqıp:

– Bunıń hájeti joq. Mırzamnıń maǵan miyrim kórsetkeniniń ózi jetkilikli, – dedi.

16Solay etip, Esaw sol kúni Seirge qaytıp ketti. 17Al Yaqıp Sukkotqa ketip, sol jerde ózi ushın úy, malları ushın qoralar qurdı. Sonlıqtan sol jer Sukkot[*] dep ataldı.


Yaqıptıń Shexemge ornalasıwı

18Sońınan Yaqıp Paddan-Aramnan[†] Qanan[†] jeriniń Shexem qalasına aman-esen qaytıp kelip, qalanıń sırtına shatırların tikti[+]. 19Ol shatırların tikken usı jerdi Shexemniń ákesi Xamordıń ullarınan júz kesita[*] gúmiske satıp aldı[+]. 20Yaqıp ol jerde qurbanlıq[†] orın qurıp, onı El-Elohe-Izrail[†][*] dep atadı.

#### 34


Dinanıń namısınıń buzılıwı

1Bir kúni Yaqıptıń[†] Leadan tuwılǵan qızı Dina sol jerdiń qızların kóriw ushın shıqtı. 2Ol jerdiń biyi xiw xalqınan[†] bolǵan Xamordıń ulı Shexem Dinanı kórgende, onı uslap alıp, oǵan zorlıq isledi. 3Jigittiń Yaqıptıń qızı Dinaǵa kewli ketip, onı súyip qaldı hám oǵan jıllı sóyledi. 4Shexem ákesi Xamorǵa:

– Bul qızdı maǵan hayallıqqa alıp ber, – dedi.

5Yaqıp qızı Dinanıń namısı ayaq astı etilgenin esitkende, ulları jaylawda mal baǵıp júrgen edi. Sonlıqtan Yaqıp olar qaytıp kelgenshe úndemedi.

6Sol waqıtta Shexemniń ákesi Xamor Yaqıp penen sóylesiw ushın, onıń aldına bardı. 7Al Yaqıptıń ulları bolǵan waqıyanı esite sala, jaylawdan qaytıp keldi. Olar ashıwlanıp, ǵázepke mindi. Óytkeni Shexem Yaqıptıń qızın zorlap, Izraildıń[†] abırayın tókken hám islewge bolmaytuǵın isti islegen edi[+].

8Sonda Xamor olarǵa bılay dedi:

– Ulım Shexemniń kewli qızıńızda, qızıńızdı oǵan hayallıqqa beriń[+]. 9Bir-birimiz benen quda-tamır bolayıq. Qız alısıp, qız beriseyik. 10Bizler menen birge jasay berińler. Elimizdiń qálegen jerinde emin-erkin jasap, sawda-satıq qılıńlar hám múlik iyeleńler.

11Keyin Shexem de qızdıń ákesi menen ájaǵalarına:

– Kewlińiz tolıwı ushın, sizlerge qálegenińizdi beremen. 12Mennen qansha qalıń mal hám sawǵa talap qılsańlar da, hámmesin beremen. Tek qızıńızdı maǵan hayallıqqa berseńiz bolǵanı, – dedi[+].

13Yaqıptıń ulları qarındası Dinanıń namısın ayaq astı etkeni ushın Shexemge hám onıń ákesi Xamorǵa hiyle menen juwap berip, 14olarǵa bılay dedi:

– Yaq, bizler bunday qıla almaymız. Qarındasımızdı súnnet etilmegen adamǵa bere almaymız, óytkeni bul bizler ushın shermendelik boladı[+]. 15Tek mına shártimizdi qabıl etseńiz ǵana ırazı bolamız: sizlerdiń hár bir er adamıńız bizler sıyaqlı súnnet etilse, 16bir-birimizge qız berip, qız alısamız. Sizler menen birge jasap, bir xalıq bolamız. 17Eger súnnet bolıwǵa kelisim[†] bermeseńiz, qızımızdı alıp qaytamız.

18Bul sózler Xamor menen onıń ulı Shexemge maqul tústi. 19Ákesiniń úyinde hámmeden kóp húrmetke iye bolǵan jas jigit Shexem bul talaptı orınlawdı tezlestirdi. Sebebi ol Yaqıptıń qızına ashıq edi. 20Solay etip, Xamor hám onıń ulı Shexem qala xalqı menen sóylesiw ushın qala dárwazasına bardı hám olarǵa bılay dedi:

21– Bul adamlar bizlerge doslıq qarım-qatnasta. Olar jerimizde jasap, sawda-satıq qılsın. Jer keń, olarǵa da jetedi. Olar menen qız alısıp, qız beriseyik. 22Olar tek mına shárt penen ǵana bizler menen birge jasap, bir xalıq bolıwǵa ırazı boladı: bizlerdiń hár bir er adamımız olar sıyaqlı súnnet etiliwi kerek eken. 23Eger solay islesek, olardıń súriwleri, mal-múlikleri hám barlıq malları bizlerdiki bolmay ma? Kelińler, olarǵa kelisim bereyik, olar bizler menen birge jasap qalsın.

24Qala turǵınlarınıń hámmesi Xamordıń hám onıń ulı Shexemniń sózlerin qabıl etti hám qaladaǵı barlıq er adamlar súnnet etildi.

25Úshinshi kúni, olar awırıp jatırǵanda, Yaqıptıń eki ulı – Dinanıń ájaǵaları Shimon hám Lebiy qılıshların asınıp alıp, qalaǵa irkinishsiz kirdi de, barlıq er adamlardı qılıshtan ótkerdi. 26Olar Xamordı hám ulı Shexemdi de qılıshtan ótkizip, Dinanı Shexemniń úyinen alıp ketti. 27Qarındasınıń namısın ayaq astı qılǵanı ushın, Yaqıptıń ulları ólgenlerdi tonap, qalanı talan-taraj etti. 28Olardıń iri-mayda malların hám esheklerin, qaladaǵı da, jaylawdaǵı da barlıq nárselerin alıp ketti. 29Jáne de, olardıń balaların hám hayalların tutqın qılıp, pútkil baylıǵın hám úylerindegi barlıq zatların olja etti.

30Yaqıp Shimon hám Lebiyge:

– Sizler usı jerdiń turǵınları bolǵan qanan[†] hám periz xalıqların maǵan dushpan qılıp qoyıp, basıma bále arttırdıńız. Meniń adamlarım az. Eger olar birigip, maǵan qarsı shıqsa, meni xojalıǵım menen birlikte joq qıladı, – dedi.

31Biraq olar:

– Qarındasımızǵa buzıq hayalǵa qatnas jasaǵanday qatnas jasawǵa jol qoyıwǵa bola ma? – dedi.

#### 35


Beyt-Elde Qudaydıń Yaqıptı jarılqawı

1Quday[†] Yaqıpqa:[†] «Qánekey, endi Beyt-Elge bar da, sol jerge ornalas. Ájaǵań Esawdan qashıp baratırǵanıńda saǵan kóringen Qudayǵa arnap, sol jerde qurbanlıq[†] orın qur», – dedi[+].

2Sonda Yaqıp xojalıǵına hám janındaǵılardıń hámmesine bılay dedi:

– Ózlerińizdegi jat qudaylardıń músinlerin ılaqtırıp taslańlar. Ózlerińizdi páklep, kiyimlerińizdi almastırıńlar. 3Júrińler, bul jerden ketip, Beyt-Elge barayıq. Qıyın kúnlerimde maǵan juwap bergen hám júrgen jollarımda meniń menen birge bolǵan Qudayǵa arnap, men sol jerde qurbanlıq orın qurayın.

4Sonda olar ózlerindegi jat qudaylardıń músinlerin hám qulaqlarındaǵı sırǵaların Yaqıpqa berdi. Yaqıp olardı Shexemge jaqın jerdegi bir terebinftiń túbine kómip tasladı[+]. 5Sońınan olar jolǵa tústi. Quday átiraptaǵı qalalardıń turǵınlarına kúshli qorqınısh jibergenlikten, hesh kim olardıń izine túspedi.

6Solay etip, Yaqıp janındaǵı barlıq adamlar menen birge Qanan[†] jerindegi Luzǵa, yaǵnıy Beyt-Elge jetip keldi. 7Yaqıp ol jerde qurbanlıq orın qurıp, sol jerdi El-Beyt-El[*] dep atadı. Óytkeni Yaqıp ájaǵasınan qashıp baratırǵanda, Quday sol jerde oǵan kóringen edi[+]. 8Sol arada Rebekkanı emizip baqqan Debora degen hayal qaytıs boldı. Ol Beyt-Eldiń qublasındaǵı bir emen aǵashınıń túbine jerlenip, sol emen aǵashı «Joqlaw emeni» dep ataldı[+].

9Yaqıp Paddan-Aramnan[†] qaytıp kelgennen keyin, Quday oǵan jáne kórinip, onı bılay dep jarılqadı: 10«Seniń atıń – Yaqıp. Biraq bunnan bılay, seniń atıń Yaqıp emes, al Izrail[†] boladı», – dep, onı Izrail dep atadı[+]. 11Quday oǵan jáne: «Men – Qúdireti kúshli Qudayman. Ósip-ónip, kóbey. Sennen bir xalıq, hátte, kóplegen xalıqlar payda bolıp, seniń urpaǵıńnan patshalar kelip shıǵadı[+]. 12Men Ibrayımǵa hám Ísaqqa bergen bul jerdi saǵan hám sennen keyingi urpaqlarıńa beremen», – dedi. 13Sońınan Quday Yaqıp penen sóylesken jerden joqarı kóterilip ketti.

14Yaqıp Quday ózi menen sóylesken jerde tastan estelik ornatıp, onıń ústine sharap hám záytún[†] mayın quydı[+]. 15Ol Quday ózi menen sóylesken jerdi Beyt-El dep atadı[*][+].


Rahilanıń ólimi

16Olar Beyt-Elden shıǵıp, Efrataǵa jetiwge az qalǵanda, Rahilanıń tolǵaǵı tutıp, ol qıyınshılıq penen bosandı. 17Ol azap shegip tuwıp atırǵanda, kindik sheshesi oǵan:

– Qorqpa, sen jáne bir ul tuwdıń, – dedi[+].

18Rahila ólip baratırıp, sońǵı demin shıǵararda, ulın Benoniy[*] dep atadı. Biraq ákesi onıń atın Benyamin[*] dep qoydı.

19Solay etip, Rahila qaytıs bolıp, Efrataǵa, yaǵnıy Beytlehemge baratuǵın jol boyına jerlendi[+]. 20Yaqıp onıń qábiri ústine qulpı tas ornattı. Rahilanıń qábiriniń qulpı tası búgingi kúnge shekem bar.

21Sonnan keyin, Izrail jáne kóship, Eder minarasınıń arǵı jaǵına shatırın tikti.

22Izrail sol elde jasap atırǵanda, ulı Ruben ákesiniń toqalı bolǵan Bilha menen jattı. Ákesi bul tuwralı esitti.


Yaqıptıń ulları

Yaqıptıń on eki ulı bar edi[+]. 23Onıń Leadan tuwılǵan ulları: tuńǵıshı Ruben, keyin Shimon, Lebiy, Yahuda,[†] Issaxar hám Zebulon. 24Onıń Rahiladan tuwılǵan ulları: Yusup hám Benyamin. 25Rahilanıń shorısı Bilhadan tuwılǵan ulları: Dan hám Naftaliy. 26Leanıń shorısı Zilpadan tuwılǵan ulları: Gad hám Asher. Bular Yaqıptıń Paddan-Aramda tuwılǵan ulları.


Ísaqtıń ólimi

27Yaqıp ákesi Ísaqtıń úyine, Mamrege keldi. Mamre Kiryat-Arbanıń, yaǵnıy Xebronnıń janında bolıp, ol jerde Ibrayım hám Ísaq kelgindi bolıp jasaǵan edi[+]. 28Ísaq bir júz seksen jıl jasadı. 29Ol mazmunlı ómir súrip, qartayıp, demi tawısılıp, qaytıs boldı hám óz ata-babalarına qosıldı. Ulları Esaw menen Yaqıp onı jerledi[+].

#### 36


Esawdıń urpaqları

1[•]Esawdıń, yaǵnıy Edomnıń[†] shejiresi mınaday:[+] 2Esaw mına qananlı[†] qızlarǵa úylendi: birinshisi xet xalqınan[†] bolǵan Elonnıń qızı Ada, ekinshisi xiw xalqınan[†] bolǵan Sibonnıń aqlıǵı, Ananıń qızı Oholibama. 3Jáne de, ol Ismayıldıń qızı, Nebayottıń qarındası Basematqa da úylendi[+]. 4Ada Esawǵa Elifazdı, Basemat Reueldi, 5Oholibama Eushtı, Yalamdı hám Qoraxtı tuwıp berdi. Bular – Esawdıń Qananda[†] tuwılǵan ulları edi.

6Keyin Esaw hayalların, ulların, qızların, úyindegi barlıq adamların, hámme malların hám Qananda arttırǵan pútkil mal-múlkin alıp, inisi Yaqıptan[†] bóleklendi de, basqa bir elge kóship ketti. 7Olardıń mal-múlki sonshelli kóp bolǵanlıqtan, olar endi birge jasay almadı. Ózleri jasaǵan bul jerler olardıń mallarına tarlıq etip qalǵan edi. 8Solay etip, Esaw, yaǵnıy Edom tawlı Seir jerine ornalastı.

9Tawlı Seir jerinde jasawshı edomlılardıń túp atası bolǵan Esawdıń shejiresi mınaday: 10Esawdıń ullarınıń atları: onıń hayalı Adadan Elifaz, al hayalı Basemattan Reuel tuwıldı.

11Elifazdıń ulları: Teman, Omar, Sefo, Gatam hám Kenaz. 12Esawdıń ulı Elifazdıń toqalı Timna kúyewine Amalekti tuwıp berdi. Bular – Esawdıń hayalı Adanıń aqlıqları[+].

13Reueldiń ulları: Naxat, Zerax, Shamma hám Mizza. Bular – Esawdıń hayalı Basemattıń aqlıqları.

14Sibonnıń aqlıǵı hám Ananıń qızı bolǵan Oholibamanıń kúyewi Esawǵa tuwıp bergen ulları: Eush, Yalam hám Qorax.

15Esawdıń urpaqlarınan kelip shıqqan urıw biyleri mınalar:

Esawdıń tuńǵıshı Elifazdıń ulları: Teman biy, Omar biy, Sefo biy, Kenaz biy, 16Qorax biy, Gatam biy hám Amalek biy. Bular Edom jerinde Elifazdıń urpaǵınan shıqqan biyler bolıp, Adanıń aqlıqları edi.

17Esawdıń ulı Reueldiń ulları: Naxat biy, Zerax biy, Shamma biy hám Mizza biy. Bular Edom jerinde Reueldiń urpaǵınan shıqqan biyler bolıp, Esawdıń hayalı Basemattıń aqlıqları edi.

18Esawdıń hayalı Oholibamanıń ulları: Eush biy, Yalam biy hám Qorax biy. Bular – Ananıń qızı, Esawdıń hayalı Oholibamadan taraǵan biyler edi. 19Bulardıń hámmesi Esawdıń, yaǵnıy Edomnıń ulları hám urıw biyleri.


Seirdiń urpaqları

20[•]Edom jerinde jasaǵan xor xalqınan bolǵan Seirdiń ulları mınalar: Lotan, Shobal, Sibon, Ana,[+] 21Dishon, Eser hám Dishan. Bular – Seirdiń ulları bolıp, Edom jerinde xor xalqınıń urıw biyleri edi.

22Lotannıń ulları: Xoriy hám Hemam. Timna Lotannıń qarındası edi.

23Shobaldıń ulları: Alwan, Manaxat, Ebal, Shefo hám Onam.

24Sibonnıń ulları: Ayya hám Ana. Ákesi Sibonnıń esheklerin baǵıp júrip, shólde ıssı bulaq tapqan usı Ana edi. 25Ananıń balaları: Dishon hám qızı Oholibama.

26Dishonnıń ulları: Xemdan, Eshban, Itran hám Keran.

27Eserdiń ulları: Bilhan, Zaawan hám Aqan.

28Dishannıń ulları: Us hám Aran.

29Xor xalqınıń urıw biyleri mınalar: Lotan biy, Shobal biy, Sibon biy, Ana biy, 30Dishon biy, Eser biy hám Dishan biy. Bular – Seir jerindegi xor xalqınıń urıw biyleri edi.


Edom patshaları

31[•]Izrailda[†] patsha bolmastan burın, Edom elinde tómendegi patshalar húkimdarlıq etti:

32Beor ulı Bela Edom patshası boldı. Onıń qalasınıń atı Dinhaba edi.

33Bela ólgennen keyin, onıń ornına Bosra qalasınan bolǵan Zerax ulı Iobab patsha boldı[+].

34Iobab ólgennen keyin, temanlılardıń jerinen kelgen Xusham patsha boldı[+].

35Xusham ólgennen keyin, Moab[†] elinde midyanlılardı[†] qıyratqan, Bedad ulı Hadad patsha boldı. Onıń qalasınıń atı Awit edi.

36Hadad ólgennen keyin, onıń ornına masreqalı Samla patsha boldı.

37Samla ólgennen soń, onıń ornına dárya boyındaǵı Rexobottan bolǵan Shaul patsha boldı.

38Shaul ólgennen soń, onıń ornına Axbor ulı Baal[†]-Xanan patsha boldı.

39Axbor ulı Baal-Xanan ólgennen soń, onıń ornına Hadar patsha boldı. Onıń qalasınıń atı Pau edi. Hadardıń hayalı Mehetabel Mezahabtıń aqlıǵı Matredtiń qızı edi.

40Tiyrelerine hám jerlerine qaray Esawdıń urpaǵınan kelip shıqqan biylerdiń atları mınaday: Timna biy, Alwa biy, Etet biy,[+] 41Oholibama biy, Ela biy, Pinon biy, 42Kenaz biy, Teman biy, Mibsar biy, 43Magdiel biy hám Iram biy. Bular – ózleri iyelik etken úlkede jasaǵan jerlerine ózleriniń atların bergen Edom biyleri edi. Edomlılardıń túp babası – Esaw edi.

#### 37


Yusuptiń túsleri

1Yaqıp[†] ákesi kelgindi bolıp jasaǵan Qanan[†] jerinde jasay berdi. 2Yaqıptıń urpaqlarınıń tariyxı tómendegishe: Yusup on jeti jasar waqtında ájaǵalarına, yaǵnıy ákesiniń hayalları Bilha menen Zilpanıń ullarına qoy-eshkilerdi baǵısatuǵın edi. Ol ákesine ájaǵalarınıń jaman isleri haqqında jetkizip turatuǵın edi. 3Izrail[†] Yusupti basqa barlıq ullarınan góre kóbirek jaqsı kórdi, óytkeni ol Izraildıń qartayǵan shaǵında kórgen ulı edi. Ákesi Yusupke naǵıslı shapan tikkizip berdi. 4Yusuptiń ájaǵaları ákesiniń onı ózlerinen góre kóbirek jaqsı kóretuǵının bilgende, onı jek kórip qaldı hám endi onıń menen jıllı sóylese almaytuǵın boldı.

5Bir kúni Yusup tús kórdi. Ol óz túsin ájaǵalarına aytıp bergende, olar Yusupti burınǵıdan da beter jek kórip qaldı. 6Yusup ájaǵalarına:

– Men kórgen túsimdi aytıp bereyin, tıńlańlar! 7Túsimde bizler atızda dástelerdi bawlap atırǵan ekenbiz. Birden meniń bawlaǵan bawım jerden kóterilip, tik turdı. Al sizlerdiń bawlarıńız meniń bawımdı dógereklep, oǵan tájim etti, – dedi.

8Yusuptiń ájaǵaları oǵan:

– Sen ele bizlerdiń ústimizden patsha bolıp, bizlerdi basqarmaqshımısań? – dedi.

Kórgen túsin aytqanı sebepli ájaǵaları onı burınǵıdan da beter jek kórip qaldı.

9Keyin Yusup taǵı bir tús kórdi hám onı da ájaǵalarına aytıp berip bılay dedi:

– Tıńlańlar, men jáne bir tús kórdim. Túsimde quyash, ay hám on bir juldız maǵan tájim etip atırǵan eken.

10Yusup bul túsin ákesine de aytıp bergende, ákesi oǵan keyip:

– Sen qanday tús kórdiń ózi? Sonda ne men, anań hám ájaǵalarıń aldıńa kelip, jerge deyin iyilip, tájim etemiz be? – dedi.

11Ájaǵaları Yusupke qızǵanısh penen qarawdı dawam etti, biraq ákesi onıń sózlerin esinde saqlap qaldı.


Yusuptiń qullıqqa satılıwı

12Bir kúni Yusuptiń ájaǵaları ákesiniń qoy-eshkilerin baǵıw ushın Shexemge ketti. 13Izrail Yusupke:

– Ájaǵalarıńnıń Shexemde qoy-eshkilerdi baǵıp atırǵanın bileseń. Bar, men seni olarǵa jibereyin, – dedi.

– Yaqshı, – dedi Yusup[+].

14Ákesi oǵan:

– Barıp, ájaǵalarıńnıń hám súriwdiń jaǵdayın bilip qayt, – dep onı Xebron oypatlıǵınan Shexemge jiberdi.

Yusup Shexemge jetip barıp,[+] 15dalada adasıp júrgende, bir adam onı kórip:

– Ne izlep júrseń? – dep soradı.

16Yusup oǵan:

– Men ájaǵalarımdı izlep júrmen. Olardıń qoy-eshkilerdi qay jerde baǵıp júrgenin bilmeysiz be? – dedi.

17Ol adam Yusupke:

– Olar bul jerden ketip qaldı. «Dotanǵa baramız», degenin esitip qaldım, – dedi.

Solay etip, Yusup ájaǵalarınıń izinen ketip, olardı Dotannan taptı[+].

18Ájaǵaları Yusupti uzaqtan kórdi hám ol ele qaslarına jetip kelmesten burın, onı óltiriwge til biriktire basladı. 19Olar bir-birine:

– Áne, tús kórgish kiyatır! 20Kelińler, onı óltirip, bir suw saqlanatuǵın shuqırǵa[†] taslayıq. Sońınan onı jırtqısh haywan jep ketipti, dep aytamız. Sonda onıń kórgen túsleriniń ne bolatuǵının kóremiz! – dedi.

21Ruben bunı esitkende, Yusupti olardıń qolınan qutqarmaqshı bolıp, olarǵa:

– Onı óltirmeyik. 22Qan tókpeyik, onı usı shóldegi suw saqlanatuǵın bir shuqırǵa taslayıq, biraq ózine tiymeyik, – dedi.

Onıń niyeti Yusupti qutqarıp, ákesine qaytarıw edi. 23Yusup ájaǵalarınıń janına kelgende, olar onıń ústindegi naǵıslı shapandı sheship alıp, 24ózin bir suwsız, bos shuqırǵa taslap jiberdi[+].

25Ájaǵaları awqatlanıw ushın jayǵasıp otırǵanda, Gilad[†] tárepten kiyatırǵan ismayıllılardıń kárwanın kórdi. Olar túyelerine mum, balzam hám ladan[*] júklep, Mısırǵa[†] ketip baratır edi. 26Yahuda[†] aǵa-inilerine:

– Inimizdi óltirip, onıń qanın jasırǵanımızdan ne payda? 27Jaqsısı, onı ismayıllılarǵa satayıq, sonda qolımız onıń qanına bılǵanbaydı. Sebebi ol bizler menen qanı bir tuwısqanımız-ǵo, – dedi.

Tuwısqanlar buǵan ırazı boldı[+]. 28Midyanlı[†] sawdagerler, yaǵnıy ismayıllılar sol jerden ótip baratırǵanda, ájaǵaları Yusupti shuqırdan shıǵarıp aldı da, onı sol sawdagerlerge jigirma shekel gúmiske satıp jiberdi. Olar Yusupti Mısırǵa alıp ketti.

29Ruben shuqırǵa qaytıp kelgende, Yusuptiń shuqırdıń ishinde joq ekenin kórip, qayǵıdan kiyimlerin jırttı. 30Ol inileriniń janına qaytıp barıp, olarǵa:

– Bala ol jerde joq, endi men ne qılaman, – dedi.

31Sonda olar bir tekeni soyıp, Yusuptiń naǵıslı shapanın alıp, onı tekeniń qanına bılǵadı. 32Sońınan shapandı ákesine jiberip:

– Bizler mınanı tawıp aldıq. Qara, bul ulıńnıń shapanı emes pe? – dep sorattı.

33Yaqıp shapandı tanıp:

– Awa, bul – ulımnıń shapanı! Onı jırtqısh haywan jep ketip, Yusup tilkim-tilkim bolǵan eken-ǵo, – dedi. 34Yaqıp qayǵıdan kiyimin jırtıp, aza kiyimin kiyip aldı hám ulı ushın uzaq waqıt aza tuttı[+].

35Barlıq ul-qızları oǵan táselle berse de, ol jubanǵısı kelmey: «Men ulımnıń janına, óliler mákanına[†] usı qayǵım menen ketemen», – dep ulın joqlawdı dawam etti.

36Sol arada midyanlılar Yusupti Mısırda faraonnıń[†] saray xızmetshisi Potifarǵa satıp jiberdi. Ol saqshılardıń basshısı edi.

#### 38


Yahuda hám Tamara

1Sol waqıtları Yahuda[†] tuwısqanlarınan bólinip, adullamlı Xira degen adamnıń qasına barıp ornalastı. 2Yahuda sol jerde Shua degen qananlı[†] bir adamnıń qızın ushıratıp, oǵan úylendi. 3Hayal hámiledar bolıp, ul tuwdı. Yahuda oǵan Er dep at qoydı. 4Hayalı jáne hámiledar bolıp, ul tuwdı hám oǵan Onan dep at qoydı. 5Ol taǵı bir ul tuwıp, onıń atın Shela dep qoydı. Ol tuwılǵanda, Yahuda Kezibte edi.

6Yahuda tuńǵıshı Erdi bir qızǵa úylendirdi. Qızdıń atı Tamara edi. 7Yahudanıń tuńǵıshı Er Jaratqan Iyeniń[†] názerinde nahaq adam bolǵanlıqtan, Jaratqan Iye[†] onıń janın aldı.

8Sonda Yahuda Onanǵa:

– Qáyinlik wazıypańdı orınlap, jeńgeńe úylen hám ájaǵańnıń urpaǵın dawam ettir, – dedi[+]. 9Biraq Onan Tamaradan tuwılǵan balalardıń óziniki bolmaytuǵının biletuǵın edi. Sonlıqtan ol ájaǵasınıń hayalı menen jatqanda, ájaǵasınan urpaq qalmasın dep, urıǵın jerge tógip jiberetuǵın edi. 10Onıń bul isi Jaratqan Iyeniń názerinde nahaqlıq bolǵanlıqtan, Jaratqan Iye onıń da janın aldı.

11Sonda Yahuda kelini Tamaraǵa:

– Ákeńniń úyine qaytıp, ulım Shela erjetkenshe, sol jerde jesir bolıp jasay tur, – dedi. Sebebi Yahuda: «Shela da ájaǵaları sıyaqlı ólip qalar», – dep oylaytuǵın edi. Solay etip, Tamara ákesiniń úyine qayttı.

12Aradan kóp waqıt ótkennen soń, Shuanıń qızı, yaǵnıy Yahudanıń hayalı qaytıs boldı. Azalaw múddeti tamam bolǵannan soń, Yahuda dostı adullamlı Xira menen birge Timnaǵa, óziniń qoyların qırqıp atırǵan adamlarǵa ketti.

13Tamaraǵa: «Qáyin atań qoyların qırıqtırıw ushın Timnaǵa ketip baratır», – degen xabar jetti. 14Shela erjetse de, Yahuda Tamaranı Shelaǵa hayallıqqa alıp bermegen edi. Sonlıqtan Tamara ústindegi jesirlik kiyimlerin sheship, júzin jawlıq penen jawdı da, Timnaǵa baratuǵın jol boyındaǵı Enayım dárwazasınıń aldına barıp otırdı.

15Yahuda Tamaranı kórgende, onı buzıq hayal dep oyladı. Óytkeni onıń júzi jabıq edi. 16Yahuda joldan hayal tárepke burılıp keldi de, onıń óziniń kelini ekenin bilmey, oǵan:

– Seniń menen jatayın, – dedi.

Hayal oǵan:

– Meniń menen jatsańız, maǵan ne beresiz, – dep soradı.

17Yahuda:

– Súriwimnen saǵan bir ılaq berip jiberemen, – dedi.

– Ílaǵıńızdı jibergenińizshe, kepillikke bir nárse beresiz be? – dedi hayal.

18Yahuda onnan:

– Kepillikke ne bereyin? – dep soradı.

Tamara oǵan:

– Mórińizdi jibi menen hám qolıńızdaǵı hasańızdı beriń, – dedi.

Yahuda sol nárselerdi berip, onıń menen jattı. Tamara onnan hámiledar boldı. 19Tamara úyine qaytıp kelip, júzindegi jawlıǵın sheship tasladı da, jáne jesirlik kiyimlerin kiyip aldı.

20Sol arada Yahuda kepillikke qaldırǵan nárselerin qaytarıp alıw ushın, adullamlı dostı arqalı hayalǵa bir ılaq jiberdi. Degen menen, dostısı hayaldı taba almadı. 21Sonda dostısı sol jerdiń adamlarınan:

– Enayımda, jol shetinde bir buzıq hayal bar edi, ol qayaqta? – dep soradı.

Olar:

– Bul jerde onday hayal joq, – dep juwap berdi.

22Dostısı Yahudanıń janına qaytıp kelip:

– Hayaldı taba almadım. Sol jerdiń adamları da ol jerde hesh qanday buzıq hayaldıń bolmaǵanın ayttı, – dedi.

23Yahuda:

– Meyli, sol zatlar hayalda qala bersin. Tek hesh kimge masqara bolmasaq bolǵanı. Men ılaqtı jibergen edim, biraq sen hayaldı taba almadıń, – dedi.

24Shama menen úsh ayday waqıt ótkende, Yahudaǵa: «Keliniń Tamara buzıqshılıq islepti, ol házir hámiledar», – degen xabar jetti. Sonda Yahuda:

– Onı dalaǵa alıp shıǵıp, jaǵıp jiberińler, – dedi[+].

25Tamaranı dalaǵa alıp shıqqanda, ol qáyin atasına: «Men mına zatlardıń iyesinen hámiledar boldım. Anıqlap qarań, bul mór[†], onıń jibi hám hasa kimdiki?» – dep xabar jiberdi.

26Yahuda zatlardı tanıp: «Haqıyqatlıq ol tárepte, sebebi men onı ulım Shelaǵa alıp bermedim», – dedi. Sonnan keyin, Yahuda Tamara menen qaytıp jaqınlasqan joq[+].

27Tamaranıń tuwıw waqtı kelgende, qarnında egiz bala barlıǵı málim boldı. 28Ol bosanıp atırǵan waqıtta, egizlerdiń biri qolın sırtqa shıǵardı. Kindik sheshesi balanıń qolın uslap:

– Bul birinshi bolıp tuwıldı, – dep onıń bilegine qırmızı jip baylap qoydı. 29Biraq ol qolın ishke tartıp aldı hám sol waqıtta onıń sıńarı tuwıldı. Sonda kindik sheshesi:

– Sen qalayınsha tosqınlıqtı buzıp óttiń? – dedi. Sonlıqtan oǵan Peres[*] dep at qoyıldı. 30Sońınan bilegine qırmızı jip baylanǵan onıń sıńarı tuwıldı. Oǵan Zerax dep at qoydı.

#### 39


Yusup hám Potifardıń hayalı

1Ismayıllılar Yusupti Mısırǵa[†] alıp keldi. Faraon[†] sarayınıń xızmetshisi, saqshılardıń basshısı, mısırlı Potifar Yusupti ismayıllılardan satıp aldı[+].

2Jaratqan Iye[†] Yusup penen birge bolıp, onı tabıslı qıldı. Solay etip, Yusup mısırlı xojayınınıń úyinde jasadı. 3Onıń xojayını Jaratqan Iyeniń[†] Yusup penen birge ekenin hám ol islegen hár bir isti tabıslı qılıp atırǵanın kórdi. 4Yusup xojayınınıń kewlinen shıqtı hám onıń jaqın xızmetshisine aylandı. Sonlıqtan onı úyi hám barlıq mal-múlki ústinen basqarıwshı etip qoydı. 5Xojayını Yusupti úyi hám pútkil mal-múlki ústinen basqarıwshı etip tayınlaǵannan baslap, Jaratqan Iye Yusup sebepli Potifardıń úyin jarılqadı. Onıń úyine, atızına hám oǵan tiyisli hár bir nársege bereket berdi. 6Solay etip, Potifar óziniń pútkil mal-múlkin Yusuptiń ıqtıyarına tapsırıp, ózi jeytuǵın tamaǵınan basqa hesh nárse menen isi bolmadı.

Yusup qáddi-qáwmeti kelisken, shıraylı jigit edi. 7Aradan bir qansha waqıt ótkennen soń, Potifardıń hayalınıń Yusupke ıshqı ketip, oǵan:

– Meniń menen jat, – dedi.

8Biraq Yusup qarsılıq kórsetip, xojayınınıń hayalına bılay dedi:

– Mine, xojayınım úyindegi barlıq zatlardı meniń ıqtıyarıma tapsırıp, hesh bir iske aralaspaydı. 9Bul xojalıqta mennen biyligi kúshli adam joq. Ol sennen basqa hesh nárseni mennen ayamadı. Sebebi sen onıń hayalısań. Men qalayınsha bunday úlken qılmıs islep, Qudayǵa qarsı gúna[†] qılaman[+]?

10Hayal Yusupke ózi menen birge jatıwdı hám birge bolıwdı hár kúni usınıs etse de, Yusup onıń aytqanına kónbedi.

11Bir kúni Yusup óz islerin islew ushın úyge kirdi. Úyde xızmetshilerden hesh kim joq edi. 12Sonda Potifardıń hayalı Yusuptiń shapanınan uslap:

– Meniń menen jat, – dedi. Biraq Yusup shapanın hayaldıń qolında qaldırıp, sırtqa qashıp shıqtı.

13Hayal Yusuptiń shapanın taslap qashqanın kórgende, 14úy xızmetshilerin shaqırıp, olarǵa:

– Qarańlar, kúyewim alıp kelgen mına evrey bizlerdi masqara qıldı-ǵo! Ol meniń menen jatıw ushın ishke kirdi. Biraq men qattı qıshqırdım. 15Ol meniń qıshqırıp baqırǵanımdı esitkende, shapanın qasıma taslap, sırtqa qashıp ketti, – dedi[+].

16Xojayını úyge kelgenshe, hayal Yusuptiń shapanın saqlap qoydı. 17Hayal kúyewine de sol sózlerdi aytıp:

– Seniń bul jerge alıp kelgen evrey qulıń maǵan kelip, meni masqara qılmaqshı boldı. 18Biraq men qıshqırıp baqırǵanımda, ol shapanın meniń qasıma taslap, sırtqa qashıp ketti, – dedi.

19Yusuptiń xojayını hayalınıń: «Seniń qulıń maǵan usılay isledi», – degenin esitkende ǵázepke mindi. 20Ol Yusupti tutqınǵa alıp, patshanıń tutqınları qamalatuǵın qamaqxanaǵa taslattı.

Biraq Yusup qamaqta bolǵanda da, 21Jaratqan Iye onıń menen birge bolıp, oǵan jaqsılıq isledi hám qamaqxana basshısına Yusupti unamlı etip kórsetti[+]. 22Ol qamaqxanadaǵı barlıq tutqınlardı Yusuptiń qaramaǵına tapsırdı. Ol jerdegi barlıq isler ushın Yusup juwapker boldı. 23Qamaqxana basshısı Yusupke tapsırǵan jumıslardıń hesh birine aralaspadı. Óytkeni Jaratqan Iye Yusup penen birge bolıp, ol islegen hár bir isti tabıslı qıldı.

#### 40


Yusuptiń tutqınlardıń túsin jorıwı

1Bir qansha waqıttan soń, Mısır[†] patshasınıń sharap quyıwshısı hám nanbayı óz xojayınına, yaǵnıy Mısır patshasına qarsı ayıp isledi. 2Faraon[†] óziniń usı eki xızmetkerine, yaǵnıy bas sharap quyıwshısı menen bas nanbayına ashıwlanıp, 3olardı saqshılardıń basshısınıń úyine, Yusup otırǵan qamaqxanaǵa qamatıp tasladı. 4Saqshılardıń basshısı Yusupti olardıń xızmetine bekitti. Solay etip, olar bir qansha waqıt qamaqxanada qaldı.

5Bir kúni túnde faraonnıń qamaqta bolǵan sharap quyıwshısı menen nanbayı ekewi de tús kórdi. Hár tústiń ózinshe mánisi bar edi[+]. 6Erteńine azanda Yusup olardıń janına kelgende, ekewiniń de eńsesi túsip otırǵanın kórdi. 7Yusup xojayınınıń úyinde ózi menen birge qamalıp jatırǵan faraonnıń xızmetkerlerinen:

– Búgin nege qapa kórinesiz? – dep soradı.

8Olar:

– Bizler tús kórgen edik, biraq olardı jorıp beretuǵın hesh kim joq, – dedi.

Yusup olarǵa:

– Tús jorıw Qudaydan emes pe? Túslerińizdi maǵan aytıp berińler, – dedi[+].

9Sonda bas sharap quyıwshı túsin Yusupke aytıp:

– Men túsimde bir júzim aǵashın kórdim. 10Aǵashtıń úsh shaqası bar eken. Olar bórte sala gúllep, solqım-solqım júzim pisti. 11Meniń qolımda faraonnıń kesesi bar eken. Men júzimlerdi alıp, faraonnıń kesesine sıqtım da, keseni onıń qolına berdim, – dedi.

12Yusup oǵan bılay dedi:

– Bul tús mınanı ańlatadı: úsh shaqa – úsh kún. 13Úsh kún ishinde faraon seniń táǵdirińdi sheshedi hám sen burınǵı xızmetińe qaytasań. Oǵan burınǵıday sharap usınatuǵın bolasań. 14Biraq isiń júriskennen keyin, meni esińe al. Maǵan jaqsılıq islep, faraonǵa men tuwralı ayt hám meni bul qamaqxanadan shıǵarıp al. 15Sebebi men evreylerdiń jerinen urlap ákelingenmen. Bul jerde de qamaqqa taslaǵanday hesh nárse islemedim, – dedi.

16Bas nanbay Yusuptiń tústi jaqsı jorıǵanın kórip, oǵan bılay dedi:

– Men de tús kórdim. Túsimde basımda úsh sebet nan bar eken. 17Eń ústindegi sebette faraonǵa arnap pisirilgen hár túrli nan ónimleri bar eken. Biraq quslar basımdaǵı sebetten olardı shoqıp jep atır eken, – dedi.

18Yusup oǵan bılay dedi:

– Bul tús mınanı ańlatadı: úsh sebet – úsh kún. 19Úsh kún ishinde faraon táǵdirińdi sheship, seni darǵa astıradı hám quslar kelip, deneńdi shoqıydı.

20Úshinshi kúni faraon óziniń tuwılǵan kúninde barlıq xızmetkerlerine arnap zıyapat berdi. Sonda ol óz xızmetkerleriniń aldında bas sharap quyıwshısı menen bas nanbayınıń táǵdirin sheshti[+]. 21Bas sharap quyıwshını óz xızmetine qaytardı. Solay etip, bas sharap quyıwshı jáne faraonǵa kesesin usınatuǵın boldı. 22Biraq bas nanbaydı, Yusup jorıǵanday, darǵa astırdı[+]. 23Bas sharap quyıwshı Yusupti eske almadı, onı umıtıp jiberdi.

#### 41


Yusuptiń faraonnıń túsin jorıwı

1Aradan eki jıl ótkende, faraon[†] tús kórdi. Túsinde ol Nil dáryasınıń jaǵasında tur eken. 2Dáryadan shıraylı hám semiz, jeti sıyır shıǵıp, qamıslıqta otlay basladı. 3Sońınan dáryadan sıqılsız hám arıq jeti sıyır shıǵıp, dáryanıń jaǵasındaǵı aldınǵı sıyırlardıń janına barıp turdı. 4Sıqılsız hám arıq sıyırlar shıraylı hám semiz jeti sıyırdı jep qoydı. Sol waqıtta faraon oyanıp ketti.

5Ol jáne uyıqlap ketip, qaytadan tús kórdi. Túsinde bir paqalda jeti jaqsı hám tolıq masaq ósip tur eken. 6Sońınan push hám shıǵıs samalı keptirgen jeti masaq ósip shıqtı. 7Bul push masaqlar jaqsı hám tolıq masaqlardı jutıp jiberdi. Sol waqıtta faraon uyqısınan oyanıp ketip, bunıń tús ekenin bildi.

8Azanda faraon tınıshsızlanıp, Mısırdıń[†] barlıq wáliy ruwxaniyleri[†] menen danıshpanların shaqırtıp aldı da, olarǵa kórgen túslerin aytıp berdi. Degen menen, olardıń hesh biri faraonnıń túslerin jorıy almadı[+].

9Sonda bas sharap quyıwshı faraonǵa bılay dedi:

– Búgin men óz ayıbımdı moyınlawǵa májbúrmen. 10Bir kúni siz ózińizdiń qullarıńız bolǵan maǵan hám bas nanbayǵa ashıwlanıp, bizlerdi saqshılardıń basshısınıń úyine, qamaqxanaǵa qamatqan edińiz. 11Bir kúni túnde ekewimiz de tús kórdik. Hár tústiń ózinshe mánisi bar edi. 12Sol jerde bizler menen birge saqshılardıń basshısınıń qulı bolǵan, bir evrey jigit bar edi. Bizler túslerimizdi oǵan aytıp bergenimizde, ol jorıp berdi[+]. 13Hámme nárse ol jorıǵanday boldı: men óz xızmetime qayttım, al nanbay darǵa asıldı.

14Sonda faraon Yusupke adam jiberip, onı tezlik penen qamaqxanadan aldırdı. Yusup saqal-murtın alıp, kiyimlerin almastırǵannan keyin, faraonnıń aldına keldi. 15Faraon Yusupke:

– Men bir tús kórdim, biraq onı hesh kim jorıy almadı. Esitiwimshe, sen tús jorıy aladı ekenseń, – dedi.

16Yusup faraonǵa:

– Tús jorıw meniń qolımda emes. Biraq siziń iygiligińiz ushın, Qudaydıń Ózi jorıydı, – dedi[+].

17Sonda faraon Yusupke bılay dedi:

– Túsimde Nil dáryasınıń jaǵasında turǵan ekenmen. 18Sol waqıtta dáryadan semiz hám shıraylı jeti sıyır shıǵıp, qamıslıqta otlay basladı. 19Sońınan dáryadan arıq, sıqılsız hám eti súyegine jabısqan jeti sıyır shıqtı. Men pútkil Mısır elinde bunday arıq sıyırlardı hesh kórmegen edim. 20Sıqılsız hám arıq sıyırlar semiz sıyırlardı jep qoydı. 21Biraq semiz sıyırlar olardıń qarnına tússe de, hesh nárse bolmaǵanday, arıq sıyırlar burınǵısınsha arıq bolıp qala berdi. Sonnan keyin, men oyanıp kettim.

22Keyin men basqa tús kórdim. Túsimde bir paqalda tolıq hám jaqsı jeti masaq ósip shıqqanın kórdim. 23Sońınan push, jińishke hám shıǵıs samalı keptirgen jeti masaq ósip shıqtı. 24Jińishke masaqlar jaqsı jeti masaqtı jutıp jiberdi. Men túslerimdi wáliy ruwxaniylerge aytıp berdim, biraq olardıń hesh biri jorıy almadı.

25Yusup faraonǵa bılay dedi:

– Faraon, siziń eki túsińiz de bir mánisti ańlatadı. Quday[†] ne isleyjaǵın sizge bildiripti. 26Jeti shıraylı sıyır – jeti jıl. Jeti jaqsı masaq ta – jeti jıl. Bul túslerdiń mánisi bir. 27Olardan soń shıqqan arıq hám sıqılsız jeti sıyır menen shıǵıs samalı keptirgen jeti jińishke masaq jeti jıl ashlıq bolatuǵının bildiredi. 28Men jańa aytqanımday, Quday ne isleyjaǵın sizge kórsetipti. 29Pútkil Mısır jerinde jeti jıl molshılıq boladı. 30Al onnan keyin bolsa, molshılıq jılların umıttıratuǵın jeti jıl ashlıq boladı. Bul ashlıq jerdi júdetip jiberedi[+]. 31Keyin bolatuǵın ashlıq sonshelli awır bolǵanlıqtan, burın bolǵan molshılıqtı umıttırıp jiberedi. 32Siziń bir mánistegi tústi eki ret kóriwińizdiń mánisi – Qudaydıń anıq qarar etkenin hám bunı tez arada iske asıratuǵının bildiredi.

33Endi siz aqıllı hám dana bir adamdı tawıp, oǵan Mısırdı basqarıwdı tapsırıń. 34Jáne de, siz el ústinen qadaǵalawshılardı tayınlap, Mısır jerindegi molshılıqtıń jeti jılında ónimniń besten bir bólegin jıynatıń. 35Ol adamlar keleshektegi molshılıq jıllarınıń pútkil azıǵın toplap, qalalardaǵı sizge tiyisli teleklerge jıynap saqlasın. 36Jeti jıllıq ashlıq waqtında bul ǵálle qorları Mısırǵa azıq bolıp, el ashlıqtan qırılmaydı.


Yusuptiń Mısır ústinen húkimdar bolıwı

37Bul usınıs faraonǵa hám onıń barlıq xızmetkerlerine maqul tústi. 38Faraon xızmetkerlerine:

– Bizler Qudaydıń Ruwxına[†] iye bolǵan bul adamnan basqa birewdi taba alamız ba? – dedi[+].

39Sońınan ol Yusupke bılay dedi:

– Quday bulardıń hámmesin saǵan ashıp bergen eken, demek, sennen aqıllı hám dana adam bolmaǵanı. 40Men sarayımdı basqarıwdı saǵan tapsıraman, pútkil xalqım seniń buyrıqlarıńa qulaq asatuǵın boladı. Men taxtım menen ǵana sennen ústin bolaman[+]. 41Házirden baslap, men seni pútkil Mısır ústinen húkimdar etip tayınlayman.

42Sońınan faraon barmaǵındaǵı mór[†] júzigin sheship alıp, Yusuptiń barmaǵına taqtı. Oǵan hasıl zıǵır shapan kiygizip, moynına altın shınjır taqtı[+]. 43Faraon Yusupti ózinen keyingi ekinshi dárejeli arbaǵa mindirip, onıń aldında: «Tájim etińler!» – dep jar salıwdı buyırdı. Solay etip, faraon Yusupti pútkil Mısır eli ústinen húkimdar etip qoydı. 44Sońınan faraon Yusupke jáne:

– Faraon – men bolaman, biraq seniń ruxsatıńsız pútkil Mısırda hesh kim tırp ete almaydı, – dedi. 45Faraon Yusupke Safnat-Paneax degen at qoyıp, onı Uon qalasındaǵı ruwxaniy Potiferanıń qızı Asenatqa úylendirdi. Solay etip, Yusup Mısır elin aralap shıqtı[+].

46Yusup Mısır patshası faraonnıń xızmetine tayınlanǵanda otız jasında edi. Yusup faraonnıń aldınan ketip, pútkil Mısır jerin aralawǵa shıqtı. 47Jeti jıllıq molshılıq waqtında jer mol ónim berdi. 48Yusup Mısırda jeti jıl ishinde óngen ónimlerdiń hámmesin jıynap, qalalarda saqladı. Hár bir qala átirapındaǵı atızlarda óngen ónimlerdi sol qalaǵa jıynap qoydı. 49Yusup teńiz qumınday mol ǵálle jıynaǵanlıqtan, onı ólshewdi toqtattı. Óytkeni ǵálle ólshep bolmaytuǵın dárejede kóp edi.

50Ashlıq jılları baslanbastan burın Uon qalasınıń ruwxaniyi Potiferanıń qızı Asenat Yusupke eki ul tuwıp berdi. 51Yusup: «Quday maǵan barlıq qıyınshılıqlarımdı hám ákemniń úyin umıttırdı», – dep, tuńǵısh ulınıń[†] atın Menashshe[*] dep qoydı. 52Yusup ekinshi ulın Efrayım[†][*] dep atap: «Qıyınshılıq kórgen elimde Quday meni ósip-óndirdi», – dedi.

53Mısırda jeti jıllıq molshılıq ta tamamlandı. 54Yusuptiń aytqanınday, jeti jıllıq ashlıq baslandı. Hámme ellerde ashlıq bolsa da, pútkil Mısır elinde azıq-awqat boldı[+]. 55Pútkil Mısır eli ash bola baslaǵanda, xalıq faraonǵa jalbarınıp, nan soradı. Sonda faraon olarǵa: «Yusupke barıńlar, ol sizlerge ne dese, sonı isleńler», – dedi. 56Ashlıq pútkil eldi jaylap alǵanda, Yusup teleklerdi ashıp, mısırlılarǵa ǵálle sata basladı. Sebebi Mısırda ashlıq háwij alǵan edi. 57Yusupten ǵálle satıp alıw ushın, Mısırǵa barlıq ellerden adamlar keletuǵın edi. Óytkeni pútkil jer júzinde ashlıq kúsheygen edi.

#### 42


Yusuptiń aǵalarınıń Mısırǵa keliwi

1Yaqıp[†] Mısırda[†] ǵálle bar ekenin bilgende, ullarına:

– Nege bir-birińizge qarap otırsızlar? 2Men Mısırda ǵálle bar ekenin esittim. Ólmey tiri qalıwımız ushın, sizler ol jaqqa barıp, ǵálle satıp alıp kelińler, – dedi.

3Solay etip, Yusuptiń on ájaǵası ǵálle satıp alıw ushın, Mısırǵa ketti. 4Biraq Yaqıp Yusuptiń inisi Benyamindi olar menen birge jibermedi. Sebebi ol ulınıń bir bálege jolıǵıwınan qorqatuǵın edi. 5Solay etip, ǵálle satıp alıwǵa kelgenler menen birge Izraildıń[†] ulları da Mısırǵa keldi. Óytkeni Qanan[†] jerinde de ashlıq bolıp atırǵan edi.

6Yusup Mısır eliniń basshısı bolıp, eldegi pútkil xalıqqa ǵálle satatuǵın edi. Sonda Yusuptiń aǵaları kelip, onıń aldında mańlayları jerge tiygenshe iyilip, tájim etti[+]. 7Yusup aǵaların kórip, olardı tanıdı. Biraq ózin olardı tanımaytuǵınday qılıp kórsetip, qatal sóyledi hám olardan:

– Qayaqtan keldińler? – dep soradı.

Olar Yusupke:

– Bizler azıq-awqat satıp alıw ushın, Qanan jerinen keldik, – dep juwap berdi.

8Yusup aǵaların tanısa da, aǵaları onı tanımadı. 9Yusup olar haqqında kórgen túslerin eslep, olarǵa:

– Sizler jansızlarsız! Bul eldiń hálsiz jerlerin biliw ushın kelgensizler, – dedi[+].

10Olar Yusupke:

– Yaq, mırzamız! Siziń qullarıńız bolǵan bizler azıq-awqat satıp alıw ushın keldik. 11Bizler hámmemiz bir ákeniń ullarımız. Siziń qullarıńız bolǵan bizler hadal adamlarmız, jansız emespiz, – dedi.

12Yusup olarǵa jáne:

– Yaq, sizler eldiń hálsiz jerlerin biliw ushın kelgensizler, – dedi.

13Olar:

– Siziń qullarıńız bolǵan bizler on eki tuwısqanbız. Hámmemiz Qanan jerinde jasaytuǵın bir ákeniń ullarımız. Eń kishkenemiz házir ákemizdiń janında, al basqa birewi joytılıp ketti, – dedi.

14Yusup olarǵa bılay dedi:

– Áne, aytqanımday, sizler jansızlarsız. 15Endi sizler sınawdan ótesiz. Eger genje inińiz bul jerge kelmese, faraonnıń[†] bası menen ant ishemen, sizler bul jerden ketpeysizler. 16Arańızdan birińizdi jiberiń, ol barıp, inińizdi alıp kelsin. Al qalǵanlarıńız qamaqta turasızlar. Sózlerińizdiń haqıyqat yamasa jalǵan ekenligin tekserip kóremiz. Eger sózlerińiz jalǵan bolsa, faraonnıń bası menen ant ishemen, sizler jansızlarsız.

17Solay etip, Yusup aǵaların úsh kúnge qamatıp qoydı.

18Úshinshi kúni olarǵa:

– Men Qudaydan qorqatuǵın adamman. Eger sizler bılay isleseńiz, bir qasıq qanıńızdan keshemen: 19ózlerińizdiń hadal adamlar ekenligińizdi dálillewińiz ushın, arańızdan birińiz qamaqta qalsın, al qalǵanlarıńız ash qalǵan xojalıqlarıńız ushın ǵálle alıp ketińler. 20Sońınan kishkene inińizdi maǵan alıp kelińler. Sonda sózlerińizdiń haqıyqıy ekenligi dálillenip, ólimnen aman qalasızlar, – dedi. Olar buǵan kelisim[†] berdi.

21Olar bir-birine: «Shınında da, bizler inimizge islegen isimiz ushın jazalanıp atırmız. Ol bizlerge jalbarınǵanda, onıń qalay qıynalǵanın kórsek te, onı tıńlamadıq. Sol sebepten bizlerdiń basımızǵa da usı qıyınshılıq tústi», – desti.

22Ruben olarǵa:

– «Balaǵa jamanlıq islemeńler», – dep sizlerge eskertpegen be edim? Biraq sizler tıńlamadıńlar. Mine, házir onıń qanınıń qunı bizlerden talap etilip atır, – dedi[+].

23Yusuptiń ózlerin túsinetuǵının aǵaları bilmedi, sebebi Yusup olar menen dilmash arqalı sóylesken edi.

24Yusup aǵalarınıń janınan ketip, jılap jiberdi. Sońınan qaytıp kelip, olar menen sóylesti hám aralarınan Shimondı tutqınǵa alıp, basqalarınıń kóz aldında baylatıp qoydı.


Yusuptiń aǵalarınıń Qananǵa qaytıwı

25Yusup aǵalarınıń qapların ǵállege toltırıwdı, gúmislerin hár biriniń qabına qaytarıp salıwdı hám jol azıǵın beriwdi buyırdı. Aytılǵan sóz orınlandı. 26Yusuptiń aǵaları ǵállelerin esheklerine artıp, jolǵa tústi.

27Túnegen jerinde olardıń birewi eshegine jem bereyin dep qaptıń awzın ashtı hám óziniń gúmisiniń qaptıń awzında turǵanın kórdi. 28Ol tuwısqanlarına:

– Gúmisimdi qaytarıp beripti. Mine, ol qabımnıń ishinde eken, – dedi. Sonda olardıń júrekleri suwlap, qaltırasıp, bir-birine:

– Qudaydıń bizlerge bul ne qılǵanı? – dedi.

29Olar Qananǵa, ákesi Yaqıpqa qaytıp kelip, baslarınan keshirgenleriniń hámmesin aytıp berip, bılay dedi:

30– Sol eldiń basshısı bizler menen qatal sóylesip, bizlerdi elge kelgen jansızlar dep esapladı. 31Bizler oǵan: «Bizler hadal adamlarmız, jansızlar emespiz. 32Bizler on eki tuwısqan bolıp, bir ákeniń ullarımız. Bir inimiz joytılıp ketti, al kishkene inimiz házir Qananda, ákemizdiń janında qaldı», – dedik. 33Sol eldiń basshısı bizlerge: «Sizlerdiń hadal adamlar ekenligińizdi men mınadan bilemen: tuwısqanıńızdıń birewin qasımda qaldırıń da, al qalǵanlarıńız ash qalǵan xojalıqlarıńız ushın ǵálle alıp, kete berińler. 34Al genje inińizdi maǵan alıp kelesizler. Men sonda sizlerdiń jansız emes, al hadal adamlar ekenligińizdi bilemen hám tuwısqanıńızdı sizlerge qaytarıp beremen. Sonda sizler bul elde sawda isley alasızlar», – dedi.

35Olar qapların bosatıp atırıp, hár qaysısı óz qabınıń ishinen túyiwli gúmisin tawıp aldı. Túyiwli gúmislerin kórgende, olardıń ózleri de, ákesi de qorqıp ketti. 36Sonda Yaqıp ullarına:

– Sizler meni perzentlerimnen ayırdıńlar: Yusup joq, Shimon joq, endi Benyamindi de alıp ketpekshisizler. Mańlayım bunshelli qara bolmasa! – dedi.

37Ruben ákesine:

– Eger men Benyamindi qaytarıp ákelmesem, meniń eki ulımdı óltire ǵoy. Benyamindi maǵan tapsır, men onı saǵan qaytarıp ákelemen, – dedi.

38Biraq Yaqıp:

– Ulımdı sizler menen jibermeymen, óytkeni aǵası ólip, ol jalǵız qaldı. Eger ol jolda bir bálege jolıqsa, sizler meniń ǵarrı basımdı sol qayǵı menen óliler mákanına[†] jiberesizler, – dedi.

#### 43


Benyaminniń Mısırǵa alıp barılıwı

1Qanan[†] jerindegi ashlıq kúshli edi. 2Mısırdan[†] alıp kelingen ǵálle tawısılǵannan keyin, Yaqıp[†] ullarına:

– Jáne barıp, az-maz azıq-awqat satıp ákelińler, – dedi.

3Yahuda[†] ákesine bılay dedi:

– Ol adam bizlerge: «Eger inińiz sizler menen birge kelmese, kózime kórinbeńler», – dep qatań aytqan edi. 4Eger inimizdi bizler menen birge jiberseń, barıp, saǵan azıq-awqat alıp kelemiz. 5Eger jibermeseń, bizler bara almaymız, sebebi ol adam: «Inińiz sizler menen birge kelmese, kózime kórinbeń», – degen edi.

6Izrail:[†]

– Ne ushın sizler ol adamǵa jáne bir inińizdiń bar ekenin aytıp, meniń basımdı bálege qoydıńız? – dedi.

7Olar ákesine:

– Ol adam bizlerden ózlerimiz hám tuwısqanlarımız haqqında shuqlap sorap: «Ákeńiz ele tiri me? Basqa tuwısqanıńız bar ma?» – degende, bizler onıń sorawlarına juwap berdik. Onıń bizlerge: «Inińizdi alıp keliń», – dep aytatuǵının qayaqtan bilippiz? – dedi.

8Yahuda ákesi Izrailǵa:

– Balanı meniń menen jiber, keteyik. Sonda sen de, bizler de, balalarımız da ólmey, tiri qalamız. 9Men bala ushın basım menen juwap beremen, onı mennen talap eteseń. Eger men onı aldıńa qaytarıp ákelmesem, onda bir ómir seniń aldıńda ayıpker bolaman. 10Eger waqıttı soza bermegenimizde, házirge deyin eki ret barıp kelgen bolar edik, – dedi.

11Aqırında Izrail ullarına bılay dedi:

– Meyli, onda bılay isleń: ózlerińiz benen birge bul jerdiń eń jaqsı ónimlerinen alıp, ol adamǵa sawǵaǵa az-maz balzam, az-maz pal hám mum, ladan[*], piste, badam alıp barıńlar. 12Qaplarıńızdıń awzında qaytıp kelgen gúmislerdi qaytarıp beriwińiz ushın, eki ese gúmis alıp ketińler. Múmkin, aljasıq bolǵan shıǵar. 13Inińizdi alıp, sol adamǵa qaytıp barıńlar. 14Qúdireti kúshli Quday[†] ol adamnıń júregine sizlerge degen rehim bersin, ol sizlerdiń sol tuwısqanıńız benen Benyamindi sizlerge qaytarıp bersin. Al maǵan kelsek, eger men balasız qalatuǵın bolsam, meyli, balasız qala qoyayın.

15Solay etip, tuwısqanlar sawǵalardı, eki ese gúmisti hám Benyamindi alıp, Mısırǵa qaray jolǵa shıqtı hám Yusuptiń aldına keldi. 16Yusup olardıń janındaǵı Benyamindi kórgende, óziniń úy basqarıwshısına:

– Bul adamlardı meniń úyime alıp bar da, mal soyıp, awqat tayarla. Óytkeni olar túski awqattı meniń menen birge jeydi, – dedi.

17Úy basqarıwshısı Yusuptiń aytqanınday islep, olardı Yusuptiń úyine alıp bardı. 18Tuwısqanlar ózleriniń Yusuptiń úyine aparılǵanın kórgende qorqıp ketip, bir-birine: «Burın qaplarımızǵa qaytarıp salınǵan gúmisti sıltawlap, ol bizlerdi usı jerge alıp kelgen shıǵar. Ol bizlerge topılıp, ózlerimizdi qul etpekshi hám esheklerimizdi tartıp almaqshı shıǵar», – desti.

19Olar qapınıń kirer awzında Yusuptiń úy basqarıwshısına jaqınlap barıp:

20– Mırzamız, bizler bunnan aldın azıq-awqat satıp alıw ushın bul jerge kelgen edik. 21Qaytarsın túnegen jerimizde qaplarımızdı ashıp qaraǵanımızda, hár birimiz gúmisimizdiń bası buzılmay, qaptıń awzında turǵanın kórip, hayran qaldıq. Bizler onı qaytarıp alıp keldik. 22Bunnan tısqarı, bizler azıq-awqat satıp alıw ushın qosımsha gúmis alıp keldik. Al sol gúmisimizdi qaplarımızǵa kim salıp qoyǵanın bizler bilmeymiz, – dedi. 23Úy basqarıwshısı:

– Qáweterlenbeńler hám qorqpańlar. Qaplarıńızdaǵı bul ǵáziyneni sizlerdiń hám ákeńizdiń Qudayı qaplarıńızǵa salıp ketipti. Men gúmisińizdi aldım, – dedi.

Sońınan ol Shimondı olardıń aldına alıp keldi.

24Úy basqarıwshı olardı Yusuptiń úyine alıp kelip, ayaqların juwıw ushın suw hám esheklerine jem berdi. 25Tuwısqanlar túske, Yusuptiń keliwine sawǵaların tayarlap qoydı. Sebebi ózleriniń sol jerde awqatlanatuǵının esitken edi.

26Yusup úyge kelgende, olar sawǵaların ishke ákelip, Yusupke berdi hám onıń aldında jerge deyin iyilip, tájim etti. 27Yusup olardan hal-awhal sorap bolǵannan keyin:

– Ózlerińiz aytqan ǵarrı ákeńiz aman-saw júr me? Ol ele tiri me? – dedi.

28– Siziń qulıńız bolǵan ákemiz aman-saw júr, ol ele tiri, – dep olar húrmet penen iyilip, tájim etti.

29Yusup kóz taslap, ózi menen bir anadan tuwılǵan inisi Benyamindi kórgende:

– Bul maǵan aytqan genje inińiz be? – dep soradı hám Benyaminge: – Quday saǵan miyrimin túsirsin, ulım, – dedi de, 30dárhal sol jerden shıǵıp ketti. Óytkeni tuwısqanın kórgende, onıń júregi eljirep ketken edi. Yusup bólmesine kirip, sol jerde jılap aldı.

31Ol betin juwǵannan keyin sırtqa shıqtı da, ózin qolǵa alıp:

– Awqat ákelinsin! – dep buyırdı.

32Yusupke bólek, aǵa-inilerine bólek hám Yusup penen awqatlanıp otırǵan mısırlılarǵa bólek dasturxan jayıldı. Sebebi mısırlılar evreyler menen birge awqat jemeytuǵın edi, bul olar ushın mákiriw esaplanatuǵın edi[+]. 33Tuwısqanları Yusuptiń qarsı aldında úlkeninen kishisine deyin, jası boyınsha otırdı. Olar tań qalısıp, bir-birine qaradı. 34Yusuptiń dasturxanınan olarǵa awqat jiberildi. Sonda Benyaminniń payı basqalarǵa qaraǵanda bes ese artıq boldı. Olar Yusup penen birge iship, kewil kóterip otırdı.

#### 44


Joytılǵan gúmis kese

1Yusup óziniń úy basqarıwshısına bılay dep buyırdı:

– Bul adamlardıń qapların ózleri kótere alǵansha azıq-awqatqa toltır hám hár biriniń gúmisin qabınıń awzına sal. 2Eń genjesiniń qabınıń awzına ǵálle ushın tólengen gúmisine qosa, meniń gúmis kesemdi de salıp qoy.

Úy basqarıwshısı Yusuptiń aytqanınday etip isledi.

3Erteńine tań atıwdan, sol adamlar eshekleri menen birge jolǵa atlandırıldı. 4Olar qaladan uzaqlap ketpey turıp, Yusup óziniń úy basqarıwshısına bılay dep buyırdı:

– Bar, sol adamlardıń izinen quw. Jetip alǵanıńnan keyin, olarǵa bılay dep ayt: «Ne ushın sizler jaqsılıqqa jamanlıq qaytardıńız? 5Ne ushın xojayınımnıń gúmis kesesin urlap kettińiz? Xojayınım onnan iship, onı pal ashıw ushın qollanadı-ǵo. Sizler jaman is isledińler».

6Úy basqarıwshı aǵalı-inililerdiń izinen quwıp jetip, olarǵa usı gáplerdi ayttı.

7Aǵalı-inililer oǵan:

– Mırzamız, ne ushın bunday sózlerdi aytıp tursız? Siziń qullarıńız bolǵan bizler bunday islerdi islewden awlaqpız. 8Hátte, bizler qaplarımızdıń awzınan tapqan gúmisti Qanan[†] jerinen sizge qaytarıp ákelip bergen edik-ǵo. Qalay bizler xojayınıńızdıń úyinen gúmis yamasa altın urlaymız? 9Gúmis kese qullarıńızdıń qaysı birinen tabılsa, sol óltirilsin, al qalǵanlarımız xojayınımızǵa qul bolayıq, – dedi.

10Úy basqarıwshı:

– Meyli, sizler aytqanday bolsın. Kese kimnen tabılsa, sol meniń qulım boladı. Al qalǵanlarıńız ayıpsız bolasız, – dedi.

11Olar dárhal qapların jerge túsirip, awızların ashtı. 12Úy basqarıwshı úlkeninen baslap, kishisine deyin, hámmesiniń qapların tekserip shıqtı. Kese Benyaminniń qabınan tabıldı. 13Tuwısqanlar qayǵıdan kiyimlerin jırttı hám júklerin esheklerine artıp, qalaǵa qaytıp bardı.

14Yahuda[†] hám tuwısqanları Yusuptiń úyine kelgende, ol ele úyde edi. Olar Yusuptiń aldında jerge jıǵıldı. 15Yusup olarǵa:

– Nege bunday isledińiz? Mendey adamnıń pal ashıp, bilip alatuǵının bilmedińiz be? – dedi. 16Sonda Yahuda:

– Mırzamızǵa bizler ne ayta alamız? Ne dep túsindire alamız? Ózlerimizdi qalay aqlay alamız? Quday[†] qullarıńızdıń ayıbın áshkara etti. Bizler de, kese tabılǵan adam da sizge qul bolamız, – dedi.

17Yusup:

– Yaq, men bunday islewden awlaqpan. Kese kimnen tabılǵan bolsa, tek sol maǵan qul boladı. Al sizler aman-esen ákeńizdiń aldına qayta beriń, – dedi.


Yahudanıń Benyamin ushın jalbarınıwı

18Sonda Yahuda Yusupke jaqınıraq kelip bılay dedi:

– Mırzam, maǵan bir sóz aytıwǵa ruxsat etiń. Siz faraon[†] menen birdey biylikke iyesiz, qulıńızǵa ashıwlanbań. 19Mırzam, siz qullarıńız bolǵan bizlerden: «Ákeńiz yamasa basqa tuwısqanıńız bar ma?» – dep soraǵanıńızda, 20bizler sizge: «Ǵarrı ákemiz hám onıń qartayǵanda kórgen genje ulı bar. Onıń tuwısqanı ólip, anasınan jalǵız qalǵan edi hám ákemiz onı jaqsı kóredi», – degen edik[+]. 21Sonda siz qullarıńız bolǵan bizlerge: «Onı maǵan alıp keliń, bir kóreyin», – degen edińiz. 22Biraq bizler sizge: «Bala ákesin taslap kete almaydı. Eger ákesi onnan ayırılsa, ólip qaladı», – degen edik. 23Siz qullarıńız bolǵan bizlerge: «Eger genje inińiz sizler menen birge kelmese, kózime kórinbeń», – degen edińiz. 24Bizler siziń qulıńız bolǵan ákemizge qaytıp barǵanımızda, siziń sózlerińizdi oǵan aytıp berdik. 25Ákemiz: «Jáne barıp, bizlerge az-maz azıq-awqat satıp alıńlar», – degende, 26bizler oǵan: «Bara almaymız, eger genje inimiz bizler menen birge barsa ǵana, baramız. Genje inimiz bizler menen birge bolmasa, ol adamnıń júzin kóre almaymız», – dedik. 27Sonda qulıńız bolǵan ákemiz bizlerge: «Hayalım Rahilanıń maǵan eki ul tuwıp bergenin bilesiz. 28Birewinen ayırıldım. Onı bir haywan tilkim-tilkim etip taslaǵan, sonnan beri onı qaytıp kórmedim. 29Eger sizler bunı da alıp ketseńiz hám ol bir bálege jolıqsa, onda sizler meniń ǵarrı basımdı sol qayǵı menen óliler mákanına[†] jiberesizler», – dedi. 30Endi men siziń qulıńız bolǵan ákemizge qaytıp barǵanımda, onıń janınan artıq kóretuǵın ulı qasımda bolmasa, 31ol ulınıń joq ekenin kórip, ólip qaladı. Sonda siziń qulıńız bolǵan bizler qulıńız bolǵan ákemizdiń ǵarrı basın sol qayǵı menen óliler mákanına jiberemiz. 32Siziń qulıńız bolǵan men bul bala ushın basım menen juwap beremen dep, ákeme: «Eger onı saǵan qaytarıp alıp kelmesem, onda men bir ómir seniń aldıńda ayıpker bolayın», – dedim. 33Sonlıqtan endi balanıń ornına sizge men qul bolıp qalayın. Al bala tuwısqanları menen birlikte qayta bersin. 34Sebebi bala janımda bolmasa, ákeme qalay qaytıp baraman? Men ákemniń basına túsetuǵın baxıtsızlıqqa shıday almayman.

#### 45


Yusuptiń tuwısqanlarına ózin tanıtıwı

1Sonda Yusup xızmetshilerdiń aldında ózin artıq tuta almay:

– Hámmeni bul jerden shıǵarıp jiberiń! – dep baqırdı. Solay etip, Yusup tuwısqanlarına ózin tanıtqanda, onıń janında hesh kim joq edi. 2Onıń dawıslap jılaǵanı sonshelli, mısırlılar[†] da onıń jılaǵanın esitti. Bul haqqında xabar faraonnıń[†] sarayına da jetip bardı.

3Yusup tuwısqanlarına:

– Men Yusuppen! Ákem ele tiri me? – dedi. Biraq tuwısqanları onıń aldında albırap, ne dep juwap bererin bilmedi.

4Yusup olarǵa:

– Maǵan jaqınıraq kelińler, – dedi. Olar jaqınıraq kelgende, Yusup sózin bılay dep dawam etti:

– Men sizler Mısırǵa satıp jibergen tuwısqanıńız Yusuppen! 5Meni bul jerge satıp jibergenińiz ushın qıynalmań hám ózlerińizdi ayıplamań. Quday[†] adamlardıń ómirin saqlap qalıw ushın, meni sizlerden aldın bul jerge jiberdi. 6Elde eki jıldan beri ashlıq bolmaqta, jáne bes jıl dawamında jer de egilmeydi, zúráát te jıynalmaydı. 7Quday jer júzinde urpaqlarıńızdı saqlap qalıw ushın hám tań qalarlıq jol menen janlarıńızdı qutqarıw[†] ushın, meni sizlerden aldın bul jerge jiberdi. 8Meni bul jerge sizler jibergenińiz joq, al Quday jiberdi. Ol meni faraonǵa keńesgóy, onıń sarayına xojayın hám pútkil Mısır eline basshı etip qoydı. 9Sizler dárhal ákemniń aldına barıń da, oǵan ulıńız Yusup: «Quday meni pútkil Mısır eline basshı etip qoydı. Irkilmey, janıma kel. 10Sen balalarıń, aqlıqlarıń, súriw hám padalarıń, pútkil mal-múlkiń menen birlikte Goshen jerine ornalasıp, meniń janımda bolasań. 11Sol jerde men seni baǵaman, óytkeni ashlıq jáne bes jıl dawam etedi. Bolmasa sen, xojalıǵıń hám saǵan tiyisli hámme nárse nabıt boladı», – dep aytıp atır deńler.

12Sońınan ol tuwısqanlarına jáne:

– Mine, sizler de, inim Benyamin, sen de óz kózlerińiz benen kórip turǵanıńızday, sizlerge bul sózlerdi aytıp turǵan men – haqıyqattan da, Yusup bolaman. 13Mısırda meniń qanshelli ataq-abırayǵa iye ekenimdi hám ózlerińiz kórgen nárselerdiń hámmesin ákeme aytıp beriń. Ákemdi dárhal bul jerge alıp keliń, – dedi.

14Sońınan Yusup inisi Benyaminniń moynınan qushaqlap jıladı. Benyamin de onı qushaqlap jıladı. 15Yusup barlıq aǵaların da súyip, olardı qushaqlap jıladı. Keyin tuwısqanları onıń menen sóylese basladı.

16Yusuptiń tuwısqanları kelgeni haqqında xabar faraonnıń sarayına jetip barǵanda, faraon hám onıń xızmetshileri buǵan quwandı. 17Faraon Yusupke bılay dedi:

– Tuwısqanlarıńa ayt, olar esheklerine júklerin artıp, Qananǵa[†] qaytsın. 18Ákesin hám xojalıqların alıp, usı jerge qaytıp kelsin. Men olarǵa Mısırdıń eń jaqsı jerlerin beremen, iship-jeytuǵını mol boladı. 19Jáne de, olarǵa bılay dep aytıwıńdı da buyıraman: balaları hám hayalları ushın Mısırdan arbalar alıp ketsin hám ákeńizdi bul jerge alıp kelsin. 20Qalıp ketken zatlarına ashınbasın, pútkil Mısırdıń eń jaqsı zatları olardiki boladı.

21Izraildıń[†] ulları aytılǵanlardı isledi. Yusup faraonnıń buyrıǵı boyınsha olarǵa arbalar hám jol ushın azıq berdi. 22Yusup olardıń hár birine bir shapannan, al Benyaminge úsh júz shekel gúmis penen bes shapan berdi. 23Ol ákesine arnap, on eshekke Mısırdıń eń jaqsı zatların júkledi hám ákesiniń jolı ushın, on mashaǵa dán, nan hám azıq-awqat artıp jiberdi. 24Yusup tuwısqanların jolǵa shıǵarıp salıp atırıp:

– Jolda jánjellesip júrmeńler, – dedi.

25Yusuptiń tuwısqanları Mısırdan shıǵıp, Qanan eline, ákesi Yaqıptıń[†] janına qaytıp keldi. 26Olar ákesine:

– Yusup tiri eken, ol házir pútkil Mısır elin basqarıp tur, – dedi. Biraq Yaqıptıń júregi búlk etpedi hám olarǵa isenbedi. 27Olar ákesine Yusuptiń ózlerine aytqan barlıq sózlerin aytıp berdi. Yaqıp ózin kóshirip ákeliw ushın Yusuptiń jibergen arbaların kórgende, ruwxına jan kirdi. 28Sonda Izrail:

– Endi isenemen, ulım Yusup ele tiri eken! Ólmesimnen burın barıp, onı kóretuǵın boldım, – dedi.

#### 46


Yaqıptıń Mısırǵa kóship barıwı

1Solay etip, Izrail[†] óziniń barlıq mal-múlkin alıp, jolǵa shıqtı. Beer-Shebaǵa jetip kelgende, ákesi Ísaqtıń Qudayına arnap qurbanlıqlar[†] shaldı[+]. 2Quday[†] túnde Izrailǵa ayan berip:

– Yaqıp,[†] Yaqıp! – dedi.

– Lábbáy, – dedi ol.

3Quday oǵan bılay dedi:

– Men Qudayman, ákeńniń Qudayıman. Sen Mısırǵa[†] barıwdan qorqpa. Men ol jerde seniń urpaqlarıńnan ullı xalıq jarataman. 4Men seniń menen birge Mısırǵa baraman hám urpaqlarıńdı usı jerge sózsiz qaytarıp alıp kelemen. Qaytıs bolǵanıńda, Yusup óz qolları menen kózlerińdi jabadı[+].

5Sońınan Yaqıp Beer-Shebadan jolǵa shıqtı. Izraildıń ulları ákesi Yaqıptı, balaların hám hayalların faraon[†] jibergen arbalarǵa mingizip, alıp ketti. 6Olar malların hám Qanan[†] jerinde jıynaǵan pútkil mal-múlkin alıp, Mısırǵa keldi. Yaqıp penen onıń pútkil urpaqları birge edi. 7Yaqıp ózi menen birge ulların, qızların, aqlıqların, yaǵnıy pútkil urpaqların alıp, Mısırǵa kóship keldi.

8[•]Izraildıń, yaǵnıy Yaqıptıń Mısırǵa alıp kelgen ullarınıń hám urpaqlarınıń atları tómendegishe:

Yaqıptıń tuńǵıshı – Ruben[+]. 9Rubenniń ulları: Xanox, Pallu, Xesron hám Karmiy[+].

10Shimonnıń ulları: Emuel, Yamin, Ohad, Yaxin, Soxar hám qananlı[†] hayalınan tuwılǵan Shaul[+].

11Lebiydiń ulları: Gershon, Qohat hám Merariy[+].

12Yahudanıń[†] ulları: Er, Onan, Shela, Peres hám Zerax. Biraq Er menen Onan Qananda qaytıs bolǵan edi. Perestiń ulları: Xesron hám Xamul[+].

13Issaxardıń ulları: Tola, Puwa, Iob hám Shimron[+].

14Zebulonnıń ulları: Sered, Elon hám Yaxleel[+].

15Bular Leanıń Yaqıpqa tuwıp bergen ulları hám olardıń urpaqları. Lea olardı hám qızı Dinanı Paddan-Aramda[†] tuwǵan edi. Yaqıptıń Lea arqalı taraǵan urpaqları barlıǵı bolıp otız úsh edi.

16Gadtıń ulları: Sifyon, Xaggiy, Shuniy, Esbon, Eriy, Arodiy hám Areliy[+].

17Asherdiń ulları: Imna, Ishwa, Ishwiy, Beria hám olardıń qarındası Serax.

Beriyanıń ulları: Xeber hám Malkiel[+]. 18Bular Labannıń qızı Leaǵa bergen shorısı Zilpanıń Yaqıpqa tuwıp bergen ulları hám olardıń urpaqları. Olar barlıǵı on altı edi.

19Yaqıptıń hayalı Rahilanıń ulları Yusup hám Benyamin edi. 20Mısırda Yusup Menashshe hám Efrayım[†] degen eki ullı boldı. Yusupke olardı Uon qalasınıń ruwxaniyi[†] bolǵan Potiferanıń qızı Asenat tuwıp berdi[+].

21Benyaminniń ulları: Bela, Bexer, Ashbel, Gera, Naaman, Exiy, Rosh, Muppim, Xuppim hám Ard[+].

22Bular Rahilanıń Yaqıpqa tuwıp bergen ulları hám olardıń urpaqları. Olar hámmesi bolıp on tórt edi.

23Dannıń ulı: Xushim[+].

24Naftaliydiń ulları: Yaxsiel, Guniy, Eser hám Shillem[+]. 25Bular Labannıń qızı Rahilaǵa bergen shorısı Bilhanıń Yaqıpqa tuwıp bergen ulları hám olardıń urpaqları. Olar hámmesi jetew edi.

26Yaqıptıń ullarınıń hayalların qospaǵanda, Yaqıptıń urpaǵınan bolǵan hám onıń menen birge Mısırǵa kelgenlerdiń sanı hámmesi bolıp alpıs altı adam edi. 27Yusuptiń Mısırda tuwılǵan eki ulı menen birlikte Mısırǵa kóshken Yaqıptıń xojalıǵı hámmesi bolıp jetpis adam edi[+].


Yaqıptıń Yusup penen ushırasıwı

28Yaqxıp Goshen jerinde kórisetuǵının aytıw ushın Yusupke aldın ala Yahudanı jiberdi. Olar Goshen jerine jetip kelgende, 29Yusup óziniń arbasın jegip, ákesi Izraildı kóriw ushın, Goshenge bardı. Yusup ákesin kóre sala, onı moynınan qushaqlap, uzaq jıladı. 30Izrail Yusupke:

– Tiri ekenińdi óz kózim menen kórdim, endi ólsem de, ármanım joq, – dedi.

31Yusup tuwısqanlarına hám ákesiniń úy-ishindegi adamlarǵa bılay dedi:

– Men faraonǵa barıp bılay deymen: «Qanan jerinde jasaǵan tuwısqanlarım hám ákemniń úy-ishindegi adamlar maǵan keldi. 32Olar shopanlar bolıp, sharwashılıq penen shuǵıllanadı. Sonlıqtan olar súriwlerin, padaların hám barlıq mal-múlkin ózleri menen birge alıp kelgen». 33Eger faraon sizlerdi shaqırıp: «Kásip-kárińiz ne?» – dep sorasa, 34sizler: «Ata-babalarımız sıyaqlı, bizler de bala waqtımızdan beri sharwashılıq penen shuǵıllanamız», – dep aytıńlar. Sonda sizlerge Goshen jerine ornalasıwıńızǵa ruxsat etiledi. Sebebi mısırlılar shopanlardan jerkenedi[+].

#### 47


Yusuptiń ákesi hám tuwısqanlarınıń faraon menen ushırasıwı

1Yusup faraonǵa[†] barıp:

– Ákem hám tuwısqanlarım súriwleri, padaları hám barlıq mal-múlki menen Qanan[†] jerinen keldi. Olar házir Goshen jerinde, – dep xabarladı.

2Keyin Yusup ájaǵalarınıń ishinen besewin tańlap alıp, faraonnıń aldına alıp keldi.

3Faraon Yusuptiń aǵalarınan:

– Kásip-kárińiz ne? – dep soradı.

Olar bılay dep juwap berdi:

– Siziń qullarıńız bolǵan bizler ata-babalarımız sıyaqlı shopanbız. 4Bizler bul elge waqıtsha jasaw ushın keldik. Qanan jerinde kúshli ashlıq bolıp, mallarımız jayılatuǵın óris qalmadı. Ruxsat etseńiz, Goshen jerine ornalasayıq.

5Sonda faraon Yusupke:

– Ákeń hám tuwısqanlarıń saǵan kelipti. 6Mısır[†] jeri seniń ıqtıyarıńda. Olardı eldiń eń jaqsı jerine ornalastır. Olar Goshen jerinde jasasın. Eger olardıń arasında uqıplı adamlar bar bolsa, olardı meniń sharwam ústinen baqlawshı etip qoy, – dedi.

7Keyin Yusup ákesi Yaqıptı[†] faraonnıń aldına apardı. Yaqıp faraonǵa pátiyasın berdi. 8Faraon Yaqıptan:

– Jasıńız neshede? – dep soradı.

9Yaqıp oǵan:

– Men bir júz otız jıldan beri dúnyaǵa miymanman. Meniń ómirim tez hám mashaqatlı ótti, biraq men ata-babalarımnıń miyman bolıp jasap ketken jasına ele jetpedim, – dep juwap berdi[+].

10Sońınan Yaqıp faraonǵa pátiyasın berip, onıń aldınan shıǵıp ketti.

11Solay etip, Yusup ákesin hám tuwısqanların Mısırǵa ornalastırıp, faraonnıń buyırǵanınday, olarǵa eldiń eń jaqsı jerinen, Ramses úlkesinen menshik jer berdi[+]. 12Jáne de, Yusup ákesin, tuwısqanların hám ákesiniń úy-ishin balalarınıń sanına qaray azıq-awqat penen támiyinledi.


Ashlıq jılları Yusuptiń Mısırdı basqarıwı

13Ashlıqtıń kúsheygeni sonshelli, hesh bir elde jeytuǵın nárse qalmadı. Mısır hám Qanan elleri qırılıp kete jazladı. 14Yusup satqan dáni ushın Mısırdaǵı hám Qanandaǵı barlıq gúmislerdi jıynap, faraonnıń sarayına apardı. 15Mısırda da, Qananda da gúmis tawısılǵanda, mısırlılar Yusupke kelip:

– Bizlerge jeytuǵın nárse beriń! Bizler siziń kóz aldıńızda ólip keteyik pe? Gúmislerimiz de tawısıldı, – dedi. 16Yusup olarǵa:

– Eger gúmisińiz tawısılǵan bolsa, mallarıńızdı alıp keliń. Men olardıń ornına sizlerge azıq-awqat beremen, – dedi.

17Solay etip, olar malların Yusupke alıp keldi. Yusup olardıń atları, mayda-iri malları hám eshekleriniń ornına azıq-awqat berdi. Yusup bir jıl boyı olardı mallarınıń ornına azıq-awqat penen támiyinledi.

18Sol jıl ótkennen soń, keyingi jılı xalıq jáne Yusuptiń aldına kelip:

– Mırzamız, sizden haqıyqattı jasırmaymız: gúmisimiz tawısıldı, mallarımızdı sizge berdik. Endi sizge ózimizden hám jerimizden basqa beretuǵın hesh nársemiz qalmadı. 19Bizler siziń kóz aldıńızda ólip keteyik pe? Jerlerimiz de shólge aylansın ba? Siz bizlerdi hám jerlerimizdi satıp alıp, ornına azıq-awqat beriń. Bizler jerimiz benen birge faraonnıń qulı bolayıq. Bizlerge tuqım beriń, ólmey, tiri qalayıq, jer de qańırap qalmasın, – dedi.

20Solay etip, Yusup Mısırdaǵı barlıq jerlerdi faraon ushın satıp aldı. Mısırlılardıń hámmesi atızların sattı. Óytkeni ashlıq olardı buǵan májbúr etti. Jerlerdiń hámmesi faraondiki boldı. 21Yusup Mısırdıń bir shetinen ekinshi shetine deyin pútkil xalıqtı faraonnıń qulına aylandırdı. 22Ol tek ruwxaniylerdiń[†] jerlerin ǵana satıp almadı. Sebebi olar faraon tárepinen támiyinlenip, sol arqalı kún keshirgenlikten, jerlerin satpadı.

23Yusup xalıqqa:

– Men sizlerdi hám jerlerińizdi faraon ushın satıp aldım. Mine, sizlerge tuqım, onı jerge egińler. 24Zúráát jıynaǵanıńızda, zúrááttiń besten bir bólegin faraonǵa beresiz. Al qalǵan tórt bólegin atızǵa egetuǵın tuqım retinde qollanasız, jáne de, ózińiz, xojalıǵıńız hám balalarıńız ushın awqat qılasız, – dedi.

25Xalıq Yusupke:

– Siz bizlerdiń ómirimizdi saqlap qaldıńız. Mırzamızdıń kewlinen shıǵayıq hám bizler faraonnıń qulı bolayıq, – dedi.

26Yusup zúrááttiń besten birin faraonǵa beriw haqqında Mısırda nızam shıǵardı hám bul nızam házirgi kúnge deyin saqlanıp keledi. Tek ruwxaniylerdiń jerleri ǵana faraonǵa berilmedi.


Yaqıptıń sońǵı tilegi

27Izrail[†] Mısırda Goshen jerine ornalastı. Olar sol jerde múlik iyesi boldı hám ósip-ónip, júdá kóbeydi.

28Yaqıp Mısırda on jeti jıl jasadı. Ol barlıǵı bolıp bir júz qırıq jeti jıl ómir súrdi.

29Ólimi jaqınlasqanda, Yaqıp ulı Yusupti shaqırıp alıp, oǵan bılay dedi:

– Maǵan miyrim[†] kórset. Sanımnıń astına qolıńdı qoy da, maǵan jaqsılıq islep, sadıqlıq kórsetetuǵınıńa hám meni Mısırda jerlemeytuǵınıńa ant ish. 30Men qaytıs bolǵanımnan soń, meni Mısırdan alıp ketip, ata-babalarımnıń janına jerle.

Yusup ákesine:

– Men aytqanıńızday isleymen, – dedi[+].

31Izrail oǵan:

– Maǵan ant ish! – dedi.

Yusup ant ishti. Izrail tóseginiń bas ushında iyilip, Qudayǵa sıyındı[+].

#### 48


Yaqıptıń Efrayım menen Menashshege pátiyasın beriwi

1Bunnan bir qansha waqıt ótkennen soń, Yusupke: «Ákeń awırıp atır», – degen xabar jetkende, ol ulları Menashshe menen Efrayımdı[†] ertip, ákesine ketti. 2Yaqıpqa:[†] «Ulıńız Yusup keldi», – dep xabarlaǵanda, Izrail[†] kúshin jıynap, tóseginde turıp otırdı.

3Yaqıp Yusupke:

– Qúdireti kúshli Quday[†] Qanan[†] jerindegi Luzda maǵan kórindi hám meni jarılqap, 4maǵan: «Men seni ósip-óndirip, kóbeytemen. Urpaǵıńnan kóplegen xalıqlar jarataman. Bul jerdi sennen keyingi urpaqlarıńa máńgige menshik etip beremen», – degen edi[+]. 5Men Mısırǵa[†] kelmesimnen aldın, seniń bul jerde tuwılǵan eki ulıń Efrayım menen Menashshe endi meniki bolıp esaplanadı. Olar men ushın Ruben hám Shimon menen teńdey[+]. 6Olardan keyin tuwılatuǵın balalarıń ózińdiki boladı. Olarǵa Efrayım hám Menashshe arqalı miyras ótedi. 7Men Paddannan qaytıp kiyatırǵanımda, Qanan elinde, Efrataǵa jetiwge az qalǵanda, Rahila qaytıs bolıp, men onnan ayırılıp qaldım. Onı Efrataǵa, yaǵnıy Beytlehemge baratuǵın jol boyına jerledim, – dedi[+].

8Izrail Yusuptiń ulların kórip:

– Bular kimler? – dep soradı.

9Yusup ákesine:

– Bular – Qudaydıń maǵan Mısırda bergen ulları, – dedi.

Sonda Izrail oǵan:

– Olardı maǵan jaqınlat, olarǵa pátiyamdı bereyin, – dedi.

10Qartayǵanlıqtan, Izraildıń kózleri ázzilep, jaqsı kórmeytuǵın edi. Yusup ulların ákesine jaqınlatqanda, ákesi olardı súyip, qushaqladı. 11Sońınan Izrail Yusupke:

– Men seniń diydarıńdı kóriwden úmitimdi úzgen edim, biraq, minekey, Quday maǵan seniń perzentlerińdi de kórsetti, – dedi.

12Yusup ákesiniń dizesinde otırǵan ulların shetke aldı da, mańlayı jerge tiygenshe iyilip, ákesine tájim etti. 13Sońınan Yusup Efrayımdı oń jaǵına alıp, Izraildıń shep qolına tuwrılap, al Menashsheni shep jaǵına alıp, Izraildıń oń qolına tuwrılap turǵızdı. 14Biraq Izrail qolların ayqastırıp, tuńǵısh ul[†] Menashshe bolıwına qaramastan, oń qolın kishi ul Efrayımnıń basına, al shep qolın tuńǵısh ul Menashsheniń basına qoydı.

15Keyin Yusupke pátiyasın berip bılay dedi:

– Atalarım Ibrayım menen Ísaqtıń xızmet etken Qudayı, usı kúnge deyin, ómirim boyı meniń shopanım bolǵan Quday, 16meni barlıq jamanlıqlardan saqlap kelgen perishte[†] bul óspirimlerdi jarılqasın! Meniń atım hám atalarım Ibrayım menen Ísaqtıń atları olar arqalı dawam etsin. Olar jer betinde esap-sansız bolıp kóbeysin.

17Ákesiniń oń qolın Efrayımnıń basına qoyǵanı Yusupke unamadı. Sonlıqtan ol ákesiniń qolın Efrayımnıń basınan alıp, Menashsheniń basına qoymaqshı boldı. 18Yusup ákesine:

– Áke[†], olay emes, tuńǵısh ul Menashshe boladı, oń qolıńdı onıń basına qoy, – dedi.

19Biraq ákesi kelisim[†] bermey:

– Bilemen, ulım, bilemen. Menashsheden de ullı bir xalıq shıǵadı. Biraq onıń inisi onnan da ullıraq bolıp, urpaqlarınan kóp xalıqlar kelip shıǵadı, – dedi[+].

20Sol kúni Izrail olarǵa pátiyasın berip, bılay dedi:

– Izraillılar pátiya bergende: «Quday seni Efrayım hám Menashshedey qılsın!» – dep sizlerdiń atıńız benen pátiya beretuǵın boladı.

Usılayınsha Yaqıp Efrayımdı Menashsheden joqarı qoydı. 21Soń Izrail Yusupke:

– Meniń ólimim jaqınlastı. Quday sizler menen birge bolıp, sizlerdi ata-babalarıńızdıń jerine qaytaradı. 22Saǵan tuwısqanlarıńnan bir pay artıq etip, taw etegindegi jerdi de beremen. Onı men qılısh hám sadaǵım menen amor xalqınan[†] tartıp alǵan edim, – dedi.

#### 49


Yaqıptıń ullarına pátiyasın beriwi

1[•]Yaqıp[†] ulların janına shaqırıp alıp, bılay dedi:

– Janıma jıynalıńlar, men keleshekte sizlerge ne bolatuǵının bildireyin.

2Jıynalıp qulaq salıńlar,
Háy, Yaqıp ulları,
Tıńlańız ákeńiz Izraildı![†]

3Háy sen, Ruben, meniń tuńǵıshım,
Erkeklik kúshimniń dáslepki jemisi,
Sen húrmet hám kúsh jaǵınan eń ústinseń.
4Biraq tasqanıń ushın suw sıyaqlı,
Ústem bolmaysań hesh qashan endi.
Óytkeni kirdiń sen ákeńniń tósegine,
Tósegime kirip, haramladıń onı[+].

5Aǵayinli Shimon hám Lebiy,
Qılıshları – jawızlıq quralı[+].
6Olardıń jasırın jobasına sherik bolmayın,
Jıyınına da qatnaspayın men.
Sebebi olar ashıwǵa minip, adam óltirdi,
Kewli kúsegenin qılıp,
Kesti buǵalardıń tirseklerin.
7Nálet jawsın olardıń rehimsiz ashıwına,
Nálet jawsın olardıń jawız ǵázebine!
Olardı bólip jiberip, Yaqıp xalqınıń arasına,
Tarqataman Izrail xalqınıń arasına[+].

8Háy Yahuda,[†] tuwısqanlarıń seni maqtaydı.
Qolıń jawıńnıń jelkesinen túspeydi,
Tuwısqanlarıń aldıńda bas iyedi[+].
9Yahuda, sen jas arıslansań,
Ulım meniń! Ań awlap qayttıń,
Jatasań arıslan sıyaqlı shirenip,
Mazańdı alıwǵa kimniń batılı jeter[+]?
10Haqıyqıy iyesi kelgenge deyin,
Patshalıq hasası alınbas sennen.
Biylik bárqulla seniki bolıp,
Xalıqlar saǵan boysınar[+].
11Baylarsań eshegińdi júzim aǵashına,
Gúrreńdi miyweli shaqasına.
Juwarsań kiyimlerińdi sharapqa,
Shapanıńdı júzimniń qanına.
12Sharaptan nurlı bolar kózleriń,
Sútten aq bolar seniń tisleriń.

13Zebulon jasaydı teńiz boyında,
Kemelerge jaǵıs bolar ol,
Mákanlaǵan jeri bolar Sidonǵa[†] shekem[+].

14Júkler arasında jatırǵan,
Issaxar – bir kúshli eshek.
15Ol qashan dem alatuǵın jaqsı jer,
Unaytuǵın bir el kórse,
Júkti kóteriw ushın ıyıǵın tutıp,
Erksiz xızmetshige aylanar.

16Dan da Izraildıń bir urıwı bolıp,
Óz xalqına qazılıq eter[+].
17Dan – jol shetindegi jılan,
Ol – soqpaqta jatırǵan bir uwlı jılan.
Ol attıń tabanınan shaqqanda,
Atlını shalqasına jıǵıltar[+].

18Seniń qutqarıwıńdı[†] kútpektemen, Jaratqan Iye[†]![+]

19Gad basqınshılar hújimine ushırar,
Biraq olardıń izinen quwıp, shabıwıl jasar.

20Asherdiń azıq-awqatı toyımlı keler,
Ol patshaǵa say lázzetli taǵam jetistirer.

21Naftaliy – bir azat suwın,
Onnan ájayıp balalar tuwılar.

22Yusup – miyweli aǵash,
Ol – bulaq basındaǵı jemisli terek.
Shaqaları diywaldan asıp óter,
23Oǵan sadaqshılar rehimsiz hújim etti,
Dushpanlarsha ústine oqlar jawdırdı.
24Biraq Izraildıń Qorǵawshı jartası[†] hám Shopanı bolǵan,
Yaqıptıń Kúshli Qudayınıń járdeminde,
Qolları onıń qarıwlı hám shaqqan boldı,
Sonlıqtan ol sadaǵın bekkem usladı[+].
25Ákeńniń Qudayı seni qollap turar,
Joqarıdaǵı aspannıń bereketi menen,
Jerdegi tereń bulaqlardıń bereketi menen,
Kókirek súti hám ana qursaǵınıń bereketi menen,
Qúdireti kúshli Quday[†] seni jarılqar.
26Ákeńniń bergen pátiyaları,
Ullıraq bolar áyyemgi tawlardıń bereketlerinen,
Eski tóbeshikler molshılıǵınan da.
Pátiyalarım tuwısqanları ishinen tańlanǵan Yusupke qonsın![+]

27Benyamin – ash qasqır,
Ol awlaǵan ańın azanda jep,
Keshte oljanı bóliser[+].

28Izraildıń on eki urıwı usılar. Ákesi olarǵa bul sózlerdi aytıp, hár birine minásip bolǵan pátiyanı bergen edi.


Yaqıptıń ólimi

29Bunnan keyin, Yaqıp ullarına bılay dep wásiyat etti:

– Men ólip, ata-babalarıma qosılajaqpan. Meni ata-babalarımnıń janına, xet xalqınan[†] bolǵan Efronnıń atızındaǵı úńgirge aparıp qoyıńlar. 30Bul úńgir Qanan[†] jerinde, Mamrege jaqın jerdegi Maxpela atızında jaylasqan. Onı Ibrayım xet xalqınan bolǵan Efronnan mazar qılıw ushın satıp alǵan edi. 31Ol jerge Ibrayım hám onıń hayalı Sara, Ísaq hám onıń hayalı Rebekka qoyılǵan. Men Leanı da sol jerge qoydım[+]. 32Bul atız hám ondaǵı úńgir xetlerden satıp alınǵan edi.

33Yaqıp ullarına bul wásiyat sózlerin aytıp bolǵannan soń, tóseginde ayaqların jıynap jattı da, demi tawısılıp, óz ata-babalarına qosıldı.

#### 50

1Sonda Yusup ózin ákesiniń ústine taslap, jılap turıp, onı súydi. 2Ol óz xızmetindegi shıpakerlerge ákesiniń denesin mumiyalawdı buyırdı. Olar Izraildı[†] mumiyaladı. 3Bul is qırıq kúnge sozıldı. Sebebi mumiyalawǵa sonsha waqıt kerek edi. Mısırlılar[†] Izrail ushın jetpis kún aza tuttı.

4Azalaw kúnleri ótkennen keyin, Yusup faraonnıń[†] wázirlerine:

– Maǵan miyrim[†] kórsetip, faraonǵa mınalardı jetkizińler. 5Ákem maǵan ant ishtirip: «Meniń ólimim jaqınlastı. Meni Qanan[†] jerindegi ózim ushın qazdırǵan qábirge aparıp qoy», – degen edi. Endi faraon ákemdi jerlep qaytıwıma ruxsat bersin, – dedi.

6Sonda faraon Yusupke:

– Ákeńe bergen antıńdı orınlap, onı jerlep qayt, – dedi.

7Solay etip, Yusup ákesin jerlewge ketti. Faraonnıń barlıq xızmetshileri, saraydıń hám Mısır eliniń basshıları onıń menen birge ketti. 8Sonday-aq, Yusuptiń pútkil xojalıǵı, tuwısqanları hám ákesiniń úy-ishi de onıń menen birge edi. Tek balalardı, mayda hám iri mallardı Goshen jerinde qaldırdı. 9Sawash arbalar hám onıń ústindegi áskerler de olarǵa qosılıp, úlken kóshke aylandı.

10Olar Iordan dáryasınıń shıǵısındaǵı Atad qırmanına jetip barǵanda, way-waylap jılap, dawıs shıǵardı. Yusup ákesi ushın jeti kún aza tuttı. 11Sol jerde jasaytuǵın qananlılar[†] Atad qırmanındaǵı azalaw máresimin kórip: «Mısırlılar qanshelli awır aza tutıp atır!» – desti. Sol sebepli Iordannıń shıǵısındaǵı bul jerge Abel-Misrayım[*] atı berildi.

12Yaqıptıń[†] ulları ákesiniń wásiyatın tolıq orınladı. 13Onıń denesin Qanan jerine ákelip, Mamrege jaqın jerdegi Maxpela atızındaǵı úńgirge qoydı. Bul úńgirdi Ibrayım xet xalqınan[†] bolǵan Efronnan mazar qılıw ushın atız benen birge satıp alǵan edi[+]. 14Yusup ákesin jerlep bolǵannan soń, onıń ózi, tuwısqanları hám onıń menen birge ákesin jerlewge barǵanlardıń hámmesi Mısırǵa qayttı.


Yusuptiń aǵalarına táselle beriwi

15Ákesi ólgennen keyin, Yusuptiń aǵaları bir-birine: «Eger Yusup bizlerge ele de kek saqlap júrgen bolıp, oǵan islegen jamanlıqlarımız ushın bizlerden ósh almaqshı bolsa ne qılamız?» – desti. 16Solay etip, olar Yusupke mınaday xabar jolladı: «Ákemiz ólmesinen aldın wásiyat etip, 17saǵan: „Aǵalarıńnıń saǵan islegen jamanlıǵın, olardıń ayıp hám gúnasın keshir“, – dep aytıwımızdı tapsırǵan edi. Endi sen ákeńniń Qudayınıń qulları bolǵan bizlerdiń gúnamızdı keshir!» Yusup bul xabardı esitkende jılap jiberdi.

18Sonnan keyin, aǵalarınıń ózleri Yusupke kelip, onıń aldında jerge jıǵılıp:

– Bizler seniń qullarıńbız, – dedi.

19Biraq Yusup olarǵa:

– Qorqpańlar! Men Quday[†] emespen. 20Sizler maǵan jamanlıq oylaǵan edińiz. Biraq Quday kóp adamlardıń ómirin saqlap qalıw ushın, házir ózlerińiz kórip turǵanıńızday, bul jamanlıqtı jaqsılıqqa aylandırdı. 21Sonlıqtan qorqpańlar, men sizlerdi de, balalarıńızdı da baǵaman, – dedi de, aǵalarınıń júregine jaǵatuǵın jıllı sózler aytıp, olarǵa táselle berdi.


Yusuptiń ólimi

22Solay etip, Yusup hám onıń ákesiniń úy-ishi Mısırda jasap qaldı. Yusup bir júz on jıl jasadı. 23Yusup Efrayımnıń[†] aqlıq-shawlıqların kórdi. Menashsheniń ulı Maxirdiń ulların bawırına bastı[+].

24Yusup tuwısqanlarına:

– Meniń ólimim jaqınlastı. Biraq Quday sizlerge sózsiz názer saladı. Ol sizlerdi bul jerden alıp shıǵıp, Ózi Ibrayımǵa, Ísaqqa hám Yaqıpqa beremen dep ant ishken jerine aparadı, – dedi[+].

25Sońınan olarǵa ant ishtirip:

– Quday sizlerge sózsiz názer saladı. Sonda sizler meniń súyegimdi bul jerden alıp ketińler, – dedi[+].

26Yusup bir júz on jasqa shıǵıp qaytıs boldı. Onıń denesin mumiyalap, Mısırda bir tabıtqa salıp qoydı.

### Shıǵıw

#### Shıǵıw

Shıǵıw


Alǵí sóz

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]


#### Alǵí sóz


Shıǵıw kitabı


Kitap haqqında maǵlıwmat

Shıǵıw kitabı Tawrattıń ekinshi kitabı. Bul kitapta Qudaydıń Óz xalqı Izraildı Mısırdaǵı qullıqtan azat etip, ol jerden alıp shıqqanı haqqında sóz etiledi. Sonıń ushın, kitap «Shıǵıw» dep atalǵan. Jaratılıs kitabınıń aqırında sóz etilgen waqıyalardan usı kitapta sóz etilgen waqıyalarǵa deyin aradan 400 jıl ótedi. Izrail xalqı shama menen b. e. sh. 1440-jılı Mısırdan shıǵadı (3Pat 6:1).

Shıǵıw kitabında Qudaydıń atı hám Onıń kim ekeni kórsetilip: Jaratqan Iye jalǵız, haqıyqıy Quday, Ol barlıq jaratılǵanlardıń Húkimdarı, dep tanıstırıladı (3:13-15).

Shıǵıw kitabın úsh bólimge bóliwge boladı. Birinshi bólimde kóp waqıyalar Mısır elinde júz beredi (1–13 baplar). Izrail xalqı sol jerde faraonǵa qul bolıp xızmet etedi. Quday Óz xalqınıń dad-páriyadın esitedi. Olardı qullıqtan azat qılıw ushın, Muwsanı tańlap aladı.

Muwsa faraonnan, Izrail xalqın jiber, dep talap qılǵanda, faraon ruxsat bermeydi. Sonıń ushın, Quday Mısırǵa on apat jiberetuǵını haqqında Muwsaǵa aytadı. Bul apatlar kóbinese «on jaza» dep te ataladı. Onınshı jaza kelgende, ilajsız qalǵan faraon Izrail xalqına Mısırdan shıǵıp ketiwge ruxsat beredi. Quday sol kúndi eslep turıwı ushın, Izrail xalqına Qutqarılıw bayramın bayramlawdı buyıradı.

Kitaptıń ekinshi bóliminde (14–18 baplar) Izrail xalqı Qudaydıń muxaddes tawı – Sinayǵa ketip baratırǵanda baslarınan keshirgen waqıyalar sóz etiledi. Mısır faraonı Izrail xalqın azat etiw pikirinen dárhal qaytıp, láshkerlerine olardı tutıp keliwdi buyıradı. Degen menen, Quday Izraildı qorǵap, Mısır láshkerlerin qırıp taslaydı. Keyin Izrail xalqı shól arqalı júrgende, Quday olardı azıq-awqat hám suw menen támiyinleydi.

Kitaptıń sońǵı bólimindegi waqıyalar (19–40 baplar) Sinay tawında júz beredi. Quday bul tawda Muwsaǵa kórinip, oǵan on buyrıqtı, jáne de, kúndelikli turmıs, tárbiya hám sıyınıw máresimleri tuwrısındaǵı nızam-qaǵıydalardı beredi. Quday Izrail xalqınıń arasında bolıw ushın Muwsaǵa Muxaddes shatır qurıwdı buyıradı. Shatır hám onıń úskeneleri haqqında tolıq kórsetpeler beredi. Muxaddes shatır Qudaydıń Óz xalqı arasındaǵı turar mákanı bolıp, xalıq ol jerde Qudayǵa hár túrli sadaqa hám qurbanlıqlardı alıp keliwi kerek edi.

#### 1


Izraillılardıń Mısırda azap shegiwi

1Yaqıp[†] penen birge xojalıqları menen Mısırǵa[†] kelgen Izrail[†][*] ullarınıń atları mınalar edi: 2Ruben, Shimon, Lebiy, Yahuda,[†] 3Issaxar, Zebulon, Benyamin, 4Dan, Naftaliy, Gad hám Asher[+]. 5Yaqıptıń urpaǵınan shıqqanlar barlıǵı bolıp jetpis adam edi. Al Yusup álle qashan Mısırda edi[+].

6Waqtı kelip, Yusup, onıń tuwısqanları hám sol áwladtıń hámmesi dúnyadan ótti. 7Biraq Izrail urpaqları ósip-ónip, barǵan sayın oǵada kóbeyip, kúsheygeni sonshelli, Mısır eli olarǵa tolıp ketti.

8Sol waqıtta Mısır taxtına Yusupti tanımaytuǵın jańa patsha otırdı[+]. 9Patsha óz xalqına: «Minekey, Izrail xalqınıń sanı júdá kóbeyip, kúshli bolıp baratır. 10Kelińler, kóbeyip ketpewi ushın olarǵa qarsı hiyle qollanayıq. Bolmasa, urıs bolǵan jaǵdayda, olar dushpanlarımızǵa qosılıp ketiwi hám bizlerge qarsı urısıp, elimizden ketip qalıwı múmkin», – dedi.

11Solay etip, mısırlılar izraillılarǵa awır jumıslardı isletip, eziw ushın, olardıń ústinen qul jumsaytuǵın basshılardı tayınladı. Izraillılar faraon[†] ushın Pitom hám Ramses degen telekleri bar qalalardı saldı[+]. 12Degen menen, mısırlılar izraillılardı qanshelli ezgen sayın, olar sonshelli kóbeyip, artıp bardı. Sonda mısırlılar qorqınıshqa túsip, 13izraillılardı ayawsız túrde jumıs islewge májbúrledi. 14Olardı hár túrli atız jumısların, ılay soǵıw hám gerbish quyıwday awır jumıslardı islewge ayawsız májbúrlep, turmısın qıyınlastırdı.

15Mısır patshası Shifra hám Puwa degen evreylerdiń kindik sheshelerine buyırıp:

16– Evrey hayalların tuwdırıp atırǵanıńızda, dıqqatlı bolıń: eger ul tuwılsa, óltiriń, al eger qız tuwılsa, tiri qaldırıń, – dedi. 17Biraq kindik shesheler Qudaydan qorqatuǵın edi. Sonlıqtan olar Mısır patshasınıń aytqanın islemey, ul balalardı tiri qaldırdı. 18Sonda Mısır patshası kindik sheshelerdi shaqırtıp alıp:

– Nege bulay islep atırsızlar? Nege ul balalardı tiri qaldırıp atırsızlar? – dep soradı. 19Kindik shesheler oǵan juwap berip:

– Evrey hayalları mısırlı hayallarǵa uqsamaydı. Olar júdá qarıwlı bolıp, bizler barmastan aldın-aq, tuwıp aladı, – dedi.

20Bul isi ushın Quday[†] kindik sheshelerge jaqsılıq isledi. Al Izrail xalqı kóbeyip, barǵan sayın kúshi artıp bardı. 21Ózinen qorqqanı ushın, Quday kindik sheshelerge urpaq berdi.

22Sonnan keyin, faraon óziniń pútkil xalqına: «Evreylerdiń tuwılǵan hár bir ul balasın Nil dáryasına taslańlar, al qız balaların tiri qaldırıńlar», – dep buyırdı.

#### 2


Muwsanıń tuwılıwı

1Lebiy urıwınan bolǵan bir adam urıwlas qızına úylendi[+]. 2Hayal hámiledar bolıp, ul tuwdı hám balasınıń sonday súykimli ekenin kórip, onı úsh ay jasırıp júrdi. 3Biraq hayal balasın bunnan bılay jasırıp júre almaytuǵın bolǵanlıqtan, qamıstan islengen bir sebetti alıp, oǵan shayır hám qara may[†] jaǵıp shıqtı. Keyin ishine balanı saldı da, Nil dáryasınıń jaǵasındaǵı qamıslıqqa qoydı. 4Al balanıń ájapası úkesine ne bolatuǵının kóriw ushın, uzaqtan baqlap turdı.

5Sonda faraonnıń[†] qızı shomılıw ushın dáryaǵa keldi. Al onıń shorıları dárya jaǵasında júrgen edi. Faraonnıń qızı qamıslıqtıń arasında turǵan sebetti kórip qalıp, onı ákeliw ushın shorısın jiberdi. 6Ol sebetti ashıp, jılap atırǵan balanı kórdi hám oǵan janı ashıp:

– Bul – bir evrey balası-ǵo, – dedi.

7Sol waqıtta balanıń ájapası faraonnıń qızına:

– Sizge balanı emizip beriwi ushın, men barıp, evreylerden emiziwli bir hayaldı shaqırıp keleyin be? – dedi.

8Faraonnıń qızı oǵan:

– Yaqshı, bar, – dep juwap berdi.

Qız barıp, balanıń anasın shaqırıp keldi. 9Faraonnıń qızı hayalǵa:

– Mına balanı alıp, maǵan emizip ber, xızmet haqıńdı tóleymen, – dedi.

Hayal balanı alıp, emizdi. 10Bala az-maz óskennen keyin, hayal onı faraonnıń qızına alıp keldi. Faraonnıń qızı balanı asırap aldı hám «Onı suwdan shıǵarıp aldım», – dep, balanıń atın Muwsa[*] qoydı.

11Muwsa erjetkennen soń, bir kúni óz xalqına barıp, olardıń awır jumıs islep atırǵanın kórdi. Sonda óz xalqınan bolǵan bir evreydi bir mısırlınıń[†] urıp atırǵanına kózi túsip ketti. 12Muwsa átirapına názer taslap, hesh kimniń joq ekenin kórgende, mısırlını óltirip, onı qumǵa kómip jasırdı. 13Erteńine ol jáne shıqqanda, eki evreydiń tóbelesip atırǵanın kórdi. Sonda Muwsa nahaq bolǵan adamnan:

– Nege tuwısqanıńdı urıp atırsań? – dep soradı. 14Sol adam Muwsaǵa:

– Kim seni bizlerdiń ústimizden basshı hám qazı qılıp qoydı? Mısırlını óltirgenińdey, meni de óltirmekshimiseń? – dedi.

Sonda Muwsa qorqıp ketip: «Írasında da, bul is áshkara bolıp qalǵan eken-ǵo», – dep oyladı. 15Bul is haqqında faraon da esitip, Muwsanı óltirmekshi boldı. Biraq Muwsa onnan qashıp, Midyan[†] jerine barıp jasadı.

Bir kúni ol bir qudıqtıń qasında otırǵanda, 16Midyan ruwxaniyiniń[†] jeti qızı kelip, ákesiniń qoyların qudıqtan suwǵarıw ushın, nawalardı toltıra basladı. 17Biraq ayırım shopanlar kelip, olardı quwıp jiberdi. Sonda Muwsa kelip qızlardı qorǵadı hám olardıń qoyların suwǵarıp berdi. 18Qızlar ákesi Reueldiń janına qaytıp barǵanda, ákesi olardan:

– Nege búgin bunsha tez keldińiz? – dep soradı[+]. 19Qızları ákesine:

– Mısırlı bir adam bizlerdi shopanlardan qorǵadı. Bunıń ústine, ol suw alıp, qoylarımızdı da suwǵarıp berdi, – dep juwap berdi.

20Ákesi olarǵa:

– Sol adam qay jerde? Onı nege taslap kettińiz? Barıńlar, onı awqatqa shaqırıp kelińler, – dedi.

21Muwsa Reueldiń mirátin qabıl etip, onıń úyinde jasap qalıwdı sheshti. Reuel oǵan qızı Sipporanı hayallıqqa berdi. 22Sippora ul tuwdı hám Muwsa: «Men jat elde kelgindi adam boldım», – dep, balaǵa Gershom[*] dep at qoydı.

23Aradan uzaq waqıt ótkennen soń, Mısır patshası óldi. Izraillılar[†] ele qulshılıqtan nala shegip, dad salıp atırǵan edi. Olardıń qulshılıq sebepli salǵan dadı Qudayǵa jetip bardı. 24Quday[†] olardıń nalaların esitip, Óziniń Ibrayım, Ísaq hám Yaqıp[†] penen dúzgen kelisimin[†][*] eske túsirdi[+]. 25Quday izraillılardıń awhalın kórip, olardı ayadı[+].

#### 3


Qudaydıń Muwsanı shaqırıwı

1Muwsa qáyin atası, Midyan[†] ruwxaniyi[†] Itronıń[*] qoyların baǵatuǵın edi. Bir kúni ol súriwdi shóldiń túpkirine jayıp júrip, Qudaydıń tawı Xorebke kelip qaldı[+]. 2Sonda Jaratqan Iyeniń[†] perishtesi[†] oǵan sheńgel putası arasında janıp turǵan ottıń jalını ishinde kórindi. Muwsa putanıń janıp turǵanın, biraq janıp joq bolıp ketpegenin kórdi. 3Muwsa: «Barıp, bul tań qalarlıq nárseni kóreyin. Puta nege janıp, joq bolıp ketpey tur eken?» – dep oyladı. 4Jaratqan Iye[†] Muwsanıń qaraw ushın jaqınlap kiyatırǵanın kórgende, putanıń ishinen:

– Muwsa, Muwsa! – dep shaqırdı.

– Lábbáy! – dep juwap berdi ol.

5Quday[†] oǵan:

– Bunnan artıq jaqınlaspa. Ayaq kiyimińdi shesh, sebebi sen turǵan jer – muxaddes.[†][+] 6Men seniń ákeńniń Qudayıman, Ibrayımnıń Qudayı, Ísaqtıń Qudayı hám Yaqıptıń[†] Qudayıman, – dedi.

Muwsa Qudayǵa qarawǵa qorqqanlıqtan, júzin japtı[+].

7Sonda Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

– Men xalqımnıń Mısırda[†] jábir shegip atırǵanın kórdim hám qul jumsawshıları sebepli dad salıp atırǵanın esittim. Men olardıń azap shegip atırǵanın da bilemen. 8Sonlıqtan Men olardı mısırlılardıń qolınan qutqarıw[†] ushın keldim. Olardı sol elden shıǵarıp, keń hám ónimdar bolǵan jerge, sút hám pal aǵıp turǵan jerge – qanan,[†] xet, amor, periz, xiw hám ebus xalıqlarınıń ellerine aparaman[+]. 9Mine, izraillılardıń[†] dadı Maǵan jetip keldi hám mısırlılardıń olardı qalay ezip atırǵanın Ózim de kórdim[+]. 10Endi Men seni xalqım bolǵan izraillılardı Mısırdan alıp shıǵıw ushın, faraonǵa[†] jiberemen.

11Biraq Muwsa Qudayǵa:

– Faraonǵa barıp, izraillılardı Mısırdan alıp shıǵatuǵınday, men kim bolıppan, – dep juwap berdi.

12Al Quday oǵan:

– Men seniń menen birge bolaman. Seni Meniń jibergenimniń belgisi mınaw boladı: xalıqtı Mısırdan alıp shıqqanıńnan soń, usı tawda Maǵan sıyınasızlar, – dedi[+].

13Sonda Muwsa Oǵan:

– Men Izrail xalqına barıp: «Meni sizlerge ata-babalarıńızdıń Qudayı jiberdi», – desem, olar mennen: «Onıń atı kim?» – dep sorasa, men olarǵa ne deymen? – dedi.

14Quday Muwsaǵa:

– Men máńgige bar Bolıwshıman. Sen izraillılarǵa: «Meni sizlerge máńgige bar Bolıwshı jiberdi», – dep ayt, – dedi[+]. 15Quday Muwsaǵa jáne bılay dedi:

– Sen izraillılarǵa taǵı: «Meni sizlerge ata-babalarıńızdıń Qudayı Jaratqan Iye: Ibrayımnıń Qudayı, Ísaqtıń Qudayı hám Yaqıptıń Qudayı máńgige bar Bolıwshı[*] jiberdi», – dep ayt. Meniń atım máńgige usı boladı. Áwladtan-áwladqa Meniń atımdı usılay shaqırsın. 16Sen bar da, Izrail aqsaqalların jıynap, olarǵa bılay de: «Ata-babalarıńız Ibrayımnıń, Ísaqtıń hám Yaqıptıń Qudayı bolǵan máńgige bar Bolıwshı maǵan kórinip, mınalardı ayttı: „Mısırda sizlerge neler islenip atırǵanın kórip, sizlerge názerimdi túsirdim. 17Sizlerdi Mısırdaǵı eziwshilikten qutqarıp, qanan, xet, amor, periz, xiw hám ebus xalıqlarınıń jerlerine, sút hám pal aǵıp turǵan jerge aparıwdı sheshtim“». 18Izraildıń aqsaqalları saǵan qulaq asadı. Sen olar menen birge Mısır patshasına barıp, oǵan bılay deńler: «Evreylerdiń Qudayı Jaratqan Iye bizlerge kórindi. Endi shólde úsh kúnlik jol júrip barıp, Qudayımız Jaratqan Iyege qurbanlıq[†] beriwge ruxsat ber». 19Biraq Men bilemen, kúshli bir qol májbúrlemegenshe, Mısır patshası ketiwińizge ruxsat bermeydi. 20Sonlıqtan Men qolımdı sozaman hám olardıń arasında káramatlar islep, Mısırdı jazalayman. Sonnan keyin, ol sizlerdi azat qıladı[+]. 21Xalıqtı mısırlılarǵa unamlı qılıp kórsetemen. Sizler ketken waqtıńızda, qurı qol ketpeysiz[+]. 22Hár bir hayal mısırlı qońsılarınan hám olardıń úyinde jasaytuǵın mısırlı hayaldan gúmis hám altın bezeniw buyımların, kiyim-kenshekler sorap aladı. Ul-qızlarıńızdı olar menen bezendiresizler hám sol tárizde mısırlılardı tonap ketesizler.

#### 4


Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa káramat kórsetiw biyligin beriwi

1Sonda Muwsa Qudayǵa:

– Olar maǵan isenbese hám sózlerime qulaq salmay: «Jaratqan Iye[†] saǵan kórinbedi», – dese, ne qılaman? – dedi.

2Jaratqan Iye onnan:

– Qolıńdaǵı ne? – dep soradı.

– Tayaq, – dep juwap berdi Muwsa.

3Jaratqan Iye Muwsaǵa:

– Onı jerge tasla, – dedi.

Muwsa tayaqtı jerge taslaǵanda, tayaq jılanǵa aylandı. Muwsa onnan qashtı. 4Jaratqan Iye Muwsaǵa:

– Qolıńdı sozıp, onıń quyrıǵınan uslap al, – dedi.

Muwsa qolın sozıp, jılannıń quyrıǵınan uslap alǵanda, ol jáne tayaqqa aylandı. 5Jaratqan Iye Muwsaǵa:

– Ata-babalarınıń Qudayı, Ibrayım, Ísaq hám Yaqıptıń[†] Qudayı bolǵan Jaratqan Iyeniń[†] saǵan kóringenine olardıń iseniwi ushın, sen olarǵa usını kórset, – dedi.

6Sońınan Jaratqan Iye Muwsaǵa jáne:

– Qolıńdı qoynıńa tıq, – dedi.

Muwsa qolın qoynına tıǵıp, onı qaytıp shıǵarıp alǵanda, qolında teri keselligi payda bolıp, eti qar sıyaqlı túlep ketken edi.

7Jaratqan Iye oǵan taǵı:

– Qolıńdı jáne qoynıńa tıq, – dedi.

Muwsa jáne qolın qoynına tıǵıp, onı qaytıp shıǵarǵanda, qolı burınǵı halına qayttı. 8Sonda Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

– Eger olar saǵan isenbese hám birinshi káramatlı belgige itibar awdarmasa, onda ekinshisine isenedi. 9Al eger bul eki belgige de isenbese hám sózińdi tıńlamasa, onda Nil dáryasınan suw alıp, jerge tók. Dáryadan alǵan suwıń jerde qanǵa aylanadı.

10Muwsa Jaratqan Iyege:

– O, Iyem! Qulıń bolǵan men burın da, Óziń meniń menen sóylese baslaǵannan beri de sheshen adam emespen. Men maylı tilli de, sózge sheber de emespen, – dedi[+].

11Sonda Jaratqan Iye oǵan bılay dedi:

– Adamǵa til berip qoyǵan kim? Adamdı gúńelek, gereń, kóretuǵın yamasa soqır qılatuǵın kim? Jaratqan Iye bolǵan Men emespen be[+]? 12Endi bar! Sóylegenińde Ózim saǵan járdem berip, ne aytıw kerekligin úyretip turaman.

13Muwsa Jaratqan Iyege:

– O, Iyem! Ótinemen, meniń ornıma basqa birewdi jibere gór! – dedi.

14Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa qáhári kelip bılay dedi:

– Lebiy urıwınan bolǵan ájaǵań Xaron bar emes pe? Bilemen, ol sózge sheshen. Mine, ol tap házir seni qarsı alıwǵa kiyatır. Seni kórgende, ol quwanadı. 15Sen onıń menen sóylesip, ne aytıw kerekligin oǵan bildir. Sóylegenińizde, Ózim sizlerge járdem berip, ne isleytuǵınıńızdı úyretemen. 16Seniń ornıńa xalıqqa Xaron sóyleydi. Ol seniń awzıń boladı, al sen ol ushın Quday[†] ornında bolasań. 17Mına tayaǵıńdı al, sen onıń menen káramatlı belgiler kórseteseń.


Muwsanıń Mısırǵa qaytıwı

18Muwsa qáyin atası Itroǵa qaytıp kelip, oǵan:

– Mısırdaǵı[†] tuwısqanlarımnıń qasına qaytıwǵa ruxsat beriń. Barıp, olardıń amanlıǵın bileyin, – dedi.

Itro oǵan:

– Aman-saw barǵaysań, – dedi.

19Jaratqan Iye Muwsaǵa Midyan[†] elinde: «Mısırǵa qayt, sebebi janıńa qaslıq etpekshi bolǵanlardıń hámmesi óldi», – degen edi[+]. 20Solay etip, Muwsa hayalın hám ulların eshekke mindirip, Qudaydıń ózine alıwdı buyırǵan tayaǵın alıp, Mısırǵa qaray jolǵa shıqtı.

21Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

– Mısırǵa qaytıp barǵanıńda, Men saǵan bergen kúsh penen faraonnıń[†] aldında barlıq káramatlardı kórset. Biraq Men onıń júregin qatal qılaman hám ol xalqımnıń ketiwine ruxsat etpeydi[+]. 22Keyin sen faraonǵa bılay dep ayt: «Jaratqan Iye bılay deydi: „Izrail[†] Meniń ulım, tuńǵısh ulım.[†][+] 23Maǵan sıyınıwı ushın, ulımdı jiber, dep saǵan aytqan edim. Biraq sen onı jiberiwden bas tarttıń. Sonlıqtan Men seniń ulıńdı, tuńǵısh ulıńdı óltiremen“».


Sipporanıń ulın súnnet etiwi

24Jolda, olar túnegen jerde, Jaratqan Iye Muwsanıń qasına kelip, onı óltirmekshi boldı. 25Sonda Sippora dárhal bir tas pıshaqtı aldı da, ulın súnnet etti. Ol kesip alınǵan etti Muwsanıń ayaǵına tiygizip:

– Haqıyqattan da, sen usı qan arqalı meniń kúyewimseń, – dedi. 26Sonda Jaratqan Iye Muwsanı aman qaldırdı. Al Sippora Muwsaǵa: «Sen qan arqalı meniń kúyewimseń», – dep súnnetke baylanıslı aytqan edi.


Xaronnıń Muwsa menen ushırasıwı

27Sońınan Jaratqan Iye Xaronǵa:

– Muwsanı qarsı alıw ushın, dalańlıqqa bar, – dedi. Xaron ketip, Muwsa menen Qudaydıń tawında ushırastı hám onı súydi. 28Muwsa Jaratqan Iyeniń aytıw ushın jibergen hámme sózleri hám islewdi buyırǵan barlıq káramatlı belgileri haqqında Xaronǵa aytıp berdi.

29Muwsa menen Xaron barıp, Izraildıń barlıq aqsaqalların jıynadı. 30Xaron Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa aytqan hámme sózlerin olarǵa aytıp berdi. Muwsa da xalıq aldında káramatlı belgiler kórsetti. 31Xalıq isendi hám Jaratqan Iyeniń ózlerine názer salıp, shegip atırǵan azapların kórgenin esitkende, Oǵan tájim etip, sıyındı.

#### 5


Muwsa hám Xaron faraonnıń aldında

1Sońınan Muwsa menen Xaron faraonǵa[†] barıp, oǵan:

– Izraildıń[†] Qudayı Jaratqan Iye[†] bılay deydi: «Shólge barıp, Maǵan arnap bayram qılıwı ushın, xalqımdı jiber», – dedi.

2Biraq faraon olarǵa:

– Men aytqanın tıńlap, Izrail xalqın jiberetuǵınday, Jaratqan Iye kim bolıptı? Men Jaratqan Iyeni[†] tanımayman, izraillılardıń ketiwine de ruxsat bermeymen, – dedi[+].

3Sonda Muwsa menen Xaron:

– Evreylerdiń Qudayı bizler menen ushırastı. Úsh kúnlik jol júrip, shólde Qudayımız Jaratqan Iyege qurbanlıq[†] berip qaytıwǵa ruxsat etseńiz. Bolmasa, Ol bizlerdi illet penen yamasa qılısh penen jazalaydı, – dedi.

4Al Mısır[†] patshası olarǵa:

– Háy, Muwsa hám Xaron! Nege xalıqtı jumısınan alaǵada qılıp atırsız? Barıń, jumısıńızǵa qaytıń. 5Sonshelli kóp puqaralardı ne ushın jumısınan qaldırajaqsız? – dedi.

6Sol kúni faraon qul jumsawshılarına hám izraillı baqlawshılarǵa buyrıq berip bılay dedi:

7– Bunnan bılay, gerbish islew ushın xalıqqa burınǵıday saban bermeń. Barıp, sabandı ózleri jıynap alsın. 8Biraq burın qansha gerbish quyǵan bolsa, endigiden bılay da, sonsha gerbish quyıwdı talap etiń. Gerbish sanın azaytpań. Óytkeni olar erinshek adamlar bolǵanlıqtan: «Barıp, Qudayımızǵa qurbanlıq beremiz», – dep baqırmaqta. 9Jumısların sonshelli dárejede awırlastırıń, olar is penen bánt bolıp, jalǵan sózlerge qulaq aspasın.

10Solay etip, qul jumsawshılar hám izraillı baqlawshılar barıp, izraillılarǵa bılay dedi:

– Faraon bılay demekte: «Endi sizlerge saban bermeymen. 11Sabandı qay jerden tapsańız, sol jerden tabıńlar. Biraq quyatuǵın gerbishińizdiń muǵdarı azaytılmaydı».

12Solay etip, xalıq atızlardan saban jıynaw ushın pútkil Mısır boylap tarap ketti. 13Qul jumsawshılar olardı qısqıǵa alıp: «Kúndelik jumısıńızdı saban berilgen kúnlerdegidey tolıq orınlań», – dedi. 14Sońınan olar: «Nege sizler keshe hám búgin burınǵıday muǵdarda gerbish quydırmadıńız?» – dep ózleri qoyǵan izraillı baqlawshılardı urdı.

15Sonlıqtan izraillı baqlawshılar faraonǵa barıp, oǵan bılay dep nala shekti:

– Nege qullarıńızǵa bunday qatnas jasap atırsız? 16Bizlerge saban bermese de, gerbish quyıwdı talap etedi. Minekey, qullarıńız bolǵan bizler tayaq jep atırmız. Al buǵan ayıplı – siziń adamlarıńız.

17Biraq faraon olarǵa:

– Sizler erinsheksizler, erinshek! Sol sebepten: «Barıp, Jaratqan Iyege qurbanlıq beremiz», – dep atırsızlar. 18Qánekey, barıńlar jumıslarıńızǵa! Sizlerge saban berilmeydi. Al gerbishti belgilengen muǵdarda jetkizesizler, – dedi.

19«Kúndelikli jetkiziletuǵın gerbishtiń muǵdarın azaytpaysızlar», – degen sózlerdi esitkende, izraillı baqlawshılar ózleriniń qıyın awhalda ekenin túsindi. 20Olar faraonnıń aldınan shıqqannan keyin, ózlerin kútip turǵan Muwsa menen Xaronǵa duslasıp, 21olarǵa:

– Sizler bizlerdi faraonǵa hám onıń xızmetshilerine jaman atlı qıldıńız. Bizlerdi óltiriw ushın, olardıń qollarına qılısh uslattıńız. Bul isińizdi kórip, Jaratqan Iye sizlerdi jazalasın, – dedi.


Jaratqan Iyeniń qutqarıwdı wáde etiwi

22Sonda Muwsa ol jerden ketti hám Jaratqan Iyeniń aldına barıp, bılay dedi:

– Iyem! Ne ushın bul xalıqtı bálege duwshar qıldıń? Meni ne ushın jiberdiń[+]? 23Faraonǵa barıp, Seniń atıń menen sóylegen kúnimnen beri, faraon bul xalıqtı bálege duwshar qılmaqta. Al Sen Óz xalqıńdı qutqarıw[†] ushın hesh nárse islemediń.

#### 6

1Sonda Jaratqan Iye[†] Muwsaǵa:

– Endi sen faraonǵa[†] ne isleytuǵınımdı kóreseń. Ol Meniń qúdiretli qolım sebepli Izrail[†] xalqın azat etedi, hátte, qúdiretli qolım sebepli olardı ózi elinen quwıp shıǵaradı, – dedi.


Qudaydıń Muwsanı jáne shaqırıwı

2Quday[†] Muwsaǵa jáne bılay dedi:

– Men – Jaratqan Iyemen.[†] 3Ibrayımǵa, Ísaqqa hám Yaqıpqa[†] Qúdireti kúshli Quday bolıp kórindim.[*] Biraq Men olarǵa Ózimdi Jaratqan Iye degen atım menen tanıtpadım[+]. 4Ózleri kelgindi bolıp jasaǵan Qanan[†] jerin olarǵa beriw ushın, Men olar menen kelisim[†] dúzdim. 5Endi bolsa, mısırlılar[†] qul qılǵan izraillılardıń nalaların esitip, kelisimimdi eske aldım. 6Solay etip, izraillılarǵa bılay de: «Men – Jaratqan Iyemen. Sizlerdi mısırlılardıń awır jumısınan azat etip, olardıń qullıǵınan alıp shıǵaman. Olardı qatań jazalayman, sizlerdi kúshli qolımdı sozıp, qutqarıp alaman. 7Sizlerdi Óz xalqım qılaman hám Ózim sizlerdiń Qudayıńız bolaman. Sonda sizler Meniń ózlerińizdi mısırlılardıń awır jumısınan azat qılǵan Qudayıńız Jaratqan Iye ekenimdi bilip alasızlar[+]. 8Sizlerdi Ibrayım, Ísaq hám Yaqıpqa beremen dep Ózim ant ishken jerge aparaman. Ol jerdi sizlerge múlik etip beremen. Men – Jaratqan Iyemen»[+].

9Muwsa bul sózlerdi izraillılarǵa aytıp berdi. Biraq olar ruwxıy túskinlikte bolıp, awır qulshılıqta júrgenlikten, Muwsanı tıńlamadı. 10Sonda Jaratqan Iye Muwsaǵa:

11– Mısır patshası faraonǵa barıp: «Izraillılardıń jerińnen ketiwine ruxsat ber», – dep ayt, – dedi. 12Biraq Muwsa Jaratqan Iyege:

– Men sózge sheshen emespen. Sózimdi izraillılar tıńlamaǵanda, faraon qalay tıńlasın? – dedi.

13Degen menen, Jaratqan Iye Muwsa hám Xaron menen sóylesip, izraillılardı Mısır jerinen alıp shıǵıw ushın, izraillılarǵa hám Mısır patshası faraonǵa baylanıslı buyrıqlar berdi.


Muwsa hám Xaronnıń shejiresi

14Izraillılardıń áwlad basshıları mınalar edi: Izraildıń tuńǵısh ulı[†] Rubenniń ulları: Xanox, Pallu, Xesron, Karmiy. Bular Rubenniń tiyreleri edi[+].

15Shimonnıń ulları: Emuel, Yamin, Ohad, Yaxin, Soxar hám qananlı[†] bir hayaldan tuwılǵan ulı Shaul. Bular Shimonnıń tiyreleri edi[+].

16Urpaqları boyınsha, Lebiydiń ullarınıń atları mınalar edi: Gershon, Qohat hám Merariy. Lebiy bir júz otız jeti jıl ómir súrdi[+]. 17Gershonnıń ulları: hár biri tiyre basshısı bolǵan Libniy menen Shimey. 18Qohattıń ulları: Amram, Ishar, Xebron hám Uzziel. Qohat bir júz otız úsh jıl ómir súrdi. 19Merariydiń ulları: Maxliy hám Mushiy. Shejiresi boyınsha, Lebiydiń tiyreleri usılar edi[+].

20Amram ákesiniń qarındası Ioxebedke úylenip, Ioxebed oǵan Xaron menen Muwsanı tuwıp berdi. Amram bir júz otız jeti jıl ómir súrdi[+]. 21Ishardıń ulları: Qorax, Nefeg hám Zixriy[+]. 22Uzzieldiń ulları: Mishael, Elsafan hám Sitriy[+].

23Xaron Naxshonnıń qarındası, Amminadabtıń qızı Elishebaǵa úylendi. Elisheba oǵan Nadab, Abihu, Elazar hám Itamardı tuwıp berdi[+]. 24Qoraxtıń ulları: Assir, Elqana hám Abiasaf. Bular Qoraxtıń úrim-putaǵı edi[+]. 25Xaronnıń ulı Elazar Putieldiń qızlarınıń birine úylendi. Hayalı onnan Pinexastı tuwdı. Tiyrelerge bólingen Lebiy urıwınıń áwlad basshıları usılar edi[+].

26Usı Muwsa menen Xaronǵa Jaratqan Iye: «Izraillılardı top-tobı menen Mısırdan alıp shıǵıńlar», – degen edi. 27Izraillılardı Mısırdan alıp shıǵıw ushın, Mısır patshası faraon menen sóyleskenler de usı Muwsa menen Xaron edi.


Jaratqan Iyeniń Muwsa menen Xaronǵa bergen buyrıǵı

28Jaratqan Iye Mısırda Muwsa menen sóyleskeninde, 29oǵan: «Men – Jaratqan Iyemen. Saǵan aytatuǵınlarımnıń hámmesin Mısır patshası faraonǵa jetkiz», – degen edi. 30Sonda Muwsa Jaratqan Iyeniń aldında Oǵan: «Men sózge sheshen emespen. Meni faraon tıńlaytuǵın ba edi?» – dep juwap bergen edi.

#### 7

1Biraq Jaratqan Iye[†] Muwsaǵa bılay dedi:

– Minekey, Men seni faraon[†] ushın Quday[†] sıyaqlı qıldım, al ájaǵań Xaron seniń payǵambarıń[†] boladı. 2Saǵan buyırǵanlarımnıń hámmesin ájaǵańa ayt. Ol faraon menen sóylesip: «Izraillılardıń[†] Mısır[†] jerinen ketiwine ruxsat ber», – dep aytsın. 3Degen menen, Men faraonnıń júregin qatal qılaman. Mısırda kóp belgilerimdi hám káramatlarımdı kórsetsem de, 4faraon sizlerdi tıńlamaydı. Men qolımdı Mısırǵa sozıp, olardı qatań jazalayman hám xalqım Izraildı top-tobı menen Mısır jerinen alıp shıǵaman. 5Mısırǵa qarsı qolımdı kóterip, izraillılardı olardıń arasınan alıp shıqqanımda, mısırlılar Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip aladı.

6Muwsa menen Xaron Jaratqan Iyeniń[†] buyırǵanınday isledi. 7Faraon menen sóyleskende, Muwsa seksen, al Xaron seksen úsh jasta edi.


Xaronnıń tayaǵınıń jılanǵa aylanıwı

8Jaratqan Iye Muwsa menen Xaronǵa bılay dedi:

9– Faraon sizlerge: «Meni isendiriw ushın bir káramat kórsetińler», – degende, sen Xaronǵa: «Tayaǵıńdı faraonnıń aldına tasla», – dep ayt. Sonda tayaq jılanǵa aylanadı.

10Solay etip, Muwsa menen Xaron faraonǵa barıp, Jaratqan Iyeniń buyırǵanınday isledi. Xaron tayaǵın faraonnıń hám onıń xızmetkerleriniń aldına tasladı. Tayaq jılanǵa aylandı. 11Sonda faraon óz danıshpanların hám sıyqırshıların shaqırdı. Olar da óz sıyqırshılıǵı menen anıq solay isledi. 12Olardıń hár biri tayaǵın taslap jibergende, tayaqlar jılanǵa aylandı. Biraq Xaronnıń tayaǵı olardıń tayaqların jutıp jiberdi. 13Jaratqan Iyeniń aytqanınday, faraonnıń júregi qatal bolıp, Muwsa menen Xarondı tıńlamadı.


Birinshi jaza: suwdıń qanǵa aylanıwı

14Sońınan Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

– Faraonnıń júregi qatal bolıp tur. Ol xalıqtı jiberiwden bas tartıp atır. 15Erteńine azanda bar da, faraon Nil dáryasına qaray shıqqanda, jılanǵa aylanǵan tayaǵıńdı alıp, dárya jaǵasında onıń jolın tosıp tur. 16Keyin faraonǵa bılay de: «Evreylerdiń Qudayı Jaratqan Iyeniń: „Shólde Maǵan sıyınıwı ushın, xalqımdı jiber“, – dep aytqan sózin jetkeriwim ushın, meni saǵan jiberdi. Biraq sen usı waqıtqa shekem qulaq aspadıń. 17Sonlıqtan Jaratqan Iye: „Meniń Jaratqan Iye ekenimdi endi bilip alasań“, – deydi. Minekey, men qolımdaǵı tayaq penen dáryanıń suwına ursam, suw qanǵa aylanadı. 18Dáryadaǵı balıqlar ólip, dárya sasıp ketedi hám mısırlılar dáryanıń suwın ishe almay qaladı».

19Keyin Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

– Xaronǵa ayt, ol tayaǵın alıp, onı Mısırdıń suwları ústine – dáryaları, ózekleri, kólleri hám barlıq háwizleri ústine sozsın. Olardaǵı, hátte, pútkil Mısırdaǵı aǵash hám tas ıdıslardaǵı suwlar da qanǵa aylanadı.

20Muwsa menen Xaron Jaratqan Iyeniń buyırǵanınday isledi. Xaron faraon hám onıń xızmetshileriniń kóz aldında tayaqtı kóterip, Nil dáryasınıń suwına urıp jibergende, ondaǵı barlıq suwlar qanǵa aylandı. 21Dáryadaǵı balıqlar ólip, dárya sasıy basladı. Mısırlılar dáryanıń suwın ishe almay qaldı. Mısırdıń hámme jerin qan jaylap ketti. 22Biraq mısırlı sıyqırshılar da óz sıyqırshılıǵı menen anıq usılay isledi. Jaratqan Iyeniń aytqanınday, faraonnıń júregi qatal bolıp, Muwsa menen Xarondı tıńlamadı. 23Faraon artına burılıp, sarayına qaytıp ketti. Bul waqıya da oǵan tásir etpedi. 24Pútkil mısırlılar ishetuǵın suw tabıw ushın, dárya boyın qazıwǵa kiristi. Óytkeni olar dáryanıń suwın ishe almaytuǵın edi.

25Jaratqan Iye Nil dáryasınıń suwın qanǵa aylandırǵannan keyin, aradan jeti kún ótti.

#### 8


Ekinshi jaza: qurbaqalar

1Jaratqan Iye[†] Muwsaǵa bılay dedi:

– Faraonǵa[†] barıp, Meniń mına sózlerimdi jetkiz: «Jaratqan Iye bılay deydi: Maǵan sıyınıwı ushın, xalqımdı jiber. 2Eger xalqımdı jiberiwden waz keshseń, pútkil elińdi qurbaqalarǵa toltırıp, jazalayman. 3Nil dáryası qurbaqalarǵa tolıp-tasıp ketedi. Qurbaqalar dáryadan shıǵıp, sarayıńa, uyıqlaytuǵın bólmeńe, tósegińe, xızmetkerlerińniń hám xalqıńnıń úylerine, hátte, tandırlarıń menen qamır tabaqlarıńa da kirip aladı. 4Olar seniń, xalqıńnıń hám pútkil xızmetshilerińniń ústinde sekirip júredi».

5Sońınan Jaratqan Iye Muwsaǵa:

– Xaronǵa ayt, ol qolındaǵı tayaǵın dáryalar, ózekler hám kóllerge qaray sozıp, qurbaqalardı shıǵarsın hám Mısırdı[†] qurbaqalarǵa toltırsın, – dedi.

6Solay etip, Xaron qolındaǵı tayaǵın Mısırdaǵı suwlarǵa qaray sozdı. Sonda qurbaqalar shıǵıp, Mısırdı jaylap ketti. 7Degen menen, sıyqırshılar da óz sıyqırshılıǵı menen anıq usılay islep, Mısır eline qurbaqalardı shıǵardı.

8Faraon Muwsa menen Xarondı shaqırtıp alıp:

– Jaratqan Iyege[†] duwa etińler, Ol mennen hám xalqımnan qurbaqalardı alıp taslasın. Sonda men de Jaratqan Iyege qurbanlıq[†] beriwi ushın, xalqıńızdı jiberemen, – dedi[+].

9Muwsa oǵan:

– Ájep boladı, waqıttı ózińiz belgileń. Qurbaqalar tek Nil dáryasında qalıp, ózińiz de, úyińiz de qurbaqalardan qutılıwıńız ushın, men siz, xızmetkerlerińiz hám xalqıńız ushın qashan duwa eteyin? – dedi.

10Faraon Muwsaǵa:

– Erteń, – dedi.

Muwsa oǵan bılay dep juwap berdi:

– Yaqshı, aytqanıńızday bolsın. Usılayınsha, siz Qudayımız Jaratqan Iyege teń keletuǵını joq ekenin bilip alasız. 11Qurbaqalar sizden, úylerińizden, xızmetkerlerińiz benen xalqıńızdan ketip, tek dáryada ǵana qaladı.

12Solay etip, Muwsa menen Xaron faraonnıń aldınan ketti. Muwsa Jaratqan Iyege duwa etip, Onıń faraonǵa jibergen qurbaqa bálesi ushın jalbarındı. 13Jaratqan Iye Muwsanıń tilegin orınladı: úylerdegi, háwlilerdegi hám atızlardaǵı qurbaqalar qırılıp qaldı. 14Qurbaqalardı jıynap, úyin-úyin etip qoydı. Sasıq iyis eldi jaylap ketti. 15Degen menen, faraon jaǵdaydıń jeńilleskenin kórgende, Jaratqan Iyeniń aytqanınday júregin qatal etip, Muwsa menen Xarondı tıńlamadı.


Úshinshi jaza: shirkeyler

16Jaratqan Iye Muwsaǵa:

– Xaronǵa ayt, ol tayaǵı menen jerdi ursın. Sonda jerdiń shańı shirkeyge aylanıp, pútkil Mısırdı qaplaydı, – dedi.

17Olar solay isledi. Xaron tayaǵı menen jerdiń shańın urıp jibergende, pútkil Mısır jerindegi shań shirkeyge aylandı. Adamlar menen mallardıń ústin shirkeyler basıp ketti. 18Sıyqırshılar da óz sıyqırshılıǵı menen shirkeyler payda etpekshi boldı, biraq qollarınan kelmedi. Adamlardıń hám mallardıń ústin shirkey qaplaǵan edi.

19Sonda sıyqırshılar faraonǵa:

– Bul iste Qudaydıń qolı bar, – dedi. Biraq Jaratqan Iyeniń aytqanınday, faraon júregin qatal qılıp, Muwsa menen Xarondı tıńlamadı.


Tórtinshi jaza: iytshıbınlar

20Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

– Tań azannan tur da, faraon dáryaǵa qaray baratırǵanda, onıń aldınan shıǵıp tur hám oǵan Jaratqan Iyeniń, yaǵnıy Meniń mına sózlerimdi jetkiz: «Maǵan sıyınıwı ushın, xalqımdı jiber. 21Eger jibermeseń, seniń, xızmetshilerińniń, xalqıńnıń hám úylerińniń ústine iytshıbın jawdıraman. Mısırlılardıń úyleri hám olar jasap atırǵan jer iytshıbınǵa tolıp ketedi. 22Biraq sol kúni xalqım jasaytuǵın Goshen jerin ayırıp qoyaman. Ol jerde iytshıbın bolmaydı. Usılay etip, sen Mısır jerinde Jaratqan Iyeniń, yaǵnıy Meniń bar ekenimdi bilip alasań. 23Men Óz xalqım menen seniń xalqıńnıń arasına ayırmashılıq qoyaman. Erteń usı káramat ámelge asadı».

24Jaratqan Iye aytqanın isledi. Faraonnıń sarayına, xızmetkerleriniń úylerine hám pútkil Mısır eline bıjnaǵan iytshıbınlar ushıp keldi. El iytshıbınnıń kesirinen wayran boldı.

25Sonda faraon Muwsa menen Xarondı shaqırtıp alıp, olarǵa:

– Barıńlar, Qudayıńızǵa usı elde qurbanlıq berińler, – dedi.

26Biraq Muwsa oǵan bılay dep juwap berdi:

– Bulay islesek, tuwrı bolmaydı. Óytkeni mısırlılar Qudayımız Jaratqan Iyege qurbanlıq beriwimizdi jerkenishli dep sanaydı. Eger olar jerkenishli dep sanaǵan nárseni kóz aldında islesek, olar bizlerdi tas boran qılıp óltirmey me[+]? 27Qudayımız Jaratqan Iyege qurbanlıq beriw ushın, bizler shólde úsh kúnlik jol júrip barıwımız kerek.

28Sonda faraon:

– Shólde Qudayıńız Jaratqan Iyege qurbanlıq beriwińiz ushın, sizlerdi jiberemen. Tek júdá uzaqlap ketpeńler. Endi men ushın duwa etińler, – dedi.

29Muwsa oǵan:

– Erteń sizden, xızmetkerlerińizden hám xalqıńızdan iytshıbınlar ketsin dep, siziń aldıńızdan shıǵıwdan-aq, Jaratqan Iyege duwa etemen. Tek siz Jaratqan Iyege qurbanlıq beriw ushın xalıqtı jibermey qalıp, bizlerdi jáne aldamań, – dedi.

30Solay etip, Muwsa faraonnıń aldınan shıǵıp, Jaratqan Iyege duwa etti. 31Jaratqan Iye Muwsanıń tilegin orınlap, iytshıbınlardı faraonnan, onıń xızmetkerlerinen hám xalqınan alıp tasladı. Birde bir iytshıbın qalmadı. 32Solay bolsa da, faraon bul ret te júregin qatal qılıp, xalıqtı jibermedi.

#### 9


Besinshi jaza: mallardıń qırılıwı

1Jaratqan Iye[†] Muwsaǵa bılay dedi:

– Faraonǵa[†] barıp, oǵan evreylerdiń Qudayı Jaratqan Iyeniń,[†] yaǵnıy Meniń mına sózlerimdi jetkiz: «Maǵan sıyınıwı ushın, xalqımdı jiber. 2Eger jiberiwden bas tartıp, olardı irkip tura berseń, 3onda Jaratqan Iye, yaǵnıy Men qolımdı sozıp, daladaǵı mallarıńa: atlarıńa, esheklerińe, túyelerińe, iri hám mayda mallarıńa kúshli illet jiberemen. 4Biraq izraillılardıń[†] malları menen mısırlılardıń[†] mallarınıń arasına ayırmashılıq qoyaman. Izraillılardıń mallarınıń hesh biri ólmeydi». 5Jaratqan Iye waqıttı da belgilep, erteńine Óziniń aytqanların Mısır jerinde isleytuǵının ayttı.

6Erteńine Jaratqan Iye aytqanın isledi: mısırlılardıń barlıq malları qırılıp qaldı. Biraq izraillılardıń hesh bir malı ólmedi. 7Faraon adam jiberip, izraillılardıń birde bir malınıń ólmegenin bildi. Solay bolsa da, ol júregin qatal qılıp, xalıqtı jibermedi.


Altınshı jaza: shıyqanlar

8Jaratqan Iye Muwsa menen Xaronǵa bılay dedi:

– Peshten qosuwıslap kúl alıńlar, Muwsa sol kúldi faraonnıń kóz aldında aspanǵa qaray shashıp jibersin. 9Kúl shańǵa aylanıp, pútkil Mısır eli boylap kóteriledi. Eldiń hámme jerindegi adamlardıń hám mallardıń ústilerine irińli shıyqanlar shıǵadı.

10Solay etip, Muwsa menen Xaron peshten kúl alıp, faraonnıń kóz aldında turdı. Muwsa kúldi aspanǵa qaray shashıp jibergende, adamlarda hám mallarda irińli shıyqanlar payda boldı. 11Sıyqırshılar da shıyqannıń kesirinen Muwsanıń aldına kele almadı. Sebebi pútkil mısırlılar menen birge olarǵa da shıyqan shıqqan edi. 12Biraq Jaratqan Iye faraonnıń júregin qatal qıldı. Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa aytqanınday, faraon Muwsa menen Xarondı tıńlamadı[+].


Jetinshi jaza: burshaq

13Keyin Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

– Tań azanda faraonnıń qarsı aldına shıǵıp tur hám oǵan evreylerdiń Qudayı Jaratqan Iyeniń, yaǵnıy Meniń mına sózlerimdi jetkiz: «Maǵan sıyınıwı ushın, xalqımdı jiber. 14Bolmasa, bul ret seniń ózińe, xızmetkerlerińniń hám xalqıńnıń ústine barlıq bálelerimdi jawdıraman. Solay etip, sen bul dúnyada Maǵan teń keletuǵını joq ekenin bilip alasań. 15Óytkeni Men qolımdı kóterip, seni hám xalqıńdı illetke duwshar qılsam, jer júzinen joq bolıp ketken bolar ediń. 16Biraq Óz qúdiretimdi saǵan kórsetiw ushın hám atımdı pútkil dúnyaǵa jayıw ushın, Men seni tiri saqladım[+]. 17Sen ele de xalqıma qarsılıq kórsetip, olardı jibermey atırsań. 18Sonlıqtan erteń usınday waqıtta Mısır payda bolǵannan baslap, házirge deyin hesh qashan bolıp kórmegen kúshli burshaq jawdıraman. 19Endi mallarıńdı hám dalada bolǵan hámme nárseńdi pana jerlerge jıynawdı buyır. Burshaq jawǵanda ishke kirgizilmey dalada qalǵan barlıq adamlar hám mallar óledi».

20Faraonnıń xızmetkerleri arasında Jaratqan Iyeniń aytqan sózinen qorqqanlar qulların hám malların tezlik penen úylerine alıp keldi. 21Al Jaratqan Iyeniń aytqan sózin pisent etpegenler qulların hám malların dalada qaldırdı.

22Sonda Jaratqan Iye Muwsaǵa:

– Qolıńdı aspanǵa qaray soz. Sonda Mısırdıń hámme jerine, adamlardıń, mallardıń hám daladaǵı barlıq ósimliklerdiń ústine burshaq jawadı, – dedi. 23Muwsa tayaǵın aspanǵa qaray sozǵanda, Jaratqan Iye gúldirmama hám burshaq jiberdi hám jerge jasın tústi. Solay etip, Jaratqan Iye Mısırǵa burshaq jawdırdı[+]. 24Usılayınsha, kúshli burshaq quyıp, úzliksiz jarqıraǵan shaqmaq shaǵıp turdı. Mısır Mısır bolǵalı, bunday burshaq jawıp kórmegen edi. 25Burshaq Mısırda dalada bolǵannıń hámmesin: adamlardı, mallardı hám pútkil ósimliklerdi nabıt qılıp, barlıq tereklerdi sındırdı. 26Tek izraillılar jasaǵan Goshen jerine burshaq jawmadı.

27Sońınan faraon Muwsa menen Xarondı shaqırtıp alıp, olarǵa bılay dedi:

– Bul ret men ayıp isledim. Jaratqan Iye haq, al men hám meniń xalqım nahaqpız[+]. 28Jaratqan Iyege duwa etińler. Gúldirmama menen burshaqtıń usı jawǵanı da jeter. Men sizlerdi jiberemen, artıq uslap turmayman[+].

29Muwsa oǵan bılay dedi:

– Qaladan shıǵa sala, qollarımdı jayıp, Jaratqan Iyege duwa etemen. Sonda gúldirmama toqtap, burshaq ta jawmaytuǵın boladı. Bul arqalı siz bul dúnyanıń Jaratqan Iyege tiyisli ekenin bilip alasız[+]. 30Biraq men siziń hám xızmetkerlerińizdiń Quday[†] Iyeden ele de qorqpay atırǵanıńızdı bilemen.

31Solay etip, zıǵır hám arpa nabıt bolǵan edi. Sebebi sol waqıtta arpa masaq baylap, zıǵır gúllep qalǵan edi. 32Biraq biydaydıń túrleri kesh pisetuǵın bolǵanlıqtan, zıyan kórmedi.

33Muwsa faraonnıń aldınan ketip, qaladan shıqtı. Ol qolların jayıp, Jaratqan Iyege duwa etkende, gúldirmama hám burshaq toqtap, jawın tındı. 34Faraon jawınnıń, burshaqtıń hám gúldirmamanıń toqtaǵanın kórgende, jáne gúna[†] islewin dawam etti. Onıń ózi de, xızmetkerleri de júreklerin qatal qıldı. 35Jaratqan Iyeniń Muwsa arqalı aytqanınday, faraon júregin qatal qılıp, izraillılardı jibermedi.

#### 10


Segizinshi jaza: shegirtkeler

1Jaratqan Iye[†] Muwsaǵa bılay dedi:

– Faraonǵa[†] bar. Olardıń arasında káramatlı belgilerimdi kórsetiw ushın, Men faraonnıń hám onıń xızmetkerleriniń júregin qatal qılıp qoydım. 2Al sizler bolsańız, Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip alıwıńız ushın, mısırlılardı[†] qalay masqara etkenim hám olardıń arasında kórsetken káramatlarım haqqında balalarıńa hám balalarıńnıń balalarına aytıp beriń.

3Muwsa menen Xaron faraonǵa barıp, oǵan bılay dedi:

– Evreylerdiń Qudayı Jaratqan Iye bılay deydi: «Qashanǵa deyin Maǵan bas iymeyjaqsań? Maǵan sıyınıwı ushın, xalqımdı jiber. 4Xalqımdı jiberiwden bas tartsań, erteń elińe shegirtkelerdi jiberemen[+]. 5Olardıń jer betin qaplaytuǵını sonshelli, jer beti kórinbey qaladı. Olar burshaqtan aman qalǵan ónimlerińizdi hám daladaǵı barlıq tereklerińizdiń qalǵan japıraqların jep qoyadı. 6Seniń úyleriń, barlıq xızmetkerlerińniń hám pútkil mısırlılardıń úyleri shegirtkege tolıp ketedi. Ata-babalarıń usı jerge qonıs basqan kúnnen búginge deyin, hesh qashan bunday nárseni kórgen emes». Keyin Muwsa burılıp, faraonnıń qasınan shıǵıp ketti.

7Sonda xızmetkerleri faraonǵa:

– Bul adam qashanǵa deyin bizlerdi qıynaydı? Olardı jiberiń. Barıp, Qudayı Jaratqan Iyege[†] sıyınsın. Mısırdıń nabıt bolıp atırǵanın ele túsinbey atırsız ba? – dedi.

8Solay etip, olar Muwsa menen Xarondı faraonnıń aldına jáne shaqırtıp aldı. Faraon olarǵa:

– Barıńlar, Qudayıńız Jaratqan Iyege sıyınıńlar. Biraq, kimler barajaq? – dedi.

9Muwsa oǵan:

– Bizler jas hám ǵarrımız, ullarımız, qızlarımız, mayda hám iri mallarımız, hámmemiz birge ketemiz. Óytkeni Jaratqan Iyege arnap bayram qılıwımız kerek, – dedi.

10Faraon olarǵa:

– Awa, sizlerge Jaratqan Iye yar bolsın dep, bala-shaǵalarıńız benen birge jibereyin be? Áne, niyetińiz qara ekeni kórinip tur! 11Bul bolmaydı. Tek er adamlar ketip, Jaratqan Iyege sıyınsın. Sizlerdiń soraǵanıńız da sol emes pe? – dedi.

Soń Muwsa menen Xaron faraonnıń aldınan quwıp shıǵarıldı.

12Sonda Jaratqan Iye Muwsaǵa:

– Qolıńdı Mısır eline qaray soz. Eldi shegirtke qaplasın hám burshaqtan aman qalǵan barlıq ósimliklerdi jep qoysın, – dedi. 13Solay etip, Muwsa tayaǵın Mısır eline qaray sozdı. Jaratqan Iye sol kúni kúndiz-túni udayına elde shıǵıs samalın estirdi. Azan bolǵanda, shıǵıs samalı shegirtkelerdi alıp keldi. 14Shegirtkeler Mısırǵa hújim jasap, onıń hámme jerin jaylap ketti. Olardıń kóp bolǵanı sonshelli, bunday esap-sansız shegirtke burın bolmaǵan da, bunnan bılay bolmaydı da. 15Shegirtkeler jer betin basıp ketkenlikten, jer qap-qara bolıp qaldı. Olar barlıq ósimliklerdi, burshaqtan aman qalǵan tereklerdegi miywelerdiń hámmesin jep qoydı. Mısırdıń hesh bir jerinde, ya tereklerde bolıp, ya daladaǵı ósimliklerde bolıp, jasıl japıraq qalmadı.

16Faraon tezlik penen Muwsa menen Xarondı shaqırttı da, olarǵa bılay dedi:

– Men Qudayıńız Jaratqan Iyege hám sizlerge qarsı gúna[†] isledim[+]. 17Ótinemen, jáne bir mártebe gúnamdı keshirip, Qudayıńız Jaratqan Iyege duwa etińler. Ol meni bul ólim ákeletuǵın apattan qutqarsın[+].

18Muwsa faraonnıń aldınan shıǵıp, Jaratqan Iyege duwa etti. 19Sonda Jaratqan Iye samaldıń baǵıtın ózgertip, batıs jaqtan kúshli samal estirdi. Samal shegirtkelerdi kóterip aparıp, Qızıl teńizge tókti. Pútkil Mısır elinde birde bir shegirtke qalmadı. 20Degen menen, Jaratqan Iye faraonnıń júregin qatal etip qoyǵanlıqtan, ol izraillılardı[†] jibermedi.


Toǵızınshı jaza: qara túnek

21Bunnan soń, Jaratqan Iye Muwsaǵa:

– Qolıńdı aspanǵa qaray soz, Mısır elin tas túnek qarańǵılıq qaplaydı, – dedi. 22Muwsa qolın aspanǵa qaray sozǵanda, Mısırdı úsh kún boyı qoyıw qarańǵılıq qapladı. 23Úsh kún dawamında adamlar bir-birewin kóre almay qalıp, hesh kim ornınan qozǵala almadı. Biraq izraillılar jasaǵan jer ǵana jaqtı boldı.

24Sonda faraon Muwsanı shaqırtıp alıp, oǵan:

– Barıńlar, Jaratqan Iyege sıyınıńlar. Bala-shaǵańız sizler menen kete bersin. Tek mayda hám iri mallarıńız qalsın, – dedi.

25Degen menen, Muwsa oǵan bılay dedi:

– Bolmaydı! Mallarımızdı da alıp ketiwimizge ruxsat beriwińiz kerek. Sebebi Qudayımız Jaratqan Iyege jandırılatuǵın qurbanlıqlar[†] hám basqa qurbanlıqlar beremiz. 26Mallarımızdı da birge alıp ketemiz. Bul jerde birde bir tuyaq qalmawı tiyis. Sebebi Qudayımız Jaratqan Iyege sıyınıwımız ushın, shalınatuǵın maldı olardıń ishinen alamız. Ol jerge barǵanımızsha, Jaratqan Iyege qaysı mallardı beriwimiz kerekligin bilmeymiz.

27Biraq Jaratqan Iye faraonnıń júregin qatal qılıp qoyǵanlıqtan, ol izraillılardı jibergisi kelmedi. 28Faraon Muwsaǵa:

– Qarańdı batır. Endi qaytıp kózime kórinbe. Kózime kóringen kúni-aq, óleseń, – dedi.

29Muwsa oǵan:

– Aytqanıńızday bolsın. Endi qaytıp, kózińizge kórinbeymen, – dedi.

#### 11


Onınshı jaza: tuńǵıshlardıń óltiriliwi

1Jaratqan Iye[†] Muwsaǵa bılay dedi:

– Faraonnıń[†] basına hám Mısır[†] eline jáne bir bále jawdıraman. Sonnan keyin, ol ketiwińizge ruxsat etedi, hátte, sizlerdi bul jerden pútkilley quwıp shıǵaradı. 2Sen izraillılarǵa[†] ayt, hár bir er adam hám hár bir hayal qońsısınan gúmis hám altın buyımlardı sorap alsın.

3Jaratqan Iye Izrail xalqın mısırlılarǵa unamlı etip kórsetti. Muwsa da Mısırda faraonnıń xızmetkerleriniń hám xalqınıń aldında mártebeli edi.

4Solay etip, Muwsa faraonǵa:

– Jaratqan Iye bılay deydi: «Túnniń yarımında Mısırdı aralap ótemen. 5Sonda Mısırdaǵı hámme tuńǵısh ullar:[†] taxtında otırǵan faraonnıń balasınan, digirman tartatuǵın shorı hayaldıń balasına deyin, sonday-aq barlıq mallardıń tuńǵısh tólleri óledi. 6Pútkil Mısır eli burın bolmaǵan hám endi qaytıp bolmaytuǵın dad salıp way-waylasqan dawıslarǵa tolıp ketedi. 7Al izraillılardıń hesh bir adamına, ya malına hesh qanday zıyan tiymeydi. Usı arqalı sizler Meniń, Jaratqan Iyeniń[†] izraillılar menen mısırlılar arasına qanday ayırmashılıq qoyǵanımdı bilip alasız»[+]. 8Sonda mına xızmetkerlerińniń hámmesi kelip, maǵan tájim etip: «Sen de ket, seniń izińe ergen pútkil xalıq ta ketsin», – deysizler. Sonnan soń, men ketemen, – dedi. Muwsa faraonnıń aldınan qattı qáhárlenip shıǵıp ketti.

9Keyin Jaratqan Iye Muwsaǵa:

– Mısırda Meniń káramatlarım kóbeyiwi ushın, faraon sizlerdi tıńlamaydı, – dedi. 10Solay etip, Muwsa menen Xaron faraonnıń aldında usı barlıq káramatlardı isledi. Biraq Jaratqan Iye faraonnıń júregin qatal qılıp qoyǵanlıqtan, ol izraillılardı óz jerinen jibermedi.

#### 12


Qutqarılıw ası

1[•]Jaratqan Iye[†] Mısır[†] jerinde Muwsa menen Xaronǵa bılay dedi:

2– Bul ay sizler ushın birinshi ay, jıldıń birinshi ayı boladı. 3Pútkil Izrail[†] jámiyetine aytıńlar: usı aydıń onında hár bir xojalıq basshısı óz xojalıǵı ushın bir qoy yamasa eshki tańlap alsın. 4Eger bir xojalıqtaǵı adamlar sanı usı janlıqtıń góshin jep tawısa almaytuǵınday az bolsa, onda onı jaqın qońsısı menen bólissin. Janlıqtıń úlken-kishiligine qarap, onı qansha adamnıń jey alatuǵının anıqlawıńız kerek. 5Sizler tańlap alǵan qoy yamasa eshki minsiz, bir jıllıq erkek janlıq bolsın. 6Janlıqtı usı aydıń on tórtine deyin baǵıp, sol kúni keshte Izrail jámiyetiniń hár bir shańaraǵı óz janlıqların soyıwı tiyis[+]. 7Olar qandı alıp, ózleri góshti jeytuǵın úyleriniń qapısınıń jaqlawlarına hám kese aǵashına jaqsın. 8Sol kúni keshte góshti otqa pisirip, onı ashıtqısız nan hám ashshı shópler menen jesin. 9Góshti shiykiley yamasa suwǵa pisirip emes, al bas-sıyraǵı hám ishek-qarnı menen birge otqa pisirip jeńler. 10Gósh azanǵa deyin qalmawı tiyis. Eger onnan awısıp qalsa, onı otta órtep jiberińler. 11Sizler góshti jep atırǵan waqtıńızda, bellerińiz buwıwlı, ayaq kiyimińiz kiyiwli, tayaǵıńız qolıńızda bolsın. Góshti tez jeńler. Bul – Jaratqan Iyege[†] arnalǵan Qutqarılıw[†] ası.

12Men sol túni Mısır jerinen ótemen. Ondaǵı adamlardıń da, mallardıń da hár bir tuńǵıshın óltiremen hám Mısırdıń pútkil qudayların húkim etemen. Men – Jaratqan Iyemen[+]. 13Ózlerińiz turǵan úylerdiń esiginiń jaqlawlarına jaǵılǵan qan sizler ushın nıshan boladı. Men qandı kórip, sizlerdi shetlep ótemen. Mısır elin jazalaǵanımda, nabıt qılıwshı apat sizlerge hesh qanday zıyan tiygizbeydi. 14Bul kún sizler ushın eslew kúni bolsın. Onı Jaratqan Iyeniń bayramı sıpatında bayramlańlar. Bul bayramdı bayramlaw keleshek áwladlarıńız ushın máńgi qaǵıyda bolıp qalsın.


Ashıtqısız nan bayramı

15– Jeti kún ashıtqısız nan jeńler. Birinshi kúni-aq úylerińizden ashıtqını joq qılıńlar. Kim de kim usı jeti kún ishinde ashıtqı salınǵan nan jese, ol Izrail xalqı arasınan joq qılınıwı tiyis. 16Birinshi hám jetinshi kúnleri muxaddes[†] jıynalısıńız bolsın. Sol kúnleri tek ózlerińiz ushın awqat tayarlawdan tısqarı, hesh qanday jumıs islemeńler. 17Solay etip, sizler Ashıtqısız nan bayramın[†] bayramlańlar! Óytkeni anıq sol kúni Men sizlerdi top-tobıńız benen Mısır jerinen alıp shıqtım. Keleshek áwladlarıńız bul kúndi máńgi qaǵıyda sıpatında bayramlasın. 18Birinshi aydıń on tórtinshi kúniniń keshinen jigirma birinshi kúniniń keshine deyin ashıtqısız nan jeńler. 19Sol jeti kún dawamında úylerińizde ashıtqı bolmasın. Kim de kim ashıtqı salınǵan bir nárse jese, meyli ol kelgindi bolsın, meyli jergilikli bolsın, ol Izrail jámiyeti arasınan joq qılınadı. 20Ashıtqı salınǵan hesh nárse jemeńler. Qay jerde jasasańız da, ashıtqısız nan jeńler.


Birinshi Qutqarılıw ası

21Sonnan keyin, Muwsa Izraildıń barlıq aqsaqalların shaqırıp alıp, olarǵa bılay dedi:

– Xojalıǵıńız ushın qoy yamasa eshki tańlap alıp, onı Qutqarılıw ası ushın soyıńlar. 22Soń, bir baw mayoran shóbin[*] alıń da, onı qırmadaǵı qurbanlıqtıń[†] qanına batırıp, qandı qapılarıńızdıń jaqlawlarına hám kese aǵashına jaǵıńlar. Azanǵa shekem hesh kim úyinen shıqpasın[+]. 23Jaratqan Iye mısırlılardı óltiriw ushın elden ótkende, qapılarıńızdıń jaqlawlarındaǵı hám kese aǵashındaǵı qandı kórip, úylerińizdi shetlep ótedi. Ol nabıt qılıwshınıń úylerińizge kirip, sizlerdi óltiriwine jol qoymaydı. 24Ózlerińiz de, sizlerdiń áwladlarıńız da bunı máńgi qaǵıyda qılıp orınlańlar. 25Jaratqan Iye ózlerińizge beremen dep wáde etken jerge kirgenińizden keyin de, bul rásimdi ótkizip barıńlar. 26Balalarıńız sizlerden: «Bul rásimniń mánisi qanday?» – dep soraǵanda,[+] 27olarǵa: «Bul – Jaratqan Iyege arnalǵan Qutqarılıw bayramınıń ası. Sebebi Jaratqan Iye mısırlılardı óltirgende, úylerimizdi shetlep ótip, bizlerdi aman qaldırdı», – deńler.

Sonda xalıq tájim etip, sıyındı. 28Sońınan izraillılar barıp, Jaratqan Iyeniń Muwsa menen Xaronǵa bergen buyrıǵın tolıq orınladı.

29Túnniń yarımında Jaratqan Iye taxtında otırǵan faraonnıń[†] tuńǵısh balasınan, qamaqta otırǵan tutqınnıń tuńǵısh balasına deyin, Mısır elindegi barlıq tuńǵıshlardı hám mallardıń da tuńǵısh tóllerin óltirdi. 30Sol kúni túnde faraon, onıń xızmetkerleri hám pútkil Mısır ayaqqa turdı. Mısır eli dad salıp, way-waylasqan dawıslarǵa tolıp ketti. Óytkeni óli bolmaǵan birde bir úy joq edi.


Mısırdan shıǵıw

31Sol kúni túnde-aq faraon Muwsa menen Xarondı shaqırıp alıp bılay dedi:

– Barıńlar! Sizler de, izraillılar da xalqımnıń arasınan shıǵıp ketińler. Ózlerińiz aytqanıńızday, Jaratqan Iyege sıyınıńlar. 32Sonday-aq mayda hám iri mallarıńızdı da alıp ketińler. Al maǵan pátiya berińler.

33Izraillılardıń elden tezirek shıǵıp ketiwi ushın, mısırlılar olardı asıqtırdı. «Bolmasa, hámmemiz ólemiz», – desti olar. 34Solay etip, izraillılar ele ashımaǵan qamırların tabaǵı menen kiyimlerine oradı da, iyinlerine kóterip aldı. 35Izraillılar Muwsanıń aytqanı boyınsha, mısırlılardan gúmis hám altın buyımlar menen kiyimler sorap aldı[+]. 36Jaratqan Iye izraillılardı mısırlılarǵa unamlı qılıp kórsetkenlikten, mısırlılar olarǵa soraǵanın berdi. Solay etip, izraillılar olardı tonap ketti[+].

37Izraillılar Ramsesten Sukkotqa qaray jol aldı. Bala-shaǵalardı esaplamaǵanda, shama menen altı júz mıńday er adam piyada jolǵa shıqtı[+]. 38Jáne de, kóp sanlı basqa millet adamları, esap-sansız mayda hám iri mallar da olar menen birge ketti. 39Xalıq ózleri Mısırdan alıp shıqqan ashımaǵan qamırdan nan pisirdi. Sebebi olar Mısırdan quwıp shıǵarılǵanlıqtan, qamırdı ashıtıwǵa da, jolǵa azıq-awqat tayarlawǵa da úlgere almaǵan edi.

40Izraillılardıń Mısırda jasaǵanına tórt júz otız jıl bolǵan edi[+]. 41Tórt júz otız jıldıń sońǵı kúni, anıq sol kúni Jaratqan Iyeniń xalqı top-tobı menen Mısır jerinen shıqtı. 42Sol kúni túnde Jaratqan Iye izraillılardı Mısır jerinen alıp shıǵıw ushın sergek boldı. Izraillılar da áwladlar dawamında sol túndi Jaratqan Iyege baǵıshlap, oyaw bolıwı tiyis.


Qutqarılıw asınıń qaǵıydaları

43Sonnan keyin, Jaratqan Iye Muwsa menen Xaronǵa bılay dedi:

– Qutqarılıw asınıń qaǵıydaları mınaday: hesh bir jat jerli adam bayram asınan jemesin. 44Biraq satıp alǵan qullarıńız súnnet etilgennen keyin, onnan jese boladı. 45Waqıtsha qonıs basqanlar hám jallanǵan jumısshılar onnan jemewi tiyis. 46As tayarlanǵan úyde jelinsin. Janlıqtıń góshi úydiń sırtına shıǵarılmasın hám onıń hesh bir súyegi sındırılmasın[+]. 47Pútkil Izrail jámiyeti Qutqarılıw bayramın bayramlawı tiyis. 48Arańızda jasap atırǵan kelgindi adam Maǵan, Jaratqan Iyege arnalǵan Qutqarılıw bayramın bayramlawdı qálese, onda onıń úyindegi hámme erkekler súnnet etiliwi kerek. Sońınan ol jergilikli xalıq turǵını sıpatında Izrail xalqına qosılıp, bayramdı bayramlay aladı. Biraq súnnetsiz adam Qutqarılıw bayramınıń góshin jemesin. 49Jergilikli adam ushın da, arańızda jasaytuǵın kelgindi adam ushın da bir qaǵıyda qollanıladı[+].

50Izraillılar Jaratqan Iyeniń Muwsa menen Xaronǵa bergen buyrıǵın tolıq orınladı. 51Sol kúnniń ózinde Jaratqan Iye izraillılardı top-tobı menen Mısır jerinen alıp shıqtı.

#### 13


Tuńǵısh ullardıń Qudayǵa baǵıshlanıwı

1Bunnan soń, Jaratqan Iye[†] Muwsaǵa bılay dedi:

2– Barlıq birinshi tuwılǵanlardı Maǵan baǵıshlańlar. Izrail[†] hayallarınıń da, mallarınıń da qarınnan birinshi shıqqanları Meniki, – dedi[+].


Tuńǵısh ullardı Qudayǵa baǵıshlaw hám ashıtqısız nan haqqında

3Muwsa xalıqqa bılay dedi:

– Mısırdan,[†] ózlerińiz qul bolǵan elden shıqqan búgingi kúndi este saqlańlar. Óytkeni Jaratqan Iye qúdiretli qolı menen sizlerdi ol jerden alıp shıqtı. Ashıtqı salınǵan hesh nárse jemeńler. 4Búgin abib ayında bul jerden shıǵıp baratırsızlar. 5Jaratqan Iye sizlerdi qanan,[†] xet, amor, xiw hám ebus xalıqlarınıń jerlerine, ata-babalarıńızǵa beremen dep ant ishken, sút hám pal aǵıp turǵan jerge aparǵanda, usı ayda mına rásimdi ótkizińler: 6jeti kún ashıtqısız nan jep, jetinshi kúni Jaratqan Iyege[†] arnap bayram qılıńlar. 7Sol jeti kún ishinde tek ashıtqısız nan jeńler. Ózińizde de, jasap atırǵan pútkil jerińizde de ashıtqı salınǵan nan yamasa ashıtqı bolmasın[+]. 8Sol kúni balalarıńızǵa: «Mısırdan shıqqanımızda, Jaratqan Iye bizler ushın islegen isleri sebepli bulardı islep atırmız», – dep túsindirińler. 9Bul rásim qolıńızda bir belgi, mańlayıńızda saqlanatuǵın yadnama bolsın. Usılayınsha, Jaratqan Iyeniń nızamı awzıńızda bolsın. Sebebi Jaratqan Iye sizlerdi kúshli qolı menen Mısırdan alıp shıqtı[+]. 10Sizler de hár jılı belgilengen waqıtta bul qaǵıydanı orınlańlar.

11Jaratqan Iye sizlerge hám ata-babalarıńızǵa ant ishkenindey, sizlerdi Qanan jerine aparıp, sizlerge sol jerdi bergende, 12qarınnan birinshi shıqqanlardıń hámmesin Jaratqan Iyege baǵıshlańlar. Mallarıńızdıń birinshi tuwılǵan barlıq erkek tólleri Jaratqan Iyege tiyisli. 13Eshektiń hár bir birinshi tuwılǵan tóliniń ornına bir qozı berip, satıp alıńlar. Eger olay etpeseńiz, gúrreniń moynın sındırıń. Barlıq tuńǵısh ullarıńızdıń[†] qunın ótewińiz tiyis.

14Keleshekte ullarıńız sizlerden: «Bunıń mánisi qanday?» – dep sorasa, olarǵa bılay dep juwap berińler: «Jaratqan Iye bizlerdi qúdiretli qolı menen Mısırdan, bizler qul bolǵan elden alıp shıqtı[+]. 15Faraon[†] bizlerdi jibermey, qaysarlıq kórsetkende, Jaratqan Iye Mısırda adamlardıń hám mallardıń barlıq tuńǵıshların óltirdi. Sonlıqtan mallardıń tuńǵısh tóllerin Jaratqan Iyege qurbanlıqqa[†] beremiz, al tuńǵısh ullarımız ushın qun tóleymiz». 16Bul rásim qolıńızda bir belgi, esińizde saqlanatuǵın yadnama bolsın. Sebebi Jaratqan Iye sizlerdi qúdiretli qolı menen Mısırdan alıp shıqtı.


Jaratqan Iyeniń Óz xalqına jol kórsetip barıwı

17Faraon izraillılardı jibergende, Quday[†]: xalıq urısqa duwshar bolatuǵının bilgende ókinip, Mısırǵa qaytıp ketpesin, dep filist xalqınıń[†] jeri arqalı ótetuǵın jol qısqaraq bolsa da, olardı ol jer arqalı alıp júrmedi[+]. 18Quday xalıqtı Qızıl teńizge shól jolı menen aylandırıp apardı. Izraillılar Mısırdan qarıw-jaraq penen shıqqan edi. 19Muwsa Yusuptiń súyeklerin de ózi menen birge alıp shıqqan edi. Óytkeni Yusup izraillılarǵa ant ishtirip: «Quday sizlerge sózsiz názer saladı. Sonda súyeklerimdi bul jerden alıp ketińler», – dep násiyatlap ketken edi[+].

20Izraillılar Sukkottan shıǵıp, shól shetindegi Etamǵa ornalastı[+]. 21Olardıń kúni-túni jol júriwi ushın, Jaratqan Iye kúndiz minara sıyaqlı bult bolıp jol kórsetip, túnde minara sıyaqlı ot bolıp jollarına jarıq túsirip, olardı baslap júrdi[+]. 22Kúndiz bult, túnde ot xalıqtıń aldınan bir dem de uzaqlamadı.

#### 14

1Sońınan Jaratqan Iye[†] Muwsaǵa bılay dedi:

2– Izraillılarǵa[†] ayt, olar izge qaytıp, Piy-Haxirottıń qasına, Migdol menen teńiz arasına, Baal[†]-Sefonnıń qarsısındaǵı teńiz jaǵasına ornalassın[+]. 3Sonda faraon:[†] «Izraillılar el gezip, adasıp ketti, olar shól qorshawında qaldı», – dep oylaydı. 4Men faraonnıń júregin qatal qılaman hám ol izraillılardıń izinen quwadı. Solay etip, Men faraondı hám onıń pútkil áskerlerin jeńip, Óz saltanatımdı kórsetemen. Sonda mısırlılar[†] Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip aladı.

Izraillılar aytılǵandı isledi. 5«Izrail xalqı qashıp ketipti», – degen xabar Mısır patshasına jetkende, ol hám onıń xızmetkerleri izraillılar tuwralı kóz qarasların ózgertip: «Bizler ne islep qoydıq? Izraillılardı jiberemiz dep, qullarımızdan ayırıldıq-ǵo!» – desti. 6Faraon óziniń sawash arbasın jektirip, láshkerlerin tayarladı. 7Ol altı júz saylandı sawash arbasın, Mısırdıń basqa barlıq sawash arbaların hám olardıń basshıların janına aldı. 8Jaratqan Iye Mısır patshası faraonnıń júregin qatal qılıp qoydı. Ol nıq qádem atıp baratırǵan izraillılardıń izinen quwıp ketti[+]. 9Mısırlılar faraonnıń pútkil áskerleri, atlarǵa jegilgen sawash arbaları hám onıń ústindegi áskerleri menen izraillılardıń izine túsip, teńiz jaǵasına, Piy-Haxirot jaqınına, Baal-Sefonnıń qarsısına ordasın qurǵan izraillılarǵa jetip aldı.

10Faraon jaqınlasıp qaldı. Izraillılar artına burılıp qarasa, mısırlılardıń izlerinen quwıp kiyatırǵanın kórdi. Sonda olardıń zárreleri ushıp, Jaratqan Iyege[†] páriyad etti. 11Olar Muwsaǵa bılay dedi:

– Mısırda qábir joqtay, bizlerdi shólde óliwge alıp keldiń be? Mısırdan alıp shıǵıp, bizlerge ne qılǵanıń? 12Mısırda bolǵanımızda, saǵan: «Bizlerdi tınıshımızǵa qoy, mısırlılarǵa xızmet ete bereyik», – degen joq pa edik? Shólde ólgennen góre, mısırlılarǵa qul bolǵanımız jaqsıraq edi-ǵo!

13Biraq Muwsa olarǵa:

– Qorqpańlar! Ornıńızda bekkem turıp, Jaratqan Iyeniń búgin sizlerdi qalay qutqaratuǵının kórińler. Búgin ózlerińiz kórip turǵan mısırlılardı endi hesh qashan kórmeysizler. 14Jaratqan Iye sizler ushın urısadı. Al sizler tınısh tursańız boldı, – dedi[+].

15Sonda Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

– Nege Maǵan páriyad etip atırsań? Izraillılarǵa ayt, alǵa qaray jıljıy bersin. 16Al sen tayaǵıńdı kóterip, onı teńizdiń ústine qaray soz da, suwdı qaq ayır. Sonda izraillılar teńizdiń ishinen qurǵaq jer arqalı júrip ótedi. 17Men mısırlılardıń júregin qatal qılaman. Olar izraillılardıń izinen quwadı. Men faraondı, onıń barlıq áskerlerin, sawash arbaların hám onıń ústindegi áskerlerin jeńip, Óz saltanatımdı kórsetemen. 18Faraon, onıń sawash arbaları hám onıń ústindegi áskerleri sebepli saltanatqa eriskenimde, mısırlılar Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip aladı.

19Izrail ordasınıń aldında baratırǵan Qudaydıń perishtesi[†] ornın ózgertip, artqa ótti. Xalıqtıń aldındaǵı minara sıyaqlı bult ta ornın ózgertip, artqa, 20Mısır áskerleriniń hám Izrail xalqınıń ortasına barıp turdı. Bult mısırlılar tárepte qarańǵılıq ornatıp, izraillılar tárepti jaqtı qılıp turdı. Sol sebepten tún boyı eki tárep bir-birine jaqınlasa almadı.

21Muwsa qolın teńizdiń ústine qaray sozdı. Jaratqan Iye pútkil tún boyı shıǵıstan kúshli samal estirip, teńiz suwın izge iyterdi hám teńizdi qurǵaq jerge aylandırdı. Suw ekige bólindi[+]. 22Izraillılar qurǵaq jerdi basıp, teńizdiń ortasınan ótti. Teńiz suwı oń hám shep tárepte olarǵa diywal bolıp turdı. 23Al mısırlılar olardıń izinen quwdı, faraonnıń barlıq atları, sawash arbaları hám onıń ústindegi áskerleri teńizdiń ishine kirip ketti. 24Tań atarda Jaratqan Iye minara sıyaqlı ot hám bult ishinen Mısır ordasına názerin taslap, olardı albıratıp tasladı. 25Quday[†] olardıń sawash arbalarınıń dóńgeleklerin shıǵarıp taslaǵanda, olar zorǵa qozǵaldı. Sonda mısırlılar: «Izraillılardan qashayıq. Óytkeni olar ushın Jaratqan Iyeniń Ózi bizlerge qarsı urısıp atır», – desti.

26Keyin Jaratqan Iye Muwsaǵa:

– Qolıńdı teńizdiń ústine qaray soz. Suwlar mısırlılardı, olardıń sawash arbaların hám onıń ústindegi áskerlerin basıp ketsin, – dedi. 27Solay etip, Muwsa qolın teńizdiń ústine qaray sozdı hám tańǵa jaqın teńiz óz halına qayttı. Sonda qashıp atırǵan mısırlılar suwǵa duwshar bolıp, Jaratqan Iye olardı teńizdiń ishine batırıp jiberdi. 28Óz halına qaytqan suw sawash arbalardı, onıń ústindegi áskerlerdi, yaǵnıy izraillılardıń izinen teńizge túsken faraonnıń pútkil áskerlerin jutıp ketti. Olardan birde bir adam aman qalmadı.

29Al izraillılar bolsa, teńizdiń ishinen qurǵaq jer arqalı júrip ótken edi. Suwlar oń hám shep tárepte turıp, olarǵa diywal bolǵan edi[+]. 30Jaratqan Iye sol kúni izraillılardı mısırlılardıń qolınan qutqardı. Izraillılar mısırlılardıń teńiz jaǵasında ólip jatırǵanın kórdi. 31Jaratqan Iyeniń mısırlılarǵa kórsetken ullı qúdiretin kórgen Izrail xalqı Jaratqan Iyeden qorqıp, Oǵan hám Onıń qulı Muwsaǵa isendi.

#### 15


Qutqarılıw jırı

1Sonnan soń, Muwsa hám izraillılar[†] Jaratqan Iyege[†] mına jırdı ayttı:

«Jırlayman Jaratqan Iyeni,
Sebebi eristi Ol saltanatlı jeńiske,
Atlardı da, sawash arbadaǵılardı da ılaqtırdı teńizge[+].

2Jaratqan Iye[†] kúsh-qúdiretim meniń,
Qutqarıwǵa[†] keldi Ol meni,
Ol meniń Qudayım.
Alǵıslar aytaman Oǵan,
Ol meniń ákemniń Qudayı,
Ullılayman Onı men[+].
3Jaratqan Iye jawıngerdur,
Atı Onıń – Jaratqan Iye[+].
4Ol faraonnıń[†] sawash arbaların,
Hám láshkerlerin attı teńizge.
Ǵarq boldı Qızıl teńizge,
Onıń saylandı láshkerbasıları da.
5Tereń suwlar qapladı olardı,
Batıp ketti tas sıyaqlı tuńǵıyıqqa.

6Seniń oń qolıń, Jaratqan Iye,
Qúdiretli kúshke iyedur.
Seniń oń qolıń, Jaratqan Iye,
Tas-talqan eter dushpandı[+].
7Ájayıp ullılıǵıń menen,
Saǵan qarsı shıqqanlardı,
Jer menen jeksen qılasań,
Jibereseń olarǵa ǵázebińdi,
Saban sıyaqlı kúydirip, kúl qılasań olardı.
8Murnıńnıń deminen,
Jıynaldı suwlar bir jerge.
Diywal sıyaqlı bolıp tolqınlar,
Teńiz qoynında qatıp qaldı[+].
9Sonda dushpan bılay dedi:
„Uslayman olardı izinen quwıp,
Oljanı bólemen kewlimdi toq qılıp,
Qıraman olardı qılıshımdı jalańashlap“.
10Demiń menen úplep ediń,
Qapladı teńiz olardı.
Qorǵasınday battı ullı suwlarǵa.

11Jaratqan Iye, qudaylar arasında Saǵan uqsaǵanı bar ma?
Sen sıyaqlı muxaddeslikte[†] ullı, aybatı menen alǵısqa ılayıq bolǵan,
Káramatlar jaratıwshı bar ma[+]?
12Sozıp ediń oń qolıńdı,
Jutıp ketti jer olardı.

13Óziń qutqarǵan xalqıńdı,
Jetelediń súyispenshiligiń menen,
Alıp bardıń qúdiretiń menen muxaddes mákanıńa.
14Qaltırasar esitip milletler,
Qorqınısh biyledi Filistiya xalqın.[†]
15Húreyleri ushadı Edom[†] biyleriniń,
Dirildi basar Moab[†] kósemlerin,
Pútkil Qanan[†] turǵınlarınıń ruwxı tústi[+].
16Júregi suwlar hám qorqıw basar olardı,
Seniń xalqıń ótip ketkenshe, Jaratqan Iye,
Sen iyelik etken xalıq ótip ketkenshe,
Bilegińniń kúshi aldında tas bolıp tilsiz qatıp qalar.
17Jaratqan Iye! Aparasań xalqıńdı Óz tawıńa,
Jaylastırasań Óziń mákan qılıp alǵan jerge,
Qollarıń menen qurǵan muxaddes mákanǵa, Iye![+]
18Húkimdarlıq qılar sheksiz hám máńgige Jaratqan Iye»[+].


Máriyamnıń jırı

19Faraonnıń atları, sawash arbaları hám onıń ústindegi áskerleri teńiz ishine kirgende, Jaratqan Iye suwlardı olardıń ústine qaytarıp ákeldi. Al izraillılar teńizdiń ishinen qurǵaq jer arqalı júrip ótti.

20Xaronnıń ájapası payǵambar[†] Máriyam qolına dáp aldı. Basqa barlıq hayallar da dáp alıp, oynawı menen onıń izine erdi[+]. 21Máriyam naqırattı qaytalap bılay dep jırladı:

«Jırlań Jaratqan Iyeni,
Sebebi eristi Ol saltanatlı jeńiske.
Atlardı da, atlılardı da ılaqtırdı teńizge»[+].


Ashshı suw

22Muwsa izraillılardı Qızıl teńizden baslap shıqqannan soń, olar Shur shóline bardı hám shólde úsh kún júrse de, suw taba almadı[+]. 23Sońınan olar Mara degen jerge bardı. Biraq Maranıń suwı ashshı bolǵanlıqtan, olar ishe almadı. Sonlıqtan sol jer Mara[*] dep ataldı. 24Sonda xalıq Muwsaǵa: «Ne ishemiz?» – dep narazı bolıp, tońqılday basladı.

25Muwsa Jaratqan Iyege jalbarındı. Jaratqan Iye oǵan bir aǵashtı kórsetti. Muwsa onı suwǵa ılaqtırıp jibergende, suw dushshı bolıp qaldı.

Sol jerde Jaratqan Iye xalıq ushın qaǵıyda hám nızam berdi hám olardı sınadı. 26Jaratqan Iye olarǵa bılay dedi:

– Eger sizler Qudayıńız Jaratqan Iyeniń, yaǵnıy Meniń sózimdi dıqqat penen tıńlap, názerimde tuwrı bolǵan islerdi isleseńler, buyrıqlarıma qulaq asıp, hámme qaǵıydalarımdı orınlasańlar, mısırlılarǵa[†] bergen keselliktiń hesh birin sizlerge bermeymen. Sebebi Men – sizlerge shıpa beriwshi Jaratqan Iyemen[+].

27Sonnan keyin, olar Elimge keldi. Sol jerde on eki bulaq hám jetpis palma aǵashı bar edi. Solay etip, olar suw jaǵasına ornalastı[+].

#### 16


Manna hám bódeneler

1Izrail[†] xalqınıń pútkil jámiyeti Elimnen shıqtı. Olar Mısırdan[†] shıqqanınan keyingi ekinshi aydıń on besinshi kúni Elim hám Sinay arasında jaylasqan Sin shóline keldi[+]. 2Shólde hámmesi Muwsa menen Xaronǵa narazı bolıp, 3olarǵa bılay dep tońqıldadı:

– Qánekey, Mısırda-aq Jaratqan Iyeniń[†] qolınan ólip qoya qoyǵanda bolar edi. Hesh bolmasa, ol jerde gósh salınǵan qazanlardıń qasında otırıp, toyǵanımızsha nan jer edik. Biraq sizler pútkil xalıqtı ashlıqtan óltiriw ushın, bizlerdi usı shólge alıp keldińiz[+].

4Sonda Jaratqan Iye[†] Muwsaǵa bılay dedi:

– Mine, Men sizlerge aspannan nan jawdıraman. Xalıq hár kúni shıǵıp, bir kúnlik nanın jıynap alsın. Usılayınsha Men olardı sınap, olardıń Meniń kórsetpelerim boyınsha jasaytuǵının yamasa jasamaytuǵının kórejaqpan. 5Al altınshı kúni[*] olar hár kúni jıynaǵanınan eki ese artıq qılıp toplap, tayarlap qoysın.

6Muwsa menen Xaron pútkil izraillılarǵa bılay dedi:

– Sizlerdi Mısırdan Jaratqan Iyeniń Ózi alıp shıqqanın búgin keshte bilip alasızlar. 7Al erteń azanda Jaratqan Iyeniń saltanatın kóresizler. Sebebi Ol sizlerdiń Ózine narazı bolıp, tońqıldaǵanıńızdı esitti. Biraq bizlerge narazı bolatuǵınday, bizler kim bolıppız[+]?

8Keyin Muwsa bılay dedi:

– Keshqurın sizlerge jew ushın gósh, azanda toyǵanıńızsha nan berilgende, sizler Jaratqan Iyeniń saltanatın kóresizler. Óytkeni Jaratqan Iye sizlerdiń Ózine qarsı narazılıq bildirgenińizdi esitti. Al bizler kim bolıppız? Sizler bizlerge emes, al Jaratqan Iyege narazılıq bildirip atırsızlar.

9Keyin Muwsa Xaronǵa:

– Izrail xalqınıń pútkil jámiyetine ayt, Jaratqan Iyeniń aldına kelsin. Sebebi Jaratqan Iye olardıń tońqıldıların esitti, – dedi.

10Xaron Izrail xalqınıń pútkil jámiyetine usılardı aytıp turǵanda, olar shólge qaradı. Sonda Jaratqan Iyeniń saltanatı bult ishinde kórindi.

11Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

12– Men izraillılardıń tońqıldıların esittim. Olarǵa mınaday dep ayt: «Keshqurın gósh jep, azanda nanǵa toyatuǵın bolasızlar. Sonda sizler Meniń – Qudayıńız Jaratqan Iye ekenimdi bilip alasızlar».

13Keshqurın bódeneler ushıp kelip, ordanı basıp ketti. Al azanda ordanıń átirapın shıq qapladı[+]. 14Shıq kepkende, shóldegi jerdiń betinde qırawǵa uqsaǵan, mayda dán sıyaqlı bir nárse kórindi. 15Bunı kórgende, izraillılar bir-birinen: «Bul ne?» – dep sorastı. Sebebi olar bunıń ne ekenin bilmeytuǵın edi.

Muwsa olarǵa:

– Bul – Jaratqan Iyeniń sizlerge jew ushın bergen nanı. 16Jaratqan Iye bılay dep buyıradı: «Hár bir adam jey alǵandayın jıynap alsın. Shatırıńızdaǵı hár bir adam ushın bir omerden[*] alıńlar»[+].

17Izraillılar solay islep, kimisi kóp, kimisi az jıynadı. 18Omer menen ólshegende, kóp jıynaǵannıń artıǵı, az jıynaǵannıń kemisi bolmadı. Hár bir adam jey alatuǵın muǵdarda jıynaǵan edi[+].

19Muwsa olarǵa:

– Hesh kim onnan azanǵa deyin bir túyir qaldırmasın, – dedi.

20Degen menen, ayırımlar Muwsanı tıńlamay, azanǵa deyin qaldırǵanda, ol qurtlap, sasıy basladı hám Muwsanıń olarǵa ǵázebi keldi.

21Hár kúni azanda hár bir adam ózi jey alatuǵın muǵdarda jıynaytuǵın edi. Al quyash qızǵan waqıtta jerde qalǵanları erip ketetuǵın edi. 22Altınshı kúni adam basına eki omerden, yaǵnıy eki ese jıynaytuǵın edi. Jámiyet basshıları kelip, awhaldı Muwsaǵa bildirdi. 23Muwsa olarǵa bılay dedi:

– Jaratqan Iyeniń buyrıǵı mınaw: erteń Jaratqan Iyege arnalǵan tolıq dem alatuǵın muxaddes[†] Shabbat kúni.[†] Sonıń ushın, búgin pisiretuǵınıńızdı pisirip, qaynatatuǵınıńızdı qaynatıp alıńlar. Al awısıp qalǵanın azanǵa deyin saqlap qoyıńlar[+].

24Muwsanıń buyırǵanınday, xalıq awısıp qalǵandı azanǵa deyin saqlap qoyǵanda, ol sasımadı da, qurtlap ta ketpedi. 25Sonda Muwsa olarǵa bılay dedi:

– Awısıp qalǵandı búgin jeńler. Sebebi búgin Jaratqan Iye ushın Shabbat kúni. Búgin daladan manna taba almaysızlar. 26Sizler onı altı kún jıynańlar. Biraq jetinshi kúni bolǵan Shabbat kúni ol ulıwma bolmaydı.

27Jetinshi kúni ayırımlar nan jıynaw ushın sırtqa shıqqanda, hesh nárse taba almadı. 28Sonda Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

– Qashanǵa shekem buyrıqlarım hám kórsetpelerimdi orınlawdan moyın tawlaysızlar? 29Minekey, Men sizlerge Shabbat kúnin berdim. Sonlıqtan altınshı kúni sizlerge eki kúnlik nan berip atırman. Jetinshi kúni hár bir adam qay jerde jasap atırǵan bolsa, sol jerde qalsın, sırtqa shıqpasın.

30Solay etip, xalıq jetinshi kúni dem aldı.

31Izraillılar sol nandı manna[*] dep atadı. Onıń kórinisi kinza tuqımı sıyaqlı bolıp, dámi pal qosılǵan shórekke uqsaytuǵın edi. 32Muwsa xalıqqa bılay dedi:

– Jaratqan Iye bılay dep buyıradı: «Sizlerdi Mısırdan alıp shıqqanımda, Meniń sizlerge shólde bergen nanımdı keleshek áwladlardıń kóriwi ushın, onıń bir omerin saqlap qoyıńlar».

33Muwsa Xaronǵa:

– Bir ıdıstı alıp, ishine bir omer manna sal. Keleshek áwladlarǵa saqlanıp qalıwı ushın, onı Jaratqan Iyeniń aldına qoy, – dedi.

34Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa buyırǵanınday, Xaron mannanı saqlap qoyıw ushın, onı Kelisim sandıǵınıń[†] aldına qoydı.

35Izraillılar mákan etilgen Qanan[†] jerine jetip barǵansha, qırıq jıl manna jedi[+]. 36Bir omer efanıń[*] onnan bir bólegine tuwrı keletuǵın edi.

#### 17


Jartastan aqqan suw

1Sońınan Izrail[†] xalqınıń pútkil jámiyeti Jaratqan Iyeniń[†] buyrıǵı boyınsha Sin shólinen shıqtı da, bir jerden ekinshi jerge kóship-qonıp júrip, Refidimge ornalastı. Degen menen, ol jerde ishetuǵın suw joq edi[+]. 2Olar Muwsaǵa:

– Bizlerge ishetuǵın suw ber, – dep urıstı.

– Nege maǵan urısıp atırsızlar? Nege Jaratqan Iyeni sınap atırsızlar? – dedi olarǵa Muwsa[+].

3Biraq xalıq shóllegenlikten, Muwsaǵa narazı bolıp:

– Bizlerdi ne ushın Mısırdan[†] alıp shıqtıń? Bizlerdi, balalarımızdı hám mallarımızdı shólden óltiriw ushın ba? – dep tońqıldadı.

4Muwsa Jaratqan Iyege dad salıp:

– Bul xalıqqa ne isleyin? Birazdan soń, olar meni tas boran qılıp óltiredi-ǵo! – dedi[+].

5Jaratqan Iye[†] Muwsaǵa bılay dedi:

– Xalıqtıń aldına ót. Nil dáryasın urǵan tayaǵıńdı al da, Izrail aqsaqallarınıń ayırımların izińe ertip, alǵa qaray júr. 6Mine, Men Xoreb tawındaǵı bir jartastıń[†] ústinde, seniń aldıńda turaman. Sen jartastı urǵanıńda, suw atlıǵıp shıǵadı hám xalıq suw ishedi.

Muwsa Izrail aqsaqallarınıń kóz aldında solay isledi[+].

7Solay etip, ol sol jerdi Massa[*] hám Meriba[*] dep atadı. Sebebi izraillılar sol jerde Muwsa menen urısıp: «Aramızda[†] Jaratqan Iye bar ma eken, ya joq pa eken?» – dep Jaratqan Iyeni sınaǵan edi.


Amaleklerdiń jeńiliske ushırawı

8Amalekler[†] kelip, Refidimde izraillılarǵa urıs ashtı[+]. 9Sonda Muwsa Eshuaǵa:

– Xalıq ishinen adamlardı saylap al da, barıp, amalekler menen urıs. Erteń men qolıma Qudaydıń tayaǵın uslap, tóbeshiktiń basında turaman, – dedi.

10Eshua Muwsanıń aytqanın islep, amalekler menen urıstı. Sol waqıtta Muwsa, Xaron hám Xur tóbeshiktiń basına shıqtı. 11Muwsa qolın kótergende izraillılar, al túsirgende amalekler ústin kele berdi. 12Biraq Muwsanıń qolları sharshap qaldı. Sonda olar bir tas ákelip, Muwsanıń astına qoydı. Muwsa tastıń ústine otırdı. Bir jaǵında Xaron, ekinshi jaǵında Xur Muwsanıń qolların joqarı kóterip turdı. Quyash batqansha, Muwsanıń qolları bekkem kóterilip turdı. 13Solay etip, Eshua amaleklerdi qılıshtan ótkizip, olardı jeńdi.

14Sońınan Jaratqan Iye Muwsaǵa:

– Estelik bolıp qalıwı ushın, bunı kitapqa jazıp qoy. Eshuanıń qulaǵına quyıp qoy, Men amaleklerdiń atın jer júzinen pútkilley joq qılaman, – dedi[+].

15Muwsa bir qurbanlıq[†] orın qurıp, onıń atın «Jaratqan Iye meniń bayraǵım» dep qoydı. 16Keyin ol bılay dedi: «Jaratqan Iyeniń taxtına qarsı qol kótergeni ushın, Ol áwladlar dawamında amaleklerge qarsı urısadı».

#### 18


Itronıń Muwsaǵa keliwi

1Muwsanıń qáyin atası midyanlı[†] ruwxaniy[†] Itro Qudaydıń Muwsa ushın hám Óz xalqı Izrail[†] ushın islegen hámme islerin, Jaratqan Iyeniń[†] izraillılardı Mısırdan[†] qalay alıp shıqqanın esitti[+].

2-3Burın Muwsa hayalı Sipporanı eki ulı menen tórkinine qaytarıp jibergende, Itro olardı qabıl etken edi. Muwsa: «Men – jat elde kelgindi adam edim», – dep, ullarınıń birin Gershom dep ataǵan edi. 4Al ekinshi ulına: «Ata-babalarımnıń Qudayı maǵan járdem etip, meni faraonnıń[†] qılıshınan qutqardı», – dep, Eliezer[*] dep at qoyǵan edi.

5Sonda Muwsanıń hayalın hám ulların ertken qáyin atası Itro Qudaydıń tawına, Muwsa qonıs basqan shólge keldi. 6Ol Muwsaǵa: «Men – qáyin atań Itroman, hayalıń menen eki ulıńdı alıp saǵan kiyatırman», – dep xabar jiberdi.

7Muwsa qáyin atasın kútip alıp, onıń aldında tájim etti hám onı súydi. Olar bir-birinen hal-awhal sorasıp bolıp, shatırǵa kirdi. 8Muwsa qáyin atasına Jaratqan Iyeniń Izrail xalqı ushın faraon menen mısırlılarǵa neler islegenin, ózleriniń jolda kórgen qıyınshılıqların hám Jaratqan Iyeniń olardı qalay qutqarǵanın birme-bir aytıp berdi.

9Itro Jaratqan Iyeniń izraillılarǵa islegen jaqsılıqlarına hám olardı mısırlılardıń qolınan qutqarǵanına quwandı. 10Itro bılay dedi:

– Sizlerdi mısırlılardıń hám faraonnıń qolınan qutqarıp, xalıqtı mısırlılardıń moyıntırıǵınan azat qılǵan Jaratqan Iyege alǵıslar bolsın. 11Endi men Jaratqan Iyeniń barlıq qudaylardan ullı ekenin bildim. Óytkeni Ol izraillılarǵa menmenlik qatnasta bolǵan mısırlılardan ústin shıqtı[+].

12Itro Qudayǵa jandırılatuǵın qurbanlıq[†] hám basqa qurbanlıqlar ákelip berdi. Xaron hám Izraildıń pútkil aqsaqalları Muwsanıń qáyin atası menen Qudaydıń aldında awqatlanıw ushın keldi.


Itronıń keńesi

13Erteńine Muwsa xalıqqa qazılıq etiw ushın óz ornına otırdı. Xalıq azannan keshke shekem onıń aldında tik ayaqta turdı.

14Qáyin atası Muwsanıń xalıqqa qılǵan bul isin kórip:

– Xalıqqa bul ne islegeniń? Nege jalǵız óziń qazılıq etip otırsań? Nege hámme azannan keshke shekem seniń aldıńda tur? – dedi.

15Muwsa oǵan bılay dedi:

– Óytkeni xalıq Qudaydıń erkin biliw ushın, maǵan keledi. 16Qashan aralarında bir daw shıqsa, olar maǵan keledi. Men eki tárep arasında qazılıq qılıp, olarǵa Qudaydıń qaǵıydaların hám kórsetpelerin málim etemen.

17Qáyin atası oǵan bılay dedi:

– Bul isiń jaqsı emes. 18Sen ózińdi de, janıńdaǵı xalıqtı da sharshatıp taslaysań. Bul is sen ushın júdá awırlıq etedi, ol bir ózińniń qolıńnan kelmeydi[+]. 19Endi maǵan qulaq sal. Eger sen meniń keńesime ámel qılsań, Quday[†] saǵan yar boladı. Sen Quday aldında xalıq ushın wákil bolıp, olardıń dawlı islerin Qudayǵa jetkizip turıwıń kerek. 20Al xalıqqa Qudaydıń qaǵıydaların hám kórsetpelerin úyret. Qanday jol menen júrip, ne islew kerekligin olarǵa kórset. 21Bularǵa qosımsha, xalıq arasınan Qudaydan qorqqan, uqıplı, haram paydanı jek kóretuǵın isenimli adamlardı saylap al. Olardı xalıq ústinen mıńbasılar, júzbasılar, eliwbasılar hám onbasılar qılıp tayınla[+]. 22Olar bárqulla xalıqqa qazılıq etsin. Úlken dawlardı saǵan ákelsin, al kishilerin ózleri sheshsin. Usılay etip, olar awırmanlıqtı seniń menen bólisse, saǵan jeńil boladı. 23Eger sen Qudaydıń buyırǵanınday etip, usılay isleseń, onda shıday alasań hám hámme tınıshlıq penen úylerine qaytadı.

24Muwsa qáyin atasınıń sózin tıńlap, onıń aytqanlarınıń hámmesin orınladı. 25Ol izraillılar arasınan uqıplı adamlardı saylap alıp, olardı mıńbasılar, júzbasılar, eliwbasılar hám onbasılar qılıp, xalıqqa basshı etip tayınladı[+]. 26Olar xalıqqa bárqulla qazılıq etip, qıyın máselelerdi Muwsaǵa alıp keldi. Al kishigirim islerdi ózleri sheshti[+]. 27Keyin Muwsa qáyin atasın jolǵa shıǵarıp saldı. Itro óz eline qaytıp ketti.

#### 19


Izrail xalqı Sinay tawında

1Izraillılar[†] Mısırdan[†] shıqqannan keyingi úshinshi aydıń birinshi kúni Sinay shóline jetip keldi. 2Olar Refidimnen jolǵa shıqqan bolıp, Sinay shóline jetip kelgen edi. Olar sol jerde, Sinay tawınıń qarsısına shatırların tikti[+].

3Sonda Muwsa tawǵa, Qudaydıń dárgayına shıqtı. Jaratqan Iye[†] oǵan tawdan bılay dedi:

– Yaqıp[†] násiline, Izrail xalqına bılay de: 4«Mısırlılarǵa ne islegenimdi hám palapanların qanatları menen tasıǵan búrkit sıyaqlı, sizlerdi janıma ákelgenimdi kórdińler[+]. 5Al endi sózlerimdi dıqqat penen tıńlap, kelisimime[†] ámel qılsańlar, sizler barlıq xalıqlar ishinde Meniń ǵáziynem bolasızlar. Sebebi pútkil jer júzi Maǵan tiyisli[+]. 6Sizler Meniń ushın ruwxaniyler[†] patshalıǵı hám muxaddes[†] xalıq bolasızlar». Seniń izraillılarǵa aytatuǵın sózleriń usılar[+].

7Muwsa kelip, xalıq aqsaqalların shaqırıp aldı da, ózine Jaratqan Iyeniń[†] buyırǵan barlıq sózlerin olarǵa bildirdi. 8Pútkil xalıq bir awızdan: «Jaratqan Iyeniń aytqanlarınıń hámmesin orınlaymız», – dep juwap berdi. Muwsa xalıqtıń juwabın Jaratqan Iyege jetkizdi[+].

9Sonda Jaratqan Iye Muwsaǵa:

– Seniń menen sóyleskenimdi xalıqtıń esitiwi hám saǵan máńgige iseniwi ushın, Men saǵan bir qalıń bult ishinde kelemen, – dedi. Muwsa xalıqtıń sózlerin Jaratqan Iyege jetkizgende, 10Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

– Bar, búgin hám erteń xalıq páklensin. Olar kiyimlerin juwıp,[+] 11úshinshi kúni tayar bolsın. Óytkeni úshinshi kúni Men, Jaratqan Iye pútkil xalıqtıń kóz aldında Sinay tawına túsemen. 12Xalıq ushın tawdıń átirapına shegara sızıp, belgile hám olarǵa: «Abaylańlar, tawǵa shıǵıwshı bolmańlar, tawdıń etegine de jaqınlamańlar! Tawǵa bir jerin tiygizgen hár bir adam sózsiz óltiriledi. 13Sol adamǵa qol tiygizilmey, tas boran qılınıp, ya bolmasa oq jay menen óltiriledi. Haywan bolsa da, adam bolsa da, ol tiri qalmaydı», – dep ayt. Tek kárnay[†] uzaq shertilgende ǵana, olar tawǵa kóterile aladı[+].

14Sońınan Muwsa tawdan xalıqtıń qasına túsip, olarǵa pákleniwdi buyırdı. Hár bir adam kiyimlerin juwdı. 15Muwsa xalıqqa:

– Úshinshi kúni tayar bolıńlar. Bul waqıt ishinde hayallarıńızǵa jaqınlamańlar, – dedi.

16Úshinshi kúni tań atıwdan gúldirmama gúrkirep, shaqmaq shaqtı. Tawdıń ústin qalıń bult qaplap, bálent, kúshli dawıslı kárnay sesti esitildi. Ordadaǵı pútkil xalıq titirey basladı. 17Muwsa xalıqtı Quday[†] menen ushırastırıw ushın, ordadan baslap shıqtı. Olar tawdıń etegine kelip turdı. 18Quday Sinay tawına ot ishinde túskenlikten, pútkil taw tútep turǵan edi. Tawdan peshten shıqqanday tútin shıǵıp, pútkil taw qattı silkinip turǵan edi. 19Kárnay sesti barǵan sayın kúsheye berdi. Muwsa Qudayǵa sóyledi hám Quday da oǵan dawıslap juwap berdi. 20Jaratqan Iye Sinay tawınıń tóbesine túsip, Muwsanı tawdıń tóbesine shaqırdı. Muwsa sol jerge shıqtı. 21Jaratqan Iye oǵan bılay dedi:

– Tómen túsip, xalıqtı eskert. Meni kóriw ushın, shegaradan shıǵıp ketpesin. Bolmasa, kóbisi ólip qaladı[+]. 22Maǵan jaqınlasatuǵın ruwxaniyler de ózlerin páklesin. Bolmasa, olardı qırıp taslayman[+].

23Muwsa Jaratqan Iyege:

– Xalıq Sinay tawına shıǵa almaydı. Óytkeni Sen: «Tawdıń átirapına shegara sızıp, belgile hám tawdı muxaddes qıl», – dep eskertken ediń, – dedi.

24Jaratqan Iye oǵan:

– Tómen túsip, Xarondı óziń menen birge alıp kel. Biraq ruwxaniyler menen xalıq aldıma keliw ushın, shegaradan ótpesin. Bolmasa, olardı qırıp taslayman, – dedi. 25Solay etip, Muwsa tómen tústi de, xalıqqa usılardı aytıp berdi.

#### 20


On buyrıq


(Nzm 5:1-21)

1[•]Sonda Quday[†] mına sózlerdi ayttı:

2– Men – seni Mısırdan,[†] qul bolǵan jerińnen alıp shıqqan Qudayıń Jaratqan Iyemen.[†][+]

3Seniń Mennen basqa qudaylarıń bolmasın[+].

4Joqarıdaǵı aspanda, tómendegi jer júzinde hám jer astındaǵı suwlarda bolǵan hesh bir nárseniń kórinisin soǵıp, ózińe but jasama[+]. 5Olarǵa tabınba hám xızmet qılma. Sebebi Men – seniń Qudayıń Jaratqan Iye[†], qızǵanıwshı Qudayman. Meni jek kórgenlerdi ákesiniń gúnası ushın balaların, olardıń úshinshi, tórtinshi áwladına shekem jazalayman[+]. 6Biraq Meni súygenlerge hám buyrıqlarımdı orınlaǵanlarǵa mıńınshı urpaǵına deyin jaqsılıq qılaman[+].

7Qudayıń Jaratqan Iyeniń atın jónsiz tilińe alma. Óytkeni Jaratqan Iye Óziniń atın bosqa tilge alǵanlardı jazasız qaldırmaydı[+].

8Shabbat kúnin[†] muxaddes[†] tutıwdı este saqla[+]. 9Altı kún jumıs islep, barlıq islerińdi isle. 10Al jetinshi kún Maǵan, Qudayıń Jaratqan Iyege arnalǵan Shabbat kúni. Sol kúni hesh qanday is qılma. Ulıń da, qızıń da, qulıń da, shorıń da, mallarıń da, arańızdaǵı kelgindi adam da hesh qanday is qılmasın. 11Sebebi Men, Jaratqan Iye altı kún ishinde aspandı, jerdi, teńizdi hám olardaǵı pútkil barlıqtı jaratıp, jetinshi kúni dem aldım. Sonlıqtan Men Shabbat kúnin jarılqap, onı muxaddes qılıp ayırdım.

12Ata-anańdı húrmetle. Sonda Qudayıń Jaratqan Iyeniń saǵan beretuǵın jerinde ómiriń uzaq boladı[+].

13Adam óltirme[+].

14Neke hadallıǵın buzba[+].

15Urlıq isleme[+].

16Hesh kimge qarsı jalǵan gúwalıq berme[+].

17Hesh bir adamnıń úyin kúseme. Onıń hayalın, qulın, shorısın, ógizin, eshegin, hesh bir nársesin kúseme[+].

18Pútkil xalıq gúldirmamanı hám kárnay[†] sestin esitip, shaqmaqtı hám tawdıń basındaǵı tútindi kórgende, qorqqanınan qaltıray basladı. Olar uzaqta turıp, 19Muwsaǵa:

– Bizler menen óziń sóyles. Bizler seni tıńlaymız. Biraq Quday bizlerge sóylemesin. Bolmasa, ólip qalamız, – dedi[+].

20Muwsa xalıqqa:

– Qorqpańlar! Sebebi Quday sizlerdi sınaw ushın hám Onnan qorqıp, gúna[†] islemewińiz ushın keldi, – dedi.

21Xalıq uzaqta tura berdi, al Muwsa Quday turǵan tas túnek qarańǵılıqqa jaqınlastı.


Qurbanlıq orın haqqında

22Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

– Izraillılarǵa[†] bılay dep ayt: «Meniń sizlerge aspannan sóylegenimdi esittińler. 23Mennen basqa qudaylarıń bolmasın. Ózlerińizge gúmisten bolsa da, altınnan bolsa da, hesh qanday butlar soǵıp almańlar. 24Meniń ushın topıraqtan qurbanlıq[†] orın isleńler. Ol jerde qoy hám buǵalarıńızdı jandırılatuǵın qurbanlıq hám tatıwlıq qurbanlıǵı etip berińler. Maǵan sıyınıwıńız ushın Ózim tańlaǵan hár bir jerge barıp, sizlerdi jarılqayman. 25Eger Maǵan tastan qurbanlıq orın qurajaq bolsańız, jonılmaǵan taslardı qollanıńlar. Óytkeni tasqa qashaw tiygizseńiz, onı haramlaysızlar[+]. 26Jáne de, Maǵan arnalǵan qurbanlıq orınǵa tekshe arqalı shıqpańlar, bolmasa kóterilgenińizde jalańash jerińiz kórinip qalıwı múmkin».

#### 21


Qullar haqqında

1– Sen xalıqqa járiyalawıń kerek bolǵan nızamlar mınalar: 2eger sen evrey qul satıp alsań, ol altı jıl xızmet etip, jetinshi jılı esheyin azat etilsin[+]. 3Eger ol kelgende boydaq bolsa, jalǵız ketsin. Al úylengen bolsa, onda onıń hayalı da birge ketsin. 4Eger xojayını sol quldı úylendirgen hám hayalı oǵan ul-qız tuwıp bergen bolsa, onda hayalı hám balaları xojayınında qalıp, quldıń bir ózi ketsin.

5Biraq qul: «Men xojayınımdı, hayalımdı hám balalarımdı jaqsı kóremen, azatlıqqa shıqpayman», – dese, 6onda xojayını onı qazılardıń aldına alıp kelsin hám onı qapınıń yamasa qapınıń jaqlawına qoyıp, qulaǵın biz benen tessin. Sonda ol ómir boyı xojayınına qul bolıp qaladı[+].

7Eger kim de kim qızın shorılıqqa satsa, qız erkek qullar sıyaqlı azatlıqqa shıǵa almaydı. 8Eger xojayını sol qızdı hayallıqqa alıwdı niyet qılıp bolıp, onı jaqtırmay qalsa, onda qızdıń ákesi tárepinen qunı tólenip, qızdıń azat bolıwına ruxsat etsin. Biraq ózi aldaǵanı ushın, jat adamlarǵa satıwǵa haqısı joq. 9Eger ol qızdı ulına nekelese, onı óz qızınday kórsin. 10Al eger xojayını shorısına úylenip bolıp, jáne basqa hayal alsa, onda shorı hayalın azıq-awqattan, kiyim-kenshekten hám erli-zayıplılıq huqıqlarınan mahrum etpesin[+]. 11Eger ol usı úsh nárseden shorını mahrum qılsa, shorı qunı tólenbesten azat qılınsın.


Zorlıqqa qarsı nızamlar

12– Kim de kim birewdi urıp óltirse, onıń ózi de sózsiz óltirilsin[+]. 13Biraq eger ol bunı abaysızda islegen bolsa, Qudayıńız bolǵan Men usıǵan jol qoyǵan bolsam, onda sol adamnıń qashıp barıp, panalaytuǵın jerin Ózim belgilep beremen[+]. 14Al eger kim de kim janındaǵı adamdı qastan óltirip, Meniń qurbanlıq[†] ornıma qashıp barsa da, onı sol jerden shıǵarıp alıp, óltirińler[+].

15Kim de kim anasın yamasa ákesin ursa, ol sózsiz óltirilsin.

16Kim de kim birewdi urlap, onı satsa yamasa uslap tursa, ol sózsiz óltirilsin[+].

17Kim de kim anasın yamasa ákesin ǵarǵasa, ol sózsiz óltirilsin[+].

18Eki adam jánjellesip, birewi ekinshisin tas yamasa mush penen ursa, ol ólmegeni menen, tósek tartıp jatıp qalsa, 19keyin ornınan turıp, dalaǵa tayaq penen shıǵa alatuǵın bolsa, onda urǵan adam ayıpsız bolıp esaplanadı. Tek ol jaraqat alǵan adamǵa onı jumısınan qaldırǵanı ushın hám tolıq emleniwi ushın pul tólesin.

20Eger kim de kim qulın yamasa shorısın tayaq penen urıp óltirse, ol jazalansın. 21Biraq eger qul dárhal ólmey, al bir-eki kúnnen soń ólse, quldıń xojayını jazalanbasın. Sebebi qul onıń óz menshigi.

22Birewler tóbelesip atırıp, bir hámiledar hayaldı urıp alsa hám hayal shala tuwıp qoysa, biraq basqa zıyan kórmese, onda zıyan jetkizgen adam hayaldıń kúyewi talap qılǵan hám qazılar belgilegen muǵdarda qun tólesin. 23Al eger basqa zıyan jetkizilgen bolsa, janǵa jan, 24kózge kóz, tiske tis, qolǵa qol, ayaqqa ayaq alınıp, 25kúyik ushın kúydirilip, jaraqat ushın jaraqat salınıp, kógergen ushın kógertilsin[+].

26Eger kim de kim qulınıń yamasa shorısınıń kózine urıp, soqır qılsa, kózi ushın onı azatlıqqa shıǵarsın. 27Al eger qulınıń yamasa shorısınıń tisin sındırsa, tisi ushın onı azatlıqqa shıǵarsın.

28Eger bir er adamdı yamasa bir hayaldı ógiz súzip óltirse, ógiz tas penen urıp óltirilsin, al góshi jelinbesin. Ógizdiń iyesi ayıpsız bolıp esaplansın[+]. 29Biraq ógiz burınnan-aq súzewik bolıp, bul tuwralı eskertilgenine qaramay, iyesi ógizine kózqulaq bolmaǵan bolsa, ógiz bir er adamdı yamasa bir hayaldı óltirse, onda ógiz tas penen urıp óltirilsin. Ógizdiń iyesi de óltirilsin. 30Eger ógizdiń iyesine óz janın saqlap qalıwı ushın qun tólewine ruxsat etilse, ol talap qılınǵan qundı tolıǵı menen tólewi tiyis[+]. 31Eger ógiz ul balanı yamasa qız balanı súzip óltirse, onda da usı nızam qollanılsın. 32Eger ógiz bir quldı yamasa bir shorını súzip óltirse, onda olardıń xojayınına otız shekel[*] gúmis berilip, ógiz tas penen urıp óltirilsin.

33Eger kim de kim suw saqlanatuǵın shuqırdı[†] ashıq qaldırsa yamasa taza shuqır qazıp, onıń awzın jappay ketse hám sol shuqırǵa bir ógiz yamasa eshek túsip ketse, 34onda shuqırdıń iyesi maldıń qunın tólewi tiyis. Ol maldıń iyesine pul tólesin, al maldıń denesin ózine alsın[+].

35Eger bir adamnıń ógizi qońsısınıń ógizin súzip óltirip qoysa, onda olar tiri qalǵan ógizdi satıp, aqshasın hám óli ógizdiń góshin teń bólisip alsın. 36Eger ógizdiń súzewik ekeni burınnan-aq belgili bolsa da, iyesi oǵan kózqulaq bolmaǵan bolsa, onda ol ógizdiń ornına ógiz berip, ólgen maldı ózine alsın.

#### 22


Mal-múlik haqqında nızamlar

1– Eger kim de kim iri mal yamasa mayda mal urlap, onı soysa yamasa satıp jiberse, bir ógizdiń ornına bes ógiz, bir qoydıń ornına tórt qoy tólesin[+].

2Kim de kim túnde úyge urlıqqa túsip atırǵan urıǵa tap bolıp, onı urıp óltirse, tógilgen qan onıń moynına júklenbesin. 3Biraq eger waqıya quyash shıqqannan keyin bolsa, onda qan tókken adam ayıplı boladı. Urı urlaǵan nársesiniń qunın tolıq tólesin. Eger urınıń tóleytuǵın hesh nársesi bolmasa, urlaǵanların tólewi ushın, ol qul qılıp satılsın. 4Qara mal ma, eshek pe yamasa mayda mal ma, ne bolsa da, urlanǵan mal urınıń qolınan tiriley tabılsa, onda ol mal ushın eki ese qun tólesin[+].

5Eger kim de kim malların óz atızına yamasa júzim baǵına otlatıp qoyıp, mallarınıń basqa birewdiń atızına túsiwine jol qoysa, onda ol óz atızınıń yamasa baǵınıń eń jaqsı ónimlerinen tólesin.

6Eger birew ot jaǵıp, bul ottan tikenler alısıp ketip, bawlanǵan eginlerdi, atızdaǵı zúráátti yamasa pútkil egislikti jandırıp jiberse, onda ot jaqqan adam shıǵındı tolıq tólesin.

7Kim de kim qońsısına aqshasın yamasa zatların amanat etip berse, biraq sol nárseler qońsısınıń úyinen urlanıp, urı tabılsa, urı urlaǵan zatların eki ese etip tólesin. 8Al eger urı tabılmasa, úy iyesi qazılardıń aldına barıp, amanatqa qıyanet etpegenin aytıp ant ishsin. 9Qanday da bir dawlı nárse: iri mal, eshek, mayda mal, kiyim-kenshek, hár qanday joytılǵan nárse boyınsha: «Bul – meniki» degen talas bolsa, onda eki tárep máseleni qazılarǵa jetkizsin. Qazılar ayıplı dep tapqan adam qońsısına eki ese tólesin.

10Kim de kim qońsısına eshegin, iri malın, mayda malın yamasa qanday da bir malın amanat etip berse, sol mal ólip qalsa yamasa jaraqat alsa, ya bolmasa urlanıp, buǵan gúwa bolmasa, 11onda maldı amanatqa alǵan adam qońsısınıń malına qol tiygizbegenin aytıp, Jaratqan Iyeniń[†] atı menen ant ishsin. Maldıń iyesi bunı qabıl etsin hám qońsısı hesh nárse tólemesin[+]. 12Biraq alǵan adamnan sol mal urlanǵan bolsa, onda ol maldıń iyesine qun tólesin. 13Eger maldı bir jırtqısh haywan tilkimlep taslaǵan bolsa, onda baqqan adam tilkimlengen maldı dálil etip kórsetiwi tiyis hám sol mal ushın hesh nárse tólemesin.

14Eger kim de kim qońsısınan bir mal sorap alıp tursa, iyesi joqta mal jaraqat alsa yamasa ólip qalsa, alǵan adam mal ushın tolıq qun tólewi tiyis. 15Biraq iyesi maldıń qasında bolǵan bolsa, qarızǵa mal alǵan adam hesh nárse tólemesin. Al eger mal jallap alınǵan bolsa, onda jallanǵan bahası tóleniwi tiyis.


Jámiyetlik juwapkershilikler

16– Eger kim de kim atastırılmaǵan bir qızdı aldap, onıń menen jatsa, qız ushın qalıń mal berip, oǵan úyleniwi tiyis[+]. 17Eger ákesi qızın sol adamǵa beriwge ırazı bolmasa, onda ol qızlarǵa beriletuǵın qalıń mal muǵdarın tólesin.

18Sıyqırshı hayaldı tiri qaldırmańlar[+].

19Haywan menen jınısıy qatnas jasaytuǵın adam sózsiz óltirilsin[+].

20Jaratqan Iyeden basqa qudaylarǵa qurbanlıq[†] bergen adam joq qılınsın.

21Kelgindi adamǵa jábir berip, eziwshi bolmańlar. Sebebi sizler de Mısırda[†] kelgindi boldıńlar[+].

22Jesirler menen jetimlerge jábir bermeńler[+]. 23Eger jábir berseńiz, olar Maǵan jalbarınsa, olardıń nalaların sózsiz esitemen. 24Sonda Meniń ǵázebim lawlap, sizlerdi qılısh penen óltiremen. Aqıbetinde hayallarıńız jesir, al balalarıńız jetim bolıp qaladı[+].

25Meniń xalqımnan bir kámbaǵalǵa qarızǵa aqsha berseń, ósimge pul beriwshi sıyaqlı payız mindirme[+]. 26Eger qońsıńnıń shapanın girewge alsań, onı quyash batpastan burın qaytarıp ber[+]. 27Óytkeni sol shapan onıń jalǵız jamılatuǵın nársesi. Shapanı bolmasa, ol neni jamılıp uyıqlaydı? Solay etip, ol Maǵan jalbarınsa, onı esitemen. Sebebi Men miyrim[†]-shápáátlimen.

28Qudayǵa til tiygizbeńler. Xalqıńızdıń basshıların ǵarǵamańlar[+].

29Qırmanıńızdıń hám juwazlarıńızdıń zúráátin Mennen ayap, Maǵan alıp keliwdi keshiktirmeńler. Tuńǵısh ullarıńızdı[†] da Maǵan baǵıshlańlar[+]. 30Iri mal hám mayda mallarıńız benen de solay isleńler. Olar jeti kún anasınıń janında qalsın, al segizinshi kúni olardı Maǵan berińler[+].

31Sizler Meniń muxaddes[†] xalqım bolasızlar. Sonlıqtan dalada tilkimlenip taslanǵan haywandı jemeńler, onı iytlerge taslańlar[+].

#### 23


Ádillik haqqında

1– Mısh-mısh gáp tarqatpań. Jalǵan gúwalıq beriw arqalı, jaman adamǵa qol bermeń[+].

2Kópshilik jawızlıq islegende, olarǵa qosılmań. Dawlı iste gúwalıq bergenińizde kópshilikti jaqlap, ádillikti burmalamań. 3Kámbaǵal bolsa da, dawda onı jaqlamań[+].

4Eger dushpanıńızdıń joytılıp ketken ógizin yamasa eshegin tawıp alsańız, onı iyesine qaytarıp beriń[+]. 5Eger dushpanıńızdıń esheginiń júktiń awırlıǵınan jıǵılıp qalǵanın kórseńiz, onı sol halında taslap ketpey, oǵan járdem beriwińiz tiyis.

6Dawda kámbaǵaldıń isin sheshiwde ádillikti burmalamań[+]. 7Jala jabıwdan awlaq bolıń, ayıpsız hám haq adamdı ólimge húkim qılmań. Óytkeni Men nahaq adamdı aqlamayman[+].

8Para almań. Sebebi para kóretuǵın adamdı soqır etip, haq adamdı nahaqqa shıǵaradı[+].

9Kelgindi adamǵa jábir bermeń. Ózlerińiz de Mısır[†] jerinde kelgindi bolǵanıńız sebepli, kelgindi adamnıń jaǵdayınıń qanday ekenin bilesizler[+].


Jetinshi kún hám jetinshi jıl haqqında

10– Altı jıl boyı jerińizge tuqım sewip, zúráát jıynań. 11Al jetinshi jılı jerge dem beriń. Xalqıńız arasındaǵı kámbaǵallar ol jerden azıq tawıp jesin, olardan awısqanın jabayı haywanlar jesin. Júzim baǵıńız benen záytúnzarıńızǵa[†] da solay isleń[+].

12Altı kún jumısıńızdı islep, jetinshi kúni dem alıń. Usılayınsha ógizińiz hám eshegińiz dem alıp, shorıńızdıń ulı da, kelgindi adamıńız da hállenip alsın[+].

13Meniń sizlerge aytqanlarımnıń hámmesin orınlań. Basqa qudaylardıń atın aytıp shaqırmań, olardı tilińizge de almań[+].


Úsh bayram

14– Jılına úsh márte Meniń aldıma kelip bayram qılıń[+]. 15Sizlerge buyırǵanımday, abib ayınıń belgilengen kúnlerinde jeti kún ashıtqısız nan jep, Ashıtqısız nan bayramın[†] bayramlań. Sebebi sizler Mısırdan sol ayda shıqtıńlar.

Hesh kim aldıma qurı qol kelmesin[+].

16Atızǵa ekken biydaylarıńızdı jıynap baslaǵanıńızda, Zúráát bayramın[†] belgileń.

Al gúzde atızdan barlıq eginlerińizdi jıynap bolǵanıńızda, Jıyın-terim bayramın[†][*] belgileń[+].

17Barlıq erkeklerińiz jılına úsh márte Iyeń bolǵan Meniń, yaǵnıy Jaratqan Iyeniń[†] aldına keliwi kerek[+].

18Maǵan berilgen qurbanlıqtıń[†] qanın ashıtqı salınǵan nan menen bermeń.

Bayramda Maǵan arnap berilgen qurbanlıqtıń mayı azanǵa deyin qaldırılmasın.

19Jerińizdiń dáslepki óniminiń eń jaqsısın Qudayıńız Jaratqan Iyeniń Úyine[†] alıp keliń.

Ílaqtıń góshin óz anasınıń sútine pisirmeń[+].


Wáde hám eskertiwler

20– Mine, jolda sizlerdi qorǵawı hám sizlerdi Men tayarlap qoyǵan jerge aparıwı ushın, aldıńızdan bir perishte[†] jiberip atırman[+]. 21Oǵan dıqqatlı bolıp, sózine qulaq salıń. Oǵan qarsı shıqpań. Sebebi Ol Meniń atımnan háreket etkenlikten, qarsılıq kórsetkenińizge sabır etpeydi. 22Biraq onıń sózin dıqqat penen tıńlap, aytqanlarımnıń hámmesin orınlasańız, Men dushpanlarıńızǵa dushpan bolıp, sizlerge qarsı shıqqanlarǵa qarsı turaman[+]. 23Perishtem aldıńızda júrip, sizlerdi amor, xet, periz, qanan,[†] xiw hám ebuslardıń jerlerine alıp barǵanda, Men olardı joq etemen[+]. 24Sizler olardıń qudaylarına tabınıp, xızmet qılmań. Olardıń ádetlerin de úyrenbeń. Kerisinshe, olardıń qudayların qulatıp, kiyeli tasların[†] sındırıp taslań[+]. 25Sizler Qudayıńız Jaratqan Iyege, yaǵnıy Maǵan sıyınıń. Sonda Men sizlerdiń nan-suwlarıńızdı jarılqap, arańızdaǵı keselliklerdi joq etemen[+]. 26Elińizde túsik túsiretuǵın hám biyperzent hayal bolmaydı. Men sizlerge uzaq ómir beremen[+].

27Sizlerge qarsı shıqqan xalıqlardı Mennen qorqatuǵın qılaman hám olardı albıratıp taslayman. Dushpanlarıńız aldıńızdan qashatuǵın boladı[+]. 28Xiw, qanan hám xet xalıqların aldıńızdan quwıw ushın, eshek hárre jiberemen[+]. 29El qańırap qalıp, sizlerge zıyan beretuǵın jabayı haywanlardıń sanı kóbeyip ketpewi ushın, olardı bir jıl ishinde quwıp jibermeymen[+]. 30Sizler kóbeyip, sol eldi iyelik etemen degenshe, olardı az-azdan quwıp shıǵaraman.

31Shegarańızdı Qızıl teńizden filistler[†] mákan basqan teńizge deyin, qubladaǵı shólden Evfrat dáryasına deyin ornataman. Sol eldiń adamların sizlerge táslim etemen, sizler olardı aldıńızdan quwıp shıǵasızlar[+]. 32Olar hám olardıń qudayları menen kelisim[†] dúzbeń. 33Olardıń jerińizde jasawına jol qoymań. Bolmasa olar sizlerdi óz qudaylarına sıyındırıp, Maǵan qarsı gúna[†] islewge baslaydı hám sizlerdi duzaqqa túsiredi[+].

#### 24


Kelisimniń tastıyıqlanıwı

1Jaratqan Iye[†] Muwsaǵa bılay dedi:

– Sen, jáne de, Xaron, Nadab, Abihu hám Izrail[†] aqsaqallarınan jetpis adam tawǵa kóterilip, Meniń aldıma kelińler hám uzaqta turıp tájim etińler[+]. 2Tek sen ǵana Maǵan jaqınla, basqa hesh kim jaqın kelmesin. Xalıq seniń menen birge tawǵa shıqpasın.

3Muwsa barıp, Jaratqan Iyeniń[†] barlıq sózlerin hám nızamların xalıqqa bildirdi. Hámme bir awızdan:

– Jaratqan Iyeniń aytqanlarınıń hámmesin isleymiz, – dep juwap berdi[+]. 4Sonnan keyin Muwsa Jaratqan Iyeniń barlıq sózlerin jazıp qoydı.

Ol erteńine azanda tawdıń etegine qurbanlıq[†] orın qurdı. Izraildıń on eki urıwınıń belgisi retinde on eki tas ornattı. 5Sońınan ol Jaratqan Iyege arnap, jandırılatuǵın qurbanlıqlar berip, tatıwlıq qurbanlıǵı ushın buǵalardı soyıwǵa Izraildıń jas jigitlerin jiberdi. 6Muwsa qannıń yarımın lágenlerge quydı. Al qalǵan yarımın qurbanlıq orınǵa serpip jiberdi. 7Keyin kelisim[†] kitabın[*] alıp, xalıqqa oqıp berdi. Xalıq: «Jaratqan Iyeniń aytqanlarınıń hámmesin isleymiz, Oǵan qulaq asamız», – dedi.

8Sonda Muwsa lágenlerdegi qandı xalıqqa sewip: «Bul – usı aytılǵan hámme sózlerge tiykarlanıp, Jaratqan Iyeniń sizler menen dúzgen kelisiminiń qanı», – dedi[+].

9Sonnan soń, Muwsa, Xaron, Nadab, Abihu hám Izrail aqsaqallarınan jetpisi tawǵa shıǵıp, 10Izraildıń Qudayın kórdi. Qudaydıń ayaqları astına lazurit tasına uqsas, aspan sıyaqlı tınıq bir nárse tóselgen edi[+]. 11Izrail basshıları Qudaydı kórse de, Quday[†] olarǵa zıyan tiygizbedi. Olar sol jerde iship-jedi.


Muwsa Sinay tawında

12Jaratqan Iye Muwsaǵa:

– Tawǵa, Meniń janıma kelip, usı jerde kútip tur. Xalıqqa úyretiw ushın, tegis eki tasqa jazılǵan nızam hám buyrıqlardı beremen, – dedi[+].

13Solay etip, Muwsa hám onıń járdemshisi Eshua jolǵa atlandı. Muwsa Qudaydıń tawına shıǵıp baratırıp,[+] 14aqsaqallarǵa:

– Bizler qaytıp kelgenshe, usı jerde kútip turıńlar. Xaron menen Xur sizler menen birge boladı. Kimniń qanday isi bolsa, solarǵa aytsın, – dedi.

15Muwsa tawǵa shıqqanda, tawdı bult qapladı. 16Sonda Jaratqan Iyeniń saltanatı Sinay tawına tústi. Bult tawdı altı kún qaplap turdı. Jetinshi kúni Jaratqan Iye bulttıń ishinen Muwsanı shaqırdı. 17Izraillılarǵa Jaratqan Iyeniń saltanatı tawdıń tóbesinde jalmap jutatuǵın ot sıyaqlı bolıp kórindi[+]. 18Muwsa bult ishine kirip, tawǵa shıqtı. Ol qırıq kún hám qırıq tún tawda qaldı[+].

#### 25


Muxaddes shatır ushın beriletuǵın qurbanlıqlar

1[•]Jaratqan Iye[†] Muwsaǵa bılay dedi:

2– Izraillılarǵa[†] ayt, Maǵan názir alıp kelsin. Shın júregi menen bergen hár bir adamnıń názirin qabıl etińler. 3Olardan qabıl etetuǵın názirlerińiz mınalar: altın, gúmis, qola, 4júnnen iyirilgen qızǵısh kók, shım qızıl, qırmızı jipler hám hasıl zıǵır jibi, eshkiniń júni, 5qızılǵa boyalǵan qoshqar terisi, jumsaq teri hám akaciya aǵashı, 6shıralar ushın záytún[†] mayı, maylaw[†] rásimine arnalǵan may[†] hám xosh iyisli tútetki ushın xosh iyisli zatlar, 7bas ruwxaniydiń[†] efodına[†][*] hám qaltalı óńirshesine[†] taǵılatuǵın oniks hám qımbatbaha taslar.

8Arasında jasawım ushın, izraillılar Maǵan arnap, Muxaddes[†] mákan tayarlasın[+]. 9Muxaddes shatırdı[†] hám onıń buyımların Men saǵan kórsetken úlgige say qılıp isleńler.


Kelisim sandıǵına tiyisli kórsetpeler

10[•]– Akaciya aǵashınan sandıq isleńler. Onıń uzınlıǵı eki yarım shıǵanaq, eni bir yarım shıǵanaq hám biyikligi bir yarım shıǵanaq bolsın[+]. 11Sandıqtıń ishi-sırtın sap altın menen qaplat. Al ernegine altınnan jiyek saldır. 12Sandıq ushın tórt altın halqa quydırıp, tórt tuyaǵına ornattır: ekewi bir jaǵında, qalǵan ekewi ekinshi jaǵında bolsın. 13Sońınan akaciya aǵashınan sırıqlar isletip, olardı altın menen qaplat. 14Sandıqtı kóterip júriw ushın, sırıqlardı eki tárepindegi halqalardan ótkiz. 15Sırıqlar halqalardan ayırıp alınbay, hámme waqıt halqalarǵa kirgiziwli tursın. 16Men saǵan beretuǵın kelisim[†] buyrıqları jazılǵan eki tastı sandıqtıń ishine salıp qoy.

17Sandıqtıń qaqpaǵın da sap altınnan islet. Qaqpaqtıń uzınlıǵı eki yarım shıǵanaq, eni bir yarım shıǵanaq bolsın. 18Qaqpaqtıń eki shetine altınnan eki kerub[†][*] shókkishlep soqtır. 19Kerublardıń birewi qaqpaqtıń bir shetinde, al basqası ekinshi shetinde bolıp, olar qaqpaq penen bir tutas qılıp islensin. 20Kerublardıń joqarıǵa jayılǵan qanatları qaqpaqtı jawıp, júzleri bir-birine qarama-qarsı túrde qaqpaqqa qarap tursın. 21Qaqpaqtı sandıqtıń ústine, Men saǵan beretuǵın taslardı bolsa, sandıqtıń ishine qoy[+]. 22Men seniń menen sol jerde, Kelisim sandıǵınıń[†] ústindegi kerublar arasında, yaǵnıy qaqpaqtıń ústinde ushırasıp, izraillılar ushın saǵan buyrıqlar beremen[+].


Usınılǵan nanlar qoyılatuǵın stol

23[•]– Akaciya aǵashınan bir stol islet. Onıń uzınlıǵı eki shıǵanaq, eni bir shıǵanaq, al biyikligi bir yarım shıǵanaq bolsın. 24Stoldı sap altın menen qaplatıp, ernegine altın jiyek saldır. 25Stoldıń átirapına tórt eli bolǵan qaptal isletip, onı altın jiyek penen qaplat. 26Stol ushın tórt altın halqa isletip, olardı stoldıń tórt múyeshindegi tórt tuyaqqa ornat. 27Stoldı kóterip alıp júriwge arnalǵan sırıqlar ótkiziletuǵın halqalar qaptallarǵa jaqın ornatılsın. 28Sırıqlardı akaciya aǵashınan isletip, olardı sap altın menen qaplat. Stoldı usı sırıqlar járdeminde kóteretuǵın bolsın. 29Jáne de, stol ushın sap altınnan tabaqlar, tútetki salatuǵın tostaǵanlar, ishimlik sadaqaları[†] ushın gúzeler hám keseler islet. 30Meniń aldımdaǵı stolda bárqulla usınılǵan nanlar[†] tursın[+].


Shıra qoyǵısh

31[•]– Sap altınnan shıra qoyǵısh islet. Onıń ultanı, baldaǵı, shaqaları, gúlleri hám onıń gúlkeseleri menen gúltajları ózi menen bir tutas bolıp shókkishlep islensin. 32Shıra qoyǵıshtıń eki qaptalınan úsh-úshten, altı shaqa shıǵıp tursın. 33Shıǵıp turǵan hár bir shaqada badam gúline uqsas úsh gúl hám onıń gúlkeseleri menen gúltajları bolsın. 34Shıra qoyǵıshtıń baldaǵında badam gúline uqsas tórt gúl hám onıń gúlkeseleri menen gúltajları bolsın. 35Shıra qoyǵıshtan shıǵıp turatuǵın altı shaqanıń hár bir jubınıń astında úsh gúlkese izli-izinen dizilip tursın. 36Shıra qoyǵısh gúlkeseleri hám shaqaları menen bir tutas etip, sap altınnan shókkishlep islensin. 37Shıra qoyǵısh ushın jeti shıra islet. Shıralardı shıra qoyǵıshtıń aldı betine jaqtı túsirip turatuǵınday etip ornat. 38Piliklerdi tazalaytuǵın qısqıshlar menen ıdıslar da sap altınnan bolsın. 39Shıra qoyǵısh hám onıń barlıq buyımları bir talant[*] sap altınnan islensin. 40Abaylı bol, bulardıń hámmesin saǵan tawda kórsetilgen úlgiler boyınsha islet[+].

#### 26


Muxaddes shatırǵa tiyisli kórsetpeler

1[•]– Al Muxaddes shatırdı[†] on perdeden qur. Perdeler hasıl zıǵır jipten, júnnen iyirilgen qızǵısh kók, shım qızıl hám qırmızı jiplerden islenip, ústine kerublardıń[†] súwretleri sheberlik penen kestelensin. 2Hár bir perdeniń uzınlıǵı jigirma segiz shıǵanaq, eni tórt shıǵanaq bolsın. Hámme perdeniń ólshemi birdey bolsın. 3Perdeler besew-besewden bir-birine qosıp tigilsin. 4Birinshi bes perdeniń shetine qızǵısh kók jipten ilgekler islet. Ekinshi bes perdeniń shetine de solay islet. 5Birinshi bes perdeniń dáslepki perdesine eliw, ekinshi bes perdeniń sońǵı perdesine eliw ilgek tiktir. Ilgekler bir-birine qarama-qarsı jaylasqan bolsın. 6Jáne de, eliw altın ilmek isletip, olar járdeminde perdelerdi bir-birine biriktir. Sonda shatır bir tutas boladı.

7Muxaddes shatırdıń ústin jabıw ushın, eshki júninen on bir perde islet. 8Hár bir perdeniń uzınlıǵı otız shıǵanaq, eni tórt shıǵanaq bolsın. On bir perdeniń ólshemi birdey bolsın. 9Bes perdeni bir bólek, qalǵan altı perdeni bir bólek qılıp, bir-biri menen biriktir. Altınshı perdeni shatırdıń aldı betine eki qabatlap búklep qoyǵız. 10Solay etip, biriktirilgen eki bólek perdelerdi bir-birine qosıw ushın, hár bir bólektiń shetlerine eliw-eliwden ilgek islet. 11Taǵı da, qoladan eliw ilmek islet. Ilgeklerdi ilmekler menen ildirip, shatırdıń perdelerin bir tutas qılıp biriktir. 12Shatırdıń perdelerinen awısqan yarım perde shatırdıń art jaǵına asıp qoyılsın. 13Al perdelerdiń uzınlıǵınan awısqan bir shıǵanaq tawar shatırdıń eki jaǵınan tómen salbırap, shatırdı jawıp tursın. 14Shatır ushın qızılǵa boyalǵan qoshqar terisinen japqısh, onıń ústine jumsaq teriden sırtqı japqısh islet[+].

15[•]Akaciya aǵashınan shatır ushın tikkesine turatuǵın taxtaylar islet. 16Hár bir taxtaydıń uzınlıǵı on shıǵanaq, eni bir yarım shıǵanaq bolsın. 17Hár bir taxtaydıń astına bir-birine qatarlastırıp, eki tuyaqtan ózinen shıǵarıp islet. Shatırdıń hámme taxtayların usılay islet. 18Shatırdıń qubla tárepi ushın jigirma taxtay islet. 19Usı jigirma taxtaydıń astına qoyılatuǵın qırıq gúmis ultan islet. Hár bir taxtaydıń tuyaǵınıń astında bir ultannan bolıwı ushın, hár bir taxtayǵa eki ultannan islet. 20Shatırdıń arqa tárepi ushın jigirma taxtay islet. 21Al hár bir taxtaydıń astına eki ultannan qoyıw ushın, qırıq gúmis ultan islet. 22Shatırdıń batısqa qaraǵan art jaǵı ushın altı taxtay, 23shatırdıń artındaǵı múyeshler ushın eki taxtay islet. 24Bul múyeshlerdegi taxtaylar tómennen joqarıǵa deyin juplasıp, joqarıdaǵı bir halqa menen biriktiriledi. Eki múyesh te usılay islensin. 25Solay etip, segiz taxtay hám hár bir taxtaydıń astına eki ultannan qoyıw ushın, on altı gúmis ultan boladı.

26Akaciya aǵashınan shatırdıń bir tárepindegi taxtaylar ushın bes qada, 27ekinshi tárepindegi taxtaylar ushın bes qada hám artındaǵı, yaǵnıy batıs tárepindegi taxtaylar ushın da bes qada islet. 28Al taxtaylardıń orta belinen ótetuǵın qadalardı shatırdıń bir shetinen ekinshi shetine jetetuǵın qılıp islet. 29Taxtaylardı hám qadalardı altın menen qaplatıp, qadalar ótkeriletuǵın halqalardı altınnan islet.

30Muxaddes shatırdı tawda ózińe kórsetilgen úlgi boyınsha islet.

31[•]Júnnen iyirilgen qızǵısh kók, shım qızıl, qırmızı jiplerden hám hasıl zıǵır jipten bir perde islet. Onıń ústine kerublardıń súwretlerin sheberlik penen kestelet[+]. 32Akaciya aǵashınan tórt baqan isletip, olardı tórt gúmis ultanǵa ornat. Baqanlardı altın menen qaplatıp, olarǵa altın ayrı ildirgishler ildir hám usı ildirgishlerge perdeni qıstır. 33Perdeni shatırdıń joqarısındaǵı ilmeklerdiń tómenine, ayrı ilgishlerge ildir hám ishki tárepine Kelisim sandıǵın[†] kirgizip qoy. Bul perde Muxaddes bólme[†] menen Eń muxaddes bólmeni[†] bir-birinen ayırıp turadı[+]. 34Qaqpaqtı Eń muxaddes bólmede bolǵan Kelisim sandıǵınıń ústine qoy. 35Stoldı perdeniń sırtqı jaǵına, shatırdıń arqaǵa qaraǵan tárepine ornalastır. Shıra qoyǵıshtı stoldıń qarsısına, shatırdıń qubla tárepine qoy.

36Shatırdıń kirer awzına júnnen iyirilgen qızǵısh kók, shım qızıl, qırmızı jiplerden hám hasıl zıǵır jipten naǵıslı perde toqıt. 37Perdeni ildiriw ushın, akaciya aǵashınan bes baqan isletip, olardı altın menen qaplat hám ústine altın ayrı ildirgishler ornat. Baqanlar ushın qoladan islengen bes ultan quydır.

#### 27


Qurbanlıqlar jandırılatuǵın orın

1[•]– Akaciya aǵashınan tórt múyeshli qılıp, qurbanlıq[†] orın dúzet. Orınnıń uzınlıǵı da, eni de bes shıǵanaq, al biyikligi úsh shıǵanaq bolsın. 2Onıń tórt múyeshine ózinen shıǵıp turatuǵın shaqlar islep, orındı hám shaqların qola menen qaplat[+]. 3Orın ushın kúlge arnalǵan ıdıslar menen belsheler, qan sebetuǵın tabaqlar, shanıshqılar hám shoq salınatuǵın ıdıslar islet. Olardıń hámmesin qoladan islet[+]. 4Qurbanlıq orınǵa qoladan tor sıyaqlı naǵıs hám onıń tórt múyeshine qoladan tórt halqa islet. 5Tor naǵıstı qurbanlıq orınnıń ortasına jetetuǵınday qılıp, jiyeginiń astınan islet. 6Orın ushın akaciya aǵashınan sırıqlar isletip, olardı qola menen qaplat. 7Qurbanlıq orındı kóterip júriw ushın, orınnıń eki qaptalındaǵı halqalardan usı sırıqlardı ótkizip qoy. 8Orın aǵashtan islenip, ishi bos bolsın. Orındı tawda saǵan kórsetilgendey qılıp islet.


Muxaddes shatırdıń háwlisi

9[•]– Muxaddes shatırdıń[†] háwlisin qur. Háwliniń qubla tárepine uzınlıǵı júz shıǵanaq bolǵan, hasıl zıǵır jipten toqılǵan perdeler taq. 10Perdeler ushın qoladan islengen jigirma ultanǵa jigirma baqan ornat. Al baqannıń ayrı ildirgishleri menen karnizleri gúmisten bolsın. 11Arqadaǵı uzın tárepi ushın uzınlıǵı júz shıǵanaq bolǵan perdeler, jigirma baqan hám baqanlar ushın qoladan jigirma ultan islensin. Baqanlardıń ayrı ildirgishleri menen karnizleri gúmisten bolsın.

12Háwliniń batıs tárepindegi eni ushın uzınlıǵı eliw shıǵanaq bolǵan perde, on baqan hám oǵan on ultan islensin. 13Háwliniń shıǵısqa qaraǵan aldınǵı tárepiniń eni eliw shıǵanaq bolsın. 14Usı kirer awızdıń bir tárepinde uzınlıǵı on bes shıǵanaq perde, úsh baqan hám úsh ultan bolsın. 15Onıń ekinshi tárepinde de uzınlıǵı on bes shıǵanaq perde, úsh baqan hám úsh ultan bolsın. Kirer awızdıń eki tárepi de usınday bolsın.

16Háwliniń kirer awzına júnnen iyirilgen qızǵısh kók, shım qızıl hám qırmızı jip hám hasıl zıǵır jipten uzınlıǵı jigirma shıǵanaq bolǵan naǵıslı perde toqıt. Oǵan tórt baqan hám tórt ultan islensin. 17Háwliniń átirapındaǵı barlıq baqanlar gúmis karnizler hám gúmis ayrı ildirgishler menen biriktirilsin. Olardıń ultanları qola bolsın. 18Háwliniń uzınlıǵı júz, eni eliw, al átirapındaǵı hasıl zıǵır jibinen toqılǵan perdelerdiń biyikligi bes shıǵanaq bolsın. Ultanlar qoladan bolsın. 19Shatırǵa tiyisli barlıq zatları, shatırdıń hám háwliniń barlıq qazıqları qoladan bolsın.


Shıralar ushın may

20[•]– Shıralar hár kúni túnde janıp turıwı ushın, Izrail[†] xalqına sapalı záytún[†] mayınan ákeliwdi buyır. 21Xaron hám onıń ulları Ushırasıw shatırında,[†] Kelisim sandıǵınıń[†] aldındaǵı perdeniń sırtında, keshten tańǵa deyin shıralardıń Meniń aldımda janıwın támiyinlesin. Bul izraillılar ushın áwladlar boyı máńgi qaǵıyda bolsın[+].

#### 28


Ruwxaniylerdiń kiyimleri

1– Ruwxaniy[†] bolıp, Maǵan xızmet etiwi ushın, izraillılar[†] arasınan ájaǵań Xarondı, onıń ulları Nadab, Abihu, Elazar hám Itamardı janıńa al. 2Ájaǵań Xaronnıń mártebeli bolıp, kórkem kóriniwi ushın, oǵan muxaddes[†] kiyimlerdi tiktirip ber. 3Men ayrıqsha qábilet bergen adamlarǵa ayt, olar Xaronnıń Maǵan baǵıshlanıp, ruwxaniylik etiwi ushın, oǵan kiyim tiksin. 4Olar mına kiyimlerdi tiksin: qaltalı óńirshe,[†] efod,[†] bahalı úst kiyim, naǵıslı uzın kóylek, sálle hám belbew. Ruwxaniy bolıp Maǵan xızmet qılıwı ushın, olar ájaǵań Xaronǵa hám onıń ullarına bul muxaddes kiyimlerdi tiksin. 5Olar altın, jáne júnnen iyirilgen qızǵısh kók, shım qızıl, qırmızı jiplerdi hám hasıl zıǵır jibin qollansın.


Efod

6[•]– Efodtı[*] altın sabaq, qızǵısh kók, shım qızıl hám qırmızı jipler menen hasıl zıǵır jipten sheberlik penen naǵıslap islesin. 7Onıń aldınǵı hám artqı táreplerin bir-biri menen biriktiriw ushın, iyin arqalı ótetuǵın eki bawı bolsın. 8Efodtıń joqarısına biriktirilgen halda belbew islet. Bul efod sıyaqlı altın sabaq, qızǵısh kók, shım qızıl, qırmızı jipler hám hasıl zıǵır jipten islensin. 9Keyin sen eki oniks tas alıp, olarǵa Izrail ullarınıń atların oyıp jazdır. 10Jasına qarap, altawın birinshi tasqa, qalǵan altawın ekinshi tasqa oyıp jazdır. 11Ustanıń tasqa mórdi oyıp jazǵanınday, Izrail ullarınıń atların da eki tasqa oyıp jazdır hám taslardı órme naǵıslı altın qasnaqqa qondır. 12Sońınan usı taslardı efodtıń iyin bawlarına ornat. Xaron Jaratqan Iyeniń,[†] yaǵnıy Meniń aldıma kirgende, sol taslar Izraildıń on eki urıwın esletip turıw ushın, ol eki iyin bawında bul taslardı alıp júredi.

13Altınnan jáne órme naǵıslı eki qasnaq islet. 14Sap altınnan órilgen shınjırlar isletip, olardı qasnaqlarǵa biriktir.


Óńirshe

15[•]– Qudaydıń erkin biliwde qollanılatuǵın qaltalı óńirshe islet. Onı da efod sıyaqlı altın sabaq, qızǵısh kók, shım qızıl, qırmızı jipler hám hasıl zıǵır jipten sheberlik penen naǵıslap islet. 16Óńirshe tórt múyeshli hám eki qabatlı bolıp, uzınlıǵı da bir qarıs, eni de bir qarıs bolsın. 17Óńirshege tórt qatar qılıp hasıl taslardı qada. Birinshi qatarda serdolik, xrizolit hám zúmret,[+] 18ekinshi qatarda periwza, lazurit hám gagat, 19úshinshi qatarda yaqıt, agat hám ametist, 20tórtinshi qatarda sarı yaqıt, oniks hám yashma bolsın. Taslar altın qasnaqlarǵa ornatılıwı tiyis. 21Taslar on eki bolıp, olarǵa mór[†] oyılǵanday qılıp, Izraildıń on eki ulınıń atları birme-bir oyılıp jazılsın. Bul taslar Izraildıń on eki urıwınıń tımsalı bolsın.

22Qaltalı óńirshe ushın sap altınnan órilgen shınjırlar islet. 23Taǵı da, eki altın halqa da isletip, olardı óńirsheniń ústingi eki múyeshine taq. 24Órilgen eki altın shınjırdıń bir ushın óńirshedegi halqalarǵa ildir. 25Al ekinshi ushın iyin bawlardaǵı eki qasnaqqa bekkemlep, efodtıń aldı betine bayla. 26Jáne eki altın halqa islet. Olardı óńirsheniń astınǵı eki shetine, efodqa jaqın bolǵan ishki jiyegine taq. 27Taǵı da, eki altın halqa islet. Olardı efodtıń aldı betindegi iyin bawlardıń astınan, tigiske jaqın qılıp, belbewdiń joqarısınan taq. 28Qaltalı óńirsheniń halqaları menen efodtıń halqaları qızǵısh kók bawlar menen bir-birine baylansın. Sonda óńirshe efodtan ayırılmay, efodtıń belbewiniń joqarısında turadı.

29Solay etip, Xaron hár sapar Muxaddes orınǵa kirgende, Jaratqan Iyeniń aldında máńgige estelik bolıwı ushın, Izrail ullarınıń atları jazılǵan óńirsheni júreginiń tusında kóterip júredi. 30Usı qaltalı óńirshege Urim menen Tummimdi[*] salıp qoy. Xaron Meniń aldıma kelgende, olar Xaronnıń júreginiń tusında bolsın. Xaron izraillılarǵa Meniń erkimdi bildiriw ushın qollanatuǵın Urim menen Tummimdi Jaratqan Iyeniń aldında bárqulla júreginiń tusında alıp júrsin[+].


Ruwxaniylerdiń basqa kiyimleri

31[•]– Efodtıń ishinen kiyiletuǵın bahalı kiyim tolıq qızǵısh kók jipten islensin. 32Onda bas sıyatuǵın orın bolsın. Ol sótilip ketpewi ushın, onıń jiyeklerin aylandırıp toqıt. 33-34Usı kiyimniń etegine qızǵısh kók, shım qızıl hám qırmızı jiplerden islengen anardı hám onıń aralarına kishkene altın qońırawlardı gezekpe-gezek taqtır. 35Xaron xızmet etkende, usı kiyimdi kiysin. Ol Muxaddes orınǵa kirgende hám shıqqanda qońıraw sesti esitilsin, sonda ol ólmey aman qaladı.

36Sap altınnan taj sıyaqlı mańlaysha isletip, oǵan mór oyǵanday qılıp: «Jaratqan Iyege baǵıshlanǵan» dep jazdır[+]. 37Mańlayshanı qızǵısh kók baw menen sálleniń aldı betine baylap qoy. 38Solay etip, izraillılar Maǵan arnap muxaddes sıyların ákelgende, qátege jol qoysa, olardıń ayıpların Xaron óz moynına aladı. Meniń olardıń qurbanlıqların[†] qabıl alıwım ushın, Xaron mańlayshanı bárqulla mańlayına taǵıp júriwi tiyis[+].

39Hasıl zıǵırdan bir uzın kóylek naǵıslap toqıt hám hasıl zıǵırdan bir sálle islet. Jáne de, naǵıslı belbew toqıt[+].

40Xaronnıń ulları mártebeli bolıp, kórkem kóriniwi ushın, olarǵa uzın kóylekler, belbewler hám kishigirim sálleler tiktir. 41Bul kiyimlerdi ájaǵań Xaronǵa hám onıń ullarına kiydir. Olardıń baslarına may[†] quyıp, ruwxaniylik wazıypasına tayınla. Usılay etip, olardıń xızmet etiwi ushın, Maǵan baǵıshla.

42Deneniń ashıq jerleri kórinip qalmawı ushın, olarǵa zıǵırdan diz kiyimler tiktir. Bul kiyimler belinen dizesine deyin jawıp tursın. 43Xaron hám onıń ulları Ushırasıw shatırına[†] kirgende yamasa Muxaddes jerde xızmet etiw ushın qurbanlıq orınǵa jaqınlaǵanda, usı kiyimlerdi kiyiwi tiyis. Bolmasa, olar ayıplı bolıp, ólip qaladı. Xaron hám onıń urpaqları ushın bul máńgi qaǵıyda bolsın.

#### 29


Ruwxaniylikke tayınlanıw

1[•]– Xarondı hám onıń ulların ruwxaniy[†] qılıp, Maǵan xızmet etiwge baǵıshlaw ushın mınalardı isle: minsiz bir buǵa hám eki qoshqar al. 2Sapalı biyday unınan ashıtqısız nanlar, záytún[†] mayı qosılǵan ashıtqısız shórekler hám ústine záytún mayı jaǵılǵan pátirler japtır[+]. 3Olardı bir sebetke salıp, buǵa hám qoylar menen birge Maǵan alıp kel. 4Xaron hám onıń ulların Ushırasıw shatırınıń[†] kirer awzınıń aldına ákelip, olardı suw menen juwınıw rásiminen ótkiz. 5Keyin ruwxaniylik kiyimlerin al da, Xaronǵa uzın kóylek, bahalı úst kiyim hám efodtı kiygizip, qaltalı óńirsheni[†] taq. Efodtıń[†] belbewin beline bayla. 6Xaronnıń basına sálle orap, aldınǵı jaǵına muxaddes[†] tajdı taǵıp qoy. 7Sońınan maylaytuǵın záytún mayın alıp, onıń basına quyıp, onı mayla[+]. 8Keyin Xaronnıń ulların alıp kelip, olarǵa uzın kóyleklerdi kiygiz. 9Bellerine belbew baylap, baslarına kishigirim sálle ora. Xaron hám onıń urpaqları qaǵıyda boyınsha máńgige ruwxaniyler bolıp qaladı. Usılayınsha, Xaron hám onıń ulların xızmetke tayınla.

10Keyin Ushırasıw shatırınıń aldına buǵanı alıp kelip, Xaron hám onıń ullarınıń qolların buǵanıń basına qoydır. 11Buǵanı Meniń aldımda, Ushırasıw shatırınıń aldında shal. 12Onıń qanın barmaǵıń menen qurbanlıq[†] orınnıń shaqlarına súrt. Qalǵan qannıń hámmesin orınnıń túbine tók[+]. 13Maldıń isheklerin qaplaǵan sharbı mayların, bawırınıń tómengi ushın, eki bótekesin hám olardıń mayların qurbanlıq orınnıń ústinde tútetip jandır[+]. 14Al buǵanıń góshin, terisin hám dárisin ordanıń sırtında jaǵıp jiber. Bul – gúna[†] ushın qurbanlıq[+].

15Soń bir qoshqar ákelip, Xaron hám onıń ullarınıń qolların qoshqardıń basına qoydır. 16Qoshqardı óziń shalıp, qanın qurbanlıq orınnıń tórt qaptalına serpip jiber. 17Qoshqardı jiliklerge bólip, onıń ishek-qarnın hám tuyaqların juwıp, bulardı jilikler menen bastıń ústine qoy. 18Qoshqardı tolıǵı menen qurbanlıq orınnıń ústinde tútetip jandır. Usı Jaratqan Iyege[†] arnalǵan jandırılatuǵın qurbanlıq, Oǵan xosh iyisli sıy boladı[+].

19Keyin ekinshi qoshqardı alıp kel. Xaron hám onıń ulları qoshqardıń basına qolların qoyǵannan soń, 20qoshqardı shalıp, qanın Xaron hám onıń ullarınıń oń qulaqlarınıń sırǵalıǵına, oń qol hám oń ayaǵınıń bas barmaqlarına súrt. Awısqan qandı qurbanlıq orınnıń tórt qaptalına serpip jiber. 21Qurbanlıq orınnıń ústindegi qandı hám maylaytuǵın záytún mayın Xaronǵa, onıń ullarına hám olardıń kiyimlerine sep. Sonda Xaron hám onıń kiyimleri, onıń ulları hám olardıń kiyimleri muxaddes boladı.

22Qoshqardıń mayın, yaǵnıy quyrıq mayın, isheklerin qaplaǵan sharbı mayların, bawırınıń tómengi ushın, eki bótekesin, bóteke mayların hám oń sanın al. Sebebi bul – ruwxaniylikke tayınlaǵanda soyılatuǵın qoshqar. 23Meniń aldımdaǵı sebetten ashıtqısız bir shórek, záytún mayı qosılǵan ashıtqısız bir shórek hám bir pátir al. 24Olardıń hámmesin Xaronnıń hám onıń ullarınıń qollarına sal. Bulardı Meniń aldımda joqarı kóterip usınıńlar. 25Sońınan sol nárselerdi olardıń qollarınan alıp, qurbanlıq orında jandırılatuǵın qurbanlıqqa qosıp, Maǵan xosh iyisli sıy qılıp tútetip jandır. Bul – Jaratqan Iyege, yaǵnıy Maǵan arnalǵan sıy boladı[+]. 26Qoshqardıń tósin bolsa, Meniń aldımda joqarı kóterip usın. Bul tós seniń payıń boladı.

27Xaron hám onıń ullarınıń tayınlanıwı ushın soyılǵan qoshqardıń joqarı kóterip usınılǵan tósin hám ajıratılǵan sanın Maǵan baǵıshla. 28Bul jilikler sadaqa bolǵanı ushın, izraillılar[†] bulardı Xaronǵa hám onıń ullarına máńgi pay etip bersin. Bul izraillılardıń tatıwlıq qurbanlıqlarınan Jaratqan Iyege, yaǵnıy Maǵan usınǵan sadaqası[†] boladı.

29Xaronnıń muxaddes kiyimleri ózinen keyin urpaqlarına qalsın. Olar may[†] quyılıp, xızmetke tayınlanǵanda, sol kiyimlerdi kiyedi[+]. 30Muxaddes orında xızmet etiw ushın, Xaronnıń ornına ruwxaniylikke tayınlanatuǵın hám Ushırasıw shatırına kiretuǵın ulı jeti kún dawamında usı kiyimlerdi kiyip júriwi tiyis.

31Ruwxaniylikke tayınlaw rásiminde qurbanlıq etip berilgen qoshqardıń góshin bir muxaddes jerde qaynat. 32Olar sol góshti hám sebettegi nandı Ushırasıw shatırınıń kirer awzınıń aldında jesin. 33Ruwxaniylikke tayınlaw rásiminde páklew ushın usınılǵan nan hám góshti tek ǵana Xaron hám onıń ulları jesin. Bul nárseler muxaddes bolǵanı ushın, olardan basqa adamlardıń jewine bolmaydı[+]. 34Bul rásimde soyılǵan qurbanlıqtıń góshinen yamasa nannan azanǵa deyin awısıp qalsa, olardı jaǵıp jiber. Olar muxaddes bolǵanlıǵı sebepli, jelinbewi kerek.

35Bulardı Xaron hám onıń ulları ushın Meniń saǵan buyırǵanımday etip orınla. Olardı ruwxaniylikke tayınlaw rásimi jeti kún dawam etsin. 36Gúnalardan pákleniw ushın hár kúni bir buǵa ákel. Qurbanlıq orındı páklew ushın gúna qurbanlıǵın ber hám onı muxaddes qılıw ushın oǵan may serp[+]. 37Jeti kún dawamında orındı páklep, muxaddes qıl. Sol tárizde qurbanlıq orın júdá muxaddes boladı. Oǵan tiyip ketken hár bir nárse de muxaddes boladı[+].


Kúndelikli qurbanlıqlar haqqında

38[•]– Hár kúni bir jasar eki erkek toqlını qurbanlıq orınnıń ústinde qurbanlıqqa ber. 39Toqlınıń birewin azanda, al ekinshisin keshte ber. 40Birinshi toqlıǵa qosıp, tórtten bir hin[*] sapalı záytún mayına aralastırılǵan onnan bir efa sapalı un hám ishimlik sadaqası ushın tórtten bir hin sharap ber. 41Ekinshi toqlını keshte Maǵan xosh iyisli sıy qılıp, azanǵısınday ǵálle hám ishimlik sadaqaları menen birge usın[+]. 42Bul jandırılatuǵın qurbanlıq Ushırasıw shatırınıń kirer awzınıń aldında, Jaratqan Iyeniń aldında áwladlar dawamında hár kúni berilip barılsın. Men sol jerde seniń menen ushırasıp, sóylesemen. 43Men izraillılar menen sol jerde ushırasaman, shatır saltanatım menen muxaddes boladı.

44Ushırasıw shatırın hám qurbanlıq orındı muxaddes qılaman. Xaron hám onıń ulların da ruwxaniy bolıp, Maǵan xızmet etiwi ushın muxaddes qılaman. 45Men izraillılar arasında jasap, olardıń Qudayı bolaman[+]. 46Sonda arasında jasaw ushın, olardı Mısırdan[†] shıǵarǵan Qudayı Jaratqan Iye[†] Men ekenimdi olar bilip aladı. Men – olardıń Qudayı Jaratqan Iyemen.

#### 30


Tútetki tútetiletuǵın orın

1[•]– Tútetki tútetiw ushın, akaciya aǵashınan tútetki tútetiletuǵın orın islet. 2Ol tórt múyeshli, uzınlıǵı bir shıǵanaq, eni bir shıǵanaq, biyikligi eki shıǵanaq bolıp, ózinen shıǵıp turatuǵın shaqları menen bir tutas qılıp islensin[+]. 3Orınnıń ústin, qaptalların hám shaqların sap altın menen qaplap, átirapına altın jiyek islet. 4Eki qaptalındaǵı jiyektiń astına eki altın halqa ornat. Orındı kóterip júriw ushın, usı halqalardan sırıqlar ótkiziledi. 5Sırıqlardı akaciya aǵashınan isletip, altın menen qaplat. 6Orındı Kelisim sandıǵınıń,[†] yaǵnıy sandıqtıń ústindegi gúnadan páklew qaqpaǵınıń aldındaǵı perdeniń sırtına, Men seniń menen ushırasatuǵın jerdiń sırtına qoy[+].

7Xaron hár kúni azanda shıralardı tayarlaǵanda, orınnıń ústinde xosh iyisli tútetki tútetsin. 8Al keshqurın shıralardı jaqqanda, jáne tútetki tútetsin. Solay etip, Meniń aldımda áwladlar boyı tútetki úzliksiz janıp turadı. 9Orınnıń ústinde jat bolǵan tútetki tútetpeń hám bunda jandırılatuǵın qurbanlıq[†] ta, ǵálle sadaqasın[†] da bermeń. Onıń ústine ishimlik sadaqasın da quymań[+]. 10Xaron jılına bir ret gúnalardıń keshiriliwi ushın berilgen qurbanlıqtıń qanın tútetki tútetiletuǵın orınnıń shaqlarına súrtip, orındı pákleydi. Bul hár jılı, áwladlar boyı dawam etsin. Orın Maǵan, Jaratqan Iyege[†] baǵıshlanǵan bolıp, júdá muxaddesdur.[†][+]


Muxaddes shatır ushın tólenetuǵın qun

11Sońınan Jaratqan Iye[†] Muwsaǵa bılay dedi:

12– Izraillılardıń[†] esabın alǵanıńda, esaptan ótken hár bir adam óz janı ushın Maǵan qun tólesin. Sonda olardıń esabın alǵanıńda, olarǵa apat keltirmeymen[+]. 13Esaptan ótetuǵın hár bir adam Maǵan Muxaddes orın ólshemi menen yarım shekel gúmis názir bersin. Bir shekel jigirma geradan[*] ibarat[+]. 14Jigirma hám onnan joqarı jastaǵı esaptan ótetuǵın adamlar Maǵan názir beriwi tiyis. 15Janıńızdıń qunı sıpatında usı názirdi bergenińizde, bay adam yarım shekelden artıq, al jarlı adam yarım shekelden kem bermewi kerek. 16Izraillılardıń qun sıpatında bergen gúmislerin alıp, Ushırasıw shatırınıń[†] xızmetinde qollan. Bul Jaratqan Iyeniń aldında janlarıńızdıń qunı tólengenin esletip turadı[+].


Qoladan islengen úlken lágen

17[•]Jáne Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

18– Juwınıw ushın, qoladan úlken lágen islet. Onıń tuyaqları da qoladan bolsın. Lágendi Ushırasıw shatırı menen qurbanlıq orınnıń arasına qoyıp, ishine suw quy[+]. 19Xaron hám onıń ulları ayaq-qolların oǵan juwadı. 20Olar Ushırasıw shatırına kirmesten, yaǵnıy Jaratqan Iyege sıylar tútetip jandırıw ushın qurbanlıq orınǵa jaqınlamastan aldın, ólip qalmawı ushın, suwǵa juwınıp alıwı tiyis. 21Ólip qalmawı ushın olar ayaq-qolların juwsın. Xaron hám onıń urpaqları ushın bul máńgi qaǵıyda bolıp qaladı.


Maylaw rásimine arnalǵan may

22Jaratqan Iye Muwsaǵa taǵı bılay dedi:

23– Mına eń jaqsı xosh iyisli zatlardı al: 500 shekel suyıq mirra[*], usınıń yarımına teń, yaǵnıy 250 shekel korica, 250 shekel iyisli qamıs 24hám 500 shekel kassiya[*]. Hámmesi Muxaddes orın ólshemi menen ólshensin. Bir hin záytún[†] mayın alıp, 25bulardı sheberlik penen aralastırıp, xosh iyisli muxaddes may isle. Ol maylaw[†] rásimine arnalǵan muxaddes may[†] boladı[+]. 26Bul maydı Ushırasıw shatırına, Kelisim sandıǵına, 27stolǵa, shıra qoyǵıshqa hám olarǵa tiyisli hámme buyımlarǵa, tútetki tútetiletuǵın orınǵa, 28qurbanlıq jandırılatuǵın orınǵa hám onıń hámme buyımlarına, úlken lágenge hám onıń tuyaqlarına serpip shıq[+]. 29Sol tárizde olardı muxaddes qıl. Sonda olar júdá muxaddes boladı. Olarǵa tiygen hár bir nárse de muxaddes boladı[+].

30Soń, ruwxaniy[†] bolıp Maǵan xızmet etiwi ushın, Xaron hám onıń ulların maylap, olardı baǵıshla[+]. 31Al izraillılarǵa bılay dep ayt: «Bul maylaytuǵın muxaddes may áwladlar dawamında tek Men ushın qollanıladı. 32Onı basqa adamlardıń denesine súrtiwge bolmaydı. Usınday quramdaǵı maydı ózlerińizge tayarlamańlar. Ol muxaddes hám sizler ushın da muxaddes bolıwı kerek. 33Kim de kim usınday maydı tayarlap, onı ruwxaniy bolmaǵan adamǵa jaqsa, ol Izrail xalqı arasınan joq qılınadı».


Xosh iyisli zatlar

34Keyin Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

– Mına xosh iyisli zatlardı: balzamdı, mollyusk baqanshaǵın, galban shayırın hám taza livan shayırın al. Olardıń hámmesi birdey mólsherde bolsın. 35Bulardı sheberlik penen aralastırıp, tútetki isle. Olar duzlanǵan, sap hám muxaddes boladı[+]. 36Onıń bir bólegin alıp, maydalap unta hám Meniń sen menen ushırasatuǵın Ushırasıw shatırımdaǵı Kelisim sandıǵınıń aldına qoy. Sizler ushın ol júdá muxaddes boladı. 37Ózlerińiz ushın usınday quramdaǵı tútetki islemeńler. Onı Jaratqan Iyege arnalǵan muxaddes dep sanańlar. 38Kim de kim ózi ushın tútetiwge usınday tútetki islese, ol xalıq arasınan joq qılınıwı tiyis.

#### 31


Muxaddes shatırdı isleytuǵın ustalar

1[•]Jaratqan Iye[†] Muwsaǵa bılay dedi:

2– Minekey, Men Yahuda[†] urıwınan bolǵan Xurdıń aqlıǵı, Uriydiń ulı Besaleldi tańladım. 3Onı Qudaydıń Ruwxına[†] toltırıp, oǵan ónermentshiliktiń barlıq tarawlarında qábilet, uqıp hám sheberlik berdim[+]. 4Ol altın, gúmis hám qoladan kórkem islerin islewge, 5hasıl taslardı jonıp qondırıwǵa, aǵash ustashılıǵı boyınsha hám hár túrli ónermentshilik islerin islewge qábiletli. 6Jáne de, Dan urıwınan bolǵan Axisamaxtıń ulı Oholiabtı oǵan járdemshi qılıp berdim. Saǵan buyırǵan islerimniń hámmesin isley alıwı ushın, Men olarǵa járdem beretuǵın barlıq adamlarǵa ayrıqsha qábilet berdim. 7Olar Ushırasıw shatırın,[†] Kelisim sandıǵın,[†] sandıqtıń ústindegi qaqpaqtı, shatırdaǵı barlıq buyımlardı, 8stol hám onıń buyımların, sap altın shıra qoyǵıshtı hám onıń buyımların, tútetki tútetiletuǵın orındı, 9qurbanlıq[†] jandırılatuǵın orındı hám orınnıń hámme buyımların, úlken lágen hám onıń tuyaqların, 10sonday-aq, ruwxaniy[†] Xaron ushın ájayıp qılıp tigilgen muxaddes[†] kiyimlerdi, onıń ullarınıń ruwxaniylik kiyimlerin, 11maylaytuǵın záytún[†] mayın, Muxaddes orın ushın xosh iyisli tútetkini, ulıwma hámmesin Meniń saǵan buyırǵanımday qılıp islesin.


Shabbat kúni

12[•]Sońınan Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

13– Izraillılarǵa[†] mınalardı ayt: «Meniń Shabbatıma ámel qılıńlar. Sebebi bul Men hám Izrail xalqı arasındaǵı áwladlar boyı dawam etetuǵın bir nıshan boladı. Solay etip, Jaratqan Iye ekenimdi hám sizlerdi Ózime ajıratıp alıp, muxaddes qılǵanımdı bilip alasızlar.

14Shabbat kúnine[†] ámel qılıńlar. Óytkeni bul sizler ushın muxaddes. Kim de kim onı xorlasa, ol sózsiz óltirilsin. Sol kúni jumıs islegen hár bir adam óz xalqınıń arasınan joq qılınıwı tiyis[+]. 15Altı kún jumıs isleńler, biraq jetinshi kún Jaratqan Iyege[†] arnalǵan tolıq dem alatuǵın muxaddes Shabbat kúni. Usı kúni jumıs islegen hár bir adam sózsiz óltirilsin. 16Izraillılar máńgi kelisim[†] sıpatında Shabbat kúnin, áwladlar dawamında saqlasın. 17Bul Meniń menen izraillılar arasındaǵı máńgilik bir nıshan boladı. Sebebi Men, Jaratqan Iye aspan hám jerdi altı kúnde jarattım, al jetinshi kúni dem alıp, hállendim»[+].

18Solay etip, Quday[†] Sinay tawında Muwsa menen sóylesip bolıp, oǵan buyrıqlar jazılǵan eki tastı berdi. Quday bul buyrıqlardı taslarǵa Óz qolı menen jazǵan edi[+].

#### 32


Altın tana

1[•]Xalıq Muwsanıń tawdan túspey, irkilip atırǵanın kórgende, Xaronnıń átirapına jıynaldı da:

– Qáne, bizlerge baslap alıp júretuǵın quday soǵıp ber. Óytkeni bizlerdi Mısır[†] jerinen alıp shıqqan sol Muwsa degen adamǵa ne bolǵanın bilmeymiz, – dedi[+].

2Xaron olarǵa:

– Hayallarıńız, ullarıńız hám qızlarıńızdıń qulaqlarındaǵı altın sırǵalardı sheship, maǵan alıp kelińler, – dedi[+].

3Sonda pútkil xalıq qulaqlarındaǵı sırǵaların dárhal julıp aldı da, olardı Xaronǵa berdi. 4Xaron sırǵalardı alıp, olardan tananıń músinin soqtı. Sonda xalıq: «Háy, Izrail![†] Sizlerdi Mısır jerinen alıp shıqqan qudayıńız usı boladı», – dedi[+].

5Xaron bunı kórip, tananıń aldına bir qurbanlıq[†] orın qurdı da: «Erteń Jaratqan Iyege[†] arnap bayram boladı», – dep járiyaladı. 6Erteńine azanda xalıq jandırılatuǵın qurbanlıqlar berdi hám tatıwlıq qurbanlıqların usındı. Olar iship-jew ushın otırdı hám keyin orınlarınan turıp, oyınǵa tústi[+].

7Sonda Jaratqan Iye[†] Muwsaǵa bılay dedi:

– Tezirek tómen tús. Seniń Mısır jerinen alıp shıqqan xalqıń joldan azdı. 8Olar Men buyırǵan joldan tez shıǵıp ketti. Ózlerine tananıń músinin islep alıp, oǵan sıyındı hám qurbanlıqlar berip: «Háy, Izrail! Sizlerdi Mısır jerinen alıp shıqqan qudayıńız usı boladı», – dedi.

9Jaratqan Iye Muwsaǵa taǵı da:

– Bul xalıqtıń qanshelli qaysar ekenin bilemen[+]. 10Endi Meni irkpe. Ǵázebim lawlap, olardı joq qılaman hám sennen ullı xalıq dóretemen, – dedi[+].

11Sonda Muwsa Qudayı Jaratqan Iyege jalbarınıp bılay dedi:

– Jaratqan Iye! Nege Óz xalqıńa ǵázebiń lawlaydı? Óziń olardı Mısır jerinen ullı qúdiretiń hám kúshli qolıń menen alıp shıqqan ediń-ǵo[+]. 12Eger solay isleseń, onda mısırlılar: «Quday[†] olardı jaman niyet penen, tawlarda óltirip, jer júzinen joq qılıw ushın alıp shıǵıptı», – dep aytadı. Sonlıqtan Ózińniń lawlaǵan ǵázebińdi basıp, xalqıńdı joq qılıw niyetińnen qayt. 13Qullarıń Ibrayım, Ísaq hám Izraildı esińe túsir. Olarǵa Óziń haqı ant iship: «Urpaqlarıńızdı aspandaǵı juldızlar sıyaqlı kóbeytemen. Sizlerge beremen dep wáde etken usı jerdiń hámmesin urpaqlarıńızǵa beremen. Olar sol jerdi máńgige iyelik etedi», – degen ediń[+].

14Solay etip, Jaratqan Iye xalqına jiberemen degen jamanlıqtı jiberiw niyetinen qayttı[+].

15Muwsa buyrıqlar jazılǵan eki tastı alıp, tawdan tústi. Taslardıń eki tárepine de: aldına da, artına da jazılǵan edi. 16Taslardı Quday islegen bolıp, taslardaǵı jazıwlardı da Ol oyıp jazǵan edi.

17Eshua xalıqtıń baqırısqan dawısın esitkende, Muwsaǵa:

– Ordadan urıs shawqımı esitilip tur, – dedi.

18Muwsa oǵan bılay dep juwap berdi:

– Bul urısta jeńiske eriskenlerdiń qıshqırıǵına da, jeńiliske ushıraǵanlardıń zarlaǵan dawısına da uqsamaydı. Men olardıń dawıslap qosıq aytıp atırǵanın esitip turıppan.

19Muwsa ordaǵa jaqınlaǵanda, tananı hám oyınǵa túsip atırǵan adamlardı kórdi. Sonda onıń ǵázebi lawladı hám qolındaǵı taslardı ılaqtırıp jiberip, taw eteginde olardı sındırıp tasladı. 20Muwsa xalıq soqqan tananı otqa jaǵıp jiberdi. Onı ezip, untadı da, suwǵa shashıp jiberdi hám suwdı izraillılarǵa ishkizdi[+].

21Muwsa Xaronǵa:

– Bunday awır gúnaǵa batırǵanday, bul xalıq saǵan ne islegen edi? – dedi.

22Xaron Muwsaǵa bılay dep juwap berdi:

– Ǵázeplenbe, mırzam! Bul xalıqtıń jamanlıqqa beyim ekenin óziń bileseń. 23Olar maǵan: «Bizlerdi baslap alıp júretuǵın quday soǵıp ber. Óytkeni bizlerdi Mısır jerinen alıp shıqqan sol Muwsa degen adamǵa ne bolǵanın bilmeymiz», – dedi. 24Men olarǵa: «Kimde altın bar bolsa, olardı sheshsin», – degenimde, olar altınların maǵan berdi. Men olardı otqa taslaǵanımda, bul tana shıǵa keldi.

25Muwsa Xaronnıń xalıqtı qadaǵalamay, júwensiz jibergenin hám olardıń dushpanlarǵa masqara bolǵanın kórdi[+]. 26Sonlıqtan Muwsa ordanıń kirer awzında turıp: «Kim Jaratqan Iye tárepinde bolsa, meniń janıma kelsin», – dedi. Sonda pútkil Lebiy urıwı onıń átirapına jıynaldı.

27Muwsa olarǵa:

– Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye bılay deydi: «Hár bir adam qılıshın beline asınsın hám ordanıń arǵı awzınan bergi awzına deyin aralap shıǵıp, tuwısqanın, dostısın hám jaqınların óltirsin», – dedi[+]. 28Lebiy urıwınıń adamları Muwsanıń buyrıǵın orınladı. Sol kúni xalıqtan úsh mıńǵa jaqın adam óldi.

29Muwsa Lebiy urıwınıń adamlarına:

– Búgin sizlerdiń hár birińiz óz ulıńızdıń hám óz tuwısqanıńızdıń janınıń qunı menen Jaratqan Iyeniń xızmetine baǵıshlandıńızlar. Búgin Jaratqan Iye sizlerge jarılqawın jawdıradı, – dedi.

30Al erteńine Muwsa xalıqqa:

– Sizler awır gúna[†] isledińler. Men házir Jaratqan Iyeniń aldına shıǵajaqpan. Múmkin, sizlerdiń gúnalarıńızǵa keshirim ala alarman, – dedi.

31Sonnan soń, Muwsa Jaratqan Iyeniń aldına qaytıp barıp:

– Átteń, bul xalıq awır gúna isledi. Olar ózlerine altın but soqtı. 32Biraq, Sen olardıń gúnaların keshir. Eger olay islemeseń, Ózińniń jazǵan kitabıńnan meniń atımdı óshirip tasla, – dedi.

33Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

– Kim Maǵan qarsı gúna islegen bolsa, sonıń atın kitabımnan óshirip taslayman[+]. 34Endi bar, xalıqtı saǵan aytqan jerime apar. Perishtem[†] seni baslap baradı. Biraq, olar juwapqa tartılatuǵın kúni, Men olardı gúnası ushın jazalayman.

35Solay etip, Jaratqan Iye xalıqtı Xaronǵa soqtırǵan tanası ushın jazaladı.

#### 33


Sinaydan ketiwge tayarlıq

1Sońınan Jaratqan Iye[†] Muwsaǵa bılay dedi:

– Barıńlar, óziń de, sen Mısır[†] jerinen alıp shıqqan xalqıń da bul jerdi tárk etip, Men Ibrayımǵa, Ísaqqa hám Yaqıpqa:[†] «Bul jerdi seniń urpaqlarıńa beremen», – dep ant ishken jerime ketińler. 2Men seniń aldıńnan Óz perishtemdi[†] jiberip, qanan,[†] amor, xet, periz, xiw hám ebus xalıqların sol jerden quwıp shıǵaraman[+]. 3Sút hám pal aǵıp turǵan jerge ketińler. Meniń Ózim sizler menen barmayman, sebebi sizler qaysar xalıqsız. Bolmasa, sizlerdi jolda joq qılıp jiberiwim múmkin[+].

4Xalıq bul jaman xabardı esitip, qayǵıǵa tústi hám hesh kim bezeniw buyımların taqpadı. 5Óytkeni Jaratqan Iye Muwsaǵa: «Izraillılarǵa[†] bılay de: „Sizler qaysar xalıqsız. Eger Men bir sát-aq sizler menen birge barsam, sizlerdi joq qılıwım múmkin. Endi bezeniw buyımlarıńızdı sheship qoyıńlar. Al sizlerge ne isleytuǵınım haqqında bir qararǵa kelemen“», – degen edi[+]. 6Sonlıqtan izraillılar Xoreb tawınan shıǵıp ketkennen keyin bezeniw buyımların sheship tasladı.


Ordanıń sırtına qurılǵan Ushırasıw shatırı

7Muwsa ordanıń sırtına, ordadan uzaǵıraq jerge shatır tigetuǵın edi. Ol bul shatırdı «Ushırasıw shatırı»[†] dep ataǵan edi. Jaratqan Iye menen másláhátlesiwdi qálegen adam ordanıń sırtındaǵı Ushırasıw shatırına keletuǵın edi[+]. 8Muwsa shatırǵa qaray ketkende, pútkil xalıq ornınan turatuǵın edi. Hár bir adam óz shatırınıń kirer awzında turıp, Muwsa ishke kirgenshe izinen qarap turatuǵın edi. 9Muwsa shatırǵa kirip, Jaratqan Iye menen sóyleskende, minara sıyaqlı bult tómen túsip, shatırdıń kirer awzınıń aldında turatuǵın edi. 10Bulttıń shatırdıń aldında turǵanın kórgen hár bir adam ornınan turıp, óz shatırınıń kirer awzında sıyınatuǵın edi. 11Jaratqan Iye Muwsa menen júzbe-júz, dos sıyaqlı sóylesetuǵın edi. Keyin Muwsa ordaǵa qaytıp keletuǵın edi. Biraq onıń jas járdemshisi Nun ulı Eshua shatırdı tárk etpeytuǵın edi.


Jaratqan Iyeniń birge bolıwǵa bergen wádesi

12Sońınan Muwsa Jaratqan Iyege[†] bılay dedi:

– Sen maǵan: «Bul xalıqtı baslap alıp júr», – deyseń. Biraq meniń menen kimdi jiberetuǵınıńdı aytpadıń. Maǵan: «Seni jaqınnan tanıyman, sen Meniń miyrimime eristiń», – degen ediń. 13Eger men Seniń miyrimińe erisken bolsam, ótinemen, maǵan Óz jolıńdı kórset. Seni ele de jaqsı bilip, miyrimińe erisip barayın. Bul xalıqtıń Óz xalqıń ekenin umıtpa.

14Jaratqan Iye Muwsaǵa:

– Ózim Seniń menen birge baraman hám seni tınıshlıqqa eristiremen, – dedi.

15Al Muwsa Jaratqan Iyege bılay dedi:

– Eger Seniń Óziń bizler menen birge barmasań, bizlerdi bul jerden shıǵarma. 16Bolmasa, men hám xalqıń Seniń miyrimińe eriskenimizdi qalay biliwge boladı? Seniń bizlerge joldas bolǵanıńnan emes pe? Tek usı arqalı ǵana men hám Seniń xalqıń jer júzindegi basqa xalıqlardan ayırılıp turamız[+].

17Jaratqan Iye Muwsaǵa:

– Aytqanıńday isleymen. Sebebi sen Meniń miyrimime eristiń hám seni jaqınnan tanıyman, – dedi.

18Sonda Muwsa Oǵan:

– Maǵan saltanatıńdı kórset, – dedi.

19Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

– Men pútkil iygiligimdi seniń aldıńnan alıp ótip, aldıńda Ózimniń «Jaratqan Iye» degen atımdı járiyalayman. Kimge miyrim[†]-shápáátimdi beriwdi qálesem, soǵan miyrim-shápáátimdi beremen. Kimge rehim etiwdi qálesem, soǵan rehim etemen[+]. 20Tek Meniń júzimdi kóre almaysań. Óytkeni Meniń júzimdi kórgen adam tiri qalmaydı[+]. 21Maǵan jaqın jerde jartas[†] bar. Sen sol jartastıń ústinde tur. 22Saltanatım janıńnan ótip baratırǵanda, seni jartastıń jarıǵına turǵızıp qoyıp, ótip ketkenimshe, seni qolım menen jawıp turaman. 23Keyin qolımdı alǵanımda, sen Meni artımnan kóreseń. Biraq júzimdi kórmeyseń.

#### 34


Muwsanıń buyrıqlardı qaytadan alıwı


(Nzm 10:1-5)

1[•]Jaratqan Iye[†] Muwsaǵa bılay dedi:

– Burınǵıǵa uqsaǵan eki tas jonıp al. Men usı taslarǵa aldın óziń sındırıp taslaǵan taslardaǵı buyrıqlardı jazaman. 2Azanǵa deyin tayarlan. Azan bolǵanda, Sinay tawına shıǵıp, tawdıń tóbesinde, Meniń menen ushırasıwǵa aldıma bar[+]. 3Seniń menen birge basqa hesh kim tawǵa shıqpasın hám tawdıń hesh bir jerinde hesh kim kórinbesin. Tawdıń eteginde mal-janlıqlar da otlamasın[+].

4Muwsa burınǵıǵa uqsaǵan eki tas jonıp aldı. Jaratqan Iyeniń[†] buyırǵanınday, erteńine azanda taslardı alıp, Sinay tawına shıqtı. 5Jaratqan Iye bult ishinde sol jerge túsip, Muwsanıń qasında turdı hám Óziniń «Jaratqan Iye» degen atın járiyaladı. 6Ol Muwsanıń aldınan ótip:

– Jaratqan Iyemen, Jaratqan Iyemen. Rehimli, miyrimli, sabır-taqatlı, súyispenshiligi ullı hám sadıq Qudayman[+]. 7Mıńınshı áwladlarǵa deyin súyispenshilik[†] kórsetip, ayıplardı, jınayatlardı hám gúnalardı keshiriwshimen. Biraq hesh bir ayıptı jazasız qaldırmayman. Ata-babalardıń islegen ayıpları ushın, olardıń ulların, aqlıqların, úshinshi hám tórtinshi áwladın jazalayman, – dedi[+].

8Sonda Muwsa dárhal jerge jıǵılıp, Jaratqan Iyege sıyındı da:

9– O, Iyem! Eger men Seniń miyrimińe erisken bolsam, bizler menen birge bar. Bul xalıq – qaysar xalıq bolsa da, Sen bizlerdiń ayıp-gúnalarımızdı keshirip, bizlerdi Óz xalqıń sıpatında qabıl et, – dedi.


Kelisimniń jańalanıwı


(Nzm 7:1-5)

10Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

– Mine, seniń xalqıń menen kelisim[†] dúzemen. Olardıń aldında dúnyada hám basqa xalıqlar arasında bolıp kórilmegen káramatlar isleymen. Sen arasında jasap atırǵan pútkil xalıq neler isleytuǵınımdı kóredi. Meniń sen ushın isleytuǵın islerim qorqınıshlı boladı. 11Búgin sizlerge beretuǵın buyrıqlarıma boysınıńlar. Amor, qanan,[†] xet, periz, xiw hám ebus xalıqların sizlerdiń aldıńızdan quwıp shıǵaraman. 12Ózlerińiz kiretuǵın eldegi adamlar menen kelisim jasawdan awlaq bolıń. Sebebi bul sizler ushın duzaq boladı[+]. 13Olardıń qurbanlıq[†] orınların qıyratıp, kiyeli tasların[†] sındırıp taslańlar hám kiyeli aǵashların[†] shawıp taslańlar[+]. 14Basqa qudaylarǵa sıyınbań. Óytkeni Men qızǵanıwshı degen atı bar Jaratqan Iyemen, qızǵanıwshı Qudayman[+]. 15Sol jerdiń xalqı menen hesh qanday kelisim dúzbeń. Bolmasa, olar opasızlıq qılıp, óz qudaylarına arnap qurbanlıq shalǵanda, sizlerdi de mirát etedi, sizler de olardan jeysizler[+]. 16Eger olardıń qızların ullarıńızǵa alıp berseńiz, onda sol qızlar óz qudaylarına erip, buzıqlıq qılǵanda, ullarıńızdı da izlerine ertip ketedi[+].

17Ózlerińizge butlardıń músinlerin soǵıp almań[+].

18Sizlerge buyırǵanımday, abib ayınıń belgilengen kúnlerinde jeti kún ashıtqısız nan jep, Ashıtqısız nan bayramın[†] bayramlań. Sebebi sizler Mısırdan[†] abib ayında shıqtıńlar[+].

19Qarınnan birinshi shıqqanlardıń hámmesi, barlıq iri hám mayda mallarıńızdıń tuńǵısh erkek tólleri Maǵan tiyisli[+]. 20Eshektiń birinshi tuwılǵan tóliniń ornına bir qozı berip, satıp alıńlar. Eger olay etpeseńiz, gúrreniń moynın sındırıń. Barlıq tuńǵısh ullarıńızdıń[†] qunın ótewińiz tiyis.

Hesh kim aldıma qurı qol kelmesin[+].

21Altı kún jumıs islep, jetinshi kúni dem alıń. Egin egiw hám onı orıw waqtında da dem alıń[+].

22Biydaydıń birinshi ónimin jıynaǵanda, Hápteler bayramın[†][*], al gúzde Jıyın-terim bayramın[†] ótkiziń. 23Barlıq erkeklerińiz jılına úsh márte Iyeń bolǵan Meniń, yaǵnıy Izraildıń[†] Qudayı Jaratqan Iyeniń aldına keliwi kerek[+]. 24Men basqa milletlerdi aldıńızdan quwıp jiberip, shegaralarıńızdı keńeytemen. Jılına úsh ret Qudayıńız Jaratqan Iyeniń aldına kelgenińizde, hesh kim jerińizdi basıp alıwdı niyet etpeydi.

25Maǵan berilgen qurbanlıqtıń qanın ashıtqı salınǵan nan menen usınbań. Qutqarılıw[†] bayramınıń qurbanlıǵı azanǵa deyin qaldırılmasın[+].

26Jerińizdiń dáslepki óniminiń eń jaqsısın Qudayıńız Jaratqan Iyeniń Úyine[†] alıp keliń.

Ílaqtıń góshin óz anasınıń sútine pisirmeń[+].

27Sonnan soń, Jaratqan Iye Muwsaǵa:

– Mına sózlerdi jaz. Sebebi Men seniń menen hám izraillılar menen usı sózlerge tiykarlanıp, kelisim dúzemen, – dedi.

28Muwsa sol jerde qırıq kún, qırıq tún Jaratqan Iye menen birge boldı. Ol hesh nárse iship-jemedi hám kelisim sózlerin, yaǵnıy on buyrıqtı taslarǵa jazdı[+].


Muwsanıń Sinay tawınan túsiwi

29Muwsa qolına buyrıqlar jazılǵan eki tastı alıp, Sinay tawınan tústi. Ol Jaratqan Iye menen sóyleskenlikten, júzinen nur shashıp tur edi. Biraq bunı ózi bilmedi[+]. 30Xaron hám pútkil izraillılar Muwsanıń nur shashqan júzin kórgende, oǵan jaqınlasıwǵa qorqtı. 31Biraq Muwsa olardı qasına shaqırdı. Xaron hám jámiyettiń barlıq basshıları onıń janına keldi. Muwsa olar menen sóylesti. 32Keyin pútkil Izrail xalqı oǵan jaqın keldi. Muwsa Jaratqan Iyeniń Sinay tawında ózine aytqanlarınıń hámmesin orınlawdı xalıqqa buyırdı. 33Muwsa olar menen sóylesip bolǵannan soń, júzin jawlıq penen jawdı. 34Muwsa sóylesiw ushın, Jaratqan Iyeniń aldına barǵanda, sırtqa shıqqansha, júzindegi jawlıqtı alıp qoyatuǵın edi. Qaytıp kelgennen keyin, ol ózine aytılǵan buyrıqlardı izraillılarǵa bildiretuǵın edi[+]. 35Sonda izraillılar onıń júzinen nur shashıp turǵanın kóretuǵın edi. Al Muwsa ishke kirip, Jaratqan Iye menen ushırasıwǵa deyin, júzin jawlıq penen jawıp qoyatuǵın edi[+].

#### 35


Dem alıs kúni haqqında

1Muwsa Izrail[†] xalqınıń pútkil jámiyetin shaqırıp alıp, olarǵa bılay dedi:

– Jaratqan Iye[†] mına islerdi islewińizdi buyırdı: 2altı kún jumıs isleń. Biraq jetinshi kún sizler ushın Jaratqan Iyege[†] arnalǵan tolıq dem alatuǵın muxaddes[†] Shabbat kúni[†] boladı. Sol kúni jumıs islegen hár bir adam óltiriledi[+]. 3Shabbat kúni óz shańaraqlarıńızda ot ta jaqpań.


Muxaddes shatır ushın sadaqalar

4[•]Muwsa Izrail xalqınıń pútkil jámiyetine bılay dedi:

– Jaratqan Iyeniń buyrıǵı mınaw: 5ózlerińizde barınan Jaratqan Iyege názir berińler. Oǵan shın kewilden beriwdi qálewshiler mına nárselerdi bersin: altın, gúmis, qola, 6júnnen iyirilgen qızǵısh kók, shım qızıl, qırmızı jip hám hasıl zıǵır jip, eshkiniń júni, 7qızılǵa boyalǵan qoshqar terisi, jumsaq teri hám akaciya aǵashı,[+] 8shıralar ushın záytún[†] mayı, maylaw[†] rásimine arnalǵan may[†] hám xosh iyisli tútetki ushın xosh iyisli zatlar, 9bas ruwxaniydiń[†] efodına[†] hám qaltalı óńirshesine[†] taǵılatuǵın oniks hám qımbatbaha taslar.

10Arańızdaǵı barlıq uqıplı adamlar kelip, Jaratqan Iyeniń buyırǵanlarınıń hámmesin islesin. Olar mınalardı: 11Muxaddes shatırdı,[†] onıń ishki hám sırtqı japqıshların, ilmeklerin, taxtayların, qadaların, baqanların, ultanların, 12Kelisim sandıǵı[†] hám onıń sırıqların, qaqpaqtı, bólmeni jawıp turatuǵın perdeni, 13stol hám onıń sırıqların, stoldıń barlıq buyımların hám usınılǵan nanlardı,[†] 14jaqtı túsiriw ushın shıra qoyǵıshtı, onıń buyımların, onıń shıraların hám shıralar ushın záytún mayın, 15tútetki tútetiletuǵın orın menen onıń sırıqların, maylaw rásimi ushın záytún mayın, xosh iyisli tútetkini, Muxaddes shatırdıń kirer awzındaǵı perdeni, 16qurbanlıq[†] jandırılatuǵın orındı hám onıń qola torın, sırıqların hám barlıq buyımların, úlken lágendi hám onıń tuyaqların, 17háwliniń perdelerin, baqanların, baqannıń ultanların, háwliniń kirer awzındaǵı perdeni, 18Muxaddes shatırdıń qazıqların, háwliniń qazıqların hám arqanların, 19Muxaddes orında xızmet etiwge arnalıp, ájayıp qılıp tigilgen kiyimlerdi – ruwxaniy Xaronnıń muxaddes kiyimlerin hám onıń ullarınıń ruwxaniylik kiyimlerin islesin.

20Sońınan Izrail xalqınıń pútkil jámiyeti Muwsanıń qasınan ketti. 21Júreginde qálew hám tilegi bar adamlar Ushırasıw shatırınıń[†] qurılısı, ondaǵı xızmet hám muxaddes kiyimler ushın, Jaratqan Iyege sadaqalar[†] alıp keldi. 22Solay etip, júreginde qálewi bar hár bir erkek hám hayal hár túrli altın buyımlardı: bilezik, sırǵa, júzik hám háykellerdi ákelip, Jaratqan Iyege baǵıshlap, usındı. 23Kimde júnnen iyirilgen qızǵısh kók, shım qızıl, qırmızı jip, hasıl zıǵır jip, eshki júni, qızılǵa boyalǵan qoshqar terisi hám jumsaq teri bolsa, alıp keldi[+]. 24Gúmis hám qolanı sadaqa qılıp bere alǵanlar da olardı Jaratqan Iyege arnadı. Kimde akaciya aǵashı bolsa, onı shatırdıń mútájlikleri ushın alıp keldi. 25Jip iyiriwge uqıplı barlıq hayallar óz qolları menen iyirgen qızǵısh kók, shım qızıl, qırmızı jip hám hasıl zıǵır jiplerdi alıp keldi. 26Jún iyirip biletuǵın, júreginde qálewi bar barlıq hayallar da eshki júnin iyirdi. 27Basshılar efodqa hám qaltalı óńirshege taǵılatuǵın oniks hám qımbatbaha taslar, 28shıralar ushın, maylaw ushın hám xosh iyisli tútetki ushın xosh iyisli zatlar menen záytún mayın alıp keldi. 29Hayal, erkek, júreginde qálewi bar barlıq izraillılar Jaratqan Iyeniń Muwsa arqalı islewdi buyırǵan isleri ushın, Jaratqan Iyege ıqtıyarlı sadaqalar berdi.


Muxaddes shatırdı isleytuǵın ustalar

30[•]Muwsa izraillılarǵa bılay dedi:

– Minekey, Jaratqan Iye Yahuda[†] urıwınan bolǵan Xurdıń aqlıǵı, Uriydiń ulı Besaleldi tańlap aldı. 31Onı Qudaydıń Ruwxına[†] toltırıp, oǵan ónermentshiliktiń barlıq tarawlarında qábilet, uqıp hám sheberlik berdi. 32Solay etip, oǵan altın, gúmis hám qoladan kórkem isler islewge, 33hasıl taslardı jonıp qondırıwǵa, aǵash ustashılıǵı boyınsha hám hár qıylı kórkem óner islerin islewge qábilet berdi. 34Jaratqan Iye oǵan hám Dan urıwınan bolǵan Axisamax ulı Oholiabqa basqalarǵa úyretiw uqıbın da berdi. 35Bul adamlardıń hár qanday isti isley alıwı ushın, olarǵa ustashılıq, bezewshilik, qızǵısh kók, shım qızıl, qırmızı jip hám hasıl zıǵır jiplerden toqımashılıq hám hár túrli ónermentshilik islerin islew ushın ayrıqsha qábiletin berdi.

#### 36

1– Besalel, Oholiab hám Jaratqan Iye[†] Muxaddes shatırdı[†] qurıw ushın qábilet, uqıp hám sheberlik bergen barlıq adamlar hár bir nárseni Jaratqan Iyeniń[†] buyırǵanınday qılıp islesin.

2Muwsa Besaleldi, Oholiabtı hám Jaratqan Iye qábilet bergen, islewge qálewi bar barlıq adamlardı jumısqa shaqırdı. 3Kelgenler Muxaddes shatırdı qurıw ushın, izraillılar[†] ákelgen barlıq sadaqalardı[†] Muwsadan aldı. Izraillılar hár kúni azanda ıqtıyarlı sadaqaların Muwsaǵa ákeliwdi dawam etti. 4Sonda Muxaddes shatırdı qurıw isleri menen shuǵıllanıp atırǵan ustalar islerin qaldırıp, 5Muwsanıń janına keldi de:

– Xalıq Jaratqan Iye buyırǵan is ushın kereginen zıyat alıp kelmekte, – dedi.

6Sonda Muwsa xalıqqa járiyalanıwı ushın mınaday buyrıq berdi: «Endi birde bir erkek te, hayal da Muxaddes shatır ushın hesh nárse ákelmesin». Solay etip, xalıq sadaqa ákeliwdi toqtattı. 7Sebebi sol waqıtqa deyin ákelingenler isti pitkeriwge jetetuǵın, hátte, awısıp ta qalatuǵın edi.


Muxaddes shatırdıń qurılıwı

8[•]Islewshiler arasındaǵı uqıplı adamlar shatırdı on perdeden qurdı. Olardı hasıl zıǵır jipten, júnnen iyirilgen qızǵısh kók, shım qızıl hám qırmızı jiplerden islep, ústine kerublardıń[†] súwretlerin sheberlik penen kesteledi. 9Hár bir perdeniń uzınlıǵı jigirma segiz shıǵanaq, eni tórt shıǵanaq edi. Perdelerdiń hámmesi bir ólshemde boldı. 10Olar perdelerdi besew-besewden bir-birine qosıp tikti. 11Birinshi bes perdeniń shetine qızǵısh kók jipten ilgekler tikti. Ekinshi bes perdeniń shetine de solay isledi. 12Birinshi bes perdeniń dáslepki perdesine eliw, ekinshi bes perdeniń sońǵı perdesine eliw ilgek tikti. Ilgekler bir-birine qarama-qarsı jaylasqan edi. 13Sońınan eliw altın ilmek islep, olar járdeminde perdelerdi bir-birine biriktirdi. Sol tárizde shatır bir tutas boldı.

14Jáne de, Muxaddes shatırdıń ústin jabıw ushın, eshki júninen on bir perde isledi. 15Hár bir perdeniń uzınlıǵı otız shıǵanaq, eni tórt shıǵanaq edi. On bir perde de bir ólshemde boldı. 16Olar bes perdeni bir bólek, qalǵan altı perdeni bir bólek qılıp, bir-biri menen biriktirdi. 17Usı biriktirilgen eki bólek perdelerdi bir-birine qosıw ushın, hár bir bólektiń shetlerine eliw-eliwden ilgek tikti. 18Shatırdıń perdelerin bir tutas qılıp biriktiriw ushın, qoladan eliw ilmek isledi. 19Shatır ushın qızılǵa boyalǵan qoshqar terisinen japqısh, onıń ústine jumsaq teriden sırtqı japqısh isledi[+].

20Taǵı da, olar akaciya aǵashınan shatır ushın tikkesine turatuǵın taxtaylar isledi. 21Hár bir taxtaydıń uzınlıǵı on shıǵanaq, eni bir yarım shıǵanaq edi. 22Hár bir taxtaydıń astına bir-birine qatarlastırıp, eki tuyaqtan ózinen shıǵarıp isledi. Shatırdıń hámme taxtayların usılay isledi. 23Al shatırdıń qubla tárepi ushın jigirma taxtay isledi. 24Usı jigirma taxtaydıń astına qoyılatuǵın qırıq gúmis ultan isledi. Hár bir taxtaydıń tuyaǵınıń astında bir ultannan bolıwı ushın, hár bir taxtayǵa eki ultannan isledi. 25Shatırdıń arqa tárepi ushın jigirma taxtay 26hám hár bir taxtaydıń astına eki ultannan qoyıw ushın, qırıq gúmis ultan isledi. 27Al shatırdıń batısqa qaraǵan art jaǵı ushın altı taxtay 28hám shatırdıń artındaǵı múyeshler ushın eki taxtay isledi.

29Bul múyeshlerdegi taxtaylar tómennen joqarıǵa deyin juplasıp, joqarıdaǵı bir halqa menen biriktirildi. Eki múyesh te usılay islendi. 30Solay etip, segiz taxtay hám hár bir taxtaydıń astına eki ultannan qoyıw ushın, on altı gúmis ultan islendi.

31Akaciya aǵashınan shatırdıń bir tárepindegi taxtaylar ushın bes qada, 32ekinshi tárepindegi taxtaylar ushın bes qada hám artındaǵı, yaǵnıy batıs tárepindegi taxtaylar ushın bes qada isledi. 33Jáne de, taxtaylardıń orta belinen ótetuǵın qadalardı shatırdıń bir shetinen ekinshi shetine jetetuǵın qılıp isledi.

34Taxtaylardı hám qadalardı altın menen qaplap, qadalar ótkeriletuǵın halqalardı altınnan isledi.

35Júnnen iyirilgen qızǵısh kók, shım qızıl, qırmızı jip hám hasıl zıǵır jiplerden bir perde isledi. Onıń ústine kerublardıń súwretlerin sheberlik penen kesteledi. 36Perde ushın akaciya aǵashınan tórt baqan islep, olardı altın menen qapladı. Olardıń ayrı ildirgishleri de altın edi. Baqanlar ushın tórt gúmis ultan quydı. 37Shatırdıń kirer awzına júnnen iyirilgen qızǵısh kók, shım qızıl, qırmızı jip hám hasıl zıǵır jiplerden naǵıslı perde toqıdı. 38Perdeni taǵıw ushın ayrı ildirgishi bar bes baqan islep, olardıń joqarısın hám karnizlerin altın menen qapladı. Al baqanlar ushın qoladan bes ultan isledi.

#### 37


Kelisim sandıǵınıń isleniwi

1[•]Besalel akaciya aǵashınan Kelisim sandıǵın[†] isledi. Onıń uzınlıǵı eki yarım shıǵanaq, eni bir yarım shıǵanaq hám biyikligi bir yarım shıǵanaq edi[+]. 2Sandıqtıń ishi-sırtın sap altın menen qapladı. Al ernegine altınnan jiyek saldı. 3Sandıq ushın tórt altın halqa quyıp, olardı tórt tuyaǵına ornattı: ekewin bir jaǵına, qalǵan ekewin ekinshi jaǵına ornattı. 4Akaciya aǵashınan sırıqlar islep, olardı altın menen qapladı. 5Sandıqtı kóterip júriw ushın, bul sırıqlardı eki tárepindegi halqalardan ótkerdi. 6Sandıqtıń qaqpaǵın sap altınnan isledi. Qaqpaqtıń uzınlıǵı eki yarım shıǵanaq, eni bir yarım shıǵanaq edi. 7Qaqpaqtıń eki shetine altınnan eki kerubtı[†] shókkishlep soqtı. 8Kerublardıń birewi qaqpaqtıń bir shetinde, al ekinshisi ekinshi shetinde bolıp, olardı qaqpaq penen bir tutas qılıp isledi. 9Kerublardıń joqarıǵa jayılǵan qanatları qaqpaqtı jawıp, júzleri bir-birine qarama-qarsı túrde qaqpaqqa qarap turǵan edi.


Usınılǵan nanlar qoyılatuǵın stol

10[•]Keyin akaciya aǵashınan uzınlıǵı eki shıǵanaq, eni bir shıǵanaq, al biyikligi bir yarım shıǵanaq bolǵan bir stol isledi. 11Stoldı sap altın menen qaplap, ernegine altın jiyek saldı. 12Stoldıń átirapına tórt eli bolǵan qaptal islep, onı altın jiyek penen qapladı. 13Stol ushın tórt altın halqa quyıp, olardı stoldıń tórt múyeshindegi tórt tuyaǵına bekkemledi. 14Stoldı kóterip alıp júriwge arnalǵan sırıqlar ótkiziletuǵın halqalar stoldıń qaptallarına jaqın edi. 15Sırıqlardı akaciya aǵashınan islep, altın menen qapladı. 16Stol ushın kerekli buyımlardı – tabaqlar, tútetki salatuǵın tostaǵanlar, ishimlik sadaqaları[†] ushın keseler hám gúzelerdi sap altınnan isledi.


Shıra qoyǵıshtıń isleniwi

17[•]Olar sap altınnan shıra qoyǵısh isledi. Onıń ultanın, baldaǵın, shaqaların, gúllerin hám onıń gúlkeseleri menen gúltajların ózi menen bir tutas etip shókkishlep isledi. 18Shıra qoyǵıshtıń eki qaptalınan úsh-úshten, altı shaqa shıǵıp turdı. 19Shıǵıp turǵan hár bir shaqada badam gúline uqsas úsh gúl hám onıń gúlkeseleri menen gúltajları bar edi. 20Al shıra qoyǵıshtıń baldaǵında badam gúline uqsas tórt gúl hám onıń gúlkeseleri menen gúltajları bar edi. 21Shıra qoyǵıshtan shıǵıp turǵan altı shaqanıń hár bir jubınıń astında úsh gúlkese izli-izinen dizilip turatuǵın edi. 22Shıra qoyǵıshtı gúlkeseleri hám shaqaları menen bir tutas etip, sap altınnan shókkishlep isledi. 23Shıra qoyǵısh ushın jeti shıra isledi. Piliklerdi tazalaytuǵın qısqıshlar menen ıdıslardı sap altınnan isledi. 24Shıra qoyǵısh hám onıń barlıq buyımları bir talant sap altınnan islendi.


Tútetki tútetiletuǵın orın qurıw

25[•]Akaciya aǵashınan tórt múyeshli, uzınlıǵı bir shıǵanaq, eni bir shıǵanaq hám biyikligi eki shıǵanaq bolǵan tútetki tútetiletuǵın orın qurdı. Orınnıń shaqları ózi menen bir tutas islenip, ózinen shıǵıp turatuǵın edi. 26Orınnıń ústin, qaptalların hám shaqların sap altın menen qaplap, átirapına altın jiyek isledi. 27Eki qaptalındaǵı jiyektiń astına eki altın halqa ornattı. Orındı kóterip júriw ushın, usı halqalardan sırıqlar ótkizildi. 28Sırıqlardı akaciya aǵashınan islep, altın menen qapladı.

29Taǵı da, olar maylaw[†] rásimi ushın muxaddes[†] maydı hám taza, xosh iyisli tútetkini sheberlik penen aralastırıp, tayarladı[+].

#### 38


Jandırılatuǵın qurbanlıq ushın orın qurıw

1[•]Akaciya aǵashınan jandırılatuǵın qurbanlıq[†] ushın orın dúzetti. Ol tórt múyeshli bolıp, onıń uzınlıǵı da, eni de bes shıǵanaq, al biyikligi úsh shıǵanaq edi. 2Onıń tórt múyeshine ózinen shıǵıp turǵan shaqlar islep, orındı hám shaqlardı qola menen qapladı. 3Qurbanlıq orınnıń barlıq buyımların: kúlge arnalǵan ıdıslar menen belsheler, qan sebetuǵın tabaqlar, shanıshqılar hám shoq salınatuǵın ıdıslardı qoladan isledi. 4Orınǵa qoladan tor sıyaqlı naǵıs isledi. Tor naǵıs qurbanlıq orınnıń ortasına jetetuǵınday qılıp, jiyeginiń astınan islendi. 5Qola tordıń tórt múyeshine sırıqlardı ótkeriw ushın, tórt halqa quydı. 6Sırıqlardı akaciya aǵashınan islep, qola menen qapladı. 7Qurbanlıq orındı kóterip júriw ushın, orınnıń qaptalındaǵı halqalardan usı sırıqlardı ótkizdi. Orındı aǵashtan, ishin bos qılıp isledi.


Qola lágenniń soǵılıwı

8Ushırasıw shatırınıń[†] aldında xızmet etetuǵın hayallar bergen qola aynalardan úlken qola lágen hám onıń tuyaqların isledi[+].


Muxaddes shatırdıń háwlisi

9[•]Muxaddes shatırdıń[†] háwlisin qurdı. Háwliniń qubla tárepine uzınlıǵı júz shıǵanaq bolǵan, hasıl zıǵır jipten toqılǵan perdeler taqtı. 10Perdeler ushın qoladan islengen jigirma ultanǵa jigirma baqan ornattı. Baqannıń ayrı ildirgishleri menen karnizlerin gúmisten isledi. 11Al arqa tárepi ushın uzınlıǵı júz shıǵanaq bolǵan perdeler, jigirma baqan, baqanlar ushın qoladan jigirma ultan isledi. Baqanlardıń ayrı ildirgishleri menen karnizleri gúmisten edi. 12Háwliniń batıs tárepi ushın uzınlıǵı eliw shıǵanaq bolǵan perde, on baqan hám on ultan isledi. Baqanlardıń ayrı ildirgishleri menen karnizleri gúmisten edi. 13Háwliniń shıǵısqa qaraǵan aldınǵı tárepiniń keńligi eliw shıǵanaq edi. 14Usı kirer awızdıń bir tárepinde uzınlıǵı on bes shıǵanaq perde, úsh baqan hám úsh ultan bar edi. 15Onıń ekinshi tárepinde de uzınlıǵı on bes shıǵanaq perde, úsh baqan hám úsh ultan bar edi. 16Háwliniń hámme tárepindegi barlıq perdeler hasıl zıǵırdan edi. 17Baqanlardıń ultanları qoladan, al ayrı ildirgishleri menen karnizleri gúmisten islengen edi. Baqanlardıń joqarısı da gúmis penen qaplanǵan edi. Háwliniń barlıq baqanları gúmis karnizler menen biriktirildi.

18Háwliniń kirer awzındaǵı perde júnnen iyirilgen qızǵısh kók, shım qızıl, qırmızı jip hám hasıl zıǵır jipten naǵıslanıp toqılǵan edi. Onıń uzınlıǵı jigirma shıǵanaq, biyikligi háwliniń perdeleri sıyaqlı bes shıǵanaq edi. 19Bul perde ushın tórt qola ultanǵa ornatılǵan baqan islendi. Baqanlardıń ayrı ildirgishleri hám karnizleri gúmisten islenip, joqarısı gúmis penen qaplandı. 20Shatırdıń hám shatırdı qorshaǵan háwliniń barlıq qazıqları qoladan islendi.


Muxaddes shatırdı qurıwda qollanılǵan nárseler

21Muxaddes shatırdıń, yaǵnıy buyrıqlar jazılǵan taslar turǵan shatırdıń qurılısı ushın qollanılǵan nárselerdiń tolıq esabı tómende berilgen. Esaptı Muwsanıń buyrıǵı menen, ruwxaniy[†] Xaronnıń ulı Itamardıń baqlawı astında Lebiy urıwı alıp bardı[+].

22Jaratqan Iyeniń[†] Muwsaǵa buyırǵan hámme islerin Yahuda[†] urıwınan bolǵan Xurdıń aqlıǵı, Uriydiń ulı Besalel isledi. 23Onıń menen birge Dan urıwınan bolǵan Axisamax ulı Oholiab jumıs isledi. Ol usta, bezewshi, júnnen iyirilgen qızǵısh kók, shım qızıl, qırmızı jip hám hasıl zıǵır jipten naǵıslap toqıwshı edi.

24Muxaddes shatırdıń barlıq islerine qollanılǵan altınnıń, xalıq baǵıshlap alıp kelgen altınnıń muǵdarı Muxaddes[†] orın ólshemi menen 29 talant 730 shekel edi.

25Esaptan ótken xalıqtan jıynalǵan gúmis Muxaddes orın ólshemi menen 100 talant 1775 shekel edi[+]. 26Bul esaptan ótken jigirma hám onnan joqarı jastaǵı 603 550 adamnıń hár birine bir beqadan[*], yaǵnıy Muxaddes orın ólshemi menen yarım shekelden tuwrı keletuǵın edi[+]. 27Muxaddes shatırdıń hám Eń muxaddes bólmeni[†] bólip turǵan perdeniń ultanların quyıw ushın 100 talant gúmis qollanıldı. Hár bir ultanǵa 1 talant, 100 ultanǵa 100 talant gúmis sarplandı. 28Baqanlardıń joqarısın qaplawǵa, ayrı ildirgishlerin hám karnizlerin soǵıwǵa 1775 shekel gúmis sarplandı.

29Xalıq bergen qola 70 talant 2400 shekel edi. 30Onnan Ushırasıw shatırınıń kirer awzındaǵı baqanlar ushın ultanlar, qurbanlıq orın, onıń torı menen hámme buyımları, 31háwlidegi barlıq baqanlar ushın ultanlar, háwliniń dárwazasınıń baqanları ushın ultanlar, shatırdıń qazıqları menen háwli átirapındaǵı barlıq qazıqlar islendi.

#### 39


Ruwxaniylerdiń kiyimlerin tigiw

1[•]Olar qızǵısh kók, shım qızıl hám qırmızı jiplerden Muxaddes[†] orında xızmet etken waqıtta kiyiwi ushın, ruwxaniylerge[†] ájayıp qılıp kiyimler tikti. Xaronǵa da muxaddes kiyimler tikti. Hámmesin Jaratqan Iyeniń[†] Muwsaǵa buyırǵanınday etip isledi.


Efod

2Efodtı[†] altın sabaq, qızǵısh kók, shım qızıl hám qırmızı jip penen hasıl zıǵır jipten isledi. 3Altındı juqalap, jińishke qılıp kesip, qızǵısh kók, shım qızıl, qırmızı jip hám hasıl zıǵırǵa aralastırıp, sheberlik penen kestelew ushın, jip iyirdi. 4Efodtıń aldınǵı hám artqı táreplerin bir-biri menen biriktiriw ushın, iyin arqalı ótetuǵın eki baw tikti. 5Efodtıń joqarısına biriktirilgen halda bir belbew isledi. Bul efod sıyaqlı altın sabaq, qızǵısh kók, shım qızıl, qırmızı jip hám hasıl zıǵır jipten islendi. Hámmesin Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa buyırǵanınday etip isledi.

6Keyin Izrail[†] ullarınıń atların eki oniks tasına mór[†] sıyaqlı etip, oyıp jazdı. Jazılǵan taslardı órilgen altın qasnaqlardıń ishine qoyıp, 7Izraildıń on eki urıwın esletip turıw ushın, efodtıń iyin bawlarına ornattı. Bular da Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa buyırǵanınday etip islendi.


Óńirsheniń tigiliwi

8Qaltalı óńirshe[†] de efod sıyaqlı altın sabaq, qızǵısh kók, shım qızıl, qırmızı jip hám hasıl zıǵır jipten sheberlik penen naǵıslap islendi. 9Ol tórt múyeshli hám eki qabatlı bolıp, uzınlıǵı da bir qarıs, eni de bir qarıs edi. 10Óńirshege tórt qatar qılıp hasıl taslar qadaldı. Birinshi qatarda serdolik, xrizolit hám zúmret, 11ekinshi qatarda periwza, lazurit hám gagat, 12úshinshi qatarda yaqıt, agat hám ametist, 13tórtinshi qatarda sarı yaqıt, oniks hám yashma boldı. Taslar órilgen altın qasnaqlarǵa ornatılǵan edi. 14Taslar on eki bolıp, olarda mór oyılǵanday qılıp, Izraildıń on eki ulınıń atları birme-bir oyılıp jazılǵan edi. Bul taslar Izraildıń on eki urıwınıń tımsalı edi.

15Keyin qaltalı óńirshe ushın sap altınnan órilgen shınjırlar isledi. 16Jáne de, eki órilgen altın qasnaq hám eki altın halqa islep, halqalardı óńirsheniń ústingi eki múyeshine taqtı. 17Órilgen eki altın shınjırdıń bir ushın óńirshedegi halqalarǵa ildirdi. 18Shınjırlardıń ekinshi ushın eki qasnaqqa bekkemlep, efodtıń aldı betine, iyin bawlarǵa bayladı. 19Eki altın halqa islep, óńirsheniń astınǵı eki shetine, efodqa jaqın bolǵan ishki jiyegine taqtı. 20Jáne eki altın halqa islep, efodtıń aldı betindegi iyin bawlardıń astınan, tigiske jaqın qılıp, belbewdiń joqarısınan taqtı. 21Qaltalı óńirsheniń halqaları menen efodtıń halqaların qızǵısh kók bawlar menen bir-birine bayladı. Solay etip, óńirshe efodtan ayırılmay, efodtıń belbewiniń joqarısında turatuǵın boldı. Hámmesin Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa buyırǵanınday etip isledi.


Ruwxaniylerdiń basqa kiyimleri

22Efodtıń ishinen kiyiletuǵın bahalı kiyimdi tolıq qızǵısh kók jipten toqıdı. 23Onda bas sıyatuǵın orın bolıp, sótilip ketpewi ushın, onıń jiyeklerin aylandırıp toqıdı. 24-26Kiyimniń etegine qızǵısh kók, shım qızıl, qırmızı jip hám hasıl zıǵır jipten islengen anardı hám onıń aralarına sap altınnan islengen qońırawlardı aylandırıp gezekpe-gezek taǵıp shıqtı. Xaron xızmet etkende usı kiyimdi kiyetuǵın edi. Bulardı da Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa buyırǵanınday etip isledi.

27Xaron hám onıń ulları ushın, hasıl zıǵırdan toqılǵan uzın kóyleklerdi, 28hasıl zıǵırdan sálleni, kishigirim sállelerdi hám diz kiyimlerdi isledi. 29Belbewdi de hasıl zıǵır, qızǵısh kók, shım qızıl hám qırmızı jiplerden naǵıslap toqıdı. Hámmesin Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa buyırǵanınday qılıp isledi.

30Sap altınnan taj sıyaqlı muxaddes mańlaysha islep, ústine mór oyǵanday qılıp: «Jaratqan Iyege baǵıshlanǵan» dep jazdı. 31Bul mańlaysha sállege qızǵısh kók baw menen baylandı. Hámmesin Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa buyırǵanınday etip isledi.


Barlıq islerdiń tamamlanıwı

32Solay etip, Muxaddes shatırdıń,[†] yaǵnıy Ushırasıw shatırınıń[†] barlıq isleri tamamlandı. Izraillılar hár bir nárseni Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa buyırǵanınday qılıp isledi. 33Sońınan olar Muwsaǵa shatır hám onıń barlıq buyımların alıp keldi. Bular mınalardan ibarat edi: shatırdıń perdeleri, ilmekleri, taxtayları, qadaları, baqanları, ultanları, 34qızılǵa boyalǵan qoshqar terisinen hám jumsaq teriden islengen japqıshlar, ishki bólmeniń perdesi,[+] 35Kelisim sandıǵı,[†] onıń sırıqları hám qaqpaǵı, 36stol, onıń barlıq buyımları hám usınılǵan nanlar,[†] 37sap altınnan islengen shıra qoyǵısh, onıń ústine bir qatar etip qoyılǵan shıralar, onıń barlıq buyımları hám shıralar ushın záytún[†] mayı, 38tútetki tútetiletuǵın altın orın, maylaw[†] rásimi ushın záytún mayı, xosh iyisli tútetki, shatırdıń kirer awzı ushın perde, 39jandırılatuǵın qurbanlıq[†] ushın qoladan islengen orın, onıń qoladan islengen torı, sırıqları hám barlıq buyımları, úlken lágen hám onıń tuyaqları, 40háwliniń perdeleri, baqanları, ultanları, háwliniń kirer awzındaǵı perdesi, arqanları, qazıqları, shatırda xızmet etkende qollanılatuǵın barlıq nárseler, 41Muxaddes orında xızmet etiwge arnalıp, ájayıp qılıp tigilgen kiyimler – ruwxaniy Xaronnıń muxaddes kiyimleri hám onıń ullarınıń ruwxaniylik kiyimleri. 42Usılardıń hámmesin izraillılar Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa buyırǵanınday qılıp isledi. 43Muwsa barlıq islerdiń Jaratqan Iyeniń buyırǵanınday qılıp islengenin kórgende, olarǵa aq pátiyasın berdi.

#### 40


Muxaddes shatırdı qurıw

1Jaratqan Iye[†] Muwsaǵa bılay dedi:

2– Muxaddes shatırdı,[†] yaǵnıy Ushırasıw shatırın[†] birinshi aydıń birinshi kúni qur. 3Kelisim sandıǵın[†] shatırdıń ishine kirgizip, onı perde menen tasalap qoy. 4Stoldı ishke ákelip, oǵan tiyisli hámme nárseni onıń ústine qoy. Shıra qoyǵıshtı da ákelip, shıraların ústine qoy. 5Altınnan islengen tútetki tútetiletuǵın orındı Kelisim sandıǵınıń aldına qoyıp, shatırdıń kirer awzına perde taq. 6Qurbanlıq[†] jandırılatuǵın orındı Muxaddes shatırdıń, yaǵnıy Ushırasıw shatırınıń kirer awzınıń aldına qoy. 7Úlken lágendi shatır menen qurbanlıq orınnıń arasına qoyıp, ishine suw quy. 8Shatırdıń átirapın aylandırıp, háwli isle hám háwliniń kirer awzına perde taq.

9Sońınan maylawǵa[†] arnalǵan záytún[†] mayın alıp, shatırdı hám onıń ishindegi barlıq buyımlardı maylap, muxaddes[†] qıl. 10Qurbanlıq jandırılatuǵın orındı hám onıń barlıq buyımların maylap, orındı muxaddes qıl. Sonda orın júdá muxaddes boladı. 11Úlken lágendi hám onıń tuyaqların maylap, muxaddes qıl.

12Xarondı hám onıń ulların Ushırasıw shatırınıń kirer awzınıń aldına ákelip, olardı suw menen juwındır. 13Xaronǵa muxaddes kiyimlerdi kiygiz hám ruwxaniy[†] bolıp, xızmet etiwi ushın, onıń basına may[†] quyıp, Maǵan baǵıshla. 14Onıń ulların alıp kelip, olarǵa uzın kóylek kiygiz. 15Ruwxaniy bolıp, Maǵan xızmet etiwi ushın, olardı da ákesi sıyaqlı mayla. Bul maylaw olardıń áwladlar boyı máńgige ruwxaniy bolıwın támiyinleydi.

16Muwsa hámme nárseni Jaratqan Iyeniń[†] buyırǵanınday qılıp isledi. 17Solay etip, ekinshi jıldıń birinshi ayınıń birinshi kúni Muxaddes shatır qurıldı. 18Muwsa shatırdı qurdı: ultanların qoydı, taxtayların ornattı, qadaların kirgizip, baqanların kótertti. 19Keyin shatırdıń ústine ishki hám sırtqı jabıwların japtı. Muwsa bulardıń hámmesin Jaratqan Iyeniń ózine buyırǵanınday etip isledi.

20Keyin buyrıqlar jazılǵan eki tastı alıp, sandıqqa saldı. Sandıqtıń sırıqların kiygizdi hám sandıqtıń qaqpaǵın sandıqtıń ústine qoydı[+]. 21Kelisim sandıǵın shatırǵa kirgizdi de, perde tutıp, sandıqtı kózden tasalap qoydı. Muwsa hámmesin Jaratqan Iyeniń ózine buyırǵanınday etip isledi.

22Nanlar turatuǵın stoldı Ushırasıw shatırınıń ishine, yaǵnıy shatırdıń arqaǵa qaraǵan tárepine, ishki perdeniń sırtına qoydı. 23Jaratqan Iyeniń aldına, stoldıń ústine nanlardı dizip qoydı. Muwsa bulardı Jaratqan Iyeniń ózine buyırǵanınday etip isledi.

24Shıra qoyǵıshtı Ushırasıw shatırına, stoldıń qarsısına, shatırdıń qubla tárepine qoydı. 25Jaratqan Iyeniń ózine buyırǵanınday, ol Jaratqan Iyeniń aldına shıralardı qoydı.

26Altınnan islengen tútetki tútetiletuǵın orındı Ushırasıw shatırına, perdeniń aldına qoydı. 27Orınnıń ústinde xosh iyisli tútetki tútetti. Muwsa bulardı da Jaratqan Iyeniń ózine buyırǵanınday etip isledi.

28Shatırdıń kirer awzına perde taqtı. 29Qurbanlıq jandırılatuǵın orındı Muxaddes shatırdıń, yaǵnıy Ushırasıw shatırınıń kirer awzınıń aldına qoydı. Orınnıń ústinde jandırılatuǵın qurbanlıq hám ǵálle sadaqasın[†] usındı. Muwsa hámmesin Jaratqan Iyeniń ózine buyırǵanınday etip isledi.

30Úlken lágendi Ushırasıw shatırı menen qurbanlıq orınnıń arasına qoydı hám juwınıw ushın, ishine suw quydı. 31Muwsa, Xaron hám Xaronnıń ulları ayaq-qolların sol jerde juwatuǵın boldı. 32Olar Ushırasıw shatırına kiretuǵın yaki qurbanlıq orınǵa jaqınlasatuǵın waqıtta, Jaratqan Iyeniń buyırǵanınday, sol jerde juwınatuǵın edi.

33Shatırdıń hám qurbanlıq orınnıń átirapındaǵı háwlini perde menen qorshadı hám háwliniń kirer awzına da perde taqtı.

Solay etip, Muwsa jumıstı tamamladı.


Ushırasıw shatırı ústindegi bult

34-35Sonnan keyin, Ushırasıw shatırın bult qaplap, Jaratqan Iyeniń saltanatı shatırdı toltırdı. Sonıń ushın, Muwsa Ushırasıw shatırına kire almadı[+]. 36Pútkil saparları dawamında izraillılar[†] bult shatırdan joqarı kóterilgende, jolın dawam etetuǵın edi[+]. 37Biraq olar bult joqarı kóterilmegenshe, jolǵa shıqpaytuǵın edi. 38Solay etip, olardıń pútkil saparı dawamında, barlıq Izrail xalqınıń kóz aldında Jaratqan Iyeniń bultı kúndiz shatırdıń ústinde turdı, al túnde bult ishinde ot bolıp janıp turdı.

### Lebiyliler

#### Lebiyliler

Lebiyliler


Alǵí sóz

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]


#### Alǵí sóz


Lebiyliler kitabı


Kitap haqqında maǵlıwmat

Lebiyliler kitabı Tawrattıń úshinshi kitabı. Bul kitap Qudaydıń Muwsa payǵambar arqalı bergen nızam hám qaǵıydalarınan ibarat. Lebiy urıwınan kelip shıqqanlar lebiyliler dep ataladı, kitapqa usı urıwdıń atı tiykar bolǵan.

Shıǵıw kitabında Quday Muwsaǵa Ushırasıw shatırın, yaǵnıy Muxaddes shatırdı qurıw boyınsha kórsetpeler bergen bolsa, bul kitapta sol Ushırasıw shatırında xızmet etiw haqqında sóz etiledi. Lebiyliler Ushırasıw shatırında Qudaydıń arnawlı xızmetkerleri edi. Ruwxaniyler Lebiy urıwına tiyisli Xaronnıń urpaǵınan kelip shıqqan. Kitaptıń tiykarǵı bóliminde ruwxaniylerdiń hám basqa lebiylilerdiń isleytuǵın wazıypaları bayan etiledi. Olardıń wazıypaları Qudayǵa atap qurbanlıqlar hám sadaqalar beriwden, sonday-aq, bayramlardı hám hár túrli máresimlerdi ótkeriwden ibarat edi. Kitapta jáne de hadal hám haram haywanlarǵa baylanıslı nızamlar, adam denesin, kiyimin hám úyin qalay taza saqlaw kerekligi haqqında kórsetpeler hám kámbaǵallarǵa ǵamxorlıq qılıw tuwrısındaǵı buyrıqlar orın alǵan.

Kitaptaǵı nızam-qaǵıydalardıń tiykarında páklik hám muxaddeslik jatır. Muxaddeslik ózin gúnadan saqlawdı hám Qudayǵa baǵıshlanıp jasawdı bildiredi. Quday Óz xalqınıń muxaddes Patshası bolǵanı ushın, xalıq Qudaydıń dárgayına keliw ushın qurbanlıqlardıń qanı arqalı gúnadan pákleniwi shárt edi. Bul iste xalıqqa lebiyliler járdem beretuǵın edi. Olar Qudayǵa maqul bolıp, Onıń dárgayında bolıw ushın kitaptaǵı barlıq nızam-qaǵıydalarǵa ámel qılıwı shárt edi.

#### 1


Jandırılatuǵın qurbanlıqlar

1Jaratqan Iye[†] Muwsanı shaqırıp alıp, Ushırasıw shatırınan[†] oǵan bılay dedi:

2– Sen Izrail[†] xalqına járiyalap mınalardı ayt: «Arańızdaǵı birińiz Jaratqan Iyege[†] qurbanlıq[†] bermekshi bolsa, ol iri yamasa mayda mal usınsın[+].

3Eger iri maldan jandırılatuǵın qurbanlıq beretuǵın bolsa, onda ol minsiz hám erkek mal usınsın. Jaratqan Iyeniń bul qurbanlıqtı qabıl etiwi ushın, qurbanlıqtı Ushırasıw shatırınıń aldına alıp kelsin. 4Sol adam qurbanlıq maldıń basına qolın qoysın. Sonda qurbanlıq adamnıń gúnalarınan pákleniwi ushın qabıl etiledi. 5Keyin ol buǵanı Jaratqan Iyeniń aldında shalsın. Xaronnıń ulları bolǵan ruwxaniyler[†] buǵanıń qanın alıp kelip, qandı Ushırasıw shatırınıń kirer awzınıń aldındaǵı qurbanlıq orınnıń tórt qaptalına serpip jibersin. 6Sońınan qurbanlıq berip atırǵan adam jandırılatuǵın qurbanlıqtıń terisin sıyırıp alıp, onı jiliklep bólsin. 7Al ruwxaniy Xaronnıń ulları qurbanlıq orında ot jaǵıp, ústine otın qalasın. 8Keyin maldıń jiliklerin, basın hám ish mayların sol ottıń ústine jaylastırsın. 9Maldıń ishek-qarnı hám tuyaqları suw menen juwılsın. Al ruwxaniy olardıń barlıǵın qurbanlıq orınnıń ústinde tútetip jandırsın. Bul – jandırılatuǵın qurbanlıq, Jaratqan Iyege xosh iyisli sıy boladı[+].

10Eger mayda maldan jandırılatuǵın qurbanlıq beretuǵın bolsa, onda ol minsiz bolǵan erkek toqlı yamasa teke usınsın. 11Onı qurbanlıq orınnıń arqa tárepinde, Jaratqan Iyeniń aldında shalsın. Xaronnıń ulları bolǵan ruwxaniyler qandı qurbanlıq orınnıń tórt qaptalına serpip jibersin. 12Adam qurbanlıqtı jiliklep, basın hám ish mayların ayırıp alsın. Ruwxaniy olardı qurbanlıq orındaǵı janıp turǵan ottıń ústine jaylastırsın. 13Qurbanlıqtıń ishek-qarnı hám tuyaqları suw menen juwılsın. Al ruwxaniy olardıń barlıǵın qurbanlıq orınnıń ústinde tútetip jandırsın. Bul – jandırılatuǵın qurbanlıq, Jaratqan Iyege xosh iyisli sıy boladı[+].

14Eger kim de kim jandırılatuǵın qurbanlıq etip Jaratqan Iyege qus bermekshi bolsa, onda ol qumırı yamasa jas kepter usınsın[+]. 15Ruwxaniy onı qurbanlıq orınǵa ákelip, basın úzip alsın hám basın qurbanlıq orınnıń ústinde tútetip jandırsın. Al qustıń qanın qurbanlıq orınnıń qaptalına sıǵıp, aǵızsın. 16Ruwxaniy qustıń jemsegin ishindegi nárseleri menen birge shıǵarıp, qurbanlıq orınnıń shıǵıs tárepindegi kúl tógiletuǵın jerge taslasın. 17Soń qustıń qanatlarınan uslap, qustı qaq ayırsın, biraq onı ekige bólip taslamasın. Keyin qustı qurbanlıq orındaǵı janıp turǵan ottıń ústine qoyıp tútetip jandırsın. Bul – jandırılatuǵın qurbanlıq, Jaratqan Iyege xosh iyisli sıy boladı»[+].

#### 2


Ǵálle sadaqası

1«Eger kim de kim Jaratqan Iyege[†] arnap ǵálle sadaqasın[†] bermekshi bolsa, sapalı biyday unınan alıp kelsin. Onıń ústine záytún[†] mayın quyıp, xosh iyisli shayır qossın hám[+] 2sadaqanı Xaronnıń ulları bolǵan ruwxaniylerge[†] aparsın. Ruwxaniy záytún mayı qosılǵan sapalı unnan bir uwısın toltırıp alsın hám xosh iyisli shayırdıń barlıǵın alıp, olardı tolıq sadaqanıń belgisi retinde qurbanlıq[†] orınnıń ústinde tútetip jandırsın. Bul – Jaratqan Iyege xosh iyisli sıy boladı[+]. 3Ǵálle sadaqasınıń jandırılmaǵan bólegi Xaron hám onıń ullarına tiyisli. Bul bólek Jaratqan Iyege berilgen sıylardan bolǵanı ushın, júdá muxaddes.[†][+]

4Eger tandırda jabılǵan nandı ǵálle sadaqası etip bermekshi bolsańız, onda sapalı unnan záytún mayı qosılǵan ashıtqısız shórekler yamasa ústine záytún mayı jaǵılǵan pátirler ákeliwińiz tiyis[+].

5Eger tabada pisirilgen nandı sadaqa qılmaqshı bolsańız, onda oǵan ashıtqı salmxay, sapalı unǵa záytún mayın qosıp iylep, pisiriń[+]. 6Onı usınǵan waqtıńızda, bóleklerge bóliwińiz hám ústine záytún mayın quyıwıńız kerek. Bul – ǵálle sadaqası.

7Eger sadaqań qazanda pisirilgen bolsa, onda ol záytún mayı qosılǵan sapalı unnan tayarlanıwı tiyis.

8Usı taqılette tayarlanǵan ǵálle sadaqasın Jaratqan Iyege beriw ushın, ruwxaniyge ákeliwińiz kerek. Al ruwxaniy onı qurbanlıq orınǵa alıp baradı. 9Keyin ruwxaniy tolıq sadaqanıń belgisi retinde ǵálle sadaqalarınan bir bólek alıp, onı jandırılatuǵın qurbanlıq hám Jaratqan Iyege xosh iyisli sıy qılıp, qurbanlıq orında tútetip jandırsın[+]. 10Ǵálle sadaqasınıń jandırılmaǵan bólegi Xaron hám onıń ullarına tiyisli. Bul bólek Jaratqan Iyege berilgen sıylardan bolǵanı ushın, júdá muxaddes.

11Jaratqan Iyege usınatuǵın ǵálle sadaqańızdıń hesh birine ashıtqı salmańlar. Óytkeni ashıtqını da, paldı da Jaratqan Iyege sıy qılıp, tútetip jandırmawıńız kerek[+]. 12Ashıtqı salınǵan nan menen paldı birinshi zúráátińiz sıpatında Jaratqan Iyege usınıwıńızǵa boladı. Biraq olar Jaratqan Iyege xosh iyisli sadaqa retinde qurbanlıq orında usınılmawı kerek[+]. 13Ǵálle sadaqańızdıń hár birine duz qosıńlar. Duz Qudaydıń sizler menen dúzgen kelisimin[†] bildiretuǵın bolǵanlıqtan, sadaqalarıńız duzsız bolmasın[+].

14Eger Jaratqan Iyege dáslepki ónimnen ǵálle sadaqasın bermekshi bolsańız, onda dáslepki shıqqan dándi quwırıp, onı túyip alıp keliń[+]. 15Bul ǵálle sadaqası bolǵanı ushın, onıń ústine záytún mayın quyıp, xosh iyisli shayır qosıń. 16Ruwxaniy biraz túyilgen dán menen záytún mayınan alıp, olarǵa xosh iyisli shayırdıń hámmesin qosıp, tolıq sadaqanıń belgisi retinde qurbanlıq orında tútetip jandırsın. Bul – Jaratqan Iyege arnalǵan sıy»[+].

#### 3


Tatıwlıq qurbanlıǵı

1«Eger kim de kim tatıwlıq qurbanlıǵı ushın iri mal bermekshi bolsa, onda ol Jaratqan Iyege[†] arnap minsiz erkek yamasa urǵashı mal usınsın[+]. 2Ol adam qolın qurbanlıqtıń basına qoyıp, onı Ushırasıw shatırınıń[†] aldında shalsın. Xaronnıń ulları bolǵan ruwxaniyler[†] qandı qurbanlıq[†] orınnıń tórt qaptalına serpip jibersin. 3Sol adam tatıwlıq qurbanlıǵınıń mına bóleklerin Jaratqan Iyege sıy etip beriwi tiyis: maldıń isheklerin qaplaǵan sharbı mayları menen ish mayların, 4eki bótekesin, bóteke ústindegi mayın hám bawırınıń tómengi ushın. 5Xaronnıń ulları bulardı qurbanlıq orında janıp turǵan otınnıń ústine qoyıp, jandırılatuǵın qurbanlıq penen birge tútetip jandırsın. Bul – Jaratqan Iyege xosh iyisli sıy boladı[+].

6Eger kim de kim tatıwlıq qurbanlıǵı ushın mayda mal bermekshi bolsa, onda ol Jaratqan Iyege minsiz erkek yamasa urǵashı janlıq usınsın.

7Eger qoy bermekshi bolsa, onı Jaratqan Iyeniń aldında usınıwı tiyis. 8Ol qolın qurbanlıqtıń basına qoysın. Keyin onı Ushırasıw shatırınıń aldında shalsın. Xaronnıń ulları qoydıń qanın alıp, qurbanlıq orınnıń tórt qaptalına serpip jibersin. 9Ol adam tatıwlıq qurbanlıǵınıń mına bóleklerin Jaratqan Iyege sıy etip beriwi tiyis: janlıqtıń mayların, yaǵnıy quyımshaqtıń túbinen kesip alınǵan pútkil quyrıq mayın, isheklerin qaplaǵan sharbı mayları menen ish mayların, 10eki bótekesin, bóteke mayların hám bawırınıń tómengi ushın. 11Ruwxaniy bulardı qurbanlıq orınnıń ústinde tútetip jandırsın. Bul – Jaratqan Iyege awqat sıpatında berilgen sıy[+].

12Eger ol eshki bermekshi bolsa, onı Jaratqan Iyeniń aldında usınsın. 13Adam qolın qurbanlıqtıń basına qoysın hám onı Ushırasıw shatırınıń aldında shalsın. Xaronnıń ulları eshkiniń qanın alıp, qurbanlıq orınnıń tórt qaptalına serpip jibersin. 14Ol adam eshkiniń mına nárselerin alıp, Jaratqan Iyege sıy qılıp usınsın: isheklerin qaplaǵan sharbı mayları menen ish mayların, 15eki bótekesin, bóteke mayların hám bawırınıń tómengi ushın. 16Ruwxaniy bulardıń hámmesin qurbanlıq orınnıń ústinde tútetip jandırsın. Bul – Jaratqan Iyege awqat sıpatında berilgen xosh iyisli sıy. Maydıń hámmesi Oǵan tiyisli[+]. 17Maldıń mayın jemeńler, onıń góshin de qanı menen jemeńler. Bul ózlerińiz jasaǵan hámme jerde áwladlar boyı máńgi qaǵıyda bolsın»[+].

#### 4


Gúna qurbanlıǵı

1Jaratqan Iye[†] Muwsaǵa bılay dedi:

2– Izrail[†] xalqına bılay dep ayt: «Eger kim de kim Men buyrıqlarımda qadaǵan qılǵan bir nárseni islep, bilmey gúna[†] qılsa, tómende kórsetilgenlerge ámel qılsın:[+]

3Eger bas ruwxaniy[†] gúna islep, xalqın ayıpker qılsa, islegen gúnası ushın Jaratqan Iyege[†] gúna qurbanlıǵı etip minsiz bir buǵa usınsın. 4Ol buǵanı Ushırasıw shatırınıń[†] aldına, Jaratqan Iyeniń aldına alıp kelsin. Sońınan qolın buǵanıń basına qoysın hám Jaratqan Iyeniń aldında onı shalsın. 5Bas ruwxaniy buǵanıń qanınan biraz alıp, Ushırasıw shatırınıń ishine kirsin. 6Ol barmaǵın qanǵa batırıp, qandı Jaratqan Iyeniń aldında, Eń muxaddes bólmeni[†] bólip turǵan perdege qaray jeti ret serpsin. 7Sońınan ol shatırdaǵı, Jaratqan Iyeniń aldındaǵı xosh iyisli tútetki tútetiletuǵın orınnıń shaqlarına qandı súrtsin. Buǵanıń awısqan qanın shatırdıń kirer awzınıń aldındaǵı jandırılatuǵın qurbanlıq[†] orınnıń túbine tóksin[+]. 8Keyin gúna ushın berilgen buǵanıń pútkil mayın: isheklerin qaplaǵan sharbı mayları menen ish mayların, 9eki bótekesin, olardıń mayların hám bawırınıń tómengi ushın 10tatıwlıq qurbanlıǵı sıpatında berilgen maldıń mayın ayırǵanday, ayırıp alsın. Bas ruwxaniy olardı jandırılatuǵın qurbanlıq beriletuǵın orınnıń ústinde tútetip jandırsın. 11Al buǵanıń qalǵan bóleklerin: terisin, góshin, gellesin, tuyaqların hám ishek-qarnı menen dárisin[+] 12ordanıń sırtındaǵı kúl tógiletuǵın taza jerge aparıp, olardı otınnıń ústine qoyıp, jaǵıp jibersin.

13Eger pútkil Izrail jámiyeti Jaratqan Iyeniń buyrıqlarında qadaǵan etilgen nárseni islep, bilmey gúna qılsa, olar bári bir ayıplı sanaladı[+]. 14Islegen gúnası belgili bolǵanda, olar jámiyet atınan gúna qurbanlıǵı etip bir buǵa usınıp, onı Ushırasıw shatırınıń aldına alıp kelsin. 15Jámiyet aqsaqalları Jaratqan Iyeniń aldında qolların buǵanıń basına qoyıp, onı Jaratqan Iyeniń aldında shalsın. 16Bas ruwxaniy buǵanıń qanınan biraz alıp, Ushırasıw shatırınıń ishine kirsin. 17Ruwxaniy barmaǵın qanǵa batırıp, qandı Jaratqan Iyeniń aldında, Eń muxaddes bólmeni bólip turǵan perdege qaray jeti ret serpsin[+]. 18Sońınan ruwxaniy qandı shatırdaǵı, Jaratqan Iyeniń aldındaǵı tútetki tútetiletuǵın orınnıń shaqlarına súrtsin. Buǵanıń awısqan qanın shatırdıń kirer awzınıń aldındaǵı jandırılatuǵın qurbanlıq orınnıń túbine tóksin. 19Buǵanıń pútkil mayın alıp, onı qurbanlıq orınnıń ústinde tútetip jandırsın. 20Ruwxaniy óz gúnası ushın bergen buǵaǵa ne islegen bolsa, bul buǵaǵa da sonı islesin. Usılayınsha ruwxaniy jámiyetti gúnadan pákleydi hám olardıń gúnaları keshiriledi. 21Aldınǵı buǵanı qalay jandırǵan bolsa, bul buǵanı da ordanıń sırtına alıp shıǵıp, jaǵıp jibersin. Bul – jámiyettiń gúnası ushın qurbanlıq boladı.

22Eger basshılardıń biri Qudayı Jaratqan Iyeniń buyrıqlarında qadaǵan etilgen bir nárseni islep, bilmey gúna qılsa, ol ayıplı sanaladı. 23Islegen gúnası ózine áshkara etilgen waqıtta, ol qurbanlıqqa minsiz bir teke alıp kelsin. 24Keyin ol qolın tekeniń basına qoyıp, onı jandırılatuǵın qurbanlıqlar shalınatuǵın jerde, Jaratqan Iyeniń aldında shalsın. Bul – gúna qurbanlıǵı. 25Ruwxaniy barmaǵın gúna qurbanlıǵınıń qanına batırıp, qandı jandırılatuǵın qurbanlıq orınnıń shaqlarına súrtsin. Awısqan qandı qurbanlıq orınnıń túbine tóksin. 26Keyin tekeniń pútkil mayın tatıwlıq qurbanlıǵınıń mayı sıyaqlı, qurbanlıq orınnıń ústinde tútetip jandırsın. Usılayınsha, ruwxaniy sol kósemdi gúnasınan pákleydi hám onıń gúnası keshiriledi.

27Eger xalıq arasınan birew Jaratqan Iyeniń buyrıqlarında qadaǵan etilgen bir nárseni islep, bilmey gúna qılsa, ol ayıplı sanaladı[+]. 28Islegen gúnası ózine áshkara bolǵanda, ol gúnası ushın qurbanlıqqa minsiz bir eshki ákelsin. 29Soń ol qolın gúna ushın berilgen qurbanlıqtıń basına qoyıp, onı jandırılatuǵın qurbanlıq shalınatuǵın jerde shalsın. 30Ruwxaniy qurbanlıqtıń qanına barmaǵın batırıp, jandırılatuǵın qurbanlıq orınnıń shaqlarına súrtsin. Awısqan qandı qurbanlıq orınnıń túbine tóksin. 31Qurbanlıq bergen adam eshkiniń pútkil mayın tatıwlıq qurbanlıǵınıń mayı sıyaqlı ayırıp alsın. Ruwxaniy maydı Jaratqan Iyege xosh iyisli sıy qılıp, qurbanlıq orında tútetip jandırsın. Usılayınsha, ruwxaniy sol adamdı gúnasınan pákleydi hám onıń gúnası keshiriledi[+].

32Eger birew gúna qurbanlıǵı ushın qoy bermekshi bolsa, qoy minsiz bolsın. 33Ol qolın qurbanlıqtıń basına qoysın hám onı jandırılatuǵın qurbanlıqlar shalınatuǵın jerde shalsın. 34Keyin ruwxaniy barmaǵın shalınǵan qoydıń qanına batırıp, jandırılatuǵın qurbanlıq orınnıń shaqlarına súrtsin. Al awısqan qandı qurbanlıq orınnıń túbine tóksin. 35Tatıwlıq qurbanlıǵı ushın berilgen qoy sıyaqlı, adam bul qurbanlıqtıń da pútkil mayın ayırıp alsın. Ruwxaniy onı qurbanlıq orında Jaratqan Iyege arnap jaǵılıp atırǵan sıylardıń ústine qoyıp, tútetip jandırıp jibersin. Usılayınsha, ruwxaniy adamdı gúnasınan pákleydi hám onıń gúnası keshiriledi».

#### 5

1«Eger kim de kim kórgen-bilgenleri haqqında gúwalıq beriwge shaqırılsa, biraq ol bunnan bas tartsa, onda ol óz ayıbınıń jazasın tartadı.

2Kim de kim bilmey, haram sanalǵan bir nársege: jabayı ya úy haywanınıń yamasa jer bawırlawshı bir haywannıń óligine bir jerin tiygizip alsa, ol haramlanǵan bolıp, ayıplı sanaladı[+].

3Birew bilmey, adamnıń denesinen shıqqan ózin haramlaytuǵın qanday da bir nársege bir jerin tiygizse, keyin ne islegenin túsingen waqıtta, ol ayıplı sanaladı[+].

4Eger kim de kim qanday da bir isti isleymen dep, oylanbastan ant iship, onı orınlamay qalsa, onda ol ayıplı sanaladı[+].

5Eger kim de kim usı aytılǵan islerdiń birewinde ayıplı bolsa, islegen gúnasın ashıq moyınlasın. 6Ol gúnasınıń qunı sıpatında Jaratqan Iyege[†] gúna[†] qurbanlıǵın bersin. Bul qurbanlıq[†] mayda maldan bir qoy yamasa bir eshki bolsın. Sonda ruwxaniy[†] adamdı gúnasınan pákleydi.

7Eger adamnıń qoy ákeliwge jaǵdayı bolmasa, onda ol gúnasınıń qunı sıpatında Jaratqan Iyege eki qumırı yamasa eki jas kepter ákelsin. Olardıń biri gúna qurbanlıǵı ushın, al ekinshisi jandırılatuǵın qurbanlıq ushın beriledi[+]. 8Olardı ruwxaniyge alıp kelsin. Ruwxaniy dáslep gúna qurbanlıǵın berip, qustıń moynın sındırsın, biraq onıń basın julıp taslamasın. 9Keyin qustıń qanınıń birazın qurbanlıq orınnıń qaptalına serpip, awısqan qandı qurbanlıq orınnıń túbine tóksin. Bul – gúna qurbanlıǵı. 10Sonnan soń, ruwxaniy ekinshi qustı jandırılatuǵın qurbanlıq etip, qaǵıyda boyınsha bersin. Usılayınsha ruwxaniy adamdı gúnasınan pákleydi hám ol keshiriledi.

11Eger adamnıń eki qumırı yamasa eki kepter ákeliwge jaǵdayı kelmese, onda ol islegen gúnası ushın efanıń[*] onnan bir mólsherindegi sapalı biyday unınan ákelsin. Ol unnıń ústine záytún[†] mayın quymasın hám xosh iyisli shayır da qospasın. Sebebi bul – gúna qurbanlıǵı[+].

12Adam undı ruwxaniyge alıp kelsin. Ruwxaniy tolıq sadaqanıń[†] belgisi retinde unnan bir uwıs alıp, onı qurbanlıq orında, Jaratqan Iyege arnap jaǵılıp atırǵan sıylardıń ústine qoyıp, tútetip jandırıp jibersin. Bul – gúna qurbanlıǵı.

13Solay etip, ruwxaniy aytıp ótilgen gúnalardıń birin islegen adamdı gúnasınan pákleydi hám onıń gúnası keshiriledi. Ǵálle sadaqası sıyaqlı, sadaqanıń jandırılmaǵan bólegi ruwxaniyge tiyisli boladı»[+].


Ayıp qurbanlıǵı

14Jaratqan Iye[†] Muwsaǵa bılay dedi:

15– Eger kim de kim Jaratqan Iyege arnalıp, muxaddeslengen[†] nárselerdi bılǵap, bilmey gúna islese, ol ayıp qurbanlıǵı sıpatında Jaratqan Iyege mayda maldan bir minsiz qoshqar usınsın. Qoshqardıń qunı shekel awırlıǵındaǵı gúmis penen, Muxaddes orın ólshemi menen bahalansın[+]. 16Adam muxaddes nársege keltirgen zıyanınıń qunın tólep, jáne sol qunnıń ústine besten birin qosıp, ruwxaniyge bersin. Ruwxaniy ayıp qurbanlıǵı ushın berilgen qoshqar menen sol adamdı gúnasınan pákleydi hám ol keshiriledi[+].

17Eger kim de kim Jaratqan Iyeniń buyrıqlarında qadaǵan etilgen nárseni islep, gúna qılsa, ol bilmey islese de, óz ayıbınıń jazasın tartadı. 18Ol ruwxaniyge ayıp qurbanlıǵı sıpatında mayda maldan bir qoshqar usınsın. Qoshqar minsiz hám qunı belgilengen bolıwı tiyis. Ruwxaniy adamdı bilmey islegen gúnasınan pákleydi hám ol keshiriledi. 19Bul – ayıp qurbanlıǵı, óytkeni adam Jaratqan Iyege qarsı ayıp islegen edi.

#### 6

1Jaratqan Iye[†] Muwsaǵa bılay dedi:

2-3– Eger kim de kim ózine amanat etilgen, ózine tapsırılǵan yamasa urlanǵan bir mal-múlik tuwralı jaqının aldasa, ya onı nahaqlıq penen qolǵa kirgizse yamasa joytılǵan bir nárseni tawıp alıp, onı jasırsa, usınday yamasa usıǵan uqsaytuǵın gúnalardıń birin islep, onı islemedim dep jalǵan ant ishse, ol Jaratqan Iyeniń[†] aldında ayıp is qılǵan boladı[+]. 4-5Adam usılardıń birin islep, gúna[†] qılǵanda, ol hár qanday nahaq jol menen qolǵa kirgizgen zattı iyesine qaytarıp bersin. Ol ayıbı ashılǵan kúni zatlardıń ústine besten birin qosıp iyesine tolıǵı menen qaytarıp bersin[+]. 6Sońınan Jaratqan Iyege ayıp qurbanlıǵı etip usınıw ushın, qunı belgilengen hám minsiz bolǵan qoshqardı ruwxaniyge[†] ákelsin. 7Sonda ruwxaniy Jaratqan Iyeniń aldında onı gúnasınan pákleydi hám onıń islegen ayıbı qanday bolsa da, ol keshiriledi.


Kúndelikli jandırılatuǵın qurbanlıqtı beriw qaǵıydaları

8Jaratqan Iye Muwsaǵa jáne bılay dedi:

9– Xaron hám onıń ullarına mınaday dep buyır: «Kúndelikli jandırılatuǵın qurbanlıqtı[†] beriw qaǵıydası mınaday: jandırılatuǵın qurbanlıq qurbanlıq orınnıń ústinde tún boyı, azanǵa deyin qalıwı kerek. Qurbanlıq orınnıń ústindegi ot sónbesin[+]. 10Azanda ruwxaniy zıǵırdan islengen kiyimi menen diz kiyimin kiyip alsın. Keyin ol qurbanlıq orınnıń ústindegi jandırılatuǵın qurbanlıqtan qalǵan kúldi jıynap, qurbanlıq orınnıń janına qoysın[+]. 11Sońınan ruwxaniy sol kiyimlerin sheship, ádettegi kiyimlerin kiysin hám kúldi ordanıń sırtındaǵı taza jerge aparıp taslasın[+]. 12Qurbanlıq orınnıń ústindegi ot hesh qashan óshpey, úzliksiz janıp tursın. Ruwxaniy hár kúni azanda otqa otın salıp, jandırılatuǵın qurbanlıqtıń bóleklerin onıń ústine qoysın. Keyin tatıwlıq qurbanlıqlarınıń mayın onıń ústinde tútetip jandırsın[+]. 13Qurbanlıq orınnıń ústindegi ot hesh qashan óshpey, úzliksiz janıp tursın».


Ǵálle sadaqasın beriw qaǵıydaları

14«Ǵálle sadaqasın[†] beriw qaǵıydası mınaday: Xaronnıń ulları ǵálle sadaqasın qurbanlıq orınnıń aldına ákelip, Jaratqan Iyege usınsın[+]. 15Ruwxaniy záytún[†] mayı qosılǵan sapalı unnan bir uwısın toltırıp alsın hám xosh iyisli shayırdıń hámmesin alıp, olardı tolıq sadaqanıń belgisi retinde qurbanlıq orınnıń ústinde tútetip jandırsın. Bul – tolıq sadaqanıń belgisi hám Jaratqan Iyege xosh iyisli sıy boladı. 16Sadaqanıń jandırılmaǵan bólegin Xaron hám onıń ulları jesin. Onnan ashıtqısız nan jawıp, muxaddes[†] jerde, Ushırasıw shatırınıń[†] háwlisinde jesin. 17Oǵan ashıtqı qosılmasın. Men bunı Óz sıylarımnan ruwxaniylerdiń payı qılıp berdim. Bul – ayıp qurbanlıǵı hám gúna qurbanlıǵı sıyaqlı júdá muxaddes[+]. 18Xaron áwladınan bolǵan hár bir er adam onnan jewine boladı. Bul Jaratqan Iyege arnalǵan sıylardan áwladlar dawamında máńgige olardıń payı boladı. Qurbanlıqlarǵa tiyip ketken hár bir nárse muxaddes boladı»[+].

19Jaratqan Iye Muwsaǵa taǵı bılay dedi:

20– Xaron hám onıń urpaǵınan biri bas ruwxaniylikke maylanıp, tayınlanǵan kúnnen baslap, onıń beretuǵın sadaqası mınaday bolsın: ol onnan bir efa sapalı unnıń yarımın azanda, al qalǵan yarımın keshte ǵálle sadaqası etip bersin. Ol bul sadaqanı hár kúni berip turıwı tiyis. 21Sol unǵa záytún mayı qosıp iylenip, tabada pisirilsin. Bul ǵálle sadaqasın bóleklep sındırıp, Jaratqan Iyege xosh iyisli sıy qılıp usınsın[+]. 22Bunı Xaron áwladınan bolǵan bas ruwxaniy Jaratqan Iyege usınsın. Bul máńgige Jaratqan Iyeniń payı boladı. Usı sadaqa tolıǵı menen tútetip jandırılıwı tiyis[+]. 23Bas ruwxaniydiń bergen hár bir ǵálle sadaqası tolıǵı menen jandırıp jiberilsin, onı jewge bolmaydı.


Gúna qurbanlıǵın beriw qaǵıydaları

24Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

25– Xaron hám onıń ullarına bılay dep ayt: «Gúna qurbanlıǵın beriw qaǵıydası mınaday: gúna qurbanlıǵı jandırılatuǵın qurbanlıq shalınatuǵın jerde, Jaratqan Iyeniń aldında shalınsın. Ol – júdá muxaddes[+]. 26Gúna qurbanlıǵın usınıwdı orınlaytuǵın ruwxaniy onıń góshin muxaddes jerde, Ushırasıw shatırınıń háwlisinde jesin. 27Qurbanlıqtıń góshine tiyip ketken hár bir nárse muxaddes boladı. Onıń qanı kimniń kiyimine shashırasa, kiyim muxaddes jerde juwılsın. 28Qurbanlıqtıń góshi pisirilgen ılay ıdıs sındırıp taslanıwı kerek. Eger gósh qola ıdısta pisirilgen bolsa, ıdıs ısqılap tazalanıp, suw menen juwılsın[+].

29Ruwxaniyler áwladınan bolǵan hár bir er adam gúna qurbanlıǵınıń góshinen jewine boladı. Bul qurbanlıq júdá muxaddes. 30Biraq gúna qurbanlıǵınıń qanı Ushırasıw shatırınıń ishine, gúnadan páklew ushın Muxaddes bólmege[†] alıp kirilse, bunday qurbanlıqtıń góshin jewge bolmaydı. Ol tolıǵı menen otqa jandırıp jiberiliwi tiyis»[+].

#### 7


Ayıp qurbanlıǵın beriw qaǵıydaları

1«Ayıp qurbanlıǵı júdá muxaddes.[†] Bul qurbanlıqtı[†] beriw qaǵıydası mınaday:[+] 2ayıp qurbanlıǵı jandırılatuǵın qurbanlıq shalınatuǵın jerde shalınsın hám onıń qanı qurbanlıq orınnıń tórt qaptalına serpip jiberilsin. 3Maldıń pútkil mayın: quyrıq mayın, isheklerin qaplaǵan sharbı mayların, 4eki bótekesin, olardıń mayların hám bawırınıń tómengi ushın ajıratıp alsın. 5Ruwxaniy[†] bulardıń hámmesin qurbanlıq orınnıń ústinde Jaratqan Iyege[†] sıy qılıp tútetip jandırsın. Bul – ayıp qurbanlıǵı.

6Ruwxaniyler áwladınan bolǵan hár bir er adam bul qurbanlıqtan jewine boladı. Qurbanlıq júdá muxaddes bolǵanlıqtan, muxaddes jerde jeliniwi tiyis.

7Ayıp hám gúna[†] qurbanlıqları ushın birdey qaǵıyda qollanıladı. Qurbanlıqtıń góshi gúnadan páklew rásimin ótkergen ruwxaniyge tiyisli[+]. 8Jandırılatuǵın qurbanlıqtıń terisi de qurbanlıqtı usınǵan ruwxaniyge tiyisli. 9Tandırda jabılǵan, qazanda yamasa tabada pisirilgen hár qanday ǵálle sadaqası[†] da onı usınǵan ruwxaniyge tiyisli boladı[+]. 10Záytún[†] mayı qosılǵan yamasa qurǵaq ǵálle sadaqası da Xaronnıń ullarına tiyisli. Olar onı óz ara teń bólisip alsın»[+].


Tatıwlıq qurbanlıǵın beriw qaǵıydaları

11«Jaratqan Iyege tatıwlıq qurbanlıǵın beriw qaǵıydası mınaday:[+] 12eger kim de kim Jaratqan Iyege minnetdarshılıq bildiriw ushın qurbanlıq bermekshi bolsa, qurbanlıqqa qosa záytún mayı qosılǵan ashıtqısız shórekler, ústine záytún mayı jaǵılǵan pátirler hám sapalı unnan záytún mayına qarılǵan ashıtqısız shóreklerdi bersin[+]. 13Jaratqan Iyege minnetdarshılıq bildiriw ushın, tatıwlıq qurbanlıǵın ashıtqı salınǵan shórekler menen birlikte bersin. 14Usı ǵálle sadaqasınıń hár birinen bir dana nannan ajıratıp, Jaratqan Iyege usınsın. Bul nanlar tatıwlıq qurbanlıǵınıń qanın qurbanlıq orınǵa serpken ruwxaniyge tiyisli boladı. 15Jaratqan Iyege minnetdarshılıq bildiriw ushın berilgen tatıwlıq qurbanlıǵınıń góshi qurbanlıq berilgen kúni jelinsin, ol azanǵa deyin qaldırılmasın[+].

16Eger kim de kim wáde boyınsha beriletuǵın qurbanlıq yamasa ıqtıyarlı qurbanlıq bermekshi bolsa, qurbanlıqtıń góshi berilgen kúni jelinsin. Eger awısıp qalsa, erteńine jelinse de boladı[+]. 17Biraq úshinshi kúni qurbanlıqtıń qalǵan góshi otqa jaǵıp jiberiliwi tiyis. 18Eger tatıwlıq qurbanlıǵınıń góshi úshinshi kúni jelinse, sol adamnıń usınǵan qurbanlıǵı qabıl etilmeydi hám esapqa alınbaydı. Óytkeni gósh haram sanaladı hám onı jegen hár bir adam ayıplı sanalıp, jazaǵa tartıladı.

19Hár qanday haram nársege tiyip ketken qurbanlıq góshin jewge bolmaydı. Onday góshti jaǵıp jiberiw kerek. Al haramlanbaǵan góshten pák dep sanalǵan hár bir adamnıń jewine boladı. 20Biraq eger bir adam haram bola tura, Jaratqan Iyege berilgen tatıwlıq qurbanlıǵın jese, ol xalıq arasınan joq qılınsın[+]. 21Jáne de, kim de kim haram sanalǵan bir nársege, adamnan shıqqan haramlaytuǵın nársege yamasa haram haywanǵa bir jerin tiygizip, Jaratqan Iyege berilgen tatıwlıq qurbanlıǵınıń góshinen jese, ol xalıq arasınan joq qılınsın».


May hám qan jemeńler

22Jaratqan Iye[†] Muwsaǵa bılay dedi:

23– Izrail[†] xalqına bılay dep ayt: «Mal, qoy hám eshkiniń ishki mayın hasla jemeńler[+]. 24Haram ólgen yamasa jabayı haywanlar tárepinen talanıp taslanǵan haywannıń mayın hár qanday mútájliklerińizge isletseńiz boladı, biraq onı hesh qashan jemeńler[+]. 25Kim de kim Jaratqan Iyege sıy qılıp berilgen mallardıń biriniń mayın jese, ol óz xalqı arasınan joq qılınsın. 26Qay jerde jasasańız da, hesh qanday qus yamasa haywannıń góshin qanı menen jemeńler[+]. 27Qan jegen hár bir adam óz xalqınıń arasınan joq qılınsın».


Ruwxaniylerdiń payı

28Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

29– Izrail xalqına bılay dep ayt: «Kim de kim tatıwlıq qurbanlıǵın bermekshi bolsa, ol qurbanlıqtıń bir bólegin Jaratqan Iyege sıy etip bersin. 30Sol adam qurbanlıqtan sıy etip berip atırǵan maydı hám tósti óz qolı menen ákelsin hám tósti Jaratqan Iyeniń aldında joqarı kóterip usınsın.

31Ruwxaniy maydı qurbanlıq orınnıń ústinde tútetip jandırsın, biraq tós Xaron hám onıń ullarına tiyisli[+]. 32Tatıwlıq qurbanlıǵınıń oń sanın sıy retinde ruwxaniyge beriń. 33Xaronnıń ullarınan qaysı biri usı tatıwlıq qurbanlıǵınıń qanın hám mayın usınsa, oń san sonıń payı boladı. 34Sebebi Men Izrail xalqınıń tatıwlıq qurbanlıqlarınıń usı tósin hám san jiligin alıp, bulardı Izrail xalqınan máńgige berilgen pay sıpatında ruwxaniy Xaronǵa hám onıń ullarına berdim».

35Xaron hám onıń ulları ruwxaniy bolıp tayınlanǵan kúnnen baslap, olardıń payına Jaratqan Iyege berilgen sıylardan usılar tiydi. 36Xaron hám onıń ulları maylanıp, xızmetke tayınlanǵan kúninen baslap, Jaratqan Iye Izrail xalqına usı jiliklerdi olarǵa beriwin buyırdı. Bul áwladlar boyı olardıń máńgi payı boladı.

37Mine, jandırılatuǵın qurbanlıq, ǵálle sadaqası, ayıp qurbanlıǵı, gúna qurbanlıǵı, xızmetke tayınlaw rásimi hám tatıwlıq qurbanlıǵı tuwralı qaǵıydalar usılardan ibarat. 38Izrail xalqı Sinay shólinde bolǵan waqıtta, Jaratqan Iye usı qurbanlıqlardı usınıp baslawdı Sinay tawında Muwsaǵa buyırǵan edi.

#### 8


Xaron hám onıń ullarınıń ruwxaniy bolıp tayınlanıwı

1[•]Jaratqan Iye[†] Muwsaǵa bılay dedi:

2– Xaron hám onıń ulların, olar menen birge ruwxaniylik[†] kiyimlerin, maylaw[†] ushın arnalǵan záytún[†] mayın, gúna[†] qurbanlıǵı ushın beriletuǵın buǵanı, eki qoshqardı hám bir sebet ashıtqısız nandı alıp kel. 3Keyin pútkil jámiyetti Ushırasıw shatırınıń[†] aldına jıyna.

4Muwsa Jaratqan Iyeniń[†] buyrıǵın orınladı. Hámme Ushırasıw shatırınıń aldına jıynalǵanda, 5Muwsa jámiyetke:

– Men házir Jaratqan Iyeniń buyrıǵın ámelge asıraman, – dedi de, 6Xaron hám onıń ulların aldıǵa shıǵarıp, olardı suw menen juwınıw rásiminen ótkizdi. 7Sonnan keyin, Xaronǵa uzın kóylek kiygizip, beline belbew bayladı hám onıń sırtınan bahalı úst kiyim kiygizdi. Onıń ústine efodtı[†][*] taǵıp, belbewi menen buwdı. 8Kóksine qaltalı óńirsheni[†] taqtı. Óńirsheniń ishine Urim hám Tummimdi[*] saldı[+]. 9Xaronnıń basına sálle orap, sálleniń aldı betine muxaddes[†] altın tajdı qoydı. Muwsa hár bir nárseni Jaratqan Iyeniń buyırǵanınday qılıp isledi[+].

10Sońınan Muwsa maylaw rásimine arnalǵan záytún mayın alıp, Muxaddes shatırdı[†] hám onıń ishindegi hár bir nárseni maylap, muxaddes qıldı[+]. 11Qurbanlıq[†] orınnıń ústine maydan jeti ret serpti. Jáne de, orınnıń barlıq buyımlarına, úlken lágenge hám onıń tuyaqlarına may[†] serpip, olardı muxaddes qıldı. 12Xarondı muxaddes qılıp baǵıshlaw ushın, basına záytún mayın quyıp, onı maylaw rásiminen ótkizdi[+]. 13Sonnan soń, Xaronnıń ulların aldıǵa shıǵardı. Olarǵa uzın kóylekler kiydirip, bellerine belbew bayladı hám baslarına kishigirim sálle oradı. Muwsa bulardı da Jaratqan Iyeniń buyırǵanınday qılıp isledi.

14Keyin Muwsa gúna qurbanlıǵı etip beriletuǵın buǵanı ákeldi. Xaron hám onıń ulları qolların buǵanıń basına qoydı. 15Muwsa buǵanı shaldı. Qurbanlıq orındı tazalaw ushın, qandı barmaǵı menen orınnıń shaqlarına súrtip shıqtı. Awısqan qandı qurbanlıq orınnıń túbine tókti. Usılayınsha ol qurbanlıq orındı páklew rásimin ótkeriwge tayarlap, onı muxaddes qıldı[+]. 16Muwsa maldıń ish mayların, bawırınıń tómengi ushın, eki bótekesin hám bóteke mayların alıp, qurbanlıq orınnıń ústinde tútetip jandırdı[+]. 17Al buǵanıń qalǵan bóleklerin – terisin, góshin hám dárisin ordanıń sırtında jaǵıp jiberdi. Muwsa bulardı da Jaratqan Iyeniń buyırǵanınday qılıp isledi[+].

18Keyin Muwsa jandırılatuǵın qurbanlıqqa bir qoshqardı ákeldi. Xaron hám onıń ulları qolların qoshqardıń basına qoydı. 19Muwsa qoshqardı shalıp, onıń qanın qurbanlıq orınnıń tórt qaptalına serpip jiberdi. 20Qoshqardı jiliklerge bólip, jiliklerin, gellesin hám ish mayların tútetip jandırdı. 21Ishek-qarnın hám tuyaqların juwıp, qoshqardı tolıǵı menen qurbanlıq orınnıń ústinde tútetip jandırdı. Bul jandırılatuǵın qurbanlıq – Jaratqan Iyege xosh iyisli sıy boladı. Muwsa hámmesin Jaratqan Iyeniń buyırǵanınday qılıp isledi[+].

22Bunnan soń, Muwsa Xaron hám onıń ullarınıń ruwxaniylikke tayınlaw rásimine arnalǵan qurbanlıq ushın beriletuǵın qoshqardı alıp keldi. Xaron hám onıń ulları qolların qoshqardıń basına qoydı. 23Muwsa qoshqardı shalıp, onıń qanın aldı. Qandı Xaronnıń oń qulaǵınıń sırǵalıǵına, oń qolınıń hám oń ayaǵınıń bas barmaqlarına súrtti[+]. 24Sońınan Xaronnıń ulların aldıǵa shıǵardı. Olardıń da oń qulaǵınıń sırǵalıǵına, oń qol hám oń ayaǵınıń bas barmaqlarına qan súrtti. Awısqan qandı qurbanlıq orınnıń tórt qaptalına serpip jiberdi. 25Muwsa maldıń mayın, yaǵnıy quyrıq mayın, ish mayların, bawırınıń tómengi ushın, eki bótekesin, bóteke mayların hám oń sanın aldı. 26Keyin Jaratqan Iyeniń aldındaǵı ashıtqısız nan salınǵan sebetten bir shórek, záytún mayı qosılǵan shórek hám bir pátir alıp, maldıń mayı menen oń sanınıń ústine qoydı.

27Muwsa bulardıń hámmesin Xaron hám onıń ullarınıń qollarına berdi. Olar bulardı Jaratqan Iyeniń aldında joqarı kóterip usındı. 28Keyin Muwsa bulardı olardıń qollarınan alıp, qurbanlıq orınnıń ústinde jandırılatuǵın qurbanlıq penen birge tútetip jandırdı. Bular – tayınlanıw qurbanlıǵı, Jaratqan Iyege xosh iyisli sıy boladı. 29Soń Muwsa tósti alıp, onı Jaratqan Iyeniń aldında joqarı kóterip usındı. Tayınlanıw qurbanlıǵı ushın berilgen qoshqardan Muwsanıń payına usı tós tiydi. Muwsa hámmesin Jaratqan Iyeniń buyırǵanınday qılıp isledi.

30Muwsa maylaw rásimine arnalǵan záytún mayın hám qurbanlıq orındaǵı qandı alıp, Xaron menen onıń ullarınıń ústine hám olardıń kiyimlerine serpti. Usılayınsha, Muwsa Xarondı, onıń ulların hám olardıń kiyimlerin muxaddes qıldı.

31Soń Muwsa Xaron hám onıń ullarına:

– Góshti Ushırasıw shatırınıń kirer awzınıń aldında qaynatıń. Onı tayınlanıw sadaqaları[†] salınǵan sebettegi nan menen birge sol jerde jeń. Maǵan: «Bunı Xaron hám onıń ulları jesin», – dep buyırılǵan. 32Gósh penen nannan awısıp qalǵanın jaǵıp jiberiń. 33Ruwxaniylikke tayınlanıw rásimińiz tamam bolǵansha, jeti kún dawamında Ushırasıw shatırınıń aldınan hesh jaqqa shıǵıp ketpeń. Sebebi tayınlanıw rásimińiz jeti kún dawam etiwi tiyis. 34Búgingi islengen rásimdi Jaratqan Iye sizlerdi gúnalarıńızdan pákleniwińiz ushın buyırǵan edi. 35Jeti kún dawamında kúni-túni Ushırasıw shatırınıń aldında tayın bolıp, Jaratqan Iyeniń buyrıǵın orınlawıńız tiyis. Bolmasa, ólip qalasızlar. Maǵan usılay buyrıq berilgen, – dedi.

36Solay etip, Xaron hám onıń ulları Jaratqan Iyeniń Muwsa arqalı bergen barlıq buyrıqların orınladı.

#### 9


Ruwxaniylerdiń óz xızmetin baslawı

1Segizinshi kúni Muwsa Xarondı, onıń ulların hám Izraildıń[†] aqsaqalların shaqırdı. 2Sonda Muwsa Xaronǵa bılay dedi:

– Gúna[†] qurbanlıǵı ushın minsiz bir tana, jandırılatuǵın qurbanlıq[†] ushın minsiz bir qoshqar alıp, olardı Jaratqan Iyege[†] usın. 3Sońınan Izrail xalqına ayt, olar da gúna qurbanlıǵı ushın bir teke, jandırılatuǵın qurbanlıq ushın bir jasar minsiz tana menen bir jasar minsiz toqlı ákelsin. 4Jaratqan Iyeniń aldında tatıwlıq qurbanlıǵı ushın bir buǵa hám bir qoshqar alıp, buǵan qosa záytún[†] mayı menen aralastırılǵan ǵálle sadaqasın[†] usınsın. Óytkeni búgin olarǵa Jaratqan Iye[†] kórinedi.

5Olar Muwsanıń buyırǵanlarınıń hámmesin Ushırasıw shatırınıń[†] aldına alıp keldi. Hámme jaqın kelip, Jaratqan Iyeniń aldında turdı. 6Sonda Muwsa olarǵa:

– Jaratqan Iyeniń saltanatı sizlerge kóriniwi ushın, Ol sizlerge mınalardı islewdi buyırmaqta, – dep, 7Xaronǵa bılay dedi:

– Qurbanlıq orınǵa jaqınlap, gúna qurbanlıǵın hám jandırılatuǵın qurbanlıǵıńdı ber. Usılay etip, ózińdi de, xalqıńdı da gúnalardan tazala. Sonnan keyin, Jaratqan Iye buyırǵanınday, xalqıńnıń qurbanlıǵın berip, olardı gúnalardan pákle.

8Solay etip, Xaron qurbanlıq orınǵa jaqınlasıp, ózi ushın gúna qurbanlıǵına alıp kelgen tananı shaldı. 9Ulları oǵan tananıń qanın alıp keldi. Xaron barmaǵın qanǵa batırıp, qurbanlıq orınnıń shaqlarına súrtti. Awısqan qandı qurbanlıq orınnıń túbine tókti. 10Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa bergen buyrıǵı boyınsha, ol gúna qurbanlıǵınıń mayın, eki bótekesin hám bawırınıń tómengi ushın qurbanlıq orında tútetip jandırdı. 11Al tananıń góshi menen terisin ordanıń sırtında jaǵıp jiberdi[+].

12Keyin Xaron jandırılatuǵın qurbanlıqtı shaldı. Onıń ulları qurbanlıqtıń qanın oǵan berdi hám ol qandı qurbanlıq orınnıń tórt qaptalına serpip jiberdi. 13Sońınan ulları oǵan jandırılatuǵın qurbanlıqtıń barlıq jiliklerin hám basın ákelip berdi. Xaron hámmesin qurbanlıq orınnıń ústinde tútetip jandırdı. 14Al qurbanlıqtıń ishek-qarnın hám tuyaqların juwıp, qurbanlıq orında jandırılatuǵın qurbanlıqqa qosıp tútetip jandırdı.

15Bunnan soń, Xaron xalıqtıń qurbanlıǵın alıp keldi. Xalıqtıń gúnaları ushın berilgen tekeni shaldı hám birinshi qurbanlıq sıyaqlı bunı da gúna qurbanlıǵı sıpatında usındı.

16Xaron jandırılatuǵın qurbanlıqtı da qaǵıydaǵa say tárizde berdi. 17Sońınan ol ǵálle sadaqasın berdi. Onnan bir uwıs alıp, onı azanda beriletuǵın jandırılatuǵın qurbanlıqqa qosa qurbanlıq orınnıń ústinde tútetip jandırdı.

18Xaron xalıqtıń tatıwlıq qurbanlıǵı ushın alıp kelgen buǵası menen qoshqarın da shaldı. Ulları qurbanlıqlardıń qanın oǵan ákelip berdi. Ol qandı qurbanlıq orınnıń tórt qaptalına serpip jiberdi. 19Xaronnıń ulları buǵa menen qoshqardıń mayın, yaǵnıy quyrıq mayın, ishek-qarınlarındaǵı mayların, eki bótekesin hám bawırınıń tómengi ushın 20tóslerdiń ústine qoydı. Xaron usı maylı bóleklerdi alıp, qurbanlıq orında tútetip jandırdı. 21Sonnan keyin, Muwsanıń buyırǵanınday, ol tóslerdi hám oń sandı Jaratqan Iyeniń aldında joqarı kóterip usındı.

22Xaron gúna, jandırılatuǵın hám tatıwlıq qurbanlıqların berip bolǵannan soń, qolların jayıp, xalıqqa pátiya berdi. Sonnan soń, ol tómenge tústi.

23Muwsa menen Xaron Ushırasıw shatırına kirdi hám olar sırtqa shıqqannan soń, xalıqqa pátiyasın berdi. Sonda Jaratqan Iyeniń saltanatı pútkil xalıqqa kórindi[+] 24hám Jaratqan Iyeniń otı payda bolıp, qurbanlıq orınnıń ústindegi jandırılatuǵın qurbanlıqtı hám maylardı jandırıp jiberdi. Bunı kórgen pútkil xalıq shadlanıp baqırısıp, et betinen jerge jıǵıldı[+].

#### 10


Nadab hám Abihudıń ólimi

1Xaronnıń ulları Nadab hám Abihu tútetki tútetiletuǵın ıdısların alıp, ishlerine shoq, shoqtıń ústine tútetki saldı. Olar Jaratqan Iye[†] usınıwdı buyırmaǵan ottı Onıń aldına alıp keldi[+]. 2Jaratqan Iyeniń[†] otı payda boldı. Ot olardı kúydirip jiberdi hám olar Jaratqan Iyeniń aldında ólip qaldı[+]. 3Sonda Muwsa Xaronǵa bılay dedi:

– Jaratqan Iyeniń:

«Maǵan xızmet etkenlerge muxaddesligimdi[†] kórsetemen,
Pútkil xalıq aldında saltanatımdı ashaman», –

dep aytqanı usı edi. Xaron úndemedi[+].

4Muwsa Xaronnıń ákesiniń inisi Uzzieldiń ulları Mishael hám Elsafandı shaqırıp alıp, olarǵa:

– Berman kelińler, tuwısqanlarıńızdıń óli denesin Muxaddes shatırdıń[†] aldınan ordanıń sırtına alıp shıǵıńlar, – dedi[+]. 5Olar keldi de, Muwsanıń buyırǵanınday, tuwısqanlarınıń denelerin kiyimlerinen uslap, ordanıń sırtına alıp shıqtı.

6Bunnan soń, Muwsa Xaronǵa hám onıń ulları Elazar menen Itamarǵa bılay dedi:

– Aza tutıp, shashlarıńızdı jaymańlar hám kiyimlerińizdi jırtpańlar. Olay isleseńiz, ólesizler hám Jaratqan Iye pútkil xalıqqa qáhárlenedi. Biraq tuwısqanlarıńız bolǵan pútkil Izrail[†] xalqı Jaratqan Iye tárepinen ot penen joq qılınǵanlar ushın aza tutıwı múmkin[+]. 7Ushırasıw shatırınıń[†] aldınan hesh jaqqa shıǵıp ketpeńler, bolmasa ólip qalasızlar. Óytkeni sizler Jaratqan Iyeniń maylaytuǵın mayı menen Oǵan baǵıshlandıńız.

Xaron hám onıń ulları Muwsanıń aytqanına boysındı[+].


Ruwxaniyler ushın qaǵıydalar

8Jaratqan Iye Xaronǵa bılay dedi:

9– Óziń de, ullarıń da Ushırasıw shatırına sharap yamasa basqa ótkir ishimlikler iship kirmeńler, bolmasa ólip qalasızlar. Bul áwladlar boyı máńgi qaǵıyda bolsın[+]. 10Sizler muxaddes nárseni ápiwayı nárseden, haram nárseni hadal nárseden ayıra alıwıńız shárt[+]. 11Meniń Muwsa arqalı Izrail xalqına bergen barlıq qaǵıydalarımdı olarǵa úyretiwińiz tiyis.

12Muwsa Xaronǵa hám onıń qalǵan ulları Elazar menen Itamarǵa bılay dedi:

– Jaratqan Iyege berilgen ǵálle sadaqasınıń[†] jandırılmaǵan bólegin alıp, onnan ashıtqısız nan jawıp qurbanlıq[†] orınnıń qasında jeńler. Sebebi bul – júdá muxaddes. 13Onı muxaddes jerde jeńler. Óytkeni Jaratqan Iyege berilgen sıylardan seniń hám ullarıńnıń payı usı boladı. Maǵan usınday buyrıq berildi[+]. 14Al joqarı kóterip usınılǵan tós penen baǵıshlap usınılǵan sandı ullarıń hám qızlarıń menen birge taza jerde jeńler. Óytkeni Izrail xalqınıń bergen tatıwlıq qurbanlıqlarınan seniń hám balalarıńnıń payı etip, usılar berildi. 15Izrail xalqı sıy qılıp bergen may[†] menen birge qurbanlıqtıń san hám tósin ákelsin. Olar tós hám sandı Jaratqan Iyege baǵıshlap, joqarı kóterip usınǵannan keyin, bular saǵan hám seniń ullarıńa beriledi. Jaratqan Iyeniń buyrıǵına muwapıq, bular máńgige seniń hám balalarıńnıń payı boladı.

16Muwsa gúna[†] qurbanlıǵı ushın beriletuǵın tekeni sorastırǵanda, onıń jandırıp jiberilgenin bildi. Sonda ol Xaronnıń qalǵan ulları Elazar hám Itamarǵa qattı ashıwlanıp bılay dedi:[+]

17– Ne ushın gúna qurbanlıǵınıń góshin muxaddes jerde jemedińler? Ol – júdá muxaddes qurbanlıq-ǵo! Jaratqan Iyeniń aldında jámiyettiń gúnasın juwıp, olardı páklewińiz ushın, Jaratqan Iye onı sizlerge bergen edi. 18Tekeniń qanı Muxaddes shatırdıń ishine alıp kirilmegen. Sizlerge buyırǵanımday, tekeni muxaddes jerde jewińiz kerek edi[+].

19Xaron Muwsaǵa bılay dedi:

– Olar búgin Jaratqan Iyege gúna qurbanlıǵın hám jandırılatuǵın qurbanlıqtı berdi. Al meniń basıma usınday is tústi! Búgin men gúna qurbanlıǵınıń góshinen jegenimde, bul Jaratqan Iyege unar ma edi?

20Bul sózdi esitip, Muwsa buǵan ırazı boldı.

#### 11


Hadal hám haram haywanlar


(Nzm 14:3-21)

1[•]Jaratqan Iye[†] Muwsa menen Xaronǵa bılay dedi:

2– Izrail[†] xalqına bılay dep aytıńlar: «Jer betinde jasaytuǵın haywanlardan mınalardıń góshin jewińizge boladı:[+] 3tuyaqları tereń etip ekige ayırılǵan asha tuyaqlı hám gúyis qaytaratuǵın haywanlardıń hámmesin. 4Biraq bul haywanlardan tek mınalardıń góshin jewińizge bolmaydı: túye gúyis qaytaradı, biraq onıń tuyaǵı ekige ayırılmaǵan. Sonlıqtan ol sizler ushın haram boladı. 5Daman[*] gúyis qaytaradı, biraq onıń tuyaǵı joq. Sonlıqtan ol sizler ushın haram boladı. 6Qoyan gúyis qaytaradı, biraq onıń tuyaǵı joq. Sonlıqtan ol sizler ushın haram boladı. 7Shoshqa ekige ayırılǵan, asha tuyaqlı bolǵanı menen, ol gúyis qaytarmaydı. Sonlıqtan ol sizler ushın haram boladı. 8Usı haywanlardıń góshin jemeńler hám olardıń óligine de qol tiygizbeńler. Olar sizler ushın haram sanaladı.

9Suwda jasaytuǵın haywanlardan mınalardıń góshin jewińizge boladı: teńizde, suwlarda jasaytuǵın qalashlı hám qabırshaqlı haywanlardıń góshin jewińizge boladı. 10Teńizde hám suwlarda jasaytuǵın qalashsız hám qabırshaqsız haywanlardıń hámmesi sizler ushın mákiriw sanaladı. 11Bular sizler ushın jerkenishli sanaladı. Olardıń góshin jemeńler hám óliginen jerkenińler. 12Suwda jasaytuǵın qalashsız hám qabırshaqsız haywanlardıń hámmesi sizler ushın jerkenishli sanaladı.

13Mına quslardı jerkenishli dep bilip, olardıń góshin jemeńler: búrkit, kúshegen, qara qus, 14shayqus, lashın hám onıń túrleri, 15ǵarǵanıń barlıq túrleri, 16úki, batpaq bayıwlısı, shaǵala hám qarshıǵanıń túrleri, 17úy bayıwlısı, qarabay, qulaqlı japalaq, 18aq quw, uzaqsha, sipa, 19láylek hám qutannıń túrleri, ópepek hám jarǵanat.

20Qanatlı shıbın-shirkeylerdiń hámmesi sizler ushın jerkenishli. 21Al olardıń ishindegi tek ǵana uzın ayaqları menen sekirip júretuǵınların jewińizge boladı. 22Olar: shegirtkeniń barlıq túrleri, shekshek shegirtke, qara shegirtke hám usılardıń barlıq túrleri[+]. 23Basqa shıbın-shirkeylerdiń hámmesi sizler ushın jerkenishli.

24Tómendegi haywanlar sizlerdi haramlaydı, olardıń óligine bir jerin tiygizgen adam keshke deyin haram sanaladı. 25Kim de kim olardıń óligin tasısa, ol kiyimlerin juwıwı tiyis hám ol keshke deyin haram sanaladı[+]. 26Tuyaǵı ekige ayırılǵan, biraq tuyaǵındaǵı jarıǵı tereń bolmaǵan hám gúyis qaytarmaytuǵın hár bir haywan sizler ushın haram boladı. Olarǵa bir jerin tiygizgen adam da haram sanaladı. 27Tórt ayaqlı haywanlardan pánjelerin jerge basıp júretuǵın haywanlar da sizler ushın haram boladı. Olardıń óligine bir jerin tiygizgen adam keshke deyin haram sanaladı. 28Olardıń óligin tasıǵan adam kiyimlerin juwsın hám ol keshke deyin haram sanaladı. Óytkeni bul haywanlar sizler ushın haram.

29Jer bawırlap júriwshi mına haywanlar da sizler ushın haram sanaladı: górtıshqan, tıshqan, kesirtkeniń túrleri, 30gekkon, eshkemer, diywal kesirtkesi, shól kesirtkesi, xameleon. 31Barlıq jer bawırlawshılar ishinde sizler ushın haram dep sanalatuǵınları usılar. Olardıń óligine bir jerin tiygizgen adam keshke deyin haram sanaladı. 32Olardıń birewiniń óligi bir nárseniń ústine túsip ketse, onı haram qıladı. Sol hár bir iste qollanılatuǵın aǵash ıdıs, kiyim, teri, ya kenep bolsın, olardı suwǵa salıp qoyıw kerek. Olar keshke deyin haram sanalıp, sońınan hadal sanaladı[+]. 33Al eger haywannıń óligi ılay ıdıstıń ishine túsip ketse, onda ıdıstıń ishindegi hár qanday nárse haram sanaladı hám ıdıs sındırıp taslanıwı kerek[+]. 34Bunday ıdıstaǵı suw iship-jewge bolatuǵın azıq-awqatqa tamıp ketse, onda bular haram sanaladı. 35Usınday haywanlardıń biriniń óligi neniń ústine tússe de, sonı haram qıladı. Ol tandırǵa yamasa oshaqqa túsken bolsa, onda olar buzıp taslanıwı tiyis. Sebebi olar haram boladı hám sizler ushın da haram sanaladı. 36Biraq ólik túsken bulaq yamasa suw saqlaǵısh[†] ǵana hadal sanaladı. Al haywanlardıń óligine bir jerin tiygizgen adam haram sanaladı. 37Eger usı haywanlardıń biriniń óligi egiletuǵın tuqımǵa tússe, tuqım hadal bolıp qala beredi. 38Biraq eger ol suwǵa salınǵan tuqımnıń ústine tússe, tuqım sizler ushın haram sanaladı.

39Eger góshin jewge bolatuǵın haywan haram ólse, onıń óligine bir jerin tiygizgen adam keshke deyin haram sanaladı[+]. 40Onıń góshinen jegen adam kiyimlerin juwıwı tiyis hám ol keshke deyin haram sanaladı. Ólikti tasıǵan adam da kiyimlerin juwıwı tiyis. Bunday adam keshke deyin haram sanaladı.

41Jer bawırlap júriwshi barlıq haywanlardı mákiriw sanańlar. Olardı jemeńler. 42Qarnı menen súyretilip júriwshi bolsın, tórt ayaqlı jer bawırlawshı hám kóp ayaqlı janıwarlar bolsın, olardıń hesh birin jemeńler. Óytkeni olar jerkenishli. 43Olardıń hesh biri menen ózińizdi mákiriw etpeńler, olar arqalı haram bolıp qalmańlar. 44Sebebi Men – sizlerdiń Qudayıńız Jaratqan Iye bolaman. Muxaddes[†] bolıw ushın ózlerińizdi Maǵan baǵıshlańlar, sebebi Men – muxaddespen. Jer bawırlawshılardıń hesh biri menen ózlerińizdi haramlamańlar[+]. 45Qudayıńız bolıw ushın, sizlerdi Mısırdan[†] shıǵarǵan Jaratqan Iye – Men bolaman. Muxaddes bolıńlar, óytkeni Men – muxaddespen. 46Haywanlar, quslar, suwda jasawshı hár túrli haywanlar hám jer bawırlawshılar tuwralı qaǵıydalar usı boladı. 47Haramdı hadaldan, jewge bolatuǵın haywanlardı jewge bolmaytuǵın haywanlardan ayırıp bilińler!»[+]

#### 12


Bosanǵan hayaldıń tazalanıwı

1Jaratqan Iye[†] Muwsaǵa bılay dedi:

2– Izrail[†] xalqına bılay dep ayt: «Eger bir hayal hámiledar bolıp, ul tuwsa, ol etegi kelgen kúnleri sıyaqlı, jeti kún haram sanaladı[+]. 3Onıń balası segiz kúnliginde súnnet etilsin[+]. 4Hayaldıń qannan tazalanıw múddeti segizinshi kúnnen baslap, jáne otız úsh kún dawam etsin. Bul shille waqtı tamam bolmaǵansha, hayal muxaddes[†] nársege qol tiygizbewi hám Muxaddes shatırǵa[†] barmawı tiyis[+]. 5Eger hayal qız tuwsa, ol eki hápte dawamında etegi kelgen kúnleri sıyaqlı haram sanaladı. Sonnan soń, hayaldıń qannan tazalanıw múddeti alpıs altı kún bolsın.

6Ul yamasa qız tuwǵan hayaldıń tazalanıw múddeti pitkennen soń, ol jandırılatuǵın qurbanlıq[†] ushın bir jasar toqlı, gúna[†] qurbanlıǵı ushın bir jas kepter yamasa bir qumırını Ushırasıw shatırınıń[†] aldına ákelip, ruwxaniyge[†] bersin. 7Ruwxaniy olardı Jaratqan Iyeniń[†] aldında qurbanlıqqa berip, hayal ushın páklew rásimin ótkersin. Sonda hayal qan ketiwden tazalanǵan bolıp sanaladı. Ul yamasa qız tuwǵan hayalǵa baylanıslı qaǵıyda usı boladı.

8Eger hayaldıń qoshqar beriwge shaması bolmasa, onda ol birewin jandırılatuǵın qurbanlıq, al ekinshisin gúna qurbanlıǵı ushın eki qumırı yamasa eki jas kepter ákelsin. Sonda ruwxaniy hayal ushın páklew rásimin ótkeredi hám hayal taza sanaladı»[+].

#### 13


Teri kesellikleri tuwralı

1Jaratqan Iye[†] Muwsa menen Xaronǵa bılay dedi:

2– Denesinde jaman teri keselligine aylanıwı múmkin bolǵan daq, bórtpe yamasa aqtańlaǵı bar adam ruwxaniy[†] Xaronǵa yamasa onıń ruwxaniy ullarınıń birine aparılsın. 3Ruwxaniy teridegi jaranı tekserip shıqsın. Eger jaranıń ústindegi qıl aǵarıp, jara oyılǵan bolsa, onda bul – jaman teri keselligine tán jara. Bunday jaǵdayda terisindegi jaranıń usınday ekenligi anıqlanǵan adamdı ruwxaniy haram dep járiyalasın[+]. 4Al eger adamnıń terisinde aqtańlaq bolǵanı menen, ol oyılmaǵan hám ústindegi qıllar aǵarmaǵan bolsa, onda ruwxaniy kesel adamdı jeti kún basqalardan bóleklep qoysın. 5Jetinshi kúni ruwxaniy jaranı jáne tekserip kórsin. Eger jara sol halında qalıp, terige jayılmaǵan bolsa, onda kesel adamdı jáne jeti kún bóleklep qoysın. 6Ruwxaniy jetinshi kúni kesel adamdı taǵı tekserip kórsin. Eger jara terige jayılmaǵan hám aldınǵısınan góre bilinbey baratırǵan bolsa, onda ol keseldi hadal dep járiyalasın. Bul – ápiwayı bórtpe bolǵanı. Kesel adam kiyimlerin juwsın hám sonda ol hadal dep sanaladı[+]. 7Ruwxaniyge tekserilip, hadal dep sanalǵannan keyin, sol adamnıń terisindegi bórtpe jayıla baslasa, ol qaytadan ruwxaniyge kórinsin. 8Ruwxaniy adamdı taǵı tekserip shıqsın. Eger adamnıń terisindegi bórtpe jayılǵan bolsa, onda ruwxaniy onı haram dep járiyalasın. Demek, sol adamnıń jaman teri keselligine shalınǵanı.

9Usı keseldiń belgisi bar adam ruwxaniyge aparılıp, 10ruwxaniy onı tekserip shıqqanda, teride aq daq tabılsa, daqtıń ústindegi qıllar da aq bolıp, ol awzı ashıq jara bolsa, 11bul jazılmaytuǵın teri keselligi bolǵanı. Ruwxaniy adamdı haram dep járiyalasın, onı bóleklep qoyıwdıń paydası joq. Sebebi ol adam álle qashan haram bolıp esaplanadı.

12Eger kesellik jayılıp, jara sol adamdı basınan ayaǵına deyin qaplaǵan bolsa, 13onda ruwxaniy onı tekserip shıqsın. Eger barlıq denesi taza terige qaplanǵan bolsa, ruwxaniy onı hadal dep járiyalasın. 14Biraq eger jaranıń awzı ashıq hám qızarǵan bolsa, onda adam haram sanaladı. 15Ruwxaniy qızarǵan, awzı ashıq jara kórse, adamdı haram dep járiyalasın. Usınday jara haram bolıp, bul jaman teri keselliginiń belgisi. 16-17Eger jaranıń awzı pitip, tek ǵana aq daq qalǵan bolsa, onda ruwxaniy tekserip shıǵıp, ol adamdı hadal dep járiyalasın.

18Eger birewdiń terisine shıyqan shıǵıp, ol jazılıp ketken bolsa, 19biraq shıyqannıń ornında aq yamasa aqshıl qızıl reńdegi aqtańlaq payda bolsa, ol ruwxaniyge kóriniwi tiyis. 20Ruwxaniy onı tekserip shıqsın. Eger daq tereń oyılıp, ústindegi túkler aǵarǵan bolsa, onda ol adamdı haram dep járiyalasın. Bul – shıyqannıń ornına shıqqan jaman teri keselligi bolǵanı. 21Biraq eger ruwxaniy teksergende, daqtıń ústindegi túktiń aǵarmaǵanın kórse, jara tereń oyılmay, aldınǵısınan góre bilinbey baratırǵan bolsa, onda ol adamdı jeti kún basqalardan bóleklep qoysın. 22Eger usı waqıt dawamında jara jayılıp baslaǵan bolsa, ruwxaniy ol adamdı haram dep járiyalasın. Óytkeni bul – jaman teri keselligi bolǵanı. 23Al eger aqtańlaq sol halında qalıp, jayılmaǵan bolsa, bul tek ǵana shıyqannan qalǵan tırtıq bolǵanı. Ruwxaniy ol adamdı hadal dep járiyalasın.

24Eger birew kúyip qalıp, kúygen teride qızǵısh yamasa aq daq payda bolsa, 25onda ruwxaniy jaraqattı tekserip shıqsın. Aqtańlaqtıń ústindegi túkler aǵarıp, daq tereń oyılǵan bolsa, demek, bul – kúygen teriniń ornında payda bolǵan jaman teri keselligi. Ruwxaniy bunday adamdı haram dep járiyalasın. 26Biraq eger ruwxaniy aqtańlaqtaǵı túktiń aǵarmaǵanın kórse, daq tereń oyılmay, aldınǵısınan góre bilinbey baratırǵan bolsa, onda ruwxaniy ol adamdı jeti kún basqalardan bóleklep qoysın. 27Jetinshi kúni ruwxaniy onı jáne tekserip kórsin. Eger daq terige jayılǵan bolsa, onda ol adamdı haram dep járiyalasın. Óytkeni ol jaman teri keselligine shalınǵan. 28Eger teridegi aqtańlaq sol halında qalıp, terige jayılmaǵan hám aldınǵısınan góre bilinbey baratırǵan bolsa, onda bul – kúyikten payda bolǵan tırtıq. Ruwxaniy ol adamdı hadal dep járiyalasın.

29Bir er adamnıń yamasa hayaldıń basında yamasa iyeginde jara bolsa, 30ruwxaniy jaranı tekserip shıqsın. Jara teride tereń ornalasqan, ústindegi túkler jińishke hám sarı bolsa, onda ruwxaniy awırıw adamdı haram dep járiyalasın. Óytkeni bul qotır jara, bas hám iyekte payda bolǵan jaman teri keselligi. 31Degen menen, ruwxaniy bunday jaranı teksergende, jaranıń tereń oyılmaǵanın, biraq jaranıń ústinde qara túk joq ekenin kórse, onda ol awırıw adamdı jeti kún basqalardan bóleklep qoysın. 32Al jetinshi kúni ruwxaniy jaranı jáne tekserip kórsin. Eger qotır jara terige jayılmaǵan, ústinde sarı túk joq bolıp, jara tereń oyılmaǵan bolsa, 33onda adamnıń qotır bolǵan jerinen basqa hámme jerindegi túkler qırıp taslansın. Ruwxaniy awırıw adamdı jáne jeti kún basqalardan bóleklep qoysın. 34Jetinshi kúni ruwxaniy qotır jaranı taǵı tekserip kórsin. Eger qotır jara terige jayılmaǵan hám tereń oyılmaǵan bolsa, onda ruwxaniy sol adamdı hadal dep járiyalasın. Awırıw adam kiyimlerin juwsın, sonda ol hadal dep sanaladı[+]. 35Biraq awırıw adam hadal dep járiyalanǵannan soń, qotır jara onıń terisine jayılıp baslasa, 36ruwxaniy onı qaytadan tekserip shıqsın. Eger qotır jayılǵan bolsa, onda sarǵayǵan túkti izlemese de boladı. Ol adam haram bolıp sanaladı. 37Al eger qotır jara sol halında qalıp, ústine qara túk shıqqan bolsa, onda qotır jazılǵanı. Adam hadal boladı, ruwxaniy onı hadal dep járiyalasın.

38Bir er adamnıń yamasa hayaldıń terisinde aqtańlaqlar payda bolsa, 39onda ruwxaniy onı tekserip shıqsın. Teridegi aqtańlaqlar aldınǵısınan góre bilinbey baratırǵan hám aqshıl bolsa, bul – bórtpe bolǵanı. Adam hadal sanalsın.

40-41Eger adamnıń tóbe shashı yamasa shashınıń aldı beti tógilgen bolsa, onda bul – kál bolǵanı. Adam hadal sanaladı. 42Biraq kál bolǵan adamnıń basında qızǵısh aq jaralar payda bolsa, onda ol adamnıń jaman teri keselligine shalınǵanı. 43Ruwxaniy onı tekserip kórsin. Basınıń tóbesindegi yamasa aldı betindegi daqlar jaman teri keselligine tán jaralar sıyaqlı aqshıl qızıl bolsa, 44onda adam usınday teri keselligine shalınǵan bolıp, ol haram sanaladı. Basındaǵı jara sebepli ruwxaniy onı haram dep járiyalasın.

45Jaman teri keselligine shalınǵan adamnıń kiyimleri jırtılıp, shashları jayılǵan bolsın. Adam júziniń tómenin jawıp: «Haramman! Haramman!» – dep baqırsın. 46Ol adam keselligi dawamında haram sanalıp, xalıqtan uzaqta, ordanıń sırtında jasasın[+].


Baz basıw haqqında

47-48– Eger jún yamasa zıǵır kiyimdi, hár qanday jún yamasa zıǵır jipten toqılǵan gezleme, teri yamasa teri buyımdı baz basıp ketse 49hám bulardaǵı baz basqan daq jasıl yamasa qızıl túske ense, onda olar ruwxaniyge kórsetiliwi tiyis. 50Ruwxaniy olardı tekserip kórip, zıyanlanǵan nárseni jeti kún bólek saqlasın. 51Jetinshi kúni onı jáne teksersin. Eger kiyimde, gezlemede yamasa qanday da bir maqset penen qollanılǵan teri buyımda baz basqan jer jayılsa, bul zıyanlı bolǵanı. Zıyanlanǵan zat haram sanaladı. 52Ústi baz basqan hár bir zat ruwxaniy tárepinen jaǵıp jiberilsin. Óytkeni bul zıyanlı nárse bolǵanlıqtan, jandırıp jiberiliwi kerek.

53Eger ruwxaniy kiyimdegi, gezlemedegi yamasa qanday da bir teri buyımdaǵı baz basqan jerdiń jayılmaǵanın kórse, 54baz basqan zattı juwıwdı buyırsın. Ruwxaniy onı jáne jeti kún bólek saqlasın. 55Sonnan keyin, ruwxaniy onı jáne teksersin. Eger baz jayılmaǵanı menen reńi burınǵıday jasıl yamasa qızıl bolsa, ol haram sanaladı. Bul zattıń ishi yamasa sırtı baz basıp ketse, ol jandırıp jiberiliwi tiyis.

56Biraq sol zattıń baz basqan jeri aldınǵısınan góre bilinbey baslaǵan bolsa, ruwxaniy kiyimdegi, teridegi yamasa gezlemedegi baz basqan jerdi kesip taslasın. 57Eger sol zatlarda jáne baz basqan jer kórinse, ol jayılıp baslaǵanı. Onda bunday zattı jaǵıp jiberiwińiz tiyis. 58Juwılǵan kiyimnen, gezlemeden yamasa teri buyımnan baz basqan jer joq bolıp ketse, onda ol qaytadan juwılsın. Sonnan soń, ol hadal sanaladı.

59Baz basqan jún yamasa zıǵır kiyim, gezleme yamasa teri buyım haram yamasa hadal dep járiyalanıwı ushın qollanılatuǵın qaǵıydalar usılardan ibarat.

#### 14


Jaman teri keselliginen tazalanıw haqqında

1Jaratqan Iye[†] Muwsaǵa bılay dedi:

2– Jaman teri keselligi menen awırǵan adamnıń hadal qılınatuǵın kúni mına pákleniw qaǵıydası qollanılıwı tiyis: awırıw adam ruwxaniyge[†] aparılsın[+]. 3Ruwxaniy onı tekseriw ushın ordanıń sırtına shıqsın. Eger awırıw adam táwir bolǵan bolsa, 4ruwxaniy onı páklew ushın eki hadal tiri qus, kedr[*] aǵashın, qırmızı jip hám mayoran shóbin[*] ákeliwdi buyırsın[+]. 5Ruwxaniydiń buyrıǵı menen quslardıń birewin taza bulaq suwı quyılǵan ılay ıdıstıń ústinde shalsın. 6Keyin ruwxaniy tiri qustı, kedr aǵashın, qırmızı jipti hám mayoran shóbin soyılǵan qustıń qanı menen aralastırılǵan taza bulaq suwına batırsın 7hám teri keselliginen páklenetuǵın adamnıń ústine jeti márte serpsin. Sonnan keyin, ruwxaniy onı hadal dep járiyalap, tiri qustı ashıq dalaǵa jibersin[+]. 8Páklenetuǵın adam kiyimlerin juwıp, barlıq shashların qırqıp taslasın hám suwǵa juwınsın, sonda ol hadal sanaladı. Keyin ol ordaǵa kiriwine boladı, biraq jeti kún shatırınıń sırtında jasasın[+]. 9Jetinshi kúni ol shashın, saqalın, qasların hám denesindegi barlıq júnlerin qırıp taslasın. Kiyimlerin juwıp, ózi de suwǵa juwınıp bolǵannan soń, hadal sanaladı.

10Segizinshi kúni ol minsiz eki erkek toqlı, bir jasar minsiz qoy, ǵálle sadaqası[†] sıpatında záytún[†] mayı menen aralastırılǵan onnan úsh efa sapalı un hám bir log[*] záytún mayın alıp kelsin. 11Páklew xızmetin orınlap atırǵan ruwxaniy bulardıń barlıǵın hám páklenip atırǵan adamdı Jaratqan Iyeniń[†] aldına, Ushırasıw shatırınıń[†] aldına alıp kelsin. 12Keyin ruwxaniy toqlılardıń birewin alıp, onı bir log záytún mayı menen birge ayıp qurbanlıǵı etip usınsın. Bulardı Jaratqan Iyeniń aldında joqarı kóterip usınsın. 13Toqlını gúna[†] qurbanlıǵı hám jandırılatuǵın qurbanlıq[†] shalınatuǵın muxaddes[†] jerde shalsın. Óytkeni gúna qurbanlıǵı sıyaqlı ayıp qurbanlıǵı da ruwxaniyge tiyisli. Bul qurbanlıq júdá muxaddes bolıp esaplanadı[+]. 14Ruwxaniy páklenetuǵın adamnıń oń qulaǵınıń sırǵalıǵına, oń qolınıń hám oń ayaǵınıń bas barmaǵına ayıp qurbanlıǵınıń qanınan súrtsin[+]. 15Sonnan keyin, ol bir log záytún mayınan azǵantay alıp, óziniń shep alaqanına quysın. 16Oń qolınıń barmaǵın sol mayǵa batırıp, Jaratqan Iyeniń aldında jeti márte serpsin. 17Páklenetuǵın adamnıń oń qulaǵınıń sırǵalıǵına, oń qolınıń hám oń ayaǵınıń bas barmaǵına ayıp qurbanlıǵınan súrtilgen qannıń ústine qolındaǵı maydan súrtsin. 18Sonıń menen birge, ruwxaniy alaqanında awısıp qalǵan maydı páklenetuǵın adamnıń basına súrtip, Jaratqan Iyeniń aldında onı páklesin.

19Sonnan soń, ruwxaniy gúna qurbanlıǵın berip, páklenetuǵın adamdı haramlıǵınan páklesin. Bunnan keyin jandırılatuǵın qurbanlıqtı shalıp, 20onı ǵálle sadaqası menen birge qurbanlıq orında jaǵıp jibersin. Usılay etip, ruwxaniy onı pákleydi hám sol adam hadal bolıp esaplanadı.

21Eger de ol adam jarlı bolıp, bulardı alıwǵa shaması kelmese, pákleniwi ushın joqarı kóterip usınatuǵın ayıp qurbanlıǵı ushın bir erkek toqlı, ǵálle sadaqası ushın záytún mayı qosılǵan onnan bir efa sapalı un hám bir log záytún mayın alıp kelsin. 22Ol birewin gúna qurbanlıǵı, ekinshisin jandırılatuǵın qurbanlıq etip beriw ushın shaması kelgeninshe, eki qumırı yamasa eki jas kepter ákelsin. 23Ol bulardıń hámmesin pákleniw ushın segizinshi kúni Jaratqan Iyeniń aldına, Ushırasıw shatırınıń aldına alıp kelip, ruwxaniyge bersin. 24Ruwxaniy ayıp qurbanlıǵı ushın berilgen toqlını hám bir log záytún mayın alıp, Jaratqan Iyeniń aldında joqarı kóterip usınsın. 25Sońınan ayıp qurbanlıǵı ushın beriletuǵın toqlını shalıp, onıń qanınan alıp, páklenetuǵın adamnıń oń qulaǵınıń sırǵalıǵına, oń qolınıń hám oń ayaǵınıń bas barmaǵına súrtsin[+]. 26Sonnan soń, ruwxaniy óziniń shep alaqanına azǵantay záytún mayın quyıp, 27oń qolınıń barmaǵın sol mayǵa batırıp, Jaratqan Iyeniń aldında jeti márte serpsin. 28Ol qolındaǵı maydan páklenetuǵın adamnıń oń qulaǵınıń sırǵalıǵına, oń qolınıń hám oń ayaǵınıń bas barmaǵına ayıp qurbanlıǵınıń qanı súrtilgen jerge súrtsin. 29Sonıń menen birge, ruwxaniy Jaratqan Iyeniń aldında páklenetuǵın adamdı páklew ushın, qolında qalǵan maydı onıń basına súrtsin. 30-31Sonnan keyin, sol adamnıń shaması jetkenine qarap, alǵan qumırılardan yamasa kepterlerden birewin gúna qurbanlıǵı, ekinshisin jandırılatuǵın qurbanlıq etip, ǵálle sadaqası menen birge usınsın. Ruwxaniy usılay etip, sol adamdı Jaratqan Iyeniń aldında páklesin. 32Jaman teri keselligi menen awırıp, táwir bolǵannan keyin tazalanıwı ushın jaǵdayı tómen adamlar ushın qaǵıydalar usılardan ibarat.


Kógeriwden tazalanıw

33Jaratqan Iye Muwsa menen Xaronǵa bılay dedi:

34– Sizlerge múlik qılıp beretuǵın Qanan[†] jerine kirgenińizden keyin, elińizdegi bir úyge kógerip, baz basıw bálesin jibersem, 35úydiń iyesi ruwxaniyge barıp: «Úyimde kógeriwge uqsaǵan bir nárse kórdim», – dep xabar bersin. 36Ruwxaniy kógeriwdi kóriwge barmasınan aldın, úydegi hár bir nárse haram dep sanalmawı ushın, olardı sırtqa shıǵarıp qoyıwdı buyırsın. Sonnan keyin, ol úydi kóriwge barsın. 37Ol kógergen diywallardı kózden ótkersin. Eger kógeriwdegi jasıl yamasa qızıl túsli daqlar diywalǵa sińip baratırǵan bolsa, 38onda ruwxaniy úyden shıǵıp, úydi jeti kún dawamında jawıp qoysın. 39Ol jetinshi kúni qaytıp barıp, úydi jáne kózden ótkersin. Eger de kógeriw diywallarǵa jayılǵan bolsa, 40kógergen taslardı alıp taslap, qalanıń sırtına, haram sanalatuǵın bir jerge aparıp taslawdı buyırsın. 41Úydiń ishindegi barlıq sıbawdı túsirtip, bulardı da qalanıń sırtındaǵı sol jerge taslatsın. 42Alınǵan taslardıń ornına basqa taslar qalanıp, úy jańadan sıbalsın.

43Sonnan keyin de úyde kógeriw jáne payda bolsa, 44ruwxaniy barıp, úydi kózden ótkersin. Kógeriw jayılsa, ol zıyanlı bolıp, úy haram sanaladı. 45Bunday úy buzıp taslansın. Onıń tasları, aǵashları, barlıq sıbawları qalanıń sırtındaǵı haram jerge aparıp taslansın. 46Úy jabılǵan kúnleri, oǵan kirgen hár bir adam keshke deyin haram sanaladı. 47Sol úyde jatqan yamasa awqat jegen adam kiyimlerin juwsın[+].

48Al eger de úy sıbalǵannan soń, ruwxaniy úyge kirip, kózden ótkergende, sol kógeriw jayılmaǵan bolsa, onda ruwxaniy úydi taza dep járiyalasın. Óytkeni kógeriw joq boldı. 49Ruwxaniy úydi páklew ushın eki qus, kedr aǵashın, qırmızı jip hám mayoran shóbin alsın[+]. 50Quslardıń birewin taza bulaq suwı quyılǵan ılay ıdıstıń ústinde shalsın. 51Kedr aǵashın, mayoran shóbin, qırmızı jipti hám tiri qustı alıp, shalınǵan qustıń qanı menen aralastırılǵan taza bulaq suwına batırsın da, onı jeti márte úyge serpsin. 52Usılay etip, ruwxaniy úydi páklegennen soń, 53tiri qustı qalanıń sırtına, ashıq dalaǵa ushırıp jibersin. Solay etip, úy páklenip, taza boladı.

54-55Hár túrli teri keselligi, qotır jara, daq, bórtpe yamasa aqtańlaqlar, jáne de, kiyim hám úylerde payda bolatuǵın baz basıw menen kógeriwge baylanıslı qaǵıydalar usılardan ibarat. 56Bulardıń qashannan berli haram, qashannan berli hadal bolǵanı usı nızam boyınsha bilinedi[+].

#### 15


Adamdı haram qılatuǵın nárseler tuwrısında

1Jaratqan Iye[†] Muwsa menen Xaronǵa bılay dedi:

2– Izrail[†] xalqına bılay dep aytıńlar: «Erkektiń jınısıy aǵzasınan iriń ajıralıp shıqsa, ol haram sanaladı. 3Adamnan ajıralıp shıǵatuǵın iriń haqqında nızam mınaday: iriń aqsa da, qoyıwlasıp irkilip qalsa da, adam haram sanaladı. 4Bunday adamnıń jatqan tósegi hám otırǵan hár bir nársesi haram sanaladı. 5Kim de kim onıń tósegine bir jerin tiygizse, kiyimlerin juwsın, ózi de juwınsın. Ol keshke deyin haram sanaladı[+]. 6Sol adamnıń otırıp ketken jerine otırǵan adam da kiyimlerin juwıp, ózi juwınsın hám ol keshke deyin haram sanaladı. 7Kim de kim iriń aǵıp júrgen adamǵa bir jerin tiygizse, kiyimlerin juwsın hám ózi de juwınsın. Ol keshke deyin haram sanaladı. 8Eger de iriń aǵıp júrgen adamnıń túkirigi pák adamǵa shashırap ketse, túkirik shashıraǵan adam kiyimlerin juwsın, ózi de juwınsın. Ol keshke deyin haram sanaladı. 9Irińi bar adam mingen hár bir attıń eri haram sanaladı. 10Usı adam otırǵan hár bir nársege bir jerin tiygizgen adam keshke deyin haram sanaladı. Bul zatlardı kóterip júrgen hár bir adam kiyimlerin juwsın, ózi de juwınsın. Ol keshke deyin haram sanaladı. 11Irińi bar adam qolların juwmay, birewge qolın tiygizse, sol adam kiyimlerin juwsın, ózi de juwınsın. Ol keshke deyin haram sanaladı. 12Irińi bar adam uslaǵan hár bir ılay ıdıs sındırıp taslansın, al aǵash ıdıs bolsa, suw menen juwılsın[+].

13Eger adamnıń irińi toqtap, táwir bolsa, jeti kún ótiwi tiyis. Sonnan keyin, ol kiyimlerin juwıp, aǵın suwda juwınsın, sonda ol taza bolıp sanaladı. 14Segizinshi kúni ol eki qumırı yamasa eki jas kepter alıp, Jaratqan Iyeniń[†] aldına, Ushırasıw shatırınıń[†] aldına ákelsin hám bulardı ruwxaniyge[†] bersin[+]. 15Ruwxaniy olardıń birewin gúna[†] qurbanlıǵı, ekinshisin jandırılatuǵın qurbanlıq[†] etip bersin. Usılay etip, ruwxaniy irińi bar bolǵan adamdı Jaratqan Iyeniń aldında páklesin.

16Eger de bir erkek adamnıń urıǵı aqsa, pútkil denesin suwǵa juwsın hám ol keshke deyin haram sanaladı[+]. 17Ústine jınısıy tuqımlıq tamǵan hár bir kiyim yamasa teri zatlar suw menen juwılsın hám olar keshke deyin haram sanaladı. 18Erkek bir hayal menen jatıp, erkekten urıq aqsa, ekewi de juwınsın hám olar keshke deyin haram sanaladı.

19Eger hayaldıń ádettegidey etek kiri kelip júrse, ol jeti kún dawamında haram sanaladı. Oǵan bir jerin tiygizgen adam da keshke deyin haram sanaladı[+]. 20Etek kiri kelip júrgen waqtında, hayaldıń tósegi de, ol ústinde otırǵan hár bir nárse de haram sanaladı. 21-22Kim de kim sol hayaldıń tósegine yamasa ol otırǵan zatqa bir jerin tiygizse, kiyimlerin juwsın, ózi de suwǵa juwınsın. Ol keshke deyin haram sanaladı. 23Hayaldıń tóseginiń yamasa ol otırǵan zattıń ústinde turǵan bir nársege jantasqan hár bir adam keshke deyin haram sanaladı. 24Eger erkek etek kiri kelip júrgen hayal menen jatsa, erkek te haram sanaladı. Ol erkek jeti kún haram bolıp, ol jatqan tósek te haram sanaladı[+].

25Eger hayaldıń etek kirinen tısqarı qan kelse hám bul uzaq waqıt dawam etse, yamasa etek kiri ádetten tıs uzayıp ketse, onda ol usı waqıt dawamında da etek kiri waqtındaǵıday haram sanaladı[+]. 26Usı waqıt dawamında hayaldıń jatqan tósegi yamasa otırǵan hár bir nárse etegi kelip júrgen waqtındaǵı sıyaqlı haram sanaladı. 27Kim de kim sol nárselerge jantassa, haram bolıp esaplanadı. Ol kiyimlerin juwsın, ózi de juwınsın. Ol keshke deyin haram sanaladı.

28Hayaldıń qanı toqtaǵannan soń jeti kún ótiwi tiyis, sonnan keyin ol taza bolıp esaplanadı. 29Segizinshi kúni ol eki qumırı yamasa eki jas kepterdi Ushırasıw shatırınıń aldına alıp kelsin hám olardı ruwxaniyge bersin[+]. 30Ruwxaniy olardıń birewin gúna qurbanlıǵı, ekinshisin jandırılatuǵın qurbanlıq qılıp usınsın. Usılay etip, ruwxaniy qan ketiwden haramlanǵan hayaldı Jaratqan Iyeniń aldında páklesin.

31Izrail xalqın haramlıqtan usılay saqlań. Solay etip, arańızda jaylasqan Meniń Muxaddes shatırımdı[†] haram qılıp, ólip qalmańlar[+].

32-33Jınısıy aǵzasınan iriń yamasa urıǵı aqqan adam, etek kiri kelip júrgen hayal hám usınday jaǵdaydaǵı hayal menen jatqan erkekke baylanıslı qaǵıydalar usı boladı».

#### 16


Gúnadan pákleniw kúni

1Jaratqan Iyeniń[†] aldına jaqınlaǵan waqıtta ólgen Xaronnıń eki ulınıń óliminen soń, Jaratqan Iye[†] Muwsa menen sóylesip,[+] 2oǵan bılay dedi:

– Ájaǵań Xaronǵa ayt, ol Eń muxaddes bólmege,[†] perdeniń artına, Kelisim sandıǵınıń[†] ústindegi gúnadan pákleytuǵın qaqpaqtıń aldına tek belgilengen waqıtta kirsin. Basqa waqıtta kirse, ol ólip qaladı. Sebebi Men bult ishinde, qaqpaqtıń ústinde payda bolaman[+]. 3Xaron Eń muxaddes bólmege kiretuǵın waqıtta gúna[†] qurbanlıǵı ushın bir buǵa, jandırılatuǵın qurbanlıq[†] ushın bir qoshqar usınsın. 4Ol zıǵırdan islengen muxaddes[†] uzın kóylek, zıǵır diz kiyim kiysin, zıǵır belbew baylasın hám basına zıǵır sálle orasın. Bular muxaddes kiyimler, sonıń ushın olardı kiymesten aldın juwınıp alsın[+]. 5Izrail[†] jámiyeti de gúna qurbanlıǵı ushın Xaronǵa eki teke, jandırılatuǵın qurbanlıq ushın bir qoshqar ákelsin.

6Xaron ózin hám shańaraǵın páklew ushın, gúna qurbanlıǵı etip bir buǵa usınsın. 7Sonnan keyin, ol eki tekeni Jaratqan Iyeniń aldına, Ushırasıw shatırınıń[†] aldına alıp kelsin. 8Sol jerde eki teke ushın shek[†] taslanıp, qaysısınıń Jaratqan Iye ushın, qaysısınıń Azazel[*] ushın dúzge aydap jiberiletuǵının anıqlasın. 9Xaron shek boyınsha Jaratqan Iyege tiyisli tekeni alıp, gúna qurbanlıǵı etip usınsın. 10Shek boyınsha Azazelge jiberiletuǵın tekeni tiriley Jaratqan Iyeniń aldına ákelip, xalıqtıń gúnalarınıń óteliwi ushın dúzge aydap jibersin.

11Xaron ózin hám shańaraǵın páklew ushın gúna qurbanlıǵına arnalǵan buǵanı shalǵannan soń, 12ol qurbanlıq orınnan shoqlardı alıp, tútetki tútetiletuǵın ıdısqa toltırıp salsın. Keyin sol ıdıstı hám eki qosuwıs maydalap untalǵan xosh iyisli tútetkini perdeniń artındaǵı Eń muxaddes bólmege alıp kirsin. 13Ol jerde, Jaratqan Iyeniń aldında tútetkini shoqlardıń ústine qoysın. Onıń tútini Kelisim sandıǵınıń ústindegi qaqpaqtı kózge kórinbeytuǵın etip qaplaydı. Sonda Xaron ólmey tiri qaladı[+]. 14Sonnan keyin, ol buǵanıń qanınan alıp, barmaǵı menen shıǵıs tárepten qaqpaqtıń ústine bir márte, keyin qaqpaqtıń aldına jeti márte serpsin.

15Usıdan keyin ol xalıq ushın gúna qurbanlıǵı etip tekeni shalsın. Onıń qanın perdeniń ishki jaǵına, Eń muxaddes bólmege alıp kirsin. Buǵanıń qanın serpkendey etip, tekeniń qanın da sol Kelisim sandıǵınıń qaqpaǵınıń ústine hám onıń aldına serpsin. 16Usılay etip, Eń muxaddes bólmeni Izrail xalqınıń napákliklerinen, jınayatlarınan hám barlıq gúnalarınan páklesin. Eń muxaddes bólmeniń aldındaǵı Muxaddes bólme[†] ushın da anıq usılay islensin. Óytkeni shatır napák adamlardıń arasında jaylasqan. 17Xaron óziniń, shańaraǵınıń hám pútkil Izrail jámiyetiniń atınan páklew rásimin ótkeriw ushın Eń muxaddes bólmege kirgende, sırtqa shıǵaman degenshe, Ushırasıw shatırında hesh kim bolmawı tiyis. 18Sońınan Xaron Jaratqan Iyeniń aldındaǵı qurbanlıq orınǵa shıǵıp, qurbanlıq orındı páklew ushın, buǵa menen tekeniń qanın qurbanlıq orınnıń shaqlarına súrtip shıqsın[+]. 19Qandı barmaǵı menen qurbanlıq orınǵa jeti márte serpsin. Usılay etip, ol qurbanlıq orındı Izrail xalqınıń napákliginen tazalap, muxaddes qıladı.

20Xaron Eń muxaddes bólmeni, onıń aldındaǵı Muxaddes bólmeni hám qurbanlıq orındı páklegennen soń, tiri tekeni alıp kelsin. 21Ol eki qolın tekeniń basına qoyıp, Izrail xalqınıń barlıq ayıpların, jınayatların hám gúnaların dawıslap tán alıp, bulardı tekeniń basına júklesin. Sonnan keyin, teke usı is ushın arnawlı adamǵa tapsırılsın hám ol tekeni qula dúzge aydap jibersin. 22Solay etip, teke Izrail xalqınıń barlıq ayıpların qula dúzge alıp ketedi[+].

23Sonnan soń, Xaron Ushırasıw shatırına kirsin. Ol Eń muxaddes bólmege kirer aldında kiyip alǵan zıǵır kiyimlerin sheship, Muxaddes bólmede qaldırsın[+]. 24Ol muxaddes jerde juwınıp, kúndelikli ruwxaniylik[†] kiyimlerin kiysin. Sonnan soń, ózi hám xalıq ushın beriletuǵın jandırılatuǵın qurbanlıqlardı usınsın. Usılay etip, ol ózin de, xalıqtı da gúnadan páklesin. 25Gúna qurbanlıǵınıń mayın qurbanlıq orında tútetip jandırsın.

26Al gúna júklengen tekeni Azazelge jiberip qaytqan adam kiyimlerin juwsın, ózi de juwınsın. Sonnan keyin, ol ordaǵa kire aladı[+]. 27Gúna qurbanlıǵı etip berilgen hám páklew rásimin ótkeriw ushın qanları Eń muxaddes bólmege alıp kirilgen buǵa menen teke ordanıń sırtına shıǵarıp taslansın. Olardıń terileri, góshleri hám dárisi jaǵıp jiberilsin[+]. 28Bulardı jaqqan adam kiyimlerin juwıp, ózi de juwınǵannan soń, ordaǵa kire aladı.

29Sizler ushın mınaw máńgige qaǵıyda bolsın: jetinshi aydıń onınshı kúni oraza tutıń. Izraillı bolsın, arańızda jasap atırǵan kelgindi adam bolsın, hesh birińiz ádettegi jumısıńızdı islemeń[+]. 30Óytkeni sol kúni ruwxaniy Xaron sizlerdi gúnalarıńızdan pákleydi. Sonda sizler Jaratqan Iyeniń aldında barlıq gúnalarıńızdan tazalanasızlar. 31Sol kún sizler ushın tolıq dem alatuǵın Shabbat kúni[†] boladı, sol kúni oraza tutıńlar. Bul sizler ushın máńgi qaǵıyda bolsın. 32Ákesiniń ornına bas ruwxaniylikke tayınlanıp, maylanǵan ruwxaniy muxaddes zıǵır kiyimlerin kiyip, páklew rásimin ótkersin[+]. 33Ol Eń muxaddes bólmeni, Ushırasıw shatırın hám qurbanlıq orındı tazalap, ruwxaniylerdiń hám pútkil jámiyettiń gúnalarınan pákleydi.

34Izrail xalqınıń kóp gúnaları sebepli jılına bir márte páklew rásimi ótkerilsin. Bul sizler ushın máńgi qaǵıyda bolsın.

Xaron hámmesin Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa buyırǵanınday etip orınladı.

#### 17


Qannıń áhmiyeti

1Jaratqan Iye[†] Muwsaǵa bılay dedi:

2– Xaronǵa, onıń ullarına hám pútkil Izrail[†] xalqına bılay dep ayt: «Jaratqan Iyeniń[†] buyrıǵı mınaw: 3-4Eger Izrail xalqınan birew bir sıyır, bir qoy yamasa eshki shalmaqshı bolsa, onı qurbanlıq[†] sıpatında Jaratqan Iyege usınıw ushın, Ushırasıw shatırınıń[†] aldına alıp keliwi tiyis. Eger maldı yamasa janlıqtı Muxaddes shatırdıń[†] aldına alıp kelmey, basqa jerde shalsa, ol qan tókken bolıp, ayıplı sanalsın. Qan tókken sol adam xalıqtıń arasınan joq qılınadı. 5Solay etip, izraillılar ashıq dalalarda soyǵan qurbanlıqların endigiden bılay Jaratqan Iyeniń aldına alıp kelsin. Olar qurbanlıqların Ushırasıw shatırınıń aldına, ruwxaniyge[†] alıp kelsin hám tatıwlıq qurbanlıǵı etip, Jaratqan Iyege usınsın[+]. 6Ruwxaniy qurbanlıqtıń qanın Ushırasıw shatırınıń kirer awzınıń aldındaǵı Jaratqan Iyeniń qurbanlıq ornına serpip jibersin, mayların bolsa, Jaratqan Iyege xosh iyisli sıy qılıp, tútetip jandırıp jibersin[+]. 7Bunnan bılay, Izrail xalqınıń qurbanlıqları teke kórinisindegi jinlerge berilmesin hám solay islep, olar Jaratqan Iyege opasızlıq qılmasın. Bul qaǵıydaǵa áwladlar dawamında ámel qılınsın»[+].

8Olarǵa jáne bılay dep ayt: «Eger Izrail xalqınan yamasa arasında jasap atırǵan kelgindilerden birewi jandırılatuǵın qurbanlıq yamasa basqa qurbanlıq berse, 9biraq onı Jaratqan Iyege usınıw ushın Ushırasıw shatırınıń aldına alıp kelmese, ol xalıqtıń arasınan joq qılınadı[+].

10Eger Izrail xalqınan yamasa arasında jasap atırǵan kelgindilerden birewi góshti qanı menen jese, Men oǵan qarsı shıǵıp, xalqınıń arasınan joq qılaman[+]. 11Óytkeni janıwarlardıń janı qanında boladı. Qandı sizlerge qurbanlıq orınnıń ústinde ózlerińizdi gúnadan páklewińiz ushın berdim. Ózinde ómir bolǵan bul qan sizlerdi gúnadan pákleydi[+]. 12Sonıń ushın, Izrail xalqına: „Sizler yamasa arańızda jasap atırǵan kelgindi adamlardıń hesh biri góshti qanı menen jemesin“, – dep ayttım.

13Izrail xalqınan yamasa arasında jasap atırǵan kelgindi adamlardan birewi jewge bolatuǵın bir haywan yamasa qus awlasa, onıń qanın topıraqqa aǵızıp kómip taslasın[+]. 14Óytkeni janıwarlardıń janı qanında boladı. Sol sebepli Men Izrail xalqına: „Hesh bir janıwardıń góshin qanı menen jemeń“, – dedim. Onı ishken adam xalıqtıń arasınan joq qılınadı.

15Izraillı bolsın, arańızda jasap atırǵan kelgindi bolsın, haram ólgen yamasa jabayı haywan bawızlap óltirgen haywannıń góshin jegen hár bir adam kiyimlerin juwsın, ózi de juwınsın. Ol keshke deyin haram sanaladı. Sonnan keyin barıp, ol hadal sanaladı[+]. 16Eger de ol kiyimlerin juwmasa, ózi de juwınbasa, ayıplı sanalıp, jazaǵa tartıladı».

#### 18


Qadaǵan etilgen jınısıy qatnaslar

1[•]Jaratqan Iye[†] Muwsaǵa bılay dedi:

2– Izrail[†] xalqına bılay dep ayt: «Qudayıńız Jaratqan Iye – Men bolaman. 3Ózlerińiz burın arasında jasaǵan Mısır[†] xalqınıń hám Meniń sizlerdi aparatırǵan Qanan[†] jeriniń úrp-ádetlerine ámel qılıp, olar sıyaqlı jasamańlar[+]. 4Meniń nızamlarımdı orınlap, qaǵıydalarım boyınsha jasańlar. Men – Qudayıńız Jaratqan Iyemen.[†] 5Qaǵıyda hám nızamlarıma ámel qılıń. Óytkeni adam olardı orınlawı arqalı ómir súredi. Men – Jaratqan Iyemen[+].

6Hesh kim jınısıy qatnas jasaw ushın óz aǵayinine jaqınlamasın. Men – Jaratqan Iyemen. 7Anań menen jınısıy qatnas qılıp, ákeńdi shermende qılma. Ol anań bolǵanı ushın, onıń etegin ashpa. 8Ákeńniń namısına tiymewiń ushın, onıń hesh bir hayalı menen jınısıy qatnas qılma[+]. 9Seniń menen bir úyde tuwılsın, basqa jerde tuwılsın, anańnan yamasa ákeńnen tuwılǵan ógey qarındaslarıńnıń hesh biri menen jınısıy qatnas qılma[+]. 10Qızıńnan yamasa ulıńnan tuwılǵan aqlıq qızıń menen jınısıy qatnas qılma. Óytkeni olar seniń tuwǵan qanalaslarıń boladı. 11Ákeńniń basqa hayalınan tuwılǵan qız benen jınısıy qatnas qılma. Sebebi ol ákeńnen tuwılǵan, seniń qarındasıń boladı. 12Ákeńniń ájapası yamasa qarındası menen jınısıy qatnas qılma. Óytkeni ol ákeńniń jaqın qanalası boladı. 13Anańnıń ájapası yamasa sińlisi menen jınısıy qatnas qılma. Sebebi ol anańnıń jaqın qanalası boladı. 14Ákeńniń aǵasınıń yaki inisiniń hayalı menen jatıp, olardı shermende qılma. Sebebi ol seniń jeńgeń boladı. 15Keliniń menen jınısıy qatnas qılma. Ol balańnıń hayalı. Onıń menen jatpa[+]. 16Aǵańnıń yaki inińniń hayalı menen jınısıy qatnas qılma. Bolmasa olardıń namısına tiyeseń[+]. 17Bir hayaldıń ózi menen jınısıy qatnasta bolıp, onıń qızı menen de jınısıy qatnas qılma. Hayaldıń qızınan yamasa ulınan tuwılǵan aqlıq qızı menen jınısıy qatnas qılma. Sebebi olar hayaldıń jaqın qanlasları. Bul uyatsız is[+]. 18Hayalıń tiri waqtında, onıń ájapasın yamasa sińlisin hayallıqqa alma hám onıń menen jınısıy qatnas qılma[+].

19Etegi kelip júrgeni ushın haram sanalǵan hayal menen jınısıy qatnas qılma[+]. 20Basqa birewdiń hayalı menen jınısıy qatnas qılıp, ózińdi haramlama[+]. 21Balalarıńnıń hesh birin Molox[†] qudayına arnap, qurbanlıqqa[†] berme hám usılay islep, Qudayıńnıń atına til tiygizbe. Men – Jaratqan Iyemen. 22Hayal menen jatqanday qılıp, erkek penen jatpa. Bul jerkenishli is[+]. 23Hesh qanday haywan menen jınısıy qatnas qılıp, ózińdi haramlama. Hayallar da jınısıy qatnas qılıw ushın hesh qanday haywanǵa jaqınlamasın. Bul – buzıqlıq boladı[+].

24Usı is-háreketlerdiń hesh biri menen ózlerińizdi haramlamań. Men sizlerdiń aldıńızdan quwıp shıǵarıp atırǵan xalıq usınday isler menen ózlerin haramlaǵan edi. 25Olar sebepli el de haramlanǵan. Olardıń gúnası sebepli sol jerdi jazaladım. Eldiń ózi turǵınlarınan kewli aynıp, olardı qusıp tasladı[+]. 26Sizler Meniń qaǵıyda hám nızamlarıma ámel qılıp jasańlar. Izraillı bolsın, arańızda jasap atırǵan kelgindi bolsın, hesh bir adam bunday jerkenishli isti islemesin. 27Sizlerden aldın bul elde jasaǵan adamlar usı barlıq jerkenishli islerdi islep, eldi haramladı. 28Eger sizler de eldi haramlasańız, sizlerden aldınǵı xalıqqa islegenindey, el sizlerdi de qusıp shıǵarıp jiberedi.

29Kim de kim usı jerkenishli islerdiń birewin islese, xalıqtıń arasınan joq qılınadı. 30Meniń buyrıqlarımdı orınlańlar, sizlerden aldın elde jasaǵan adamlardıń jerkenishli úrp-ádetlerine ámel qılıp, ózlerińizdi haramlamań. Men – Qudayıńız Jaratqan Iyemen».

#### 19


Ádillik hám muxaddeslik nızamları

1Jaratqan Iye[†] Muwsaǵa bılay dedi:

2– Izrail[†] jámiyetine bılay dep ayt: «Muxaddes[†] bolıń, óytkeni Qudayıńız Jaratqan Iye bolǵan Men – muxaddespen[+].

3Hár birińiz óz ata-anańızdı húrmetleń. Meniń Shabbatıma ámel qılıń. Men – Qudayıńız Jaratqan Iyemen.[†][+]

4Mennen júz burıp, jalǵan qudaylarǵa tabınbań hám ózlerińizge butlardıń músinlerin soǵıp almań. Men – Qudayıńız Jaratqan Iyemen[+].

5Tatıwlıq qurbanlıǵın ákelgenińizde, onı Men qabıl etetuǵınday etip usınıń[+]. 6Qurbanlıqtıń[†] góshi soyılǵan kúni yamasa erteńgi kúni jeliniwi tiyis, al úshinshi kúnge qalǵan gósh jandırıp jiberilsin. 7Eger qurbanlıqtıń góshi úshinshi kúni jelinse, ol haram sanalıp, qurbanlıq qabıl etilmeydi. 8Onı jegen hár bir adam ayıbınıń jazasın aladı, sebebi Jaratqan Iyeniń aldında muxaddes bolǵandı ayaq astı qılǵan boladı. Onday adam xalıq arasınan joq qılınadı.

9Atızıńızdaǵı eginlerdi jıynaǵanıńızda, onıń shetlerin ormay qaldırıp ketiń, jerge túsken masaqlardı da jıynap almań[+]. 10Júzim baǵıńızdıń zúráátin nárse qaldırmay jıynap almań. Jerge túsken júzimlerdi de terip almań. Olardı jarlılarǵa hám kelgindi adamlarǵa qaldırıń. Men – Qudayıńız Jaratqan Iyemen[+].

11Urlıq qılmań, hiylekerlik qılmań hám bir-birińizdi aldamań[+]. 12Meniń atım menen ótirik ant iship, Qudayıńızdıń atına til tiygizbeń. Men – Jaratqan Iyemen[+].

13Basqa bir adamnıń mal-múlkin nahaqlıq hám zorlıq jolı menen qolǵa kirgizbeń. Jallanba jumısshınıń is haqısın tańǵa deyin uslap turmań[+]. 14Gereńge ǵarǵıs sóz aytpań, soqırdıń aldına súrnigetuǵın hesh nárse qoymań. Qudayıńnan qorq. Men – Jaratqan Iyemen.

15Húkim waqtında nahaqlıq etpeń. Jarlılardı jaqlap, eki júzlilik qılmań, baylardıń da kewline qarap háreket qılmań. Hár bir adamdı ádillik penen húkim etiń[+]. 16Xalqıńızdıń arasında mısh-mısh gáp tarqatıwshı bolmań. Olardıń ómirine qáwip tuwdırmań. Men – Jaratqan Iyemen[+].

17Júregińizde tuwısqanıńızǵa qarsı jek kóriwshilik bolmasın. Tuwısqanıńızdıń ayıbın júzine aytıń, sonda onıń gúnasına sherik bolmaysız[+]. 18Ósh alıwshı bolmań, óz xalqıńızdan bolǵan birewge qarsı kek saqlamań. Kerisinshe, ózińizdi súygenińiz sıyaqlı, janıńızdaǵı adamdı da súyiń. Men – Jaratqan Iyemen[+].

19Nızam-qaǵıydalarıma ámel qılıńlar. Haywannıń eki túrin bir-biri menen shaǵılıstırmań. Atızıńızǵa eki túrli tuqım ekpeń. Ústińizge eki túrli jipten toqılǵan kiyim kiymeń[+].

20Eger de bir adam basqa bir erkekke atastırılıp qoyılǵan shorı qız benen jatsa, ol qızdıń qunı tólenbegen yamasa ele azat etilmegen bolsa, onda ekewi de jazalansın, biraq óltirilmesin. Óytkeni qız ele azat etilmegen. 21Sol adam Jaratqan Iyege, Ushırasıw shatırınıń[†] aldına ayıp qurbanlıǵı ushın bir qoshqar alıp kelsin. 22Ruwxaniy[†] bul qoshqardı ayıp qurbanlıǵı ushın berip, sol adamdı Jaratqan Iyeniń aldında gúnasınan páklesin. Sonda ol adamnıń gúnası keshiriledi.

23Qanan[†] eline kirgennen soń, hár túrli miywe aǵashın tikkenińizde, olardıń miywesin úsh jıl dawamında haram sanap, onnan jemeńler. 24Al tórtinshi jılı sol aǵashlardıń barlıq miywesin shúkirlik sadaqası[†] etip, Jaratqan Iyege baǵıshlańlar. 25Besinshi jılı olardıń miywesin jewińizge boladı. Usılay qılsańız, miywe aǵashlarıńız mol miywesin beredi. Men – Qudayıńız Jaratqan Iyemen.

26Qanı aǵızılmaǵan góshten jemeń. Pal ashıwshılıq hám boljawshılıq penen shuǵıllanbań[+]. 27Shekeńizdiń shashların kestirmeń, saqallarıńızdıń ushların qırıqpań[+]. 28Marhumlar ushın aza tutqanıńızda, deneńizdi tilip jaraqatlamań, terińizdi testirip, hesh nárse jazdırmań. Men – Jaratqan Iyemen[+].

29Qızıńızdı buzıqlıq qılıwǵa iytermelep, onı biyabıray qılmań. Bolmasa, buzıqshılıq tarap, el uyatsız qılıqqa tolıp ketedi[+]. 30Meniń Shabbatıma ámel qılıń, Muxaddes mákanıma húrmet kórsetiń. Men – Jaratqan Iyemen[+].

31Árwaqlardı hám ruwxlardı shaqıratuǵınlarǵa barıp, olarǵa xabarlaspań. Olar sebepli ózlerińizdi haramlamań. Men – Qudayıńız Jaratqan Iyemen[+].

32Jası úlkenler aldında ornıńnan turıp, jası ullı adamlarǵa húrmet kórsetiń. Qudayıńızdan qorqıń. Men – Jaratqan Iyemen[+].

33Elińizde sizler menen birge jasap atırǵan kelgindilerge jawızlıq qılmań[+]. 34Olarǵa óz jerlesińizdey qatnasta bolıń hám onı ózińizdi súygendey etip súyiń. Óytkeni sizler de Mısırda[†] kelgindi boldıńız. Men – Qudayıńız Jaratqan Iyemen[+].

35Bir nárseniń uzınlıǵın, awırlıǵın hám sıyımlılıǵın ólshegenińizde nahaqlıq qılmań. 36Tárezińiz, awırlıq taslarıńız, efa hám hin ólshem ıdıslarıńız durıs bolsın. Men sizlerdi Mısırdan alıp shıqqan Qudayıńız Jaratqan Iyemen[+]. 37Barlıq qaǵıyda hám nızamlarıma ámel qılıp, olardı orınlańlar. Men – Jaratqan Iyemen».

#### 20


Gúnanıń tólemi

1Jaratqan Iye[†] Muwsaǵa bılay dedi:

2– Izrail[†] xalqına bılay dep ayt: «Izraillılardan yamasa arańızda jasap atırǵan kelgindi adamlardan birewi balasın Molox[†] qudayına qurbanlıq[†] qılsa, ol sózsiz óltirilsin. Xalıq onı tas boran qılsın[+]. 3Kim de kim óz balasın Moloxqa qurbanlıq qılıp, Meniń Muxaddes[†] mákanımdı haramlasa hám muxaddes atıma til tiygizse, Men oǵan qarsı shıǵıp, onı óz xalqınıń arasınan joq qılaman[+]. 4Eger bir adam balasın Moloxqa qurbanlıq qılsa, bunı eldegi xalıq kórmegenge salıp, onı óltirmese,[+] 5Ózim sol adamǵa hám onıń xojalıǵına qarsı shıǵaman. Maǵan opasızlıq qılǵan adamnıń ózin hám onıń izinen júrip, Moloxqa tabınǵanlardıń hámmesin óz xalqınıń arasınan joq qılaman.

6Kim de kim árwaqlardı hám ruwxlardı shaqıratuǵınlarǵa xabarlasıp, Maǵan opasızlıq qılsa, Men oǵan qarsı shıǵıp, onı óz xalqınıń arasınan joq qılaman[+]. 7Ózlerińizdi Maǵan baǵıshlańlar hám muxaddes bolıńlar. Men – Qudayıńız Jaratqan Iyemen.[†][+] 8Meniń qaǵıydalarıma ámel qılıp, orınlap júrińler. Sebebi sizlerdi Ózime ajıratıp alıp, muxaddes qılatuǵın Jaratqan Iyemen.

9Ákesin yamasa anasın ǵarǵaǵan hár bir adam sózsiz óltirilsin. Anasın yamasa ákesin ǵarǵaǵanı ushın, ol adamnıń qanı óz moynında qaladı[+].

10Bir adam basqa birewdiń hayalı menen buzıqshılıq qılsa, onda ol adam da, hayal da sózsiz óltirilsin[+]. 11Ákesiniń hayalı menen jatqan adam ákesin shermende qılǵan boladı. Ekewi de sózsiz óltirilsin. Olardıń tógilgen qanı óz moynında qaladı[+]. 12Eger bir adam óz kelini menen jatsa, ekewi de sózsiz óltirilsin. Sebebi olar buzıqlıq qılǵan boladı hám olardıń qanı óz moynında qaladı[+]. 13Eger bir erkek adam hayal menen jatqanday qılıp, erkek penen jatsa, ekewi de jerkenishli is qılǵan boladı. Olar sózsiz óltirilsin hám olardıń qanı óz moynında qaladı[+]. 14Eger bir adam qızına da, onıń anasına da úylense, ol uyatsız is qılǵan boladı. Sizlerdiń arańızda usınday uyatsız háreketler bolmawı ushın, úshewi de otqa jandırılsın[+]. 15Eger bir erkek haywan menen jınısıy qatnas islese, adam da, haywan da sózsiz óltirilsin[+]. 16Eger bir hayal jınısıy qatnasta bolıw ushın, bir haywanǵa jaqınlassa, hayal da, haywan da sózsiz óltirilsin. Olardıń qanı óz moynında qaladı.

17Bir adam ákesi yamasa anasınan tuwılǵan qarındasına úylenip, jınısıy qatnas qılsa, shermendelik boladı. Olardıń ekewi de xalıqtıń kóz aldında ashıq túrde joq qılınsın. Ol adam ógey qarındasınıń namısına tiygeni ushın, óz ayıbınıń jazasın tartadı[+]. 18Etegi kelip júrgen hayal menen jatıp, jınısıy qatnasta bolǵan adam onıń etek kirin ashqan boladı, hayal da buǵan sherikles esaplanadı. Ekewi de xalıqtıń arasınan joq qılınsın[+].

19Ákeńniń ájapa-qarındası yamasa anańnıń ájapa-sińlisi menen jınısıy qatnas qılma. Óytkeni bul jaqın qanlasıńnıń namısı. Ekewińiz de óz ayıbıńızdıń jazasın tartasızlar[+].

20Ákesiniń aǵa-inisiniń hayalı menen jatqan adam olardıń namısına tiygen boladı. Ekewi de gúnalarınıń jazasın tartadı hám perzent kórmey, ólip ketedi[+]. 21Tuwısqanınıń hayalına úylengen adam jerkenishli is qılǵan boladı. Ol tuwısqanınıń namısına tiygeni ushın, olar perzent kórmey ótedi[+].

22Meniń barlıq qaǵıyda hám nızamlarıma ámel qılıp, olardı orınlańlar. Sonda Men sizlerdiń jasawıńız ushın alıp baratırǵan jer sizlerden kewli aynıp, qusıp shıǵarıp taslamaydı. 23Sizlerdiń aldıńızdan quwıp shıǵaratuǵın milletlerdiń úrp-ádetleri boyınsha jasamańlar. Sebebi olar usı jaman ádetlerdiń hámmesin islep kiyatır. Sonlıqtan Men olardan jerkendim. 24Sonda sizler olardıń jerlerine iyelik etesizler. Sút hám pal aǵıp turǵan sol jerdi sizlerge múlik etip beremen, degen edim. Sizlerdi basqa milletlerden ajıratıp qoyǵan Qudayıńız Jaratqan Iye – Men bolaman[+].

25Sizler hadal hám haram sanalǵan haywanlar menen quslardı ajıratıwıńız kerek. Sizlerge haram dep aytqan haywanlar, quslar hám jer bawırlawshılardı jep, ózlerińizdi haramlamańlar[+]. 26Meniń aldımda muxaddes bolıńlar, óytkeni Jaratqan Iye bolǵan Men – muxaddespen. Maǵan tiyisli bolıwıńız ushın, sizlerdi basqa xalıqlardan ajıratıp aldım[+].

27Árwaqlardı hám ruwxlardı shaqıratuǵın erkek te, hayal da tas boran qılınıp, sózsiz óltirilsin. Olardıń qanı óz moynında qaladı»[+].

#### 21


Ruwxaniylerge tiyisli nızamlar

1Jaratqan Iye[†] Muwsaǵa bılay dedi:

– Xaronnıń ulları bolǵan ruwxaniylerge[†] bılay dep ayt: «Ruwxaniylerdiń hesh biri óz aǵayinleriniń arasındaǵı bir marhumǵa jantasıp, ózin haramlamasın[+]. 2Al eger de marhum óziniń jaqın tuwǵanı: anası, ákesi, ulı, qızı, aǵa-inisi yamasa 3úyindegi turmısqa shıqpaǵan ájapa-qarındası bolsa, onda onıń óligine jantasıp, ózin haramlawı múmkin. 4Biraq qáyin jurtı tárepinen birew qaytıs bolsa, sol sebepli ózin haramlamasın.

5Ruwxaniyler aza tutqanda shashın qırdırıp, saqallarınıń ushların qırqtırmasın hám denelerin tilip jaraqatlamasın[+]. 6Olar Qudayı ushın muxaddes[†] bolsın, Qudayınıń atına til tiygizbesin. Olar Jaratqan Iyege[†] arnalǵan, yaǵnıy Qudayına awqat sıpatında berilgen sıylardı usınǵanı ushın muxaddes bolsın[+]. 7Ruwxaniyler buzıq yamasa zorlanǵan hayallarǵa hám ajırasqan hayallarǵa úylenbewi tiyis. Sebebi ruwxaniy Quday[†] ushın muxaddes[+]. 8Qudayıńızǵa awqat sıpatında berilgen sıylardı usınatuǵın ruwxaniyler bolǵanlıqtan, sizler de olardı muxaddes sanap, húrmet qılıń. Olar sizler ushın muxaddes. Óytkeni Men sizlerdi Ózime ajıratıp alıp, muxaddes qılatuǵın Jaratqan Iye – muxaddespen[+]. 9Eger bir ruwxaniydiń qızı buzıqlıq qılıp, ózin haramlasa, onda ol ózin de, ákesin de haramlaǵan boladı. Onday qız otqa jandırıp jiberilsin[+].

10Basına maylaw[†] mayı quyılıp, ruwxaniylik kiyimlerdi kiyiwge tayınlanǵan hám basqa ruwxaniylerden ullı bolǵan bas ruwxaniy aza tutıp, shashların jayıp júrmesin hám kiyimlerin jırtpasın[+]. 11Ol hesh qanday ólige jaqınlaspasın, hátteki qaytıs bolǵan ákesi, ya anası bolsa da, ózin haramlamasın[+]. 12Aza tutıw ushın, ol Muxaddes shatırdaǵı[†] xızmetin qaldırmasın, Qudaydıń Muxaddes shatırın haramlamasın. Sebebi maylanǵan ruwxaniy Qudayına baǵıshlanǵan. Men – Jaratqan Iyemen[+]. 13Bas ruwxaniy tek ǵana pák qızǵa úylensin. 14Ol jesir, kúyewinen ajırasqan, zorlanǵan yamasa buzıq hayalǵa úylenbesin. Tek ǵana óz xalqınan bolǵan pák qızǵa úylensin[+]. 15Solay etip, ol óz urpaǵın haramlanıwdan saqlasın. Sebebi Men onı Ózime ajıratıp alıp, muxaddes qılǵan Jaratqan Iyemen».

16Jaratqan Iye Muwsaǵa jáne bılay dedi:

17– Xaronǵa bılay dep ayt: «Keleshekte áwladıńnan denesinde kemshiligi bar hesh bir adam awqat sıpatında beriletuǵın sıydı usınıw ushın Qudayına jaqınlamasın. 18Denesinde kemshiligi bar hesh bir adam qurbanlıq[†] orınǵa jaqınlamasın: soqır, aqsaq, mayıp, sıqılsız,[+] 19ayaǵı yamasa qolı sınıq, 20búkir, irgejeyli, kózinde kemshiligi bar, qıshıma jarası bar, qotır hám jınısıy qos tuqım bezi ezilgen adam. 21Ruwxaniy Xaronnıń urpaǵınan denesinde kemshiligi bar hesh bir adam Jaratqan Iyeniń awqatın, yaǵnıy Oǵan arnalǵan sıylardı usınıw ushın qurbanlıq orınǵa jaqınlamasın. 22Degen menen, ol adam Qudayına usınılǵan muxaddes hám eń muxaddes awqattan jewine boladı. 23Biraq ol Muxaddes bólmedegi[†] perdege hám qurbanlıq orınǵa jaqınlamasın. Sebebi onıń denesinde kemshiligi bar. Ol muxaddes zatlarǵa jaqınlap, olardı haramlamasın. Men olardı Ózime ajıratıp alıp, muxaddes qılatuǵın Jaratqan Iyemen».

24Muwsa Xaron menen ullarına hám pútkil Izrail[†] xalqına usılardı járiyaladı.

#### 22


Sıylardıń muxaddesligi

1Jaratqan Iye[†] Muwsaǵa bılay dedi:

2– Xaronǵa hám onıń ullarına bılay dep ayt: «Izrail[†] xalqınıń Maǵan beretuǵın muxaddes[†] sıylarına húrmet penen qarasın, Meniń muxaddes atıma til tiygizbesin. Men – Jaratqan Iyemen.[†] 3Eger áwladıńızdan biri Izrail xalqınıń Maǵan alıp kelgen muxaddes sıylarına haram halda jaqınlassa, ol Meniń dárgayımnan joq qılınadı. Men – Jaratqan Iyemen[+].

4Xaron urpaǵınan jaman teri keselligine duwshar bolǵan yamasa jınısıy aǵzasınan iriń ajıralıp shıqqan birewi taza bolmaǵansha, muxaddes sıylardı jemesin. Óli denege tiygeni ushın haram sanalǵan bir nársege jantasqan, urıǵı aqqan,[+] 5adamdı haram qılatuǵın jer bawırlawshılardıń birine yamasa bir nárseden haram sanalǵan bir adamǵa jantasqan 6ruwxaniy[†] keshke deyin haram sanaladı. Ol suwǵa juwınbaǵansha muxaddes sıylardan jemesin. 7Kún batqannan soń, ol taza sanaladı hám muxaddes sıylardan jewine boladı. Óytkeni bul onıń awqatı bolıp esaplanadı. 8Haram ólgen yamasa jabayı haywanlar tárepinen bawızlanǵan ólikti jep, ruwxaniy ózin haramlamasın. Jaratqan Iye – Men bolaman[+].

9Ruwxaniyler Meniń buyrıqlarıma ámel qılsın. Bolmasa gúnalarınıń jazasın tartadı, buyrıqlarımdı pisent etpegeni ushın óledi. Men – olardı Ózime ajıratıp alıp, muxaddes qılatuǵın Jaratqan Iyemen.

10Ruwxaniydiń shańaraq aǵzalarınan bolmaǵan basqa hesh kim, ruwxaniydiń úyinde waqtınsha jasap atırǵan adam bolsın, xızmetshisi bolsın, muxaddes sıylardan jemesin[+]. 11Biraq ruwxaniydiń pulǵa satıp alǵan yamasa úyinde tuwılǵan qul hám shorıları onıń awqatınan jewine boladı[+]. 12Ruwxaniydiń qızı ruwxaniy bolmaǵan adamǵa turmısqa shıqsa, ol baǵıshlap usınılǵan muxaddes sıylardan jemesin. 13Biraq ol balası bolmay, jesir qalǵan bolsa yamasa kúyewinen ayırılısqan bolsa hám ákesiniń úyine qaytıp kelgennen soń, qız waqtındaǵıday úyinde jasasa, onda ákesiniń awqatınan jewine boladı. Al ruwxaniydiń shańaraǵınan bolmaǵan hesh bir adam onnan jemesin.

14Eger kim de kim bilmesten muxaddes sıydan jep qoysa, ol sol sıydıń ornın toltırıp, ústine besten bir bólegin qosıp, ruwxaniyge qaytarıp bersin[+]. 15-16Ruwxaniyler Izrail xalqınıń Jaratqan Iyege alıp kelgen muxaddes sıyların basqa izraillılardıń jewine jol qoyıp, ózlerine tiyisli muxaddes sıylardı haramlamasın. Bolmasa izraillılar gúnaǵa batıp, jazaǵa tartıladı. Sebebi Men – qurbanlıqlardı[†] Ózime ajıratıp, muxaddes qılatuǵın Jaratqan Iyemen».


Qabıl etiletuǵın qurbanlıqlar

17Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

18– Xaronǵa, onıń ullarına hám pútkil Izrail xalqına bılay dep ayt: «Izrail xalqınan yamasa izraillılar arasında jasap atırǵan kelgindilerden biri Jaratqan Iyege bergen wádesin orınlaw ushın yamasa óz ıqtıyarı menen jandırılatuǵın qurbanlıq bermekshi bolsa, 19qurbanlıǵınıń qabıl etiliwi ushın, minsiz bir erkek iri mal yamasa mayda mal alıp kelsin. 20Kemshiligi bar hesh bir haywandı qurbanlıqqa usınbańlar. Óytkeni bular qabıl etilmeydi[+].

21Kim de kim bergen wádesin orınlaw ushın yamasa óz ıqtıyarı menen Jaratqan Iyege tatıwlıq qurbanlıǵın beriw ushın iri mal yamasa mayda mal alıp kelse, onıń qabıl etiliwi ushın ákelgen malı minsiz bolıwı tiyis. Onıń hesh qanday kemshiligi bolmasın. 22Soqır, mayıp, jaraqatlanǵan, irińli jarası bar, qıshıma jarası bar yamasa qotırı bar maldı Jaratqan Iyege usınbańlar hám Oǵan sıy qılıp, qurbanlıq orınnıń ústine qoymańlar. 23Al músheleriniń biri uzın yamasa kelte bolǵan iri mal yamasa mayda maldı ıqtıyarlı túrde beretuǵın qurbanlıq ushın usınıwıńızǵa boladı. Biraq bunday maldı wáde etilgen qurbanlıq etip usınbań, ol qabıl etilmeydi. 24Tuqım bezi ezilgen, julınıp qalǵan yamasa kesip taslanǵan maldı Jaratqan Iyege usınbańlar, elińizde buǵan hesh qashan jol qoymańlar. 25Usınday kemshiligi bar maldı jat jerli adamnan alıp, Qudayǵa awqat sıpatında qurbanlıq etip bermeń. Sebebi bul mal zıyanlanǵan hám kemshiligi bar. Ol qabıl etilmeydi».

26Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

27– Buzaw, qozı yamasa ılaq jańa tuwılǵan waqtında jeti kún anasınıń qasında bolsın. Segizinshi kúnnen baslap, onı Jaratqan Iyege arnap qurbanlıq etip berseńiz boladı[+]. 28Iri yamasa mayda maldı tuwǵan balası menen birge bir kúnde shalmańlar[+].

29Jaratqan Iyege minnetdarshılıq qurbanlıǵın bergen waqıtta, onı qabıl etiletuǵın túrde usınıń[+]. 30Onıń góshin sol kúni jep taslań, azanǵa deyin awıstırmań. Men – Jaratqan Iyemen[+].

31Buyrıqlarıma boysınıp, olardı orınlańlar. Men – Jaratqan Iyemen. 32Meniń muxaddes atıma til tiygizbeńler. Izrail xalqı Meni muxaddes dep tán alsın. Sizlerdi Ózime ajıratıp alıp, muxaddes qılatuǵın Jaratqan Iyemen. 33Qudayıńız bolıw ushın sizlerdi Mısırdan[†] alıp shıqtım. Men – Jaratqan Iyemen[+].

#### 23


Bayramlar

1Jaratqan Iye[†] Muwsaǵa bılay dedi:

2– Izrail[†] xalqına bılay dep ayt: «Muxaddes[†] jıynalıs dep járiya qılınatuǵın bayramlarım, Jaratqan Iyege[†] arnalǵan bayramlar mınalar boladı:


Shabbat, yaǵnıy dem alıs kúni

3Altı kún jumıs isleń. Biraq jetinshi kún sizler ushın tolıq dem alatuǵın Shabbat kúni[†] hám muxaddes jıynalıs kúni boladı. Hesh qanday jumıs islemeń. Qaysı jerde jasasańız da, Shabbat kúnin Jaratqan Iyege baǵıshlań[+].


Qutqarılıw hám ashıtqısız nan bayramı

4Belgilengen waqıtta muxaddes jıynalıs dep járiya qılatuǵın Jaratqan Iyege arnalǵan bayramlar mınalar: 5Birinshi aydıń on tórtinshi kúni keshte Jaratqan Iyege arnalǵan Qutqarılıw[†] bayramı[+]. 6On besinshi kúni Jaratqan Iyege arnalǵan Ashıtqısız nan bayramı[†] bolsın. Solay etip, jeti kún ashıtqısız nan jeń. 7Bayramnıń birinshi kúni muxaddes jıynalısıńız bolsın. Sol kúni kúndelikli jumısıńızdı islemeń. 8Jeti kún dawamında Jaratqan Iye ushın qurbanlıq[†] beriń. Jetinshi kúni muxaddes jıynalıs bolsın. Kúndelikli jumısıńızdı islemeń»[+].


Birinshi zúráát

9Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

10– Izrail xalqına bılay dep ayt: «Sizlerge beretuǵın elge kirip, arpa zúráátin jıynaǵanıńızda, jıynaǵan zúráátińizdiń birinshi bawın ruwxaniyge[†] ákelip beriń[+]. 11Qabıl etiliwi ushın, Shabbat kúninen keyingi kúni ruwxaniy bawdı Jaratqan Iyeniń aldında joqarı kóterip usınsın. 12Baw joqarı kóterip usınılǵan kúni Jaratqan Iyege bir jasar minsiz erkek toqlını jandırılatuǵın qurbanlıq etip usınıń. 13Toqlı menen birge ǵálle sadaqası[†] qılıp, záytún[†] mayı aralastırılǵan bir efa sapalı unnıń onnan ekisin bersin. Bul – Jaratqan Iyege xosh iyisli sıy boladı. Jandırılatuǵın qurbanlıq penen birge ishimlik sadaqası etip, bir hin sharaptıń tórtten birin usınıń. 14Qudayıńızǵa usı sadaqanı alıp keletuǵın kúnge deyin nan, quwırmash hám jańa pisken dán jemeńler. Qay jerde jasasańız da, bul áwladlar dawamında sizlerge máńgi qaǵıyda bolsın».


Hápteler bayramı

15«Shabbat kúninen keyingi bawdı joqarı kóterip usınǵan kúnnen baslap, jeti hápte sanań[+]. 16Jetinshi Shabbattan keyin, eliwinshi kún baslanǵanda, Jaratqan Iyege taza biyday zúráátinen sadaqa ákeliń. 17Jasap atırǵan jerińizden Jaratqan Iyege joqarı kóterip usınılatuǵın sadaqa etip, eki nan alıp keliń. Nanlar birinshi zúráátińizden bolıp, onnan eki efa sapalı unnan ashıtqı salınıp jawılsın hám bunı Jaratqan Iyege usınıń. 18Nan menen birge jandırılatuǵın qurbanlıq ushın, Jaratqan Iyege bir jasardan bolǵan minsiz jeti erkek toqlı, bir buǵa hám eki qoshqardı alıp keliń. Ǵálle hám ishimlik sadaqası menen usınılatuǵın bul qurbanlıq Jaratqan Iyege xosh iyisli sıy boladı. 19Gúna[†] qurbanlıǵına bir teke, tatıwlıq qurbanlıǵına bir jasardan eki toqlı alıp keliń. 20Ruwxaniy eki toqlını birinshi biyday zúráátinen jabılǵan nan menen birge, Jaratqan Iyeniń aldında joqarı kóterip usınsın. Jaratqan Iyege baǵıshlanıp, muxaddes bolǵan bul qurbanlıqlar ruwxaniylerge tiyisli. 21Sol kúndi muxaddes jıynalıs dep járiyalańlar hám kúndelikli jumıslarıńızdı islemeńler. Bul jasap atırǵan hár bir jerińizde áwladlarıńız dawamında máńgi qaǵıyda bolsın.

22Jerińizdegi eginlerdi jıynaǵanıńızda, atızıńızdıń shetine deyin orıp almań. Túsip qalǵan masaqlardı jıynap almań. Olardı jarlılarǵa hám kelgindi adamlarǵa qaldırıń. Men – Qudayıńız Jaratqan Iyemen»[+].


Kárnay bayramı

23Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

24– Izrail xalqına bılay dep ayt: «Jetinshi aydıń birinshi kúni dem alıs kúni bolsın. Sol kúni kárnay[†] shertilip, eslew kúni belgilensin hám muxaddes jıynalıs ótkerilsin[+]. 25Sol kúni kúndelikli jumısıńızdı islemeń, Jaratqan Iyege qurbanlıqlar usınıń».


Gúnadan pákleniw kúni

26Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

27«Jetinshi aydıń onınshı kúni Gúnadan pákleniw kúni. Sol kúni muxaddes jıynalıs bolsın hám oraza tutıp, Jaratqan Iyege sıy usınıń[+]. 28Sol kúni hesh qanday jumıs islemeń. Óytkeni Qudayıńız Jaratqan Iyeniń aldında gúnalarıńızdan páklenetuǵın kúnińiz boladı. 29Sol kúni oraza tutpaǵan hár bir adam óz xalqı arasınan joq qılınadı. 30Sol kúni qanday da bir jumıs islegen adamdı óz xalqı arasınan joq etemen. 31Hesh qanday jumıs islemeń. Bul jasap atırǵan hár bir jerińizde áwladlar boyı máńgi qaǵıyda bolsın. 32Sol kúni sizler ushın tolıq dem alatuǵın Shabbat kúni bolıp, oraza tutıń. Aydıń toǵızınshı kúniniń keshinen baslap, erteńgi keshke deyin Shabbat kúnin belgileń».


Qos bayramı

33Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

34– Izrail xalqına bılay dep ayt: «Jetinshi aydıń on besinshi kúninen baslap, jeti kún dawamında Jaratqan Iyege arnap, Qos bayramın[†] belgileń[+]. 35Bayramnıń birinshi kúni muxaddes jıynalıs ótkeriń. Sol kúni kúndelikli jumısıńızdı islemeń. 36Jeti kún dawamında kúnine bir márte Jaratqan Iyege sıy usınıń. Segizinshi kúni de muxaddes jıynalıs ótkeriń hám Jaratqan Iyege sıy usınıń. Bul saltanatlı jıynalıs boladı. Kúndelikli jumısıńızdı islemeń.

37Muxaddes jıynalıs dep járiya qılınatuǵın Jaratqan Iyege arnalǵan bayramlar usılar boladı. Bayramlarda Jaratqan Iyege arnalǵan sıylardı, jandırılatuǵın qurbanlıqlardı, ǵálle sadaqaların, basqa qurbanlıqlardı hám ishimlik sadaqaların belgilengen óz kúnlerinde alıp keliń. 38Bular Jaratqan Iyeniń Shabbatınan, Jaratqan Iyege arnap alıp keletuǵın sıylarıńızdan, wáde hám ıqtıyarlı qurbanlıqlarıńızdan tısqarı bolsın.

39Jerlerińizdiń zúráátlerin jıynap bolǵan waqtıńızda, jetinshi aydıń on besinshi kúninen baslap, jeti kún dawamında Jaratqan Iyege arnap Qos bayramın ótkiziń. Bayramnıń birinshi hám segizinshi kúni dem alıs kúni bolsın[+]. 40Birinshi kúni miywe aǵashlarıńızdıń eń jaqsı miywelerin, palma aǵashınıń japıraqların, mol japıraqlı terektiń talların, dárya boyında ósetuǵın tallardıń shaqaların jıynap, Qudayıńız Jaratqan Iyeniń aldında jeti kún dawamında shadlanıń[+]. 41Bunı hár jılı jeti kún dawamında Jaratqan Iyeniń bayramı etip belgileń. Jıldıń jetinshi ayında belgilenetuǵın usı bayram áwladlarıńız dawamında máńgi qaǵıyda bolıp qalsın. 42Jeti kún dawamında qosta jasań. Hár bir jergilikli izraillı qoslarda jasasın. 43Sonda keleshek áwladlarıńız Izrail xalqın Mısırdan[†] alıp shıqqan waqtımda, olardıń qoslarda jasaǵanın bilip aladı. Men – Qudayıńız Jaratqan Iyemen».

44Usılay etip, Muwsa Izrail xalqına Jaratqan Iyege arnalǵan bayramlardı járiyaladı.

#### 24


Jaratqan Iyeniń aldında janıp turatuǵın shıralar

1Jaratqan Iye[†] Muwsaǵa bılay dedi:

2– Izrail[†] xalqına buyrıq ber, olar shıralardıń hár kúni túnde janıp turıwı ushın, sapalı záytún[†] mayınan alıp kelsin[+]. 3Xaron Ushırasıw shatırında,[†] Kelisim sandıǵınıń[†] aldındaǵı perdeniń sırtında shıralardıń keshten tańǵa deyin Meniń aldımda sónbey janıp turıwın támiyinlesin. Bul áwladlarıńız dawamında máńgi qaǵıyda bolsın. 4Xaron sap altınnan islengen shıra qoyǵıshtıń ústine shıralardı ornatsın. Shıralar Jaratqan Iyeniń[†] aldında hámme waqıtta úzliksiz janıp tursın.


Jaratqan Iyege usınılǵan nanlar

5– Sapalı unnan on eki shórek nan jap. Hár bir nan onnan eki efa muǵdarındaǵı unnan jabılsın. 6Olardı Jaratqan Iyeniń aldındaǵı sap altınnan islengen stolǵa altaw-altawdan eki jerge ústi-ústine qoy[+]. 7Bulardıń qasına taza xosh iyisli shayırdan qoyıp shıq. Bul xosh iyisli shayır nannıń ornına tolıq sadaqanıń[†] belgisi etip, Jaratqan Iyege usınıladı. 8Hár Shabbat kúni[†] bul nanlar Jaratqan Iyeniń aldına qoyılsın. Bul Izrail xalqınıń máńgi wazıypası bolsın. 9Nanlar Xaronǵa hám onıń ullarına tiyisli, olar nanlardı muxaddes[†] jerde jesin. Óytkeni bul Jaratqan Iyege beriletuǵın sıylardıń júdá muxaddes bólegi bolıp, olardıń máńgi payı boladı[+].


Qudayǵa til tiygizgenniń aqıbeti

10Bir kúni anası izraillı, ákesi mısırlı[†] bolǵan bir adam ordada izraillı bir adam menen jánjellesip qaldı. 11Izraillı hayaldıń ulı Jaratqan Iyege til tiygizip, nálet ayttı. Sonda onı Muwsanıń aldına alıp keldi. Sol jigittiń anası Dan urıwınan bolǵan Dibriydiń qızı Shelomit edi. 12Sol adamdı qamaqqa alıp, Jaratqan Iyeniń húkimin kútti[+].

13Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

14– Onı ordanıń sırtına alıp shıǵıń. Ol aytqan náletti esitken hár bir adam qolların sol adamnıń basına qoysın hám pútkil jámiyet onı tas boran qılsın[+]. 15Izrail xalqına bılay dep ayt: «Kim de kim Qudayın náletlese, gúnasınıń jazasın tartadı,[+] 16yaǵnıy Jaratqan Iyege til tiygizgen adam sózsiz óltiriledi. Pútkil jámiyet onı tas boran qılsın. Jaratqan Iyege til tiygizgen adamnıń kelgindi yamasa jergilikli adam bolıwına qaramastan, ol óltirilsin[+].

17Adam óltirgen hár bir adam sózsiz óltirilsin[+]. 18Basqa birewdiń malın óltirgen adam ornına bir mal berip, alǵan janınıń ornın jan menen ótesin[+]. 19Kim de kim janındaǵı adamdı jaraqatlasa, oǵan da sonday jaraqat jetkiziliwi kerek[+]. 20Sınıqqa sınıq, kózge kóz, tiske tis. Yaǵnıy basqanı qalay jaraqatlaǵan bolsa, ózi de solay jaraqatlansın. 21Mal óltirgen adam maldıń qunın tólesin, adam óltirgen bolsa, óltirilsin. 22Kelgindi adam ushın da, jergilikli adam ushın da birdey nızam qollanıladı. Men – Qudayıńız Jaratqan Iyemen»[+].

23Muwsa bulardı Izrail xalqına aytıp bolǵannan soń, xalıq Jaratqan Iyege til tiygizgen adamdı ordanıń sırtına alıp shıqtı da, onı tas boran qılıp óltirdi. Solay etip, Izrail xalqı Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa bergen buyrıǵın orınladı.

#### 25


Shabbat jılı

1[•]Jaratqan Iye[†] Sinay tawında Muwsaǵa bılay dedi:

2– Izrail[†] xalqına bılay dep ayt: «Men sizlerge berip atırǵan elge kirgenińizde, Jaratqan Iyeniń[†] húrmetine hár jetinshi jılı jerge egin ekpey, dem alıs beriń. 3Altı jıl atızlarıńızǵa egin egińler, júzimlerdiń shaqaların putap, ónimlerin jıynańlar[+]. 4Biraq jetinshi jılı jer ushın dem alıs jılı, yaǵnıy Jaratqan Iyege arnalǵan Shabbat jılı bolsın. Atızlarǵa egin ekpeńler, júzimzarlarıńızdı putamańlar. 5Ózliginen ósip shıqqan hasıldı orıp, shaqaları putalanbaǵan júzimlerdi saqlap qoyıw ushın, jıynap almańlar. Jer tolıǵı menen bir jıl dem alsın. 6Dem alıs jılında ózliginen ósip shıqqan hár qanday jerdiń óniminiń ózi sizler ushın, qul hám shorılarıńız, jallanba xızmetshiler hám arańızda jasap atırǵan kelgindiler ushın awqat boladı. 7Jerde ósip shıqqan hasıllar mallarıńızǵa da, jabayı haywanlarǵa da azıq boladı».


Qutlı jıl

8«Jeti jılda bir márte belgilenetuǵın Shabbat jılınıń jeti márte ótiwin baqlań. Shabbat jılı jeti márte ótkende, barlıǵı bolıp qırıq toǵız jıl boladı. 9Keyingi jıldıń jetinshi ayınıń onınshı kúni, yaǵnıy Gúnadan pákleniw kúni pútkil el boylap qattı dawıslap kárnay[†] shertilsin[+]. 10Usı eliwinshi jıldı muxaddes[†] dep sanańlar hám pútkil el xalqı ushın azatlıq járiyalańlar. Usı jıl sizler ushın Qutlı jıl boladı. Hár bir adam óziniń jer múlkin qaytarıp alsın hám qul bolǵan hár bir adam azat bolıp, óz tiyresine qaytsın. 11Eliwinshi jıl sizler ushın Qutlı jıl bolsın. Usı jılı egin ekpeńler, ózi ósip shıqqan eginlerdi orıp alıp, saqlamańlar, shaqası putalanbaǵan júzimlerdi jıynamańlar. 12Óytkeni usı jıl Qutlı jıl hám bul sizler ushın muxaddes bolsın. Tek atızdan tuwrıdan-tuwrı alınǵan zúráátti jeńler.

13Qutlı jılı hár bir adam óziniń jer múlkin qaytarıp alsın. 14Eger bir adamǵa jer satatuǵın bolsań yamasa onnan jer satıp alatuǵın bolsań, bir-birińizge nahaqlıq qılmań. 15Jerdiń bahası keyingi Qutlı jılǵa shekemgi jerdiń jetistiretuǵın zúrááti boyınsha bahalansın[+]. 16Eger aldında ele kóp jıl bolsa, bahası artsın, al azǵantay jıl qalǵan bolsa, onda bahası túsirilsin. Sebebi saǵan atızdı emes, al onıń zúráátiniń muǵdarın satadı. 17Bir-birińizge nahaqlıq qılmańlar, Qudayıńızdan qorqıńlar. Men – Qudayıńız Jaratqan Iyemen.

18Qaǵıydalarıma ámel qılıp, nızamlarıma boysınsańız, sonda elińizde tınıshlıq ishinde jasaysızlar. 19Jer óz zúráátin berip, sizler toyasızlar hám ol jerde tınıshlıq ishinde jasaysızlar. 20Sizler: „Jetinshi jılı jerimizge egin ekpesek, zúráátimizdi jıynamasaq, onda ne iship-jeymiz?“ – dep sorawıńız múmkin. 21Men altınshı jılı sizlerge sonday bereket jiberemen, jer sizler ushın úsh jıllıq zúráát beretuǵın boladı[+]. 22Segizinshi jılı jerlerińizge egin ekkenińizde de, toǵızınshı jılı zúráátińizdi jıynayman degenshe, sol altınshı jılı jıynaǵan zúráátińizden jeysizler.

23Jerińiz pútkilley menshikke satılmasın. Óytkeni olar Maǵan tiyisli. Al sizler bul jerge kelgindi hám jat jerlisizler[+]. 24Jerin satqan adamǵa óziniń jerin qaytarıp satıp alıwına jol qoyıńlar. 25Eger tuwısqanlarıńızdan biri gedeylenip, jeriniń bir bólegin satıp jibergen bolsa, onıń eń jaqın ámeńgeri[†] kelip, jerdi qaytarıp satıp alsın[+]. 26Jerin satıp alatuǵın ámeńgeri bolmasa, onda ol adam jaǵdayı jaqsılanıp, jeterli pul jıynasa, 27jerdi satqannan keyingi jıllardıń hám Qutlı jılǵa deyingi jıllardıń zúráátiniń bahasın esaplap, jerdi satıp alǵan adamǵa tólesin. Sonnan keyin, ol óz jerine ózi iyelik qılsın. 28Al onıń jerin qaytarıp satıp alatuǵın pulı bolmasa, jer Qutlı jılǵa deyin satıp alǵan adamǵa tiyisli bolıp turadı. Sol jılı jer satıp alǵan adamnan alınıp, satqan adam óz jerine qaytadan iyelik qılsın[+].

29Eger kim de kim diywal menen qorshalǵan qala ishindegi úyin satsa, satqan adam bir jılǵa deyin úyin qaytarıp satıp alıw huqıqına iye boladı. 30Eger ol úyin bir jıl ishinde qaytarıp satıp ala almasa, onda úy satıp alǵan adamnıń múlkine aylanıp, ol hám onıń násili úydiń máńgi iyesi bolıp qaladı. Qutlı jılda da úy jańa iyesiniń qolınan qaytarıp alınbaydı. 31Al diywal menen qorshalmaǵan awıllardaǵı úyler atızlar sıyaqlı esaplansın. Bunday úylerdi aldınǵı iyesi qaytarıp satıp alıw huqıqına iye boladı, Qutlı jılda úydi satıp alǵan adam onı qaytarıp beriwi tiyis.

32Al lebiyliler[†] ózlerine tiyisli qalalarda satqan úylerin hámme waqıtta qaytarıp satıp alıw huqıqına iye bolsın[+]. 33Lebiyliler qaytarıp satıp alatuǵın usınday múlikler, yaǵnıy lebiylilerge tiyisli bolǵan qalalardaǵı satılǵan hár bir úyler Qutlı jılda óz iyesine qaytarıp berilsin. Sebebi qalalardaǵı lebiylilerdiń úyleri Izrail xalqınıń arasındaǵı olardıń múlki bolıp esaplanadı. 34Olardıń qalalarınıń átirapındaǵı jaylawlar bolsa, ulıwma satılmasın. Óytkeni bular olardıń máńgilik múlki».


Jarlılarǵa járdem beriw

35«Eger bir tuwısqanıńız jarlılanıp, mútáj awhalǵa túsip qalsa, oǵan járdem beriń. Ol sizlerdiń arańızda kelgindi yamasa jat jerli sıyaqlı jasasın[+]. 36Ol adamnan pul hám awqat ushın ústeme óndirip almań. Qudaydan qorqıń, tuwısqanıńızdıń arańızda jasawına jol qoyıń[+]. 37Oǵan ústeme berip, pul óndirmeń hám awqattı ózińizge kiris qılıw ushın bermeńler. 38Men Qanan[†] elin sizlerge beriw ushın hám Qudayıńız bolıw ushın, sizlerdi Mısırdan[†] shıǵarıp alǵan Qudayıńız Jaratqan Iyemen.

39Eger arańızda jasap atırǵan izraillı bir tuwısqanıńız jarlılanıp qalsa hám ol qul sıpatında saǵan satılsa, onı qulday etip jumsamań[+]. 40Oǵan úyińizdegi jallanba jumısshı yamasa kelgindi sıyaqlı qatnasta bolıń. Ol saǵan Qutlı jılǵa deyin xızmet qılsın[+]. 41Qutlı jılda balaları menen birge azat bolsın. Olar óz tiyresine, ata-babalarınıń jer múlkine qaytsın. 42Sebebi izraillılar Meniń Mısırdan shıǵarıp alǵan qullarım boladı. Sonlıqtan olar qul sıyaqlı satılmasın[+]. 43Oǵan xojayınlıq qılıp, qatal qatnasta bolmań. Qudayıńızdan qorqıń[+].

44Qullarıńız hám shorılarıńız átirapıńızdaǵı xalıqlardan bolsın. Qul hám shorını olardıń arasınan satıp alıwıńızǵa boladı. 45Jáne de, arańızda jasap atırǵan kelgindilerdiń balaların satıp alıp, olarǵa xojayın bola alasızlar. 46Olardı miyras qılıp, balalarıńızǵa qaldırıp kete alasızlar. Olar ómir boyı sizlerge qul boladı. Biraq izraillı tuwısqanlarıńızdıń birine xojayınlıq qılıp, qatal qatnasta bolmań.

47Arańızda jasap atırǵan kelgindi yamasa jat jerli bir adam bayıp ketip, gedeylengen bir izraillı tuwısqanıńız oǵan yamasa onıń urpaqlarınan birine qul sıpatında satılsa,[+] 48izraillı adam qunı tólenip, azat bolıw huqıqına iye boladı. Onıń aǵayin-tuwǵanlarınıń biri onıń qunın tólep, azat qılsın[+]. 49Sonday-aq ákesiniń aǵası, atalas tuwısqanı yamasa jaqın aǵayinleriniń biri onı qaytarıp satıp alıp, onı azat qılıwı múmkin. Yamasa ózi jeterli pul toplasa, óziniń azatlıǵın qaytarıp alıwına boladı. 50Ol xojayını menen esaplasıwı kerek. Ózin satqan jıldan Qutlı jılǵa deyingi jıllardı esaplasın. Azatlıǵınıń qunı qalǵan jıllardıń sanı boyınsha bir jumısshınıń kúnlik is haqısınıń esabı boyınsha tólensin. 51Eger de Qutlı jılǵa kóp jıllar qalsa, onda azatlıq qunın ózi satılǵan bahaǵa tiykarlanıp tólesin. 52Eger Qutlı jılǵa azǵantay jıl qalsa, onda usı boyınsha esaplasıp, óziniń azatlıq qunın tólesin. 53Ol xojayınınıń qasında bir jılǵa jallanǵan jumısshı sıyaqlı bolıp jasawı kerek. Xojayınınıń oǵan qatal qatnasta bolıwına jol qoyma.

54Eger satılǵan tuwısqanıńız usı jollar menen azat bola almasa, Qutlı jılda balaları menen birge azat etilsin[+]. 55Óytkeni izraillılar Meniń qullarım, Mısırdan Ózim shıǵarıp alǵan qullarım boladı. Men – Qudayıńız Jaratqan Iyemen».

#### 26


Qudayǵa boysınǵanlardıń jarılqanıwı

1[•]«Ózlerińizge jalǵan qudaylardıń músinlerin islemeńler, kiyeli taslardı[†] yamasa oyıp islengen taslardı ornatpańlar. Sebebi Men – Qudayıńız Jaratqan Iyemen.[†][+] 2Meniń Shabbatıma ámel qılıń, Muxaddes[†] mákanıma húrmet kórsetiń. Men – Jaratqan Iyemen[+].

3Eger qaǵıydalarım boyınsha jasap, buyrıqlarımdı dıqqat penen orınlap júrseńiz, 4jawındı óz waqtında jawdıraman. Jer óz zúráátin, miywe aǵashlar óz miywelerin beredi[+]. 5Zúráátińiz sonshelli mol bolǵanlıqtan, júzim jıynaytuǵın waqıtqa deyin qırman aydaysızlar, egis waqtına deyin júzim jıynaysızlar. Azıq-awqatıńız kóp boladı hám elińizde qáwipsiz jasaysızlar.

6Elińizde tınıshlıq saqlayman, tınısh jatıp-turasızlar, hesh kim sizlerdi qorqıta almaydı. Jırtqısh haywanlardı jerińizden quwıp shıǵaraman. Jerińiz sawash sebepli wayran bolmaydı[+]. 7Dushpanlarıńızdı quwasızlar, olar sizlerdiń qılıshlarıńızdıń soqqısınan aldıńızda jerge qulaydı. 8Besewińiz júz adamdı, júzińiz on mıń adamdı quwatuǵın bolasızlar. Dushpanlarıńızdı qılıshtan ótkerip, jeńiske erisesizler[+]. 9Sizlerge Óz názerimdi salaman, sizlerdi ósip-óndirip, kóbeytemen. Sizler menen dúzgen kelisimime[†] sadıq qalaman. 10Burınǵı zúráátińizdi jep tawısa almaysızlar. Jańadan alǵan zúráátińizge orın bosatıw ushın burınǵı zúráátińizdi shıǵarıp taslaytuǵın bolasızlar. 11Mákan jayımdı sizlerdiń arańızǵa quraman, sizlerden jerkenip, júz burmayman[+]. 12Sizlerdiń arańızda jasaytuǵın Qudayıńız bolaman. Sizler de Meniń xalqım bolasızlar[+]. 13Men sizlerdi Mısır[†] elindegi qullıqtan qutqarǵan Qudayıńız Jaratqan Iyemen. Moyıntırıǵıńızdı sındırıp tasladım hám baslarıńızdı kóterip júriwge múmkinshilik berdim»[+].


Qudayǵa boysınbawshılıqtıń jazası

14[•]«Biraq Maǵan qulaq aspay, pútkil buyrıqlarımdı orınlamasańız, jazalanasızlar. 15Qaǵıydalarımnan júz burıp, nızamlarımnan jerkenip, buyrıqlarıma boysınbasańız hám kelisimimdi buzsańız, 16onda sizlerge mınaday jaza jiberemen: ústińizge qorqınısh dóndiremen. Ókpe keselligi hám ısıtpa kózlerińizdiń nurın sóndirip, janıńızdı kemiredi. Tuqımdı bosqa egetuǵın bolasızlar, sebebi zúráátińizdi dushpanlarıńız jeytuǵın boladı[+]. 17Sizlerge Ózim qarsı shıǵaman. Dushpanlarıńız sizlerdiń ústińizden jeńiske erisedi. Sizlerdi jek kóretuǵınlar sizlerge húkimdarlıq qıladı hám izińizden hesh kim quwmasa da, qashatuǵın bolasızlar[+].

18Eger bularǵa da qaramay, Maǵan qulaq salmasańız, gúnalarıńızdıń jazasın jeti ese arttıraman. 19Qaysar menmenligińizdi joq qılaman. Aspanıńızdı temir sıyaqlı, jerińizdi qola sıyaqlı qılaman. 20Kúshińizdi bosqa sarplaysızlar, jerińiz óz zúráátin, miywe aǵashlarıńız miywesin bermeytuǵın boladı.

21Eger bunnan keyin de qarsı shıǵıwdı dawam etseńiz, Maǵan qulaq salıwdı qálemeseńiz, gúnalarıńızdıń jazasın jeti esege arttıraman[+]. 22Sizlerge qarsı jabayı haywanlardı jiberemen. Olar sizlerdi balalarıńızdan ayırıp, mallarıńızdı qırıp taslaydı. Sonda sizlerdiń sanıńız azayıp, jollarıńız bosap qaladı[+].

23Bunıń menen de tuwrı jolǵa túspey, Maǵan qarsı shıǵıwdı dawam etseńiz, 24Men de sizlerge qarsı shıǵıp, gúnalarıńız ushın sizlerdi jeti ese jazalayman. 25Kelisimimdi buzǵanıńız ushın basıńızǵa sawash dóndirip, jazalayman. Qalalarıńızǵa sheginip, tıǵılsańız, arańızǵa illet jiberemen hám sizlerdi dushpanıńızǵa táslim qılaman. 26Bir tislem nanǵa zar qılaman. Sonda on hayal nanların bir tandırda jabatuǵın boladı. Nanıńız az-azdan, ólshep beriletuǵın boladı. Sizler bunı jegenińiz benen de, buǵan toymaysızlar[+].

27Bulardan keyin de Maǵan jáne qulaq salmay, Maǵan qarsı shıqsańız, 28onda Men de ǵázep penen sizlerge qarsı shıǵaman hám gúnalarıńızdıń jazasın jeti esege kóbeytemen. 29Ashlıq sebepli ul-qızlarıńızdıń denesin jeytuǵın bolasızlar[+]. 30Tabınatuǵın orınlarıńızdı qulatıp, tútetki tútetiletuǵın orınlarıńızdı joq qılaman. Óliklerińizdi jansız butlarıńızǵa qosıp úyemen, sizlerden jerkenetuǵın bolaman[+]. 31Qalalarıńızdı wayran qılıp, muxaddes orınlarıńızdı buzıp taslayman. Maǵan usınǵan xosh iyisli sadaqalarıńızdı[†] qabıl etpeymen[+]. 32Elińizdi wayran qılaman, ol jerge jaylasatuǵın dushpanlarıńız bul awhalǵa qattı tań qalısatuǵın boladı[+]. 33Sizlerdi bolsa, basqa xalıqlardıń arasına tarqatıp jiberip, qılıshım menen sizlerdiń izińizge túsip alaman. Elińiz bosap qaladı, qalalarıńız wayran boladı[+]. 34Sizler dushpanlarıńızdıń elinde jasap atırǵanıńızda, jerińiz bosap qaladı. Sol waqıtları Shabbat jıllarınıń ornın toltırıp, dem aladı[+]. 35Jerińiz wayran bolıp, bosap qalǵan waqıtta dem aladı. Sebebi sizler elińizde jasap atırǵan waqtıńızda, Shabbat jılları jerińizge dem bermegen edińiz.

36Dushpanlarıńızdıń jerlerinde aman qalǵanlarıńızdıń júregine sonday bir qorqınısh salaman, hátteki, japıraqtıń sıtırlısınan da qılıshtan qashqanday bolıp qashasızlar. Sizlerdiń izińizden hesh kim túspese de, qashıp, jıǵılasızlar. 37Sizlerdi hesh kim quwmasa da, qılıshtan qashqanday bolıp, bir-birińizge súrnigip jıǵılasızlar. Dushpanlarıńızǵa qarsı tura almaysızlar[+]. 38Solay etip, basqa xalıqlardıń arasında joq bolasızlar. Dushpanlarıńızdıń jerleri sizlerdi jutıp jiberedi. 39Aman qalǵanlarıńız bolsa, dushpan jerlerinde ózlerińizdiń hám ata-babalarıńızdıń gúnaları sebepli dimarıńız qurıp, azap shegesizler.

40Biraq sizler ózlerińizdiń hám ata-babalarıńızdıń gúnaların, Maǵan qıyanet etkenlerińizdi hám Maǵan qarsı islegen islerińizdi tán alasızlar[+]. 41Sebebi gúnalarıńız sebepli sizlerge qarsı shıǵıp, dushpanlarıńızdıń jerine alıp baraman. Endi tas júreklerińizdi jumsartıp, ayıplarıńızdıń jazasın óteysizler. 42Sonda Men de Yaqıp,[†] Ísaq hám Ibrayım menen dúzgen kelisimimdi hám sizlerge wáde qılıp bergen jerdi esleymen. 43El wayran bolıp, bosap qalǵan waqıtları Shabbat jıllarınıń ornın toltırıp, dem aladı. Sizler islegen gúnalarıńızdıń jaza múddetin óteysizler, óytkeni sizler nızamlarımnan bas tartıp, qaǵıydalarımnan jerkendińiz. 44Bularǵa qaramay, Men dushpan jerlerinde bolǵan sizlerden bas tartpayman, sizlerden jerkenip, tolıǵı menen qırıp taslamayman. Sizler menen dúzgen kelisimimdi buzbayman. Sebebi Men sizlerdiń Qudayıńız Jaratqan Iyemen. 45Qudayıńız bolıw ushın, basqa xalıqlardıń kóz aldında Mısırdan alıp shıqqan ata-babalarıńız benen dúzgen kelisimimdi sizler ushın esleymen. Men – Jaratqan Iyemen».

46Jaratqan Iyeniń Sinay tawında Muwsa arqalı Izrail[†] xalqına bergen qaǵıydaları, nızamları hám kórsetpeleri usılardan ibarat edi.

#### 27


Baǵıshlanǵan adamnıń hám mal-múliktiń qunı, olardı qaytarıp alıw tártibi

1Jaratqan Iye[†] Muwsaǵa bılay dedi:

2– Izrail[†] xalqına bılay dep ayt: «Eger kim de kim bir adamdı Jaratqan Iyege[†] baǵıshlawǵa wáde berse, sol adamnıń qunı ushın beriletuǵın tólemi tómendegidey mólsherde bolsın[+]. 3Bul tólemniń qunı mınaday boladı: jigirma jastan alpıs jasqa deyingi er adamlar ushın Muxaddes[†] orın ólshemi menen eliw shekel[*] gúmis, 4al hayallar ushın otız shekel gúmis. 5Bes jastan jigirma jasqa deyingi er adamlar ushın jigirma shekel, al hayal-qızlar ushın on shekel. 6Bir aylıq bópeden bes jasqa deyin bolǵan er balalar ushın bes, qızlar ushın úsh shekel gúmis. 7Eger alpıs yamasa onnan joqarı jasta bolsa, onda erkekler ushın on bes shekel gúmis, al hayallar ushın on shekel gúmis tólensin. 8Eger wáde bergen adam jarlı bolıp, belgilengen bahanı tólewge shaması kelmese, baǵıshlanǵan adamdı ruwxaniyge[†] alıp barsın. Ruwxaniy wáde bergen adamnıń jaǵdayına qaray, baha belgilesin.

9Eger Jaratqan Iyege wáde qılınǵan mal qurbanlıqqa[†] shalıwǵa bolatuǵın mal bolsa, ol Jaratqan Iyege baǵıshlanǵan muxaddes bolıp esaplanadı. 10Wáde qılǵan adam Jaratqan Iyege baǵıshlaǵan malın jaqsısınıń ornına jamanın yamasa jamanınıń ornına jaqsısın almastırmasın. Eger ol maldı almastırsa, almastırılǵan mal menen ekewi de Qudayǵa tiyisli bolıp, muxaddes sanaladı. 11Eger Jaratqan Iyege arnap ákelingen sıy haram sanalǵan mallardan bolsa, onı ruwxaniyge alıp barsın. 12Ruwxaniy maldıń jaqsı-jamanına qarap, baha belgilesin hám onıń bahası solay qalsın. 13Eger iyesi maldı qaytarıp satıp alıwdı qálese, ruwxaniy tárepinen belgilengen bahanıń ústine besten bir bólegin qosıp tólesin[+].

14Eger bir adam óziniń úyin sıy qılıp, Jaratqan Iyege baǵıshlasa, ruwxaniy úydiń jaqsı-jamanına qarap, onıń bahasın belgilesin. Ruwxaniy úyge qanday baha belgilese, úydiń bahası sonday boladı. 15Eger sol adam baǵıshlaǵan úyin qaytarıp satıp alıwdı qálese, ruwxaniydiń belgilegen bahasınıń ústine besten bir bólegin qosıp tólesin. Sonda úy qaytadan óziniki bolıp qaladı.

16Eger bir adam babasınan qalǵan miyras atızınıń bir bólegin Jaratqan Iyege baǵıshlawdı qálese, atızǵa egiletuǵın tuqımnıń muǵdarı boyınsha bahası belgilensin. Bir xomer[*] arpa tuqımı egiletuǵın atızdıń bahası eliw shekel gúmis boladı. 17Eger atız Qutlı jılda baǵıshlansa, bunıń bahası belgilengen tolıq baha boyınsha qalsın[+]. 18Eger atız Qutlı jıldan soń baǵıshlansa, ruwxaniy keyingi Qutlı jılǵa deyin qalǵan jıllardıń sanı boyınsha atızdıń bahasın belgilesin. Atızdıń bahası soǵan sáykes tómen boladı. 19Eger sol adam atızın qaytarıp alıwdı qálese, ol atızǵa belgilengen bahanıń ústine besten bir bólegin qosıp tólesin. Sonda atız jáne óziniki bolıp qaladı. 20Biraq sol adam atızdı ózine qaytarıp satıp almasa hám atız basqa birewge satılǵan bolsa, onda atızdıń iyesi atızdı ózine qaytarıp satıp ala almaydı[+]. 21Atız Qutlı jılǵa deyin tursa, onda bul Jaratqan Iyege baǵıshlanǵan bolıp, muxaddes sanaladı hám atız ruwxaniylerge tiyisli bolıp qaladı[+].

22Eger bir adam satıp alǵan, yaǵnıy babasınan miyras bolmaǵan atızın Jaratqan Iyege baǵıshlasa, 23ruwxaniy Qutlı jılǵa deyin qalǵan jıllar boyınsha onıń bahasın belgilesin. Ol adam belgilengen bahanı sol kúni-aq tólesin hám tólem Jaratqan Iyege tiyisli bolıp, muxaddes sanaladı. 24Keyingi Qutlı jılda atız birinshi iyesine qaytarıp berilsin. 25Hár bir belgilengen baha Muxaddes orınnıń shekeli boyınsha belgilensin. Bir shekel jigirma geradan[*] ibarat[+].

26Iri hám mayda mallarıńızdıń birinshi tuwılǵan tólleri Jaratqan Iyeniki bolıp, olardıń hesh qaysısın Jaratqan Iyege baǵıshlamań. Sebebi ol Jaratqan Iyege tiyisli[+]. 27Biraq birinshi tuwılǵan mal haram sanalǵan mallardan bolsa, ol ushın ruwxaniydiń belgilegen bahasın hám onıń ústine besten bir bólegin qosıp tólep, maldı qaytarıp alıwına boladı. Eger ol qaytarıp alınbasa, onda mal belgilengen bahaǵa basqa birewge satıladı[+].

28Jaratqan Iyege tolıǵı menen baǵıshlanǵan adam, mal hám miyrastan qalǵan atızdıń hesh biri satılmasın hám qaytarıp alınbasın. Óytkeni Jaratqan Iyege tolıǵı menen baǵıshlanǵan hár bir nárse Jaratqan Iyege tiyisli bolıp, júdá muxaddes sanaladı. 29Ólimge tapsırılǵan adam aqshaǵa qaytarıp satıp alınbasın, ol sózsiz óltirilsin[+].

30Jerdiń zúrááti bolsın, miywe aǵashtıń jemisi bolsın, jerden ónip shıǵatuǵın hár bir zúrááttiń onnan biri Jaratqan Iyege tiyisli. Bular Jaratqan Iyege tiyisli bolıp, muxaddes sanaladı[+]. 31Eger bir adam onnan biriniń bir bólegin qaytarıp alıwdı qálese, onda ol bahasınıń ústine besten bir bólegin qosıp tólewi tiyis[+]. 32Barlıq iri hám mayda mallardıń onnan birine kelsek, shopannıń tayaǵınıń astınan ótken hár bir onınshı mal Jaratqan Iyege tiyisli bolıp, muxaddes sanaladı. 33Hesh kim mallardı jaqsı hám jaman dep ayırıp, bir-biri menen almastırmasın. Eger de mal almastırılsa, onda eki mal da muxaddes sanaladı hám onı qaytarıp satıp alıwǵa bolmaydı».

34Jaratqan Iyeniń Sinay tawında Izrail xalqına Muwsa arqalı bergen buyrıqları usılar edi.

### Sanlar

#### Sanlar

Sanlar


Alǵí sóz

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]


#### Alǵí sóz


Sanlar kitabı


Kitap haqqında maǵlıwmat

Sanlar kitabı Tawrattıń tórtinshi kitabı. Bul kitapta Izrail xalqınıń Mısırdaǵı qullıqtan azat bolıp shıqqannan keyingi tariyxı bayan etiledi. Kitapta Izrail xalqı dizimge alınıp, sanaladı. Sonıń ushın, kitap «Sanlar» dep atalǵan. Jáne de, kitapta Izraildıń Sinay tawınan Qanan jerine qaray qırıq jıllıq jolı dawamında shólde júz bergen waqıyalar sóz etiledi.

Kitaptı úsh bólimge bóliw múmkin. Birinshi bólimde (1:1–10:10) Quday Muwsaǵa: «Sawashqa jaramlı bolǵan barlıq erkeklerdi sanap shıq!» dep buyrıq beredi. Sonnan keyin, Izrail xalqınıń ordada ornalasıw tártibi hám Lebiy urıwınıń Ushırasıw shatırınıń, yaǵnıy Muxaddes shatırdıń átirapında qalay ornalasıw kerekligi haqqında Muwsaǵa tolıǵı menen kórsetpeler beriledi. Usılay etip, Quday Izrail xalqın sawashqa tayar tártipke keltiredi.

Ekinshi bólimde (10:11–21:20) Izrail xalqınıń shólde shekken mashaqatları haqqında sóz etiledi. Izrail xalqı shóldegi ómirden kóp nalıydı, hátteki, Qudayǵa hám Muwsaǵa qarsı bas kóteredi. Olar Qanan jerinde jasap atırǵan qúdiretli xalıqlar haqqında esitkennen soń, Qudayǵa boysınbay, Qanan jerine hújim qılıwdan bas tartadı. Sonıń ushın, Quday Izrail xalqın jazalaydı. Nátiyjede, olar qırıq jıl shólde gezip júredi, sol waqıt dawamında urısqa jaramlı dep dizimge kirgizilgen adamlardıń hámmesi ólip ketedi.

Sanlar kitabınıń úshinshi bólimi (21:21–36:13) Izrail xalqınıń Iordan dáryasınıń shıǵısındaǵı jerlerdi iyelewi tuwrısındaǵı waqıyalar menen baslanadı. Moab patshası Izrail xalqın náletlew ushın jat xalıqtan bolǵan Bilam payǵambardı jallaydı. Biraq Bilam Izrail xalqına qayta-qayta jarılqaw aytadı. Usı arqalı Quday Óz xalqına bolǵan sadıqlıǵın, olardıń boysınbawshılıǵına qaramay, jaqsı niyetin ámelge asırmaqshı ekenligin kórsetedi.

Keyin Izrail xalqı Iordan dáryasınan ótiwge hám batıstaǵı Qanan jerin basıp alıwǵa tayarlanadı. Izrail xalqınıń bazı urıwları Iordan dáryasınıń shıǵısına ornalasıwdı sheshedi. Izrail xalqınıń sawashqa jaramlı jańa áwladı dizimge alınadı. Keyin Quday Eshuanı Muwsanıń ornına Izraildıń gezektegi jolbasshısı etip tayınlaydı.

#### 1


Izrail xalqınıń birinshi márte dizimge alınıwı

1Izraillılar[†] Mısırdan[†] shıqqannan keyingi ekinshi jıldıń ekinshi ayınıń birinshi kúni Jaratqan Iye[†] Sinay shólinde, Ushırasıw shatırında[†] Muwsaǵa bılay dedi:[+]

2-3– Sen Xaron menen birge pútkil Izrail jámiyetin tiyreleri hám áwladları boyınsha sanap shıq. Sawashqa jaramlı bolǵan jigirma hám onnan joqarı jastaǵı barlıq erkeklerdi bólimlerge bólip, birme-bir atların jazıp dizimge alıń[+]. 4Sizlerge járdem beriwi ushın janıńızda hár bir urıwdan bir adamnan bolsın. Olar áwlad basshılarınan bolsın. 5Sizlerge járdem beretuǵın adamlardıń atları mınalar:

Ruben urıwınan Shedeur ulı Elisur,[+]
6Shimon urıwınan Surishadday ulı Shelumiel,[+]
7Yahuda[†] urıwınan Amminadab ulı Naxshon,[+]
8Issaxar urıwınan Suar ulı Netanel,[+]
9Zebulon urıwınan Xelon ulı Eliab,[+]
10Yusup urpaǵınan bolǵan Efrayım[†] urıwınan Ammihud ulı Elishama,
Yusup urpaǵınan bolǵan Menashshe urıwınan Pedasur ulı Gamaliel,[+]
11Benyamin urıwınan Gidoniy ulı Abidan,[+]
12Dan urıwınan Ammishadday ulı Axiezer,[+]
13Asher urıwınan Oxran ulı Pagiel,[+]
14Gad urıwınan Dewel ulı Elyasaf,[+]
15Naftaliy urıwınan Enan ulı Axira[+].

16Xalıq arasınan tańlap alınǵan bul adamlar óz urıwınıń kósemleri bolıp, Izraildıń tiyre basshıları edi. 17Muwsa menen Xaron atları atalǵan usı adamlardı shaqırtıp aldı. 18-19Olar Jaratqan Iyeniń[†] buyrıǵı boyınsha ekinshi aydıń birinshi kúni pútkil xalıqtı jıynadı. Jigirma hám onnan joqarı jastaǵı er adamlardı tiyreleri, áwladları boyınsha atların birme-bir dizimge aldı. Solay etip, Muwsa Sinay shólinde xalıqtı sanap shıqtı.

20-21Tiyre hám áwladları boyınsha birme-bir atları dizimge alınǵan jigirma hám onnan joqarı jastaǵı urısqa jaramlı er adamlardıń sanı tómendegidey edi:

Izraildıń[*] tuńǵısh ulı[†] Ruben urıwınan – 46 500 adam,[+]
22-23Shimon urıwınan – 59 300 adam,[+]
24-25Gad urıwınan – 45 650 adam,[+]
26-27Yahuda urıwınan – 74 600 adam,[+]
28-29Issaxar urıwınan – 54 400 adam,[+]
30-31Zebulon urıwınan – 57 400 adam,[+]
32-33Yusup ulı Efrayım urıwınan – 40 500 adam,[+]
34-35Yusup ulı Menashshe urıwınan – 32 200 adam,[+]
36-37Benyamin urıwınan – 35 400 adam,[+]
38-39Dan urıwınan – 62 700 adam,[+]
40-41Asher urıwınan – 41 500 adam,[+]
42-43Naftaliy urıwınan – 53 400 adam[+].

44Muwsa, Xaron hám Izraildıń on eki urıwınıń kósemleri tárepinen dizimge alınǵanlar usılar edi. Hár bir kósem óz urıwınıń wákili edi. 45Izrailda jigirma hám onnan joqarı jastaǵı urısqa jaramlı barlıq izraillılar ózleriniń áwladları boyınsha esapqa alındı. 46Esapqa alınǵanlardıń barlıǵı 603 550 adam boldı[+].

47Biraq Lebiy urıwı basqalar menen birge dizimge alınbadı. 48Sebebi Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay degen edi: 49«Tek Lebiy urıwınıń esabın alma hám olardı basqa izraillılar menen birge dizimge kirgizbe. 50Lebiylilerdi[†] ishinde buyrıqlar jazılǵan eki tas turǵan Muxaddes shatırǵa,[†] oǵan tiyisli hár bir buyım hám zatlarǵa juwapker qılıp qoy. Olar Shatırdı hám onıń barlıq buyımların kóterip alıp júrsin hám abaylap qarap júrsin. Onıń dógeregine óz shatırların qursın. 51Muxaddes shatır kóshirilgende, onı lebiyliler jıynasın, toqtaǵan waqıtta da, onı lebiyliler qursın. Lebiylilerden basqa Shatırǵa jaqınlasqan hár bir adam óltirilsin. 52Izraillılar bólimlerge bólinip, shatırların qursın. Hár bir adam óz ordasında hám óz bayraǵı astında ornalassın. 53Al Izrail jámiyeti Jaratqan Iyeniń ǵázebine ushıramawı ushın, lebiyliler buyrıqlar qoyılǵan Shatırdıń dógeregine óz shatırların qursın hám onı qarawıllasın»[+].

54Izraillılar bulardıń barlıǵın Jaratqan Iye Muwsaǵa qalay buyırǵan bolsa, anıq sonday etip orınladı.

#### 2


Izrail urıwlarınıń ornalasıw tártibi

1Jaratqan Iye[†] Muwsa hám Xaronǵa bılay dedi:

2– Izraillılardıń[†] hár biri óz áwladınıń belgisi bolǵan bayraqlarınıń astında ornalassın. Olar óz shatırların Ushırasıw shatırınıń[†] dógeregine, onnan biraz qashıqlaw jerge tiksin.

3Ushırasıw shatırınıń kúnshıǵıs tárepinde ornalasatuǵın urıwlar Yahuda[†] ordasınıń bayraǵı astında bólimlerge bólinip ornalassın. Yahuda urıwınıń kósemi Amminadab ulı Naxshon[+]. 4Onıń dizimnen ótken láshkerleriniń sanı 74 600.

5Onıń qasına Issaxar urıwı shatırların tiksin. Issaxar urıwınıń kósemi Suar ulı Netanel. 6Onıń dizimnen ótken láshkerleriniń sanı 54 400.

7Zebulon urıwı da Yahuda urıwınıń janına shatırların tiksin. Zebulon urıwınıń kósemi Xelon ulı Eliab. 8Onıń dizimnen ótken láshkerleriniń sanı 57 400.

9Yahuda ordasınıń esabına kirgen bólimlerdegi barlıq láshkerlerdiń sanı 186 400. Jolǵa shıqqanda, usı úsh urıwdan ibarat bolǵan bólim birinshi bolıp aldında júrsin[+].

10Ushırasıw shatırınıń qubla tárepinde ornalasatuǵın urıwlar Ruben ordasınıń bayraǵı astında bólimlerge bólinip ornalassın. Ruben urıwınıń kósemi Shedeur ulı Elisur. 11Onıń dizimnen ótken láshkerleriniń sanı 46 500.

12Onıń qasına Shimon urıwı óz shatırların tiksin. Shimon urıwınıń kósemi Surishadday ulı Shelumiel. 13Onıń dizimnen ótken láshkerleriniń sanı 59 300.

14Gad urıwı da Ruben urıwınıń janına óz shatırların tiksin. Gad urıwınıń kósemi Dewel[*] ulı Elyasaf. 15Onıń dizimnen ótken láshkerleriniń sanı 45 650.

16Ruben ordasınıń esabına kirgen bólimlerdegi barlıq láshkerlerdiń sanı 151 450. Jolǵa shıqqanda, usı úsh urıwdan ibarat bolǵan bólim ekinshi bolıp júrsin[+].

17Aldınǵı eki orda menen keyingi eki ordanıń ortasında Ushırasıw shatırı hám lebiylilerdiń[†] ordası jolǵa shıqsın. Hár bir urıwdıń ornalasıw tártibi qanday bolsa, jolǵa shıqqanda da sonday bolsın. Hár biri óz bayraǵı astında óz ornında júrsin[+].

18Ushırasıw shatırınıń batıs tárepinde ornalasatuǵın urıwlar Efrayım[†] ordasınıń bayraǵı astında bólimlerge bólinip ornalassın. Efrayım urıwınıń kósemi Ammihud ulı Elishama. 19Onıń dizimnen ótken láshkerleriniń sanı 40 500.

20Onıń qasına Menashshe urıwı óz shatırların tiksin. Menashshe urıwınıń kósemi Pedasur ulı Gamaliel. 21Onıń dizimnen ótken láshkerleriniń sanı 32 200.

22Benyamin urıwı da Efrayım urıwınıń janına óz shatırların tiksin. Benyamin urıwınıń kósemi Gidoniy ulı Abidan. 23Onıń dizimnen ótken láshkerleriniń sanı 35 400.

24Efrayım ordasınıń esabına kirgen bólimlerdegi barlıq láshkerlerdiń sanı 108 100. Úshinshi bolıp usılar jolǵa shıqsın[+].

25Ushırasıw shatırınıń arqa tárepinde ornalasatuǵın urıwlar Dan urıwınıń bayraǵı astında bólimlerge bólinip ornalassın. Dan urıwınıń kósemi Ammishadday ulı Axiezer. 26Onıń dizimnen ótken láshkerleriniń sanı 62 700.

27Onıń qasına Asher urıwı óz shatırların tiksin. Asher urıwınıń kósemi Oxran ulı Pagiel. 28Onıń dizimnen ótken láshkerleriniń sanı 41 500.

29Naftaliy urıwı da Dan urıwınıń janına óz shatırların tiksin. Naftaliy urıwınıń kósemi Enan ulı Axira. 30Onıń dizimnen ótken láshkerleriniń sanı 53 400.

31Dan ordasınıń esabına kirgen barlıq láshkerlerdiń sanı 157 600. Olar óz bayraqları astında eń aqırında jolǵa shıqsın[+].

32Solay etip, óz áwladları boyınsha esaptan ótken pútkil Izrail xalqı usılar edi. Hár bir ordanıń bólimlerge bólinip, esaptan ótken barlıq láshkerlerdiń sanı 603 550[+]. 33Jaratqan Iyeniń[†] Muwsaǵa bergen buyrıǵı boyınsha Lebiy urıwı basqa izraillılar menen birge esaptan ótkerilmedi[+].

34Solay etip, izraillılar Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa buyırǵanınday etip isledi. Olar óz bayraqları astında ordaların qurdı. Olardıń hár biri tiyre hám áwladları boyınsha ornalasıp, sol tártipte jolǵa shıǵatuǵın edi.

#### 3


Xaronnıń ulları

1Jaratqan Iye[†] Sinay tawında Muwsa menen sóyleskende, Xaron menen Muwsanıń urpaqları mınalardan ibarat edi:

2Xaronnıń ulları: tuńǵıshı Nadab, onnan keyingisi Abihu, Elazar hám Itamar[+]. 3May[†] quyılıp, ruwxaniylik[†] xızmetke tayınlanǵan Xaronnıń ulları usılar edi. 4Biraq Nadab penen Abihu Sinay shólinde Jaratqan Iyeniń[†] aldında buyırılmaǵan ot usınǵanı ushın ólgen edi. Olardıń ekewi de perzentsiz edi. Sonlıqtan Elazar menen Itamar ákesi Xaronnıń qasında ruwxaniylik xızmetin atqardı[+].


Lebiylilerdiń xızmetleri

5Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

6– Ruwxaniy Xaronǵa járdem beriwi ushın Lebiy urıwın shaqırıp, olardı xızmetke qoy[+]. 7Olar Xaron hám pútkil jámiyet ushın Ushırasıw shatırında[†] qarawıllıq qılsın hám ondaǵı barlıq xızmetti alıp barsın. 8Olar izraillılar[†] ushın Ushırasıw shatırında xızmet qılıp, ondaǵı barlıq buyımlarǵa juwapker bolsın. 9Lebiylilerdi[†] Xaron hám onıń ullarınıń xızmetine tapsır. Lebiyliler Izrail xalqınıń ishinde pútkilley Xaronnıń xızmetine arnaladı[+]. 10Ruwxaniylik xızmetin atqarıwı ushın Xaron menen ulların xızmetke qoy. Olardan basqa Muxaddes[†] orınǵa jaqınlaǵan hár bir adam óltirilsin[+].

11Jaratqan Iye Muwsaǵa jáne bılay dedi:

12– Mine, Izrail xalqınıń qarınnan birinshi shıqqan ullarınıń ornına lebiylilerdi tańladım. Olar Maǵan tiyisli. 13Óytkeni barlıq tuńǵıshlar Maǵan tiyisli. Men Mısırda[†] tuńǵıshlardıń hámmesin joq qılǵan kúni, Izraildıń barlıq tuńǵıshların – adamnıń tuńǵıshın, haywannıń birinshi tólin Ózime ayırıp aldım. Olar Maǵan tiyisli. Sebebi Men – Jaratqan Iyemen[+].


Lebiy urıwınıń dizimge alınıwı

14Jaratqan Iye Muwsaǵa Sinay shólinde bılay dedi:

15– Lebiy urıwın sanaqtan ótkiz. Bir aylıq hám onnan joqarı jastaǵı barlıq er adamlardı áwladları hám tiyreleri boyınsha esaplap shıq.

16Solay etip, Muwsa Jaratqan Iyeniń buyrıǵı boyınsha olardı sanap shıqtı.

17Lebiydiń ullarınıń atları mınalar: Gershon, Qohat hám Merariy[+]. 18Gershonnıń tiyre basshıları bolǵan ulları mınalar: Libniy hám Shimey[+]. 19Qohattıń tiyre basshıları bolǵan ulları: Amram, Ishar, Xebron hám Uzziel[+]. 20Merariydiń tiyre basshıları bolǵan ulları: Maxliy hám Mushiy. Áwladları boyınsha Lebiy tiyreleri usılar[+].

21Gershonnan Libniy hám Shimey tiyreleri kelip shıqtı. 22Olardıń bir aylıq hám onnan joqarı jastaǵı esaptan ótken barlıq erkekleriniń sanı 7500. 23Gershon tiyreleri batısta, Shatırdıń artqı tárepinde ornalasıwı kerek edi[+]. 24Gershon áwladınıń basshısı Lael ulı Elyasaf edi. 25Gershonnıń urpaǵı Ushırasıw shatırınıń mına zatları ushın juwapker edi: shatırdıń ishki bólimi menen japqıshlarına, shatırdıń kirer awzındaǵı perdege,[+] 26háwli hám qurbanlıq[†] orındı qorshap turǵan perdelerge, háwliniń kirer awzındaǵı perdege, arqanlarǵa hám bularǵa tiyisli barlıq xızmetlerge.

27Qohattan Amram, Ishar, Xebron hám Uzziel tiyreleri kelip shıqtı[+]. 28Olardaǵı bir aylıq hám onnan joqarı jastaǵı barlıq er adamlardıń sanı 8600 edi. Olar Muxaddes shatırdıń[†] xızmetine juwapker boldı. 29Qohattan kelip shıqqan tiyreler shatırdıń qubla tárepinde ornalasıwı kerek edi. 30Qohat áwladınıń basshısı Uzziel ulı Elisafan edi. 31Qohat urpaǵı Kelisim sandıǵına,[†] stolǵa, shıra qoyǵıshqa, qurbanlıq orın menen tútetki tútetiletuǵın orınǵa, Muxaddes shatırdıń buyımlarına, Eń muxaddes bólme[†] menen Muxaddes bólmeni[†] bólip turǵan perdege hám usılarǵa tiyisli xızmetlerge juwapker edi[+]. 32Lebiy urıwınıń basshılarınıń ústinen ruwxaniy Xaronnıń ulı Elazar basshılıq qılatuǵın edi. Muxaddes shatırǵa juwapker adamlar onıń baqlawı astında boldı[+].

33Merariyden Maxliy hám Mushiy tiyreleri kelip shıqtı. 34Olardıń bir aylıq hám onnan joqarı jastaǵı esaptan ótken barlıq erkekleriniń sanı 6200. 35Merariy áwladınıń basshısı Abixayıl ulı Suriel edi. Merariy tiyreleri shatırdıń arqa tárepinde ornalasıwı kerek edi. 36-37Merariy urpaqları shatırdıń mına zatları ushın juwapker edi: shatırdıń taxtaylarına, qadalarına, baqanlarına, ultanlarına hám bularǵa tiyisli barlıq zatlarǵa, shatırdıń háwlisiniń átirapındaǵı baqanları menen ultanlarına hám qazıqları menen arqanlarına hám bularǵa tiyisli barlıq xızmetke[+].

38Muwsa, Xaron hám onıń ulları shatırdıń shıǵısqa qaraǵan aldınǵı tárepine, Ushırasıw shatırınıń aldında ornalasatuǵın edi. Olar izraillılar atınan Muxaddes mákanda xızmet qılıw ushın qoyılǵan edi. Olardan basqa sol xızmetti atqarıwǵa Muxaddes mákanǵa jaqınlaǵan hár bir adam óltiriletuǵın edi.

39Muwsa menen Xaron Jaratqan Iyeniń buyrıǵına muwapıq Lebiy urıwın tiyreleri boyınsha bir aylıq hám onnan joqarı jastaǵı barlıq er adamlardı sanap shıqqanda, olardıń ulıwma sanı 22 000 boldı[+].


Lebiy urıwınıń tuńǵısh ullardıń ornın basıwı

40Sonnan keyin, Jaratqan Iye Muwsaǵa:

– Izraillılardıń bir aylıq hám onnan joqarı jastaǵı erkek tuńǵıshların sanap shıǵıp, olardı atpa-at dizimge al. 41Izraillılardıń barlıq tuńǵısh ullarınıń[†] ornına lebiylilerdi, jáne de, izraillılardıń haywanlarınıń birinshi tólleriniń ornına lebiylilerdiń haywanların Maǵan ayırıp ber. Men – Jaratqan Iyemen, – dedi.

42Solay etip, Muwsa Jaratqan Iyeniń buyırǵanınday etip, izraillılardıń barlıq tuńǵısh ulların sanap shıqtı. 43Atpa-at esapqa alınǵan bir aylıq hám onnan joqarı jastaǵı tuńǵısh er adamlar barlıǵı bolıp 22 273 boldı.

44Jaratqan Iye Muwsaǵa jáne bılay dedi:

45– Izraillılardıń tuńǵısh ullarınıń ornına lebiylilerdi, haywanlarınıń ornına da lebiylilerdiń haywanların ayırıp shıǵar. Lebiyliler Meniki boladı. Men – Jaratqan Iyemen. 46Lebiylilerdiń sanınan artıq shıqqan 273 izraillı tuńǵısh er adamlar ushın qun tólep qaytıp alıwı tiyis. 47Hár bir artıq shıqqan adam ushın bes shekel[*] gúmisten al. Hár bir shekel gúmis bólekleri Muxaddes orın ólshemi menen jigirma geradan[*] bolsın[+]. 48Lebiylilerdiń sanınan artıq shıqqanlardan qun sıpatında alınatuǵın gúmisti Xaron menen ullarına ber.

49Muwsa lebiylilerden artıq shıqqan izraillıllardan qun tólemi sıpatında pul alǵanda, 50bul Muxaddes orın ólshemi menen 1365 shekel gúmis boldı. 51Muwsa Jaratqan Iyeniń ózine buyırǵanınday, qunnıń tólemlerin Xaron hám onıń ullarına berdi.

#### 4


Qohat urpaǵınıń xızmetleri

1Jaratqan Iye[†] Muwsa menen Xaronǵa bılay dedi:

2– Lebiy urıwındaǵı Qohat urpaǵın tiyre hám áwladları boyınsha sanap shıq. 3Ushırasıw shatırında[†] jumıs islewge jaramlı otızdan eliw jasqa deyingi adamlardıń hámmesin sana[+].

4Qohat urpaǵınıń jumısı Ushırasıw shatırındaǵı eń muxaddes[†] buyımlarǵa juwapkershilikten ibarat. 5Xalıq jolǵa shıqqan waqıtta Xaron menen ulları kelip, ishki bólmeniń perdesin sheship alsın hám onıń menen Kelisim sandıǵın[†] japsın. 6Keyin onıń ústine jumsaq teriden islengen jabıw jawıp, ústine jáne qızǵısh kók japqısh japsın hám sırıqların sandıqtıń halqalarına jaylastırsın[+].

7Usınılǵan nanlar[†] qoyılatuǵın stoldıń ústine qızǵısh kók reńli japqısh jayıp, ústine tabaqlardı, tútetki salatuǵın tostaǵanlardı, ishimlik sadaqaları[†] ushın keseler hám gúzelerdi qoysın. Stoldıń ústinde kúndelikli usınılǵan nanlar da tursın. 8Bulardıń ústine qırmızı reńli japqısh jawıp, keyin onı jumsaq teriden islengen japqısh penen japsın, al sırıqların stoldıń halqalarına jaylastırsın.

9Sonnan soń shıra qoyǵıshtı, onıń shıraların, piliklerdi tazalaytuǵın qısqıshlar menen ıdıslardı hám záytún[†] mayı ushın qollanılatuǵın ıdıslardı qızǵısh kók reńli japqısh penen jawıp orasın. 10Keyin bulardı jumsaq teri menen orap, zámberdiń ústine qoysın.

11Tútetki tútetiletuǵın altın orınnıń ústine qızǵısh kók tawar jayıp, onıń ústin jumsaq bir teri menen qaplasın hám sırıqların altın orınnıń halqalarına jaylastırsın. 12Muxaddes orında qollanılatuǵın barlıq buyımlardı alıp, olardı qızǵısh kók japqısh penen orap, ústin jumsaq teriden islengen japqısh penen japsın hám keyin ekinshi zámberdiń ústine qoysın.

13Qurbanlıq[†] orındı kúlden tazalap, onı shım qızıl reńli jabıw menen japsın. 14Sonnan soń, xızmet waqtında qollanılatuǵın barlıq buyımlardı: shoq salınatuǵın ıdıslardı, shanıshqını, kúl alatuǵın belsheni, qan sebetuǵın tabaqlardı qurbanlıq orınnıń ústine qoyıp, jumsaq teriden islengen jabıw menen japsın hám sırıqların qurbanlıq orınnıń halqalarına jaylastırsın.

15Izrail[†] ordası basqa jerge kóshetuǵın waqıtta, Xaron menen onıń ulları muxaddes buyımlardı hám bularǵa tiyisli barlıq zatlardı jıynastırıp, orap bolǵannan soń, Qohat urpaqları kelip, olardı kóterip alıp júrsin. Olar ólmewi ushın muxaddes buyımlarǵa qol tiygizbesin. Qohat urpaǵınıń Ushırasıw shatırındaǵı alıp júretuǵın buyımları usılardan ibarat[+].

16Ruwxaniy[†] Xaron ulı Elazar shıralar ushın záytún mayına, xosh iyisli tútetkige, kúndelikli beriletuǵın ǵálle sadaqasına hám maylaw[†] rásimine qollanılatuǵın záytún mayına, jáne de, shatırǵa hám onıń ishindegi barlıq muxaddes buyımlar menen bularǵa tiyisli zatlarǵa juwapker bolsın[+].

17Jaratqan Iye Muwsa menen Xaronǵa bılay dedi:

18– Qohat tiyreleriniń lebiylilerdiń[†] arasınan joq bolıp ketiwine jol qoymańlar. 19Olardıń eń muxaddes zatlarǵa jaqınlasıp, ólip qalmawı ushın bılay isleń: Xaron menen onıń ulları kelip, Qohat urpaǵınıń hár biriniń isleytuǵın xızmetin hám ne alıp júretuǵının belgilesin. 20Biraq Qohat urpaǵı azǵantay waqıtqa bolsa da ishke kirip, muxaddes buyımlarǵa qaramasın, bolmasa olar óledi[+].


Gershon urpaǵınıń xızmetleri

21Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

22– Gershon urpaǵın da áwladları hám tiyreleri boyınsha sanaqtan ótkiz. 23Ushırasıw shatırında jumıs islewge jaramlı otızdan eliw jasqa deyingi barlıq er adamlardı sana.

24Gershon tiyreleriniń xızmeti hám júk tasıw wazıypaları mınalardan ibarat:[+] 25olar Ushırasıw shatırınıń ishki hám sırtqı japqıshların, onıń kirer awzındaǵı perdeni, 26shatır menen qurbanlıq orındı aylana dógereklep turǵan háwliniń perdelerin, háwliniń kirer awzındaǵı perdeni hám arqanlar menen usılarǵa qollanılatuǵın barlıq zatlardı kóterip alıp júrsin. Usı zatlar menen baylanıslı jumıslardıń hámmesin Gershon urpaǵı orınlasın. 27Xaron hám onıń ulları Gershon urpaǵınıń xızmetin, júklerdi tasıwın hám basqa da orınlaytuǵın wazıypaların shólkemlestirsin. 28Gershon tiyreleriniń Ushırasıw shatırındaǵı isleytuǵın jumısları usılardan ibarat. Olar ruwxaniy Xaron ulı Itamardıń baqlawı astında xızmet etedi.


Merariy urpaǵınıń xızmetleri

29Endi Merariy urpaǵın tiyreleri hám áwladları boyınsha sanaqtan ótkiz. 30Ushırasıw shatırında jumıs islewge jaramlı otızdan eliw jasqa deyingi barlıq er adamlardı sana. 31Olar Ushırasıw shatırındaǵı jumıs barısında mınalardı orınlaydı: shatırdıń taxtayların, qadaların, baqanların, ultanların,[+] 32shatırdı dógereklep turǵan háwliniń baqanları menen onıń ultanların, qazıqların, arqanların hám bularǵa qollanılatuǵın barlıq zatlardı kóterip alıp júrsin. Olardıń hár birine ne tasıytuǵının anıqlap, belgilep beriń. 33Merariy tiyreleriniń Ushırasıw shatırına baylanıslı xızmeti usılardan ibarat. Olar ruwxaniy Xaron ulı Itamardıń baqlawı astında xızmet etedi.


Lebiylilerdiń jáne dizimge alınıwı

34Muwsa, Xaron hám jámiyettiń kósemleri Qohat urpaǵın tiyreleri hám áwladları boyınsha sanap shıqtı. 35Ushırasıw shatırında jumıs islewge jaramlı otızdan eliw jasqa deyingi barlıq er adamlardı sanap shıqqanda, 36olardıń sanı 2750 adam boldı. 37Ushırasıw shatırında jumıs isleytuǵın Qohat urpaǵı usılar edi. Jaratqan Iyeniń[†] Muwsaǵa bergen buyrıǵı boyınsha Muwsa menen Xaron olardı sanap shıqtı.

38Gershon urpaǵı da tiyreleri hám áwladları boyınsha sanaldı. 39Ushırasıw shatırında jumıs islewge jaramlı otız jastan eliw jasqa deyingi barlıq er adamlar sanalǵanda, 40olardıń sanı 2630 adam boldı. 41Ushırasıw shatırında jumıs isleytuǵın Gershon urpaǵı usılar edi. Jaratqan Iyeniń buyrıǵı boyınsha Muwsa menen Xaron olardı sanap shıqtı.

42Merariy urpaǵı da tiyreleri hám áwladları boyınsha sanaldı. 43Ushırasıw shatırında jumıs islewge jaramlı otız jastan eliw jasqa deyingi barlıq er adamlar sanalǵanda, 44olardıń sanı 3200 adam boldı. 45Ushırasıw shatırında jumıs isleytuǵın Merariy urpaǵı usılar edi. Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa bergen buyrıǵı boyınsha Muwsa menen Xaron olardı sanap shıqtı.

46Solay etip, Muwsa, Xaron hám Izraildıń kósemleri lebiylilerdi tiyreleri hám áwladları boyınsha sanap shıqtı. 47Ushırasıw shatırında jumıs islewge hám júk tasıwǵa jaramlı otız jastan eliw jasqa deyingi barlıq er adamlar sanalǵanda, 48olardıń ulıwma sanı 8580 adam boldı. 49Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa bergen buyrıǵı boyınsha olardıń hár birine isleytuǵın xızmeti hám tasıytuǵın júkleri belgilep berildi. Solay etip, Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa bergen buyrıǵı boyınsha barlıq adamlar dizimge alındı.

#### 5


Jámiyettiń pákligin saqlaw

1Jaratqan Iye[†] Muwsaǵa bılay dedi:

2– Izrail[†] xalqına buyır. Olar teri keselligine jolıqqan, jınısıy aǵzasınan iriń yaki qan bólinip shıqqan yamasa ólige bir jerin tiygizip haramlanǵan hár bir adamdı ordadan sırtqa shıǵarıp jibersin[+]. 3Erkek bolsın, hayal bolsın arasında Men jasap atırǵan ordanı haramlamawı ushın, olardı ordanıń sırtına shıǵarıp jibersin[+].

4Izrail xalqı aytılǵanlardı orınlap, Jaratqan Iyeniń[†] Muwsaǵa buyırǵanınday olardı ordanıń sırtına shıǵarıp jiberdi.


Gúna ushın tólem tólew tuwrısında

5Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

6– Izrail xalqına bılay dep ayt: «Eger bir erkek yamasa hayal birewge qarsı qanday da bir gúna[†] islep, usı arqalı Jaratqan Iyege qıyanet etse, ol adam ayıplı sanaladı[+]. 7Bunday adam islegen gúnasın ashıq moyınlasın. Ol jábir shekken adamǵa keltirgen zıyanı ushın tólem tólesin, jáne de, onıń ústine besten bir bólegin de qosıp bersin[+]. 8Eger de ol adam ólse hám oǵan beriletuǵın tólemdi alatuǵın birde bir jaqın aǵayini bolmasa, onda sol tólem Jaratqan Iyege tiyisli bolıp, bunı ruwxaniyge[†] bersin. Ayıplı adam usı tólem menen birge gúnadan pákleniw ushın qurbanlıqqa[†] bir qoshqar alıp kelsin. 9Izrail xalqınıń ruwxaniyge alıp kelgen muxaddes[†] sadaqalarınıń[†] barlıǵı ruwxaniyge tiyisli bolsın. 10Ruwxaniy qabıl qılǵan hár bir sadaqa ruwxaniydiń ózine tiyisli bolsın».


Hayalınan gúmanlanǵan erkek haqqında

11Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

12– Izrail xalqına bılay dep ayt: «Eger bir adamnıń hayalı joldan azǵırılıp, kúyewine biyopalıq qılsa, 13basqa bir adam menen jatıp, ózin haramlasa, bunı kúyewinen jasırsa hám buǵan gúwa adam bolmaǵanlıǵı sebepli hayaldıń islegeni jasırın bolsa,[+] 14buǵan qaramastan, kúyewi hayalın qızǵanıp, oǵan qarsı júreginde gúman payda bolıwı múmkin. Yamasa hayalı biyopalıq qılmasa da, kúyewi onı qızǵanıp, júreginde oǵan qarsı gúman payda bolıwı múmkin. 15Usınday jaǵdaylarda ol adam hayalın ruwxaniyge alıp kelsin. Hayalı ushın onnan bir efa[*] arpa unınan sadaqa alıp kelsin. Unnıń ústine záytún[†] mayın yamasa xosh iyisli shayır qospasın. Sebebi bul – ayıptı esletiw ushın beriletuǵın qızǵanıw sadaqası[+].

16Ruwxaniy hayaldı alıp kelip, Jaratqan Iyeniń aldına turǵızsın. 17Keyin ılaydan islengen ıdısqa muxaddes suw quysın hám Muxaddes shatırdıń[†] ishindegi jerden topıraq alıp, suwǵa salsın. 18Ruwxaniy sol hayaldı Jaratqan Iyeniń aldına turǵızǵannan soń, onıń shashın jaysın, esletiw sadaqasın, yaǵnıy qızǵanıw sadaqasın onıń qolına uslatsın. Ruwxaniydiń ózi nálet keltiretuǵın ashshı suwdı qolına uslap tursın. 19Sonnan soń, ol hayalǵa náletti tastıyıqlatıp, oǵan bılay dep aytsın: „Eger sen basqa bir erkek penen jatpaǵan bolsań, kúyewiń bola tura joldan azǵırılıp, ózińdi haramlamaǵan bolsań, onda nálet alıp keletuǵın mına suw saǵan zıyanın tiygizbesin. 20Biraq kúyewiń bola tura joldan azǵırılıp, basqa bir erkek penen jatıp, ózińdi haramlaǵan bolsań, 21onda adamlar birewdi náletlegende, Jaratqan Iye seniń atıńdı náletke qosıp aytatuǵın qılsın hám qursaǵıń zıyanlanıp, biyperzent qılsın. 22Nálet keltiretuǵın bul suw ishińe barǵanda, qursaǵıń zıyanlanıp, bala tuwa almaytuǵın qılsın“.

Sonda hayal: „Awmiyin, awmiyin“, – dep aytsın[+].

23Ruwxaniy bul náletlerdi bir bólek terige jazıp, onı ashshı suwǵa shaysın. 24Nálet keltiretuǵın suwdı hayalǵa ishkizsin. Suw hayaldıń ishine kirgennen soń, oǵan azap bersin. 25Ruwxaniy sol hayaldıń qolınan qızǵanıw sadaqasın alıp, Jaratqan Iyeniń aldında joqarı kóterip usınǵannan soń, sadaqanı qurbanlıq orınǵa alıp kelsin. 26Ruwxaniy ǵálle sadaqasınan bir uwıs alıp, onı tolıq sadaqanıń belgisi retinde qurbanlıq orında tútetip jandırsın. Keyin hayalǵa suwdı ishkizsin. 27Eger hayal kúyewine biyopalıq qılıp, ózin haramlaǵan bolsa, nálet alıp keletuǵın suwdı ishkende, oǵan azap beredi. Suw onıń qarnın isirip, tuwmaytuǵın qılıp taslaydı hám ol xalqı arasında náletiy bolıp qaladı. 28Biraq hayal ózin haramlamaǵan hám pák bolsa, ol ózine taǵılǵan ayıptan qutıladı hám bala kóteretuǵın boladı.

29Qızǵanshaqlıq haqqında qaǵıydalar usılardan ibarat. Eger bir hayal kúyewine biyopalıq qılıp, ózin haramlasa, 30yamasa kúyewinde hayalına degen qızǵanısh hám júreginde oǵan qarsı gúman payda bolsa, onda ruwxaniy hayaldı Jaratqan Iyeniń aldına turǵızıp, usı nızam boyınsha is tutsın. 31Sonda kúyewi hár qanday ayıptan qutıladı, hayal bolsa, islegen ayıbınıń jazasın tartadı».

#### 6


Jaratqan Iyege baǵıshlanıw

1Jaratqan Iye[†] Muwsaǵa bılay dedi:

2– Izrail[†] xalqına bılay dep ayt: «Eger erkek yamasa hayal ayrıqsha wáde berip, ózin názir sıpatında Jaratqan Iyege[†] baǵıshlasa,[+] 3ol sharaptan hám hár qanday ótkir ishimlikten ózin tıysın. Júzimnen yamasa basqa ótkir ishimliklerden islengen sirke suwınan ishpesin. Júzimnen tayarlanǵan shireli suwdan ishpesin. Júzim de, kishmish te jemesin. 4Ol Jaratqan Iyege baǵıshlanǵan dáwirinde júzimnen tayarlanǵan hesh nárse jemesin, hátteki, júzimniń dánesinen qabıǵına deyin awzına ulıwma almasın.

5Názir sıpatında baǵıshlanǵan dáwirinde basına hesh qanday páki tiymesin. Ol ózin Jaratqan Iyege arnaǵan dáwiriniń aqırına deyin muxaddes[†] bolsın, shashın ósirsin[+]. 6Sol kúnler dawamında ólige jaqınlamasın[+]. 7Hátteki, onıń anası, ákesi, aǵa-inisi yamasa ájapa-qarındası qaytıs bolsa da, olar sebepli ózin haramlamasın. Óytkeni onıń basındaǵı shashı – ózin názir sıpatında Qudayǵa baǵıshlaǵanınıń belgisi. 8Ol názir bolǵan dáwirinde Jaratqan Iyege baǵıshlanǵan boladı.

9Eger onıń janında tosattan birew qaytıs bolıp qalsa, onda ol adamnıń baǵıshlanǵan shashı haramlanadı. Sol sebepli názir bolǵan adam ózin páklew ushın jeti kúnnen keyin shashın aldırıp taslasın. 10Segizinshi kúni ol eki qumırı yamasa eki jas kepter ákelip, Ushırasıw shatırınıń[†] aldında ruwxaniyge[†] bersin[+]. 11Ruwxaniy bulardıń birewin gúna[†] qurbanlıǵı etip, ekinshisin jandırılatuǵın qurbanlıq[†] etip bersin. Solay etip, óli sebepli ayıplı bolǵan sol adam ushın páklew rásimi ótkerilsin. Sol kúni ol óz basın qaytadan baǵıshlasın. 12Ol haramlanǵanlıǵı sebepli onıń aldınǵı baǵıshlanǵan kúnleri esapqa alınbaydı. Sonlıqtan, ayıp qurbanlıǵı ushın bir jasar erkek toqlı usınıp, Jaratqan Iyege ózin qaytadan baǵıshlawı tiyis.

13Názir bolǵan adamǵa arnalǵan qaǵıyda mınalardan ibarat: onıń baǵıshlanıw kúnleri tamam bolǵanda, ol Ushırasıw shatırınıń aldına alıp kelinsin. 14Usı jerde ol Jaratqan Iyege mına qurbanlıqlardı usınsın: jandırılatuǵın qurbanlıq ushın bir jasar minsiz bir erkek toqlı, gúna qurbanlıǵı ushın bir jasar minsiz bir qoy, tatıwlıq qurbanlıǵı ushın minsiz bir qoshqar,[+] 15ǵálle sadaqası[†] hám ishimlik sadaqaları menen birge bir sebet ashıtqısız nanlar – sapalı unnan záytún[†] mayı qosılǵan shórekler, ústine záytún mayı jaǵılǵan pátirler[+].

16Ruwxaniy bulardı gúna qurbanlıǵı hám jandırılatuǵın qurbanlıq ushın Jaratqan Iyege usınsın. 17Keyin qoshqardı ǵálle hám ishimlik sadaqaları menen birge Jaratqan Iyege tatıwlıq qurbanlıǵı etip usınsın. Sonday-aq, sebettegi ashıtqısız nanlardı da usınsın.

18Sonnan soń, názir bolǵan adam Ushırasıw shatırınıń aldında baǵıshlanǵan shashın aldırıp, shashın tatıwlıq qurbanlıǵı jandırılıp atırǵan otqa jaǵıp jibersin.

19Názir bolǵan adam shashın aldırǵannan soń, ruwxaniy qoshqardıń qaynatılǵan aldınǵı bir sanın, sebetten ashıtqısız bir nandı hám pátirdi onıń qolına uslatsın[+]. 20Keyin ruwxaniy bulardı Jaratqan Iyege baǵıshlaw ushın joqarı kóterip usınsın. Bular joqarı kóterip usınılǵan tós hám artqı san menen birge muxaddes bolıp, ruwxaniydiń payı sanaladı. Sonnan keyin názir bolǵan adam sharap ishiwine boladı[+].

21Wáde berip, názir sıpatında baǵıshlanǵan adam ushın qaǵıydalar usılardan ibarat. Ol usı qaǵıydalarǵa muwapıq Jaratqan Iyege qurbanlıqların bersin. Sonıń menen birge, qolınan kelgeninshe onnan da kóbiregin beriwine boladı. Ol bergen wádesin baǵıshlanıw qaǵıydasına say anıq orınlawı kerek».


Ruwxaniydiń aq pátiyası

22Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

23– Xaron menen onıń ullarına bılay dep ayt: «Izrail xalqına aq pátiya bergenińizde, olarǵa bılay dep aytıń:[+]

24„Jaratqan Iye sizlerdi jarılqasın, qorǵasın![+]
25Jaratqan Iye sizlerge Óz júziniń nurın shashsın, rehimli bolsın![+]
26Jaratqan Iye sizlerge Óz názerin salsın hám tınıshlıǵın bersin!“

27Solay etip, ruwxaniyler atımdı aytıp, Izrail xalqına aq pátiya bersin. Sonda Men de olardı jarılqayman».

#### 7


Basshılardıń Jaratqan Iyege bergen sadaqaları

1Muwsa Shatırdı tigip bolǵannan soń, Shatırǵa hám onıń barlıq buyımlarına, jáne de, qurbanlıq[†] orınǵa hám oǵan tiyisli barlıq buyımlarǵa may[†] serpip, olardı baǵıshladı[+]. 2Keyin Izraildıń[†] kósemleri, dizimge alıw wazıypasın alıp barǵan áwlad hám urıw basshıları óz sıyların alıp keldi. 3Olardıń Jaratqan Iyege[†] alıp kelgen sıyları ústi bastırılǵan altı arba hám on eki ógizden ibarat edi. Hár bir kósem bir ógizden hám hár bir eki kósem bir arbadan alıp kelgen edi. Kósemler bul sıyların shatırdıń aldına ákelip qoydı.

4Keyin Jaratqan Iye[†] Muwsaǵa bılay dedi:

5– Bul sıylardı olardan qabıl etip al. Bulardı Ushırasıw shatırındaǵı[†] xızmetlerde qollanıń. Lebiylilerdiń[†] isleytuǵın xızmetlerine qarap, bulardı olarǵa bólip ber.

6Sonda Muwsa arba hám ógizlerdi alıp, lebiylilerge bólistirip berdi. 7Isleytuǵın xızmetleri boyınsha Gershon urpaǵına eki arba menen tórt ógiz,[+] 8Merariy urpaǵına tórt arba menen segiz ógiz berdi. Merariy hám Gershon urpaqları ruwxaniy[†] Xaronnıń ulı Itamardıń baqlawı astında xızmet qılatuǵın edi[+]. 9Qohat urpaǵına bolsa, hesh nárse bermedi. Sebebi olardıń isleytuǵın xızmeti muxaddes[†] buyımlardı iyninde kóterip, alıp júriw edi[+].

10Qurbanlıq orın maylanıp, baǵıshlanǵan waqıtta, kósemler ózleriniń basqa sıyların alıp keldi hám bulardı orınnıń aldına ákelip qoydı. 11Bul haqqında Jaratqan Iye Muwsaǵa: «Qurbanlıq orınnıń baǵıshlanıwı ushın hár kúni bir kósem óziniń sıyın usınsın», – degen edi.

12Birinshi kúni Yahuda[†] urıwınan Amminadab ulı Naxshon sıyların usındı[+]. 13Onıń ákelgen sıyları mınalardan ibarat edi: Muxaddes orın ólshemi menen 130 shekel awırlıǵındaǵı bir gúmis jalpaq tabaq, 70 shekel awırlıǵındaǵı bir gúmis qırma. Bul ekewi de ǵálle sadaqası[†] ushın záytún[†] mayı aralastırılǵan sapalı unǵa tolı edi. 14Tútetki toltırılǵan 10 shekel awırlıǵındaǵı bir altın tostaǵan,[+] 15jandırılatuǵın qurbanlıq ushın bir buǵa, bir qoshqar, bir jasar erkek toqlı,[+] 16gúna[†] qurbanlıǵı ushın bir teke,[+] 17tatıwlıq qurbanlıǵı ushın eki buǵa, bes qoshqar, bes teke, hár biri bir jasardan bolǵan bes erkek toqlı. Amminadab ulı Naxshonnıń alıp kelgen sıyları usılar edi[+].

18Ekinshi kúni Issaxar urıwınıń kósemi Suar ulı Netanel sıyların usındı[+]. 19Onıń alıp kelgen sıyları mınalar edi: Muxaddes orın ólshemi menen 130 shekel awırlıǵındaǵı bir gúmis jalpaq tabaq, 70 shekel awırlıǵındaǵı bir gúmis qırma. Bul ekewi de ǵálle sadaqası ushın záytún mayı aralastırılǵan sapalı unǵa tolı edi. 20Tútetki toltırılǵan 10 shekel awırlıǵındaǵı bir altın tostaǵan, 21jandırılatuǵın qurbanlıq ushın bir buǵa, bir qoshqar hám bir jasar erkek toqlı, 22gúna qurbanlıǵı ushın bir teke, 23tatıwlıq qurbanlıǵı ushın eki buǵa, bes qoshqar, bes teke hám hár biri bir jasardan bolǵan bes erkek toqlı. Suar ulı Netaneldiń alıp kelgen sıyları usılar edi.

24Úshinshi kúni Zebulon urıwınıń kósemi Xelon ulı Eliab sıyların usındı[+]. 25Onıń alıp kelgen sıyları mınalardan ibarat edi: Muxaddes orın ólshemi menen 130 shekel awırlıǵındaǵı bir gúmis jalpaq tabaq, 70 shekel awırlıǵındaǵı bir gúmis qırma. Bul ekewi de ǵálle sadaqası ushın záytún mayı aralastırılǵan sapalı unǵa tolı edi. 26Tútetki toltırılǵan 10 shekel awırlıǵındaǵı bir altın tostaǵan, 27jandırılatuǵın qurbanlıq ushın bir buǵa, bir qoshqar hám bir jasar erkek toqlı. 28Gúna qurbanlıǵı ushın bir teke, 29tatıwlıq qurbanlıǵı ushın eki buǵa, bes qoshqar, bes teke hám hár biri bir jasardan bolǵan bes erkek toqlı. Xelon ulı Eliabtıń alıp kelgen sıyları usılar edi.

30Tórtinshi kúni Ruben urıwınıń kósemi Shedeur ulı Elisur sıyların usındı[+]. 31Onıń alıp kelgen sıyları mınalardan ibarat edi: Muxaddes orın ólshemi menen 130 shekel awırlıǵındaǵı bir gúmis jalpaq tabaq, 70 shekel awırlıǵındaǵı bir gúmis qırma. Bul ekewi de ǵálle sadaqası ushın záytún mayı menen aralastırılǵan sapalı unǵa tolı edi. 32Tútetki toltırılǵan 10 shekel awırlıǵındaǵı bir altın tostaǵan, 33jandırılatuǵın qurbanlıq ushın bir buǵa, bir qoshqar hám bir jasar erkek toqlı. 34Gúna qurbanlıǵı ushın bir teke, 35tatıwlıq qurbanlıǵı ushın eki buǵa, bes qoshqar, bes teke hám hár biri bir jasardan bolǵan bes erkek toqlı. Shedeur ulı Elisurdıń alıp kelgen sıyları usılar edi.

36Besinshi kúni Shimon urıwınıń kósemi Surishadday ulı Shelumiel sıyların usındı[+]. 37Onıń alıp kelgen sıyları mınalardan ibarat edi: Muxaddes orın ólshemi menen 130 shekel awırlıǵındaǵı bir gúmis jalpaq tabaq, 70 shekel awırlıǵındaǵı bir gúmis qırma. Bul ekewi de ǵálle sadaqası ushın záytún mayı menen aralastırılǵan sapalı unǵa tolı edi. 38Tútetki toltırılǵan 10 shekel awırlıǵındaǵı bir altın tostaǵan, 39jandırılatuǵın qurbanlıq ushın bir buǵa, bir qoshqar hám bir jasar erkek toqlı. 40Gúna qurbanlıǵı ushın bir teke, 41tatıwlıq qurbanlıǵı ushın eki buǵa, bes qoshqar, bes teke hám hár biri bir jasardan bolǵan bes erkek toqlı. Surishadday ulı Shelumieldiń alıp kelgen sıyları usılar edi.

42Altınshı kúni Gad urıwınıń kósemi Dewel ulı Elyasaf sıyların alıp keldi[+]. 43Onıń alıp kelgen sıyları mınalardan ibarat edi: Muxaddes orın ólshemi menen 130 shekel awırlıǵındaǵı bir gúmis jalpaq tabaq, 70 shekel awırlıǵındaǵı bir gúmis qırma. Bul ekewi de ǵálle sadaqası ushın záytún mayı aralastırılǵan sapalı unǵa tolı edi. 44Tútetki toltırılǵan 10 shekel awırlıǵındaǵı bir altın tostaǵan, 45jandırılatuǵın qurbanlıq ushın bir buǵa, bir qoshqar hám bir jasar erkek toqlı. 46Gúna qurbanlıǵı ushın bir teke, 47tatıwlıq qurbanlıǵı ushın eki buǵa, bes qoshqar, bes teke hám hár biri bir jasardan bolǵan bes erkek toqlı. Dewel ulı Elyasaftıń alıp kelgen sıyları usılar edi.

48Jetinshi kúni Efrayım[†] urıwınıń kósemi Ammihud ulı Elishama sıyların usındı[+]. 49Onıń alıp kelgen sıyları mınalardan ibarat edi: Muxaddes orın ólshemi menen 130 shekel awırlıǵındaǵı bir gúmis jalpaq tabaq, 70 shekel awırlıǵındaǵı bir gúmis qırma. Bul ekewi de ǵálle sadaqası ushın záytún mayı menen aralastırılǵan sapalı unǵa tolı edi. 50Tútetki toltırılǵan 10 shekel awırlıǵındaǵı bir altın tostaǵan, 51jandırılatuǵın qurbanlıq ushın bir buǵa, bir qoshqar hám bir jasar erkek toqlı. 52Gúna qurbanlıǵı ushın bir teke, 53tatıwlıq qurbanlıǵı ushın eki buǵa, bes qoshqar, bes teke hám hár biri bir jasardan bolǵan bes erkek toqlı. Ammihud ulı Elishamanıń alıp kelgen sıyları usılar edi.

54Segizinshi kúni Menashshe urıwınıń kósemi Pedasur ulı Gamaliel sıyların usındı[+]. 55Onıń alıp kelgen sıyları mınalardan ibarat edi: Muxaddes orın ólshemi menen 130 shekel awırlıǵındaǵı bir gúmis jalpaq tabaq, 70 shekel awırlıǵındaǵı bir gúmis qırma. Bul ekewi de ǵálle sadaqası ushın záytún mayı aralastırılǵan sapalı unǵa tolı edi. 56Tútetki toltırılǵan 10 shekel awırlıǵındaǵı bir altın tostaǵan, 57jandırılatuǵın qurbanlıq ushın bir buǵa, bir qoshqar hám bir jasar erkek toqlı. 58Gúna qurbanlıǵı ushın bir teke, 59tatıwlıq qurbanlıǵı ushın eki buǵa, bes qoshqar, bes teke hám hár biri bir jasardan bolǵan bes erkek toqlı. Pedasur ulı Gamalieldiń alıp kelgen sıyları usılar edi.

60Toǵızınshı kúni Benyamin urıwınıń kósemi Gidoniy ulı Abidan sıyların usındı[+]. 61Onıń alıp kelgen sıyları mınalardan ibarat edi: Muxaddes orın ólshemi menen 130 shekel awırlıǵındaǵı bir gúmis jalpaq tabaq, 70 shekel awırlıǵındaǵı bir gúmis qırma. Bul ekewi de ǵálle sadaqası ushın záytún mayı menen aralastırılǵan sapalı unǵa tolı edi. 62Tútetki toltırılǵan 10 shekel awırlıǵındaǵı bir altın tostaǵan, 63jandırılatuǵın qurbanlıq ushın bir buǵa, bir qoshqar hám bir jasar erkek toqlı. 64Gúna qurbanlıǵı ushın bir teke, 65tatıwlıq qurbanlıǵı ushın eki buǵa, bes qoshqar, bes teke hám hár biri bir jasardan bolǵan bes erkek toqlı. Gidoniy ulı Abidannıń alıp kelgen sıyları usılar edi.

66Onınshı kúni Dan urıwınıń kósemi Ammishadday ulı Axiezer sıyların usındı[+]. 67Onıń alıp kelgen sıyları mınalardan ibarat edi: Muxaddes orın ólshemi menen 130 shekel awırlıǵındaǵı bir gúmis jalpaq tabaq, 70 shekel awırlıǵındaǵı bir gúmis qırma. Bul ekewi de ǵálle sadaqası ushın záytún mayı aralastırılǵan sapalı unǵa tolı edi. 68Tútetki toltırılǵan 10 shekel awırlıǵındaǵı bir altın tostaǵan, 69jandırılatuǵın qurbanlıq ushın bir buǵa, bir qoshqar hám bir jasar erkek toqlı. 70Gúna qurbanlıǵı ushın bir teke, 71tatıwlıq qurbanlıǵı ushın eki buǵa, bes qoshqar, bes teke hám hár biri bir jasardan bolǵan bes erkek toqlı. Ammishadday ulı Axiezerdiń alıp kelgen sıyları usılar edi.

72On birinshi kúni Asher urıwınıń kósemi Oxran ulı Pagiel sıyların usındı[+]. 73Onıń alıp kelgen sıyları mınalardan ibarat edi: Muxaddes orın ólshemi menen 130 shekel awırlıǵındaǵı bir gúmis jalpaq tabaq, 70 shekel awırlıǵındaǵı bir gúmis qırma. Bul ekewi de ǵálle sadaqası ushın záytún mayı aralastırılǵan sapalı unǵa tolı edi. 74Tútetki toltırılǵan 10 shekel awırlıǵındaǵı bir altın tostaǵan, 75jandırılatuǵın qurbanlıq ushın bir buǵa, bir qoshqar hám bir jasar erkek toqlı. 76Gúna qurbanlıǵı ushın bir teke, 77tatıwlıq qurbanlıǵı ushın eki buǵa, bes qoshqar, bes teke hám hár biri bir jasardan bolǵan bes erkek toqlı. Oxran ulı Pagieldiń alıp kelgen sıyları usılar edi.

78On ekinshi kúni Naftaliy urıwınıń kósemi Enan ulı Axira sıyların usındı[+]. 79Onıń alıp kelgen sıyları mınalardan ibarat edi: Muxaddes orın ólshemi menen 130 shekel awırlıǵındaǵı bir gúmis jalpaq tabaq, 70 shekel awırlıǵındaǵı bir gúmis qırma. Bul ekewi de ǵálle sadaqası ushın záytún mayı aralastırılǵan sapalı unǵa tolı edi. 80Tútetki toltırılǵan 10 shekel awırlıǵındaǵı bir altın tostaǵan, 81jandırılatuǵın qurbanlıq ushın bir buǵa, bir qoshqar hám bir jasar erkek toqlı. 82Gúna qurbanlıǵı ushın bir teke, 83tatıwlıq qurbanlıǵı ushın eki buǵa, bes qoshqar, bes teke hám hár biri bir jasardan bolǵan bes erkek toqlı. Enan ulı Axiranıń alıp kelgen sıyları usılar edi.

84Solay etip, qurbanlıq orın maylanǵan waqıtta, Izrail kósemleriniń orındı baǵıshlaw ushın alıp kelgen sıyları mınalar edi: on eki gúmis jalpaq tabaq, on eki gúmis qırma, on eki altın tostaǵan. 85Hár bir gúmis jalpaq tabaqtıń awırlıǵı 130 shekelden, hár bir qırmanıń awırlıǵı 70 shekelden edi. Muxaddes orın ólshemi menen gúmis ıdıslardıń barlıǵınıń awırlıǵı 2400 shekel boldı. 86Tútetki toltırılǵan on eki altın tostaǵannıń hár biriniń awırlıǵı Muxaddes orın ólsheminde 10 shekel edi. Barlıq altın tostaǵanlardıń awırlıǵı 120 shekel boldı. 87Jandırılatuǵın qurbanlıq ushın ǵálle sadaqası menen birge usınılǵan haywanlardıń sanı on eki buǵa, on eki qoshqar hám bir jasardan bolǵan on eki erkek toqlı, gúna qurbanlıǵı ushın da on eki teke. 88Tatıwlıq qurbanlıǵı ushın usınılǵan haywanlardıń sanı jigirma tórt buǵa, alpıs qoshqar, alpıs teke hám hár biri bir jasardan bolǵan alpıs erkek toqlı edi. Qurbanlıq orın maylanǵannan soń, orınnıń baǵıshlanıwı ushın berilgen sıylar usılar edi.

89Muwsa Jaratqan Iye menen sóylesiw ushın Ushırasıw shatırına kirgende, Kelisim sandıǵınıń[†] qaqpaǵınıń ústindegi eki kerub[†][*] músini arasınan ózine sóylegen dawıstı esitetuǵın edi. Jaratqan Iye Muwsa menen usı tárizde sóylesetuǵın edi[+].

#### 8


Shıralardıń ornatılıwı

1Jaratqan Iye[†] Muwsaǵa bılay dedi:

2– Xaronǵa ayt, ol jeti shıranı shıra qoyǵıshqa ornatqanda, shıra qoyǵıshtıń aldınǵı tárepine jaqtılıq túsip turatuǵın qılıp ornatsın.

3Xaron aytılǵanday etip isledi. Jaratqan Iyeniń[†] Muwsaǵa buyırǵanınday, shıralardı shıra qoyǵıshtıń aldınǵı tárepine jaqtı túsetuǵın qılıp ornalastırdı. 4Shıra qoyǵısh Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa kórsetken úlgisi boyınsha, ultanınan baslap, gúllerine deyin altınnan shókkishlep islengen edi.


Lebiylilerdiń baǵıshlanıp, xızmetke qoyılıwı

5Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

6– Lebiylilerdi[†] Izrail[†] xalqınıń arasınan ayırıp alıp, olardı páklew rásiminen ótkiz. 7Olardı páklew ushın bılay isleyseń: pákleytuǵın suwdı olardıń ústine serp. Olar shashları menen barlıq júnlerin qırıp taslasın hám kiyimlerin juwsın. Usılayınsha, olar pák boladı[+]. 8Keyin olar bir buǵa menen ǵálle sadaqası[†] ushın záytún[†] mayı aralastırılǵan sapalı un alıp kelsin. Gúna[†] qurbanlıǵı ushın sen de basqa bir buǵa alıp kel[+]. 9Lebiylilerdi Ushırasıw shatırınıń[†] aldına alıp kelip, barlıq Izrail jámiyetin jıyna. 10Lebiylilerdi Jaratqan Iyeniń, yaǵnıy Meniń aldıma ákelgenińde, izraillılar olardıń ústine qolların qoysın. 11Jaratqan Iyege xızmet etiwi ushın, Xaron izraillılardıń arasınan lebiylilerdi sadaqa sıpatında Maǵan baǵıshlasın.

12Lebiyliler qolların buǵalardıń basına qoysın hám olardıń gúnalarınan pákleniwi ushın, buǵalardıń birewi gúna qurbanlıǵı ushın, ekinshisi jandırılatuǵın qurbanlıq[†] ushın Jaratqan Iyege usınılsın. 13Lebiylilerdi Xaron hám onıń ullarınıń aldında turǵız. Olardı sadaqa sıpatında Jaratqan Iyege, Maǵan baǵıshla. 14Lebiylilerdi basqa izraillılardıń arasınan usı tárizde bólip al. Lebiyliler Maǵan tiyisli boladı[+].

15Sen lebiylilerdi páklep, sadaqa sıpatında baǵıshlaǵannan soń, olar Ushırasıw shatırındaǵı xızmetin baslawına boladı. 16Izraillılar arasında lebiyliler tolıǵı menen Maǵan tiyisli. Sebebi qarınnan birinshi shıqqan barlıq ullardıń ornına olardı Ózime tańlap aldım[+]. 17Izrail xalqınıń arasındaǵı barlıq birinshi tuwılǵanlar adam bolsın, haywan bolsın – olar Meniki. Óytkeni Men Mısırda[†] birinshi tuwılǵanlardı joq qılǵan kúni, olardı Ózime ayırıp aldım. 18Solay etip, Izrail xalqında barlıq birinshi tuwılǵan ullardıń ornına lebiylilerdi tańladım. 19Izraillılar Muxaddes[†] orınǵa jaqınlasıp, bálege duwshar bolmawı ushın, olardıń ornına Ushırasıw shatırındaǵı xızmetti islep, izraillılardıń gúnaların páklew ushın, lebiylilerdi Xaron hám onıń ullarınıń qollarına tapsırdım[+].

20Muwsa, Xaron hám pútkil Izrail jámiyeti Jaratqan Iyeniń lebiylilerge baylanıslı Muwsaǵa bergen hár bir buyrıǵın tolıǵı menen orınladı. 21Lebiyliler ózlerin páklep, kiyimlerin juwdı. Xaron olardı Jaratqan Iyeniń aldında arnawlı túrde baǵıshladı hám olardı tazalaw ushın, gúnalarınan pákledi. 22Bunnan soń, lebiyliler Xaron hám onıń ullarınıń qol astında Ushırasıw shatırındaǵı ózlerine tiyisli xızmetlerin orınlawǵa keldi. Solay etip, Jaratqan Iye lebiylilerge tiyisli Muwsaǵa qanday buyrıq bergen bolsa, Izrail xalqı sol buyrıqlardı orınladı.

23Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

24– Lebiylilerge tiyisli qaǵıyda mınaday: Jigirma bes hám onnan joqarı jastaǵılar Ushırasıw shatırındaǵı xızmetin baslasın[+]. 25Al eliw jasqa kelgende, sol xızmetinen bosap, bunnan keyin xızmette bolmasın. 26Xızmetten bosaǵan lebiyliler Ushırasıw shatırında xızmet etip atırǵan tuwısqanlarına járdem beriwine boladı, biraq ózleri artıq xızmet islemesin. Lebiylilerdiń wazıypaların usılayınsha belgilep ber.

#### 9


Qutqarılıw bayramına baylanıslı nızamlar

1Izraillılar[†] Mısırdan[†] shıqqannan keyingi ekinshi jıldıń birinshi ayında Jaratqan Iye[†] Sinay shólinde Muwsaǵa bılay dedi:

2– Izraillılar Qutqarılıw[†] bayramın belgilengen waqıtta bayramlasın[+]. 3Barlıq nızam hám qaǵıydalarǵa ámel qılıp, qurbanlıqtı[†] belgilengen waqıtta, usı aydıń on tórtinshi kúni keshte shalsın.

4Solay etip, Muwsa izraillılarǵa Qutqarılıw bayramın belgilewdi buyırdı. 5Olar Sinay shólinde birinshi aydıń on tórtinshi kúni keshte Qutqarılıw bayramın belgiledi. Olar hár bir nárseni Jaratqan Iyeniń[†] Muwsaǵa buyırǵanınday etip orınladı.

6Al ólige bir jerin tiygizip, haram sanalǵan bazı adamlar sol kúni Qutqarılıw bayramında qatnasa almadı. Sol kúni olar Muwsa menen Xaronnıń aldına kelip,[+] 7Muwsaǵa bılay dedi:

– Ólige jantasqanımız ushın haram sanalamız. Biraq belgilengen waqıtta basqa izraillılar menen birge Jaratqan Iyege arnalǵan qurbanlıqtı ne ushın usına almaymız?

8Muwsa:

– Kútiń, Jaratqan Iyeniń sizler tuwralı maǵan ne buyıratuǵının tıńlap kóreyin, – dedi.

9Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

10– Izraillılarǵa bılay dep ayt: «Arańızda birińiz yamasa áwladıńızdan birewi ólige bir jerin tiygizgeni ushın haram sanalsa yamasa birewi uzaq saparǵa ketse, onday adam Jaratqan Iyege arnalǵan Qutqarılıw bayramın nıshanlawına boladı. 11Bunday adamlar ekinshi aydıń on tórtinshi kúni keshte Qutqarılıw qurbanlıǵın shalıp, onı ashıtqısız nan hám ashshı shópler menen jesin[+]. 12Tańǵa deyin qurbanlıqtıń góshinen bir túyir de qalmasın, súyekleri sındırılmasın. Qutqarılıw bayramın barlıq qaǵıydalar boyınsha belgilewińiz tiyis[+]. 13Biraq pák sanalǵan hám uzaq saparda bolmaǵan adam Qutqarılıw bayramına qatnasıwdan bas tartsa, ol belgilengen waqıtta Jaratqan Iyege arnap qurbanlıq bermegeni ushın xalqınıń arasınan joq qılınsın. Solay etip, ol óz gúnasınıń jazasın tartadı.

14Arańızda jasap atırǵan kelgindi bir adam Jaratqan Iyege arnalǵan Qutqarılıw bayramına qatnasıwdı qálese, ol bayramnıń nızam hám qaǵıydalarına ámel qılsın. Jergilikli bolsın, kelgindi bolsın, hámme ushın usı nızamdı qollanıwıńız tiyis»[+].


Muxaddes shatır ústindegi bult

15Muxaddes shatır,[†] yaǵnıy buyrıqlar qoyılǵan shatır tiklengen kúni onıń ústin bult qapladı. Muxaddes shatırdı qaplaǵan bult keshten azanǵa deyin ot sıyaqlı bolıp turatuǵın edi[+]. 16Bul awhal hár kúni dawam etti. Muxaddes shatırdı qaplaǵan bult túnde ot sıyaqlı bolıp turatuǵın edi.

17Bult shatırdan joqarı kóterilgende, izraillılar jolǵa shıǵatuǵın edi. Bult qay jerde toqtasa, olar sol jerde toqtaytuǵın edi[+]. 18Izrail xalqı Jaratqan Iyeniń buyrıǵı boyınsha jolǵa shıǵıp, Onıń buyrıǵı boyınsha toqtap, shatırların tigetuǵın edi. Bult Muxaddes shatırdı qaplap turǵan waqıtta, olar da sol jerde turatuǵın edi. 19Bult Muxaddes shatırdı uzaq waqıt qaplap turǵanda, Izrail xalqı Jaratqan Iyeniń buyrıǵına ámel qılıp, jolǵa shıqpaytuǵın edi. 20Bazıda bult Muxaddes shatırdı azǵantay kún qaplap turatuǵın edi. Xalıq ta Jaratqan Iyeniń buyrıǵı boyınsha, ya qonıs basqan jerde qalatuǵın, yamasa kóshetuǵın edi. 21Bazı waqıtları bult tek ǵana keshten azanǵa deyin turıp, azanda Muxaddes shatırdan kóteriletuǵın edi. Sonda xalıq jolǵa shıǵatuǵın edi. Túnde bolsın, kúndiz bolsın, bult shatırdan kóteriliwden, xalıq jolǵa shıǵatuǵın edi. 22Bult Muxaddes shatırdı eki kún, bir ay yamasa uzaq waqıt qaplap tursa da, izraillılar qonıs basqan jerinde qalıp, jolǵa shıqpaytuǵın edi. Biraq bult joqarı kóteriliwden, olar jolǵa shıǵatuǵın edi. 23Olar Jaratqan Iyeniń buyrıǵı boyınsha qonıs basatuǵın yamasa jolǵa shıǵatuǵın edi. Usılay etip, olar Jaratqan Iyeniń Muwsa arqalı bergen buyrıǵına ámel qıldı.

#### 10


Gúmis kárnaylar

1Jaratqan Iye[†] Muwsaǵa bılay dedi:

2– Gúmisten eki kárnaydı[†] shókkishlep soqtır, bulardı jámiyetti jıynaw ushın hám hár bir ordanıń jolǵa shıǵıwı ushın qollanasań. 3Eki kárnay birge shertilgen waqıtta, barlıq jámiyet seniń qasıńa, Ushırasıw shatırınıń[†] aldına jıynalsın[+]. 4Tek ǵana bir kárnay shertilse, onda kósemler, yaǵnıy Izraildıń[†] tiyre basshıları seniń janıńa jıynalsın. 5Kárnay qısqa-qısqa etip shertilgen waqıtta, shıǵıs tárepte qonıs basqanlar jolǵa shıqsın[+]. 6Ekinshi márte qısqa-qısqa etip shertilgen waqıtta, qubla tárepte qonıs basqanlar jolǵa shıqsın. Kárnaydıń qısqa-qısqa etip shertiliwi urıwlardıń jolǵa shıǵıwı kerekligin bildiredi[+]. 7Jámiyetti jıynaw ushın kárnaydı uzaq waqıt ápiwayı dawıs penen sherttir. 8Kárnaylardı Xaronnıń ruwxaniy[†] ulları shertsin. Bul sizler hám keleshek áwladlarıńız ushın máńgi qaǵıyda bolıp qalsın[+].

9Úlkeńizde sizlerge hújim qılǵan dushpanǵa qarsı sawashqa shıqqanıńızda, kárnay shertip, belgi beriń. Sonda Qudayıńız Jaratqan Iye bolǵan Men sizlerdi eslep, dushpanlarıńızdan qutqaraman[+]. 10Shadlı kúnlerińizde – bayramlarıńızda, Jańa ay bayramlarıńızda, jandırılatuǵın qurbanlıqlar[†] hám tatıwlıq qurbanlıqlar bergenińizde kárnay shertiń. Usılay etip, Qudayıńız bolǵan Men sizlerdi esleymen. Men – Qudayıńız Jaratqan Iyemen.[†][+]


Izraillılardıń Sinaydan ketiwi

11Izrail xalqı Mısırdan[†] shıqqannan keyin ekinshi jıldıń ekinshi ayınıń jigirmalanshı kúni bult buyrıqlar qoyılǵan shatırdan joqarı kóterildi. 12Sonda izraillılar da Sinay shólinen jolǵa shıǵıp, bult Paran shólinde toqtaǵansha kóship-qonıp júrdi[+]. 13Olar Jaratqan Iyeniń Muwsa arqalı bergen buyrıǵı boyınsha jolǵa birinshi márte shıqtı.

14Olar hár saparı jolǵa shıqqanda, hár bir orda óz bayraǵı astında bir tártipte júretuǵın edi. Birinshi bolıp, Amminadab ulı Naxshon basshılıǵındaǵı Yahuda[†] ordası bólimleri menen birge óz ordasınıń bayraǵı astında kóshti baslap júrdi[+]. 15Issaxar urıwı bólimine Suar ulı Netanel, 16Zebulon urıwı bólimine Xelon ulı Eliab basshılıq qılatuǵın edi. 17Sonnan keyin, Muxaddes shatır[†] jıynastırılıp, onı kóterip, alıp júretuǵın Gershon urpaǵı menen Merariy urpaǵı jolǵa shıqtı[+].

18Olardan soń Shedeur ulı Elisur basshılıǵındaǵı Ruben ordası bólimleri menen birge óz ordasınıń bayraǵı astında jolǵa shıqtı[+]. 19Shimon urıwı bólimine Surishadday ulı Shelumiel, 20Gad urıwı bólimine Dewel ulı Elyasaf basshılıq qılatuǵın edi. 21Onnan keyin Qohat urpaǵı muxaddes[†] buyımlardı kóterip, jolǵa shıqtı. Olar belgilengen jerge jetip baraman degenshe, Muxaddes shatır qurılıp bolınıwı tiyis edi[+].

22Ammihud ulı Elishama basshılıǵındaǵı Efrayım[†] ordası bólimleri menen birge óz ordasınıń bayraǵı astında jolǵa shıqtı[+]. 23Menashshe urıwı bólimine Pedasur ulı Gamaliel, 24Benyamin urıwı bólimine Gidoniy ulı Abidan basshılıq qılatuǵın edi.

25Kóshtiń eń aqırında Ammishadday ulı Axiezer basshılıǵındaǵı Dan ordası bólimleri menen birge óz ordasınıń bayraǵı astında jolǵa shıqtı. Olar Izrail ordalarınıń artqı saqshıları edi[+]. 26Asher urıwı bólimine Oxran ulı Pagiel, 27Naftaliy urıwı bólimine Enan ulı Axira basshılıq qılatuǵın edi. 28Izraillılar bólimlerge bólinip, usı tártipte jolǵa shıǵatuǵın edi.

29Muwsa midyanlı[†] qáyin atası Reueldiń[*] balası Xobabqa bılay dedi:

– Jaratqan Iyeniń: «Sizlerge beremen», – degen jerine baratırmız. Siz de bizler menen birge barıń, sizge jaqsı qatnasta bolamız. Óytkeni Jaratqan Iye Izrailǵa jaqsılıq etiwdi wáde qıldı[+].

30Xobab oǵan:

– Yaq, barmayman. Óz elime, aǵayin-tuwǵanlarımnıń janına qaytaman, – dep juwap berdi.

31Muwsa oǵan bılay dedi:

– Iltimas, bizlerdi taslap ketpeń. Sebebi siz shólde qonıslaytuǵın jerlerdi bilesiz. Bizlerge jol kórsetesiz. 32Eger bizler menen birge barsańız, Jaratqan Iyeniń isleytuǵın barlıq jaqsılıqların siz benen de bólisemiz[+].

33Izraillılar Jaratqan Iyeniń tawınan shıǵıp, úsh kúnlik jol júrdi. Qonıslaytuǵın jerdi tabıw ushın Jaratqan Iyeniń Kelisim sandıǵı[†] olardıń aldında júrip bardı. 34Qonıs basqan jerden jolǵa shıqqanda, Jaratqan Iyeniń bultı kún boyı olardıń ústinde boldı[+].

35Kelisim sandıǵı jolǵa shıqqanda, Muwsa bılay dep aytatuǵın edi:

«Tur, Jaratqan Iye!
Tarqalıp ketsin dushpanlarıń,
Seni jek kórgenler aldıńnan qashıp ketsin!»[+]

36Kelisim sandıǵı toqtaǵanda bolsa, Muwsa bılay dep aytatuǵın edi:

«Qayt, mıń-mıńlaǵan Izrail xalqınıń Jaratqan Iyesi!»

#### 11


Xalıqtıń nalıwı

1Sol waqıtları xalıq qattı nalıy basladı. Jaratqan Iye[†] bunı esitip, ǵázeplendi hám olarǵa ot jiberip, ordanıń shetlerin jaǵıp joq qılıp jiberdi[+]. 2Sonda xalıq Muwsaǵa jalbarındı. Muwsa Jaratqan Iyege[†] duwa etkende, ot sóndi[+]. 3Jaratqan Iyeniń jibergen otı olardıń arasında janǵanı ushın, sol jer Tabera[*] dep ataldı.

4Izrail[†] xalqınıń arasındaǵı basqa milletlerden toplanǵan tártipsiz adamlar nápsiqawlıqqa berile basladı. Izraillılar da olarǵa qosılıp, bılay dep zarlay basladı: «Qáne endi, jewge gósh bolǵanda ma edi![+] 5Mısırda[†] teginge jegen balıq, qıyar, ǵarbız, kók piyaz, domalaq piyaz hám sarımsaqlar ele yadımızda. 6Endi bolsa, dińkemiz qurıǵan. Mına mannadan[*] basqa jeytuǵın hesh nárse kórgenimiz joq»[+].

7Manna kinza tuqımınday bolıp, reńi aqshıl sarı edi. 8Xalıq dalaǵa shıǵıp, onı jıynap alatuǵın edi hám onı digirmanǵa tartıp yamasa kelige túyetuǵın edi. Onı qazanda qaynatıp, nan pisiretuǵın edi. Bunıń dámi záytún[†] mayı qosılǵan nanǵa uqsas edi[+]. 9Túnde ordaǵa shıq túskende, manna da birge jawatuǵın edi.

10Muwsa xalıqtıń, hár bir tiyredegi adamlardıń óz shatırlarınıń aldında turıp, dad salıp atırǵanın esitti. Jaratqan Iye buǵan qattı ǵázeplendi. Muwsa da buǵan qapa bolǵan edi. 11Sonda Muwsa Jaratqan Iyege bılay dedi:

– Qulıńa ne ushın bunday jamanlıqtı rawa kórdiń? Ne ushın Óz miyrimińdi mennen ayap, bul xalıqtıń júgin maǵan júklediń? 12Usı xalıqtıń hámmesine júkli bolǵan men be edim? Olardı men tuwǵan ba edim? Bolmasa, ne sebepten Sen maǵan: «Bala baǵıwshınıń emiziwli balanı alıp júrgenindey, olardı ata-babalarına beremen dep ant ishken jerge qollarıńda kóterip alıp bar», – dep aytıp atırsań? 13Bul xalıq maǵan: «Bizlerge jeytuǵın gósh ber», – dep qoymay atır. Olardıń barlıǵına beretuǵın góshti qay jerden alaman? 14Bul xalıqtıń barlıǵın bir ózim jetelep alıp júre almayman, sebebi olar men ushın awır júk boladı[+]. 15Eger maǵan usılay islemekshi bolsań, onda meni óltir. Eger de Seniń miyrimińe erisken bolsam, onda basıma túsken bul awırmanlıqtı kórmeyin[+].


Jetpis aqsaqaldıń tańlanıwı

16Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

– Maǵan Izrail aqsaqallarınan jetpis adamdı jıynap ber. Olar óziń basshı hám qadaǵalawshı dep tán alǵanlarıńnan bolsın. Olardı Ushırasıw shatırına[†] alıp kelip, ózińniń qasıńa turǵız[+]. 17Men tómen túsip, seniń menen sóylesemen. Seniń ústińdegi Ruwxtan alıp, olarǵa da beremen. Xalıqtıń júgin tek ǵana sen kótermewiń ushın, olar saǵan járdem beredi[+].

18Xalıqqa bılay dep ayt: «Erteńgi kún ushın ózlerińizdi pákleń, gósh jeysizler. Sizlerdiń: „Qáne endi, jewge gósh bolǵanda ma edi, Mısırda bolǵan waqtımızda jaqsı edi“, – dep nalıp, dad salǵanıńızdı Jaratqan Iye esitti. Endi gósh jewińiz ushın, Jaratqan Iye sizlerge gósh beredi[+]. 19Góshti tek ǵana bir kún, eki kún, bes kún, on kún yamasa jigirma kún emes, 20al bir ay dawamında alqımıńızǵa kelgenshe, kewlińiz aynıǵansha jeysizler. Sebebi sizler arańızda bolıp atırǵan Jaratqan Iyeden júz burdıńlar. Onıń aldında Mısırdan ne ushın shıǵıp kettik, dep nalıp, jıladıńlar».

21Sonda Muwsa:

– Qasımdaǵı bul xalıq altı júz mıń er adamnan ibarat. Al Sen: «Bul xalıqqa bir ay dawamında jewi ushın gósh beremen», – dep atırsań[+]. 22Barlıq qoy-eshki, sıyırlar soyılsa da, teńizdegi barlıq balıqlar awlansa da, olarǵa jeter me eken? – dedi.

23Jaratqan Iye oǵan:

– Meniń qolım kelte me? Saǵan aytqanlarım orınlanatuǵının yamasa orınlanbaytuǵının óz kóziń menen kóreseń, – dedi[+].

24Sonnan keyin, Muwsa sırtqa shıǵıp, Jaratqan Iyeniń ózine aytqanların xalıqqa jetkerdi. Xalıqtıń jetpis aqsaqalın jıynap, Muxaddes shatırdıń[†] dógeregine jaylastırdı. 25Sonda Jaratqan Iye bult ishinde túsip, Muwsa menen sóylesti hám Muwsanıń ústindegi Ruwxtan alıp, jetpis aqsaqalǵa berdi. Olar Ruwxtı alǵan waqıtta, ózgeshe awhalǵa tústi. Biraq bunnan soń, bul jaǵday basqa tákirarlanbadı.

26Saylanǵan jetpis aqsaqaldıń ishinde bolǵan Eldad penen Medad degen eki adam ordada qalıp, Muxaddes shatırǵa kelmey qalǵan edi. Biraq Ruwx olardıń ústine túsip kelip, olar da ordada ózgeshe awhalǵa túse baslaǵan edi. 27Bunı kórgen bir jas bala Muwsaǵa juwırıp kelip: «Eldad penen Medad ordada ózgeshe awhalǵa túsip qaldı», – dep xabar jetkerdi.

28Jas waqtınan Muwsaǵa járdemshi bolıp kiyatırǵan Nun ulı Eshua:

– Mırzam Muwsa, olardı tıyıp qoy! – dedi.

29Biraq Muwsa:

– Sen meniń ushın qızǵanıp atırsań ba? Qáne endi, Jaratqan Iyeniń pútkil xalqı payǵambar[†] bolsa, Jaratqan Iye olardıń ústine Óz Ruwxın jiberse edi! – dedi. 30Sonnan soń, Muwsa menen Izraildıń aqsaqalları ordaǵa qaytıp keldi.


Jaratqan Iyeniń bódenelerdi jiberiwi

31Jaratqan Iye dawıl jiberdi. Dawıl teńiz tárepten bódenelerdi ushırıp ákelip, ordanıń hár tárepine úyip tasladı. Bódeneler ordadan bir kúnlik jol uzaqlıqqa deyin, jerden eki shıǵanaq biyiklikke túsip, ushıp júrgen edi[+]. 32Sol kúni xalıq kúni menen, túni menen hám erteńine keshke deyin bódene jıynadı. Olardıń hesh biri on xomerden[*] az jıynamadı. Bódenelerdi keptiriw ushın, olardı shatırlarınıń dógeregine jayıp qoydı. 33Biraq xalıq góshti ele awzına alıp, jewge úlgermey-aq, Jaratqan Iye ǵázeplenip, olardı kúshli bir oba menen jazaladı. 34Sonlıqtan sol jerge Kibrot-Hattaawa[*] atı berildi. Óytkeni ol jerde nápsin tıya almaǵan adamlar jerlengen edi.

35Xalıq Kibrot-Hattaawadan Xaserotqa kóship, sol jerde qaldı[+].

#### 12


Máriyam menen Xaronnıń jazalanıwı

1Muwsa Xabashstannan[†] bolǵan hayalǵa úylengeni ushın, Máriyam menen Xaron oǵan qarsı sóyledi. 2Olar: «Jaratqan Iye[†] tek ǵana Muwsa arqalı sóylegen be edi? Ol bizler arqalı da sóylegen joq pa edi?» – dedi. Jaratqan Iye olardıń bul sózlerin esitti.

3Muwsa jer júzinde jasaytuǵın barlıq adamlardıń ishinde eń kishipeyil adam edi.

4Jaratqan Iye kútilmegende Muwsa, Xaron hám Máriyamǵa:

– Úshewińiz Ushırasıw shatırına[†] barıń, – dedi. Úshewi de shatırǵa bardı. 5Jaratqan Iye minara sıyaqlı bult ishinde túsip, shatırdıń kirer awzınıń aldında turdı hám Xaron menen Máriyamdı shaqırıp aldı. Olar ekewi aldıǵa qaray shıqqanda, 6Jaratqan Iye olarǵa bılay dedi:

– Meniń sózlerime qulaq salıń:

Eger arańızda bir payǵambar[†] bar bolsa,
Men, Jaratqan Iye Ózimdi tanıtaman oǵan ayan arqalı,
Sóylesemen onıń menen túsinde[+].
7Biraq qulım Muwsa menen bulay sóylespeymen,
Pútkil úyimdegilerge juwapker adam – Muwsadur[+].
8Onıń menen jumbaqlı túrde emes,
Al júzbe-júz sóylesemen ashıq túrde.
Ol Meniń biynemdi kóredi.

Sonday bolsa da, qulım Muwsaǵa qarsı sóylewden qorqpadıńlar ma[+]?

9Sonda Jaratqan Iye olarǵa ǵázepleniwi menen, ol jerden ketti.

10Bult Muxaddes shatırdan[†] ketiwden-aq, Máriyam teri keselligine shalınıp, etleri qar sıyaqlı túlep ketti. Xaron Máriyamǵa burılıp qaraǵanda, onıń teri keselligine shalınǵanın kórdi[+]. 11Xaron Muwsaǵa:

– O, mırzam, ótinish aqılsızlıq qılıp, islegen gúnamız ushın jazalama. 12Máriyam anasınıń qarnında-aq denesi shirip baslaǵan óli nárestege uqsap qalmasın, – dedi.

13Muwsa Jaratqan Iyege:[†]

– O, Quday[†], Máriyamǵa shıpa ber! – dep jalbarındı.

14Jaratqan Iye Muwsaǵa:

– Eger onıń ákesi júzine túkirgende, ol jeti kún dawamında shermende bolıp qalmas pa edi? Onı jeti kún dawamında bóleklep, ordadan shıǵarıp jiberiń, sonnan keyin izine qaytıwına boladı, – dep juwap berdi[+]. 15Solay etip, Máriyam jeti kún dawamında bóleklenip, ordadan shıǵarıp jiberildi, ol qaytıp kelgenshe, xalıq jolǵa shıqpadı.

#### 13


Qanan jerine jansızlardıń jiberiliwi

1[•]Sonnan keyin, xalıq Xaserottan shıǵıp, Paran shóline barıp, qonıs bastı[+]. 2Jaratqan Iye[†] Muwsaǵa bılay dedi:

3– Men Izrail[†] xalqına berip atırǵan Qanan[†] jerin kózden ótkeriw ushın adamlar jiber. Atalarınan taraǵan hár bir urıwdan bir basshıdan jiber[+].

4Muwsa Jaratqan Iyeniń[†] buyrıǵı boyınsha Paran shólinen adamlardı jiberdi. Bulardıń hámmesi Izrail xalqınıń basshıları edi[+]. 5Olardıń atları mınaday edi:

Ruben urıwınan Zakkur ulı Shammua,
6Shimon urıwınan Xoriy ulı Shafat,
7Yahuda[†] urıwınan Efunne ulı Kaleb,[+]
8Issaxar urıwınan Yusup ulı Igal,
9Efrayım[†] urıwınan Nun ulı Hoshea,
10Benyamin urıwınan Rafu ulı Paltiy,
11Zebulon urıwınan Sodiy ulı Gaddiel,
12Yusup urıwınan, yaǵnıy Menashshe urıwınan Susiy ulı Gaddiy,
13Dan urıwınan Gemalliy ulı Ammiel,
14Asher urıwınan Mixail[†] ulı Setur,
15Naftaliy urıwınan Wofsiy ulı Naxbiy,
16Gad urıwınan Maxiy ulı Geuel.

17Eldi kózden ótkeriw ushın Muwsanıń jibergen adamları usılar edi. Sol waqıtta Muwsa Nun ulı Hosheaǵa Eshua, dep at berdi[*][+].

18Muwsa olardı Qanan jerin kózden ótkeriw ushın jiberip atırıp, olarǵa bılay dedi:

– Negeb arqalı júrip, tawlı jerlerge barıń. 19Ol jerler qanday ekenin, ol jerde jasap atırǵan xalıq kúshli me, yamasa hálsiz be, olar kóp pe, yamasa az ba, bilip alıń. 20Olardıń jasap atırǵan jeri jaqsı ma, yamasa jaman ba, qalaları qorǵansız ba, yamasa qorǵanlı ma, kóriń. 21Topıraǵı ónimdarlı ma, yamasa ónimsiz be, dógeregi terekli me, yamasa joq pa, bilip keliń. Qolıńızdan kelgeninshe, ol jerdiń jetistirgen miywelerinen alıp keliń!

Sol waqıtta júzim pisigi endi baslanıp atırǵan edi.

22Solay etip, sol adamlar jolǵa shıǵıp, eldi Zin shólinen baslap, Lebo-Xamatqa jaqın bolǵan Rexobqa deyin kózden ótkerdi. 23Olar Negebti kesip ótip, anaqlardıń[†] Aximan, Sheshay hám Talmay degen tiyreleri jasap atırǵan Xebron qalasına bardı. Xebron Mısırdaǵı[†] Soan qalasınan jeti jıl aldın qurılǵan edi[+]. 24Jansızlar Eshkol sayına jetip barǵanda, ol jerden bir solqım júzimdi kesip aldı. Olardan ekewi bir qada aǵashqa júzimdi ildirip alıp júrdi. Sonıń menen birge, anar hám ánjir miywesin de aldı[+]. 25Izraillılardıń kesip alǵan júzim solqımı sebepli, sol say Eshkol[*] dep ataldı.

26Jansızlar qırıq kún jerdi aralap shıqqannan keyin izlerine qayttı. 27Olar Paran shólindegi Qadeshke[*], Muwsa menen Xaronnıń hám Izrail jámiyetiniń janına keldi. Olarǵa hám pútkil jámiyetke kórgen-bilgenlerin aytıp, sol jerdiń miywelerin kórsetti. 28Olar Muwsaǵa bılay dep bayanladı:

– Bizlerdi jibergen jerge bardıq. Ol jerde shınında da sút hám pal aǵıp turǵan eken! Mine, mınaw sol jerdiń miywelerinen! 29Biraq ol jerde jasap atırǵan xalıq kúshli, qalaları da qorǵanlı hám júdá úlken eken. Hátteki, ol jerde Anaq áwladınan shıqqan dáw adamlardı da kórdik. 30Amalek xalqı[†] Negebte, xet, ebus hám amor xalıqları tawlı úlkede, qanan xalqı[†] teńizdiń boyında hám Iordan dáryasınıń jaǵasında jasaydı eken[+].

31Kaleb Muwsanıń aldında xalıqtı tınıshlandırıp:

– Ol jerge barıp, eldi qolǵa kirgizeyik. Álbette, buǵan jeterli kúshimiz bar, – dedi[+].

32Degen menen, onıń menen birge barǵan adamlar:

– Bul xalıqqa qarsı gúrese almaymız, olar bizlerden góre kúshlirek, – dedi[+]. 33Olar ózleri kózden ótkerip kelgen el haqqında izraillılardıń arasında mınaday jaman mısh-mıshlar tarqatıp júrdi:

– Bizler kózden ótkerip kelgen el, ishine mákan basatuǵınlardı jep pitiretuǵın el eken. Sol elde jasap atırǵan hár bir adam boyshań hám iri[+]. 34Dáwlerdi, dáwlerdiń áwladınan bolǵan anaqlardı kórdik. Olardıń qasında ózlerimizdi shegirtke sıyaqlı sezdik, olarǵa da sonday bolıp kórindik[+].

#### 14


Xalıqtıń kóterilis qılıwı

1[•]Sol túni pútkil jámiyet qattı dawıslap, dad salıp jıladı. 2Pútkil Izrail[†] xalqı Muwsa menen Xaronǵa narazı bolıp, bılay dep tońqılday basladı: «Bunnan góre, Mısırda[†] yamasa usı shólde ólip ketkenimiz jaqsı edi![+] 3Jaratqan Iye[†] ne ushın bizlerdi usı elge alıp keldi? Bizlerdi qılıshtan ótkiziw ushın ba? Bala-shaǵalarımız tutqın boladı. Bunıń ornına Mısırǵa qaytıp ketkenimiz bizler ushın jaqsıraq emes pe?»

4Sonnan keyin, olar bir-birine: «Ózlerimizge bir basshı saylap alıp, Mısırǵa qaytayıq», – desti[+].

5Sonda Muwsa menen Xaron Izrail jámiyetiniń aldında et betinen jerge jıǵıldı[+]. 6Eldi aralap qaytqanlardan Nun ulı Eshua menen Efunne ulı Kaleb qayǵırıp kiyimlerin jırttı da,[+] 7pútkil Izrail jámiyetine bılay dedi:

– Bizler kórip kelgen el – júdá jaqsı jer. 8Eger Jaratqan Iyeniń[†] bizlerge miyrimi tússe, Ol bizlerdi sút hám pal aǵıp turǵan sol jerge alıp baradı hám onı bizlerge beredi. 9Tek ǵana Jaratqan Iyege qarsı shıqpańlar! Ol jerde jasap atırǵan xalıqtan qorqpańlar! Olar bizlerge ańsat ǵana olja boladı. Qorǵawshıları olardı taslap ketti, al Jaratqan Iye bizler menen birge. Olardan qorqpańlar![+]

10Degen menen, pútkil jámiyet olardı tas boran qılıwdı niyet qıldı. Sonda Jaratqan Iyeniń saltanatı Ushırasıw shatırında[†] pútkil Izrail xalqına kórindi[+].


Muwsanıń xalıq ushın duwa etiwi

11Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

– Qashanǵa deyin bul xalıq Maǵan húrmetsizlik qıladı? Olardıń arasında qanshelli káramat kórsetkenime qaramay, qashanǵa deyin Maǵan isenbey júredi? 12Men olardı illet penen jazalayman, miyrastan mahrum qılaman. Al sennen olardan ullıraq hám kúshlirek bir xalıq dóretemen[+].

13Biraq Muwsa Jaratqan Iyege bılay dedi:

– Onda mısırlılar bul haqqında esitedi. Bul xalıqtı Óz kúshiń menen olardıń arasınan alıp shıqqan ediń. 14Olar Qanan[†] jerinde jasaytuǵın xalıqqa bul haqqında aytadı. Jaratqan Iye, bul xalıqtıń arasında bolıp, olar menen júzbe-júz kóriskenińnen xabarı bar. Seniń bultıń olardıń ústinde hámme waqıt turǵanın, kúndiz minara sıyaqlı bult ishinde, túnde minara sıyaqlı ot ishinde olarǵa jol kórsetkenińdi biledi[+]. 15-16Eger bul xalıqtı bir adam sıyaqlı etip óltirseń, Sen haqqında esitken xalıqlar: «Jaratqan Iye ant ishken bul jerge Óz xalqın alıp kele almaǵanı ushın, olardı shólde qırıp jiberdi», – dep aytadı[+].

17Endi Óz kúshińdi kórset, o, Iyem! Sen Óziń bılay dep aytqan ediń:[+] 18«Jaratqan Iye bolǵan Men sabır-taqatlıman, súyispenshiligim ullı, ayıp hám jınayattı keshiremen. Biraq ayıplını jazasız qaldırmayman, ákesiniń islegen ayıbınıń jazasın úshinshi hám tórtinshi áwladlarınan talap qılaman». 19Mısırdan shıqqannan baslap, búgingi kúnge deyin bul xalıqtı keshirip keldiń. Endi Ózińniń ullı súyispenshiligińe say olardıń ayıpların keshire gór.

20[•]Jaratqan Iye oǵan bılay dep juwap berdi:

– Seniń tilegińe bola olardı keshiremen. 21Degen menen, máńgi bar bolǵan Men jer júzin toltırıp turǵan ullılıǵım menen ant ishemen:[+] 22ullılıǵımdı, Mısırda hám shólde kórsetken káramatlarımdı kórse de, Meni on márte sınaǵan, sózime qulaq aspaǵan bul adamlardıń hesh biri 23Men ata-babalarına beremen dep ant ishken jerdi kórmeydi. Maǵan húrmetsizlik qılǵanlardıń hesh biri ol jerdi kórmeydi[+].

24Biraq qulım Kaleb basqalarǵa uqsamaydı, ol pútkil júregi menen Maǵan erdi. Sonıń ushın, Men onı ózi aralap, kózden ótkerip qaytqan elge alıp baraman. Onıń áwladı sol jerdi iyelep aladı[+]. 25Amalek penen qanan xalıqları[†] usı oypatlıqlarda jasaydı. Sonıń ushın, sizler erteń artıńızǵa qaytıp, Qızıl teńizge qaray júrińler, shólge barıńlar.


Izraillılardıń narazılıǵı ushın jazalanıwı

26Jaratqan Iye Muwsa menen Xaronǵa bılay dedi:

27– Mına jawız jámiyet qashanǵa deyin Maǵan narazı bolıp, tońqıldaydı? Maǵan qarsı sóylegen Izrail xalqınıń nalıwın esittim. 28Olarǵa Meniń mına sózlerimdi jetkiz: «Tiriligim haqı ant ishemen: aytqan sózlerińizdi sózsiz ózlerińizdiń basıńızǵa salaman. 29Óliklerińiz usı shólde qaladı. Maǵan narazı bolıp, tońqıldaǵanlardıń hámmesi – esaptan ótken jigirma hám onnan joqarı jastaǵılar usı shólde óledi[+]. 30Sizlerdi qonıslandıraman dep ant ishken elge Efunne ulı Kaleb penen Nun ulı Eshuadan basqa hesh kim kirmeydi[+]. 31Biraq sizlerdiń tutqın boladı, dep aytqan balalarıńızdı sol jerge kirgizemen. Sizler bas tartqan sol eldi balalarıńız kóretuǵın boladı. 32Sizlerdiń óliklerińiz bolsa usı shólde qalıp ketedi. 33Hámmeńiz ólip ketemen degenshe, balalarıńız shólde qırıq jıl shopanlıq qıladı hám sizlerdiń opasızlıǵıńız sebepli, olar azap shegedi[+]. 34Sizler eldi qırıq kún dawamında aralap shıqqan edińler. Endi hár bir kún ushın bir jıldan qırıq jıl ayıbıńızdıń jazasın tartasızlar. Sonda Meniń sizlerden júz burǵanımdı bilip alasızlar!»[+] 35Men, Jaratqan Iye aytqanımday, Maǵan qarsı jıynalǵan bul jawız jámiyetke bulardı sózsiz isleymen. Olar usı shólde qırılıp, ólip ketedi.

36Muwsanıń eldi kózden ótkerip qaytıwǵa jibergen adamları qaytıp kelip, el haqqında jaman xabar tarqatıwı pútkil jámiyettiń Jaratqan Iyege narazı bolıwına sebep bolǵan edi. 37Sol el haqqında jaman xabar taratqan bul adamlar Jaratqan Iyeniń aldında oba keselligine shalınıp qaytıs boldı. 38Eldi aralaw ushın ketken jansızlardan tek ǵana Nun ulı Eshua menen Efunne ulı Kaleb tiri qaldı[+].


Izraillılardıń Qanandı basıp alıwǵa urınıwı

39[•]Muwsa Jaratqan Iyeniń sózlerin pútkil Izrail xalqına aytqanda, xalıq tereń qayǵıǵa battı. 40Erteńine azanda olar tawlı úlkeniń joqarısına shıǵıp baratırıp, bılay dedi:

– Awa, bizler gúna[†] islegenimizdi moyınlaymız. Mine, endi Jaratqan Iyeniń wáde qılǵan jerine barıwǵa tayarmız.

41Degen menen, Muwsa:

– Ne ushın Jaratqan Iyeniń buyrıǵına jáne qarsı shıǵıp atırsızlar? Bunıń menen hesh nársege erise almaysızlar. 42Sawashqa shıqpańlar, óytkeni Jaratqan Iye sizler menen birge emes. Dushpanlarıńızdıń aldında jeńiliske ushıraysızlar. 43Amalek hám qanan xalıqları ol jerde sizlerge qarsılıq kórsetedi hám sizlerdi qılısh júzinen ótkeredi. Óytkeni Jaratqan Iyeniń izinen júriwden bas tarttıńlar. Jaratqan Iye de sizler menen birge bolmaydı[+].

44Solay bolsa da, izraillılar ózleriniń aytqanınan qalmay, tawlı úlkeniń joqarısına shıqtı. Jaratqan Iyeniń Kelisim sandıǵı[†] menen Muwsa ordada qaldı. 45Tawlı úlkede jasaytuǵın amalek penen qanan xalıqları olarǵa qarsı hújim qıldı hám olardı Xorma qalasına deyin qıyratıp, tas-talqan qıldı[+].

#### 15


Qurbanlıqlarǵa baylanıslı nızamlar

1Jaratqan Iye[†] Muwsaǵa bılay dedi:

2– Izrail[†] xalqına bılay dep ayt: «Mákan etiwińiz ushın sizlerge beretuǵın elge kirgenińizde, 3jandırılatuǵın qurbanlıq,[†] wáde boyınsha beriletuǵın qurbanlıq, ıqtıyarlı qurbanlıq yamasa bayramlarda usınılatuǵın qurbanlıq etip iri hám mayda maldan Jaratqan Iyege[†] usınıńlar. Bular – Jaratqan Iyege xosh iyisli sıy boladı[+]. 4Qurbanlıq usınatuǵın adam Jaratqan Iyege ǵálle sadaqası[†] ushın tórtten bir hin[*] záytún[†] mayı menen aralastırılǵan onnan bir efa sapalı un da alıp kelsin. 5Jáne de, jandırılatuǵın qurbanlıq yamasa basqa qurbanlıq penen birge hár bir toqlıǵa ishimlik sadaqası etip tórtten bir hin sharap ta usınıwı tiyis.

6Eger qoshqardı qurbanlıq etip berseńiz, ǵálle sadaqası ushın úshten bir hin záytún mayı aralastırılǵan onnan eki efa sapalı un 7hám ishimlik sadaqası ushın úshten bir hin sharap usınıń. Bular – Jaratqan Iyege xosh iyisli sıy boladı.

8Jaratqan Iyege jandırılatuǵın qurbanlıq, wáde boyınsha beriletuǵın qurbanlıq yamasa tatıwlıq qurbanlıǵı ushın bir buǵa alıp kelgenińizde,[+] 9buǵa menen birge ǵálle sadaqası ushın yarım hin záytún mayı aralastırılǵan onnan úsh efa sapalı un usınıń. 10Sonıń menen birge, ishimlik sadaqası ushın yarım hin sharap usınıń. Bular Jaratqan Iyege xosh iyisli sıy boladı[+].

11Solay etip buǵa, qoshqar, ılaq yamasa toqlı qurbanlıq qılınǵanda, usı sadaqalar menen qosa usınılsın. 12Qansha haywan qurbanlıq qılmaqshı bolsańız da, olardıń hár biri ushın belgilengen muǵdarda ǵálle hám ishimlik sadaqaların qosıp usınıwıńız tiyis. 13Izraillı bolǵan hár bir adam Jaratqan Iyege xosh iyisli sıy etip, qurbanlıq alıp kelgende, ol usı aytılǵanlarǵa ámel qılıwı tiyis. 14Eger sizlerdiń arańızda waqtınsha jasap atırǵan kelgindi yamasa uzaq waqıt jasap atırǵan jat jerli adam Jaratqan Iyege xosh iyisli sıy qılıp, bir qurbanlıq alıp kelse, ol da usı qaǵıydalarǵa ámel qılıwı tiyis. 15-16Sizler ushın da, arańızda jasap atırǵan kelgindi adam ushın da jámiyet anıq usı qaǵıydalardı qollansın. Bul keleshek áwladlarıńız ushın da máńgi qaǵıyda bolsın. Jaratqan Iyeniń aldında sizler de, sizlerdiń arańızda jasap atırǵan kelgindi de birdey»[+].

17Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

18– Izrail xalqına bılay dep ayt: «Sizlerdi alıp baratırǵan elge kirgenińizden keyin, 19sol eldiń nanınan jegenińizde, nannıń bir bólegin ajıratıp, Maǵan usınıń[+]. 20Qırmanıńızdıń birinshi óniminen ajıratılǵan sadaqa sıyaqlı qamırıńızdıń birinshi zuwalasınan jabılǵan shórekti ajıratıp usınıń. 21Qamırıńızdıń birinshi zuwalasınan jabılǵan bul sadaqanı áwladlar dawamında Jaratqan Iyege usınıń».


Gúna ushın qurbanlıq

22-23«Eger birińiz bilmesten gúna[†] islep, Jaratqan Iyeniń men arqalı bergen buyrıqlarınıń birine – Jaratqan Iyeniń buyrıq bergen kúninen baslap, áwladlar boyı ámel qılmasańız[+] 24hám jámiyet bul qátege bilmesten jol qoyǵan bolsa, pútkil jámiyet Jaratqan Iyege xosh iyisli sıy usınıw ushın, bir buǵanı jandırılatuǵın qurbanlıq etip bersin. Olar buǵa menen birge belgilengen muǵdarda ǵálle hám ishimlik sadaqasın bersin. Sonıń menen birge, gúna qurbanlıǵı ushın bir teke alıp kelsin[+]. 25Solay etip, ruwxaniy[†] pútkil Izrail jámiyetiniń gúnası ushın páklew rásimin ótkeredi hám olardıń gúnası keshiriledi. Sebebi olar bilmesten gúna islegen edi hám bul ushın Jaratqan Iyege jandırılatuǵın qurbanlıq hám gúna qurbanlıqların usınǵan boladı. 26Pútkil Izrail jámiyeti de, arańızda jasap atırǵan kelgindi de keshiriledi. Óytkeni xalıq bilmesten usı gúnanı isledi.

27Eger bir adam bilmesten gúna islep qoysa, ol gúna qurbanlıǵı ushın bir jasar eshki alıp kelsin[+]. 28Ruwxaniy Jaratqan Iyeniń aldında sol adamnıń pákleniwi ushın gúnanıń qunın tólew rásimin ótkersin. Bul rásim ótkerilgende, sol adamnıń gúnası keshiriledi. 29Bilmesten gúna islep qoyǵan izraillı ushın da, arańızda jasap atırǵan kelgindi ushın da usı nızamdı qollanıwıńız tiyis[+].

30Izraillı yamasa kelgindi bir adam bilip turıp gúna islese, Jaratqan Iyege til tiygizgen boladı. Bunday adam Izrail xalqınıń arasınan joq qılınsın[+]. 31Ol Jaratqan Iyeniń sózlerin pisent etpey, buyrıqlarına qarsı shıqqanı ushın, ol adam xalqınıń arasınan sózsiz joq qılınsın. Onıń gúnası óz moynında qaladı».


Shabbat kúnine ámel qılmaǵan adam óltiriledi

32Bir kúni izraillılar shólde júrgen waqıtta bir adam dem alıs kúni bolǵan Shabbat kúni[†] otın jıynap júrgen jerinen uslap alındı[+]. 33Otın jıynap júrgen adamdı uslap alǵan adamlar onı Muwsa menen Xaronnıń hám pútkil jámiyettiń aldına alıp keldi. 34Sol adamǵa qanday shara qollanılıwı kerekligi anıq bolmaǵanlıqtan, onı qamap qoydı[+]. 35Sonnan keyin, Jaratqan Iye Muwsaǵa:

– Ol adam sózsiz óltirilsin. Pútkil jámiyet onı ordanıń sırtına alıp shıǵıp, tas boran qılsın, – dedi[+]. 36Solay etip, Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa buyırǵanınday, jámiyet sol adamdı ordanıń sırtına alıp shıǵıp, tas boran qılıp óltirdi.


Shashaqlar tuwrısında qaǵıyda

37Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

38– Izrail xalqına bılay dep ayt: «Áwladlarıńız dawamında kiyimińizdiń eteklerine shashaq tiktirip qoyıń. Hár bir shashaqqa qızǵısh kók jip qosıp islensin[+]. 39Usı shashaqlar sizlerge Meniń, yaǵnıy Jaratqan Iyeniń buyrıqların esletip turadı. Solay etip, bulardı kórgenińizde, buyrıqlarıma ámel qılıp, júregińizdiń hám kózińizdiń qálewlerine erip ketpey, opasızlıq qılmaysızlar. 40Sonda sizler pútkil buyrıqlarımdı yadıńızda tutıp, Qudayıńız ushın muxaddes[†] bolasızlar[+]. 41Men Qudayıńız bolıw ushın sizlerdi Mısırdan[†] alıp shıqqan Qudayıńız Jaratqan Iyemen. Men – Qudayıńız Jaratqan Iyemen»[+].

#### 16


Qorax, Datan hám Abiramnıń kóterilisi

1-2[•]Lebiy urıwınıń Qohat tiyresinen bolǵan Ishar ulı Qorax, Ruben urıwınan Eliabtıń ulları Datan menen Abiram hám Pelet ulı On birigip, Muwsaǵa qarsı kóterilis qıldı. Jámiyet saylaǵan Izrail[†] xalqınıń abıraylı eki júz eliw basshısı da olarǵa qosıldı[+]. 3Olar birgelikte Muwsa menen Xaronnıń aldına barıp:

– Sizler júdá háddińizden asıp kettińiz! Hámmemiz Jaratqan Iyeniń[†] muxaddes[†] jámiyetiniń aǵzaları emespiz be? Ol hámmemizdiń aramızda jasaydı. Solay eken, sizler ne ushın ózlerińizdi Jaratqan Iyeniń jámiyetinen ústem qoyasızlar? – dedi[+].

4Bunı esitken Muwsa Jaratqan Iyeniń aldında et betinen jerge jıǵıldı[+]. 5Keyin ol Qorax hám onıń sheriklerine bılay dedi:

– Azanda Jaratqan Iye[†] kimdi Ózine baǵıshlap alǵanın kórsetedi. Jaratqan Iye kimdi tańlaǵan bolsa, sol adamdı Óz dárgayına jaqınlastıradı[+]. 6Háy, Qorax, sen óz sherikleriń menen birge tútetki tútetiletuǵın ıdıslarıńızdı alıń. 7Erteń Jaratqan Iyeniń aldında ıdıslarıńızǵa ot salıp, ústine tútetkińizdi qoyıń. Sonda Jaratqan Iye kimdi tańlasa, sol adamdı Ózine baǵıshlap alǵanı. Háy, lebiyliler,[†] sizler háddińizden asıp kettińiz![+]

8Muwsa Qoraxqa aytıp atırǵan sózin bılay dep dawam etti:

– Háy, lebiyliler, maǵan qulaq salıń! 9Izraildıń Qudayı sizlerdi Izrail xalqı arasınan ayırıp alıp, Jaratqan Iyeniń Muxaddes shatırındaǵı[†] xızmetti orınlawıńız ushın, Ózine jaqınlastırdı. Jáne de, jámiyettiń aldında turıp, olarǵa xızmet etiwińiz ushın sizlerdi tańlap aldı, bulardıń barlıǵı sizlerge azlıq qıldı ma[+]? 10Qorax, Jaratqan Iye seni hám pútkil lebiyli tuwısqanlarıńdı Ózine jaqınlastırǵan bolsa, bul jetpegendey, endi sizler ruwxaniylikti[†] de qálep atırsızlar ma? 11Háy, Qorax, seniń hám sheriklerińniń bunday etip jıynalıwı Xaronǵa emes, al Jaratqan Iyege qarsı shıǵıwıńızdı bildiredi[+].

12Sonnan keyin, Muwsa Eliabtıń ulları Datan menen Abiramdı shaqırttı. Biraq olar:

– Barmaymız. 13Sen bizlerdi shólde óltiriw ushın sút hám pal aǵıp turǵan elden alıp shıqtıń. Bul jetpegendey, bizlerdiń ústimizden biylik qılmaqshısań ba[+]? 14Sen bizlerdi sút hám pal aǵıp turǵan jerge ákelmediń, bizlerge múlik etip atız hám júzim baǵların da bermediń. Bizlerdiń kózimizdi baylamaqshımısań? Yaq, seniń aldıńa barmaymız, – dedi.

15Muwsa qattı ashıwlanıp, Jaratqan Iyege:

– Olardıń sadaqaların[†] qabıl etpe. Men olardan bir eshek te alǵan joqpan, olardıń hesh birine jamanlıq qılǵan joqpan, – dedi[+].

16Keyin Muwsa Qoraxqa:

– Erteń sen barlıq sherikleriń menen birge Jaratqan Iyeniń aldına kel. Xaron da usı jerde boladı. 17Hár birińiz bir tútetki tútetiletuǵın ıdıstan, barlıǵı bolıp eki júz eliw ıdıs alıp kelip, ishine xosh iyisli tútetki salıń. Sen de óz ıdısıńdı alıp kel, Xaron da ózinikin alıp keledi, – dedi.

18Solay etip, olardıń hár biri ishine ot hám tútetki salıp, óz ıdısların alıp keldi. Keyin olar Muwsa hám Xaron menen birge Ushırasıw shatırınıń[†] aldına kelip turdı. 19Qorax pútkil jámiyetti Muwsa menen Xaronnıń qasına, Ushırasıw shatırınıń aldına jıynaǵanda, Jaratqan Iyeniń saltanatı hámmege kórindi. 20Jaratqan Iye Muwsa menen Xaronǵa bılay dedi:

21– Mına jámiyettiń arasınan shetke shıǵıń, Men olardı kózdi ashıp-jumǵansha joq qılıp jiberemen[+].

22Muwsa menen Xaron et betinen jerge jıǵılıp:

– Quday[†], pútkil tiri jannıń Qudayı! Bir adam gúna[†] isledi dep, pútkil jámiyetke ǵázepleneseń be? – dedi[+].

23Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

24– Jámiyetke: «Qoraxtıń, Datannıń hám Abiramnıń shatırlarınan uzaqlasıń», – dep ayt.

25Muwsa Datan menen Abiramnıń qasına bardı. Izrail aqsaqalları da Muwsanıń izine erdi. 26Muwsa jámiyetke qarata:

– Bul jaman adamlardıń shatırlarınan uzaqlasıń! Olardıń hesh bir zatına qol tiygizbeń. Bolmasa, olardıń gúnası sebepli, sizler de joq bolasızlar, – dedi[+]. 27Solay etip, jámiyet Qorax, Datan hám Abiramnıń shatırlarınan uzaqlasıp turdı. Datan menen Abiram hayalları hám balaları menen birge sırtqa shıǵıp, shatırlarınıń aldında turǵan edi.

28Sonda Muwsa bılay dedi:

– Bulardıń barlıǵın islewim ushın Jaratqan Iyeniń meni jibergenin, men ózligimnen bir nárse de islemegenimdi mınadan bilip alasızlar: 29eger de bul adamlar óz ájeli menen, hámme adamlardıń basına túsetuǵın ólim menen ólse, onda bilip qoyıń, Jaratqan Iye meni jibermegen boladı[+]. 30Biraq Jaratqan Iye ádetten tıs bir nárse islese, jer jarılıp, olardı hám olarǵa tiyisli hár bir zattı jutsa hám olar óliler mákanına[†] tiriley kirip ketse, onda bul adamlardıń Jaratqan Iyege húrmetsizlik qılǵanın bilip alasızlar[+].

31Muwsa usı sózlerin aytıp bolar-bolmastan, Datan hám Abiramnıń ayaq astındaǵı jer jarılıp ketti. 32Jer jarılıp, olardı, olardıń shańaraqların, Qoraxtıń sherikleri menen mal-múliklerin jutıp jiberdi. 33Solay etip, olar bar mal-múlki menen birge tiriley óliler mákanına kirip ketti. Jer jawılıp, olardıń ústin qaplap tasladı hám olar jámiyettiń arasınan joq qılındı[+]. 34Olardıń baqırısqan dawısların esitken átiraptaǵı izraillılar: «Jer bizlerdi de jutıp jibermesin!» – dep ján-jaqqa qashıp ketti.

35Sol waqıtta Jaratqan Iyeniń jibergen otı xosh iyisli zatlardı tútetip turǵan eki júz eliw adamdı jaǵıp, joq qılıp jiberdi[+].


Tútetki tútetiletuǵın ıdıslar

36Jaratqan Iye Muwsaǵa jáne bılay dedi:

37– Xaronnıń ulı ruwxaniy Elazarǵa tútetki tútetiletuǵın ıdıslardı kúldiń ishinen alıp shıǵıwın hám ishindegi shoqlardı ordanıń bir shetine tógiwin ayt. Sebebi tútetki ıdıslar muxaddes. 38Islegen gúnaları ushın óltirilgen bul adamlardıń tútetki ıdısların shókkishlep jalpaytıń da, qurbanlıq[†] orındı usılar menen qaplań. Ídıslar Jaratqan Iyege usınılǵanı ushın muxaddes. Bular izraillılar ushın eskertetuǵın bir belgi bolsın.

39Solay etip, ruwxaniy Elazar janıp ólgen adamlardıń alıp kelgen tútetki tútetiletuǵın qola ıdısların jıynap aldı. Olar ıdıslardı qurbanlıq orındı qaplaw ushın shókkishlep jalpaytıp shıqtı. 40Bul izraillılarǵa Xaronnıń áwladınan basqa hesh kimniń Jaratqan Iyeniń aldına shıǵıp, xosh iyisli tútetki tútetiwge bolmaytuǵının, bolmasa sonday islegen adam Qorax penen onıń sherikleri sıyaqlı bolatuǵının eskertip turatuǵın edi. Solay etip, Jaratqan Iyeniń Muwsa arqalı aytqanınday etip islendi[+].


Izraillılardıń kóterilisi hám jazalanıwı

41Erteńine pútkil Izrail jámiyeti Muwsa menen Xaronǵa narazı bolıp: «Jaratqan Iyeniń xalqın sizler óltirdińler», – dep tońqılday basladı.

42Izrail jámiyeti Muwsa menen Xaronǵa qarsı jıynalıp, Ushırasıw shatırına qaray tuwrı burılıp qaraǵanda, shatırdı bult qapladı hám Jaratqan Iyeniń saltanatı kórindi. 43Sonda Muwsa menen Xaron Ushırasıw shatırınıń aldına keldi. 44Jaratqan Iye Muwsaǵa:

45– Bul jámiyettiń arasınan shetke shıǵıń hám Men olardı kózdi ashıp-jumǵansha joq qılıp jiberemen, – dedi. Sonda Muwsa menen Xaron et betinen jerge jıǵıldı[+].

46Sonnan keyin, Muwsa Xaronǵa:

– Tútetki ıdısın alıp, ishine qurbanlıq orınnan shoq sal, ottıń ústine xosh iyisli tútetki qoy. Qunın ótew ushın dárhal jámiyetke bar. Sebebi Jaratqan Iye ǵázebin shashıp atır. Al xalıqqa óltiretuǵın oba tarqalıp basladı, – dedi[+].

47Xaron Muwsanıń aytqanların orınlap, tútetki ıdısın aldı da, jámiyettiń ortasına juwırıp bardı. Xalıqtıń arasında nabıt qılatuǵın kesellik baslanǵan edi. Xaron xosh iyisli tútetki usınıp, jámiyettiń qunın ótedi. 48Ol tiriler menen ólilerdiń arasında turǵanda, nabıt qılatuǵın kesellik toqtadı[+]. 49Al Qorax sebepli ólgenlerden tısqarı, nabıt qılatuǵın kesellikten ólgenlerdiń sanı on tórt mıń jeti júz adam boldı. 50Nabıt qılatuǵın kesellik toqtaǵannan keyin, Xaron Ushırasıw shatırınıń aldında turǵan Muwsanıń janına qayttı.

#### 17


Xaronnıń tayaǵı

1Jaratqan Iye[†] Muwsaǵa bılay dedi:

2– Izrail[†] xalqına hár bir urıw kósemi ushın bir danadan on eki tayaq alıp keliwdi buyır. Hár bir urıw basshısınıń atın óz tayaǵınıń ústine jaz. 3Lebiy urıwına tiyisli tayaqtıń ústine Xaronnıń atın jaz. Hár bir urıw basshısı ushın bir tayaqtan bolıwı tiyis. 4Tayaqlardı Ushırasıw shatırındaǵı[†] Men sizler menen ushırasatuǵın orınnıń, Kelisim sandıǵınıń[†] aldına qoy[+]. 5Men tańlap alatuǵın adamnıń tayaǵı bórtik shıǵaradı. Solay etip, Izrail xalqınıń sizlerge qarsı shıǵıp, narazı bolıp, tońqıldawlarına shek[†] qoyaman.

6Muwsa aytılǵanlardı Izrail xalqına jetkerdi. Xalıqtıń kósemleri hár bir urıw ushın bir danadan on eki tayaq alıp keldi. Xaronnıń tayaǵı da solardıń ishinde edi. 7Muwsa tayaqlardı buyrıqlar qoyılǵan shatırǵa, Jaratqan Iyeniń[†] aldına qoydı.

8Muwsa erteńine shatırǵa kirip qarasa, Lebiy urıwı ushın alıp kelingen Xaronnıń tayaǵı bórtik shıǵarıp ǵana qoymay, ol gúllep, badam jemisin de bergen eken[+]. 9Muwsa barlıq tayaqlardı Jaratqan Iyeniń aldınan alıp shıǵıp, Izrail xalqına kórsetti. Xalıq tayaqlardı qarastırıp, hár biri ózlerine tiyisli tayaqtı aldı.

10Jaratqan Iye Muwsaǵa:

– Kóterilisshilerge eskertiw bolıwı ushın, Xaronnıń tayaǵın Kelisim sandıǵınıń aldına qaytadan aparıp qoy. Usılayınsha, sen kóterilislerin toqtatıp, olardıń ólip ketiwine jol qoymaysań, – dedi. 11Muwsa Jaratqan Iyeniń buyırǵanınday etip orınladı.

12Izraillılar Muwsaǵa:

– Ólip ketemiz! Qırılıp ketemiz! Hámmemiz qırılıp ketemiz! 13Jaratqan Iyeniń Muxaddes shatırına[†] jaqınlasqan hár bir adam óledi. Endi hámmemiz qırılıp ketemiz be? – dedi.

#### 18


Ruwxaniyler menen lebiylilerdiń wazıypası

1Jaratqan Iye[†] Xaronǵa bılay dedi:

– Sen, ullarıń hám pútkil Lebiy urıwı Muxaddes[†] mákanǵa qarsı islengen gúnaǵa juwapker bolasızlar. Al ruwxaniylik[†] xızmetińizge baylanıslı gúna[†] ushın tek ǵana sen hám ullarıń juwapker bolasızlar[+]. 2Sen hám ullarıń buyrıqlar qoyılǵan shatırdıń aldında xızmet etkenińizde, babańız Lebiydiń áwladınan bolǵan tuwısqanlarıńız da sizlerge járdem beretuǵın bolsın[+]. 3Olar seniń juwapkershiligiń astında Muxaddes shatırǵa[†] tiyisli xızmetlerdi orınlasın. Biraq olar muxaddes jerdiń buyımlarına yamasa qurbanlıq[†] orınǵa jaqınlamasın, bolmasa olar da, sizler de ólip qalasızlar. 4Olar seniń menen birge Ushırasıw shatırına[†] baylanıslı barlıq wazıypalardı orınlasın. Lebiylilerden[†] basqa hesh bir adam sizler menen birge xızmet qılmasın.

5Endigiden bılay, Izrail[†] xalqına qáhárlenbewim ushın, Muxaddes jerde hám qurbanlıq orında tek ǵana sizler xızmet qılasızlar[+]. 6Men izraillılar arasınan lebiyli tuwısqanlarıńızdı sizlerge járdemshi qılıp, tańlap aldım. Ushırasıw shatırına baylanıslı xızmetti orınlawı ushın, olar Maǵan baǵıshlanǵan. 7Degen menen, qurbanlıq orındaǵı hám perdeniń artındaǵı Eń muxaddes bólmege[†] baylanıslı ruwxaniylik xızmetti tek ǵana sen óz ullarıń menen orınlaysań. Ruwxaniylik xızmetti saǵan sıy qılıp berdim. Sennen basqa kim de kim ol jerge jaqınlasa, ol óltirilsin[+].


Ruwxaniylerdiń payı

8Jaratqan Iye Xaron menen bolǵan sáwbetin bılay dep dawam etti:

– Izrail xalqınıń Maǵan ajıratqan muxaddes sıyların baqlawdı saǵan tapsırdım. Bulardı sizlerdiń ruwxaniylik xızmetińiz ushın saǵan hám ullarıńa máńgige pay qılıp berdim[+]. 9Qurbanlıq orında Maǵan usınılǵan eń muxaddes sadaqalar,[†] yaǵnıy ǵálle sadaqasınıń, gúna hám ayıp qurbanlıqlarınıń jandırılmaytuǵın bólekleri, saǵan hám seniń ullarıńa tiyisli boladı. 10Bulardı eń muxaddes zat sıpatında jewińiz tiyis, sebebi bular júdá muxaddes. Bul sadaqa hám qurbanlıqlardan tek ǵana erkek adamlardıń jewine boladı.

11Jáne de, mınalar da saǵan tiyisli boladı: izraillılardıń alıp kelgen joqarı kóterip usınatuǵın sıylarınan ajıratqan bóleklerin saǵan hám seniń ul-qızlarıńa máńgige pay qılıp berdim. Shańaraǵıńdaǵı hár bir pák adam bulardan jewine boladı[+].

12Olardıń Maǵan, Jaratqan Iyege[†] alıp kelgen dáslepki ónimlerin – záytún[†] mayınıń, taza sharaptıń hám ǵálleniń eń sapalı bólegin sizlerge berdim[+]. 13Elde jetistirilgen dáslepki zúráátlerden Maǵan, Jaratqan Iyege alıp kelingenlerdiń hámmesi sizlerge tiyisli. Shańaraǵıńdaǵı hár bir pák bolǵan adam olardan jewine boladı[+].

14Izrailda Jaratqan Iyege tolıǵı menen baǵıshlanǵan hár bir zat sizlerdiki boladı[+]. 15Izrail xalqınıń Maǵan alıp kelgen adamlardıń da, mallardıń da qarınnan birinshi shıqqanlardıń hámmesi sizlerdiki boladı. Biraq adamlardıń hám haram esaplanǵan haywanlardıń birinshi tuwılǵan balası ushın qun alıwıń kerek[+]. 16Birinshi tuwılǵan ul bir aylıq bolǵanda, onıń qunı ushın bes shekel alasań. Hár bir shekel Muxaddes orın ólshemi menen jigirma geradan bolsın[+].

17Biraq sıyırdıń, qoydıń hám eshkiniń birinshi tuwılǵan tóli ushın qun almaysań. Olar Men ushın arnalǵan. Olardıń qanların qurbanlıq orınǵa serpip, mayların Jaratqan Iyege xosh iyisli sıy qılıp, tútetip jandırıp jibereseń[+]. 18Bulardıń joqarı kóterip usınılǵan tósi hám oń sanı seniki bolǵanı sıyaqlı, góshi de seniki boladı[+]. 19Izraillılardıń Maǵan ajıratıp usınǵan muxaddes sıylarınıń barlıǵın saǵan hám ul-qızlarıńa máńgige pay etip beremen. Bul sen hám seniń áwladıń ushın berilgen Meniń máńgi buzılmas kelisimim[†] boladı[+].

20Keyin Jaratqan Iye Xaronǵa jáne bılay dedi:

– Xalıqtıń arasında sizlerdiń úles jerińiz bolmaydı, olardıń arasında hesh qanday payıńız bolmaydı. Sizlerdiń izraillılar arasındaǵı payıńız hám úlesińiz Men bolaman[+].


Lebiylilerdiń payı

21Lebiylilerdiń Ushırasıw shatırındaǵı jumısı ushın, Izrailda jıynalatuǵın barlıq onnan birlerdi olarǵa pay qılıp beremen[+]. 22Bunnan bılay izraillılar Ushırasıw shatırına jaqın kelmesin. Bolmasa, olar sol gúnanıń jazasın tartıp óledi. 23Ushırasıw shatırına tiyisli jumıstı lebiyliler isleydi, shatırǵa qarsı islengen hár qanday ayıpqa olar juwapker boladı. Bul keleshek áwladlarıńız boyınsha máńgi qaǵıyda bolsın. Izraillılardıń arasında lebiylilerdiń jer úlesi bolmaydı. 24Bunıń ornına Men lebiylilerge izraillılardıń Maǵan, Jaratqan Iyege ajıratıp bergen onnan birlerin úles qılıp beremen. Sonıń ushın, Men: «Izraillılardıń arasında lebiylilerdiń úles jeri bolmaydı», – dep aytqan edim.


Lebiylilerdiń onnan birleri

25Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

26– Lebiylilerge mınanı ayt: «Men úles qılıp sizlerge bergen úsirlerdi izraillılardan alǵanıńızda, alǵan úsirlerdiń onnan birin shıǵarıp, Maǵan, Jaratqan Iyege sıy qılıp beriń[+]. 27Men sizlerdiń bul sıyıńızdı qırmannan ákelingen ǵálle hám júzim sıǵatuǵın shuqırdan ákelingen sharap sıpatında qabıllayman. 28Usılay etip, sizler izraillılardan alǵan barlıq úsirlerden onnan birin shıǵarıp, Jaratqan Iyege sıy qılıp beresizler. Usı sıydı ruwxaniy Xaronǵa ákelip beriń. 29Sizlerge berilgen barlıq sıylardıń eń jaqsısın, eń muxaddesin ajıratıp, Jaratqan Iyege berińler».

30Lebiylilerge jáne bılay dep ayt: «Sıylardıń eń jaqsısın Jaratqan Iyege ajıratqanıńızdan keyin, qalǵanı óz qırmanıńızdan bolǵan ónim yamasa iskenjeden alınǵan sharap sıpatında ózlerińizge qaladı. 31Bunı sizler shańaraǵıńız benen qálegen jerde jewińizge boladı. Sebebi bul – sizlerdiń Ushırasıw shatırında islegen xızmetińiz ushın berilgen tólem. 32Eger onnan birden eń jaqsısın Maǵan, Jaratqan Iyege ajıratıp usınsańız, ózlerińizge gúna júklemeysizler. Ólip qalmawıńız ushın, izraillılardıń usınǵan muxaddes sadaqaların haramlamańlar».

#### 19


Gúnadan pákleniw rásimi

1Jaratqan Iye[†] Muwsa menen Xaronǵa bılay dedi:

2– Jaratqan Iye buyırǵan nızamnıń talapları mınalar: izraillılarǵa[†] minsiz, kemshiligi joq hám hesh qanday moyıntırıq salınbaǵan qızıl jas sıyır alıp keliwin aytıń[+]. 3Sıyır ruwxaniy[†] Elazarǵa berilsin. Keyin onı ordanıń sırtına shıǵarıp, Elazardıń kóz aldında shalınsın. 4Ruwxaniy Elazar barmaǵın sıyırdıń qanına batırıp, onı Ushırasıw shatırınıń[†] aldınǵı tárepine jeti mártebe serpsin[+]. 5Sonnan keyin, Elazardıń kóz aldında sıyır, onıń terisi, góshi, qanı hám dárisi menen birge jandırıp jiberilsin[+]. 6Ruwxaniy kedr aǵashın, mayoran shóbin[*] hám qırmızı jipti alıp, olardı janıp atırǵan sıyırdıń ústine taslasın[+]. 7Keyin ruwxaniy kiyimlerin juwıp, ózi suwǵa juwınıp alsın. Sonnan keyin, ol ordaǵa kiriwine boladı. Biraq ol keshke deyin haram sanaladı[+]. 8Sıyırdı jaqqan adam da kiyimlerin juwıp, ózi juwınıp alsın. Ol da keshke deyin haram sanaladı.

9Sonnan keyin, pák sanalǵan bir adam sıyırdıń kúlin jıynap alıp, ordanıń sırtındaǵı taza bir jerge aparıp qoysın. Izrail jámiyeti bul kúldi pákleniw suwına qosıw ushın saqlap qoysın. Bul kúl adamlardıń gúnadan pákleniw rásimi ushın qollanıladı[+]. 10Sıyırdıń kúlin jıynaǵan adam kiyimlerin juwsın, ol keshke deyin haram sanaladı. Bul izraillılar ushın da, arańızda jasap atırǵan kelgindiler ushın da máńgi qaǵıyda bolsın[+].


Ólige bir jerin tiygizip alǵan adam tuwrısında

11Adamnıń óligine bir jerin tiygizip alǵan hár bir adam jeti kún haram sanaladı. 12Ol adam pákleniw suwı menen úshinshi hám jetinshi kúni ózin páklesin. Sonda ol pák boladı. Eger ol úshinshi hám jetinshi kúni ózin páklemese, onda ol pák sanalmaydı[+]. 13Adamnıń óligine bir jerin tiygizip, ózin páklemegen adam Jaratqan Iyeniń[†] Shatırın haramlaǵan boladı. Onday adam Izrail xalqınıń arasınan joq qılınsın. Onıń ústine pákleniw suwı serpilmegeni ushın, ol haram sanaladı, haramlılıǵı ózinde qaladı[+].

14Eger shatırdıń ishinde bir adam qaytıs bolsa, buǵan tiyisli qaǵıyda mınadan ibarat: sol waqıtta shatırda bolǵan hám shatırǵa kirgen hár bir adam jeti kún dawamında haram sanaladı. 15Shatırdıń ishinde qaqpaǵı jabılmay, awzı ashıq qalǵan hár bir ıdıs haram sanaladı[+].

16Dalada qılısh penen óltirilgen yamasa óz ájeli menen ólgen birewdiń óligine, súyegine yamasa qábirine bir jerin tiygizgen hár bir adam jeti kún dawamında haram sanaladı.

17Haram sanalǵan adam ushın bir ıdıstıń ishine jandırılǵan gúna[†] qurbanlıǵınıń kúlinen salıp, ústine aǵın suwdan quyıń. 18Pák sanalǵan bir adam mayoran shóbin alıp, suwǵa batırsın. Keyin onı shatırǵa, onıń ishindegi barlıq buyımlardıń hám hár bir adamnıń ústine sebelesin. Ólgen adamnıń súyegine, óltirilgen yamasa óz ájeli menen ólgen adamǵa yamasa qábirge bir jerin tiygizgen adamnıń ústine de sol suwdan sebelensin[+]. 19Pák sanalǵan adam úshinshi hám jetinshi kúni haram sanalǵan adamnıń ústine suwdan sewip, onı jetinshi kúni páklesin. Páklengen adam kiyimlerin suwǵa juwıp, ózi de juwınsın, sonda ol keshte pák sanaladı[+]. 20Eger haram sanalǵan adam ózin páklemese, ol jámiyettiń arasınan joq qılınsın. Óytkeni ol Jaratqan Iyeniń Muxaddes[†] mákanın haramlaǵan boladı. Pákleniw suwı onıń ústine serpilmegeni ushın, ol adam haram sanaladı[+]. 21Bul xalıq ushın máńgi qaǵıyda bolsın. Pákleniw suwın serpken adam da kiyimlerin juwsın. Pákleniw suwın uslaǵan adam keshke deyin haram sanaladı. 22Haram adam jantasqan hár bir nárse haram sanaladı. Sol haramlanǵan zatqa jantasqan adam da keshke deyin haram sanaladı[+].

#### 20


Jartastan aqqan suw

1Birinshi ayda Izrail[†] xalqınıń pútkil jámiyeti Zin shóline jetip barıp, Qadeshke ornalastı. Máriyam sol jerde qaytıs bolıp, jerlendi[+].

2Ol jerde xalıq ushın ishetuǵın suw joq edi. Sol sebepli olar Muwsa menen Xaronǵa qarsı jıynalıp,[+] 3Muwsaǵa bılay dep urıstı:

– Tuwısqanlarımız Jaratqan Iyeniń[†] aldında ólgen waqıtta, bizler de olar menen birge ólip ketkenimiz jaqsı edi![+] 4Jaratqan Iyeniń jámiyetin bul shólge ne ushın alıp keldiń? Bizler mallarımız benen birge óliwimiz ushın ba? 5Ne ushın bizlerdi usı jaman jerge alıp keliw ushın Mısırdan[†] alıp shıqtıń? Bul jerdiń egisligi de, ánjiri de, júzimi de, anarı da joq. Hátteki, ishetuǵın suwı da joq!

6Muwsa menen Xaron jámiyettiń aldınan ketip, Ushırasıw shatırınıń[†] aldına bardı da, ol jerde et betinen jerge jıǵıldı. Sonda Jaratqan Iyeniń saltanatı olarǵa kórindi[+]. 7-8Jaratqan Iye[†] Muwsaǵa:

– Tayaǵıńdı al. Ájaǵań Xaron menen birge jámiyetti bir jerge jıynań. Keyin jámiyettiń kóz aldında suw atlıǵıp shıǵıwı ushın, jartasqa[†] buyrıq beriń. Sonda sen jartastan suw shıǵarıp, olarǵa da, haywanlarına da suw bereseń, – dedi.

9Muwsa ózine berilgen buyrıq boyınsha Jaratqan Iyeniń dárgayındaǵı tayaqtı alıp, 10Xaron menen birge jámiyetti jartastıń aldına jıynadı. Muwsa olarǵa:

– Háy, kóterilisshiler, maǵan qulaq salıńlar! Mına jartastan sizlerge suw shıǵarıp bereyik pe? – dedi[+]. 11Sonnan keyin, Muwsa qolındaǵı tayaǵın kóterip, jartasqa eki márte urdı. Sonda jartastan suw atlıǵıp shıqtı hám pútkil jámiyet te, haywanları da onnan suw ishti.

12Jaratqan Iye Muwsa menen Xaronǵa bılay dedi:

– Maǵan tolıq isenbey, izraillılardıń kóz aldında Meniń muxaddesligimdi[†] tán almadıńlar. Sonıń ushın, Men bul jámiyetke beretuǵın elge olardı sizler alıp barmaysızlar[+].

13Izrail xalqı Jaratqan Iyege qarsı shıǵıp, dawlasqan sol jer Meriba[*] suwları dep ataldı. Usı jerde Jaratqan Iye olarǵa Óz muxaddesligin kórsetti.


Edom patshasınıń óz jeri arqalı izraillılardı ótkizbewi

14Muwsa Qadeshten Edom[†] patshasına elshiler[†] arqalı mınaday xabar jiberdi: «Tuwısqanıń bolǵan Izrail xalqı bılay dep aytıp atır: Basımızǵa túsken barlıq qıyınshılıqlardan xabarıń bar[+]. 15Ata-babalarımız Mısır jerine barıp qonıs bastı hám sol jerde uzaq waqıt dawamında jasadıq. Mısırlılar ata-babalarımızǵa da, bizlerge de zulımlıq qıldı[+]. 16Biraq bizler Jaratqan Iyege jalbarınǵanımızda, Ol perishtesin[†] jiberip, bizlerdi Mısırdan alıp shıqtı. Mine, endi bizler seniń shegarańa jaqın jerdegi Qadesh qalasında turıppız[+]. 17Bizlerge eliń arqalı ótip ketiwimizge ruxsat berseńiz. Sizlerdiń egin atızlarıńızǵa, júzim baǵlarıńızǵa kirmeymiz hám qudıqlarıńızdan suw ishpeymiz. Elińiz arqalı ótkende, ońǵa da, shepke de burılmay, tek ǵana Patsha jolı degen úlken joldan júrip, jolımızdı dawam etemiz»[+].

18Biraq Edom patshası: «Elim arqalı ótpeysizler! Bolmasa, sizlerge qarsı qılısh kóteremiz», – dep juwap berdi.

19Sonda izraillılar oǵan: «Bizler úlken joldan júrip, ótip ketemiz. Eger bizler yamasa mallarımız suwıńnan ishsek, onıń haqısın tóleymiz. Bizler tek barı-joǵı elińiz arqalı ótip ketemiz», – dep ótinish qıldı[+].

20Degen menen, Edom patshası olarǵa jáne: «Ótpeysizler!» – dep juwap berdi. Sonnan keyin, edomlılar izraillılarǵa qarsı júris qılıw ushın, kóp sanlı hám kúshli láshkerleri menen jolǵa shıqtı. 21Edom patshası elinen ótiwine ruxsat bermegennen soń, izraillılar artqa burılıp, aylanıp ótiw ushın, onnan uzaqlastı[+].


Xaronnıń ólimi

22Pútkil Izrail jámiyeti Qadeshten shıǵıp, Hor tawına keldi[+]. 23Jaratqan Iye Edom shegarasındaǵı Hor tawında Muwsa menen Xaronǵa bılay dedi:

24– Xaron ólip, óz ata-babalarına qosıladı. Ol Men Izrail xalqına beretuǵın elge kirmeydi. Óytkeni ekewińiz Meriba suwları janında Meniń buyrıǵıma qarsı shıqtıńlar[+]. 25Endi sen Xaron menen onıń ulı Elazardı Hor tawına alıp shıq. 26Xaronnıń ruwxaniylik[†] kiyimlerin sheship alıp, olardı ulı Elazarǵa kiygiz. Xaron ol jerde ólip, ata-babalarına qosıladı[+].

27Muwsa Jaratqan Iyeniń buyırǵanınday qıldı. Olar úshewi de pútkil jámiyettiń kóz aldında Hor tawına kóterildi. 28Muwsa Xaronnıń ruwxaniylik kiyimlerin ústinen sheship aldı da, olardı ulı Elazarǵa kiygizdi. Xaron sol jerde, tawdıń joqarısında óldi. Keyin, Muwsa menen Elazar tawdan tústi[+]. 29Pútkil Izrail jámiyeti Xaronnıń ólgenin bilgende, ol ushın otız kún aza tuttı[+].

#### 21


Arad qalasınıń joq qılınıwı

1Negebte jasap atırǵan qananlı[†] Arad patshası izraillılardıń[†] Atarim jolınan kiyatırǵanınan xabar tapqanda, olarǵa hújim qılıp, olardıń bazıların tutqınǵa aldı[+]. 2Sol sebepli izraillılar Jaratqan Iyege:[†] «Eger Sen bul xalıqtı bizlerge táslim qılsań, olardıń barlıq qalaların Saǵan baǵıshlap, tolıǵı menen joq etemiz», – dep wáde berdi[+]. 3Jaratqan Iye[†] izraillılardıń jalbarınǵan dawısın esitti hám qananlılardı olarǵa táslim qıldı. Izraillılar olardı qırıp taslap, qalaların tolıǵı menen joq qıldı. Keyin ala sol jerge Xorma[*] degen at berildi.


Mıstan soǵılǵan jılan

4Izrail xalqı Hor tawınan shıǵıp, Edom[†] elin aylanıp ótip ketiw ushın, Qızıl teńizge baratuǵın jol menen júrip ketti. Biraq xalıq jolda ketip baratırıp, jáne sabırsızlıq qıldı[+]. 5Olar Qudayǵa hám Muwsaǵa qarsı nalıp:

– Ne ushın bizlerdi Mısırdan[†] alıp shıqtıńız? Shólde ólip ketiwimiz ushın ba? Bul jerde nan da, suw da joq. Al mına jerkenishli mannadan bolsa kewlimiz aynıp ketti! – dedi[+].

6Sonda Jaratqan Iye xalıq arasına záhárli jılanlar jiberdi. Jılanlar izraillılardı shaqtı hám olardan kóp adamlar óldi. 7Xalıq Muwsanıń aldına kelip:

– Jaratqan Iyege hám saǵan qarsı sóylep, bizler gúna[†] qıldıq. Bizlerdiń aramızdan jılanlardı joq qılıwı ushın, Jaratqan Iyege jalbarınıp, duwa qıl, – dedi. Solay etip, Muwsa xalıq ushın duwa etti.

8Jaratqan Iye Muwsaǵa:

– Bir jılan islep, onı baqan ústine ornalastır. Jılan shaqqan hár bir adam oǵan qarasa, tiri qaladı, – dedi.

9Solay etip, Muwsa mıstan bir jılan islep, onı baqannıń ústine ornalastırdı. Jılan shaqqan adamlar mıs jılanǵa qaraǵanda, olar ólmey, tiri qaldı[+].


Moabqa qaray jol

10Izrail xalqı jolın dawam etip, Obotqa ornalastı[+]. 11Sonnan soń, olar Obottan shıǵıp, Moabtıń[†] shıǵıs tárepindegi shólge, Iye-Abarimge ornalastı[+]. 12Ol jerden de shıǵıp, Zered dáryasında toqtadı[+]. 13Keyin olar sol jerden shıǵıp, amor xalqınıń[†] shegarasına deyin sozılǵan shólde, Arnon dáryasınıń arǵı jaǵasında toqtadı. Arnon dáryası Moab penen Amor eliniń arasındaǵı shegara edi[+]. 14Jaratqan Iyeniń Sawashları kitabında Sufa jerlerindegi Waheb qalası, saylar, jáne de, Arnon dáryası, 15Ar qalasına deyin hám Moab shegarası boylap sozılǵan taw janbawırlardaǵı saylar haqqında sóz etiledi[+].

16Sol jerden Izrail xalqı Beer[*] degen jerdegi qudıqqa jol aldı. Bul qudıqtıń qasında Jaratqan Iye Muwsaǵa: «Xalıqtı bir jerge jıyna, Men olarǵa suw beremen», – dep aytqan edi.

17Sol waqıtta izraillılar mına qosıqtı ayttı:

«Suwlarıń tolıp tassın, háy, qudıq!
Qudıqqa arnap qosıq aytıń.
18Bul qudıqtı qazdı basshılar menen xalıq kósemleri,
Húkimdarlıq hasa hám hasa tayaqları menen qazǵan edi».

Sonnan soń, olar shólden Mattanaǵa, 19Mattanadan Nahalielge, Nahalielden Bamotqa, 20Bamottan Moab jerlerindegi oypatlıqqa, shólge qarama-qarsı bolǵan Pisga tawınıń eteklerine ketti.


Patsha Sixon hám patsha Ogtıń jeńiliske ushırawı

21[•]Izraillılar Amor patshası Sixonǵa elshileri[†] arqalı mına xabardı jiberdi:

22«Elińizden ótip ketiwimizge ruxsat berseńiz. Bizler atızlarıńızǵa hám júzim baǵlarıńızǵa kirmeymiz hám hesh bir qudıqtan suw ishpeymiz. Shegarańızdan ótip ketkenshe, Patsha jolınan júrip, jolımızdı dawam etemiz»[+].

23Degen menen, Sixon óz eli arqalı izraillılardıń ótip ketiwine ruxsat bermedi. Ol izraillılar menen urısıw ushın pútkil láshkerlerin jıynap, shólge qaray shıqtı. Yahasqa jetip barıp, izraillılarǵa qarsı hújim qıldı. 24Urısta izraillılar Sixondı qılısh júzinen ótkerip, olardı jeńiliske ushırattı hám Arnon dáryasınan Yabboq dáryasına shekemgi barlıq jerlerdi iyelep aldı. Biraq ammon xalqınıń[†] shegarasınan arman qaray ótpedi, sebebi Ammon eliniń shegarası bekkem edi[+]. 25Izraillılar Xeshbon hám onıń dógeregindegi awıllar menen birge amor xalqınıń barlıq qalaların qolǵa kirgizip, sol jerlerde jasay basladı. 26Xeshbon amor xalqınıń patshası Sixonnıń qalası edi. Sixon Moabtıń aldınǵı patshasına qarsı sawash ashıp, onıń Arnon dáryasına deyin sozılǵan jerlerin basıp alǵan edi. 27Sonıń ushın, jırawlar bılay dep jırlap júrdi:

«Xeshbonǵa keliń, onı qayta qurıń,
Sixonnıń qalasın bekkem qılıń,
28Xeshbonnan ot jalını shıqtı,
Sixonnıń qalasınan ot lawlap shıqtı,
Moabtıń Ar qalasın,
Arnon tóbeshigi xojayınların jaǵıp joq etti[+].
29Hásiret bolsın saǵan, háy moab xalqı!
Kemosh[†] qudayınıń xalqı joq boldıń!
Kemosh óz ulların qashqın qıldı,
Qızların bolsa Amor patshası Sixonǵa tutqın qıldı[+].
30Olardı jeńiliske ushırattıq,
Xeshbonnan Dibonǵa deyin hámmesin joq qıldıq.
Medebaǵa sozılǵan Nofaxqa deyin olardı wayran qıldıq»[+].

31Solay etip, Izrail xalqı amor xalqınıń elinde jasay basladı.

32Muwsa Yazerdi kózden ótkeriw ushın adamların jiberdi. Keyin izraillılar Yazer dógeregindegi awıllardı basıp alıp, ol jerde jasap atırǵan amor xalqın quwıp jiberdi[+]. 33Sonnan keyin, olar Bashanǵa[†] qaray jol aldı. Bashan patshası Og olarǵa qarsı urısıw ushın barlıq láshkerleri menen Edreyde olardıń aldınan shıqtı[+].

34Sonda Jaratqan Iye Muwsaǵa:

– Onnan qorqpa! Óytkeni onıń ózin, láshkerlerin hám pútkil elin saǵan táslim qılaman. Amor xalqınıń Xeshbonda jasaǵan patshası Sixonǵa ne islegen bolsań, oǵan da sonı isleyseń, – dedi[+].

35Solay etip, Izrail xalqı hesh kimdi aman qaldırmastan, Og penen onıń balaların hám láshkerlerin qırıp tasladı. Keyin olar Ogtıń elin iyelep aldı.

#### 22


Moab patshası Balaqtıń Bilamdı shaqırıwı

1Sonnan keyin, izraillılar[†] jolın dawam etti. Olar oypatlıqtıń Moabqa[†] tiyisli bólegine kelip, Iordan dáryasınıń shıǵısına, Erixo qalasınıń qarsı aldına ornalastı.

2Sippor ulı Balaqtıń izraillılardıń amor xalqına[†] neler islegeninen xabarı bar edi[+]. 3Izrail xalqı sonshelli kóp bolǵanlıqtan, moablılar olardan qattı qorqısıp, albırawshılıqqa túsken edi.

4Sonda moablılar Midyan[†] aqsaqallarına: «Ógiz jaylawdaǵı ot-shópti jep joq qılǵanı sıyaqlı, bul xalıq ta dógeregimizdegi barlıq nárseni iship-jep joq qıladı», – dedi.

Sol waqıtları Sippor ulı Balaq Moab patshası edi. 5Balaq Beor ulı Bilamdı shaqırtıw ushın xabarshıların jiberdi. Bilam Evfrat dáryasınıń boyında, Ammaw úlkesindegi Petorda jasaytuǵın edi. Balaq Bilamǵa xabarshılarınan bılay dep aytıp jibergen edi:

«Mısır[†] jerinen shıǵıp, jer júzin qaplaǵan bir xalıq meniń janıma kelip ornalastı[+]. 6Ótinemen, siz kelip, mennen de kúshli bolǵan sol xalıqtı men ushın náletleń. Múmkin, sonda men olardı jeńip, elimnen quwıp shıǵara alarman. Óytkeni siziń pátiya bergen adamıńız jarılqanıp, náletlegen adamıńız náletlenetuǵının bilemen»[+].

7Moab hám Midyan aqsaqalları Bilamǵa náletlewi ushın tólenetuǵın puldı alıp ketti. Olar Bilamǵa barıp, oǵan Balaqtıń sózlerin jetkerdi.

8Bilam olarǵa:

– Usı jerde qonıp qalıń. Jaratqan Iyeniń[†] aytqanı boyınsha sizlerge juwap beremen, – dedi.

Solay etip, Moab basshıları Bilamnıń úyinde qonıp qaldı.

9Quday[†] Bilamǵa kelip, onnan:

– Úyińde qalǵan mına adamlar kim? – dep soradı.

10Bilam Qudayǵa bılay dep juwap berdi:

– Moab patshası Sippor ulı Balaq maǵan mına xabardı jiberipti: 11«Mısır jerinen shıqqan bir xalıq jer júzin qaplap ketti. Siz kelip, men ushın sol xalıqtı náletleń. Sonda men olarǵa qarsı urısıwǵa kúshim jetip, olardı quwıp jibere alarman».

12Biraq Quday Bilamǵa:

– Olar menen birge barma! Sol xalıqtı náletleme, sebebi olar jarılqaw alǵan xalıq, – dedi.

13Azanda Bilam Balaqtıń jibergen basshılarına:

– Elińizge qayta beriń. Sebebi Jaratqan Iye[†] sizler menen birge barıwıma ruxsat bermedi, – dedi.

14Moab basshıları izine qaytıp, Balaqqa: «Bilam bizler menen birge keliwge ırazı bolmadı», – dedi.

15Sonda Balaq aldınǵı jibergenlerinen de kóbirek hám olardan da abıraylılaw basshıların jiberdi. 16Olar Bilamnıń aldına barıp, bılay dep ayttı:

– Sippor ulı Balaq bılay dep aytıp jiberdi: «Ótinemen, meniń aldıma keliwińizge hesh bir nárse tosqınlıq qılıwına jol qoymań. 17Óytkeni sizge ayrıqsha húrmet kórsetemen, ne qáleseńiz, sonı isleymen. Ne bolsa da, keliń, men ushın bul xalıqtı náletleń».

18Bilam Balaqtıń xabarshılarına mınaday juwap qaytardı:

– Balaq sarayındaǵı barlıq gúmis hám altındı maǵan berse de, Qudayım Jaratqan Iyeniń buyrıǵısız hesh nárse qılmayman[+]. 19Márhámat, búgin túnde usı jerde sizler de qonıp qalıń, Jaratqan Iyeniń maǵan basqa ne aytatuǵının bilip alayın.

20Sol túni Quday Bilamǵa kelip:

– Bul adamlar seni shaqırıw ushın kelgen eken, olar menen birge bar, biraq Men saǵan ne aytsam, sonı isleyseń, – dedi.


Bilamnıń eshegi

21Solay etip, azanda Bilam eshegin ertledi de, Moab basshıları menen birge ketti. 22Bilam jolǵa shıqqanda, Quday oǵan ǵázeplendi. Jaratqan Iyeniń perishtesi[†] oǵan qarsılıq qılıw ushın, onıń jolında turıp aldı. Sonda Bilam eshegine minip, ketip baratır edi. Onıń qasında eki xızmetkeri bar edi. 23Eshek qılıshın jalańashlap turǵan Jaratqan Iyeniń perishtesin kórgende, joldan shıǵınıp, atızdıń ishine kirip ketti. Al Bilam bolsa, eshegin jolǵa qaytarıw ushın, onı sabay basladı[+].

24Sonnan soń, Jaratqan Iyeniń perishtesi júzimzarlardıń arasındaǵı tar soqpaqta turıp aldı. Soqpaqtıń eki tárepi de diywallar menen qorshalǵan edi. 25Eshek Jaratqan Iyeniń perishtesin kórip, diywalǵa tıǵılıp, Bilamnıń ayaǵın qısıp tasladı. Bilam eshegin jáne sabay basladı.

26Jaratqan Iyeniń perishtesi aldıǵa jıljıp, tar jerde turıp aldı. Endi eshek ońǵa da, solǵa da burılıp kete almaytuǵın edi. 27Jaratqan Iyeniń perishtesin kórgen eshek Bilamnıń astına jatıp aldı. Bilamnıń buǵan ǵázebi qaynap, tayaǵı menen eshekti jáne sabay basladı. 28Sonda Jaratqan Iyeniń qúdireti menen eshekke til pitip, Bilamǵa:

– Meni úsh márte urıp sabaǵanday, men saǵan ne qıldım? – dep soradı.

29Bilam:

– Sen meni mazaq qılıp atırsań. Eger qolımda qılıshım bolǵanda, seni óltirip taslaǵan bolar edim! – dep baqırdı.

30Eshek oǵan:

– Usı kúnge deyin minip júrgen eshegiń men emespen be? Burın saǵan usınday qılıq shıǵarǵan ba edim? – dedi.

Bilam:

– Yaq, – dedi.

31Sonnan soń, Jaratqan Iye Bilamnıń kózin ashtı. Sonda Bilam qılıshın jalańashlap, jolda turǵan Jaratqan Iyeniń perishtesin kórip, et betinen jerge jıǵıldı.

32Jaratqan Iyeniń perishtesi Bilamǵa:

– Ne ushın eshegińdi úsh márte urıp, sabadıń? Saǵan qarsılıq qılıw ushın keldim. Sebebi tutqan jolıń seni bálege duwshar qıladı. 33Al eshegiń bolsa Meni kórip, úsh márte ózin joldan shetke alıp qashtı. Eger ol joldan shetke shıqpaǵanda, seni óltirip, onı aman qaldırǵan bolar edim, – dedi.

34Bilam Jaratqan Iyeniń perishtesine:

– Gúna[†] qıldım. Maǵan qarsı shıǵıw ushın, jolda turǵanıńdı bilmeppen. Eger bul tutqan jolım Saǵan maqul bolmasa, onda úyime qaytayın, – dedi.

35Jaratqan Iyeniń perishtesi oǵan:

– Mına adamlar menen birge kete ber. Biraq Men saǵan ne aytsam, tek ǵana sonı aytasań, – dedi. Solay etip, Bilam Balaqtıń basshıları menen birge ketti.


Patsha Balaqtıń Bilam menen ushırasıwı

36Balaq Bilamnıń kiyatırǵanın esitiwden, onı kútip alıw ushın Arnon boyındaǵı, Moab eliniń shegarasında jaylasqan Ir qalasına ketti[+]. 37Balaq Bilamǵa:

– Sizdi shaqırıw ushın jibergen aldınǵı adamlarım menen ne ushın kelmedińiz? Yamasa meni sawǵa menen sıylawǵa kúshi jetpeydi, dep oylap pa edińiz? – dedi.

38Bilam Balaqqa:

– Mine, endi siziń aldıńızǵa keldim. Quday meniń awzıma qanday sóz salsa, sonı aytaman, ózligimnen ne aytıwım múmkin? – dep juwap berdi[+].

39Sonnan keyin, Bilam Balaq penen birge jolǵa túsip, Kiryat-Xusot qalasına ketti. 40Sol jerde Balaq buǵa hám qoylardı qurbanlıqqa[†] shaldı. Qurbanlıqtıń góshinen Bilam menen onıń qasındaǵı basshılarǵa da berdi.

41Erteńine azanda Balaq Bilamdı Bamot-Baal[†] tóbeshigine alıp shıqtı. Bilam ol jerden Izrail xalqınıń bir bólegin kórdi.

#### 23


Bilamnıń birinshi aytqan sózleri

1Bilam Balaqqa:

– Usı jerde men ushın jeti qurbanlıq[†] orın qurıp, jeti buǵa menen jeti qoshqar tayarlań, – dedi[+].

2Balaq onıń aytqanların isledi. Balaq penen Bilam ekewi hár bir qurbanlıq orınnıń ústinde bir buǵa hám bir qoshqardan jandırılatuǵın qurbanlıq qıldı.

3Keyin Bilam Balaqqa:

– Siz qurbanlıqlarıńızdıń qasında turıń, men sál armanlaw barıp kóreyin. Bálkim, Jaratqan Iye[†] meniń menen ushırasıwǵa keler. Ol maǵan ne dese, sizge sonı aytaman, – dedi de, tóbeshikke shıqtı.

4Quday[†] Bilamǵa kóringende, Bilam Qudayǵa:

– Jeti qurbanlıq orın qurdırdım, hár bir qurbanlıq orınnıń ústinde bir buǵa hám bir qoshqardan qurbanlıq qıldım, – dedi.

5Jaratqan Iye Bilamnıń awzına aytatuǵın sózlerin salıp, oǵan:

– Balaqtıń aldına bar hám oǵan Meniń aytqan sózlerimdi jetkiz, – dedi.

6Solay etip, Bilam Balaqtıń qasına qaytıp bardı. Ol Balaqtıń Moab[†] basshıları menen birge jandırılǵan qurbanlıqtıń janında turǵanın kórdi. 7Sonda Bilam mına sózlerdi ayttı:

«Moab patshası Balaq meni Aramnan,[†]
Shıǵıs tawlarınan alıp keldi.
Ol: „Kelip, meniń ushın Yaqıp[†] urpaǵın náletle,
Kelip, Izrailǵa[†] jamanlıq tile!“ – dedi.
8Quday náletlemegendi
Men qalay náletleymen?
Jaratqan Iye jamanlıq tilemegenge,
Men qalay jamanlıq tileymen[+]?
9Jartaslardıń[†] tóbesinde turıp, kórip turman olardı,
Tóbelerden qarap turman olarǵa.
Óz aldına jasaytuǵın,
Basqa xalıqlardan ózlerin bólek uslaytuǵın,
Bir xalıqtı kórip turman[+].
10Yaqıptıń qum sıyaqlı kóp urpaǵın kim sanay aladı?
Kóterilgen shań kibi sansız Izraildı kim esaplay aladı?
Haq adamlarday bolıp men de óleyin,
Aqıretim olardiki kibi bolsın!»[+]

11Balaq Bilamǵa:

– Maǵan ne islep atırsız ózi? Men sizdi dushpanlarımdı náletlesin dep alıp kelgen edim, al siz bolsańız, olarǵa pátiya berip atırsız-ǵo! – dedi.

12Bilam:

– Men Jaratqan Iye awzıma salǵan sózdi abaylap aytıwım kerek emes pe? – dep juwap berdi.


Bilamnıń aytqan ekinshi sózi

13Sonnan soń, Balaq oǵan bılay dedi:

– Meniń menen birge olardı kóre alatuǵın basqa jerge júriń. Biraq ol jerden olardıń hámmesin emes, al tek ǵana bir bólegin kóresiz. Sol jerde turıp, Izrail xalqın meniń ushın náletleń. 14Solay etip, Balaq Bilamdı Pisga tawınıń tóbesindegi gúzetiw ornına alıp bardı. Balaq ol jerde de jeti qurbanlıq orın qurıp, hár bir qurbanlıq orınnıń ústinde bir buǵa hám bir qoshqardan qurbanlıq berdi.

15Bilam Balaqqa:

– Sen usı jerde, jandırılatuǵın qurbanlıqtıń qasında tur, al men ana jerge barıp, Jaratqan Iye menen ushırasıp kelemen, – dedi.

16Jaratqan Iye Bilam menen ushırastı hám onıń awzına aytatuǵın sózlerin salıp:

– Balaqtıń aldına barıp, oǵan mına sózlerdi jetkiz, – dedi.

17Solay etip, Bilam Balaqtıń qasına qaytıp bardı. Ol Balaqtıń Moab basshıları menen birge jandırılǵan qurbanlıqtıń qasında turǵanın kórdi.

Balaq:

– Jaratqan Iye ne dedi? – dep soradı.

18Bilam oǵan mına sózlerdi jetkerdi:

«Balaq, tıńlap túsinip alıń,
Sippor ulı, maǵan qulaq salıń.
19Quday insan emes jalǵan sóyleytuǵın,
Ol adamzat emes Óz pikirin ózgertetuǵın.
Ol Ózi aytqan sózin ámelge asırar,
Wáde bergende, sózsiz orınlar[+].
20Jarılqaw ushın maǵan buyrıq berdi,
Ózgerte almaspan men Onıń jarılqawın.
21Yaqıp urpaǵında apat kórinbeydi,
Baxıtsızlıq ta kórinbes Izrailda,
Qudayı Jaratqan Iye olar menen birge,
Ol Patshasıdur olardıń arasında,
Patshalıq kárnay[†] shertiler arnalıp Onıń atına.
22Quday olardı Mısırdan[†] alıp shıqtı,
Jabayı buǵa sıyaqlı Onıń kúshi bar[+].
23Yaqıptıń urpaǵında jorıwshılıq joq,
Izrailda palkerlik qılınbas.
Endi bolsa, Yaqıptıń urpaǵı Izrail ushın,
„Quday nelerdi isledi!“ – dep aytılıp atır[+].
24Mine, xalıq ana arıslan kibi oyanar,
Arıslan yańlı oljasın jep tawıspaǵansha,
Óltirgen oljasınıń qanın iship bolmaǵansha jatpas»[+].

25Sonda Balaq:

– Eger Izrail xalqın náletlemeydi ekensiz, onda olardı jarılqamań da! – dedi.

26Bilam oǵan:

– Saǵan Jaratqan Iye ne aytsa, sonı aytaman dep aytqan joq pa edim? – dep juwap berdi.


Bilamnıń aytqan úshinshi sózi

27Balaq Bilamǵa:

– Ne bolsa da, júriń, endi sizdi basqa jerge alıp barayın. Bálkim, Qudayǵa maqul bolıp, ol jerden olardı náletlewińizge jol qoyar, – dedi. 28Solay etip, ol Bilamdı Peor tawınıń tóbesine alıp bardı. Ol jerden shól dala kórinetuǵın edi.

29Bilam oǵan:

– Bul jerde de jeti qurbanlıq orın qurıp, jeti buǵa hám jeti qoshqar tayarlań, – dedi. 30Balaq onıń aytqanların isledi hám hár bir qurbanlıq orınnıń ústinde bir buǵa hám bir qoshqardan qurbanlıq berdi.

#### 24

1Bilam Jaratqan Iyeniń[†] Izrail[†] xalqın jarılqawdı maqul kóretuǵının bilgende, aldınǵıday barıp, jorıwǵa urınbadı. Ol óz názerin shólge qarattı. 2Bilam ol jaqta Izraildıń urıw-urıw bolıp jaylasqanın kórdi. Sonda Qudaydıń Ruwxı[†] Bilamnıń ústine tústi[+] 3hám Bilam mına sózlerdi ayttı:

«Kózi ashıq Beor ulı Bilam,
4Qudaydıń sózlerin esitken,
Qúdireti kúshli Qudaydıń ayanı túsken,
Jerge qulaǵan, biraq Quday[†] kózlerin ashqan adam sóyleydi:
5„Yaqıp[†] urpaǵı, shatırlarıń qanday ájayıp,
Izrail xalqı, mákan jerińiz qanday gózzal!
6Olar sozılǵandur palmazarday,
Dárya boyındaǵı baǵı-baqsha kibi,
Jaratqan Iyeniń otırǵızǵan aloe aǵashınday,
Megzeydi suw boyındaǵı kedr aǵashlarına.
7Suw ıdıslarınan suw tolıp tasar,
Tuqımları mol suw menen suwǵarılar.
Agagtan[*] Izrail patshası ullı bolar,
Izrail patshalıǵı qúdiretli bolar.
8Quday olardı Mısırdan[†] alıp shıqtı,
Jabayı buǵa sıyaqlı kúshi bar Onıń.
Dushpanı bolǵan xalıqlardı jalmamay jutar,
Olardıń súyeklerin ezip, oqların sındırar[+].
9Izrail arıslanday, ana arıslan yańlı,
Jerge iyildi de, jattı,
Onı oyatıwǵa kimniń batılı barar?
Seni jarılqaytuǵınlar jarılqansın,
Seni ǵarǵaytuǵınlar ǵarǵısqa ushırasın!“»[+]

10Bilamǵa ǵázebi qaynaǵan Balaq qolların bir-birine urıp:

– Dushpanlarımdı náletlesin dep, sizdi shaqırǵan edim. Al siz bolsańız, olarǵa úsh márte pátiya berdińiz[+]. 11Endi dárhal úyińizge qaytıń! Sizge sawǵa sıylayman degen edim, biraq Jaratqan Iye[†] sizdi sawǵadan bos qaldırdı, – dedi.

12-13Sonda Bilam oǵan juwap berip, bılay dedi:

– Maǵan jibergen elshilerińe:[†] «Balaq sarayındaǵı barlıq gúmis hám altındı maǵan berse de, Jaratqan Iyeniń buyrıǵısız hesh qanday jaqsı da, jaman da nárse qılmayman. Al Jaratqan Iye neni buyırsa, sonı sóyleymen», – dep aytqan joqpan ba? 14Endi men óz elime qaytaman. Biraq aldın Izrail xalqınıń keleshekte seniń xalqıńa neler isleytuǵının aytıp bereyin.


Bilamnıń tórtinshi márte aytqan sózleri

15Sońınan Bilam mına sózlerdi ayttı:

«Kózi ashıq Beor ulı Bilam,
16Qudaydıń sózlerin esitken,
Quday Taaladan[†] bilim alǵan,
Qúdireti kúshli Qudaydıń sawlatın kórgen,
Jerge qulaǵan, Quday kózlerin ashqan adam sóyleydi:
17„Onı kórip turman, biraq házir emes,
Oǵan qarap turman, biraq ol jaqın emes.
Yaqıp urpaǵınan bir juldız shıǵar,
Izraildan patshalıq hasası kóteriler.
Ol Moabtıń[†] kósemlerin joq qılıp,
Shettiń urpaǵınıń basların ezer[+].
18Dushpanı bolǵan Edomdı[†] iyelep alar,
Awa, Seir jeńiliske ushırar,
Al Izrail xalqı kúshke tolar[+].
19Yaqıp urpaǵınan bolǵan adam basshılıq qılar,
Qala xalqınıń qalǵanların joq qılar“».


Bilamnıń aqırǵı sózleri

20Sonnan keyin, Bilam amaleklerdi[†] kórip, mınaday sózlerdi ayttı:

«Amalek xalqı basqa xalıq arasında birinshi edi,
Biraq apat bolajaq onıń aqırı»[+].

21Keyin ol ken xalqın[†] kórip, mınaday sóz ayttı:

«Sizlerdiń baspanańız bekkem,
Uyańız jartaslarǵa[†] qurılǵan[+].
22Biraq, háy kenler, ashshur xalqı sizlerdi tutqın qılǵanda,
Sizler janıp, joq bolasızlar».

23Bilam sózlerin jáne bılay dep dawam etti:

«Oh, bunı ámelge asıratuǵın Quday bolsa,
Onda kim aman qalar?
24Kittim jaǵalarınan kemeler keler,
Ashshur menen eber xalqın táslim qılar,
Biraq ózleri de apatqa duwshar bolar»[+].

25Keyin, Bilam jolǵa shıǵıp, úyine qayttı. Balaq ta óz jolı menen ketti.

#### 25


Izraillılardıń Peorda gúnaǵa batıwı

1Izraillılar[†] Shittimde ornalasıp turǵanda, olardıń erkekleri moablı[†] qızlar menen buzıqshılıq qıla basladı[+]. 2Moablı hayallar izraillılardı óz qudaylarına arnap beretuǵın qurbanlıqqa[†] mirát etti. Izrail xalqı olardıń qurbanlıq góshlerinen jedi hám olardıń qudaylarına tabındı[+]. 3Solay etip, Izrail xalqı Peordaǵı Baalǵa baylanıp qaldı. Sol sebepten Jaratqan Iyeniń[†] olarǵa ǵázebi qaynadı[+].

4Jaratqan Iye[†] Muwsaǵa:

– Bul xalıqtıń barlıq basshıların ákelip, olardı kúndiz Meniń aldımda asıp qoy. Usılay etip, Meniń Izrail xalqına bolǵan lawlaǵan ǵázebim tússin, – dedi[+].

5Sonda Muwsa Izrail basshılarına:

– Hár birińiz Peordaǵı Baalǵa baylanıp qalǵan adamlarıńızdı óltiriń, – dep buyrıq berdi.

6Jámiyet Ushırasıw shatırınıń[†] aldında jılap turǵanda, izraillı bir adam midyanlı[†] bir hayaldı Muwsanıń hám Izrail jámiyetiniń kóz aldında óz shatırına alıp kirgen edi. 7Bunı kórgen Xaronnıń aqlıǵı, Elazar ulı Pinexas jámiyet arasınan shıǵıp, qolına bir nayza aldı[+]. 8Pinexas izraillı sol adamnıń izinen barıp, shatırǵa kirdi de, nayzanı ekewine de qadadı. Nayza izraillı sol adamnıń denesin tesip ótip, midyanlı sol hayaldıń qarnına kirgen edi. Solay etip, Izrail xalqın joq etip atırǵan oba toqtadı[+]. 9Bul obadan ólgenlerdiń sanı 24 000 adam edi.

10Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

11– Ruwxaniy[†] Xaronnıń aqlıǵı, Elazar ulı Pinexas Izrail xalqına bolǵan ǵázebimdi qaytardı. Óytkeni ol xalıqtıń arasında Meniń ushın ullı qızǵanıshtı kórsetti. Sol sebepli, Men Óz qızǵanıwshılıǵım menen olardı pútkilley joq qılmadım. 12Sen oǵan bılay dep ayt: «Men Pinexas penen tınıshlıq kelisimimdi[†] dúzemen[+]. 13Bul kelisim boyınsha Pinexas hám onıń áwladı máńgi ruwxaniy boladı. Sebebi ol Qudayı ushın qızǵanıshtı kórsetip, Izrail xalqınan Meniń ǵázebimdi qaytardı»[+].

14Midyanlı hayal menen birge óltirilgen izraillı adamnıń atı Salu ulı Zimriy edi. Ol Shimon urıwındaǵı bir áwladtıń basshısı edi. 15Al óltirilgen hayal bolsa, midyanlı bir tiyreniń basshısı bolǵan Surdıń qızı Kozbiy edi[+].

16Jaratqan Iye Muwsaǵa:

17– Midyan xalqın dushpan dep bil hám olardı qırıp tasla[+]. 18Óytkeni olar sizlerge qarsı sumlıq oylap, sizlerdi Peorda jalǵan qudaylarǵa tabındırdı hám ózleriniń tuwısqanı bolǵan midyanlı tiyre basshısınıń qızı Kozbiy arqalı azǵırıwǵa salıp, dushpanlıq qıldı. Bul hayal Peorda oba tarqalǵan waqıtta óltirilgen edi, – dedi.

#### 26


Xalıqtıń ekinshi márte dizimge alınıwı

1Obadan keyin, Jaratqan Iye[†] Muwsa menen ruwxaniy[†] Xaronnıń ulı Elazarǵa bılay dedi:

2– Izrail[†] jámiyetindegi sawashqa jaramlı jigirma hám onnan joqarı jastaǵı barlıq er adamlardı áwladları boyınsha sanap shıǵıń![+]

3Sol waqıtta Izrail xalqı oypatlıqtıń Moabqa[†] tiyisli bóleginde, Erixonıń qarsısındaǵı Iordan dáryasınıń boyında edi. Muwsa menen ruwxaniy Elazar xalıqqa:

4– Jaratqan Iyeniń[†] Muwsaǵa bergen buyrıǵı boyınsha, jigirma hám onnan joqarı jastaǵı er adamlardı sanap shıǵıń, – dedi.

Mısırdan[†] shıqqan izraillılar mınalar edi:

5Izraildıń tuńǵıshı Ruben urıwınan taraǵan tiyreler:

Xanoxtan Xanox tiyresi,
Palludan Pallu tiyresi,[+]
6Xesronnan Xesron tiyresi,
Karmiyden Karmiy tiyresi[+].

7Rubennen taraǵan tiyreler usılardan ibarat bolıp, olardıń sanı 43 730 adam boldı[+].

8Palludıń Eliab degen ulı bar edi. 9Eliabtıń ulları Nemuel, Datan hám Abiram edi. Bular jámiyettiń saylandı adamları bolıp, Jaratqan Iyege boysınbay, Muwsa hám Xaronǵa qarsı shıqqan Qorax hám onıń sheriklerine qosılǵan Datan menen Abiram edi[+]. 10Sol waqıtta jer jarılıp, Qorax penen birge olardı da jer jutıp jibergen edi. Sol kúni ot Qoraxtıń eki júz eliw sheriklerin jaǵıp joq qılǵan edi. Solay etip, bul basqalarǵa eskertiw bolıp qaldı[+]. 11Biraq Qoraxtıń ulları aman qalǵan edi[+].

12Shimon urıwınan kelip shıqqan tiyreler mınalar:

Nemuelden Nemuel tiyresi,
Yaminnen Yamin tiyresi,
Yaxinnen Yaxin tiyresi,[+]
13Zeraxtan Zerax tiyresi,
Shauldan Shaul tiyresi.

14Shimon urıwınan taraǵan tiyreler usılardan ibarat bolıp, olardıń sanı 22 200 adam boldı[+].

15Gad urıwınan kelip shıqqan tiyreler mınalar:

Sefonnan Sefon tiyresi,
Xaggiyden Xaggiy tiyresi,
Shuniyden Shuniy tiyresi,[+]
16Ozniyden Ozniy tiyresi,
Eriyden Eriy tiyresi,
17Arodtan Arod tiyresi,
Areliyden Areliy tiyresi.

18Gad urıwınan taraǵan tiyreler usılardan ibarat bolıp, olardıń sanı 40 500 adam boldı[+].

19Yahudanıń[†] Er hám Onan degen eki ulı Qanan[†] elinde qaza bolǵan edi[+]. 20Yahuda urıwınan kelip shıqqan tiyreler mınalar:

Sheladan Shela tiyresi,
Peresten Peres tiyresi,
Zeraxtan Zerax tiyresi.

21Peresten taraǵan tiyreler mınalar:

Xesronnan Xesron tiyresi,
Xamuldan Xamul tiyresi.

22Yahuda urıwınan taraǵan tiyreler usılardan ibarat bolıp, olardıń sanı 76 500 adam boldı[+].

23Issaxar urıwınan kelip shıqqan tiyreler mınalar:

Toladan Tola tiyresi,
Puwadan Puwa tiyresi,[+]
24Yashubtan Yashub tiyresi,
Shimronnan Shimron tiyresi.

25Issaxar urıwınan taraǵan tiyreler usılardan ibarat bolıp, olardıń sanı 64 300 adam boldı[+].

26Zebulon urıwınan kelip shıqqan tiyreler mınalar:

Seredten Sered tiyresi,
Elonnan Elon tiyresi,
Yaxleelden Yaxleel tiyresi[+].

27Zebulon urıwınan taraǵan tiyreler usılardan ibarat bolıp, olardıń sanı 60 500 adam boldı[+].

28Yusuptiń ulları Menashshe hám Efrayımnan[†] kelip shıqqan tiyreler mınalar:[+]

29Menashshe urıwınan kelip shıqqan tiyreler mınalar:

Maxirden Maxir tiyresi.

Maxir Giladtıń[†] ákesi edi.

Giladtan Gilad tiyresi[+].

30Giladtan taraǵan tiyreler:

Iezerden Iezer tiyresi,
Xelekten Xelek tiyresi,
31Asrielden Asriel tiyresi,
Shexemnen Shexem tiyresi,
32Shemidadan Shemida tiyresi,
Xeferden Xefer tiyresi.

33Xeferdiń ulı Selofexadtıń ul perzentleri bolmadı, onıń tek ǵana Maxla, Noa, Xogla, Milka hám Tirsa degen qızları boldı[+]. 34Menashshe urıwınan taraǵan tiyreler usılardan ibarat bolıp, olardıń sanı 52 700 adam boldı[+].

35Efrayım urıwınan kelip shıqqan tiyreler mınalar:

Shutelaxtan Shutelax tiyresi,
Bexerden Bexer tiyresi,
Taxannan Taxan tiyresi[+].

36Shutelaxtan taraǵan tiyre:

Erannan Eran tiyresi.

37Efrayım urıwınan taraǵan tiyreler usılardan ibarat bolıp, olardıń sanı 32 500 adam boldı.

Tiyreleri boyınsha Yusuptiń urpaǵınan kelip shıqqan tiyreler usılar edi[+].

38Benyamin urıwınan kelip shıqqan tiyreler mınalar:

Beladan Bela tiyresi,
Ashbelden Ashbel tiyresi,
Axiramnan Axiram tiyresi,[+]
39Shefufamnan Shefufam tiyresi,
Xufamnan Xufam tiyresi.

40Belanıń ulları Ard hám Naamannan kelip shıqqan tiyreler:

Ardtan Ard tiyresi,
Naamannan Naaman tiyresi.

41Benyamin urıwınan taraǵan tiyreler usılardan ibarat bolıp, olardıń sanı 45 600 adam boldı[+].

42Dan urıwınan kelip shıqqan tiyreler mınalar:

Shuxamnan Shuxam tiyresi.

Dan urıwınan taraǵan tiyre usıdan ibarat edi[+]. 43Dan urıwı Shuxam tiyresinen ibarat bolıp, olardıń sanı 64 400 adam boldı[+].

44Asher urıwınan kelip shıqqan tiyreler mınalar:

Imnadan Imna tiyresi,
Ishwiyden Ishwiy tiyresi,
Beriadan Beria tiyresi[+].

45Beriadan kelip shıqqan tiyreler:

Xeberden Xeber tiyresi,
Malkielden Malkiel tiyresi.

46Asherdiń Serax atlı bir qızı bar edi. 47Asher urıwınan taraǵan tiyreler usılardan ibarat bolıp, olardıń sanı 53 400 adam boldı[+].

48Naftaliy urıwınan kelip shıqqan tiyreler mınalar:

Yaxsielden Yaxsiel tiyresi,
Guniyden Guniy tiyresi,[+]
49Eserden Eser tiyresi,
Shillemnen Shillem tiyresi.

50Naftaliy urıwınan taraǵan tiyreler usılardan ibarat bolıp, olardıń sanı 45 400 adam boldı[+].

51Solay etip, esaptan ótken izraillı er adamlardıń barlıǵı 601 730 adam boldı[+].

52Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

53– Olarǵa adam sanı boyınsha jerdi úles etip bólip ber[+]. 54Adam sanı kóp bolǵan urıwǵa úlken, sanı az bolǵan urıwǵa kishi úles jer bereseń. Hár bir urıwǵa esaptan ótken adam sanına qaray jer úlesi berilsin[+]. 55Jer shek[†] boyınsha bólistirip berilsin. Hár bir urıw óz úles jerin babasınıń atı boyınsha alıwı tiyis. 56Hár bir urıwdıń úlesi úlken-kishisine qarap, shek boyınsha bólistirip berilsin.

57[•]Tiyreleri boyınsha esaptan ótken Lebiy urıwınıń urpaqları mınalar:

Gershonnan Gershon tiyresi,
Qohattan Qohat tiyresi,
Merariyden Merariy tiyresi.

58Mınalar da Lebiyge tiyisli tiyreler: Libniy tiyresi, Xebron tiyresi, Maxliy tiyresi, Mushiy tiyresi, Qorax tiyresi.

Qohat Amramnıń ákesi edi. 59Amramnıń hayalı Ioxebed edi. Ol Lebiy urıwınan bolıp, Mısırda tuwılǵan edi. Ioxebed Amramǵa Xaron hám Muwsa degen eki ul hám Máriyam degen bir qız tuwıp bergen edi. 60Xaronnıń Nadab, Abihu, Elazar hám Itamar degen ulları bar edi[+]. 61Nadab penen Abihu Jaratqan Iye buyırmaǵan ottı Onıń aldına alıp kelgeni ushın ólgen edi[+].

62Lebiy urıwındaǵı bir aylıq hám onnan joqarı jastaǵı barlıq er adamlardıń sanı 23 000 boldı. Olar basqa izraillılar menen birge esaptan ótpedi. Óytkeni olarǵa basqa izraillılar menen bir qatar úles jer berilmegen edi[+].

63Oypatlıqtıń Moabqa tiyisli bóleginde, Erixo qarsısındaǵı Iordan dáryasınıń boyında Muwsa menen ruwxaniy Elazardıń esaptan ótkergen Izrail xalqı usılardan ibarat edi. 64Biraq bul esaptan ótkenlerdiń arasında Muwsa menen ruwxaniy Xaronnıń Sinay shólinde esaptan ótkergen izraillılardan birewi de joq edi. 65Sebebi Jaratqan Iye sol waqıtta olardıń shólde pútkilley qırılıp ketetuǵının aytqan edi. Olardan Efunne ulı Kaleb penen Nun ulı Eshuadan basqa hesh kim aman qalmaǵan edi[+].

#### 27


Selofexadtıń qızları

1[•]Yusup ulı Menashsheniń urıwınan bolǵan Maxirdiń shawlıǵı, Giladtıń[†] aqlıǵı, Xeferdiń ulı bolǵan Selofexad degen adamnıń qızları bar edi. Olardıń atları Maxla, Noa, Xogla, Milka hám Tirsa edi[+]. 2Bir kúni Selofexadtıń qızları Ushırasıw shatırınıń[†] aldına, Muwsanıń, ruwxaniy[†] Elazardıń, kósemlerdiń hám pútkil jámiyettiń aldına kelip, bılay dedi:

3– Ákemiz shólde qaytıs bolǵan edi. Ol Jaratqan Iyege[†] kóterilis qılǵan Qoraxtıń sheriklesleriniń arasında bolǵan joq edi, al óz gúnası sebepli qaytıs bolǵan edi. Onıń ul perzenti bolmadı[+]. 4Ul perzenti bolmaǵanı ushın ákemizdiń atı óz tiyresi arasınan óship qalıwı kerek pe? Ákemizdiń tuwısqanları menen qosa bizlerge de jer úles beriń[+].

5Muwsa olardıń talabın Jaratqan Iyege jetkerdi. 6Jaratqan Iye[†] Muwsaǵa bılay dedi:

7– Selofexadtıń qızları durıs aytıp atır. Olarǵa ákesiniń tuwısqanları menen bir qatar miyras qılıp, úles jer ber. Ákesiniń jer úlesi olarǵa berilsin. 8Izraillılarǵa[†] bılay dep ayt: «Eger kim de kim ul perzenti bolmay qaytıs bolsa, onıń múlki qızına berilsin. 9Eger qızı bolmasa, onıń múlki tuwısqanlarına berilsin. 10Eger onıń tuwısqanları bolmasa, ákesiniń tuwısqanlarına berilsin. 11Al eger ákesiniń tuwısqanları bolmasa, onıń múlki ózine eń jaqın bolǵan tiyreles aǵayinine berilsin. Sol aǵayini miyrasxor bolsın. Muwsaǵa buyırǵanımday, bul izraillılar ushın qaǵıyda bolıp qalsın»[+].


Eshuanıń Muwsanıń ornına tayınlanıwı


(Nzm 31:1-8)

12Sonnan soń, Jaratqan Iye Muwsaǵa:

– Abarim tawına shıǵıp, izraillılarǵa beretuǵın elge qara[+]. 13Sol eldi kórgenińnen soń, ájaǵań Xaron sıyaqlı sen de ólip, ata-babalarıńa qosılasań[+]. 14Sebebi Xaron ekewińiz de Zin shólinde buyrıǵıma qarsı shıqqan edińiz. Jámiyet suw boyında Maǵan kóterilis qılǵanda, sizler olardıń kóz aldında Meniń muxaddesligime[†] húrmet kórsetpedińler, – dedi. Bul waqıya Zin shólinde, Qadeshtegi Meriba suwları boyında bolǵan edi[+].

15Muwsa Jaratqan Iyege bılay dedi:

16– Jaratqan Iye, pútkil adamzatqa jan bergen Quday[†], bul jámiyetke bir basshı tayınla[+]. 17Ol adam jámiyettiń aldında júrip, olarǵa basshılıq qılsın. Solay etip, Jaratqan Iyeniń, yaǵnıy Seniń jámiyetiń shopansız qoylarday bolıp qalmasın[+].

18Sonda Jaratqan Iye bılay dedi:

– Ruwxıy kúshli adamdı – Nun ulı Eshuanı janıńa al hám oǵan qolıńdı qoy[+]. 19Sonnan keyin, onı ruwxaniy Elazar menen pútkil jámiyettiń aldına shıǵarıp, olardıń kóz aldında onı xızmetke tayınla[+]. 20Pútkil Izrail jámiyeti oǵan boysınıwı ushın, Eshuaǵa óz biyligińnen ber[+]. 21Biraq Eshua ruwxaniy Elazardıń aldına barıp, xabarlasatuǵın bolsın. Elazar Urim[*] arqalı Eshua ushın Meniń erkimdi bilip bersin. Usılay etip, Eshua hám pútkil Izrail jámiyeti barlıq jaǵdayda usıǵan qarap is tutsın.

22Muwsa Jaratqan Iyeniń ózine buyırǵanınday etip orınladı. Ol Eshuanı ruwxaniy Elazardıń hám pútkil jámiyettiń aldına tik turǵızıp qoydı. 23Keyin Jaratqan Iyeniń buyrıǵı boyınsha Muwsa Eshuanıń ústine qolların qoyıp, onı xızmetke tayınladı.

#### 28


Kúndelikli qurbanlıqlar

1[•]Jaratqan Iye[†] Muwsaǵa bılay dedi:

2– Izraillılarǵa[†] buyrıq berip, bılay dep ayt: «Maǵan usınatuǵın qurbanlıqtı,[†] yaǵnıy awqattı xosh iyisli sıy retinde belgilengen waqıtta alıp keliń»[+].

3Olarǵa jáne bılay dep ayt: «Jaratqan Iyege[†] beretuǵın sıy mınadan ibarat: kúndelikli beriletuǵın jandırılatuǵın qurbanlıq ushın hár kúni bir jasar eki minsiz erkek toqlı alıp keliń. 4Toqlılardıń birewin azanda, ekinshisin keshte qurbanlıq qılıń. 5Hár bir toqlı menen birge ǵálle sadaqası[†] etip tórtten bir hin sapalı záytún[†] mayına aralastırılǵan onnan bir efa sapalı unnan usınıń. 6Bul – Sinay tawında buyırılǵan kúndelikli beriletuǵın jandırılatuǵın qurbanlıq, Jaratqan Iyege xosh iyisli sıy boladı. 7Hár bir toqlı menen birge ishimlik sadaqası ushın tórtten bir hin sharap usınıń. Ishimlik sadaqasın Jaratqan Iyege arnap Muxaddes[†] jerde quyıń. 8Ekinshi toqlını keshte qurbanlıq qılıń. Azanǵı qurbanlıq sıyaqlı, bul qurbanlıqqa qosıp, belgilengen muǵdarda ǵálle hám ishimlik sadaqasın beriń. Bul qurbanlıqtı Jaratqan Iyege xosh iyisli sıy retinde usınıń».


Shabbat qurbanlıqları

9«Al Shabbat kúni[†] bir jasar minsiz eki erkek toqlı menen birge ǵálle sadaqası etip záytún mayı aralastırılǵan onnan eki efa sapalı un hám ishimlik sadaqasın beriń. 10Kúndelikli beriletuǵın jandırılatuǵın qurbanlıq penen ishimlik sadaqasınan tısqarı hár Shabbat kúni beriletuǵın jandırılatuǵın qurbanlıq usıdan ibarat»[+].


Jańa ay qurbanlıqları

11«Hár aydıń birinshi kúni Jaratqan Iyege arnap jandırılatuǵın qurbanlıq ushın hár biri minsiz bolǵan eki buǵa, bir qoshqar hám bir jasardan bolǵan jeti erkek toqlı usınıń[+]. 12Bul qurbanlıqlarǵa qosıp belgilengen muǵdarda záytún mayı aralastırılǵan sapalı undı ǵálle sadaqası etip usınıń: hár bir buǵa menen onnan úsh efa un, qoshqar menen onnan eki efa un, 13hár bir toqlı menen onnan bir efa un. Bul – Jaratqan Iyege xosh iyisli sıy hám jandırılatuǵın qurbanlıq boladı. 14Hár bir buǵa menen birge ishimlik sadaqası etip yarım hin, hár bir qoshqar menen birge úshten bir hin, hár bir toqlı menen birge tórtten bir hin sharap usınıń. Bul jıl dawamında jańa ayda beriletuǵın jandırılatuǵın qurbanlıq boladı. 15Kúndelikli beriletuǵın jandırılatuǵın qurbanlıq penen ishimlik sadaqasınan tısqarı, Jaratqan Iyege gúna[†] qurbanlıǵı ushın bir teke usınıń».


Qutqarılıw ası hám Ashıtqısız nan bayramı

16[•]«Birinshi aydıń on tórtinshi kúni Jaratqan Iyege arnalǵan Qutqarılıw[†] bayramı[+]. 17On besinshi kúni jeti kúnlik bayram baslanadı, sizler usı jeti kún dawamında ashıtqısız nan jewińiz kerek[+]. 18Bayramnıń birinshi kúni muxaddes jıynalıs bolsın, kúndelikli jumısıńızdı islemeń. 19Jaratqan Iye ushın jandırılatuǵın qurbanlıq etip eki buǵa, bir qoshqar hám bir jasardan bolǵan jeti erkek toqlı usınıń. Bul haywanlardıń hámmesi minsiz bolsın. 20Hár bir buǵa menen birge ǵálle sadaqası etip, záytún mayı aralastırılǵan onnan úsh efa sapalı un, hár bir qoshqar menen birge onnan eki efa sapalı un, 21hár bir toqlı menen birge onnan bir efa sapalı unnan alıp keliń. 22Ózlerińizdi gúnadan páklew ushın gúna qurbanlıǵı etip bir teke usınıń. 23Bulardı hár kúni azanda usınatuǵın jandırılatuǵın qurbanlıǵıńız benen birge usınıń. 24Solay etip, jeti kún dawamında hár kúni Jaratqan Iyege awqat sıpatında xosh iyisli sıy usınıń. Bunı kúndelikli jandırılatuǵın qurbanlıq penen ishimlik sadaqasınan tısqarı usınıń. 25Jetinshi kúni muxaddes jıynalıs qılıp, kúndelikli jumıslarıńızdı islemeńler».


Hápteler bayramınıń qurbanlıqları

26[•]«Dáslepki ónimdi nıshanlaytuǵın Hápteler bayramında[†] Jaratqan Iyege taza biyday zúráátinen sadaqa usınǵanıńızda, muxaddes jıynalıs qılıń. Sol kúni kúndelikli jumıslarıńızdı islemeńler. 27Jaratqan Iyege xosh iyisli sıy bolıwı ushın eki buǵa, bir qoshqar hám bir jasardan bolǵan jeti erkek toqlını jandırılatuǵın qurbanlıq etip usınıń. 28Bul qurbanlıqlarǵa qosıp belgilengen muǵdarda záytún mayı aralastırılǵan sapalı unnan ǵálle sadaqası etip usınıń: hár bir buǵa menen onnan úsh efa un, qoshqar menen onnan eki efa un, 29hár bir toqlı menen onnan bir efa un. 30Ózlerińizdi gúnadan páklewińiz ushın bir teke usınıń. 31Bul qurbanlıqlardı hám oǵan qosıp beriletuǵın ishimlik sadaqaların kúndelikli jandırılatuǵın qurbanlıq penen ǵálle sadaqasınan tısqarı usınıń. Qurbanlıqqa alıp keletuǵın haywanlarıńız minsiz bolsın».

#### 29


Kárnay bayramı

1«Jetinshi aydıń birinshi kúni muxaddes[†] jıynalıs qılıń, kúndelikli jumıslarıńızdı islemeń. Sol kúni sizler ushın kárnay[†] shertiletuǵın kún bolsın[+]. 2Jaratqan Iyege[†] xosh iyisli sıy bolıwı ushın minsiz bir buǵa, bir qoshqar hám bir jasardan bolǵan jeti erkek toqlını jandırılatuǵın qurbanlıq[†] etip usınıń. 3Buǵa menen birge ǵálle sadaqası[†] ushın záytún[†] mayı aralastırılǵan onnan úsh efa sapalı un, qoshqar menen birge onnan eki efa sapalı un, 4hár bir toqlı menen birge onnan bir efa sapalı un alıp keliń. 5Ózlerińizdi gúnalardan páklew ushın gúna[†] qurbanlıǵı etip bir teke usınıń. 6Qaǵıyda boyınsha hár bir ayda hám kúndelikli beriletuǵın jandırılatuǵın qurbanlıq penen ishimlik sadaqası hám ǵálle sadaqasınan tısqarı usılardı qurbanlıqqa beriń. Bular – Jaratqan Iyege xosh iyisli sıy boladı».


Gúnadan pákleniw kúni usınılatuǵın qurbanlıqlar

7«Jetinshi aydıń onınshı kúni muxaddes jıynalıs qılıń. Sol kúni oraza tutıp, hesh qanday jumıs islemeń[+]. 8Jaratqan Iyege xosh iyisli sıy ushın bir buǵa, bir qoshqar hám hár biri bir jasardan bolǵan jeti toqlını jandırılatuǵın qurbanlıq qılıp usınıń. Qurbanlıqqa beriletuǵın bul haywanlar minsiz bolsın. 9Buǵa menen birge beriletuǵın ǵálle sadaqası ushın záytún mayı aralastırılǵan onnan úsh efa sapalı un, qoshqar menen birge onnan eki efa sapalı un, 10hár bir toqlı menen birge onnan bir efa sapalı unnan usınıń. 11Gúna qurbanlıǵı ushın bir teke usınıń. Bul qurbanlıqlar gúnalarıńızdan pákleniw ushın berilgen gúna qurbanlıǵınan, kúndelikli jandırılatuǵın qurbanlıq penen ishimlik hám ǵálle sadaqalarınan tısqarı berilsin».


Qos bayramında beriletuǵın qurbanlıqlar

12[•]«Jetinshi aydıń on besinshi kúni muxaddes jıynalıs qılıń. Sol kúni kúndelikli jumıslarıńızdı islemeń. Jeti kún dawamında Jaratqan Iyege arnap bayram qılıń[+]. 13Birinshi kúni Jaratqan Iyege xosh iyisli sıy ushın on úsh buǵa, eki qoshqar hám hár biri bir jasardan bolǵan on tórt erkek toqlını jandırılatuǵın qurbanlıq etip usınıń. Bul haywanlar minsiz bolsın. 14Hár bir buǵa menen birge beriletuǵın ǵálle sadaqası ushın záytún mayı aralastırılǵan onnan úsh efa sapalı un, hár bir qoshqar menen birge onnan eki efa sapalı un, 15hár bir toqlı menen birge onnan bir efa sapalı unnan usınıń. 16Gúna qurbanlıǵı ushın bir teke usınıń. Bul qurbanlıqlar kúndelikli jandırılatuǵın qurbanlıq penen ǵálle hám ishimlik sadaqalarınan tısqarı berilsin.

17Ekinshi kúni on eki buǵa, eki qoshqar hám hár biri bir jasardan bolǵan on tórt erkek toqlını usınıń. Bul haywanlardıń hámmesi minsiz bolsın. 18Hár bir buǵa, qoshqar hám toqlı menen birge sanına qaray belgilengen muǵdarda ǵálle hám ishimlik sadaqaların usınıń. 19Gúna qurbanlıǵı ushın bir teke usınıń. Bul qurbanlıqlar kúndelikli jandırılatuǵın qurbanlıq penen ǵálle hám ishimlik sadaqalarınan tısqarı berilsin.

20Úshinshi kúni on bir buǵa, eki qoshqar hám hár biri bir jasardan bolǵan on tórt erkek toqlını qurbanlıq qılıń. Bul haywanlardıń hámmesi minsiz bolsın. 21Hár bir buǵa, qoshqar hám toqlı menen birge sanına qaray belgilengen muǵdarda ǵálle hám ishimlik sadaqaların usınıń. 22Gúna qurbanlıǵı ushın bir teke usınıń. Bul qurbanlıqlar kúndelikli jandırılatuǵın qurbanlıq penen ǵálle hám ishimlik sadaqalarınan tısqarı berilsin.

23Tórtinshi kúni on buǵa, eki qoshqar hám hár biri bir jasardan bolǵan on tórt erkek toqlını qurbanlıq qılıń. Bul haywanlardıń hámmesi minsiz bolsın. 24Hár bir buǵa, qoshqar hám toqlı menen birge sanına qaray belgilengen muǵdarda ǵálle hám ishimlik sadaqaların usınıń. 25Gúna qurbanlıǵı ushın bir teke usınıń. Bul qurbanlıqlar kúndelikli jandırılatuǵın qurbanlıq penen ǵálle hám ishimlik sadaqalarınan tısqarı berilsin.

26Besinshi kúni toǵız buǵa, eki qoshqar hám hár biri bir jasardan bolǵan on tórt erkek toqlını qurbanlıq qılıń. Bul haywanlardıń hámmesi minsiz bolsın. 27Hár bir buǵa, qoshqar hám toqlı menen birge sanına qaray belgilengen muǵdarda ǵálle hám ishimlik sadaqaların usınıń. 28Gúna qurbanlıǵı ushın bir teke usınıń. Bul qurbanlıqlar kúndelikli jandırılatuǵın qurbanlıq penen ǵálle hám ishimlik sadaqalarınan tısqarı berilsin.

29Altınshı kúni segiz buǵa, eki qoshqar hám hár biri bir jasardan bolǵan on tórt erkek toqlını qurbanlıq qılıń. Bul haywanlardıń hámmesi minsiz bolsın. 30Hár bir buǵa, qoshqar hám toqlı menen birge sanına qaray belgilengen muǵdarda ǵálle hám ishimlik sadaqaların usınıń. 31Gúna qurbanlıǵı ushın bir teke usınıń. Bul qurbanlıqlar kúndelikli jandırılatuǵın qurbanlıq penen ǵálle hám ishimlik sadaqalarınan tısqarı berilsin.

32Jetinshi kúni jeti buǵa, eki qoshqar hám hár biri bir jasardan bolǵan on tórt erkek toqlını qurbanlıq qılıń. Bul haywanlardıń hámmesi minsiz bolsın. 33Hár bir buǵa, qoshqar hám toqlı menen birge sanına qaray belgilengen muǵdarda ǵálle hám ishimlik sadaqaların usınıń. 34Gúna qurbanlıǵı ushın bir teke usınıń. Bul qurbanlıqlar kúndelikli jandırılatuǵın qurbanlıq penen ǵálle hám ishimlik sadaqalarınan tısqarı berilsin.

35Segizinshi kúni saltanatlı jıynalıs qılıń, kúndelikli jumıslarıńızdı islemeńler. 36Jaratqan Iyege xosh iyisli sıy ushın bir buǵa, bir qoshqar hám hár biri bir jasardan bolǵan jeti erkek toqlını jandırılatuǵın qurbanlıq etip usınıń. Bul haywanlar minsiz bolsın. 37Hár bir buǵa, qoshqar hám toqlı menen birge sanına qaray belgilengen muǵdarda ǵálle hám ishimlik sadaqaların usınıń. 38Gúna qurbanlıǵı ushın bir teke usınıń. Bul qurbanlıqlar kúndelikli jandırılatuǵın qurbanlıq penen ǵálle hám ishimlik sadaqalarınan tısqarı berilsin.

39Usı qurbanlıqlardıń barlıǵın – wáde boyınsha beriletuǵın qurbanlıq hám ıqtıyarlı qurbanlıqlarıńızdan tısqarı jandırılatuǵın qurbanlıq bolsın, ǵálle hám ishimlik sadaqalar bolsın, tatıwlıq qurbanlıq bolsın Jaratqan Iyege belgilengen waqıtta alıp keliń»[+].

#### 30

1Solay etip, Muwsa Jaratqan Iyeniń[†] ózine buyırǵan hár bir sózin izraillılarǵa[†] jetkerdi.


Wádelerge baylanıslı qaǵıydalar

2Muwsa Izraildıń urıw basshılarına bılay dedi:

– Jaratqan Iye[†] bılay dep buyırdı: 3«Eger kim de kim Jaratqan Iyege wáde berse yamasa ózin bir nárseden tıyıw ushın ant ishse, ol óz wádesin buzbay, aytqan sózleriniń hámmesin orınlasın[+].

4Eger bir qız ákesiniń úyinde jasap atırǵan waqtında, Jaratqan Iyege wáde berse yamasa ózin bir nárseden tıyıw ushın ant ishse, 5ákesi onıń Jaratqan Iyege bergen wádesin yamasa ózin bir nárseden tıyıw ushın bergen antın esitip, oǵan qarsı shıqpasa, onda qızdıń bergen wádesi hám antı óz kúshinde qaladı. 6Al eger qızdıń ákesi onıń bergen wádesin hám ózin bir nárseden tıyıw ushın bergen antın esitken kúni qadaǵan qılsa, qızdıń bergen wádesi hám antı óz kúshinde qalmaydı. Ákesi qızınıń antın qadaǵan qılǵanı ushın, Jaratqan Iye qızdı keshiredi.

7Eger qız wáde bergennen soń yamasa oylanbastan ózin bir nárseden tıyıw ushın ant ishkennen keyin turmısqa shıqsa, 8onıń kúyewi usı haqqında esitken kúni qarsı shıqpasa, onda qızdıń bergen wádesi hám antı óz kúshinde qaladı. 9Al eger qızdıń kúyewi usı haqqında esitken kúni qadaǵan qılsa, qızdıń bergen wádesi hám antı óz kúshinde qalmaydı. Jaratqan Iye qızdı keshiredi.

10Jesir yaki kúyewinen ayırılısqan hayaldıń bergen wádesi yamasa ózin bir nárseden tıyıw ushın bergen antı óz kúshinde qaladı.

11Eger kúyewi menen birge jasap atırǵan hayal wáde berse yamasa bir nárseden ózin tıyıw ushın ant ishse, 12onıń kúyewi bul haqqında esitip, oǵan qarsı shıqpasa, onda hayaldıń bergen wádesi hám ishken hár bir antı óz kúshinde qaladı. 13Al eger onıń kúyewi bul haqqında esitken kúni bunı biykarlasa, hayaldıń bergen wádesi hám ishken antı óz kúshinde qalmaydı. Kúyewi bulardı biykarlaǵanı ushın, Jaratqan Iye hayaldı keshiredi. 14Solay etip, kúyewi hayalınıń bergen wádesin yamasa bir nárseden ózin tıyıw ushın ishken antın orınlawına ruxsat beriwi de, onı biykar qılıwı da múmkin. 15Eger kúyewi bir kún ishinde bul máselede hayalına qarsı shıqpasa, onda hayalınıń bergen barlıq wádelerin yamasa bir nárseden ózin tıyıwı ushın ishken antın tastıyıqlap, ruxsat bergen boladı. Sebebi ol bulardı esitken kúni hayalına qarsı shıqpay, onı maqullaǵan bolıp esaplanadı. 16Biraq kúyewi bulardı esitkennen keyin erteńine biykarlasa, ol hayalınıń ayıbına ózi juwapker boladı».

17Erli-zayıplılardıń hám ákesi menen úyinde jasap atırǵan qızdıń arasındaǵı qarım-qatnaslarǵa tiyisli Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa buyırǵan qaǵıydaları usılardan ibarat.

#### 31


Midyanlılardan ósh alıw

1Jaratqan Iye[†] Muwsaǵa bılay dedi:

2– Midyanlılardan[†] izraillılardıń[†] óshin al, sonnan keyin bul dúnyadan kóz jumıp, óz ata-babalarıńa qosılasań[+].

3Sonnan keyin, Muwsa xalıqqa:

– Midyanlılarǵa barıp, olardan Jaratqan Iyeniń[†] óshin alıw ushın óz adamlarıńızdı urısqa alıp shıǵıń. 4Izraildıń hár bir urıwınan mıń adamnan urısqa jiberiń, – dedi.

5Solay etip, Izraildıń hár bir urıwınan mıń adamnan, on eki mıń adam tańlap alınıp, urısqa tayar bolıp turdı. 6Muwsa olardı hám ruwxaniy[†] Elazar ulı Pinexastı urısqa jiberdi. Pinexas ózi menen birge muxaddes[†] orınǵa tiyisli bazı buyımlardı hám dabıl qaǵıp belgi beretuǵın kárnaylardı[†] alıp ketti[+].

7Izraillılar Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa bergen buyrıǵı boyınsha midyanlılarǵa qarsı sawash ashıp, olardıń barlıq erkeklerin qırıp tasladı. 8Óltirilgenlerdiń arasında Midyannıń bes patshası – Ewiy, Rekem, Sur, Xur hám Reba da bar edi. Olar Beor ulı Bilamdı da qılısh penen óltirdi[+]. 9Izraillılar midyan xalqınıń hayalları menen balaların tutqın qılıp, barlıq malların, súriwlerin hám múliklerin olja qılıp aldı. 10Midyanlılardıń jasap atırǵan barlıq qalaları menen ordalarına ot berdi. 11Olar adamlardı, haywanlardı hám olja qılıp alǵan barlıq múliklerdi ózleri menen alıp ketti. 12Bul tutqınlardı hám olja qılıp alǵan mal-múliklerdi Iordan dáryasınıń boyına, Muwsa menen ruwxaniy Elazar hám Izrail jámiyeti jıynalǵan Erixo qalasınıń qarsısında jaylasqan oypatlıqtıń Moabqa[†] tiyisli bólegindegi ordaǵa alıp keldi.

13Muwsa, ruwxaniy Elazar hám jámiyet basshıları olardı qarsı alıw ushın ordanıń sırtına shıqtı. 14Biraq Muwsa sawashtan qaytqan orda sárkárdalarına – mıńbasılarǵa hám júzbasılarǵa ǵázeplendi.

15Muwsa olarǵa bılay dedi:

– Ne ushın barlıq hayallardı aman qaldırdıńız?![+] 16Bul hayallar Bilamnıń bergen másláháti boyınsha Peor tawında izraillılardıń Jaratqan Iyege qıyanet etiwine sebep bolǵan edi. Sol sebepli Jaratqan Iyeniń jámiyeti arasında ólim obası háwij alǵan edi[+]. 17Endi barlıq ul balalardı hám erkek kórgen hayallardı óltiriń[+]. 18Tek ǵana erkekke jaqınlaspaǵan jas qızlardı ózlerińiz ushın aman qaldırıń[+].

19Sońınan arańızdaǵı adam óltirgen yamasa ólige jantasqan hár bir adam jeti kún dawamında ordanıń sırtında qalsın. Úshinshi hám jetinshi kúni ózlerińizdi de, tutqınlarıńızdı da pákleń[+]. 20Jáne de, barlıq kiyimlerdi, teriden, eshki júninen hám aǵashtan islengen hámme zatlardı pákleń.

21Keyin ruwxaniy Elazar sawashtan qaytqan láshkerlerge bılay dedi:

– Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa buyırǵan nızamınıń talapları mınalardan ibarat: 22altın, gúmis, mıs, temir, qalayı, qorǵasın – 23otqa janbaytuǵın barlıq zatlardı ottan ótkerip, hadallap alıń, sonda olar hadal sanaladı. Sonıń menen birge, olardı páklew suwı menen de hadallań. Otqa janatuǵın zatlardı suwdıń ózi menen hadallap alıń. 24Jetinshi kúni kiyimlerińizdi juwıń. Sonda sizler pák sanalasızlar. Keyin sizler ordaǵa qaytıp keliwińizge boladı[+].


Oljaǵa túsken múliklerdiń úlestiriliwi

25Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

26– Sen, ruwxaniy Elazar hám jámiyettiń áwlad basshıları qolǵa túsken tutqınlar menen oljaǵa túsken mallardı esaplap shıǵıń. 27Qolǵa kirgizgenlerińizdi teńdey ekige bólip, sawashqa qatnasqan láshkerler menen jámiyettiń qalǵan adamlarına bólistirip beriń[+]. 28Sawashqa qatnasqan láshkerlerdiń payına túsken tutqınlardan, mal, eshek hám mayda maldan Jaratqan Iyege, Maǵan bes júzden birewin pay qılıp ayırıp beriń. 29Áskerlerden alınǵan usı paydı Maǵan ajıratılǵan túrde ruwxaniy Elazarǵa beriń. 30Izraillılarǵa túsken jartı paydan – adamlardan, mal, eshek hám mayda maldan, yaǵnıy barlıq haywanlardan eliwden birewin alıp, Meniń Muxaddes shatırımnıń[†] jumısına juwapker bolǵan lebiylilerge[†] beriń.

31Muwsa menen ruwxaniy Elazar Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa buyırǵanınday etip isledi.

32Sawashqa qatnasqan láshkerlerdiń qolǵa kirgizgenlerinen qalǵan oljalar mınalar edi: 675 000 mayda mal, 3372 000 iri mal, 3461 000 eshek, 35erkekke jaqınlaspaǵan 32 000 qız.

36Sawashqa qatnasqan láshkerlerge túsken jartı pay mınalar: 337 500 mayda mal, 37bulardan Jaratqan Iyege 675 iri mal pay qılıp berildi, 3836 000 iri mal, bulardan Jaratqan Iyege 72 iri mal pay qılıp berildi, 3930 500 eshek, bulardan Jaratqan Iyege 61 eshek pay qılıp berildi, 4016 000 qız, bulardan Jaratqan Iyege 32 qız pay qılıp berildi.

41Muwsa Jaratqan Iyeniń ózine buyırǵanınday Jaratqan Iyege ajıratılǵan paydı ruwxaniy Elazarǵa berdi.

42Muwsanıń sawashqa qatnasqan láshkerlerden alıp, izraillılarǵa ajıratıp bergen jartı payı mınalar: 43337 500 mayda mal, 4436 000 iri mal, 4530 500 eshek, 4616 000 qız.

47Jaratqan Iyeniń ózine buyırǵanınday, Muwsa izraillılarǵa túsken jartı paydan hár eliw adamnan hám hár eliw haywannan birewin alıp, Jaratqan Iyeniń Muxaddes shatırınıń xızmetine juwapker bolǵan lebiylilerge berdi.

48Sonnan keyin, orda sárkárdaları – mıńbasılar menen júzbasılar Muwsanıń aldına barıp:

49– Mırza, qol astımızdaǵı láshkerlerdi sanap shıqtıq, birde bir láshkerimizdi joytpappız. 50Mine, qolǵa kirgizgen altın buyımlarımızdı – qolǵa taǵılatuǵın shınjır, bilezik, júzik, sırǵa hám háykellerimizdi alıp keldik. Janımızdıń qunı sıpatında usılardı Jaratqan Iyege beremiz, – dedi[+].

51Muwsa menen ruwxaniy Elazar olar alıp kelgen barlıq altın buyımlardı aldı. 52Mıńbası menen júzbasılar Jaratqan Iyege bergen altınnıń awırlıǵı barlıǵı bolıp 16 750 shekel. 53Sawashqa qatnasqan hár bir láshker bolsa, oljaların ózlerine qaldırǵan edi[+].

54Muwsa menen ruwxaniy Elazar mıńbası hám júzbasılardıń usınǵan altınların qabıllap aldı. Olardı Jaratqan Iyeniń Izrail xalqın eslep turıwı ushın Ushırasıw shatırına[†] alıp keldi[+].

#### 32


Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepinde ornalasqan urıwlar

1Ruben hám Gad urıwlarınıń malları júdá kóp edi. Olar Yazer hám Gilad[†] jerleriniń mal sharwashılıǵı ushın qolaylı jer ekenin kórip,[+] 2Muwsa menen ruwxaniy[†] Elazardıń hám jámiyet basshılarınıń aldına barıp, bılay dedi:

3– Atarot, Dibon, Yazer, Nimra, Xeshbon, Elale, Sebam, Nebo hám Beon qalaları 4jaylasqan eldi Jaratqan Iye[†] Izrail[†] xalqına jeńip berdi. Bul eldiń jeri mallar ushın qolaylı eken. Al qullarıńız bolǵan bizlerde mallarımız bar[+]. 5Miyrim[†] kórsetip, bizlerdi Iordan dáryasınıń arǵı tárepine ótkizbey, bul eldi bizlerge múlik etip ber.

6Muwsa olarǵa bılay dep juwap berdi:

– Tuwısqanlarıńız sawashqa baratırǵanda, sizler usı jerde qalajaqsız ba? 7Jaratqan Iyeniń[†] berip atırǵan jerine kiriwge izraillılardı ne ushın aynıtıp atırsızlar? 8Men ákelerińizdi eldi kózden ótkeriwge Qadesh-Barniyadan jibergenimde, olar da tap usınday qılǵan edi[+]. 9Olar Eshkol sayına deyin barıp, eldi kózden ótkergennen soń, Jaratqan Iyeniń ózlerine beretuǵın jerge barmawı ushın izraillılardı aynıtqan edi. 10Sol kúni Jaratqan Iyeniń ǵázebi qaynap, bılay dep ant ishken edi:[+] 11«Mısır[†] jerinen shıqqan jigirma hám onnan joqarı jastaǵı adamlardıń hesh biri Meniń Ibrayımǵa, Ísaqqa hám Yaqıpqa[†] beremen dep ant ishken jerimdi kórmeydi. Óytkeni olar pútkil júregi menen Maǵan boysınbadı[+]. 12Keniz tiyresinen bolǵan Efunne ulı Kaleb penen Nun ulı Eshuadan basqa hesh biri ol jerdi kórmeydi. Sebebi Kaleb hám Eshua pútkil júregi menen Maǵan sadıq qaldı»[+]. 13Jaratqan Iye izraillılarǵa qattı ǵázeplendi. Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi islegen sol áwlad pútkilley joq bolıp ketkenshe, olardı qırıq jıl shólde alıp júrdi[+].

14Endi, mine, gúnakarlar áwladı bolǵan sizler ákelerińizdiń ornın basıp, Jaratqan Iyeniń Izrailǵa bolǵan lawlaǵan ǵázebin kúsheytip atırsızlar. 15Eger Onnan júz bursańız, Ol bul xalıqtı jáne shólge taslap ketedi. Solay etip, sizler pútkil xalıqtı joq qılajaqsızlar.

16Biraq Gad hám Ruben urıwı Muwsanıń qasına jaqınlap, bılay dedi:

– Bizlerdiń usı jerde mallarımız ushın qoralar soǵıp, bala-shaǵalarımız ushın qalalar qurıwımızǵa ruxsat ber. 17Al ózlerimiz bolsa qurallanıp, izraillılar menen birge barıp, olardıń mákan qılatuǵın jerin iyelep alǵanǵa deyin, olardıń aldında júremiz. Bala-shaǵalarımız eldiń turǵınlarınan qáwipsiz bolǵan qorǵan qalalarda jasay bersin[+]. 18Hár bir izraillı óz múlkin iyelemegenshe, bizler úylerimizge qaytpaymız[+]. 19Iordan dáryasınıń arǵı jaǵasında olar menen birge jer úlesten almaymız, sebebi bizlerdiń úlesimiz Iordan dáryasınıń shıǵıs jaǵasında boladı[+].

20Muwsa olarǵa bılay dep juwap berdi:

– Eger sizler aytqanlarıńızdı orınlaytuǵın bolsańız, Jaratqan Iyeniń aldında sawashqa barıw ushın qurallanıń. 21Jaratqan Iye dushpanların quwıp jibermegenshe, hámmeńiz Onıń aldında qurallanıp, Iordan dáryasınıń arǵı jaǵasına ótiń. 22Pútkil sol el Jaratqan Iye ushın basıp alınǵannan soń, sizler Jaratqan Iye hám Izrail xalqı aldındaǵı minnetińizden azat bolasızlar. Sonda sizler usı jerge qaytıp keliwińizge boladı hám bul jer Jaratqan Iyeniń aldında sizlerdiń múlkińiz bolıp qaladı.

23Biraq aytqanlarıńızdı orınlamasańız, Jaratqan Iyege qarsı gúna[†] islegen bolasızlar hám bul gúnańız óz basıńızǵa jetedi. 24Bala-shaǵalarıńız ushın qalalar qurıp, mallarıńız ushın qoralar soǵıń. Degen menen, bergen wádeńizde turıń.

25Gad hám Ruben urıwlarınıń adamları Muwsaǵa bılay dedi:

– Mırzamız, siz ne buyırsańız, qullarıńız bolǵan bizler sonı orınlaymız. 26Bala-shaǵamız, mallarımız hám haywanlarımız usı jerde, Gilad qalalarında qaladı. 27Al qullarıńız bolǵan bizler siziń buyırǵanıńızday, hár birimiz qurallanıp, Jaratqan Iyeniń aldında sawashqa túsiw ushın dáryanıń arǵı jaǵasına ótemiz.

28Sonnan keyin, Muwsa Gad hám Ruben urıwları haqqında ruwxaniy Elazarǵa, Nun ulı Eshuaǵa hám Izrail urıwlarınıń áwlad basshılarına buyrıq berip, 29bılay dedi:

– Eger Gad hám Ruben urıwlarınan qurallanǵan adamlar Jaratqan Iyeniń aldında sizler menen birge Iordan dáryasınıń arǵı jaǵasına ótse hám sizler sol eldi qolǵa kirgizseńiz, onda Gilad úlkesin múlik qılıp, olarǵa beriń. 30Biraq, eger de olar qurallanıp, sizler menen birge dáryanıń arǵı jaǵasına ótpese, onda olar Qanan[†] úlkesinen sizler menen birge úles jer aladı.

31Sonda Gad hám Ruben urıwlarınıń adamları:

– Jaratqan Iye qullarıńız bolǵan bizlerge qanday buyrıq bergen bolsa, sonıń hámmesin orınlaymız. 32Bizler qurallanıp, Jaratqan Iyeniń aldında Qanan úlkesine baramız. Al bizlerdiń alatuǵın jer úlesimiz Iordan dáryasınıń shıǵıs jaǵasında bolsın, – dedi.

33Solay etip, Muwsa Gad penen Ruben urıwlarına hám Yusup ulı Menashshe urıwınıń jartısına amor xalqınıń[†] patshası Sixonnıń eli menen Bashan[†] patshası Ogtıń elin hám olardıń qalaları menen qala dógeregindegi jerlerdi berdi.

34Gad urıwı Dibon, Atarot, Aroer, 35Atrot-Shofan, Yazer, Iogboha, 36Beyt-Nimra hám Beyt-Haran degen qorǵanlı qalaların jańadan qurdı, malları ushın qoralar soqtı. 37Ruben urıwı Xeshbon, Elale, Kiryatayım, 38atları ózgertilgen eki qala Nebo menen Baal[†]-Meon hám Sibma qalaların qayta qurdı. Olar tiklegen qalalarına jańadan at qoydı.

39Menashsheniń ulı Maxirdiń áwladları Giladqa bardı hám onı iyelep alıp, ol jerde jasap atırǵan amor xalqın quwıp shıǵardı[+]. 40Solay etip, Muwsa Giladtı Menashshe ulı Maxirdiń áwladına berdi. Olar sol jerge qonıs bastı[+]. 41Menashsheniń ulı Yair bir neshe qalalarǵa hújim etip, olardı iyelep aldı. Sol jerlerdi Yairge tiyisli qalalar dep atadı[+]. 42Nobax ta Kenat qalasın hám onıń dógeregindegi awıllardı iyelep alıp, ol jerdi óziniń atı menen Nobax dep atadı.

#### 33


Mısırdan Moabqa deyingi basıp ótilgen jol

1Muwsa hám Xaronnıń jetekshiligi astında top-tobı menen Mısırdan[†] shıqqan izraillılar[†] tómendegi jollar menen júrip ótti. 2Muwsa Jaratqan Iyeniń[†] buyrıǵı boyınsha kóship-qonıp júrgen jollarında qonıs basqan jerleriniń atların jazıp bardı. Bul jerler mınalar edi:

3Izraillılar Qutqarılıw[†] asınan keyingi kúni, birinshi aydıń on besinshi kúni mısırlılardıń kóz aldında nıq qádem atıp, Ramses qalasınan jolǵa shıqtı[+]. 4Sol waqıtta mısırlılar Jaratqan Iyeniń óltirgen tuńǵısh ulların[†] jerlep atırǵan edi. Sebebi Jaratqan Iye[†] olardıń qudayların jazalaǵan edi[+].

5Solay etip, izraillılar Ramsesten jolǵa shıǵıp ketkennen keyin, olar Sukkotqa ornalastı[+].

6Keyin olar Sukkottan shıǵıp, shóldiń shetindegi Etamǵa ornalastı[+].

7Etamnan shıǵıp, olar Baal[†]-Sefonnıń shıǵısındaǵı Piy-Haxirotqa qaray burılıp, Migdolǵa jaqın jerge ornalastı[+].

8Piy-Haxirottan shıǵıp, teńiz arqalı ótip, shólge qaray jol aldı. Etam shólinde úsh kún jol júrgennen soń, olar Maraǵa ornalastı[+].

9Maradan shıǵıp, olar on eki suw bulaǵı hám jetpis palma aǵashı bolǵan Elimge barıp, sol jerge ornalastı[+].

10Olar Elimnen shıǵıp, Qızıl teńizdiń boyına ornalastı.

11Qızıl teńizdiń boyınan shıǵıp, Sin shóline ornalastı[+].

12Sin shólinen shıǵıp, olar Dofqaǵa ornalastı.

13Dofqadan shıǵıp, Alushqa ornalastı.

14Alushtan shıǵıp, Refidimge ornalastı. Biraq ol jerde xalıq ushın ishetuǵın suw joq edi[+].

15Refidimnen shıǵıp, Sinay shóline ornalastı[+].

16Sinay shólinen shıǵıp, Kibrot-Hattaawaǵa ornalastı[+].

17Kibrot-Hattaawadan shıǵıp, Xaserotqa ornalastı[+].

18Xaserottan shıǵıp, Ritmaǵa ornalastı.

19Ritmadan shıǵıp, Rimmon-Pereske ornalastı.

20Rimmon-Peresten shıǵıp, Libnaǵa ornalastı.

21Libnadan shıǵıp, Rissaǵa ornalastı.

22Rissadan shıǵıp, Kehelataǵa ornalastı.

23Kehelatadan shıǵıp, Shefer tawına ornalastı.

24Shefer tawınan shıǵıp, Xaradaǵa ornalastı.

25Xaradadan shıǵıp, Maqhelotqa ornalastı.

26Maqhelottan shıǵıp, Taxatqa ornalastı.

27Taxattan shıǵıp, Teraxqa ornalastı.

28Teraxtan shıǵıp, Mitqaǵa ornalastı.

29Mitqadan shıǵıp, Xashmonaǵa ornalastı.

30Xashmonadan shıǵıp, Moserotqa ornalastı.

31Moserottan shıǵıp, Bene-Yaaqanǵa ornalastı[+].

32Bene-Yaaqannan shıǵıp, Xor-Hagidgadqa ornalastı.

33Xor-Hagidgadtan shıǵıp, Iotbataǵa ornalastı[+].

34Iotbatadan shıǵıp, Abronaǵa ornalastı.

35Abronadan shıǵıp, Esion-Geberge ornalastı[+].

36Esion-Geberden shıǵıp, Zin shólindegi Qadeshke ornalastı[+].

37Qadeshten shıǵıp, olar Edom[†] shegarasındaǵı Hor tawınıń qasına ornalastı[+].

38Ruwxaniy[†] Xaron Jaratqan Iyeniń buyrıǵı boyınsha Hor tawına shıǵıp, sol jerde qaytıs boldı. Bul waqıya izraillılar Mısırdan shıqqannan keyin qırqınshı jılı, besinshi aydıń birinshi kúninde boldı[+]. 39Xaron Hor tawında qaytıs bolǵanda 123 jasta edi.

40Qanan[†] eliniń Negebte jasaytuǵın qananlı[†] Arad patshası izraillılardıń sol jerge kelgeninen xabar taptı[+].

41Izraillılar Hor tawınan shıǵıp, Salmonaǵa ornalastı.

42Salmonadan shıǵıp, Punonǵa ornalastı.

43Punonnan shıǵıp, Obotqa ornalastı[+].

44Obottan shıǵıp, Moab[†] shegarasındaǵı Iye-Abarimge ornalastı[+].

45Iye-Abarimnen shıǵıp, Dibon-Gadqa ornalastı.

46Dibon-Gadtan shıǵıp, Almon-Diblatayımǵa ornalastı.

47Almon-Diblatayımnan shıǵıp, Neboǵa jaqın Abarim tawlarına ornalastı[+].

48Abarim tawlarınan shıǵıp, oypatlıqtıń Moabqa tiyisli bólegine, Erixonıń qarsısındaǵı Iordannıń boyına ornalastı[+]. 49Olar oypatlıqtıń Moabqa tiyisli bóleginde Iordan boylap, Beyt-Eshimottan Abel-Shittimge deyin ornalasıp bardı[+].


Iordan dáryasınan ótpesten aldın berilgen kórsetpeler

50Sol jerde, oypatlıqtıń Moabqa tiyisli bóleginde, Erixonıń qarsısındaǵı Iordannıń boyında Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dep ayttı:

51– Izraillılarǵa bılay dep ayt: «Sizler Iordan dáryasınan ótip, Qanan eline kirgenińizde, 52sol elde jasaytuǵın barlıq xalıqtı quwıp jiberiń, but súwretlerin hám músinlerin joq qılıp, sıyınıw orınların buzıp taslań[+]. 53Eldi iyelep alıp, ol jerge ornalasıp alıń, óytkeni Men sizlerge sol jerdi múlik qılıp berdim. 54Jerlerdi urıwlar ara shek[†] taslap bólisip alıń. Úlken urıwǵa úlken úles jer, kishi urıwǵa kishi úles jer beriń. Shek boyınsha kimge qaysı jer tússe, sol jer sol urıwǵa tiyisli boladı. Úles jerlerdi ata-babalarıńızdan taraǵan urıwlar boyınsha bólistirip beriń[+].

55Eger sol eldiń turǵınların quwıp shıǵarmasańız, onda sol jerde qalǵan xalıq kózlerińizge túsken shóp, búyirlerińizge kirgen tikendey boladı. Olar jasaytuǵın jerińizde sizlerdi qısqıǵa aladı. 56Sonda Men olarǵa ne islewdi niyetlegen bolsam, sizlerge sonı isleymen».

#### 34


Qanan eliniń shegaraları

1[•]Jaratqan Iye[†] Muwsaǵa bılay dedi:

2– Izraillılarǵa[†] bılay dep buyır: «Sizlerge múlik etip beriletuǵın Qanan[†] eline kirgenińizde, onıń shegaraları mınaday boladı:

3Sizlerdiń qubla táreptegi shegarańız Zin shólinen Edom[†] shegarası boylap sozıladı. Bul qubla shegarańız shıǵıstaǵı Óli teńizdiń shetinen baslanadı[+]. 4Onnan keyin Aqrabbim biyikliginiń qublasınan Zin arqalı ótip, Qadesh-Barniyanıń qublasına deyin sozıladı. Ol jerden shegara Xasar-Addar arqalı ótip, Asmonǵa deyin baradı. 5Keyin sol jerden burılıp, Mısır[†] shegarasındaǵı sayǵa deyin sozılıp, Jer Orta teńizine barıp tawısıladı.

6Batıs shegarańız Jer Orta teńiziniń jaǵası boladı. Batıstaǵı shegarańız usıdan ibarat.

7Arqa shegarańız Jer Orta teńizinen Hor tawına deyin sozıladı[+]. 8Hor tawınan Lebo-Xamatqa deyin, keyin Sedadqa deyin barıp,[+] 9Zifronǵa deyin sozıladı hám Xasar-Enanda tawısıladı. Arqadaǵı shegarańız usıdan ibarat.

10Shıǵıs shegarańız Xasar-Enannan baslanıp, Shefamǵa deyin sozıladı. 11Keyin shegara Shefamnan Ayınnıń shıǵıs tárepindegi Riblaǵa deyin baradı. Ol jerden Kinneret kóliniń shıǵıs jaǵındaǵı janbawırlarǵa deyin sozıladı[+]. 12Sonnan keyin, shegara ol jerden Iordan dáryası boyınsha sozılıp, Óli teńizge barıp toqtaydı. Hár táreptegi elińizdiń shegaraları usı boladı»[+].

13Sonnan keyin, Muwsa izraillılarǵa:

– Mine, múlik qılıp, shek[†] boyınsha bólisip alatuǵın el usı boladı. Jaratqan Iyeniń[†] buyrıǵı boyınsha bul el toǵız urıw menen bir urıwdıń yarımına bólistirip beriledi. 14Óytkeni Ruben hám Gad urıwları menen Menashshe urıwınıń yarımı ózlerine tiyisli jer úlesin áwladları boyınsha bólisip aldı. 15Bul eki urıw menen yarım urıw Erixonıń qarsısındaǵı Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepinen óz múliklerin aldı, – dedi.


Jerdi bólistirip beriwge juwapker jetekshiler

16Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

17– Ruwxaniy[†] Elazar hám Nun ulı Eshua Izrail xalqına eldi bólistirip bersin[+]. 18Eldi bólistiriw ushın hár bir urıwdan bir jetekshiden alıp, xızmetke qoyıń. 19Sol adamlardıń atları mınalar:

Yahuda[†] urıwınan Efunne ulı Kaleb,[+]
20Shimon urıwınan Ammihud ulı Samuel,
21Benyamin urıwınan Kislon ulı Elidad,
22Dan urıwınan Iogliy ulı basshı Bukkiy,
23Yusup ulı Menashshe urıwınan Efod[†] ulı basshı Xanniel,
24Efrayım[†] urıwınan Shiftan ulı basshı Kemuel,
25Zebulon urıwınan Parnax ulı basshı Elisafan,
26Issaxar urıwınan Azzan ulı basshı Paltiel,
27Asher urıwınan Shelomiy ulı basshı Axihud,
28Naftaliy urıwınan Ammihud ulı basshı Pedael.

29Qanan jerin Izrail xalqına múlik etip bólistirip beriń, dep Jaratqan Iye usı adamlarǵa buyırǵan edi.

#### 35


Lebiylilerge berilgen qalalar

1[•]Jaratqan Iye[†] oypatlıqtıń Moabqa[†] tiyisli bóleginde, Erixonıń qarsısındaǵı Iordannıń boyında Muwsaǵa bılay dedi:

2– Izraillılarǵa[†] buyır, olar alatuǵın úles jerinde lebiylilerdiń[†] jasawı ushın qalalar ajıratıp bersin. Sonıń menen birge, qalalardıń átirapındaǵı jaylawlardı da bersin. 3Solay etip, lebiylilerdiń jasawı ushın qalaları hám olardıń pada, súriwleri menen basqa da haywanları ushın jaylawları bolsın.

4Lebiylilerge beriletuǵın qalalardıń aylana átirapındaǵı jaylawlar qala qorǵanınan baslap mıń shıǵanaq uzınlıqqa sozılǵan bolsın. 5Qala ortada jaylasqan bolıp, onıń sırtınan baslap, shıǵısqa, qublaǵa, batısqa hám arqaǵa qaray eki mıń shıǵanaqtan ólshep shıǵıń. Bular qalalar ushın jaylawlar boladı.

6– Lebiylilerge beriletuǵın qalalardan altawı panalaytuǵın qala bolsın. Solay etip, adam óltiriwshiniń sol jerge qashıwına jol qoyasızlar. Usı altı qaladan tısqarı lebiylilerge qırıq eki qala berilsin[+]. 7Barlıǵı bolıp, lebiylilerge jaylawları menen birge qırıq segiz qala beresizler. 8Izraillılardıń úles jerinen lebiylilerge beriletuǵın qalalar hár bir urıwǵa túsken payına ılayıqlı bolsın. Kóp úles jer alǵan urıw kóp, az úles jer alǵan urıw az qala bersin.


Panalaytuǵın qalalar


(Nzm 19:1-13; Eshu 20:1-9)

9[•]Jaratqan Iye Muwsa menen sóylesiwin dawam etip, bılay dedi:

10– Izraillılarǵa bılay dep ayt: «Iordan dáryasınan ótip, Qanan[†] eline kirgenińizden keyin, 11panalaytuǵın qalalardı tańlap alıń. Solay etip, abaysızda adam óltirip qoyǵan adam sol panalaytuǵın qalaǵa qashıp kete alatuǵın bolsın[+]. 12Bul qalalar adam óltirip qoyǵan adamnıń jámiyet aldında húkim etilmesinen aldın óltirilmewi ushın, onıń ósh alıwshı ámeńgerden[†] qashıp, panalaytuǵın jeri boladı. 13Sizler ajıratatuǵın altı qala panalaytuǵın qala bolsın. 14Panalaytuǵın qalalardıń úshewi Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepinen, qalǵan úshewi Qanan jerinen tańlap alınsın. 15Bul altı qala izraillılar hám arańızda jasap atırǵan kelgindiler menen jat jerli adamlar ushın panalaw qalası bolsın. Solay etip, abaysızda adam óltirip qoyǵan adam sol jerge qashıp barsın.

16Eger kim de kim temir qural menen bir adamdı urıp óltirip qoysa, onda urǵan adam qanxor sanaladı hám ol sózsiz óltirilsin. 17Eger tas penen birewdi urıp, onı óltirse, óltirgen adam qanxor sanaladı hám ol sózsiz óltirilsin. 18Yamasa ol aǵash buyım menen birewdi urıp, onı óltirse, onda óltirgen adam qanxor sanaladı hám ol sózsiz óltirilsin. 19Ólgen adamnıń ósh alıwshı adamı qanxordı ushıratıp qalıwdan-aq, onı óltirsin. 20Sonday-aq eger bir adam birewdi jek kórgenlikten iyterip jiberip yamasa bilqastan oǵan qaray bir nárseni ılaqtırıp, ol adamdı óltirse, 21yamasa óshegisip, onı mushı menen urıp óltirse, urǵan adam sózsiz óltirilsin. Óytkeni ol qanxor. Ólgen adamnıń óshin alıwshı adam qanxordı ushıratıp qalıwdan-aq, onı óltirsin.

22Eger kim de kim bir adamdı óshegisip emes, al abaysızdan iyterip jiberse, yamasa oǵan qaray bilmesten bir nárseni ılaqtırıp jiberse,[+] 23yamasa onı kórmey qalıp, ústine bir tastı túsirip alıp, onı óltirip qoysa, biraq óltirip qoyǵan adam oǵan dushpan bolmay, oǵan jawızlıq oylamaǵan bolsa, 24jámiyet adam óltirip qoyǵan menen ósh alıwshı ámeńgerdiń arasında usı qaǵıydalar boyınsha qarar shıǵarsın. 25Jámiyet adam óltirip qoyǵan adamdı ósh alıwshı ámeńgerdiń qolınan qorǵawı kerek hám onı qashıp kelgen panalaytuǵın qalaǵa qaytadan qaytarıp jibersin. Ol adam muxaddes[†] may[†] menen maylanǵan bas ruwxaniydiń[†] ólimine deyin sol jerde jasap qalsın[+].

26Biraq adam óltiriwshi qashıp barǵan panalaytuǵın qalanıń shegarasınan shıqsa, 27ósh alıwshı ámeńger de onı panalaytuǵın qalanıń shegarasınıń sırtında kórip qalsa, ósh alıwshı ámeńger adam óltiriwshini óltirse, ol ayıplı sanalmaydı. 28Óytkeni adam óltiriwshi bas ruwxaniydiń ólimine deyin panalaytuǵın qala ishinde bolıwı kerek. Tek ǵana bas ruwxaniydiń óliminen soń óz jerine qaytıwına boladı.

29Qay jerde jasasańız da bular áwladlar dawamında sizler ushın qaǵıyda bolsın.

30Adam óltiriwshi gúwalardıń aytqan sózleri boyınsha ólim jazasına tartılsın. Tek bir adamnıń ǵana gúwalıǵı menen hesh kim óltirilmesin[+].

31Ólimge ılayıqlı qanxordıń janın qutqarıw[†] ushın qun almań, ol sózsiz óltirilsin[+].

32Panalaytuǵın qalaǵa qashqan adam qun tólep, bas ruwxaniydiń óliminen aldın óz jerine qaytıp barıp jasawına ruxsat bermeń.

33Ózlerińiz jasap atırǵan eldi haramlamań. Qan tógiwshilik eldi haramlaydı. Ishinde qan tógilgen jer tek ǵana qan tókken adamnıń qanı menen páklenedi[+].

34Ózlerińiz ishinde jasap atırǵan hám Men ishinde bolıp atırǵan jerdi haramlamań. Sebebi Men izraillılardıń arasında jasaytuǵın Jaratqan Iyemen».[†][+]

#### 36


Selofexadtıń qızlarınıń úles jeri

1[•]Bir kúni Yusup ulı Menashshe urıwınan Maxir ulı Gilad[†] áwladınan bolǵan basshılar Muwsanıń hám Izraildıń[†] tiyre basshılarınıń aldına kelip, olarǵa bılay dedi:

2– Jaratqan Iye[†] eldi múlik etip, shek[†] boyınsha izraillılar arasında úlestiriw ushın mırzamız Muwsaǵa buyrıq berdi. Tuwısqanımız Selofexadtıń múlki qızlarına beriliwi ushın da buyrıq berilgen edi. 3Degen menen, eger Selofexadtıń qızları basqa bir Izrail urıwına tiyisli erkeklerge turmısqa shıqsa, olardıń múlikleri kúyewleri tiyisli bolǵan urıwdıń múlkine ótip ketedi. Sonda urıwımız shek boyınsha alǵan jer úlesiniń bir bóleginen ayırılıp qaladı. 4Hátteki, izraillılardıń Qutlı jılı[*] belgilengende de, qızlardıń múlki urıwımızǵa qaytarılmay, kúyewleri tiyisli bolǵan urıwda qalıp ketedi. Solay etip, olardıń múlikleri babalarımızdıń urıwına túsken múlikten alınıp, bir bólek jerimizden ayırılıp qalamız[+].

5Muwsa Jaratqan Iyeniń[†] sózi boyınsha izraillılarǵa bılay dep buyrıq berdi:

– Yusup áwladınan bolǵan adamlardıń aytqanları durıs. 6Jaratqan Iye Selofexadtıń qızları haqqında mınaday buyrıq beredi: «Selofexadtıń qızları qálegen jigitke turmısqa shıǵıwına boladı, biraq bul jigitler ákesiniń urıwınan hám tiyresinen bolıwı shárt. 7Izrail xalqınıń múlik etip alǵan jeri bir urıwdan ekinshi urıwǵa ótip ketpesin. Hár bir izraillı óz urıwınıń múlkin saqlap qalsın[+]. 8Izraildaǵı hár bir urıwdaǵı jer múlkine miyrasxor bolǵan qız ákesi tiyisli bolǵan urıw hám tiyresindegi jigitke turmısqa shıqsın. Solay etip, hár bir izraillı ata-babalarınıń múlkine ózleri iyelik etip qalsın[+]. 9Sonda múlik bir urıwdan ekinshi urıwǵa ótip ketpeydi. Hár bir Izrail urıwı ózlerine alǵan múlikti saqlap qalsın».

10Selofexadtıń qızları Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa buyırǵanınday isledi. 11Selofexadtıń qızları Maxla, Tirsa, Xogla, Milka hám Noa óz atalas aǵalarına turmısqa shıqtı. 12Solay etip, olar Yusup ulı Menashshe urpaǵınan bolǵan jigitlerge turmısqa shıqtı hám olardıń múlikleri ákeleri tiyisli bolǵan tiyre hám urıwda qaldı.

13Jaratqan Iyeniń Muwsa arqalı oypatlıqtıń Moabqa[†] tiyisli bóleginde, Erixo qalasınıń qarsısındaǵı Iordan dáryasınıń boyında izraillılarǵa bergen buyrıq hám nızamları usılardan ibarat edi.

### Nızamnıń qaytalanıwı

#### Nızamnıń qaytalanıwı

Nızamnıń qaytalanıwı


Alǵí sóz

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]


#### Alǵí sóz


Nızamnıń qaytalanıwı


Kitap haqqında maǵlıwmat

Nızamnıń qaytalanıwı kitabı Tawrattıń besinshi kitabı. Bul kitap Muwsanıń Moab tegisligindegi Izrail xalqına aytqan sózlerinen ibarat. Muwsa bul sózlerdi Izrail xalqınıń shóldegi qırıq jıllıq saparınan keyin aytadı. Sol waqıtta Izrail xalqı Quday wáde qılǵan Qanan jerine kiriwge shamalasıp turǵan edi.

Kitaptıń ishindegi eń áhmiyetli temalar mınalar:

Muwsa Izrail xalqına qırıq jıl dawamında bolıp ótken áhmiyetli waqıyalardı esletip ótedi hám Qudayǵa sadıq bolıp, Oǵan boysınıwǵa shaqıradı. Sonıń menen birge, Muwsa olarǵa Qudayı Jaratqan Iyeniń shólde ózlerine ǵamxorlıq qılǵanın umıtpawdı eskertedi.

Muwsa on buyrıqtı qaytalap, xalıqtıń butlarǵa tabınıwı qadaǵan ekenligin hám jalǵız Qudayǵa sıyınıwı kerekligin tastıyıqlaydı. Keyin Izrail xalqınıń ómirine tiyisli hár túrli nızamlarǵa toqtap ótedi.

Muwsa xalıqqa Quday menen dúzilgen kelisimniń mánisin esletip ótedi. Xalıqtı kelisim shártlerine sadıq bolıwǵa shaqıradı. Qudayǵa boysınıw bereket alıp keletuǵının, boysınbawshılıq bolsa náletke duwshar qılatuǵının aytadı.

Muwsa xalıqtıń náwbettegi jolbasshısı etip Eshuanı tayınlaydı. Keyin Qudaydıń sadıqlıǵına baǵıshlanǵan bir qosıqtı aytadı hám Izrail urıwlarına birme-bir pátiya beredi. Muwsa Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepindegi Moab elinde bul dúnyadan kóz jumadı.

#### 1


Izraillılardıń Xoreb tawınan jolǵa shıǵıwı

1Muwsa Iordan dáryasınıń shıǵıs jaǵasındaǵı shólde izraillılarǵa[†] tómendegi sózlerdi ayttı. Bul shól Suftıń qarama-qarsısındaǵı Iordan tegisliginiń bir bóleginde, Paran menen Tofel, Laban, Xaserot hám Diy-Zahab arasında jaylasqan edi. 2Xorebten tawlı Seir jerine alıp baratuǵın jol menen júrgende, Qadesh-Barniyaǵa deyin on bir kúnlik jol edi[+]. 3Izrail xalqı Mısırdan[†] shıqqannan keyin, qırqınshı jıldıń on birinshi ayınıń birinshi kúni Muwsa olarǵa Jaratqan Iyeniń[†] buyırǵan sózlerin járiyaladı[+]. 4Bunnan aldın Muwsa Xeshbonda húkimdarlıq qılǵan amor xalqınıń[†] patshası Sixondı, Ashtarotta hám Edreyde húkimdarlıq qılǵan Bashan[†] patshası Ogtı jeńiliske ushıratqan edi[+].

5Muwsa Iordan dáryasınıń shıǵıs jaǵasındaǵı Moab[†] jerinde Jaratqan Iyeniń nızamın bılay dep túsindire basladı:

6«Qudayımız Jaratqan Iye[†] Xorebte bizlerge bılay dedi: „Bul tawda uzaq waqıt turıp qaldıńız[+]. 7Qánekey, jolǵa shıǵıńlar. Amor xalqınıń tawlı jerine hám sol jerge qońsılas bolǵan barlıq ellerge: Iordan tegisligine, tawlı úlkege, batıstaǵı taw eteklerine, Negebke hám Jer Orta teńiziniń boylarına kirip barıńlar. Yaǵnıy, pútkil Qanan[†] eli menen Lebanonǵa, jáne de, ullı Evfrat dáryasına deyin barıńlar[+]. 8Sol jerlerdi sizlerge berip atırman. Barıńlar, ata-babalarıńızǵa – Ibrayımǵa, Ísaqqa, Yaqıpqa[†] hám olardıń áwladlarına beremen dep ant ishken jerlerdi múlik etip alıńlar“»[+].


Muwsanıń qazılardı tayınlawı

9«Sol waqıtta sizlerge bılay dep ayttım: „Sizlerdi bir ózim jetelep alıp júre almayman, sebebi sizler men ushın awır júk bolasızlar[+]. 10Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerdi kóbeytti. Mine, búginlikte aspandaǵı juldızlar sıyaqlı sansız bolıp, kóbeydińiz[+]. 11Ata-babalarıńızdıń Qudayı Jaratqan Iye wáde bergenindey, sizlerdi ele de mıń ese kóbeytsin hám jarılqasın![+] 12Biraq sizlerdiń awır júklerińiz benen dawlarıńızdı bir ózim qalayınsha kóteremen? 13Endi hár bir urıwdan dana, aqıllı hám tájiriybeli adamlardı tańlap alıńlar. Olardı sizlerge basshı etip tayınlayman“.

14Sizler de bunı jaqsı dep maqulladıńız. 15Sonda urıwlarıńızdan dana hám tájiriybeli bolǵan adamlardı sizlerge mıńbası, júzbası, eliwbası, onbası hám bazıların jámiyettiń qadaǵalawshıları etip tayınladım[+]. 16Sol waqıtta tayınlanǵan qazılarǵa bılay dep buyırǵan edim: „Tuwısqanlarıńızdıń arasındaǵı dawlarǵa qulaq salıń. Bir adamnıń izraillı tuwısqanı menen yamasa kelgindi bir adam menen bolǵan dawların ádillik penen sheshiń[+]. 17Húkim waqtında bir táreplilik qılmań, bay adamǵa da, jarlı adamǵa da qulaq salıń. Hesh kimnen qorqpań, óytkeni húkim Qudaydandur. Ózlerińiz sheshe almaǵan bir másele bolsa, maǵan alıp keliń, onı ózim sheshemen“[+]. 18Sol waqıtta sizlerge islewińiz kerek bolǵan hár bir isti tapsırǵan edim».


Xalıqtıń jansızlardı jiberiwi

19[•]«Sonnan keyin, Qudayımız Jaratqan Iyeniń bizlerge buyırǵanınday, bizler Xoreb tawınan shıǵıp, amor xalqınıń tawlı jerine baratuǵın joldan júrip, ózlerińiz kórgen keń hám qorqınıshlı shól arqalı Qadesh-Barniyaǵa bardıq. 20Sol jerde men sizlerge: „Mine, Qudayımız Jaratqan Iye bizlerge berip atırǵan amor xalqınıń tawlı jerine jetip keldik. 21Qarańlar, Qudayıńız Jaratqan Iye usı jerlerdi sizlerge berdi. Qáne, ata-babalarıńızdıń Qudayı Jaratqan Iyeniń sizlerge aytqanınday, barıp ol jerdi múlik etip alıńlar. Qorqpańlar, qáweterge túspeńler“, – dedim[+].

22Al sizler hámmeńiz maǵan kelip, bılay dedińler: „Eldi aralap, kózden ótkerip shıǵıw ushın, aldımızdan jansızlardı jibereyik. Olar qaysı joldan baratuǵınımızdı hám baratuǵın sol qalalar haqqında xabar alıp kelsin“.

23Bul pikir maǵan da maqul boldı. Solay etip, arańızdan on eki adamdı, hár bir urıwdan bir adamnan tańlap aldım. 24Olar tawlı úlkege kóterildi hám Eshkol sayına barıp, eldi aralap shıqtı. 25Qaytıp kiyatırıp, sol jerdiń jetistirgen miywelerinen alıp keldi. Olar: „Qudayımız Jaratqan Iyeniń bizlerge berip atırǵan jeri jaqsı eken“, – dedi.

26Degen menen, sizler Qudayıńız Jaratqan Iyeniń buyrıǵına qarsı shıǵıp, ol jerge barıwdı qálemedińiz. 27Sonda óz shatırlarıńızda tońqıldap, bılay dedińiz: „Jaratqan Iye bizlerdi jek kóredi. Ol bizlerdi amorlarǵa táslim qılıp, joq etiw ushın Mısırdan alıp shıqtı. 28Ol jerge ne ushın baratırmız? Tuwısqanlarımız ol jerdegi xalıqtıń bizlerden góre júdá kúshli hám boyları da bálent ekenin aytıp, ruwxımızdı túsirip jiberdi. Olardıń úlken qalaları aspanǵa tiyer diywallar menen qorshalǵan, hátteki, ol jerde Anaq áwladınan shıqqan dáw adamlardı da kórgen eken“.

29Sonda men sizlerge bılay dedim: „Olardan qorqpańlar, qáweterge de túspeńler. 30Aldıńızda baratırǵan Qudayıńız Jaratqan Iye Mısırda urısqanday, sizler ushın urısadı[+]. 31Qudayıńız Jaratqan Iye shólde sizlerge ǵamxorlıq qılıp keldi. Ol ákeniń óz balasın alıp júrgenindey, sizlerdi usı jerge deyin jol boyı kóterip keldi[+]. 32Sonda da sizler Qudayıńız Jaratqan Iyege isenbey atırsız. 33Al Ol bolsa, shatırlarıńızdı qurıwǵa jer izlew ushın, júretuǵın jolıńızdı kórsetip túnde ot, kúndiz bult ishinde aldıńızda júrip keldi“»[+].


Jaratqan Iyeniń Izrail xalqın jazalawı

34[•]«Jaratqan Iye sizlerdiń sózlerińizdi esitip, ǵázeplendi hám ant iship bılay dedi: 35„Ata-babalarıńızǵa beremen dep ant ishken sol jaqsı jerdi usı jaman áwladtıń hesh biri kórmeydi. 36Sol jerdi tek ǵana Efunne ulı Kaleb kóredi. Ayaq basqan jerlerin oǵan hám onıń áwladına beremen. Óytkeni ol pútkil júregi menen Jaratqan Iyege, yaǵnıy Maǵan sadıq qaldı“[+].

37Jaratqan Iye sizler sebepli maǵan da ǵázeplenip, bılay dedi: „Sen de sol jerge kirmeyseń[+]. 38Biraq járdemshiń Nun ulı Eshua ol jerge kiredi. Onı jigerlendir. Izraillılarǵa jerdi múlik etip, alıp beretuǵın adam Eshua boladı[+]. 39Sonda sizler balalarımız tutqın boladı dep, aytqan edińiz. Búginlikte sol aq penen qaranı ayıra almaytuǵın balalarıńız sol elge kiredi. Eldi olarǵa beremen, sol jerdi olar múlik etip, iyeleydi. 40Al sizler artıńızǵa qaytıńlar, Qızıl teńizge baratuǵın joldan shólge ketińler“.

41Sonda sizler maǵan: „Bizler Jaratqan Iyege qarsı gúna[†] isledik. Qudayımız Jaratqan Iyeniń buyrıǵı boyınsha barıp urısamız“, – dedińiz. Sizler sol tawlı úlkeni basıp alıw ańsat boladı, dep oylap, hár birińiz qurallarıńızdı aldıńız.

42Biraq Jaratqan Iye maǵan bılay dedi: „Olarǵa ayt, urısıwǵa shıqpasın. Sebebi Men sizler menen birge emespen. Dushpanıńızdan jeńilip qalasız“.

43Sizlerdi eskertken edim, biraq qulaq salmadıńız. Jaratqan Iyeniń buyrıǵına qarsı shıqtıńız. Sizler menmenlikke berilip, urısıw ushın tawlı úlkege shıqtıńız. 44Tawlı úlkede jasaytuǵın amorlar sizlerge qarsı shıǵıp, olar pal hárrelerdey bolıp, izińizden quwıp, Seirden Xorma qalasına deyin sizlerdi tas-talqan qıldı. 45Aman qalǵanlarıńız qaytıp kelip, Jaratqan Iyeniń aldında jıladıńız. Biraq Jaratqan Iye dadıńızǵa qulaq salmadı, sizlerge itibar da bermedi. 46Solay etip, uzaq waqıtqa deyin Qadeshte qaldıńız»[+].

#### 2


Izraillılardıń shólde ótkergen jılları

1«Keyin, Jaratqan Iyeniń[†] maǵan buyırǵanınday, bizler keynimizge qaytıp, Qızıl teńizge baratuǵın jol menen shólge kettik. Seir tawlarınıń átirapında uzaq waqıt júrdik[+].

2Aqırında Jaratqan Iye[†] maǵan bılay dedi: 3„Usı tawlı úlkeniń dógereginde júrgenińiz jeter. Endi arqa tárepke qaray júrińler“. 4Sonnan keyin, xalıqqa mına buyrıqlardı beriwimdi ayttı: „Seir jerinde jasaytuǵın tuwısqanlarıńız bolǵan Esawdıń urpaqlarınıń jerinen ótesizler. Olar sizlerden qorqadı. Degen menen, ózlerińiz de abaylı bolıńlar. 5Olarǵa qarsı urıs ashpańlar. Sizlerge olardıń jerinen bir qarıs ta jer bermeymen. Óytkeni tawlı Seir jerin Esawǵa múlik etip berdim[+]. 6Olardan jeytuǵın awqatıńızdı hám ishetuǵın suwıńızdı gúmiske satıp alıńlar. 7Qudayıńız Jaratqan Iye, yaǵnıy Men sizlerdiń qol urǵan hár bir isińizdi jarılqadım. Usı ushı-qıyırı joq shólde aylanıp júrgenińizde, sizlerdi qorǵadım. Men qırıq jıl dawamında sizler menen birge boldım hám sizlerdiń hesh qanday mútájligińiz bolmadı“[+].

8Solay etip, bizler Seirde jasap atırǵan tuwısqanlarımız Esaw urpaqlarınıń janınan óttik. Elat hám Esion-Geberden Iordan tegisligine baratuǵın joldan júrdik, keyin jolımızdı Moab[†] shóline qaray burdıq[+].

9Sonda Jaratqan Iye maǵan: „Moablılarǵa hújim qılıp, urıs ashpańlar. Olardıń jerinen sizlerge múlik bermeymen. Óytkeni Ar qalasın Luttıń urpaǵına múlik etip berdim“, – dedi»[+].

10Burın ol jerde anaqlar[†] sıyaqlı uzın boylı, kúshli hám kóp sanlı em xalqı jasaytuǵın edi[+]. 11Anaqlar sıyaqlı, em xalqı da refa xalqı[†] dep esaplanatuǵın edi. Biraq moablılar olardı em xalqı dep ataǵan edi[+]. 12Seirde burın xor xalqı jasaytuǵın edi. Esawdıń urpaqları ol jerdi olardan tartıp alǵan edi. Izrail[†] xalqı Jaratqan Iyeniń múlik etip bergen jerinde xalıqlardı joq qılǵanınday, Esawdıń áwladları da xor xalqın joq etip, jerlerine jaylasıp alǵan edi[+].

13«Jaratqan Iye: „Qánekey, jolǵa shıǵıńlar, Zered dáryasınan ótińler“, – dedi. Bizler Zered dáryasınan óttik[+]. 14Qadesh-Barniyadan jolǵa shıǵıp, Zered dáryasınan ótemen degenshe, otız segiz jıl jol júrdik. Jaratqan Iyeniń ant iship aytqanınday, usı waqıtqa kelip, Izrail xalqınan bunnan aldınǵı áwladtıń barlıq urısqa jaramlıları joq bolǵan edi[+]. 15Hátteki, Jaratqan Iye olardı ordadan joq qılıw ushın, olarǵa qarsı qol kóterdi.

16Sol urısqa jaramlılardıń barlıǵı ólip, xalıq arasınan joq bolǵannan keyin, 17Jaratqan Iye maǵan bılay dedi: 18„Búgin Ar qalasınıń jolınan, Moab jerlerinen ótesizler. 19Ammon xalqına[†] jaqınlasqanıńızda, olarǵa hújim qılıp, urıs ashpańlar. Sebebi ammonlardıń jerinen sizlerge múlik bermeymen. Men ol jerdi múlik etip Luttıń urpaǵına berdim“»[+].

20Burın bul jer de refa xalqınıń eli dep esaplanatuǵın edi. Refa xalqı olardan aldın sol jerde jasaǵan edi. Ammon xalqı olardı zamzumlar dep ataytuǵın edi[+]. 21Zamzumlar anaq xalqınday uzın boylı, kúshli hám kóp edi. Biraq Jaratqan Iye olardı ammon xalqınıń aldında qıyrattı. Ammonlar zamzumlardıń jerlerin basıp alıp, sol jerge jaylasıp alǵan edi. 22Jaratqan Iye Seirde jasaytuǵın Esaw urpaǵı ushın da solay islep, xor xalqın olardıń aldında qıyrattı. Esaw áwladları xorlardıń jerlerin basıp alıp, sol jerge jaylasqan edi. Olar búgin de sol jerde jasaydı[+]. 23Kaftordan kelgen kaftorlılar da Gazaǵa deyin sozılǵan awıllarda jasaytuǵın aw xalqın joq etip, olardıń jerlerine jaylasıp alǵan edi[+].

24[•]«Bizler Moab jerinen ótkenimizden keyin, Jaratqan Iye bizlerge: „Endi jolǵa shıǵıńlar! Arnon dáryasınan ótińler! Mine, amor xalqınıń[†] Xeshbondaǵı patshası Sixondı hám onıń elin sizlerge táslim qılaman. Oǵan hújim qılıp, jerin iyelep baslańlar. 25Búginnen baslap Men jer júzindegi xalıqlardı sizlerden húreyi ushıp, qorqatuǵın qılaman. Olar sizler tuwralı esitkende, qorqıwdan titireytuǵın boladı“, – dedi»[+].


Izraillılardıń Xeshbon patshası Sixondı jeńiwi

26«Sonnan keyin, men Kedemot shólinen Xeshbon patshası Sixonǵa elshiler[†] arqalı tınıshlıq kelisimin[†] usınıp, mına xabardı jiberdim: 27„Elińizden ótip ketiwimizge ruxsat berseńiz. Bizler ońǵa da, solǵa da burılmay tuwrı joldan ótip ketemiz[+]. 28Jeytuǵın awqatımızdı da, ishetuǵın suwımızdı da sizden gúmiske satıp alamız. Tek ǵana jerińizden ótip ketsek boldı. 29Seirde jasaytuǵın Esaw áwladları menen Arda jasaytuǵın moab xalqı óz shegaralarınan ótiwimizge ruxsat berdi. Siz de jerińizden ótip ketiwimizge ruxsat berseńiz. Iordan dáryasınan ótip, Qudayımız Jaratqan Iye bizlerge beretuǵın jerge jetip alayıq“.

30Degen menen, Xeshbon patshası Sixon jerinen ótiwimizge ruxsat bermedi. Sebebi Qudayıńız Jaratqan Iye búgin kórip turǵanıńızday, Sixondı sizlerge táslim qılıw ushın, onıń júregin tas etip, ójet qılıp qoyǵan edi.

31Jaratqan Iye maǵan: „Mine, Sixondı hám onıń elin saǵan táslim qılıp atırman. Endi onıń elin qolǵa kirgizip, iyelep alıwdı basla“, – dedi. 32Sixon bizler menen urısıw ushın, Yahasta barlıq áskerleri menen bizlerge qarsı shıqtı. 33Qudayımız Jaratqan Iye onı bizlerge táslim qıldı. Sixondı, onıń ulların hám pútkil xalqın qırıp tasladıq. 34Olardıń barlıq qalaların qolǵa kirgizip, hámmesin joq qıldıq. Erkek, hayal hám balalarınan hesh birin aman qaldırmadıq. 35Tek ǵana olardıń haywanların hám qalalarındaǵı mal-múliklerin ózlerimizge olja etip aldıq. 36Arnon sayınıń shetinde jaylasqan Aroerden hám saydıń ishindegi qaladan baslap Giladqa[†] deyin hesh bir qala bizlerden ústem kelmedi. Sebebi Qudayımız Jaratqan Iye hámmesin bizlerge táslim qılǵan edi[+]. 37Biraq Qudayımız Jaratqan Iyeniń buyrıǵı boyınsha ammonlardıń eline, Yabboq dáryasınıń boylarındaǵı hám tawlı úlkedegi qalalarǵa jaqınlamadıq».

#### 3


Izraillılardıń Bashan patshası Ogtı jeńiwi

1[•]«Sonnan keyin, bizler Bashanǵa[†] qaray jol aldıq. Bashan patshası Og bizlerge qarsı urısıw ushın barlıq láshkerleri menen Edreyde bizlerdiń aldımızdan shıqtı. 2Jaratqan Iye[†] maǵan: „Onnan qorqpa! Óytkeni onıń ózin, láshkerlerin hám pútkil elin saǵan táslim qılaman. Amor xalqınıń[†] Xeshbonda jasaǵan patshası Sixonǵa ne islegen bolsań, oǵan da sonı isleyseń“, – dedi[+].

3Solay etip, Qudayımız Jaratqan Iye Bashan patshası Ogtı hám onıń láshkerlerin bizlerge táslim qıldı. Olardıń hesh birin aman qaldırmay, hámmesin qırıp tasladıq. 4Qolǵa kirgizbegen birde bir qala qaldırmay, Ogtıń barlıq alpıs qalasın, Bashandaǵı onıń patshalıǵına kirgen barlıq Argob úlkesin qolǵa kirgizdik[+]. 5Bul qalalardıń hámmesi biyik diywallar, dárwazalar hám dárwazalardı qulıplap qoyatuǵın támbiler menen bekkemlengen edi. Bulardan basqa diywallar menen qorshalmaǵan kóp awıllar da bar edi. 6Xeshbon patshası Sixonǵa islegenimizdey, olardıń hámmesin joq qıldıq. Hár bir qalanı erkek, hayal hám balaları menen birge pútkilley joq qıldıq[+]. 7Olardıń barlıq haywanların hám mal-múliklerin ózlerimizge olja etip aldıq.

8Solay etip, sol waqıtta bizler Arnon sayınan Xermon tawına deyin sozılǵan Iordan dáryasınıń kúnshıǵıs jaǵasındaǵı jerlerdi amor xalqınıń eki patshasınıń qolınan tartıp aldıq. 9Xermon tawın sidonlılar[†] Siryon tawı, al amor xalqı Senir tawı dep ataydı[+]. 10Sol tegisliktegi barlıq qalalardı, pútkil Giladtı,[†] Ogtıń patshalıǵına tiyisli Salka menen Edrey qalalarına deyin sozılǵan barlıq Bashandı qolǵa kirgizdik».

11Refa xalqınan[†] tek ǵana Bashan patshası Og tiri qalǵan edi. Ogtıń Rabba qalasındaǵı jatatuǵın ornı temirden edi, ápiwayı ólshemde bul orınnıń uzınlıǵı toǵız, eni tórt shıǵanaq edi[+].


Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepinde jaylasqan urıwlar

12«Sonda bizler qolǵa kirgizgen sol jerlerden Arnon sayınıń shetinde jaylasqan Aroer qalasınıń arqa tárepin, Gilad tawlı úlkesiniń jartısın hám ol jerdegi qalalardı Ruben hám Gad urıwlarına berdim[+]. 13Menashshe urıwınıń jartısına bolsa, Giladtıń qalǵan bólegin hám Ogtıń patshalıǵına tiyisli Bashandı berdim. Bashandaǵı Argob úlkesi refa xalqınıń eli dep esaplanatuǵın edi. 14Menashshe urıwınan bolǵan Yair pútkil Argob úlkesin iyelep aldı. Bul úlke geshurlılar menen maaxalılardıń shegaralarına deyin sozılǵan edi. Yair Bashan dep atalǵan bul úlkeni óziniń atı menen atadı hám ol jerler búginge deyin Yairge tiyisli qalalar dep ataladı[+]. 15Menashshe urıwınan bolǵan Maxirdiń urpaǵına Giladtı berdim[+]. 16Ruben hám Gad urıwlarına Giladtan Arnon sayına deyin sozılǵan jerlerdi berdim. Arnon sayınıń ortası olardıń qubla shegarası, bir bólegi ammonlardıń[†] shegarası bolǵan Yabboq dáryası arqa shegarası boldı[+]. 17Olardıń batıstaǵı shegarası bolsa, Iordan tegisligindegi Iordan dáryası boylap, arqadaǵı Kinneret kólinen qubladaǵı Óli teńizge deyin hám onıń shıǵısındaǵı Pisga tawınıń janbawırlarına deyin sozılǵan edi[+].

18Sonda men sizlerge bılay dep buyrıq berdim: „Qudayıńız Jaratqan Iye usı Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepindegi jerdi sizlerge múlik etip berdi. Endi sizlerdiń barlıq urısqa jaramlı adamlarıńız qurallanıp, dáryadan kesip ótsin. Olar izraillı[†] tuwısqanlarınıń aldında júrsin. 19Al hayallarıńız benen balalarıńız men sizlerge bergen qalalarda qalsın. Mallarıńız kóp ekenin bilemen, olar da qalalarıńızda qala bersin[+]. 20Jaratqan Iye sizlerge ráhát bergenindey, tuwısqanlarıńız da ráhátke erissin hám Qudayıńız Jaratqan Iye berip atırǵan Iordan dáryasınıń arǵı tárepindegi jerdi iyelep alıwına járdem beriń. Sonnan keyin, hár birińiz ózlerińizge berilgen usı jerge qaytıp keliwińizge boladı“[+].

21Sol waqıtta men Eshuaǵa: „Qudayıń Jaratqan Iyeniń[†] bul eki patshaǵa ne islegenin óz kóziń menen kórdiń. Jaratqan Iye sen basıp ótetuǵın sol barlıq patshalıqlardı da sonday awhalǵa saladı[+]. 22Olardan qorqpa! Qudayıńız Jaratqan Iye sizler ushın urısadı“, – dedim»[+].


Jaratqan Iyeniń Qanan eline Muwsanıń kiriwin qadaǵan etiwi

23«Keyin men Jaratqan Iyege bılay dep jalbarındım: 24„Quday[†] Iye, ullılıǵıńdı hám qúdiretli qolıńdı Óz qulıńa kórsetip basladıń. Aspanda da, jerde de Seniń ájayıp hám ullı islerińdi isley alatuǵın basqa hesh qanday quday joq![+] 25Maǵan ruxsat ber, men Iordan dáryasınan ótip, arǵı jaǵadaǵı ájayıp eldi, sol sulıw tawlı úlkeni hám Lebanon tawların kóreyin“.

26Biraq Jaratqan Iye sizler sebepli maǵan ǵázeplenip, jalbarınıwıma qulaq salmadı. Ol maǵan bılay dedi: „Jeter, boldı! Maǵan bul haqqında artıq sóz aytpa[+]. 27Pisga tawına shıq. Batısqa, arqaǵa, qublaǵa hám shıǵısqa kóz taslap, jaqsılap óz kóziń menen kórip al. Sebebi sen Iordan dáryasınıń arǵı jaǵasına ótpeyseń[+]. 28Eshuaǵa xızmetti tapsır. Onı jigerlendirip, ruwxlandır. Óytkeni bul xalıq Iordan dáryasınıń arǵı jaǵasına Eshuanıń basshılıǵı astında ótedi. Sen kóretuǵın jerlerdi xalıqqa ol múlik etip, alıp beredi“[+]. 29Solay etip, bizler Beyt-Peordıń qarsı aldındaǵı oypatlıqta toqtadıq»[+].

#### 4


Muwsanıń Izrail xalqın Qudayǵa boysınıwǵa shaqırıwı

1«Endi, háy Izrail,[†] men sizlerge úyretetuǵın qaǵıydalar hám nızamlarǵa qulaq salıńlar. Ómirge iye bolıw ushın hám ata-babalarıńızdıń Qudayı Jaratqan Iyeniń[†] ózlerińizge berip atırǵan jerine kirip, onı múlik etiwińiz ushın, bulardı orınlańlar[+]. 2Men sizlerge jetkerip atırǵan buyrıqlarǵa hesh nárse qospańlar, hesh nárse alıp ta taslamańlar! Qudayıńız Jaratqan Iyeniń sol buyrıqlarına ámel qılıńlar![+]

3Jaratqan Iyeniń Baal[†]-Peorda neler islegenin óz kózińiz benen kórdińiz. Qudayıńız Jaratqan Iye[†] Peordaǵı Baaldıń izine ergen hár bir adamdı sizlerdiń arańızdan joq qıldı[+]. 4Qudayıńız Jaratqan Iyege sadıq qalǵanlar búgin de tiri.

5Mine, Qudayım Jaratqan Iyeniń buyrıǵı boyınsha men sizlerge qaǵıyda hám nızamlar berdim. Solay etip, múlik etiw ushın baratuǵın elde usılarǵa ámel qılıńlar. 6Usılardı orınlasańız, basqa xalıqlar sizlerdiń qanday danalıqqa hám aqıl-parasatqa iye ekenińizdi kóredi. Olar usı qaǵıydalardı esitip: „Bul ullı xalıq shınında da dana hám aqıl-parasatlı eken!“ deydi[+]. 7Qudayımız Jaratqan Iyeni qashan shaqırsaq ta, Ol bizlerge jaqın. Qudayı ózlerine usınday jaqın bolǵan basqa bir ullı xalıq bar ma[+]? 8Búgin men sizlerge bergen usı nızam sıyaqlı ádil qaǵıydaları hám nızamları bar basqa bir ullı xalıq bar ma[+]?

9Abaylı bolıńlar, kózlerińiz benen kórgenlerińizdi umıtpay, ómirińiz dawamında júregińizde saqlańlar. Bulardı balalarıńızǵa hám balalarıńızdıń balalarına aytıp berińler[+]. 10Xoreb tawında Qudayıńız Jaratqan Iyeniń aldında turǵan kúnińizdi esleńler. Sol kúni Jaratqan Iye maǵan bılay dep aytqan edi: „Sózlerimdi tıńlawı ushın xalıqtı Meniń aldıma jıyna. Solay etip, olar ómiri dawamında Mennen qorqıwdı úyrensin, balalarına da úyretsin“[+].

11Sonda sizler jaqınlasıp, tawdıń eteginde turdıńlar. Taw bolsa, aspanǵa deyin kóterilip turǵan ot hám qap-qara bultlar menen qarańǵılıqqa qaplanǵan edi[+]. 12Jaratqan Iye ottıń ishinen sizlerge sóyledi. Sizler aytılǵan sózlerdi esittińiz, biraq Onıń súlderin kórmedińiz. Tek ǵana dawıstı esitken edińiz. 13Sizlerdiń orınlawıńız ushın Jaratqan Iye Óz kelisimin,[†] yaǵnıy On buyrıqtı bergen edi. Olardı eki tastıń ústine jazdı[+]. 14Ózlerińiz múlik etip alatuǵın elde orınlawıńız kerek bolǵan qaǵıydalar hám nızamlardı sizlerge úyretiwimdi maǵan buyırdı».


Butqa tabınıwshılıq haqqında eskertiw

15«Jaratqan Iye Xoreb tawında ottıń ishinen sizlerge sóylegen kúni hesh qanday súlder kórmedińler. Sonıń ushın, qattı abaylı bolıńlar. 16Jáne, joldan azǵırılıp, ózlerińiz ushın erkektiń yamasa hayaldıń súlderindegi,[+] 17jerde jasaytuǵın janıwardıń yamasa aspanda ushıp júretuǵın quslardıń súlderindegi, 18jer bawırlap júriwshi janıwardıń yamasa suwdaǵı balıqtıń súlderindegi hesh qanday but islep almańlar. 19Sonday-aq, aspanǵa qarap, quyash, ay, juldızlardı – aspan denelerin kórip azǵırılıwǵa túspeńler, olarǵa tabınıp, xızmet etpeńler. Qudayıńız Jaratqan Iye bulardı jer júzindegi basqa xalıqlar ushın arnap qoyǵan[+]. 20Sizlerge kelsek, Jaratqan Iye búgingidey Óziniń xalqı qılıw ushın, sizlerdi temir eritetuǵın oshaqtıń ishinen – Mısır[†] jerinen alıp shıqtı[+].

21Jaratqan Iye sizler sebepli maǵan ǵázeplendi. „Iordan dáryasınıń arǵı jaǵasına ótpeyseń hám Men xalıqqa múlik etip beretuǵın sol jaqsı jerge sen kirmeyseń“, – dep Qudayıńız Jaratqan Iye maǵan ant ishti[+]. 22Men Iordan dáryasınıń arǵı jaǵına óte almayman, usı jerde ólemen. Biraq sizler Iordannıń arǵı jaǵına ótip, sol jaqsı jerdi múlik etip alasızlar. 23Sonda abaylı bolıńlar! Qudayıńız Jaratqan Iyeniń sizler menen dúzgen kelisimin umıtpańlar, Ol qadaǵan qılǵan hesh bir zattıń súlderine megzetip, ózlerińizge but islep almańlar. 24Óytkeni Qudayıńız Jaratqan Iye jandırıp joq qılıp jiberetuǵın ot hám Ol qızǵanıwshı Qudaydur[+].

25Sol elde uzaq waqıt jasap, balalı hám aqlıqlı bolǵannan keyin, joldan azǵırılmańlar. Ózlerińiz ushın hár túrli zattıń súlderine megzetip but islep, Qudayıńız Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi isleseńiz, Onı ǵázeplendiresiz. 26Búgin sizlerge qarsı jerdi hám aspandı gúwa qılaman: eger maǵan qulaq salmasańız, Iordan dáryasınan ótip, múlik etiw ushın baratuǵın elde sózsiz hám tez ólip ketesizler. Ol jerde uzaq waqıt jasamaysızlar, pútkilley joq bolasızlar[+]. 27Jaratqan Iye sizlerdi basqa xalıqlardıń arasına tarqatıp jiberedi. Sol xalıqlardıń arasında bazılarıńız ǵana aman qalasızlar[+]. 28Ol jerde kózi kórmeytuǵın, esitpeytuǵın, jemeytuǵın hám iyis sezbeytuǵın adamzattıń qolınan islengen aǵash hám tas qudaylarǵa tabınatuǵın bolasızlar[+]. 29Degen menen, sizler Qudayıńız Jaratqan Iyeni shın júregińiz hám jan-tánińiz benen izleseńiz, Onı tabasızlar[+]. 30Qıyınshılıqqa duwshar bolǵanıńızda hám usılardıń barlıǵı basıńızǵa túskennen keyin barıp, Qudayıńız Jaratqan Iyege qaytasızlar, Onıń sózine qulaq salasızlar. 31Sebebi Qudayıńız Jaratqan Iye rehimli Qudaydur. Ol sizlerdi taslap ketpeydi, joq qılıp jibermeydi hám ata-babalarıńız benen ant iship dúzgen kelisimin umıtpaydı.

32Sizler dúnyaǵa kelmesińizden aldınǵı kúnlerdi, Qudaydıń jer júzindegi adamzattı jaratqan kúnnen usı kúnge deyin ótken dáwirdi sorastırıp kórińler. Dúnyanıń bir shetinen ekinshi shetine deyin sorap kóriń, sonday ullı waqıya ulıwma boldı ma eken yamasa kim bolsa da, usıǵan uqsaǵan bir waqıyanı esitti me eken[+]? 33Sizlerge uqsap, ottıń ishinen sóylegen Qudaydıń dawısın esitip, aman qalǵan basqa bir xalıq bar ma[+]? 34Qudayıńız Jaratqan Iyeniń Mısırda neler islegenin sizler óz kózińiz benen kórdińiz. Qaysı quday sonday apatlar, káramatlı belgiler, tań qalarlıq isler, sawash, sozılǵan kúshli hám qúdiretli qol, ullı hám qorqınıshlı isler arqalı basqa bir xalıqtıń arasınan ózine bir xalıqtı ayırıp alıw ushın bardı?

35Jaratqan Iyeniń Quday[†] ekenin hám Onnan basqa quday joq ekenin bilsin, dep bul waqıyalar sizlerge kórsetilgen[+]. 36Ol sizlerdi tuwrı jolǵa salıw ushın, aspannan dawıslap sóyledi. Jer júzinde Ol sizlerge ullı otın kórsetti. Ottıń ishinen Onıń sózlerin esittińiz[+]. 37Ol ata-babalarıńızdı súygenlikten hám olardıń urpaǵın tańlaǵanı ushın, sizlerdi ullı kúshi menen Mısırdan Ózi alıp shıqtı. 38Bundaǵı Onıń maqseti sizlerden kóp hám kúshli bolǵan xalıqlardı aldıńızdan quwıp, olardıń jerlerine kirgizip, búgingidey múlik etiwińiz ushın jerlerin sizlerge beriw edi.

39Sonıń ushın, búgin Jaratqan Iyeniń aspanda hám jer júzinde Quday ekenin, Onnan basqa quday joq ekenligin bilip alıńlar hám júregińizde saqlańlar[+]. 40Sizler hám urpaqlarıńız abadan turmıs keshiriwińiz ushın, Qudayıńız Jaratqan Iyeniń máńgige sizlerge berip atırǵan bul jerlerde uzaq jıllar jasawıńız ushın, búgin men sizlerge jetkerip atırǵan Jaratqan Iyeniń qaǵıydalarına hám buyrıqlarına ámel qılıńlar».


Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepindegi panalaytuǵın qalalar

41[•]Sonnan keyin, Muwsa Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepinen úsh qalanı ajırattı. 42Solay etip, aldınnan jawızlıq qılıw niyeti bolmay, bir adamdı abaysızda óltirip qoyǵan adam usı qalalardıń birewine qashıp, óz janın qutqarıp qalıwı múmkin. 43Bul qalalar mınalar edi: Ruben urıwı ushın tegislikte jaylasqan Beser qalası, Gad urıwı ushın Giladtaǵı[†] Ramot qalası, Menashshe urıwı ushın Bashandaǵı[†] Golan qalası.


Nızamǵa kirisiw

44Muwsa Izrail xalqına tómendegi nızamlardı berdi. 45Izraillılar Mısırdan shıqqannan keyin, Muwsanıń olarǵa bergen tártipleri, qaǵıydaları hám nızamları mınalar. 46Muwsa bulardı Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepinde, Beyt-Peordıń qarsı aldındaǵı oypatlıqta bayanladı. Bul jerler aldın Xeshbonda húkimdarlıq qılǵan amorlardıń[†] patshası Sixonǵa tiyisli edi. Muwsa menen izraillılar Mısırdan shıqqannan keyin, Sixondı jeńiliske ushıratqan edi. 47Izrail xalqı Sixonnıń hám Bashan patshası Ogtıń jerlerin, yaǵnıy Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepinde jasaytuǵın amor xalqınıń eki patshasınıń elin qolǵa kirgizgen edi[+]. 48Bul jerler Arnon sayınıń shetinde jaylasqan Aroer qalasınan Siyonǵa deyin, yaǵnıy Xermon tawına deyin sozılǵan edi[+]. 49Jáne de, Pisga tawınıń janbawırlarındaǵı Óli teńizge deyin sozılǵan bul jerler Iordan dáryasınıń shıǵıs jaǵasındaǵı pútkil tegislikti de óz ishine alatuǵın edi[+].

#### 5


On buyrıq


(Shıǵ 20:1-17)

1[•]Muwsa pútkil izraillılardı[†] bir jerge jıynap, olarǵa bılay dedi: «Háy, Izrail, búgin men sizlerge aytatuǵın qaǵıydalar hám nızamlarǵa qulaq salıńlar! Olardı úyrenip, muqıyatlı túrde orınlańlar! 2Qudayımız Jaratqan Iye[†] Xoreb tawında bizler menen bir kelisim[†] dúzdi. 3Jaratqan Iye ata-babalarımız benen emes, al bizler menen, búgin usı jerde tiri bolǵan hámmemiz benen kelisim dúzdi. 4Jaratqan Iye sol tawda ottıń ishinen sizler menen júzbe-júz sóylesti[+]. 5Sol waqıtta men Jaratqan Iye menen sizlerdiń arańızda turıp, Onıń sózin sizlerge jetkerdim. Sebebi sizler ottan qorqıp, tawǵa shıqpadıńız. Sonda Jaratqan Iye bılay dep ayttı:[+]

6„Men – seni Mısırdan,[†] qul bolǵan jerińnen alıp shıqqan Qudayıń Jaratqan Iyemen.[†][+]

7Seniń Mennen basqa qudaylarıń bolmasın[+].

8Joqarıdaǵı aspanda, tómendegi jer júzinde hám jer astındaǵı suwlarda bolǵan hesh bir nárseniń kórinisin soǵıp, ózińe but jasama[+]. 9Olarǵa tabınba hám xızmet qılma. Sebebi Men – seniń Qudayıń Jaratqan Iye, qızǵanıwshı Qudayman. Meni jek kórgenlerdi ákesiniń gúnası ushın balaların, olardıń úshinshi, tórtinshi áwladına shekem jazalayman[+]. 10Biraq Meni súygenlerge hám buyrıqlarımdı orınlaǵanlarǵa mıńınshı urpaǵına deyin jaqsılıq qılaman[+].

11Qudayıń Jaratqan Iyeniń atın jónsiz tilińe alma. Óytkeni Jaratqan Iye atın bosqa tilge alǵanlardı jazasız qaldırmaydı[+].

12Qudayıń Jaratqan Iyeniń buyrıǵına muwapıq, Shabbat kúnine[†] ámel qılıp, onı muxaddes[†] tut[+]. 13Altı kún jumıs islep, barlıq islerińdi isle. 14Al jetinshi kún Maǵan, Qudayıń Jaratqan Iyege arnalǵan Shabbat kúni. Sol kúni hesh qanday is qılma. Ulıń da, qızıń da, qulıń da, shorıń da, ógiziń, eshegiń hám basqa mallarıń da, arańızdaǵı kelgindi adam da hesh qanday is qılmasın. Solay etip, qul hám shorılarıń da ózińdey dem alsın. 15Mısırda qul bolǵanıńdı hám Qudayıń Jaratqan Iye seni sol jerden kúshli hám qúdiretli qolın sozıp shıǵarǵanın esle. Sonıń ushın, Qudayıń Jaratqan Iye Shabbat kúnine ámel qılıwıńdı buyırdı.

16Qudayıń Jaratqan Iye buyırǵanınday, ata-anańdı húrmetle. Sonda Qudayıń Jaratqan Iyeniń saǵan beretuǵın jerinde ómiriń uzaq boladı hám abadan turmıs keshireseń[+].

17Adam óltirme[+].

18Neke hadallıǵın buzba[+].

19Urlıq isleme[+].

20Hesh kimge qarsı jalǵan gúwalıq berme[+].

21Hesh bir adamnıń hayalın kúseme. Onıń úyin, atızın, qulın, shorısın, ógizin, eshegin, hesh bir nársesin kúseme“[+].

22Jaratqan Iye bul sózlerdi pútkil jámiyetińizge sol tawda ottıń, bulttıń, qoyıw qarańǵılıqtıń ishinen bálent dawıs penen ayttı. Bul sózlerge basqa hesh nárse qospadı. Sonnan keyin, Ol bul buyrıqlardı tegis eki tastıń ústine jazıp, maǵan berdi[+].

23Taw ot bolıp janıp turǵanda, qarańǵılıq ishinen dawıs esittińiz. Sonda barlıq urıw basshılarıńız hám aqsaqallarıńız meniń aldıma kelip, 24bılay dedi: „Mine, Qudayımız Jaratqan Iye bizlerge saltanatın hám ullılıǵın kórsetti hám ottıń ishinen shıqqan Onıń dawısın esittik. Búgin bizler Qudaydıń adamzat penen sóyleskenin hám adamzattıń tiri qalǵanın kórdik. 25Biraq endi bizler ne ushın ómirimizdi jáne qáwip astına qoyıwımız kerek? Bul úlken ot bizlerdi jaǵıp, joq etedi-ǵo! Eger Qudayımız Jaratqan Iyeniń dawısın jáne bir márte esitsek, onda sózsiz ólip qalamız[+]. 26Ottıń ishinen sóylegen tiri Qudaydıń dawısın bizler sıyaqlı esitip, tiri qalǵan adam bar ma? 27Sen barıp, Qudayımız Jaratqan Iyeniń sózlerin tıńla. Sonnan keyin, Onıń barlıq sózlerin bizlerge aytıp ber. Bizler qulaq salıp, orınlaymız“[+].

28Jaratqan Iye sizlerdiń maǵan aytqanlarıńızdı esitip, maǵan bılay dedi: „Men bul xalıqtıń saǵan ne aytqanların esittim. Olardıń barlıq aytqanları durıs[+]. 29Qánekey, olardıń júrekleri hámme waqıtta usınday bolsa, Mennen qorqıp, barlıq buyrıqlarıma ámel qılsa! Sonda ózleri de, urpaqları da máńgi abadan turmıs keshirer edi.

30Endi sen olarǵa barıp, shatırlarıńızǵa qaytıń, dep ayt. 31Al sen usı jerde, Meniń qasımda qal. Men saǵan barlıq buyrıqlarımdı, qaǵıydalarımdı hám nızamlarımdı beremen. Bulardı xalıqqa sen úyreteseń. Solay etip, Men olarǵa múlik etip berip atırǵan elde bulardıń hámmesine ámel qılsın“.

32Endi ońǵa da, solǵa da burılmay, Qudayıńız Jaratqan Iyeniń sizlerge bergen buyrıqların muqıyatlı túrde orınlańlar[+]. 33Qudayıńız Jaratqan Iyeniń buyırǵan barlıq jolları menen júrińler. Sonda sizler múlik etip alatuǵın jerde aman bolıp, abadan turmıs keshirip, uzaq ómir súresizler»[+].

#### 6


Eń ullı buyrıq

1«Bular Qudayıńız Jaratqan Iyeniń[†] sizlerge úyretiw ushın maǵan bergen buyrıqları, qaǵıydaları hám nızamları. Iordan dáryasınan ótip, múlik etiw ushın baratırǵan elde olarǵa ámel qılıń. 2Men sizlerge berip atırǵan barlıq qaǵıyda hám buyrıqlarǵa ózlerińiz, balalarıńız hám balalarıńızdıń balaları da ámel qılıp, ómirińizdiń aqırına deyin Qudayıńız Jaratqan Iyeden qorqıp jasań. Sonda ómirińiz uzaq boladı[+]. 3Háy, Izrail[†] xalqı qulaq salıń! Bulardı muqıyatlı túrde orınlań. Sonda ata-babalarıńızdıń Qudayı Jaratqan Iyeniń sizlerge aytqanınday sút hám pal aǵıp turǵan jerde ósip-ónip kóbeyesiz hám abadan turmıs keshiresiz[+].

4Qulaq sal, Izrail! Jaratqan Iye[†] – bizlerdiń Qudayımız, tánha Jaratqan Iye[+]. 5Qudayıńız Jaratqan Iyeni shın júregińiz, jan-tánińiz hám bar kúshińiz benen súyiń[+]. 6Búgin men sizlerge berip atırǵan bul buyrıqlardı júrek tórińizde saqlań. 7Bulardı balalarıńızǵa da muqıyatlı túrde úyretiń. Úyde otırǵanda da, jolda júrgende de, jatqanda da, turǵanda da usılar tuwralı aytıp beriń[+]. 8Bulardı belgi qılıp, qollarıńızǵa baylap qoyıń, mańlayıńızǵa nıshan sıpatında taǵıp qoyıń[+]. 9Úyińizdegi esiktiń jaqlawlarına, qalalarıńızdıń dárwazalarına jazıp qoyıń»[+].


Qudaydıń sózine qulaq salmaytuǵınlarǵa qarsı eskertiw

10«Qudayıńız Jaratqan Iye ata-babalarıńız bolǵan Ibrayımǵa, Ísaqqa hám Yaqıpqa[†] beremen dep ant ishken jerge sizlerdi alıp kiredi. Ol sizlerge ózlerińiz qurmaǵan úlken hám jaqsı qalalardı,[+] 11ózlerińiz jıynamaǵan jaqsı mal-múliklerge tolı úylerdi, ózlerińiz miynet etip qazbaǵan suw saqlaǵıshlardı,[†] ózlerińiz ekpegen júzimzarlardı hám záytún[†] baǵların beredi. Ol jerde iship-jep toyasızlar. 12Sol waqıtta abaylı bolıńlar! Sizlerdi Mısırdaǵı[†] qullıqtan alıp shıqqan Jaratqan Iyeni umıtpańlar.

13Qudayıńız Jaratqan Iyeden qorqıńlar. Tek ǵana Oǵan xızmet etip, Onıń atı menen ant ishińler[+]. 14Basqa qudaylarǵa, dógeregińizdegi xalıqlardıń qudaylarına ermeńler. 15Sebebi arańızda bolatuǵın Qudayıńız Jaratqan Iye qızǵanıwshı Qudaydur. Eger Ol ǵázeplense, sizlerdi jer júzinen joq qılıp jiberedi[+]. 16Massada islegenińizdey[*], Qudayıńız Jaratqan Iyeni sınamańlar[+]. 17Qudayıńız Jaratqan Iyeniń buyrıqlarınıń, sizlerge bergen tártip hám qaǵıydaların birewin de qaldırmay orınlańlar. 18Jaratqan Iyeniń názerinde durıs hám jaqsı bolǵan islerdi isleńler. Sonda sizler abadan turmıs keshiresiz, Ol ata-babalarıńızǵa beremen dep ant ishken jaqsı jerdi múlik etip alasız. 19Jaratqan Iyeniń Ózi aytqanınday, Ol sizlerdiń barlıq dushpanlarıńızdı ol jerden quwıp shıǵaradı[+].

20Eger de keleshekte balalarıńız sizlerden: „Qudayımız Jaratqan Iye usı tártiplerdi, qaǵıydalardı hám nızamlardı sizlerge ne sebepten berdi?“ – dep sorasa,[+] 21olarǵa bılay dep aytıńlar: „Bizler Mısırda faraonnıń[†] qulı edik. Jaratqan Iye bizlerdi kúshli qolı menen ol jerden alıp shıqtı[+]. 22Ol bizlerdiń kóz aldımızda Mısırǵa, faraonǵa hám olardıń shańaraqlarına qarsı ullı, qorqınıshlı káramatlar hám belgiler kórsetti[+]. 23Ol ata-babalarımızǵa ant iship, wáde qılǵan jerge bizlerdi alıp keliw ushın hám ol jerdi bizlerge beriw ushın bizlerdi Mısırdan alıp shıqtı. 24Bizlerdiń bárha baxıtlı ómir súriwimiz hám búgingidey tiri júriwimiz ushın, Qudayımız Jaratqan Iye usı qaǵıydalardıń hámmesine ámel qılıp, Onnan qorqıwımızdı buyırdı. 25Qudayımız Jaratqan Iyeniń aldında usı buyrıqlardı muqıyatlı túrde orınlasaq, bizler haq bolamız“»[+].

#### 7


Qudaydıń xalqı


(Shıǵ 34:11-16)

1«Qudayıńız Jaratqan Iye[†] sizlerdi múlik etip alatuǵın jerińizge alıp barǵanda, kóp xalıqlardı – xet, girgash, amor, qanan,[†] periz, xiw hám ebus xalıqların sizlerdiń aldıńızdan quwıp shıǵaradı. Bul jeti xalıq sizlerden góre kóp hám kúshli[+]. 2Qudayıńız Jaratqan Iye bul xalıqlardı sizlerge táslim etkende, olardıń ústinen jeńiske erisesiz. Sonda olardıń hámmesin tolıǵı menen joq qılıńlar! Sol xalıqlar menen kelisim[†] dúzbeńler, olardı ayamańlar[+]. 3Olar menen quda-tamır bolıp, óz qızlarıńızdı olardıń ullarına turmısqa bermeńler hám olardıń qızların ullarıńızǵa alıp bermeńler[+]. 4Sebebi olar ul-qızlarıńızdı Jaratqan Iyeden[†] júz burdıradı hám ul-qızlarıńız basqa qudaylarǵa xızmet etetuǵın boladı. Sonda Jaratqan Iye sizlerge ǵázeplenip, sizlerdi sol waqıttıń ózinde joq qılıp jiberedi[+]. 5Kerisinshe, ol xalıqlarǵa mınaday qılıńlar: olardıń qurbanlıq[†] orınların qıyratıńlar, kiyeli tasların[†] sındırıp taslańlar, kiyeli aǵashların[†] shawıp taslańlar hám butların jaǵıp jiberińler[+]. 6Óytkeni sizler Qudayıńız Jaratqan Iyeniń muxaddes[†] xalqısız. Jer júzindegi barlıq xalıqlardıń arasınan Ol sizlerdi Óz ǵáziynesi sıpatında tańlap aldı[+].

7Jaratqan Iye sizlerdi basqa xalıqlardan kóp bolǵanıńız ushın súyip, tańlamadı. Sizler basqa barlıq xalıqlardan az edińiz[+]. 8Al Jaratqan Iye sizlerdi súygeni ushın hám ata-babalarıńızǵa ishken antın orınlaw ushın sizlerdi kúshli qolı menen Mısırdaǵı[†] qullıqtan, Mısır patshası faraonnıń[†] qol astınan azat etti[+]. 9Solay etip, Qudayıńız Jaratqan Iye – haqıyqıy Quday[†] ekenin bilip alıńlar. Ol sadıq Quday, Ózin súyip, buyrıqlarına ámel qılǵanlardıń mıńınshı áwladına deyin Óz kelisiminde sadıq qalıp, jaqsılıq qıladı[+]. 10Biraq Ózin jek kórgenlerdi bolsa, ekilenbesten joq etedi. Awa, olardı jazalawǵa keshikpeydi[+]. 11Sonıń ushın, búgin men sizlerge jetkerip atırǵan buyrıqlardı, qaǵıydalardı hám nızamlardı muqıyatlı túrde orınlańlar».


Buyrıqlarǵa boysınǵanlarǵa beriletuǵın jarılqaw

12«Eger de usı buyrıqlarǵa boysınıp, olardı tolıq orınlasańız, onda Qudayıńız Jaratqan Iye ata-babalarıńızǵa ant ishkenindey, sizler menen dúzgen kelisimine sadıq qaladı[+]. 13Ol sizlerge beremen dep, ata-babalarıńızǵa ant ishken elde sizlerdi súyip, jarılqap, kóbeytedi. Sizlerdiń urpaqlarıńızdı ónip-óstirip, jerińizdiń zúráátin, dán ónimlerin, jańa sharaptı, záytún[†] mayın, pada hám súriwlerińizdi mol qıladı. 14Basqa xalıqlardan góre, sizler kóp bereketli bolasız. Sizlerdiń arańızda násilsiz erkek te, bala kótermeytuǵın hayal da, qısır mal da bolmaydı[+]. 15Jaratqan Iye sizlerdi hár túrli awırıw-sırqawlardan saqlaydı. Mısırda ózlerińiz kórgen qorqınıshlı keselliklerdiń hesh birin sizlerdiń basıńızǵa salmaydı, al olardı dushpanlarıńızǵa jiberedi[+]. 16Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerge táslim qılatuǵın xalıqlardıń barlıǵın qırıp taslańlar, olardı ayap otırmańlar. Olardıń qudaylarına tabınbańlar. Óytkeni olardıń qudayları sizler ushın duzaq boladı[+].

17Sizler: „Bul xalıqlar bizlerden góre júdá kúshli-ǵo, olardı qalayınsha quwıp shıǵaramız?“ – dep oylap atırǵan shıǵarsız. 18Biraq olardan qorqpańlar. Qudayıńız Jaratqan Iyeniń faraonǵa hám pútkil Mısır xalqına neler islegenin esińizde saqlańlar. 19Qudayıńız Jaratqan Iyeniń sizlerdi Mısırdan shıǵarıw ushın, olarǵa jibergen ullı apatların, kórsetken káramatların, tań qalarlıq islerin, kúshli hám qúdiretli qolın sozǵanın óz kózińiz benen kórdińiz. Qudayıńız Jaratqan Iye házir sizler qorqıp atırǵan usı xalıqlardıń hámmesine de solay isleydi[+]. 20Hátteki, sizlerden jasırınıp, aman qalǵanlarǵa da eshek hárre[*] jiberip, olardı óltiredi[+]. 21Olardan qorqıp, qáweterge túspeńler. Sizlerdiń arańızdaǵı Qudayıńız Jaratqan Iye ullı hám aybatlı Qudaydur[+]. 22Ol usı xalıqlardı aldıńızdan az-azdan quwadı. Sizler olardı birden joq qıla almaysız. Bolmasa, átirapıńızdı jabayı haywanlar basıp ketedi[+]. 23Qudayıńız Jaratqan Iye sol xalıqlardı sizlerge táslim qıladı hám olardıń hámmesin albırawshılıq ishinde qaldırıp, joq qıladı. 24Olardıń patshaların da sizlerge táslim qıladı. Sizler olardıń atların jer júzinen óshirip taslaysız. Hesh kim sizlerge qarsı tura almaydı, sizler hámmesin qırıp taslaysız[+]. 25Olardıń qudaylarınıń músinlerin jaǵıp jiberińler. Sol músinler qaplanǵan gúmis hám altınǵa qızıǵıp, olardı ózlerińizge almańlar. Eger alsańız, onda olar sizlerge duzaq boladı. Bul músinler Qudayıńız Jaratqan Iyege jerkenishlidur[+]. 26Usı jerkenishli zatlardı úyińizge alıp barmańlar, bolmasa, olar sıyaqlı sizler de joq qılınasız. Sizler sol butlardı jek kórip, olardan jerkeniwińiz kerek, sebebi olar ǵarǵıstıń astında bolıp, joq qılınıwı kerek».

#### 8


Jaratqan Iyeni umıtpańlar

1«Búgin men sizlerge berip atırǵan buyrıqlardıń hámmesin muqıyatlı túrde orınlańlar, sonda jasaysız hám kóbeyesiz. Jaratqan Iyeniń[†] ata-babalarıńızǵa beremen dep ant ishken jerin múlik etip alasızlar. 2Qudayıńız Jaratqan Iye[†] sizlerdi qırıq jıl dawamında shólde alıp júrdi, sol júrgen uzaq jolıńızdı este saqlańlar! Sizlerdiń júregińizde ne bar ekenin hám Onıń buyrıqlarına boysınatuǵınıńız, ya boysınbaytuǵınıńızdı biliw ushın, sizlerge qıyınshılıq jiberip, sınadı[+]. 3Ol sizlerdi ash qaldırıp, boysındırdı. Keyin ózlerińiz de, ata-babalarıńız da kórmegen manna menen toydırdı[*]. Bunı adamnıń tek ǵana nan menen emes, al Jaratqan Iyeniń awzınan shıqqan hár bir sóz benen jasaytuǵının sizlerge úyretiw ushın isledi[+]. 4Sol qırıq jıl dawamında ya kiyimlerińiz tozbadı, ya ayaqlarıńız isip ketpedi[+]. 5Mınanı este tutıńlar: áke[†] balasın qalay tárbiyalasa, Qudayıńız Jaratqan Iye de sizlerdi solay tárbiyalaydı[+].

6Sonlıqtan Qudayıńız Jaratqan Iyeniń buyrıqlarına boysınıp, kórsetken jolı menen júriń hám Onnan qorqıń. 7Ol sizlerdi jaqsı bir jerge alıp baradı. Ol jerdiń dáryaları, bulaqları hám tawlar menen oypatlıqlarda jer astınan shıǵatuǵın suwları,[+] 8biydayı, arpası, júzimi, ánjiri, anarı, záytún[†] aǵashları hám palı bar. 9Sol elde toyıp nan jeysizler, hesh qanday mútájlik kórmeysizler. Ol sonday el, taslarınan temir, tawlarınan mıs alasızlar.

10Sol jerde iship-jep toyǵanıńızda, sizlerge bergen ónimdar el ushın, Qudayıńız Jaratqan Iyege shúkirlik bildirińler. 11Qudayıńız Jaratqan Iyeni umıtpańlar, búgin men sizlerge jetkerip atırǵan Onıń buyrıqların, nızamların hám qaǵıydaların orınlamay qalıwdan saq bolıńlar. 12Jáne, qarnıńız toyıp, sulıw úyler salıp, jaylasıp alǵanda, 13iri hám mayda mallarıńız kóbeyip, gúmis-altınlarıńız hám mal-dúnyańız artqanda, 14menmen bolıp ketpeńler! Sizlerdi Mısır[†] elindegi qullıqtan alıp shıqqan Qudayıńız Jaratqan Iyeni umıtpańlar![+] 15Jaratqan Iye sizlerdi záhárli jılanlar hám shayanlarǵa tolı sol úlken hám qorqınıshlı shólden, qurǵaq hám suwsız jerlerden alıp ótti. Ol jerde sizler ushın jartastan[†] suw shıǵardı[+]. 16Ata-babalarıńız kórmegen manna menen shólde sizlerdi toydırdı. Aqıbetinde sizlerge jaqsılıq alıp keliw ushın, sizlerdi qıyınshılıqqa duwshar etip, sınadı[+]. 17Sizler: „Usı mal-dúnyanı óz kúsh-quwatım menen taptım“, – dep oylamańlar[+]. 18Al sol mal-dúnyanı jıynawǵa sizlerge kúsh-quwat bergen Qudayıńız Jaratqan Iye ekenin esińizde tutıńlar. Ol ata-babalarıńız benen dúzgen kelisimine[†] sadıq bolǵanı ushın, onı búgin orınlap atır.

19Búgin men sizlerdi qatal eskertemen: eger Qudayıńız Jaratqan Iyeni umıtıp, basqa qudaylardıń izine erip ketseńiz, olarǵa xızmet etip, aldında tabınsańız, onda sózsiz joq bolıp ketesiz! 20Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerdiń aldıńızdan basqa xalıqlardı joq qılıp atırǵanınday, Oǵan boysınbaǵanıńız ushın, sizlerdi de joq qıladı»[+].

#### 9


Jaratqan Iyeniń xalıqqa jerdi beriwiniń sebebi

1«Qulaq salıń, háy, Izrail[†] xalqı! Sizler búgin ózlerińizden kóp hám kúshli bolǵan xalıqlardıń jerlerin múlik etiw ushın, Iordan dáryasınan ótesiz. Olardıń úlken qalaları aspanǵa tiyer diywallar menen qorshalǵan. 2Sol kúshli, uzın boylı xalıq Anaq áwladınan. Olardı ózlerińiz bilesiz. Olar haqqında: „Anaq áwladlarına kim qarsı shıǵa alar eken?“ – degen sózlerdi esitkensizler[+]. 3Biraq búgin mınanı bilip qoyıńlar: Qudayıńız Jaratqan Iye[†] jalmamay jutatuǵın jalın sıyaqlı sizlerdiń aldıńızdan baradı. Ol Anaq áwladların jeńiliske ushıratıp, sizlerge bas iydiredi. Sonda Jaratqan Iye sizlerge wáde bergenindey, olardı quwıp, bir maydanda joq qılasız[+].

4Qudayıńız Jaratqan Iye sol xalıqlardı sizlerdiń aldıńızdan quwıp shıǵarǵannan keyin, sizler ózlerińizshe: „Jaratqan Iye haqlıǵımız sebepli bul eldi iyelewimiz ushın, bizlerdi usı jerge alıp keldi“, – dep oylap júrmeńler. Óytkeni Jaratqan Iye bul xalıqlardı islegen jawızlıqları ushın, sizlerdiń aldıńızdan quwıp atır[+]. 5Sizler óz ádilligińiz hám kewlińizdiń haqlıǵı sebepli olardıń jerlerin múlik etip alıp atırǵan joqsız. Qudayıńız Jaratqan Iye bul xalıqlardı islegen jawızlıqları sebepli sizlerdiń aldıńızdan quwıp atır. Usılayınsha, Ol ata-babalarıńız Ibrayım, Ísaq hám Yaqıpqa[†] ant iship, bergen wádesin orınlaydı[+]. 6Mınanı bilip qoyıńlar: Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerge bul jaqsı jerdi haq bolǵanıńız ushın berip atırǵan joq. Kerisinshe, sizler qaysar bir xalıqsız»[+].


Tana súlderindegi but hám Muwsanıń xalıq ushın jalbarınıwı

7«Qudayıńız Jaratqan Iyeni[†] shólde qanshelli ǵázeplendirgenińizdi esińizde saqlań, hasla umıtpańlar. Mısırdan[†] shıqqan kúnnen baslap, usı jerge jetip kelgenge deyin hámme waqıtta Jaratqan Iyege qarsı bas kóterip keldińiz. 8Xoreb tawında Jaratqan Iyeniń ǵázebine tiygenińiz sonshelli, Ol sizlerdi joq qılıp jibereyin dep qaldı[+]. 9Sonda men eki tastı, yaǵnıy Jaratqan Iyeniń sizler menen dúzgen kelisim[†] tasların alıw ushın, tawǵa shıqqan edim. Men ol jerde qırıq kún, qırıq tún bolıp, hesh nárse iship-jemedim[+]. 10Jaratqan Iye Óz qolı menen jazǵan eki tastı maǵan berdi. Bul taslarda sizler tawda jıynalǵan kúni Jaratqan Iyeniń ot ishinen sizlerge aytqan buyrıqlarınıń hámmesi jazılǵan edi[+]. 11Sol qırıq kún, qırıq túnnen keyin Jaratqan Iye maǵan eki tastı, kelisim tasların berdi.

12Sonnan keyin, Jaratqan Iye maǵan: „Qáne, bul jerden dárhal tómen tús. Sebebi Mısırdan alıp shıqqan xalqıń joldan azǵırıldı. Olar Men buyırǵan joldan shıǵıp, ózlerine bir but músinin islep aldı“, – dedi[+]. 13Jaratqan Iye maǵan jáne: „Bul xalıqtıń haqıyqattan qaysar xalıq ekenin kórdim! 14Endi Meni toqtatıp qalma. Men olardıń hámmesin joq qılıp, atların jer júzinen óshirip taslayman. Al sennen olardan góre kúshlirek hám kóbirek xalıq dóretemen“, – dedi[+].

15Solay etip, men tawdan tómenge tústim. Taw ot bolıp janıp turǵan edi. Meniń qolımda eki kelisim tası bar edi. 16Sonda men sizlerdiń Qudayıńız Jaratqan Iyege qarsı gúna[†] islep, ózlerińizge tananıń súlderindegi buttı islep alǵanıńızdı kórdim. Sizler Jaratqan Iyeniń bergen jolınan dárhal shıǵıp ketken edińiz. 17Sol sebepli qolımdaǵı eki kelisim tasın ılaqtırıp jiberip, sizlerdiń kóz aldıńızda sındırıp tasladım. 18Sonnan keyin, men kóp gúnańız sebepli, jáne Jaratqan Iyeniń aldında uzaq waqıt, qırıq kún, qırıq tún hesh nárse iship-jemey, et betimnen jerge jatıp, sizler ushın jalbarındım. Sebebi Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan isti islep, Onıń ǵázebin keltirgen edińiz[+]. 19Men Jaratqan Iyeniń janıp turǵan ǵázebiniń aldında qattı qorqqan edim. Onıń ǵázebi sonshelli lawlap ketkenlikten, Ol sizlerdi joq qılmaqshı edi. Degen menen, Jaratqan Iye bul ret te meniń jalbarınıwıma qulaq saldı. 20Jaratqan Iye Xaronǵa da qattı ǵázeplenip, onı óltirmekshi edi. Biraq sol waqıtta Xaron ushın da jalbarınǵan edim. 21Al men sizlerdiń gúnalı isińizdi, yaǵnıy tanaǵa megzetip islegen butıńızdı alıp, jaǵıp jiberdim. Onı bóleklep, untaqlap ezdim de, keyin onı tawda aǵıp turǵan bulaqqa shashıp jiberdim[+].

22Sizler jáne, Taberada da, Massada da, Kibrot-Hattaawada da Jaratqan Iyeniń ǵázebin keltirdińiz[+]. 23Jaratqan Iye Qadesh-Barniyadan sizlerdi jiberip: „Barıńlar, sizlerge berip atırǵan eldi múlik etip, iyelep alıńlar“, – dep buyırǵanda da, sizler Onıń buyrıǵına qarsı shıqtıńız. Sizler Oǵan isenbedińiz, sózlerine de qulaq salmadıńız[+]. 24Men sizlerdi tanıǵanımnan baslap, házirge deyin Jaratqan Iyege qarsı shıǵıp, bas kóterip kiyatırsız.

25Jaratqan Iye sizlerdi joq etetuǵının aytqanlıqtan, men Onıń aldında sol qırıq kún, qırıq tún boyı et betimnen jerge jatıp alǵan edim. 26Sonda men Jaratqan Iyege bılay dep jalbarınǵan edim: „Quday[†] Iye, Sen Óz ullılıǵıń menen azat etip, qúdiretli qolıń menen Mısırdan alıp shıqqan xalqıńdı, Óz múlkińdi joq etpe[+]. 27Qullarıń Ibrayımdı, Ísaqtı hám Yaqıptı esle. Bul xalıqtıń qaysarlıǵına, jawızlıqları menen gúnalarına itibar berme. 28Bolmasa, Sen bizlerdi alıp shıqqan eldiń xalqı: Jaratqan Iye olardı wáde qılǵan jerine alıp bara almadı. Ol sol xalıqtı jek kórgeni ushın, shólde joq qılıw maqsetinde olardı Mısırdan alıp shıqqan eken, – dep aytadı[+]. 29Biraq olar ullı kúshiń hám qúdiretli qolıń menen Mısırdan alıp shıqqan Ózińniń xalqıń hám múlkińdur“»[+].

#### 10


Muwsanıń buyrıqlardı qaytadan alıwı


(Shıǵ 34:1-10)

1[•]«Sol waqıtta, Jaratqan Iye[†] maǵan bılay dedi: „Burınǵı tasqa uqsaǵan eki tas jonıp alıp, Meniń aldıma, tawǵa shıq. Jáne, aǵashtan bir sandıq isle[+]. 2Men usı taslarǵa aldın óziń sındırıp taslaǵan taslardaǵı buyrıqlardı jazaman. Keyin sen taslardı sandıqqa salıp qoyasań“[+].

3Solay etip, men akaciya aǵashınan bir sandıq isledim. Burınǵı taslarday etip, eki tas jonıp aldım. Sonnan keyin, eki tastı alıp, tawǵa shıqtım[+]. 4Tawda jıynalǵan kúnińizde, Jaratqan Iye ot ishinen sizlerge aytqan on buyrıqtı aldınǵıday etip, sol eki tasqa jáne jazdı da, onı maǵan berdi[+]. 5Men tawdan tómen túsip, Jaratqan Iye buyırǵanınday, taslardı sandıqtıń ishine salıp qoydım. Taslar házir de sol sandıqtıń ishinde turıptı»[+].

6Izraillılar[†] Beerot-Bene-Yaaqannan shıǵıp, Moseraǵa júrip ketti. Xaron sol jerde ólip, jerlendi. Onıń ornına balası Elazar bas ruwxaniy[†] boldı[+]. 7Izraillılar ol jerden Gudgodaǵa, keyin bolsa, aǵın suwlar úlkesi bolǵan Iotbataǵa bardı[+]. 8Sol waqıtta Jaratqan Iye Kelisim sandıǵın[†] kóterip júrsin hám dárgayımda xızmet etip, Meniń atım menen adamlarǵa aq pátiya bersin, dep Lebiy urıwın tańlap alǵan edi. Olar búgin de usı xızmetti orınlap kiyatır[+]. 9Sonıń ushın, lebiyliler[†] tuwısqanları bolǵan basqa urıwlar sıyaqlı jerden úles almadı. Óytkeni Qudayıńız Jaratqan Iyeniń[†] olarǵa bergen wádesi boyınsha Jaratqan Iyeniń Ózi olardıń ırısqı-nesiybesin beredi[+].

10«Men aldınǵıday, tawda jáne qırıq kún, qırıq tún qaldım. Sonda Jaratqan Iye jáne bir márte meniń jalbarınıwımdı esitip, sizlerdi óltirmeytuǵın boldı[+]. 11Sonnan keyin, Ol: „Qáne, tur, bul xalıqtı baslap bar. Olardı Men ata-babalarına beremen dep ant ishken jerge alıp bar. Olar sol jerge barıp, onı múlik etip, iyelep alsın“, – dedi»[+].


Qudaydıń talapları

12«Endi, háy, Izrail xalqı, Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerden bir nárseni ǵana talap qıladı: Qudayıńız Jaratqan Iyeden qorqıp, Onıń jolları menen júrińler, Onı súyińler, shın júregińiz hám jan-tánińiz benen Oǵan xızmet etińler[+]. 13Men búgin sizlerge berip atırǵan Jaratqan Iyeniń buyrıqlarına hám qaǵıydalarına ámel qılıńlar, sonda abadan turmıs keshiresiz[+]. 14Kókler de, kóklerdiń kókleri de, jer júzi hám onıń ishindegi barlıq ta Qudayıńız Jaratqan Iyege tiyislidur[+]. 15Degen menen, Jaratqan Iye sizlerdiń ata-babalarıńızdı súydi. Mine, Ol búgin kórip turǵanıńızday, olardıń urpaǵı bolǵan sizlerdi barlıq xalıqlardıń arasınan tańlap aldı[+]. 16Júreklerińizdi súnnet etińler, bunnan bılay qaysar bolmańlar[+]. 17Sebebi Qudayıńız Jaratqan Iye, qudaylardıń Qudayı, iyelerdiń Iyesidur. Ol hesh kimge eki júzlilik qılmaytuǵın, hesh qanday para almaytuǵın ullı, qúdiretli hám aybatlı Qudaydur[+]. 18Ol jetim-jesirlerdiń huqıqın qorǵaydı, kelgindilerdi súyip, olarǵa awqat hám kiyim beredi[+]. 19Sizler de kelgindilerdi súyiwińiz kerek, óytkeni ózlerińiz de Mısırda[†] kelgindi bolǵan edińiz[+]. 20Qudayıńız Jaratqan Iyeden qorqıp, tek ǵana Oǵan xızmet etińler. Oǵan sadıq qalıp, Onıń atı menen ant ishińler[+]. 21Ol sizlerdiń dańqıńızdur. Óz kózińiz benen kórgen sol ullı hám tań qalarlıq islerdi sizler ushın islegen Qudayıńızdur. 22Sizlerdiń ata-babalarıńız Mısırǵa barǵanda, olar barı-joǵı jetpis adam edi. Al házir bolsa, Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerdi aspandaǵı juldızlar sıyaqlı sansız etip kóbeytti»[+].

#### 11


Jaratqan Iyeniń ullılıǵı

1«Qudayıńız Jaratqan Iyeni[†] súyińler. Onıń tapsırmalarına, qaǵıydalarına, nızamlarına hám buyrıqlarına hámme waqıtta ámel qılıńlar. 2Búgin mınanı esińizde tutıńlar: Qudayıńız Jaratqan Iyeniń tárbiyasın alıp jasaǵan balalarıńız emes, al sizler bolasız. Sizler Onıń ullılıǵın, kúshli qolın sozǵanın, qúdiretin, 3Mısırda[†] faraon[†] hám onıń pútkil eline islegen káramatların hám belgilerin, 4Mısır láshkerlerine, atlarına, sawash arbalarına neler islegenin, mısırlılar sizlerdiń izińizden quwǵanda, olardı Qızıl teńizdiń astına qalay mantıqtırıp, olardı qalayınsha tolıǵı menen joq qılǵanın kórdińiz[*][+]. 5Usı jerge jetip kelemen degenshe, Jaratqan Iye[†] sizler ushın shólde ne islegenin,[+] 6Ruben urıwınan Eliabtıń ulları Datan menen Abiramǵa ne islegenin bilesiz. Pútkil Izrail[†] xalqınıń kóz aldında jer ashılıp, olardı, shańaraqların, shatırların hám olarǵa tiyisli bolǵanlar menen barlıq janıwarların jutıp jiberdi[+]. 7Jaratqan Iyeniń islegen barlıq ullı islerin óz kózińiz benen kórdińiz».


Wáde etilgen eldiń bereketleri

8«Sonlıqtan búgin men sizlerge jetkerip atırǵan buyrıqlardıń hámmesine ámel qılıńlar. Sonda sizler kúshli bolasız hám Iordan dáryasınan ótip, múlik etip alatuǵın eldi qolǵa kirgizesiz. 9Jaratqan Iyeniń ata-babalarıńızǵa hám olardıń urpaqları bolǵan sizlerge beremen dep ant ishken sút hám pal aǵıp turǵan jerde uzaq ómir súresiz[+]. 10Sizler múlik etip, iyelew ushın baratırǵan el, ózlerińiz shıǵıp kelgen Mısır elindey emes. Palız atızın tárbiyalaǵanday, Mısırda tuqım egip, awır miynet penen eginlerińizdi suwǵarar edińler. 11Biraq sizler múlik etip, iyelew ushın baratırǵan el taw hám oypatlıqlardan ibarat bolıp, onıń jeri jawın menen suwǵarıladı[+]. 12Bul jerge Qudayıńız Jaratqan Iyeniń Ózi ǵamxorlıq qılıp, jıl basınan aqırına deyin ol jerdi Ózi gúzetip turadı[+].

13Qudayıńız Jaratqan Iyeni súyip, shın júregińiz hám jan-tánińiz benen Oǵan xızmet etiw ushın, búgin men sizlerge jetkerip atırǵan buyrıqlarǵa jaqsılap qulaq salsańız,[+] 14Jaratqan Iye jerińizge gúz hám báhár jawınların óz waqtında jawdıradı. Solay etip, dánińizdi, taza sharabıńızdı hám záytún[†] mayıńızdı jıynap alasız[+]. 15Jaratqan Iye atızlarıńızda mallarıńız ushın ot-shóp ósiredi, sizlerdiń nanıńız mol boladı[+]. 16Biraq abaylı bolıńlar! Jáne, azǵırılıp joldan adaspańlar. Basqa qudaylarǵa xızmet etip, olarǵa tabınbańlar. 17Bolmasa, Jaratqan Iye sizlerge ǵázeplenip, aspandı jawıp taslaydı hám jawın jawmay, jer óz ónimin bermey qaladı. Nátiyjede, Jaratqan Iye sizlerge berip atırǵan jaqsı elde tez qırılıp, joq bolıp ketesiz[+].

18Meniń usı sózlerimdi aqıl-oyıńız benen júregińizde saqlańlar hám qolıńızǵa belgi qılıp baylap, mańlayıńızǵa nıshan qılıp taǵıp qoyıńlar[+]. 19Bulardı balalarıńızǵa úyretiń. Úyde otırǵanda da, jolda júrgende de, jatqanda da, turǵanda da usılar tuwralı aytıp beriń[+]. 20Úyińizdegi esiktiń jaqlawlarına, qalalarıńızdıń dárwazalarına jazıp qoyıń[+]. 21Solay etip, Jaratqan Iyeniń ata-babalarıńızǵa beremen, dep ant ishken elde sizlerdiń de, balalarıńızdıń da ómiri uzaq bolsın hám jerdiń ústinde aspan qansha tursa, sol jerde sonsha jasańlar.

22Men búgin sizlerge jetkerip atırǵan bul buyrıqlardıń hámmesin muqıyatlı túrde orınlasańız, Qudayıńız Jaratqan Iyeni súyip, Onıń jollarınan júrseńiz hám Oǵan sadıq bolsańız, 23Jaratqan Iye bul xalıqlardıń barlıǵın sizlerdiń aldıńızdan quwıp jiberedi. Sizler ózlerińizden góre, kóbirek hám kúshlirek bolǵan xalıqlardıń jerlerin múlik etip, iyelep alasız. 24Ayaǵıńız tiygen hár bir jer sizlerdiki boladı. Sizlerdiń jer shegaralarıńız qubladaǵı shólden arqadaǵı Lebanon tawlarına, shıǵıstaǵı Evfrat dáryasınan batıstaǵı teńizge deyin sozıladı[+]. 25Sizlerge hesh kim qarsı tura almaydı. Sebebi Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerge wáde bergenindey, ayaǵıńızdı basqan hár bir jerdegi adamlardı sizlerden qorqıp, titireytuǵın qıladı[+].

26Mine, búgin men sizlerge tańlawıńız ushın, jarılqaw menen náletti usınıp atırman[+]. 27Eger de búgin men sizlerge jetkerip atırǵan Qudayıńız Jaratqan Iyeniń buyrıqlarına boysınsańız, onda jarılqaw alasız[+]. 28Biraq eger de Qudayıńız Jaratqan Iyeniń buyrıqlarına qulaq salmay, ózlerińiz tanımaytuǵın basqa qudaylardıń izinen ketip, sizlerge búgin buyırǵan joldan azǵırılsańız, onda náletke ushıraysız[+]. 29Qudayıńız Jaratqan Iye múlik etip berip atırǵan elge sizlerdi alıp kirgennen keyin, Gerizzim tawında jarılqawlardı, Ebal tawında náletlerdi járiyalańlar[+]. 30Bul eki taw Iordan dáryasınıń batıs tárepinde, usı dáryanıń tegisliginde jasaytuǵın qananlılardıń[†] jerinde jaylasqan. Olar Gilgalǵa jaqın Moreniń terebinf terekligi qasında[+]. 31Sizler tez arada Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerge beretuǵın eldi múlik etip, iyelew ushın, Iordan dáryasınan ótesiz. Ol jerdi qolǵa kirgizip, jaylasıp alǵannan keyin, 32men búgin sizlerge jetkerip atırǵan qaǵıydalardıń hám nızamlardıń birewin de qaldırmay orınlańlar».

#### 12


Sıyınıw ushın tek ǵana bir orın

1«Ata-babalarıńızdıń Qudayı Jaratqan Iye[†] sizlerge múlik etip berip atırǵan elde ómirińiz dawamında usı qaǵıyda hám nızamlardı muqıyatlı túrde orınlańlar. 2Sizler jerlerin iyeleytuǵın xalıqlardıń biyik tawlardaǵı, tóbeshiklerdegi hám qoyıw japıraqlı tereklerdiń astındaǵı óz qudaylarına tabınatuǵın orınların buzıp, pútkilley joq qılıńlar[+]. 3Olardıń qurbanlıq[†] orınların buzıń, kiyeli tasların[†] sındırıp taslań, kiyeli aǵashların[†] jaǵıp jiberiń hám qudaylarınıń músinlerin maydalap taslań. Solay etip, olardıń qudaylarınıń atların ol jerden joq qılıńlar[+].

4Sizler Qudayıńız Jaratqan Iyege[†] sol xalıqlardıń tabınǵanınday etip sıyınbańlar. 5Qudayıńız Jaratqan Iye Óz atın ornatıw ushın, urıwlarıńız arasında bir jerdi tańlap aladı. Sizler sol jerge barıp, Oǵan sıyınıńlar[+]. 6Sizler jandırılatuǵın qurbanlıqlarıńızdı, basqa qurbanlıqlarıńızdı, onnan birlerińizdi, baǵıshlaǵan zatlarıńızdı, wáde etip ataǵan hám ıqtıyarlı sadaqalarıńızdı,[†] iri hám mayda mallarıńızdıń birinshi tóllerin sol jerge alıp barıńlar. 7Ol jerde sizler Qudayıńız Jaratqan Iyeniń aldında óz shańaraǵıńız benen birge iship-jep, Onıń barlıq islerińizge bereket bergeni ushın shadlanıńlar[+].

8Búgin bizler usı jerde islep atırǵan islerimizdi sol jerde islemeńler. Bul jerde hár kim ózi qálegenindey sıyınıp atır[+]. 9Óytkeni sizler Qudayıńız Jaratqan Iyeniń múlik etip berip atırǵan, tınıshlıqqa eristiretuǵın jerine ele kirmedińiz[+]. 10Degen menen, tez arada sizler Iordan dáryasınan ótip, Qudayıńız Jaratqan Iye múlik etip, sizlerge beretuǵın jerge ornalasıp alasız. Jaratqan Iye sizlerdi dógeregińizdegi barlıq dushpanlarıńızdan qorǵap, tınıshlıqqa bóleydi. Keyin sizler qáwip-qátersiz ómir súresiz[+]. 11Qudayıńız Jaratqan Iye Óz atın ornalastırıw ushın, bir jerdi tańlaydı. Sonda men sizlerge buyırǵan barlıq jandırılatuǵın qurbanlıqlarıńızdı, basqa qurbanlıqlarıńızdı, onnan birlerińizdi, baǵıshlaǵan zatlarıńızdı hám Jaratqan Iyege wáde etip ataǵan eń jaqsı sadaqalarıńızdı sol jerge alıp barıńlar[+]. 12Sol jerde ullarıńız, qızlarıńız, qullarıńız hám shorılarıńız, jáne de, qalalarıńızda jasaytuǵın lebiyliler[†] menen Qudayıńız Jaratqan Iyeniń aldında shadlanıńlar. Óytkeni sizler sıyaqlı, lebiylilerdiń ózlerine tiyisli jer úlesi joq[+]. 13Jandırılatuǵın qurbanlıqlarıńızdı dus kelgen jerde usınıwdan awlaq bolıńlar. 14Bulardı tek Jaratqan Iye urıwlarıńız arasınan tańlaǵan orında ǵana usınıńlar. Men sizlerge buyırǵanlardıń hámmesin sol jerde orınlańlar.

15Qudayıńız Jaratqan Iyeniń sizlerge bergen bereketine jarasa, jasap atırǵan hár bir qalańızda qálegenińizshe mal soyıp, góshin jewińizge boladı. Adam haram bolsın, pák bolsın, jeyran yamasa suwın góshinen jegendey, bul góshten jewine boladı. 16Biraq sizler maldıń góshin qanı menen birge jemeńler, onıń qanın suwday etip, jerge aǵızıp jiberińler[+]. 17Jáne de, dánlerińizdiń, taza sharabıńızdıń, záytún[†] mayıńızdıń onnan birlerin, iri hám mayda mallarıńızdıń birinshi tóllerin, wáde etip ataǵan hám ıqtıyarlı sadaqalarıńızdı hám baǵıshlaǵan sadaqalarıńızdı jasap atırǵan qalalarıńızda jemeńler. 18Al sizler bulardı ul-qızlarıńız, qullarıńız, shorılarıńız hám qalalarıńızda jasap atırǵan lebiyliler menen birge Qudayıńız Jaratqan Iyeniń aldında, Onıń tańlaǵan jerinde jeńler. Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerdiń barlıq islerińizge bereket bergenine shadlanıwıńız kerek. 19Elińizde jasaǵan waqtıńızda, lebiylilerdi umıtıp ketiwden awlaq bolıńlar[+].

20Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerge bergen wádesi boyınsha shegarańızdı keńeytkende, gósh jewdi qáleseńiz, qálegen waqtıńızda gósh jewińizge boladı. 21Qudayıńız Jaratqan Iye Óz atın ornatıw ushın tańlaǵan jer sizler turǵan jerden uzaq bolsa, men buyırǵanday, Jaratqan Iye sizlerge bergen iri hám mayda mallarıńızdan soyıp, óz qalalarıńızda qálegenińizshe gósh jewińizge boladı. 22Haram adam bolsa da, pák adam bolsa da, jeyran yamasa suwın góshindey, sol góshten jewine boladı. 23-24Biraq onıń góshin qanı menen birge jemeńler. Sebebi denege jan beretuǵın qandur. Gósh penen birge jan jemeńler, qandı suwday etip, jerge aǵızıp jiberińler[+]. 25Usılay isleseńiz ózlerińiz de, áwladlarıńız da abadan turmıs keshiresiz. Solay etip, sizler Jaratqan Iyeniń názerinde durıs bolǵan isti qılǵan bolasız.

26Al muxaddes[†] qurbanlıqlarıńızdı hám usıǵan kiretuǵın wáde etip ataǵan qurbanlıqlarıńızdı bolsa, Jaratqan Iyeniń tańlaytuǵın jerine alıp barıwıńız tiyis. 27Jandırılatuǵın qurbanlıqlarıńızdı, olardıń góshin hám qanın Qudayıńız Jaratqan Iyeniń qurbanlıq ornında usınıńlar. Basqa qurbanlıqlarıńızdıń qanı Qudayıńız Jaratqan Iyeniń qurbanlıq ornınıń qasına tógilsin, al olardıń góshinen jewińizge boladı. 28Men sizlerge berip atırǵan bul buyrıqlardıń birewin de qaldırmay orınlańlar. Sonda ózlerińiz de, áwladlarıńız da hámme waqıtta abadan turmıs keshiresiz. Óytkeni Qudayıńız Jaratqan Iyeniń názerinde jaqsı hám durıs bolǵan isti islegen bolasız».


Basqa diniy dástúrlerden abaylı bolıńlar!

29«Qudayıńız Jaratqan Iye sizler jerlerin iyeleyin dep atırǵan xalıqlardı sizlerdiń aldıńızdan quwıp, qırıp taslaydı. Keyin sizler olardıń jerlerin iyelep, sol jerlerde jaylasıp alasız. 30Sol xalıqlardı joq qılǵanıńızdan keyin, olardıń diniy dástúrlerin islep, duzaǵına túsiwden abaylı bolıńlar. Sizler: „Bul xalıqlar qudaylarına qalay tabınǵan eken? Bizler de sonday qılayıq“, – dep olardıń qudayları haqqında sorastırmańlar[+]. 31Sizler Qudayıńız Jaratqan Iyege olardıń tabınǵanınday etip, sıyınbańlar. Sebebi olar Jaratqan Iye jek kóretuǵın hár túrli jerkenishli islerdi isleydi. Hátteki, ol xalıqlar qudaylarına arnap, ul-qızların otta jandıradı[+].

32Men sizlerge buyırǵanlarımnıń hámmesin muqıyatlı túrde orınlańlar. Bul buyrıqlarǵa hesh nárse qospań da, alıp taslamań da»[+].

#### 13


Jalǵan qudaylarǵa tabınbańlar

1«Eger sizlerdiń arańızdan bir payǵambar[†] yamasa túsinde ayan kóretuǵın birew payda bolıp, ol: „Bir nıshan yamasa káramat kórsetemen“, – dep aytsa,[+] 2usı aytqan nıshan hám káramatlardı islep, keyin ol adam: „Kelińler, sizler tanımaǵan basqa qudaylardıń izine erip, olarǵa xızmet qılayıq“, – dese,[+] 3sizler sol payǵambardıń yamasa túsinde ayan kóriwshiniń sózlerine qulaq salmańlar. Qudayıńız Jaratqan Iye[†] Ózin shın júregińiz hám jan-tánińiz benen sizlerdiń súyetuǵınıńız yamasa súymeytuǵınıńızdı biliw ushın, sınap atırǵan boladı. 4Sizler tek ǵana Qudayıńız Jaratqan Iyeniń[†] izinen júrip, Onnan qorqıńlar. Onıń buyrıqlarına boysınıp, sózlerine qulaq salıńlar. Jaratqan Iyege xızmet etip, Oǵan sadıq qalıńlar. 5Al sol payǵambar yamasa túsinde ayan kóretuǵın adam óltiriliwi tiyis. Sebebi ol úgitlep, Mısır[†] elinen alıp shıqqan, Mısırdaǵı qullıqtan azat etken Qudayıńız Jaratqan Iyege sizlerdi qarsı qoymaqshı boldı. Qudayıńız Jaratqan Iyeniń buyırǵan jolınan shıǵarıp, azǵırmaqshı boldı. Solay etip, arańızdaǵı jawızlıqtı joq qılıńlar[+].

6Hátteki, bir anadan tuwılǵan tuwısqanıńız yamasa ul-qızıńız, súygen hayalıńız yamasa eń jaqın dostıńız sizlerdi ózińiz de, ata-babalarıńız da tanımaǵan basqa qudaylarǵa tabınıwǵa qupıya túrde úgitlewi múmkin. 7Olardıń biri sizlerdi átirapıńızdaǵı alıs-jaqın jerde jasap atırǵan, dúnyanıń bir shetinen ekinshi shetine deyin jasaytuǵın xalıqlardıń qudaylarına sıyınıwdı úgitlewi múmkin. 8Biraq sizler buǵan ırazı bolıp, oǵan qulaq salmańlar. Onday adamǵa rehimlilik kórsetpeńler, onı qorǵamańlar[+]. 9Onday adamdı sózsiz óltirip taslańlar. Onı óltiriw ushın birinshi bolıp sen qolıńdı kóter, keyin pútkil xalıq qol kótersin[+]. 10Onı tas boran qılıp óltirińler. Sebebi ol sizlerdi Mısır elindegi qullıqtan alıp shıqqan Qudayıńız Jaratqan Iyeden júz burdırıp, azǵırıwǵa háreket etti[+]. 11Sonda pútkil Izrail[†] xalqı bul haqqında esitip, qorqadı. Bunnan keyin, arańızda hesh kim usıǵan uqsaǵan jawız is qılmaytuǵın boladı.

12Eger de Qudayıńız Jaratqan Iyeniń sizlerge jasawıńız ushın berip atırǵan qalalardıń birinde, 13jaman adamlar shıǵıp: „Júrińler, ózlerińiz tanımaytuǵın basqa qudaylarǵa tabınayıq“, – dep qala turǵınların azǵırǵanın esitseńiz,[+] 14onda olar haqqında sorastırıp, jaqsılap tekseriń. Eger sol jerkenishli waqıya shınında da júz bergen bolsa, esitkenlerińiz dálillense, 15sol qalanıń pútkil turǵınlarınan baslap, haywanlarına deyin qılıshtan ótkizińler. Sol qalanı hám ondaǵı barlıq zatlardı pútkilley joq qılıńlar. 16Qaladan alınǵan oljalardıń barlıǵın qala maydanına jıynańlar. Qalanı hám sol jerdegi barlıq oljanı Qudayıńız Jaratqan Iyege tolıǵı menen jandırılatuǵın qurbanlıq[†] etip jaǵıp jiberińler. Sol qala máńgige qarabaqanaǵa aylanǵan halında qalsın, ol hesh qashan qayta tiklenbesin[+]. 17Joq qılınatuǵın zatlardan hesh birewin de ózlerińizge almańlar. Sonda Jaratqan Iyeniń lawlaǵan ǵázebi qaytıp, Ol ata-babalarıńızǵa ant ishkenindey, sizlerge miyrim[†]-shápáát, rehim kórsetip, sizlerdi kóbeytedi[+]. 18Sonıń ushın, sizler Qudayıńız Jaratqan Iyege qulaq salıńlar, búgin men sizlerge jetkerip atırǵan buyrıqlarǵa boysınıp, Onıń názerinde durıs bolǵan islerdi isleńler».

#### 14


Aza tutıw haqqında

1«Sizler – Qudayıńız Jaratqan Iyeniń[†] balalarısız. Marhumǵa aza tutqanıńızda, denelerińizdi tilip, shashıńızdıń aldın qıydırmańlar[+]. 2Sizler Qudayıńız Jaratqan Iyeniń muxaddes[†] xalqısız. Jaratqan Iye[†] jer júzindegi barlıq xalıqlardıń arasınan sizlerdi Óz ǵáziynesi sıpatında tańlap aldı»[+].


Hadal hám haram haywanlar


(Leb 11:1-47)

3[•]«Sizler jerkenishli sanalatuǵın haywanlardıń góshin jemeńler. 4Mına haywanlardıń góshin jewińizge boladı: sıyır, qoy, eshki, 5suwın, jeyran, qızıl antilopa, taw eshkisi, jabayı ógiz, aq antilopa hám taw qoshqarı. 6Tuyaqları tereń etip ekige ayırılǵan asha tuyaqlı hám gúyis qaytaratuǵın haywanlardıń hámmesin jewińizge boladı. 7Biraq bul haywanlardan tek mınalardıń góshin jewińizge bolmaydı: túye, qoyan hám daman[*]. Bular gúyis qaytaradı, biraq asha tuyaǵı joq. Sonlıqtan olar sizler ushın haram boladı. 8Shoshqa asha tuyaqlı bolǵanı menen, ol gúyis qaytarmaydı. Sonlıqtan ol sizler ushın haram boladı. Usı haywanlardıń góshin jemeńler hám olardıń óligine de qol tiygizbeńler.

9Suwda jasaytuǵın qalashlı hám qabırshaqlı janıwardıń góshin jewińizge boladı. 10Biraq qalashsız hám qabırshaqsız haywanlardıń hesh birin jemeńler. Bular sizler ushın haram sanaladı.

11Hadal sanalatuǵın barlıq quslardı jewińizge boladı. 12Góshin jewge bolmaytuǵın quslar mınalar: búrkit, kúshegen, qara qus, 13shayqus, lashın hám onıń túrleri, 14ǵarǵanıń barlıq túrleri, 15úki, batpaq bayıwlısı, shaǵala hám qarshıǵanıń túrleri, 16úy bayıwlısı, qulaqlı japalaq, aq quw, 17uzaqsha, sipa, qarabay, 18láylek hám qutannıń túrleri, ópepek hám jarǵanat.

19Qanatlı shıbın-shirkeyler sizler ushın haram sanaladı. Olardıń hesh birin jemeńler. 20Biraq qanatlı shıbın-shirkeylerdiń bazıları hadal bolıp, olardı jewińizge boladı.

21Haram ólip qalǵan haywannıń góshin jemeńler. Onday óli haywandı jewi ushın qalańızda jasap atırǵan kelgindi birewge beriwińizge yamasa basqa bir jat jerli adamǵa satıwıńızǵa boladı. Sizler Qudayıńız Jaratqan Iyeniń muxaddes xalqısız.

Ílaqtı óz anasınıń sútine pisirmeńler»[+].


Onnan biri haqqında nızam

22«Hár jılı atızlarıńızda jetistiriletuǵın barlıq ónimlerdiń onnan birin ayırıp qoyıńlar[+]. 23Dánińizdiń, taza sharabıńızdıń, záytún[†] mayıńızdıń onnan birin, iri hám mayda mallarıńızdıń birinshi tuwılǵan tóllerin Qudayıńız Jaratqan Iyeniń Óz atın ornalastırıw ushın tańlaytuǵın jerinde, Onıń aldında jeńler. Solay islep, hámme waqıtta Onnan qorqıwdı úyrenesiz. 24Al eger de, Qudayıńız Jaratqan Iyeniń Óz atın ornatıw ushın tańlaytuǵın jeri uzaq bolıp, Qudayıńız Jaratqan Iye bereketlep bergen óniminen onnan birin sol jerge alıp barıwǵa múmkinshiligińiz bolmasa, 25onda sol zatlardı gúmiske almastırıńlar. Gúmisti Qudayıńız Jaratqan Iyeniń tańlaytuǵın jerine alıp barıńlar. 26Sol gúmiske qálegen nárseni: iri yamasa mayda mal, sharap, ótkir ishimlik yamasa kewlińiz kúsegen basqa bir nárse satıp alıp, óz shańaraǵıńız benen birge Qudayıńız Jaratqan Iyeniń aldında iship-jep, shadlanıńlar.

27Qalalarıńızda jasap atırǵan lebiylilerdi[†] umıtıp qaldırmańlar. Sebebi olardıń ózlerine tiyisli úles jeri joq[+]. 28Hár úshinshi jıldıń aqırında, sol jılı alǵan ónimińizdiń barlıq onnan bir bólegin alıp, óz qalańızǵa jıynap, saqlap qoyıńlar[+]. 29Solay etip, úles jeri bolmaǵan lebiyliler, jáne de, qalalarıńızda jasap atırǵan kelgindiler, jetim hám jesirler kelip, sonnan iship-jep toysın. Sonda Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerdiń qol urǵan hár bir isińizge bereket beredi».

#### 15


Jetinshi jıl

1«Hár jetinshi jıldıń aqırında sizlerge qarızdar bolǵanlardı qarızlarınan keship jiberińler[+]. 2Qarızlardı keship jiberiw ushın bılay isleńler: izraillı[†] bir tuwısqanına qarız bergen hár bir adam qarızın keship jibersin hám onnan qaytıp talap qılmasın. Sebebi Jaratqan Iyeniń[†] Ózi qarızlardı keship jiberiliwdi járiyaladı. 3Jat jerli adamnan qarızıńızdı sorasańız boladı. Biraq izraillı tuwısqanıńa bergen qarızıńnan keship jiberiwiń tiyis[+].

4Sizlerdiń arańızda hesh qanday jarlı adam bolmasın. Qudayıńız Jaratqan Iye[†] múlik etip berip atırǵan elde sizlerge bereket beredi. 5Tek ǵana Qudayıńız Jaratqan Iyeniń sózine qulaq salıp, búgin men sizlerge jetkerip atırǵan usı buyrıqlardı muqıyatlı túrde orınlawıńız kerek. 6Qudayıńız Jaratqan Iye Ózi wáde bergenindey sizlerge bereket beredi. Sonda sizler kóp xalıqlarǵa qarız beretuǵın bolasız, al ózlerińiz qarız almaysız. Kóp xalıqlardıń ústinen húkimdarlıq qılasız, biraq olar sizlerge húkimdarlıq etpeydi[+].

7Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerge beretuǵın eldegi qalalardıń birinde izraillı tuwısqanıńızdıń biri jarlı bolsa, júreklerińizdi tas qılmay, járdem qolıńızdı ayamańlar. 8Kerisinshe, sizler ashıq qol bolıńlar hám oǵan mútájligine qarap, qarız berińler[+]. 9Saq bolıńlar, qarızlardı keship jiberetuǵın jetinshi jıl jaqınlap qalǵanı ushın, jarlı tuwısqanıńızǵa járdem beriwden bas tartpańlar. Kewlińizde usınday jaman oyǵa jol qoymańlar. Eger de sonday tuwısqanıńızǵa járdem beriwden bas tartsańız, onda ol Jaratqan Iyege nalıydı hám ózlerińizge gúna[†] arttırıp alasız. 10Oǵan qıynalmastan ashıq kewlińiz benen qarız berińler. Sonda Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerdiń qol urǵan hár bir isińizge bereket beredi. 11Elińizde hámme waqıtta jarlı adamlar boladı. Sonıń ushın, elińizdegi járdemge mútáj jarlı tuwısqanlarıńızǵa hámme waqıtta járdem qolıńız ashıq bolıwın buyıraman»[+].


Qul hám shorılar haqqında

12«Eger evrey tuwısqanıńızdan bir erkek yamasa hayal sizge ózin xızmetke satsa, ol altı jıl saǵan xızmet etsin, al jetinshi jılı onı azat qılıwıń tiyis[+]. 13Onı azat qılǵanıńızda, qolın bos jibermeń. 14Oǵan súriwińizdegi malıńızdan, dánińizden hám sharabıńızdan mol-mol etip beriń. Qudayıńız Jaratqan Iyeniń sizlerge bergen bereketinen, oǵan da beriń. 15Mısırda[†] qul bolǵanıńızdı hám Qudayıńız Jaratqan Iye sol jerden sizlerdi azat etkenin este tutıńlar. Sonıń ushın da, búgin men sizlerge usı buyrıqtı berip atırman.

16Eger qulıńız sizdi hám shańaraǵıńızdı jaqsı kórip, sizler menen birge qalıwdı qálese hám „Siziń qasıńızdan ketiwdi qálemeymen“, dep aytsa, 17onda onı esigińizdiń qasına alıp barıń. Keyin onıń qulaǵın esikke qoyıp, biz benen tesiń. Sonda ol ómiri boyı qulıńız bolıp qaladı. Shorıńızǵa da solay islewińiz kerek[+]. 18Qulıńızdı azat qılǵanıńızda ókinbeń. Sebebi sizge xızmet etken sol altı jıl dawamında, ol jallanba xızmetshiden góre eki ese kóp jumıs isledi. Onı azat qılsańız, Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerdiń qol urǵan hár bir isińizge bereket beredi».


Iri hám mayda mallardıń birinshi tuwılǵan tólleri haqqında

19«Iri hám mayda mallarıńızdıń birinshi tuwılǵan hár bir erkek tólin Qudayıńız Jaratqan Iyege baǵıshlańlar. Malıńızdıń birinshi tuwılǵan buǵasın jumısqa qospań, birinshi tuwılǵan mayda malıńızdıń júnin qırqıp almań[+]. 20Bulardıń góshin shańaraǵıńız benen birge hár jılı Qudayıńız Jaratqan Iyeniń aldında, Onıń tańlap alatuǵın jerinde jeńler. 21Eger de sol mal aqsaq yamasa soqır bolsa yamasa onıń basqa bir kemshiligi bolsa, onı Qudayıńız Jaratqan Iyege qurbanlıqqa[†] bermeń[+]. 22Bunday mallardı óz qalańızda jeseńiz boladı. Pák adam bolsa da, napák adam bolsa da, jeyran yamasa suwınnıń góshindey etip sonday maldıń góshinen jewine boladı. 23Biraq onıń góshin qanı menen birge jemeńler. Onıń qanın suw sıyaqlı topıraqqa aǵızıp jiberińler»[+].

#### 16


Qutqarılıw bayramı hám Ashıtqısız nan bayramı

1[•]«Abib ayında Qudayıńız Jaratqan Iyege[†] arnalǵan Qutqarılıw[†] bayramın bayramlańlar. Óytkeni Qudayıńız Jaratqan Iye[†] abib ayında, túnde sizlerdi Mısırdan[†] alıp shıqtı. 2Qudayıńız Jaratqan Iyeniń Óz atın ornalastırıw ushın tańlaytuǵın jerinde mayda hám iri mallarıńızdan Qutqarılıw qurbanlıqların[†] shalıńlar. 3Qurbanlıqtıń góshi menen birge ashıtqı salınǵan nan jemeńler. Jeti kún dawamında ashıtqısız nan, yaǵnıy qıyın kúnlerde jeytuǵın nan jewińiz kerek. Sebebi sizler Mısırdan asıǵıp shıǵıp ketkenińizde, ashıtqısız nan jegen edińler. Usı nandı jep, ómirińiz dawamında Mısırdan shıqqan kúnińizdi eslep júresizler[+]. 4Jeti kún dawamında elińizdiń hesh bir jerinde ashıtqı bolmasın. Bayramnıń birinshi kúni keshte qurbanlıq qılǵan mallarıńızdıń góshinen azanǵa deyin qaldırılmasın[+].

5Qutqarılıw qurbanlıqların Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerge beretuǵın qalalardıń hámmesinde shalmańlar. 6Al onı tek ǵana Qudayıńız Jaratqan Iye Óz atın ornalastırıw ushın tańlaytuǵın jerinde shalıńlar. Bunı kún batatuǵın waqıtta, Mısırdan shıqqan mezgilde soyıńlar. 7Onıń góshin Qudayıńız Jaratqan Iyeniń tańlaytuǵın jerinde pisirip jeńler hám tań atqanda óz shatırlarıńızǵa qaytıńlar. 8Altı kún ashıtqısız nan jeńler. Jetinshi kúni Qudayıńız Jaratqan Iyege arnap, saltanatlı jıynalıs qılıńlar. Sol kúni hesh qanday jumıs islemeńler».


Hápteler bayramı

9«Egindi orıp baslaǵan waqıttan baslap, jeti hápte sanańlar[+]. 10Keyin Qudayıńız Jaratqan Iyege arnalǵan Hápteler bayramın[†] bayramlańlar hám sol waqıtta Onıń sizlerge bergen bereketine jarasa, ıqtıyarlı sadaqalarıńızdı[†] berińler. 11Sizler ul-qızlarıńız, qul hám shorılarıńız, qalalarıńızda jasaytuǵın lebiyliler,[†] arańızda jasaytuǵın kelgindiler hám jetim-jesirler menen birge Óz atın ornalastırıw ushın tańlaytuǵın jerinde, Qudayıńız Jaratqan Iyeniń aldında shadlanıńlar. 12Mısırda qul bolǵanıńızdı umıtpańlar hám usı qaǵıydalardıń birewin de qaldırmay orınlańlar»[+].


Qos bayramı

13«Qırmanıńızdan dánińizdi jıynap, júzimińizdi sıǵıp, sharabın alǵannan keyin, jeti kún dawamında Qos bayramın[†] bayramlańlar[+]. 14Sizler ul-qızlarıńız, qul hám shorılarıńız, qalalarıńızda jasaytuǵın lebiyliler, kelgindiler hám jetim-jesirler menen birge usı bayramda shadlanıńlar. 15Qudayıńız Jaratqan Iyeniń tańlaytuǵın jerinde jeti kún dawamında Oǵan arnap bayram ótkerińler. Qudayıńız Jaratqan Iye zúráátińizdiń barlıǵın hám qol urǵan hár bir isińizdi bereketleydi. Sonlıqtan, úlken quwanıshqa bólenińler.

16Solay etip, barlıq erkeklerińiz jılına úsh márte: Ashıtqısız nan bayramında,[†] Hápteler bayramında hám Qos bayramında Qudayıńız Jaratqan Iyeniń aldında bolıwı ushın, Onıń tańlaytuǵın jerine kelsin. Hesh kim Jaratqan Iyeniń aldına qurı qol kelmesin. 17Hár birińiz Qudayıńız Jaratqan Iyeniń ózlerińizdi bereketlegenine jarasa sıylar alıp kelińler».


Ádil húkim haqqında

18«Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerge beretuǵın qalalarda hár bir urıw ushın qazılar hám qadaǵalawshılardı tayınlańlar. Olar xalıqtı ádillik penen húkim etsin[+]. 19Olar húkim etkende, ádillikti burmalamasın, eki júzlilik qılmasın hám para almasın. Sebebi para dana adamnıń kózin soqır qılıp qoyadı hám haqtı nahaqqa shıǵaradı[+]. 20Ómir súriwińiz ushın hám Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerge berip atırǵan eldi múlik etip alıwıńız ushın ádillikke, tek ǵana ádillikke umtılıńlar.

21Qudayıńız Jaratqan Iye ushın quratuǵın qurbanlıq orınnıń qasına kiyeli aǵash[†] ornatpańlar![+] 22Kiyeli tas[†] ta ornatpańlar! Óytkeni Qudayıńız Jaratqan Iye bulardan jerkenedi».

#### 17

1«Hár qanday kemshiligi bar iri mal yamasa mayda maldı Qudayıńız Jaratqan Iyege[†] arnap qurbanlıq[†] qılmańlar. Qudayıńız Jaratqan Iye[†] bunnan jerkenedi[+].

2Qudayıńız Jaratqan Iyeniń sizlerge berip atırǵan qalalarınıń birinde Onıń názerinde jawız bolǵan isti qılıp, kelisimine[†] qıyanet etetuǵın bir erkek yamasa hayal shıqsa 3hám buyrıqlarıma qaramastan, basqa qudaylarǵa xızmet etse, sol qudaylarǵa, quyashqa hám ayǵa yamasa basqa da aspan denelerine tabınsa, 4keyin bul haqqında sizlerge xabar jetse, esitkenlerińizdi jaqsılap tekserińler. Eger de Izrail[†] xalqınıń arasında shınında da sonday jerkenishli is islengeni dálillense, 5onda sol erkekti yamasa hayaldı qala dárwazasınıń sırtına alıp shıǵıp, tas boran qılıp óltirińler[+]. 6Degen menen, ólimge húkim etilgen adam eki yamasa úsh adamnıń gúwalıǵı menen óltiriliwi tiyis, biraq bir adamnıń gúwalıǵına tiykarlanıp óltirilmesin[+]. 7Sol gúna[†] islegen adamǵa birinshi bolıp gúwalar tas ılaqtırsın, sonnan keyin pútkil xalıq tas boran qılsın. Solay etip, arańızdaǵı jawızlıqtı joq qılıńlar[+].

8Eger qalańızda abaysızdan yamasa qastan adam óltiriwshilik, huqıq talasıw hám bir-birewge zorlıq qılıw tuwralı dawlardı sheshiwińiz qıyın bolsa, Qudayıńız Jaratqan Iyeniń tańlaytuǵın jerine barıńlar. 9Sol jerde sizler lebiyli[†] ruwxaniyler[†] hám sol waqıtta xızmet etip atırǵan qazılar menen másláhátlesińler. Olar húkim shıǵarıp, óz qararın sizlerge málim qıladı[+]. 10Jaratqan Iyeniń tańlaǵan jerinen olardıń sizlerge aytatuǵın qararın muqıyatlı túrde orınlańlar. 11Olar túsindirip bergen nızamdı hám shıǵarǵan húkimdi tolıǵı menen orınlawıńız tiyis. Olar járiyalaǵan qarardan ońǵa da, solǵa da shıǵıp ketpeńler. 12Kim de kim ózbasımshılıq qılıp, Qudayıńız Jaratqan Iyeniń aldında xızmet etip atırǵan ruwxaniyge hám qazıǵa qulaq salmasa, ol adam óltirilsin. Usılay etip, Izraildan jawızlıqtı joq qılıńlar. 13Pútkil xalıq bul waqıyanı esitip qorqadı hám jáne ózbasımshılıq qılmaytuǵın boladı».


Patsha haqqında qaǵıydalar

14«Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerge beretuǵın elge barıp, ol jerdi múlik etip, jaylasıp alǵannan keyin: „Átirapımızdaǵı xalıqlar sıyaqlı bizler de ózlerimizge patsha saylayıq“, – dep aytasız[+]. 15Sonda sizler saylaytuǵın patsha Qudayıńız Jaratqan Iye tárepinen tańlanatuǵın adam bolıwı tiyis. Saylaytuǵın patshańız Izrail xalqınan bolsın. Óz xalqıńızdan bolmaǵan jat jerli adamdı patsha qılıp qoymańlar[+]. 16Patshanıń kóp atı bolmasın, jáne de at satıp alıw ushın adamlardı Mısırǵa[†] jibermesin. Óytkeni Jaratqan Iye sizlerge: „Ol jerge qaytıp barmańlar“, – degen edi[+]. 17Saylaytuǵın patshańız kóp hayal almasın, bolmasa, ol Jaratqan Iyeden júz burıp ketedi. Jáne de, ol ózi ushın kóp muǵdarda gúmis hám altın jıynamasın[+].

18Ol patshalıq taxtqa otırǵanda, lebiyli ruwxaniyler saqlap qoyǵan usı Nızamnan bir kóshirmeni ózi ushın jazdırıp alsın. 19Sol Nızamnıń kóshirmesi hámme waqıtta patshanıń qasında bolsın. Patsha onı hár kúni ómiri dawamında oqısın. Solay etip, ol Qudayı Jaratqan Iyeden qorqıp, usı Nızamnıń barlıq sózlerine hám qaǵıydalarına ámel qılıwdı úyrensin[+]. 20Ol ózin tuwısqanlarınan joqarı sanamasın hám Jaratqan Iyeniń buyrıqlarınan ońǵa da, solǵa da burılmasın. Sonda ózi de, urpaǵı da Izraildıń ústinen uzaq jıllar dawamında patshalıq etedi».

#### 18


Ruwxaniylerdiń úlesi

1«Lebiyli[†] ruwxaniyler[†] pútkil Lebiy urıwı menen birge basqa izraillılar[†] sıyaqlı úles te, múlik te almaydı. Olarǵa tiyisetuǵın úles Jaratqan Iyege[†] beriletuǵın sıylar bolıp, olar solardan jeydi. 2Tuwısqanları arasında olardıń múlki bolmaydı. Jaratqan Iyeniń lebiylilerge wáde bergenindey, Onıń Ózi olardıń ırısqı-nesiybesin beredi[+].

3Mal yamasa qoy qurbanlıq[†] etilgende, ruwxaniylerge tiyisli pay mınalardan ibarat: maldıń aldınǵı san jiligi, jaǵı hám asqazanı[+]. 4Dánińizdiń, taza sharabıńızdıń, záytún[†] mayıńızdıń birinshi ónimin hám qoylarıńızdıń birinshi qırqılǵan júnlerin ruwxaniyge beriń[+]. 5Óytkeni Qudayıńız Jaratqan Iye[†] Lebiy urıwı Óziniń aldında turıp, Jaratqan Iyeniń atı menen máńgi xızmet etiwi ushın, olardı pútkil urıwlarıńızdıń ishinen tańlap aldı.

6Eger bir lebiyli Izraildaǵı ózi jasap atırǵan qaladan Jaratqan Iyeniń tańlaytuǵın jerine óz qálewi menen barsa,[+] 7sol jerde Jaratqan Iyeniń aldında xızmet etip atırǵan lebiyli tuwısqanları sıyaqlı ol da Qudayı Jaratqan Iyeniń atı menen xızmet etiwine boladı. 8Ol ata-babalarınıń miyrasınan qalǵan zattı satıp, óz paydasına alǵan bolsa da, basqa lebiyliler menen birdey ózine tiyisli úlesin alıwı kerek».


Basqa xalıqlardıń jerkenishli úrp-ádetlerinen saqlanıw

9«Qudayıńız Jaratqan Iyeniń sizlerge berip atırǵan jerine kirgenińizde, ol jerdegi xalıqlardıń jerkenishli islerin úyrenbeńler[+]. 10Sizlerdiń arańızda óz ulın yamasa qızın otta qurbanlıq qılatuǵın, pal ashatuǵın, adamnıń keleshegin boljaytuǵın, belgilerdi jorıytuǵın, sıyqırshılıq qılatuǵın,[+] 11zikir salatuǵın, árwaqlardı hám ruwxlardı shaqıratuǵın yamasa óliler menen tillesip, másláhát alatuǵın birde bir adam bolmasın[+]. 12Sebebi Jaratqan Iye sonday isleytuǵınlardan jerkenedi. Qudayıńız Jaratqan Iye usınday jerkenishli isleri sebepli sol xalıqlardı sizlerdiń aldıńızdan quwıp shıǵarıp atır. 13Qudayıńız Jaratqan Iyeniń aldında minsiz bolıńlar».


Payǵambar jiberiw haqqında

14«Sizler elin alıp atırǵan sol xalıqlar boljawshılar menen palkerlerdiń úgit-násiyatına qulaq saladı. Biraq Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerdiń bulay islewińizge ruxsat bermeydi. 15Qudayıńız Jaratqan Iye sizler ushın arańızdan, óz tuwısqanlarıńızdan men sıyaqlı bir payǵambar[†] shıǵaradı. Oǵan qulaq salıńlar[+]. 16Sizler Xoreb tawında jıynalǵan kúni Qudayıńız Jaratqan Iyeden ózlerińiz mınaday dep tilegen edińiz: „Qudayımız Jaratqan Iyeniń dawısın ekinshi márte esitpeyik, sol ullı ottı da basqa kórmeyik, bolmasa ólip qalamız“[+]. 17Sonda Jaratqan Iye maǵan bılay dedi: „Olardıń aytqanları durıs[+]. 18Olar ushın ózleriniń arasınan sen sıyaqlı bir payǵambar shıǵaraman. Men onıń awzına Óz sózlerimdi salaman hám ol Men ayt dep buyırǵanlarımnıń hámmesin olarǵa jetkeredi[+]. 19Ol Meniń atımnan sóyleydi, oǵan qulaq salmaǵan adamdı Men Ózim juwapkershilikke tartaman. 20Biraq bir payǵambar Men buyırmaǵan sózdi Meniń atımnan sóylewge júreksinse yamasa basqa qudaylardıń atınan sóylese, ol óliwi tiyis“[+].

21Sizler: „Jaratqan Iyeniń aytqanın yamasa aytpaǵanın qayaqtan bilemiz?“ – dep oylawıńız múmkin. 22Eger de bir payǵambar Jaratqan Iyeniń atınan sóylese, biraq aytqan sózleri orınlanbasa yamasa ámelge aspasa, onda sol sózdi Jaratqan Iye aytpaǵan boladı. Payǵambar óz atınan sóylegen, onnan qorqpańlar».

#### 19


Panalaytuǵın qalalar


(San 35:9-34; Eshu 20:1-9)

1[•]«Qudayıńız Jaratqan Iye[†] jerlerin sizlerge berip atırǵan xalıqlardı joq qılǵanda, sizler sol jerlerdi múlik etip alıp, qalalarına hám úylerine jaylasıp alasız. 2-3Sonda eldi úsh bólimge bólińler. Hár bir bólimnen bir pana qaladan ajıratıńlar. Sol qalalarǵa baratuǵın jollar salıńlar, solay etip, adam óltirip qoyǵan adam sol qalalardıń birine qashıp, panalasın.

4Sonday jaǵday basına túsken adamǵa baylanıslı qaǵıyda mınaday: eger bir adam aldınnan jawızlıq qılıw niyeti bolmay, abaysızda birewdi óltirip qoysa, onda ol sol jerge qashıp qutılıwı múmkin. 5Mısalı: bir adam birew menen birge aǵash tayarlawǵa toǵayǵa barıp, aǵash shabıw ushın baltasın kótergende, baltanıń temiri sabınan shıǵıp ketse hám qasındaǵı adamǵa tiyip ketip, onı óltirip alsa, onda usınday abaysızda adam óltirip qoyǵan adam sol pana qalalardıń birine qashıp, janın qutqarıp qalsın[+]. 6Bolmasa, ólgen adamnıń óshin alıwshı ámeńger[†] ashıwlanıp, qanxordıń izinen quwıwı múmkin hám pana qalaǵa baratuǵın jol uzaq bolǵanı ushın, oǵan jetip alıp, onı óltiriwi múmkin. Degen menen, óltirgen adam ólimge ılayıqlı emes, sebebi ólgen adamǵa onıń aldın ala qaslıǵı bolmaǵan. 7Sizlerge úsh qalanı ózlerińiz ushın ayırıp qoyıńlar, dep buyırǵanımnıń sebebi usı edi.

8-9Qudayıńız Jaratqan Iyeni[†] súyip, hámme waqıtta Onıń jollarınan júriń, dep sizlerge buyrıq berdim. Eger de, sizler usı buyrıqlardıń birewin de qaldırmay orınlasańız, Qudayıńız Jaratqan Iye ata-babalarıńızǵa ishken antı boyınsha jer shegaralarıńızdı keńeytedi hám wáde qılǵan pútkil eldi sizlerge beredi. Sonda sizler ayırıp qoyǵan úsh qalańızǵa jáne úsh pana qala qosıńlar. 10Solay etip, Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerge múlik etip beretuǵın elde ayıpsız adamnıń qanı tógilmesin. Ayıpsız adamnıń tógilgen qanı ushın ayıplı bolıp qalmańlar[+].

11Biraq bir adam birewge qaslıq etip, buqqıda jatsa hám hújim etip, onı óltirse, keyin ol sol qalalardıń birewine qashıp barsa,[+] 12onda sol jınayatshı jasaǵan qaladaǵı aqsaqallar onıń izinen adam jiberip, onı qaytarıp alıp kelsin. Jınayatshı ólgen adam ushın óshin alıwshınıń qolına tapsırılsın. Solay etip, ol óltiriliwi kerek. 13Onday adamdı ayap otırmańlar. Ayıpsız qandı tógiw gúnasınan Izraildı[†] tazalańlar. Sonda abadan turmıs keshiresiz[+].

14Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerge múlik etip berip atırǵan elde qońsıńızdıń burınnan belgilengen jer shegarasın jıljıtıwshı bolmańlar»[+].


Gúwalar haqqında

15«Birewdi qanday da jınayat yamasa gúna[†] islegen, dep ayıplaw ushın bir gúwa jeterli emes. Bul eki yamasa úsh adamnıń gúwalıǵı menen tastıyıqlanıwı kerek[+].

16Eger de bir adam jalǵan gúwalıq berip, birewdi jawız niyette ayıplasa,[+] 17onda ekewi de Jaratqan Iyeniń aldına, sol waqıtta xızmet etip atırǵan ruwxaniylerdiń[†] hám qazılardıń aldına kelsin[+]. 18Qazılar sol máseleni jaqsılap tekserip shıqsın. Eger sol gúwanıń tuwısqanına qarsı jalǵan gúwalıq berip atırǵanı anıqlansa, 19tuwısqanına qarsı oylaǵan jawız niyetin ózine qaytarıńlar. Solay etip, arańızdaǵı jawızlıqtı joq qılıńlar[+]. 20Basqalar usı bolǵan waqıyanı esitip, qorqadı hám usınday jawızlıqtı hesh kim islemeytuǵın boladı. 21Jalǵan gúwalıq bergen adamdı ayap otırmańlar: janǵa jan, kózge kóz, tiske tis, qolǵa qol hám ayaqqa ayaq»[+].

#### 20


Sawash haqqında

1«Sizler dushpanlarıńızǵa qarsı sawashqa shıǵıw ushın barǵanıńızda, olardıń atları, sawash arbaları hám sizlerden góre kóp áskerleri bar ekenin kórseńiz, olardan qorqpańlar. Óytkeni sizlerdi Mısırdan[†] alıp shıqqan Qudayıńız Jaratqan Iye[†] sizlerge yar boladı[+]. 2Sawash baslamasıńızdan aldın ruwxaniy[†] kelip, áskerlerdiń aldına shıǵıp, sóz sóylep, 3olarǵa bılay dep aytsın: „Háy, izraillılar,[†] qulaq salıńlar! Búgin sizler dushpanlarıńızǵa qarsı sawashqa baratırsız. Ruwxıńız túspesin, qorqpańlar. Qáweterge túsip, olardan seskenbeńler. 4Qudayıńız Jaratqan Iyeniń[†] Ózi sizler menen birge urısqa baradı! Ol sizler ushın dushpanlarıńızǵa qarsı urısıp, sizlerge jeńis beredi!“

5Qadaǵalawshılar áskerlerge bılay dep aytsın: „Arańızda taza úy qurǵan hám oǵan kóship barıp, qollanıwǵa úlgermegen adam bar ma? Eger bar bolsa, úyine qaytsın. Ol urısta qaytıs bolsa, onıń úyine basqa birew kóship barıp, jasaydı. 6Júzimzar egip, onıń miywesinen tatpaǵan adam bar ma? Eger bar bolsa, úyine qaytsın. Ol urısta qaytıs bolsa, onıń júzimin basqa birew terip aladı. 7Bir qız benen atastırılıp bolıp, úylenbegen adam bar ma? Eger bar bolsa, úyine qaytsın. Ol urısta qaytıs bolsa, sol qızǵa basqa birew úylenip ketedi“[+].

8Qadaǵalawshılar jáne bılay dep aytsın: „Arańızda qorqıp, ruwxı túsken adam bar ma? Bar bolsa, úyine qaytsın. Bolmasa, tuwısqanları da oǵan uqsap qorqısıp qaladı“[+]. 9Qadaǵalawshılar áskerlerge usı sózlerdi aytıp bolǵannan soń, áskerbasılar áskerlerdiń ústinen basshılıq etsin.

10Bir qalaǵa qarsı hújim etiw ushın, oǵan jaqınlasqanıńızda, qala xalqına tınıshlıq jolı menen táslim bolıwın usınıńlar. 11Eger de olar usı tınıshlıq usınısıńızdı qabıllap, dárwazaların sizlerge ashıp berse, onda qalada jasaytuǵınlardıń hámmesi erksiz xızmetshige aylanıp, sizler ushın jumıs isleydi. 12Biraq tınıshlıq usınısıńızdı qala xalqı qabıllamay, sizler menen urısıwdı qálese, onda qalanı qorshap alıńlar. 13Qudayıńız Jaratqan Iye qalanı sizlerge táslim qılǵanda, ol jerde jasap atırǵan barlıq erkeklerdi qılısh júzinen ótkizińler. 14Hayallardı, balalardı, haywanlardı hám qaladaǵı hár bir nárseni ózlerińizge olja etip alıńlar. Qudayıńız Jaratqan Iyeniń sizlerge bergen dushpanıńızdıń mal-múliklerin qollanıwıńızǵa boladı[+]. 15Sizler iyelep alatuǵın elińizden uzaqta jaylasqan qalalarǵa usılay isleńler.

16Biraq Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerge múlik etip berip atırǵan jerdegi qalalarda hesh bir tiri jan qaldırmańlar. 17Qudayıńız Jaratqan Iyeniń sizlerge buyırǵanınday, xet, amor, qanan,[†] periz, xiw hám ebus xalıqların pútkilley qırıp taslańlar[+]. 18Bolmasa, olar ózleriniń qudaylarına tabınıp, isleytuǵın jerkenishli islerin sizlerge úyretedi hám sizler de Qudayıńız Jaratqan Iyege qarsı gúna[†] isleysiz.

19Eger de bir qalanı qolǵa alıw ushın, uzaq waqıt qorshap tursańız, onıń dógeregindegi miywe aǵashlardı shawıp, joq qılmańlar. Olardıń miywelerin jewińizge boladı, biraq shawıp taslamańlar. Óytkeni daladaǵı miywe aǵashlar qorǵannıń ishine qashıp ketetuǵınday adam emes-ǵo[+]. 20Tek ǵana miywe bermeytuǵın tereklerdi shawıp, joq qılıwıńızǵa boladı. Qalanı qolǵa alaman degenshe, qamal qılatuǵın úskeneler soǵıw ushın, sol tereklerden paydalanıwıńızǵa boladı».

#### 21


Kimniń óltirgeni biymálim óliler haqqında

1«Qudayıńız Jaratqan Iye[†] sizlerge múlik etip berip atırǵan elde dalada jatırǵan bir óli dene tabılsa hám onı kimniń óltirgeni belgisiz bolsa, 2aqsaqallarıńız hám qazılarıńız barıp, sol óliniń dógeregindegi jaqın qalalardıń aralıǵın ólshep shıqsın. 3Ólige jaqın bolǵan qalanıń aqsaqalları ele jumısqa qosılmaǵan, moyıntırıq taǵılmaǵan bir qashardı alsın[+]. 4Qala aqsaqalları qashardı jeri súrilmegen, ǵálle egilmegen hám ishinde hámme waqıtta suw aǵıp turatuǵın bir sayǵa alıp barsın. Sol sayda qashardıń moynın sındırsın. 5Lebiyli[†] ruwxaniyler[†] de sol jerge barsın. Óytkeni Qudayıńız Jaratqan Iye Maǵan xızmet etsin hám Meniń atım menen xalıqtı jarılqasın dep, Lebiy urıwın tańlap aldı. Hár túrli jánjellerdi hám bir-birewge zorlıq qılıw máselelerin olar sheshedi[+]. 6Óli dene tabılǵan jerge eń jaqın bolǵan qalanıń aqsaqalları sayda moynı sındırılǵan qashardıń ústine qolların juwıp, 7bılay dep aytsın: „Bul adamnıń qanın tókken bizlerdiń qollarımız emes, bunı kimniń qılǵanın da kórmedik. 8Jaratqan Iye, Óziń Mısırdan[†] azat etken xalqıń izraillılardı[†] keshire gór. Xalqıń Izraildı ayıpsız tógilgen qanǵa juwapker qılma“. Sonnan keyin, olar tógilgen qannıń juwapkershiliginen azat boladı[+]. 9Sonda Jaratqan Iyeniń[†] názerinde tuwrı islerdi qılǵan bolasız, arańızdaǵı ayıpsız qandı tógiw gúnasınan ózlerińizdi tazalaysız»[+].


Tutqınǵa túsken qızǵa úyleniw haqqında

10«Qudayıńız Jaratqan Iye sawashta dushpanlarıńızdı sizlerge táslim qılǵanda hám sizler olardı tutqın qılǵanıńızda, 11olardıń arasınan sulıw bir qızdı kórip, unatıp qalsańız, onda oǵan úyleniwińizge boladı. 12Sol qızdı úyińizge ákeliń. Qız shashın qırqıp, tırnaqların alıp taslasın[+]. 13Ol ústindegi tutqınlıq kiyimin almastırsın hám bir ay dawamında áke[†]-sheshesin joqlap, úyińizde jasasın. Keyin jigit qızǵa jaqınlap, oǵan kúyew, qız onıń hayalı boladı. 14Eger keyinirek qız jigitke unamay qalsa, onı azat qılıp jibersin. Sol qızdı hayal bolıwǵa májbúrlegeni ushın, onı pulǵa satpasın hám oǵan qul sıpatında qatnas jasamasın».


Tuńǵısh uldıń miyraslıq huqıqı

15«Eger bir adamnıń eki hayalı bolsa, ol birewin súyip, ekinshisin jaqsı kórmese, ekewi de oǵan bir uldan tuwıp berse, tuńǵısh ulı[†] jaqsı kórmeytuǵın hayalınıń balası bolsa,[+] 16onda ol adam mal-múlkin ullarına miyras etip bólistirgen kúni jaqsı kórgen hayalınıń balasın ústin qoyıp, oǵan tuńǵıshlıq huqıqın bermesin. 17Jaqsı kórmeytuǵın hayalınıń balasın tuńǵısh ul dep tán alsın hám oǵan barlıq mal-múlkinen eki ese etip miyras bersin. Óytkeni sol ul ákesiniń belindegi kúshtiń birinshi jemisi boladı. Tuńǵıshlıq huqıq oǵan tiyisli»[+].


Boysınbaytuǵın ul

18«Eger de bir adamnıń tentek, qaysar, ata-anasına boysınbaytuǵın, onı qansha jazalasa da, tıńlamaytuǵın bir ulı bolsa,[+] 19onda ata-anası onı uslap, qala dárwazasında másele sheshetuǵın qala aqsaqallarınıń aldına alıp kelsin. 20Balanıń ata-anası olarǵa bılay dep aytsın: „Ulımız tentek hám boysınbaydı. Bizlerdiń sózlerimizge qulaq salmaydı. Ol tamaqsaw hám máskúnem“[+]. 21Sonnan keyin, qalanıń barlıq adamları sol balanı tas boran qılıp óltirsin. Solay etip, arańızdaǵı jawızlıqtı joq qılıńlar. Pútkil Izrail xalqı bul haqqında esitip, qorqatuǵın boladı».


Hár túrli nızamlar

22«Eger bir adam ólim jazasına tartılatuǵın gúna[†] islese, sizler onı óltirip, aǵashqa asıp qoysańız,[+] 23óli deneni tún boyı aǵashta asıwlı qaldırmań. Onı sol kúni jerleńler. Óytkeni aǵashqa asılǵan adam Quday[†] tárepinen náletlengendur. Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerge múlik etip berip atırǵan eldi haramlamańlar»[+].

#### 22

1«Eger de bir izraillı[†] tuwısqanıńızdıń adasqan sıyırın yamasa qoyın kórseńiz, ózińizdi kórmegenge salmańlar. Onı óz iyesine aparıp berińler[+]. 2Eger de maldıń iyesi sennen uzaqta bolsa yamasa kimniń malı ekenin bilmeseń, onı ózińniń úyińe alıp bar. Maldıń iyesi malın izlep kelgen waqıtta, oǵan qaytarıp bereseń. 3Tuwısqanıńnıń eshegin, kiyimin yamasa basqa da joytqan nárselerin tawıp alǵanıńızda da anıq solay isleńler. Ózińizdi kórmegenge salmańlar.

4Jáne de, izraillı bir tuwısqanıńızdıń eshegi yamasa sıyırı jolda qulap jatırǵanın kórip qalsańız, onı kórmegenge salmańlar. Olardı ayaqqa turǵızıw ushın tuwısqanıńızǵa járdem berińler.

5Hayallar erkektiń kiyimin, erkekler hayal adamnıń kiyimin kiymesin. Qudayıńız Jaratqan Iye[†] bunday qılǵanlardan jerkenedi.

6Jol-jónekey terekte yamasa jerde bir qustıń uyasına dus kelip qalsańız, qus máyek basıp atırǵan yamasa palapanları menen otırǵan bolsa, qustı palapanları menen birge qosıp almańlar[+]. 7Ózińizge tek ǵana palapanların alıwıńızǵa boladı, biraq anasın bosatıp jiberińler. Sonda sizler abadan turmısqa erisip, ómirińiz uzaq boladı.

8Taza úy salǵanıńızda, tóbesin jiyeklep, qorshaw islep shıǵıńlar. Sonda úyińizdiń tóbesinen birew jerge qulap, ólip qalsa, shańaraǵıńız buǵan juwapker bolmaydı.

9Júzimzarıńızǵa júzimnen basqa egin ekpeńler. Bolmasa, ekken tuqımıńız da, júzimzarıńız da haram bolıp, ózlerińiz qollana almaysız[+].

10Jerdi súriw ushın eshek penen ógizdi bir gúndege qospań.

11Jún hám zıǵırdan aralastırıp toqılǵan kiyim kiymeń.

12Kiyimińizdiń etekleriniń tórt múyeshine shashaq isletip, tiktirip qoyıńlar»[+].


Neke hadallıǵına baylanıslı qaǵıydalar

13«Eger birew úylenip, qız benen jatqannan keyin, onı unatpay qalsa 14hám onı ayıplap: „Bul qızǵa úylendim, biraq onıń menen jatqanımda, ol qız bolmay shıqtı“, – dep jaman atlı qılsa, 15qızdıń ata-anası qızınıń pákligin dálilleytuǵın tósektegi qızlıq belgini alıp, aqsaqallarǵa kórsetiw ushın qala dárwazasına alıp barsın. 16Qızdıń ákesi aqsaqallarǵa bılay desin: „Qızımdı mına jigitke uzatqan edim. Al keyin ol qızımdı unatpay qalıptı. 17Endi bolsa, qızıńız qız bolıp shıqpadı, dep jalǵan ayıplap atır. Biraq mınaw qızımnıń pákligin dálilleytuǵın qızlıq belgisi!“ Keyin qızdıń ata-anası qızınıń qızlıq belgisi bar tósekti aqsaqallardıń kóz aldında jayıp, kórsetsin. 18Qala aqsaqalları úylengen jigitti ákeldirip, sabalap jazalasın. 19Jáne de, aqsaqallar sol jigitke ayıbı ushın júz shekel[*] gúmis tóletsin. Jigit izraillı pák bir qızdı jaman atlı qılǵanı ushın, gúmisti qızdıń ákesine bersin. Qız sol jigittiń hayalı bolıp qalsın hám jigit ómiri dawamında qız benen ajırasıw huqıqına iye emes.

20Al eger de sol adamnıń aytqanları durıs bolıp, qızdıń pákliginiń dálili bolmasa, 21qızdı ákesiniń úyiniń esigine alıp barsın. Qala xalqı sol qızdı tas boran qılıp óltirsin. Óytkeni ol ákesiniń úyinde jasaǵan waqtında buzıqshılıq qılıp, Izrailda jerkenishli is qıldı. Solay etip, arańızdaǵı jawızlıqtı joq qılıńlar.

22Eger de bir adam basqa birewdiń hayalı menen jatqan jerinen uslansa, onda erkek te, hayal da óltirilsin. Usılay etip, Izraildan jawızlıqtı joq qılıńlar[+].

23Eger bir adam qalada basqa birew menen atastırılıp qoyılǵan bir qızdı ushıratıp qalıp, onıń menen jatsa, 24ekewi de qala dárwazasınıń qasına alıp barılsın hám tas boran qılıp óltirilsin. Sebebi qız qalanıń ishinde bolsa da járdem sorap, dawıslap baqırmadı, al erkek bolsa, basqa birewdiń bolajaq hayalınıń abırayın tókti. Solay etip, arańızdaǵı jawızlıqtı joq qılıńlar.

25Eger de bir adam atastırılıp qoyılǵan bir qızdı dalada ushıratıp qalıp, onı uslap alıp zorlasa, onda tek sol zorlaǵan adam ǵana óltirilsin. 26Qızǵa hesh nárse qılmańlar. Óytkeni qızdıń ólimge ılayıq hesh qanday ayıbı joq. Bul biymálel birewge hújim qılıp, onı óltirgen adamnıń isine uqsaydı. 27Sebebi ol adam atastırılǵan qızdı ashıq dalada uslap alǵan, al qız bolsa, járdem sorap, baqırǵan. Degen menen, qutqaratuǵın hesh kim bolmaǵan.

28Eger de bir adam atastırılmaǵan bir pák qızdı ushıratıp, onı uslap alsa hám onıń menen jatqan jerinen uslansa, 29qız benen jatqan adam qızdıń ákesine eliw shekel gúmis bersin. Ol qızdı zorlaǵanı ushın, oǵan úylensin hám ómiri dawamında qız benen ajırasıw huqıqına iye emes[+].

30Hesh kim ákesiniń hayalına úylenbesin, usılay islep, ákesin shermende qılmasın»[+].

#### 23


Jaratqan Iyeniń jámiyetiniń arasına kirmeytuǵınlar

1«Tuqım bezi ezilgen yamasa jınısıy aǵzası kesilgen adam Jaratqan Iyeniń[†] jámiyetine kirmeydi[+].

2Tıyım salınǵan nekeden tuwılǵan bala Jaratqan Iyeniń jámiyetine kirmeydi, hátteki, onıń keyingi onınshı áwladına deyin Jaratqan Iyeniń jámiyetine kire almaydı.

3Ammon yamasa moab xalqınan[†] bolǵan adam Jaratqan Iyeniń jámiyetine kirmeydi. Hátteki, olardıń onınshı áwladına deyin Jaratqan Iyeniń jámiyetine hasla kire almaydı[+]. 4Óytkeni Mısırdan[†] shıǵıp kiyatırǵanıńızda, olar jolda sizlerdi nan hám suw menen kútip almadı. Jáne de, Aram-Naharayımdaǵı[†] Petor qalasınan bolǵan Beor ulı Bilamdı sizlerdi náletlew ushın jallaǵan edi[+]. 5Degen menen, Qudayıńız Jaratqan Iye[†] Bilamǵa qulaq salıwdı qálemedi. Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerdi súygeni ushın, náletti jarılqawǵa aylandırdı[+]. 6Ómirińiz dawamında olardıń tınıshlıǵı hám iygiligi ushın háreket etpeńler.

7Edomlılardan[†] bolsa, jerkenbeńler, olar sizlerdiń tuwısqanıńızdur. Mısırlılardan da jerkenbeńler. Óytkeni olardıń jerinde sizler kelgindi bolıp jasaǵan edińler[+]. 8Olardan tuwılǵan úshinshi áwlad Jaratqan Iyeniń jámiyetine kire aladı».


Ordanı pák tutıw

9«Dushpanlarıńız benen urısıw ushın orda qurǵanıńızda, hár qanday haramılıqtan saq bolıńlar. 10Eger arańızda bir adamnıń túnde urıǵı aǵıp, haram bolsa, ol ordadan shıǵıp ketsin hám sol jerde qalsın[+]. 11Ol keshke qaray juwınıp alsın, kún batqannan keyin ordaǵa qaytıwına boladı.

12Ordanıń sırtında dáretke shıǵatuǵın jerińiz bolsın. 13Qural-jaraǵıńızdıń arasında jer qazıw ushın bir belshe bolsın. Dáretke shıǵarda, shuqır qazıp, keyin onı kómip taslań. 14Ordańızdı pák saqlańlar, sebebi Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerdi qutqarıp, dushpanlarıńızdı sizlerge táslim qılıw ushın, ordada sizler menen birge júredi. Eger de Jaratqan Iye arańızda qanday da bir ádepsiz islerdi kórse, Ol sizlerden júz buradı»[+].


Hár túrli qaǵıydalar

15«Xojayınınan qashıp, Izraildan[†] pana izlep kelgen quldı xojayınına qaytarıp berip jibermeńler. 16Ol sizlerdiń arańızda, ózi unatqan jerde, qálegen qalalardıń birinde jasasın. Oǵan jawızlıq qılmańlar.

17Butxanalarda buzıqlıq penen shuǵıllanatuǵın izraillı hesh qanday hayal yamasa erkek bolmasın[+]. 18Qudayıńız Jaratqan Iye buzıqlıq penen shuǵıllanatuǵın hayal hám erkeklerden jerkenedi. Olardıń is haqısın Qudayıńız Jaratqan Iyeniń Úyine[†] wáde boyınsha beriletuǵın sıy etip alıp kelmeńler.

19Izraillı tuwısqanıńızǵa puldı, nandı yamasa basqa da zatlarıńızdı qarızǵa bergenińizde, onnan ústeme talap qılmańlar. 20Basqa jat jerli adamnan ústeme alıwıńızǵa boladı, biraq izraillı tuwısqanıńızdan almańlar. Sonda sizler múlik etip alıw ushın baratırǵan elde, Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerdiń qol urǵan hár bir isińizge bereket beredi[+].

21Qudayıńız Jaratqan Iyege qanday da bir wáde berseńiz, onı keshiktirmey orınlańlar. Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerden wádeńizdi orınlawıńızdı talap qıladı. Eger wádeńizdi orınlamasańız, ózlerińizge gúna[†] arttırıp alasız[+]. 22Eger wáde bermegen bolsańız, gúnalı bolmaysız. 23Al awzıńızdan shıqqan wádeńizdi sózsiz orınlańlar. Óytkeni Qudayıńız Jaratqan Iyege óz qálewińiz benen wáde berdińiz.

24Tuwısqanıńızdıń júzimzarına kirgenińizde, júzimnen toyǵanıńızsha jewińizge boladı, biraq onnan ıdısıńızǵa terip almańlar. 25Tuwısqanıńızdıń egisligine kirgenińizde, qolıńız benen masaǵın úzip alıwıńızǵa boladı, biraq onıń eginlerin orıp almańlar»[+].

#### 24


Ajırasıw hám qayta turmıs qurıw

1«Eger de bir adam úylenip, keyin ala hayalınan shermendelik bir nárse tawıp, onı unatpay qalsa, hayalına talaq xat jazıp berip, onı úyinen shıǵarıp jiberiwi múmkin[+]. 2Hayal kúyewiniń úyinen ketkennen keyin, basqa birewge turmısqa shıqsa, 3ekinshi kúyewi de onı unatpay qalıp, ol da oǵan talaq xat jazıp berip, úyinen shıǵarıp jiberse yamasa sol ekinshi kúyewi ólip qalsa, 4ajırasqan birinshi kúyewi hayalǵa qaytadan úyleniwine bolmaydı. Sebebi hayal haramlanǵan. Eger úylense, bunnan Jaratqan Iye[†] jerkenedi. Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerge múlik etip berip atırǵan eldi gúnaǵa batırmańlar[+].


Hár túrli nızamlar

5Jaqında úylengen adam urısqa barmasın, oǵan hár túrli wazıypalar berilmesin. Ol bir jıl dawamında úyinde bolıp, hayalın baxıtlı qılsın[+].

6Hesh kim kepillik sıpatında digirmandı yamasa digirmannıń ústindegi tastı da almasın. Bunday is qılıw adamnıń janın kepillikke alǵan menen barabar boladı.

7Eger birewdiń izraillı[†] tuwısqanlarınan birin urlap, oǵan qul sıpatında qarap, zulımlıq qılǵanı yamasa onı qul qılıp satıp jibergeni málim bolsa, onda bunday urı adam óltirilsin. Solay etip, arańızdaǵı jawızlıqtı joq qılıńlar[+].

8Jaman teri keselligi máselesinde, lebiyli[†] ruwxaniylerdiń[†] sizlerge úyretetuǵınlarınıń hámmesin muqıyatlı túrde orınlańlar. Meniń lebiylilerge bergen buyrıqlarıma ámel qılıńlar[+]. 9Sizler Mısırdan[†] shıqqannan keyin, jolda Qudayıńız Jaratqan Iyeniń[†] Máriyamǵa ne qılǵanın[*] esińizde saqlańlar[+].

10Izraillı tuwısqanıńızdıń birewine bir nárseni qarızǵa bergenińizde, kepillikke zat alıw ushın, onıń úyine kirmeńler. 11Sırtta kútip turıńlar. Ol adam kepillikke beretuǵın zatın ózi sırtqa alıp shıqsın. 12Eger ol kámbaǵal adam bolsa, onıń kepillikke bergen kiyimin tún boyı ózińizde qaldırmańlar. 13Onnan alǵan kiyimdi quyash batar waqıtta qaytarıp berińler. Ol óz kiyimin kiyip uyıqlap, sizge aq pátiya beredi. Usılay islep, sizler Qudayıńız Jaratqan Iyeniń aldında durıs is qılǵan bolasız[+].

14Kámbaǵal hám mútájlikte jasap atırǵan jallanba jumısshınıń is haqısın uslap qalmańlar. Ol izraillı bolsın, qalańızdıń birinde jasap atırǵan kelgindi adam bolsın, onday qılmańlar[+]. 15Onıń is haqısın hár kúni quyash batpastan aldın berińler. Sebebi ol kámbaǵal bolǵanı ushın, tirishiligi usıdan ibarat. Bolmasa, ol adam sizlerge qarsı Jaratqan Iyege nalıydı hám ózińizge gúna[†] arttırıp alasız[+].

16Balalarınıń gúnası ushın ákeler, ákeleriniń gúnası ushın balalar óltirilmesin. Hár bir adam óz gúnası ushın óltirilsin[+].

17Kelgindi adamlardıń hám jetimlerdiń huqıqın ayaq astı qılmańlar. Jesir hayaldıń kiyimin kepillikke almańlar[+]. 18Mısırda qul bolǵanıńızdı hám Qudayıńız Jaratqan Iyeniń sizlerdi sol jerden azat etkenin esińizde saqlańlar. Sonıń ushın da, men sizlerge usı buyrıqtı berip atırman.

19Atızıńızdaǵı egindi orǵanıńızda, orılǵan bir bawdı umıtıp qaldırǵan bolsańız, onı alıw ushın keynińizge qaytpańlar. Onı kelgindilerge hám jetim-jesirlerge qaldırıńlar. Sonda Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerdiń qol urǵan hár bir isińizge bereket beredi[+]. 20Záytún[†] aǵashlarıńızdıń miywelerin qaǵıp alǵanıńızdan keyin, shaqalarda qalıp qoyǵanlardı jáne terip alıw ushın barmańlar. Olardı kelgindilerge hám jetim-jesirlerge qaldırıńlar. 21Jáne de, júzimzarıńızdıń miywelerin tergenińizde de, shaqalarında qalıp ketken júzimlerdi qaytadan terip almańlar. Bulardı kelgindilerge hám jetim-jesirlerge qaldırıńlar. 22Mısırda qul bolǵanıńızdı esińizde saqlańlar. Sonıń ushın da, men sizlerge usı buyrıqtı berip atırman».

#### 25

1«Eki adamnıń arasında jánjel shıqsa, olar qazılardıń aldına barsın. Qazılar sol eki adamnıń arasındaǵı dawdı qarap shıqsın hám ayıpsızdı aqlap, al ayıplı adamdı jazaǵa tartsın[+]. 2Eger de ayıplı adam sabawǵa ılayıqlı bolsa, qazı onı jerge jatqarsın hám óziniń kóz aldında ayıbına jarasa sabatsın. 3Ayıplı adam qırıqtan artıq sabalmasın. Eger qırıqtan asıp ketse, onda tuwısqanıńız sizlerdiń kóz aldıńızda xorlanıp qaladı[+].

4Túyek aydap atırǵan ógizdiń awzın baylap qoymańlar[+].


Marhum tuwısqan aldındaǵı wazıypa

5Eger birge jasap atırǵan aǵalı-inililerdiń biri perzentsiz qaytıs bolsa, marhumnıń hayalı jat adamǵa turmısqa shıqpasın. Marhumnıń tuwısqanı jesir qalǵan hayalǵa úylensin hám óziniń qáyinlik yamasa qaynaǵalıq wazıypasın orınlasın[+]. 6Sol hayal tuwǵan tuńǵısh ul[†] marhumnıń atın dawam etsin. Solay etip, marhumnıń atı Izrail[†] xalqınan óship ketpeydi[+]. 7Biraq sol adam marhum aǵasınıń yamasa inisiniń jesir qalǵan hayalına úyleniwden bas tartsa, jesir hayal qala dárwazasına barıp, aqsaqallarǵa bılay dep aytsın: „Marhum kúyewimniń tuwısqanı onıń atın Izrail xalqınıń arasında dawam ettiriwdi qálemey, óz wazıypasın orınlawdan bas tartıp atır“. 8Sonda qalanıń aqsaqalları sol adamdı shaqırıp alıp, onıń menen sóylessin. Eger ol adam: „Oǵan úyleniwdi qálemeymen“, – dep turıp alsa, 9jesir hayal marhum kúyewiniń tuwısqanınıń qasına kelsin. Hayal qala aqsaqallarınıń kóz aldında onıń bir ayaq kiyimin sheship alıp, júzine túkirip: „Tuwısqanınıń áwladın tiklewdi qálemegen adamǵa usınday islenedi“, – dep aytsın[+]. 10Usıdan keyin, sol adamnıń áwladı Izrailda „Ayaq kiyimi sheshilgen“, dep atalatuǵın boladı».


Basqa nızamlar

11«Eki adam bir-biri menen tóbelesip atırǵanda, birewiniń hayalı kelip, urıp atırǵan adamnan kúyewin ayırıp alıw ushın, sol adamnıń jınısıy aǵzasınan uslasa, 12onda hayaldıń qolın shawıp taslańlar. Onı ayap otırmańlar.

13Dorbańızda birewi awır, ekinshisi jeńil eki túrli tárezi taslar bolmasın. 14Úyińizde birewi úlken, ekinshisi kishkene sıyımlılıq ólsheytuǵın ıdıslar bolmasın[+]. 15Tárezi taslarıńız da, sıyımlılıq ólsheytuǵın ıdıslarıńız da hadal hám durıs bolsın. Sonda Qudayıńız Jaratqan Iyeniń[†] sizlerge berip atırǵan jerinde ómirińiz uzaq boladı. 16Qudayıńız Jaratqan Iye[†] sonday nahaqlıq qılatuǵınlardan jerkenedi.


Amalek xalqın óltiriw haqqındaǵı buyrıq

17Sizler Mısırdan[†] shıqqannan keyin amalek xalqınıń[†] sizlerge ne islegenin umıtpańlar[+]. 18Sizler joldan sharshap, hálsizlenip qalǵanıńızda, olar Qudaydan qorqpay sizlerge hújim qılıp, artıńızda qalǵan barlıq hálsiregenlerdi óltirgen edi. 19Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerge múlik etip berip atırǵan elde átirapıńızdaǵı barlıq dushpanlarıńızdı jeńip, tınıshlıqqa eriskenińizde, amalek xalqın joq qılıp, olardıń atın jer júzinen óshirip taslańlar. Bunı umıtpańlar!»[+]

#### 26


Birinshi zúráát hám onnan birin ajıratıw

1«Qudayıńız Jaratqan Iye[†] sizlerge múlik etip berip atırǵan elge kirip, ol jerdi iyelep, jaylasıp alǵanıńızda, 2sol eldiń jerlerinen jıynap alatuǵın barlıq zúráátlerińizdiń birinshi ónimlerinen alıp, sebetke salıńlar. Keyin olardı Qudayıńız Jaratqan Iyeniń[†] Óz atın ornalastırıw ushın tańlaytuǵın jerine alıp barıńlar[+]. 3Sol waqıtta xızmet etip atırǵan ruwxaniydiń[†] aldına barıp, oǵan bılay dep aytıńlar: „Jaratqan Iyeniń bizlerge beremen dep, ata-babalarımızǵa ant ishken eline keldim. Búgin men usını Qudayıń Jaratqan Iyeniń aldında tán alaman“. 4Ruwxaniy qolıńızdan sebetti alıp, Qudayıńız Jaratqan Iyeniń qurbanlıq[†] ornınıń aldına qoysın. 5Sonnan keyin, sizler Qudayıńız Jaratqan Iyeniń aldında bılay dep aytıńlar: „Ata-babam kóshpeli aramlı edi. Ol azǵantay adamı menen Mısırǵa[†] barıp, sol jerde kelgindi bolıp jasay basladı. Biraq ol ullı, kúshli hám sansız xalıqqa aylandı[+]. 6Mısırlılar bizlerge jaman qatnasta bolıp, zulımlıq etti hám awır jumıs islewge májbúrledi[+]. 7Sonda bizler ata-babalarımızdıń Qudayı Jaratqan Iyege jalbarınıp, dad saldıq. Jaratqan Iye dadımızdı esitti hám bizlerdiń azap shegip atırǵanımızdı, islep atırǵan awır miynetimizdi, mısırlılardıń bizlerge islep atırǵan eziwshiligin kórdi[+]. 8Sonnan keyin, Ol qúdireti hám sozılǵan kúshli qolı, ullı hám qorqınıshlı isleri hám káramatlı belgileri menen bizlerdi Mısırdan alıp shıqtı[+]. 9Ol bizlerdi usı jerge alıp keldi, sút hám pal aǵıp turǵan usı jerdi bizlerge berdi[+]. 10Endi, Jaratqan Iye, bizlerge bergen jerińniń birinshi zúráátin Saǵan alıp keldik“.

Keyin sebetti Qudayıńız Jaratqan Iyeniń aldına qoyıp, Oǵan sıyınıńlar. 11Qudayıńız Jaratqan Iyeniń sizlerge hám shańaraqlarıńızǵa bergen barlıq iygilikli zatları ushın quwanıp, shadlanıńlar. Lebiyliler[†] hám arańızda jasap atırǵan kelgindiler de sizler menen birge bayramlasın.

12Sizler úshinshi jılı, onnan birin beretuǵın jılı, barlıq zúráátińizden onnan bir bólegin ayırıp qoyıńlar. Sol onnan birińizdi lebiylilerge, kelgindilerge, jetim-jesirlerge berińler. Solay etip, olar da qalalarıńızda iship-jep toysın[+]. 13Sonnan keyin, Qudayıńız Jaratqan Iyege bılay dep aytıńlar: „Úyimnen muxaddes[†] onnan birlerdi tolıǵı menen shıǵarıp, Óziń buyırǵanıńday, bulardı lebiylilerge, kelgindilerge hám jetim-jesirlerge berdim. Seniń hesh bir buyrıqlarıńdı buzbadım, olardıń hesh birin de umıtpadım. 14Aza tutqan waqtımda, muxaddes onnan birinen jemedim, haram bolǵan waqtımda da, olarǵa tiymedim hám ólilerdiń árwaqlarına usınbadım. Qudayım Jaratqan Iye, Seniń sózińe qulaq saldım hám maǵan buyırǵanlarıńnıń hámmesin orınladım[+]. 15Endi aspandaǵı muxaddes mákanıńnan bizlerge názerińdi túsir! Ata-babalarımızǵa ishken antıń boyınsha bizlerge bergen sút hám pal aǵıp turǵan jerge hám Izrail[†] xalqıńa bereket ber“»[+].


Qudaydıń xalqı

16«Búgin Qudayıńız Jaratqan Iye usı qaǵıydalarǵa hám nızamlarǵa ámel qılıwıńızdı buyırıp atır. Bulardı shın júregińiz hám jan-tánińiz benen muqıyatlı túrde orınlańlar. 17Búgin sizler: „Jaratqan Iye bizlerdiń Qudayımız, Onıń jollarınan júremiz, Onıń qaǵıydalarına, buyrıqlarına hám nızamlarına ámel qılamız, Oǵan boysınamız“, – dep ashıq tán aldıńız. 18Jaratqan Iye bergen wádesi boyınsha, búgin sizlerdi Óz ǵáziynesi sıpatında járiyalaydı. Onıń barlıq buyrıqlarına ámel qılıńlar[+]. 19Ol sizlerdi Ózi jaratqan barlıq xalıqlardan joqarı qıladı. Sizler alǵıs-maqtawǵa hám húrmetke erisesiz. Onıń bergen wádesi boyınsha, sizler Qudayıńız Jaratqan Iyeniń muxaddes xalqı bolasız»[+].

#### 27


Ebal tawındaǵı qurbanlıq orın

1Muwsa menen Izraildıń[†] aqsaqalları xalıqqa bılay dep buyırdı: «Búgin men sizlerge bergen buyrıqlarǵa ámel qılıńlar. 2Qudayıńız Jaratqan Iye[†] sizlerge berip atırǵan elge kiriw ushın Iordan dáryasınan kesip ótkenińizden keyin, úlken taslardı ornalastırıp, olardı háklep shıǵıńlar[+]. 3Ata-babalarıńızdıń Qudayı Jaratqan Iyeniń[†] sizlerge bergen wádesi boyınsha, Ol sizlerge beretuǵın sút hám pal aǵıp turǵan jerge kirgenińizde, bul nızamdaǵı barlıq sózlerdi sol taslarǵa jazıńlar. 4Iordan dáryasınan kesip ótkennen keyin, búgin sizlerge buyırǵanımday, taslardı Ebal tawına ornatıp, olardı háklep shıǵıńlar. 5Ol jerde Qudayıńız Jaratqan Iyege arnap basqa taslardan bir qurbanlıq[†] orın qurıńlar. Qurbanlıq orın soǵılatuǵın taslarǵa temir ásbap tiygizbeńler[+]. 6Qudayıńız Jaratqan Iyeniń sol qurbanlıq ornın jonılmaǵan taslardan qurıńlar. Qurbanlıq orınnıń ústinde Qudayıńız Jaratqan Iyege jandırılatuǵın qurbanlıqlar usınıńlar. 7Tatıwlıq qurbanlıqların da sol jerde shalıp, jeńler hám Qudayıńız Jaratqan Iyeniń aldında shadlanıńlar[+]. 8Sol ornatılǵan taslarǵa nızamnıń barlıq sózlerin túsinikli etip jazıp shıǵıńlar»[+].

9Sonnan keyin, Muwsa menen lebiyli[†] ruwxaniyler[†] pútkil izraillılarǵa: «Háy, Izrail, únsizlik saqlap, qulaq salıńlar! Búgin Qudayıńız Jaratqan Iyeniń xalqı boldıńız[+]. 10Qudayıńız Jaratqan Iyege qulaq salıńlar, búgin men sizlerge berip atırǵan Onıń buyrıqlarına hám qaǵıydalarına ámel qılıńlar», – dedi.


Boysınbawshılıq sebepli keletuǵın náletler

11Sol kúni Muwsa xalıqqa bılay dep buyırdı: 12«Iordan dáryasınan ótkenińizden keyin, xalıqqa aytılatuǵın jarılqawdı tastıyıqlaw ushın, Gerizzim tawında mına urıwlar tursın: Shimon, Lebiy, Yahuda,[†] Issaxar, Yusup hám Benyamin[+]. 13Al aytılatuǵın náletlerdi tastıyıqlaw ushın, mına urıwlar Ebal tawında tursın: Ruben, Gad, Asher, Zebulon, Dan hám Naftaliy. 14Lebiyliler pútkil Izrail xalqına bálent dawıs penen bılay dep aytsın:

15„Jaratqan Iyege jerkenishli bolǵan oyma yamasa quyma buttı ónermentke isletip, onı jasırın túrde ornatqan adam náletiy bolsın!“

Pútkil xalıq: „Awmiyin!“ – dep aytsın[+].

16„Ata-anasına húrmetsizlik qılǵan náletiy bolsın!“

Pútkil xalıq: „Awmiyin!“ – dep aytsın[+].

17„Óz qońsısınıń jer shegarasın jılıstırǵan adam náletiy bolsın!“

Pútkil xalıq: „Awmiyin!“ – dep aytsın[+].

18„Soqır adamdı joldan adastırǵan adam náletiy bolsın!“

Pútkil xalıq: „Awmiyin!“ – dep aytsın[+].

19„Kelgindi hám jetim-jesirler húkim etilgende, olardıń huqıqın ayaq astı qılǵan adam náletiy bolsın!“

Pútkil xalıq: „Awmiyin!“ – dep aytsın[+].

20„Ákesin shermende qılıp, onıń hayalı menen jatqan adam náletiy bolsın!“

Pútkil xalıq: „Awmiyin!“ – dep aytsın[+].

21„Qanday da bir haywan menen jınısıy qatnas islegen adam náletiy bolsın!“

Pútkil xalıq: „Awmiyin!“ – dep aytsın[+].

22„Anasınan yamasa ákesinen tuwılǵan ájapası yaki qarındası menen jatqan adam náletiy bolsın!“

Pútkil xalıq: „Awmiyin!“ – dep aytsın[+].

23„Qáyin enesi menen jatqan adam náletiy bolsın!“

Pútkil xalıq: „Awmiyin!“ – dep aytsın[+].

24„Birewdi jasırın túrde óltirgen adam náletiy bolsın!“

Pútkil xalıq: „Awmiyin!“ – dep aytsın[+].

25„Ayıpsız birewdi óltiriw ushın, para alǵan adam náletiy bolsın!“

Pútkil xalıq: „Awmiyin!“ – dep aytsın[+].

26„Usı nızamǵa ámel qılmay, bulardı orınlamaǵan adam náletiy bolsın!“

Pútkil xalıq: „Awmiyin!“ – dep aytsın»[+].

#### 28


Jarılqawlar

1[•]«Eger Qudayıńız Jaratqan Iyeniń[†] sózine qulaq salıp, búgin men sizlerge jetkerip atırǵan Onıń barlıq buyrıqların muqıyatlı túrde orınlasańız, Ol sizlerdi jer júzindegi hámme xalıqlardan joqarı qıladı[+]. 2Qudayıńız Jaratqan Iyeniń sózin tıńlasańız, ústińizge mına bereketler jawadı hám bereketli bolasız:

3Qalada da, atızda da bereketli bolasız.

4Úbirli-shúbirli bolıp jarılqanasız. Jerińizdiń zúrááti mol boladı, mallarıńızdıń tólleri – pada hám súriwlerińizdiń buzawları menen qozıları kóp boladı.

5Dán sebetlerińiz hám qamır tabaqlarıńız bereketli boladı.

6Úyde de, dúzde de hár bir isińiz bereketli boladı[+].

7Jaratqan Iye[†] sizlerge hújim qılǵan dushpanlarıńızdı jeńiliske ushıratadı. Olar sizlerge bir tárepten hújim etse, sizlerden tumlı-tusqa qashıp ketedi[+].

8Jaratqan Iyeniń buyrıǵı menen ǵállexanańız tolı boladı. Qol urǵan hár bir isińizdi Jaratqan Iye bereketleydi. Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerge berip atırǵan elde sizlerdi jarılqaydı[+].

9Qudayıńız Jaratqan Iyeniń buyrıqlarına ámel qılıp, Onıń jolları menen júrseńiz, Jaratqan Iye sizlerge ant ishkenindey, sizlerdi Óziniń muxaddes[†] xalqı qıladı[+]. 10Jer júzindegi barlıq xalıqlar sizlerdiń Jaratqan Iyege tiyisli ekenińizdi kórip, sizlerden qorqatuǵın boladı. 11Jaratqan Iye sizlerge beremen dep, ata-babalarıńızǵa ant ishken elde molshılıqta jasawıńızdı támiyinleydi. Úbirli-shúbirli bolasız, mallarıńızdıń tólleri kóbeyedi hám jerińizdiń zúrááti mol boladı. 12Jaratqan Iye elińizge óz waqtında jawın jawdırıw ushın aspandaǵı bay ǵáziynesin ashadı hám qol urǵan hár bir isińizge bereket beredi. Kóp xalıqlarǵa qarız beresiz, ózlerińiz bolsa, qarız almaytuǵın bolasız[+]. 13Búgin men sizlerge jetkerip atırǵan Qudayıńız Jaratqan Iyeniń buyrıqların tıńlap, olardı muqıyatlı túrde orınlasańız, Ol sizlerdi quyrıq emes, al bas qıladı. Sizler tómende emes, al joqarıda bolasız. 14Búgin men sizlerge jetkerip atırǵan buyrıqlardan ońǵa da, solǵa da shıǵıp ketpeńler, basqa qudaylarǵa erip, olarǵa tabınbańlar».


Náletler

15[•]«Biraq, eger de Qudayıńız Jaratqan Iyeniń sózine qulaq salmay, búgin men sizlerge jetkerip atırǵan Onıń barlıq buyrıqların hám qaǵıydaların muqıyatlı túrde orınlamasańız, mına náletler basıńızǵa túsedi:[+]

16Qalada da, atızda da náletiy bolasız.

17Dán sebetlerińiz hám qamır tabaqlarıńız náletiy boladı.

18Ul-qızǵa zar bolıp, jerińiz zúráátsiz, sıyırlarıńız hám súriwlerińiz kóbeymey, náletiy bolasız.

19Úyde de, dúzde de hár bir isińiz náletiy boladı.

20Jaratqan Iyeden júz burıp, jawızlıq islegenińiz ushın, qol urǵan hár bir isińizde Ol sizlerdi náletke hám bále-qadaǵa duwshar qıladı. Isińiz ońınan kelmeydi. Aqırında, tez arada ústińizge apat jawıp, pútkilley joq bolasız. 21Sizler múlik etiw ushın baratırǵan elińizge Jaratqan Iye illet jiberip, sizlerdi joq qıladı. 22Ol sizlerdi ókpe keselligine, ısıtpa hám qaltıratpaǵa duwshar qıladı. Sonıń menen birge, jazdıń saratan ıssısın hám qurǵaqshılıq jiberip, eginlerińizdi quwratıp taslaydı hám kesellendiredi. Sizler ólip ketkenińizshe, usı apatlar izińizden qalmaydı[+]. 23Tóbeńizdegi aspan qola sıyaqlı, ayaǵıńızdıń astındaǵı jer temir sıyaqlı bolıp qaladı. 24Sizler joq bolıp ketpegenińizshe, Jaratqan Iye aspannan jawınnıń ornına elińizge shań-tozań jawdıradı[+].

25Jaratqan Iye sizlerdi dushpanlarıńızǵa táslim etedi. Sizler olarǵa bir tárepten hújim etesiz, biraq olardan jeti tárepke qaray qashasız. Bunı kórip, jer júzindegi barlıq patshalıqlardıń húreyleri ushıp ketedi[+]. 26Óliklerińiz barlıq quslarǵa hám jabayı haywanlarǵa jem boladı, olardı quwıp jiberetuǵın hesh kim bolmaydı[+]. 27Jaratqan Iye mısırlılarǵa[†] jibergen dawası joq shıyqanlar, qotır jaralar hám qıshımalarǵa sizlerdi duwshar etedi[+]. 28Sonıń menen birge, Ol sizlerdi jinlilik, soqırlıq, esten ayırılıw báleleri menen jazalaydı. 29Soqır adam túnde sıypalanıp júrgenindey, sizler kúndizgi waqıt sıypalanıp júresiz. Islegen hár bir isińizde tabıssız bolasız, úzliksiz ezilip, tonalasız hám sizlerdi qutqaratuǵın hesh kim bolmaydı[+].

30Bir qız benen nekeden ótesiz, biraq onı basqa birew zorlaydı. Úy salasız, biraq onıń ishine kirip, jasay almaysız. Júzim baǵın otırǵızasız, biraq júziminen jey almaysız[+]. 31Malıńız kóz aldıńızda soyıladı, biraq góshinen jey almaysız. Eshegińizdi sizlerden zorlap tartıp aladı hám qaytarıp bermeydi. Qoy-eshkilerińiz dushpanlarıńızǵa beriledi. Sizlerdi qutqaratuǵın hesh kim bolmaydı. 32Ul-qızlarıńız kóz aldıńızda basqa xalıqlarǵa qul etip beriledi. Qolıńızdan hesh nárse kelmegenlikten, hár kúni olardıń qaytıp keliwin kútip, jolına kóz tigip, kózlerińiz taladı[+]. 33Sizler tanımaytuǵın bir xalıq kelip, jerińizdiń zúráátin hám barlıq miynetińizdiń miywesin jeydi. Ómirińiz boyı jábirlenip, ezilesiz[+]. 34Usılardı kózlerińiz benen kórip, aqıl-esińizden ayırılasız. 35Jaratqan Iye sizlerdi basıńızdan ayaǵıńızdıń ushına deyin dawası joq jara hám shıyqanlar menen qaplaydı[+].

36Jaratqan Iye sizlerdi hám ózlerińizge tayınlaǵan patshańızdı ózlerińiz de, ata-babalarıńız da tanımaytuǵın bir xalıqqa súrginge[†] aydatıp jiberedi. Ol jerde aǵashtan hám tastan islengen basqa qudaylarǵa tabınıp, xızmet etesiz[+]. 37Jaratqan Iye sizlerdi sol basqa xalıqlarǵa alıp barǵanda, sizler olardıń arasında qorqınıshlı kóriniske hám ápsanaǵa aylanıp, masqara bolasız[+].

38Atızlarıńızǵa kóp tuqım egesiz, biraq az zúráát alasız. Sebebi zúráátińizdi shegirtke jep ketedi[+]. 39Júzim baǵın otırǵızıp, tárbiyalaysız, biraq onıń sharabın ishpeysiz, júzimin termeysiz. Óytkeni olardı qurt jep ketedi[+]. 40Elińizdiń hámme jerinde záytún[†] baǵı bolsa da, onıń mayın ústińizge jaǵa almaysız. Sebebi záytún aǵashlarınıń miyweleri tógilip qaladı. 41Sizler ul-qızlı bolasız, biraq ózlerińizge buyırmaydı, olardı súrgin qılıp alıp ketedi[+]. 42Barlıq miywe aǵashlarıńızdıń miywelerin hám jerińizdiń zúráátin shegirtkeler jep ketedi.

43Sizlerdiń arańızda jasap atırǵan kelgindilerdiń jaǵdayı joqarılap kúsheyedi, al sizler bolsa, tómenleysiz. 44Olar sizlerge qarız beretuǵın boladı, al sizler bolsa, olarǵa qarız bere almaysız. Olar bas, al sizler quyrıq bolasız.

45Sizler Qudayıńız Jaratqan Iyege qulaq salmay, Onıń bergen buyrıqlarına hám qaǵıydalarına ámel qılmasańız, usı náletler basıńızǵa jawıp, sizlerdi joq qılmaǵansha, izińizden qalmay, jetip aladı. 46Bul náletler sizler hám urpaǵıńız ushın, Quday[†] bergen jazanıń máńgi belgisi bolıp qaladı. 47Sebebi hámme nárse molshılıq waqıtta, sizler Qudayıńız Jaratqan Iyege shadlı hám quwanıshlı túrde xızmet etpedińiz[+]. 48Sonıń ushın, Jaratqan Iye sizlerge jibergen dushpanlarǵa qullıq etesiz, ash, suwsız hám jalańash qalıp, hámme nársege mútáj bolasız. Jaratqan Iye sizlerdi joq etpegenshe, moynıńızǵa temir moyıntırıq salıp qoyadı[+].

49Jaratqan Iye sizlerge qarsı uzaqtan, dúnyanıń basqa shetinen bir xalıqtı tómenge taslanıp atırǵan búrkittey etip jiberedi. Sizler olardıń tilin túsinbeysiz[+]. 50Bul xalıq qorqınıshlı bolıp, jası úlkenlerge rehim, jası kishilerge miyrim[†]-shápáát kórsetpeydi. 51Olar sizlerdi joq qılmaǵansha, mallarıńızdıń tóllerin hám jerińizdiń zúráátin jeydi. Sizlerge dán de, sharap ta, záytún mayın da, sıyırlarıńızdıń buzawların da, qoylarıńızdıń qozıların da qaldırmaydı. Sonda sizler joq bolıp ketesiz[+]. 52Olar Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerge berip atırǵan eldegi barlıq qalalardı qamal qıladı. Sizler isengen biyik hám bekkem diywallar jer menen jeksen boladı[+].

53Dushpanıńız qamal qılıp, qısqıǵa alǵanda, sizler óz perzentlerińizdi, Qudayıńız Jaratqan Iye ózlerińizge bergen ul-qızlarıńızdı jeysiz[+]. 54Arańızdaǵı eń múláyim, eń názik adam da tuwısqanına, hayalına hám aman qalǵan balalarına janı ashımay, 55ózi jep otırǵan balasınıń góshin qızǵanıp, olardıń hesh biri menen bólispeydi. Óytkeni sizlerdi dushpanıńız qamal qılıp, qısqıǵa alǵanı sebepli qalalarıńızda hesh qanday awqat qalmaydı. 56Arańızdaǵı eń múláyim, eń názik hayal, múláyimligi hám názikliginen ayaǵın jerge basıwdı qálemeytuǵın hayal súyikli kúyewine, óz ul-qızına janı ashımay, 57ash bolǵanlıqtan, tuwǵan balasın hám balasınıń joldasın jasırınsha jep, olar menen bólispeydi. Sebebi dushpanıńız sizlerdi qamal qılıp, qısqıǵa alǵanlıqtan, usınday qıyın awhalda qalıp qoyasız[+].

58Usı kitapta jazılǵan nızamnıń barlıq sózlerin muqıyatlı túrde orınlamay, Qudayıńız Jaratqan Iyeniń ullı hám aybatlı atınan qorqpasańız, 59Ol sizlerdi hám urpaǵıńızdı qorqınıshlı, ullı hám úzliksiz apatlarǵa, jáne de, awır hám dawasız keselliklerge duwshar qıladı. 60Sizlerdi qorqınıshqa salǵan Mısırdaǵı barlıq keselliklerdi sizlerge jáne jiberedi hám olardan hesh qashan shıpa taba almaysız[+]. 61Sizler joq bolıp ketpegenińizshe, Jaratqan Iye usı Nızam kitabında jazılmaǵan hár túrli awırıwlar menen apatlardı basıńızǵa dóndiredi. 62Sizler aspandaǵı juldızlar sıyaqlı kóp edińiz, biraq Qudayıńız Jaratqan Iyege qulaq salmaǵanıńız ushın, sanıńız azayıp qaladı[+]. 63Jaratqan Iye sizlerge jaqsılıq qılıp, kóbeytkeninen qanshelli súysingen bolsa, sizlerdi qulatıp, joq etkende de, sonshelli súysinedi. Múlik etip alıw ushın baratırǵan elden sizlerdi suwırıp, ılaqtırıp jiberedi[+].

64Jaratqan Iye sizlerdi dúnyanıń arǵı shetinen bergi shetine deyin, barlıq xalıqlardıń arasına tarqatıp jiberedi. Ol jerde ózlerińiz de, ata-babalarıńız da tanımaǵan aǵashtan hám tastan islengen basqa qudaylarǵa tabınasız[+]. 65Biraq sol xalıqlardıń arasında tınıshlıǵıńız da, dem alatuǵın bir jerińiz de bolmaydı. Ol jerde Jaratqan Iye sizlerge titiregen júrekler, úmitsizlik hám úmitsiz kózler beredi. 66Ómirińiz qıl ústinde turǵanday bolıp, kúni-túni ólimnen qorqıp jasaysız. 67Túnde júregińizdi biylep alǵan qorqınısh sebepli „Qánekey, azan bolǵanda ma edi!“ deysiz, al azanda óz kózińiz benen kóretuǵın waqıyalar sebepli „Qánekey, kesh bolǵanda ma edi!“ deysiz[+]. 68Jaratqan Iye sizlerge Mısırǵa qaytıp barmaysız, dep aytqan bolsa da, Ol sizlerdi kemeler menen Mısırǵa qaytadan jiberedi. Ol jerde sizler ózlerińizdi dushpanlarıńızǵa qul hám shorı qılıp satıwǵa háreket etesiz, biraq sizlerdi satıp alatuǵın qarıydar bolmaydı»[+].

#### 29


Moab elindegi dúzilgen kelisimniń shártleri

1Jaratqan Iye[†] izraillılar menen Xoreb tawında dúzgen kelisiminen tısqarı, Moabta[†] izraillılar[†] menen kelisim[†] dúziwdi Muwsaǵa buyırdı. Bul kelisim tómendegiden ibarat:[+]

2Muwsa pútkil Izrail xalqın bir jerge jıynap, olarǵa bılay dedi: «Jaratqan Iyeniń[†] Mısırda[†] kóz aldıńızda faraonǵa,[†] onıń barlıq xızmetkerleri menen xalqına ne islegenlerin kórdińiz. 3Onıń jibergen ullı apatların, belgilerin hám qúdiretli káramatların óz kózińiz benen kórdińiz. 4Degen menen, Jaratqan Iye usı kúnge deyin sizlerge túsinetuǵın júrek, kóretuǵın kóz hám esitetuǵın qulaq bermedi[+]. 5Ol sizlerdi qırıq jıl shólde alıp júrdi. Sonda sizlerdiń úst kiyimińiz de, ayaq kiyimińiz de tozbadı[+]. 6Jegenińiz nan emes, ishkenińiz sharap yamasa basqa da ótkir ishimlik emes edi. Bulardıń barlıǵın Onıń Qudayıńız Jaratqan Iye ekenin túsiniwińiz ushın qıldı[+].

7Usı jerge kelgenimizde, Xeshbon patshası Sixon menen Bashan[†] patshası Og bizlerge qarsı urıs ashtı. Biraq olardı jeńiliske ushırattıq[+]. 8Olardıń jerlerin iyelep, Ruben, Gad urıwlarına hám Menashshe urıwınıń yarımına múlik etip berdik[+]. 9Endi hár bir isińizde tabıslı bolıwıńız ushın, usı kelisim shártlerin muqıyatlı túrde orınlańlar[+].

10-11Búgin hámmeńiz – urıw basshılarıńız, aqsaqallarıńız, qadaǵalawshılarıńız, pútkil Izrail erkekleri, balalarıńız, hayallarıńız hám arańızda jasap atırǵan otınıńızdı shabatuǵın hám suwıńızdı tasıytuǵın kelgindiler Qudayıńız Jaratqan Iyeniń aldında turıpsız[+]. 12Búgin Qudayıńız Jaratqan Iyeniń sizler menen dúzetuǵın kelisiminiń kúshke miniwi ushın, onı ant iship tastıyıqlaw ushın usı jerde turıpsız. 13Solay etip, Ol ata-babalarıńız Ibrayımǵa, Ísaqqa hám Yaqıpqa[†] ant iship, sizlerge wáde bergenindey, búginnen baslap, Ol sizlerdi Óz xalqı etip belgilesin hám sizlerdiń Qudayıńız bolsın[+]. 14-15Mine, Jaratqan Iye ant penen dúzetuǵın kelisimin usı jerde bizler menen birge Onıń aldında turǵan tek ǵana sizler menen emes, al ele dúnyaǵa kelmegen áwladlarıńız benen de dúzip atır.

16Mısırda qalay jasaǵanımızdı, basqa xalıqlardıń jerlerinen qalay ótip kelgenimizdi ózlerińiz de bilesiz. 17Olardıń aǵashtan, tastan, gúmisten hám altınnan islengen jerkenishli butların kórdińiz. 18Abaylı bolıńlar, sizlerdiń arańızda sol xalıqlardıń qudaylarına tabınıw ushın, Qudayımız Jaratqan Iyeden júz buratuǵın erkek yamasa hayal, tiyre yamasa urıw bolmasın. Arańızda bunday záhár hám ashshı miywe beretuǵın tamır bolmasın[+]. 19Arańızda hesh bir adam usı kelisimdegi náletlerdi esitip turıp, kewlinde: „Óz qálewim boyınsha jasasam da, baxıtlı bolaman“, – dep oylamasın. Bunday pikir hámmeńizdiń basıńızǵa apat alıp keledi. 20Jaratqan Iye bunday adamdı keshirmeydi. Jaratqan Iyeniń ǵázebi hám qızǵanıshı ol adamǵa qarsı lawlap janadı. Usı kitapta jazılǵan barlıq náletler onıń basına jawıp, Jaratqan Iye onıń atın jer júzinen óshirip taslaydı[+]. 21Usı Nızam kitabında jazılǵan kelisimdegi barlıq náletler boyınsha, Jaratqan Iye onı Izrail urıwlarınıń arasınan jazalaw ushın ayırıp aladı.

22Keleshek áwladlar, balalarıńız hám uzaq elden kelgen jat jerli adamlar Jaratqan Iyeniń usı elge jibergen apatların hám keselliklerdi kóredi. 23Pútkil eldi otlı kúkirt hám duz kúydirip taslaydı. Jerge hesh nárse egip te bolmaydı, hesh nárse ósip te shıqpaydı, hesh qanday shóp te kógermeydi. Elińiz Jaratqan Iyeniń lawlaǵan ǵázebinen jer menen jeksen bolǵan Sodom, Gomora, Adma hám Seboyım sıyaqlı bolıp qaladı[+]. 24Pútkil xalıqlar: „Jaratqan Iye bul elge ne ushın bunday qıldı? Bunday ǵázeptiń tógiliwiniń sebebi nede eken?“ – deydi[+]. 25Sonda olarǵa mınaday juwap boladı: „Bul xalıq ata-babalarınıń Qudayı Jaratqan Iyeniń kelisiminen bas tarttı. Jaratqan Iye olardı Mısırdan alıp shıqqanda, olar menen usı kelisimdi dúzgen edi[+]. 26Olar ózleri tanımaǵan, Jaratqan Iye ózlerine úles qılıp bermegen basqa qudaylarǵa xızmet etip, tabınıp ketti. 27Sol sebepli Jaratqan Iyeniń ǵázebi qaynap, usı kitapta jazılǵan barlıq náletlerdi usı elge jawdırdı[+]. 28Ol qattı ashıwlanıp, kúshli ǵázebi menen olardı óz elinen suwırıp alıp, búgin kórip turǵanıńızday, basqa elge ılaqtırıp jiberdi. Olar búginge deyin sol ellerde jasap atır“[+].

29Jasırın qılmıslar Qudayımız Jaratqan Iyege tiyisli. Biraq ashılǵan qılmıslardı usı nızamnıń shártleri boyınsha jazalaw máńgige bizlerge hám urpaqlarımızǵa tapsırılǵan»[+].

#### 30


Qayta tikleniwdiń hám jarılqawdıń shártleri

1«Men sizlerge aytqan usı barlıq jarılqawlar yamasa náletler basıńızǵa túskende, Qudayıńız Jaratqan Iye[†] sizlerdi tarqatıp jibergen xalıqlardıń arasında usılardı esińizge túsiresiz[+]. 2Sol waqıtta búgin sizlerge buyırǵanımday, sizler hám urpaqlarıńız Qudayıńız Jaratqan Iyege[†] qaytıp, shın júregińiz hám jan-tánińiz benen Oǵan qulaq salsańız,[+] 3Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerge rehim qılıp, burınǵı abadanshılıǵıńızdı tikleydi. Sizlerdi arasına tarqatıp jibergen xalıqlardıń ishinen qaytadan jıynap aladı[+]. 4Dúnyanıń basqa shetine súrgin[†] bolsańız da, Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerdi jıynap, qaytarıp alıp keledi[+]. 5Sizlerdi ata-babalarıńızdıń múlik etip alǵan eline alıp keledi. Sol jerdi múlik etip alǵanıńızda, Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerge jaqsılıq alıp keledi hám sizlerdi ata-babalarıńızdan da góre kóbeytedi. 6Sizlerdiń hám urpaqlarıńızdıń júreklerin ózgertedi. Sonda Onı shın júregińiz hám jan-tánińiz benen súyip, ómirge iye bolasız[+]. 7Qudayıńız Jaratqan Iye barlıq náletlerdi sizlerdi jek kórip, quwdalaǵan dushpanlarıńızdıń ústine jawdıradı[+]. 8Sizler Jaratqan Iyeniń sózine jáne qulaq salıp, búgin men sizlerge berip atırǵan buyrıqlardıń hámmesine ámel qılasız. 9Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerdi qol urǵan hár bir isińizde tabıslı qıladı. Sizler úbirli-shúbirli bolasız, mallarıńız kóbeyedi hám jerlerińizdiń ónimi mol boladı. Jaratqan Iyeniń ata-babalarıńızdan qanshelli kewli tolǵan bolsa, sizlerden de sonshelli kewli toladı hám sizlerdi tabısqa eristiredi. 10Biraq Qudayıńız Jaratqan Iyege qulaq salıń, usı Nızam kitabında jazılǵan Onıń buyrıqlarına, qaǵıydalarına ámel qılıp, shın júregińiz hám jan-tánińiz benen Jaratqan Iyege qaytıń.

11Búgin men sizlerge berip atırǵan buyrıq sizler ushın qıyın emes yamasa sizler jetip bara almaytuǵınday uzaqta emes. 12Sizler: „Bizler buyrıqtı tıńlap, onı orınlawımız ushın, kim aspanǵa shıǵıp, onı alıp keledi?“ – dep aytatuǵınday, ol aspanda emes[+]. 13Sizler: „Bizler buyrıqtı tıńlap, onı orınlawımız ushın, kim teńizdiń arǵı jaǵına barıp, onı alıp keledi?“ – dep aytatuǵınday, ol teńizdiń arǵı jaǵında da emes. 14Kerisinshe, Qudaydıń sózi sizlerge júdá jaqın, orınlawıńız ushın, ol sizlerdiń awzıńızda hám júregińizde.

15Mine, búgin men sizlerdiń aldıńızǵa ómir menen iygilikti, ólim menen jawızlıqtı qoyıp atırman[+]. 16Búgin men sizlerge Qudayıńız Jaratqan Iyeni súyiwdi, Onıń jolı menen júriwdi, buyrıqlarına, qaǵıydalarına hám nızamlarına ámel qılıwdı buyıraman. Sonda sizler aman jasaysız, kóbeyesiz hám múlik etiw ushın baratırǵan elde Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerdi jarılqaydı.

17Biraq, eger de sizler júregińizdi basqa jaqqa burıp, bularǵa qulaq salmay, joldan azǵırılsańız hám basqa qudaylarǵa tabınıp, xızmet etseńiz, 18onda sizlerge sózsiz joq bolatuǵınıńızdı bildiremen. Iordan dáryasınan ótip, múlik etip alatuǵın elde kóp jasamaysız.

19Búgin men sizlerge ómir yamasa ólimdi, jarılqaw yamasa náletti tańlaw múmkinshiligin berdim. Buǵan aspan menen jerdi sizlerge qarsı gúwa etip qoyaman. Ómirdi tańlań, sonda sizler de, balalarıńız da jasaysız. 20Qudayıńız Jaratqan Iyeni súyiń, Onıń sózine qulaq salıp, Oǵan sadıq bolıń. Óytkeni Ol sizlerdiń ómirińizdur. Jaratqan Iye ata-babalarıńız Ibrayım, Ísaq hám Yaqıpqa[†] beremen, dep ant ishken elde sizlerdiń ómirińiz uzaq boladı»[+].

#### 31


Eshuanıń Muwsanıń ornına tayınlanıwı


(San 27:12-23)

1Muwsa pútkil Izrail[†] xalqına joqarıdaǵı sózlerdi aytıp bolǵannan keyin, 2bılay dedi: «Házir men bir júz jigirma jastaman. Bunnan bılay, men sizlerge basshılıq ete almayman. Onnan qala berse, Jaratqan Iye[†] maǵan: „Iordan dáryasınıń arǵı jaǵına ótpeyseń“, – dep aytqan edi[+]. 3Sizler Qudayıńız Jaratqan Iyeniń[†] basshılıǵında Iordannıń arǵı jaǵına ótesiz. Ol sol jerde jasaytuǵın xalıqlardı joq qıladı. Sizler olardıń ellerin múlik etip, iyelep alasız. Jaratqan Iyeniń sózi boyınsha Eshua sizlerge basshılıq qıladı[+]. 4Jaratqan Iye amor xalqınıń[†] patshaları Sixon menen Ogtı óltirip, olardıń elin joq qılǵanınday, sol xalıqlardı da joq qıladı[+]. 5Jaratqan Iye olardı sizlerge táslim qıladı. Olarǵa men sizlerge buyırǵanımday isleńler[+]. 6Kúshli hám batır bolıńlar! Olardan qorqıp, seskenip júrmeńler. Óytkeni Qudayıńız Jaratqan Iye sizler menen birge baradı. Ol sizlerdi tárk etpeydi hám taslap ketpeydi»[+].

7Sonnan keyin, Muwsa Eshuanı shaqırıp alıp, pútkil izraillılardıń aldında oǵan bılay dedi: «Kúshli hám batır bol! Sebebi sen Jaratqan Iye ata-babalarıńızǵa beremen dep ant ishken elge bul xalıq penen birge barasań hám eldi múlik etip, olarǵa sen bereseń[+]. 8Jaratqan Iyeniń Ózi seniń aldıńda júrip, saǵan yar boladı. Ol seni tárk etpeydi hám taslap ketpeydi. Qorqpa hám qáweterlenbe».


Hár jeti jılda nızamnıń oqılıwı

9Muwsa usı nızamdı jazıp, Jaratqan Iyeniń Kelisim sandıǵın[†] alıp júrgen lebiyli[†] ruwxaniylerge[†] hám Izrail xalqınıń barlıq aqsaqallarına berdi. 10Keyin Muwsa olarǵa bılay dep buyırdı: «Hár jetinshi jıldıń, qarızlar keship jiberiletuǵın jıldıń aqırında, Qos bayramında[†] usı nızamdı oqıńlar[+]. 11Qudayıńız Jaratqan Iyeniń tańlaǵan jerinde, Onıń aldında jıynalǵan pútkil Izrail xalqına usı nızamdı oqıp berińler[+]. 12Barlıq erkeklerdi, hayallardı, balalardı hám qalalarıńızda jasap atırǵan kelgindilerdi jıynań. Solay etip, olardıń hár biri onı esitip, úyrenip alsın hám Qudayıńız Jaratqan Iyeden qorqsın. Usı nızamnıń barlıq sózlerin muqıyatlı túrde orınlasın[+]. 13Nızamdı bilmeytuǵın urpaqlarıńız da esitsin. Solay etip, sizler múlik etetuǵın Iordan dáryasınıń arǵı jaǵındaǵı elde, olar ómiri dawamında Qudayıńız Jaratqan Iyeden qorqıwdı úyrensin».


Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa bergen eń sońǵı buyrıǵı

14Jaratqan Iye Muwsaǵa: «Seniń ólimiń jaqınlap qaldı, Eshuanı shaqır hám ekewińiz de Ushırasıw shatırına[†] keliń. Men oǵan orınlaytuǵın wazıypaların tapsıraman», – dedi. Muwsa menen Eshua Ushırasıw shatırına barıp turdı[+]. 15Keyin Jaratqan Iye minara sıyaqlı bult ishinde kórindi. Bult shatırdıń kirer awzınıń aldında turdı[+]. 16Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi: «Jaqında ólip, ata-babalarıńa qosılasań. Al bul xalıq ózleri kiretuǵın elde Maǵan opasızlıq qıladı, sol eldiń qudaylarına erip, xızmet etip ketedi. Olar Mennen bas tartıp, olar menen dúzgen kelisimimdi[†] buzadı[+]. 17Sonda Men olarǵa ǵázeplenip, taslap ketemen hám olardan júzimdi jasıraman. Olar basqalarǵa ańsat olja bolıp qaladı. Baslarına sansız qayǵılar hám apatlar kelgen kúni, olar: „Usı qayǵılardıń basımızǵa túsiwi Qudayımız bizler menen birge bolmaǵanı ushın emes pe?“ – deydi[+]. 18Basqa qudaylarǵa erip, qılǵan jawızlıqları ushın, sol kúni Men sózsiz olardan júzimdi jasıraman.

19Endi ózlerińiz ushın mına jırdı jazıp alıń, onı izraillılarǵa úyretiń hám olar yadlap alsın. Solay etip, bul jır izraillılarǵa qarsı Meniń gúwalıǵım bolsın[+]. 20Men ata-babalarına ant ishkenimdey, olardı sút hám pal aǵıp turǵan jerge alıp kiremen. Olar iship-jep toyınıp, semiredi de, basqa qudaylarǵa eredi hám olarǵa xızmet etip ketedi. Olar Meni kózge ilmey bas tartıp, kelisimimdi buzadı[+]. 21Al baslarına sansız qayǵı hám apatlar túskende, bul jır olarǵa qarsı gúwalıq boladı. Sebebi olardıń áwladları bul jırdı umıtpaytuǵın boladı. Men beremen dep ant ishken elge olardı alıp kelmesimnen aldın, olardıń qanday niyetleri bar ekenin bilemen». 22Sol kúni Muwsa usı jırdı jazıp alıp, izraillılarǵa úyretti.

23Jaratqan Iye Nun ulı Eshuaǵa mınaday buyrıq berdi: «Kúshli hám batır bol! Sen Izrail xalqın Men olarǵa beremen dep ant ishken elge alıp barasań. Men seniń menen birge bolaman»[+].

24Muwsa nızamnıń barlıq sózlerin aqırına deyin orama kitapqa[†] jazıp bolǵannan keyin,[+] 25Jaratqan Iyeniń Kelisim sandıǵın alıp júrgen lebiylilerge mına buyrıqtı berdi: 26«Mına Nızam kitabın alıp, Qudayıńız Jaratqan Iyeniń Kelisim sandıǵınıń janına qoyıń. Bul ol jerde sizlerge qarsı gúwalıq bolıp tursın[+]. 27Sebebi men sizlerdiń qozǵalańshı hám qaysar ekenińizdi jaqsı bilemen. Búgin men sizlerdiń arańızda tiri bolǵanımnıń ózinde Jaratqan Iyege qarsı shıǵıp atırsız, al ólgenimnen keyin, bunnan da beter bolasız. 28Endi urıwlarıńızdıń barlıq aqsaqalların hám qadaǵalawshıların maǵan shaqırıp kelińler. Olarǵa usı sózlerdi aytayın. Aspan hám jer olarǵa qarsı gúwa bolsın. 29Meniń ólimimnen soń, sizlerdiń azǵırılıwǵa túsetuǵınıńızdı, sizlerge buyırǵan joldan shıǵıp ketetuǵınıńızdı bilemen. Waqıttıń ótiwi menen baxıtsızlıqqa duwshar bolasız. Óytkeni sizler Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi islep, Onıń ǵázebin keltiresiz»[+].


Muwsanıń jırı

30Sonnan keyin, Muwsa pútkil Izrail jámiyetine mına jırdı aqırına deyin aytıp berdi:

#### 32

1«Háy, aspan, qulaq sal, men aytayın,
Háy, jer júzi awzımnan shıqqan sózlerdi tıńla![+]
2Tálimim jawınday jawsın,
Sózlerim shıq yańlı tússin,
Maysa shóplerge túsken jawın tamshısınday,
Ot-shóplerge quyatuǵın mol jawınday bolsın[+].
3Jaratqan Iyeniń[†] atın járiyalayman,
Maqtańlar Qudayımızdıń ullılıǵın!
4Ol meniń qorǵawshı jartasımdur,[†] Onıń isleri minsizdur,
Barlıq jolları ádildur.
Nahaqlıq qılmaytuǵın sadıq Qudaydur.
Ol ádil hám haqıyqatdur[+].
5Biraq bul buzıq hám turaqsız áwlad,
Oǵan sadıq qalmadı.
Sonıń ushın, Onıń balaları emesdur.
Bul olardıń shermendeligidur.
6Jaratqan Iyeniń jaqsılıǵın usılay qaytarasız ba,
Háy, aqmaq hám aqılsız xalıq?
Ol sizlerdi jaratıp, pishim bergen,
Ákeńiz bolǵan Jaratıwshıńız emes pe?![+]

7Áyyemgi zamandı esleń,
Ótken urpaqlardı oylań,
Ákeńizden sorań, ol sizlerge aytıp berer,
Ǵarrılar sizlerge bayanlap berer[+].
8Quday Taala[†] xalıqlarǵa úles jerlerin berip,
Adamzattı milletlerge bólip tarqatqanda,
Xalıqlardıń shegaraları,
Iláhiy barlıqlardıń[*] sanına qaray belgilendi[+].
9Al Jaratqan Iyeniń úlesi Óz xalqıdur,
Yaqıp[†] urpaǵı Onıń payına túsken múlkidur[+].

10Jaratqan Iye[†] Izraildı[†] shólden,
Ízǵırǵan qula dúzden tawıp aldı,
Onı orap alıp, ǵamxorlıq qıldı,
Kóziniń qarashıǵınday etip qorǵadı[+].
11Inindegilerin oyatıp atırǵan,
Óz palapanların dógereklep aylanǵan,
Qanatların jayıp, palapanların kótergen,
Qanatları ústinde olardı alıp júrgen búrkittey,[+]
12Jaratqan Iye jalǵız Ózi Izraildı alıp júrdi,
Jat qudaydıń hesh qanday járdemisiz.

13Izraildı jerdiń tawlı úlkesine otırǵızdı,
Atızdıń ónimi menen toydırdı.
Onı jartastan aqqan pal menen,
Taslı jerden shıqqan záytún[†] mayı menen támiyinledi[+].
14Sıyırlardıń qatıǵı, eshkilerdiń súti menen,
Semiz qozılar, Bashannıń[†] eń jaqsı qoshqar hám tekeleri menen,
Eń sapalı biyday menen onı támiyinledi.
Júzimnen islengen qızıl qanday sharabınan ishkizdi.

15Eshurun[*] semirdi de, ójetlenip tepkilendi,
Qarnı toydı hám may[†] baylap, jıltırap ketti,
Ózin jaratqan Qudaydı taslap ketip,
Qutqarıwshı[†] Jartasın mensinbedi[+].
16Basqa qudaylarǵa tabınıp, Qudaydıń qızǵanıshın oyattı,
Jerkenishli butları menen Onı ǵázepke mindirdi[+].
17Olar quday bolmaǵan jinlerge,
Ózleri tanımaǵan basqa qudaylarǵa,
Ata-babaları qorqpaǵan, keyin payda bolǵan,
Taza qudaylarǵa qurbanlıq[†] berdi[+].
18Seni tuwǵan Jartastı eslemediń,
Seni dúnyaǵa keltirgen Qudaydı umıtıp kettiń[+].

19Jaratqan Iye bulardı kórip, olardan júz burdı,
Óytkeni Óz ul-qızları Onıń ǵázebine tiydi.
20Ol bılay dedi: „Bul xalıqtan júzimdi jasıraman,
Olardıń aqıbeti ne bolatuǵının kóremen.
Sebebi olar turaqsız násil, opasız balalardur.
21Olar quday bolmaǵan butları menen,
Meniń qızǵanıshımdı oyattı,
Jaramsız butları menen Meniń ǵázebime tiydi.
Men de xalıq bolmaǵan bir xalıq penen,
Olardıń qızǵanıshın oyataman.
Aqılsız bir xalıq penen, olardıń ǵázebine tiyemen[+].
22Sebebi sizlerge qarsı ǵázebim ottay lawlap,
Óliler mákanınıń[†] túpkirine deyin janıp ketti,
Ol jer júzin hám onıń ónimlerin kúydirip joq etedi,
Tawlardıń negizgi tırnaqların jandırıp jiberedi[+].

23Olardıń basına apat jawdıraman,
Oqlarımdı olarǵa qarsı tolıq jumsayman[+].
24Ashlıq olardıń dińkesin qurtadı,
Ísıtpa keselligi janıp kúydiredi,
Oba olardıń janın aladı.
Jırtqısh haywanlardı jiberemen olarǵa qarsı,
Jer bawırlawshılar záhárin shashadı[+].
25Kóshelerde jigit hám qızlardı qılısh óltiredi,
Úylerinde qorqınısh biylik qıladı,
Emiziwli bala da, aq shashlı ǵarrılar da aman qalmaydı[+].
26Olardı tas-talqan eter edim,
Adamlardıń arasınan olardıń atların óshirip taslar edim.
27Biraq dushpanlar maqtanıp júrmesin,
Olar nadurıs túsinbesin, dedim.
Bulardıń barlıǵın islegen Jaratqan Iye emes,
Bizler ózlerimiz jeńiske eristik, – dep oylamasın dedim“[+].

28Izrail aqılın joytqan xalıqdur,
Olarda hesh qanday sezim joqdur[+].
29Qánekey, olarda aqıl bolǵanda, túsiner edi,
Aqıbeti ne bolatuǵının biler edi!
30Qorǵawshı Jartası olardı satpaǵanda,
Jaratqan Iye Óz xalqın jawǵa táslim etpegende,
Dushpannıń bir adamı mıń izraillını quwa alar ma edi?
Eki adamı on mıń adamdı quwǵın qıla alar ma edi[+]?
31Hátteki, moyınlaydı dushpanlarımız,
Jartasımızdıń uqsamaytuǵının olardıń jartasına[+].
32Olardıń júzim shaqaları Sodom shaqasınan,
Baǵları Gomora baǵlarınandur.
Júzim miyweleri záhárge tolı,
Ashshıdur júzim solqımları[+].
33Sharapları jılannıń záhári,
Kobranıń óltiretuǵın uwıdur[+].

34Jaratqan Iye bılay deydi:
„Izrail dushpanlarınıń jawızlıqların dizip qoydım,
Olardı jazalaw ushın, ǵáziyneme mórlep qoydım.
35Ósh alıw Meniń qolımda, sazayın Ózim beremen,
Waqtı kelgende, olardıń ayaqları tayadı,
Jaqındur olardıń qulaytuǵın kúni,
Jaza kúni júdá jaqın qaldı“[+].

36Jaratqan Iye Óz xalqınıń huqıqın qorǵaydı,
Olardıń kúshi hálsizlenip,
Elde qul hám erkli adamlardıń aman qalmaǵanın kórgende,
Olarǵa janı ashıydı[+].
37Sonda Jaratqan Iye Óz xalqına bılay deydi:
„Isengen qudaylarıńız qay jerde?
Sizlerdiń pana tapqan jartasıńız qáne[+]?
38Qurbanlıqlarıńızdıń mayın jegen,
Ishimlik sadaqalarıńızdı[†] ishken,
Qayaqta sol bir qudaylarıńız?
Endi olar kelip, sizlerge járdem bersin!
Sizlerdi solar qorǵasın!

39Bilip qoyıńlar, jalǵız Men Qudayman,
Mennen basqa quday joqdur!
Óltiretuǵın da, tiriltetuǵın da Men,
Jaraqatlaytuǵın da, shıpa beretuǵın da Men bolaman.
Hesh kim Meniń qolımnan qutqara almas[+].
40Qolımdı aspanǵa kóteremen,
Máńgi tiriligim haqı ant ishemen:
41Men jaltıldaǵan qılıshımdı qayrayman,
Ádillik ornatıw ushın, onı qolıma alaman,
Solay etip, dushpanlarımnan ósh alaman,
Meni jek kórgenlerdi jazalayman[+].
42Oqlarımdı qan menen más etemen,
Qılıshımdı et penen toydıraman.
Ólikler hám tutqınlardıń qanı aǵadı,
Dushpan basshılarınıń basları kesiledi“[+].

43Háy, xalıqlar, Onıń xalqın qutlıqlańlar,
Óytkeni Ol qullarınıń qanınıń qunın talap qılar.
Dushpanlarınan ósh alıp,
Óz xalqınıń jerin pákler»[+].

44Muwsa Nun ulı Eshua menen birge kelip, usı jırdı xalıqqa aytıp berdi.

45Muwsa usı sózlerdiń hámmesin pútkil Izrail xalqına aytıp bolǵannan keyin, 46olarǵa bılay dedi:

– Búgin men sizlerge jetkergen usı sózlerdiń hámmesin júregińizde saqlań. Usı nızamnıń barlıq sózlerin muqıyatlı túrde orınlań, dep balalarıńızǵa buyırıń[+]. 47Bular bos sózler emes, al sizlerdiń ómirińizdur. Iordan dáryasınan ótip, múlik etetuǵın elde usı sózlerdiń sayasında sizlerdiń ómirińiz uzaq boladı[+].


Muwsanıń Nebo tawına shaqırılıwı

48Jaratqan Iye sol kúni Muwsaǵa bılay dedi:

49– Erixonıń qarsısındaǵı Moab[†] elindegi Abarim tawlarınıń biri bolǵan Nebo tawına shıq. Sol jerden Men Izrail xalqına múlik etip berip atırǵan Qanan[†] jerine qara[+]. 50Ájaǵań Xaron Hor tawında ólip, ata-babalarına qosılǵanı sıyaqlı, sen de usı tawǵa shıǵıp, óleseń hám ata-babalarıńa qosılasań[+]. 51Sebebi ekewińiz de Zin shólinde, Qadeshtegi Meriba suwlarında izraillılardıń aldında Maǵan opasızlıq qılıp, muxaddesligimdi[†] tán almadıńız[+]. 52Sonıń ushın, sen Men Izrail xalqına berip atırǵan jerdi tek uzaqtan kóreseń, biraq oǵan kirmeyseń[+].

#### 33


Muwsanıń Izrail urıwlarına pátiya beriwi

1[•]Qudaydıń adamı Muwsa óliminen aldın izraillılarǵa[†] aq pátiyasın berip,[+] 2bılay dedi:

«Jaratqan Iye[†] Sinay tawınan keldi,
Seirden Óz xalqına quyashtay kóterildi,
Paran tawınan nur shashtı.
On mıńday perishte[†] menen birge keldi,
Oń qolında lawlaǵan ot bar edi[+].
3Awa, Jaratqan Iye Óz xalqın súyedi,
Ózine baǵıshlanǵan barlıq adamlardı qorǵaydı.
Olar Jaratqan Iyeniń[†] ayaqlarına bas uradı,
Hám Onıń sózlerin qabıllaydı.
4Muwsanıń bizlerge bergen nızamı,
Yaqıp[†] jámiyetiniń bahalı múlki boldı[+].
5Izraildıń urıwları hám basshıları bir jerge jıynalǵanda,
Jaratqan Iye Eshurunnıń patshası boldı»[+].

6Muwsa Ruben urıwı haqqında bılay dedi:

«Ruben urıwı jasasın, ólmesin,
Xalqınıń sanı az bolsa da, aman bolsın».

7Muwsa Yahuda[†] urıwı haqqında mınalardı ayttı:

«Yahudanıń páriyadın esit, Jaratqan Iye,
Onı basqa urıwlar menen birlestir.
Ol óz qolları menen ózin qorǵap atır,
Dushpanlarına qarsı oǵan járdemshi bol».

8Ol Lebiy urıwı haqqında bılay dedi:

«O, Jaratqan Iye, Seniń Urim hám Tummimiń[*]
Sadıq qulıń Lebiy ushındur.
Massada onı sınap kórdiń,
Meriba suwlarında onıń menen tartıstıń[+].
9Ol ata-anasınan, aǵa-inisinen,
Óz balalarınan góre, Seni joqarı qoydı.
Seniń buyrıqlarıńdı orınladı,
Kelisimińe[†] sadıq qaldı[+].
10Seniń qaǵıydalarıńdı Yaqıptıń urpaqlarına,
Nızamlarıńdı Izrailǵa úyretedi.
Seniń aldıńda tútetki tútetip,
Qurbanlıq[†] ornıńda tolıǵı menen jandırılatuǵın qurbanlıqlar usınadı.
11Onıń baylıǵın jarılqa, Jaratqan Iye,
Qol urǵan islerinen kewliń tolsın.
Oǵan qarsı shıqqanlardıń
Dushpanlarınıń belin sındır,
Jawları qaytıp ayaqqa tura almasın!»

12Muwsa Benyamin urıwı haqqında bılay dedi:

«Jaratqan Iyeniń súyiklisi, Onıń janında qáwip-qátersiz jasasın,
Jaratqan Iye hámme waqıtta onı qorǵaydı,
Ol da Jaratqan Iyeniń qushaǵında tınıshlıq tabadı».

13Yusup ushın bılay dedi:

«Jaratqan Iye onıń jerine bersin bereket,
Aspannan túsetuǵın bahalı shıq penen,
Jer astı bulaq suwları menen[+].
14Jerinde quyashqa toyǵan sapalı ónim óssin,
Óz máwsiminde miyweler mol bolsın.
15Áyyemnen kiyatırǵan tawlardıń eń jaqsı sıyları menen,
Máńgi tóbeshiklerdiń molshılıǵı menen,[+]
16Jerdiń eń jaqsı ónimi hám hár bir nársesi menen,
Puta ishinde Kóringenniń[*] miyrimi menen bereketlensin.
Yusup urpaǵınan bolǵan adamlarǵa,
Tuwısqanlarınıń arasında basshı bolǵan Yusupke usı bereket jawsın[+].
17Birinshi tuwılǵan buǵa sıyaqlı qúdiretlidur ol,
Shaqları jabayı buǵanıń shaqları yańlı.
Onıń bir shaqı Efrayımnıń[†] on mıń adamı,
Ekinshi shaqı Menashsheniń mıńlaǵanı.
Yusup usı shaqları menen xalıqlardı súzedi,
Jer júzindegi xalıqlardı quwadı»[+].

18Ol Zebulon hám Issaxar urıwı haqqında bılay dedi:

«Háy, Zebulon jolǵa shıqqanıńda quwanıshqa bólen,
Issaxar, sen shatırlarıńda shadlan!
19Olar basqa xalıqlardı tawǵa shaqıradı,
Ol jerde maqul bolatuǵın qurbanlıqlardı shaladı.
Olar teńizlerdiń molshılıǵı menen,
Teńiz jaǵasınıń baylıǵı menen azıqlanar»[+].

20Muwsa Gad urıwı haqqında bılay dedi:

«Gadtıń jerin keńeytken Qudayǵa alǵıs aytıń!
Gad arıslan sıyaqlı óz jerinde jasaydı,
Oljasınıń qol hám basların bóleklep taslaydı[+].
21Ol ózi ushın jerdiń jaqsısın tańladı,
Basshınıń úlesi oǵan berildi.
Xalıqtıń basshıları jıynalǵanda,
Ol orınladı Izrail xalqı menen birge,
Jaratqan Iyeniń ádil erkin hám Onıń húkimlerin»[+].

22Muwsa Dan urıwı haqqında bılay dedi:

«Dan jas arıslanǵa megzer,
Ol Bashannan[†] sekirip shıǵar»[+].

23Naftaliy urıwı haqqında bılay dedi:

«Háy, Jaratqan Iyeniń oń jaǵına shıqqan,
Onıń jarılqawına tolıp turǵan Naftaliy!
Sen batıs penen qublanı múlik etip alasań»[+].

24Ol Asher haqqında bılay dedi:

«Basqa urıwlardıń ishinde Asher eń kóp jarılqanǵanıdur,
Tuwısqanlarınıń ishindegi eń súyiklisi bolsın.
Onıń jeri záytún[†] aǵashına bay bolsın.
25Dárwazańnıń támbileri temir hám qoladan bolıp,
Ómiriń boyı qáwipsiz jasa».

26«Háy, Eshurun, Qudayımızǵa megzes hesh kim joqdur,
Ol saǵan járdem beriw ushın aspannan,
Bultlar ústinde keler saltanatı menen[+].
27Ázelden bar bolǵan Quday[†] seniń panańdur,
Seni Ol Óziniń máńgilik qollarında alıp júrer.
Dushpanlarıńdı aldıńnan quwıp shıǵarıp,
Saǵan: „Olardı qırıp tasla!“ – dep aytadı[+].
28Solay etip, Izrail qáwip-qátersiz jasaydı,
Yaqıptıń mákanı aman boladı,
Dán hám sharap elinde mol boladı,
Aspannan onıń jerine shıq túsedi[+].
29Izrail, sen qanday baxıtlısań!
Saǵan megzeytuǵın bar ma ózi?
Sen Jaratqan Iye qutqarǵan xalıqsań.
Jaratqan Iye seni qorǵaytuǵın qalqandur,
Jeńis beretuǵın seniń qılıshıńdur.
Dushpanlarıń sennen aybınadı,
Sen olardıń arqasın basıp, ezeseń»[+].

#### 34


Muwsanıń ólimi

1Sonnan keyin, Muwsa oypatlıqtıń Moabqa[†] tiyisli bóleginen Erixo qalasına qarsı jaylasqan Nebo tawına, Pisga tawınıń tóbesine shıqtı. Jaratqan Iye[†] oǵan pútkil eldi kórsetti: arqadaǵı Dan qalasına deyin sozılǵan Gilad[†] jerin, 2pútkil Naftaliy jerlerin, Efrayım[†] hám Menashshe jerlerin, batıstaǵı teńizge deyin sozılǵan pútkil Yahuda[†] jerlerin, 3qubladaǵı Negebti hám tegislikti. Bul Soar qalasına deyin sozılǵan Palma qalası dep atalǵan Erixo tegisligi[+]. 4Keyin Jaratqan Iye Muwsaǵa: «Ibrayımǵa, Ísaqqa hám Yaqıpqa:[†] „Seniń urpaǵıńa beremen“ dep ant ishken el usı boladı. Mine, usı eldi kózleriń menen kóriwge múmkinshilik berdim, biraq sen ol jerge kirmeyseń», – dedi[+].

5Solay etip, Jaratqan Iyeniń[†] aytqanınday, Onıń qulı Muwsa sol Moab elinde qaytıs boldı. 6Jaratqan Iye onı Beyt-Peorǵa qarama-qarsı jaylasqan Moabtaǵı oypatlıqqa kómdi. Muwsanıń qábiri qay jerde ekenligin búginge deyin hesh kim bilmeydi[+]. 7Muwsa qaytıs bolǵanda, bir júz jigirma jasta edi. Degen menen, onıń kózi de hálsizlenbegen, kúsh-ǵayratı da qaytpaǵan edi[+]. 8Izraillılar[†] oypatlıqtıń Moabqa tiyisli bóleginde Muwsanı joqlap otız kún aza tuttı.

Keyin Muwsa ushın azalaw kúnleri tamam boldı[+]. 9Nun ulı Eshua danalıq ruwxına tolǵan edi. Óytkeni Muwsa óliminen aldın oǵan qolların qoyıp, onı jolbasshı etip tayınlaǵan edi. Izraillılar oǵan qulaq salıp, Jaratqan Iyeniń Muwsa arqalı bergen buyrıqlarına ámel qıldı[+].

10Izrailda sol kúnnen búginge deyin, Muwsaǵa uqsaǵan payǵambar[†] bolmadı. Sebebi Jaratqan Iye Muwsa menen júzbe-júz kórisip, sóylesetuǵın edi[+]. 11Jaratqan Iye onı Mısırda[†] faraonǵa,[†] onıń xızmetkerlerine hám pútkil Mısır xalqına Óz káramat hám belgilerin kórsetiw ushın jibergen edi. 12Muwsa pútkil Izrail xalqınıń kóz aldında qúdiretli, ullı hám qorqınıshlı isler islegen edi.

### Eshua

#### Eshua

Eshua


Alǵí sóz

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]


#### Alǵí sóz


Eshua kitabı


Kitap haqqında maǵlıwmat

Eshua kitabında Izrail xalqınıń tariyxı sóz etilip, onda Tawrattaǵı waqıyalar dawam etedi. Izrail xalqı Qudaydıń Ibrayımǵa wáde etken jerine, yaǵnıy Qanan jerine kirip, onı iyelep baslaydı. Bul kitapta tek ǵana tariyxıy dáliller emes, al Qudaydıń Óz xalqı menen bolǵan janlı múnásibeti, wádelerine sadıqlıǵı, biyopa xalqına kórsetken miyirmanshılıǵı sóz etiledi.

Kitaptıń bas qaharmanı Nun ulı Eshua boladı. Muwsanıń óliminen soń Eshua Izrail xalqınıń jolbasshısı etip tayınlanǵan edi. Eshua degen at «Jaratqan Iye qutqaradı» degen mánini bildiredi. Kitaptıń usı at penen atalıwı da qurıdan-qurı emes, sebebi Qudaydıń Ózi xalqın dushpanlarınan qutqarıp, sansız sawashlarda olarǵa jeńis baǵıshlaydı. Jeńis áskeriy kúsh hám aqıl arqalı emes, al Qudayǵa bolǵan isenim hám Onıń sózine boysınıw arqalı bolǵanın Izrail xalqı óz tájiriybesinen bilip aladı.

Kitaptıń basında Eshua Izrail xalqın Qanan jerine alıp kirgeni hám onıń kóp jerlerin iyelep alǵanı haqqında sóz etiledi (1–12 baplar). Kitaptıń bul bóliminde kóp káramatlar tuwrısında aytıladı. Mısalı, Erixo qalasına qarsı sawashta Qudaydıń qúdireti menen qala diywalları qulaydı, Gibon qalasına qarsı sawashta Quday aspannan iri tas burshaq jawdırıp, dushpan áskerlerin ezedi hám quyashtı bir orında toqtatıp taslaydı.

Kitaptıń dawamında Qanan jerleri Izrail urıwlarına bólistirip beriliwi haqqında sóz etiledi (13–24 baplar). Izrail xalqınıń Ruben, Gad urıwları hám Menashshe urıwınıń yarımı Iordan dáryasınıń shıǵısındaǵı jerlerge ornalasıp alǵan edi. Eshua Iordan dáryasınıń batısındaǵı jerlerdi qalǵan toǵız urıw hám Menashshe urıwınıń ekinshi yarımına bólistirip beredi. Lebiy urıwı Qudaydıń xızmetinde bolǵanı ushın, olarǵa basqa urıwlar qatarı jerden úles berilmeydi. Jerden úles beriwdiń ornına, Eshua lebiylilerge barlıq el boylap jasawı ushın qala hám awıllardı ajıratıp beredi. Aradan biraz jıllar ótkennen soń, ómiriniń sońǵı demlerinde Eshua xalıqtı Qudayǵa sadıq bolıwǵa, jalǵız Oǵan sıyınıwǵa jáne shaqıradı.

#### 1


Jaratqan Iyeniń Eshuaǵa bergen buyrıǵı

1Jaratqan Iye[†] Óz qulı Muwsanıń óliminen soń, onıń járdemshisi Nun ulı Eshuaǵa bılay dedi:[+]

2– Meniń qulım Muwsa óldi. Qánekey, endi sen pútkil xalıq penen birge Iordan dáryasın kesip ótip, Men sizlerge, yaǵnıy Izrail[†] xalqına beretuǵın elge kirińler[+]. 3Muwsaǵa aytqanımday, ayaǵıńız tiygen barlıq jerlerdi sizlerge beremen[+]. 4Sizlerdiń jer shegarańız qubladaǵı shólden arqadaǵı Lebanonǵa deyin, shıǵıstaǵı ullı Evfrat dáryasınan pútkil xetlerdiń[†] eli arqalı batıstaǵı Jer Orta teńizine deyin sozılǵan boladı[+]. 5Ómiriń boyı hesh kim saǵan qarsı tura almaydı. Muwsa menen birge bolǵanım sıyaqlı, Men seniń menen de birge bolaman. Seni hesh qashan qaldırmayman hám taslap ketpeymen[+].

6Kúshli hám márt bol. Sebebi Men ata-babalarına beremen dep ant ishken jerdi bul xalıq iyelewi ushın, sol jerdi olarǵa sen alıp bereseń[+]. 7Tek kúshli hám júdá márt bolıp, qulım Muwsanıń saǵan buyırǵan pútkil Nızamın muqıyatlı túrde orınla. Qay jerge barsań da, tabısqa iye bolıwıń ushın, bul Nızamnan uzaqlama hám onnan ya ońǵa, ya solǵa awıp ketpe[+]. 8Nızam kitabında jazılǵan sózlerdi awzıńnan túsirme. Onda jazılǵanlardıń barlıǵın tolıq orınlaw ushın, ol haqqında kúni-túni oy juwırtıp júr. Sonda sen tabısqa iye bolıp, maqsetińe eriseseń[+]. 9Saǵan kúshli hám márt bol demegen be edim? Qorqpa hám ruwxıńdı túsirme. Óytkeni Qudayıń Jaratqan Iye sen baratuǵın hár bir jerde seniń menen birge boladı[+].


Eshuanıń xalıqqa bergen buyrıǵı

10Solay etip, Eshua xalıq qadaǵalawshılarına bılay dep buyırdı:[+]

11– Ordanı aralap shıǵıp, xalıqqa mına buyrıqtı berińler: «Ózlerińizge azıq-awqat tayarlańlar. Sebebi Qudayıńız Jaratqan Iyeniń[†] sizlerge beretuǵın jerine kirip, onı menshik etip iyelewińiz ushın, úsh kúnnen soń, Iordan dáryasın kesip ótesizler».

12Al Eshua Ruben hám Gad urıwları menen Menashshe urıwınıń yarımına bılay dedi:

13– Jaratqan Iyeniń qulı Muwsanıń: «Qudayıńız Jaratqan Iye bul jerdi sizlerge berip, sizlerdi tınıshlıqqa eristiredi», – degen sózlerin eske túsirińler. 14Sizlerdiń hayallarıńız, balalarıńız hám mallarıńız usı jerde, yaǵnıy Iordan dáryasınıń shıǵısında, Muwsanıń sizlerge bergen jerinde qalsın. Biraq sizler, yaǵnıy pútkil jawıngerler qurallanıp, tuwısqanlarıńızdan aldın dáryanı kesip ótińler hám olarǵa járdem berińler[+]. 15Jaratqan Iye sizlerdi tınıshlıqqa eristirgeni sıyaqlı, olardı da tınıshlıqqa eristiredi. Olar Qudayıńız Jaratqan Iyeniń beretuǵın jerin múlik etip alǵannan soń, sizler de múlik etip alǵan jerińizge, Jaratqan Iyeniń qulı Muwsanıń Iordan dáryasınıń shıǵısındaǵı sizlerge bergen jerine qaytıp, usı jerge ornalasıńlar[+].

16Olar Eshuaǵa bılay dep juwap berdi:

– Bizlerge buyırǵanlarıńnıń hámmesin orınlaymız. Qay jerge jiberseń de, baramız. 17Hár bir nársede Muwsanıń sózine boysınǵanımız sıyaqlı, seniń sózińe de boysınamız. Muwsa menen birge bolǵan Qudayıń Jaratqan Iye seniń menen de birge bolsın. 18Sózińe qarsı shıqqan hám qanday da bir buyrıǵıńa boysınbaǵan adamǵa ólim jazası beriledi. Tek sen kúshli hám márt bol.

#### 2


Raxab hám jansızlar

1Nun ulı Eshua Shittimnen jasırın túrde eki jansızdı jiberip atırıp, olarǵa:

– Barıp, Qanan[†] jerin, ásirese Erixonı kózden ótkizińler, – dedi. Solay etip, jansızlar jolǵa shıǵıp, Raxab degen buzıq hayaldıń úyine keldi hám sol jerde qonıp qaldı[+].

2Sonda Erixo patshasına: «Elimizdi kózden ótkiziw ushın, usı túni Izrail[†] xalqınan adamlar keldi», – degen xabar jetti. 3Sonlıqtan Erixo patshası Raxabqa: «Seniń úyińe kelgen sol adamlardı shıǵarıp ber. Sebebi olar elimizdi kózden ótkiziw ushın kelgen», – degen xabar jolladı. 4Al eki adamdı jasırıp qoyǵan Raxab:

– Sol adamlardıń maǵan kelgeni ıras. Biraq men olardıń qay jerli ekenin bilmegen edim. 5Gewgim túspesten burın, qala dárwazası jabılayın dep atırǵanda, olar shıǵıp ketti. Olardıń qay jaqqa ketkenin bilmeymen. Izlerinen dárhal ketseńiz, jetip alasızlar, – dedi[+]. 6Negizinde hayal sol adamlardı tamnıń tóbesine shıǵarıp, ol jerge jayıp qoyılǵan zıǵır bawlarınıń astına jasırǵan edi. 7Al patshanıń adamları bolsa, jansızlardı Iordan dáryasın kesip ótetuǵın jerge qaray quwıp ketti. Olar qaladan shıǵıwdan-aq, qala dárwazası jabıldı[+].

8Tamnıń tóbesindegi adamlar uyqıǵa jatpasınan aldın, hayal olardıń janına bardı da, 9olarǵa bılay dedi:

– Jaratqan Iyeniń[†] bul eldi sizlerge bergenin bilemen. Bizlerdi sizler sebepli qorqınısh biyledi. Elde jasaytuǵın hár bir adamnıń ruwxı túsip júr[+]. 10Óytkeni sizler Mısırdan[†] shıqqanıńızda, Jaratqan Iyeniń Qızıl teńizdi aldıńızda qalay qurǵatıp taslaǵanın[*], Iordan dáryasınıń arǵı jaǵındaǵı amorlardıń[†] eki patshası Sixon menen Ogqa sizler neler islegenińizdi, olardı qalayınsha pútkilley qırıp taslaǵanıńızdı[*] esitken edik[+]. 11Bulardı esitkenimizde, ruwxımız túsip ketti. Sizlerden qorqqanımızdan, hesh kimde hal-dárman qalmadı. Sebebi sizlerdiń Qudayıńız Jaratqan Iye[†] – joqarıdaǵı aspanda da, tómendegi jer júzinde de Quday[†][+]. 12-13Sizlerge jaqsılıq etkenim sıyaqlı, sizler de meniń úy-ishime jaqsılıq etetuǵınıńızǵa Jaratqan Iye haqı ant ishińler. Ata-anamdı, aǵa-inilerimdi, apa-sińlilerimdi hám olardıń úy-ishlerin ólimnen saqlap, hámmemizdi aman qaldıratuǵınıńızdı bildiretuǵın isenimli bir belgi berińler[+].

14Adamlar oǵan:

– Eger bul isimizdi áshkara qılmasańız, bizler sizler ushın janımızdı beriwge tayarmız. Jaratqan Iye bul jerdi bizlerge bergeninde, saǵan jaqsılıq islep, sadıqlıq kórsetemiz, – dedi[+].

15Úyi qala diywalında jaylasqanlıqtan, Raxab adamlardı arqan menen áynekten tómenge túsirdi de,[+] 16olarǵa:

– Izińizden quwıp ketken adamlar sizlerge dus kelip qalmawı ushın, tawǵa shıǵıńlar. Olar izlerine qaytıp ketkenge deyin, úsh kún sol jerde jasırınıp turıńlar. Sońınan jolıńızdı dawam etersizler, – dedi. 17Sol adamlar Raxabqa bılay dedi:

– Bizler ishtirgen antıńda turıwımız ushın mına nárseni islewiń shárt: 18usı elge kirgenimizde, mına qırmızı arqandı bizlerdi túsirip jibergen áynegińe baylap qoy. Sońınan ata-anańdı, tuwısqanlarıńdı hám ákeńniń pútkil xojalıǵın janıńa, óz úyińe jıyna. 19Seniń úyińniń qapısınan sırtqa shıqqan adam óz bası ushın ózi juwap beredi. Bunday adam ushın bizler juwapker emespiz. Biraq eger seniń menen birge úyińde bolǵan bir adam jábir kórse, onıń ólimine bizler juwapker bolamız. 20Degen menen, islerimizdi áshkara qılsań, onda bizler sen ishtirgen anttan azat bolamız.

21Hayal olarǵa:

– Aytqanıńızday bolsın, – dedi hám olardı jolǵa shıǵarıp salǵannan soń, qırmızı arqandı áynekke baylap qoydı.

22Adamlar ol jerden ketip, tawǵa shıqtı hám izlerinen quwǵanlar qaytıp ketkenshe, sol jerde úsh kún qaldı. Olardıń izinen quwǵanlar barlıq jerden olardı izlese de, taba almadı. 23Eki adam izine qaytıw ushın tawdan tústi de, dáryanı kesip ótip, Nun ulı Eshuanıń janına bardı hám baslarınan ótken hámme nárseni aytıp berdi. 24Olar Eshuaǵa:

– Jaratqan Iye haqıyqattan da usı jerdiń barlıǵın bizlerdiń qolımızǵa tapsırıptı. Ol jerde jasaytuǵın hár bir adam bizlerden qorqıp, ruwxı túsip júr eken, – dedi.

#### 3


Izraillılardıń Iordan dáryasınan ótiwi

1Eshua tań azannan turdı da, pútkil Izrail[†] xalqı menen birlikte Shittimnen jolǵa shıǵıp, Iordan dáryasına keldi. Olar dáryanı kesip ótpey, sol jerde túnedi[+]. 2Úshinshi kúnniń sońında ordanı bastan-ayaq aylanıp shıqqan qadaǵalawshılar 3xalıqqa bılay dep buyırdı:

– Lebiyli[†] ruwxaniyler[†] Qudayıńız Jaratqan Iyeniń[†] Kelisim sandıǵın[†] kóterip baratırǵanın kórgenińizde, sizler de ornıńızdan qozǵalıp, sandıqtıń izine erińler[+]. 4Solay etip, sizler qaysı tárepke baratuǵınıńızdı bilip alasızlar. Sebebi sizler aldın bul joldan hesh qashan júrip kórmegensizler. Biraq Kelisim sandıǵına jaqınlaspańlar. Sandıq penen sizlerdiń arańızda eki mıń shıǵanaq qashıqlıq bolsın.

5Eshua xalıqqa:

– Ózlerińizdi pákleńler. Óytkeni Jaratqan Iye[†] erteń arańızda ájayıp isler isleydi, – dedi.

6Al ruwxaniylerge:

– Kelisim sandıǵın kóterip, xalıqtıń aldında júrińler, – dedi. Solay etip, ruwxaniyler sandıqtı kóterip, xalıqtıń aldında júrip ketti[+].

7Sol arada Jaratqan Iye Eshuaǵa bılay dedi:

– Men Muwsa menen birge bolǵanım sıyaqlı, seniń menen de birge ekenimdi olar túsiniwi ushın, búginnen baslap seni pútkil Izrail xalqınıń kóz aldında mártebeli qılaman. 8Sen Kelisim sandıǵın kótergen ruwxaniylerge: «Iordan dáryasınıń jaǵasına barǵanıńızda, suwǵa ayaq basıp, toqtap turıńlar», – dep buyrıq ber.

9Eshua Izrail xalqına:

– Jaqınıraq kelip, Qudayıńız Jaratqan Iyeniń sózlerin tıńlańlar, – dep bolıp, sózin bılay dawam etti:

10– Tiri Qudaydıń arańızda ekenin, Onıń qanan,[†] xet, xiw, periz, girgash, amor hám ebus xalıqların aldıńızdan sózsiz quwıp jiberetuǵının mınadan bilip alasızlar:[+] 11mine, pútkil jer júzi Iyesiniń Kelisim sandıǵı sizlerden aldın Iordan dáryasınan ótedi[+]. 12Endi ózlerińizge hár bir urıwdan bir adamnan, yaǵnıy Izrail urıwlarınan on eki adamdı saylap alıńlar[+]. 13Pútkil jer júziniń Iyesi bolǵan Jaratqan Iyeniń sandıǵın kótergen ruwxaniyler Iordan dáryasına ayaq basqanda, joqarıdan aqqan suwlar toqtap, bir jerge toplanadı[+].

14Xalıq Iordan dáryasınan ótiw ushın túnegen jerinen jolǵa shıqtı. Kelisim sandıǵın kótergen ruwxaniyler aldında júrip baratır edi. 15Iordan dáryası jıyın-terim waqtında tasıp, kánarınan shıǵıp ketetuǵın edi. Sonda sandıqtı kótergen ruwxaniyler dáryanıń jaǵasına barıp, suwǵa ayaqların tiygiziwden-aq,[+] 16joqarıdan aqqan suwlar toqtap, júdá uzaqlarda, Saretanǵa jaqın bolǵan Adam qalasında toplanıp, joqarılay basladı. Al Iordan tegisligindegi teńizge, yaǵnıy Óli teńizge aqqan dáryanıń qalǵan suwları bolsa, pútkilley toqtap qaldı. Xalıq dáryanı Erixonıń qarsı aldınan kesip ótti[+]. 17Pútkil xalıq dáryadan ótip bolǵansha, Jaratqan Iyeniń Kelisim sandıǵın kótergen ruwxaniyler dáryanıń qurǵap qalǵan ultanınıń ortasında qozǵalmay turdı. Solay etip, pútkil Izrail xalqı dáryanıń qurǵap qalǵan ultanı arqalı ótti[+].

#### 4


Estelik taslardıń ornatılıwı

1Pútkil xalıq Iordan dáryasınan ótip bolǵannan soń, Jaratqan Iye[†] Eshuaǵa bılay dedi:

2– Xalıq ishinen on eki adamdı, yaǵnıy hár urıwdan bir adamnan saylap alıń da, 3olarǵa bılay dep buyırıńlar: «Bul jerden, Iordan dáryasınıń ortasınan, anıq ruwxaniylerdiń[†] ayaqları turǵan jerden on eki tas alıńlar. Bul taslardı ózlerińiz benen birge alıp, túneytuǵın jerińizge aparıp qoyıńlar»[+].

4Solay etip, Eshua Izraildıń[†] hár bir urıwınan ózi saylap alǵan on eki adamdı shaqırıp alıp, 5olarǵa bılay dep buyırdı:

– Dáryanıń ortasına, Qudayıńız Jaratqan Iyeniń[†] sandıǵınıń aldı betine barıp, Izrail xalqınıń urıw sanına qaray hár birińiz iynińizge bir tastan kóterip alıńlar. 6Olar sizler ushın belgi boladı. Balalarıńız keleshekte: «Bul taslar neni ańlatadı?» – dep soraǵanda,[+] 7olarǵa: «Iordan dáryasınıń suwları Jaratqan Iyeniń Kelisim sandıǵınıń[†] aldında aqpay qaldı. Kelisim sandıǵı dáryadan ótip atırǵanda, aǵıp turǵan suwlar toqtap qaldı. Bul taslar Izrail xalqı ushın sol waqıyadan máńgige estelik boladı», – deysizler.

8Izraillılar Eshuanıń buyrıǵın orınladı. Jaratqan Iyeniń Eshuaǵa aytqanınday, Izrail urıwlarınıń sanına qaray Iordan dáryasınıń ortasınan alınǵan on eki tastı olar ózleri túnegen jerge alıp kelip, sol jerge qoydı. 9Eshua Iordan dáryasınıń ortasına, Kelisim sandıǵın kótergen ruwxaniyler turǵan jerge basqa on eki tas ornattı. Bul taslar búgin de sol jerde tur.

10Solay etip, Jaratqan Iyeniń xalıqqa jetkiziw ushın Eshuaǵa buyırǵan hár bir nársesi orınlanıwǵa deyin, sandıqtı kótergen ruwxaniyler Iordan dáryasınıń ortasında turdı. Hár bir nárse Muwsanıń Eshuaǵa buyırǵanınday etip islendi. Xalıq dáryadan asıǵıslıq penen ótti. 11Pútkil xalıq dáryadan ótkennen keyin, Jaratqan Iyeniń sandıǵın kótergen ruwxaniyler de xalıqtıń kóz aldında dáryadan ótti. 12Ruben hám Gad urıwları menen Menashshe urıwınıń yarımı Muwsanıń ózlerine buyırǵanı sıyaqlı qural asınıp, Izrail xalqınıń aldında dáryadan kesip ótti[+]. 13Usı tárizde qırıq mıńǵa shamalas qurallı adamlar urısıw ushın Jaratqan Iyeniń aldında Erixo tegisligine ótti.

14Jaratqan Iye sol kúni Eshuanı pútkil Izrail xalqınıń kóz aldında mártebeli qıldı. Muwsaǵa ómiri boyı qanday húrmet kórsetilgen bolsa, Eshuaǵa da sonday húrmet kórsetile basladı.

15Jaratqan Iye Eshuaǵa:

16– Kelisim sandıǵın kótergen ruwxaniylerge Iordan dáryasınan shıǵıwdı buyır, – dedi.

17Eshua ruwxaniylerge:

– Iordan dáryasınan shıǵıńlar, – dep buyırdı. 18Jaratqan Iyeniń Kelisim sandıǵın kótergen ruwxaniyler Iordan dáryasınıń ortasınan shıǵıp, jaǵaǵa ayaq basıwdan-aq, dáryanıń suwları burınǵıday jiyeklerinen tasıp aǵa basladı.

19Xalıq birinshi aydıń onınshı kúni Iordan dáryasınan ótip, Gilgalǵa, Erixonıń shıǵıs shegarasına ornalastı. 20Eshua Iordannan alınǵan on eki tastı Gilgalǵa ornattı. 21Sońınan ol Izrail xalqına bılay dedi:

– Keleshekte sizlerdiń urpaqlarıńız óz ákelerinen: «Bul taslar neni ańlatadı?» – dep sorasa, 22olarǵa Izrail xalqınıń Iordan dáryasınıń qurǵap qalǵan ultanı arqalı ótkenin aytıń. 23Qudayıńız Jaratqan Iye Qızıl teńizdi bizler ótip bolaman degenshe, qalay qurǵatıp taslaǵan bolsa, Iordan dáryasın da sizler ótip bolaman degenshe, solay qurǵatıp taslaǵanın túsindiriń[+]. 24Ol bulardı jer júzindegi barlıq xalıqlar Jaratqan Iyeniń qanshelli qúdiretli ekenin biliwi ushın hám sizler de bárqulla Qudayıńız Jaratqan Iyeden qorqıwıńız ushın isledi[+].

#### 5

1Jaratqan Iyeniń[†] Iordan dáryasınıń suwların izraillılardıń[†] aldında, olar ótip bolaman degenshe, qalay qurǵatıp taslaǵanın Iordannıń batıs tárepindegi amor patshaları hám Jer Orta teńizi jaǵasındaǵı qanan[†] patshaları esitkende, ruwxları tústi. Izraillılardan qorqqanınan, hesh kimde hal-dárman qalmadı.


Gilgaldaǵı súnnet etiliw

2Sol waqıtta Jaratqan Iye[†] Eshuaǵa:

– Tastan pıshaqlar islep, izraillılardı burınǵıday súnnet et, – dedi.

3Solay etip, Eshua tastan pıshaqlar islep, izraillılardı Aralot[*] tóbeshiginde súnnet etti.

4Bunı islegeniniń sebebi mınaw edi: Mısırdan[†] shıqqanlardıń hámmesi, urısqa jaramlı bolǵan barlıq er adamlar Mısırdan shıqqannan soń, shólde júrgende ólip ketken edi[+]. 5Mısırdan shıqqan barlıq er adamlar súnnet etilgen edi. Biraq Mısırdan shıqqannan keyin shólde júrgen waqıtta tuwılǵan er adamlardıń hesh biri súnnet etilmegen edi. 6Mısırdan shıqqanda urısqa jaramlı bolǵanlardıń hámmesi ólip bolǵansha, izraillılar shólde qırıq jıl gezip júrdi. Sebebi olar Jaratqan Iyeniń sózin tıńlamaǵan edi. Jaratqan Iye olarǵa: «Men ata-babalarıńızǵa wáde etip, sizlerge beremen degen sút hám pal aǵıp turǵan jerdi sizler kórmeysizler», – dep ant ishken edi[+]. 7Jaratqan Iye olardıń ornına balalarına ómir berdi. Súnnet etilmegen bul balalardı Eshua súnnet etti. Óytkeni olar jolda súnnet etilmegen edi[+]. 8Barlıq er adamlar súnnet etilgennen soń, táwir bolǵansha, ordadaǵı óz orınlarında qaldı.

9Sonda Jaratqan Iye Eshuaǵa:

– Mısırda sizlerde bolǵan masqarashılıqtı búgin alıp tasladım, – dedi. Sonlıqtan sol jer búgin de Gilgal[*] dep ataladı[+].

10Gilgalda Erixo tegisligine orda qurǵan Izrail xalqı aydıń on tórtinshi kúni keshte Qutqarılıw[†] bayramın bayramladı[+]. 11Bir kún dawam etken bayramnan soń, olar eldiń zúráátinen ashıtqısız nan hám quwırmash jedi. 12Olar sol eldiń zúráátinen jey basladı hám erteńine mannanıń[*] jawıwı pútkilley toqtadı. Izraillılar sol jılı Qanan eliniń zúrááti menen azıqlandı[+].


Erixo qalasınıń qulawı

13Eshua Erixo qalasına jaqın jerde bolǵanda, basın kóterip qarap, aldında qılısh uslap turǵan bir adamdı kórdi. Eshua oǵan jaqınlasıp:

– Sen bizler táreptiń adamısań ba yamasa dushpan táreptiń be? – dep soradı[+].

14Sol adam oǵan:

– Hesh táreptiń de emes. Men Jaratqan Iyeniń áskerleriniń sárkárdasıman. Mine, men keldim, – dedi.

Sol waqıtta Eshua et betinen jerge jıǵılıp, oǵan tabındı da:

– Mırzam, qulıńızǵa aytatuǵın qanday sózińiz bar? – dep soradı.

15Jaratqan Iyeniń áskerleriniń sárkárdası Eshuaǵa:

– Ayaq kiyimińdi shesh. Óytkeni sen turǵan jer – muxaddes,[†] – dedi. Eshua aytılǵandı orınladı[+].

16Izraillılar sebepli, Erixo qalasınıń dárwazaları tas qılıp jabılǵan edi. Ol arqalı hesh kim kirmedi de, shıqpadı da.

#### 6

1Sonda Jaratqan Iye[†] Eshuaǵa bılay dedi:

– Men Erixo qalasın, onıń patshasın hám jawıngerlerin saǵan táslim qılaman. 2Sen pútkil áskerleriń menen birge altı kún dawamında qala dógeregin kúnine bir mártebe aylanıp shıǵıwıń kerek. 3Kárnay[†] kótergen jeti ruwxaniy[†] sandıqtıń aldında júrsin. Jetinshi kúni qalanıń dógeregin jeti mártebe aylanıńlar hám sonda ruwxaniyler kárnayların shertsin. 4Ruwxaniylerdiń kárnaylardı uzaq sozıp shertkenin esitkenińizde, pútkil xalıq bálent dawıs penen baqırsın. Sonda qalanıń diywalları qulap túsedi hám hár bir adam turǵan jerinen tuwrı qalaǵa kiredi[+].

5Nun ulı Eshua ruwxaniylerdi shaqırıp alıp, olarǵa:

– Kelisim sandıǵın[†] kóterińler. Jeti ruwxaniy qollarına kárnaylardı alıp, Jaratqan Iyeniń[†] sandıǵınıń aldında júrsin, – dedi. 6Sońınan xalıqqa:

– Alǵa júrińler, qalanıń dógeregin aylanıwdı baslańlar. Qurallı adamlar Jaratqan Iyeniń sandıǵınıń aldında júrsin, – dedi.

7Eshua bul sózlerdi xalıqqa aytıp bolǵannan soń, kárnaylardı kótergen jeti ruwxaniy kárnaylardı shertip, Jaratqan Iyeniń aldında alǵa júre basladı. Olardıń izinen Jaratqan Iyeniń Kelisim sandıǵı alıp júrildi. 8Qurallanǵan adamlar kárnay shertken ruwxaniylerdiń aldında, al artta kiyatırǵanlar sandıqtıń izinen júrip kiyatır edi. Sol waqıtta kárnaylar da úzliksiz shertilip turdı. 9Sonda Eshua xalıqqa:

– Baqırmańlar, seslerińizdi shıǵarmańlar. Men: «Baqırıńlar», – demegenimshe, awzıńızdan birde bir sóz shıqpasın. Buyrıǵımdı esitken waqtıńızda, baqırıńlar, – dep buyırdı.

10Solay etip, olar Jaratqan Iyeniń sandıǵın kóterip, qala átirapın bir mártebe aylandı. Keyin ordaǵa kelip, sol jerde túnedi.

11Erteńine azanda Eshua erte turdı hám ruwxaniyler Jaratqan Iyeniń sandıǵın kóterdi. 12Kárnaylardı kótergen jeti ruwxaniy Jaratqan Iyeniń sandıǵınıń aldında kárnaylardı shertip júrdi. Qurallanǵan adamlar olardıń aldında, al artta kiyatırǵanlar sandıqtıń izinde júrdi. Sol waqıtta kárnaylar úzliksiz shertilip turdı. 13Solay etip, olar ekinshi kúni de qala átirapın bir mártebe aylanıp, ordaǵa qaytıp keldi. Olar bul isti altı kún tákirarladı.

14Jetinshi kúni olar erte, jańa tań atqanda turıp, qala átirapın anıq sol tárizde jeti mártebe aylanıp shıqtı. Olar tek sol kúni ǵana qala átirapın jeti mártebe aylanıp shıqtı. 15Ruwxaniyler jetinshi aylanbada kárnayların shertkende, Eshua xalıqqa bılay dedi:

– Baqırıńlar! Jaratqan Iye qalanı sizlerge berdi! 16Qala hám onıń ishindegi hár bir nárse Jaratqan Iyege baǵıshlanıp, joq qılınsın. Tek bizler jibergen jansızlardı jasırıp qalǵan buzıq hayal Raxab hám onıń úyindegiler ǵana aman qaladı[+]. 17Abaylańlar, baǵıshlanǵan nárselerge qol tiygizbeńler. Sol nárselerdi baǵıshlap bolıp, keyin olardan alsańız, sizler Izraildıń[†] ordasın qırǵınǵa ushıratıp, bálege duwshar qılasız[+]. 18Pútkil gúmis, altın, mıs hám temir nárseler Jaratqan Iyege baǵıshlanǵan bolıp, olar Jaratqan Iyeniń qaznasına túsedi.

19Solay etip, ruwxaniyler kárnayların shertti. Xalıq bul dawıstı esitiwden, qattı baqırıstı hám diywallar qulap tústi. Hár bir adam turǵan jerinen tuwrı qalaǵa kirdi hám onı qolǵa kirgizdi[+]. 20Olar erkek hám hayallardı, jas hám ǵarrılardı, iri hám mayda mallardı, esheklerdi, qaladaǵı hámme tiri jandı qılıshtan ótkizip, qırıp tasladı[+].

21Eshua usı jerge jansız bolıp kelgen eki adamǵa:

– Sol buzıq hayaldıń úyine barıńlar. Ant ishkenińizdey, hayaldı hám onıń pútkil jaqınların sırtqa alıp shıǵıńlar, – dedi.

22Úyge kirgen jas jansızlar Raxabtı, onıń ata-anasın, aǵa-inilerin, aǵayinlerin hám onıń úyindegi hámme adamlardı alıp shıǵıp, Izraildıń ordasınıń janına ákeldi[+]. 23Sońınan olar qalanı ishindegileri menen birlikte jaǵıp jiberdi. Tek gúmis, altın, mıs hám temir nárselerdi Jaratqan Iyeniń Úyiniń[†] qaznasına saldı. 24Eshua buzıq hayal Raxabtı, onıń ákesiniń úy-ishin hám jaqınların tiri qaldırdı. Eshuanıń Erixonı kózden ótkizip keliw ushın jibergen jansızların jasırıp qalǵan Raxab búgin de izraillılardıń arasında jasamaqta[+].

25Bunnan soń, Eshua bılay dep ǵarǵıs járiyaladı:

– Bul qalanı, yaǵnıy Erixo qalasın qaytadan tiklewge háreket etken adam Jaratqan Iyeniń ǵarǵısına ushırasın. Sol adam qalanıń tiykarın óziniń tuńǵısh ulınıń[†] ústine saladı, al qala dárwazasın genje ulınıń ústine quradı[+].

26Jaratqan Iye Eshua menen birge edi hám Eshuanıń dańqı eldiń hámme jerine jayıldı.

#### 7


Axannıń gúnası

1Degen menen, izraillılar[†] baǵıshlanǵan nárselerge qıyanet isledi. Yahuda[†] urıwınan bolǵan Zeraxtıń shawlıǵı, Zabdiydiń aqlıǵı, Karmiydiń ulı Axan baǵıshlanǵan nárselerdiń ayırımların alǵanlıqtan, Jaratqan Iyeniń[†] izraillılarǵa qáhári keldi[+].

2Eshua Erixodan Beyt-Eldiń shıǵısında, Beyt-Awenge jaqın jerde jaylasqan Ay qalasına adamlardı jiberip atırıp, olarǵa:

– Barıp, eldi kózden ótkizińler, – dedi.

Adamlar barıp, Ay qalasın kózden ótkizdi. 3Keyin olar Eshuanıń qasına qaytıp kelip, oǵan:

– Pútkil xalıqtıń ol jerge barıp, áwere bolıwınıń hájeti joq. Sanı jaǵınan az bolǵan Ay qalasınıń xalqın jeńiwge eki-úsh mıń adam jetkilikli, – dedi.

4Solay etip, úsh mıńǵa jaqın izraillılar qalaǵa qaray júris qıldı. Biraq olar Ay xalqınan qasha basladı[+]. 5Ay xalqı izraillılardı qala dárwazasınan Shebarimge deyin quwıp, olardı tóbeshikten túserlikte qırıp basladı hám olardıń shama menen otız altı adamın óltirdi. Bunnan qorqqanınan izraillılardıń ruwxları túsip, júrekleri suwladı.

6Sonda Eshua kiyimlerin jırtıp, Izraildıń aqsaqalları menen birlikte baslarına topıraq shashtı hám Jaratqan Iyeniń sandıǵınıń aldında et betinen jerge jıǵılıp, keshke deyin sol awhalda jattı[+]. 7Sońınan Eshua bılay dedi:

– O, Quday[†] Iye[†], Sen bizlerdi amorlarǵa[†] táslim etip, joq qılıw ushın Iordan dáryasınan ótkizgen be ediń? Qánekey, dáryanıń arǵı tárepinde qalsaq edi![+] 8O, Iyemiz, Izrail xalqı dushpanlarınan qashqannan soń, men ne ayta alaman? 9Qananlılar[†] hám usı jerde jasaytuǵın basqa xalıqlar bunı esitkende, átirapımızdı qorshap alıp, atımızdı jer júzinen joq qıladı. Sonda Sen Ózińniń ullı atıńdı saqlap qalıw ushın ne isleyjaqsań[+]?

10Jaratqan Iye Eshuaǵa bılay dedi:

– Ornıńnan tur! Nege bulay et betińnen jerge jıǵılıp jatırsań? 11Izraillılar gúna[†] islep, Meniń olarǵa orınlań dep buyırǵan kelisimimdi[†] buzdı. Olar baǵıshlanǵan nárselerdiń bir bólegin urladı hám aldap, óz zatlarınıń arasına jasırdı. 12Sol sebepli, endigiden bılay izraillılar dushpanlarına qarsı tura almaydı, olar artqa qaytıp, dushpanlarınıń aldına túsip qashadı. Sebebi olar joq qılınıw jazasına tartılǵan. Sizler ózlerińizdegi baǵıshlanǵan nárselerdi joq etpeseńiz, Men bunnan bılay sizler menen birge bolmayman[+]. 13Bar, sen xalıqtı pákle hám olarǵa bılay de: «Erteńgi kún ushın ózlerińizdi pákleńler. Óytkeni Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye: „Háy, Izrail, sizlerdiń arańızda baǵıshlanǵan nárseler bar. Sol nárselerdi joq etpegenińizshe, dushpanlarıńızǵa qarsı tura almaysızlar“, – deydi. 14Tań atqanda, sizler urıw-urıw bolıp dizilip, gezek penen aldıǵa shıǵasızlar. Jaratqan Iyeniń kórsetken urıwı tiyre-tiyre bolıp aldıǵa shıǵadı. Soń Jaratqan Iye kórsetken tiyre xojalıqları menen birme-bir aldıǵa shıǵadı. Keyin Jaratqan Iye kórsetken xojalıqtıń er adamları aldıǵa shıǵadı[+]. 15Baǵıshlanǵan nárselerdi aldı dep kórsetilgen adam ózine tiyisli hár bir nárse menen birge jaǵıp jiberiledi. Sebebi ol adam Jaratqan Iyeniń kelisimin buzıp, Izrailda jerkenishli gúna isledi».

16Tań azannan turǵan Eshua Izrail xalqın urıw boyınsha aldıǵa shıǵardı. Sonda olardıń ishinen Yahuda urıwı kórsetildi. 17Yahuda tiyreleri aldıǵa shıǵarılǵanda, Zerax tiyresi kórsetildi. Zerax tiyresi xojalıqları menen aldıǵa shıǵarılǵanda, Zabdiy xojalıǵı kórsetildi[+]. 18Zabdiy xojalıǵınıń er adamları aldıǵa shıǵarılǵanda, Yahuda urıwınan Zeraxtıń shawlıǵı, Zabdiydiń aqlıǵı, Karmiydiń ulı Axan kórsetildi.

19Sonda Eshua Axanǵa:

– Ulım! Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyeniń húrmetin ornına qoy hám Onıń ullılıǵın tán alıp, haqıyqatın ayt, ne islediń? Mennen jasırma, – dedi[+].

20Axan Eshuaǵa bılay dedi:

– Durıs, men Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyege qarsı gúna isledim. Men mına isti qılǵan edim:[+] 21oljalardıń ishinde Shınardan ákelingen sulıw bir shapan, eki júz shekel[*] gúmis, eliw shekel awırlıǵında bir altın quymanı kórgenimde háwesim kelip, olardı aldım. Gúmisti eń astına salıp, olardıń hámmesin shatırımnıń ishine, jerge jasırdım[+].

22Eshua jibergen adamlar dárhal shatırǵa qaray juwırıp ketti. Olar sol jerge kómilgen zatlardı taptı. Gúmis eń astına kómilgen eken. 23Olar bul nárselerdiń hámmesin shatırdan aldı da, Eshuaǵa hám Izrail xalqına ákelip berip, Jaratqan Iyeniń aldına qoydı.

24Eshua hám pútkil Izrail xalqı Zerax ulı Axandı, gúmisti, altın quymanı, shapandı, Axannıń ul-qızların, iri hám mayda malların, esheklerin, onıń shatırın hám shatırınıń ishindegi barlıq zatların Axor oypatlıǵına apardı.

25Eshua Axanǵa:

– Sen nege bizlerdi bul bálege jolıqtırdıń? Jaratqan Iye búgin ózińdi bálege jolıqtıradı, – dedi.

Sońınan pútkil Izrail xalqı Axan menen onıń xojalıǵındaǵılardı tas boran qılıp óltirdi hám olardı otqa jaǵıp jiberdi. 26Keyin olar Axannıń ústine úlken tas úyindisin úydi. Bul úyindi búgin de bar. Solay etip, usı waqıyadan soń, Jaratqan Iyeniń lawlaǵan ǵázebi basıldı. Sol jerdiń búgingi kúnge deyin Axor[*] oypatlıǵı dep atalıwınıń mánisi usı[+].

#### 8


Ay qalasınıń qıyralıwı

1Jaratqan Iye[†] Eshuaǵa bılay dedi:

– Qorqpa hám qáweterlenbe. Barlıq áskerlerdi janıńa alıp, Ay qalasına júris qıl. Mine, Ay patshasın, xalqın, qalasın hám onıń jerin saǵan táslim qıldım[+]. 2Erixo qalasına hám onıń patshasına ne islegen bolsań, Ay qalasına hám onıń patshasına da sonı isle. Biraq ondaǵı mal hám zatlardı olja etip alıńlar. Qalanıń art betine bekinis jasa[+].

3Solay etip, Eshua barlıq áskerler menen birlikte Ay qalasına júris qılıwǵa tayarlandı. Ol tańlaǵan otız mıń márt jawıngerdi túnde jolǵa atlandırıp atırıp, 4olarǵa bılay dep buyırdı:

– Endi sizler barıp, qalanıń art betindegi bekiniste jatıńlar. Qaladan onsha alıslap ketpeńler. Hámmeńiz tayar bolıp turıńlar[+]. 5Men janımdaǵı adamlar menen birge qalaǵa jaqınlasaman. Dushpan qaladan shıǵıp, áwelgidey bizlerge qarsı kelgende, bizler olardan qashqanday bolıp,[+] 6olardı qaladan uzaqlastırǵansha izimizden ertip baramız. Olar bizlerdi burınǵıday qashıp baratır dep oylaydı. Bizler olardan qashıp baratırǵanımızda, 7sizler bekiniste jatırǵan jerińizden shıǵıp, qalanı qolǵa kirgizesizler. Qudayıńız Jaratqan Iye ol jerdi sizlerge táslim etejaq. 8Qalanı qolǵa kirgizgenińizden soń, oǵan ot berińler. Jaratqan Iyeniń[†] buyrıǵı boyınsha háreket etińler. Minekey, meniń sizlerge buyrıǵım usı.

9Sońınan Eshua olardı jolǵa atlandırdı. Adamlar ketip, Beyt-El menen Ay qalasınıń arasındaǵı, yaǵnıy Ay qalasınıń batıs tárepindegi bekiniste jattı. Al Eshua bolsa, túndi qalǵan adamlar menen birge ótkizdi.

10Eshua tań azannan turdı da, áskerlerdi kózden ótkerip, olardı sapqa turǵızdı. Keyin ózi hám Izraildıń[†] aqsaqalları áskerlerdiń aldına túsip, Ay qalasına qaray jolǵa shıqtı. 11Eshua hám onıń janındaǵı barlıq áskerler qalaǵa júris qıldı. Olar jaqınlap barıp, qalanıń arqa tárepine orda qurdı. Olar menen qalanıń arasında bir oypatlıq bar edi. 12Eshua bes mıńǵa shamalas adamǵa Beyt-El menen Ay qalası arasına, qalanıń batıs tárepine bekinis qurǵızdı. 13Sońınan arqada orda qurǵanlar da, batısta bekiniste jatırǵanlar da urıs maydanına túsiwge tayar turdı. Eshua sol túni oypatlıqqa keldi.

14Bunı kórgende Ay patshası adamları menen izraillılarǵa qarsı urısıw ushın qaladan asıǵıs túrde shıqtı. Eshua jobalastırǵanday olar Iordan tegisliginiń janındaǵı bir jerge shıqtı. Degen menen, olar ózlerine qarsı qalanıń artqı tárepinde bekinis jasalǵanınan xabarsız edi. 15Eshua hám onıń janındaǵı izraillılar qala xalqınan jeńilip atırǵanday bolıp, shólge qaray qasha basladı. 16Qaladaǵı pútkil xalıq izraillılardıń izinen quwıwǵa shaqırıldı. Olar Eshuanı quwa berip, qaladan uzaqlasıp ketti. 17Izraillılardı quwıwǵa Ay qalası menen Beyt-Elden bir adam qalmay shıqqan edi. Olar izraillılardı quwıwǵa shıǵıp baratırıp, qalanı qorǵawsız, ashıq qaldırǵan edi.

18Sonda Jaratqan Iye Eshuaǵa:

– Qolıńdaǵı semserdi Ay qalasına qaray soz. Men sol jerdi saǵan táslim etip atırman, – dedi.

Eshua qolındaǵı semserdi tuwrı qalaǵa qaray sozdı. 19Ol qolın sozıwdan-aq, bekiniste jatırǵanlar orınlarınan ushıp turıp, qalaǵa kirdi. Olar qalanı qolǵa kirgizip, onı dárhal jaǵıp jiberdi[+].

20Ay qalasınıń turǵınları artına qaraǵanda, janıp atırǵan qalanıń tútini aspanǵa kóterilip atırǵanın kórdi. Shólge qaray qashqan izraillılar artqa qaytıp, olarǵa hújim jasaǵanda, olar tıǵılarǵa tesik taba almay qaldı. 21Eshua hám onıń janındaǵı izraillılar bekiniste jatırǵanlardıń qalanı qolǵa kirgizgenin hám qaladan tútin shıǵıp atırǵanın kórgende izge qaytıp, Ay xalqına qarsı hújim jasadı. 22Qalanı qolǵa kirgizgenler de hújimge ótkende, qala xalqı eki jaqtan kelgen izraillılardıń ortasında qaldı. Izraillılar olardan aman qalǵanlardıń da, qashqanlardıń da birde birewin qaldırmay, hámmesin óltirdi[+]. 23Olar Ay patshasın tiriley tutqınǵa alıp, Eshuanıń aldına ákeldi[+].

24Ay qalasınan shıǵıp, qır dalada hám shólde ózleriniń izinen quwǵanlardıń hámmesin izraillılar qılıshtan ótkizgennen soń, qalaǵa qaytıp kelip, sol jerde qalǵan adamlardı da qılıshtan ótkizdi. 25Sol kúni pútkil Ay qalasınıń xalqı, hayal-erkegi hámmesi bolıp on eki mıń adam óltirildi. 26Qala turǵınlarınıń hámmesin tolıq qırıp bolǵansha, Eshua semser uslaǵan qolın tómen túsirmedi. 27Izraillılar Jaratqan Iyeniń Eshuaǵa bergen buyrıǵına qulaq asıp, tek qaladaǵı mallar menen zatlardı ǵana olja etip aldı. 28Sońınan Eshua Ay qalasın jaǵıp jiberip, onı máńgi qarabaqanaǵa aylandırdı. Sol qala búgin de solay turıptı[+]. 29Eshua Ay qalasınıń patshasın aǵashqa ildirip qoyıp, onı keshke shekem sol jerde qaldırdı hám quyash batarda onıń óli denesin aǵashtan túsirtip, qala dárwazasınıń kirer awzına taslattı. Al onıń óli denesiniń ústine taslardı taslap, bir úyindi isledi. Bul úyindi búgin de bar[+].


Muxaddes Nızamnıń xalıqqa oqılıwı

30Bunnan soń, Eshua Ebal tawında Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyege arnap qurbanlıq[†] orın qurdı[+]. 31Bul orın Jaratqan Iyeniń qulı Muwsanıń Izrail xalqına bergen buyrıǵı boyınsha, Muwsanıń Nızam kitabında jazılǵanınday qılıp qurıldı. Yaǵnıy, temir tiymegen hám jonılmaǵan taslardan qurıldı. Ol jerde Jaratqan Iyege arnap jandırılatuǵın qurbanlıqlar hám tatıwlıq qurbanlıqları berildi[+]. 32Muwsanıń Izrail xalqı aldında jazǵan Nızamınıń kóshirmesin Eshua sol jerdegi taslarǵa jazdı. 33Al pútkil izraillılar bolsa, aqsaqallar, qadaǵalawshılar, qazılar hám kelgindi adamlar menen birge Jaratqan Iyeniń Kelisim sandıǵınıń[†] eki tárepinde sandıqtı kótergen lebiyli[†] ruwxaniylerge[†] qarama-qarsı bolıp dizildi. Xalıqtıń birinshi yarımı Gerizzim tawı tárepinde, ekinshi yarımı Ebal tawı tárepinde turǵan edi. Óytkeni Jaratqan Iyeniń qulı Muwsa jarılqaw alıw ushın usı tárizde turıwdı aldın buyırǵan edi[+]. 34Keyin Eshua Nızam kitabında jazılǵanınday etip, jarılqaw hám ǵarǵıs sózlerdiń barlıǵın oqıdı[+]. 35Solay etip, Eshua pútkil Izrail jámiyetiniń, hayallardıń, balalardıń hám xalıqtıń arasında bolǵan kelgindi adamlardıń aldında Muwsanıń buyrıqlarınan birde bir sóz qaldırmay oqıp berdi[+].

#### 9


Gibonlılardıń hiylesi

1Iordan dáryasınıń batıs tárepinde, tawlı úlkede, batıstaǵı taw eteklerinde hám Lebanonǵa deyin sozılǵan Jer Orta teńizi jaǵasında jasaytuǵın barlıq patshalar: xet, amor, qanan,[†] periz, xiw hám ebus patshaları bolıp ótken waqıyalardı esitkende, 2Eshuaǵa hám Izrail[†] xalqına qarsı urısıw ushın hámmesi bir jerge jıynaldı[+].

3Al xiw xalqınan[†] bolǵan Gibon qalasınıń turǵınları bolsa, Eshuanıń Erixo hám Ay qalalarına islegen islerin esitkende,[+] 4hiyle qollanbaqshı boldı. Olar ózlerin elshi[†] qılıp kórsetip, esheklerine eski qaltalar, góne, jırtıq hám jamaw-jamaw sharap meslerin júkledi. 5Ayaqlarına eski hám jamalǵan ayaq kiyimler, ústilerine góne-kóksi kiyimler kiydi. Olardıń dorbalarındaǵı nanlar kewip, qatıp qalǵan edi. 6Solay etip, sol adamlar Gilgaldaǵı ordaǵa, Eshuanıń janına keldi. Olar Eshuaǵa hám Izrail xalqına:

– Bizler bir uzaq elden keldik. Bizler menen kelisim[†] dúziwińizdi qáler edik, – dedi[+].

7Biraq izraillılar gibonlılarǵa:

– Sizler menen nege kelisim dúziwimiz kerek eken? Múmkin, sizler bizlerge jaqın jerde jasaytuǵın shıǵarsız, – dedi. 8Olar Eshuaǵa:

– Bizler seniń qullarıńbız, – dedi.

Eshua olardan:

– Sizler kimsiz? Qayaqtan kiyatırsız? – dep soradı.

9Olar Eshuaǵa bılay dedi:

– Qullarıń bolǵan bizler bir uzaq elden keldik. Sebebi seniń Qudayıń Jaratqan Iyeniń[†] dańqı tuwralı esitken edik. Bizler Quday[†] haqqında hámme nárseden: Onıń Mısırda[†] islegen hár bir isinen,[+] 10Iordan dáryasınıń arǵı jaǵındaǵı amorlardıń[†] eki patshasına, yaǵnıy Xeshbon patshası Sixonǵa hám Ashtarotta húkimdarlıq etken Bashan[†] patshası Ogqa neler islegeninen de xabarımız bar[+]. 11Sonlıqtan aqsaqallarımız hám elimizdiń barlıq xalqı bizlerge bılay degen edi: «Janıńızǵa azıq-awqat alıp, olardı qarsı alıw ushın shıǵıńlar hám olarǵa: „Bizler sizlerdiń qullarıńızbız. Bizler menen kelisim dúziwińizdi qáleymiz“, – deńler». 12Bizler sizlerge keliw ushın jolǵa shıqqan kúnimizde, azıq ushın úyimizden alǵan bul nanlarımız ıssı edi. Endi qarańlar, olar kewip, qatıp qalǵan. 13Sharap toltırılǵan mına mesler de taza edi. Mine, olardıń qalay jırtılıp qalǵanına qarańlar. Kóp jol basıp ótkenimiz sebepli, kiyim-kenshegimiz hám ayaq kiyimimiz de tozıp qaldı.

14Izraillılar Jaratqan Iye[†] menen keńespesten, gibonlılardıń azıqlarınan alıp, tatıp kórdi[+]. 15Eshua olardı aman qaldıratuǵınına sóz berip, olar menen paraxatshılıq kelisimin dúzdi. Jámiyet basshıları da kelisimge sadıq qalatuǵınına ant ishti[+]. 16Degen menen, kelisim dúzilgeninen keyin úsh kún ótkende, olar gibonlılardıń jaqın jerde, ózleriniń arasında jasaytuǵının bildi. 17Óytkeni izraillılar jolǵa shıǵıp, úsh kúnnen keyin olardıń Gibon, Kefira, Beerot hám Kiryat-Yarim degen qalalarına kelgen edi[+]. 18Biraq izraillılar olarǵa shabıwıl jasamadı. Sebebi jámiyet basshıları Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyeniń atı menen ant ishken edi. Sonlıqtan xalıq jámiyet basshılarına narazı bolıp, tońqılday basladı. 19Basshılar xalıqqa:

– Bizler olarǵa Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye haqı ant ishtik. Sonlıqtan olarǵa qol tiygize almaymız. 20Ant ishkenimiz sebepli, olardı aman qaldıramız, bolmasa Qudaydıń ǵázebine ushıraymız, – dedi. 21Sońınan xalıqqa usınıs etip:

– Olardı aman qaldırayıq, – dedi.

Solay etip, basshılar bergen sózinde turdı hám gibonlılar pútkil jámiyet ushın otın shawıp, suw tasıytuǵın boldı[+].

22Keyin Eshua gibonlılardı shaqırıp alıp, olarǵa bılay dedi:

– Jaqın jerde jasay turıp, nege júdá uzaq jerden keldik dep, bizlerdi aldadıńız? 23Sol sebepten sizler ǵarǵısqa ushıraysızlar. Endi máńgige qul bolıp qalasızlar. Sizler Qudayımnıń Úyi ushın otın shawıp, suw tasıysızlar.

24Gibonlılar Eshuaǵa bılay dep juwap berdi:

– Mırzamız, seniń Qudayıń Jaratqan Iye Óz qulı Muwsaǵa pútkil eldi sizlerge beretuǵının hám elde jasaytuǵınlardıń hámmesin joq qılıwdı buyırǵanın esitken edik. Bizler sizlerden qattı qorqtıq hám janımızdan ayırılıwdan qáweterlenip, usılay isledik[+]. 25Endi bizler seniń qolıńdamız. Sen neni maqul hám durıs dep tapsań, sonı isle[+].

26Solay etip, Eshua olardı izraillılardıń qolınan qutqardı hám olardı óltirtpedi. 27Sol kúni Eshua olardı jámiyet ushın hám Jaratqan Iye belgilegen jerde qurılatuǵın Onıń qurbanlıq[†] ornı ushın otın shawıp, suw tasıytuǵın xızmetke qoydı. Olar búgin de sol jumıstı atqaradı.

#### 10


Amorlardıń jeńiliske ushırawı

1Erusalim[†] patshası Adoniy-Sedek Eshuanıń Erixonı qolǵa kirgizip, patshasın joq qılǵanı sıyaqlı, Ay qalasın da qolǵa kirgizip, tolıq qıyratqanın hám patshasın óltirgenin, Gibon xalqınıń da izraillılar[†] menen paraxatshılıq kelisimin[†] dúzip, olar menen birge jasap atırǵanın esitti[+]. 2Sonda onı kúshli qorqınısh biyledi. Óytkeni Gibon óz patshasına iye bolǵan qalalardıń biri sıyaqlı úlken bir qala edi. Ol Ay qalasınan da úlken bolıp, xalqı márt jawıngerler edi[+]. 3Sol sebepli Erusalim patshası Adoniy-Sedek Xebron patshası Hohamǵa, Yarmut patshası Piramǵa, Laxish patshası Yafiaǵa hám Eglon patshası Debirge mına xabardı jiberdi: 4«Kelip, maǵan Gibondı joq etiwge járdem berińler. Sebebi Gibon xalqı Eshua hám Izrail xalqı menen paraxatshılıq kelisimin dúzipti». 5Solay etip, amorlardıń[†] bes patshası – Erusalim, Xebron, Yarmut, Laxish hám Eglon patshaları áskerlerin topladı hám hámmesi birlikte barıp, Gibonnıń qarsısına orda qurdı da, hújimge ótti[+].

6Gibonlılar Gilgaldaǵı ordada bolǵan Eshuaǵa mına xabardı jiberdi: «Qullarıń bolǵan bizlerdi jalǵız taslap ketpe. Bizlerge tezirek kelip, járdem qolıńdı soz hám bizlerdi qutqar. Óytkeni tawlı eldegi amorlardıń barlıq patshaları bizlerge qarsı birlesti».

7Sonlıqtan Eshua pútkil áskerleri hám márt jawıngerleri menen birge Gilgaldan jolǵa shıqtı. 8Sonda Jaratqan Iye[†] Eshuaǵa:

– Olardan qorqpa. Men olardı saǵan táslim etip atırman. Olardıń hesh biri saǵan qarsı tura almaydı, – dedi[+].

9Gilgaldan shıǵıp, túni menen jol júrgen Eshua amorlarǵa tosattan hújim jasadı. 10Jaratqan Iye amorlardı izraillılardıń aldında albıratıp tasladı hám izraillılar olardı Gibonda úlken qıyralıwǵa ushırattı. Beyt-Xoronǵa baratuǵın jol boyınsha, olardı Azeqaǵa hám Makkedaǵa jetkenshe quwıp, óltirip bardı[+]. 11Jaratqan Iye izraillılardan qashqan amorlardıń ústine Beyt-Xoronnan Azeqaǵa barǵansha aspannan iri tas burshaq jawdırdı. Jawǵan tas burshaqtıń astında ólgenler izraillılardıń qılısh penen óltirgenlerinen de kóbirek edi[+].

12Jaratqan Iyeniń[†] amorlardı izraillılar tárepinen qıyratqan kúni Eshua Izrail xalqınıń aldında Jaratqan Iyege duwa etti. Ol xalıqtıń kóz aldında bılay dedi:

«Háy quyash, tur sen Gibon ústinde,
Háy ay, sen de Ayyalon oypatlıǵında».

13Xalıq óz dushpanlarınan óshin alǵansha, quyash toqtap, ay da óz ornında turdı. Bul waqıya Ádildiń kitabında sóz etilgen. Quyash shama menen bir kún boyı aspannıń ortasında turdı, batıwǵa asıqpadı[+]. 14Jaratqan Iye adamnıń sózine qulaq asqan bunday kún – bunnan aldın da, bunnan keyin de bolǵan emes. Sebebi Jaratqan Iyeniń Ózi Izrail ushın sawash júrgizgen edi[+].

15Bunnan soń, Eshua Izrail xalqı menen birge Gilgaldaǵı ordaǵa qaytıp keldi.


Amor patshalarınıń óltiriliwi

16Amorlardıń bes patshası qashıp, Makkedadaǵı bir úńgirge jasırınǵan edi. 17Eshuaǵa: «Bes patsha tabıldı. Olar Makkedadaǵı bir úńgirge jasırınıp alǵan eken», – degen xabar jetti. 18Eshua xalıqqa bılay dedi:

– Úńgirdiń awzın úlken taslar menen jawıńlar hám sol jerdi qorǵap turıw ushın saqshılar jiberińler. 19Biraq sizler qarap tura bermey, dushpanlarıńızdıń izinen quwıńlar. Olarǵa art betinen hújim jasap, óz qalalarına ketiwine tosqınlıq etińler. Qudayıńız Jaratqan Iye olardı sizlerge táslim etken.

20Eshua hám izraillılar dushpandı júdá awır jeńiliske ushıratıp, olardı pútkilley joq etti. Al aman qalǵanlar bolsa, qorǵan qalalarǵa barıp, baspana taptı. 21Sońınan pútkil izraillılar aman-esen Makkedadaǵı ordaǵa, Eshuanıń janına qayttı. Hesh bir adam izraillılarǵa qarsılasıwǵa júreksine almadı.

22Sonda Eshua adamlarına:

– Úńgirdiń awzın ashıp, sol bes patshanı shıǵarıń da, olardı maǵan alıp kelińler, – dedi.

23Olar bes patshanı, yaǵnıy Erusalim, Xebron, Yarmut, Laxish hám Eglon qalalarınıń patshaların úńgirden shıǵarıp, Eshuaǵa alıp keldi. 24Patshalar alıp kelingende, Eshua pútkil Izrail xalqın jıynadı. Ózi menen urısqa qatnasqan áskerbasılarǵa bolsa:

– Jaqınıraq kelip, ayaqlarıńızdı mına patshalardıń jelkelerine qoyıńlar, – dedi.

Áskerbasılar jaqınlap kelip, ayaqların patshalardıń jelkelerine qoydı[+]. 25Eshua olarǵa:

– Qorqpańlar hám qáweterlenbeńler. Kúshli hám márt bolıńlar. Jaratqan Iye sizler menen urısatuǵın dushpanlarıńızdıń hámmesin usınday awhalǵa saladı, – dedi[+].

26Keyin Eshua bes patshanı óltirip, olardı bes aǵashqa ildirip qoydı. Deneler keshke deyin aǵashqa ildiriwli turdı[+].

27Quyash batarda, Eshuanıń buyrıǵı boyınsha patshalardıń deneleri aǵashlardan alınıp, burın ózleri jasırınǵan úńgirdiń ishine taslandı. Al úńgirdiń awzı úlken taslar menen jawıldı. Bul taslar búgingi kúnge deyin sol jerde tur[+].

28Eshua sol kúni-aq Makkeda qalasın basıp aldı, onıń patshasın hám xalqın qılıshtan ótkizdi. Ol qalada birde bir tiri jan qaldırmay, tolıǵı menen qırıp tasladı. Eshua Erixo qalasınıń patshasına ne qılǵan bolsa, Makkeda qalasınıń patshasına da sonı qıldı[+].


Qubladaǵı qalalardıń qolǵa kirgiziliwi

29Eshua menen Izrail xalqı Makkedadan Libna qalasına barıp, qalaǵa hújim jasadı. 30Jaratqan Iye qalanı hám onıń patshasın izraillılarǵa táslim etti. Eshua pútkil qala xalqın qılıshtan ótkizdi, birde bir tiri jan qaldırmadı. Ol Erixo qalasınıń patshasına ne islegen bolsa, bul qalanıń patshasına da sonı isledi.

31Bunnan soń, Eshua Izrail xalqı menen birge Libnadan Laxish qalasına keldi hám qala qarsısına orda qurıp, hújimge ótti. 32Jaratqan Iye Laxishti izraillılarǵa táslim etti. Eshua erteńine qalanı basıp aldı. Ol Libnada islegeni sıyaqlı, bul qalanıń da barlıq adamların qılıshtan ótkizdi. 33Sonda Gezer qalasınıń patshası Horam Laxishke járdemge keldi. Eshua hesh bir tiri jandı aman qaldırmay, onı hám onıń áskerlerin qırıp tasladı.

34Eshua Izrail xalqı menen Laxishten shıǵıp, Eglonǵa keldi. Ol qala qarsısına orda qurıp, hújimge ótti. 35Olar qalanı sol kúni-aq basıp aldı. Laxishte islegeni sıyaqlı, bul qalanıń da barlıq adamların sol kúni-aq qılıshtan ótkizip, qırıp tasladı.

36Sońınan Eshua menen Izrail xalqı Eglonnan Xebron qalasına kelip, oǵan qarsı hújimge ótti. 37Olar qalanı qolǵa kirgizip, onıń patshasın, xalqın hám awıllarındaǵı barlıq adamlardı qılıshtan ótkizdi. Eglonda islegeni sıyaqlı, Xebronda da hesh bir tiri jan qaldırmay, tolıǵı menen qırıp tasladı.

38Bunnan soń, Eshua menen Izrail xalqı izge qaytıp, Debirge qarsı hújim jasadı[+]. 39Olar qalanı, onıń patshasın hám awılların qolǵa kirgizip, pútkil xalıqtı qılıshtan ótkizdi. Hesh bir tiri jan qaldırmay, tolıǵı menen qırıp tasladı. Xebron, Libna qalalarına hám olardıń patshalarına ne islegen bolsa, Debirge hám onıń patshasına da sonı isledi.

40Solay etip, Eshua pútkil eldi: tawlı jerlerdi, Negebti, batıstaǵı taw eteklerin hám taw janbawırların qolǵa kirgizip, sol jerlerdegi patshalardıń barlıǵın jeńiliske ushırattı. Ol Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyeniń buyrıǵına qulaq asıp, hesh bir tiri jan qaldırmay, tolıǵı menen qırıp tasladı[+]. 41Eshua Qadesh-Barniyadan Gazaǵa deyin hám Gibonǵa deyin sozılǵan pútkil Goshen úlkesin basıp aldı. 42Ol bul patshalardıń barlıǵın hám olardıń jerlerin bir urısta-aq qolǵa kirgizdi. Óytkeni Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye Izrail ushın urısqan edi. 43Keyin Eshua Izrail xalqı menen birge Gilgaldaǵı ordaǵa qaytıp keldi.

#### 11


Arqa táreptegi patshalardıń jeńiliske ushırawı

1Bolıp ótken waqıyalar haqqında Xasor patshası Yabin esitkende, Madon patshası Iobabqa, Shimron hám Axshaf patshalarına, 2arqadaǵı tawlı úlkelerdegi, Kinneret kóliniń qublasındaǵı tegisliklerdegi, batıstaǵı taw eteklerindegi hám batıstaǵı Dor tóbeshiklerindegi patshalarǵa, 3shıǵıs hám batıs úlkelerdegi qananlılarǵa,[†] tawlı úlkedegi amor, xet, periz hám ebus xalıqlarına, Xermon tawınıń etegindegi Mispa úlkesinde jasaytuǵın xiwlerge[†] xabar jiberdi. 4Bul patshalar pútkil láshkerleri, yaǵnıy teńiz jaǵasındaǵı qum sıyaqlı esap-sansız áskerleri, júdá kóp at hám urıs arbaları menen jolǵa shıqtı[+]. 5Usı barlıq patshalar izraillılarǵa[†] qarsı urısıw ushın birlesip, Merom suwları jaǵasına keldi de, hámmesi birge orda qurdı[+].

6Sonda Jaratqan Iye[†] Eshuaǵa bılay dedi:

– Olardan qorqpa. Erteń usınday waqıtta olardıń hámmesin ólimge tapsırıp, Izrailǵa táslim etemen. Sen olardıń atlarınıń tirseklerin kesip, sawash arbaların otqa jandırıp jiber[+].

7Solay etip, Eshua pútkil áskerleri menen birge Merom suwları jaǵasındaǵı patshalarǵa tosattan hújim jasadı. 8Jaratqan Iye olardı izraillılarǵa táslim etti. Izraillılar olardı jeńiliske ushırattı hám qashqanlardı ullı Sidonǵa,[†] Misrefot-Mayımǵa hám shıǵıstaǵı Mispe oypatlıǵına shekem quwıp barıp, olardı óltirdi. Olar hesh kimdi aman qaldırmadı. 9Eshua Jaratqan Iyeniń[†] ózine buyırǵanınday isledi: olardıń atlarınıń tirseklerin kesti hám sawash arbaların otqa jandırıp jiberdi.

10Bunnan soń, Eshua izge qayttı hám Xasor qalasın qolǵa kirgizip, onıń patshasın qılıshtan ótkerdi. Sebebi Xasor burın usı barlıq patshalıqlardıń bası edi. 11Izraillılar qaladaǵı barlıq adamlardı qılıshtan ótkizip, olardı qırıp tasladı. Olar birde bir tiri jan qaldırmadı. Keyin Eshua Xasor qalasın jaǵıp jiberdi. 12Solay etip, Eshua bul qalalardı hám olardıń patshaların qolǵa túsirdi hám Jaratqan Iyeniń qulı Muwsanıń buyırǵanınday, hámmesin qılıshtan ótkizip, qırıp tasladı[+]. 13Izraillılar Eshuanıń jaǵıp jibergen qalası Xasordan basqa, tóbeshiklerde qurılǵan qalalardıń hesh birine ot bermedi. 14Olar bul qalalardaǵı hámme nárseni hám mallardı olja qıldı, al adamlarınıń hámmesin qılıshtan ótkizdi. Olar birde bir tiri jan qaldırmadı. 15Jaratqan Iyeniń qulı Muwsa Jaratqan Iyeden alǵan buyrıqların Eshuaǵa tapsırǵan edi. Eshua olardı tıńlap, Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa buyırǵanlarınıń hámmesin tolıq orınladı[+].


Eshua qolǵa kirgizgen jerler

16Solay etip, Eshua usı pútkil eldi: tawlı jerlerdi, pútkil Negeb hám Goshen jerlerin, batıstaǵı taw eteklerin, Iordan tegisligin hám Izrail tawları menen olardıń eteklerin, 17Seirge jaqın Xalaq tawınan baslap, Xermon tawınıń janındaǵı Lebanon oypatlıǵındaǵı Baal[†]-Gadqa deyingi jerlerdi basıp aldı. Al olardıń patshaların qolǵa alıp, óltirdi. 18Eshua bul patshalar menen uzaq waqıt urısıp kelgen edi. 19Gibonda jasaytuǵın xiwlerden basqa hesh bir qala xalqı izraillılar menen paraxatshılıq kelisimin[†] dúzgen joq. Izraillılar basqa qalalardıń hámmesin urıs penen aldı[+]. 20Óytkeni Izrailǵa qarsı urısıw ushın olardıń júreklerin qatal qılǵan Jaratqan Iyeniń Ózi edi. Solay etip, Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa buyırǵanınday, izraillılar olardı ayawsız óltirip, tolıq qırıp tasladı[+].

21Sol waqıtta Eshua barıp, tawlı Xebronda, Debirde hám Anabta, Yahuda[†] hám Izraildıń barlıq tawlı úlkelerinde jasaytuǵın anaq xalqın[†] qalaları menen qosa pútkilley qırıp tasladı[+]. 22Izraillılardıń elinde anaqlardan birde bir adam aman qalmadı. Tek Gaza, Gat hám Ashdodta aman qalǵanlar boldı[+]. 23Solay etip, Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa aytqanınday, Eshua pútkil eldi qolǵa kirgizdi hám onı Izrail urıwları arasında múlik qılıp bólistirdi. Solay etip, urıs toqtap, el tınıshlıqqa eristi[+].

#### 12


Muwsa tárepinen jeńiliske ushıraǵan patshalar

1Izraillılar[†] Iordan dáryasınıń shıǵısın, Iordan tegisliginiń pútkil shıǵıs tárepi menen Arnon dáryasınan Xermon tawına shekem bolǵan jerlerdi qolǵa kirgizip, mına patshalardı jeńiliske ushıratqan edi: 2olardıń biri Xeshbonda jasaǵan amorlardıń[†] patshası Sixon bolıp, onıń patshalıǵı Arnon dáryasınıń jaǵasındaǵı Aroer qalasın hám sol dáryanıń ortasınan baslanatuǵın ammon xalqınıń[†] shegarası bolǵan Yabboq dáryasına deyingi jerlerdi, yaǵnıy Giladtıń[†] yarımın óz ishine alatuǵın edi[+]. 3Iordan tegisliginiń shıǵıs tárepi de oǵan tiyisli edi. Bul jer Kinneret kólinen Iordan tegisligindegi teńizge, yaǵnıy Óli teńizge deyin sozılǵan jerlerdi, jáne de, Beyt-Eshimotqa hám qubladaǵı Pisga tawınıń janbawırlarına deyingi jerlerdi óz ishine alatuǵın edi. 4Ekinshisi Bashan[†] patshası Og bolıp, ol eń sońǵı refalardıń biri edi hám Ashtarot penen Edreyde húkimdarlıq etti[+]. 5Ol Xermon tawına, Salkaǵa, geshurlılar menen maaxalılardıń shegaralarına deyin sozılǵan pútkil Bashanǵa hám Xeshbon patshası Sixonnıń shegarasına deyin sozılǵan Giladtıń yarımına húkimdarlıq etetuǵın edi.

6Jaratqan Iyeniń[†] qulı Muwsa hám izraillılar usı patshalardı jeńiliske ushırattı. Sonda Jaratqan Iyeniń qulı Muwsa olardıń jerlerin Ruben hám Gad urıwları menen Menashshe urıwınıń yarımına múlik qılıp berdi[+].


Eshua tárepinen jeńiliske ushıraǵan patshalar

7Lebanon oypatlıǵındaǵı Baal[†]-Gadtan Seirge jaqın Xalaq tawına shekemgi Iordan dáryasınıń batısındaǵı jerlerde jasaǵan patshalardı Eshua hám izraillılar jeńiliske ushırattı. Olardıń jerlerin Eshua Izrail urıwlarına múlik qılıp bólip berdi. 8Yaǵnıy, Eshua tawlı jerlerdi, batıstaǵı taw eteklerin, Iordan tegisligin, taw janbawırlarındaǵı jerlerdi, shóldi hám Negebti Izrail urıwları arasında múlik qılıp bólistirdi. Bul jerlerde xet, amor, qanan,[†] periz, xiw hám ebus xalıqları jasaytuǵın edi. Izrail jeńiliske ushıratqan patshalar mınalar edi: 9Erixo patshası, Beyt-Elge jaqın jerdegi Ay qalasınıń patshası, 10Erusalim[†] patshası, Xebron patshası, 11Yarmut patshası, Laxish patshası, 12Eglon patshası, Gezer patshası, 13Debir patshası, Geder patshası, 14Xorma patshası, Arad patshası, 15Libna patshası, Adullam patshası, 16Makkeda patshası, Beyt-El patshası, 17Tappuax patshası, Xefer patshası, 18Afek patshası, Lashsharon patshası, 19Madon patshası, Xasor patshası, 20Shimron-Meron patshası, Axshaf patshası, 21Taanax patshası, Megiddo patshası, 22Kedesh patshası, Karmeldegi Ioqneam patshası, 23Tóbeshikli Dor eliniń patshası, Galiladaǵı Goyım patshası, 24hám Tirsa patshası. Barlıǵı bolıp otız bir patsha.

#### 13


Basıp alınatuǵın jerler

1Eshua qartayıp, biraz jasqa barıp qalǵan waqtında, Jaratqan Iye[†] oǵan bılay dedi:

– Sen qartayıp, biraz jasqa barıp qaldıń. Biraq basıp alınatuǵın jerler ele júdá kóp.

2Sol qalǵan jerler mınalar: pútkil filist hám geshur xalıqları jasaytuǵın aymaqlar, 3yaǵnıy qananlılarǵa[†] tiyisli bolıp esaplanǵan Mısırdıń[†] shıǵıs tárepindegi Shixor dáryasınan arqadaǵı Ekron shegaralarına shekem sozılǵan jerler – bular filist xalqınıń[†] bes húkimdarına tiyisli Gaza, Ashdod, Ashkelon, Gat hám Ekron qalaları hám qublada aw xalqınıń jerleri[+]. 4Jáne de, sidonlılarǵa[†] tiyisli Ara degen jerden baslap, Afekke, yaǵnıy Amor shegarasına shekemgi pútkil Qanan[†] jerleri. 5Taǵı geballılardıń jerleri hám Xermon tawı etegindegi Baal[†]-Gadtan Lebo-Xamatqa shekem sozılǵan shıǵıs táreptegi pútkil Lebanon jerleri[+]. 6Lebanonnan Misrefot-Mayımǵa shekem sozılǵan tawlı jerde jasaytuǵınlardı, yaǵnıy barlıq sidonlılardı izraillılardıń[†] aldınan quwıp shıǵaraman. Saǵan buyırǵanımday, bul jerlerdi izraillılarǵa úlestireseń.

7Endi bul jerlerdi toǵız urıwǵa hám Menashshe urıwınıń yarımına múlik etip bólistirip ber.


Iordan dáryasınıń shıǵısındaǵı jerler

8Menashshe urıwınıń basqa yarımı menen Ruben hám Gad urıwları Iordan dáryasınıń shıǵısındaǵı jerlerdi úles etip aldı. Olarǵa bul jerlerdi Jaratqan Iyeniń[†] qulı Muwsa bergen edi[+].

9Sol jerler Arnon dáryasınıń jaǵasındaǵı Aroerden hám oypatlıqtıń ortasındaǵı qaladan baslanıp, Dibonǵa deyin sozılǵan pútkil Medeba tegisligin óz ishine aladı[+]. 10Jáne de, onıń ishine Xeshbonda húkimdarlıq etken amorlardıń[†] patshası Sixonnıń ammon xalqınıń[†] shegarasına deyin sozılǵan pútkil qalaları, 11Gilad[†] úlkesi hám geshurlılar menen maaxalılardıń jerleri, pútkil Xermon tawı hám Salkaǵa deyingi pútkil Bashan[†] jerleri kiredi. 12Jáne de, eń sońǵı refalardıń biri bolǵan, Ashtarot hám Edreyde húkimdarlıq etken Bashan patshası Ogtıń qalǵan jerleriniń barlıǵı da kiredi. Muwsa refa xalqın[†] jeńiliske ushıratıp, olardı quwıp jibergen edi[+]. 13Izraillılar geshurlılar menen maaxalılardı quwıp jibermedi. Olar búgin de izraillılardıń arasında jasap kelmekte[+].

14Muwsa tek Lebiy urıwına ǵana jerden úles bermedi. Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa bergen buyrıǵı boyınsha, Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyege berilgen qurbanlıqlardıń[†] bir bólegi lebiylilerdiń[†] úlesi boladı[+].


Ruben urıwına berilgen jerler

15Tiyre sanına qaray, Muwsanıń Ruben urıwına bergen jerleri mınalar: 16Arnon dáryasınıń jaǵasındaǵı Aroerden hám oypatlıqtıń ortasındaǵı qaladan baslanıp, pútkil Medeba tegisligi, 17Xeshbon hám tegisliktegi oǵan tiyisli mına qalalardıń hámmesi: Dibon, Bamot-Baal, Beyt-Baal-Meon, 18Yahasa, Kedemot, Mefaat, 19Kiryatayım hám Sibma, oypatlıqtaǵı tóbeshikte qurılǵan Seret-Shaxar, 20Beyt-Peor, Pisga tawınıń janbawırları, Beyt-Eshimot, 21tegisliktegi barlıq qalalar hám Xeshbonda húkimdarlıq etken amor patshası Sixonnıń pútkil eli. Muwsa Sixondı hám oǵan tiyisli jerlerde jasaytuǵın Midyan[†] kósemleri bolǵan Ewiy, Rekem, Sur, Xur hám Rebanı jeńiliske ushıratqan edi[+]. 22Izraillılar óltirilgenlerge qosıp, Beor ulı palker Bilamdı da qılıshtan ótkizdi[+]. 23Ruben urıwınıń jeri Iordan dáryasına shegaralas edi. Tiyre sanına qaray, olarǵa múlik etip berilgen awıl hám qalalar usılar edi.


Gad urıwına berilgen jerler

24Tiyre sanına qaray, Muwsa Gad urıwına mına jerlerdi berdi: 25Yazer jeri, pútkil Gilad qalaları, Rabba jaqınındaǵı Aroerge deyin sozılǵan ammonlarǵa tiyisli bolǵan jerlerdiń yarımı, 26Xeshbonnan Ramat-Mispe hám Betonimge, Maxanayımnan Lo-Debarǵa deyingi jerler, 27Iordan oypatlıǵındaǵı Beyt-Haram, Beyt-Nimra, Sukkot, Safon, Xeshbon patshası Sixonnıń jerlerinen awısqan bólegi, Kinneret kóliniń qubla tárepine deyin sozılǵan Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepi. 28Tiyre sanına qaray, Gad urıwına múlik etip berilgen qala hám awıllar usılar edi.


Menashshe urıwınıń yarımına berilgen shıǵıstaǵı jerler

29Tiyre sanına qaray, Muwsa Menashshe urıwınıń yarımına mına jerlerdi berdi: 30olar Maxanayımnan baslanıp, Bashan patshası Ogtıń eli bolǵan pútkil Bashandı hám Bashanda Yairge tiyisli bolǵan alpıs qalanıń hámmesin óz ishine aldı[+]. 31Jáne de, Giladtıń yarımın, Bashan patshası Ogtıń paytaxt qalaları bolǵan Ashtarot hám Edreydi óz ishine aldı. Bul jerler Menashsheniń ulı Maxirdiń urpaqlarınıń yarımına tiyre sanına qaray berilgen edi[+].

32Muwsanıń Erixonıń shıǵısında, Iordan dáryasınıń arǵı jaǵasındaǵı oypatlıqtıń Moabqa[†] tiyisli bóleginde bólip bergen jerleri usılar edi. 33Biraq Lebiy urıwına jerden úles berilmedi. Jaratqan Iyeniń aytqanınday, olardıń úlesi Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyeniń Ózi boladı[+].

#### 14


Iordannıń batısındaǵı jerlerdiń bólistiriliwi

1Izraillılardıń[†] Qananda[†] múlik etip alǵan jerlerine kelsek, bul jerler ruwxaniy[†] Elazar, Nun ulı Eshua hám Izrail urıwlarınıń tiyre basshıları tárepinen izraillılarǵa bólip berildi[+]. 2Jaratqan Iyeniń[†] Muwsa arqalı buyırǵanınday, úlesler toǵız urıw menen bir urıwdıń yarımına shek[†] taslaw jolı menen bólistirildi[+]. 3Sebebi Muwsa qalǵan eki urıw menen bir urıwdıń yarımınıń úleslerin Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepinde bergen edi. Biraq olar menen birge lebiylilerge[†] múlikten úles berilmegen edi[+]. 4Yusuptiń ullarınan Menashshe hám Efrayım[†] degen eki urıw kelip shıqtı. Sonlıqtan lebiylilerge jerden úles berilmey, tek jasaw ushın qalalar hám mal-múlikleri ushın sol qalalar átirapındaǵı jaylawlar ǵana berildi[+]. 5Solay etip, izraillılar Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa buyırǵanı boyınsha is tutıp, jerlerdi bólisip aldı.


Xebronnıń Kalebke beriliwi

6Bir kúni Yahuda[†] urıwınan bolǵan adamlar Gilgalda bolıp atırǵan Eshuaǵa keldi. Sonda Keniz tiyresinen bolǵan Efunne ulı Kaleb Eshuaǵa bılay dedi:

– Jaratqan Iyeniń Qadesh-Barniyada Qudaydıń adamı bolǵan Muwsaǵa sen hám men tuwralı nelerdi aytqanınan ózińniń xabarıń bar[+]. 7Jaratqan Iyeniń qulı Muwsa eldi kózden ótkizip keliw ushın meni Qadesh-Barniyadan jibergeninde, men qırıq jasta edim. Men kórgenlerimdi haq kewlim menen jetkizip keldim. 8Degen menen, meniń menen birge barǵan tuwısqanlarım xalıqtıń júregine qorqınısh saldı. Biraq men Qudayım Jaratqan Iyege tolıq boysındım[+]. 9Sonlıqtan Muwsa sol kúni: «Sen Qudayım Jaratqan Iyege tolıq boysınǵanıń ushın, ayaǵıń tiygen jerler saǵan hám seniń urpaqlarıńa máńgige múlik etip beriledi», – dep ant ishken edi[+]. 10Sol waqıtta izraillılar shólde júrgen edi. Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa bul sózlerdi aytqanına qırıq bes jıl boldı. Minekey, Jaratqan Iye[†] Óz sóziniń ústinen shıǵıp, maǵan ómir berdi. Házir men seksen bes jastaman. 11Muwsa meni jibergen kúnde qanday kúshli bolǵan bolsam, búgin de sondayman. Sol waqıttaǵıday, urısqa shıǵıwǵa ele de kúshim jetedi. 12Endi Jaratqan Iyeniń sol kúni aytqanınday, bul tawlı eldi maǵan ber. Ol jerde anaq xalqınıń[†] jasaytuǵının, olardıń úlken hám bekkem etip qorǵalǵan qalalarınıń barlıǵın sol kúni óziń de esitken ediń. Múmkin, Jaratqan Iye maǵan járdem eter hám men Onıń aytqanınday, olardı sol jerden quwıp shıǵararman[+].

13Sonda Eshua Efunne ulı Kalebke aq pátiyasın berdi hám Xebrondı oǵan múlik qılıp berdi. 14Solay etip, Xebron Keniz tiyresinen bolǵan Efunne ulı Kalebtiń múlki boldı hám búgingi kúnge deyin bul jer oǵan tiyisli. Óytkeni ol Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyege tolıq boysınǵan edi. 15Xebronnıń eski atı Kiryat-Arba bolıp, Arba anaqlardıń eń ullı adamı edi.

Solay etip, urıs toqtap, el tınıshlıqqa eristi[+].

#### 15


Yahuda urıwına berilgen jerler

1Tiyre sanına qaray, Yahuda[†] urıwınıń shegine túsken jerler qublada bolıp, Edom[†] shegarasına, eń qublada Zin shóline deyin sozılatuǵın edi. 2Olardıń qubla shegarası Óli teńizdiń qubla tárepindegi qoltıqtan baslanıp, 3Aqrabbim biyikliginiń qublasına, ol jerden Zinge, Qadesh-Barniyanıń qublasınan Xesronǵa, Xesronnan Addarǵa ótip, ol jerden Qarqaǵa burılatuǵın edi. 4Sońınan Asmonnan ótetuǵın edi hám Mısır[†] shegarasındaǵı saydı boylap, Jer Orta teńizine taqalatuǵın edi. Bul Yahuda urıwınıń qubla shegarası edi[+]. 5Shıǵıs shegarası Óli teńiz boylap Iordan dáryasınıń quyar qoltıǵına qaray sozılǵan edi. Al arqa shegarası Iordan dáryasınıń Óli teńizge quyatuǵın qoltıǵınan baslanatuǵın edi. 6Ol keyin Beyt-Xoglaǵa qaray sozılıp, Beyt-Arabanıń arqa tárepinen ótetuǵın edi hám Rubenniń ulı Bohannıń tası turǵan jerge deyin baratuǵın edi[+]. 7Sońınan shegara Axor oypatlıǵınan Debirge deyin barıp, oypatlıqtıń qublasındaǵı Adummim biyikligi qarsısındaǵı Gilgalǵa burılatuǵın, bul jerden En-Shemesh suwlarına deyin sozılıp, Rogel bulaǵına barıp taqalatuǵın edi. 8Keyin Ebus qalasınıń, yaǵnıy Erusalimniń[†] qubla tárepi boylap Ben-Hinnom oypatlıǵınan ótetuǵın edi. Bul jerden Refaim oypatlıǵınıń arqa tárepinde bolǵan Hinnom oypatlıǵınıń batısındaǵı tawdıń tóbesine kóterilip, 9ol jerden Neftoax suw bulaǵına burılıp, Efron tawındaǵı qalalarǵa sozılatuǵın hám Baalaǵa, yaǵnıy Kiryat-Yarimge qaray burılatuǵın edi. 10Al Baaladan batısqa, Seir tawına qaray Yarim tawı boylap, yaǵnıy Kesalon tawınıń arqa tárepi boylap sozılıp, Beyt-Shemeshke qaray baratuǵın hám Timna arqalı ótetuǵın edi. 11Sońınan Ekronnıń arqa tárepindegi janbawırǵa sozılıp, Shikkaronǵa qaray burılatuǵın, Baala tawına jetkennen keyin, Yabneelge baratuǵın hám Jer Orta teńizine barıp taqalatuǵın edi.

12Al batıs shegarası Jer Orta teńiziniń jaǵaları edi. Yahuda urıwınıń tiyreleri usı shegaralar menen qorshalǵan edi.


Kalebtiń Xebron hám Debir qalaların basıp alıwı

13Eshua Jaratqan Iyeniń[†] ózine buyırǵanınday, Yahuda bólegindegi Kiryat-Arbanı, yaǵnıy Xebron qalasın Efunne ulı Kalebke úles etip berdi. Arba – anaq xalqınıń[†] túp babası edi[+]. 14Kaleb anaqlardıń Sheshay, Aximan hám Talmay degen tiyrelerin ol jerden quwıp jiberdi[+]. 15Ol sol jerden eski atı Kiryat-Sefer bolǵan Debir qalasınıń xalqına qarsı júris qıldı[+]. 16Sonda Kaleb:

– Kiryat-Sefer xalqın jeńip, ol jerdi qolǵa kirgizgen adamǵa qızım Axsanı hayallıqqa beremen, – dedi[+].

17Qalanı Kalebtiń inisi, Kenazdıń ulı Otniel qolǵa kirgizdi. Sonlıqtan Kaleb qızı Axsanı oǵan hayallıqqa berdi. 18Qız Otnieldiń janına barǵanda, ol kúyewin úgitlep:

– Ákemnen bir atız sora, – dedi.

Kaleb eshekten túsip atırǵan qızınan:

– Qanday tilegiń bar? – dep soradı.

19Qız ákesine:

– Maǵan bir enshi berseń. Meni Negeb shóline uzatqan ekenseń, endi maǵan suw bulaqların ber, – dedi. Solay etip, Kaleb qızına joqarǵı hám tómengi suw bulaqların berdi[+].


Yahuda urıwına tiyisli qalalar

20Tiyre sanına qaray, Yahuda urıwı mına jerlerdi úles qılıp aldı:

21Yahuda urıwınıń eń qublada, Edom jeriniń shegarasındaǵı qalaları tómendegiler edi: Qabseel, Eder, Yagur, 22Kina, Dimona hám Adada, 23Kedesh, Xasor, Itnan, 24Zif, Telem, Bealot, 25Xasor-Xadatta, Keriyot-Xesron, yaǵnıy Xasor, 26Amam, Shema, Molada, 27Xasar-Gadda, Xeshmon, Beyt-Pelet, 28Xasar-Shual, Beer-Sheba, Biziotiya, 29Baala, Iyyim, Esem, 30Eltolad, Kesil, Xorma, 31Siklag, Madmanna, Sansanna, 32Lebaot, Shilxim, Ayın hám Rimmon. Hámmesi bolıp, awılları menen birlikte jigirma toǵız qala.

33Batıstaǵı taw eteklerinde: Eshtaol, Sora, Ashna, 34Zanoax, En-Gannim, Tappuax, Enam, 35Yarmut, Adullam, Soxo, Azeqa, 36Shaarayım, Aditayım, Gedera yamasa Gederotayım. Hámmesi bolıp, awılları menen birlikte on tórt qala.

37Senan, Xadasha, Migdal-Gad, 38Dilan, Mispe, Ioqteel, 39Laxish, Bosqat, Eglon, 40Kabbon, Laxmas, Kitlish, 41Gederot, Beyt-Dagon, Naama hám Makkeda. Hámmesi bolıp, awılları menen birlikte on altı qala. 42Libna, Eter, Ashan, 43Iftax, Ashna, Nesib, 44Keila, Axzib hám Maresha. Hámmesi bolıp, awılları menen birlikte toǵız qala.

45Qalaları hám awılları menen birlikte Ekron, 46Ekronnan Jer Orta teńizine shekemgi Ashdodtıń dógeregindegi barlıq awıllar.

47Ashdod penen onıń qalaları hám awılları. Mısır shegarasındaǵı sayǵa hám Jer Orta teńizine deyin sozılǵan Gaza menen onıń qalaları hám awılları.

48Tawlı úlkede Shamir, Yattir hám Soxo, 49Danna, Kiryat-Sanna, yaǵnıy Debir. 50Anab, Eshtemoa hám Anim, 51Goshen, Xolon hám Gilo. Hámmesi bolıp, awılları menen birlikte on bir qala.

52Arab, Duma hám Eshan, 53Yanum, Beyt-Tappuax hám Afeka. 54Xumta, Kiryat-Arba, yaǵnıy Xebron hám Sior. Hámmesi bolıp, awılları menen birlikte toǵız qala.

55Maon, Karmel, Zif hám Yutta. 56Izreel, Ioqdeam hám Zanoax. 57Kain, Giba hám Timna. Hámmesi bolıp, awılları menen birlikte on qala.

58Xalxul, Beyt-Sur hám Gedor. 59Maarat, Beyt-Anot hám Elteqon. Hámmesi bolıp, awılları menen birlikte altı qala.

60Kiryat-Baal[†], yaǵnıy Kiryat-Yarim hám Rabba. Hámmesi bolıp, awılları menen birlikte eki qala.

61Shólde Beyt-Araba, Middin hám Sexaxa. 62Nibshan, Duz qalası hám En-Gediy. Hámmesi bolıp, awılları menen birlikte altı qala.

63Yahuda urıwı Erusalimde jasaǵan ebuslılardı[†] quwıp shıǵara almadı. Ebuslılar búgin de Yahuda urıwı menen birge Erusalimde jasamaqta[+].

#### 16


Efrayım urıwına berilgen jerler

1Yusup urpaǵınıń shegine túsken jerlerdiń shegaraları Erixo janındaǵı Iordan dáryasınan, Erixo bulaqlarınıń shıǵıs tárepinen baslanıp, shól arqalı Erixodan Beyt-Eldiń tawlı úlkesine qaray sozıladı. 2Keyin Beyt-Elden Luzǵa ótip, Ark tiyresiniń jeri bolǵan Atarotqa qaray sozıladı[+]. 3Shegara sol jerden batıstaǵı Yaflet urpaǵınıń jerlerine, tómende Beyt-Xoron úlkesine, ol jerden Gezerge túsedi hám Jer Orta teńizine kelip tawısıladı.

4Solay etip, Yusuptiń ulları Menashshe hám Efrayım[†] usı jerlerdi úles etip aldı.

5Tiyre sanına qaray, Efrayım urıwınıń úlesine tiygen jerlerdiń shegarası shıǵısta Atrot-Addardan joqarıdaǵı Beyt-Xoronǵa qaray sozılıp, 6Jer Orta teńizine baradı. Arqadaǵı Mixmetattan shıǵısqa, Taanat-Shiloǵa qaray burılıp, qala boylap, Yanoaxtıń shıǵısına qaray sozıladı. 7Bul jerden Atarot hám Naaraǵa túsedi, Erixoǵa jetip, Iordan dáryasına barıp tawısıladı. 8Tappuaxtan batısqa qaray Qana sayına deyin sozılıp, Jer Orta teńizinde tawısıladı. Tiyre sanına qaray, Efrayım urıwınıń úlesi usı edi. 9Bunnan tısqarı, Menashshe urıwına tiygen úles jerdiń ishinde Efrayım urıwına tiyisli qalalar hám olardıń átiraplarındaǵı awıllar bar edi.

10Degen menen, Efrayım urıwı Gezerde jasaǵan qananlılardı[†] quwıp shıǵarmadı. Qananlılar búgingi kúnge deyin Efrayım urıwınıń arasında jasaydı hám olar ushın erksiz xızmetshige aylanǵan[+].

#### 17


Menashshe urıwına berilgen jerler

1Yusuptiń tuńǵısh ulı[†] Menashsheniń urpaqlarına, Menashshe urıwına berilgen úles jerler mınalar edi: Giladtıń[†] ákesi Maxir Menashsheniń tuńǵısh ulı edi. Maxir jawınger adam bolǵanlıqtan, Gilad hám Bashan[†] jeri onıki boldı[+]. 2Menashsheniń basqa ulları Abiezer, Xelek, Asriel, Shexem, Xefer hám Shemidanıń ullarına da tiyre sanına qaray úles berildi. Bular tiyre kósemleri bolıp, Yusuptiń ulı Menashsheniń er balaları edi[+].

3Menashsheniń quwlıǵı, Maxirdiń shawlıǵı, Giladtıń aqlıǵı, Xeferdiń ulı bolǵan Selofexadtıń ul balası bolmadı. Onıń tek Maxla, Noa, Xogla, Milka hám Tirsa degen qızları boldı[+]. 4Sol qızlar ruwxaniy[†] Elazarǵa, Nun ulı Eshuaǵa hám basshılarǵa kelip, olarǵa:

– Er tuwısqanlarımız qatarı bizlerge de úles beriliwin Jaratqan Iye[†] Muwsaǵa buyırǵan edi, – dedi. Sonda Eshua Jaratqan Iyeniń[†] buyrıǵı boyınsha olarǵa da er tuwısqanları qatarı jerden úles berdi. 5Solay etip, Menashshe urıwına Iordan dáryasınıń shıǵısındaǵı Gilad hám Bashan jerinen basqa, jáne on jer úles etip berildi. 6Óytkeni Menashsheniń qız urpaqları da er urpaqları qatarı jerden úles alǵan edi. Al Gilad jeri bolsa, Menashsheniń basqa ullarına berildi.

7Menashshe urıwınıń jeri Asherden Shexemniń shıǵısındaǵı Mixmetatqa sozılatuǵın edi hám shegarası ol jerden qublaǵa burılıp, En-Tappuax xalqınıń jerlerine deyin baratuǵın edi. 8Tappuax qalasınıń átirapındaǵı jerler Menashshe urıwına, al onıń shegarasındaǵı Tappuax qalasınıń ózi Efrayım[†] urıwına tiyisli edi. 9Sońınan shegara Qana sayına túsip, saydıń qublasındaǵı Menashshe urıwına tiyisli qalalar arasındaǵı Efrayım urıwına tiyisli qalalarǵa deyin baratuǵın edi. Menashshe urıwınıń jer shegarası saydıń arqa tárepi boyınsha sozılıp, Jer Orta teńizine barıp toqtaytuǵın edi. 10Qubladaǵı jerler Efrayım urıwıniki, al arqadaǵı jerler Menashshe urıwıniki bolıp, batısta Jer Orta teńizi, arqada Asher, shıǵısta Issaxar urıwınıń jerleri menen shegaralasatuǵın edi.

11Issaxar hám Asher urıwlarına tiyisli jerlerdegi Beyt-Shean hám onıń awılları, Ibleam hám onıń awılları, Dor, yaǵnıy Nafat-Dor xalqı hám onıń awılları, En-Dor xalqı hám onıń awılları, Taanax xalqı hám onıń awılları, Megiddo xalqı hám onıń awılları Menashshe urıwına tiyisli edi. 12Degen menen, Menashsheniń urpaqları bul qalalardı qolǵa kirgize almadı. Sebebi qananlılar[†] sol jerlerde qalıwǵa qarar etken edi[+]. 13Izraillılar[†] kúshke tolǵanda, qananlılardı erksiz xızmetshige aylandırdı, biraq olardı tolıq quwıp shıǵarmadı.


Efrayım hám Menashshe urıwlarınıń úlkenirek jer sorawı

14Bir kúni Yusuptiń urpaqları Eshuaǵa kelip:

– Ne ushın bizlerge tek bir márte shek[†] taslap, bir úles jer berdiń? Jaratqan Iye bizlerdi jarılqaǵanlıqtan, bizler júdá kóppiz, – dedi[+].

15Eshua olarǵa:

– Sizler sonshelli kóp bolsańız hám sizlerge Efrayımnıń tawlı úlkesi tarlıq etip atırǵan bolsa, perizler hám refalardıń jerlerindegi toǵaylardı shawıp, ózlerińizge jer ashıp alıńlar, – dep juwap berdi.

16Yusuptiń urpaqları Eshuaǵa:

– Awa, tawlı jerler bizlerge jetpeydi. Biraq Beyt-Shean menen onıń awıllarında hám Izreel oypatlıǵında jasaytuǵınlardıń, yaǵnıy sol jerde jasaytuǵın barlıq qananlılardıń temir arbaları bar-ǵo, – dedi[+].

17Eshua Yusuptiń ulları Efrayım menen Menashsheniń urpaqlarına bılay dedi:

– Sizler kóp sanlı hám kúshlisiz. Sizler tek bir úles penen qalmaysızlar. 18Tawlı jerler hám ondaǵı toǵaylıqlar da sizlerdiki boladı. Sizler tereklerdi shawıp, tazalasańlar, ol jerler tolıǵı menen sizlerdiki boladı. Qananlılar kúshli bolsa da, olardıń temir arbaları bolsa da, sizler olardı quwıp shıǵarasızlar.

#### 18


Qalǵan jerlerdiń bólistiriliwi

1Eldi qolǵa kirgizgennen soń, pútkil Izrail[†] jámiyeti Shiloda bir jerge toplandı. Olar sol jerde Ushırasıw shatırın[†] qurdı[+]. 2Degen menen, olardıń arasında jerden elege deyin óz úlesin almaǵan jeti urıw bar edi.

3Sonda Eshua izraillılarǵa bılay dedi:

– Ata-babalarıńızdıń Qudayı Jaratqan Iyeniń[†] sizlerge bergen jerlerin qolǵa kirgiziwdi qashanǵa shekem keshiktiresizler? 4Hár urıwdan úsh adamnan saylap alıńlar. Men olardı eldi kózden ótkizip keliw ushın jiberejaqpan. Olar úles etip alatuǵın jerleriniń shegaraların belgileydi hám olardı súwretlep jazıp, maǵan qaytıp keledi. 5Olar bul jerlerdi jeti bólekke bólsin. Yahuda[†] urıwı qubla bólektegi, Yusuptiń urpaqları arqa bólektegi óz jerlerinde qalsın. 6Jerdi jeti bólekke bólip, súwretlep jazǵanıńızdan keyin, maǵan alıp kelińler. Men bul jerde, Qudayımız Jaratqan Iyeniń aldında sizler ushın shek[†] taslayman. 7Lebiylilerge[†] kelsek, olardıń sizlerdiń arańızda úlesi joq. Olardıń úlesi – Jaratqan Iye[†] ushın ruwxaniylik[†] xızmetin atqarıwdan ibarat. Al Gad hám Ruben urıwı menen Menashshe urıwınıń yarımı Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepinde ózleriniń úles jerlerin alǵan edi. Sol jerlerdi olarǵa Jaratqan Iyeniń qulı Muwsa bergen edi[+].

8Eshua jerdi súwretlep jazıp keliw ushın jolǵa shıqpaqshı bolǵan adamlarǵa:

– Barıp, jerlerdi aylanıp shıǵıp, súwretlep jazıń da, sońınan janıma qaytıp kelińler. Keyin men bul jerde, Shiloda, Jaratqan Iyeniń aldında sizler ushın shek taslayman, – dep buyırdı.

9Solay etip, adamlar jolǵa atlanıp, eldi aylanıp shıqtı. Olar eldi qalama-qala jeti bólekke bólgen halda kitapqa súwretlep jazdı da, Shiloǵa, ordada bolǵan Eshuaǵa qaytıp keldi. 10Eshua Shiloda, Jaratqan Iyeniń aldında olar ushın shek taslap, jerlerdi Izrail urıwları arasında bólistirdi.


Benyamin urıwına berilgen jerler

11Tiyre sanına qaray, Benyamin urıwı ushın shek taslandı. Olardıń shegine túsken jerler Yahuda urıwı menen Yusuptiń urpaqlarınıń jerleri arasında edi. 12Olardıń jeriniń shegarası arqada Iordan dáryasınan baslanıp, Erixonıń arqa tárepine kóteriletuǵın, batısta tawlı úlkege qaray sozılıp, Beyt-Awenniń átirapındaǵı elsiz dalada toqtaytuǵın edi. 13Shegara ol jerden Luzdıń janbawırına, yaǵnıy Beyt-Eldiń qubla tárepine ótip, Beyt-Xoronnıń qublasındaǵı tawdıń qasındaǵı tómengi Atrot-Addarǵa túsedi. 14Ol jerden shegara burılıp, Beyt-Xoronnıń qarsısında bolǵan tawdıń batıs tárepi menen qublaǵa qaray sozıladı hám Yahuda urıwına tiyisli bolǵan Kiryat-Baal[†], yaǵnıy Kiryat-Yarim qalasında toqtaydı. Bul batıs shegarası edi.

15Al qubla shegarası Kiryat-Yarimniń shetinen baslanıp, Neftoax suw bulaǵına deyin sozılatuǵın edi. 16Shegara bul jerden Refaim oypatlıǵınıń arqa tárepindegi Ben-Hinnom oypatlıǵına qaraǵan tawdıń eteklerine barıp, Hinnom oypatlıǵı arqalı ótetuǵın hám Ebustıń[*] qubla tárepine, ol jerden Rogel bulaǵına túsetuǵın edi. 17Arqaǵa burılǵan shegara En-Shemesh hám Adummim biyikliginiń qarsısındaǵı Gelilotqa barıp, Rubenniń ulı Bohannıń tasına túsetuǵın edi[+]. 18Sońınan Iordan tegisliginiń janındaǵı qırdıń arqa tárepinen ótip, tegislikke túsetuǵın edi. 19Ol jerden Beyt-Xoglanıń arqa eteklerine ótip, Óli teńizdiń arqa qoltıǵında, Iordan dáryasınıń qubla quyar qoltıǵında toqtaytuǵın edi. Bul qubla shegarası edi. 20Shıǵıs shegarası Iordan dáryası edi. Tiyre sanına qaray, Benyamin urıwınıń úlesine tiygen jerlerdiń shegaraları usılar edi.

21Tiyre sanına qaray, Benyamin urıwınıń úlesine tiygen qalalar mınalar edi: Erixo, Beyt-Xogla, Emek-Kesis, 22Beyt-Araba, Semarayım, Beyt-El, 23Awwim, Para, Ofra, 24Kefar-Ammoniy, Ofniy, Geba. Hámmesi bolıp, awılları menen birlikte on eki qala. 25Gibon, Rama, Beerot, 26Mispe, Kefira, Mosa, 27Rekem, Irpeel, Tarala, 28Sela, Elef, Ebus, yaǵnıy Erusalim,[†] Gibat hám Kiryat. Hámmesi bolıp, awılları menen birlikte on tórt qala. Tiyre sanına qaray, Benyamin urıwınıń úlesi usı edi[+].

#### 19


Shimon urıwına berilgen jerler

1Ekinshi shek[†] Shimonǵa, tiyre sanına qaray, Shimon urıwına tústi. Olardıń úlesi Yahuda[†] urıwınıń úlesine tiygen jerlerdiń ishinde edi. 2Olarǵa mına qalalar berildi: Beer-Sheba yaǵnıy Sheba, Molada,[+] 3Xasar-Shual, Bala, Esem, 4Eltolad, Betul, Xorma, 5Siklag, Beyt-Markabot, Xasar-Susa, 6Beyt-Lebaot, Sharuxen. Hámmesi bolıp, awılları menen birlikte on úsh qala. 7Ayın, Rimmon, Eter hám Ashan. Bular awılları menen birlikte tórt qala.

8Baalat-Beer, yaǵnıy Negebtegi Ramaǵa qaray sozılǵan bul qalalardıń átirapındaǵı barlıq awıllar da Shimon urıwına tiyisli edi. Tiyre sanına qaray, Shimon urıwına tiygen úles usı edi. 9Shimon urıwına berilgen úles Yahuda urıwınıń úlesinen alınǵan edi. Óytkeni Yahuda urıwınıń úlesi kereginen artıq edi. Solay etip, Shimon urıwınıń úlesi Yahuda urıwına tiyisli jerdiń ishinde edi[+].


Zebulon urıwına berilgen jerler

10Tiyre sanına qaray, úshinshi shek Zebulon urıwına tústi. Olardıń jerleri Saridke shekem sozılatuǵın edi. 11Shegara sol jerden batısqa qaray, Maralaǵa deyin barıp, Dabbeshetke jetetuǵın hám Ioqneam qarsısındaǵı sayǵa deyin sozılatuǵın edi. 12Sońınan Saridtan kúnshıǵısqa, Kislot-Tabordıń shegarasına barıp, ol jerden Daberatqa taqalatuǵın hám Yafiaǵa shıǵatuǵın edi. 13Shıǵıs shegarası Yafiadan Gat-Xefer hám Et-Qasinge ótip, Rimmonǵa deyin sozılatuǵın, keyin Neaǵa burılatuǵın edi. 14Al arqa shegarası bul jerden Xannatonǵa burılıp, Iftax-El oypatlıǵına kelip toqtaytuǵın edi. 15Bul shegara Qattat, Nahalal, Shimron, Idala hám Beytlehemdi óz ishine aladı. Hámmesi bolıp, olar awılları menen birlikte on eki qala edi. 16Tiyre sanına qaray, Zebulon urıwına usı qalalar awılları menen birlikte úles etip berildi[+].


Issaxar urıwına berilgen jerler

17Tórtinshi shek Issaxarǵa, tiyre sanına qaray, Issaxar urıwına tústi. 18Olardıń jer shegarasınıń ishine kirgen qalalar: Izreel, Kesullot, Shunem, 19Xafarayım, Shion, Anaxarat, 20Rabbit, Kishyon, Ebes, 21Remet, En-Gannim, En-Xadda hám Beyt-Passes. 22Olardıń shegarası Tabor, Shaxasima hám Beyt-Shemesh arqalı sozılıp, Iordan dáryasına kelip toqtaytuǵın edi. Hámmesi bolıp, olar awılları menen birlikte on altı qala edi. 23Tiyre sanına qaray, Issaxar urıwına usı qalalar awılları menen birlikte úles etip berildi.


Asher urıwına berilgen jerler

24Tiyre sanına qaray, besinshi shek Asher urıwına tústi. 25Olardıń jer shegarasınıń ishine kirgen qalalar: Xelqat, Xaliy, Beten, Axshaf, 26Allammelex, Amad hám Mishal bolıp, batısta Karmel hám Shixor-Libnatqa deyin sozılatuǵın edi. 27Bul jerden shıǵısqa, Beyt-Dagonǵa qaytıp, Zebulon shegarası hám Iftax-El oypatlıǵı boyınsha sozılatuǵın, al arqada Beyt-Emek hám Neielge jalǵasatuǵın edi. Keyin Kabuldıń arqa tárepinen 28Ebron, Rexob, Xammon hám Qanaǵa ótip, ullı Sidonǵa[†] jetetuǵın edi. 29Usı jerden Ramaǵa qaytıp, qorǵanlı Tir[†] qalasına qaray sozılatuǵın, keyin Xosaǵa burılıp, Axzib aymaǵında, Jer Orta teńizinde tamamlanatuǵın edi. 30Jáne de, Umma, Afek hám Rexob. Hámmesi bolıp, awılları menen birlikte jigirma eki qala. 31Tiyre sanına qaray, Asher urıwına usı qalalar awılları menen birlikte úles etip berildi.


Naftaliy urıwına berilgen jerler

32Altınshı shek Naftaliyge, tiyre sanına qaray, Naftaliy urıwına tústi. 33Olardıń shegarası Xelef hám Saanannimdegi terebinf aǵashınan baslanıp, Adamiy-Nekeb hám Yabneel arqalı Laqqumǵa qaray sozılatuǵın hám Iordan dáryasında tamamlanatuǵın edi. 34Shegara jáne Xeleften baslanıp, batısqa qaray Aznot-Tabordan ótetuǵın hám Xuqoqqa jalǵasatuǵın edi. Qublada Zebulon jerlerine, batısta Asher jerlerine, al shıǵısta Iordan dáryasına barıp tireletuǵın edi.

35Olardıń qorǵanlı qalaları mınalar edi: Siddim, Ser, Xammat, Raqqat, Kinneret, 36Adama, Rama, Xasor, 37Kedesh, Edrey, En-Xasor, 38Iron, Migdal-El, Xorem, Beyt-Anat, Beyt-Shemesh. Hámmesi bolıp, awılları menen birlikte on toǵız qala. 39Tiyre sanına qaray, Naftaliy urıwına usı qalalar awılları menen birlikte úles etip berildi.


Dan urıwına berilgen jerler

40Tiyre sanına qaray, jetinshi shek Dan urıwına tústi. 41Olardıń úlesine tiygen jerler mına qalalardı óz ishine aladı: Sora, Eshtaol, Ir-Shemesh, 42Shaalabbin, Ayyalon, Itla, 43Elon, Timna, Ekron, 44Elteke, Gibbeton, Baalat, 45Ehud, Bene-Beraq, Gat-Rimmon, 46Me-Yarqon hám Yafonıń qarsısındaǵı jerler menen birlikte Raqqon[+]. 47Jerlerinen ayırılıp qalǵanlıqtan, Dan urıwı Leshemge hújim jasadı. Olar qalanı alıp, pútkil xalqın qılıshtan ótkizdi de, sol jerge ornalasıp aldı. Jáne de, babası Dannıń húrmetine sol jerdi Dan dep atadı[+]. 48Tiyre sanına qaray, Dan urıwına usı qalalar awılları menen birlikte úles etip berildi.


Eshuaǵa tiygen úles

49Jerlerdi shegaralap bólistirip bolǵannan soń, izraillılar[†] óz jerleri ishinen Nun ulı Eshuaǵa úles berdi. 50Jaratqan Iyeniń[†] buyrıǵı boyınsha, olar Eshuaǵa ózi soraǵan qalanı, Efrayımnıń[†] tawlı úlkesindegi Timnat-Seraxtı berdi. Eshua qalanı qaytadan salıp, sol jerge ornalastı[+].

51Ruwxaniy[†] Elazar, Nun ulı Eshua hám Izrail urıwlarındaǵı tiyre basshılarınıń Shiloda, Jaratqan Iyeniń aldında, Ushırasıw shatırınıń[†] kirer awzınıń aldında shek taslap bólistirgen úles jerleri usılar edi. Solay etip, olar eldi bólistiriw isin tamamladı.

#### 20


Panalaytuǵın qalalar


(San 35:9-34; Nzm 19:1-13)

1[•]Bunnan soń, Jaratqan Iye[†] Eshuaǵa bılay dedi:[+]

2– Muwsa arqalı sizlerge buyırǵanımday, izraillılarǵa[†] ayt, olar ózleri panalaytuǵın qalalardı tańlasın. 3Eger birew abaysızda adam óltirip qoysa, ol sol jerge qashıp barsın. Sizlerdiń ólgen adamnıń ósh alıwshı ámeńgerinen[†] qashıp panalaytuǵın bir jerińiz bolıwı kerek.

4Bul qalalardıń birine qashqan adam qala dárwazasınıń qasında turıp, óziniń awhalın qalanıń aqsaqallarına bildirsin. Aqsaqallar onı qalasına qabıl etip, oǵan jasaytuǵın orın bersin. 5Adam óltirgen adamnıń izinen ósh alıwshı ámeńgeri quwıp kelse, qalanıń basshıları onı ósh alıwshı adamǵa tapsırıp jibermesin. Sebebi ol abaysızda adam óltirdi hám onda óltirgen adamına degen aldın ala hesh qanday qaslıq bolmaǵan. 6Adam óltirgen adam qaladaǵı jámiyetshilik aldında húkim etilmegenshe hám sol waqıtta xızmet etken bas ruwxaniy[†] ólgenge deyin, sol qalada qalıwı kerek. Sońınan ol ózi qashıp shıqqan qalasına, óz úyine qaytsın.

7Solay etip, olar Naftaliydiń tawlı úlkesindegi, yaǵnıy Galiladaǵı Kedeshti, Efrayımnıń[†] tawlı úlkesinde bolǵan Shexemdi hám Yahudanıń[†] tawlı úlkesindegi Kiryat-Arbanı, yaǵnıy Xebrondı tańladı. 8Jáne de, Iordan dáryasınıń arǵı jaǵındaǵı, Erixonıń shıǵısındaǵı mına qalalardı tańladı: olar Ruben urıwına tiyisli tegisliktegi shólde jaylasqan Beser qalası, Gad urıwınıń jerleri ishindegi Giladtaǵı[†] Ramot, Menashshe urıwınıń jerleri ishindegi Bashandaǵı[†] Golan edi. 9Bul qalalar izraillılar hám olar arasında jasaytuǵın kelgindi adamlar ushın ajıratıldı. Eger olardıń birewi abaysızda adam óltirip qoysa, ósh alıwshı ámeńgerdiń qolınan ólim kórmew ushın, sol qalalarǵa qashıp baradı. Ol jámiyetshiliktiń aldında húkim etilmegenshe, sol jerde qáwip-qátersiz boladı.

#### 21


Lebiylilerge berilgen qalalar

1[•]Lebiy urıwınıń tiyre basshıları ruwxaniy[†] Elazar, Nun ulı Eshua hám Izrail[†] urıwlarınıń tiyre basshılarına bardı. 2Olar Qanan[†] jerindegi Shiloda edi. Sonda lebiyliler[†] olarǵa:

– Jaratqan Iye[†] Muwsa arqalı bizlerge jasaw ushın qalalar, mallarımız ushın qala átirapındaǵı jaylawlar beriliwin buyırǵan edi, – dedi.

3Solay etip, izraillılar Jaratqan Iyeniń[†] buyrıǵına qulaq asıp, lebiylilerge óz úleslerinen mına qalalardı hám olardıń átirapındaǵı jaylaw jerlerdi berdi:

4Birinshi shek[†] Qohat tiyrelerine tústi. Lebiyli bolǵan ruwxaniy Xaronnıń urpaqlarına shek boyınsha Yahuda,[†] Shimon hám Benyamin urıwlarınan on úsh qala berildi[+]. 5Al Qohattıń basqa urpaqlarına shek boyınsha Efrayım,[†] Dan hám Menashshe urıwınıń yarımına tiyisli bolǵan tiyrelerden alınǵan on qala berildi.

6Gershon urpaqlarına shek boyınsha Issaxar, Asher, Naftaliy urıwlarına tiyisli bolǵan tiyrelerden hám Bashandaǵı[†] Menashshe urıwınıń yarımınan alınǵan on úsh qala berildi.

7Tiyre sanına qaray, Merariy urpaqlarına Ruben, Gad hám Zebulon urıwlarınan alınǵan on eki qala berildi.

8Solay etip, Jaratqan Iyeniń Muwsa arqalı buyırǵanınday, izraillılar shek taslap, usı qalalardı jaylawları menen birlikte lebiylilerge berdi.

9Yahuda hám Shimon urıwlarınan alınǵan hám tómende atları atalatuǵın qalalar 10lebiyli Qohat tiyrelerinen bolǵan Xaronnıń urpaqlarına berildi. Sebebi birinshi shek olarǵa túsken edi. 11Olarǵa Yahudanıń tawlı úlkesindegi Anaqtıń urpaqlarınıń túp babası bolǵan Arbanıń atı menen atalǵan Kiryat-Arba, yaǵnıy Xebron hám onıń átirapındaǵı jaylawlar berildi[+]. 12Al qalanıń atızları menen awılları bolsa, Efunne ulı Kalebke múlik etip berilgen edi.

13Ruwxaniy Xaronnıń urpaqlarına abaysızda adam óltirgenler panalaytuǵın Xebron qalasın, Libnanı, 14Yattir, Eshtemoa, 15Xolon, Debir, 16Ayın, Yutta hám Beyt-Shemesh qalaları menen olardıń jaylawları, yaǵnıy Yahuda hám Shimon urıwlarınan barlıǵı bolıp toǵız qala berildi. 17Al Benyamin urıwınan Gibon, Geba, 18Anatot hám Almon degen tórt qala jaylawları menen birlikte berildi.

19Solay etip, Xaron urpaǵınan shıqqan ruwxaniylerge jaylawları menen birlikte berilgen qalalardıń sanı barlıǵı bolıp on úshke jetti.

20Lebiy urıwınıń Qohat tiyreleriniń qalǵan adamlarına Efrayım urıwınan mına qalalar úles etip berildi: 21Efrayımnıń tawlı úlkesindegi abaysızda adam óltirgenler panalaytuǵın Shexem qalası hám Gezer, 22Kibsayım, Beyt-Xoron degen tórt qala jaylawları menen birlikte berildi. 23Al Dan urıwınan Elteke, Gibbeton, 24Ayyalon hám Gat-Rimmon degen tórt qala jaylawları menen birlikte berildi. 25Menashshe urıwınıń yarımınan jaylawları menen birlikte Taanax hám Gat-Rimmon degen eki qala berildi. 26Solay etip, Qohattıń qalǵan urpaqlarına jaylawları menen birlikte barlıǵı bolıp on qala berildi.

27Lebiy urıwınan bolǵan Gershonnıń urpaqlarına Menashshe urıwınıń yarımına tiyisli bolǵan eki qala: Bashandaǵı abaysızda adam óltirgenler panalaytuǵın Golan qalası hám Beeshtera qalası jaylawları menen birlikte berildi. 28Issaxar urıwınan bolsa, jaylawları menen birlikte Kishyon, Daberat, 29Yarmut hám En-Gannim degen tórt qala berildi. 30Asher urıwınan jaylawları menen birlikte Mishal, Abdon, 31Xelqat hám Rexob degen tórt qala berildi. 32Naftaliy urıwınan úsh qala jaylawları menen birlikte berildi: olar Xammot-Dor, Qartan hám abaysızda adam óltirgenler panalaytuǵın Galiladaǵı Kedesh qalası. 33Tiyre sanına qaray, Gershonnıń urpaqlarına jaylawları menen birlikte barlıǵı bolıp on úsh qala berildi.

34Qalǵan lebiylilerge, yaǵnıy Merariydiń urpaqlarınıń tiyrelerine Zebulon urıwınan alınǵan Ioqneam, Qarta, 35Dimna hám Nahalal degen tórt qala jaylawları menen birlikte berildi. 36Ruben urıwınan alınǵan Beser, Yahasa, 37Kedemot hám Mefaat degen tórt qala jaylawları menen birlikte berildi. 38Gad urıwınan Giladtaǵı[†] panalaytuǵın Ramot qalası hám Maxanayım, 39Xeshbon hám Yazer qalaları barlıǵı bolıp tórt qala jaylawları menen birlikte berildi. 40Tiyre sanına qaray, lebiylilerdiń qalǵan tiyrelerine, yaǵnıy Merariydiń urpaqlarına úles etip berilgen qalalardıń sanı barlıǵı bolıp on eki edi.

41Izraillılardıń jerlerinen lebiylilerge jaylawları menen birlikte barlıǵı bolıp qırıq segiz qala berildi. 42Bul qalalardıń hámmesiniń átirapında jaylawları bar edi. Jaylawsız qala joq edi.


Izraillılardıń jerdi tolıq iyelep alıwı

43Solay etip, Jaratqan Iye ata-babalarına beriwge ant ishken barlıq jerlerdi izraillılarǵa berdi. Izraillılar sol jerlerdi iyelep, mákan bastı[+]. 44Jaratqan Iye ata-babalarına ant ishkenindey, olardı hár tárepleme tınıshlıqqa eristirdi. Hesh bir dushpanı olarǵa qarsı tura almadı. Jaratqan Iye dushpanlarınıń hámmesin olarǵa táslim etti[+]. 45Jaratqan Iyeniń Izrail xalqına bergen hesh bir iygilikli sózi orınlanbay qalmadı, hámmesi iske astı[+].

#### 22


Shıǵıstaǵı urıwlardıń qaytıwı

1Bunnan soń, Eshua Ruben hám Gad urıwları menen Menashshe urıwınıń yarımın jıynadı da, 2olarǵa bılay dedi:

– Sizler Jaratqan Iyeniń[†] qulı Muwsanıń ózlerińizge buyırǵan hár bir nársesin isledińler. Meniń hámme buyrıqlarıma da boysındıńlar[+]. 3Sonshama waqıt dawamında, búginge deyin tuwısqanlarıńızdı jalǵız taslap ketpedińler. Qudayıńız Jaratqan Iyeniń sizlerge bergen buyrıǵın orınladıńlar. 4Minekey, Qudayıńız Jaratqan Iye[†] tuwısqanlarıńızǵa wáde qılǵanınday, olardı tınıshlıqqa eristirdi. Endi Jaratqan Iyeniń qulı Muwsanıń Iordan dáryasınıń arǵı jaǵasında sizlerge múlik qılıp bergen jerlerdegi úylerińizge qaytıńlar[+]. 5Biraq Jaratqan Iyeniń qulı Muwsanıń sizlerge bergen buyrıqların hám Nızamın muqıyatlı túrde orınlańlar. Qudayıńız Jaratqan Iyeni súyińler, Onıń jolı menen júrip, buyrıqların orınlańlar. Oǵan sadıq bolıńlar, Oǵan shın júregińiz hám jan-tánińiz benen xızmet etińler[+].

6Sońınan Eshua olarǵa aq pátiyasın berip, jolǵa atlandırdı. Solay etip, olar úylerine qaytıp ketti.

7Muwsa Menashshe urıwınıń yarımına Bashanda[†] jer bergen edi. Eshua bolsa, Menashshe urıwınıń qalǵan yarımına Iordan dáryasınıń batısınan, basqa tuwısqanları arasınan jer berdi.

Eshua olardı úylerine qaytarıp atırıp, olarǵa aq pátiyasın berip:[+]

8– Úylerińizge úlken baylıq penen, júdá kóp mal, gúmis, altın, mıs, temir hám júdá kóp kiyim-kenshek penen qaytıp baratırsızlar. Dushpanlarıńızdan olja qılıp alǵan nárselerińizdi tuwısqanlarıńız benen bólisińler, – dedi[+].

9Solay etip, Ruben hám Gad urıwları menen Menashshe urıwınıń yarımı Qanan[†] jerindegi Shilodan, izraillılardıń[†] janınan ketti. Olar Jaratqan Iyeniń buyrıǵı boyınsha, Muwsa arqalı ózleri múlik etip alǵan Gilad[†] jerine qaytıw ushın jolǵa shıqtı.

10Ruben hám Gad urıwları menen Menashshe urıwınıń yarımı Iordan dáryasına jaqın ornalasqan Qanan jerindegi aymaqqa kelgende, dáryanıń jaǵasında kórinisi úlken bolǵan qurbanlıq[†] orın qurdı. 11Izrail xalqına: «Ruben hám Gad urıwları menen Menashshe urıwınıń yarımı Qanan eliniń shegarasında, Iordan dáryasınıń jaǵasında, izraillılarǵa tiyisli jerde bir qurbanlıq orın qurdı», – degen xabar jetti. 12Izrail xalqı bul xabardı esitkende, olarǵa qarsı urısıw ushın pútkil jámiyet Shiloǵa jıynaldı.

13Sonda izraillılar ruwxaniy[†] Elazardıń ulı Pinexastı Gilad jerine, Ruben hám Gad urıwları menen Menashshe urıwınıń yarımına jiberdi[+]. 14Onıń menen birge Izrail urıwlarınan on kósem ketti. Bul kósemlerdiń hár biri Izrail tiyreleriniń ishindegi óz qáwimlerine basshı edi. 15Olar Gilad jerine, Ruben hám Gad urıwları menen Menashshe urıwınıń yarımına kelip bılay dedi:

16– Jaratqan Iyeniń pútkil jámiyeti bılay deydi: «Sizler nege Izraildıń Qudayına qıyanet ettińler? Nege búgin sizler ózlerińiz ushın qurbanlıq orın qurıp, Jaratqan Iyeden waz keshtińler hám Oǵan qarsı bas kóterdińler[+]? 17Bizlerge Peor tawındaǵı gúnamız[*] az ba edi? Jaratqan Iyeniń jámiyeti sol gúna[†] sebepli bálege jolıqqan edi. Bizler usı kúnge deyin ózlerimizdi bul gúnadan tazalay almadıq[+]. 18Sizler búgin Jaratqan Iyeden waz keshtińiz! Eger sizler búgin Jaratqan Iyege qarsı qozǵalań kóterseńiz, Ol da erteń pútkil Izrail jámiyetine ǵázeplenedi. 19Eger sizlerge tiyisli jerler hadal bolmasa, Jaratqan Iyeniń shatırı turǵan Oǵan tiyisli jerge kelip, aramızdaǵı jerden úles alıńlar. Ózlerińizge Qudayımız Jaratqan Iyeniń qurbanlıq ornınan basqa bir qurbanlıq orın qurıp, Jaratqan Iyege hám bizlerge qarsı qozǵalań kótermeńler. 20Zerax ulı Axan baǵıshlanǵan oljadan alıp, qıyanet etkende, pútkil Izrail jámiyeti ǵázepke ushıramadı ma? Axannıń gúnası ushın tek onıń ózi ǵana ólimge duwshar bolmadı-ǵo!»[+]

21Sonda Ruben hám Gad urıwları menen Menashshe urıwınıń yarımı Izraildıń tiyre basshılarına bılay dep juwap berdi:

22– Jaratqan Iye – qudaylar Qudayı! Jaratqan Iye – qudaylar Qudayı! Ol bulardıń barlıǵın biledi hám Izrail da bilip qoysın: eger bizler islegen isimizdi Jaratqan Iyege qarsı qozǵalań kóteriw yamasa Oǵan qıyanet islew maqsetinde islegen bolsaq, onda búgin Jaratqan Iye bizlerdi ayamasın![+] 23Eger bizler qurbanlıq orındı Jaratqan Iyeden waz keshiw ushın, jandırılatuǵın qurbanlıqlardı, ǵálle sadaqaların[†] yamasa tatıwlıq qurbanlıqların beriw ushın qurǵan bolsaq, Jaratqan Iyeniń Ózi bizlerdi jazalasın. 24Bizler bul isti mınadan táshiwishlengenimiz sebepli islegen edik: keleshekte sizlerdiń urpaqlarıńız bizlerdiń urpaqlarımızǵa: «Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye menen sizlerdiń qanday baylanısıńız bar? 25Háy, Ruben hám Gad urpaqları! Jaratqan Iye sizler menen bizlerdiń aramızǵa Iordan dáryasın shegara qılıp qoyǵan. Sizlerdiń Jaratqan Iyege hesh qanday qatnasıńız joq», – dep bizlerdiń urpaqlarımızdıń Jaratqan Iyeden qorqıp jasawına tosqınlıq jasawı múmkin. 26Sonlıqtan bizler ózlerimiz ushın qurbanlıq orın qurıwdı sheshtik. Bunı jandırılatuǵın qurbanlıq hám basqa qurbanlıqlar ushın emes, 27al tek sizler menen bizlerdiń aramızda hám keleshek áwladlar arasında gúwalıq bolıwı ushın isledik. Solay etip, bizler de Jaratqan Iyeniń aldında jandırılatuǵın qurbanlıqlarımız, tatıwlıq qurbanlıqlarımız hám basqa qurbanlıqlarımız benen Oǵan sıyınajaqpız. Sonda sizlerdiń urpaqlarıńız keleshekte bizlerdiń urpaqlarımızǵa: «Jaratqan Iyege hesh qanday qatnasıńız joq», – dep ayta almaydı. 28Solay etip, bizler bılay oyladıq: keleshekte bizlerge yamasa bolajaq urpaqlarımızǵa usılay dese, bizler: «Ata-babalarımızdıń Jaratqan Iyege arnap qurǵan qurbanlıq orınnıń nusqasına qarańlar. Bul orın jandırılatuǵın yamasa basqa qurbanlıqlar ushın emes, al bizler menen sizlerdiń arańızda gúwalıq bolıw ushın qurılǵan», – deymiz. 29Bizler Jaratqan Iyege qarsı qozǵalań kóteriwden, búgin Onnan waz keshiwden, jandırılatuǵın qurbanlıqlar, ǵálle sadaqaları yamasa basqa qurbanlıqlar beriw ushın Qudayımız Jaratqan Iyeniń shatırınıń aldında turǵan qurbanlıq orınnan basqa birewin qurıwdan awlaqpız.

30Ruwxaniy Pinexas hám onıń menen birge bolǵan jámiyet basshıları, yaǵnıy Izraildıń tiyre basshıları Ruben hám Gad urıwları menen Menashshe urıwınıń yarımınıń aytqan sózlerin esitkende kewilleri toldı. 31Sonlıqtan ruwxaniy Elazardıń ulı Pinexas Ruben hám Gad urıwları menen Menashshe urıwınıń yarımına:

– Endi Jaratqan Iyeniń aramızda ekenin bilemiz. Sebebi sizler Oǵan qıyanet etpedińiz hám izraillılardı Onıń jazasınan qutqardıńız, – dedi[+].

32Ruwxaniy Elazardıń ulı Pinexas hám basshılar Ruben hám Gad urıwları jasaytuǵın Gilad jerinen Qanan jerine, izraillılarǵa qaytıp kelip, ne bolǵanın aytıp berdi. 33Izraillılar bul xabarǵa kewli tolıp, Qudayǵa alǵıslar ayttı. Olar Ruben hám Gad urıwlarına qarsı urıs ashıw hám olardıń jasaytuǵın jerlerin wayran etiw haqqında qaytıp awız ashpadı. 34Ruben hám Gad urıwları: «Bul qurbanlıq orın – bizlerdiń aramızda Jaratqan Iyeniń Quday[†] ekenine gúwa» dep, orındı «Gúwa» dep atadı[+].

#### 23


Eshuanıń xoshlasıw sózleri

1Jaratqan Iye[†] Izraildı[†] átirapındaǵı barlıq dushpanlarınan qutqarıp tınıshlıqqa eristirgennen soń, kóp jıllar ótti. Eshua bolsa qartayıp, biraz jasqa barıp qalǵan edi[+]. 2Sonda ol pútkil Izrail xalqın, olardıń aqsaqalların, tiyre basshıların, qazıların hám qadaǵalawshıların shaqırıp alıp, olarǵa bılay dedi:

– Men qartayıp, biraz jasqa barıp qaldım. 3Qudayıńız Jaratqan Iyeniń[†] sizler ushın bul barlıq xalıqlarǵa neler islegenin kórdińler. Óytkeni Qudayıńız Jaratqan Iyeniń Ózi sizler ushın urıstı[+]. 4Minekey, men Iordan dáryasınan baslap, kún batar táreptegi Jer Orta teńizine deyin jasaǵan barlıq xalıqlardı joq etip, olardıń jerlerin de, ele joq qılınbaǵan xalıqlardıń jerlerin de sizlerdiń urıwlarıńızǵa bólip berdim[+]. 5Qudayıńız Jaratqan Iye bul xalıqlardı quwıp shıǵarıp, aldıńızdan shegindiredi hám Ózi sizlerge wáde etkenindey, sizler olardıń jerlerin iyeleysizler[+]. 6Sonlıqtan sizler Muwsanıń Nızam kitabında jazılǵan hár bir nárseni orınlaw ushın júdá kúshli bolıńlar. Jazılǵanlardan ya ońǵa, ya solǵa awıp ketpeńler[+]. 7Arańızda qalǵan xalıqlar menen hesh qanday qarım-qatnas jasamańlar. Olardıń qudaylarınıń atların tilge almańlar hám olardıń atları menen ant ishpeńler. Sol qudaylarǵa xızmet etpeńler hám tabınbańlar[+]. 8Búgingi kúnge deyin islep kelgenińizdey, Qudayıńız Jaratqan Iyege sadıq qalıńlar[+]. 9Sebebi Jaratqan Iye ullı hám kúshli xalıqlardı sizlerdiń aldıńızdan quwıp shıǵardı. Búgingi kúnge deyin hesh kim sizlerge qarsı tura almadı[+]. 10Sizlerdiń arańızdaǵı birewińiz mıń adamdı quwıp shıǵaradı. Óytkeni Qudayıńız Jaratqan Iyeniń wáde etkenindey, Onıń Ózi sizler ushın urısadı[+]. 11Sonlıqtan Qudayıńız Jaratqan Iyeni súyiwde júdá muqıyatlı bolıńlar. 12Al eger sizler Onnan júz burıp, arańızdaǵı qalǵan sol xalıqlar menen aralassańız, olar menen qız alısıp, qız berisetuǵın bolsańız, qarım-qatnas jasasańız,[+] 13onda bilip qoyıńlar: Qudayıńız Jaratqan Iye sol xalıqlardı endi aldıńızdan quwıp shıǵarmaydı. Onıń sizlerge bergen usı jaqsı jerinen joq bolınǵanıńızsha, bul xalıqlar sizler ushın duzaq, qaqpan, arqańızǵa qamshı hám kózlerińizge tiken boladı.

14Minekey, meniń de bul dúnyadan ótetuǵın waqtım keldi. Qudayıńız Jaratqan Iyeniń sizlerge bergen wádeleriniń hesh biri bosqa shıqpaǵanın shın júregińiz hám jan-tánińiz benen bilesizler. Olardıń hámmesi orınlandı, hesh biri orınlanbay qalmadı[+]. 15Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerge bergen wádeleriniń hámmesin qalay orınlaǵan bolsa, Ol Ózi bergen usı jaqsı jerden sizlerdi joq etpegenshe, aytqan barlıq jamanlıqların da solay basıńızǵa saladı[+]. 16Eger Qudayıńız Jaratqan Iyeniń sizlerge orınlań dep buyırǵan kelisimin[†] buzsańız hám barıp, basqa qudaylarǵa xızmet etip, olarǵa tabınsańız, Jaratqan Iyeniń sizlerge ǵázebi tutanadı. Sonda sizler Ol bergen bul jaqsı jerden tez arada qırılıp ketesizler.

#### 24


Shexemde jańalanǵan kelisim

1Eshua pútkil Izrail[†] urıwların Shexemge toplap, Izraildıń aqsaqalların, tiyre basshıların, qazıların hám qadaǵalawshıların shaqırttı. Olardıń hámmesi kelip, Qudaydıń aldında turdı. 2Sonda Eshua pútkil xalıqqa bılay dedi:

– Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye[†] bılay deydi: «Sizlerdiń ata-babalarıńız eski zamanlarda Evfrat dáryasınıń arǵı jaǵasında jasap, basqa qudaylarǵa xızmet etetuǵın edi. Olardıń biri Ibrayım menen Naxordıń ákesi Terax edi[+]. 3Biraq Men babańız Ibrayımdı dáryanıń arǵı jaǵınan alıp, pútkil Qanan[†] jerleri boylap alıp júrdim. Onıń urpaqların kóbeytip, oǵan Ísaqtı berdim[+]. 4Al Ísaqqa bolsa, Yaqıp[†] penen Esawdı berdim. Esawǵa tawlı Seir jerin múlik etip berdim. Yaqıp hám onıń ulları Mısırǵa[†] ketti[+]. 5Keyin Men Muwsa menen Xarondı tayınlap, Mısır xalqınıń basına báleler jawdırdım hám sizlerdi Mısırdan alıp shıqtım[+]. 6Awa, Men ata-babalarıńızdı Mısırdan alıp shıqtım. Olar Qızıl teńizge jetip kelgende, mısırlılar sawash arbaları hám onıń ústindegi áskerleri menen ata-babalarıńızdıń izinen teńizge deyin quwıp bardı[+]. 7Ata-babalarıńız Jaratqan Iyege,[†] Maǵan jalbarınıp, járdem soraǵanda, Men olar menen mısırlılar arasına qarańǵılıq túsirdim. Mısırlılardıń ústine teńiz suwların bastırıp, olardı shóktirdim. Sizler Meniń Mısırda ne islegenimdi óz kózińiz benen kórdińiz. Sizler shólde uzaq waqıt jasadıńız[+].

8Sońınan Men sizlerdi Iordan dáryasınıń arǵı jaǵasında jasaǵan amorlardıń[†] jerine ákeldim. Olar sizlerge qarsı urısqanda, Men olardı sizlerge táslim ettim. Sizler olardıń jerlerin iyeledińiz. Men olardı sizlerdiń aldıńızdan joq qıldım. 9Moab[†] patshası Sippor ulı Balaq Izrailǵa qarsı urısqa shıqtı hám xabar jiberip, Beor ulı Bilamdı sizlerdi náletlew ushın shaqırttı[+]. 10Biraq Men Bilamǵa qulaq salıwdı maqul kórmedim. Sonlıqtan ol sizlerge pátiyasın beriwge májbúr boldı. Solay etip, Men sizlerdi onıń qolınan qutqardım[+]. 11Sońınan sizler Iordan dáryasınan ótip, Erixoǵa keldińiz. Men sizlerge qarsı urısqan erixolılardı, jáne de amor, periz, qanan, xet, girgash, xiw hám ebus xalıqların sizlerge táslim ettim[+]. 12Men sizlerden aldın eshek hárre[*] jiberip, amorlardıń eki patshasın aldıńızdan quwdım. Bul is sizlerdiń qılıshıńız yamasa oq jayıńız járdeminde islenbedi[+]. 13Solay etip, Men sizlerge ózlerińiz miynet etpegen jerdi hám ózlerińiz salmaǵan qalalardı berdim. Sizler bul jerlerde jasap, ózlerińiz otırǵızbaǵan júzim hám záytún[†] baǵlarınıń miywelerin jep atırsızlar»[+].

14Eshua dawam etip bılay dedi:

– Sonlıqtan Jaratqan Iyeden qorqıńlar, Oǵan shın júrekten hám sadıqlıq penen xızmet etińler. Evfrat dáryasınıń arǵı jaǵasında hám Mısırda ata-babalarıńızdıń xızmet etken qudayların taslap, Jaratqan Iyege xızmet etińler[+]. 15Eger Jaratqan Iyege xızmet etkińiz kelmese, onda Evfrat dáryasınıń arǵı jaǵasında ata-babalarıńızdıń xızmet etken qudaylarına yamasa ózlerińiz elinde jasap atırǵan amorlardıń qudaylarına xızmet etkińiz kele me? Búgin usını sheship alıńlar. Al men hám meniń xojalıǵım Jaratqan Iyege xızmet etemiz[+].

16Xalıq juwap berip bılay dedi:

– Jaratqan Iyeni taslap, basqa qudaylarǵa xızmet etiwden awlaq bolǵaymız! 17Sebebi bizlerdi hám ata-babalarımızdı Mısır elindegi qullıqtan alıp shıqqan, kóz aldımızda ullı káramatlar islep, pútkil jolımızda hám xalıqlar arasınan ótkenimizde bizlerdi saqlaǵan Qudayımız Jaratqan Iyeniń Ózi boladı. 18Ol bul elde jasaǵan barlıq xalıqlardı hám amorlardı aldımızdan quwıp jiberdi. Sonlıqtan bizler de Oǵan xızmet etemiz. Óytkeni Ol – bizlerdiń Qudayımız.

19Sonda Eshua xalıqqa bılay dedi:

– Biraq sizler Jaratqan Iyege xızmet ete almaysızlar. Óytkeni Ol muxaddes[†] hám qızǵanshaq Quday[†]. Ol sizlerdiń jınayatlarıńızǵa hám gúnalarıńızǵa sabır etpeydi[+]. 20Eger sizler Jaratqan Iyeni taslap, jat qudaylarǵa xızmet etseńiz, Ózi burın sizlerge jaqsılıq qılǵan bolsa da, endi Ol sizlerden júz buradı hám sizlerdi bálege jolıqtırıp, joq etedi[+].

21Xalıq Eshuaǵa:

– Yaq! Bizler Jaratqan Iyege xızmet etemiz, – dep juwap berdi.

22Sonda Eshua xalıqqa:

– Jaratqan Iyege xızmet etemiz dep, tańlaǵanıńızǵa ózlerińiz gúwasızlar, – dedi.

– Awa, ózlerimiz gúwamız, – dep juwap berdi xalıq.

23Eshua olarǵa:

– Olay bolsa, endi ózlerińizdegi jat qudaylardı taslańlar. Júreklerińizdi Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyege berińler, – dedi.

24Xalıq Eshuaǵa:

– Bizler Qudayımız Jaratqan Iyege xızmet etip, Onıń sózin tıńlaymız, – dep juwap berdi.

25Eshua sol kúni Shexemde xalıq ushın bir minnetleme aldı. Olarǵa qaǵıydalar hám nızamlar berdi. 26Eshua bul sózlerdi Qudaydıń Nızam kitabına da jazıp qoydı. Keyin bir úlken tas alıp, onı sol jerge, Jaratqan Iyeniń Muxaddes mákanı janındaǵı emen aǵashınıń astına ornattı[+]. 27Soń Eshua pútkil xalıqqa:

– Minekey, bul tas bizlerge gúwa bolsın. Sebebi ol Jaratqan Iyeniń bizlerge aytqan barlıq sózlerin esitti. Qudayǵa bergen wádemizde turmasaq, bul tas bizlerge qarsı gúwa boladı, – dedi[+].

28Bunnan soń, Eshua xalıqtıń barlıǵın múlik etip alǵan óz jerlerine jiberdi[+].


Eshuanıń ólimi

29[•]Usı waqıyalardan keyin, Jaratqan Iyeniń qulı Nun ulı Eshua bir júz on jasında qaytıs boldı. 30Onı Efrayımnıń[†] tawlı úlkesindegi Gaash tawınıń arqa tárepine, ózine úles etip berilgen Timnat-Seraxqa jerledi[+]. 31Eshuanıń tiri waqtında hám Eshuadan keyin jasap, Jaratqan Iyeniń Izrail ushın islegen barlıq islerin bilgen aqsaqallardıń tiri waqtında Izrail xalqı Jaratqan Iyege xızmet etti.

32Izrail xalqı Mısırdan ketip baratırıp, Yusuptiń súyegin de ózleri menen birge alıp ketken edi. Olar onı Yaqıptıń Shexemdegi atızına jerledi. Yaqıp bul atızdı Shexemniń ákesi Xamordıń ullarınan júz kesita[*] gúmiske satıp alǵan edi. Sol jer Yusuptiń urpaqlarınıń múlki boldı[+].

33Xaronnıń ulı Elazar da qaytıs boldı. Ol Efrayımnıń tawlı úlkesine, ulı Pinexasqa berilgen Giba qalasına jerlendi.

### Biyler

#### Biyler

Biyler


Alǵí sóz

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]


#### Alǵí sóz


Biyler kitabı


Kitap haqqında maǵlıwmat

Biyler kitabı bizlerdi Izrail xalqınıń Qudaydan júz burǵan hám butlarǵa tabınǵan dáwiri menen tanıstıradı. Bul kitapta Eshuanıń óliminen soń, monarxiya dúzilisine tiykarlanǵan el payda bolǵanǵa deyin júz bergen hár túrli waqıyalar sóz etiledi. Kitaptaǵı hár túrli waqıyalardı oqıp, olardıń mazmunın túsingenimizde, Quday Izrail xalqınıń jalǵız Húkimdarı ekenin anıq kóre alamız.

Izrail xalqı Qanan jerin iyelep alǵanda, Quday olarǵa sol jerde jasap atırǵan xalıqlardı quwıp jiberiwdi buyırǵan edi. Biraq olar quwıp jibermedi hám nátiyjede Qudaydan júz burıp, sol butqa tabınıwshı xalıqlardıń jalǵan qudaylarına kewil qoyadı. Aqıbetinde, Quday Izrail xalqın butqa tabınǵanı ushın jazalap, olardı átirapında jasap atırǵan Qanan xalıqlarına baǵındırıp qoyadı. Jábirlengen Izrail xalqı Qudayǵa jalbarınıp, Onnan járdem soraydı. Sonda Quday Óz xalqın azat qılıw ushın olarǵa izbe-iz jolbasshılardı jiberedi. Bul jolbasshılar biyler dep ataladı. Biylerdiń basshılıǵında Izrail xalqı dushpanlarınıń ústinen jeńiske erisedi. Keyin olar ushın abadan turmıs baslanadı. Izrail xalqı biylerdiń tiri waqtında Qudayǵa sadıq boladı. Biraq hár bir biydiń óliminen soń, olar jáne Qudaydan júz buradı. Bunday hádiyseler qayta-qayta tákirarlanadı.

Ádette biyler bir neshe urıwǵa jolbasshılıq qılatuǵın edi, biraq ayırımları pútkil xalıqtı basqaradı. Sol waqıtta Izrail xalqı tarqalǵan urıwlardan ibarat bolıp, ele bir el dep esaplanbaytuǵın edi. Olardıń patshası bolmaǵanı ushın, sol dáwirde «hár kim ózine durıs bolıp kóringen isti isleytuǵın edi» (21:25).

#### 1


Izraillılardıń aman qalǵan qananlılar menen urısıwı

1Eshuanıń óliminen keyin, Izrail[†] xalqı Jaratqan Iyeden:[†] «Qananlılar[†] menen urısıwǵa bizlerden birinshi bolıp kim baradı?» – dep soradı[+].

2Jaratqan Iye[†] olarǵa: «Yahuda[†] urıwı baradı, Qanan[†] úlkesin oǵan táslim qılaman», – dep juwap berdi.

3Yahuda urıwı tuwısqanları Shimon urıwına: «Qananlılar menen urısıw ushın, bizlerdiń payımızǵa tiygen jerge bizler menen birge barıń. Sońınan bizler de sizlerdiń payıńızǵa tiygen jerge sizler menen birge baramız», – dedi. Solay etip, Shimon urıwı Yahuda urıwı menen birge ketti.

4Yahuda urıwı urısqa shıqtı hám Jaratqan Iye qananlılar menen perizlerdi olarǵa táslim qıldı. Yahuda urıwı Bezekte olardan on mıń adamdı óltirdi. 5Sol jerde olar Adoniy-Bezek penen ushırasıp, onıń menen urıstı hám qananlılar menen perizlerdi jeńiliske ushırattı[+]. 6Adoniy-Bezek qashıp ketti, biraq olar onı quwıp jetip, uslap aldı da, qol hám ayaqlarınıń bas barmaqların kesip tasladı. 7Sonda Adoniy-Bezek: «Qol hám ayaqlarınıń bas barmaqları kesilgen jetpis patsha meniń dasturxanımnan túsken usaqlardı terip jegen edi. Endi bolsa, meniń olarǵa islegenlerimdi Quday[†] aldıma keltirdi», – dedi.

Olar Adoniy-Bezekti Erusalimge[†] alıp keldi hám ol sol jerde óldi[+].

8Yahuda urıwı Erusalimge hújim jasap, qalanı basıp aldı hám xalqın qılıshtan ótkerip, qalaǵa ot berdi[+]. 9Sonnan keyin, olar tawlı úlkede, Negebte hám batıstaǵı taw eteklerinde jasaytuǵın qananlılar menen urısıw ushın jolǵa tústi. 10Eski atı Kiryat-Arba bolǵan Xebronda jasaytuǵın qananlılarǵa qarsı atlanıs jasap, Sheshay, Aximan hám Talmay degen tiyrelerdi jeńip shıqtı[+]. 11Ol jerden olar eski atı Kiryat-Sefer bolǵan Debir qalasınıń xalqına da qarsı urıs ashtı[+]. 12Sonda Kaleb:

– Kiryat-Sefer xalqın jeńip, ol jerdi qolǵa kirgizgen adamǵa qızım Axsanı hayallıqqa beremen, – dedi[+].

13Qalanı Kalebtiń inisi, Kenazdıń ulı Otniel qolǵa kirgizdi. Sonlıqtan Kaleb qızı Axsanı oǵan hayallıqqa berdi. 14Qız Otnieldiń janına barǵanda, ol kúyewin úgitlep:

– Ákemnen bir atız sora, – dedi.

Kaleb eshekten túsip atırǵan qızınan:

– Qanday tilegiń bar? – dep soradı.

15Qız ákesine:

– Maǵan bir enshi berseń. Meni Negeb shóline uzatqan ekenseń, endi maǵan suw bulaqların ber, – dedi. Solay etip, Kaleb qızına joqarǵı hám tómengi suw bulaqların berdi.

16Muwsanıń qáyin atasınıń urpaqları bolǵan kenler[†] Yahuda urıwı menen birge Palma qalasınan[*] shıǵıp, Aradtıń qublasındaǵı Yahuda shólinde jasawǵa ketti hám sol jerdegi xalıqlar arasına ornalastı[+].

17Sonnan keyin, Yahuda urıwı tuwısqanları Shimon urıwı menen birge barıp, Sefat qalasında jasap atırǵan qananlılardı qıyrattı hám olardıń qalasın tolıǵı menen joq etti. Solay etip, ol jer Xorma[*] dep ataldı. 18Yahuda urıwı Gazanı, Ashkelondı, Ekrondı hám olarǵa tiyisli jerlerdi de basıp aldı.

19Jaratqan Iye Yahuda urıwı menen birge bolǵanlıqtan, olar tawlı úlkeni qolǵa kirgizdi. Al oypatlıqta jasap atırǵan xalıqtıń temirden islengen sawash arbaları bolǵanlıqtan, olardı quwa almadı[+]. 20Olar Muwsanıń aytıp ketkenindey, Xebrondı Kalebke berdi. Kaleb ol jerden anaqlardıń[†] úsh tiyresin quwıp shıǵardı[+]. 21Biraq Benyamin urıwı Erusalimde jasap atırǵan ebuslılardı[†] quwmadı. Ebuslılar búgingi kúnge deyin Benyamin urıwı menen birge jasap kiyatır[+].


Efrayım hám Menashshe urıwlarınıń Beyt-Eldi basıp alıwı

22Yusuptiń urpaǵı Beyt-Elge hújim jasadı. Jaratqan Iye olar menen birge edi. 23Yusuptiń urpaǵı burınǵı atı Luz bolǵan Beyt-El qalasına jansızlardı jibergende,[+] 24olar qaladan shıǵıp kiyatırǵan bir adamdı kórdi. Sonda olar:

– Qalaǵa kirer joldı kórsetseń, saǵan jaqsılıq isleymiz, – dedi[+]. 25Solay etip, sol adam olarǵa qalaǵa kiretuǵın joldı kórsetti. Olar qala xalqın qılıshtan ótkergende, oǵan hám onıń aǵayin-tuwǵanlarına tiymedi. 26Sol adam xetlerdiń[†] jerine kóship bardı hám sol jerge qala qurıp, onıń atın Luz dep atadı. Bul qala házirge deyin usı at penen ataladı.


Izraillılardıń qanan hám amor xalıqların tolıq quwıp shıǵarmawı

27Menashshe urıwı Beyt-Shean, Taanax, Dor, Ibleam, Megiddo hám bulardıń átirapındaǵı awıllarda jasaytuǵın xalıqtı quwa almadı. Sebebi qananlılar bekkem qorǵanıp, sol jerde jasawın dawam etti[+]. 28Izraillılar kúshke tolısqan waqtında, qananlılardı erksiz xızmetshige aylandırdı, biraq olardı quwıp jibermedi.

29Efrayım[†] urıwı da Gezerde jasaytuǵın qananlılardı ol jerden quwıp jibermedi hám qananlılar Gezerde olardıń arasında jasadı[+].

30Zebulon urıwı da Kitron hám Nahalal qalalarındaǵı xalıqlardı quwmadı. Zebulon urıwınıń arasında qalǵan bul qananlılar olar ushın erksiz xızmetshige aylandı.

31Asher urıwına kelsek, olar da Akko, Sidon,[†] Axlab, Axzib, Xelba, Afek hám Rexob turǵınların quwmadı[+]. 32Olar sol jerlerdegi qananlılardı quwıp shıǵarmay, olar menen birge jasadı.

33Naftaliy urıwı da Beyt-Shemesh hám Beyt-Anat xalqın quwmay, sol jerdiń xalqı bolǵan qananlılar menen birge jasadı hám qananlılar olar ushın erksiz xızmetshige aylandı[+].

34Amorlar[†] Dan urıwına oypatlıqqa túsiwge jol qoymay, olardı tawlı úlkelerde uslap turdı[+]. 35Amorlar Har-Xereste, Ayyalonda hám Shaalbimde bekkem qorǵanıp, sol jerde qaldı. Biraq Yusuptiń urpaqları kúshke tolısqanda, amorlar olar ushın erksiz xızmetshige aylandı.

36Amorlardıń shegarası Aqrabbim biyikliginen baslap Selaǵa, onnan da armanıraqqa deyin sozılǵan edi[+].

#### 2


Jaratqan Iyeniń perishtesi Boximde

1Jaratqan Iyeniń[†] perishtesi[†] Gilgaldan Boximge kelip, izraillılarǵa[†] bılay dedi:

– Sizlerdi Mısırdan[†] shıǵarıp, ata-babalarıńızǵa beremen dep ant ishken jerge alıp keldim. Men sizlerge: «Sizler menen dúzgen kelisimimdi[†] hesh qashan buzbayman[+]. 2Al sizler bul jerlerde jasap atırǵanlar menen kelisim dúzbeńler hám olardıń qurbanlıq[†] orınların qıyratıp taslańlar», – degen edim. Biraq sizler sózime qulaq salmadıńlar. Ne ushın bunday isledińler[+]? 3Jáne de, Men sizlerge: «Bul xalıqlardı sizlerdiń arańızdan quwıp shıǵarmayman. Olardıń ózleri sizlerge dushpan, al qudayları duzaq boladı», – dep aytqan edim[+].

4Jaratqan Iyeniń perishtesi usı sózlerdi aytqanda, pútkil Izrail xalqı dad salıp jılay basladı. 5Sonlıqtan olar sol jerdi Boxim[*] dep atadı hám sol jerde Jaratqan Iyege arnap qurbanlıq shaldı.


Eshuanıń ólimi

6[•]Eshua xalıqtı tarqatıp jibergennen soń, olardıń hár qaysısı óz payına tiygen jerlerdi iyelep alıw ushın jolǵa shıqtı. 7Eshuanıń tiri waqtında hám Jaratqan Iyeniń Izrail ushın islegen ullı islerin kórip, Eshuadan keyin ómir súrgen aqsaqallar dáwirinde, xalıq Jaratqan Iyege xızmet etti. 8Jaratqan Iyeniń qulı Nun ulı Eshua bir júz on jasında qaytıs boldı. 9Onı Efrayımnıń[†] tawlı úlkesindegi Gaash tawınıń arqa tárepine, óziniń payına tiygen Timnat-Xeres degen jerge jerledi[+].


Izraillılardıń Jaratqan Iyeden uzaqlasıwı

10Bul áwladtan bolǵanlardıń hámmesi ólip, ata-babalarına qosılǵannan soń, Jaratqan Iyeni tanımaytuǵın hám Onıń Izrail xalqı ushın islegen islerin bilmeytuǵın basqa bir áwlad ósip jetisti[+]. 11Izrail xalqı Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi islep, Baallarǵa tabına basladı[+]. 12Olar ózlerin Mısırdan alıp shıqqan ata-babalarınıń Qudayı Jaratqan Iyeden júz burıp, átiraptaǵı xalıqlardıń qudaylarına awıp ketti hám olarǵa tabındı. Bul Jaratqan Iyeniń qáhárin keltirdi[+]. 13Óytkeni olar Jaratqan Iyeden júz burıp, Baal[†] hám Ashtarta[†] butlarına tabına baslaǵan edi[+].

14Sonlıqtan Jaratqan Iyeniń Izrail xalqına ǵázebi qaynap, olardı múliklerin tonaytuǵın basqınshılardıń qolına tapsırdı. Jaratqan Iye[†] olardı átiraptaǵı dushpanlarǵa táslim etti. Solay etip, artıq olar dushpanlarına qarsı tura almadı[+]. 15Jaratqan Iyeniń aytqanınday hám ant ishkenindey, Izrail xalqı hár sapar sawashqa túskende, Jaratqan Iyeniń Ózi olarǵa qarsı boldı hám olar awır awhalda qaldı[+].

16Sonda Jaratqan Iye olardı tonawshılardıń qolınan qutqaratuǵın biylerdi jiberdi. 17Biraq olar biylerdi de tıńlamadı hám Jaratqan Iyege opasızlıq etip, basqa qudaylarǵa tabınıp ketti. Olar Jaratqan Iyeniń buyrıqların orınlaǵan ata-babaları sıyaqlı bolmay, ata-babaları júrgen joldan tez azǵırıldı[+]. 18Jaratqan Iye olar ushın bir biy tańlap shıǵarǵanda, Ol sol biy menen birge boldı hám sol biy jasaǵan waqıtta olardı dushpanlarınıń qolınan qutqaratuǵın edi. Sebebi olar eziwshilik hám zulım astında nala shekkende, Jaratqan Iyeniń olarǵa rehimi keletuǵın edi[+]. 19Degen menen, biyler óliwden-aq, olar ata-babalarınan da beter bolıp, jáne basqa qudaylardıń izine eretuǵın, olarǵa xızmet etip, tabınatuǵın edi. Olar islegen jaman is-háreketlerinen hám qaysarlıqtan waz keshpedi.

20Solay etip, Jaratqan Iyeniń Izrailǵa ǵázebi qaynap, bılay dedi: «Bul xalıq Meniń ata-babalarına orınlań dep buyırǵan kelisimimdi buzıp, sózime qulaq salmadı. 21Sonlıqtan endi Men de Eshua ólgende, usı jerlerde qalǵan xalıqlardıń hesh birin olardıń aldınan quwıp shıǵarmayman[+]. 22Ata-babaları sıyaqlı Jaratqan Iyeniń jolınan júretuǵının yamasa júrmeytuǵının kóriw ushın, olardı usı milletler arqalı sınayman».

23Solay etip, Jaratqan Iye sol milletlerdi dárhal quwıp shıǵarmaǵan hám olardı Eshuaǵa táslim ettirmey, elde qalıwǵa ruxsat bergen edi.

#### 3

1-2Qanandaǵı[†] urıslardıń hesh birine qatnaspaǵan barlıq izraillılardı[†] sınaw ushın hám hesh sawash tájiriybesi bolmaǵan jańa áwladlardıń sawash tálimin úyreniwi ushın, Jaratqan Iye[†] qaldırǵan milletler mınalar edi:[+] 3filist xalqınıń[†] bes húkimdarı, barlıq qananlılar,[†] sidonlılar[†] hám Baal[†]-Xermon tawınan Lebo-Xamatqa deyingi aralıqta Lebanon tawlarında jasaytuǵın xiwler.[†] 4Jaratqan Iye Izrail xalqın sınaw ushın hám Muwsa arqalı ata-babalarına bergen buyrıqların olardıń orınlaytuǵının yamasa orınlamaytuǵının kóriw ushın, bul milletlerdi olardıń elinde qaldırǵan edi.

5Solay etip, izraillılar qanan, xet, amor, periz, xiw hám ebus xalıqlarınıń arasında jasadı. 6Olar menen qız alısıp, qız beristi hám olardıń qudaylarına tabındı[+].


Otniel

7Izrail xalqı Jaratqan Iyeniń[†] názerinde jawız bolǵan islerdi isledi. Olar Qudayı Jaratqan Iyeni umıtıp, Baal hám Ashera[†] butlarına tabındı[+]. 8Sonlıqtan Jaratqan Iyeniń Izrailǵa qáhári kelip, olardı Aram-Naharayım[†] patshası Kushan-Rishatayımǵa táslim qıldı. Olar segiz jıl Kushan-Rishatayımnıń qol astında boldı. 9Biraq izraillılar Jaratqan Iyege nala etkende, Jaratqan Iye olarǵa bir qutqarıwshı[†] jiberdi. Olardı qutqarǵan Kalebtiń kishkene inisi Kenazdıń ulı Otniel edi[+]. 10Jaratqan Iyeniń Ruwxı Otnieldiń ústine túsip, ol Izraildı basqardı. Otniel urısqa shıqqanda, Jaratqan Iye Aram patshası Kushan-Rishatayımdı oǵan táslim qıldı hám Otniel Kushan-Rishatayımnan ústin keldi[+]. 11Solay etip, el Kenaz ulı Otnieldiń ólimine deyin qırıq jıl tınıshlıqta jasadı.


Ehud

12Sonnan keyin, izraillılar Jaratqan Iyeniń názerinde jáne jawız bolǵan islerdi isley basladı. Sonıń ushın Jaratqan Iye Moab[†] patshası Eglondı izraillılarǵa qarsı turatuǵınday etip kúshke toltırdı. 13Patsha Eglon ammon hám amalek xalıqların ózine biriktirip alıp, Izrailǵa hújim jasadı. Olar Izraildı jeńiliske ushıratıp, Palma qalasın[*] basıp aldı. 14Solay etip, izraillılar on segiz jıl Moab patshası Eglonnıń qol astında qaldı.

15Biraq izraillılar Jaratqan Iyege nala etkende, Jaratqan Iye olar ushın Ehud atlı bir qutqarıwshını jiberdi. Benyamin urıwınan bolǵan Geranıń ulı Ehud solaqay edi. Bir kúni izraillılar Ehud arqalı Moab patshası Eglonǵa salıqların jiberdi[+]. 16Ehud ózine uzınlıǵı eki qarıs keletuǵın, eki júzi bar bir qanjar islep aldı hám qanjardı kiyiminiń astına, oń sanına baylap qoydı. 17Ehud salıqtı Moab patshası Eglonǵa aparıp berdi. Eglon júdá semiz adam edi. 18Ehud salıqtı bergennen soń, salıqtı kóterip aparǵan adamlardı qaytarıp jiberdi. 19Al ózi bolsa, Gilgaldıń qasındaǵı tas butlardıń janınan keynine qaytıp keldi de, patshaǵa:

– Taqsır, meniń sizge aytatuǵın bir sırım bar, – dedi.

Patsha oǵan:

– Úndeme, – dedi de, qasındaǵı adamlardıń hámmesin sırtqa shıǵarıp jiberdi.

20Ehud joqarıdaǵı salqın bólmesinde jalǵız qalǵan patshaǵa jaqınlap, oǵan:

– Sizge Qudaydan bir xabar alıp keldim, – degende, patsha taxtınan turdı. 21Ehud shep qolı menen oń sanındaǵı qanjardı aldı da, patshanıń qarnına tıqtı. 22Qanjar patshanıń qarnına sabı menen qosıla kirip ketti. Ehud qanjardı suwırıp almaǵanlıqtan, qanjar patshanıń maylı qarnında qalıp qoydı. 23Ehud aywanǵa shıqtı da, joqarıdaǵı bólmeniń qapıların jawıp, qulıplap ketti. 24Ol shıǵıp ketkennen keyin, patshanıń xızmetshileri kelip, joqarıdaǵı bólmeniń qapısınıń ilik turǵanın kórdi de, bir-birine: «Patshamız salqın bólmede dáret sındırıp atırǵan shıǵar», – desti. 25Olar kóp waqıt kútse de, patsha bólmeniń qapısın ashpadı. Sonlıqtan olar giltti alıp, qapını ashıp qarasa, mırzasınıń óligi jerde jatır eken.

26Olar patshanı kútip turǵanda, Ehud tas butlardıń janınan ótip, Seiraǵa qashıp ketti. 27Ehud sol jerge jetip bardı da, Efrayımnıń[†] tawlı úlkesine shıǵıp, kárnay[†] shertti. Izraillılar onıń menen birge tawlardan tómenge tústi. Ehud olardıń aldında jol baslap júrdi[+]. 28Ehud olarǵa:

– Izimnen júrińler, sebebi Jaratqan Iye dushpanıńız bolǵan moablılardı sizlerge táslim etti, – dedi. Ehudtıń izinen kiyatırǵan izraillılar Moabqa ótetuǵın Iordan ótkellerin iyelep, hesh kimdi ótkermedi[+].

29Olar moablılardıń on mıńǵa shamalas qarıwlı hám kúshli adamın óltirdi. Moablılardıń hesh biri aman qalmadı. 30Sol kúni moablılar izraillılardıń qol astına ótti. El seksen jıl paraxatshılıqta jasadı.


Shamgar

31Ehudtan soń, Anat ulı Shamgar biy boldı. Shamgar filistlerdiń altı júz adamın ógiz aydaytuǵın tayaq penen óltirip, ol da izraillılardı qutqardı[+].

#### 4


Debora hám Baraq

1Ehudtıń óliminen keyin, Izrail[†] xalqı Jaratqan Iyeniń[†] názerinde jawız bolǵan islerdi jáne isley basladı[+]. 2Sonlıqtan da Jaratqan Iye[†] izraillılardı Xasorda húkimdarlıq etip atırǵan qananlı[†] patsha Yabinge táslim qıldı. Yabinniń Sisera degen bir sárkárdası bolıp, ol Xaroshet-Goyımda jasaytuǵın edi[+]. 3Yabinniń toǵız júz temir sawash arbası bar edi. Ol izraillılardı jigirma jıl ayawsız ezgenlikten, izraillılar Jaratqan Iyege nala shekti.

4Sol waqıtları payǵambar[†] hayal, Lappidottıń hayalı Debora izraillılarǵa biylik qılatuǵın edi. 5Debora Efrayımnıń[†] tawlı úlkesinde, Rama menen Beyt-El arasındaǵı palma aǵashınıń astında otırıp, aldına kelgen izraillılardıń dawların sheshetuǵın edi. 6Bir kúni Debora Abinoam ulı Baraqtı Kedesh-Naftaliyden shaqırtıp alıp, oǵan:

– Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye qasıńa Naftaliy hám Zebulon urıwlarınan on mıń adamdı alıp, Tabor tawına barıwıńdı buyıradı[+]. 7Ol patsha Yabinniń sárkárdası Siseranı, onıń sawash arbaların hám áskerlerin Kishon sayına, seniń aldıńa aparıp, saǵan táslim qıladı, – dedi[+].

8Baraq Deboraǵa:

– Eger meniń menen birge barsań, baraman. Al birge barmasań, barmayman, – dedi.

9Debora:

– Álbette, seniń menen birge baraman, biraq sen tutqan bul jol ózińe dańq alıp kelmeydi. Sebebi Jaratqan Iye Siseranı bir hayalǵa táslim etejaq, – dedi.

Solay etip, Debora Baraq penen birge Kedeshke ketti. 10Baraq Zebulon hám Naftaliy urpaqların Kedeshke jıynadı. Baraqtıń izine on mıń adam erdi. Debora da onıń menen birge ketti.

11Ken tiyresinen bolǵan Xeber Muwsanıń qáyin atası Xobabtıń urpaǵınan bolǵan tiyreleslerinen bólek shıǵıp, Kedeshke jaqın jerdegi Saanannimdegi terebinf aǵashınıń janına shatırın tikken edi[+].

12Abinoam ulı Baraqtıń Tabor tawına shıqqanın esitken Sisera 13toǵız júz temir sawash arbasın hám qasındaǵı barlıq áskerlerin Xaroshet-Goyımnan shıǵarıp, Kishon sayına topladı.

14Debora Baraqqa:

– Qáne, atlan! Sebebi bul kún – Jaratqan Iyeniń Siseranı saǵan táslim etetuǵın kúni. Jaratqan Iye seniń aldıńda baradı, – dedi.

Solay etip, Baraq on mıń adamdı ertip, Tabor tawınan tústi. 15Baraq hújim qılǵanda, Jaratqan Iye Siseranı, onıń sawash arbaların hám áskerlerin albırattı. Sonda Sisera sawash arbasınan túsip, jayaw qashıp ketti[+]. 16Baraq onıń sawash arbaların hám áskerlerin Xaroshet-Goyımǵa deyin quwıp bardı. Siseranıń pútkil áskerleri qılısh júzinen ótkerildi. Hesh biri aman qalmadı.

17Al jayaw qashıp ketken Sisera bolsa, kenlerden[†] bolǵan Xeberdiń hayalı Yaeldiń shatırına keldi. Óytkeni Xasordıń patshası Yabin menen Xeberdiń shańaraǵı arasındaǵı qarım-qatnas jaqsı edi.

18Yael Siseranı kútip alıwǵa shıǵıp, oǵan:

– Qorqpań, mırzam. Keliń, shatırıma kiriń, – dedi. Sisera hayaldıń shatırına kirgende, hayal onıń ústine bir japqıshtı jawıp qoydı.

19Sisera:

– Shólledim, ótinish, ishiwge az-maz suw ber, – dedi.

Yael sút mesin ashıp, Siseraǵa sút ishkizgennen keyin, onıń ústin jáne jawıp qoydı.

20Sisera hayalǵa:

– Shatırdıń kirer awzında tur. Eger birew kelip: «Shatırıńda kim bar?» – dep sorasa, «Hesh kim joq», – dep juwap ber, – dedi.

21Xeberdiń hayalı Yael qolına shatırdıń bir qazıǵı menen balǵanı aldı. Ol sharshaǵanlıqtan qattı uyqıǵa ketken Siseranıń qasına áste jaqınlap bardı da, qazıqtı onıń shekesine qaqtı hám qazıq tesip ótip, jerge kirip ketti. Sisera sol zamatta-aq óldi. 22Sol waqıtta Baraq Siseranı quwıp kiyatırǵan edi. Yael Baraqtıń aldınan shıǵıp, oǵan:

– Ishke kir, izlep kiyatırǵan adamıńdı saǵan kórseteyin, – dedi.

Baraq hayaldıń shatırına kirip barǵanda, shekesine qazıq qaǵılıp, ólip atırǵan Siseranı kórdi.

23Solay etip, Quday[†] sol kúni qananlı patsha Yabindi Izrail xalqına boysındırdı. 24Izrail xalqı qanan[†] patshası Yabinge kúnnen-kúnge qarsı turıp, aqırında onı joq qıldı.

#### 5


Debora hám Baraqtıń jırı

1Debora menen Abinoam ulı Baraq sol kúni bılay jırladı:

2«Izrail[†] kósemleri basshılıq qılǵanda,
Xalıq pidákerlik penen atlanǵanda,
Jaratqan Iyeni[†] alǵıslańlar!
3Tıńlańlar, sizler, háy patshalar!
Háy tóreler, qulaq salıńlar!
Jaratqan Iyeni jırlayman,
Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyeni saz shertip alǵıslayman.
4Seirden shıqqanıńda, Jaratqan Iye[†],
Edom[†] jerinen júris qılǵanıńda,
Jer silkindi, aspannan jawın quydı.
Awa, bultlar jawın quydırdı[+].
5Tawlar Jaratqan Iyeniń aldında titiredi,
Hátteki, titiredi Sinay tawı,
Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyeniń aldında[+].

6Anat ulı Shamgardıń dáwirinde,
Yaeldiń zamanında kárwanlar júrmey qaldı,
Jolawshılar aylanba joldan júretuǵın boldı[+].
7Men Izrailda ana bolıp, ortaǵa shıqpaǵanımsha,
Men, Debora ortaǵa shıqqanǵa deyin,
Izrail awılları bosap qaldı.
8Izraillılar jańa qudaylardı tańlaǵanda,
Urıs qalanıń dárwazasına tireldi,
Izraildıń qırıq mıń áskeriniń qolında,
Qalqan da, nayza da kórinbedi[+].
9Júregim Izraildıń basshıları menen,
Hám xalıq arasındaǵı pidákerler menen birge,
Jaratqan Iyeni alǵıslańlar!
10Háy, aq eshek mingenler,
Háy, gilem ústinde otırǵanlar,
Háy, jolda jayaw júriwshiler, tıńlańlar!
11Qudıqlardıń basındaǵı alaman dawısı,
Jaratqan Iyeniń jeńislerin,
Izrail áskerleriniń jeńislerin ańlatar:

„Sonda Jaratqan Iyeniń xalqı,
Qala dárwazalarına qaray júris qıldı.
12Oyan, Debora, oyan,
Oyan, jırıńdı ayt, oyan!
Háy, Abinoam ulı Baraq,
Ornıńnan tur, alıp júr tutqınlarıńdı“[+].

13Aman qalǵanlar sárkárdalarınıń janına keldi,
Jaratqan Iyeniń xalqı batırları menen maǵan keldi.
14Amalek jerindegi Efrayımnan[†] keldi,
Benyaminliler de saǵan erdi.
Maxir áwladınan keldi basshılar,
Zebulonnan keldi sárkárdalıq hasasın uslaǵanlar[+].
15Birge edi Issaxar basshıları Debora menen,
Issaxar urıwı da Baraqtıń izinen,
Oypatlıqqa tústi asıǵıslıq penen.
Biraq Ruben urıwınıń tiyreleri,
Kúshli ekileniwshilik ishinde qaldı.
16Ne ushın qaldıńız súriwler arasında?
Shopanlardıń qoylardı shaqırǵanın esitiw ushın ba?
Biraq Ruben urıwınıń tiyreleri,
Kúshli ekileniwshilik ishinde qaldı.
17Giladlılar[†] Iordan dáryasınıń arǵı jaǵında qaldı,
Ne ushın Dan urıwı kemeler janında qaldı?
Asher urıwı teńiz jaǵasında qaldı,
Óz jaǵıslarına mákan bastı[+].
18Biraq Zebulon hám Naftaliy xalqı,
Janların ólimge tikti maydannıń biyik jerlerinde[+].

19Sonda patshalar kelip urıstı,
Taanaxta hám Megiddo suwları jaǵasında,
Qanan[†] patshaları urıstı,
Biraq gúmis te, olja da almadı[+].
20Sawashqa tústi juldızlar aspannan,
Siseraǵa qarsı urıstı, júrip olar aspandaǵı óz jolınan.
21Kishon dáryası, háy, eski dárya,
Aǵızıp ketti olardı,
Háy janım, kúsh-quwatqa tolıp, alǵa bas[+].
22Keldi sonda atlar dúsirlep,
Kúshli atlardıń tuyaqları,
Qaldırdı izlerin jerde.
23Jaratqan Iyeniń perishtesi[†] bılay dedi:
„Náletleńler, Meroz qalasın,
Náletler aytıń, onıń xalqına.
Járdemge kelmegeni ushın Jaratqan Iyege,
Batırlarǵa qarsı urısıw ushın“.

24Ken tiyresinen bolǵan Xeberdiń hayalı Yael,
Hayallar arasında mol-mol etip jarılqansın,
Shatırlarda jasaytuǵın hayallar arasında,
Mol-mol etip jarılqansın[+].
25Suw soraǵanda sút berdi,
Hasıl kesede qatıq usındı[+].
26Aldı shep qolına shatır qazıǵın,
Oń qolına jumısshınıń balǵasın.
Urdı Siseranı, ezdi basın,
Shekesine qaqtı qazıqtı,
Qazıq ta tesip ótti onıń basın[+].
27Jıǵıldı Sisera onıń ayaqları astına,
Qulap, jerde sozılıp jattı.
Ol jıǵılıp, Yaeldiń ayaqları astına,
Jıǵılǵan jerinde jansız qaldı.

28Siseranıń anası tereze artınan,
Zarlandı bılay dep, pánjireden qarap:
„Ulımnıń sawash arbası,
Keshikti nege bunshelli?
Esitilmeydi nege elege deyin,
Sawash arbalarınıń sesleri?“
29Juwap berer oǵan janındaǵı dana hayalları.
Anası da ózin jubatıp bılay der:
30„Múmkin, olar oljanı bólisip atırǵan shıǵar,
Hár jigittiń payına bir-eki qızdan.
Siseraǵa oljadan reńli kiyimler,
Awa, oljadan túsken ráńbáráń kiyimler,
Olja alǵannıń hár birine,
Eki ráńbáráń etip kestelengen kiyimler tiyisken shıǵar“.

31Jaratqan Iye! Barlıq dushpanlarıń usılay joq bolsın.
Seni súygenler bolsa,
Pútkil qúdireti menen shıqqan quyash yańlı bolsın!»

Sonnan keyin, el qırıq jıl paraxatshılıqta jasadı[+].

#### 6


Gideon

1Izraillılar[†] Jaratqan Iyeniń[†] názerinde jawız bolǵan islerdi jáne isledi. Jaratqan Iye[†] de olardı jeti jıl midyanlılarǵa[†] táslim etti[+]. 2Midyanlılardıń izraillılarǵa kórsetken zulımlıǵı sonshelli awır bolǵanlıqtan, izraillılar ózleri ushın tawlarda panalaytuǵın jerler, úńgirler hám qorǵanlar islep aldı. 3Izraillılar egin ekken waqtında, midyanlılar, amalekler[†] hám kúnshıǵıstaǵı basqa xalıqlar elge basqınshılıq etetuǵın edi. 4Olar Izrailda ordaların qurıp alıp, Gazaǵa deyingi eginlerin joq qılatuǵın hám tirishilik etiwge kerekli bolǵan qoy, sıyır, eshek sıyaqlı nárselerdiń hesh qaysısın qoymaytuǵın edi[+]. 5Sebebi olar ózleriniń malları hám shatırları menen birge shegirtke sıyaqlı kóp bolıp keletuǵın edi. Olardıń ózleriniń de, túyeleriniń de esap-sanı joq bolıp, Izraildı wayran etiw ushın, el boylap júretuǵın edi. 6Izrail xalqı midyanlılar sebepli sonshelli jarlılanıp qalǵanlıqtan, olar Jaratqan Iyege jalbarına basladı.

7Izraillılar midyanlılar sebepli Jaratqan Iyege jalbarınǵanda, 8Jaratqan Iye olarǵa bir payǵambar[†] jiberdi. Payǵambar olarǵa bılay dedi:

– Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye bılay deydi: «Sizlerdi Mısırdan,[†] qul bolǵan jerińizden Men alıp shıqtım. 9Sizlerdi mısırlılardıń hám pútkil zulım etiwshilerdiń qolınan Men qutqardım. Olardı aldıńızdan quwıp, jerlerin sizlerge berdim[+]. 10Sonda Men sizlerge: „Men – sizlerdiń Qudayıńız Jaratqan Iye bolaman. Ózlerińiz jerlerinde jasap atırǵan amorlardıń[†] qudaylarına tabınbańlar“, – degen edim. Biraq sizler sózime qulaq salmadıńlar».

11Sonnan keyin, Jaratqan Iyeniń perishtesi[†] kelip, Ofra qalasındaǵı Abiezer áwladınan bolǵan Ioashqa tiyisli terebinf aǵashınıń astında otırdı. Sol waqıtta Ioashtıń ulı Gideon midyanlılardan jasırıp, sharap iskenjesinde biyday túyeklep atırǵan edi[+]. 12Jaratqan Iyeniń perishtesi oǵan kórinip:

– Háy, batır jigit, Jaratqan Iye seniń menen birge, – dedi.

13Gideon oǵan:

– O, mırzam, eger Jaratqan Iye bizler menen birge bolsa, onda bulardıń barlıǵı ne ushın basımızǵa tústi? Ata-babalarımız bizlerge: «Jaratqan Iye bizlerdi Mısırdan alıp shıqtı», – dep aytıp bergen edi. Jaratqan Iyeniń sol ájayıp isleri qayda qaldı? Jaratqan Iye bizlerdi taslap ketti hám midyanlılarǵa táslim qıldı, – dedi[+].

14Jaratqan Iye Gideonǵa qarap:

– Ózińde bar bolǵan kúsh-quwatıń menen bar da, Izraildı midyanlılardıń qolınan qutqar. Seni Men jiberip atırman, – dedi.

15Gideon:

– O, Iyem, men Izraildı qalayınsha qutqara alaman? Meniń tiyrem Menashshe urıwındaǵı eń ázzi tiyre, men de úydegi genje ulman, – dedi[+].

16Jaratqan Iye oǵan:

– Men seniń menen birge bolaman. Sen midyanlılardıń hámmesin bir adamdı jeńgendey qılıp, qırıp taslaysań, – dedi[+].

17Sonda Gideon:

– Eger men Seniń miyrimińe erisken bolsam, meniń menen sóylesip atırǵan Sen ekenińdi biliwim ushın, maǵan bir nıshan kórset[+]. 18Iltimas, Saǵan sadaqamdı[†] ákelip, usınbaǵanımsha, bul jerden ketip qalma, – dedi.

Jaratqan Iye Gideonǵa:

– Sen qaytıp kelgenińshe, usı jerde turaman, – dep juwap berdi[+].

19Gideon úyine barıp, bir ılaqtı soydı, bir efa[*] unnan ashıtqısız nan pisirdi hám góshti sebetke saldı da, sorpasın tabaqqa quydı. Gideon bulardı terebinf aǵashınıń astına alıp barıp, perishtege usındı. 20Qudaydıń perishtesi oǵan:

– Góshti hám ashıtqısız nanlardı alıp, olardı mına tastıń ústine qoy da, sorpanı ústine quy, – dedi. Gideon aytılǵanlardı isledi[+]. 21Jaratqan Iyeniń perishtesi qolındaǵı tayaǵınıń ushın gósh hám ashıtqısız nanǵa tiygizgende, tastan ot shıqtı. Ot gósh hám ashıtqısız nandı jaǵıp, joq qılıp jiberdi. Sonnan keyin Jaratqan Iyeniń perishtesi kózden ǵayıp boldı[+]. 22Gideon kórgen adamınıń Jaratqan Iyeniń perishtesi ekenin túsinip:

– Wah, Quday[†] Iye! Men Seniń perishteń menen júzbe-júz kóristim, – dedi[+].

23Jaratqan Iye oǵan:

– Saǵan tınıshlıq bolsın. Qorqpa, ólmeyseń, – dedi.

24Gideon ol jerde Jaratqan Iye ushın qurbanlıq[†] orın isledi. Qurbanlıq orındı «Jaratqan Iye – tınıshlıq» dep atadı. Bul orın búgin de Abiezer urpaqlarınıń Ofra qalasında tur.

25Tap sol kúni túnde Jaratqan Iye Gideonǵa:

– Ákeńniń padasınan jeti jasar bir buǵanı al. Sonnan keyin, ákeńniń Baal[†] ushın soqtırǵan qurbanlıq ornın buzıp, qasındaǵı kiyeli aǵashtı[†] shawıp tasla. 26Usı tóbeshiktiń ústine Qudayıń Jaratqan Iyege arnap, tegis etip qurbanlıq orın qur. Sońınan sol buǵanı al da, óziń kesetuǵın kiyeli aǵashtı otın qılıp, jandırılatuǵın qurbanlıq etip baǵıshla, – dedi. 27Gideon óz adamlarınan on adamdı qasına alıp, Jaratqan Iyeniń ózine aytqanların orınladı. Biraq ol úyindegilerden hám qala xalqınan qorqqanlıqtan, bunı kúndiz emes, al túnde isledi.

28Azanda erte turǵan qala xalqı Baalǵa arnalǵan qurbanlıq orınnıń buzılıp atırǵanın, kiyeli aǵashtıń shabılǵanın hám buǵanıń tazadan qurılǵan qurbanlıq orınnıń ústinde qurbanlıq qılıp usınılǵanın kórdi. 29Sonda olar bir-birinen: «Bunı kim isledi?» – dep soradı. Sorastırıp kórgennen soń, bul isti Ioash ulı Gideonnıń qılǵanın bildi. 30Sol sebepten olar Ioashqa:

– Balańdı sırtqa shıǵar, ol óliwi kerek. Sebebi ol Baaldıń qurbanlıq ornın buzıp, qasındaǵı kiyeli aǵashtı shawıp taslaǵan, – dedi.

31Ioash ózine topılıp kelgen adamlarǵa:

– Baaldı qorǵaw sizlerge qaldı ma? Onı qutqaratuǵın sizler me? Baaldı qorǵaytuǵınlar tańǵa deyin óltiriledi. Eger Baal quday bolsa, ol ózi ushın gúressin. Óytkeni buzılǵan qurbanlıq orın onıki-ǵo! – dedi.

32Sol kúni Ioash: «Baal ózi ushın ózi gúressin, óytkeni buzılǵan qurbanlıq orın onıki», – dep, Gideondı Erubbaal[*] dep atadı.

33Sol arada midyanlılar, amalekler hám shıǵıs xalıqları birlesip, Iordan dáryasınan ótti de, Izreel oypatlıǵına shatırların qurdı[+]. 34Sonda Jaratqan Iyeniń Ruwxı Gideonnıń ústine tústi hám ol kárnayın[†] shertip, Abiezer urpaqların óziniń izine eriwge shaqırdı[+]. 35Gideon pútkil Menashshe urıwına xabarshılar jiberip, ol jerdegi xalıqtı da jıynadı. Ol Asher, Zebulon hám Naftaliy urıwlarına da xabarshılar jiberdi. Solay etip, olar da birlesiwge keldi.

36Sonda Gideon Qudayǵa bılay dedi:

– Eger Óziń wáde etkenińdey, Izraildı men arqalı qutqaratuǵınıń ıras bolsa, 37onda men mına qırqılǵan júndi qırmannıń ústine jayaman. Eger shıq júnniń ústine túsip, al jer qurǵaq bolsa, onda Óziń aytqanıńday, Izraildı men arqalı qutqaratuǵınıńdı bilemen.

38Solay boldı da. Erteńine azanda erte turǵan Gideon júndi alıp sıqqanda, júnnen bir kese tolı suw shıqtı.

39Sonnan keyin, Gideon Qudayǵa bılay dedi:

– Maǵan ǵázeplenbe, jáne bir tilegim bar. Usı jún arqalı sınawıma jáne bir márte ruxsat et. Bul ret tek jún ǵana qurǵaq bolıp, jer betin shıq qaplasın.

40Quday sol túnde Gideonnıń aytqanın isledi. Jún qurǵaq bolıp, pútkil jer betin shıq qapladı.

#### 7


Gideonnıń midyanlılardı jeńiwi

1Erubbaal, yaǵnıy Gideon hám onıń janındaǵı barlıq adamlar erte turıp, Xarod bulaǵınıń basına orda qurdı. Midyanlılardıń[†] ordası olardıń arqa tárepinde, More tóbeshiginiń qasındaǵı oypatlıqta edi.

2Jaratqan Iye[†] Gideonǵa bılay dedi:

– Seniń qasıńdaǵı adamlar júdá kóp. Olar: «Óz kúshimiz benen qutqarıldıq» dep, Meniń aldımda maqtanbawı ushın, midyanlılardı olarǵa táslim qıla almayman[+]. 3Endi sen xalıqqa: «Kim qorqqanınan qaltırap turǵan bolsa, ketsin, Gilad[†] tawınan izine qaytsın», – de.

Solay etip, xalıqtan jigirma eki mıń adam qaytıp ketip, ol jerde on mıń adam qaldı[+].

4Jaratqan Iye Gideonǵa:

– Adamlarıńnıń sanı ele de kóp. Sen olardı suw boyına alıp bar. Men olardı sol jerde sen ushın elekten ótkeremen. «Seniń menen baradı» degen adamım seniń menen baradı. Al «Seniń menen barmaydı» degen adamım barmaydı, – dedi.

5Gideon xalıqtı suw boyına alıp bardı. Jaratqan Iye Gideonǵa:

– Iyt sıyaqlı tili menen suw ishkenlerdi bir tárepke, dizerlep otırıp suw ishkenlerdi ekinshi tárepke ayır, – dedi.

6Qolların awzına aparıp, tilleri menen suw ishkenlerdiń sanı úsh júz boldı. Al qalǵanlarınıń hámmesi suw ishiw ushın dizerlep otırdı. 7Jaratqan Iye Gideonǵa:

– Sizlerdi tili menen suw ishken úsh júz adam arqalı qutqaraman. Midyanlılardı saǵan táslim qılaman. Al qalǵanları úylerine qaytsın, – dedi.

8Solay etip, Gideon tek úsh júz adamdı ǵana alıp qalıp, qalǵan izraillılardı[†] úylerine qaytarıp jiberdi. Sol úsh júz adam ketkenlerdiń azıq-awqatları menen kárnayların[†] alıp qaldı. Midyanlılardıń ordası Gideon bolǵan jerdiń tómengi jaǵında, oypatlıqta edi.

9Jaratqan Iye sol kúni túnde Gideonǵa bılay dedi:

– Tur, midyanlılardıń ordasına hújim qıl, óytkeni olardı saǵan táslim qılıp atırman. 10Eger hújim etiwge qorqsań, Pura atlı xızmetshińdi janıńa alıp, tómenge, olardıń ordasına bar. 11Midyanlılardıń sózlerin tıńla. Sonda sen olarǵa hújim etiwge júreksineseń.

Solay etip, Gideon xızmetshisi Pura menen birge midyanlılar ordasınıń shetindegi saqshılar bólimine ketti. 12Oypatlıqqa jaylasıp alǵan midyanlılar, amalekler[†] hám barlıq shıǵıs xalıqları shegirtke sıyaqlı kóp edi. Olardıń túyeleri de teńiz jaǵasındaǵı qum sıyaqlı esap-sansız edi[+]. 13Gideon ol jerge jetip barǵanda, bir adam óz joldasına kórgen túsin aytıp berip atır edi. Ol:

– Men bir tús kórdim. Túsimde arpadan pisirilgen bir shórek nan Midyan ordasına tuwrı domalap barıp, shatırǵa urılǵanda, shatır qulap, jer menen jeksen boldı, – dedi.

14Sol adamnıń joldası:

– Bul izraillı Ioash ulı Gideonnıń qılıshınan basqa hesh nárse emes. Quday[†] midyanlılardı hám pútkil ordanı oǵan táslim etejaq bolǵanı, – dep juwap berdi.

15Gideon tústi hám onıń jorılıwın esitip, Qudayǵa sıyındı. Ol Izrail ordasına qaytıp kelip, adamlarına:

– Turıńlar! Jaratqan Iye Midyan ordasın sizlerge táslim qıldı, – dedi.

16Sońınan Gideon úsh júz adamdı úsh toparǵa bólip, olardıń hár birine bir kárnay hám bos bir gúzeden berdi. Gúzelerdiń ishinde shıralar bar edi[+]. 17Sonda Gideon olarǵa bılay dedi:

– Kózińiz mende bolsın. Men ne islesem, sizler de sonı isleńler. Olardıń ordasına barǵanımda, men ne islesem, sizler de sonı isleńler. 18Men hám meniń qasımdaǵılar kárnaylarımızdı shertkenimizde, sizler de ordanıń aynala dógereginde turıp, kárnaylarıńızdı shertińler de: «Jaratqan Iye ushın hám Gideon ushın!» – dep baqırıńlar[+].

19Gideon hám onıń qasındaǵı júz adam túnde, ortanǵı gezektegi qarawıllar almasıwdan-aq, ordaǵa jetip bardı. Olar kárnayların shertip, qollarındaǵı gúzelerdi sındırdı. 20Úsh topar da kárnayların shertip, gúzelerin sındırdı. Olar shep qolına shırasın, oń qolına kárnayın uslap: «Jaratqan Iyeniń[†] hám Gideonnıń qılıshı!» – dep baqırdı. 21Olardıń hár biri dushpan ordasınıń dógereginde, óz ornında turǵanda, ordadaǵılardıń hámmesi albırasıp, baqırısıp qasha basladı.

22Úsh júz kárnay birden shertilgende, Jaratqan Iye ordadaǵılardıń hámmesine bir-birine qarsı qılısh kótergizdi. Midyan ordası Serera táreptegi Beyt-Shittaǵa qaray, yaǵnıy Tabbatqa jaqın jerdegi Abel-Mexolanıń shetine deyin qashıp ketti[+]. 23Sonda Naftaliy, Asher hám pútkil Menashshe urıwlarınan bolǵan izraillılar shaqırıldı hám olar midyanlılardı quwa basladı.

24Keyin Gideon Efrayımnıń[†] pútkil tawlı úlkesine xabarshılar jiberip, bılay dedi: «Tómenge túsip, midyanlılarǵa hújim qılıńlar. Olardıń jolların tosıw ushın, Beyt-Baraǵa deyingi Iordan dáryasınıń suw ótkellerin qolǵa kirgizińler». Solay etip, efrayımlılar jıynalıp, Beyt-Baraǵa deyingi Iordan dáryasınıń suw ótkellerin qolǵa kirgizdi[+]. 25Olar midyanlılardıń eki basshısın, Oreb penen Zeebti tutqınǵa aldı. Orebti Oreb jartasınıń[†] qasında, al Zeebti Zeeb sharap iskenjesi janında óltirip, midyanlılardı quwıwdı dawam etti. Oreb penen Zeebtiń kesilgen basların Iordan dáryasınıń arǵı jaǵındaǵı Gideonǵa aparıp berdi[+].

#### 8

1Efrayım[†] urıwınıń adamları Gideonǵa:

– Midyanlılar[†] menen urısıwǵa ketkenińde, bizlerdi shaqırmadıń. Bizlerge ne ushın bunday qıldıń? – dep onı qattı ayıpladı[+].

2Gideon olarǵa bılay dep juwap berdi:

– Sizlerdiń islegen isińizdiń qasında meniki ne bolıptı? Efrayımnıń teriminen qalǵan júzimler Abiezerdiń pútkil júzim ónimlerinen jaqsıraq emes pe? 3Quday[†] Midyan basshıları bolǵan Oreb hám Zeebti sizlerge táslim qıldı. Sizlerge teń keletuǵınday, men ne isley aldım?

Gideonnıń bul sózleri olardıń ǵázebin qaytardı[+].

4Gideon hám onıń janındaǵı úsh júz adam Iordan dáryasına kelip, dáryanı kesip ótti. Olar sharshasa da, midyanlılardı quwıwdı dawam etti. 5Ol Sukkotqa kelgende, qala xalqına:

– Meniń izimnen kiyatırǵan adamlarıma nan berińler, olar haldan tayǵan. Men Midyan patshaları Zebax hám Salmunnanıń izinen quwıp baratırman, – dedi[+].

6Sukkot basshıları oǵan:

– Seniń áskerlerińe nan bergendey, sen Zebax hám Salmunnanı tutqınǵa alıp pa ediń? – dedi[+].

7Gideon olarǵa:

– Boladı, usı sózińiz ushın, Jaratqan Iye[†] Zebax penen Salmunnanı maǵan táslim etkende, men denelerińizdi shól tikenleri hám sheńgelleri menen tilkim-tilkim qılaman, – dedi.

8Gideon ol jerden Penuelge ketti hám onıń xalqınan da tap solay dep ótinish qıldı. Biraq Penuel xalqı da Sukkot xalqınıń bergen juwabın berdi[+]. 9Gideon olarǵa:

– Saw-salamat izime qaytqanımda, bul minaranı qulataman, – dedi.

10Sol waqıtta Zebax penen Salmunna on bes mıńǵa shamalas aman qalǵan shıǵıs xalıqlarınıń áskerleri menen birlikte Qarqorda edi. Qurallanǵan bir júz jigirma mıń ásker ólgen edi. 11Gideon Nobax hám Iogbohanıń shıǵıs tárepindegi kárwan jolı menen barıp, ańsız turǵan dushpan ordasına hújim jasadı[+]. 12Zebax penen Salmunna qashıp ketti, al Gideon olardıń izinen quwdı. Ol Midyannıń eki patshası bolǵan usı Zebax penen Salmunnanı qolǵa alıp, olardıń barlıq áskerlerin albıratıp tasladı.

13Ioash ulı Gideon urıstan Xeres tóbeshigi boylap qayttı. 14Jolda Gideon Sukkottıń bir jas jigitin uslap alıp, onı sorawǵa tuttı. Jas jigit oǵan Sukkottıń jetpis jeti basshısı menen aqsaqallarınıń atların jazıp berdi.

15Gideon Sukkot xalqına barıp, olarǵa bılay dedi:

– Sizler maǵan: «Seniń haldan tayǵan adamlarıńa nan beretuǵınday, sen Zebax penen Salmunnanı tutqınǵa alıp pa ediń?» – dep meni masqaralaǵan edińiz. Minekey, Zebax penen Salmunna!

16Sońınan Gideon qala aqsaqalların toplap, Sukkot xalqın shól tikenleri hám sheńgelleri menen jazaladı. 17Keyin Penuel minarasın qulatıp, qala xalqın óltirdi[+].

18Sońınan Gideon Zebax penen Salmunnadan:

– Taborda óltirgenlerińiz qanday adamlar edi? – dep soradı. Olar Gideonǵa:

– Olar saǵan uqsaǵan edi, hámmesi patsha ullarına megzes edi, – dep juwap berdi. 19Gideon olarǵa:

– Olar meniń tuwısqanlarım, anamnıń ulları edi. Tiri Jaratqan Iye haqı ant ishemen, eger sizler olardı aman qaldırǵanıńızda, men de sizlerdi óltirmes edim, – dedi. 20Sonnan keyin, Gideon tuńǵısh ulı[†] Eterge:

– Qáne, olardı óltir, – dedi. Degen menen, ele jas bolǵan Eter qorqıp, qılıshın kótermedi.

21Sonda Zebax penen Salmunna Gideonǵa:

– Bizlerdi óziń óltir. Erkektiń isin tek erkek isley aladı, – dedi.

Solay etip, Gideon barıp, Zebax penen Salmunnanı óltirdi hám túyeleriniń moynındaǵı yarım ay kórinisindegi bezeniw buyımların aldı[+].

22Izraillılar[†] Gideonǵa:

– Sen, ulıń hám aqlıǵıń bizlerge basshılıq etiń. Sebebi bizlerdi midyanlılardıń qolınan sen qutqardıń, – dedi[+].

23Biraq Gideon olarǵa:

– Men de, ulım da sizlerge basshılıq qılmaymız. Sizlerge Jaratqan Iye basshılıq qıladı, – dep juwap berdi. 24Sońınan Gideon dawam etip:

– Sizlerden bir tilegim bar: maǵan hár birińiz oljalarıńızdan bir altın sırǵadan berińler, – dedi. Dushpanlar ismayıllılar bolǵanlıqtan, altın sırǵa taǵatuǵın edi[+].

25Izraillılar:

– Jan dep beremiz, – dep, jerge bir jayıw jaydı da, oljalarınan bir sırǵadan jayıwdıń ústine tasladı. 26Ay kórinisindegi bezeniw buyımların, túymelerdi, Midyan patshalarınıń shım qızıl shapanların hám túyelerdiń moynındaǵı altın shınjırlardı esaplamaǵanda, Gideonnıń alǵan altın sırǵalarınıń awırlıǵı bir mıń jeti júz shekel[*] shıqtı. 27Gideon olardan bir efod[†][*] isletip, onı óz qalası bolǵan Ofraǵa jaylastırdı. Pútkil izraillılar usı efodqa tabınıp, Jaratqan Iyege[†] opasızlıq qıldı. Solay etip, bul Gideon hám onıń shańaraǵı ushın bir duzaq boldı[+].

28Izraillılardan jeńilgen midyanlılar olarǵa bir márte de qarsı kóterilmedi. El Gideon dáwirinde qırıq jıl paraxatshılıqta jasadı.


Gideonnıń ólimi

29Ioash ulı Erubbaal qaytıp kelip, óz úyinde jasawdı dawam etti. 30Onıń jetpis ulı bar edi, sebebi onıń hayalları kóp boldı. 31Gideonnıń Shexemde bir toqalı bar edi. Sol toqalı da bir ul tuwıp berip, onıń atın Abimelex qoydı[+]. 32Ioash ulı Gideon ǵarrılıq dáwranın súrip, qaytıs boldı. Ol Abiezer urpaqlarınıń Ofra qalasındaǵı ákesi Ioashtıń qábirine jerlendi.

33Gideon ólgennen keyin, izraillılar Jaratqan Iyege jáne opasızlıq qılıp, Baallarǵa tabındı. Olar Baal[†]-Beritti ózlerine quday etip qoydı. 34Ózlerin átirapındaǵı dushpanlarınan qutqarǵan Qudayı Jaratqan Iyeni umıttı. 35Jáne de, olar Izrailǵa sonsha jaqsılıqlar qılǵan Erubbaaldıń, yaǵnıy Gideonnıń shańaraǵına da jaqsı qatnasta bolmadı.

#### 9


Abimelex

1Erubbaaldıń ulı Abimelex dayılarınıń janına, Shexem qalasına barıp, olarǵa hám anasınıń tiyresinen bolǵan barlıq adamlarǵa bılay dedi:

2– Shexem xalqınan: «Sizler ushın qaysısı jaqsıraq? Gideonnıń jetpis ulı sizlerge biylik etkeni me yamasa bir adamnıń biylik etkeni me?» – dep sorańlar. Meniń ózlerińiz benen súyegi bir, qanlas ekenimdi umıtpańlar.

3Dayıları Abimelextiń aytqanların Shexem xalqına jetkerdi. Sonnan keyin, Abimelexke xalıqtıń kewli iyip: «Ol bizlerdiń tuwısqanımız boladı», – dedi. 4Olar Abimelexke Baal[†]-Berit butxanasınan jetpis shekel gúmis berdi. Al Abimelex bul gúmiske ońbaǵan hám jaramas adamlardı izine ertti[+]. 5Sońınan ol Ofraǵa, ákesiniń úyine ketip, tuwısqanların, yaǵnıy Erubbaaldıń jetpis ulın bir tas ústinde óltirdi. Tek ǵana Erubbaaldıń genje ulı Iotam qashıp jasırınǵanı ushın aman qaldı[+].

6Keyin pútkil Shexem hám Beyt-Millo xalıqları birge jıynalıp, Shexemdegi estelik tastıń janındaǵı terebinf aǵashınıń qasına bardı hám Abimelexti patsha etip tayınladı[+].

7Bul xabar Iotamǵa jetip barǵanda, ol Gerizzim tawınıń tóbesine shıǵıp, bálent dawıs penen xalıqqa bılay dedi:

– Háy, Shexem xalqı! Meni tıńlańlar, sonda Quday[†] da sizlerdi tıńlaydı[+]. 8Bir kúni terekler ózlerine patsha tańlap, onı maylamaqshı bolıptı. Sonda olar záytún[†] aǵashına barıp: «Bizlerdiń patshamız bol», – depti[+].

9Záytún aǵashı olarǵa: «Qudaylar hám adamlardı húrmetke eristiriw ushın qollanılatuǵın mayımdı taslap, tereklerdiń ústinde shaqalarımdı terbeltip turayın ba?» – dep juwap beripti.

10Sonda terekler ánjir aǵashına: «Kel, sen bizlerdiń patshamız bol», – depti.

11Ánjir aǵashı olarǵa: «Jaqsı hám mazalı miywemdi taslap, terekler ústinen basshılıq eteyin be?» – dep juwap beripti.

12Sońınan terekler júzim aǵashına: «Kel, sen-aq bizlerdiń patshamız bol», – depti. 13Júzim aǵashı olarǵa: «Qudaylardıń hám adamlardıń kewlin kóteretuǵın sharabımdı taslap, terekler ústinen basshılıq eteyin be?» – depti[+].

14Aqırı terekler sheńgelge kelip: «Kel, bizlerdiń patshamız bol», – depti.

15Sheńgel olarǵa: «Eger shınında da meni maylap, ózlerińizge patsha etip qoymaqshı bolsańız, onda kelińler, kóleńkemde panalańlar. Eger panalamasańız, tikenlerimnen shıqqan ot Lebanonnıń kedr[*] aǵashların jandırıp jiberedi», – depti[+].

16Minekey, sizler Abimelexti patsha etip saylap ádil hám durıs isledik dep oylaysızlar ma? Erubbaal hám onıń shańaraǵına jaqsılıq etkenińiz usı ma? Bul múnásibetińiz ákeme ılayıq pa? 17Al ákem sizlerdi midyanlılardıń[†] qolınan qutqarıw[†] ushın óz janın qáwip astına qoyıp, sizler ushın urıstı. 18Biraq búgin sizler ákemniń shańaraǵına qarsı qol kóterdińler, onıń jetpis ulın bir tastıń ústinde óltirdińler. Onıń toqalınan tuwılǵan Abimelexti bolsa, óz tuwısqanıńız bolǵanı ushın Shexemge patsha qılıp qoydıńlar. 19Eger búgin Erubbaal hám onıń shańaraǵına ádil hám durıs is islegen bolsańız, onda Abimelex ushın quwanıń, ol da sizler ushın quwansın! 20Biraq olay bolmasa, Abimelexten ot shıǵıp, Shexem hám Beyt-Millo xalqın jandırıp jibersin. Ya bolmasa, Shexem hám Beyt-Millo xalqınan ot shıǵıp, Abimelexti jandırıp jibersin.

21Sońınan Iotam tuwısqanı Abimelexten uzaqqa, Beerge qaray qashıp ketip, sol jerde jasadı[+].

22Abimelex Izraildı[†] úsh jıl basqardı. 23Keyin Quday Abimelex penen Shexem xalqınıń arasına jaman ruwx jiberip, bir-birine qarsı qıldı hám xalıq Abimelexke boysınbay qoydı[+]. 24Sebebi Quday bunı óz tuwısqanları bolǵan Erubbaaldıń jetpis ulın óltirgen Abimelexten hám onıń bul isin qollap quwatlaǵan Shexem xalqınan, olar tókken qannıń qunın alıw ushın isledi. 25Shexem xalqı Abimelexke qarsı taw baslarında buqqı jasadı hám ol jerden ótkenlerdiń hámmesin tonadı. Bul haqqında Abimelexke xabar jetti.

26Ebed ulı Gaal tuwısqanları menen birge kelip, Shexemge jaylastı. Ol Shexem xalqınıń isenimine kirdi. 27Olar baǵlarǵa barıp, júzim jıynadı hám onı sıǵıp, sharap islegennen keyin, bayramladı. Olar óz qudayınıń butxanasında iship-jep otırıp, Abimelexke mazaq sózler ayttı. 28Sonda Ebed ulı Gaal bılay dedi: «Bizler, yaǵnıy Shexem xalqı Abimelexke xızmet etetuǵınday, ol kim bolıptı? Ol Erubbaaldıń ulı emes pe? Zebul da onıń oń qolı emes pe? Sizler shexemlilerdiń atası Xamordıń urpaǵınan bolǵanlarǵa xızmet qılıńlar. Abimelexke ne dep xızmet etemiz[+]? 29Qánekey, bul xalıqtı men basqarsam edi! Sonda Abimelexti ózim quwıp jiberer edim hám oǵan: „Áskerlerińdi kóbeytip, sawash maydanına shıq!“ – der edim»[+].

30Qala basshısı Zebul Ebed ulı Gaaldıń sózlerin esitkende, ǵázebi qaynadı. 31Ol Abimelexke jasırın túrde xabarshılar jollap, olar arqalı mınalardı aytıp jiberdi: «Mine, Ebed ulı Gaal hám onıń tuwısqanları Shexemge keldi. Olar qalanı saǵan qarsı qoymaqta. 32Endi sen túnde adamlarıń menen birge kelip, atızda buqqı taslap jat. 33Azanda tań atıwdan-aq ornıńnan turıp, qalaǵa hújim jasa. Gaal hám onıń adamları saǵan qarsı shıqqanda, olarǵa qolıńnan kelgenin isle».

34Solay etip, Abimelex hám onıń adamları túnde turıp, tórt toparǵa bólindi de, Shexemge jaqın jerde buqqı taslap jattı.

35Ebed ulı Gaal sırtqa shıǵıp, qala dárwazasınıń awzında turǵanda, Abimelex hám onıń qasındaǵılar buqqıda jatırǵan jerinen shıqtı. 36Kiyatırǵanlardı kórgen Gaal Zebulǵa:

– Tawlardıń tóbesinen túsip kiyatırǵanlarǵa qara! – dedi.

Zebul oǵan:

– Adamlarǵa uqsatıp turǵanıń negizinde tawlardıń kóleńkesi-ǵo, – dedi.

37Biraq Gaal sózin dawam etip:

– Qara, úlkemizdiń ortasındaǵı tóbeshikten adamlar túsip kiyatır. Palkerler terebinfi tárepten de bir topar kiyatır, – dedi.

38Sonda Zebul Gaalǵa:

– Endi seniń: «Bizler Abimelexke xızmet etetuǵınday, ol kim bolıptı?» – degen sóziń qayaqta? Sen mensinbegen xalıq usı emes pe? Qáne, endi shıǵıp, olar menen óziń urıs, – dedi.

39Gaal Shexem xalqın baslap, Abimelex penen urısıwǵa shıqtı. 40Biraq ol jeńilip qasha basladı hám Abimelex onıń izinen quwdı. Qalanıń kirer awzına deyingi aralıqta kóp sanlı óliler jayrap jattı.

41Abimelex Arumada qaldı. Al Zebul Gaalǵa hám onıń tuwısqanlarına Shexemde jasawǵa ruxsat bermey, olardı qaladan quwıp jiberdi.

42Erteńine Abimelex shexemlilerdiń atızlarǵa shıqqanınan xabar taptı. 43Ol adamların úsh toparǵa bólip, atızlarda buqqı taslap jattı. Xalıqtıń qaladan shıqqanın kórgende hújim qılıp, olardı óltirdi. 44Abimelex janındaǵı toparı menen jıldam túrde qalanıń kirer awzına barıp turǵanda, basqa eki toparı atızda bolǵanlarǵa hújim jasap, olardı óltirdi. 45Abimelex kún boyı qalaǵa qarsı urısıp, qalanı qolǵa kirgizdi hám xalqın qılıshtan ótkizdi. Qalanı wayran etip, ústine duz septi[+].

46Shexem minarasındaǵı adamlar bolǵan waqıyalar haqqında esitkende, El-Berit butxanasınıń qorǵanın panaladı. 47Abimelex Shexem minarasında bolǵanlardıń sol jerge jıynalǵanınan xabar taptı. 48Sonda ol qasındaǵı adamları menen birge Salmon tawına shıqtı. Qolına bir balta alıp, terektiń shaqasın shaptı da, onı iynine qoyıp, qasındaǵı xalıqqa: «Meniń ne islegenimdi kórdińler, dárriw sizler de solay isleńler», – dedi[+]. 49Solay etip, hámmesi bir shaqadan kesip alıp, Abimelextiń izine erdi. Olar shaqalardı qorǵannıń túbine úyip, ot berdi. Solay etip, Shexem minarasındaǵı mıńǵa jaqın erkek hám hayallar óldi.

50Sonnan keyin, Abimelex Tebeske bardı da, qalanı qamal qılıp, onı qolǵa kirgizdi. 51Qalanıń ortasında bekkem bir minara bar edi. Erkek hám hayallar, pútkil qala xalqı sol jerdi panaladı. Olar qapılardı ilip, minaranıń tóbesine shıqtı. 52Abimelex minaraǵa kelip, oǵan hújim qıldı. Biraq ol minaraǵa ot beriw ushın qapısına jaqınlasqanda, 53bir hayal digirmannıń ústingi tasın Abimelextiń ústine ılaqtırıp jiberip, basın jardı[+].

54Abimelex dárhal qural-jaraǵın alıp júretuǵın nókerin shaqırıp aldı da, oǵan:

– Qılıshıńdı shıǵar da, meni óltir. Hesh kim: «Abimelexti bir hayal óltirdi» dep aytıp júrmesin, – dedi.

Nóker qılıshın Abimelexke suǵıp, onı óltirdi[+]. 55Abimelextiń ólgenin kórgende, izraillılar úylerine qayttı.

56Solay etip, jetpis tuwısqanın óltirip, ákesine qarsı jawızlıq qılǵanı ushın, Quday Abimelexti usılay jazaladı. 57Quday Shexem xalqın da islegen barlıq jawızlıqları ushın jazaladı. Olar Erubbaaldıń ulı Iotamnıń ǵarǵısına ushıradı.

#### 10


Tola

1Abimelextiń óliminen keyin, Izraildı[†] qutqarıw[†] ushın Issaxar urıwınan Dodonıń aqlıǵı, Puanıń ulı bolǵan Tola atlı bir adam shıqtı. Tola Efrayımnıń[†] tawlı úlkesindegi Shamirde jasaytuǵın edi. 2Ol Izrailǵa jigirma úsh jıl biylik etkennen soń, qaytıs boldı hám Shamirde jerlendi.


Yair

3Sonnan keyin, Giladtan[†] Yair degen adam shıǵıp, Izrailda jigirma eki jıl biylik etti. 4Onıń otız ulı boldı. Olar otız eshekke minip, otız qalanı basqardı. Gilad jerindegi bul qalalar búgin de Yairge tiyisli qalalar dep ataladı[+]. 5Yair ólip, Qamonda jerlendi.


Izraildıń dushpanlarınıń qolına táslim etiliwi

6Izraillılar Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi jáne isledi. Olar Baallar hám Ashtartalarǵa,[†] aramlılar, sidonlılar,[†] moablılar,[†] ammonlar[†] hám filistlerdiń[†] butlarına tabınıp ketti. Olar Jaratqan Iyeni[†] taslap ketti, Oǵan sıyınbay qoydı[+]. 7Solay etip, izraillılarǵa ǵázebi qaynaǵan Jaratqan Iye[†] olardı filistler menen ammonlardıń qolına tapsırdı. 8Olar Iordan dáryasınıń arǵı tárepinde, Giladtaǵı amorlardıń[†] jerinde jasaytuǵın pútkil izraillılardı sol jıldan baslap on segiz jıl dawamında ezip, olarǵa zulımlıq isledi. 9Ammon xalqı Yahuda,[†] Benyamin hám Efrayım urıwları menen urısıw ushın Iordan dáryasınan ótti. Sol sebepli Izrail awır awhalda qaldı. 10Sonda izraillılar Jaratqan Iyege:

– Bizler Saǵan qarsı gúna[†] isledik. Seni, óz Qudayımızdı taslap, Baallarǵa tabınıp kettik, – dep nala shekti[+].

11Jaratqan Iye izraillılarǵa bılay dep juwap berdi:

– Sizlerdi mısırlılardan,[†] amorlardan, ammonlardan hám filistlerden qutqarǵan Men emes pe edim? 12Sidonlılar, amalekler[†] hám maonlılar sizlerge eziwshilik qılǵanda da, sizler Maǵan nala shekken edińiz hám Men sizlerdi olardıń qolınan qutqarǵan edim. 13Biraq sizler Meni taslap, basqa qudaylarǵa tabınıp kettińiz. Sol sebepli Men de endi sizlerdi qutqarmayman. 14Barıńlar, tańlaǵan qudaylarıńızǵa nala etińler. Qıyınshılıqqa túskenińizde, sizlerdi olar qutqarsın[+].

15Izraillılar Jaratqan Iyege:

– Bizler gúna isledik. Neni maqul dep tapsań, bizlerge sonı isle. Tek búgin bizlerdi qutqar, – dedi.

16Sońınan olar ózlerindegi jat qudaylardıń músinlerin ılaqtırıp taslap, Jaratqan Iyege sıyındı. Jaratqan Iye de izraillılardıń jábir shegiwine artıq shıdamadı.

17Ammonlar urısıw ushın jıynalıp, Giladta orda qurǵanda, izraillılar da jıynalıp, Mispada ordasın qurdı. 18Gilad áskerleriniń basshıları bir-birine: «Ammonlarǵa qarsı birinshi bolıp urıstı baslaǵan adam pútkil Gilad xalqınıń basshısı boladı», – dedi.

#### 11


Iftax

1Giladlı[†] Iftax degen bir márt jawınger bar edi. Ol bir buzıq hayaldıń ulı bolıp, ákesiniń atı Gilad edi[+]. 2Giladtıń óz hayalı da oǵan ullar tuwıp berdi. Olar úlkeygende Iftaxtı quwıp, oǵan:

– Ákemizdiń úyinen miyras almaysań. Óytkeni sen basqa bir hayaldıń ulısań, – dedi. 3Iftax tuwısqanlarınan qashıp, Tob jurtına jaylasıp aldı hám dógeregine jıynalǵan ońbaǵan adamlar onıń menen birge basqınshılıq ete basladı[+].

4Bir qansha waqıt ótkennen keyin, ammon xalqı[†] izraillılarǵa[†] urıs ashtı. 5Urıs waqtında, Gilad aqsaqalları Iftaxtı alıp keliw ushın Tob jurtına ketti. 6Olar Iftaxqa:

– Júr, bizlerdiń sárkárdamız bol, ammonlar menen urısayıq, – dedi.

7Iftax olarǵa:

– Meni jek kórip, ákemniń úyinen quwǵan sizler emes pe? Basıńızǵa is túskende, ne ushın maǵan keldińiz? – dep juwap berdi.

8Gilad aqsaqalları oǵan:

– Endi saǵan bas iyip keliwimizdiń sebebi, sen bizler menen birge barıp, ammonlar menen urıs. Sonda sen bizlerge, yaǵnıy Gilad xalqına basshı bolasań, – dedi[+].

9Iftax olardan:

– Ammonlar menen urısıwǵa meni alıp barsańız hám Jaratqan Iye[†] olardı maǵan táslim qılsa, onda men sizlerdiń basshıńız bolaman, – dedi.

10Gilad aqsaqalları oǵan:

– Jaratqan Iye bizlerge gúwa bolsın, anıq aytqanıńday boladı, – dedi[+].

11Solay etip, Iftax Gilad aqsaqalları menen birge ketti. Xalıq onı ózlerine basshı hám sárkárda etip qoydı. Iftax aytqan barlıq sózlerin Mispada, Jaratqan Iyeniń[†] aldında tákirarladı.

12Sonnan keyin, Iftax ammon xalqınıń patshasına elshiler[†] jiberip: «Jerimizge urıs ashıwǵa kelgendey, bizlerdiń aramızda qanday kelispewshilik bolǵan edi?» – dedi.

13Ammon patshası Iftaxtıń elshilerine mına juwaptı aytıp jiberdi: «Izraillılar Mısırdan[†] shıqqannan keyin, Arnon dáryasınan baslap Yabboq hám Iordan dáryalarına deyingi jerlerimdi alıp qoydı. Endi bul jerlerdi maǵan urıssız qaytarıp ber»[+].

14Iftax ammon xalqınıń patshasına jáne elshiler jiberip, 15bılay dedi: «Iftax bılay dep atır: Izrail Moab[†] jerlerin de, ammon xalqınıń jerlerin de almadı[+]. 16Sebebi Izrail Mısırdan shıqqan waqıtta shól arqalı júrip, Qızıl teńizge, keyin Qadeshke keldi[+]. 17Sońınan Izrail Edom[†] patshasına elshiler jiberip, jerleri arqalı ótiwge ruxsat soradı. Biraq Edom patshası qulaq aspadı. Izrail Moab patshasına da elshiler jiberdi, biraq ol da ruxsat bermedi. Sonlıqtan Izrail Qadeshte qaldı[+].

18Keyin Izrail shól jerler menen júrip, Edom menen Moab jerleriniń átirapınan ótti. Olar Moab jeriniń shıǵıs tárepine kelip, Arnonnıń arǵı tárepine ornalastı. Biraq Moab shegarasınıń ishine kirmedi. Óytkeni Arnon moablılardıń shegarası edi[+].

19Sońınan Izrail Xeshbonda húkimdarlıq etip atırǵan amorlardıń[†] patshası Sixonǵa elshiler jiberip: „Jerimizge barıw ushın seniń eliń arqalı ótiwimizge ruxsat ber“, – dedi. 20Biraq Sixon Izraildıń jerinen kesip ótiwine isenbedi. Sonlıqtan ol barlıq áskerlerin jıynap, Yahasada orda qurdı hám Izrailǵa urıs ashtı[+].

21Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye Sixondı hám onıń pútkil xalqın izraillılarǵa táslim qıldı. Izraillılar amorlardı jeńip, olar jasaǵan jerlerdiń hámmesin qolǵa kirgizdi. 22Olar Arnonnan Yabboq dáryasına, shólden Iordan dáryasına deyin sozılǵan pútkil Amor jerlerin iyelep aldı.

23Endi Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye amorlardı Óz xalqı bolǵan Izraildıń aldınan quwǵannan keyin, olardı qaytarıp alıwǵa seniń qanday haqıń bar? 24Qudayıń bolǵan Kemosh[†] saǵan bir jer berse, ol jerge iyelik etpes pe ediń? Bizler de Qudayımız Jaratqan Iyeniń ózlerimizge bergen jerlerine iyelik etemiz[+]. 25Sen Moab patshası Sippor ulı Balaqtan ústemseń be? Ol qashan izraillılar menen tartısıp, qashan olar menen urısıwǵa shıqtı[+]? 26Izraillılar úsh júz jıldan berli Xeshbon menen Aroerde hám olardıń átirapındaǵı awıllarda, jáne de, Arnon jaǵasındaǵı barlıq qalalarda jasap kiyatır. Usı waqıtqa deyin bul jerlerdi ne ushın almadıńlar? 27Men seniń aldıńda ayıplı emespen. Biraq sen maǵan qarsı urısqa shıǵıp, nahaqlıq qılıp atırsań. Jaratqan Iye – Qazı, Onıń Ózi búgin izraillılarǵa hám ammonlarǵa qazılıq etsin»[+].

28Biraq Iftaxtıń aytıp jibergen bul sózlerine Ammon patshası qulaq salmadı.

29Sonda Jaratqan Iyeniń Ruwxı Iftaxtıń ústine tústi. Iftax Gilad hám Menashsheden, sońınan Giladtaǵı Mispadan ótip, ammonlarǵa qaray ketti[+]. 30Ol Jaratqan Iyeniń aldında wáde berip bılay dedi: «Eger ammonlardı maǵan táslim qılsań,[+] 31olardı jeńip, saw-salamat qaytqanımda, meni kútip alıw ushın úyimniń esiginen birinshi bolıp kim shıqsa, onı Jaratqan Iyege baǵıshlap, jandırılatuǵın qurbanlıq[†] etip beremen»[+].

32Sonnan keyin, Iftax ammonlar menen urısıwǵa ketti. Jaratqan Iye olardı Iftaxqa táslim qıldı. 33Iftax Aroerden Minnitke shekemgi jigirma qalanı hám Abel-Keramimge shekemgi qalalardı wayran etip, ammonlardı úlken jeńiliske ushırattı. Solay etip, ammonlar izraillılarǵa baǵınıshlı boldı[+].

34Iftax Mispaǵa, óz úyine qaytqanda, onıń qızı dáp shertip, oyınǵa túsip, onı kútip alıwǵa shıqtı. Bul qız onıń jalǵız perzenti bolıp, onnan basqa ya ulı, ya qızı joq edi. 35Iftax qızın kórgende, kiyimlerin jırtıp:

– Wah, qızım, júregimdi qan etip, meni baxtıqara qıldıń-ǵo! Óytkeni men Jaratqan Iyege bergen wádemdi buza almayman, – dedi[+].

36Qız ákesine:

– Aǵa, sen Jaratqan Iyege ant ishtiń. Jaratqan Iye dushpanlarıń bolǵan ammonlardan seniń ushın ósh alǵan eken, endi sen de awzıńnan ne shıqqan bolsa, maǵan sonı isle, – dedi. 37Sońınan qız ákesine jáne:

– Bir tilegim bar: maǵan eki ay máwlet ber, doslarım menen tawǵa shıǵıp, maǵan turmısqa shıǵıw nesip etpegenine jılayın, – dedi.

38Ákesi qızına:

– Yaqshı, bara ǵoy, – dep eki ayǵa ruxsat berdi. Qız dosları menen birge tawǵa shıǵıp, turmısqa shıǵıw nesip etpegenine jıladı. 39Eki aydan soń, qız ákesiniń janına qayttı. Ákesi bergen wádesin orınladı. Qızǵa erkektiń qolı tiymegen edi.

Sonnan keyin, Izrailda mınaday bir dástúr payda boldı: 40Izrail xalqınıń qızları hár jılı tawǵa shıǵıp, giladlı Iftaxtıń qızı ushın tórt kún aza tutatuǵın boldı.

#### 12


Iftax hám Efrayım arasındaǵı urıs

1Efrayım[†] urıwı jıynalıp, Safonǵa qaray keship ótti. Olar Iftaxqa:

– Ammonlar[†] menen urısıwǵa ketkenińde, bizlerdi ne ushın shaqırmadıń? Sonlıqtan bizler seni de, úyińdi de jaǵıp jiberemiz, – dedi[+].

2Iftax olarǵa:

– Xalqım hám men ammonlar menen qattı jánjelleskenimizde, men sizlerdi shaqırǵan edim. Biraq sizler kelip, meni olardıń qolınan qutqarmadıńlar. 3Meni qutqarmaytuǵınıńızǵa kózim jetkende, janımdı qáwip astına qoyıp, ammonlarǵa qarsı hújim jasadım. Keyin Jaratqan Iye[†] olardı maǵan táslim qıldı. Ne ushın búgin meniń menen urısıwǵa keldińler? – dedi.

4Efrayım urıwınan bolǵanlar giladlılarǵa:[†] «Háy, Efrayım hám Menashshe urpaqları arasında jasaytuǵın giladlılar! Sizler Efrayımnıń qashqınlarısız», – degen edi. Sonda Iftax pútkil Gilad xalqın jıynap, Efrayım urıwına qarsı sawashqa tústi hám olardı qıyrattı. 5Iordan dáryasındaǵı Efrayım urıwınıń jerine qaray ótetuǵın ótkellerdi qolǵa alǵan giladlılar ótpekshi bolıp kelgen qashqınnan: «Efrayım urıwınanbısań?» dep soraǵanda, ol: «Yaq» dese, 6sonda olarǵa: «Shibbolet dep ayt», – deytuǵın edi. Biraq olar: «Sibbolet» deytuǵın edi. Óytkeni olar «shibbolet» sózin durıs ayta almaytuǵın edi[*]. Sol sebepli olardı uslap, Iordan dáryasınıń ótkellerinde óltiretuǵın edi. Sol waqıtta efrayımlılardan qırıq eki mıń adam óltirildi. 7Giladlı Iftax Izrailda[†] altı jıl biylik qıldı. Sonnan keyin ol ólip, Giladtıń bir qalasında jerlendi.


Ibsan, Elon hám Abdon

8Keyin ala Izrail xalqına beytlehemli Ibsan biylik etti. 9Ibsannıń otız ulı hám otız qızı boldı. Ol qızların basqa tiyrelerge uzatıp, ulların da basqa urıwlardan úylendirdi. Ibsan Izrailda jeti jıl biylik etti. 10Sońınan ol ólip, Beytlehemde jerlendi.

11Ibsannan keyin, Izrailda Zebulon urıwınan bolǵan Elon on jıl biylik etti. 12Ol ólip, Zebulon jerindegi Ayyalonda jerlendi.

13Elonnan keyin, Izrailda Piratonnan bolǵan Hillel ulı Abdon biylik etti. 14Abdonnıń jetpis eshekke minip júretuǵın qırıq ulı hám otız aqlıǵı boldı. Abdon Izrailda segiz jıl biylik etti. 15Piratonlı Hilleldiń ulı Abdon ólip, Efrayım jerindegi, burın amaleklerge[†] tiyisli bolǵan tawlı úlkedegi Piratonǵa jerlendi.

#### 13


Samsonnıń tuwılıwı

1Izrail[†] xalqı Jaratqan Iyeniń[†] názerinde jawız bolǵan islerdi jáne isley basladı. Jaratqan Iye[†] de olardı qırıq jılǵa filistlerdiń[†] qolına tapsırdı[+].

2Sora qalasınan, Dan urıwınan bolǵan Manoax atlı bir adam bar edi. Onıń hayalı násilsiz bolıp, hesh perzenti joq edi[+]. 3Jaratqan Iyeniń perishtesi[†] hayalǵa kórinip, oǵan bılay dedi:

– Sen násilsiz bolıp, perzent kórmegen bolsań da, endi hámiledar bolıp, bir ul tuwasań[+]. 4Endigiden bılay abaylı bol, sen sharap ta, basqa ótkir ishimlik te ishpe hám hesh bir haram nárse jeme. 5Sebebi sen hámiledar bolıp, bir ul tuwasań. Onıń basına páki tiymesin. Óytkeni bala ana qursaǵınan baslap-aq, Qudayǵa baǵıshlanǵan boladı hám ol Izrail xalqın filistlerdiń qolınan qutqara baslaydı[+].

6Hayal kúyewine bılay dedi:

– Qasıma Qudaydıń bir adamı keldi. Ol Qudaydıń perishtesi sıyaqlı júdá aybatlı edi. Men onnan qay jerden kelgenin soramadım, ol da maǵan atın aytpadı. 7Biraq ol maǵan: «Sen hámiledar bolıp, bir ul tuwasań. Endigiden bılay, sharap ta, basqa ótkir ishimlik te ishpe hám hesh bir haram nárse jeme. Sebebi bala ana qursaǵınan baslap, óletuǵın kúnine deyin, Qudayǵa baǵıshlanǵan boladı», – dedi.

8Sonda Manoax Jaratqan Iyege duwa etip: «O Iyem, Sen jibergen sol Qudaydıń adamı jáne keliwin hám tuwılatuǵın bala ushın ne islewimiz kerekligin bizlerge úyretiwin jalbarınıp sorayman», – dedi.

9Quday[†] Manoaxtıń duwasın esitti. Hayal atızda otırǵan waqıtta, Qudaydıń perishtesi oǵan jáne keldi. Biraq Manoax hayalınıń janında joq edi. 10Hayal kúyewine xabar beriw ushın asıǵıs túrde juwırıp ketti hám kúyewine:

– Ana birde qasıma kelgen adam maǵan jáne kórindi! – dedi.

11Manoax turıp, hayalınıń izine erdi hám sol adamnıń janına kelip, onnan:

– Hayalım menen sóylesken siz be? – dep soradı.

Sol adam oǵan:

– Awa, men, – dedi.

12Manoax onnan:

– Siziń aytqanlarıńız orınlanǵanda, bala qalay jasawı hám ne islewi kerek? – dep soradı.

13Jaratqan Iyeniń perishtesi Manoaxqa bılay dedi:

– Hayalıń aytqanlarımnıń hámmesin orınlasın. 14Ol júzimnen islengen hesh bir nárseni jemesin, sharap ta, basqa ótkir ishimlik te ishpesin hám hesh bir haram nárse jemesin. Buyırǵanlarımnıń hámmesin orınlasın.

15Sonda Manoax Jaratqan Iyeniń perishtesine:

– Toqtap turıń. Siz ushın bir ılaq soymaqshımız, – dedi[+].

16Jaratqan Iyeniń perishtesi oǵan:

– Meni irikkeniń menen tayarlaǵan awqatıńdı jemeymen. Eger jandırılatuǵın qurbanlıq[†] bermekshi bolsań, onı Jaratqan Iyege ber, – dedi. Al Manoax onıń Jaratqan Iyeniń perishtesi ekenligin bilmegen edi.

17Manoax Jaratqan Iyeniń perishtesine:

– Aytqanlarıńız orınlanǵanda, sizge alǵıs aytıwımız ushın, atıńızdıń kim ekenin aytıń, – dedi.

18Jaratqan Iyeniń perishtesi Manoaxqa:

– Atımdı ne ushın sorap atırsań? Meniń atım qupıya at, – dedi[+].

19Manoax bir ılaq penen ǵálle sadaqasın[†] alıp, bir tastıń ústinde Jaratqan Iyege qurbanlıq berdi. Sol waqıtta Manoaxtıń hám onıń hayalınıń kóz aldında tań qalarlıq waqıya júz berdi:[+] 20qurbanlıq orınnan jalın kóterilgende, Jaratqan Iyeniń perishtesi jalın menen birge aspanǵa kóterilip ketti. Bunı kórgen Manoax hám onıń hayalı et betinen jerge jıǵıldı. 21Sonnan keyin, Jaratqan Iyeniń perishtesi Manoaxqa hám onıń hayalına qaytıp kórinbedi. Sonda Manoax onıń Jaratqan Iyeniń perishtesi ekenin túsindi. 22Manoax hayalına:

– Bizler sózsiz ólemiz, óytkeni Qudaydı kórdik, – dedi[+].

23Hayalı oǵan:

– Eger Jaratqan Iye bizlerdi óltiriwdi qálegende, onda jandırılatuǵın qurbanlıǵımızdı hám ǵálle sadaqamızdı qabıl etpegen bolar edi. Ol búgin bulardıń barlıǵın bizlerge kórsetip te, aytıp ta otırmas edi, – dep juwap berdi.

24Solay etip, hayal ul tuwıp, onıń atın Samson dep qoydı. Bala ósip úlkeydi hám Jaratqan Iye onı jarılqadı[+]. 25Sora menen Eshtaol arasındaǵı Maxane-Danda bolǵan Samsondı Jaratqan Iyeniń Ruwxı basqara basladı[+].

#### 14


Samsonnıń úyleniwi

1Bir kúni Samson Timnaǵa bardı. Ol jerde Samson filistli bir qızdı kórip qaldı[+]. 2Ol qaytıp kelip, ata-anasına:

– Timnada filistli bir qızdı kórdim, onı maǵan hayallıqqa alıp beriń, – dedi[+].

3Ata-anası oǵan:

– Aǵayin-tuwǵanlardıń yamasa xalqımızdıń arasında saǵan qız qurıp qalıp pa? Ne ushın súnnetsiz filistlerden[†] qız almaqshısań? – dedi.

Biraq Samson ákesine:

– Maǵan sol qızdı alıp ber, óytkeni ol maǵan unap qaldı, – dedi[+]. 4Samsonnıń ata-anası bunıń Jaratqan Iyeniń[†] erki ekenin bilmeytuǵın edi. Sebebi Jaratqan Iye[†] sol waqıtta izraillılarǵa[†] húkimdarlıq etip atırǵan filistlerge qarsı qolaylı pursat izlep atırǵan edi.

5Solay etip, Samson ata-anası menen birge Timnaǵa ketti. Olar Timnadaǵı júzim baǵlarına jaqınlasqanda, bir arıslan aqırıp, Samsonnıń qarsı aldınan shıqtı. 6Sonda Jaratqan Iyeniń Ruwxı Samsondı biylep aldı. Ol qolında hesh nárse bolmasa da, arıslandı ılaqtı bólgendey etip, bólip tasladı. Biraq ol bul isin ata-anasına bildirmedi[+]. 7Sońınan Samson barıp, qız benen sóylesti hám qız oǵan unadı.

8Bir neshe kúnnen keyin, Samson qızǵa úyleniw ushın jáne Timnaǵa ketip baratırǵanda, ol arıslannıń óligin kóriw ushın burıldı. Qarasa, arıslannıń óliginde pal hárreleriniń uyası hám pal bar eken. 9Samson paldan bir qosuwıs alıp, jol-jónekey jep ketti. Ol ata-anasına kelip, olarǵa da paldan berdi, olar da jedi. Biraq paldı arıslannıń óliginen alǵanın aytpadı.

10Samsonnıń ákesi qızdıń úyine bardı hám Samson da ol jerde zıyapat berdi. Sebebi dástúr boyınsha kúyew bala usılay isleytuǵın edi. 11Filistler Samsonǵa otız jas jigitti kúyew jora qılıp jiberdi. 12Sonda Samson olarǵa bılay dedi:

– Men sizlerge bir jumbaq aytayın. Jumbaǵımdı zıyapattıń jeti kúni ishinde durıs tapsańız, onda sizlerge zıǵırdan toqılǵan otız kóylek hám bahalı otız shapan beremen[+]. 13Biraq eger jumbaqtı taba almasańlar, onda sizler maǵan zıǵırdan tigilgen otız kiyim hám bahalı otız shapan beresizler.

Olar Samsonǵa:

– Jumbaǵıńdı ayt, esiteyik, – dedi.

14Samson olarǵa bılay dedi:

«Jeytuǵınnan jelinetuǵın shıqtı,
Kúshliden mazalı shıqtı».

Aradan úsh kún ótse de, filistler jumbaqtı taba almadı.

15Tórtinshi[*] kúni olar Samsonnıń hayalına:

– Kúyewińdi kóndirip, bizlerge jumbaqtıń sheshimin bilip ber. Bolmasa, bizler seni de, ákeńniń úyin de jaǵıp jiberemiz. Bizlerdi ne bul jerge tonaw ushın shaqırdıńlar ma? – dedi[+].

16Hayalı Samsonǵa jılap:

– Sen meni jek kóreseń, sen meni jaqsı kórmeyseń. Óytkeni meniń xalqımnıń jigitlerine jumbaq ayttıń, biraq onıń juwabın maǵan aytpadıń, – dedi.

Samson hayalına:

– Óz ata-anama aytpaǵanımdı ne ushın saǵan aytıwım kerek? – dedi[+].

17Hayal jeti kún dawam etip atırǵan zıyapattıń qalǵan kúninde jılap qoymadı. Hayalı janına tiyip qoymaǵanlıqtan, Samson oǵan jetinshi kúni jumbaqtıń juwabın ayttı. Al hayal bolsa, juwaptı óz xalqınıń jigitlerine jetkizdi.

18Jetinshi kúni kún batpastan burın, qalanıń jigitleri Samsonǵa kelip, bılay dedi:

«Paldan tatlı,
Arıslannan kúshli ne bar?»

Samson olarǵa:

– Eger meniń qasharım menen jer súrmegenińizde, jumbaǵımdı sheshe almas edińler, – dedi.

19Sonda Jaratqan Iyeniń Ruwxı Samsondı biylep aldı. Samson Ashkelonǵa ketti hám ol jerde otız adamdı óltirip, olardıń kiyim-kensheklerin sheship aldı da, olardı jumbaqtı sheshken adamlarǵa ákelip berdi. Keyin ol sol ǵázepleniwi menen ákesiniń úyine qaytıp ketti[+].

20Al Samsonnıń hayalı bolsa, Samsonnıń kúyew joralarınıń birine uzatılıp jiberildi.

#### 15


Samsonnıń ósh alıwı

1Bir neshe kúnnen keyin, biyday oraǵınıń waqtında Samson bir ılaq alıp, hayalın kóriwge bardı hám ol:

– Hayalımnıń bólmesine kirmekshimen, – dedi.

Biraq hayaldıń ákesi Samsonnıń kiriwine ruxsat bermedi 2hám oǵan:

– Seni qızımdı taslap ketti dep oylap, onı seniń kúyew joralarıńnıń birine uzatıp jiberdim. Kishkene qızım onnan góre sulıwıraq emes pe? Onıń ornına sol qızımdı ala ǵoy, – dedi.

3Sonda Samson:

– Endi filistlerge[†] jamanlıq qılsam da, haqım bar, – dedi.

4Sońınan Samson dalańlıqqa shıǵıp, úsh júz túlki usladı. Ol hár eki túlkiniń quyrıqların bir-birine baylap, quyrıqlarınıń arasına bir shomnan baylap shıqtı. 5Samson shomlardı jaǵıp, túlkilerdi filistlerdiń eginleriniń arasına jiberdi. Solay etip, filistlerdiń gúdileri, orılmaǵan biydayları, júzim hám záytún[†] baǵları janıp ketti.

6Filistler: «Bunı kim isledi?» – dep sorastırǵanda, olarǵa: «Bunı timnalınıń kúyew balası Samson isledi. Óytkeni qáyin atası onıń hayalın kúyew joralarınıń birine uzatıp jiberipti», – degen xabar jetti. Filistler bardı da, hayaldı hám onıń ákesin jaǵıp jiberdi.

7Sonda Samson olarǵa:

– Usılay islegenińiz ushın, sizlerden ósh almay qoymayman! – dedi. 8Samson olarǵa ayawsız túrde hújim jasap, olardıń kóbisin óltirdi. Sońınan ol Etam jartasına[†] barıp, sol jerdegi bir úńgirdi panaladı.

9Filistler de Yahudaǵa[†] barıp, sol jerge orda qurdı da, Lexiyge shabıwıl jasadı. 10Sonda yahudalılar olarǵa:

– Ne ushın bizler menen urısıwǵa keldińler? – dep soradı.

Filistler olarǵa:

– Bizlerge qılǵanın ózine islew ushın, Samsondı tutıp alıwǵa keldik, – dep juwap berdi.

11Yahudalılardan úsh mıń adam Etam jartasındaǵı úńgirge barıp, Samsonǵa:

– Filistlerdiń bizlerge húkimdarlıq qılatuǵının bilmeyseń be? Sen ne ushın bizlerge bulay islediń? – dedi.

Samson olarǵa:

– Olar maǵan ne islegen bolsa, men de olarǵa sonı isledim, – dep juwap berdi.

12Olar Samsonǵa:

– Bizler seni baylap, filistlerdiń qolına tapsırıw ushın keldik, – dedi.

Samson olarǵa:

– Meni óltirmeytuǵınıńızdı aytıp, ant ishińler, – dedi.

13Olar Samsonǵa:

– Boladı, bizler seni tek baylap, olardıń qolına tapsıramız. Sóz beremiz, seni óltirmeymiz, – dedi.

Sonnan keyin, olar Samsondı eki taza arqan menen baylap, úńgirden shıǵardı. 14Samson Lexiyge jaqınlasqanda, filistler onı qıshqırısıp kútip aldı. Sonda Jaratqan Iyeniń[†] Ruwxı Samsondı biylep aldı hám onıń qollarına baylanǵan arqanlar janǵan saban sıyaqlı úzilip tústi[+]. 15Samson jańa ólgen bir eshektiń jaq súyegin tawıp, onı qolına aldı da, onıń menen mıń adamdı óltirdi[+]. 16Sońınan ol bılay dedi:

«Bir eshektiń jaq súyegi menen,
Olardı úyindilerge aylandırdım,
Bir eshektiń jaq súyegi menen,
Mıń adamdı óltirdim».

17Samson bulardı aytıp bolǵannan soń, jaq súyekti ılaqtırıp tasladı. Sol jer Ramat-Lexiy[*] dep ataldı.

18Biraq Samson qattı shóllegenlikten, Jaratqan Iyeni shaqırıp:

«Sen Óz qulıńa ullı bir jeńis berdiń. Biraq endi men shólden ólip, súnnetsizlerdiń qolına túsemen be?» – dedi. 19Sonda Jaratqan Iye[†] Lexiydegi shuqırlıqtı jardı hám onnan suw shıqtı. Samson suw iship, hállenip aldı. Sonlıqtan suw shıqqan jerge En-Haqqore[*] degen at berildi. Bulaq búgin de Lexiyde tur.

20Samson filistlerdiń húkimdarlıq dáwirinde izraillılarǵa[†] jigirma jıl biylik qıldı.

#### 16


Samson Gazada

1Bir kúni Samson Gazaǵa bardı. Sol jerde bir buzıq hayaldı kórip qalıp, onıń menen birge túnedi[+]. 2Gazalılarǵa: «Samson usı jerge keldi», – degen xabar jetiwden, olar sol dógerekti qorshap aldı da, tún boyı Samsondı ańlıp, qala dárwazasınıń janında buqqı taslap jattı. Olar: «Kún shıǵıwdan, onı óltiremiz», – dep oylap, tún boyı turǵan jerinen qıymıldamadı.

3Al Samson tún ortasına deyin jattı. Ol tún yarımında ornınan turıp, qala dárwazasın eki jaqlaw hám ilgishi menen qosıp, ornınan qoparıp aldı. Onı iynine qoyıp, Xebronnıń qarsı aldındaǵı tawdıń tóbesine aparıp tasladı.


Samson hám Delila

4Bunnan soń, Samson Sorek oypatlıǵında jasaytuǵın Delila atlı bir qızǵa ashıq bolıp qaldı. 5Filist húkimdarları qızǵa kelip:

– Sen Samsonnıń qúdiretli kúshiniń sırı nede ekenin bilip ber. Onı baylap boysındırıwımız ushın, qalay jeńe alatuǵınımızdı aytıwǵa hiyle menen onı kóndir. Usılay isleseń, bizler saǵan hár birimiz bir mıń bir júz shekel gúmisten beremiz, – dedi[+].

6Sonda Delila Samsonǵa:

– Iltimas, maǵan bul qúdiretli kúshti qay jerden alıp atırǵanıńdı ayt. Seni boysındırıw ushın, ne menen baylaw kerek? – dep soradı.

7Samson oǵan:

– Eger meni keppegen jeti taza giris penen baylasa, sonda men ápiwayı adam sıyaqlı kúshsiz bolıp qalaman, – dedi.

8Sonda Filist húkimdarları Delilaǵa keppegen jeti taza oq jaydıń girisin ákelip berdi. Delila onıń menen Samsondı bayladı. 9Sol waqıtta ishki bólmede qızdıń jasırınıp turǵan adamları bar edi. Delila Samsonǵa:

– Samson! Filistler[†] bastırıp keldi! – dedi.

Samson baylanǵan girislerdi otqa janǵan jip sıyaqlı úzip tasladı. Solay etip, onıń kúshiniń sırı ashılmay qaldı.

10Sonda Delila Samsonǵa:

– Meni aldap, jalǵan sóylediń. Endi ayt, seni ne menen baylaw kerek? – dedi.

11Samson oǵan:

– Eger meni hesh qollanılmaǵan taza arqan menen baylasa, men ápiwayı adam sıyaqlı kúshsiz bolıp qalaman, – dedi[+].

12Solay etip, Delila taza arqandı alıp, Samsondı bayladı da:

– Samson! Filistler kiyatır! – dedi.

Sol waqıtta ańlıp otırǵanlar ishki bólmede otır edi. Samson qollarındaǵı arqandı jip sıyaqlı úzip tasladı.

13Delila Samsonǵa:

– Házirge deyin meni aldap, maǵan jalǵan sóylediń. Maǵan aytshı, seni ne menen baylawǵa boladı? – dedi.

Samson oǵan:

– Eger jeti burım shashımdı órmekke qosıp toqıp, onı qazıq penen bekkemleseń, men ápiwayı adam sıyaqlı kúshsiz bolıp qalaman, – dedi.

14Samson uyıqlap atırǵanda, Delila onıń jeti burım shashın órmekke qosıp toqıdı da, qazıq penen bekkemledi. Sońınan ol:

– Samson! Filistler kiyatır! – dedi.

Sonda Samson uyqısınan oyanıp, órmek hám qazıqtı tawar menen qosa shashınan julıp aldı.

15Sonda Delila Samsonǵa:

– Maǵan isenbey turıp, qalayınsha: «Seni jaqsı kóremen», – dep ayta alasań? Mine, sen meni úshinshi márte aldap, qúdiretli kúshińniń sırı nede ekenin aytpay otırsań, – dedi[+].

16Delila hár kúni usı sózler menen Samsonnıń mazasın alıp, qıynap jiberdi. Aqırında bul Samsonnıń janına batqanlıqtan, 17ol qızǵa óziniń barlıq ishki sırın ashıp:

– Meniń basıma hesh páki tiymegen. Óytkeni men anamnıń qursaǵına túskennen baslap, Qudayǵa baǵıshlanǵanman. Eger shashımdı aldırsam, men óz kúshimdi joytaman hám ápiwayı adam sıyaqlı kúshsiz bolıp qalaman, – dedi[+].

18Delila Samsonnıń ishki sırınıń barlıǵın ashıp bergenin bilgende, filistlerdiń húkimdarların shaqırttı da:

– Jáne kelińler, óytkeni Samson maǵan óz sırın ashtı, – dedi. Filist húkimdarları qollarına gúmislerin alıp, Delilaǵa keldi. 19Delila Samsondı dizesiniń ústinde uyıqlattı da, adamlarınan birewin shaqırıp, Samsonnıń jeti burım shashın qırqtırdı. Solay etip, Delila Samsonnıń ústinen biylikti óz qolına ala basladı hám onıń kúshi qaytıp qaldı.

20Delila Samsonǵa:

– Samson! Filistler kiyatır! – dedi.

Samson oyanıp: «Burınǵıday ózimdi azat etemen», – dep oyladı. Biraq ol Jaratqan Iyeniń[†] ózin taslap ketkenin bilmegen edi.

21Sonda filistler onı qolǵa alıp, kózlerin oyıp tasladı. Olar Samsondı Gazaǵa aparıp, qola shınjırlar menen bayladı hám qamaqxanada oǵan digirman aydattı. 22Biraq Samsonnıń qırqılǵan shashları óse basladı.


Samsonnıń ólimi

23Filist húkimdarları óz qudayı Dagonnıń húrmetine ullı bayram berip, oǵan qurbanlıqlar[†] beriw hám kewil kóteriw ushın jıynalıp: «Qudayımız dushpanımız bolǵan Samsondı bizlerge táslim etti», – dedi[+]. 24Filist xalqı Samsondı kórgende, ózleriniń qudayına bılay dep alǵıs ayta basladı:

«Óltirip kóp adamlarımızdı,
Elimizdi wayran etken dushpanımızdı,
Qudayımız bizlerge táslim etti».

25Olardıń keypi kóterilgende: «Samsondı alıp kelińler, ol bizlerdiń kewlimizdi kótersin», – dedi. Olar Samsondı qamaqxanadan ákeldirip, onı mazaq qıla basladı. Sonda onı órelerdiń arasına turǵızıp qoyǵan edi. 26Samson óziniń qolınan uslap kelgen xızmetshige:

– Men usı jaydı tirep turǵan órelerge qolımdı qoyıp, olarǵa súyenip turayın, – dedi.

27Butxananıń ishi erkek hám hayallarǵa tolı bolıp, filistlerdiń barlıq húkimdarları da sol jerde edi. Úsh mıńǵa jaqın erkek hám hayallar Samsondı tamasha qılıw ushın tamnıń basında tur edi.

28Samson Jaratqan Iyege:

«Quday[†] Iye[†], meni esińe al. Jalbarınaman, maǵan jáne bir márte kúsh ber, o Qudayım. Bir umtılǵanda, filistlerden eki kózim ushın ósh alayın», – dep jalbarındı. 29Sońınan ol butxananı tirep turǵan oraylıq órelerdiń birinshisine oń qolın, al ekinshisine shep qolın tiredi de: 30«Filistler menen birge óleyin!» – dedi hám bar kúshi menen órelerdi iyterip jiberdi. Butxana filistlerdiń húkimdarlarınıń hám ishindegi adamlardıń hámmesiniń ústine qulap tústi. Solay etip, Samson ólip baratırıp, tiri waqtında óltirgenlerinen góre kóbirek adamlardı óltirdi.

31Samsonnıń tuwǵan-tuwısqanları hám pútkil úy-ishi kelip, onıń óligin alıp ketti. Olar Samsondı ákesi Manoaxtıń Sora menen Eshtaol arasındaǵı qábirine jerledi. Samson Izrailda[†] jigirma jıl biylik qılǵan edi.

#### 17


Mixanıń butları

1Efrayımnıń[†] tawlı úlkesinde Mixa atlı bir adam bar edi. 2Mixa anasına:

– Sennen urlanǵan bir mıń bir júz shekel gúmis esińde me? Sen onı urlaǵandı kóz aldımda ǵarǵaǵan ediń-ǵo. Sol gúmis mende, onı men alǵan edim, – dedi.

Sonda anası oǵan:

– Seni Jaratqan Iye[†] jarılqasın, balam! – dedi[+]. 3Mixa bir mıń bir júz shekel gúmisti anasına qaytarıp berdi.

Al anası:

– Ulımnıń bir jonılǵan hám bir quyma but isletiwi ushın, men bul gúmisti Jaratqan Iyege[†] baǵıshlayman. Ulım, gúmisti ózińe qaytarıp berip atırman, – dedi[+].

4Solay etip, anası Mixa qaytarıp bergen gúmisten eki júz shekel alıp, onı zergerge berdi. Zerger onnan bir jonılǵan hám bir quyma but islep berdi. Olar Mixanıń úyine qoyıldı[+].

5Mixanıń sıyınıw ushın saldırǵan muxaddes[†] úyi bar edi. Ol bir efod[†][*] hám kiyeli músinlerdi isletip, ullarınıń birin ruwxaniy[†] etip tayınladı[+]. 6Ol dáwirde Izrailda[†] patsha joq bolıp, hár kim ózine durıs bolıp kóringen isti isleytuǵın edi[+].

7Sol waqıtları Yahuda[†] urıwınıń Beytlehem qalasında jasap atırǵan lebiyli[†] bir jas jigit bar edi[+]. 8Ol jasawǵa basqa bir jer tabıw ushın, Yahudanıń Beytlehem qalasınan shıqtı da, jol-jónekey Efrayımnıń tawlı úlkesindegi Mixanıń úyine keldi.

9Mixa onnan:

– Qay jerden kiyatırsań? – dep soradı. Ol Mixaǵa:

– Yahudanıń Beytlehem qalasınan kiyatırman. Ózim lebiylimen, jasaytuǵın jer izlep júrmen, – dedi.

10Mixa oǵan:

– Meniń úyimde qalıp, meniń keńesgóyim hám ruwxaniyim bol. Men saǵan jılına on shekel gúmis bereyin, tamaǵıńdı toydırayın hám kiyindireyin, – dedi. 11Solay etip, lebiyli jigit Mixanıń úyinde jasawǵa kelisim[†] berdi. Mixa da onı óz ulınday kórdi. 12Mixa lebiylini ruwxaniy etip tayınladı hám ol Mixanıń úyinde jasap qaldı. 13Sonda Mixa: «Endi men Jaratqan Iyeniń maǵan jaqsılıq qılatuǵının bilemen. Óytkeni meniń lebiyli ruwxaniyim bar», – dedi.

#### 18


Danlılardıń Layıshqa jaylasıwı

1Sol dáwirde Izrailda[†] patsha joq edi. Sonda Dan urıwı mákanlaytuǵın jer izlep atırǵan edi. Óytkeni olarǵa Izrail urıwları arasında ózlerine tiyisli úles jer ele berilmegen edi[+]. 2Solay etip, danlılar óz urıwındaǵı barlıq tiyreleri ishinen Sora hám Eshtaol qalalarınan bolǵan bes batır jigitti jerlerdi kózden ótkerip, olardı bilip qaytıw ushın jiberdi. Olar jigitlerge:

– Barıp, jerlerdi kózden ótkizińler, – dedi.

Jigitler Efrayımnıń[†] tawlı úlkesinde jaylasqan Mixanıń úyine keldi hám sol jerde túnep qaldı[+]. 3Olar Mixanıń úyiniń janında turǵanda, lebiyli[†] jas jigitti sóylegen sóziniń ózgesheliginen tanıdı hám sol tárepke burılıp, onnan:

– Seni bul jerge kim ákeldi? Bul jerde ne islep atırsań? Ne ushın bul jerdeseń? – dep soradı.

4Lebiyli jigit Mixanıń ózine ne islegenlerin aytıp:

– Mixa meni jalladı, men oǵan ruwxaniylik[†] qılaman, – dedi.

5Sonda danlılar oǵan:

– Bizlerdiń baratırǵan bul jolımızdıń sátli yaki sátsiz ekenin Qudaydan sorap, bilip ber, – dedi[+].

6Ruwxaniy olarǵa:

– Qáweterlenbey kete berińler, Jaratqan Iye[†] baratırǵan jolıńızda yar boladı, – dep juwap berdi.

7Solay etip, sol bes adam jolǵa shıǵıp, Layıshqa keldi. Olar qala xalqınıń sidonlılar[†] sıyaqlı qáwipsiz, tınısh hám biyǵam ómir súrip atırǵanın kórdi. Bul úlkeniń xalqına húkimin ótkizip, jábir beretuǵın hesh kim joq edi. Olar sidonlılardan uzaqta bolıp, hesh kim menen qarım-qatnas jasamaytuǵın edi[+].

8Bes jigit Sora hám Eshtaolǵa, urıwlaslarınıń janına qaytqanda, urıwlasları olardan:

– Qanday xabar alıp keldińler? – dep soradı.

9Jigitler olarǵa bılay dep juwap berdi:

– Júrińler, sidonlılarǵa hújim eteyik. Bizler olardıń jerin kórdik, ol júdá jaqsı jer eken. Ne qılıp tursızlar? Irkilmey barıp, oǵan iyelik eteyik. 10Ol jerge barǵanıńızda, biyǵam jasap atırǵan xalıqtı hám júdá keń jerdi kóresizler. Hesh qanday kemshiligi joq ol jerdi Quday[†] qolıńızǵa tapsırıp atır.

11Sonda Dan urıwınan altı júz adam qurallanıp, Sora hám Eshtaoldan jolǵa shıqtı. 12Olar Yahudaǵa[†] kelip, Kiryat-Yarim qalasınıń janında orda qurdı. Sol sebepli Kiryat-Yarimniń batısındaǵı bul jer búgingi kúnge deyin Maxane-Dan[*] dep ataladı[+]. 13Danlılar sol jerden Efrayımnıń tawlı úlkesine qaray ketip, Mixanıń úyine keldi.

14Layısh jurtın kózden ótkeriwge ketken bes jigit urıwlaslarına:

– Sizler mına úylerdiń birinde efod,[†] kiyeli músinler, jonılǵan bir but hám quyma bir but bar ekenin bilesizler me? Endi ne islew kerekligin ózlerińiz sheshińler, – dedi. 15Sonda olar lebiyli jas jigit jasap atırǵan Mixanıń úyine kelip, lebiyliden hal-awhal soradı. 16Al qurallanǵan altı júz danlı adam dárwazanıń kirer awzında turdı. 17Jerdi kózden ótkergen bes jigit úyge kirip, efodtı, kiyeli músinlerdi hám jonılǵan but penen quyma buttı alıp shıqtı. Ruwxaniy hám qurallanǵan altı júz adam dárwazanıń kirer awzında turǵan edi.

18Olardıń Mixanıń úyine kirip, efodtı, kiyeli músinlerdi hám butlardı alıp shıqqanın kórgen ruwxaniy olardan:

– Ne qılıp atırsızlar? – dep soradı.

19Olar ruwxaniyge:

– Únińdi óshir, awzıńdı jap. Sen bizler menen birge júr de, bizlerge keńesgóy hám ruwxaniy bol. Saǵan bir adamnıń úyinde ruwxaniylik etkeniń jaqsı ma, ya Izraildıń bir urıwı yamasa bir tiyresine ruwxaniylik etkeniń jaqsı ma? – dedi. 20Ruwxaniy quwanıp ketti. Ol efodtı, kiyeli músinlerdi hám buttı alıp, sol adamlar menen birge ketti. 21Danlılar bala-shaǵaların, malların hám dúnya-múlkin aldına salıp, jolǵa shıqtı.

22Danlılar Mixanıń úyinen uzaqlasqanda, Mixanıń qońsı-qobaları jıynalıp, olardı quwıp jetti. 23Olar danlılardıń izinen baqırǵanda, danlılar artına burılıp qarap, Mixaǵa:

– Ne bolıp qaldı, nege adamlardı jıynap keldiń? – dedi.

24Mixa olarǵa:

– Sizler meniń ruwxaniyimdi hám soqtırǵan butlarımdı alıp kettińler. Maǵan ne qaldı ózi? Jáne mennen: «Saǵan ne boldı?» – dep soraǵanıńız nesi?! – dedi[+].

25Danlılar oǵan:

– Únińdi óshir! Bolmasa, adamlarımızdıń bazıları ǵázeplenip, hújim etse, ózińdi de, shańaraǵıńdı da nabıt qılasań, – dedi. 26Sonnan keyin, danlılar jolların dawam etti. Mixa olardıń ózinen góre kúshlirek ekenligin kórip, úyine qaytıp ketti.

27Al danlılar Mixanıń soqtırǵan zatların hám ruwxaniyin janına alıp, Layıshqa qaray ketti. Olar tınısh hám biyǵam qala xalqın qılıshtan ótkerip, qalaǵa ot berdi[+]. 28Beyt-Rexobtıń janındaǵı oypatlıqta jaylasqan Layısh qalasına járdemge keletuǵın hesh kim bolmadı. Óytkeni Layısh Sidonnan uzaqta bolıp, basqa qalalar menen qarım-qatnas jasamaytuǵın edi.

Dan urıwı qalanı jańadan qurıp, sol jerge ornalasıp qaldı[+]. 29Olar Izraildıń ulı bolǵan babası Dannıń húrmetine qalanı Dan dep atadı. Qalanıń eski atı Layısh edi. 30Danlılar jonılǵan buttı sol jerge ornattı. Muwsanıń aqlıǵı bolǵan Gershomnıń ulı Ionatan hám onıń urpaqları súrginge[†] deyin Dan urıwına ruwxaniylik qıldı[+]. 31Qudaydıń Úyi[†] Shiloda bolǵan waqıt dawamında, danlılar Mixa isletken jonılǵan butqa tabındı[+].

#### 19


Lebiyli adam hám onıń toqalı

1Izrailda[†] patsha bolmaǵan dáwirde, Efrayımnıń[†] tawlı úlkesiniń alıs túpkirinde lebiyli[†] bir adam jasaytuǵın edi. Sol lebiyli adam Yahudanıń[†] Beytlehem qalasınan ózine bir toqal aldı[+]. 2Biraq toqalı oǵan opasızlıq etti hám onı taslap, ákesiniń úyine, Yahudanıń Beytlehem qalasına ketip qaldı. Hayal sol jerde tórt ay bolǵanda, 3kúyewi onıń kewlin tawıp, qaytarıp alıp keliw ushın izinen keldi. Ol ózi menen birge xızmetshisin hám eki eshegin alıp kelgen edi. Hayal olardı ákesiniń úyine kirgizdi hám hayaldıń ákesi lebiylini kórgende, onı quwanısh penen kútip aldı. 4Lebiyliniń qáyin atası, yaǵnıy toqalınıń ákesi onı úsh kún qonaq qıldı. Olar sol jerde iship-jedi hám túnep qaldı.

5Tórtinshi kúni olar erte turdı. Qızdıń ákesi ketiwge tayarlanıp atırǵan kúyew balasına:

– Nan-pan jep, hállenip al, sońınan qaytarsızlar, – dedi. 6Ekewi birge otırıp, iship-jep bolǵannan keyin, qáyin atası oǵan:

– Búgin de túnep qalıp, kewlińdi xoshla, – dedi. 7Lebiyli ketpekshi bolıp ornınan turdı, biraq qáyin atası onı jáne túnep qalıwǵa kóndirdi. 8Besinshi kúni lebiyli ketpekshi bolıp, azanda erte turdı. Sonda qáyin atası:

– Iship-jep, hállenip al, kún awǵansha kútiń, – dedi. Solay etip, ekewi birge otırıp, iship-jep aldı.

9Sol adam toqalı hám xızmetshisi menen birge qaytpaqshı bolǵanda, qáyin atası oǵan:

– Qara, kún awıp, kesh bolayın dep tur. Endi búgin de usı jerde qonıp qalıp, kewlińdi xoshla. Erteń erte turıp, jolǵa atlanıp, úyińizge qaytarsızlar, – dedi. 10Biraq sol adam ol jerde jáne túnep qalıwdı qálemedi. Ol toqalın alıp, júk artılǵan eki eshegi menen jolǵa shıqtı hám Ebusqa, yaǵnıy Erusalimge[†] jaqın jerge jetip keldi[+].

11Olar Ebusqa jaqınlasqanda, kún batayın dep turǵan edi. Sonda xızmetshi xojayınına:

– Ebuslılardıń[†] bul qalasına kirip, usı jerde túnep qalayıq, – dedi.

12Xojayını oǵan:

– Yaq, xalqı izraillılar bolmaǵan jat qalaǵa kirmeymiz, al Gibaǵa baramız, – dedi. 13Keyin lebiyli sózin dawam etip, xızmetshisine:

– Júr, Gibaǵa yamasa Ramaǵa jetip qalayıq. Ekewiniń birewinde túnep qalarmız, – dedi.

14Solay etip, olar jolın dawam etti hám Benyamin urıwınıń Giba qalasına jaqınlasqanda, quyash ta batıp qalǵan edi. 15Olar túnep qalıw ushın, Gibaǵa qaray burıldı da, barıp, qala maydanında otırdı. Biraq hesh kim olardı úyine mirát etpedi.

16Keshte, bir ǵarrı atız jumısınan qaytıp kiyatır edi. Ol Efrayımnıń tawlı úlkesinen bolıp, Gibada jasaytuǵın edi. Al qala xalqı bolsa, benyaminliler edi. 17Ǵarrı qala maydanındaǵı jolawshılardı kórip, lebiyliden:

– Qay jerden kelip, qay jerge baratırsızlar? – dep soradı.

18Lebiyli adam ǵarrıǵa bılay dep juwap berdi:

– Yahudanıń Beytlehem qalasınan kiyatırmız. Efrayımnıń tawlı úlkesindegi uzaq bir jerge, ózim jasaytuǵın jerge ketip baratırmız. Men Beytlehem qalasına barǵan edim, endi Jaratqan Iyeniń úyine[†] qaytıp baratırman. Biraq hesh kim meni úyine mirát etpedi. 19Bizlerde esheklerimiz ushın ot-jem, ózim, toqalım hám xızmetshim ushın awqat hám sharap bar. Bizler hesh nársege mútáj emespiz.

20Ǵarrı oǵan:

– Kewliń toq bolsın. Barlıq kerekli nárselerdi ózim bereyin, tek ǵana kóshede qonıp qalma, – dedi[+]. 21Ǵarrı olardı úyine alıp barıp, esheklerine jem berdi. Qonaqlar ayaqların juwıp, sońınan iship-jedi.

22Olar jańa kewillerin jazıp otırǵanda, qalada jasawshı buzıq adamlar úydi qorshap aldı. Olar qapını qaǵıp, úydiń iyesi bolǵan ǵarrıǵa:

– Úyińe kelgen adamdı sırtqa shıǵar, bizler onıń menen jatayıq, – dep baqırıstı[+].

23Úy iyesi sırtqa shıǵıp, olarǵa bılay dedi:

– Yaq, tuwısqanlarım, bunday jawızlıq qılmańlar. Bul adam meniń úyime kelgen qonaǵım-ǵo, oǵan bunday masqarashılıqtı islemeńler. 24Mine, úyimde erkek qolı tiymegen qızım hám bul adamnıń toqalı bar. Men olardı sırtqa shıǵarıp bereyin. Sizler olar menen jatıńlar hám olarǵa qálegenińizdi isleńler. Biraq bul adamǵa bunday masqarashılıqtı islemeńler.

25Biraq adamlar onı tıńlamadı. Sonda lebiyli toqalın iyterip sırtqa shıǵardı da, olardıń qolına tapsırdı. Adamlar tún boyı hayaldı zorlap, onıń namısına tiydi hám tańǵa shamalas onı jiberdi. 26Hayal tań sáhárde xojayını qonıp qalǵan úydiń qapısına kelip jıǵıldı hám quyash shıqqansha, sol jerde jattı.

27Hayaldıń xojayını jolın dawam etiw ushın azanda turıp, esikti ashtı. Sonda ol qolların bosaǵaǵa qoyıp jatırǵan toqalın kórdi. 28Ol hayalǵa:

– Ornıńnan tur, ketemiz, – dedi. Biraq hayal juwap bermedi. Lebiyli onı eshegine júklep, úyine qaray júrip ketti.

29Ol úyine jetkende, qolına pıshaq aldı da, toqalınıń óligin on eki bólekke bólip, pútkil Izrail jerine tarqatıp jiberdi[+]. 30Bunı kórgenlerdiń hámmesi: «Izraillılar Mısırdan[†] shıqqalı berli búginge deyin bunday waqıya bolıp kórgen emes. Bul tuwralı oylasıp, keńesińler hám ne islewimiz kerekligin aytıńlar», – desti.

#### 20


Benyamin urıwına qarsı urıs

1Dannan Beer-Shebaǵa deyingi aralıqta hám Gilad[†] jerinde jasaytuǵın pútkil Izrail[†] xalqı jolǵa shıqtı. Olar bir jaǵadan bas shıǵarıp, Mispaǵa, Jaratqan Iyeniń[†] aldına jıynaldı[+]. 2Qudaydıń xalqınıń bul jıyınına Izrail xalqınıń hám pútkil urıwlarınıń basshıları qatnasıwǵa keldi. Ol jerde qurallanǵan tórt júz mıń ásker bar edi. 3Sol arada Benyamin urıwı izraillılardıń Mispaǵa jıynalǵanın esitken edi.

Izraillılar:

– Bul jawızlıqtıń qalay bolǵanın bizlerge túsindirip beriń, – dedi.

4Óltirilgen hayaldıń lebiyli[†] kúyewi bılay dep juwap berdi:

– Men túnew ushın toqalım menen birge benyaminlilerdiń Giba qalasına keldim. 5Sonda Gibanıń adamları meni óltirmekshi bolıp, túnde úydi qorshap aldı hám olar toqalımdı zorladı. Toqalım sol sebepli óldi. 6Men onıń óligin alıp bólekledim hám hár bir bólekti pútkil Izrail jeri boylap jiberdim. Sebebi olar Izrailda jawız hám uyat isti isledi[+]. 7Háy, Izrail xalqı! Minekey, hámmeńiz usı jerdesiz, endi sizler bul isti qarap shıǵıp, sheshimińizdi aytıńlar.

8Sol jerdegi pútkil xalıq bir awızdan bılay dedi:

– Bizlerdiń hesh birimiz shatırlarımızǵa ketpeymiz, úylerimizge qaytpaymız. 9Endi bizler Gibaǵa bılay isleymiz: oǵan shek[†] boyınsha hújim jasaymız. 10Áskerlerdi azıq-awqat penen támiyinlew ushın, pútkil Izrail urıwlarınan hár júz adamnan on, mıń adamnan júz, on mıń adamnan mıń adam saylap alınadı. Al qalǵanları benyaminlilerdiń Giba qalasına barıp, olardı Izrailda islegen uyat isi ushın jazalaydı.

11Solay etip, pútkil izraillılar bir jaǵadan bas shıǵarıp, Gibaǵa qarsı jıynaldı.

12Izrail urıwları Benyamin urıwına adamların jiberip: «Arańızda bunday jawızlıq nege islendi? 13Gibadaǵı sol buzıq adamlardı házir-aq qolımızǵa tapsırıń. Bizler olardı óltirip, Izraildan jawızlıqtı joq eteyik», – dedi.

Biraq benyaminliler izraillı tuwısqanlarına qulaq salmadı[+]. 14Izraillılarǵa qarsı urısıw ushın, benyaminliler óz qalalarınan Gibaǵa keldi. 15Sol kúni Giba xalqınan bolǵan jeti júz aǵla jawıngerden tısqarı, benyaminlilerdiń basqa qalalarınan kelgen, qurallanǵan jigirma altı mıń adam jıynaldı[+]. 16Olardıń arasında solaqay bolǵan jeti júz aǵla jawınger bar edi. Olardıń hámmesi, hátte, bir tal shashtı nıshan qılıp qoyǵanda da, saqpan menen urıp tiygize alatuǵın edi[+].

17Benyaminlilerden basqa, izraillılardan qurallanǵan tórt júz mıń adam jıynaldı. Olardıń hámmesi jawınger adamlar edi[+]. 18Izraillılar Beyt-Elge barıp, Qudaydan: «Benyaminliler menen urısıwǵa bizlerden birinshi bolıp kim baradı?» – dep soradı. Jaratqan Iye[†] olarǵa: «Birinshi bolıp yahudalılar[†] urısqa shıǵadı», – dedi[+].

19Izraillılar azanda jolǵa shıǵıp, Gibanıń qarsı aldına áskeriy orda qurdı. 20Izraillılar Benyamin urıwı menen sawashqa túsiw ushın, Gibada sap tartıp turdı. 21Gibadan shıqqan benyaminliler sol kúni izraillılardan jigirma eki mıń adamdı óltirdi[+]. 22Biraq Izrail xalqı bir-birin jigerlendirip, aldınǵı kúni turǵan jerinde jáne sap tartıp turdı. 23Sonda izraillılar Beyt-Elge barıp, Jaratqan Iyeniń aldında keshke deyin jıladı hám Jaratqan Iyeden: «Tuwısqanlarımız bolǵan benyaminliler menen jáne urısıwǵa shıǵayıq pa?» – dep soradı. Jaratqan Iye olarǵa: «Awa, olarǵa qarsı urısıńlar», – dedi.

24Solay etip, izraillılar ekinshi kúni jáne benyaminlilerge qarsı júris qıldı. 25Sol kúni Benyamin urıwı da Gibadan olarǵa qarsı atlanıp, izraillılardan qolına qılısh kótergen jáne on segiz mıń adamdı óltirdi.

26Sonda pútkil Izrail xalqı Beyt-Elge barıp, ol jerde Jaratqan Iyeniń aldında otırıp jıladı hám sol kúni keshke deyin oraza tuttı. Jáne de, olar Jaratqan Iyege jandırılatuǵın qurbanlıqlar[†] hám tatıwlıq qurbanlıqların usındı. 27-28Sol waqıtta Qudaydıń Kelisim sandıǵı[†] Beyt-Elde edi. Xaronnıń aqlıǵı, Elazardıń ulı bolǵan Pinexas sol jerde, sandıqtıń janında ruwxaniy[†] bolıp xızmet etetuǵın edi. Izraillılar Jaratqan Iyeden: «Tuwısqanlarımız bolǵan benyaminliler menen urısıwdı dawam eteyik pe yamasa toqtatayıq pa?» – dep soradı. Jaratqan Iye olarǵa: «Urıstı dawam etińler. Sebebi erteń olardı sizlerge táslim qılaman», – dedi[+].

29Izraillılar Gibanıń aynalasında buqqı taslap jattı[+]. 30Olar úshinshi kúni benyaminlilerge qarsı háreketke ótip, burınǵıday qala qarsısında sapqa dizilip turdı. 31Benyaminliler de olarǵa qarsı shıǵıp, qaladan uzaqlasıp ketti. Olar Beyt-Elge hám Gibaǵa baratuǵın jollarda, ashıq maydanlarda aldınǵısı sıyaqlı izraillılardı óltire basladı. Izraillılardan otızǵa shamalas adam óltirildi.

32Benyaminliler: «Ótken sapardaǵıday olardı jáne jeńiliske ushıratamız», – desti. Al izraillılar bolsa: «Olardan qashayıq hám olardı qaladan uzaqlastırıp, jollarǵa shıǵarayıq», – desti[+]. 33Sonda izraillılardıń barlıǵı óz orınlarınan shıǵıp, Baal[†]-Tamarda sapqa dizilip turdı. Gibanıń átirapında buqqıda jatırǵan izraillılar da orınlarınan atlıǵıp shıqtı. 34Solay etip, Izraildıń on mıń aǵla jawıngeri Gibaǵa hújim jasadı. Ǵıjlaǵan urıs baslandı. Benyaminliler basına túsetuǵın apattan xabarsız edi. 35Jaratqan Iye benyaminlilerdi izraillılar aldında jeńiliske ushırattı. Izraillılar sol kúni benyaminlilerden qolına qılısh uslaǵan jigirma bes mıń bir júz adamdı óltirdi. 36Sonda benyaminliler jeńiliske ushıraǵanın túsindi. Al izraillılar artqa sheginip, benyaminlilerge jol berdi. Óytkeni olar Giba aynalasında buqqıda jatırǵanlarǵa isenetuǵın edi. 37Buqqıdaǵılar tosattan Gibaǵa hújim jasap, qaladaǵı pútkil xalıqtı qılıshtan ótkerdi[+]. 38Buqqıdaǵılar menen izraillılar arasında kelisilgen bir belgi bar edi. Qalaǵa ot berilip, qoyıw tútinniń aspanǵa kóteriliwi – hújimge ótiwdiń belgisi edi. 39Sol waqıtta izraillılar sawash maydanınan artqa burılıp, hújimge ótiw kerek edi.

Sol arada benyaminliler izraillılardıń otızǵa jaqın adamın óltirgen edi. Sol sebepten benyaminliler: «Burınǵı sawashtaǵı sıyaqlı, izraillılar bizlerden jáne jeńiledi», – dedi. 40Biraq qaladan qoyıw tútin kóterile baslaǵanda, benyaminliler artına burılıp qarap, pútkil qaladan aspanǵa tútin kóterilip atırǵanın kórdi. 41Olar izine burılıp kiyatırǵan izraillılardı kórgende, albırasıp qaldı. Óytkeni olar baslarına apat túskenin bilgen edi. 42Benyaminliler izraillılardan jol boylap, shólge qaray qashsa da, urıstan qashıp qutıla almadı. Al qalalardan shıqqan izraillılar da olardı qıra baslaǵan edi. 43Solay etip, izraillılar benyaminlilerdi qorshap aldı hám olardı Gibanıń shıǵısındaǵı jerlerge deyin quwıp, qıyrattı. 44Benyaminlilerden on segiz mıń adam óltirildi. Olardıń hámmesi de márt áskerler edi. 45Olardıń aman qalǵanları shólge, Rimmon jartasına[†] qaray qasha basladı. Izraillılar jol-jónekey olardan jáne bes mıń adamdı óltirdi. Olardı Gidomǵa deyin quwıp barıp, jáne eki mıńın óltirdi[+].

46Sol kúni benyaminlilerden hámmesi bolıp jigirma bes mıń adam óltirildi. Olardıń hámmesi de qolına qılısh uslaǵan márt áskerler edi. 47Biraq altı júz adam shólge qashıp barıp, Rimmon jartasın panaladı. Olar sol úńgirde tórt ay qaldı. 48Izraillılar benyaminlilerge qaytıp barıp, qalalardaǵı adamlardı, mallardı hám dus kelgenniń hámmesin qılıshtan ótkerdi. Aldılarınan shıqqan barlıq qalalarǵa ot berdi.

#### 21


Benyaminli jigitlerdiń úylendiriliwi

1Izraillılar[†] Mispada: «Hesh birimiz benyaminlilerge qız bermeymiz», – dep ant ishken edi[+].

2Xalıq Beyt-Elge keldi hám sol jerde Jaratqan Iyeniń[†] aldında keshke deyin otırıp, dad salıp, zar jılastı. 3Olar: «Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye[†]! Nege Izrailda bulay boldı? Ne ushın Izraildıń bir urıwı joq bolıp ketti?» – dedi.

4Kelesi kúni xalıq azanda erte turdı da, qurbanlıq[†] orın islep, jandırılatuǵın qurbanlıqlar hám tatıwlıq qurbanlıqların usındı.

5Sonda izraillılar: «Jaratqan Iyeniń aldındaǵı jıyınımızǵa Izrail urıwlarınan qaysı urıw kelmey qaldı?» – dep soradı. Sebebi olar Mispaǵa, Jaratqan Iyeniń aldındaǵı jıyınǵa kelmegenlerdiń sózsiz óltiriletuǵının aytıp, qatań ant ishken edi. 6Izraillılar benyaminli tuwısqanları ushın qayǵırısıp, bılay dedi: «Izrail búgin bir urıwınan ayırıldı[+]. 7Aman qalǵan benyaminlilerge hayal bolatuǵın qızlardı qayaqtan tabamız? Sebebi bizler qızlarımızdı olarǵa hayallıqqa bermeymiz dep, Jaratqan Iye haqı ant ishken edik».

8Sońınan olar: «Mispaǵa, Jaratqan Iyeniń aldına Izrail urıwlarınan kim kelmedi?» – dep soradı. Solay etip, ordadaǵı jıyınǵa Yabesh-Giladtan[†] hesh kimniń kelmegeni málim boldı[+]. 9Óytkeni kelgenler kózden ótkerilgende, Yabesh-Giladtan hesh kim joq edi.

10Sonlıqtan jıynalǵanlar Yabesh-Giladqa on eki mıń márt áskerdi jiberip, olarǵa bılay dedi: «Barıńlar, Yabesh-Gilad xalqın, sonday-aq hayal hám balaların da qılıshtan ótkerińler. 11Orınlaytuǵın isińiz mınadan ibarat: hár bir erkekti hám erkek qolı tiygen hár bir hayaldı óltirińler»[+]. 12Olar Yabesh-Gilad xalqı arasınan erkek qolı tiymegen tórt júz qız tawıp, olardı Qanan[†] jerindegi Shilodaǵı ordaǵa alıp keldi[+].

13Sońınan barlıq jıynalǵanlar Rimmon úńgirindegi benyaminlilerge adam jiberip, tınıshlıq járiyaladı[+]. 14Sonda benyaminliler qaytıp keldi. Jıynalǵanlar Yabesh-Gilad xalqınan tiri qaldırılǵan qızlardı olarǵa hayallıqqa berdi. Biraq qızlardıń sanı olardıń hámmesi ushın jetkiliksiz bolıp shıqtı.

15Izrail xalqı benyaminlilerdiń jaǵdayına qayǵırdı. Óytkeni Jaratqan Iye Izrail urıwlarınıń birligin buzǵan edi. 16Jıyındaǵı aqsaqallar: «Benyaminlilerdiń barlıq hayalları óltirilgenlikten, qalǵan erkeklerdi úylendiriw máselesin qalay sheshemiz?» – dedi. 17Aqsaqallar dawam etip: «Izraildan bir urıw joq bolıp ketpewi ushın, tiri qalǵan benyaminlilerdiń miyrasxorları bolıwı kerek. 18Bizler olarǵa qızlarımızdı hayallıqqa bere almaymız. Sebebi: „Benyaminlilerge qız bergen hár bir izraillı náletlensin“, – dep ant ishken edik», – dedi. 19Sońınan olar: «Minekey, Shiloda hár jılı Jaratqan Iyege arnap bayram ótkiziledi», – dedi. Shilo Beyt-Eldiń arqa tárepinde, Beyt-Elden Shexemge ketetuǵın joldıń shıǵısında, Lebonanıń qublasında jaylasqan edi.

20Solay etip, olar benyaminlilerge bılay dep úyretti: «Barıp, júzim baǵı ishinde jasırınıp turıńlar. 21Dıqqat penen qarap turıńlar. Shilonıń qızları oyınǵa shıqqanda, dárhal júzim baǵınan shıǵıp, hár birińiz bir qızdan uslap alıńlar da, Benyamin jerine alıp qashıńlar[+]. 22Qızlardıń ákeleri yamasa ájaǵaları bizlerge shaǵım jasap kelse, bizler olarǵa: „Benyaminlilerdi bizler ushın keshirińler. Óytkeni tutqınǵa alǵan qızlarımız hámmesine jetpedi. Al sizler qızlarıńızdı óz qálewińiz benen bermegenińiz ushın, ayıplı sanalmaysızlar“, – dep aytamız». 23Benyaminli jigitler usılay isledi. Qızlar oyınǵa túskende, hár bir jigit bir qızdan alıp qashtı. Olar ózleriniń jerlerine qaytıp barıp, qalalar saldı hám sol jerde jasay basladı.

24Sońınan Izrail xalqı sol jerden tarqap, hár biri óz urıwına, tiyresine hám úlesine tiygen jerlerine qayttı.

25Ol dáwirde Izrailda patsha joq bolıp, hár kim ózine durıs bolıp kóringen isti isleytuǵın edi[+].

### Rut

#### Rut

Rut


Alǵí sóz

[1]

[2]

[3]

[4]


#### Alǵí sóz


Rut kitabı


Kitap haqqında maǵlıwmat

Rut kitabında biyler dáwirindegi izraillı bir shańaraqtıń ómir tárizi súwretlenedi. Bul shańaraq sońın ala Izrail xalqı ushın júdá áhmiyetli bolıp qaladı, óytkeni Ruttıń shawlıqlarınıń biri Dawıt Izrailǵa patsha boladı.

Kitaptaǵı ekinshi bas qaharman Ruttıń enesi Naǵıyma bolıp esaplanadı. Ol óz kúyewi hám eki balası menen Beytlehemde jasaytuǵın edi. Degen menen, qurǵaqshılıqtan kelip shıqqan ashlıq sebepli bul shańaraq Moab eline kóship ketedi. Naǵıymanıń kúyewi sol jerde qaytıs boladı. Al onıń eki balası moablı qızlarǵa úylenedi. Rut sol qızlardıń biri edi.

Naǵıymanıń eki balası da Moabta qaytıs boladı, keyin ol Beytlehemge qaytıwdı sheshedi. Naǵıyma eki kelinine Moabta qalıp, turmısqa shıǵıwdı usınıs etedi. Biraq Rut qalıwdan bas tartıp, enesi menen birge Beytlehemge ketedi. Jáne de, kitapta Ruttıń Boaz degen bay aǵayinine qalay turmısqa shıqqanı tuwralı aytıladı.

Nızam boyınsha, moablılardıń Izrail xalqına qosılıwına ruxsat etilmegen. Al bul kitapta Ruttıń Jaratqan Iyege qalayınsha tolıǵı menen sadıq hám isenimli bolǵanı, jáne de Izrail xalqına qosılıwǵa ruxsat etilgeni haqqında bayan qılınadı.

#### 1


Elimelextiń shańaraǵı menen Moab jerine kóship barıwı

1Izraildı[†] biyler basqarǵan dáwirde elde asharshılıq boldı. Yahudanıń[†] Beytlehem qalasınan bir adam hayalı hám eki ulı menen birge bir qansha waqıt jasap turıw ushın Moab[†] eline kóship ketti[+]. 2Ol adamnıń atı Elimelex, hayalınıń atı Naǵıyma, ullarınıń atları bolsa Maxlon hám Kilyon edi. Efratlı[*] bolǵan bul adamlar Yahudanıń Beytlehem qalasınıń turǵınları edi. Olar Moab eline jetip kelip, sol jerde jasap qaldı.

3Aradan bir qansha waqıt ótkennen keyin, Naǵıymanıń kúyewi Elimelex qaytıs boldı. Ol eki ulı menen jesir bolıp qaldı. 4Onıń eki ulı moablı qızlarǵa úylendi: birinshi kelininiń atı Orpa, al ekinshi kelininiń atı Rut edi. Moabta jasaǵanına on jılday bolǵanda, 5Maxlon da, Kilyon da bul dúnyadan kóz jumdı. Solay etip, Naǵıyma kúyewinen hám eki ulınan ayırılıp, jalǵız qaldı.


Naǵıyma menen Ruttıń Beytlehemge qaytıwı

6Moab elinde júrgen Naǵıyma: «Jaratqan Iye[†] Óz xalqına názerin túsirip, olarǵa nan berdi», – degen gápti esitip, kelinleri menen birge óz eline qaytıwǵa bel bayladı. 7Olar jasaǵan jerin – Moab elin taslap, Yahudaǵa qaray jolǵa shıqtı.

8Jolda kiyatırıp, Naǵıyma kelinlerine:

– Barıńlar, ekewińiz de tórkinińizge qaytıńlar. Sizler marhum kúyewlerińizge hám maǵan qanday jaqsılıq qılǵan bolsańız, Jaratqan Iye de sizlerge sonday jaqsılıq qaytarsın. 9Jaratqan Iye sizlerdiń hár birińizge kúyew berip, úyli-jaylı bolıp ketkeysiz! – dep, olardıń betlerinen súydi. Biraq olar zar jılasıp:

10– Yaq, bizler seniń menen birge seniń xalqıńa barajaqpız, – dedi.

11Sonda Naǵıyma kelinlerine bılay dedi:

– Qızlarım, úylerińizge qaytıńlar! Meniń menen ketkenińizden ne payda? Sizlerge kúyew bolǵanday, qursaǵımda balam bar ma edi? 12Barıńlar, keynińizge qaytıńlar, qızlarım! Men endi qartaydım, kúyewge shıǵa almayman. Eger de men ele de úmit qılsam boladı, dep usı túni kúyewim menen qosılıp ullar tuwsam da, 13olar erjetkenshe sizler kútip otırar ma edińiz? Solarǵa qarap, turmısqa shıqpay júrer me edińiz? Yaq, qızlarım, Jaratqan Iye meni sonshama baxıtsızlıqlarǵa duwshar etti. Meniń qayǵı-hásiretim sizlerdikinen de kúshlirek[+].

14Kelinler jáne zar jılastı. Aqırı Orpa enesi menen súyisip xoshlastı. Al Rut bolsa enesinen ayırılǵısı kelmey, onıń menen birge qaldı.

15Naǵıyma Rutqa:

– Mine, abısınıń óz xalqına hám óz qudayına[*] qaytıp baratır. Sen de onıń izine erip kete ber! – dedi[+].

16Biraq Rut bılay dedi:

– Seni taslap ketiwge meni májbúr etpe! Sen qay jerge barsań, men de sol jerge baraman, sen qay jerde bolsań, men de sol jerde bolaman. Seniń xalqıń meniń xalqım, seniń Qudayıń meniń Qudayım boladı. 17Sen qay jerde dúnyadan kóz jumsań, men de sol jerde ólip, jerlenemen. Eger de men ólimnen basqa bir sebep penen sennen ayırılsam, Jaratqan Iye meni jazalaǵan ústine jazalasın[+].

18Naǵıyma Ruttıń ózi menen birge ketiwge qatań qarar etkenin kórip, onı qaytıp úgitlemedi.

19Solay etip, ekewi Beytlehemge qaray júrip ketti. Olar Beytlehemge jetip kelgende, barlıq qala xalqı janlanıp ketip, hayallar:

– Haw, bul Naǵıyma emes pe? – desti.

20Naǵıyma olarǵa bılay dedi:

– Meni endi Naǵıyma[*] dep emes, al Mara[*] dep atańlar. Sebebi Qúdireti kúshli Quday[†] meniń basıma kóp qayǵı-hásiret saldı. 21Bul jerden ketkenimde men hámmesine iye edim, biraq Jaratqan Iye meni qurı qol qaytardı. Nege meni Naǵıyma dep atap atırsızlar? Qúdireti kúshli Quday meni azap-aqıretlerge duwshar qılıp, baxıtsız etti-ǵo.

22Solay etip, Naǵıyma Moab elinen kelini bolǵan moablı Rut penen birge qayttı. Olar Beytlehemge kelgen waqıtta arpa oraǵı baslanǵan edi[+].

#### 2


Rut hám Boazdıń ushırasıwı

1Naǵıymanıń kúyewi Elimelextiń Boaz degen tiyreles aǵayini bar edi. Ol abıraylı hám bay adam edi[+]. 2Bir kúni moablı[†] Rut Naǵıymaǵa:

– Men atızǵa barayın. Maǵan miyrimi túsken adamnıń izinen júrip, masaq terip keleyin[*], – dedi.

– Yaqshı, qızım, bara ǵoy, – dedi Naǵıyma.

3Rut atızǵa bardı da, oraqshılardıń izinen júrip, masaq tere basladı. Bul egislik maydan Elimelextiń tiyreles aǵayini Boazdıń menshik jeri bolıp shıqtı.

4Sol waqıtta Beytlehemnen Boaz kelip, oraqshılarǵa:

– Jaratqan Iye[†] sizler menen birge bolsın! – dedi.

Oraqshılar oǵan:

– Sizdi Jaratqan Iye jarılqasın! – dedi[+].

5Boaz olardıń basqarıwshısınan:

– Bul jas kelinshek kim? – dep soradı.

6Oraqshılardıń basqarıwshısı bılay dep juwap berdi:

– Bul Moab elinen Naǵıyma menen birge kelgen moablı jas kelinshek. 7Ol maǵan: «Oraqshılardıń izinen júrip, bawlardıń arasına túsken masaqtı teriwime ruxsat etiń», – degen edi. Shertekte azǵantay ǵana dem alǵanı bolmasa, erte azannan usı waqıtqa deyin tınbay atızda islep atır.

8Boaz Rutqa qarap:

– Qızım, sózime qulaq sal. Masaq teriw ushın basqa atızǵa barmay-aq qoy. Usı jerde, meniń xızmetshi qızlarımnıń qasında júrip, tere ber. 9Oraqshılar qaysı atızdı orsa, názeriń sol jerde bolıp, qızlardıń keyninen júre ber. Xızmetshilerge saǵan tiymewge buyrıq berdim. Eger shólleseń barıp, xızmetshiler toltırıp qoyǵan ıdıstan suw ishe ber, – dedi.

10Rut Boazdıń aldında et betinen jıǵılıp, tájim etti de:

– Men bir jat jerli adam bolsam da, nege siz maǵan názer awdarıp, miyrimlilik kórsetip atırsız? – dedi[+].

11Boaz oǵan bılay dep juwap berdi:

– Kúyewiń qaytıs bolǵannan keyin, eneńe nelerdi islegenińniń hámmesin esittim. Sen ata-anańdı hám óz watanıńdı taslap, burın óziń tanımaǵan xalıq arasına jasawǵa keldiń. 12Bul jaqsı isleriń Jaratqan Iyeden[†] qaytsın! Sen Izraildıń[†] Qudayı Jaratqan Iyeniń qolı astınan pana izlegen ekenseń, Onıń Ózi seni mol-mol etip sıylıqlasın[+].

13Sonda Rut:

– Endigiden bılay da, maǵan degen miyrimińiz tawısılmasın, mırzam! Men siziń shorılarıńızdıń birine de arzımayman. Biraq siz mendey qulıńızǵa jubanısh berdińiz hám jıllı sóyledińiz, – dedi[+].

14Túslik waqtı kelgende, Boaz oǵan:

– Berman kel, nannan alıp, sirke suwına batırıp je, – dedi.

Rut oraqshılardıń janına barıp otırdı. Boaz oǵan quwırmashtan uzattı. Rut jep toyıp aldı hám jegeninen awıstırıp alıp qoydı.

15Sonnan keyin Rut masaq teriw ushın ornınan turıp ketkende, Boaz xızmetshilerge bılay dep buyırdı:

– Rut bawlar qasınan da masaq tere bersin, onı qapa qılıwshı bolmańlar[+]. 16Hátteki, oǵan dástelerden shashıp qaldırıp ketińler. Ol terip alsın, onıń kewline tiymeńler.

17Solay etip, Rut keshke deyin atızda masaq terdi hám tergenlerin túyip, suwırǵanda bir efaǵa[*] shamalas arpa aldı. 18Rut dándi kóterip qalaǵa qaray júrip ketti. Ol terip kelgen dánin enesine kórsetti hám túste ózi jegen azıǵınan awıstırıp qaldırǵanın oǵan berdi. 19Enesi Rutqa:

– Búgin qay jerde masaq terdiń, qay jerde islediń? Saǵan názerin awdarǵan adamdı Quday[†] jarılqasın! – dedi.

Rut kimniń atızında jumıs islegenin enesine aytıp:

– Búgin men islegen egislik jerdiń iyesi Boaz degen adam, – dedi.

20Naǵıyma kelinine:

– Tirilerden hám marhumlardan Óz miyrim[†]-shápáátin ayamaǵan Jaratqan Iye sol adamdı jarılqasın, – dedi. Naǵıyma jáne dawam etip: – Ol kisi bizlerge jaqın adam, ámeńgerlerimizdiń[†][*] biri boladı, – dedi.

21Moablı Rut bılay dedi:

– Awa, hátteki, ol maǵan: «Xızmetshilerim jıyın-terim islerin tamamlaǵansha, olar menen birge júre ber», – degen edi.

22Naǵıyma óz kelini Rutqa:

– Júdá jaqsı, qızım, sol adamnıń xızmetshi qızları menen birge júre bergeniń jaqsıraq. Basqanıń atızına barsań, saǵan azar beriwi múmkin, – dedi.

23Solay etip, Rut arpa hám biyday oraǵınıń aqırına deyin Boazdıń xızmetshi qızlarınan ayırılmadı. Ol masaq terip, enesi menen birge jasay berdi.

#### 3


Ruttıń Boazǵa óz ótinishin bildiriwi

1Bir kúni qáyin enesi Naǵıyma Rutqa bılay dedi:

– Qızım, saǵan jaqsı bolıwı ushın, seniń úyli-jaylı bolıp ketiwińe men járdem beriwim kerek emes pe? 2Aytpaqshı, sen óziń xızmetshileri menen birge jumıs islegen sol Boaz bizlerdiń jaqın aǵayinimiz-ǵo. Minekey, búgin túnde ol qırmanda arpasın suwıradı. 3Endi sen juwınıp, ústińe átir sewip, shıraylı kiyimińdi kiyip al, sonnan keyin qırmanǵa bar. Biraq Boaz qashan iship-jep bolmaǵansha, oǵan kórinbe. 4Ol uyıqlawǵa jatqanda, jatqan jerin bilip al. Sonnan keyin bar da, onıń ayaq ush betin ashıp, sol jerde jat. Ol saǵan ne islewiń kerekligin ózi aytadı.

5Rut enesine:

– Maǵan aytqanlarıńnıń hámmesin orınlayman, – dedi.

6Sonnan keyin Rut qırman basına barıp, enesiniń tapsırǵanlarınıń hámmesin orınladı. 7Boaz iship-jep, kewli kóterildi hám gúdiniń qasına barıp, uyıqlawǵa jattı. Rut ásten sezdirmey keldi de, onıń ayaq ush betin ashıńqırap jattı.

8Túnniń ortasında Boaz shorshıp oyanıp ketti. Ol burılıp qarap, ayaq ush betinde bir hayaldıń jatırǵanın kórdi hám onnan:

9– Sen kimseń? – dep soradı.

Rut oǵan:

– Men siziń shorıńız Rutpan. Shorıńızdı óz panańızǵa alsańız, sebebi siz ámeńgerimiz[†] bolasız, – dedi[+].

10Boaz oǵan bılay dedi:

– Qızım, seni Jaratqan Iye[†] jarılqasın! Seniń bul sońǵı jaqsılıǵıń aldınǵısınan da ullı. Sebebi sen ya kámbaǵal bolsın, ya bay bolsın, jas jigitler arasınan ózińe kúyew izlemediń. 11Endi qáweterlenbe, qızım. Aytqanlarıńnıń hámmesin orınlayman. Pútkil qala xalqı seniń adamgershilikli hayal ekenińdi biledi[+]. 12Meniń sizlerge ámeńger ekenligim durıs, biraq mennen de jaqınıraq ámeńgerińiz bar. 13Búgin túnde usı jerde qonıp qal. Erteń azanda sol aǵayiniń ámeńgerlik wazıypasın orınlawǵa ırazı bolsa, onda júdá jaqsı. Eger de ol ámeńgerlik wazıypasın orınlawdı qálemese, tiri Jaratqan Iye haqı ant ishemen, bul wazıypanı men orınlayman. Endi tańǵa deyin jata tur.

14Solay etip, Rut Boazdıń ayaq ush betinde tań atqansha jatıp qaldı. Biraq ol tań saz berip, adamlar bir-birin tanımaytuǵın waqıtta turdı. Óytkeni Boaz: «Qırmanǵa hayal adamnıń kelgenin hesh kim bilmesin», – degen edi.

15Boaz Rutqa:

– Jawlıǵıńdı jayıp, uslap tur, – dedi.

Rut jawlıǵın jayıp, uslap turdı. Boaz jawlıqqa altı ólshem arpanı ólshep salıp, iynine arqalatıp jiberdi. Keyin ózi de qalaǵa qaray júrip ketti.

16Rut úyine qaytıp kelgende, enesi onnan:

– Qızım, ne boldı? – dep soradı.

Rut ózine Boazdıń ne islegeniniń hámmesin aytıp berdi. 17Sońınan Rut:

– Ol maǵan: «Qáyin eneńniń aldına qurı qol barma», – dep mına altı ólshem arpanı berip jiberdi, – dedi.

18Enesi oǵan:

– Qızım, usı istiń aqırı ne bolatuǵının bilgenińshe kútip tur. Sebebi ol adam bul isti búgin aqırına jetkermegenshe tınım tappaydı, – dedi.

#### 4


Boazdıń Rutqa úyleniwi

1Boaz qala dárwazasınıń janına barıp otırdı. Qarasa, ózi aytqan ámeńgeri[†] qasınan ótip baratır eken. Boaz onı shaqırıp:

– Tuwısqanım, berman kelip, mına jerge otır, – dedi. Sol adam kelip otırdı[+]. 2Sońınan Boaz qala aqsaqallarınan on adamdı jıynap alıp, olarǵa:

– Kelińler, sizler de usı jerde otırıńlar! – dedi. Olar kelip otırdı. 3Sonda Boaz sol ámeńgerge bılay dedi:

– Moab[†] elinen qaytıp kelgen Naǵıyma aǵayinimiz Elimelexke tiyisli jer úlesin satpaqshı. 4Men saǵan mınanı málim etpekshimen: usı jerde otırǵanlar hám xalqımnıń aqsaqalları aldında sen sol jerdi satıp al. Eger sen ámeńgerlik wazıypasın orınlamaqshı bolsań, orınla. Eger de orınlawdı qálemeseń, onda maǵan ayt, men bileyin. Sebebi bul wazıypanı orınlaw birinshi gezekte seniń moynıńda. Al sennen keyingi náwbet meniki.

Sol adam:

– Men ámeńgerlik wazıypamdı orınlayman, – dedi[+].

5Boaz oǵan:

– Eger sen Naǵıymadan jerdi satıp alatuǵın bolsań, onda marhumnıń múlkin óz atında qaldırıw ushın, onıń moablı jesir hayalı Ruttı da hayallıqqa alıwıń kerek, – dedi[+].

6Sol ámeńgeri Boazǵa:

– Olay bolsa, men ámeńgerlik wazıypamdı orınlay almayman. Sebebi óz múlkimdi joǵaltıp alıwım múmkin. Jaqsısı, bul wazıypanı sen orınla, óytkeni men orınlay almayman, – dedi.

7Áyyemgi Izrailda[†] mınaday dástúr bar edi: eger birew ámeńgerlik wazıypasın orınlaytuǵın yamasa mal-múliklerin alıs-beris qılatuǵın bolsa, onda bunıń dálili sıpatında birewi ayaq kiyimin sheship, ekinshisine beretuǵın edi. Mine, bul Izrailda tastıyıqlanǵan gúwalıqtıń ornın basatuǵın edi[+].

8Solay etip, sol ámeńger Boazǵa:

– Óziń satıp ala ber, – dedi de, ayaq kiyimin sheship, oǵan berdi.

9Boaz aqsaqallarǵa hám barlıq xalıqqa qarap bılay dedi:

– Búgin sizler mınaǵan gúwasızlar: men Naǵıymadan marhum Elimelex, Kilyon hám de Maxlonnıń barlıq múlkin satıp alıp atırman. 10Jáne de, men marhumnıń múlkin óz atında qaldırıw ushın, Maxlonnıń jesiri, moablı Ruttı hayallıqqa alaman. Marhumnıń tuwısqanları arasında hám ózi jasaǵan qalada atı óshpesin. Búgin sizler usıǵan gúwasızlar[+].

11Dárwaza janında bolǵan pútkil xalıq hám aqsaqallar:

– Bizler gúwamız. Seniń úyińe kiretuǵın hayaldı Jaratqan Iye[†] Izrail xalqınıń eki túpki anası Rahila hám Leaday qılǵay. Efratada[*] baylıqlar iyesi bolǵaysań, Beytlehemde atıń ullı bolǵay[+]. 12Jaratqan Iyeniń[†] usı jas hayaldan saǵan beretuǵın balaları arqalı seniń urpaǵıń Tamaranıń Yahudaǵa[†] tuwıp bergen ulı Perestiń urpaǵınday kóp bolǵay, – dedi[+].


Dawıt patshanıń shejiresi

13Solay etip, Boaz Ruttı hayallıqqa alıp, oǵan úylendi. Boaz Rut penen qosıldı hám Jaratqan Iye Ruttıń qursaǵına bala berip, ol ul tuwdı[+].

14Hayallar Naǵıymaǵa: «Jaratqan Iyege alǵıslar bolsın! Ol búgin seni ǵamxorshısız qaldırmadı. Balanıń atı Izrailda dańq-ataqqa iye bolsın! 15Ol seniń ómirińdi jańartadı, qartayǵanda baǵıwshıń boladı. Sebebi onı seni jaqsı kóretuǵın keliniń tuwıp berdi. Usı keliniń seniń ushın jeti uldan da artıǵıraq», – dedi[+].

16Naǵıyma balanı qolına alıp, bawırına bastı hám ózi baǵıp tárbiyaladı. 17Qońsı hayallar: «Naǵıyma ullı boldı», – dep, balaǵa at qoyıp, onı Obid dep atadı. Obid Ishaydıń ákesi, Ishay Dawıttıń ákesi boldı.

18[•]Perestiń shejiresi mınaday: Peresten Xesron tuwıldı,[+] 19Xesronnan Ram tuwıldı, Ramnan Amminadab tuwıldı, 20Amminadabtan Naxshon tuwıldı, Naxshonnan Salmon tuwıldı,[+] 21Salmonnan Boaz tuwıldı, Boazdan Obid tuwıldı, 22Obidten Ishay tuwıldı, Ishaydan Dawıt tuwıldı.

### 1 Patshalar

#### 1 Patshalar

1 Patshalar


Alǵí sóz

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]


#### Alǵí sóz


Patshalar tuwralı birinshi kitap


Kitap haqqında maǵlıwmat

Bul kitapta Izrail elindegi basqarıw dúziminiń ózgeriwi tuwralı sóz etiledi. Xalıqtı basqarıp turǵan biylerdiń ornına endi patshalar húkimdarlıq etedi. Xalıqtıń keyingi biyi Samuel payǵambar, Quday tańlaǵan Izraildıń birinshi patshası Shaul hám náwbettegi patsha Dawıt kitaptıń bas qaharmanları.

Patshalar tuwralı birinshi kitaptıń birinshi bóliminde (1–7 baplar) Samuel payǵambardıń ómiri haqqında sóz etiledi. Samuel Izrailǵa hújim qılıp atırǵan dushpanlarǵa qarsı sawashta Izrail láshkerlerine járdem beredi. Biraq Samuel qartayǵannan soń, xalıq láshkerlerge patshanıń basshılıq qılıwın qáleydi hám Samuelden patsha sorap, Qudaydı irenjitedi. Sebebi sol waqıtqa deyin Qudaydıń Ózi Izrail xalqınıń Patshası sıpatında biyler arqalı basqarǵan edi. Xalıq Qudaydan patsha soraǵanda, Quday Shauldı tańlap alıp, onı Izraildıń patshası etip qoydı. Biraq waqıt ótip, Shaul Qudayǵa sadıq bolmay qaladı.

Kitaptıń ekinshi bóliminde (8–31 baplar) Quday Samuelge Dawıt atlı jas jigitti náwbettegi patsha etip tayınlaytuǵının aytadı. Dawıt filist láshkerinen bolǵan dáwdey Goliyattı óltirgennen soń, tez arada xalıq qaharmanına aylanadı. Dawıttıń abırayı artıp baradı, al Shaul bolsa Dawıttı kóre almaydı. Dawıt Shauldıń kúyew balası hám Shauldıń tuńǵısh ulı Ionatannıń dostı bolsa da, Shaul Dawıttı óltirmekshi bolıp izine túsedi. Kitaptıń qalǵan bóliminde Dawıttıń Shauldan qashıp qutılǵanı hám shólde óziniń kishigirim láshkerine jolbasshı bolǵanı tuwrısında sóz etiledi.

Kitap Shauldıń hám onıń úsh ulınıń filistlerge qarsı sawash waqtında ólgeni haqqındaǵı ayanıshlı waqıyalar menen tamamlanadı. Patsha etip tayınlanǵan adamnıń jeńisi yamasa jeńilisi Qudayǵa bolǵan boysınıwshılıǵına sózsiz baylanıslı ekenligi kitapta anıq kórinip turadı.

#### 1


Samueldiń tuwılıwı

1Efrayımnıń[†] tawlı úlkesiniń Rama qalasında Efrayım urıwınıń Suf tiyresinen bolǵan Elqana degen bir adam jasaytuǵın edi. Ol Suftıń quwlıǵı, Toxudıń shawlıǵı, Elihudıń aqlıǵı hám Eroxamnıń ulı edi. 2Elqananıń Xanna hám Peninna atlı eki hayalı bar edi. Peninnanıń balaları boldı, al Xanna qursaq kótermedi. 3Elqana Álemniń Jaratqan Iyesine[†] sıyınıp, Oǵan qurbanlıq[†] beriw ushın hár jılı óz qalasınan Shiloǵa baratuǵın edi. Ol jerde Eliydiń eki ulı Xofniy hám Pinexas Jaratqan Iyeniń ruwxaniyleri[†] edi[+]. 4Elqana qurbanlıq shalǵan kúni hayalı Peninnaǵa hám onıń ul-qızlarına payların bergende,[+] 5Xannaǵa jaqsı jerinen pay beretuǵın edi. Sebebi Quday[†] Xannanı násilsiz qılıp qoyǵan bolsa da, Elqana onı súyetuǵın edi. 6Biraq Peninna Jaratqan Iyeniń perzent bermegenin kúndesiniń betine basıp, oǵan bárqulla azap beretuǵın edi. 7Bul hár jılı dawam etti. Xanna Jaratqan Iyeniń Úyine[†] hár kelgende, kúndesi oǵan azap beretuǵın edi. Al ol jılap, hesh nárse jemeytuǵın edi. 8Sonda kúyewi Elqana oǵan: «Xanna, nege jılaysań, nege awqat jemeyseń? Nege bunshama qayǵılısań? Men sen ushın on uldan artıq emespen be?» – deytuǵın edi[+].

9Bir kúni olar Shiloda iship-jep bolǵannan keyin, Xanna ornınan turdı. Sonda ruwxaniy Eliy Jaratqan Iyeniń Ibadatxanasınıń[†] kirer awzındaǵı óz orınlıǵında otır edi[+]. 10Xannanıń júregi qayǵıǵa tolıp, óksip jılawı menen Jaratqan Iyege duwa etti. 11Ol bılay dep wáde berdi:

«Álemniń Jaratqan Iyesi! Eger Sen qulıńnıń qayǵısına názer salıp, meni eske alsań hám Óz qulıńdı umıtpay, oǵan bir ul sıylasań, men onı ómir boyı Saǵan baǵıshlayman. Onıń basına hesh qashan páki tiymeydi»[+].

12Xanna Jaratqan Iyege usılay duwa etiwin dawam etip turǵanda, Eliy onıń awzın gúzetip otırdı. 13Xanna ishinen duwa etkenlikten, onıń tek erinleri jıbırlap turdı, al dawısı esitilmedi. Sol sebepten Eliy onı más dep oylap qaldı. 14Eliy oǵan:

– Máskúnemlikti qashanǵa shekem dawam eteseń? Ishkendi toqtat, – dedi.

15Sonda Xanna Eliyge:

– Yaq, mırzam, olay emes. Men bir qayǵıǵa batqan hayalman. Men sharap ta, ótkir ishimlik te ishken joqpan. Tek júregimdegi qayǵımdı Jaratqan Iyege tógip atırman. 16Qulıńızdı uyatsız hayal dep oylamańız. Qayǵı-hásiretim kúshli bolǵanlıqtan, usı waqıtqa deyin jalbarınıp turman, – dep juwap berdi.

17Sonda Eliy oǵan:

– Aman-esen qayta ber. Izraildıń[†] Qudayı tilegińdi orınlasın, – dedi.

18Xanna oǵan:

– Maǵan kewlińiz tolsın, – dedi de, óz jolına tústi. Sońınan ol awqatlandı, onıń júzi de burınǵıday qayǵılı bolmadı[+]. 19Olar erteńine azanda erte turıp, Jaratqan Iyege sıyınǵannan soń, Ramadaǵı óz úyine qaytıp keldi. Elqana hayalı Xanna menen jaqınlastı hám Jaratqan Iye[†] Xannanı esine aldı. 20Xanna hámiledar bolıp, waqtı kelgende ul tuwdı. Xanna: «Men onı Jaratqan Iyeden tilep alǵanman», – dep oǵan Samuel[*] dep at qoydı.


Xannanıń Samueldi Qudayǵa baǵıshlawı

21Elqana Jaratqan Iyege jıllıq qurbanlıǵın hám wáde etip ataǵan qurbanlıǵın beriw ushın pútkil xojalıǵı menen birge Shiloǵa ketti. 22Biraq Xanna olar menen birge ketpedi. Ol kúyewine:

– Bala emshekten shıqqannan keyin, onı Jaratqan Iyege xızmet etiwge alıp baraman. Ol Jaratqan Iyeniń aldında bolıp, máńgige sol jerde qaladı, – dedi.

23Kúyewi Elqana oǵan:

– Neni maqul tapsań, sonı isle. Balanı emshekten shıǵarǵanıńsha, usı jerde bol. Jaratqan Iye saǵan wádeńde turıwǵa járdem bersin, – dedi.

Solay etip, Xanna ulın emshekten shıǵarǵanǵa shekem úyde bolıp, onı emizdi. 24Bala emshekten shıqqannan soń, Xanna balanı, úsh jasar buǵanı, bir efa[*] undı hám bir mes sharaptı alıp, Jaratqan Iyeniń Shilodaǵı Úyine bardı. Bala ele jas edi. 25Olar buǵanı shalǵannan keyin, balanı Eliyge apardı. 26Sońınan Xanna Eliyge bılay dedi:

– O, mırzam! Aldıńızda ant iship aytaman: men usı jerde, siziń janıńızda turıp, Jaratqan Iyege duwa etken hayalman. 27Men Jaratqan Iyeden mına balanı sorap, duwa etken edim. Ol meniń tilegimdi orınladı. 28Men de onı Jaratqan Iyege baǵıshlayman. Ol bir ómir Jaratqan Iyege xızmet etedi.

Sońınan olar sol jerde Jaratqan Iyege sıyındı.

#### 2


Xannanıń duwası

1Xanna bılay dep duwa etti:

«Júregim Jaratqan Iyede[†] yoshlanar,
Onıń Ózi maǵan kúsh berdi.
Dushpanlarım aldında tilim uzayıp,
Onıń qutqarǵanına quwanaman[+].
2Hesh kim joq Jaratqan Iyedey muxaddes,[†]
Awa, Sen sıyaqlı hesh kim joq, Jaratqan Iye[†]!
Qorǵawshı jartas[†] ta joq Qudayımız sıyaqlı![+]
3Bunnan bılay menmensip sóylegendi toqtatıń,
Awzıńızdan tákabbir sózler shıqpasın.
Sebebi Jaratqan Iye hámmesin biliwshi Quday[†]-ǵo,
Hár bir isti tárezige tartıwshı da Ol.
4Kúshlilerdiń oq jayları sınar,
Kúshsizler kúshke tolar[+].
5Toqlar nan ushın jallanıp,
Ashlar toyar,
Násilsizler jetewin tuwıp,
Kóp balalı hayallar biyperzent qalar[+].
6Jaratqan Iye óltiredi de, tiriltedi de,
Óliler mákanına[†] túsiredi de, shıǵarıp aladı da[+].
7Ol kimisin jarlı qılıp, kimisin bayıtar,
Kimisin qulatıp, kimisin joqarılatar[+].
8Jarlını topıraqtan kóterip alıp,
Biysharanı taslandı arasınan alıp shıǵar.
Otırǵızıp aqsúyekler menen,
Húrmet taxtın berer.
Óytkeni jerdiń tiykarı Jaratqan Iyeniń qolında,
Sol tiykar ústine Ol dúnyanı ornatqan[+].
9Jaratqan Iye sadıq qullarınıń adımların qorǵar,
Al jamanlar qarańǵılıqta joq bolar,
Sebebi óz kúshi menen jeńiske erispes insan[+].
10Jaratqan Iyege qarsı turǵanlar shıl-párshe bolar,
Jaratqan Iye olarǵa qarsı kóklerdi gúrkireter,
Pútkil dúnyanı Ol húkim qılar,
Óz patshasın kúshke toltırıp,
Maylaǵan adamın dańqqa eristirer»[+].

11Sońınan Elqana Ramaǵa, úyine qaytıp ketti. Al kishkene Samuel bolsa, ruwxaniy[†] Eliydiń qolında Jaratqan Iyege xızmet ete basladı.


Eliydiń ullarınıń jaman isleri

12-13Eliydiń ulları jaramas adamlar edi. Olar Jaratqan Iyeni mensinbedi hám xalıq aldındaǵı ruwxaniylik wazıypasına húrmetsizlik etti. Birew qurbanlıq[†] shalıp, gósh qaynatıp atırǵanda, ruwxaniylerdiń xızmetshisi qolına úsh tisli shanıshqını alıp keletuǵın edi[+]. 14Ol shanıshqını shúlen qazanǵa, qazanǵa, tabaǵa yamasa tabaqqa tıǵıp, oǵan ilingenniń hámmesin ruwxaniy ushın alatuǵın edi. Olar Shiloǵa kelgen izraillılardıń[†] hámmesine usılay isleytuǵın edi. 15Hátte, qurbanlıqtıń mayları tútetip jandırıw ushın ajıratıp alınbastan burın ruwxaniydiń xızmetshisi kelip, qurbanlıq shalǵan adamǵa: «Ruwxaniyge quwırıw ushın shiyki gósh ber. Ol sennen pisken gósh emes, al shiyki gósh aladı», – deytuǵın edi. 16Eger qurbanlıq shalǵan adam: «Dáslep maydı tútetip jandırayıq, sońınan qálegenińdi alarsań», – dese, xızmetshi oǵan: «Yaq, házir bereseń, bolmasa tartıp alaman», – deytuǵın edi[+]. 17Jaratqan Iyeniń názerinde jigitlerdiń islegen gúnası júdá awır edi. Óytkeni olar Jaratqan Iyege arnalǵan qurbanlıqlarǵa húrmetsizlik etti.

18Sol arada jas Samuel zıǵır efod[†][*] kiyip, Jaratqan Iyeniń aldında xızmet etip júrdi. 19Anası hár jılı kúyewi menen birge jıllıq qurbanlıq beriw ushın kelgende, tikken kishkene shapanın ulına ákelip beretuǵın edi. 20Sonda Eliy Elqanaǵa hám onıń hayalına pátiyasın berip: «Tilep alıp, Jaratqan Iyege arnaǵan balańnıń ornına Jaratqan Iye saǵan bul hayaldan basqa balalar bersin», – deytuǵın edi. Sońınan olar úyine qaytatuǵın edi. 21Jaratqan Iye Xannaǵa názerin túsirdi. Ol hámiledar bolıp, jáne úsh ul, eki qız tuwdı. Al kishkene Samuel Jaratqan Iye aldında ósip bardı[+].

22Eliy júdá qartayıp qalǵan edi. Ol ullarınıń izraillılarǵa islegen barlıq isleri hám Ushırasıw shatırınıń[†] aldında xızmet isleytuǵın hayallar menen jatqanı haqqında esitti[+]. 23Sonda Eliy ullarına bılay dedi:

– Ne ushın bunday islerdi islep atırsızlar? Men sizler islegen jawızlıqlar haqqında hámme adamlardan esittim. 24Bul jaqsı emes, balalarım! Jaratqan Iyeniń xalqı arasında tarap ketken bul xabar – jaqsı xabar emes. 25Eger adam adamǵa qarsı gúna islese, Quday ayıpker ushın táwelleshi boladı. Biraq Jaratqan Iyege qarsı gúna[†] islegen adam ushın kim táwelleshi boladı?

Degen menen, olar ákesiniń sózlerine qulaq aspadı. Óytkeni Jaratqan Iye olardı óltiriwdi sheship qoyǵan edi[+].


Eliydiń ulları haqqında payǵambarshılıq

26Sol arada óspirim Samuel ósip, Jaratqan Iyeniń de, xalıqtıń da kewline unap bardı[+]. 27Bir kúni Qudaydıń bir adamı Eliyge kelip, bılay dedi:

– Jaratqan Iye bılay deydi: «Babań hám onıń urpaqları Mısırda[†] faraonnıń[†] xalqına qul bolǵan waqıtta, Men olarǵa Ózimdi ashıp kórsetpegen be edim[+]? 28Qurbanlıq orınǵa barıw hám xosh iyisli zatlardı tútetip, efod kiyip júriw ushın pútkil Izrail urıwları arasınan tek seniń babańdı ǵana Ózime ruwxaniy etip tańlamadım ba? Jáne de, izraillılardıń pútkil sıyların da seniń ata-babalarıńnıń urpaqlarına bermedim be[+]? 29Solay eken, Meniń mákanım ushın ákeliwdi buyırǵan qurbanlıq hám sadaqalarǵa[†] nege húrmetsizlik etesizler? Ne ushın xalqım Izraildıń bergen barlıq qurbanlıqlarınıń eń jaqsı jerlerin ózlerińiz jep semirip, nege ullarıńdı Mennen artıq kóreseń?» 30Sonlıqtan Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye bılay deydi: «Seniń xojalıǵıń hám seniń babańnıń urpaqları Maǵan máńgige xızmet etedi, – degen edim». Biraq endi Jaratqan Iye bılay deydi: «Endi bulay islewden awlaqpan. Sebebi Meni húrmetlegendi Men de húrmetleymen, al Meni húrmet etpegenler masqara boladı[+]. 31Mine, seniń hám babańnıń urpaǵınıń kúshin qurtatuǵın kúnlerim kiyatır. Solay etip, tuqımıńda hesh kim uzaq ómir súrmeydi[+]. 32Meniń Izrailǵa isleytuǵın jaqsılıǵıma qaramastan, sen Meniń mákanımda qıyınshılıq kóreseń. Endigiden bılay, tuqımıńda hesh kim uzaq ómir súrmeydi. 33Kózlerińdi soqır qılıp, júregińdi qayǵıǵa toltırıw ushın, Meniń qurbanlıq ornımda seniń tuqımıńnan tek bir adamdı qaldıraman. Biraq basqa urpaqlarıńnıń hámmesi jaslay dúnyadan ótedi. 34Eki ulıń Xofniy menen Pinexastıń bir kúnde óliwi seniń ushın bir nıshan boladı[+]. 35Men Ózime qálewlerimdi hám maqsetlerimdi orınlaytuǵın sadıq bir ruwxaniy qoyajaqpan. Ol Meniń maylaǵan patshamnıń aldında bárqulla xızmet etiwi ushın, onıń urpaǵın máńgige usı xızmetke qoyaman[+]. 36Sonda seniń urıwıńnan aman qalǵan hár bir adam bir bólek gúmis yamasa bir tislem nan ushın bas iyip kelip, nan tawıp jewi ushın, ózin qanday da bir diniy xızmetke qoyıwdı soraydı».

#### 3


Qudaydıń Samueldi shaqırıwı

1Óspirim Samuel Eliydiń qolı astında Jaratqan Iyege[†] xızmet etetuǵın edi. Ol kúnleri Jaratqan Iyeniń sózi siyrek, ayanları da az boldı[+]. 2Bir kúni túnde Eliy ornında jatırǵan edi. Onıń kózleri júdá ázzilep qalǵan bolıp, zorǵa kóretuǵın edi. 3Al Samuel bolsa, Qudaydıń sandıǵı turǵan Jaratqan Iyeniń Ibadatxanasında[†] jatırǵan edi. Qudaydıń shırası ele sónbegen edi. 4Sonda Jaratqan Iye[†] Samueldi shaqırdı. Samuel Oǵan:

– Lábbáy, – dep juwap berdi.

5Sońınan Eliyge juwırıp barıp:

– Shaqırdıńız ba? Men keldim, – dedi.

Biraq Eliy:

– Men seni shaqırmadım. Barıp, ornıńa jat, – dedi. Samuel barıp, ornına jattı. 6Jaratqan Iye jáne:

– Samuel! – dep shaqırdı. Samuel ornınan turdı da, Eliyge barıp:

– Meni shaqırdıńız ba? Men keldim, – dedi.

Eliy oǵan:

– Shaqırmadım, balam. Barıp, ornıńa jat, – dedi.

7Samuel Jaratqan Iyeniń dawısın tanımaytuǵın edi. Sebebi Jaratqan Iyeniń sózi oǵan ele ayan bolmaǵan edi.

8Jaratqan Iye Samueldi úshinshi márte shaqırdı. Samuel ornınan turdı da, Eliyge barıp:

– Meni shaqırdıńız ba? Men keldim, – dedi.

Sonda Eliy balanı Jaratqan Iyeniń shaqırǵanın túsindi. 9Ol Samuelge:

– Barıp, ornıńa jat. Eger Ol seni jáne shaqırsa: «Jaratqan Iye! Ayta ber, qulıń tıńlap tur», – dep ayt, – dedi.

Samuel barıp, ornına jattı. 10Jaratqan Iye kelip, sol jerde turdı hám burınǵıday etip:

– Samuel, Samuel! – dep shaqırdı.

Samuel Oǵan:

– Ayta ber, qulıń tıńlap tur, – dep juwap berdi.

11Sonda Jaratqan Iye Samuelge bılay dedi:

– Men Izrailda[†] esitken hár bir adamnıń húreyin ushıratuǵın bir nárse isleyjaqpan[+]. 12Sol kúni Eliydiń xojalıǵına qarsı aytqanlarımnıń hámmesin basınan ayaǵına shekem júzege asıraman. 13Eliyge ózi biletuǵın gúna[†] sebepli xojalıǵın máńgige jazalaytuǵınımdı xabarlaǵan edim. Onıń ulları Qudayǵa til tiygizse de, ol ullarına tıyım salmadı. 14Sonlıqtan Men: «Eliydiń xojalıǵınıń ayıbı hesh qashan hesh qanday qurbanlıq[†] penen ótelmeydi», – dep onıń xojalıǵı haqqında ant ishtim.

15Samuel azanǵa shekem jattı, sońınan Jaratqan Iyeniń Úyiniń[†] qapıların ashtı. Ol kórgen ayanın Eliyge aytıwǵa qorqtı. 16Biraq Eliy onı:

– Balam, Samuel! – dep shaqırdı.

Samuel oǵan:

– Lábbáy, – dep juwap berdi.

17Eliy Samuelge:

– Jaratqan Iye saǵan nelerdi ayttı? Mennen hesh nárseni jasırma. Eger Onıń saǵan aytqanlarınan birin jasırıp qalsań, Ol seni jazalaǵan ústine jazalasın, – dedi[+].

18Samuel hesh nárseni jasırmastan, oǵan hámmesin aytıp berdi. Sonda Eliy:

– Ol Jaratqan Iye-ǵo. Neni maqul kórse, sonı islesin, – dedi[+].


Samueldiń payǵambarlıq xızmetiniń baslanıwı

19Samuel ósip bardı. Jaratqan Iye onıń menen birge edi. Jaratqan Iyeniń oǵan aytqan sózleriniń birewi de orınlanbay qalmadı[+]. 20Dannan Beer-Shebaǵa shekemgi pútkil Izrail xalqı Samueldiń Jaratqan Iyeniń payǵambarı[†] bolıp belgilengenin bildi[+]. 21Jaratqan Iye Shiloda kóriniwin dawam etti. Sol jerde Ol Óz sózi arqalı Samuelge Ózin tanıtqan edi.

#### 4

1Samueldiń sózi pútkil Izrailǵa[†] jayıldı.


Kelisim sandıǵınıń dushpan qolına túsiwi

Sol kúnleri izraillılar filistler[†] menen urısıw ushın jolǵa shıqtı. Izraillılar Eben-Ezerge, filistler Afekke ordaların qurdı. 2Filistler izraillılarǵa qarsı sawash maydanına tústi. Sawash háwij alǵanda, filistler izraillılardı jeńiliske ushırattı. Sawashta izraillılardıń tórt mıńǵa shamalas adamı qaza taptı. 3Áskerler ordaǵa qaytıp kelgende, Izrail aqsaqalları: «Ne ushın búgin Jaratqan Iye[†] bizlerdiń filistlerden jeńiliwimizge jol qoydı? Jaratqan Iyeniń[†] Kelisim sandıǵın[†] Shilodan usı jerge alıp keleyik. Ol aramızda bolıp, bizlerdi dushpanlarımızdıń qolınan qutqarsın», – dedi[+].

4Solay etip, xalıq Shiloǵa adamlardı jiberdi. Olar barıp, kerublar[†][*] arasında taxtta otırǵan Álemniń Jaratqan Iyesiniń Kelisim sandıǵın alıp keldi. Eliydiń eki ulı Xofniy menen Pinexas ta Qudaydıń Kelisim sandıǵınıń janında edi[+]. 5Jaratqan Iyeniń Kelisim sandıǵı ordaǵa ákelingende, pútkil izraillılardıń qattı baqırısqan dawıslarınan jer lárzege keldi. 6Filistler baqırıslardı esitip: «Evreyler ordasında nege bunshelli baqırıs bolıp atır eken?» – desti. Olar Jaratqan Iyeniń sandıǵınıń ordaǵa ákelingenin bilgende, 7qorqıp ketip bılay dedi: «Olardıń qudayları ordaǵa kelipti. Qurıp qaldıq! Burın hesh qashan bunday nárse bolıp kórmegen edi. 8Qurıp qaldıq! Bul kúshli qudaylardıń qolınan bizlerdi kim qutqaradı? Olar shólde mısırlılardı[†] túrli bálelerge ushıratqan qudaylar-ǵo. 9Bekkem bolıńlar, filistler! Márt bolıńlar! Bolmasa, evreylerdiń sizlerge qul bolǵanı sıyaqlı, sizler de olarǵa qul bolasızlar. Márt bolıp, sawashqa túsińler»[+].

10Solay etip, filistler sawashqa túsip, izraillılardı jeńdi. Izraillılardıń hár biri óz shatırına qaray qashtı. Qırǵınǵa ushıraǵanı sonshelli, izraillılar otız mıń piyada áskerinen ayırıldı. 11Qudaydıń sandıǵı qolǵa tústi, al Eliydiń eki ulı Xofniy hám Pinexas qaza taptı[+].


Eliydiń ólimi

12Benyamin urıwınan bir adam sawash maydanınan qashıp shıǵıp, sol kúnniń ózinde Shiloǵa jetip keldi. Ol qayǵıdan kiyimlerin jırtıp, basına topıraq shashqan edi[+]. 13Sol adam jetip kelgende, Qudaydıń sandıǵın oylap, júregi ezilgen Eliy jol shetindegi otırǵıshta jolǵa qarap otırǵan edi. Adam qalaǵa kirip, bolǵan waqıyanı aytıp bergende, qaladaǵılardıń hámmesi dad salıp baqırıstı. 14Eliy dad salıp baqırısqandı esitip:

– Nege shawqım kóterilip atır? – dep soradı.

Xabarshı bolǵan waqıyanı aytıp beriw ushın dárriw Eliydiń janına keldi. 15Sonda Eliy toqsan segiz jasta bolıp, kózleri ázzilep, kórmey qalǵan edi[+]. 16Xabarshı Eliyge:

– Men sawash maydanınan kiyatırman. Házir ǵana sol jerden qashıp shıqtım, – dedi.

Eliy onnan:

– Balam, ne boldı? – dep soradı.

17Xabarshı Eliyge:

– Izraillılar filistlerdiń aldına túsip qashtı. Áskerler úlken qırǵınǵa ushıradı. Eki ulıńız Xofniy menen Pinexas qaza taptı, al Qudaydıń sandıǵı qolǵa tústi, – dedi.

18Xabarshı Qudaydıń sandıǵı tuwralı aytqanda, Eliy otırǵıshtan shalqasına túsip, qala dárwazasınıń qasına quladı. Ol júdá ǵarrı hám semiz bolǵanlıqtan julını úzilip, jan tapsırdı. Eliy Izrailǵa qırıq jıl biylik etken edi.

19Sol waqıtta Eliydiń kelini, Pinexastıń hayalı júkli bolıp, tuwatuǵın waqtı shamalasqan edi. Hayal Qudaydıń sandıǵınıń qolǵa túskeni, qáyin atası hám kúyewiniń ólgeni haqqında esitkende, birden tolǵaǵı tuttı da, dizerlep otırıp bosandı. 20Járdem bergen hayallar oǵan ólimi aldınan:

– Qorqpa, ullı boldıń, – dedi. Biraq ol juwap ta bermedi, dıqqat ta awdarmadı[+]. 21Qudaydıń sandıǵınıń qolǵa túsip, qáyin atası hám kúyewiniń ólgenligi sebepli hayal: «Ullılıq Izraildı tárk etti», – dep ulına Ixabod[*] dep at qoydı. 22Ol:

– Ullılıq Izraildı tárk etti. Sebebi Qudaydıń sandıǵı qolǵa tústi, – dedi[+].

#### 5


Kelisim sandıǵı filistler qolında

1Filistler[†] Qudaydıń sandıǵın qolǵa kirgizgennen soń, onı Eben-Ezerdegi sawash maydanınan Ashdodqa alıp keldi[+]. 2Olar Qudaydıń sandıǵın Dagonnıń butxanasına aparıp, onı Dagonnıń músininiń janına qoydı[+]. 3Erteńine azanda erte turǵan ashdodlılar Dagonnıń Jaratqan Iyeniń[†] sandıǵınıń aldında et betinen jıǵılıp jatırǵanın kórdi. Olar Dagondı aldı da, onı óz ornına qoydı[+]. 4Biraq olar erteńine azanda turǵanda, Dagonnıń jáne Jaratqan Iyeniń sandıǵınıń aldında et betinen jıǵılıp jatırǵanın kórdi. Bul rette onıń bası hám eki qolı julınıp, bosaǵada jatırǵan edi. Onıń tek gewdesi ǵana pútin qalǵan edi[+]. 5Sonlıqtan Dagonnıń ruwxaniyleri[†] de, Ashdodtaǵı Dagonnıń butxanasına kelgenlerdiń hámmesi de usı kúnge shekem ol jatqan bosaǵanı baspaydı[+].

6Jaratqan Iye[†] ashdodlılardı hám dógeregindegi xalıqtı awır jazaladı. Olardı shıyqan menen jazalap, qıyınshılıqqa duwshar etti. 7Bolıp atırǵan waqıyalardı kórgen Ashdod xalqı: «Izraildıń[†] Qudayınıń sandıǵı bizlerde qalmasın, sebebi Ol bizlerdi de, qudayımız Dagondı da awır jazalap atır», – dedi. 8Sonlıqtan olar adam jiberip, pútkil filist húkimdarların shaqırttı hám olardan:

– Izraildıń Qudayınıń sandıǵın ne qılayıq? – dep soradı.

Olar:

– Sandıq Gatqa aparılsın, – dedi.

Solay etip, olar Izraildıń Qudayınıń sandıǵın Gatqa apardı.

9Biraq sandıq Gatqa aparılǵannan soń, Jaratqan Iye sol qalanı da jazaladı. Qalanı kúshli qorqınısh biylep aldı. Jaratqan Iye pútkil qala xalqın, kishkenesinen úlkenine shekem jazaladı. Olarǵa da shıyqanlar shıǵa basladı. 10Sol sebepli olar Qudaydıń sandıǵın Ekronǵa jiberdi.

Sandıq qalaǵa kirer-kirmesten, ekronlılar: «Bizlerdi hám xalqımızdı joq qılıw ushın, Izraildıń Qudayınıń sandıǵın bizlerge alıp keldińler!» – dep baqırıstı. 11Olar pútkil filist húkimdarların toplap: «Izraildıń Qudayınıń sandıǵın bul jerden alıp ketińler. Bizlerdi de, xalqımızdı da joq qılmawı ushın, ol óz jerine qaytarılsın», – dedi. Sebebi pútkil qalanı ólim qorqınıshı biylep alǵan edi. Qudaydıń olarǵa bergen jazası júdá awır edi. 12Tiri qalǵanlarǵa shıyqanlar shıqtı. Qala xalqınıń dadı aspanǵa jetti.

#### 6


Kelisim sandıǵınıń Izrailǵa qaytarılıwı

1Jaratqan Iyeniń[†] sandıǵı filistler[†] elinde jeti ay bolǵannan soń, 2filistler ruwxaniylerdi[†] hám palkerlerdi shaqırtıp, olarǵa:

– Jaratqan Iyeniń sandıǵın ne qılsaq eken? Onı óz ornına qalay qaytarıwımız kerekligin bizlerge aytıńlar, – dedi.

3Olar:

– Eger sizler Izraildıń[†] Qudayınıń sandıǵın izge qaytarmaqshı bolsańız, onı bos jibermey, oǵan qosa ayıbıńızdı juwıw ushın sıy berip jiberińler. Sonda shıpa tabasızlar hám Onıń sizlerdi ne ushın jazalap atırǵanın bilip alasızlar, – dedi[+].

4Sonda filistler:

– Ayıbımızdı juwıw ushın Oǵan qanday sıy jibereyik? – dep soradı.

Ruwxaniyler hám palkerler bılay dep juwap berdi:

– Sizler jiberetuǵın sıylar filist húkimdarlarınıń sanına qaray bes shıyqannıń hám bes tıshqannıń altın músinlerinen ibarat. Óytkeni sizler de, húkimdarlarıńız da birdey jazaǵa tartılǵansız. 5Bunıń ushın shıyqanlardıń hám jerińizdi wayran etken tıshqanlardıń músinlerin isleń hám Izraildıń Qudayın ullılań. Múmkin, sonda Ol sizlerdi, qudaylarıńızdı hám jerińizdi jazalawdı toqtatar. 6Ne ushın mısırlılar[†] hám faraon[†] sıyaqlı qaysarlıq qılasızlar? Quday[†] mısırlılardıń janına tiygende, olar Izrail xalqın bosatıp jibermedi me[+]? 7Endi jańa bir arba isletińler de, birinshi ret tóllegen hám hesh qashan arbaǵa jegilmegen eki qashardı alıp, olardı arbaǵa jegińler. Qasharlardıń buzawların ayırıp alıp, qoraǵa aparıńlar[+]. 8Jaratqan Iyeniń sandıǵın arbanıń ústine qoyıńlar. Ayıbıńızdı juwıw ushın Oǵan jiberip atırǵan altın zatlarıńızdı qutıǵa salıp, sandıqtıń janına jaylastırıńlar. Sońınan arbanı aydap jiberińler, kete bersin. 9Biraq izinen gúzetip barıńlar. Eger arba óz eline, Beyt-Shemeshke qaray betlese, onda bul ullı apatshılıqtı bizlerge Jaratqan Iyeniń Ózi jibergen boladı. Eger arba basqa tárepke jol alsa, onda bul apatshılıqtıń Onnan jiberilmegenin, al oǵan tosattan duwshar bolǵanımızdı bilip alamız.

10Adamlar aytılǵanday isledi. Olar birinshi ret tóllegen eki qashardı arbaǵa jekti, al buzawların qoraǵa qamap tasladı. 11Jaratqan Iyeniń sandıǵı menen birge ishine shıyqanlardıń hám tıshqanlardıń altın músinleri salınǵan qutını arbaǵa saldı. 12Sonda qasharlar tuwrı Beyt-Shemeshke qaray jol aldı. Olar ońǵa da, solǵa da burılmastan, móńirewi menen alǵa ilgeriledi. Al filist húkimdarları bolsa, Beyt-Shemeshtiń shegarasına deyin olarǵa erip keldi.

13Sol waqıtta Beyt-Shemesh xalqı oypatlıqta biyday orıp atırǵan edi. Olar basların kóterip qarap, sandıqtı kórgende, quwanıp ketti. 14-15Arba beyt-shemeshli Eshuanıń atızına kirip, sol jerdegi úlken bir tastıń janında toqtadı. Lebiyliler[†] Jaratqan Iyeniń sandıǵın hám altın zatlar salınǵan qutını arbadan túsirip, úlken tastıń ústine qoydı. Beyt-shemeshliler arbanıń aǵashların otın etip jardı da, qasharlardı Jaratqan Iyege arnap jandırılatuǵın qurbanlıq[†] etip berdi. Sol kúni beyt-shemeshliler Jaratqan Iyege arnap jandırılatuǵın qurbanlıqlar berip, basqa qurbanlıqlar da shaldı. 16Filistlerdiń bes húkimdarı bolıp ótkenlerdi kórgennen soń, sol kúni Ekronǵa qaytıp ketti.

17Filistler ayıbın juwıw ushın sıy retinde Ashdod, Gaza, Ashkelon, Gat hám Ekron qalaları ushın Jaratqan Iyege bir-birden shıyqanlardıń altın músinlerin jibergen edi[+]. 18Al altınnan islengen tıshqan músinleri bolsa, bes filist húkimdarlarına qaraslı bolǵan qorǵan qalalar menen qosa dógeregindegi awıllardıń sanına tuwrı keletuǵın edi. Ústine Jaratqan Iyeniń sandıǵı qoyılǵan sol úlken tas búginge deyin beyt-shemeshli Eshuanıń atızında gúwalıq bolıp tur. 19Beyt-shemeshlilerden bazıları Jaratqan Iyeniń sandıǵınıń ishine úńilgen edi. Sonıń ushın Jaratqan Iye[†] olardı jazalap, jetpis[*] adamdı joq qıldı. Xalıq Jaratqan Iyeniń ózlerine bergen bul awır jazası sebepli aza tuttı[+]. 20Beyt-Shemesh xalqı: «Bul muxaddes[†] Qudaydıń, Jaratqan Iyeniń aldında kim tura aladı? Sandıq bizlerden kimge aparılıwı tiyis?» – dep soradı. 21Olar Kiryat-Yarimde jasawshılarǵa xabarshılar jiberip: «Filistler Jaratqan Iyeniń sandıǵın qaytarıp jiberipti, kelip, onı alıp ketińler», – dedi[+].

#### 7

1Solay etip, Kiryat-Yarimniń xalqı kelip, Jaratqan Iyeniń[†] sandıǵın aldı da, onı tóbeshiktegi Abinadabtıń úyine apardı. Onıń ulı Elazardı Jaratqan Iyeniń sandıǵına qaraw ushın tayınladı[+].


Samueldiń Izrailǵa biylik etiwi

2Sandıq uzaq waqıt, jigirma jıl dawamında Kiryat-Yarimde qaldı. Sol waqıt ishinde pútkil Izrail[†] xalqı qayǵıǵa batıp, Jaratqan Iyege intizar boldı.

3Samuel pútkil Izrail xalqına bılay dedi:

– Eger Jaratqan Iyege shın júrekten júz burmaqshı bolsańız, onda ózlerińizdegi basqa qudaylardıń hám Ashtartanıń[†] músinlerin joq qılıńlar. Ózlerińizdi Jaratqan Iyege baǵıshlap, tek Oǵan xızmet etińler. Sonda Ol sizlerdi filistlerdiń[†] qolınan qutqaradı[+].

4Solay etip, izraillılar Baaldıń hám Ashtartanıń músinlerin joq qılıp, jalǵız Jaratqan Iyege xızmet ete basladı[+].

5Sonda Samuel:

– Pútkil izraillılardı Mispaǵa jıynańlar, men sizler ushın Jaratqan Iyege jalbarınaman, – dedi[+]. 6Mispaǵa jıynalǵan izraillılar qudıqtan suw alıp, onı Jaratqan Iyege arnap tókti. Olar sol kúni oraza tutıp: «Jaratqan Iyege qarsı gúna[†] isledik», – dedi. Samuel Mispada Izrail xalqına biylik etti[+].

7Filistler Izrail xalqınıń Mispaǵa toplanǵanın esitkende, filist húkimdarları izraillılarǵa qarsı hújimge atlandı. Izraillılar bunı esitkende, filistlerden qorqtı. 8Olar Samuelge:

– Bizlerdi filistlerdiń qolınan qutqarıwı[†] ushın Qudayımız Jaratqan Iyege tınbay jalbarın, – dedi.

9Sonda Samuel ele sútten shıqpaǵan bir qozını alıp, onı Jaratqan Iyege arnap tolıǵı menen jandırılatuǵın qurbanlıq[†] etip berdi. Samuel Izrail xalqı ushın Jaratqan Iyege jalbarındı. Jaratqan Iye[†] de oǵan juwap berdi[+].

10Samuel qurbanlıqtı jandırıp atırǵanda, filistler izraillılarǵa hújim qılıw ushın jaqınlasıp qalǵan edi. Biraq sol waqıtta Jaratqan Iye kúshli dawıs penen gúrkirep, filistlerdi qattı albırattı hám olar izraillılardıń aldında kúl-talqan boldı[+]. 11Mispadan shıqqan izraillılar filistlerdiń izinen quwıp, olardı Beyt-Kardıń tómengi jaǵına shekem óltirip bardı.

12Samuel bir tas alıp, onı Mispa menen Shenniń arasına ornattı. Ol: «Jaratqan Iye bizlerge usı jerge deyin járdem berdi», – dep tasqa Eben-Ezer[*] dep at qoydı[+]. 13Solay etip, jeńiliske ushıraǵan filistler qaytıp Izrail jerine hújim jasamaytuǵın boldı. Samueldiń kóziniń tirisinde Jaratqan Iye filistlerge qarsı turdı. 14Ekronnan Gatqa shekemgi filistlerdiń basıp alǵan qalaları izraillılarǵa qaytarıp berildi. Izraillılar olardıń átirapındaǵı jerlerdi de filistlerdiń qolınan qutqardı. Izrail hám amor xalqı[†] arasında paraxatshılıq ornadı.

15Samuel pútkil ómiri boyı Izrailǵa biylik etti. 16Ol hár jılı Beyt-Eldi, Gilgaldı hám Mispanı aylanıp shıǵatuǵın, bul qalalarda turıp, pútkil Izrailǵa biylik etetuǵın edi. 17Sońınan Ramadaǵı óz úyine qaytıp ketetuǵın hám sol jerden Izrailǵa biylik etetuǵın edi. Ol sol jerde Jaratqan Iyege arnap qurbanlıq orın qurdı.

#### 8


Izrail xalqınıń patsha talap etiwi

1Samuel qartayǵan shaǵında, óziniń ulların Izrailǵa[†] biyler etip qoydı. 2Tuńǵısh ulınıń[†] atı Ioel, ekinshisiniń atı Abiya bolıp, olar Beer-Shebada biylik etti. 3Biraq ulları ákesiniń jolınan júrmedi. Olar haram paydaǵa berilip, para alatuǵın hám ádillikti burmalaytuǵın edi[+].

4Sonlıqtan pútkil Izrail aqsaqalları jıynalıp, Ramadaǵı Samueldiń aldına bardı. 5Olar Samuelge:

– Mine, sen de qartaydıń. Ullarıń da seniń jolıńnan júrmey atır. Sonıń ushın basqa xalıqlarda bolǵanı sıyaqlı, bizlerge biylik etetuǵın bir patsha qoyıp ber, – dedi[+].

6Olardıń: «Bizlerge biylik etetuǵın bir patsha qoyıp ber», – degen sózleri Samuelge unamadı. Sol sebepli ol Jaratqan Iyege[†] duwa etti. 7Sonda Jaratqan Iye[†] Samuelge bılay dep juwap berdi:

– Xalıqtıń saǵan aytıp atırǵan sózleriniń hámmesin tıńla. Sebebi olar sennen emes, al ózleriniń patshası bolǵan Mennen waz keshti. 8Olardı Mısırdan[†] alıp shıqqan kúnimnen baslap, usı kúnge shekem Maǵan ne qılǵan bolsa, saǵan da sonı islep atır. Olar Meni taslap, basqa qudaylarǵa xızmet etken edi. 9Endi olarǵa qulaq sal. Biraq olarǵa ózleriniń ústinen patshalıq etetuǵın patshanıń huqıqları tuwralı bildirip, qatań eskert.

10Samuel ózinen patsha talap etken xalıqqa Jaratqan Iyeniń barlıq sózlerin jetkerip, 11olarǵa bılay dedi:

– Sizlerdiń ústińizden húkimdarlıq etetuǵın patshanıń huqıqları mınaday: ol sizlerdiń ullarıńızdı alıp, óziniń sawash arbaları hám atları ushın xızmet ettirip qoyadı. Jáne de, olar onıń arbasınıń aldında juwırıp júretuǵın boladı[+]. 12Ol bazıların mıńbasılar hám eliwbasılar etip qoyadı. Bazılarǵa jerin súrdirip, eginin jıynatadı. Al bazılarǵa bolsa, urıs quralların hám sawash arbalarınıń ásbap-úskenelerin soqtırıp qoyadı. 13Qızlarıńızdı iyis may[†] islewshi, aspaz hám nanbay etip aladı. 14Jaqsı egislik jerlerińizdi, júzim hám záytún[†] baǵlarıńızdı alıp, óz xızmetshilerine beredi[+]. 15Ol zúráátińizdiń hám júzimińizdiń onnan birin alıp, óz aqtalarına hám xızmetshilerine beredi. 16Qul hám shorılarıńızdı, eń jaqsı ógiz[*] hám esheklerińizdi alıp, óz jumıslarında paydalanadı. 17Ol mayda mallarıńızdıń da onnan birin aladı, al ózlerińiz onıń qulları bolasızlar. 18Usılar orınlanǵanda, ózlerińiz tańlaǵan patshańızdıń dártinen nala shegesizler. Biraq sol kúni Jaratqan Iye sizlerge juwap bermeydi[+].

19Degen menen, xalıq Samueldiń sózin tıńlaǵısı kelmey:

– Yaq, bizlerdi basqaratuǵın bir patsha bolsın. 20Sonda bizler de basqa xalıqlar sıyaqlı bolamız. Patshamız bizlerge biylik etedi hám aldımızda júrip, sawashlarımızdı basqaradı, – dedi.

21Samuel xalıqtıń barlıq sózlerin tıńlaǵannan soń, olardı Jaratqan Iyege aytıp berdi. 22Sonda Jaratqan Iye Samuelge:

– Olardıń sózine qulaq salıp, olarǵa bir patsha qoyıp ber, – dep juwap berdi.

Sonnan keyin, Samuel izraillılarǵa:

– Hár bir adam óz qalasına qaytsın, – dedi.

#### 9


Samueldiń Shaul menen ushırasıwı

1Benyamin urıwınan Kish degen abıraylı bir adam bar edi. Ol Abieldiń ulı, Serordıń aqlıǵı, Bexorattıń shawlıǵı, Afiaxtıń quwlıǵı edi[+]. 2Kishtiń jas hám sımbatlı Shaul atlı bir ulı bar edi. Izrail[†] xalqı arasında onnan asqan sımbatlı adam joq edi. Hár qanday adamnıń boyı onıń iynine keletuǵın edi.

3Bir kúni Shauldıń ákesi Kishtiń eshekleri joytılıp ketti. Sonda Kish ulı Shaulǵa:

– Xızmetshilerden birewin janıńa alıp, esheklerdi izle, – dedi.

4Shaul Efrayımnıń[†] tawlı úlkesin hám Shalisha jerlerin aylanıp shıqtı. Biraq esheklerdi taba almadı. Olar Shaalim úlkesine bardı, biraq eshekler ol jerde de joq bolıp shıqtı. Sońınan olar Benyamin jerine bardı, biraq esheklerdi ol jerden de taba almadı[+]. 5Olar Suf jerine jetkende, Shaul janındaǵı xızmetshisine:

– Júr, qayta qoyayıq. Bolmasa, ákem esheklerdi qoyıp, bizlerdi qayǵıra baslar, – dedi.

6Biraq xızmetshi oǵan:

– Qara, mına qalada Qudaydıń adamı turadı. Ol abıraylı adam bolıp, onıń aytqanlarınıń bári orınlanadı. Házir sol jerge barayıq. Bálkim, ol bizlerge jol kórseter, – dedi[+].

7Shaul onnan:

– Eger barsaq, oǵan ne aparamız? Dorbamızdaǵı nanımız da tawısıldı. Qudaydıń adamına beretuǵın hesh qanday sawǵamız joq. Nemiz qaldı? – dep soradı.

8Xızmetshi Shaulǵa jáne:

– Mine, mende sherek shekel[*] gúmis bar. Ol bizlerge baratuǵın jolımızdı kórsetiwi ushın, men onı Qudaydıń adamına beremen, – dep juwap berdi.

9Burın Izrailda bir adam Qudaydan bir nárse soramaqshı bolǵanda: «Júriń, kózi ashıqqa barayıq», – deytuǵın bolǵan. Sebebi házir payǵambar[†] dep atalatuǵın adamlardı burın «kózi ashıqlar» dep ataǵan.

10Shaul xızmetshisine:

– Yaqshı, barayıq, – dedi. Solay etip, olar Qudaydıń adamı jasaytuǵın qalaǵa qaray ketti.

11Olar qalaǵa qaray kóterilip baratırǵanda, suw alıwǵa shıqqan qızlardı ushıratıp, olardan:

– Kózi ashıq usı jerde me? – dep soradı.

12Qızlar olarǵa bılay dep juwap berdi:

– Awa, ol sizlerdiń aldıńızda ketip baratır. Asıǵıńlar, ol qalamızǵa búgin keldi. Sebebi xalıq búgin sıyınıw ornında qurbanlıq[†] berejaq[+]. 13Qalaǵa kiriwińizden-aq, awqatlanıw ushın sıyınıw ornına shıqpasınan burın onı tawıp alasız. Ol barıp, qurbanlıqtı muxaddeslemegenshe,[†] xalıq awqat jemeydi. Shaqırılǵanlar ol kelgennen soń jewdi baslaydı. Házir barsańız, onı dárhal tawıp alasız.

14Shaul hám onıń xızmetshisi qalaǵa ketti. Olar qalaǵa kirgende, sıyınıw ornına baratırǵan Samuel olardıń qarsı aldınan shıqtı.

15Shaul kelmesinen bir kún aldın, Jaratqan Iye[†] Samuelge ayan berip: 16«Erteń usı waqıtta saǵan Benyamin jerinen bir adamdı jiberemen. Onı maylap, xalqım Izrailǵa húkimdar etip qoy. Ol xalqımdı filistler[†] qolınan qutqaradı. Men xalqımnıń awhalın kórdim. Óytkeni olardıń dadı Maǵan jetip keldi», – degen edi[+].

17Samuel Shauldı kórgende, Jaratqan Iye Samuelge: «Saǵan aytqan adamım usı boladı. Xalqıma ol húkimdarlıq etedi», – dedi. 18Shaul qala dárwazasında Samueldi ushıratıp, onnan:

– Kózi ashıqtıń úyi qay jerde, aytıp jiberesiz be? – dep soradı.

19Samuel oǵan bılay dep juwap berdi:

– Kózi ashıq men bolaman. Meniń aldımda júrip, sıyınıw ornına kóteril. Búgin meniń menen birge awqatlanasań. Al azanda júregińdeginiń bárin ózińe aytıp berip, úyińe qaytaraman. 20Úsh kún aldın joytılǵan esheklerińdi qayǵırma, olar tabıldı. Izraildıń pútkil úmiti kimnen? Sennen hám ákeńniń xojalıǵınan emes pe?

21Shaul Samuelge:

– Men Izrail urıwları ishindegi eń kishkenesi bolǵan Benyamin urıwınan emespen be? Men tiyisli bolǵan tiyre de Benyamin urıwındaǵı barlıq tiyrelerdiń eń kishkenesi emes pe? Maǵan ne ushın bul sózlerdi aytıp turıpsız? – dedi[+].

22Samuel Shauldı hám onıń xızmetshisin sıyınıw ornınıń awqatlanıw bólmesindegi shaqırılǵan otızday qonaqtıń ústine alıp barıp, eń tórge otırǵızdı. 23Sońınan aspazǵa:

– Meniń saǵan bólek alıp qoy dep bergen góshimdi alıp kel, – dedi. 24Aspaz sannıń góshin ákelip, Shauldıń aldına qoydı. Samuel Shaulǵa:

– Bul seniń payıń. Márhámat, je! Sebebi bunı belgilengen kúni men shaqırǵan xalıq penen birge jewiń ushın saqlap qoyǵan edim, – dedi.

Sol kúni Shaul Samuel menen birge awqatlandı. 25Olar sıyınıw ornınan qalaǵa túskennen keyin, Samuel úyiniń tóbesinde Shaul menen sóylesip otırdı.


Shauldıń húkimdarlıqqa tayınlanıwı

26Tań azanda Samuel úydiń tóbesinde jatırǵan Shauldı shaqırıp:

– Tayarlan, seni jolǵa shıǵarıp salayın, – dedi.

Shaul ornınan turıp, Samuel menen birge sırtqa shıqtı. 27Olar qala shetine jetkende, Samuel Shaulǵa:

– Xızmetshińe ayt, aldımızǵa túsip júre bersin, – dedi. Xızmetshi aldıǵa júrip ketkennen keyin, Samuel Shaulǵa:

– Biraq sen toqtap tur, men saǵan Qudaydıń sózlerin bildireyin, – dedi.

#### 10

1Sońınan Samuel záytún[†] mayı quyılǵan ıdısın alıp, maydı Shauldıń basına quydı hám onı súyip, bılay dedi:

– Jaratqan Iye[†] seni maylap, Óz xalqı ústinen húkimdar etip qoydı[+]. 2Búgin meniń janımnan ketkenińnen soń, Benyamin jeriniń shegarasındaǵı Selsaxtaǵı Rahilanıń mazarı janında eki adamdı ushıratasań. Olar saǵan: «Sen izlep ketken eshekler tabıldı. Ákeń esheklerdi oylaǵandı qoyıp, balama ne boldı eken dep, seni qayǵırıp atır», – deydi[+]. 3Onnan arman qaray júrip, Tabordaǵı terebinf aǵashına barasań. Ol jerde úsh adamdı ushıratasań. Olardıń birewi úsh ılaq, ekinshisi úsh nan, al úshinshisi sharap quyılǵan mes alıp, Qudaydıń úyine,[†] Beyt-Elge baratırǵan boladı. 4Olar sálemlesip, saǵan eki nan beredi, sen olardı alasań. 5Sońınan filistlerdiń[†] saqshılar bólimshesi ornalasqan Gibat-Elohimge barasań. Qalaǵa kirgenińde, sıyınıw ornınan túsip kiyatırǵan payǵambarlar[†] toparın ushıratasań. Olar arfa,[†] dáp, sırnay hám lira[†][*] shertkenlerge qosılıp, ózgeshe bir awhalda kiyatırǵan boladı. 6Sonda Jaratqan Iyeniń[†] Ruwxı seni tolıq biylep alıp, sen de olar menen birge ózgeshe awhalǵa túseseń hám pútkilley basqa adamǵa aylanasań. 7Bul belgiler orınlanǵanda, jaǵdayǵa qaray is tut. Óytkeni Quday[†] seniń menen birge boladı. 8Endi mennen aldın Gilgalǵa barıp, sol jerde meni jeti kún kút. Men jandırılatuǵın qurbanlıqlardı[†] hám tatıwlıq qurbanlıqların beriw ushın seniń janıńa baraman. Men janıńa barǵanımda, ne islew kerekligin bildiremen.

9Shaul Samueldiń janınan ketiw ushın burılıwdan-aq, Quday Shauldıń júregin ózgertip jiberdi. Sol kúni Samuel aytqan hámme nárse orınlandı. 10Olar Gibaǵa kelgende, Shauldı payǵambarlar toparı qarsı aldı. Sonda Qudaydıń Ruwxı[†] Shauldı biylep alıp, Shaul da olar menen birge ózgeshe awhalǵa túsip qaldı[+]. 11Onı burınnan tanıytuǵınlardıń hámmesi onıń payǵambarlar menen birge ózgeshe awhalda júrgenin kórgende, bir-birine: «Kishtiń ulına ne bolǵan? Shaul da payǵambarlardıń arasında ma?» – desti.

12Sol jerde otırǵanlardıń biri: «Al olardıń ákesi kim eken?» – dedi. «Shaul da payǵambarlardıń arasında ma?» – degen gáp usıdan qalǵan eken[+]. 13Shaul ózgeshe awhaldan ózine kelgennen keyin, sıyınıw ornına kóterildi.

14Sonda aǵası Shauldan hám onıń xızmetshisinen:

– Sizler qay jerge bardıńlar? – dep soradı.

Shaul oǵan:

– Bizler esheklerdi izledik. Olardı taba almaǵannan soń, Samuelge bardıq, – dep juwap berdi.

15Aǵası Shaulǵa:

– Samuel saǵan ne ayttı, maǵan da aytıp ber, – dedi.

16Shaul oǵan:

– Ol bizlerge esheklerdiń tabılǵanın anıq aytıp berdi, – dedi. Biraq ol Samueldiń ózine patshalıq tuwralı aytqan sózleri haqqında tis jarmadı.

17Samuel Izrail[†] xalqın Mispaǵa, Jaratqan Iyeniń aldına jıynap, 18olarǵa bılay dedi:

– Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye bılay deydi: «Men izraillılardı, yaǵnıy sizlerdi Mısırdan[†] alıp shıqtım. Mısırlılardıń hám ózlerińizdi ezgen barlıq patshalardıń qolınan sizlerdi qutqardım[+]. 19Biraq sizler búgin ózlerińizdi barlıq músiybet hám qıyınshılıqlarıńızdan qutqarǵan Qudayıńızdan júz burıp, ózlerińizge bir patsha qoyıp beriwdi talap ettińiz». Endi Jaratqan Iyeniń aldında urıwlarıńız hám tiyrelerińiz boyınsha dizilińler[+].

20Samuel pútkil Izrail urıwların birme-bir aldıǵa shıǵardı. Shek boyınsha olardan Benyamin urıwı tańlandı. 21Sońınan Benyamin urıwı tiyreleri boyınsha shaqırılǵanda, Matriydiń tiyresi tańlandı. Eń sońında Matriydiń tiyresinen Kishtiń ulı Shaul tańlandı. Biraq onı izlegende, taba almadı. 22Sonda xalıq Jaratqan Iyeden:

– Ol adam ele bul jerge kelmedi me? – dep soradı.

Jaratqan Iye olarǵa:

– Ol usı jerde, júklerdiń arasında jasırınıp jatır, – dep juwap berdi.

23Olar juwırıp barıp, Shauldı sol jerden alıp keldi. Shaul xalıqtıń arasında turǵanda, hámmeniń boyı onıń iynine kelip turdı. 24Samuel xalıqqa:

– Jaratqan Iyeniń tańlaǵan adamın kórip tursızlar ma? Pútkil xalıq arasında oǵan teń keletuǵını joq, – dedi.

Sonda xalıq:

– Jasasın patsha! – dep baqırdı[+].

25Samuel xalıqqa patshalıqtıń huqıqları tuwralı bayanlap berdi. Olardı bir kitap qılıp jazıp, Jaratqan Iyeniń aldına qoydı. Sońınan hámmeni úyine qaytardı[+]. 26Shaul da Gibaǵa, óz úyine qayttı. Quday júreklerine túrtki salǵan márt adamlar oǵan joldas boldı. 27Biraq geybir jaramas adamlar: «Ol bizlerdi qalay qutqara aladı?» – dep Shauldı mensinbey, oǵan sıylar bermedi. Al Shaul ózin sezbegenge aldı[+].

#### 11


Shauldıń ammon xalqın jeńiwi

1Ammon patshası Naxash Giladtaǵı[†] Yabesh qalasına kelip, qalanı qamal etti. Pútkil yabeshliler Naxashqa:

– Bizler menen kelisim[†] dúz. Bizler saǵan xızmet etemiz, – dedi[+].

2Biraq Ammon patshası Naxash:

– Men bir shárt penen kelisim dúzemen. Pútkil Izrail[†] xalqın masqara etiw ushın, hár birińizdiń oń kózińizdi oyıp alaman, – dedi[+].

3Yabesh qalasınıń aqsaqalları Naxashqa:

– Izraildıń hámme jerine xabarshılar jiberiwimiz ushın, bizlerge jeti kún máwlet ber. Eger bizlerdi qutqaratuǵın hesh kim tabılmasa, saǵan táslim bolamız, – dedi.

4Xabarshılar Shaul jasap atırǵan Giba qalasına kelip, bolıp atırǵan waqıyalardı xalıqqa xabarlaǵanda, xalıq dad salıp jılay basladı[+]. 5Tap usı waqıtta Shaul ógizlerin aydap, atızdan kiyatırǵan edi. Ol:

– Adamlarǵa ne boldı? Nege bunsha jılap atır? – dep soradı. Sonda yabeshlilerdiń jollaǵan xabarın oǵan aytıp berdi.

6Shaul bul gáplerdi esitken waqıtta, Qudaydıń Ruwxı[†] onı biylep aldı. Shaul qattı ashıwǵa mindi[+]. 7Ol bir jup ógizdi soyıp, olardı jilikledi de, jiliklerdi xabarshılar arqalı Izraildıń hámme tárepine jiberip: «Shaul menen Samueldiń izine ermegen hár bir adamnıń ógizlerine de anıq usılay islenedi», – dedi.

Xalıq Jaratqan Iyeden[†] qorqqanınan qaltırap, hámmesi bir jaǵadan bas shıǵarıp, jolǵa atlandı[+]. 8Shaul olardı Bezekke jıynadı. Sonda Izraildıń basqa urıwlarınan úsh júz mıń, al Yahuda[†] urıwınan otız mıń adam boldı[+]. 9Izraillılar sol jerge kelgen yabeshli xabarshılarǵa:

– Giladtaǵı Yabesh turǵınları erteń kún tas tóbege kóterilgende qutqarılatuǵının aytıńlar, – dedi.

Xabarshılar barıp, bul xabardı jetkizgende, yabeshliler quwanıp ketti. 10Olar Naxashqa:

– Erteń sizlerge táslim bolamız. Sonda bizlerge neni maqul kórseńiz, sonı isleń, – dedi.

11Erteńine Shaul adamların úsh toparǵa bóldi. Olar erte tańda ammonlardıń[†] ordasına bastırıp kirip, olardı kún qızǵansha qırıp tasladı. Aman qalǵanları tarap ketip, dara-dara bolıp qashtı[+]. 12Bunnan keyin, xalıq Samuelge:

– «Shaul ma bizge patsha bolatuǵın?» – degenler kimler edi? Olardı alıp kelińler, óltiremiz, – dedi.

13Biraq Shaul olarǵa:

– Búgin hesh kim óltirilmeydi. Sebebi Jaratqan Iye[†] búgin Izrail xalqına qutqarılıw[†] berdi, – dedi.

14Al Samuel xalıqqa:

– Gilgalǵa barıp, sol jerde patshalıqtı qayta tastıyıqlayıq, – dedi[+].

15Solay etip, pútkil xalıq Gilgalǵa barıp, Jaratqan Iyeniń aldında Shauldıń patshalıǵın tastıyıqladı. Sol jerde, Jaratqan Iyeniń aldında tatıwlıq qurbanlıqların[†] berdi. Shaul da, pútkil Izrail xalqı da jaqsılap bázim qurdı.

#### 12


Samueldiń sońǵı sózi

1Bunnan keyin, Samuel Izrail[†] xalqına bılay dedi:

– Men aytqanlarıńızdıń hámmesine qulaq asıp, sizlerge patsha tayınlap berdim[+]. 2Endi sizlerdi basqaratuǵın patshańız bar. Al men qartaydım, shashlarım da aǵardı. Ullarım da sizler menen birge. Jaslıǵımnan baslap, usı kúnge shekem sizlerge biylik ettim. 3Mine, men aldıńızda turıppan. Aytıńlar, qaysı birińizdiń ógizińizdi aldım? Kimniń eshegin tartıp aldım? Kimdi aldadım? Kimge zulımlıq qıldım? Kimnen para alıp, onıń ayıpların kórmeslikke aldım? Jaratqan Iyeniń[†] hám Onıń maylaǵan patshasınıń aldında gúwalıq berińler. Sizlerden bir nárse alǵan bolsam, qaytarıp bereyin[+].

4Xalıq oǵan:

– Bizlerdi aldamadıń, bizlerge zulımlıq ta qılmadıń, hesh kimniń qolınan hesh nárse almadıń, – dedi.

5Samuel olarǵa:

– Mennen birde bir nuqsan tappaǵanıńızǵa Jaratqan Iye[†] de, Ol maylaǵan patsha da gúwa, – dedi.

– Awa, gúwa, – dedi xalıq.

6Samuel sózin bılay dep dawam etti:

– Muwsa menen Xarondı tayınlap, ata-babalarıńızdı Mısır[†] elinen alıp shıqqan Jaratqan Iye boladı. 7Endi usı jerde turıńlar. Jaratqan Iyeniń sizlerdi hám ata-babalarıńızdı qutqarıw[†] ushın islegen barlıq jaqsı islerin Onıń aldında sizlerge dálillep bereyin. 8Yaqıp[†] Mısırǵa ketkennen keyin, ata-babalarıńız Jaratqan Iyege jalbarınǵanda, Ol Muwsa menen Xarondı jiberdi. Olar ata-babalarıńızdı Mısırdan alıp shıǵıp, usı jerge ornalastırdı[+]. 9Biraq ata-babalarıńız ózleriniń Qudayı Jaratqan Iyeni umıttı. Sonlıqtan Jaratqan Iye olardı Xasor patshasınıń sárkárdası Siseranıń, filistlerdiń[†] hám Moab[†] patshasınıń qolına tapsırdı. Olar ata-babalarıńızǵa qarsı urıstı[+]. 10Ata-babalarıńız Jaratqan Iyege: «Bizler gúna[†] isledik. Seni taslap, Baal[†] hám Ashtarta[†] butlarına xızmet ettik. Endi bizlerdi dushpanlarımızdıń qolınan qutqar, Saǵan xızmet etemiz», – dep jalbarındı[+]. 11Sonda Jaratqan Iye Erubbaaldı, Bedandı, Iftaxtı hám Samueldi, yaǵnıy meni jiberip, qáwipsiz jasawıńız ushın, átirapıńızdı qorshaǵan dushpanlarıńızdıń qolınan sizlerdi qutqardı[+]. 12Biraq sizler Ammon patshası Naxashtıń ózlerińizge qarsı atlanǵanın kórgenińizde, patshańızdıń Qudayıńız Jaratqan Iye ekenine qaramastan: «Yaq, bizlerdi patsha basqarsın», – dedińler[+]. 13Mine, ózlerińiz tańlap, tilep alǵan patshańız! Awa, Jaratqan Iye sizlerge patsha berdi. 14Eger Jaratqan Iyeden qorqıp, Oǵan xızmet qılsańız, Onıń sózlerin tıńlap, buyrıqlarına qarsı shıqpasańız, sizler de, sizlerdi basqaratuǵın patshańız da Qudayıńız Jaratqan Iyege erseńiz, hámmesi jaqsı boladı. 15Eger Jaratqan Iyeniń sózine qulaq aspay, Onıń buyrıqlarına qarsı shıqsańız, Jaratqan Iye ata-babalarıńızdı jazalaǵanı sıyaqlı, sizlerdi de jazalaydı[+]. 16Endi ornıńızda turıp, Jaratqan Iyeniń kóz aldıńızda isleytuǵın ullı isin kórińler. 17Házir biyday orımı waqtı emes pe? Men Jaratqan Iyege jalbarınaman hám Ol aspandı gúrkiretip, jawın jawdıradı. Sonda sizler patsha qoyıwdı sorap, Jaratqan Iyeniń názerinde qanday jamanlıq islegenińizdi jaqsı túsinip alasız.

18Samuel Jaratqan Iyege jalbarındı hám Jaratqan Iye sol kúni aspandı gúrkiretip, jawın jawdırdı. Xalıq Jaratqan Iyeden de, Samuelden de qattı qorqtı.

19Olar Samuelge:

– Nabıt bolmawımız ushın, bizler, yaǵnıy óz qullarıń ushın Qudayıń Jaratqan Iyege jalbarın. Óytkeni bizler patsha sorap, óz gúnalarımız ústine gúna jamadıq, – dedi.

20Sonda Samuel xalıqqa bılay dedi:

– Qorqpańlar, sizler bul úlken jamanlıqtı isledińler. Biraq endi Jaratqan Iyeden júz burmay, Oǵan erińler hám shın júrekten xızmet etińler. 21Hesh kimdi qutqara almaytuǵın jaramsız butlardıń izine ermeńler. Sebebi olar paydasız[+]. 22Óziniń ullı atı ushın Jaratqan Iye Óz xalqınan júz burmaydı. Sebebi Ol sizlerdi Óz xalqı qılıwdı maqul taptı[+]. 23Maǵan kelsek, sizler ushın Jaratqan Iyege jalbarınıwdan waz keshiw arqalı, Oǵan qarsı gúna islewden awlaq bolǵayman! Men sizlerge tek jaqsı hám tuwrı joldı kórsetemen[+]. 24Jalǵız Qudaydan qorqıńlar, Oǵan shın júrekten sadıqlıq penen xızmet etińler. Onıń sizler ushın qanday ullı islerdi islegenin este tutıńlar![+] 25Biraq jawızlıq islewdi dawam ete berseńiz, ózlerińiz de, patshańız da qırılıp ketesizler[+].

#### 13


Filistler menen urıs

1Shaul Izrailda[†] eki jıl patshalıq etkennen soń[*], 2xalıqtan úsh mıń adamdı tańlap alıp, olardıń eki mıńın Mixmas hám Beyt-Eldiń tawlı úlkelerinde óz janına alıp qaldı. Al bir mıńın Benyamin urıwına tiyisli bolǵan Giba qalasındaǵı Ionatannıń janına jiberdi. Xalıqtıń qalǵanın úylerine qaytardı.

3Ionatan filistlerdiń[†] Gibadaǵı saqshılar toparın qıyrattı. Filistler bul tuwralı esitti. Al Shaul: «Evreyler bul xabardı esitsin», – dep pútkil el boylap kárnay[†] sherttirdi[+]. 4Solay etip, izraillılardıń hámmesi Shauldıń filistlerdiń saqshılar toparın qırǵanı hám filistlerdiń izraillılardı jek kórip qalǵanlıǵı tuwralı esitti. Sonlıqtan xalıq Gilgalǵa, Shauldıń janına jıynaldı.

5Filistler izraillılar menen urısıw ushın toplandı. Olar úsh mıń[*] sawash arbası, olardıń ústindegi altı mıń áskeri hám teńiz qumınday sansız piyada áskerleri menen kelip, Beyt-Awenniń shıǵısındaǵı Mixmasqa orda qurdı[+]. 6Izraillılar ózleriniń qáwipli jaǵdayda ekenin hám áskerleriniń qısqıǵa alınǵanın kórgende, úńgirlerge, sheńgelliklerge, jartaslardıń[†] quwıslarına, shuqırlarǵa hám suw saqlaǵıshlarǵa[†] jasırındı[+]. 7Evreylerdiń ayırımları bolsa, Iordannan Gad hám Gilad[†] jerlerine kesip ótti. Biraq Shaul ele Gilgalda edi. Onıń izine ergen pútkil áskerler qorqınıshtan qaltırastı. 8Shaul Samuel tárepinen belgilengen múddetke boysınıp, jeti kún kútti. Biraq Samuel Gilgalǵa kelmey atırǵanlıqtan, xalıq Shauldıń janınan kete basladı[+]. 9Sonda Shaul:

– Jandırılatuǵın qurbanlıq[†] penen tatıwlıq qurbanlıǵı ushın beriletuǵın mallardı maǵan alıp kelińler, – dedi de, jandırılatuǵın qurbanlıqtı usındı. 10Shaul jandırılatuǵın qurbanlıqtı berip bolar-bolmastan, Samuel keldi. Shaul sálem beriw ushın onıń aldına shıqtı. 11Samuel Shauldan:

– Ne islep qoydıń? – dep soradı.

Shaul oǵan bılay juwap berdi:

– Adamlarım janımnan kete basladı. Sen de belgilengen kúni kelmediń. Bunıń ústine, filistlerdiń Mixmasqa toplanǵanın kórgenimde: 12«Endi filistler Gilgalǵa, meniń ústime bastırıp keledi, al men elege shekem Jaratqan Iyeden[†] miyrim[†] soramadım», – dep oyladım. Sonlıqtan men jandırılatuǵın qurbanlıqtı beriwdi sheshtim.

13Samuel Shaulǵa:

– Sen aqılsızlarsha is tutıp, Qudayıń Jaratqan Iyeniń ózińe bergen buyrıǵın orınlamadıń. Bulay islemegenińde, Ol seniń Izrail ústinen patshalıǵıńdı máńgilik qılar edi[+]. 14Biraq endi seniń patshalıǵıń uzaqqa barmaydı. Jaratqan Iye[†] Óziniń kewline jaqqan birewdi tawıp, onı Óz xalqı ústinen húkimdar etip qoydı. Sebebi sen Jaratqan Iyeniń buyrıǵına boysınbadıń, – dedi[+].

15Sonnan keyin, Samuel Gilgaldan shıǵıp, Benyamin urıwınıń Giba qalasına ketti. Shaul janında qalǵan adamlardı sanap shıqtı. Olar shama menen altı júz adam edi. 16Shaul, onıń ulı Ionatan hám olardıń adamları Benyamin urıwına tiyisli bolǵan Giba qalasına ornalastı. Al filistler bolsa, Mixmasqa orda qurǵan edi. 17Filistlerdiń ordasınan úsh topar ásker eldi tonaw ushın bólinip shıqtı. Toparlardıń biri Shuwal úlkesindegi Ofraǵa, 18ekinshisi Beyt-Xoronǵa, úshinshisi Seboim oypatlıǵı ústinen kóterilip turǵan shólge baratuǵın jol arqalı shegaradaǵı jerlerge qaray jol aldı.

19Pútkil Izrail elinde birde bir temirshi usta joq edi. Óytkeni filistler: «Evreyler nayza hám qılısh soǵıp almasın», – degen edi. 20Sonlıqtan pútkil Izrail xalqı paznaların, ketpenlerin, baltaların hám oraqların egetiw ushın filistlerge barıwǵa májbúr edi. 21Pazna hám ketpenlerdiń egew bahası bir shekeldiń úshten eki bólegine shamalas bolǵan gúmisten, al bel, balta hám ushlı qurallardı egew bahası bir shekeldiń úshten birine teń bolǵan gúmisten ibarat edi. 22Sol sebepli sawash waqtında Shaul menen Ionatannıń qasındaǵılardıń hesh birinde qılısh ta, nayza da bolmadı. Olar tek Shaul menen Ionatanda ǵana bar edi.

23Sol arada filistlerdiń bir toparı Mixmas ótkeline qaray shıqtı.

#### 14


Ionatannıń mártligi

1Bir kúni Shauldıń ulı Ionatan óz nókerine:

– Júr, arǵı táreptegi filistlerdiń[†] ordasına óteyik, – dedi. Biraq Ionatan bunı ákesine aytpadı. 2Shaul Giba qalası janındaǵı Migronda bir anar aǵashınıń sayasında otırǵan bolıp, onıń janında altı júzge shamalas adamı bar edi. 3Efod[†] kiygen Axiya da sol jerde edi. Axiya Ixabodtıń aǵası Axitubtıń ulı, Pinexastıń aqlıǵı, Shiloda Jaratqan Iyeniń[†] ruwxaniyi[†] bolǵan Eliydiń shawlıǵı edi. Xalıq Ionatannıń ketkenin sezbey qaldı[+]. 4Ionatan filistlerdiń ordasına ótiwdi rejelestirgen ótkeldiń eki tárepinde de jartaslar[†] bolıp, olardıń birewi Boses, ekinshisi Senne dep atalatuǵın edi. 5Jartaslardıń birewi arqada bolıp, Mixmasqa, ekinshisi qublada bolıp, Gibaǵa qarap turǵan edi.

6Ionatan nókerine:

– Júr, sol súnnetsizlerdiń ordasına barayıq. Bálkim, Jaratqan Iye[†] bizlerge járdem berer. Sebebi kópshilik penen de, azshılıq penen de Jaratqan Iyeniń jeńiske erisiwine hesh nárse tosqınlıq jasay almaydı, – dedi[+].

7Nóker oǵan:

– Ne oylasańız, sonı isleń. Baslań, qayaqqa barıwdı maqul kórseńiz de, men siz benen birgemen, – dep juwap berdi.

8Sonda Ionatan bılay dedi:

– Bizler sol adamlar betke óteyik, olar bizlerdi kórsin. 9Eger olar bizlerge: «Janıńızǵa barǵanımızsha, toqtap turıń», – dese, turǵan jerimizde qalıp, olarǵa qaray kóterilmeymiz. 10Eger olar: «Janımızǵa kelińler», – dese, bizler kóterilemiz. Sebebi bul – bizler ushın Jaratqan Iyeniń filistlerdi bizlerge táslim etetuǵının bildiretuǵın belgi boladı.

11Solay etip, olar ekewi de filistlerdiń áskerlerine kórindi. Sonda filistler:

– Qarańlar, evreyler jasırınǵan shuqırlarınan shıǵa basladı, – dedi[+]. 12Sońınan olar Ionatanǵa hám onıń nókerine:

– Berman kelińler, sizlerge bir nárse aytajaqpız, – dep baqırdı.

Sonda Ionatan óz nókerine:

– Meniń izime er, Jaratqan Iye olardı izraillılarǵa[†] táslim etti, – dedi. 13Ionatan ayaq-qolları menen tırmasıp, órmeley basladı. Nókeri de oǵan erdi. Ionatan filistlerdi urıp qulata berdi, nókeri de olardı óltire berdi. 14Ionatan hám onıń nókeri bul birinshi hújim waqtında, eki ógiz bir kúnde súretuǵın atız maydanınıń yarımınday jerde jigirmaǵa jaqın adamdı óltirdi. 15Qır daladaǵı ordada hám pútkil filist xalqı arasında qorqınısh húkim súrdi. Áskerler menen tonawshı toparlar da qattı qaltırastı. Jer de silkindi. Bul Quday[†] jibergen qorqınısh edi.


Filistler ústinen jeńis

16Benyamin jeriniń Giba qalasında Shauldıń gúzetshileri sansız filist áskerleriniń tarap, ján-jaqqa qashıp baratırǵanın kórdi. 17Sonda Shaul janındaǵılarǵa:

– Áskerlerdi barlap shıǵıp, kimniń joq ekenin bilińler, – dedi. Olar barlap shıqqanda, Ionatan menen onıń nókeriniń joq ekenligi málim boldı. 18Shaul Axiyaǵa:

– Qudaydıń sandıǵın alıp kel, – dedi. Sol waqıtta Qudaydıń sandıǵı Izrail xalqında edi[+].

19Shaul ruwxaniy menen sóylesip atırǵan waqıtta, filistlerdiń ordasındaǵı ala-pasırlı jáne de háwij alǵan edi. Shaul ruwxaniyge:

– Sandıqtı ákelmey-aq qoy, kerek emes, – dedi. 20Sońınan Shaul hám onıń janındaǵı áskerlerdiń hámmesi toplanıp, sawash maydanına ketti. Ol jerde ullı ala-pasırlı júz berip, filistler bir-birine qılısh sermep atırǵan edi[+]. 21Burın filistler tárepine ótip, olardıń ordasında bolǵan evreyler de saptan shıǵıp, Shaul menen Ionatannıń janındaǵı Izrail áskerlerine qosıldı. 22Efrayımnıń[†] tawlı úlkesinde jasırınıp júrgen izraillılar da filistlerdiń qashıp atırǵanın esitkende, sawash maydanına shıǵıp, filistlerdi quwa basladı. 23Solay etip, Jaratqan Iye sol kúni izraillılardı jeńiske eristirdi. Sawash Beyt-Awenniń arǵı tárepine shekem jayıldı.

24Sol kúni izraillılar qattı sharshaǵan edi. Sebebi Shaul: «Keshke shekem, men dushpanlarımnan ósh almaǵanımsha, duz tatqan hár bir adamǵa nálet jawsın», – degen shárt qoyıp, xalıqqa ant ishtirgen edi. Sonlıqtan hesh kim hesh nárse jemegen edi. 25Áskerler toǵayǵa ketti. Ol jerde aǵıp atırǵan pal bar edi. 26Olar toǵayǵa kirgende, aǵıp atırǵan palǵa kózleri tússe de, ishken antınan qorqqanlıqtan, hesh biri palǵa qol tiygizbedi. 27Biraq Ionatan ákesiniń áskerlerge ant ishtirgenin esitpegen edi. Ol qolındaǵı tayaǵın sozıp, ushın uyadaǵı palǵa batırıp aldı. Ol paldı tatıp kóriwden-aq, kózleri shayday ashıldı. 28Sonda sol jerdegilerdiń biri oǵan:

– Ákeń áskerlerge: «Eger búgin kim de kim duz tatsa, oǵan nálet jawsın», – dep ant ishtirgen edi. Sonlıqtan da áskerler haldan tayǵan, – dedi.

29Ionatan oǵan:

– Ákem eldi awır awhalǵa salıp qoyǵan eken. Qarańlar, mına paldan az-maz tatıp kórip edim, kózlerim shayday ashıldı[+]. 30Búgin xalıq dushpanlarınan oljaǵa alǵan azıq-awqattan jegende, júdá jaqsı bolar edi. Sonda filistler bunnan da úlkenirek qırǵınǵa ushıraǵan bolar ma edi? – dedi.

31Sol kúni izraillılar filistlerdi Mixmastan Ayyalonǵa shekem jeńiliske ushırattı. Xalıq qattı haldan taydı[+]. 32Sonlıqtan olar oljalaǵan mallarına taslanıp, qoylardı, ógizlerdi hám baspaqlardı sol jerde-aq soyıp, qanın aǵızbastan jedi. 33Sonda Shaulǵa: «Qara, xalıq góshti qanı menen jep, Jaratqan Iyege qarsı gúna[†] islep atır», – dep xabarladı. Shaul adamlarǵa:

– Opasızlıq qıldıńlar. Házir-aq maǵan úlken bir tastı domalatıp alıp kelińler, – dedi[+]. 34Sońınan ol jáne:

– Adamlar arasına barıp aytıńlar: ózleriniń ógizlerin hám qoyların maǵan alıp kelip, usı jerde soyıp jesin. Góshti qanı menen jep, gúna islemesin, – dedi.

Sol kúni túnde hár bir adam óziniń ógizin alıp kelip, sol jerde soydı. 35Shaul Jaratqan Iyege arnap qurbanlıq[†] ornın qurdı. Bul Shauldıń Jaratqan Iyege arnap qurǵan birinshi qurbanlıq ornı edi.

36Shaul adamlarına:

– Kelińler, búgin túnde filistlerdiń izinen quwıp, tań atqansha malların tartıp alayıq. Olardıń birde birewin tiri qaldırmayıq, – dedi.

Olar Shaulǵa:

– Neni maqul kórseńiz, sonı isleń, – dedi.

Biraq ruwxaniy:

– Kelińler, Jaratqan Iyeden sorayıq, – dedi. 37Shaul Qudaydan:

– Filistlerge hújim qıla bereyin be? Olardı izraillılarǵa táslim qılasań ba? – dep soradı. Biraq Quday sol kúni juwap bermedi[+]. 38Sonda Shaul bılay dedi:

– Háy, pútkil xalıq basshıları! Berman kelińler, búgin qanday gúna islengenin anıqlayıq. 39Izraildı qutqarǵan tiri Jaratqan Iye haqı ant ishemen: eger bul gúnaǵa jol ashqan ulım Ionatan bolsa da, ol sózsiz óltiriledi.

Biraq hesh kim úndemedi. 40Shaul pútkil izraillılarǵa:

– Sizler bir tárepte turıńlar, men ulım Ionatan menen ekinshi tárepte turaman, – dedi.

Adamlar oǵan:

– Neni maqul kórseńiz, sonı isleń, – dep juwap berdi.

41Shaul Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyege:

– Maǵan durıs juwaptı ber, – dedi. Shek Ionatan menen Shaulǵa tústi, al xalıq aqlandı. 42Sonda Shaul:

– Endi ulım Ionatan ekewimizdiń aramızǵa shek[†] taslań, – dedi. Bul ret shek Ionatanǵa tústi[+]. 43Sonda Shaul Ionatannan:

– Maǵan aytshı, sen ne islediń? – dep soradı.

Ionatan ákesine:

– Men qolımdaǵı tayaqtıń ushı menen azǵantay pal alıp jegen edim. Mine, endi men óliwim kerek, – dedi.

44Shaul oǵan:

– Ionatan, sen sózsiz óleseń. Eger men seni óltirtpesem, Quday meni jazalaǵan ústine jazalasın, – dedi.

45Biraq xalıq Shaulǵa:

– Izraildı úlken jeńiske eristirgen Ionatandı óltirmekshimiseń? Hasla! Tiri Jaratqan Iye haqı ant ishemiz: onıń shashınıń bir talına da zıyan tiymeydi. Sebebi ol búgin ne islegen bolsa da, Qudaydıń járdemi menen isledi, – dedi.

Solay etip, xalıq Ionatandı ólimnen qutqarıp qaldı[+].

46Bunnan soń, Shaul filistlerdi quwıwdan waz keshti. Filistler de óz jerlerine qaytıp ketti.

47Shaul Izrailǵa patsha bolǵannan soń, átiraptaǵı dushpanlarına: moab,[†] ammon, edom[†] xalıqlarına, Soba patshalarına hám filistlerge qarsı urıstı. Ol hámme jerde jeńiske eristi[+]. 48Ol mártlershe urısıp, amaleklerdi[†] jeńdi hám izraillılardı tonawshılardıń qolınan qutqardı[+].


Shauldıń xojalıǵı

49Shauldıń ullarınıń atı Ionatan, Ishwiy[*] hám Malkiy-Shua edi. Onıń eki qızı bolıp, úlkeniniń atı Merab, kishkenesiniń atı Mixal edi[+]. 50Al hayalınıń atı Axinoam bolıp, ol Aximaastıń qızı edi. Shauldıń ákesiniń tuwısqanı Nerdiń ulı Abner Shauldıń sárkárdası edi[+]. 51Abnerdiń ákesi Ner hám Shauldıń ákesi Kish tuwısqan bolıp, olar Abieldiń ulları edi[+]. 52Shauldıń pútkil ómiri dawamında filistler menen qatal urıslar bolıp turdı. Shaul qay jerde batır hám jawınger adamdı kórse, onı óz xızmetine aldı[+].

#### 15


Jaratqan Iyeniń Shauldan júz burıwı

1Bir kúni Samuel Shaulǵa bılay dedi:

– Jaratqan Iye[†] seni maylap, Óz xalqı Izrail[†] ústinen patsha etip qoyıw ushın meni jibergen edi. Endi Jaratqan Iyeniń[†] sózlerin tıńla[+]. 2Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: «Izraillılarǵa islegen jamanlıǵı ushın amaleklerdi[†] jazalamaqshıman. Óytkeni olar Mısırdan[†] shıqqan Izrail xalqına qarsı shıqqan edi[+]. 3Endi barıp, amaleklerge hújim qıl hám olarǵa tiyisli barlıq nárseni tolıq joq qıl. Olardı ayama. Erkegin de, hayalın da, balaların da, nárestelerin de, ógizin de, qoyın da, túyesin de, eshegin de, hámmesin óltir».

4Shaul áskerlerin toplap, olardı Telaim qalasında sanaqtan ótkizdi. Ol jerde eki júz mıń piyada ásker bolıp, Yahuda[†] urıwınan da on mıń ásker bar edi[+]. 5Shaul amaleklerdiń qalasına barıp, oypatlıqta buqqı jasadı. 6Sońınan ol ken xalqına:[†] «Sizlerdi de amalekler menen birge qırıp taslamawım ushın, bólinip, olardıń arasınan shıǵıp ketińler. Sebebi sizler Mısırdan shıqqan Izrail xalqına jaqsılıq islegen edińler», – dep xabar jiberdi. Sonda kenler amaleklerden ayırılıp shıqtı[+].

7Shaul Xawiladan Mısırdıń shıǵısındaǵı Shurǵa shekemgi amaleklerdi qıyrattı[+]. 8Ol amalek patshası Agagtı tiriley qolǵa aldı, al onıń pútkil xalqın qılıshtan ótkerip, qırıp tasladı[+]. 9Biraq Shaul hám onıń adamları Agagtı, onıń eń jaqsı qoyların, sıyırların, eń semiz tanaların hám qozıların, ulıwma jaqsı nárselerdi ayap, olardı tolıq qırıp taslawdı qálemedi. Al áhmiyetsiz hám hálsizlerin qırıp tasladı.

10Sonda Jaratqan Iyeden Samuelge mınaday sóz tústi:[+]

11– Men Shauldı patsha etip tayınlaǵanıma ókinemen. Ol Mennen júz burıp, buyrıqlarımdı orınlamadı.

Samuel ashıwlandı hám túni menen Jaratqan Iyege jalbarındı. 12Erteńine Samuel azanda erte turıp, Shaul menen ushırasıwǵa bardı. Biraq ol Shauldıń Karmel qalasına ketkenin, sol jerde ózine bir eskertkish ornatqannan soń, tómen túsip Gilgalǵa qaytqanın bildi[+]. 13Samuel Shaulǵa kelgende, Shaul oǵan:

– Seni Jaratqan Iye jarılqasın. Men Jaratqan Iyeniń buyrıǵın orınladım, – dedi.

14Biraq Samuel onnan:

– Onda nege qulaǵıma qoydıń mańıraǵanı hám sıyırdıń móńiregeni esitilip tur? – dep soradı.

15Shaul oǵan:

– Adamlarım olardı amaleklerden alıp keldi. Qudayıń Jaratqan Iyege arnap qurbanlıqqa[†] shalıw ushın, qoy hám sıyırlardıń eń jaqsıların ayap alıp qaldı, qalǵanların tolıq joq qıldıq, – dep juwap berdi.

16Sonda Samuel Shaulǵa:

– Toqtay tur, búgin túnde Jaratqan Iyeniń maǵan nelerdi aytqanın saǵan bildireyin, – dedi.

– Ayt, – dedi Shaul.

17Samuel sózin dawam etip bılay dedi:

– Ózińdi pás sanap júrgenińde, Izrail urıwlarınıń basshısına aylanbadıń ba? Jaratqan Iye seni maylap, Izrailǵa patsha etip qoymadı ma? 18Ol seni: «Barıp, sol gúnakar amaleklerdi pútkilley qırıp tasla. Hámmesin joq qılmaǵansha, olar menen urıs», – degen tapsırma menen jibergen edi. 19Olay bolsa, nege Jaratqan Iyeniń sózine qulaq aspadıń? Nege oljaǵa taslanıp, Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan isti islediń?

20Shaul Samuelge bılay dep juwap berdi:

– Biraq men Jaratqan Iyeniń sózine qulaq astım. Men Onıń jibergen jerine bardım. Amalek xalqın tolıq qırıp taslap, olardıń patshası Agagtı usı jerge alıp keldim. 21Adamlarım bolsa, Gilgalda Qudayıń Jaratqan Iyege arnap qurbanlıqqa shalıw ushın qırıp taslanıwı kerek bolǵan oljadan eń jaqsı qoy hám mallardı aldı.

22Sonda Samuel Shaulǵa bılay dep juwap berdi:

– Jandırılatuǵın hám basqa qurbanlıqlar bergennen góre, Ózine qulaq asqanlarǵa Jaratqan Iye kóbirek quwanbay ma? Qulaq asıw qurbanlıqtan, boysınıw qoshqardıń mayınan artıǵıraq[+]. 23Sebebi boysınbawshılıq palkerlik sıyaqlı gúna[†], al menmenlik butparazlıq penen barabar. Sen Jaratqan Iyeniń buyrıǵın orınlawdan bas tartqanıń ushın, Jaratqan Iye de seni patsha etiwden bas tarttı[+].

24Shaul Samuelge:

– Men gúna isledim! Awa, Jaratqan Iyeniń buyrıǵına da, seniń sózlerińe de boysınbay, adamlarımnan qorqqanım ushın, olarǵa qulaq saldım. 25Biraq endi ótinemen, meniń gúnamdı keshir. Jaratqan Iyege sıyınıwım ushın meniń menen birge qayt, – dedi.

26Al Samuel Shaulǵa:

– Men seniń menen birge qaytpayman. Óytkeni sen Jaratqan Iyeniń buyrıǵın orınlawdan bas tarttıń, Jaratqan Iye de seni Izrailǵa patsha etiwden bas tarttı, – dedi.

27Samuel ketpekshi bolıp burılǵanda, Shaul onıń shapanınıń eteginen uslap qaldı. Shapan jırtıldı[+]. 28Sonda Samuel:

– Búgin Jaratqan Iye Izraildıń patshalıǵın seniń qolıńnan aldı hám sennen jaqsıraǵına berdi[+]. 29Izraildıń ullı Qudayı jalǵan sóylemeydi, pikirin de ózgertpeydi. Pikirin ózgertetuǵınday Ol adam emes, – dedi[+].

30Shaul Samuelge:

– Men gúna isledim. Biraq xalqımnıń aqsaqalları hám basqa izraillılardıń aldında maǵan húrmet kórset. Qudayıń Jaratqan Iyege sıyınıwım ushın, meniń menen birge qayt, – dedi.

31Solay etip, Samuel Shaul menen birge qayttı hám Shaul Jaratqan Iyege sıyındı.

32Sońınan Samuel:

– Amaleklerdiń patshası Agagtı meniń aldıma alıp kelińler, – dep buyırdı. Agagtı baylawlı halda Samueldiń aldına alıp keldi. Al Agag ishinen: «Ólim qáwpiniń shetlep ótkeni anıq», – dep oyladı. 33Biraq Samuel oǵan:

– Qılıshıń analardı balalarınan qalay ayırǵan bolsa, seniń anań da hayallar arasında balasınan ayırılsın, – dedi de, Agagtı Gilgalda, Jaratqan Iyeniń aldında qılısh penen shawıp tasladı.

34Keyin Samuel Ramaǵa, al Shaul Gibadaǵı óz úyine qayttı. 35Sol kúnnen baslap ómiriniń aqırına shekem Samuel Shauldı qaytıp kórmedi. Biraq onıń ushın qayǵırıp júrdi. Al Jaratqan Iye bolsa, Shauldı Izrailǵa patsha etip tayınlaǵanına pushayman edi[+].

#### 16


Dawıttıń patshalıqqa maylanıwı

1Jaratqan Iye[†] Samuelge:

– Shauldıń Izrailǵa[†] patsha bolıwınan Meni bas tarttı dep, qashanǵa shekem ol ushın qayǵırıp júreseń? May[†] quyatuǵın shaqıńdı záytún[†] mayına toltırıp jolǵa shıq. Seni beytlehemli Ishaydıń úyine jiberemen. Sebebi Men onıń ullarınıń birin patsha etiw ushın tańlap aldım, – dedi[+].

2Samuel:

– Qalay baraman? Shaul bunı esitse, meni óltiredi-ǵo, – dedi.

Sonda Jaratqan Iye bılay dedi:

– Óziń menen birge bir qashardı al da: «Jaratqan Iyege[†] qurbanlıq[†] beriw ushın keldim», – dep ayt. 3Ishaydı qurbanlıq asına mirát et. Sonda Men saǵan ne islewiń kerekligin bildiremen. Saǵan kórsetken adamımdı maylap, Meniń ushın patsha etip qoyasań.

4Samuel Jaratqan Iyeniń aytqanın orınlap, Beytlehem qalasına bardı. Qala aqsaqalları onı qorqınısh penen kútip alıp:

– Tınıshlıq pa? – dep soradı. 5Samuel olarǵa:

– Awa, tınıshlıq. Jaratqan Iyege qurbanlıq beriw ushın keldim. Ózlerińizdi páklep, meniń menen birge qurbanlıq asına júrińler, – dedi.

Sońınan ol Ishaydı hám onıń ulların páklew rásiminen ótkerip, qurbanlıq asına mirát etti[+]. 6Ishay hám onıń ulları kelgende, Samuel Eliabtı kórip: «Haqıyqattan da, Jaratqan Iyeniń aldında turǵan mına adam – Onıń maylaǵanı», – dep oyladı[+].

7Biraq Jaratqan Iye Samuelge: «Onıń shırayına, boyınıń uzınlıǵına qarama. Sebebi Men onı maqul kórmedim. Men adamlar sıyaqlı qaramayman. Adam sırtqı kórinisine qaraydı, al Men júrekke qarayman», – dedi[+]. 8Ishay ulı Abinadabtı shaqırıp, Samueldiń aldınan ótkerdi. Biraq Samuel: «Jaratqan Iye bunı da tańlamadı», – dedi. 9Keyin Ishay úshinshi ulın, Shammanı alıp keldi. Biraq Samuel: «Jaratqan Iye bunı da tańlamadı», – dedi[+]. 10Solay etip, Ishay óziniń jeti ulın da Samueldiń aldınan ótkerdi. Biraq Samuel: «Jaratqan Iye bulardıń hesh birin de tańlap almadı», – dedi. 11Sońınan Samuel Ishaydan:

– Bular ullarıńnıń hámmesi me? – dep soradı.

Ishay oǵan:

– Eń kishkenesi bar. Ol qoy baǵıp júr, – dep juwap berdi.

Samuel Ishayǵa:

– Birewdi jiberip, onı shaqırt. Ol kelmegenshe, awqatqa otırmaymız, – dedi.

12Ishay birewdi jiberip, ulın aldırttı. Ol qızıl júzli, sımbatlı bolıp, kózleri janıp turǵan edi. Jaratqan Iye Samuelge: «Ornıńnan turıp, onı mayla. Tańlaǵan adamım usı boladı», – dedi. 13Samuel záytún mayı quyılǵan shaqtı alıp, aǵalarınıń kóz aldında jigittiń basına may quydı. Usı kúnnen baslap, Jaratqan Iyeniń Ruwxı Dawıttı biylep aldı. Sońınan Samuel Ramaǵa qaytıp ketti[+].


Dawıttıń Shaulǵa xızmet etiwi

14Sol arada Jaratqan Iyeniń Ruwxı Shauldı tárk etti. Jaratqan Iye jibergen jaman bir ruwx onı qıynaytuǵın edi[+]. 15Xızmetshileri Shaulǵa:

– Qarań, Quday[†] jibergen jaman ruwx sizdi qıynap atır. 16Taqsır, xızmetshilerińiz bolǵan bizlerge buyrıq beriń. Bizler liranı[†] jaqsı shertetuǵın birewdi tawıp keleyik. Sonda Quday jibergen jaman ruwx sizge kelgende, ol adam lira shertedi hám siz jeńil tartasız, – dedi.

17Shaul xızmetshilerine:

– Yaqshı, liranı jaqsı shertetuǵın birewdi tawıp, maǵan alıp kelińler, – dep buyırdı[+].

18Sonda xızmetshilerden biri:

– Beytlehemli Ishaydıń ullarınıń birin kórgen edim. Ol liranı jaqsı shertedi eken. Bunıń ústine, ol batır jigit hám jawınger adam eken. Onıń sózleri mánili, qáddi-qáwmeti de kelisken. Jaratqan Iye de onıń menen birge, – dedi.

19Shaul Ishayǵa: «Qoy baǵıp júrgen ulıń Dawıttı maǵan jiber», – dep xabarshılar jónetti. 20Ishay bir eshekke nan, bir mes sharap hám bir ılaqtı artıp, Dawıt penen qosa Shaulǵa jiberdi. 21Dawıt Shaulǵa barıp, onıń xızmetine kirdi. Shaul Dawıttı júdá jaqsı kórdi hám onı ózine nóker etip aldı. 22Shaul Ishayǵa: «Dawıttıń xızmetimde qalıwına ruxsat ber. Oǵan kewlim toldı», – degen xabar jiberdi.

23Sol kúnnen baslap, Quday jibergen jaman ruwx Shaulǵa kelgende, Dawıt lira shertetuǵın edi. Sonda Shaul ózine kelip, jaqsı bolatuǵın, jaman ruwx ta onı tárk etetuǵın edi.

#### 17


Dawıttıń Goliyattı óltiriwi

1Filistler[†] urısıw ushın áskerlerin toplap, Yahudanıń[†] Soxo qalasına jıynaldı. Olar Soxo menen Azeqa qalası aralıǵındaǵı Efes-Dammim degen jerge orda qurdı[+]. 2Shaul menen izraillılar[†] da toplandı. Olar Ela oypatlıǵına orda qurıp, filistlerge qarsı sawashqa tayarlandı. 3Filistler bir tóbeshikti, al izraillılar ekinshi tóbeshikti iyeledi. Olardıń ortasında oypatlıq bar edi.

4Filistler sapınan gatlı Goliyat degen kúshli bir jawınger ortaǵa shıqtı. Onıń boyı altı shıǵanaq hám bir qarıs edi[+]. 5Ol basına qoladan islengen duwlıǵa, ústine qoladan islengen sawıt kiyip alǵan bolıp, sawıtınıń awırlıǵı shama menen bes mıń shekel edi. 6Onıń ayaqları qola dizeqap penen qaplanıp, jawırınına qola semser asqan edi. 7Semseriniń sabı toqıw úskenesiniń qadasınday, al semseriniń ushındaǵı temirdiń awırlıǵı altı júz shekel edi. Goliyattıń úlken qalqanın nókeri onıń aldında kóterip júretuǵın edi[+].

8Goliyat turıp, sapta turǵan izraillılarǵa bılay dep baqırdı:

– Sizler nege sawash maydanına shıqtıńız? Men filistpen, al sizler Shauldıń qulları emessizler me? Maǵan qarsı shıǵıw ushın arańızdan birin tańlań[+]. 9Eger ol meniń menen urısıp, meni óltire alsa, onda bizler sizlerdiń qullarıńız bolamız. Eger men ústin kelip, onı óltire alsam, onda sizler bizlerge qul bolıp, bizlerge xızmet qılasızlar.

10Sońınan filist sózin dawam etip:

– Búgin men Izrail áskerleriniń shermendesin shıǵaraman. Meniń menen alısatuǵın bir adamdı aldıma shıǵarıń, – dedi.

11Filisttiń bul sózlerin esitip, Shaul da, izraillılar da qattı qorqıp, qáweterge tústi.

12Dawıt Yahudanıń Beytlehem qalasınan bolǵan efratlı Ishay degen adamnıń ulı[†] edi. Ishaydıń segiz ulı bar edi. Shauldıń patshalıǵı dáwirinde Ishay qartayıp qalǵan bolıp, adamlar arasında eń jası úlkeni edi. 13Ishaydıń úlken úsh ulı Shaul menen birge sawashqa ketken edi. Sawashqa ketken ullarınıń eń úlkeniniń atı Eliab, ekinshisiniń atı Abinadab, úshinshisiniń atı Shamma edi[+]. 14Dawıt eń genje ulı edi. Úlken úsh ulı Shauldıń janında edi. 15Al Dawıt bolsa, ákesiniń súriwin baǵıw ushın, Shauldıń janınan Beytlehemge qaytıp kelgen edi.

16Filist Goliyat qırıq kún dawamında azanlı-kesh ortaǵa shıǵıp, urısıwǵa shaqırdı.

17Bir kúni Ishay ulı Dawıtqa bılay dedi:

– Mına bir efa quwırmash penen on shórek nandı al da, olardı tezirek ordaǵa, aǵalarıńa aparıp ber. 18Al mına on bólek irimtikti bolsa, olardıń mıńbasısına ber. Aǵalarıńnıń hal-jaǵdayın bil hám olardıń jaqsı ekenin bildiretuǵın qanday da bir belgi alıp kel[+]. 19Aǵalarıń Shaul hám basqa barlıq izraillılar menen birge Ela oypatlıǵında filistlerge qarsı urısıp atır.

20Erteńine Dawıt azanda erte turdı. Súriwdi bir shopanǵa qaldırıp, Ishaydıń buyrıǵı boyınsha azıq-awqatlardı aldı da, jolǵa shıqtı. Ol ordaǵa jetip barǵanda, áskerler sap tartıp, súren salıwı menen sawashqa shıǵıp atırǵan edi. 21Izraillılar menen filistler bir-birine qarama-qarsı bolıp sapqa dizilgen edi. 22Dawıt aparǵan zatların júklerdi qarawıllaytuǵın adamǵa qaldırıp, sapqa qaray juwırıp ketti. Ol tuwısqanlarınıń janına barıp, olar menen sálemlesti. 23Dawıt tuwısqanları menen sóylesip turǵanda, gatlı filist jawıngeri Goliyat óz sapınan ortaǵa shıǵıp, burınǵı sózlerin tákirarlap baqıra basladı. Dawıt bunı esitti. 24Izraillılar Goliyattı kórgende qattı qorqıp, onnan qasha basladı. 25Izraillılar bir-birine: «Izraildı masqaralaw ushın ortaǵa shıǵıp turǵan mına adamdı kórip tursızlar ma? Onı óltirgen adamǵa patshamız úlken baylıq sıylap, qızın da bermekshi. Hátte, onıń ákesiniń xojalıǵın da Izrailda salıq tólewden azat qılmaqshı», – dedi[+].

26Dawıt janındaǵılarǵa:

– Bul filistti óltirip, Izraildı shermendelikten qutqarǵan adamǵa ne beriledi? Tiri Qudaydıń áskerlerin masqaralaytuǵınday, bul súnnetsiz filist kim bolıptı? – dedi. 27Adamlar burınǵı sózlerdi qaytalap, Goliyattı óltirgen adamǵa neler beriletuǵının aytıp berdi.

28Dawıttıń áskerler menen sóyleskenin esitkende, úlken ájaǵası Eliabtıń ashıwı keldi. Ol Dawıtqa:

– Bul jerge nege keldiń? Shóldegi azǵantay qoyımızdı kimge taslap kettiń? Seniń qanshelli menmen hám qanshelli jaman niyetli ekenińdi bilemen. Sen tek urıstı tamashalaw ushın kelgenseń, – dedi.

29Dawıt oǵan:

– Men ne qıldım? Sorawǵa da bolmay ma? – dedi.

30Ol ájaǵasınıń qasınan ketip, basqa adamlardan da sol nárselerdi soradı. Olar da burınǵıday juwaptı berdi.

31Dawıttıń sózlerin esitkenler onı Shaulǵa jetkizdi. Shaul Dawıttı shaqırttı. 32Dawıt Shaulǵa:

– Mına filist sebepli hesh kimniń ruwxı túspesin. Qulıńız bolǵan men barıp, onıń menen alısaman, – dedi.

33Shaul oǵan:

– Sen bul filistke qarsı shıǵıp, onıń menen alısa almaysań. Sebebi sen ele jassań, al ol bolsa, jaslıǵınan jawınger adam, – dedi.

34Biraq Dawıt Shaulǵa bılay dedi:

– Qulıńız bolǵan men ákemniń súriwin baǵaman. Arıslan yamasa ayıw kelip, súriwden bir qozını alıp qashsa, 35izinen quwıp, oǵan hújim qılaman hám qozını awzınan alıp qalaman. Eger arıslan yamasa ayıw maǵan taslansa, onıń jalınan uslap alıp, urıp óltiremen. 36Qulıńız bolǵan men arıslandı da, ayıwdı da óltirgenmen. Mına súnnetsiz filisttiń basına da sol kún tuwadı. Sebebi ol tiri Qudaydıń áskerlerin masqaraladı. 37Meni arıslannıń hám ayıwdıń pánjesinen qutqarǵan Jaratqan Iye[†] bul filisttiń qolınan da qutqaradı.

Sonda Shaul Dawıtqa:

– Meyli bar, Jaratqan Iye saǵan yar bolsın! – dedi.

38Shaul óziniń sawash kiyimlerin Dawıtqa berdi. Basına qola duwlıǵa, ústine sawıt kiygizdi. 39Dawıt patshanıń sawash kiyimleriniń ústinen qılıshın da asınıp júrmekshi boldı. Biraq ol bularǵa úyrenbegenlikten, Shaulǵa:

– Men bul kiyimler menen júre almayman, sebebi úyrenbegenmen, – dedi de, olardı sheship tasladı.

40Dawıt tayaǵın qolına alıp, saydan bes sıypaq tas terip aldı. Olardı shopan dorbasına salǵannan soń, saqpanın aldı da, filist Goliyatqa qaray júrdi.

41Filist te, onıń aldında qalqanın kóterip júrgen nókeri de Dawıtqa qaray júrdi. 42Goliyat Dawıtqa bastan-ayaq qarap shıǵıp, onı mensinbedi. Sebebi Dawıt qızıl júzli, sımbatlı jas jigit edi.

43– Maǵan tayaq penen shıǵatuǵınday, men ne saǵan iyt pe edim? – dep, Goliyat óz qudaylarınıń atı menen Dawıttı náletledi. 44Sońınan:

– Berman kel, deneńdi aspandaǵı quslar menen qır daladaǵı haywanlarǵa jem qılayın, – dedi[+].

45Dawıt oǵan bılay dedi:

– Sen maǵan qılısh, nayza hám semser menen qarsı shıǵıp tursań. Al men sen masqaralaǵan Izrail áskerleriniń Qudayı, Álemniń Jaratqan Iyesiniń[†] atı menen saǵan qarsı shıǵıp turman[+]. 46Búgin Jaratqan Iye seni maǵan táslim etedi. Seni óltirip, basıńdı deneńnen juda qılaman. Búgin filist áskerleriniń óliklerin kóktegi quslar menen jerdegi haywanlarǵa jemtik qılaman. Sonda pútkil jer júzi Izrailda Quday[†] bar ekenin bilip aladı[+]. 47Bul jerdegilerdiń hámmesi Jaratqan Iyeniń qılısh hám nayza menen qutqarmaytuǵının bilip aladı. Sebebi bul urısta Jaratqan Iyeniń Ózi urısadı. Ol sizlerdi bizlerge táslim etedi[+].

48Goliyat taslanbaqshı bolıp, Dawıtqa qaray júrdi. Dawıt ta onıń menen alısıw ushın, filistler sapına qaray tez juwırıp ketti. 49Dawıt qolın dorbasına tıǵıp, bir tastı aldı da, saqpanına salıp, atıp jiberdi. Tas filisttiń qaq mańlayın tesip kirdi. Filist et betinen jerge jıǵıldı. 50Solay etip, Dawıt filist Goliyattı saqpan hám tas penen jeńdi. Qolında qılıshı bolmasa da, onı óltirip, jerge qulattı[+]. 51Sońınan Dawıt juwırıp barıp, filisttiń ústine minip turdı. Onıń semserin qınınan suwırıp aldı da, onı óltirip, basın kesip aldı. Ózleriniń batırı bolǵan Goliyattıń ólgenin kórgen filistler qasha basladı. 52Izrail hám Yahuda áskerleri tura kóterilip, filistlerdi Gattıń kirer awzına hám Ekron dárwazalarına shekem quwıp bardı. Shaarayımnan Gat hám Ekron qalalarına baratuǵın jolda filistlerdiń ólikleri jayrap jattı[+]. 53Filistlerdi quwıp bolıp qaytıp kelgen izraillılar filistlerdiń ordasın talan-taraj etti. 54Dawıt filist Goliyattıń basın alıp, Erusalimge[†] ákeldi, al onıń qural-jaraqların óz shatırına qoydı[+].

55Shaul Dawıttıń Goliyat penen alısıwǵa shıqqanın kórgende, sárkárda Abnerden: «Abner, mına jas jigit kimniń balası?» – dep soraǵan edi. Al Abner patshaǵa: «Aldıńızda ant iship aytaman: patsham, men bilmeymen», – dep juwap bergen edi[+]. 56Sonda patsha oǵan: «Bul jigittiń kimniń ulı ekenin bil», – dep buyırǵan edi.

57Dawıt Goliyattı óltirip, ordaǵa qaytıp keliwden-aq, Abner onı ertip, Shaulǵa apardı. Goliyattıń kesilgen basın Dawıt ele qolına uslap júrgen edi. 58Shaul Dawıttan:

– Kimniń ulısań? – dep soradı.

Dawıt oǵan:

– Beytlehemli qulıńız Ishaydıń ulıman, – dep juwap berdi.

#### 18


Dawıt hám Ionatan

1Shaul menen Dawıttıń sóylesiwi aqırına jetkende, Shauldıń ulı Ionatan Dawıttı unatıp, onı janınday jaqsı kórip qaldı[+]. 2Sol kúnnen baslap, Shaul Dawıttı janında alıp qaldı. Oǵan ákesiniń úyine qaytıwǵa ruxsat bermedi. 3Ionatan Dawıttı janınday jaqsı kórgenlikten, onıń menen doslıq kelisimin[†] dúzdi. 4Ionatan ústindegi shapanın sheship, onı Dawıtqa berdi. Buǵan qosa sawıtın, qılıshın, oq jayın hám belbewin de berdi.

5Shaul Dawıttı qay jerge jiberse de, ol tabısqa eristi. Sonlıqtan Shaul oǵan áskeriy adamlar ústinen joqarı lawazımdı berdi. Bul pútkil xalıqqa hám Shauldıń xızmetshilerine unadı.


Shauldıń Dawıttı qızǵanıwı

6Dawıt filist Goliyattı óltirgennen soń, áskerler úylerine qaytıp baratırǵanda, Izraildıń[†] barlıq qalalarınan kelgen hayallar dáp hám tarlı ásbaplardı shertip, quwanıshlı qosıqlar ayttı hám oyınǵa túsip, patsha Shauldı kútip alıwǵa shıqtı[+]. 7Olar oynap júrip:

«Shaul mıńlaǵanın,
Al Dawıt on mıńlaǵanın óltirdi», –

dep qosıq ayttı[+].

8Bul sózler Shaulǵa awır battı. Ol qattı ashıwlanıp: «Dawıtqa on mıń adam, al maǵan tek mıń adam berdi. Endi oǵan tek patsha bolıw ǵana jetpey tur!» – dep oyladı. 9Solay etip, sol kúnnen baslap, Shaul Dawıtqa qızǵanısh penen qaray basladı.

10Erteńine Quday[†] jibergen jaman ruwx Shauldı biylep aldı. Shaul óz úyinde jinlene basladı. Dawıt burınǵıday lira[†] shertip otırdı. Shauldıń qolında bir nayza bar edi[+]. 11Shaul ózinshe: «Dawıttı urıp, diywalǵa qadap qoyayın», – dep oylap, qolındaǵı nayzasın Dawıtqa ılaqtırıp jiberdi. Biraq Dawıt eki rette de qaymıǵıp qaldı.

12Shaul Dawıttan qorqatuǵın edi. Óytkeni Jaratqan Iye[†] Dawıt penen birge bolıp, al Shauldı tárk etken edi. 13Sonlıqtan Shaul Dawıttı ózinen uzaqlastırıp, mıńbası etip qoydı. Dawıt áskerlerge basshılıq etti. 14Jaratqan Iye onıń menen birge bolǵanlıqtan, ol hár bir iste tabısqa eristi[+]. 15Dawıttıń úlken tabısların kórgende, Shauldıń qorqınıshı jáne de artıp bardı. 16Pútkil Izrail hám Yahuda[†] xalqı Dawıttı súyetuǵın edi. Sebebi Dawıt olardıń aldında júrip, sawashqa shıǵatuǵın edi.

17Shaul Dawıtqa:

– Mınaw meniń úlken qızım Merab. Onı saǵan hayallıqqa beremen. Tek maǵan mártlershe xızmet etip, Jaratqan Iyeniń[†] sawashların alıp bar, – dedi. Sebebi ol: «Dawıt meniń qolımnan emes, al filistlerdiń[†] qolınan ólsin», – dep oylaytuǵın edi[+].

18Dawıt Shaulǵa:

– Patshaǵa kúyew bala bolatuǵınday, meniń ózim, úy-ishim hám ákemniń tiyresi Izrailda kim bolıptı? – dedi[+].

19Degen menen, Shauldıń qızı Merabtıń Dawıtqa beriletuǵın waqtı kelgende, qız mexolalı Adrielge hayallıqqa berildi[+].

20Sol arada Shauldıń basqa qızı Mixal Dawıttı súyip qaldı. Bunı esitkende, Shaul quwanıp ketti. 21Ol: «Dawıtqa Mixaldı beremen. Solay etip, Mixal ol ushın duzaq boladı. Al filistler onı óltiredi», – dep oyladı. Shaul Dawıtqa:

– Házir maǵan kúyew bala bolıwıń ushın jáne bir múmkinshiligiń bar, – dedi. 22Sońınan xızmetshilerine: «Patshanıń sennen kewli toq, hámme xızmetshileri de seni jaqsı kóredi. Oǵan kúyew bala bolatuǵın waqtıń keldi», – dep Dawıtqa jasırınsha aytıwdı buyırdı.

23Shauldıń xızmetshileri bul sózlerdi Dawıtqa jetkizdi. Dawıt olarǵa:

– Mendey kámbaǵal hám ápiwayı adam ushın patshaǵa kúyew bala bolıw ańsat dep oylaysızlar ma? – dedi.

24Xızmetshiler Dawıttıń aytqanların Shaulǵa jetkizdi. 25Sonda Shaul Dawıtqa bılay dep aytıwdı buyırdı: «Patsha óz dushpanlarınan ósh alıw ushın, qalıń mal retinde júz filisttiń súnnet terisinen basqa hesh nárseni qálemeydi». Shaul Dawıttıń filistlerdiń qolına túsip óliwin rejelestirgen edi[+].

26Xızmetshiler Shauldıń aytqanların Dawıtqa jetkizdi. Dawıt patshaǵa kúyew bala bolıwdı maqul kórdi. Belgilengen kún bolmastan aldın, 27Dawıt hám onıń adamları barıp, eki júz filistti óltirdi. Patshaǵa kúyew bala bolıw ushın, Dawıt óltirilgen filistlerdiń súnnet terileriniń birde birewin qaldırmastan patshaǵa ákelip berdi. Sonda Shaul qızı Mixaldı Dawıtqa hayallıqqa berdi. 28Shaul Jaratqan Iyeniń Dawıt penen birge ekenin hám qızı Mixaldıń onı súyetuǵının anıq bildi. 29Sol sebepten Shaul Dawıttan jáne de qattıraq qorqtı hám ómiriniń aqırına shekem oǵan dushpan bolıp qaldı.

30Filist áskerbasıları urısqa shıǵıwın dawam etti. Hár urısta Dawıt Shauldıń basqa áskerbasılarına qaraǵanda kóbirek tabısqa erisetuǵın edi. Sonlıqtan Dawıt úlken dańqqa bólendi.

#### 19


Shauldıń Dawıttı óltiriwge háreket etiwi

1Shaul ulı Ionatanǵa hám barlıq xızmetshilerine Dawıttı óltiriwdi buyırdı. Biraq Shauldıń ulı Ionatan Dawıttı júdá jaqsı kóretuǵın edi. 2Ol Dawıtqa xabar jiberip: «Ákem Shaul seni óltirmekshi. Erteń azanda saq bol. Bir jerge jasırınıp, sol jerde otır. 3Al men sen jasırınǵan atızǵa barıp, ákemniń janında turaman hám onıń menen sen tuwralı sóylesemen. Bir nárse bilsem, saǵan aytaman», – dedi.

4Ionatan ákesi Shaulǵa Dawıttı maqtap bılay dedi:

– Patsham, óz qulıń Dawıtqa qarsı gúna[†] isleme. Sebebi ol saǵan qarsı hesh qanday gúna islemedi hám hár bir isi arqalı saǵan úlken payda keltirdi. 5Ol janın qáwip astına qoyıp, filistti óltirdi. Jaratqan Iye[†] pútkil Izraildı[†] jeńiske eristirdi. Sen de bunı kórip quwandıń. Solay eken, nege Dawıttı sebepsiz óltirip, jazıqsız bir adamǵa nahaqlıq islep atırsań[+]?

6Shaul Ionatannıń sózlerine qulaq salıp:

– Tiri Jaratqan Iye haqı ant ishemen, Dawıt óltirilmeydi, – dedi.

7Ionatan Dawıttı shaqırıp, oǵan hámmesin aytıp berdi. Sońınan Dawıttı Shauldıń qasına alıp keldi. Dawıt ta aldınǵıday patshanıń xızmetine kirdi.

8Sawash jáne háwij aldı. Dawıt filistlerge[†] qarsı urısqa shıǵıp, olarǵa kúshli soqqı berdi. Filistler Dawıttıń aldına túsip qashtı.

9Bir kúni Shaul nayzasın qolına alıp, úyinde otırǵan edi. Dawıt ta lira[†] shertip otırǵan edi. Sol waqıtta Jaratqan Iye jibergen jaman ruwx Shauldı biylep aldı[+]. 10Shaul nayzası menen Dawıttı diywalǵa qadamaqshı boldı. Biraq Dawıt jáne qashıp qalıp, Shauldıń nayzası diywalǵa qadaldı. Sol túni Dawıt qashıp qutıldı.

11Dawıttı gúzetip, erteńine azanda óltiriw ushın, Shaul Dawıttıń úyine xızmetshilerin jiberdi. Biraq hayalı Mixal Dawıtqa:

– Eger búgin túnde qashıp qutılmasań, azanda seni óltiredi, – dedi[+]. 12Sońınan ol Dawıttı terezeden tómenge túsirip jiberdi. Solay etip, Dawıt qashıp qutıldı[+]. 13Mixal but músinin alıp, onı tósekke jatqızdı da, ústine kórpe japtı. Al bas betine eshki júninen islengen kópshik qoydı. 14Shaul jibergen xızmetshiler Dawıttı tutıp alıp ketiwge kelgende, Mixal olarǵa:

– Dawıt awırıp atır, – dedi.

15Dawıttı kórip keliw ushın Shaul xızmetshilerin jáne jiberip atırıp: «Onı tósegi menen usı jerge alıp kelińler, óltireyin», – dep buyırdı. 16Shauldıń xızmetshileri úyge kirgende, tósekte basına eshki júninen kópshik qoyılǵan músinniń jatırǵanın kórdi.

17Shaul Mixaldan:

– Nege meni aldap, dushpanımdı qashırıp jiberdiń? – dep soradı.

Mixal oǵan:

– Dawıt maǵan: «Eger meni bosatıp jibermeseń, ózińdi óltiremen», – dedi, – dep juwap berdi.


Dawıttıń Samueldiń aldına barıwı

18Qashıp qutılǵan Dawıt Ramada jasap atırǵan Samuelge bardı hám Shauldıń ózine islegen barlıq isleri tuwralı aytıp berdi. Sońınan Dawıt Samuel menen birge Nayotqa barıp, sol jerde qaldı[+]. 19Dawıttıń Ramanıń Nayot degen jerinde ekenligi haqqında xabar Shaulǵa jetip bardı. 20Sonda Shaul Dawıttı uslap keliw ushın xızmetshilerin sol jerge jiberdi. Olar Samueldiń basshılıǵındaǵı bir payǵambarlar[†] toparınıń ózgeshe awhalǵa túsip júrgenin kórdi. Sol waqıtta Qudaydıń Ruwxı[†] Shauldıń xızmetshilerine de túsip, olar da ózgeshe awhalǵa túsip qaldı[+]. 21Shaul bolıp ótken waqıyanı esitkende, basqa xızmetshilerdi jiberdi. Olar da ózgeshe awhalǵa tústi. Shauldıń úshinshi ret jibergen xızmetshileri de ózgeshe awhalǵa tústi. 22Aqırı Shauldıń ózi Rama qalasına qaray jolǵa shıqtı. Ol Sexudaǵı úlken suw saqlaǵıshqa[†] jetkende:

– Samuel menen Dawıt qay jerde? – dep soradı.

Bir adam oǵan:

– Ramanıń Nayot degen jerinde, – dep juwap berdi.

23Shaul Ramadaǵı Nayotqa baratırǵanda, oǵan da Qudaydıń Ruwxı tústi. Ol Nayotqa barǵansha, jol boyı ózgeshe awhalda boldı[+]. 24Shaul kiyimlerin sheship tasladı hám Samueldiń aldında ózgeshe awhalǵa túsip qalıp, pútkil kúni hám túni boyı jalańash jattı. Sonlıqtan da, xalıqtıń: «Shaul da payǵambarlar arasında ma?» – degen sózi usınnan qalǵan[+].

#### 20


Ionatannıń Dawıtqa járdem beriwi

1Dawıt Ramanıń Nayot degen jerinen qashıp, Ionatanǵa bardı. Dawıt onnan:

– Men ne qıldım? Ayıbım ne? Meni óltiretuǵınday, ákeńe qarsı ne gúna[†] isledim? – dep soradı[+].

2Ionatan oǵan:

– Hasla, sen ólmeyseń. Qanday is bolsa da, ákem maǵan aytpay hesh nárse islemeydi. Bunı nege mennen jasırar eken? Bunday nárse bolmaydı, – dep juwap berdi.

3Biraq Dawıt oǵan:

– Seniń meni jaqsı kóretuǵınıńdı ákeń jaqsı biledi. Ol: «Ionatan ne isleytuǵınımdı bilmesin. Bilse, qapa boladı», – dep oylaydı. Tiri Jaratqan Iye[†] haqı aldıńda ant iship aytaman: men jar jaǵasında turman, – dedi.

4Ionatan Dawıtqa:

– Tile tilegińdi, sen ushın orınlayman, – dedi.

5Dawıt Ionatanǵa bılay dedi:

– Minekey, erteń Jańa ay bayramı[†] boladı. Men patsha menen birge dasturxanǵa otırıwım kerek. Biraq maǵan ruxsat ber, men erteńniń arǵı kúni keshke deyin atızda jasırınıp turayın. 6Eger ákeń meniń joqlıǵımdı sezip qalsa, oǵan: «Dawıt asıǵıs túrde óz qalası Beytlehemge ketetuǵın bolıp, mennen jalınıp ruxsat soradı. Ol jerde pútkil tiyresi jıllıq qurbanlıq[†] beredi eken», – derseń. 7Eger ákeń: «Yaqshı», – dese, onda meniń qáwip-qáterden aman bolǵanım. Eger ǵázeplense, bilip qoy, onıń meni óltiriwdi qarar etkeni. 8Al saǵan kelsek, sen maǵan jaqsılıq isle. Sebebi Jaratqan Iyeniń[†] aldında meniń menen kelisim[†] dúzgenseń. Eger ayıplı bolsam, meni óziń óltir. Meni ákeńe aparıwıńnıń ne keregi bar[+]?

9Ionatan Dawıtqa:

– Saǵan hasla onday bolmaydı. Eger ákemniń seni óltiriwdi qarar etkenin bilgenimde, saǵan aytpas pa edim? – dedi.

10Dawıt Ionatannan:

– Eger ákeń saǵan qatal juwap berse, onı maǵan kim xabarlaydı? – dep soradı.

11Ionatan Dawıtqa:

– Júr atızǵa barayıq, – dedi de, olar ekewi atızǵa ketti.

12Ionatan sózin dawam etip, Dawıtqa bılay dedi:

– Izraildıń[†] Qudayı Jaratqan Iye gúwa bolsın! Erteń yamasa arǵı kúni usınday waqıtqa deyin ákemniń niyetin bilip alaman. Eger ákemniń saǵan degen niyeti jaqsı bolsa, saǵan xabar jiberemen. 13Eger ákem seni óltiriwdi niyet etken bolsa, al men seni xabardar etip, qáwipsiz ketiwińdi támiyinlemesem, onda Jaratqan Iye meni jazalaǵan ústine jazalasın. Jaratqan Iye burın meniń ákeme yar bolǵanı sıyaqlı, saǵan da yar bolsın. 14Biraq sen kózimniń tirisinde maǵan Jaratqan Iyeniń miyrimin kórset. 15Eger men ólip qalsam, Jaratqan Iye seniń barlıq dushpanlarıńdı jer betinen joq qılıp jiberse de, sen meniń úy-ishimnen máńgige óz miyrimińdi ayama[+].

16Solay etip, Ionatan Dawıttıń násili menen kelisim dúzip: «Jaratqan Iye Dawıttıń dushpanların jazalasın», – dedi. 17Dawıtqa degen súyispenshiligi sebepli, Ionatan oǵan jáne bir márte ant ishtirdi. Óytkeni Ionatan Dawıttı janınday jaqsı kóretuǵın edi[+].

18Ionatan Dawıtqa bılay dedi:

– Erteń Jańa ay bayramı. Seniń joqlıǵıń bilinedi, sebebi ornıń bos turadı. 19Arǵı kúni keshte tómen túsip, tez burın jasırınǵan jerińe bar da, Ezel tasınıń janında kútip tur. 20Men bir nıshandı gózlegendey bolıp, tas betke qaray úsh ret oq ataman. 21Sońınan xızmetshime: «Barıp, oqlardı tawıp, alıp kel», – dep buyıraman. Eger xızmetshime: «Qara, oqlar seniń art jaǵıńda, olardı alıp kel», – desem, onda sen meniń janıma kel. Tiri Jaratqan Iye haqı ant ishemen: sen qáwip-qáterden awlaqsań. 22Eger xızmetshime: «Qara, oqlar aldı betińde», – desem, sen ket. Óytkeni Jaratqan Iye seni uzaqlarǵa jiberip atır. 23Al bir-birimizge bergen antımızǵa kelsek, Jaratqan Iye bizlerge máńgige gúwa bolsın.

24Solay etip, Dawıt atızǵa jasırındı. Jańa ay bayramı baslanǵanda, patsha Shaul dasturxanǵa otırdı. 25Ol ádettegidey diywal janındaǵı óz ornına otırdı. Ionatan Shauldıń qarsı aldına[*], Abner onıń qasındaǵı óz ornına otırdı. Al Dawıttıń ornı bos qaldı[+]. 26Biraq Shaul sol kúni hesh nárse demedi. Ol: «Dawıttıń qanday da bir jaǵdayı shıǵıp, tazalanıw rásimin orınlay almay qalıp, páklenbegen shıǵar», – dep oyladı[+]. 27Degen menen, erteńine, bayramnıń ekinshi kúni de Dawıttıń ornı jáne bos turdı. Sonda Shaul ulı Ionatannan:

– Ishaydıń ulı nege keshe de, búgin de awqatlanıwǵa kelmedi? – dep soradı.

28Ionatan ákesine:

– Dawıt Beytlehemge barıw ushın mennen jalınıp ruxsat soraǵan edi. 29Ol maǵan: «Iltimas, maǵan ruxsat ber. Sebebi tiyremiz qalada qurbanlıq bermekshi edi. Ájaǵam maǵan sol jerde bolıwımdı buyırǵan edi. Eger maqul kórseń, barıp, tuwısqanlarımdı kórip keleyin», – degen edi. Sonlıqtan ol patsha dasturxanına kele almadı, – dep juwap berdi.

30Sonda Shaul ǵázeplenip, Ionatanǵa bılay dep baqırdı:

– Háy sen, naysap! Ishaydıń balası menen doslasıp alǵanıńdı bilmeydi deyseń be? Bul isiń menen ózińdi de, seni tuwǵan anańdı da uyatqa qaldırıp atırsań. 31Eger Ishaydıń ulı jer betinde tiri tursa, óziń de, patshalıǵıń da saqlanıp qalmaydı. Endi adam jiberip, onı maǵan alıp keltir. Ol óliwi tiyis!

32Ionatan ákesine:

– Ol ne ushın óliwi kerek? Ol ne isledi, aqırı? – dedi.

33Biraq Shaul Ionatandı óltirmekshi bolıp, oǵan qaray nayzasın ılaqtırıp jiberdi. Sonda Ionatan ákesiniń Dawıttı óltiriwge anıq qarar qılǵanın túsindi. 34Ionatan qattı ashıwlanıp, dasturxan basınan turdı. Ol aydıń ekinshi kúni hesh duz tatpadı. Sebebi ákesiniń Dawıttı xorlawı onı hásiretke saldı.

35Erteńine azanda Ionatan Dawıt penen kórisiw ushın atızǵa ketti. Ol janına bir jas balanı aldı. 36Ionatan balaǵa:

– Juwır, men atqan oqlardı izle! – dedi. Bala juwırıp baratırǵanda, Ionatan onıń aldına qaray bir oq attı. 37Bala Ionatannıń atqan oǵı túsken jerge barǵanda, Ionatan oǵan:

– Oq aldı betińde! – dep baqırdı. 38Sońınan Ionatan jáne:

– Tez bol, juwır, toqtap turma! – dep baqırdı. Bala oqtı alıp, mırzasına ákelip berdi. 39Bala hesh nárseden xabarsız edi. Bul istiń mánisi tek Ionatan menen Dawıtqa ayan edi. 40Ionatan qural-jaraqların balaǵa berip:

– Mınalardı qalaǵa apar, – dedi.

41Bala ketiwden-aq, Dawıt tastıń qubla tárepinen shıǵıp keldi de, júzi jerge tiygenshe iyilip, úsh ret tájim etti. Eki dos bir-birin súyip jıladı, biraq Dawıt qattıraq jıladı.

42Aqırında Ionatan Dawıtqa:

– Aman-esen jolıńa tús. Ekewimiz Jaratqan Iyeniń atı menen ant ishkenbiz. Jaratqan Iye bizlerdiń hám urpaqlarımızdıń arasında máńgige gúwa bolsın, – dedi.

43Sonnan keyin, Dawıt óz jolına tústi. Al Ionatan qalaǵa qayttı.

#### 21


Ruwxaniy Aximelextiń Dawıtqa járdem beriwi

1Dawıt Nob qalasındaǵı ruwxaniy[†] Aximelextiń janına bardı. Aximelex Dawıttı kútip alıp atırıp:

– Nege jalǵızsań? Nege janıńda hesh kim joq? – dep qorqınısh penen soradı[+].

2Dawıt oǵan bılay dep juwap berdi:

– Patsha maǵan bir tapsırma bergen edi. Ol maǵan: «Meniń seni ne ushın jibergenimdi hám saǵan qanday tapsırma bergenimdi hesh kim bilmesin», – degen edi. Sonlıqtan adamlarıma belgili bir jerge barıp turıwdı buyırǵan edim. 3Házir jegendey neńiz bar? Maǵan bes nan yamasa jegendey bir nárse beriń.

4Ruwxaniy oǵan:

– Ápiwayı nan joq. Eger adamlarıńız hayallardan ózlerin tıyǵan bolsa, Qudayǵa arnalǵan nan[*] bar, – dep juwap berdi.

5Dawıt oǵan:

– Ádetke góre, jolǵa shıqqanımızda, adamlarımız ózlerin pák saqlap, hayal adamǵa jaqınlamaydı. Ásirese, búgin olar ózlerin júdá pák tuttı, – dedi.

6Sonnan keyin, ruwxaniy Dawıtqa muxaddes[†] nan berdi. Sebebi ol jerde Qudayǵa usınılǵan nannan basqa nan joq edi. Bul nan Jaratqan Iyeniń[†] aldınan alınǵan kúni onıń ornına ıssı nan ákelip qoyıldı[+].

7Sol kúni Shauldıń xızmetshileriniń biri Doeg degen edomlı[†] bas shopan Jaratqan Iyeniń aldında diniy xızmetin ótew ushın barıp, sol jerde turǵan edi[+].

8Dawıt Aximelexke:

– Janıńda qılısh yamasa nayza joq pa? Patshanıń tapsırması asıǵıs bolǵanlıqtan, janıma qılısh ta, qural-jaraq ta alıp shıqpappan, – dedi.

9Ruwxaniy oǵan:

– Ela oypatlıǵında óziń óltirgen filist Goliyattıń qılıshı bar. Efodtıń[†] artında tawarǵa orawlı tur. Bul jerde basqa qural joq. Qáleseń, sonı al, – dedi.

Dawıt oǵan:

– Oǵan teń keletuǵını joq, onı maǵan ber, – dedi[+].


Dawıttıń Gat patshası Axishke barıwı

10Shauldan qashqan Dawıt sol kúni Gat patshası Axishke bardı[+]. 11Axishtiń xızmetshileri: «Bul Izraildıń[†] patshası Dawıt emes pe? Adamlar usı adam haqqında:

„Shaul mıńlaǵanın,
Al Dawıt on mıńlaǵanın óltirdi“, –

dep ayaq oyınǵa túsip, qosıq aytqan joq pa edi?» – dedi[+].

12Bul sózler Dawıttı tereń oylandırıp, ol Gat patshası Axishten qattı qorqtı. 13Dawıt olardıń aldında óziniń kelbetin ózgertip, ózin jinli etip kórsetti hám qala dárwazaların tırmalap, silekeyin saqalına aǵızıp júrdi[+].

14Axish xızmetshilerine:

– Bul adamǵa qarańlar, ol naǵız jinli-ǵo. Onı nege maǵan alıp keldińler? 15Ózimizde jinliler azday, onı meniń aldımda jinlilik qılsın dep alıp keldińler me? Bul adamnıń sarayıma keliwi shárt pe edi? – dedi.

#### 22

1Sonnan keyin, Dawıt Gattan shıǵıp, Adullam úńgirine jasırındı. Aǵaları hám ákesiniń úy-ishi bunı esitip, Dawıttıń janına keldi[+]. 2Qıyın jaǵdayda qalǵan, qarızǵa batqan hám ómirden túńilgen adamlardıń hámmesi Dawıttıń janına jıynaldı. Sanı tórt júzge shamalasqan bul adamlarǵa Dawıt jetekshilik qıldı[+].

3Dawıt sol jerden Moabtaǵı[†] Mispe qalasına barıp, Moab patshasınan:

– Qudaydıń maǵan ne qılajaǵın bilip alǵanımsha, ata-anamnıń siziń qasıńızda qalıwına ruxsat beriń, – dep ótinish etti. 4Solay etip, Dawıt ata-anasın Moab patshasınıń janına alıp keldi. Dawıt bas panalap júrgeninde, ata-anası Moab patshasınıń janında jasadı. 5Biraq payǵambar[†] Gad Dawıtqa:

– Bul jerde qalma, Yahuda[†] jerine ket, – dedi. Sonnan keyin, Dawıt sol jerden ketip, Xeret toǵayına bardı[+].


Shauldıń Nob qalasınıń ruwxaniylerin óltiriwi

6Sol arada Shaul Dawıt hám onıń janındaǵı adamlardıń qay jerde ekenin bildi. Sol waqıtta patsha nayzasın qolına alıp, Gibada tamarisk[*] tereginiń astında otırǵan edi. Áskerleri de onıń átirapın qorshap turǵan edi. 7Sonda Shaul olarǵa bılay dedi:

– Háy benyaminliler, meni tıńlańlar! Ishaydıń ulı hár birińizge egislik jerlerdi hám júzimzarlardı beredi deysiz be? Hár birińizdi mıńbası yamasa júzbası etip qoyadı deysiz be? 8Sol sebepli hámmeńiz maǵan qarsı til biriktirdińiz be? Ulımnıń Ishaydıń ulı menen kelisim[†] dúzgenin maǵan hesh kim xabarlamadı. Arańızdan maǵan janı ashıytuǵın birde bir adam shıqpadı. Búgingidey maǵan duzaq qurıw ushın, ulımnıń qulım Dawıttı qayraǵanın maǵan bildirgen adam da bolmadı[+].

9Sol waqıtta Shauldıń áskerleriniń janında turǵan edomlı[†] Doeg:

– Ishaydıń ulı Dawıttıń Nob qalasına Axitubtıń ulı Aximelextiń janına barǵanın kórdim[+]. 10Aximelex Dawıt ushın Jaratqan Iyeden[†] soradı. Oǵan azıq-awqat ta, filist Goliyattıń qılıshın da berdi, – dedi[+].

11Patsha Shaul Axitubtıń ulı ruwxaniy[†] Aximelexti hám onıń ákesiniń áwladınan bolǵan Nobta jasaytuǵın barlıq ruwxaniylerdi shaqırıp keliw ushın adamların jiberdi. Olardıń hámmesi patshaǵa keldi. 12Shaul Aximelexke:

– Háy Axitub ulı, meni tıńla! – dedi.

– Lábbáy, taqsır, – dep juwap berdi Aximelex.

13Shaul oǵan:

– Nege sen Ishaydıń ulı menen birge maǵan qarsı til biriktirdiń? Sen oǵan nan menen qılısh berdiń hám onıń ushın Qudaydan soradıń. Dawıt maǵan qarsı qozǵalań kóterip, duzaq qurdı. Bul búgin anıq kórinip tur, – dedi.

14Aximelex Shaulǵa bılay dep juwap berdi:

– Pútkil xızmetshilerińiz arasında Dawıttay isenimli adam bar ma? Dawıt siziń kúyew balańız, saqshılarıńızdıń basshısı hám xojalıǵıńızdaǵı húrmetli adamlardıń biri. 15Meni Dawıt ushın Qudaydan sorawdı sol kúni basladı deysiz be? Álbette, yaq! Taqsır, qulıńız bolǵan meni hám meniń ákemniń xojalıǵın ayıplamańız. Sebebi men bul is haqqında hesh nárse bilmeytuǵın edim.

16Biraq Shaul oǵan:

– Háy Aximelex, óziń de, ákeńniń pútkil xojalıǵı da sózsiz ólesizler, – dedi. 17Sońınan Shaul janında turǵan saqshılarına:

– Qánekey, Dawıttı qollaǵan Jaratqan Iyeniń ruwxaniylerin óltirińler. Olar Dawıttıń qashıp ketkenin bilse de, maǵan xabar bermedi, – dedi.

Degen menen, patshanıń xızmetshileri qol kóterip, Jaratqan Iyeniń ruwxaniylerin óltirgisi kelmedi. 18Sonda patsha Doegke:

– Sen barıp, ruwxaniylerdi óltir, – dep buyırdı.

Sol kúni edomlı Doeg barıp, zıǵır efod[†] kiygen seksen bes ruwxaniydi óltirdi[+]. 19Sońınan ol erkek, hayal, bala yamasa náreste demesten, ruwxaniyler qalası Nobtıń xalqın qılıshtan ótkizdi. Jáne de, sıyırlardı, esheklerdi hám qoylardı da shawıp tasladı.

20Tek Axitub ulı ruwxaniy Aximelextiń ullarınıń biri Abiyatar ǵana qutılıp, Dawıttıń janına qashıp ketti[+]. 21Abiyatar Shauldıń Jaratqan Iyeniń ruwxaniylerin óltirgeni tuwralı Dawıtqa aytıp berdi. 22Dawıt Abiyatarǵa bılay dedi:

– Sol kúni ol jerde edomlı Doegti kórgenimde, onıń Shaulǵa sózsiz jetkizip baratuǵının bilgen edim. Ákeńniń xojalıǵındaǵı hár bir jannıń ólimine men sebepshimen. 23Janımda qal, qorqpa. Seni óltirmekshi bolǵanlar meni de óltirmekshi. Janımda qalsań, qáwipsiz bolasań, – dedi[+].

#### 23


Dawıttıń Keila qalasın azat etiwi

1Dawıtqa: «Filistler[†] Keila qalasına hújim jasap, qırmandı talan-taraj qılıp atır», – dep xabarladı[+]. 2Dawıt Jaratqan Iyeden:[†]

– Barıp, sol filistlerge hújim jasayın ba? – dep soradı.

Jaratqan Iye[†] oǵan:

– Bar da, filistlerge hújim jasap, Keilanı azat et, – dedi.

3Biraq Dawıttıń adamları:

– Mine, bizler bul jerde, Yahudada[†] júrip qorqamız. Solay eken, Keilaǵa barıp, filist áskerlerine qarsı qalay urısamız? – dedi. 4Sonda Dawıt Jaratqan Iyeden jáne soraǵanda, Jaratqan Iye oǵan:

– Turıp, Keilaǵa bar! Óytkeni filistlerdi saǵan Men táslim etejaqpan, – dedi.

5Solay etip, Dawıt adamları menen Keilaǵa barıp, filistlerge qarsı urıstı hám olardıń malların qolǵa kirgizdi. Ol filistlerdi kúshli qırǵınǵa ushıratıp, Keila xalqın azat etti.

6Aximelextiń ulı Abiyatar qashıp, Keilada turǵan Dawıttıń janına barǵanda, efodtı[†][*] da ózi menen birge alıp barǵan edi[+].


Shauldıń Dawıttı quwdalawın dawam etiwi

7Shaul Dawıttıń Keila qalasına barǵanın esitip: «Quday[†] Dawıttı qolıma uslap berdi. Dawıt dárwazaları támbilengen bir qalaǵa kirip, ózin ózi tutıp berdi», – dedi. 8Solay etip, Shaul Keilaǵa barıp, Dawıttı hám onıń adamların qamalǵa alıw ushın, pútkil xalıqtı sawashqa shaqırdı.

9Dawıt Shauldıń ózine jamanlıq qılıwdı rejelestirgenin esitkende, ruwxaniy[†] Abiyatarǵa:

– Efodtı berman alıp kel, – dedi[+]. 10Sońınan ol duwa etip bılay dedi:

– Izraildıń[†] Qudayı Jaratqan Iye! Qulıń bolǵan men sebepli Shauldıń Keilaǵa kelip, xalqın wayran etpekshi ekenin esittim. 11Keilalılar meni Shauldıń qolına tutıp bere me? Qulıńnıń esitkenindey, Shaul usı jerge kelejaq pa? Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye, jalbarınaman, qulıńa ayan et.

Jaratqan Iye:

– Shaul keledi, – dep juwap berdi.

12Dawıt Jaratqan Iyeden:

– Keila xalqı meni hám adamlarımdı Shauldıń qolına tutıp bere me? – dep soradı.

– Tutıp beredi, – dep juwap berdi Jaratqan Iye.

13Sonda Dawıt hám onıń janındaǵı altı júzdey adam Keiladan ketip, hár jerde orın ózgertip júre berdi. Dawıttıń Keiladan qashıp ketkenin esitken Shaul ol jerge barıw pikirinen qayttı[+].


Dawıt Zif shólinde

14Dawıt shóldegi adam bara almaytuǵın jerlerde, Zif shóliniń tawlı bóleginde jasap júrdi. Shaul Dawıttı hár kúni izlese de, Quday Dawıttı onıń qolına tutıp bermedi[+]. 15Dawıt Zif shólinde, Xoresh toǵayında júrgende, Shauldıń ózin óltiriw ushın jolǵa shıqqanın bilip qaldı. 16Sol arada Shauldıń ulı Ionatan Xoreshte jasap turǵan Dawıtqa bardı hám onı Qudaydıń atı menen ruwxlandırıp, oǵan:

17– Qorqpa, sen ákem Shauldıń qolına túspeyseń. Sen Izrailǵa patsha bolasań, al men seniń járdemshiń bolaman. Ákem Shaul da bunı biledi, – dedi[+]. 18Keyin ekewi Jaratqan Iyeniń aldında ózleriniń arasındaǵı kelisimdi[†] jańaladı. Sońınan Ionatan úyine qayttı, al Dawıt Xoreshte qaldı[+].

19Zifliler Gibaǵa barıp, Shaulǵa bılay dep xabarladı:

– Dawıt bizlerde, Eshimonnıń qublasında, Xaxila tóbeshigindegi Xoreshtiń adam bara almaytuǵın jerlerinde jasırınıp júr[+]. 20Taqsır, qálegen waqıtta kele beriń. Dawıttı sizge tutıp beriwdi bizlerge qoyıp beriń.

21Shaul olarǵa bılay dedi:

– Maǵan janıńız ashıǵanı ushın Jaratqan Iye sizlerdi jarılqasın! 22Barıp, jáne bir márte tekserip shıǵıń. Dawıttıń qay jerlerde jasırınıp júrgenin, sol jerde onı kimlerdiń kórgenin jaqsılap bilip alıńlar. Sebebi xalıq onı júdá hiyleker demekte. 23Onıń jasırınatuǵın jerleriniń hámmesin bilip alıp, maǵan anıq xabar alıp kelińler. Sonda men de sizler menen birge baraman. Eger Dawıt sol úlkede bolsa, onı pútkil Yahudanıń tiyreleri arasınan izlep tabaman.

24Solay etip, zifliler jolǵa túsip, Shauldan aldın Zifke keldi. Sol waqıtta Dawıt hám onıń adamları Eshimonnıń qublasındaǵı dalańlıqta, Maon shólinde edi[+]. 25Shaul adamları menen Dawıttı izlewge shıqtı. Dawıt Shauldıń kiyatırǵanın esitip, Maon shólindegi jartaslarǵa[†] barıp jasırındı. Shaul bunı esitip, Dawıttıń izinen Maon shóline ketti.

26Shaul tawdıń bir tárepinen, Dawıt penen onıń adamları tawdıń ekinshi tárepinen alǵa qaray júrdi. Dawıt Shauldan qashıp qutılıwǵa asıqtı. Al Shaul hám onıń adamları bolsa, Dawıttı hám onıń adamların qolǵa túsiriw ushın, qorshay basladı. 27Sol waqıtta bir xabarshı kelip, Shaulǵa:

– Tez júriń! Filistler elimizge hújim jasap atır, – dedi. 28Sonda Shaul Dawıttı quwıwın toqtatıp, filistler menen urısıwǵa ketti. Sonlıqtan sol jerge Sela-Hammaxleqot[*] degen at berildi.

#### 24


Dawıttıń Shauldıń janın saqlap qalıwı

1[•]Dawıt sol jerden ketip, En-Gediy úlkesindegi adam bara almaytuǵın jerlerde jasırınıp júrdi[+]. 2Shaul filistler[†] menen bolǵan urıstan qaytıp kelgende, Dawıttıń En-Gediy shólinde júrgeninen xabar taptı. 3Shaul Dawıttı hám onıń adamların «Taw eshkisi» jartaslıǵınan[†] izlew ushın, pútkil Izraildan[†] úsh mıń aǵla ásker alıp, jolǵa shıqtı.

4Jol jiyeginde qoy qorası bolıp, onıń janında bir úńgir bar edi. Shaul maydanlaw ushın úńgirge kirdi. Al sol úńgirdiń eń túpkirinde Dawıt penen onıń adamları otırǵan edi. 5Adamları Dawıtqa:

– Jaratqan Iye[†] saǵan: «Dushpanlarıńa qálegenińdi isley alıwıń ushın, olardı saǵan táslim etemen», – degen edi. Mine, búgin sol kún keldi, – dedi.

Sonda Dawıt ornınan turıp, bildirmey Shauldıń shapanınıń shalǵayınan kesip aldı. 6Biraq Dawıt keyin ala Shauldıń shalǵayınan kesip alǵanı ushın, ózin ayıplı sezdi[+]. 7Dawıt óz adamlarına:

– Taqsırıma, Jaratqan Iyeniń[†] maylaǵan adamına qol kóterip, oǵan bir nárse islewden Jaratqan Iyeniń Ózi saqlasın! Sebebi ol Jaratqan Iyeniń maylaǵan adamı, – dedi[+]. 8Dawıt usı sózleri menen adamlarına tıyım salıp, Shaulǵa qol tiygiziwge ruxsat bermedi. Al Shaul úńgirden shıǵıp, jolǵa tústi[+]. 9Dawıt ta Shauldıń izinshe úńgirden shıǵıp:

– Taqsır! – dep baqırdı. Shaul artına qaraǵanda, Dawıt et betinen jerge jıǵılıp, oǵan tájim etti. 10Sońınan ol Shaulǵa bılay dedi:

– «Dawıt saǵan jamanlıq qılajaq», – degenlerdiń sózlerine nege qulaq salasız? 11Búgin Jaratqan Iyeniń sizdi qolıma tutıp bergenin kózińiz benen kórip turıpsız. Bazılar meniń sizdi óltiriwimdi qálegen edi. Biraq meniń sizge janım ashıp: «Taqsırıma qol tiygizbeymen, óytkeni ol Jaratqan Iyeniń maylaǵan adamı», – dedim. 12Háy áke[†], minekey, shapanıńızdıń shalǵayınan kesip alınǵan qolımdaǵı mına qıyındıǵa qarań! Men siziń shapanıńızdıń shalǵayınan kesip aldım, biraq sizdi óltirmedim. Bunnan kewlimde jamanlıqtıń hám zulımlıqtıń joq ekenin bilip alıń. Men sizge jamanlıq qılmasam da, siz meni óltirmekshi bolıp atırsız[+]. 13Jaratqan Iye aramızda tórelik etsin hám meniń óshimdi sizden Ol alsın. Biraq men sizge qol kótermeymen[+]. 14Ata-babalarımız: «Jamanlıq jaman adamlardan shıǵadı», – degeni sıyaqlı, men sizge qol kótermeymen. 15Izrail patshası kimge qarsı shıqtı? Siz kimdi quwdalap atırsız? Ólgen iytti yamasa bir búrgeni emes pe? 16Jaratqan Iye bizlerge qazılıq etip, qay birimizdiń haq ekenimizdi sheship bersin. Jaratqan Iye dawımdı qarap shıqsın hám meni jaqlap, siziń qolıńızdan qutqarsın.

17Dawıt sózin tamamlaǵanda, Shaul oǵan:

– Dawıt, ulım! Bul seniń dawısıń ba? – dep soradı hám ókirip jılay basladı. 18Sońınan ol bılay dedi:

– Sen maǵan qaraǵanda ádilirekseń. Men saǵan jamanlıq islesem de, sen maǵan jaqsılıq penen juwap berdiń. 19Búgin sen maǵan jaqsı qatnasta ekenligińdi dálillediń. Jaratqan Iye meni qolıńa tutıp berse de, meni óltirmediń. 20Dushpanın tutıp alǵan qaysı bir adam onı aman jiberedi? Búgin maǵan islegen jaqsılıǵıń ushın, Jaratqan Iye saǵan jaqsılıq sıylasın![+] 21Endi men seniń sózsiz patsha bolatuǵınıńdı bildim. Izrail patshalıǵı seniń qolıńda bekkem boladı[+]. 22Endi mennen keyin urpaqlarımdı joq qılmaytuǵınıńdı, ákemniń xojalıǵınan atımdı óshirmeytuǵınıńdı aytıp, Jaratqan Iye haqı ant ish.

23Dawıt Shaulǵa ant berdi. Sonnan keyin, Shaul úyine qayttı, al Dawıt hám onıń adamları panalaǵan jerlerine ketti.

#### 25


Samueldiń ólimi

1Sol arada Samuel dúnyadan ótti. Pútkil Izrail[†] xalqı jıynalıp, oǵan joqlaw aytıp jılap, onı Ramadaǵı óz úyine jerledi.

Bunnan soń, Dawıt Paran shóline ketti[+].


Dawıt, Nabal hám Abigayıl

2Maon qalasında júdá bay bir adam bar edi. Onıń jer iyeligi Karmel qalasında bolıp, úsh mıń qoyı hám mıń eshkisi bar edi. Ol sol waqıtta Karmelde qoylarınıń júnin qırqıp atırǵan edi. 3Bul adam Kaleb urpaǵınan bolıp, atı Nabal, hayalınıń atı Abigayıl edi. Hayalı aqıllı hám sulıw, al kúyewi turpayı hám jawız adam edi[+].

4Dawıt shólde júrgende, Nabaldıń qoyların qırqıp atırǵanın esitti. 5Sonda Dawıt on jigitti Nabalǵa jiberip atırıp, olarǵa bılay dep buyırdı:

– Karmeldegi Nabalǵa barıńlar, oǵan mennen sálem aytıp, 6bılay deńler: «Ómirińiz uzaq bolsın! Sizge, úy-ishińizge hám ózińizge tiyisliniń hámmesine amanlıq bolsın! 7Házir qoylarıńızdı qırqıp atırǵanıńızdı esittim. Shopanlarıńız bizler menen birge bolǵanda, olardı qapa qılmadıq. Karmelde bolǵan waqıtta hesh nársesi de joǵalmadı. 8Xızmetshilerińizden sorap kórseńiz, olar sizge aytıp beredi. Sonlıqtan adamlarımdı jıllı júzlilik penen qarsı alsańız. Sebebi sizge bayram kúni kelip turmız. Ótinish, qullarıńızǵa hám ulıńız Dawıtqa qolıńızda barınan berseńiz».

9Dawıttıń adamları barıp, bul sózlerdi Dawıttıń atınan Nabalǵa jetkizip bolıp, juwap kúte basladı. 10Biraq Nabal olarǵa mına juwaptı qaytardı: «Dawıt degen kim ózi? Ishaydıń ulı kim bolıptı? Usı kúnleri xojayınlarınan qashıp júrgen qullar kóbeyip ketti. 11Men ne qoy qırqıp atırǵan adamlarıma arnap qoyǵan nanımdı, suwımdı hám soyǵan malımnıń góshin qayaqtan kelgeni belgisiz bir adamlarǵa beriwim kerek pe?»[+]

12Dawıttıń adamları kelgen jolı menen qaytıp ketti. Olar Nabaldıń aytqanlarınıń hámmesin Dawıtqa jetkizdi. 13Dawıt adamlarına:

– Hámme qılıshlarıńızdı asınıńlar! – dep buyırdı. Dawıt ta, adamları da qılıshların asınıp aldı. Tórt júzge jaqın adam Dawıt penen birge ketti, al eki júz adam qural-saymanlar janında qaldı.

14Sol arada Nabaldıń xızmetshilerinen biri onıń hayalı Abigayılǵa mınaday xabar jetkizdi: «Dawıt mırzamız Nabalǵa shólden óz xabarshıların jiberip, sálem jollaǵan edi. Biraq Nabal olarǵa turpayı qatnasta boldı. 15Al ol adamlar bolsa, bizlerge júdá jaqsı qatnasta bolǵan edi. Olar bizlerdi irenjitpedi. Jaylawda olar menen birge bolǵan waqtımızda, hesh nársemiz joǵalmadı. 16Olardıń qaslarında qoy baqqanımızda, olar bizlerdi kúni-túni qorǵap júretuǵın edi. 17Endi ne islew kerekligin jaqsılap oylap kóriń. Óytkeni mırzamızdıń hám onıń pútkil úy-ishiniń basına apat dónip tur. Mırzamız sonshelli zulım bolǵanlıqtan, hesh bir adam oǵan bir awız sóz ayta almaydı»[+].

18Sonda Abigayıl waqıttı bos jibermey, eki júz nan, eki mes sharap, bes qoydıń góshin, bes sea[*] quwırmash, nıǵızlanǵan kishmishten júz dana hám keptirip nıǵızlanǵan ánjirden eki júz dana alıp, olardı esheklerge arttı. 19Sońınan hayal xızmetshilerine:

– Sizler meniń aldımnan júrińler, men sizlerdiń izińizden baraman, – dedi. Biraq ol kúyewi Nabalǵa hesh nárse aytpadı.

20Abigayıl eshekke minip, tawdıń soqpaq jolları arqalı tómenge túsip kiyatırǵanda, ózine qarsı kiyatırǵan Dawıttı hám onıń adamların ushırattı. 21Dawıt adamlarına mına sózlerdi aytıp atırǵan eken: «Bul adamnıń shóldegi mal-múlkin biykarǵa qorıǵan ekenmen. Onıń hesh bir nársesi joytılıp ketpedi. Al ol bolsa, jaqsılıǵıma jamanlıq penen juwap qaytardı. 22Eger azanǵa shekem Nabalǵa tiyisli erkek zatınan birewin tiri qaldırsam, Quday[†] meni jazalaǵan ústine jazalasın[*]»[+].

23Abigayıl Dawıttı kóriwden dárhal eshekten tústi de, Dawıttıń aldında et betinen jerge jıǵılıp, tájim etti[+]. 24Onıń ayaqlarına bas urıp, bılay dep jalbarındı:

– Mırzam, ayıptı men, jalǵız men moynıma alaman. Shorıńız bolǵan maǵan bir awız sóz aytıwǵa ruxsat etiń. Aytqanlarıma qulaq salıń[+]. 25Jalbarınaman, mırzam, sol Nabal degen ońbaǵan adamǵa itibar bermeńiz. Atı aqılsız degendi bildiredi, sol sıyaqlı ózi de aqılsızdıń biri. Tilekke qarsı shorıńız bolǵan men mırzam, siziń jibergen adamlarıńızdı kórmey qaldım. 26Endi, mırzam, Jaratqan Iye[†] sizdi qan tógiwden, óz qolıńız benen ósh alıwdan saqlap qaldı. Tiri Jaratqan Iye haqı aldıńızda ant iship aytaman: dushpanlarıńızdıń hám sizge jamanlıq tileytuǵınlardıń hámmesiniń basına Nabaldıń basına túsetuǵın kún tússin[+]. 27Mırzam, sizge alıp kelgen mına sıylarımdı izińizge ergen adamlarǵa berseńiz. 28Shorıńızdıń gúnasın keshiriń. Jaratqan Iye, álbette, urpaǵıńızdı bekkem qıladı. Sebebi mırzam, siz Jaratqan Iyeniń[†] urısların alıp barıp atırsız. Ómirińizdiń aqırına shekem sizde hesh bir nahaqlıq bolmasın[+]. 29Eger birew sizdi óltiriw ushın quwıp júrse, Qudayıńız Jaratqan Iye ómirińizdi Óz panasında asıraydı. Ol dushpanlarıńızdı saqpannan atılǵan tastay etip ılaqtırıp taslaydı. 30Jaratqan Iye sizge wáde etken iygilikleriniń hámmesin orınlap, sizdi Izrailǵa húkimdar etip qoyadı. 31Sonda ózim ushın ósh alıp, jónsiz qan tóktim dep azap shegip, pushayman bolmaysız. Jaratqan Iye mırzama tabıs bergende, óz shorıńızdı eske alıń.

32Dawıt Abigayılǵa bılay dedi:

– Búgin seni maǵan ushırastırǵan Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyege alǵıslar bolsın! 33Bereket tapqaysań! Jaqsı aqıl berip, búgin meni qan tógiwden hám óz qolım menen óshimdi alıwdan saqlap qalǵanıń ushın jarılqaw alǵaysań. 34Saǵan jamanlıq qılıwdan saqlap qalǵan Izraildıń Qudayı, tiri Jaratqan Iye haqı ant ishemen: eger sen meni ushıratıw ushın, asıǵıslıq penen jolǵa shıqpaǵanıńda, tań atqansha, Nabalǵa tiyisli er adamlardıń birewi de tiri qalmaǵan bolar edi.

35Dawıt Abigayıldıń sıyların qabıl etip:

– Aman-esen úyińe qayt. Sózlerińe qulaq salıp, tilegińdi qabıl ettim, – dedi.

36Abigayıl Nabaldıń janına qaytıp kelgende, Nabal úyinde patshalıq zıyapattay etip zıyapat berip atırǵan eken. Ol júdá más bolıp, kewli kóterińki edi. Sonlıqtan azanǵa shekem Abigayıl oǵan hesh nárse aytpadı. 37Erteńine azanda Nabal ózine kelgennen soń, hayalı oǵan bolǵan waqıyalardı aytıp berdi. Sol waqıtta-aq Nabaldıń júregi muzlap, láń bolıp qaldı. 38Onlaǵan kúnnen keyin, Jaratqan Iye Nabaldı jazalap, onı óltirdi.

39Dawıt Nabaldıń ólgenin esitkende: «Meni masqaralaǵan Nabalǵa qarsı dawımdı qarap shıǵıp, qulın jamanlıq islewden saqlap qalǵan Jaratqan Iyege alǵıslar bolsın! Jaratqan Iye onıń jamanlıǵın ózine qaytardı», – dedi.

Sońınan Dawıt Abigayılǵa úylenbekshiligin bildiriw ushın adam jiberdi. 40Dawıttıń adamları Karmeldegi Abigayılǵa barıp:

– Dawıt saǵan úylenbekshi. Sonı bildiriw ushın bizlerdi jiberdi, – dedi. 41Abigayıl mańlayı jerge tiygenshe iyilip:

– Mine, men, hátte, Dawıttıń xızmetshileriniń shorısı bolıwǵa da tayarman, – dedi. 42Abigayıl tez ornınan turdı da, eshekke mindi. Qasına bes shorısın alıp, Dawıttıń xabarshılarınıń izinen jolǵa tústi. Sońınan ol Dawıttıń hayalı boldı.

43Dawıt izreelli Axinoamǵa úylengen edi. Solay etip, Dawıttıń eki hayalı boldı[+]. 44Sol arada Shaul qızı Mixaldı, yaǵnıy Dawıttıń hayalın gallimli Layıshtıń ulı Paltiyge berip jibergen edi[+].

#### 26


Dawıttıń Shauldıń janın jáne saqlap qalıwı

1[•]Zifliler Gibaǵa, Shaulǵa kelip:

– Dawıt Eshimonǵa qarama-qarsı jaylasqan Xaxila tóbeshiginde jasırınıp júr, – dedi[+]. 2Shaul Izraildıń[†] úsh mıń aǵla áskerin alıp, Zif shóline Dawıttı izlew ushın shıqtı[+]. 3Olar Eshimonǵa qarama-qarsı jaylasqan Xaxila tóbeshigindegi jol boyına orda qurdı. Shólde júrgen Dawıt Shauldıń ózin izlep, sol jerge kelgenin bilgende, 4tıńshılar jiberdi. Solay etip, ol Shauldıń sol jerge kelgenin anıq bilip aldı.

5Sonlıqtan Dawıt Shauldıń orda qurǵan jerine barıp, Shaul menen sárkárda Ner ulı Abnerdiń qay jerde jatırǵanın kórdi. Shaul ordanıń ortasında, al áskerler onıń átirapında jatırǵan eken[+].

6Sol waqıtta Dawıt xet xalqınan[†] bolǵan Aximelexten hám Ioabtıń ájaǵası Seruyanıń ulı Abishaydan:

– Kim meniń menen birge ordaǵa, Shauldıń janına baradı? – dep soradı.

Abishay:

– Seniń menen men baraman, – dep juwap berdi[+].

7Dawıt penen Abishay sol kúni keshte ordaǵa kirdi. Shaul nayzasın bas ushına jerge shanshıp qoyıp, ordanıń ortasında uyıqlap atırǵan edi. Abner menen áskerler de onıń átirapında uyıqlap atırǵan edi.

8Sonda Abishay Dawıtqa:

– Búgin Quday[†] dushpanıńdı qolıńa tutıp berdi. Endi ruxsat ber, onı nayza menen bir urǵanda jerge qadap qoyayın. Ekinshi ret urıwıma hájet qalmaydı, – dedi.

9Biraq Dawıt oǵan bılay dedi:

– Yaq, onı óltirme. Jaratqan Iyeniń[†] maylaǵan adamına qol kótergen adam jazasız qalmaydı[+]. 10Tiri Jaratqan Iye[†] haqı ant ishemen: Shauldı Jaratqan Iyeniń Ózi óltiredi. Ol ya ómiri tawısılıp óledi, ya urısta óledi[+]. 11Biraq Jaratqan Iyeniń maylaǵan adamına qarsı qol kóteriwden Jaratqan Iyeniń Ózi saqlasın! Onıń bas ushındaǵı nayzası menen gúzesin alayıq ta, keteyik.

12Solay etip, Dawıt Shauldıń bas ushındaǵı nayzası menen gúzesin aldı da, sol jerden ketip qaldı. Olardı hesh kim kórmedi. Bolıp ótken waqıyanı hesh kim bilmedi, hesh kim oyanbadı da. Olardıń hámmesi qattı uyıqlap atırǵan edi. Óytkeni Jaratqan Iye olarǵa tereń uyqı bergen edi[+].

13Dawıt arǵı tárepke ótip, uzaǵıraqtaǵı bir tóbeshikke shıǵıp turdı. Olardıń arası ádewir qashıq edi. 14Dawıt áskerlerge hám Ner ulı Abnerge:

– Háy Abner, maǵan juwap ber, – dedi.

Abner oǵan:

– Baqırıp, patshanıń tınıshın alatuǵınday sen kimseń? – dedi.

15Dawıt oǵan bılay dep juwap berdi:

– Sen erkek emesseń be? Izrailda saǵan teń keletuǵını bar ma? Solay eken, nege patshańdı qorǵamadıń? Sebebi birew onı óltiriw ushın ordaǵa kirdi. 16Sen óz xızmetińdi jaqsı orınlamadıń. Tiri Jaratqan Iye haqı ant ishemen: hámmeńiz ólimge ılayıqlısız. Óytkeni taqsırıńızdı, Jaratqan Iyeniń maylaǵan adamın qorǵamadıńız. Qarap kór, patshanıń bas ushındaǵı nayzası menen gúzesi qayaqta?

17Dawıttıń dawısın tanıǵan Shaul:

– Dawıt, ulım, bul seniń dawısıń ba? – dep soradı.

Dawıt oǵan bılay dep juwap berdi:

– Awa, taqsır, meniń dawısım. 18Taqsır, qulıńızdı nege quwdalay beresiz? Men ne qıldım? Jazıǵım ne? 19Taqsır! Qulıńızdıń sózine qulaq salsańız. Eger sizdi maǵan qarsı qayraǵan Jaratqan Iye bolsa, onda bir qurbanlıq[†] berip, Onı tınıshlandırıń. Eger bul isti adamlar islegen bolsa, olar Jaratqan Iyeniń ǵarǵısına ushırasın. Óytkeni olar: «Ket, basqa qudaylarǵa xızmet et», – dep, Jaratqan Iyeniń jerinen, meniń úlesime tiygen jerden meni quwıp jiberdi. 20Qanım Jaratqan Iyeden uzaq jerlerde tógilmesin. Izrail patshası tawlarda keklik awlaǵan ańshı sıyaqlı, bir búrgeni awlawǵa shıǵıptı.

21Sonda Shaul:

– Gúna[†] isledim. Dawıt, ulım, izińe qayt. Búgin meniń janımdı qádirli kórgeniń ushın, bunnan bılay, saǵan hesh bir jamanlıq islemeymen. Men aqılsızlıq penen is tutıp, júdá úlken qátege jol qoydım, – dedi[+].

22Dawıt oǵan bılay dedi:

– Mine, patshanıń nayzası. Adamlarıńızdan biri kelip, onı alsın. 23Jaratqan Iye hár bir adamnıń ádilligine hám sadıqlıǵına qaray sıy beredi. Búgin Jaratqan Iye sizdi qolıma tutıp berse de, men Jaratqan Iyeniń maylaǵan adamına qol kótergim kelmedi[+]. 24Búgin siziń ómirińiz maǵan qádirli bolǵanınday, Jaratqan Iye de meniń ómirimdi qádirli kórsin hám meni hár qanday báleden qutqarsın.

25Shaul Dawıtqa:

– Dawıt, ulım, seni Jaratqan Iye jarılqasın! Sen sózsiz ullı isler isleyseń hám jeńiske eriseseń, – dedi.

Bunnan keyin, Dawıt óz jolına tústi, al Shaul bolsa, úyine qayttı.

#### 27


Dawıt filistler arasında

1Dawıt ishinen: «Bir kúni Shauldıń qolınan ólip ketermen. Jaqsısı, tezirek filistlerdiń[†] jerine qashıp keteyin. Sonda Shaul Izraildıń[†] hár jerinen meni izlegendi qoyar, men de onnan qutılarman», – dep oyladı.

2Usılayınsha Dawıt hám onıń janındaǵı altı júz adam jolǵa shıǵıp, Gat patshası Maox ulı Axishtiń tárepine ótip ketti[+]. 3Olar xojalıǵındaǵılar menen birge Gat qalasına, Axishtiń janına ornalastı. Dawıttıń eki hayalı: izreelli Axinoam hám karmelli Nabaldıń jesiri Abigayıl da onıń janında edi[+]. 4Shaul Dawıttıń Gatqa qashıp ketkenin esitkende, endi onı izlewden waz keshti.

5Dawıt Axishke:

– Eger maqul kórseńiz, átiraptaǵı qalalardıń birinen maǵan bir jer berilsin, men sol jerde jasayın. Sebebi qulıńız bolǵan maǵan siziń qasıńızda, patshanıń qalasında jasawdıń nege keregi bar? – dedi.

6Axish sol kúni Dawıtqa Siklag qalasın berdi. Sol sebepten Siklag házirge deyin Yahuda[†] patshalarına tiyisli qala bolıp qaldı[+]. 7Dawıt filistler elinde bir jıl tórt ay jasadı.

8Sol waqıt ishinde Dawıt hám onıń adamları geshur, gizer hám amalek xalıqlarına shabıwıl jasadı. Bul xalıqlar uzaq waqıtlardan beri Shurǵa, hátte, Mısırǵa[†] shekem sozılǵan jerlerde jasaytuǵın edi[+]. 9Dawıt qay jerge shabıwıl jasasa da, erkekti de, hayaldı da, hesh kimdi tiri qaldırmay, tek olardıń qoyların, ógizlerin, esheklerin, túyelerin hám kiyim-kensheklerin alıp, patsha Axishke qaytıp keletuǵın edi.

10Eger Axish Dawıttan: «Búgin qay jerlerge shabıwıl jasadıńız?» – dep sorasa, Dawıt oǵan: «Yahudanıń qubla tárepine, Eraxmeel tiyresiniń hám kenlerdiń[†] qubla tárepine shabıwıl jasadıq», – dep juwap beretuǵın edi[+]. 11Dawıt hesh bir adamnıń Gatqa kelip: «Dawıt olay isledi yamasa Dawıt bulay isledi», – dep aytpawı ushın, erkekti de, hayaldı da, hesh kimdi tiri qaldırmaytuǵın edi. Dawıt filistlerdiń elinde jasaǵan waqtınıń hámmesinde usılay isledi.

12Axish Dawıtqa isenip: «Dawıt óz xalqı bolǵan izraillılarǵa jek kórinishli boldı. Bunnan bılay, ol máńgige meniń xızmetimde boladı», – dep oyladı.

#### 28

1Sol kúnleri filistler[†] Izrail[†] menen urısıw ushın áskerlerin topladı. Axish Dawıtqa:

– Bilip qoy, sen adamlarıń menen birge meniń janımda urısasań, – dedi.

2Dawıt oǵan:

– Sol waqıtta siz de qulıńızdıń neler qılatuǵının kóresiz, – dep juwap berdi.

Axish oǵan:

– Yaqshı, onda men seni bir ómirge ózimniń tán saqshım etip tayınlayman, – dedi.


Shauldıń árwaq shaqırıwshı hayalǵa barıwı

3Samuel ólgende, pútkil Izrail xalqı oǵan joqlaw aytıp jılap, onı óz qalası Ramaǵa jerlegen edi. Al Shaul bolsa, árwaqlardı hám ruwxlardı shaqıratuǵınlardı elden quwıp jibergen edi[+].

4Filistler toplanıp, Shunemge keldi hám sol jerge orda qurdı. Shaul da pútkil izraillılardı toplap, Gilboa tawına orda qurdı[+]. 5Shaul filist áskerlerin kórgende qorqıp ketip, júregin qorqınısh biylep aldı. 6Ol Jaratqan Iyeden[†] sorasa da, Jaratqan Iye[†] oǵan tús arqalı da, Urim[*] arqalı da, payǵambarlar[†] arqalı da juwap bermedi[+]. 7Sonlıqtan Shaul xızmetshilerine:

– Maǵan árwaq shaqıratuǵın bir hayaldı tawıp keliń. Oǵan barıp, másláhát sorayın, – dep buyırdı.

Xızmetshileri oǵan:

– En-Dorda árwaq shaqıratuǵın bir hayal bar, – dedi[+].

8Shaul kiyimin almastırıp, sırtqı kórinisin ózgertti de, janına eki adamdı alıp, túnde sol hayalǵa keldi. Shaul hayalǵa:

– Ótinemen, men ushın árwaqlardan sorap, men aytqan adamnıń árwaǵın shaqırıp ber, – dedi.

9Biraq hayal:

– Shauldıń neler islegenin, árwaqlardı hám ruwxlardı shaqıratuǵınlardı elden quwıp jibergenin bileseń. Solay eken, nege meni óltiriw ushın duzaq qoyıp atırsań? – dedi.

10Shaul oǵan:

– Tiri Jaratqan Iye haqı ant ishemen, bul isten saǵan hesh qanday zıyan kelmeydi, – dedi.

11Sonda hayal Shauldan:

– Saǵan kimdi shaqırıp bereyin? – dep soradı.

Shaul oǵan:

– Maǵan Samueldi shaqırıp ber, – dedi.

12Hayal Samueldi kórgende, dawısınıń barınsha baqırıp jiberip, Shaulǵa:

– Siz Shaulsız-ǵo, nege meni aldadıńız? – dedi.

13Patsha oǵan:

– Qorqpa, ne kórip tursań? – dedi.

Hayal oǵan:

– Jerdiń astınan shıǵıp kiyatırǵan bir árwaqtı kórip turman, – dep juwap berdi.

14Shaul hayaldan:

– Onıń kórinisi qanday? – dep soradı.

Hayal oǵan:

– Ústine shapan kiygen bir ǵarrı adam joqarıǵa shıǵıp kiyatır, – dedi.

Sonda Shaul onıń Samuel ekenin bildi de, et betinen jerge jıǵılıp, tájim etti[+].

15Samuel Shaulǵa:

– Nege meni shaqırıp, tınıshımdı aldıń? – dedi.

Shaul oǵan:

– Men júdá qıynalıp atırman. Filistler maǵan qarsı urıspaqta. Quday[†] da meni taslap ketti. Ol maǵan payǵambarlar arqalı da, túslerim arqalı da juwap bermey qoydı. Sonlıqtan ne islewim kerekligin bildiriwiń ushın, seni shaqırtqan edim, – dedi[+].

16Samuel oǵan bılay dep juwap berdi:

– Jaratqan Iye seni taslap ketip, saǵan dushpan bolǵan bolsa, endi nege mennen sorap tursań? 17Jaratqan Iye men arqalı aytqanların júzege asırdı. Ol patshalıqtı sennen tartıp alıp, onı janıńdaǵı adamǵa, yaǵnıy Dawıtqa berdi[+]. 18Óytkeni sen Jaratqan Iyeniń buyrıǵına boysınbadıń, Onıń lawlaǵan ǵázebin amaleklerge[†] shashpadıń. Sonlıqtan Jaratqan Iye búgin bul nárselerdi seniń basıńa saldı[+]. 19Jaratqan Iye seni de, Izrail xalqın da filistlerge táslim etedi. Erteń sen hám seniń ullarıń meniń janımda bolasızlar. Jaratqan Iye Izrail ordasın da filistlerge táslim etedi[+].

20Shaul Samueldiń sózlerinen qattı qorqıp ketip, birden gúrs etip jerge quladı. Bir kún hám bir tún duz tatpaǵanlıqtan, onıń dimarı da qalmaǵan edi. 21Hayal Shaulǵa jaqınlap keldi de, onıń qattı qorqıp ketkenin kórip bılay dedi:

– Minekey, shorıńız bolǵan men gápińizge qulaq astım. Janımdı qáterge qoyıp, tilegińizdi orınladım. 22Endi ótinemen, siz de shorıńız bolǵan meniń sózlerimdi tıńlań. Sizge azǵantay awqat alıp keliwge ruxsat beriń. Jolıńızdı dawam etiwge dárman bolıw ushın, awqatlanıp alıńız.

23Biraq Shaul:

– Jemeymen, – dep bas tarttı.

Degen menen, xızmetshileri de, hayal da zorlay bergennen keyin, Shaul olardıń aytqanın isledi. Ol jatqan jerinen turıp, tósekke otırdı. 24Hayaldıń qorasında baǵıp otırǵan bir jas baspaǵı bar edi. Hayal onı dárriw soydı, qamır iylep, ashıtqısız nan pisirdi. 25Sońınan olardı Shaul hám onıń xızmetshileriniń aldına qoydı. Olar iship-jep bolıp, sol kúni túnde ketip qaldı.

#### 29


Filistlerdiń Dawıtqa isenbewi

1Filistler[†] pútkil áskerlerin Afekke topladı. Izraillılar[†] bolsa, Izreeldegi bulaqtıń janına orda qurıp, jaylasıp alǵan edi. 2Filist húkimdarları júz hám mıń adamlıq toparlar menen baratırǵan edi. Dawıt hám onıń adamları patsha Axish penen birge izde kiyatırǵan edi. 3Filist áskerbasıları:

– Mına evreyler bul jerde ne qılıp júr? – dep soraǵanda, Axish olarǵa:

– Bul adam Izrail patshası Shauldıń xızmetshisi Dawıt boladı. Bir jıldan aslam waqıttan beri, ol meniń janımda júr. Men tárepke ótkennen beri, onnan birde bir jamanlıq kórmedim, – dep juwap berdi.

4Biraq filist áskerbasıları Axishke ashıwlanıp bılay dedi:

– Bul adamdı izine qaytarıp jiber. Ol sen belgilep bergen jerge qaytsın. Bizler menen urısqa barmasın, bolmasa sawash waqtında bizge qarsı shıǵıwı múmkin. Ol aldınǵı mırzasına ózin qalay jaqsı kórsete aladı? Oǵan adamlarımızdıń basın alıp barıwdan basqa jaqsı jol bar ma? 5Olardıń oyınǵa túsip:

«Shaul mıńlaǵanın,
Al Dawıt on mıńlaǵanın óltirdi», –

dep usı Dawıt haqqında qosıq aytıp júrgen joq pa edi[+]?

6Sonda Axish Dawıttı shaqırıp alıp bılay dedi:

– Tiri Jaratqan Iye[†] haqı ant ishemen: sen haq adamsań. Meniń menen birge urısqa barıwıńdı qáler edim. Sen janıma kelgen kúnnen beri, hesh bir jaman is islegenińdi kórmedim. Biraq sen filist húkimdarlarına jaqpadıń. 7Endi aman-esen izińe qayta ber. Jáne filist húkimdarlarına jaqpaytuǵın is islep qoyma.

8Dawıt Axishke:

– Biraq men ne qıldım? Janıńızǵa kelgennen baslap, házirge deyin mennen qanday ayıp taptıńız? Taqsır, ne ushın men barıp, siziń dushpanlarıńızǵa qarsı urısa almayman? – dedi.

9Axish oǵan bılay dedi:

– Bilemen, sen meniń názerimde Qudaydıń perishtesi[†] sıyaqlı jaqsısań. Degen menen, filist áskerbasıları seni: «Bizler menen urısqa barmasın», – dep atır[+]. 10Endi sen hám seniń menen birge kelgen mırzań Shauldıń qulları azanda erte turıp, tań atar-atpastan ketińler.

11Solay etip, Dawıt hám onıń adamları filistlerdiń jerine qaytıw ushın, azanda erte turdı. Al filistler bolsa, Izreelge ketti.

#### 30


Dawıttıń amaleklerdi jeńiwi

1Dawıt hám onıń adamları úshinshi kúni Siklag qalasına jetip keldi. Sol arada amalekler[†] Negebke hám Siklagqa shabıwıl jasap, Siklagtı órtep jibergen edi[+]. 2Olar hesh kimdi óltirmey, tek hayallardı hám sol jerde bolǵan kishkenesinen úlkenine deyinginiń hámmesin tutqın etip, ózleri menen birge alıp ketken edi.

3Dawıt adamları menen ol jerge jetip barǵanda, qalanıń órtep jiberilgenin, hayalları, ulları hám qızlarınıń tutqınǵa alınǵanın bildi. 4Olar haldan tayǵansha, dad salıp jıladı. 5Dawıttıń eki hayalı, izreelli Axinoam hám karmelli Nabaldıń jesiri Abigayıl da tutqın etilgen edi[+]. 6Dawıt qıyın jaǵdayda qaldı. Sebebi hár bir adam ulları hám qızları ushın qayǵırıp: «Dawıttı tas boran qılıp óltiremiz», – desti. Biraq Dawıt óz Qudayı Jaratqan Iyeden[†] kúsh aldı. 7Ol Aximelex ulı ruwxaniy[†] Abiyatarǵa:

– Maǵan efodtı[†] alıp kel, – dedi. Abiyatar efodtı alıp keldi[+]. 8Dawıt Jaratqan Iyeden:

– Bul basqınshılardı quwıp barsam, olarǵa jete alaman ba? – dep soradı.

Jaratqan Iye[†] oǵan:

– Izinen quw, álbette, olarǵa jetip alıp, tutqınlardı azat eteseń, – dep juwap berdi.

9Solay etip, Dawıt janındaǵı altı júz adam menen jolǵa shıǵıp, Besor sayınıń jaǵasına keldi. Olardıń haldan tayǵanları sol jerde qaldı[+]. 10Al Dawıttıń ózi tórt júz adam menen basqınshılardı quwıwdı dawam etti. Saydı kesip ótiwge shaması kelmegen eki júz adam sol jerde qaldı.

11Olar qır daladan bir mısırlını[†] tawıp alıp, Dawıttıń aldına alıp keldi. Oǵan ishiwge suw hám jewge azıq berdi. 12Jáne de, oǵan keptirip nıǵızlanǵan bir bólek ánjir menen eki bólek kishmish berdi. Sol adam jep, hállenip aldı. Ol úsh kún, úsh tún duz tatpaǵan hám suw da ishpegen edi. 13Dawıt onnan:

– Sen kimniń qulısań? Qay jerdenseń? – dep soradı.

Jigit bılay dep juwap berdi:

– Men mısırlıman, bir amalektiń qulı edim. Úsh kún burın nawqaslanıp qalǵanlıǵım sebepli, xojayınım meni taslap ketti. 14Bizler keretlerdiń qubla shegarasına, yaǵnıy Yahuda[†] jerlerine hám Kalebtiń qubla tárepine shabıwıl jasadıq. Al Siklag qalasın órtep jiberdik[+].

15Dawıt onnan:

– Meni sol basqınshılarǵa alıp bara alasań ba? – dep soradı.

Jigit oǵan:

– Meni óltirmeytuǵınıńızdı hám xojayınımnıń qolına tapsırmaytuǵınıńızdı aytıp, Quday[†] haqı ant ishseńiz, men sizdi sol basqınshılarǵa alıp baraman, – dep juwap berdi[+].

16Solay etip, mısırlı Dawıtqa jol kórsetip ketti. Basqınshılar dógerekke jayılıp, filistlerdiń[†] jerinen hám Yahudadan basıp alǵan úlken oljalarınan iship-jep máslik qurıp atırǵan edi. 17Dawıt erteńine tań azannan kún batqanǵa deyin olardı qırdı. Basqınshılardıń túyelerge minip qashqan tórt júz jigitinen basqa birde birewi qutılıp kete almadı[+]. 18Dawıt amalekler alıp ketken nárselerdiń hámmesin, sonday-aq óziniń eki hayalın da qutqardı. 19Jaslar, ǵarrılar, ullar, qızlar, oljalanǵan mallar, qullası, amaleklerdiń alıp ketkenlerinen hesh biri joǵalmadı. Dawıt hámmesin qaytarıp aldı. 20Ol pútkil qoy hám qara mallardı da aldı. Dawıttıń adamları olardı óz mallarınıń aldına salıp, aydap baratırıp: «Bul Dawıttıń oljası», – dep aytatuǵın edi.

21Sonnan soń, Dawıt izine eriwge halları kelmey, Besor sayınıń jaǵasında qalǵan eki júz adamnıń janına bardı. Olar da Dawıttı hám onıń janındaǵılardı kútip alıwǵa shıqtı. Dawıt jaqınlasıp, olar menen amanlastı. 22Biraq Dawıt penen ketken jaman hám ońbaǵan adamlardıń hámmesi:

– Bular bizler menen birge barmaǵanlıqtan, oljaǵa alınǵan nárselerden olarǵa pay bermeymiz. Hár biri tek óz hayalın hám balaların alıp ketsin, – dedi.

23Biraq Dawıt olarǵa bılay dedi:

– Yaq, tuwısqanlarım! Jaratqan Iyeniń bizge bergenlerine bulay islemeńler. Ol bizlerdi qorǵadı hám bizlerge shabıwıl jasaǵan basqınshılardı qolımızǵa tutıp berdi. 24Sizlerdiń bul sózlerińizdi kim qabıl etedi? Sawashqa barǵanlar menen júklerdiń qasında qalǵanlardıń payı teńdey boladı. Hár bir nárse teńdey bólip beriledi[+].

25Sol kúnnen baslap, Dawıt bunı Izrail[†] ushın dástúrge aylandırıp, qaǵıyda etip bekitti. Ol házirge deyin saqlanıp kelmekte.

26Dawıt Siklagqa qaytıp kelgennen soń, dosları bolǵan Yahuda aqsaqallarına: «Mine, bul Jaratqan Iyeniń dushpanlarınan alınǵan oljalardan sizlerge sawǵa», – dep alınǵan oljalardan berip jiberdi. 27Ol sawǵalardı Beyt-El, Negebtegi Ramot, Yattir, 28Aroer, Sifmot, Eshtemoa, 29hám Raxalda bolǵanlarǵa, Eraxmeel tiyresiniń hám kenlerdiń[†] qalalarında bolǵanlarǵa,[+] 30Xorma, Bor-Ashan, Atax 31hám Xebronda bolǵanlarǵa, sonday-aq, ózi adamları menen birge gezgen barlıq jerdegilerge jiberdi.

#### 31


Shauldıń hám onıń ullarınıń ólimi

1[•]Sol waqıtta filistler[†] izraillılar[†] menen urısıp atırǵan edi. Izraillılar filistlerdiń aldına túsip qashıp, kópshiligi Gilboa tawında nabıt boldı[+]. 2Filistler Shaul menen onıń ullarınıń izine túsip, Shauldıń ulları Ionatandı, Abinadabtı hám Malkiy-Shuanı óltirdi[+]. 3Shauldıń átirapında sawash háwij alǵan edi. Sonda sadaqshılar tárepinen atılǵan oq Shaulǵa tiyip, ol awır jaraqatlandı. 4Shaul óz nókerine:

– Qılıshıńdı qınabınan suwırıp al da, meni óltir. Bolmasa, mına súnnetsizler keledi de, qılıshın suǵıp, meni xorlaydı, – dedi. Biraq nókeri qattı qorqıp, bunı islemedi. Sonlıqtan Shaul qılıshın qınınan suwırıp alıp, ózin qılıshtıń ústine tasladı[+]. 5Nókeri Shauldıń ólgenin kórgende, ol da qılıshınıń ústine ózin taslap, Shaul menen birge óldi. 6Solay etip, Shaul, onıń úsh ulı, nókeri hám pútkil adamları bir kúnde qaza taptı.

7Oypatlıqtıń arǵı tárepinde hám Iordan dáryasınıń arjaǵında jasaytuǵın izraillılar Izrail áskerleriniń qashıp, Shaul hám onıń ullarınıń ólgenin kórgende qalaların taslap, qasha basladı. Filistler kelip, sol qalalarǵa ornalasıp aldı.

8Erteńine filistler ólgenlerdi tonaw ushın kelgende, Gilboa tawında Shauldıń hám onıń úsh ulınıń óligin taptı. 9Olar Shauldıń basın kesip aldı hám qural-jaraqların talan-taraj qıldı. Sońınan bul xabardı butxanalarına hám xalqına jetkeriw ushın, filistlerdiń jerleriniń hámmesine xabarshılar jiberdi[+]. 10Shauldıń qural-jaraǵın qudayı Ashtartanıń[†] butxanasına qoydı, al denesin Beyt-Shan qalasınıń diywalına asıp qoydı[+].

11Yabesh-Gilad[†] xalqı filistlerdiń Shaulǵa islegen isleri tuwralı esitkende,[+] 12olardıń barlıq márt jawıngerleri túni menen jol júrip, Beyt-Shanǵa bardı. Olar Shauldıń hám onıń ullarınıń denelerin Beyt-Shan diywallarınan túsirip alıp, Yabeshke alıp keldi hám sol jerde jaǵıp jiberdi[+]. 13Sońınan súyeklerin jıynap alıp, Yabeshtegi tamarisk aǵashınıń astına kómdi hám jeti kún oraza tutıp, azaladı.

### 2 Patshalar

#### 2 Patshalar

2 Patshalar


Alǵí sóz

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]


#### Alǵí sóz


Patshalar tuwralı ekinshi kitap


Kitap haqqında maǵlıwmat

Bul kitaptıń kóp bólimi patsha Dawıttıń húkimdarlıǵı dáwirinde júz bergen waqıyalardan ibarat. Kitapta patsha Dawıttıń erisken jeńisleri, ámelge asırǵan iygilikli isleri, qılǵan gúnaları hám sol gúnalardıń aqıbetleri haqqında sóz etiledi. Qudayǵa qulaq salıwshılıq bereket alıp keletuǵının, boysınbawshılıq bolsa jaza hám apat alıp keletuǵının patsha Dawıttıń ómirinde anıq kóremiz.

Patsha Shauldıń óliminen soń, Yahuda urıwı Dawıttı ózlerine patsha etip tayınlaydı. Qalǵan barlıq Izrail urıwları bolsa Shaul ulı Ish-Boshetti ózlerine patsha qılıp qoyadı. Dawıt penen Ish-Boshettiń arasında jeti jıl urıs boladı. Aqırı, Dawıt barlıq Izrail hám Yahuda ellerin biriktirip, patsha boladı.

Dawıt Erusalim qalasın ebus xalqınan tartıp alıp, óz patshalıǵınıń jańa paytaxtı qıladı hám Kelisim sandıǵın usı jerge alıp keledi. Ol Qudayǵa arnap Ibadatxana qurıwdı niyet qılıp, ol jerdi Kelisim sandıǵı saqlanatuǵın bir orın qılmaqshı boladı. Biraq Quday Dawıtqa bunnan da joqarı izzet kórsetpekshi boladı. Ol Dawıtqa: «Men sen ushın bir shańaraq tikleymen, atıńdı mártebeli qılaman, sen qúdiretli húkimdar bolasań, seniń áwladıń máńgi patsha boladı», – dep wáde beredi. Keyin ala Dawıttıń ulı Sulayman Qudayǵa arnap Ibadatxana quradı.

Dawıt Izraildıń dushpanların jeńiliske ushıratadı hám kúshli patshalıqtıń húkimdarı boladı. Soǵan qaramay, ol gúnaǵa qol uradı. Bul gúnanıń aqıbetinde Quday Dawıtqa awır apat jawdıradı. Bul apattıń kópshiligi óz shańaraǵı ishinde júz beredi.

Dawıt minsiz bolmasa da, Qudayǵa sadıq bolıp, jalǵız Oǵan sıyınadı. Sonıń ushın, Quday Dawıtqa miyrimin túsirip, patshalıq taxtın máńgi bekkem qılatuǵının aytıp, wáde beredi hám onıń násilin bekkemleydi.

#### 1


Dawıttıń Shauldıń ólimi tuwralı esitiwi

1Shaul patsha qaza tapqan edi. Sol arada Dawıt amalekler[†] ústinen jeńiske erisip, Siklag qalasına qaytıp keldi hám ol jerde eki kún qaldı[+]. 2Úshinshi kúni Shauldıń ordasınan qayǵısınıń belgisi retinde kiyimlerin jırtıp, basına topıraq shashqan bir adam keldi. Ol Dawıtqa jaqınlasqannan jerge jıǵılıp, oǵan tájim etti. 3Dawıt onnan:

– Qay jerden kiyatırsań? – dep soradı.

Sol adam Dawıtqa:

– Izrail[†] ordasınan qashıp qutıldım, – dep juwap berdi.

4Dawıt oǵan:

– Ne boldı? Maǵan aytıp ber, – dedi.

Sol adam Dawıtqa:

– Áskerler sawash maydanınan qashıp ketti. Olardıń kópshiligi qırılıp qaldı. Solardıń ishinde Shaul menen onıń ulı Ionatan da óldi, – dedi.

5Sonda Dawıt xabarshı jigitten:

– Shauldıń hám onıń ulı Ionatannıń ólgenin qayaqtan bileseń? – dep soradı.

6Jigit Dawıtqa bılay dep juwap berdi:

– Tosattan Gilboa tawına barıp qaldım. Qarasam, ol jerde Shaul nayzasına súyenip turǵan eken. Al dushpannıń sawash arbaları menen arbakeshleri bolsa, oǵan jaqınlasıp kiyatırǵan eken[+]. 7Sonda Shaul artına burılıp, meni kórip qaldı da, qasına shaqırdı. Men oǵan: «Lábbáy», – dedim. 8Ol mennen: «Sen kimseń?» – dep soradı. Men oǵan: «Men bir amalekpen», – dep juwap berdim. 9Shaul maǵan: «Berman kelip, meni óltir. Sebebi janım shıqpay, qıynalıp atırman», – dedi[+]. 10Men janına barıp, onı óltirdim. Óytkeni awır jaraqatlanıp qulaǵannan keyin, tiri qalmaytuǵının bilgen edim. Men onıń basındaǵı tajı menen qolına taǵılǵan shınjırın aldım hám olardı usı jerge, mırzam, sizge alıp keldim.

11Bunı esitken Dawıt hám onıń janındaǵılar qayǵıdan kiyimlerin jırttı[+]. 12Olar qılıshtan qaza tapqan Shaul, onıń ulı Ionatan hám Jaratqan Iyeniń[†] xalqı bolǵan izraillılar ushın keshke shekem joqlaw aytıp jılap, oraza tuttı.

13Dawıt ózine xabar alıp kelgen jigitten:

– Qay jerliseń? – dep soradı.

Jigit oǵan:

– Men bir kelgindi amalektiń ulıman, – dep juwap berdi.

14Sonda Dawıt oǵan:

– Jaratqan Iyeniń maylaǵan adamına qol kóterip, onı óltiriwge qorqpadıń ba? – dedi[+]. 15Sońınan Dawıt adamlarınan birin shaqırıp:

– Bar, onı óltir! – dep buyırdı. Solay etip, sol adam amalek jigitti óltirdi.

16Dawıt amalek jigitke:

– Óz basıńa óziń jettiń. Óytkeni: «Jaratqan Iyeniń maylaǵan adamın men óltirdim», – dep ózińe qarsı óz awzıń menen gúwalıq berdiń, – dedi.


Dawıttıń Shaul hám Ionatan ushın aytqan joqlawı

17Dawıt Shaul hám onıń ulı Ionatan ushın joqlaw ayttı. 18Sońınan bul jır Yahuda[†] xalqına úyretilsin dep buyırdı. «Oq jay» dep atalǵan usı jır Ádildiń kitabında jazılǵan:

19«Háy Izrail! Biyik tóbeshiklerde joq boldı saltanatıń!
Qalay jerge quladı batırlarıń?!
20Bul xabardı Gatqa esittirmeń,
Ashkelon kóshelerinde jayıp júrmeń.
Esitip, filist qızları quwanbasın,
Súnnetsizlerdiń qızları yoshlanbasın[+].
21Háy, Gilboa tawları,
Ústińizge shıq túsip, jawın jawmasın,
Jerleriń ónim de bermesin.
Sebebi batırlardıń qalqanı,
Endi qaytıp maylanbaytuǵın Shauldıń qalqanı,
Sol jerde qulatıldı[+].
22Ólgenlerdiń qanısız, batırlardıń tánisiz,
Ionatannıń oq jayı keri qaytpas edi,
Shauldıń qılıshı hesh bos qaytpas edi.
23Shaul menen Ionatan súykimli hám jaǵımlı edi,
Ómirde de, ólimde de birge boldı olar.
Olar búrkitlerden de shaqqanıraq,
Arıslanlardan da kúshlirek edi.
24Háy, Izrail qızları!
Sizlerge bezelgen qırmızı kiyimler kiygizgen,
Kiyimińizdi altın bezeniw buyımları menen bezegen,
Shaul ushın jılańlar!
25Wah, qalay qaza taptı batırlar sawashta!
Biyikligińde jatır óli Ionatan.
26Seniń ushın qayǵıraman, tuwısqanım Ionatan,
Men ushın sen júdá qádirli ediń,
Súyispenshiligiń men ushın,
Artıq edi hayal muhabbatınan[+].
27Wah, qalay qaza taptı batırlar!
Qalay joq boldı urıs quralları!»

#### 2


Dawıttıń Yahudaǵa patsha bolıwı

1Bunnan keyin, Dawıt Jaratqan Iyeden:[†]

– Yahuda[†] qalalarınıń birine barayın ba? – dep soradı.

Jaratqan Iye[†] oǵan:

– Bar, – dep juwap berdi.

Dawıt Onnan:

– Qay jerge barayın? – dep soradı.

Jaratqan Iye Dawıtqa:

– Xebronǵa bar, – dep juwap berdi[+]. 2Solay etip, Dawıt óziniń eki hayalı: izreelli Axinoam hám karmelli Nabaldıń jesiri Abigayıl menen birge sol jerge ketti[+]. 3Dawıt óziniń janındaǵı adamların da xojalıqları menen birge alıp ketti. Olar Xebronnıń ózine hám átirapındaǵı qalalarǵa ornalastı[+]. 4Sonda yahudalılar Xebronǵa kelip, Dawıttı maylap, Yahudaǵa patsha etip qoydı. Sońınan olar Dawıtqa:

– Yabesh-Gilad[†] turǵınları Shauldıń denesin jerledi, – dedi[+].

5Dawıt Yabesh-Gilad turǵınlarına xabarshılar jiberip, olarǵa bılay dedi: «Mırzańız Shauldı jerlep, oǵan kórsetken sadıqlıǵıńız ushın Jaratqan Iye sizlerdi jarılqasın! 6Endi sizlerge Jaratqan Iye miyrim[†]-shápáátin hám sadıqlıǵın kórsetsin. Bul isińiz ushın, men de sizlerge jaqsılıq qılaman. 7Sonlıqtan kúshli hám márt bolıńlar! Mırzańız Shaul qaytıs boldı. Al Yahuda xalqı bolsa, meni maylap, ózlerine patsha etip qoydı».


Izrail menen Yahuda arasındaǵı sawash

8Shauldıń sárkárdası Ner ulı Abner Shauldıń ulı Ish-Boshetti[*] Maxanayımǵa alıp bardı[+]. 9Ol jerde Abner Ish-Boshetti Giladtıń, Asherdiń, Izreeldiń, Efrayımnıń,[†] Benyaminniń hám pútkil Izraildıń[†] ústinen patsha etip tayınladı. 10Shauldıń ulı Ish-Boshet qırıq jasında patsha bolıp, Izrailda eki jıl patshalıq etti. Biraq Yahuda xalqı Dawıt penen birge qaldı. 11Dawıt Xebronda Yahuda xalqına jeti jıl altı ay patshalıq etti[+].

12Bir kúni Ner ulı Abner Shauldıń ulı Ish-Boshettiń adamları menen birge Maxanayımnan Gibonǵa ketti. 13Al Seruya ulı Ioab bolsa, Dawıttıń adamları menen barıp, Gibon háwiziniń janında olardı qarsı aldı. Usı eki topardıń biri háwizdiń bir tárepinde, ekinshisi ekinshi tárepinde otırdı[+]. 14Sonda Abner Ioabqa:

– Jigitler orınlarınan turıp, kóz aldımızda alıssın, – dep usınıs qıldı.

Ioab oǵan:

– Meyli, alısa ǵoysın, – dep kelisim[†] berdi.

15Solay etip, Benyamin urıwınan Shauldıń ulı Ish-Boshet tárepten on eki adam hám Dawıt tárepten on eki adam aldıǵa shıqtı. 16Olardıń hár biri qarsılasınıń basınan uslap aldı da, bir-biriniń búyirine qılısh shanshıp, birgelikte jan tapsırdı. Sonlıqtan Gibondaǵı sol jerge Xelqat-Hassurim[*] degen at berildi.

17Sol kúni sawash júdá qatal tús alıp, Dawıttıń adamları Abner menen izraillılardı jeńiliske ushırattı. 18Seruyanıń úsh ulı: Ioab, Abishay hám Asahel de sol jerde edi. Asahel jeyran sıyaqlı shapqır edi[+]. 19Ol izinen qalmay, Abnerdi quwalap ketti.

20Sonda Abner artına burılıp:

– Asahel, bul senbiseń? – dep soradı.

Asahel oǵan:

– Awa, bul men, – dep juwap berdi.

21Abner oǵan:

– Izimnen quwıwdı toqtatıp, jigitlerdiń birine hújim qıl da, qural-jaraǵın al, – dedi.

Biraq Asaheldiń Abnerdi quwıwdı toqtatqısı kelmedi.

22Sonda Abner Asahelge jáne eskertip:

– Meni quwıwdı toqtat! Seni óltiriwimniń nege keregi bar? Sońınan tuwısqanıń Ioabtıń júzine qalay qarayman? – dedi.

23Biraq Asahel quwıwdı toqtatpaǵanlıqtan, Abner nayzasınıń artqı ushın Asaheldiń qarnına tıǵıp jiberdi. Nayza Asaheldiń arqasın tesip shıqtı. Ol jerge jıǵıla sala, jan berdi. Asahel jıǵılıp ólgen jerden ótip baratırǵanlardıń hámmesi sol jerde toqtap qaldı.

24Al Ioab penen Abishay Abnerdi quwıwdı dawam etip, kún batqanda, Gibon shóline ketetuǵın joldaǵı Giaxtıń qarsı aldındaǵı Amma tóbeshigine keldi. 25Benyamin urıwınıń adamları Abnerdiń izine erip jıynalıp, bir toparǵa birlesti hám bir tóbeshiktiń basına shıǵıp, sap tartıp turdı.

26Abner dawıslap baqırıp, Ioabqa:

– Qılıshımız máńgige insanlardı qırıwı kerek pe? Yamasa sen bunıń aqıbetiniń qayǵılı bolatuǵının bilmeyseń be? Áskerlerińe tuwısqanların quwıwdı toqtatıwdı qashan buyırasań? – dedi.

27Ioab Abnerge:

– Tiri Quday[†] haqı ant ishemen: eger óziń aytpaǵanıńda, áskerler erteń azanǵa shekem tuwısqanların quwıwdı toqtatpaǵan bolar edi, – dep juwap berdi. 28Sońınan Ioab kárnay[†] shertti hám pútkil xalıq toqtadı. Keyin olar izraillılardı quwmadı da, olar menen urıspadı da.

29Abner hám onıń adamları tún boyı Iordan tegisligi boylap júrdi. Olar Iordan dáryasın kesip ótip, Bitron jolı arqalı Maxanayımǵa qaytıp bardı.

30Ioab ta Abnerdi quwıwdı toqtatıp, qaytıp kelgennen soń, hámme adamların jıynadı. Asahelden basqa, Dawıttıń adamlarınan jáne on toǵız adam qazalanǵan bolıp shıqtı. 31Biraq Dawıttıń adamları Abner táreptegi Benyamin urıwınıń adamlarınan úsh júz alpıs adamdı óltirgen edi. 32Ioab hám onıń adamları Asaheldiń denesin alıp kelip, Beytlehemdegi ákesiniń qábirine jerledi. Sońınan olar tún boyı jol júrip, tań ata Xebronǵa jetip keldi.

#### 3

1[•]Shauldıń tárepdarları menen Dawıttıń tárepdarları arasındaǵı urıs uzaq dawam etti. Dawıttıń kúshine kúsh qosılǵan sayın, Shauldıń tárepdarları hálsirep bara berdi.


Dawıttıń Xebronda tuwılǵan ulları

2Xebronda tuwılǵan Dawıttıń ulları: tuńǵısh ulı[†] Amnon. Ol izreelli Axinoamnan tuwıldı[+]. 3Ekinshisi Kileab bolıp, ol karmelli Nabaldıń jesiri Abigayıldan tuwıldı. Úshinshisiniń atı Abshalom, ol Geshur patshası Talmaydıń qızı Maaxadan tuwıldı[+]. 4Tórtinshisi Xaggitten tuwılǵan Adoniya, besinshisi Abitaldan tuwılǵan Shefatiya,[+] 5altınshısı Dawıttıń Egla degen hayalınan tuwılǵan Itream edi. Dawıttıń bul ullarınıń hámmesi Xebronda tuwıldı.


Abnerdiń Dawıtqa qosılıwdı sheshiwi

6Shauldıń tárepdarları menen Dawıttıń tárepdarları arasında urıs dawam etip atırǵanda, Abner Shauldıń tárepdarları arasında kúshke tolıp bara berdi.

7Shauldıń Rispa degen bir toqalı bar bolıp, ol Ayya degen adamnıń qızı edi. Bir kúni Ish-Boshet Abnerden:

– Ne ushın sen ákemniń toqalı menen jattıń? – dep soradı[+].

8Ish-Boshettiń sorawına qattı ǵázeplengen Abner oǵan bılay dep baqırdı:

– Men ne Yahudaǵa[†] xızmet qılıp júrgen bir kópek pe edim? Men usı kúnge deyin, ákeńiz Shauldıń xojalıǵına, tuwısqanlarına hám doslarına sadıq boldım. Sizdi de Dawıtqa satıp bermedim. Biraq búgin siz meni usı hayal sebepli ayıplap atırsız. 9Jaratqan Iyeniń[†] Dawıtqa ishken antın júzege asırmasam, onda Quday[†] meni jazalaǵan ústine jazalasın![+] 10Ol patshalıqtı Shauldıń násilinen tartıp alıp, Dannan Beer-Shebaǵa shekem sozılǵan Izrail[†] menen Yahudada Dawıttıń patshalıǵın ornatatuǵının aytıp, wáde etken edi[+]. 11Ish-Boshet Abnerden qorqqanlıqtan, oǵan basqa hesh nárse ayta almadı.

12Bunnan keyin, Abner óz atınan Dawıtqa xabarshılar jiberip, bılay dedi: «Bul eldi siz basqarıwıńız kerek emes pe? Eger meniń menen kelisim[†] dúzseńiz, pútkil Izraildı siz tárepke awdırıw ushın, járdem beremen».

13Dawıt oǵan: «Yaqshı, men seniń menen kelisim dúzemen. Biraq bir shártim bar: meni kóriwge kelgenińde, Shauldıń qızı, hayalım Mixaldı da óziń menen birge alıp kel. Bolmasa, aldıma kelmey-aq qoy», – dedi[+].

14Sońınan Dawıt Shauldıń ulı Ish-Boshetke de xabarshılar jiberip, olar arqalı: «Qalıń malǵa júz filisttiń súnnet terisin tólep alǵan hayalım Mixaldı maǵan qaytarıp ber», – dedi[+]. 15Sonda Ish-Boshet adamlar jiberip, Mixaldı kúyewi Paltieldiń úyinen aldırdı. Paltiel Layısh degen adamnıń ulı[†] edi[+]. 16Kúyewi jılawı menen Baxurimge shekem hayalına erip bardı. Biraq Abner oǵan: «Izińe qayt», – degende, ol izine qaytıp ketti.

17Sol arada Abner Izraildıń aqsaqalları menen ushırasıp, olarǵa bılay dedi: «Sizler kópten beri Dawıttıń ózlerińizge patsha bolıwın qálegen edińiz. 18Endi bunı iske asırıń. Sebebi Jaratqan Iye[†] Dawıt haqqında: „Qulım Dawıt arqalı xalqım Izraildı filistlerdiń[†] hám pútkil dushpanlarınıń qolınan qutqaraman“, – degen edi». 19Abner benyaminliler menen de sóylesti. Sońınan ol Izrail xalqınıń hám Benyamin urıwınıń qálewi tuwralı Dawıtqa xabarlaw ushın Xebronǵa ketti.

20Abner janına jigirma adamdı alıp Xebronǵa, Dawıttıń janına bardı. Dawıt Abner hám onıń janındaǵılar ushın zıyapat berdi.

21Abner Dawıtqa:

– Endi barıp, pútkil Izrail xalqın jıynap, taqsırım, siziń aldıńızǵa alıp keleyin. Olar siz benen kelisim dúzsin. Sonda siz qálegen jerińizdiń hámmesi ústinen patshalıq qılasız, – dedi.

Bunnan soń, Dawıt Abnerdi shıǵarıp saldı. Ol da aman-esen jolına tústi.


Ioabtıń Abnerdi óltiriwi

22Kóp uzamay, Dawıttıń adamları menen Ioab bir basqınshılıqtan qaytıp keldi. Olar ózleri menen birge kóp olja alıp kelgen edi. Biraq sol waqıtta Abner Xebronda Dawıttıń janında joq edi. Sebebi Dawıt onı shıǵarıp salǵan bolıp, ol aman-esen jónep ketken edi. 23Ioab hám onıń janındaǵı pútkil áskerler Xebronǵa kelgende, olarǵa Ner ulı Abnerdiń patshaǵa kelgeni, patshanıń onı qaytarıp jibergeni, onıń da aman-esen úyine qaytqanı tuwralı xabarladı. 24Sonda Ioab patshaǵa kelip:

– Siz ne islep qoydıńız? Abner óz ayaǵı menen aldıńızǵa kelgen bolsa, onı nege bosatıp jiberdińiz? Ol ketip qalıptı-ǵo! 25Ner ulı Abnerdi ózińiz bilesiz. Ol sizdi aldaw ushın, qay jerge barıp, qay jerden keletuǵınıńızdı hám neler isleytuǵınıńızdı biliw ushın kelgen, – dedi.

26Ioab Dawıttıń janınan shıqqannan keyin, Abnerdiń izinen xabarshılar jiberdi. Xabarshılar onı Sira suw saqlaǵıshınıń[†] janınan qaytarıp alıp keldi. Dawıt bunnan biyxabar edi. 27Abner Xebronǵa qaytıp kelgende, Ioab ózin onıń menen jeke sóylesip alatuǵın adamday kórsetip, onı qala dárwazasınan kirgizdi. Tuwısqanı Asaheldiń qanın tókkeni ushın, Ioab sol jerde Abnerdiń qarnına pıshaq urıp óltirdi[+]. 28Dawıt bul waqıyanı esitkende bılay dedi: «Men de, meniń patshalıǵım da Ner ulı Abnerdiń qanı ushın Jaratqan Iyeniń aldında máńgige ayıpsızbız. 29Onıń qanınıń qunı Ioabtıń hám onıń ákesiniń pútkil úy-ishiniń moynında. Ioabtıń urpaǵınan irińli jaraǵa hám jaman teri keselligine shalınǵanlar, baldaqqa súyengenler, qılıshtan ólgenler, nanǵa zar bolǵanlar hesh qashan arılmasın»[+].

30Solay etip, Ioab hám onıń inisi Abishay Abnerdi óltirdi. Óytkeni Abner Gibondaǵı sawashta olardıń inisi Asaheldi óltirgen edi[+].

31Sońınan Dawıt Ioabqa hám onıń janındaǵılarǵa:

– Kiyimlerińizdi jırtıp, aza kiyimin kiyińler hám Abner ushın jılańlar, – dep buyrıq berdi. Dawıt patshanıń ózi Abnerdiń tabıtınıń izinde júrdi. 32Olar Abnerdi Xebronǵa jerledi. Patsha Abnerdiń qábiriniń basında dawıs shıǵarıp jıladı. Sol jerdegi pútkil xalıq ta jıladı. 33Sońınan patsha Abner ushın mına joqlawdı ayttı:

«Abner, sen bir aqmaq sıyaqlı óliwiń kerek pe edi?
34Qollarıń baylawlı, ayaqlarıń kisenlewli emes edi-ǵo.
Biraq sen qaraqshılar qolınan óltirilgen adam sıyaqlı qaza taptıń».

Hámme Abner ushın jáne jıladı.

35Xalıq Dawıtqa barıp, kún batpastan burın onı bir nárse jep alıwǵa kóndirmekshi bolǵanda, Dawıt ant iship bılay dedi:

– Kún batpastan aldın nan yamasa bir nárse jesem, Quday meni jazalaǵan ústine jazalasın!

36Pútkil xalıq bunı bildi hám patshanıń barlıq islerin unatqanı sıyaqlı, bul isin de unattı. 37Sol kúni Yahudadaǵı hám Izraildaǵı hár bir adam Ner ulı Abnerdiń óliminde patshanıń qolı joqlıǵın bildi.

38Patsha adamlarına bılay dedi:

– Búgin Izrailda bir basshınıń, ullı bir adamnıń ólgenin bilmeysizler me? 39Men maylanıp, patsha etip qoyılǵan bolsam da, búgin hálsizben. Al mına Seruyanıń ulları bolsa, mennen kúshlirek. Jaratqan Iye jamanlıq islegenge jamanlıǵına jarasa qaytarsın![+]

#### 4


Ish-Boshettiń óltiriliwi

1Shauldıń ulı Ish-Boshet Abnerdiń Xebronda óltirilgenin esitkende, qáweterge tústi. Pútkil Izrail[†] xalqı da qorqısıp qaldı. 2Ish-Boshettiń xızmetinde basqınshılar toparın basqaratuǵın Baana hám Rexab degen eki adam bar edi. Olar Benyamin urpaǵınan bolǵan beerotlı Rimmonnıń ulları edi. Beerot qalası benyaminlilerge tiyisli qala dep sanalatuǵın edi[+]. 3Sebebi beerotlılar qalanı taslap, Gittayımǵa qashıp ketken edi. Sonlıqtan olar usı kúnge shekem sol jerde kelgindi bolıp jasap kiyatır[+].

4Shauldıń ulı Ionatannıń eki ayaǵı da láń bolıp qalǵan Mefiboshet[*] degen bir ulı bar edi. Izreelden Shaul menen Ionatannıń qazalanǵanı haqqında xabar kelgende, Mefiboshet bes jasta edi. Sonda tárbiyashısı onı alıp qashıp ketken edi. Ol balanı asıǵıs alıp qashıp baratırǵanda, balanı qolınan túsirip alǵanlıqtan, bala mayıp bolıp qalǵan edi[+].

5Beerotlı Rimmonnıń ulları Rexab penen Baana jolǵa shıǵıp, kún qattı qızǵan waqıtta Ish-Boshettiń úyine kelgende, Ish-Boshet uyıqlap jatırǵan edi. 6Rexab hám onıń tuwısqanı Baana biyday alatuǵın adam sıyaqlı úyge kirip, Ish-Boshettiń qarnına qanjar tıǵıp óltirdi de, qashıp ketti. 7Waqıya bılay bolǵan edi: olar úyge kirgende, Ish-Boshet uyıqlaytuǵın bólmesindegi óz tóseginde jatırǵan edi. Rexab penen Baana Ish-Boshetti óltirip, basın kesip aldı hám bastı kóterip, pútkil tún boyı Iordan tegisligi arqalı júrdi. 8Olar Ish-Boshettiń basın Xebronǵa, Dawıt patshaǵa alıp kelip, oǵan:

– Mine, sizdi óltirmekshi bolǵan dushpanıńız Shauldıń ulı Ish-Boshettiń bası! Jaratqan Iye[†] búgin Shauldan hám onıń urpaǵınan taqsırım, siziń óshińizdi aldı, – dedi.

9Biraq Dawıt beerotlı Rimmonnıń ulları Rexab penen onıń tuwısqanı Baanaǵa bılay dep juwap berdi:

– Meni hár túrli bále-qadalardan qutqarǵan tiri Jaratqan Iye haqı ant ishemen:[+] 10burın Shauldıń ólimi haqqında xabardı maǵan xosh xabar[†] retinde alıp kelgen adamdı uslap alıp, Siklagta óltirgen edim. Ákelgen xosh xabarı ushın oǵan berilgen sıy usı boldı[+]. 11Endi ayıpsız bir adamdı óz úyinde, óz tóseginde óltirgen jawız adamlar da sózsiz óltiriledi. Onıń qanı ushın sizlerden ósh alıp, sizlerdi jer betinen joq qılıp jibermeymen be?

12Sońınan Dawıt adamlarına buyrıq berdi. Olar eki tuwısqandı óltirip, olardıń ayaq-qolların kesti de, denesin Xebrondaǵı háwizdiń boyına asıp qoydı. Al Ish-Boshettiń basın aparıp, Xebrondaǵı Abnerdiń qábirine jerledi.

#### 5


Dawıttıń Izrailǵa patsha bolıwı

1[•]Izraildıń[†] barlıq urıwları Xebronǵa, Dawıtqa kelip, bılay dedi: «Bizler siziń óz súyegińiz hám óz etińizbiz. 2Burın Shaul patshamız bolǵan waqıtta sawashta Izraildı ózińiz baslap júretuǵın edińiz. Jaratqan Iye[†] sizge: „Xalqım Izrailǵa sen shopanlıq etip, Izrail ústinen húkimdar bolasań“, – dep wáde bergen edi»[+]. 3Solay etip, Izraildıń barlıq aqsaqalları Xebronǵa, patsha Dawıttıń aldına kelgende, Dawıt Xebronda Jaratqan Iyeniń[†] aldında olar menen kelisim[†] dúzdi. Olar da Dawıttı maylap, Izrailǵa patsha etip qoydı.

4Dawıt otız jasında patsha bolıp, qırıq jıl patshalıq etti[+]. 5Ol Xebronda jeti jıl altı ay Yahuda[†] ústinen, Erusalimde[†] otız úsh jıl pútkil Izrail hám Yahuda ústinen patshalıq etti[+].

6[•]Patsha hám onıń adamları Erusalimde jasap atırǵan ebus xalqına[†] shabıwıl jasaw ushın jolǵa shıqqanda, ebus xalqı: «Dawıt bul jerge kire almaydı», – dep oylap, Dawıtqa:

– Sen bul jerge kire almaysań. Soqırlar menen sholaqlar-aq seni quwıp saladı, – dep baqırdı[+]. 7Degen menen, Dawıt Sion[†] qorǵanın qolǵa kirgizdi. Keyin ala bul qorǵan Dawıttıń qalası dep ataldı.

8Sol kúni Dawıt adamlarına bılay dedi:

– Ebus xalqın jeńbekshi bolǵan hár bir adam suw tarmaqları arqalı barıp, Dawıttı jek kóretuǵın sol sholaq hám soqır ebuslardı joq qılsın.

Sonlıqtan: «Soqırlar menen sholaqlar sarayǵa kirmeydi», – degen gáp qalǵan eken.

9Bunnan keyin, Dawıt qorǵan qalaǵa ornalasıp aldı hám onı Dawıttıń qalası dep atadı. Ol qorǵannıń aynala dógeregine Millo degen jerden baslap qosımsha qorǵan qurdı[+]. 10Dawıt kúshke tolıp bara berdi. Óytkeni Álemniń Qudayı Jaratqan Iye onıń menen birge edi[+].

11[•]Tir[†] patshası Xiram Dawıtqa elshiler,[†] sonıń menen birge kedr aǵashların, aǵash ustaların hám tas qalawshılardı jiberdi. Bul adamlar Dawıt ushın bir saray qurdı[+]. 12Sonda Dawıt Jaratqan Iyeniń ózin Izrailǵa patsha etip tayınlaǵanın hám Óz xalqı Izrail ushın onıń patshalıǵın dańqqa eristirgenin túsindi.

13Dawıt Xebronnan Erusalimge kelgennen keyin de ózine jáne toqallar hám hayallar alıp, olardan da ul hám qızlar kórdi. 14Dawıttıń Erusalimde tuwılǵan ul-qızlarınıń atları mınalar: Shammua, Shobab, Natan, Sulayman,[+] 15Ibxar, Elishua, Nefeg, Yafia, 16Elishama, Elyada hám Elifelet.


Filistlerdiń jeńiliske ushırawı

17[•]Filistler[†] Dawıttıń maylanıp, Izrailǵa patsha etip qoyılǵanın esitkende, pútkil filist áskerleri Dawıttı qolǵa túsiriw ushın izlep ketti. Bunı esitken Dawıt qorǵanǵa ketti. 18Filistler kelip, Refaim oypatlıǵına jaylastı[+]. 19Dawıt Jaratqan Iyeden:

– Filistlerge qarsı júris qılayın ba? Olardı maǵan táslim eteseń be? – dep soradı.

Jaratqan Iye Dawıtqa:

– Awa, júris qıl. Olardı saǵan sózsiz táslim etemen, – dedi.

20Sonda Dawıt áskerleri menen birge Baal[†]-Perasimge ketti hám ol jerde filistlerdi qıyrattı. Keyin ol: «Hár bir bógetti jaypap ótetuǵın suw tasqını sıyaqlı, Jaratqan Iye dushpanlarımdı aldımda qıyratıp tasladı», – dedi. Sol sebepli sol jerge Baal-Perasim[*] degen at berildi[+]. 21Filistler butların sol jerge taslap qashqan edi. Dawıt hám onıń adamları sol butlardı alıp ketti.

22Kóp ótpey, filistler qaytadan kelip, Refaim oypatlıǵına jaylastı. 23Dawıt Jaratqan Iyeden qayta soraǵanda, Jaratqan Iye oǵan bılay dep juwap berdi:

– Olarǵa bul jerden hújim qılma. Olardıń artınan aylanıp bar da, tut aǵashları tárepten hújim qıl. 24Sen tut aǵashlarınıń joqarısınan ayaq sesleri sıyaqlı dawıstı esitiwden-aq, háreketke kiris. Sebebi sol waqıtta Men seniń aldıńda filist ordasın qıyratıw ushın baratırǵan bolaman[+].

25Dawıt Jaratqan Iyeniń buyırǵanınday qıldı hám filist ordasın Gebadan Gezerge deyin qıyratıp bardı.

#### 6


Kelisim sandıǵınıń Erusalimge alıp keliniwi

1[•]Dawıt jáne Izraildaǵı[†] pútkil saylandı áskerlerdi topladı. Olar otız mıń adam edi. 2Sońınan Dawıt hám onıń menen birge bolǵan sol adamlardıń hámmesi sandıqtıń ústindegi kerublar[†][*] arasında taxtta otırǵan Álemniń Jaratqan Iyesiniń[†] atı menen atalǵan Qudaydıń sandıǵın alıp keliw ushın Baale-Yahudaǵa[†][*] ketti[+]. 3Olar Qudaydıń sandıǵın tóbeshiktegi Abinadabtıń úyinen alıp, taza bir arbaǵa qoydı. Abinadabtıń ulları Uzza menen Axyo taza arbanı jeteklep júrdi[+]. 4Olar Qudaydıń sandıǵın alıp ketip baratırǵanda, Axyo sandıqtıń aldında júrdi. 5Sol waqıtta Dawıt hám pútkil Izrail xalqı Jaratqan Iyeniń aldında bar kúshi menen qosıq aytıp, lira[†][*] hám arfa[†] shertip, dáp qaǵıp, sistranı shıńǵırlatıp, kimbaldı dańǵırlatıp, oyınǵa túsip kiyatırǵan edi.

6Olar Naxon degen adamnıń qırmanına jetip barǵanda, ógizler súrnigip ketti. Sonda Uzza qolın sozıp, Qudaydıń sandıǵın uslap qaldı[+]. 7Húrmetsizligi ushın Jaratqan Iyeniń Uzzaǵa ǵázebi lawladı hám sol jerde-aq onıń janın aldı. Uzza Qudaydıń sandıǵınıń qasında jan tapsırdı.

8Jaratqan Iyeniń Uzzanı jazalaǵanı ushın, Dawıt qattı ashıwlandı. Sol kúnnen baslap, házirge deyin bul orın Peres-Uzza[*] dep ataladı.

9Dawıt sol kúni Jaratqan Iyeden qorqıp: «Endi qalay Jaratqan Iyeniń sandıǵın ákelip, janıma qoya alaman?» – dedi. 10Sol kúni Dawıt sandıqtı óziniń atı menen atalǵan qalaǵa alıp barıwdıń ornına, gatlı Obed-Edomnıń[†] úyine apardı. 11Jaratqan Iyeniń sandıǵı gatlı Obed-Edomnıń úyinde úsh ay turdı. Jaratqan Iye[†] Obed-Edomdı hám onıń pútkil shańaraǵın jarılqadı[+]. 12Dawıtqa: «Qudaydıń sandıǵı sebepli, Jaratqan Iye Obed-Edomnıń shańaraǵın hám oǵan tiyisli hámme nárseni jarılqadı», – degen xabar jetti. Sonda Dawıt barıp, Qudaydıń sandıǵın Obed-Edomnıń úyinen Dawıttıń qalasına quwanıshlı túrde alıp keldi. 13Jaratqan Iyeniń sandıǵın kótergenler altı adım atqanda, Dawıt bir buǵa menen bir semirtilgen tananı qurbanlıqqa[†] shaldı. 14Zıǵır efod[†][*] kiyip alǵan Dawıt Jaratqan Iyeniń aldında bar kúshi menen oyınǵa tústi[+]. 15Usılayınsha Dawıt hám pútkil Izrail xalqı quwanıshlı dawıslar hám kárnay[†] sesleri astında sandıqtı alıp kiyatırǵan edi. 16Sandıq Dawıttıń qalasına kirip kiyatırǵanda, Shauldıń qızı Mixal terezeden qarap turǵan edi. Ol Jaratqan Iyeniń aldında sekirip oyınǵa túsip kiyatırǵan Dawıt patshanı kórgende, onı óz kewlinde pás kórip ketti[+].

17Jaratqan Iyeniń sandıǵı alıp kelinip, Dawıttıń arnawlı túrde qurdırǵan shatırınıń ishindegi óz ornına qoyıldı. Sońınan Dawıt Jaratqan Iyege arnap jandırılatuǵın qurbanlıqlar hám tatıwlıq qurbanlıqların berdi[+]. 18Jandırılatuǵın hám tatıwlıq qurbanlıqların berip bolǵannan keyin, Dawıt Álemniń Jaratqan Iyesiniń atı menen xalıqqa pátiya berdi[+]. 19Keyin ol pútkil xalıqqa, Izrail jámiyetindegi hár bir erkek hám hayalǵa bir shórek nan, bir uwıs xurma hám bir uwıs keptirip nıǵızlanǵan kishmishten tarqattı. Bunnan soń, pútkil xalıq úylerine qayttı.

20Dawıt óz xojalıǵına pátiya beriw ushın úyine qaytıp kelgende, Shauldıń qızı Mixal onı qarsı alıwǵa shıqtı hám oǵan:

– Izrail patshası búgin qanday abırayǵa eristi?! Óz qullarınıń shorıları aldında jaramsız adam sıyaqlı jalańashlanıp, ózin kórsetti-ǵo, – dedi.

21Dawıt Mixalǵa bılay dep juwap berdi:

– Meni ákeńniń hám onıń pútkil násiliniń ornına tańlap, Óz xalqı Izrailǵa húkimdar etip qoyǵan Jaratqan Iyeniń aldında oyınǵa tústim. Awa, men Jaratqan Iyeniń aldında oynay beremen[+]. 22Endi ózimdi bunnan da tómen tutıp, jáne de pásirek sanayman. Biraq sen aytqan sol shorılar meni húrmetke bóleydi.

23Shauldıń qızı Mixal ómiriniń aqırına shekem biyperzent ótti.

#### 7


Qudaydıń Dawıtqa bergen sózi

1[•]Dawıt patsha óz sarayında jasay berdi. Sebebi Jaratqan Iye[†] onı átirapındaǵı barlıq dushpanlarınan qorǵap, tınıshlıq berdi.

2Sol waqıtları patsha payǵambar[†] Natanǵa:

– Qara, men kedr aǵashınan qurılǵan sarayda jasap atırman, al Qudaydıń sandıǵı bolsa, shatırda turıptı, – dedi[+].

3Natan patshaǵa:

– Júregińiz neni qálese, sonı isleń. Sebebi Jaratqan Iye siz benen birge, – dep juwap berdi.

4Biraq sol kúni túnde Natanǵa Jaratqan Iyeden[†] mınaday sóz tústi:

5– Barıp, qulım Dawıtqa bılay dep ayt: «Jaratqan Iye bılay deydi: Mákan basıwım ushın, Maǵan arnap úydi sen qurmaqshımısań? 6Izrail[†] xalqın Mısırdan[†] alıp shıqqan kúnimnen baslap búginge deyin, Men úyde jasadım ba, ózi? Shatırda ol jaqtan bul jaqqa kóship júrgen joqpan ba? 7Pútkil izraillılar menen birge kóship júrgen jerlerde xalqımdı basqarıwdı buyırǵan Izrail biyleriniń qaysı birine: Nege Maǵan kedr aǵashınan úy qurıp bermedińiz? – degen edim?»

8Endi qulım Dawıtqa bılay dep ayt: «Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: Men seni jaylawda qoy baǵıp júrgen jerińnen alıp, xalqım Izrailǵa húkimdar etip qoydım[+]. 9Qay jerge barsań da, seniń menen birge bolıp, aldıńdaǵı hámme dushpanlarıńdı joq qıldım. Atıńdı dúnyadaǵı ullı adamlardıń atları sıyaqlı ullı qılaman[+]. 10Xalqım Izrail ushın orın tayarlap, olardı sol jerge ornalastıraman. Olardıń óz jurtı boladı hám hesh kim tınıshın buzbaydı. Zalımlar olarǵa burınǵıday zorlıq qılmaydı[+]. 11Xalqım Izrailǵa biyler qoyǵan waqıttan beri zalımlar olardı ezip kelmekte. Al seni pútkil dushpanlarıńnan qutqarıp, ráhátke eristiremen.

Jaratqan Iye jáne bılay dep bildiredi: Men seniń ushın bir shańaraq – patshalar áwladın jarataman. 12Sen ólip, ata-babalarıńa qosılǵanıńda, zúryadıńnan birin taxtqa otırǵızıp, onıń patshalıǵın bekkemleymen[+]. 13Maǵan atap úydi ol quradı. Men de onıń patshalıq taxtın máńgilik qılıp ornataman[+]. 14Men oǵan áke[†] bolaman, ol Maǵan ul boladı. Eger ol gúna[†] islese, áke ulın tayaq penen jazalaǵanday, onı basqa milletler arqalı jazalayman[+]. 15Biraq seniń kóz aldıńda Shauldan Óz miyrimimdi tartıp alǵanım sıyaqlı, onnan Óz miyrimimdi hesh qashan tartıp almayman. 16Seniń urpaǵıń hám patshalıǵıń Meniń aldımda máńgige turadı hám taxtıń máńgi bekkem boladı»[+].

17Solay etip, Natan ayan arqalı berilgen bul sózlerdiń hámmesin Dawıtqa aytıp berdi.


Dawıttıń minnetdarshılıq duwası

18[•]Sońınan Dawıt patsha kelip, Jaratqan Iyeniń aldında otırdı da, bılay dedi:

– Quday[†] Iye! Sen meni bunshelli mártebeli qılǵanday, men kim bolıppan, meniń úy-ishim de ne bolıptı? 19Quday Iye! Seniń názerińde bul da az bolǵanday, qulıńnıń urpaǵınıń keleshegi tuwralı da aytıp berdiń. Quday Iye, Seniń adamzatqa degen qatnasıń usınday ma?! 20Men Saǵan basqa ne ayta alaman? Óytkeni Quday Iye, Sen Óz qulıńdı bileseń. 21Sen Óz sózińe hám júregińe muwapıq bolǵan bul ullı isti islediń hám onı qulıńa bildirdiń. 22Qanday ullısań, Quday Iye! Óz qulaqlarımız benen esitken barlıq xabarımız boyınsha, Saǵan teń keletuǵını joq, Sennen basqa Quday da joq[+]. 23Dúnyada xalqıń Izrailǵa uqsaǵan birde bir xalıq joq. Olardı Óz xalqıń qılıw ushın, azat qılıwǵa bardıń hám xalqıń ushın da, eliń ushın da ullı hám tań qalarlıq isler islep, Óz dańqıńdı shıǵardıń. Mısırdan Óziń ushın azat qılǵan xalqıńnıń aldınan xalıqlardı hám qudaylardı quwıp jiberdiń[+]. 24Xalqıń Izraildı máńgige Óz xalqım boladı dep, olardı bekkemlediń hám Óziń, Jaratqan Iye, olardıń Qudayı boldıń. 25Endi, Quday, Jaratqan Iye! Qulıńa hám onıń urpaǵına bergen wádeńde máńgige turıp, sózińdi orınlay gór. 26Adamlar: «Álemniń Jaratqan Iyesi – Izraildıń Qudayı», – dep atıńdı máńgige ullılasın hám qulıń Dawıttıń urpaǵı da Seniń aldıńda bekkem tursın. 27Álemniń Jaratqan Iyesi, Izraildıń Qudayı! Sen qulıńa: «Seniń ushın bir shańaraq – patshalıq jarataman», – dep ayan ettiń. Sonlıqtan qulıń usılay duwa etiwge júrek etti. 28Quday Iye, Sen Qudaysań, Seniń sózleriń haq. Sen qulıńa bul iygilikli wádeni berdiń. 29Endi aldıńda máńgige dawam etiwi ushın, qulıńnıń patshalıǵın jarılqawıńdı sorayman. Sebebi Quday Iye, Sen solay sóz berdiń hám qulıńnıń patshalıǵı Seniń jarılqawıń arqalı máńgige jarılqanatuǵın boladı.

#### 8


Dawıttıń jeńisleri

1[•]Aradan biraz waqıt ótkennen keyin, Dawıt filistlerdi[†] jeńip, olardı boysındırdı hám filistlerdiń qolınan Meteg-Amma qalasın tartıp aldı.

2Sońınan moab xalqın[†] da jeńiliske ushırattı. Olardı jerge qatara jatqızıp, arqan menen ólshedi hám eki ólshemdi óltirip, úshinshi ólshemdi tiri qaldırdı. Solay etip, moablılar Dawıtqa baǵınıshlı bolıp, oǵan salıq tóleytuǵın boldı.

3Soba patshası Rexob ulı Hadadezer Evfrat dáryası boylap óz patshalıǵın qayta tiklemekshi bolıp barǵanda, Dawıt oǵan shabıwıl jasap, jeńip shıqtı[+]. 4Dawıt onıń bir mıń jeti júz arbalı hám jigirma mıń piyada áskerin qolǵa túsirdi. Ol sawash arbasına jegiletuǵın barlıq atlardıń tirseklerin kesip mayırıp, onnan tek júz attı ǵana alıp qaldı[+].

5Dawıt Soba patshası Hadadezerge járdemge kelgen Damaskte jasaytuǵın aramlardan jigirma eki mıń adamdı óltirdi. 6Sońınan ol Damasktegi aramlardıń jerine óziniń saqshılar toparın ornalastırdı. Aramlar[†] da Dawıtqa qul bolıp, salıq tóleytuǵın boldı. Dawıt qay jerge barsa da, Jaratqan Iye[†] onı jeńiske eristirdi.

7Dawıt Hadadezerdiń sárkárdaları alıp júrgen altın qalqanlardı alıp, Erusalimge[†] ákeldi[+]. 8Jáne de, ol Hadadezerdiń qol astındaǵı Betax hám Berotay qalalarınan kóp muǵdarda qola aldı.

9Xamat patshası Toy Dawıttıń Hadadezerdiń pútkil áskerlerin jeńip shıqqanınan xabar taptı. 10Sonda Toy óz ulı Ioramdı sálem beriw hám Hadadezer ústinen erisken jeńisi menen qutlıqlaw ushın, Dawıt patshaǵa jiberdi. Sebebi Toy Hadadezer menen uzaq waqıttan beri urısıp kiyatırǵan edi. Ioram Dawıtqa gúmis, altın hám qoladan islengen zatlardı sawǵaǵa alıp keldi. 11Dawıt patsha bul sawǵalardı basıp alǵan ellerinen alıp kelgen gúmis hám altınlar menen birge Jaratqan Iyege[†] baǵıshladı[+]. 12Bular aram, moab, ammon, filist hám amalek xalıqlarınan alıp kelingen, jáne de, Soba patshası Rexob ulı Hadadezerden tartıp alınǵan gúmis hám altınlar edi.

13Dawıt Duz oypatlıǵında edom xalqınan[†] on segiz mıń adamdı óltirip qaytqannan soń, onıń dańqı astı[+].

14Dawıt Edom aymaǵınıń hámme jerine óz saqshılar toparın ornalastırdı. Pútkil edom xalqı Dawıtqa baǵınıshlı boldı. Dawıt qayda barsa da, Jaratqan Iye onı jeńiske eristirdi[+].


Dawıttıń hámeldarları

15[•]Dawıt pútkil Izrailda[†] patshalıq etip, xalqına tuwrı hám ádillik penen húkimdarlıq etti[+]. 16Seruya ulı Ioab sárkárda, Axilud ulı Ehoshafat diywanbegi boldı[+]. 17Axitub ulı Sadoq penen Abiyatar ulı Aximelex ruwxaniy,[†] Seraya xatker edi[+]. 18Ehoyada ulı Benaya keretler menen peletlerden alınǵan tán saqshılardıń[*] sárkárdası edi. Al Dawıttıń ulları ruwxaniyler edi[+].

#### 9


Dawıttıń Mefiboshetke jaqsılıq islewi

1Bir kúni Dawıt: «Shauldıń xojalıǵınan tiri qalǵan bar ma? Men Ionatannıń húrmeti ushın oǵan jaqsılıq qılar edim», – dedi[+].

2Shauldıń xojalıǵında Siba degen bir xızmetshi kisi bar edi. Onı Dawıttıń aldına shaqırıp keldi. Patsha onnan:

– Siba degen senbiseń? – dep soradı.

Siba oǵan:

– Awa, Siba degen qulıńız men bolaman, – dep juwap berdi[+].

3Patsha oǵan:

– Shauldıń xojalıǵınan aman qalǵan adam bar ma? Men oǵan Quday[†] ushın jaqsılıq qılayın, – dedi.

Siba patshaǵa:

– Ionatannıń eki ayaǵı da mayıp bolıp qalǵan bir ulı bar, – dep juwap berdi[+].

4Patsha onnan:

– Ol qay jerde? – dep soradı.

Siba patshaǵa:

– Ol Lo-Debardaǵı Ammiel ulı Maxirdiń úyinde, – dep juwap berdi[+].

5Solay etip, Dawıt patsha onı Lo-Debardan, Ammiel ulı Maxirdiń úyinen aldırdı.

6Shauldıń aqlıǵı, Ionatannıń ulı bolǵan Mefiboshet Dawıtqa keldi hám et betinen jıǵılıp, oǵan tájim etti.

Dawıt:

– Mefiboshet! – dedi.

– Lábbáy, qulıńız usı jerde, – dep juwap berdi Mefiboshet[+].

7Dawıt oǵan:

– Qorqpa, men ákeń Ionatannıń húrmeti ushın saǵan jaqsılıq qılaman. Atań Shauldıń barlıq jerlerin saǵan qaytarıp beremen. Al sen bárqulla meniń dasturxanımnan awqatlanatuǵın bolasań, – dedi.

8Mefiboshet tájim qılıp:

– Óli iytke uqsaǵan mendey qulıńızǵa jaqsılıq qılatuǵınday, men kim bolıppan? – dedi.

9Sońınan patsha Shauldıń xızmetshisi Sibanı shaqırtıp alıp, oǵan bılay dedi:

– Burın mırzań Shaulǵa hám onıń xojalıǵına tiyisli bolǵan nárseniń hámmesin onıń aqlıǵı Mefiboshetke berdim. 10Endi mırzańnıń aqlıǵı kerekli azıq-awqat penen támiyinleniwi ushın, sen hám seniń ullarıń menen qullarıń onıń ushın jerdi tárbiyalap, ónim alıńlar. Al mırzańnıń aqlıǵı Mefiboshet bolsa, bárqulla meniń dasturxanımnan awqat jeydi.

Sibanıń on bes ulı hám jigirma qulı bar edi[+].

11Siba patshaǵa:

– Taqsırım, qulıńız bolǵan men buyırǵanlarıńızdıń hámmesin orınlayman, – dedi.

Mefiboshet patshanıń ullarınıń biri sıyaqlı, patshanıń dasturxanınan awqat jeytuǵın boldı. 12Mefiboshettiń Mixa degen kishkene bir ulı bar edi. Sol waqıttan baslap, Sibanıń úyinde jasaytuǵın hár bir adam Mefiboshetke xızmet etetuǵın boldı[+]. 13Mefiboshet bárqulla patshanıń dasturxanınan awqat jeytuǵın bolǵanlıqtan, Erusalimde[†] jasadı. Onıń eki ayaǵı da mayıp edi.

#### 10


Dawıttıń ammonlar menen aramlardı jeńiwi

1[•]Aradan bir qansha waqıt ótkennen soń, Ammon patshası ólip, onıń ornına ulı Xanun patsha boldı[+]. 2Sonda Dawıt: «Ákesiniń maǵan jaqsılıq etkeni sıyaqlı, men de Naxash ulı Xanunǵa jaqsılıq eteyin», – dep oylap, ákesiniń ólimine kewil aytıw ushın, Xanunǵa xızmetshilerin jiberdi.

Dawıttıń xızmetshileri ammonlardıń[†] jerine barǵanda, 3ammon basshıları óz mırzası Xanunǵa:

– Dawıt bul adamlardı ákeńizdiń húrmeti ushın sizge kewil aytıwǵa jibergen dep oylaysız ba? Yaq, Dawıt olardı qalanı kózden ótkerip, bilip alıw hám qıyratıw ushın sizge jibergen, – dedi.

4Solay etip, Xanun Dawıttıń xızmetshilerin tutqınǵa alıp, olardıń saqallarınıń yarımın qırqtırdı, shapanların jambasına keletuǵın etip kestirip, olardı izine qaytarıp jiberdi.

5Dawıt elshileri[†] tuwralı esitkende, olardı kútip alıw ushın adam jiberdi. Óytkeni elshiler qattı xorlanǵan edi. Patsha olarǵa: «Saqalıńız óskenshe, Erixoda qalıńlar, sońınan qaytıp kelesizler», – dedi.

6Ammonlar Dawıttı ózlerine qarsı óshegistirip alǵanın túsindi. Sonda adam jiberip, Beyt-Rexob penen Sobadan jigirma mıń aramlı piyada áskerdi, Maaxa patshası menen onıń mıń adamın hám Tob aymaǵınan on eki mıń adamdı jallap aldı[+]. 7Dawıt bunı esitkende, Ioabtı hám márt jawıngerlerden ibarat bolǵan pútkil áskerler toparın olarǵa qarsı atlandırdı. 8Ammonlar shıǵıp, qala dárwazası aldında sap tartıp turdı. Al Rexob penen Sobadan kelgen aramlar, Tob penen Maaxadan kelgen adamlar menen birge dalada bólek sap tartıp turdı.

9Ioab dushpan áskerleriniń aldında da, artında da turǵanın kórgende, Izraildıń[†] aǵla áskerlerinen bazıların tańlap alıp, olardı aramlarǵa qarsı sapqa turǵızdı. 10Qalǵan toparlardı inisi Abishaydıń qolına tapsırdı. Abishay olardı ammonlarǵa qarsı sapqa dizdi[+]. 11Ioab inisine bılay dedi:

– Eger aramlar mennen basım kelse, sen maǵan járdemge keleseń. Al ammonlar sennen basım kelse, men saǵan járdemge baraman. 12Márt bol! Xalqımız ushın hám Qudayımızdıń qalaları ushın mártlershe gúreseyik. Jaratqan Iye[†] neni maqul tapsa, sonı islesin[+].

13Ioab áskerleri menen birge aramlarǵa táp bergende, aramlar olardıń aldına túsip qashtı. 14Aramlardıń[†] qashqanın kórgen ammonlar da Abishaydan qashıp, qalaǵa kirip ketti. Bunnan keyin Ioab ammonlar menen urısıwdan waz keship, Erusalimge[†] qaytıp ketti.

15Ózleriniń izraillılardan jeńilgenin kórgen aramlar bir jerge toplandı. 16Soba patshası Hadadezer xabar jiberip, Evfrat dáryasınıń arǵı tárepinde jasaytuǵın aramlardı shaqırttı. Aramlar Hadadezerdiń sárkárdası Shobaxtıń basshılıǵında Xelamǵa keldi[+].

17Bul Dawıtqa málim bolǵanda, ol pútkil Izrail ordasın topladı da, Iordan dáryasın kesip ótip, Xelamǵa bardı. Aram áskerleri Dawıtqa qarsı sap tartıp turdı hám onıń menen sawash qıldı. 18Degen menen, aramlar izraillılardıń aldına túsip qashtı. Dawıt olardıń jeti júz sawash arbasınıń arbakeshlerin, qırıq mıń arbalı áskerin óltirip, Hadadezerdiń sárkárdası Shobaxtı jaraqatladı hám ol sawash maydanında jan tapsırdı. 19Hadadezerdiń qol astındaǵı hámme patshalar ózleriniń izraillılardan jeńilgenin kórgende, izraillılar menen tınıshlıq kelisimin[†] dúzip, olarǵa baǵınıshlı boldı. Bunnan keyin, aram xalqı ammon xalqına járdem beriwden qorqıp qaldı.

#### 11


Dawıt hám Bat-Sheba

1Kelesi jılı báhárde, patshalar urısqa shıǵatuǵın waqıtta, Dawıt óz áskerbasıların hám pútkil Izrail[†] áskerlerin Ioabtıń basshılıǵında urısqa jiberdi. Olar ammonlardı[†] qırıp taslap, Rabba qalasın qamal qıldı. Biraq Dawıttıń ózi Erusalimde[†] qalǵan edi[+].

2Bir kúni keshke qaray Dawıt tóseginen turdı da, saraydıń úshegine shıǵıp, arman-berman júre basladı. Ol sol jerden qarap, shomılıp atırǵan bir hayaldı kórdi. Hayal júdá sulıw edi. 3Dawıt hayaldıń kim ekenin bilip keliw ushın, adam jiberdi.

Sol adam qaytıp kelip, hayaldıń Eliamnıń qızı, xet xalqınan[†] bolǵan Uriyanıń hayalı Bat-Sheba ekenligin ayttı[+]. 4Dawıt hayaldı alıp keliw ushın xızmetshilerin jiberdi. Hayal Dawıttıń aldına keldi. Dawıt etek kirinen endi tazalanǵan hayal menen jattı. Sońınan hayal úyine qayttı[+]. 5Hayal hámiledar bolıp qalǵan edi. Sonlıqtan ol Dawıtqa: «Men hámiledarman», – dep xabar jiberdi.

6Sonda Dawıt Ioabqa: «Xet xalqınan bolǵan Uriyanı maǵan jiber», – degen xabar jolladı. Ioab Uriyanı Dawıttıń aldına jiberdi. 7Uriya aldına kelgende, Dawıt onnan Ioab penen áskerlerdiń jaǵdayı hám urıstıń barısı haqqında soradı. 8Sońınan Uriyaǵa:

– Úyińe barıp, dem al, – dedi.

Uriya saraydan shıqqannan soń, patsha onıń izinen sıy jiberdi. 9Degen menen, Uriya úyine qaytpay, patshanıń barlıq xızmetshileri menen birge saray dárwazası aldında uyıqladı. 10Dawıtqa Uriyanıń úyine qaytpaǵanı haqqında xabar jetkende, Dawıt Uriyanı shaqırtıp:

– Sen uzaq waqıt sırtta boldıń-ǵo, nege úyińe qaytpadıń? – dep soradı.

11Uriya Dawıtqa:

– Qudaydıń sandıǵı da, Izrail hám Yahuda[†] áskerleri de ordada qaldı. Sárkárdam Ioab penen siziń adamlarıńız bolsa, qır dalada túnep atır. Solay eken, iship-jep, hayalım menen jatıw ushın, men úyime bara alaman ba? Aldıńızda ant iship aytaman: men hasla bulay islemeymen, – dep juwap berdi.

12Sonda Dawıt Uriyaǵa:

– Búgin de usı jerde qal, erteń seni qaytarıp jiberemen, – dedi.

Uriya sol kúni Erusalimde qaldı. Erteńine 13Dawıt Uriyanı shaqırıp alıp, ishkizip-jegizdi hám onı más qıldı. Biraq keshte Uriya jáne úyine barmay, patshanıń xızmetshileri menen birge uyıqlaw ushın burınǵı jatqan ornına bardı.

14Sonlıqtan kelesi kúni azanda Dawıt Ioabqa bir xat jazıp, onı Uriyanıń qolına berip jiberdi[+]. 15Ol xatta bılay dep jazǵan edi: «Uriyanıń jaradar bolıp óliwi ushın, onı sawashtıń eń qızǵan jerine qoyıp, bir ózin qaldır».

16Solay etip, Ioab qalanı qorshap alǵanda, dushpanlardıń márt áskerleriniń qay jerde turatuǵının bilgenlikten, Uriyanı sol jerge qoydı. 17Qala xalqı shıǵıp, Ioabtıń áskerleri menen sawashqa tústi. Sawashta Dawıttıń áskerlerinen ayırımları qaza taptı. Qazalanǵanlar arasında xet xalqınan bolǵan Uriya da bar edi.

18Sawashtıń barısı haqqında xabarlaw ushın, Ioab Dawıtqa adam jiberdi. 19Ol xabarshıǵa bılay dep buyırdı:

– Sen sawashtıń barısı haqqında patshaǵa jetkergenińde, 20patsha ǵázeplenip, saǵan: «Olar menen urısıw ushın qalaǵa nege bunshelli jaqınlastıńız? Olardıń qala diywalınan oq atatuǵının bilmeytuǵın ba edińiz? 21Erubbeshettiń[*] ulı Abimelexti qalay óltirgenin bilmeytuǵın ba edińiz? Tebeste bir hayal diywaldan Abimelextiń ústine digirman tasın taslap jiberip, onı óltirgeni esińizde joq pa edi? Solay eken, nege diywalǵa bunshelli jaqın bardıńlar?» – degende, sen oǵan: «Xet xalqınan bolǵan qulıńız Uriya da óldi», – dep aytarsań[+].

22Xabarshı jolǵa shıqtı. Ol Dawıtqa barǵanda, Ioabtıń ózine aytqanlarınıń hámmesin oǵan jetkizip bılay dedi:

23– Dushpan bizlerden ústin shıqtı. Olar qaladan shıǵıp, bizler menen qır dalada urıstı. Biraq bizler olardı qala dárwazasına shekem quwıp bardıq. 24Sonda mergenler siziń adamlarıńızǵa qaray diywaldan oq attı. Patshanıń adamlarınıń ayırımları qaza taptı, xet xalqınan bolǵan qulıńız Uriya da qaza taptı.

25Dawıt xabarshıǵa:

– Ioabqa bılay dep ayt: «Bolǵan waqıyaǵa qapa bolma. Sawashta kimniń óletuǵının bilip bolmaydı. Qalaǵa qarsı hújimdi kúsheytip, onı jer menen jeksen qılıńlar». Usı sózlerdi aytıp, oǵan jiger ber, – dedi.

26Uriyanıń hayalı kúyewiniń qaza tapqanın esitip, ol ushın aza tuttı. 27Aza tutıw waqtı tamam bolǵanda, Dawıt hayaldı sarayǵa aldırdı. Hayal Dawıtqa turmısqa shıǵıp, oǵan bir ul tuwıp berdi.

Biraq Dawıttıń bul isi Jaratqan Iyeniń[†] názerinde jaman is boldı.

#### 12


Natannıń Dawıttı áshkaralawı

1Jaratqan Iye[†] payǵambar[†] Natandı Dawıtqa jiberdi. Sonda Natan Dawıtqa kelip, bılay dedi:

– Bir qalada eki adam bolıptı. Olardıń birinshisi bay, al ekinshisi kámbaǵal eken[+]. 2Bay adamnıń júdá kóp mayda hám iri malları bar eken. 3Biraq kámbaǵaldıń satıp alıp, baǵıp atırǵan bir urǵashı qozısınan basqa hesh nársesi joq eken. Qozı kámbaǵaldıń úyinde balaları menen birge ósipti. Onıń nanınan jep, kesesinen suw iship, qoynında uyıqlaptı. Sol adam ushın qozı óz qızınday edi. 4Bir kúni bay adamnıń úyine bir jolawshı kelipti. Kelgen qonaqqa awqat tayarlaw ushın, óziniń qoy hám sıyırlarınan birin soyıwǵa baydıń kózi qıymay, kámbaǵaldıń qozısın alıp, qonaǵına awqat tayarlap beripti.

5Dawıttıń bay adamǵa qattı ǵázebi kelip, Natanǵa bılay dedi:

– Tiri Jaratqan Iye haqı ant ishemen: bunday isti islegen adam ólimge ılayıqlı! 6Tas bawırlıq qılıp, usınday isti islegeni ushın, qozını tórt ese qılıp tólewi tiyis[+].

7Sonda Natan Dawıtqa bılay dedi:

– Sol adam sizsiz! Izraildıń[†] Qudayı Jaratqan Iye bılay deydi: «Men seni maylap, Izrailǵa patsha etip qoydım hám Shauldıń qolınan qutqardım[+]. 8Men saǵan mırzańnıń úyin berdim, hayalların da qoynıńa saldım. Izrail hám Yahuda[†] xalqın da saǵan berdim. Eger bul da az bolsa, bulardan da kóp nárselerdi berer edim. 9Solay eken, nege Meniń názerimde jawız bolǵan islerdi islep, sózimdi pisent etpediń? Xet xalqınan[†] bolǵan Uriyanı qılısh penen óltirip, hayalın ózińe aldıń. Awa, sen onı ammonlardıń[†] qılıshı menen óltirdiń[+]. 10Bunnan bılay, máńgige seniń xojalıǵıńnan qılısh arımaydı. Sebebi sen Meni pisent etpey, xet xalqınan bolǵan Uriyanıń hayalın ózińe hayallıqqa aldıń». 11Jaratqan Iye jáne bılay deydi: «Saǵan óz xojalıǵıń arqalı jamanlıq keltiremen. Seniń kóz aldıńda hayallarıńdı alıp, jaqınlarıńnıń birine beremen. Ol kúpá-kúndiz hayallarıńnıń qoynına kiredi[+]. 12Awa, sen bul isti jasırınsha islediń, biraq Men bunı pútkil Izrail xalqınıń kóz aldında kúpá-kúndiz isleymen».

13Dawıt Natanǵa:

– Men Jaratqan Iyege[†] qarsı gúna[†] isledim, – dedi.

Natan oǵan:

– Jaratqan Iye gúnańızdan ótti, siz ólmeysiz[+]. 14Biraq siz bul isińiz arqalı Jaratqan Iyeniń dushpanlarına Oǵan til tiygiziwge jol qoyıp berdińiz. Sol sebepli siziń tuwılǵan perzentińiz óledi, – dep juwap berdi. 15Sońınan Natan úyine qayttı.

Jaratqan Iye Uriyanıń hayalınıń Dawıttan tuwǵan balasın awır keselge duwshar etti. 16Dawıt Qudayǵa bala ushın jalbarınıp, oraza tuttı. Úyine kelip, jerde jatqan halda túnlerdi ótkerdi[+]. 17Saray aqsaqalları Dawıttı jerden turǵızıw ushın kelgende, ol turıwdı qálemedi hám olar menen birge awqat ta jemedi. 18Jetinshi kúni bala shetnedi. Xızmetshileri Dawıtqa balanıń shetnegeni haqqında xabarlawǵa qorqtı. Olar: «Bala tiri waqıtta, bizler onıń menen sóylesken edik, biraq ol bizlerge qulaq aspadı. Endi balanıń shetnegenin oǵan qalay aytamız? Ol ózine qanday da bir jaman nárse islep qoyar», – dep sıbırlastı.

19Dawıt xızmetshileriniń óz ara sıbırlasıp atırǵanın kórgende, balanıń shetnegenin túsindi. Ol xızmetshilerinen:

– Bala qaytıs boldı ma? – dep soradı.

Olar Dawıtqa:

– Awa, qaytıs boldı, – dep juwap berdi.

20Sonda Dawıt ornınan turıp, juwındı. Ústine átir jaǵıp, kiyimlerin almastırdı hám Jaratqan Iyeniń Úyine[†] barıp, sıyındı. Sońınan úyine qaytıp kelip, ózine awqat beriliwin buyırdı hám aldına qoyılǵan awqattı jedi. 21Xızmetshileri oǵan:

– Bul isińizdi qalay túsinsek boladı? Bala tiri waqtında oraza tutıp, jıladıńız. Al ol ólgennen keyin, ornıńızdan turıp, awqat jedińiz, – dedi.

22Dawıt olarǵa bılay dep juwap berdi:

– Awa, bala tiri waqtında oraza tuttım, jıladım. Sebebi: «Kim biledi, Jaratqan Iye maǵan miyrimin túsirip, bala jasap keter», – dep oylaǵan edim[+]. 23Biraq endi bala óldi. Solay eken, oraza tutıwımnıń[†] ne keregi bar? Onı qaytara alar ma edim? Men onıń janına baraman, biraq ol meniń janıma qaytıp kelmeydi.


Sulaymannıń tuwılıwı

24Dawıt hayalı Bat-Shebanı jubattı hám janına kirip, onıń menen jattı. Bat-Sheba ul tuwdı hám onıń atın Sulayman dep qoydı. Jaratqan Iye balanı súygenlikten,[+] 25Natan payǵambardı oǵan jiberdi. Natan Jaratqan Iyeniń sózi boyınsha balaǵa Edidiya[*] dep at qoydı.

26[•]Sol waqıtları ammonlardıń Rabba qalasına qarsı sawash júrgizip atırǵan Ioab patsha sarayı jaylasqan qorǵan qalanı qolǵa kirgizdi[+]. 27Sońınan Ioab Dawıtqa xabarshılar jiberip bılay dedi: «Men Rabba qalasına hújim qılıp, onıń suw tarmaǵın qolǵa kirgizdim. 28Endi siz qalǵan áskerlerdi baslap keliń de, qalanı qorshap alıp, onı qolǵa kirgiziń. Eger qalanı men basıp alsam, qala meniń atım menen atalıp keter».

29Dawıt pútkil áskerlerin toplap, Rabba qalasına ketti hám qalaǵa hújim jasap, onı qolǵa kirgizdi. 30Dawıt olardıń patshasınıń basındaǵı tajdı aldı. Hasıl taslar menen bezelgen, awırlıǵı bir talant[*] keletuǵın altın taj Dawıttıń basına kiygizildi. Dawıt qaladan kóp muǵdarda olja da alıp qayttı. 31Ol qala xalqın sırtqa shıǵarıp, olardı jarǵı, shókkish hám balta menen jumıs islewge, gerbish tayarlawǵa májbúr etti. Dawıt ammonlardıń qalalarınıń hámmesinde usılay isledi. Sońınan Dawıt pútkil áskerlerin ertip, Erusalimge[†] qayttı.

#### 13


Amnon hám Tamara

1Dawıttıń ulı Abshalomnıń Tamara degen bir sulıw qarındası bar edi. Dawıttıń basqa hayalınan bolǵan ulı Amnon Tamaranı súyip qaldı. 2Amnon qarındası Tamara sebepli azap shegip, awırıp qaldı. Sebebi Tamara pák qız bolǵanlıqtan, Amnon ushın qızǵa bir nárse islew múmkinshiligin tabıw qıyın edi. 3Biraq Amnonnıń Ionadab degen jorası bar edi. Ionadab Dawıttıń ájaǵası Shimeanıń ulı bolıp, ol júdá hiyleker edi[+]. 4Bir kúni Ionadab Amnonnan:

– Háy, patshanıń ulı, nege kúnnen-kúnge azıp baratırsań? Maǵan sebebin aytpaysań ba? – dep soradı.

Amnon oǵan:

– Tuwısqanım Abshalomnıń qarındası Tamaranı súyip qaldım, – dep juwap berdi.

5Ionadab oǵan:

– Tósekke jatıp alıp, ózińdi awırıp atırǵanday etip kórset. Ákeń seni kóriw ushın kelgende, oǵan: «Aǵa, ótinish, qarındasım Tamara kelip, maǵan awqat pisirip bersin. Awqattı kóz aldımda pisirsin, onı kórip, qolınan awqat jeyin», – dep ayt, – dedi.

6Solay etip, Amnon tósekke jatıp alıp, ózin awırıp atırǵanday etip kórsetti. Patsha onı kóriwge kelgende, Amnon patshaǵa:

– Aǵa, ótinish, qarındasım Tamara kelip, kóz aldımda bir-eki taba nan pisirip bersin. Men onıń qolınan nan jeyin, – dedi.

7Sonda Dawıt sarayda jasap atırǵan Tamaraǵa: «Ájaǵań Amnonnıń úyine barıp, oǵan jeytuǵın bir nárse pisirip ber», – dep xabar jiberdi. 8Tamara ájaǵası Amnonnıń úyine ketti. Ol tósekte jatırǵan edi. Tamara qamır iylep, onıń úyinde taba nan pisirdi. 9Sońınan tabanı alıp, nandı Amnonnıń dasturxanına qoyǵanda, ol jegisi kelmedi. Sonda Amnon úydegilerge:

– Qasımnan hámme shıǵıp ketsin, – dep buyırdı. Hámme shıǵıp ketti. 10Bunnan keyin, Amnon Tamaraǵa:

– Awqattı jatatuǵın bólmeme alıp kel, men seniń qolıńnan awqat jeyin, – dedi. Tamara ózi pisirgen nanlardı ájaǵası Amnonnıń jatatuǵın bólmesine apardı. 11Jesin dep, Tamara nandı Amnonǵa jaqınlatqanda, ol Tamaranı uslap alıp:

– Qarındasım, kel, meniń menen jat, – dedi.

12Biraq Tamara oǵan bılay dedi:

– Yaq, ájaǵa, meniń namısıma tiyme. Izrailda[†] bunday is islenbeydi. Bunday aqılsızlıqtı isleme[+]. 13Usınday shermendelikten keyin, men qalay bas kóterip júre alaman? Al sen Izraildaǵı aqmaq adamlardıń biri bolıp qalasań. Ótinemen, patsha menen sóyles, ol seniń maǵan úyleniwińe qarsı bolmaydı. 14Degen menen, Amnon Tamaraǵa qulaq salǵısı kelmedi. Ol qızdan kúshlirek bolǵanlıqtan, qızdı zorlap, namısına tiydi.

15Sonnan soń, Amnonnıń Tamaranı jek kórgenligi sonshelli, onıń jek kóriwshiligi burın bolǵan muhabbatınan da kúshlirek boldı. Amnon Tamaraǵa:

– Tur, joq bol! – dedi.

16Tamara Amnonǵa:

– Yaq, meni quwıwıń – bul birinshi islegen jamanlıǵıńnan da awırıraq, – dedi. Biraq Amnon oǵan qulaq salǵısı kelmedi. 17Amnon xızmetshi jigitin shaqırıp oǵan:

– Mına birewdi bul jerden quwıp jiber de, artınan qapını jawıp tasla, – dedi. 18Jigit Tamaranı sırtqa shıǵarıp, izinshe qapını jawdı. Tamaranıń ústinde uzın, jeńi de uzın naǵıslı kiyim bar edi. Patshanıń turmısqa shıqpaǵan qızları usılay kiyinetuǵın edi. 19Tamara basına kúl shashıp, ústindegi uzın jeńli kiyimin jırtıp tasladı. Ol qolları menen basın uslap, dad salıp, eńirewi menen ketti.

20Ájaǵası Abshalom qızǵa:

– Seniń menen birge bolǵan ájaǵań Amnon ba edi? Endi sestińdi shıǵarma, qarındasım. Ol seniń ájaǵań-ǵo. Bul waqıyaǵa qapa bolma, – dedi.

Solay etip, Tamara ájaǵası Abshalomnıń úyinde jalǵız hám muńlı jasadı.

21Dawıt patsha bolıp ótkenler haqqında esitip, qattı ǵázeplendi. 22Abshalom Amnonǵa jaqsı da, jaman da sóz aytpadı. Óytkeni ol qarındası Tamaranıń namısına tiygeni ushın, Amnondı jek kórip qalǵan edi.


Abshalomnıń Amnondı óltiriwi

23Eki jıldan keyin, Abshalom patshanıń barlıq ulların óziniń qoyın qırqtırıp atırǵan jerge, Efrayım[†] qalasına jaqın jerdegi Baal[†]-Xasorǵa shaqırdı. 24Abshalom patshaǵa kelip:

– Men qoylarımdı qırqtırıp atırman. Ótinemen, ózińiz de, xızmetshilerińiz de meniń menen birge sol jerge barsańız, – dedi.

25Dawıt patsha oǵan:

– Yaq, ulım, eger bizler hámmemiz barsaq, saǵan júk bolamız, – dedi.

Abshalom qattı jalınsa da, patshanıń barǵısı kelmedi, biraq balasına pátiya berdi.

26Sonda Abshalom patshaǵa:

– Onda ájaǵam Amnonnıń bizler menen birge barıwına ruxsat beriń, – dedi.

Patsha onnan:

– Amnon nege seniń menen barıwı kerek? – dep soradı. 27Biraq Abshalom jalına bergennen keyin, patsha Amnondı hám basqa ullarınıń hámmesin onıń menen birge jiberdi.

28Abshalom xızmetshilerine bılay dep buyırdı:

– Amnonnan kóz úzbeńler! Ol sharap iship, más bolǵan waqıtta, men sizlerge: «Amnondı óltiriń», – dep aytaman. Sonda onı óltirińler. Qorqpańlar! Sizlerge buyrıqtı men berip atırman. Kúshli hám márt bolıńlar!

29Xızmetshiler Abshalomnıń buyrıǵın orınlap, Amnondı óltirdi. Sonda patshanıń basqa ulları ǵashırlarına minip, qashıp ketti.

30Olar jolda kiyatırǵanda, Dawıtqa: «Abshalom patshanıń barlıq ulların óltiripti, olardıń birde birewi tiri qalmaptı», – degen xabar jetip keldi. 31Patsha ornınan turdı da, kiyimlerin jırtıp, ózin jerge tasladı. Onıń janındaǵı barlıq xızmetshileri de kiyimlerin jırttı[+].

32Sonda Dawıttıń ájaǵası Shimeanıń ulı Ionadab bılay dedi:

– Taqsır, hámme ullarımnan ayırılıp qaldım dep oylamańız. Tek Amnon óldi. Sebebi ol qarındası Tamaranıń namısına tiygennen beri, Abshalom Amnondı óltiriwdi oylap júrgen edi[+]. 33Sonlıqtan taqsır, hámme ullarıńız óldi, degen xabardan táshiwishlenbeń. Tek jalǵız Amnon ǵana óldi.

34Sol arada Abshalom qashıp ketti.

Gúzetshi jigit tóbeshiktiń batıs jolınan úlken bir alamannıń kiyatırǵanın kórdi. 35Ionadab patshaǵa:

– Áne, ullarıńız kiyatır. Qulıńızdıń aytqanınday boldı, – dedi. 36Ol aytıp bolar-bolmastan, patshanıń ulları jetip keldi de, dad salıp jılay basladı. Patsha da, xızmetshileri de qattı ókirip jıladı.

37Al Abshalom qashıp, Geshur patshası Ammihud ulı Talmaydıń janına bardı. Dawıt ulı Amnon ushın uzaq waqıt aza tuttı[+]. 38Geshurǵa qashqan Abshalom ol jerde úsh jıl boldı. 39Patsha Dawıttıń Amnonnıń qazasına qayǵısı basılıp, endi Abshalomdı saǵına basladı.

#### 14


Abshalomnıń Erusalimge qaytıp keliwi

1Seruya ulı Ioab patshanıń Abshalomdı saǵınıp júrgenin bildi. 2Ol birewdi jiberip, Teqoada jasaytuǵın aqıllı bir hayaldı aldırdı. Ioab hayalǵa:

– Aza kiyimlerińdi kiyip, ózińdi aza tutıp júrgen adam sıyaqlı kórset. Átir de jaqpay, ózińdi uzaq waqıttan beri ólini azalap júrgen sıyaqlı tut[+]. 3Keyin patshaǵa barıp, oǵan meniń usı sózlerimdi jetkiz, – dedi de, Ioab hayalǵa nelerdi aytıw kerekligin úyretti.

4Solay etip, teqoalı hayal patshaǵa bardı. Ol patshanıń aldında et betinen jıǵılıp, tájim etip, patshaǵa:

– Taqsır, maǵan járdem beriń, – dedi[+].

5Patsha onnan:

– Ne boldı? – dep soradı.

Hayal patshaǵa bılay dep juwap berdi:

– Men bir baxıtsız jesir hayalman. Kúyewim ólip qaldı. 6Shorıńız bolǵan meniń eki ulım bar edi. Olar atızda tóbelesip qalıptı. Olardı ayıratuǵın hesh kim bolmaǵannan soń, birewi birewin urıp, óltirip qoyıptı. 7Endi pútkil tiyre shorıńız bolǵan maǵan qarsı shıǵıp: «Tuwısqanın óltirgen adamdı bizlerdiń qolımızǵa ber. Tuwısqanın óltirgeni ushın onı óltirip, usılayınsha miyrasxordı da joq qılamız», – dep atır. Solay etip, jer betinde kúyewimniń atın hám urpaǵın dawam ettiretuǵın tuyaq qaldırmaw ushın, olar meniń oshaǵımdaǵı qalǵan shoqtı da óshirejaq.

8Patsha hayalǵa:

– Úyińe qayta ber, bul isti seniń paydańa sheship beremen, – dedi.

9Sonda teqoalı hayal patshaǵa:

– Taqsır! Bul waqıyaǵa men hám meniń ákemniń xojalıǵı ayıplı bolsın. Patsha hám onıń taxtı ayıpsız bolsın, – dedi[+].

10Patsha hayalǵa:

– Birew saǵan qarsı bir nárse dese, onı maǵan alıp kel. Ol qaytıp saǵan tiymeytuǵın boladı, – dedi.

11Hayal patshaǵa:

– Olay bolsa, ósh alıwshı ámeńgerler[†] isin gújitip, ulımdı óltirip qoymawı ushın, patsha, Qudayıńız Jaratqan Iye[†] haqı ant ishseńiz, – dedi.

Patsha hayalǵa:

– Tiri Jaratqan Iyeniń[†] atı menen aytaman: ulıńnıń bir tal shashı da túspeydi, – dedi[+].

12Hayal patshaǵa:

– Taqsır, shorıńız bolǵan maǵan jáne bir sóz aytıwǵa ruxsat berseńiz, – dedi.

– Ayt, – dedi patsha.

13Hayal sózin dawam etip bılay dedi:

– Ne ushın siz Qudaydıń xalqına qarsı bulay islep atırsız? Patsha, siz usı gápińiz arqalı ózińiz ózińizdi ayıplap atırsız. Óytkeni ózińiz quwǵın qılǵan adamdı qaytarmay atırsız. 14Jerge tógilgen suwdı qaytıp jıynaw múmkin bolmaǵanı sıyaqlı, hámmemiz de dúnyadan ótip ketemiz. Biraq Quday[†] jandı nabıt qılıwdı qálemeydi. Ol quwǵın qılınǵan adamnıń Ózinen uzaq ketpewi ushın shara izleydi[+]. 15Xalıq meni qorqıtqanı sebepli, taqsırıma usılardı aytıp beriw ushın keldim. Men ózimshe: «Patsha menen sóyleseyin, bálkim, ol shorısınıń tilegin orınlar. 16Sózlerime qulaq asıp, meni hám ulımdı óltirmekshi bolıp, Qudaydıń bergen miyrasınan ayırıwdı qálegenlerdiń qolınan qutqarar, 17taqsırımnıń sózi meni tınıshlandırar», – dep oyladım. Sebebi siz, taqsır, jaqsı menen jamandı ayırıwda Qudaydıń perishtesi[†] sıyaqlısız. Sizge Qudayıńız Jaratqan Iye yar bolsın![+]

18Patsha hayalǵa:

– Sennen bir nárse sorayın, biraq mennen hesh nárseni jasırma, – dedi.

Hayal patshaǵa:

– Sorań, taqsır, – dep juwap berdi.

19Patsha hayaldan:

– Bul islerdiń hámmesinde Ioabtıń qolı bar ma? – dep soradı.

Hayal patshaǵa bılay dep juwap berdi:

– Taqsır, aldıńızda ant iship aytaman: sizden hesh nárseni jasırıw múmkin emes. Awa, maǵan buyrıq bergen hám shorıńızǵa usı sózlerdiń hámmesin úyretken qulıńız Ioab boladı. 20Jaǵdaydı ózgertiw ushın, qulıńız Ioab bunı oylap tapqan edi. Taqsır, siz Qudaydıń bir perishtesi sıyaqlı dana bolıp, eldegi waqıyalardıń hámmesinen xabardarsız[+].

21Sonda patsha Ioabtı shaqırtıp, oǵan:

– Meyli, tilegińdi orınlayman. Barıp, jas jigit Abshalomdı qaytarıp alıp kel, – dedi.

22Ioab et betinen jerge jıǵılıp, patshaǵa tájim etti hám oǵan minnetdarshılıq bildirip:

– Taqsır, búgin mennen kewlińiz tolǵanın bilip turman. Sebebi siz qulıńızdıń tilegin orınladıńız, – dedi.

23Sońınan Ioab Geshurǵa barıp, Abshalomdı Erusalimge[†] alıp keldi[+]. 24Biraq patsha:

– Abshalom úyine ketsin, meniń aldıma kelmesin, – dep buyrıq berdi. Sonlıqtan Abshalom patshanı kórmey, óz úyine ketti.

25Pútkil Izrailda[†] sın-sımbatı boyınsha Abshalom sıyaqlı maqtawı artqan adam joq edi. Ol basınan ayaǵına shekem minsiz edi. 26Abshalomǵa shashı awırlıq qılatuǵın bolǵanlıqtan, ol hár jılı shashın kestiretuǵın edi. Ol shashın kestirgen waqıtta ólshetetuǵın edi. Onıń shashınıń awırlıǵı patshalıqtaǵı ólshem birligi boyınsha ólshegende, eki júz shekel[*] shıǵatuǵın edi. 27Abshalomnıń úsh ulı hám Tamara degen sulıw bir qızı bar edi[+].

28Abshalom Erusalimde eki jıl jasasa da, patshanı kóre almadı. 29Sońınan ol patshaǵa jiberiw ushın Ioabtı shaqırttı. Biraq Ioab Abshalomǵa keliwdi qálemedi. Abshalom ekinshi ret shaqırttı, biraq Ioabtıń jáne kelgisi kelmedi. 30Sonda Abshalom qullarına:

– Minekey, Ioabtıń arpa atızı menikiniń janında tur. Barıp, atızǵa ot beriń, – dedi. Xızmetshiler barıp, Ioabtıń atızına ot berdi.

31Ioab ornınan turdı da, Abshalomnıń úyine barıp:

– Qullarıń ne ushın atızıma ot berdi? – dep soradı.

32Abshalom oǵan bılay dedi:

– Minekey, men seni patshanıń aldına jiberiw ushın, usı jerge keliwińdi aytıp, adam jollaǵan edim. Sen arqalı patshaǵa: «Geshurdan ne ushın keldim? Ol jerde qalǵanım men ushın jaqsıraq bolar edi», – dep aytpaqshı edim. Endi men patshanı kórgim keledi. Eger ayıplı bolsam, meni ózi óltirsin[+].

33Sonda Ioab barıp, Abshalomnıń sózlerin patshaǵa jetkizdi. Patsha Abshalomdı shaqırttı. Abshalom patshanıń aldına keldi de, onıń aldında et betinen jerge jıǵılıp, tájim etti. Patsha Abshalomdı súydi.

#### 15


Abshalomnıń Dawıtqa qarsı bas kóteriwi

1Bunnan soń, Abshalom ózine bir sawash arbasın, atlar hám aldında juwırıp júretuǵın eliw saqshı tayarladı[+]. 2Ol azanda erte turıp, qala dárwazasına baratuǵın jol boyında turatuǵın edi. Óz arzın tıńlatıp, húkim shıǵartıw ushın patshaǵa kelgen hár bir adamdı shaqırıp alıp, onnan: «Qaysı qaladansań?» – dep soraytuǵın edi. Sol adam Izraildıń[†] qaysı urıwınan kelgenin aytatuǵın edi[+].

3Sonda Abshalom sol adamǵa: «Qara, seniń dawa isiń tuwrı hám ádil. Biraq patshanıń janında seni tıńlaw ushın tayınlanǵan hesh kim joq», – deytuǵın edi. 4Sońınan: «Qánekey, endi meni elge qazı qılıp qoysa, dawa-arzı menen kelgen hár bir adamnıń isin ádalatlıq penen shesher edim», – dep qosıp qoyatuǵın edi[+]. 5Eger birew Abshalomǵa tájim etiw ushın jaqınlassa, ol sol adamǵa qolın sozatuǵın hám onı qushaqlap, súyetuǵın edi. 6Abshalom patshaǵa arız qılıp kelgen izraillılardıń hár birine usılay qatnas jasaytuǵın edi. Solay etip, ol izraillılardıń kewlin ózine awdırıp aldı.

7Aradan tórt jıl[*] ótkennen soń, Abshalom patshaǵa bılay dedi:

– Meniń Xebronǵa barıp, Jaratqan Iyege[†] bergen wádemdi orınlap keliwime ruxsat berseńiz. 8Sebebi qulıńız bolǵan men Aram[†] úlkesindegi Geshurda jasap atırǵanımda: «Eger Jaratqan Iye[†] meni Erusalimge[†] qaytarsa, onda men Xebronǵa barıp, Oǵan sıyınaman», – dep wáde bergen edim[+].

9Patsha oǵan:

– Aman-esen kete ber, – dedi.

Ol ornınan turıp, Xebronǵa ketti. 10Abshalom Izraildıń pútkil urıwlarına jasırın túrde xabarshılar jiberip, olarǵa: «Kárnay[†] dawısın esitiwden-aq: „Abshalom Xebronda patsha boldı“, – dep aytıńlar», – dedi. 11Erusalimnen mirát etilgen eki júz adam bolıp ótken waqıyalardan biyxabar halda, jaqsı niyet penen Abshalomǵa erip ketti. 12Abshalom qurbanlıq[†] shalıp atırıp, Dawıttıń másláhátshisi gilolı Axitofeldi de Gilo qalasınan aldırttı. Usılayınsha qozǵalań kúsheye berdi. Óytkeni Abshalomnıń izine ergenlerdiń sanı kóbeyip atırǵan edi[+].


Dawıttıń Erusalimnen qashıwı

13Bir xabarshı Dawıtqa kelip:

– Izraillılardıń kewli Abshalomǵa awıp ketti, – dedi[+]. 14Sonda Dawıt Erusalimde ózi menen birge bolǵan barlıq xızmetshilerine:

– Turıńlar, qashayıq! Bolmasa, Abshalomnan qashıp qutıla almaysız. Dárhal ketip qalmasaq, Abshalom izimizden tez jetip alıp, bálege duwshar eter, qalanı da qılıshtan ótkerer, – dedi[+].

15Patshanıń xızmetshileri:

– Taqsır, siz qanday qararǵa kelseńiz, bizler orınlawǵa tayarmız, – dep juwap berdi.

16Solay etip, patsha pútkil saray xalqın izine ertip, jolǵa shıqtı. Al sarayǵa qarap turıwı ushın, on toqalın sol jerde qaldırdı[+]. 17Patsha hám onıń izine ergen pútkil xalıq qalanıń eń shetindegi úydiń janına kelip, toqtadı. 18Sol jerden baslap, barlıq xızmetshileri, keretler menen peletlerden alınǵan tán saqshılar hám Gattan ózine erip kelgen gatlı altı júz ásker patshanıń aldınan júrip ótti[+].

19Patsha gatlı Ittayǵa bılay dedi:

– Nege sen de bizler menen kiyatırsań? Izińe qaytıp, jańa patsha menen qal. Óytkeni sen watanıńnan quwılǵan bir jat elliseń. 20Sen keshe kelgenseń. Búgin qay jerge bararımdı ózim bilmey turıp, seni de sergizdan qılayın ba? Izge qayt, áskerlerińdi de óziń menen alıp qayt. Qudaydıń súyispenshiligi hám sadıqlıǵı saǵan yar bolsın!

21Biraq Ittay patshaǵa:

– Taqsır, tiri Jaratqan Iye haqı aldıńızda ant iship aytaman: ólim ushın bolsa da, ómir ushın bolsa da, siz qay jerde bolsańız, qulıńız bolǵan men de sol jerde bolaman, – dep juwap berdi[+].

22Dawıt Ittayǵa:

– Yaqshı, onda aldıǵa ótip, júre ber, – dedi.

Solay etip, gatlı Ittay hám onıń janındaǵı hámme adamlar bala-shaǵaları menen birge jolın dawam etti. 23Xalıq ketip baratırǵanda, átiraptaǵı pútkil el zar-zar jılastı. Patsha Kidron sayınan ótti. Pútkil xalıq shólistanlıqqa qaray jol aldı[+].

24Ruwxaniy[†] Sadoq penen Qudaydıń Kelisim sandıǵın[†] kótergen lebiyliler[†] de sol jerde edi. Olar Qudaydıń sandıǵın jerge qoydı. Pútkil xalıq qaladan shıǵıp bolǵansha, ruwxaniy Abiyatar tóbeshikke kóterilip, olardı kútip turdı[+].

25Sońınan patsha Sadoqqa bılay dedi:

– Qudaydıń sandıǵın qalaǵa qaytarıp alıp bar. Eger Jaratqan Iyeniń maǵan miyrimi túsken bolsa, Ol meni izime qaytarıp, sandıqtı hám sandıq turatuǵın orındı maǵan kórseter. 26Eger Ol maǵan: «Saǵan kewlim tolmadı», – dese, onda men tayarman. Ol maǵan maqul kórgenin islesin[+].

27Patsha sózin dawam etip, ruwxaniy Sadoqqa bılay dedi:

– Jaǵdaydı kórip turǵan joqsań ba? Ulıń Aximaastı hám Abiyatardıń ulı Ionatandı janıńa al da, Abiyatar menen birge aman-esen qalaǵa qayt[+]. 28Sizlerden anıq bir xabar almaǵanımsha, men Iordan tegisliginde, dáryanıń ótkelinde kútip turaman.

29Solay etip, Sadoq penen Abiyatar Qudaydıń sandıǵın Erusalimge qaytarıp aparıp, sol jerde qaldı. 30Al Dawıt bolsa, jılap-eńirep Záytún[†] tawına kóterile berdi. Ol basın orap alıp, jalańayaq ketip baratır edi. Onıń janındaǵı adamlardıń hámmesi de basların orap alıp, jılap-eńirep tawǵa shıǵıp baratır edi[+].

31Sol arada birew Dawıtqa:

– Axitofel de Abshalomnıń tárepin alǵan til biriktiriwshiler arasında eken, – dep xabarladı.

Sonda Dawıt: «Jaratqan Iye, Axitofeldiń keńesin joqqa shıǵara gór!» – dep duwa etti[+].

32Dawıt Qudayǵa sıyınatuǵın tawdıń tóbesine jetip barǵanda, Ark tiyresinen bolǵan Xushay kiyimi jırtılǵan, basına topıraq shashılǵan halda onı qarsı aldı[+]. 33Dawıt oǵan bılay dedi:

– Meniń menen birge ketseń, maǵan júk bolasań[+]. 34Eger qalaǵa qaytıp barsań, Abshalomǵa: «Taqsır, siziń qulıńız bolmaqshıman. Burın ákeńizge qanday xızmet etken bolsam, sizge de solay xızmet etemen», – dep aytarsań. Usılay sen Axitofeldiń másláhátin meniń ushın bosqa shıǵarasań[+]. 35Ruwxaniyler Sadoq penen Abiyatar sol jerde seniń menen birge boladı. Patshanıń sarayında esitkenlerińniń hámmesinen olardı xabardar etip tur. 36Sadoqtıń ulı Aximaas penen Abiyatardıń ulı Ionatan da sol jerde. Esitkenlerińniń hámmesin olar arqalı maǵan jetkerip turasań[+].

37Solay etip, Dawıttıń dostısı Xushay Erusalimge ketti. Sol waqıtta Abshalom da Erusalimge kirip kiyatırǵan edi[+].

#### 16


Dawıt hám Siba

1Dawıt tawdıń tóbesinen arman qaray biraz túskende, Mefiboshettiń xızmetshisi Siba qosaqlanǵan eki eshekke eki júz nan, keptirip nıǵızlanǵan kishmishten júz dana, taza pisken miyweden júz dana hám bir mes sharap júklep, Dawıttıń aldınan shıqtı[+]. 2Patsha Sibadan:

– Bulardı ne ushın alıp keldiń? – dep soradı.

Siba oǵan:

– Eshekler patsha xojalıǵındaǵılardıń miniwi ushın, nan menen taza miyweler xızmetshilerińizdiń jewi ushın, al sharap shólde haldan tayǵanlardıń ishiwi ushın, – dep juwap berdi[+].

3Patsha onnan:

– Mırzań Shauldıń aqlıǵı qayaqta? – dep soradı.

Siba oǵan:

– Mefiboshet Erusalimde[†] qaldı. Sebebi ol: «Izrail[†] xalqı búgin atamnıń patshalıǵın maǵan qaytarıp beredi», – dep aytıp atır, – dep juwap berdi[+].

4Sonda patsha oǵan:

– Mefiboshettiń hámme nársesi seniki boladı, – dedi.

Siba patshaǵa tájim etip:

– Qullıq, taqsır! Maǵan bárqulla kewlińiz tolǵay! – dedi.


Dawıt hám Shimey

5Dawıt patsha Baxurimge jetip barǵanda, Shauldıń tiyresinen bolǵan Geranıń ulı Shimey ǵarǵanıwı menen onıń aldınan shıqtı. 6Pútkil áskerleri hám márt jawıngerleri Dawıt patshanıń oń hám shep jaǵında turǵanına qaramastan, Shimey Dawıtqa hám onıń xızmetshilerine tas ılaqtırdı. 7Shimey bılay dep ǵarǵandı:

– Joq bol, ket. Háy, qanxor, ońbaǵan adam! 8Sen ornına patsha bolǵan Shauldıń úy-ishinde tógilgen qanlardıń qunın Jaratqan Iye[†] sennen óndirip atır. Ol patshalıqtı ulıń Abshalomǵa berdi. Sen qanxor bolǵanıń ushın, bul bálege jolıqtıń.

9Seruya ulı Abishay patshaǵa:

– Bul óli kópek nege taqsırımdı ǵarǵaydı eken? Ruxsat beriń, basın úzip taslayın, – dedi[+].

10Biraq patsha oǵan:

– Seruya ulları, bunıń menen sizlerdiń jumısıńız bolmasın! Jaratqan Iye oǵan: «Dawıttı ǵarǵa», – degeni ushın ǵarǵap atırǵan bolsa, kim onnan: «Nege bulay islep atırsań?» – dep soray aladı? – dedi[+].

11Keyin Dawıt Abishayǵa hám xızmetshilerine bılay dedi:

– Óz ulım meni óltirmekshi bolıp turǵanda, mına benyaminli onnan beterin islemey me? Onı tınıshına qoyıńlar, ǵarǵay bersin. Óytkeni bunı oǵan Jaratqan Iye aytqan. 12Bálkim, Jaratqan Iye meniń xorlanıp atırǵanımdı kórip, búgingi ǵarǵıslar ornına jaqsılıq qaytarar.

13Dawıt adamları menen birge jolın dawam etti. Al Shimey Dawıttıń qaptalında, tawdıń janbawırında júrip onı ǵarǵadı, oǵan tas atıp, topıraq shashtı. 14Iordan dáryasındaǵı ótkelge sharshap jetken patsha hám onıń janındaǵı xalıq sol jerde dem aldı.


Xushay menen Axitofeldiń keńesleri

15Sol arada Abshalom hám onıń izraillı pútkil tárepdarları Erusalimge keldi. Axitofel de Abshalom menen birge edi. 16Sonda Dawıttıń dostısı Ark tiyresinen bolǵan Xushay Abshalomnıń janına barıp:

– Jasasın patsha! Jasasın patsha! – dep baqırdı[+].

17Abshalom Xushaydan:

– Dostıńa sadıqlıǵıń usı ma? Ne ushın dostıń menen ketpediń? – dep soradı.

18Xushay oǵan bılay dep juwap berdi:

– Yaq, men Jaratqan Iyeniń,[†] mına xalıqtıń hám pútkil izraillılardıń tańlaǵan adamı tárepinde bolıp, onıń janında qalaman. 19Endi men Dawıttıń ulı Abshalomnan basqa kimge xızmet qılaman? Ákeńizge qalay xızmet etken bolsam, sizge de solay xızmet etemen.

20Sonda Abshalom Axitofelge qarap:

– Ne isleyik, bizlerge keńes ber, – dedi.

21Axitofel Abshalomǵa:

– Sarayǵa qarap turıwı ushın, ákeńniń taslap ketken toqalları menen jat. Sonda pútkil Izrail ákeńizdiń sizdi jek kórip qalǵanın biledi hám sizdi qollawshılardıń hámmesi jáne de kúshke minedi[+].

22Solay etip, saraydıń úshegine Abshalom ushın bir shatır qurıldı. Ol pútkil izraillılardıń kóz aldında ákesiniń toqalları menen jatıp shıqtı[+].

23Sol waqıtları Axitofel bergen keńesler Quday[†] tárepinen berilgen keńesler dep sanalatuǵın edi. Axitofeldiń hár bir keńesi Dawıt ushın da, Abshalom ushın da usınday edi.

#### 17


Xushaydıń Axitofeldiń keńesin buzıwı

1Axitofel Abshalomǵa jáne bılay dedi:

– Ruxsat berseńiz, on eki mıń adamdı saylap alıp, búgin túnde ketip, Dawıttıń izine túseyin. 2Házir Dawıt sharshap, haldan tayǵan waqıtta, oǵan hújim etip, kózin qorqıtsam, qasındaǵılar qashıp ketedi. Sonda men Dawıt patshanıń bir ózin óltiremen. 3Sońınan pútkil xalıqtı sizge qaytarıp alıp kelemen. Xalıqtıń sizge qaytıwı siz óltirmekshi bolıp atırǵan adamnıń ólimine baylanıslı. Solay etip, pútkil xalıq zıyan kórmeydi.

4Bul keńes Abshalomǵa da, pútkil Izrail[†] aqsaqallarına da unap qaldı. 5Biraq Abshalom:

– Ark tiyresinen bolǵan Xushaydı da shaqırıń. Ol ne der eken, esiteyik, – dedi[+]. 6Xushay kelgende, Abshalom oǵan Axitofeldiń qanday keńes bergeni tuwralı aytıp berdi. Sońınan ol Xushaydan:

– Onıń keńesi boyınsha is tutayın ba? Bolmasa, sen keńes ber, – dep soradı.

7Xushay Abshalomǵa bılay juwap berdi:

– Axitofeldiń bul rette bergen keńesi jaqsı emes. 8Ákeńizdiń hám onıń adamlarınıń márt jawıngerler ekenin bilesiz. Olar dalada balalarınan ayırılǵan ayıw sıyaqlı ǵázepli. Bunıń ústine, ákeńiz tájiriybeli jawınger, ol túndi áskerler janında ótkermeydi[+]. 9Bul waqıtta ol úńgirlerdiń birinde yamasa bir jerde jasırınıp júrgen bolsa kerek. Eger ol áskerlerimizge birinshi bolıp hújim jasasa, ol haqqında esitken hár bir adam: «Abshalomǵa ergenler qırǵınǵa ushıraptı», – dep aytadı. 10Sonda júrekleri arıslannıń júregindey bolǵan mártlerdiń de qorqınıshtan ruwxları túsedi. Sebebi ákeńizdiń batırlıǵın hám onıń qasındaǵılardıń mártligin pútkil Izrail biledi. 11Sonlıqtan sizge aytatuǵın keńesim mınaw: Dannan Beer-Shebaǵa shekemgi, teńiz jaǵasındaǵı qum sıyaqlı san-sanaqsız bolǵan pútkil izraillılardı átirapıńızǵa toplań. Siz ózińiz de sawashqa shıǵıń[+]. 12Sonda bizler jasırınǵan jerleriniń birinde Dawıtqa hújim qılıp, jer betine túsken shıq kibi ústine bastırıp baramız. Dawıttı da, onıń janındaǵılardıń hesh birin de tiri qaldırmaymız. 13Eger ol bir qalanı panalasa, onda pútkil izraillılar sol qalaǵa arqanlar alıp baradı. Qalanı bir tası qalmaǵansha, oypatlıqqa qaray tartıp qulatıp, joq qılamız.

14Abshalom hám pútkil izraillılar: «Xushaydıń keńesi Axitofeldiń keńesinen jaqsıraq», – dedi. Sebebi Jaratqan Iye[†] Abshalomdı apatqa ushıratıw ushın, Axitofeldiń jaqsı keńesin joqqa shıǵarıwdı sheship qoyǵan edi[+].

15Xushay ruwxaniyler[†] Sadoq penen Abiyatarǵa Axitofeldiń Abshalom menen Izrail aqsaqallarına bergen keńesi hám óziniń olarǵa bergen keńesi tuwralı aytıp berdi. 16Sońınan olarǵa:

– Sizler mına xabardı Dawıtqa tez jetkiziń: bul túndi Iordan tegisliginde, dáryanıń ótkelinde ótkizbesin. Tez arǵı tárepke ótsin. Bolmasa, patshanıń ózi de, janındaǵılar da tolıq qırılıp ketedi, – dedi.

17Sol waqıtları qalada kórinbew ushın, Ionatan menen Aximaas qala sırtındaǵı Rogel bulaǵı janında kútip turatuǵın edi. Bir shorı qız barıp, olarǵa bolıp ótkenlerdi xabarlap turatuǵın, al olar esitkenlerin Dawıt patshaǵa jetkizip turatuǵın edi[+]. 18Biraq bir óspirim olardı kórip qalıp, Abshalomǵa xabarladı. Sonda Ionatan menen Aximaas asıǵıs ol jerden ketip, Baxurimdegi bir adamnıń úyine keldi. Úydiń háwlisinde bir qudıq bar edi. Ionatan menen Aximaas sol qudıqqa jasırındı. 19Sol adamnıń hayalı bir japqısh alıp, qudıqtıń awzın jawıp qoyıp, hesh nárse sezilmewi ushın, onıń ústine masaqlardı jayıp tasladı[+]. 20Abshalomnıń xızmetshileri úyge, hayaldıń janına kelip, onnan:

– Aximaas penen Ionatan qay jerde? – dep soradı.

Hayal olarǵa:

– Ózektiń arǵı tárepine ótip ketti, – dep juwap berdi.

Abshalomnıń xızmetshileri olardı izlep ketti, biraq taba almay, Erusalimge[†] qayttı.

21Adamlar ketkennen keyin, Aximaas penen Ionatan qudıqtan shıqtı da, bolıp ótken waqıyalardı xabarlaw ushın, Dawıt patshaǵa ketti. Olar Dawıtqa barıp:

– Qáne, házir-aq dáryanı kesip ótińler, – dedi hám Axitofeldiń oǵan qarsı qanday keńes bergenligin aytıp berdi. 22Dawıt sol waqıtta-aq pútkil adamları menen birge Iordan dáryasın kesip ótti. Tań atqanda, Iordan dáryasın kesip ótpegen birde bir adam qalmadı.

23Axitofel ózi bergen keńestiń iske aspaǵanın kórgende, eshegin ertlep, oǵan mindi de, óz qalasına, óz úyine qaytıp ketti. Ol úy-ishine wásiyatnama qaldırǵannan soń, asılıp óldi. Onıń denesi ákesiniń qábirine qoyıldı[+].

24Dawıt Maxanayımǵa barǵan waqıtta, Abshalom hám onıń janındaǵı Izrail áskerleri Iordan dáryasın kesip ótip atırǵan edi[+]. 25Abshalom Ioabtıń ornına Amasanı sárkárda etip tayınladı. Amasa izraillı[*] Itranıń ulı bolıp, anasınıń atı Abigayıl edi. Abigayıl Seruyanıń sińlisi bolıp, olar Naxash degen adamnıń qızları edi. Seruya bolsa, Ioabtıń anası edi[+]. 26Abshalom hám Izrail áskerleri Gilad[†] jerine orda qurdı.

27Dawıt Maxanayımǵa barǵanda, ammonlardıń[†] Rabba qalasınan bolǵan Naxash ulı Shobiy, lo-debarlı Ammiel ulı Maxir hám Rogelimnen bolǵan giladlı Barzillay[+] 28Dawıtqa kórpe-tósekler, qırmalar hám ılay ıdıslar alıp keldi. Jáne de, Dawıt hám onıń janındaǵılardıń jewi ushın biyday, arpa, un, tarı, aq lobiya, qızıl lobiya, quwırmash, 29pal, qatıq, qoy jáne de maldıń sútinen alınǵan irimtik alıp keldi. Sebebi olar: «Xalıq shólde ash, haldan tayǵan hám shóllegen bolsa kerek», – dep oylaǵan edi[+].

#### 18


Abshalomnıń óltiriliwi

1Dawıt óziniń janındaǵı áskerlerin bir jerge toplap, kózden ótkerdi hám olardıń ústinen mıńbasılar menen júzbasılar qoydı. 2Sońınan olardı Seruya ulı Ioabtıń, onıń inisi Abishaydıń hám gatlı Ittaydıń basshılıǵında úsh toparǵa bólip atlandırdı. Patsha áskerlerge:

– Men de sizler menen birge baraman, – dedi[+].

3Biraq áskerler:

– Iltimas, siz bizler menen birge barmań. Eger bizlerdiń qashıwımızǵa tuwra kelse de, olar bizlerge dıqqat awdarmaydı, hátte, yarımımız ólip ketsek te, olar bizlerge dıqqat awdarmaydı. Siz bizlerdiń on mıńımızǵa tatıysız. Sonlıqtan siziń bizlerge qalada turıp járdem bergenińiz jaqsıraq, – dep juwap berdi.

4Patsha olarǵa:

– Sizler neni maqul kórseńiz, sonı isleymen, – dedi.

Adamlar júzlik hám mıńlıq toparlarǵa bólinip, qaladan shıǵıp baratırǵanda, patsha dárwaza janında turǵan edi. 5Patsha Ioab, Abishay hám Ittayǵa:

– Meniń húrmetim ushın jigit Abshalomǵa zıyan tiygizbeńler, – dep buyırdı. Hámme áskerler patshanıń áskerbasılarǵa Abshalomǵa baylanıslı bergen buyrıǵın esitti.

6Dawıttıń áskerleri izraillılar[†] menen urısıw ushın urıs maydanına shıqtı. Sawash Efrayım[†] toǵayında boldı. 7Izrail áskerleri Dawıttıń áskerlerinen jeńilip qaldı. Ol jerde úlken qırǵın bolıp, sol kúni jigirma mıń adam óldi. 8Sawash hámme jerge jayıldı. Sol kúni toǵaydaǵı qáwipli jaǵdaylarǵa jolıǵıp ólgenlerdiń sanı qılıshtan ólgenlerdiń sanınan kóbirek edi[+].

9Abshalom ańsızda Dawıttıń adamlarına dus kelip qaldı. Ol ǵashırǵa mingen edi. Ǵashır úlken bir terebinf aǵashınıń qalıń shaqaları astınan ótip baratırǵanda, Abshalomnıń bası shaqalar arasına kirip, ilinip qaldı. Ǵashır jolın dawam etip kete berdi, al Abshalom terekke iliniwi menen, salbırap qaldı. 10Sonda bir adam bunı kórip qalıp, Ioabqa:

– Men Abshalomnıń bir terebinf aǵashına ilinip, salbırap qalǵanın kórdim, – dep xabarladı.

11Ioab xabar bergen adamǵa:

– Áneqalas, onı kórgen bolsań, nege jerge qulatıp óltirmediń? Saǵan on shekel gúmis penen bir qayıs sawǵa eter edim, – dedi.

12Biraq sol adam oǵan bılay dep juwap berdi:

– Eger qolıma mıń shekel gúmis sanap uslatqanıńızda da, patshanıń ulına qol kótermegen bolar edim. Sebebi patshanıń sizge, Abishayǵa hám Ittayǵa: «Meniń húrmetim ushın jigitti, Abshalomdı saqlap qalıńlar», – dep buyrıq bergenin esittik. 13Eger men janımdı qáterge qoyıp, Abshalomdı óltirgenimde, bul isim patshaǵa bilinbey qalmas edi. Siz de meni jaqlamaǵan bolar edińiz.

14Sonda Ioab sol adamǵa:

– Bulay etip, seniń menen waqıttı bosqa ótkermeyin, – dep, qolına úsh nayza alıp barıp, terebinf aǵashına ilinip, ele tiri turǵan Abshalomnıń júregine qadadı. 15Sońınan Ioabtıń on nóker jigiti Abshalomdı qorshap alıp, onı óltirdi.

16Sonnan keyin Ioab sawashtı toqtatıw ushın kárnay[†] sherttirgende, áskerler izraillılardı quwıwdı toqtatıp, izine qayttı. 17Ioabtıń áskerleri Abshalomdı túsirip aldı da, toǵaydaǵı bir tereń shuqırǵa tasladı. Shuqırdıń ústine úlken taslardı úydi. Pútkil izraillılar úylerine qaray qashıp ketti[+].

18Abshalom tiri waqtında: «Atımdı este qaldıratuǵın birde bir ulım joq», – dep Patsha oypatlıǵına bir estelik ornatıp, oǵan óziniń atın bergen edi. Bul estelik házir de «Abshalomnıń esteligi» dep ataladı[+].


Dawıttıń aza tutıwı

19Sadoq ulı Aximaas Ioabqa:

– Ruxsat ber, juwırıp barıp, patshaǵa Jaratqan Iyeniń[†] onı dushpanlarınan qutqarǵanın xabarlayın, – dedi.

20Ioab oǵan:

– Yaq, búgin xabardı sen jetkizbeyseń. Basqa waqıtta xabar jetkizerseń, biraq búgin emes. Óytkeni patshanıń ulı óldi, – dedi.

21Sońınan Ioab bir xabashstanlı[†] adamǵa:

– Sen barıp, kórgenlerińdi patshaǵa jetkiz, – dedi. Xabashstanlı adam Ioabtıń aldında tájim etti de, juwırıp ketti.

22Biraq Sadoq ulı Aximaas jáne:

– Ne bolsa bolsın, ruxsat ber, men de xabashstanlınıń izinen juwırayın, – dedi.

Ioab oǵan:

– Ulım, nege juwırıp barǵıń kelip qaldı? Bul xabar ushın saǵan súyinshi bermeydi-ǵo, – dedi.

23Degen menen, Aximaas:

– Ne bolsa, sol bolsın, juwırıp baraman, – dedi.

Sonda Ioab:

– Meyli, juwırsań juwır, – dedi.

Solay etip, Aximaas tegislik boylap juwırıp, xabashstanlıdan ozıp ketti. 24Sol waqıtta Dawıt qalanıń ishki hám sırtqı dárwazalarınıń arasında otır edi. Gúzetshi diywal janındaǵı dárwazanıń tóbesine shıqtı. Ol átirapqa kóz jiberip, bir adamnıń juwırıp kiyatırǵanın kórdi. 25Gúzetshi baqırıp, bunı patshaǵa xabarladı.

Patsha oǵan:

– Eger tek bir adam kiyatırǵan bolsa, demek, onıń jaqsı xabar alıp kiyatırǵanı, – dedi.

Sol adam kem-kemnen jaqınlasıp kele berdi. 26Gúzetshi basqa bir adamnıń da juwırıp kiyatırǵanın kórip, dárwaza qarawılına:

– Áne, jáne bir adam juwırıp kiyatır, – dep baqırdı.

Sonda patsha:

– Ol da jaqsı xabar alıp kiyatır, – dedi.

27Gúzetshi:

– Birinshisiniń juwırǵanın Sadoq ulı Aximaastıń juwırǵanına uqsatıp turman, – dedi.

Patsha oǵan:

– Aximaas jaqsı adam. Ol jaqsı xabar alıp keledi, – dep juwap berdi[+].

28Sol waqıtta Aximaas bálent dawıs penen patshaǵa:

– Tınıshlıq, – dep baqırdı. Sońınan patshanıń aldında et betinen jerge jıǵılıp, tájim etip:

– Taqsırıma qol kótergenlerdi táslim etken Qudayıńız Jaratqan Iyege alǵıslar bolsın! – dedi.

29Patsha onnan:

– Abshalom jigit aman ba? – dep soradı.

Aximaas patshaǵa:

– Ioab patshanıń xızmetshisi bolǵan xabashstanlı adam menen meni bul jerge jibergen waqtında, úlken bir ala-sapıran bolıp atırǵan edi. Biraq ne bolǵanın bilmeymen, – dep juwap berdi.

30Patsha oǵan:

– Shetke shıǵıp, bul jerde tur, – dedi.

Aximaas shetke shıǵıp turdı. 31Sol waqıtta xabashstanlı adam da jetip kelip:

– Taqsır, xosh xabar![†] Búgin Jaratqan Iye[†] sizge qarsı bas kótergenlerdiń hámmesiniń qolınan sizdi qutqardı, – dedi.

32Patsha xabashstanlıdan:

– Abshalom jigit aman ba? – dep soradı.

Xabashstanlı patshaǵa:

– Taqsır! Dushpanlarıńızdıń hám jaman niyet penen sizge qarsı bas kótergenlerdiń hámmesiniń aqırı bul jigittiń aqırı sıyaqlı bolsın! – dep juwap berdi[+].

33Patsha albırap qaldı. Ol dárwaza ústindegi bólmege shıǵıp, jıladı. Ol shıǵıp baratırıp:

– Wah, ulım Abshalom! Wah, ulım, ulım Abshalom! Ulım, seniń ornıńa men ólsem bolmas pa edi! Wah, ulım, ulım Abshalom! – dep zarlap jılar edi.

#### 19


Ioabtıń Dawıtqa keyip, eskertiwi

1Ioabqa: «Dawıt patsha Abshalom ushın jılap, aza tutıp atır», – dep xabarladı.

2Sol kúngi jeńis áskerler ushın azaǵa aylandı. Sebebi olar patshanıń ulı ushın aza tutıp atırǵanın esitken edi. 3Sol kúni áskerler qalaǵa sawashtan qashqan adamlar sıyaqlı uyalıp kirdi. 4Al patsha bolsa, betin basıp, bálent dawıs penen: «Wah, ulım, Abshalom! Abshalom, ulım, ulım!» – dep baqırıp otırǵan edi.

5Ioab patsha otırǵan úyge barıp, oǵan bılay dedi:

– Búgin siziń janıńızdı, ul-qızlarıńızdıń janların, hayallarıńızdıń janların qutqarǵan adamlardıń hámmesin uyatqa qoydıńız. 6Óytkeni siz ózińizdi jek kórgenlerdi jaqsı kórip, ózińizdi jaqsı kórgenlerdi jek kóresiz. Búgin siz áskerbasılardıń hám xızmetshilerdiń ózińiz ushın hesh nársege arzımaytuǵının kórsettińiz. Awa, eger Abshalom tiri qalıp, hámmemiz ólip ketkende, siz ushın jaqsı bolatuǵının men búgin ańlap jettim. 7Endi sırtqa shıǵıp, adamlarıńızdı jigerlendiriń! Jaratqan Iyeniń[†] atı menen ant ishemen: eger shıqpasańız, búgin túnde siziń qasıńızda birde bir adam qalmaydı. Bul jaslıǵıńızdan usı kúnge shekem basıńızǵa túsken apatlardıń ishindegi eń jamanı boladı.

8Sonda patsha qala dárwazasınıń aldına shıǵıp otırdı. Pútkil áskerlerge: «Patsha qala dárwazasınıń aldına kelip otırdı», – degen xabar jetkende, olar da patshanıń janına keldi.


Dawıttıń Erusalimge qaytıwı

Sol waqıtta Abshalomnıń janındaǵı izraillılar[†] úylerine qashıp ketken edi[+]. 9Izraildıń hámme urıwlarınan bolǵan adamlar bir-biri menen tartısıp bılay desti: «Patsha bizlerdi dushpanlarımızdıń qolınan qutqardı. Bizlerdi filistlerdiń[†] qolınan qutqarǵan da sol edi. Al endi bolsa, ol Abshalom sebepli elden qashıp ketti[+]. 10Bizlerge basshı bolıwı ushın maylaǵanımız Abshalom bolsa, sawashta óldi. Solay eken, endi nege Dawıt patshanı qaytarıp alıp keliwge asıqpay atırmız?»

11Dawıt patsha ruwxaniyler[†] Sadoq penen Abiyatarǵa bılay dep xabar jiberdi: «Yahuda[†] aqsaqallarına bılay dep aytıńlar: „Pútkil izraillılardıń patshanı óz sarayına qaytaramız dep aytqan sózleri meniń qulaǵıma jetip keldi. Al sizler nege patshanı qaytarıwda sońǵılar bolmaqshısız[+]? 12Sizler meniń tuwısqanlarımsız – óz súyegim hám óz etimsiz. Nege sizler patshanı óz sarayına qaytarıwda eń sońǵılar bolmaqshısız?“ 13Amasaǵa da bılay dep aytıńlar: „Sen meniń tuwısqanımsań – óz súyegim hám óz etimseń. Eger men seni Ioabtıń ornına máńgige sárkárda etip qoymasam, Quday[†] meni jazalaǵan ústine jazalasın!“»[+]

14Solay etip, Dawıt pútkil yahudalılardı ózine tolıq awdırıp aldı. Yahudalılar patshaǵa: «Pútkil adamlarıńız benen qaytıp keliń», – dep xabar jiberdi. 15Patsha qaytıp, Iordan dáryasına bardı. Yahuda xalqı patshanı kútip alıp, Iordan dáryasınan ótkiziw ushın Gilgalǵa keldi[+]. 16Baxurimnen benyaminli Gera ulı Shimey de Dawıt patshanı kútip alıw ushın, yahudalılar menen birge asıǵıs jolǵa shıqtı[+]. 17Onıń janında Benyamin urıwınan mıń adam bar edi. Shauldıń úyiniń xızmetshisi Siba da on bes ulı hám jigirma qulı menen birge Iordan dáryasına, patshanıń janına jetip keldi[+]. 18Olar patshanıń úy-ishin dáryadan ótkeriw hám onıń tilegin orınlaw ushın patshanıń janına keldi. Patsha dáryanı kesip ótpekshi bolıp turǵanda, Gera ulı Shimey patshanıń aldına jıǵılıp, 19oǵan bılay dedi:

– Taqsır, meni ayıpker sanamańız. Siz Erusalimnen[†] shıqqan kúnińizde islegen jamanlıǵımdı kewlińizde saqlamay, umıtıp jiberiń[+]. 20Qulıńız bolǵan men qanday gúna[†] islegenimdi bilemen. Sonlıqtan taqsırımdı qarsı alıw ushın, pútkil Yusuptiń xalqınan birinshi bolıp men keldim.

21Sonda Seruya ulı Abishay:

– Jaratqan Iyeniń maylaǵan adamın ǵarǵaǵanı ushın, Shimey óliwi tiyis, – dedi[+].

22Biraq Dawıt oǵan:

– Háy, Seruyanıń ulları, bul sizlerdiń jumısıńız emes. Búgin sizler nege maǵan qarsı shıǵıp atırsız? Izrailda búgin birde bir adam óltirilmeydi! Men ózimniń Izraildıń patshası ekenimdi bilmeymen be?! – dedi[+]. 23Sońınan ol ant iship, Shimeyge:

– Sen ólmeyseń! – dedi[+].

24Shauldıń aqlıǵı Mefiboshet te patshanı kútip alıw ushın shıqqan edi. Ol patsha ketken kúnnen baslap, aman-esen izge qaytqan kúnine shekem ayaqların da, kiyimlerin de juwmaǵan, saqalın da almaǵan edi[+]. 25Mefiboshet patshanı kútip alıw ushın Erusalimnen kelgende, patsha onnan:

– Mefiboshet, sen nege meniń menen birge ketpediń? – dep soradı.

26Mefiboshet patshaǵa bılay dep juwap berdi:

– Taqsır, qulıńız bolǵan men mayıp bolǵanım sebepli, qulım Sibaǵa: «Eshekti ertle, men oǵan minip, patsha menen birge ketemen», – dedim. Biraq ol meni aldadı. 27Taqsır, siziń aldıńızda ol maǵan jala japtı. Biraq siz, taqsır, Qudaydıń perishtesi[†] sıyaqlısız. Siz neni maqul kórseńiz, sonı isleń[+]. 28Sebebi taqsırım, siziń aldıńızda ákemniń urpaqlarınıń hámmesi óz ólimin kútip júrgeninde, siz qulıńız bolǵan meni dasturxanıńızdan awqat jeytuǵınlar arasına otırǵızdıńız. Sizden bunnan artıq bir nárse sorawǵa ne haqım bar, o, patsha?![+]

29Patsha oǵan:

– Óz isleriń haqqında gápti balalatıwdıń ne hájeti bar? Saǵan aytatuǵınım mınaw: Siba menen ekewińiz jerlerdi bólisip alıń, – dedi.

30Biraq Mefiboshet patshaǵa:

– Taqsırım sarayına aman-saw qaytıp kelgen eken, endi barlıq jerlerdi Siba ala ǵoysın, – dep juwap berdi.

31Giladlı[†] Barzillay da Iordan dáryasın kesip ótiwde patshaǵa joldas bolıp, onı shıǵarıp salıw ushın, Rogelimnen kelgen edi. 32Barzillay oǵada qartayǵan bolıp, seksen jasqa shıqqan edi. Ol júdá bay adam bolǵanlıqtan, patsha Maxanayımda bolǵan waqıtta, patshanı azıq-awqat penen támiyinlep turǵan edi[+]. 33Patsha Barzillayǵa:

– Meniń menen birge dáryanı kesip ót. Erusalimde men seni azıq-awqat penen támiyinleymen, – dedi.

34Biraq Barzillay patshaǵa bılay dep juwap berdi:

– Siz benen Erusalimge ketetuǵınday, qansha ómirim qaldı deysiz? 35Men házir seksen jastaman. Jaqsı menen jamandı ajırata almasam, ishken-jegenimniń dámin seze almasam, erkek hám hayal qosıqshınıń dawısın esite almasam, taqsır, sizge júk bolıwımnıń ne keregi bar[+]? 36Qulıńız bolǵan men tek ǵana Iordan dáryasın siz benen birge kesip ótip, sizge az-maz joldas bolmaqshı edim. Patsha, siz nege maǵan bunshelli sıy kórsetip atırsız? 37Maǵan úyime qaytıwǵa ruxsat beriń. Biraq qulıńız Kimham usı jerde, ol siz benen birge arǵı tárepke ótsin. Oǵan neni maqul kórseńiz, sonı isleń[+].

38Patsha oǵan:

– Kimham meniń menen birge arǵı tárepke ótedi. Sen oǵan neni maqul kórseń, men sonı isleymen. Mennen ne tileseń de, tilegińdi orınlayman, – dedi.

39Sonnan keyin, patsha hám pútkil xalıq Iordan dáryasınan ótti. Patsha Barzillaydı súyip, oǵan pátiya berdi. Sońınan Barzillay úyine qayttı.

40Patsha Gilgalǵa ketti. Kimham da onıń menen birge ketti. Pútkil Yahuda áskerleri hám Izrail áskerleriniń yarımı patshaǵa joldas boldı. 41Sonda izraillılar patshaǵa barıp:

– Nege tuwısqanlarımız yahudalılar sizdi urlap ketip, sizdi hám xojalıǵıńızdı pútkil adamlarıńız benen Iordan dáryasınıń arǵı tárepine ótkerip qoydı? – dedi.

42Yahudalılar izraillılarǵa:

– Óytkeni patsha bizlerdiń jaqınımız. Nege buǵan qapa bolasızlar? Patshanıń awqatınan bir nárse jedik pe? Ya bolmasa, ózimizge bir nárse aldıq pa? – dedi.

43Izraillılar yahudalılarǵa juwap berip:

– Patshada bizlerdiń on payımız bar. Sonlıqtan Dawıt patshada sizlerden góre kóbirek haqımız bar. Solay eken, nege bizlerdi jerge urasızlar? Patshamızdı qaytıp alıp keliwdi birinshi bolıp bizler aytqan joq pa edik? – dedi.

Degen menen, yahudalılardıń sózleri izraillılardikinen kúshlirek boldı[+].

#### 20


Shebanıń qozǵalańı

1Sol arada Benyamin urıwınan Bixriydiń ulı Sheba degen jaramas bir adam sol jerde payda boldı. Sheba kárnay[†] shertip:

«Dawıt penen baylanısımız joq,
Ishay ulı Dawıtta qarızımız joq.
Háy, izraillılar,[†] hár birińiz óz úyińizge qaytıńlar!» – dedi[+].

2Sonda pútkil izraillılar Dawıttı taslap, Bixriy ulı Shebanıń izine erip ketip qaldı. Al yahudalılar[†] óz patshası tárepinde qalıp, Iordan dáryasınan Erusalimge[†] shekem oǵan joldas boldı.

3Dawıt patsha Erusalimdegi sarayına qaytıp barǵanda, sarayǵa qarap turıwı ushın taslap ketken toqalların baqlaw astında saqlap, olardı támiyinlep turdı. Biraq olar menen jatpadı. Olar ómiriniń aqırına shekem úy qamaǵında saqlanıp, jesir hayallar sıyaqlı jasadı[+].

4Dawıt Amasaǵa:

– Úsh kún ishinde yahudalılardı aldıma shaqırıp kel. Óziń de usı jerde bol, – dedi[+]. 5Amasa yahudalılardı shaqırıp keliw ushın ketti. Biraq ol belgilengen waqıtta qaytıp kelmedi. 6Sonda Dawıt Abishayǵa:

– Endi Bixriy ulı Sheba bizlerge Abshalomnan da úlkenirek jamanlıq isleydi. Ol ózine qorǵanlı qalalardı tawıp alıp, kózimizden ǵayıp bolmawı ushın, sen meniń áskerlerimdi al da, onıń izinen quw, – dedi. 7Solay etip, Ioabtıń adamları, keretler menen peletlerden alınǵan tán saqshılar hám pútkil márt jawıngerler Bixriy ulı Shebanı quwıw ushın, Abishaydıń basshılıǵında Erusalimnen shıqtı[+]. 8Olar Gibondaǵı úlken jartastıń[†] janına jetip barǵanda, Amasa olardıń aldınan shıqtı. Ioab sawash kiyimin kiyip alǵan edi. Ol kiyiminiń sırtınan bir qayıs taǵıp, qayısqa qınında turǵan bir qanjar baylaǵan edi. Ioab aldıǵa júrip baratırıp, qanjardı qınınan shıǵardı.

9Ioab Amasaǵa:

– Qalaysań, tuwısqanım? – dedi de, onı súyiw ushın, oń qolı menen Amasanıń saqalınan usladı. 10Amasa Ioabtıń qolındaǵı qanjardı ańlamadı. Ioab qanjardı Amasanıń qarnına suǵıp jibergende, onıń ishek-qarnı jerge tógildi. Ekinshi ret urıwǵa hájet qalmadı, ol ólgen edi.

Bunnan soń, Ioab hám onıń inisi Abishay Bixriy ulı Shebanı quwıwdı dawam etti[+]. 11Ioabtıń adamlarınıń biri Amasanıń óliginiń janında turıp, Amasanıń adamlarına:

– Ioabqa sadıq bolıp, Dawıt tárepte bolǵan hár bir adam Ioabqa ersin, – dedi. 12Amasanıń óli denesi qanǵa bılǵanıp, joldıń ortasında jatırǵan edi. Ioabtıń adamı ólige jaqınlasqan hár bir adamnıń sol jerde toqtap qalıp atırǵanın kórgende, Amasanıń óligin súyrep, atızǵa ılaqtırıp jiberdi de, ústine bir kiyimdi tasladı. 13Ólik joldan alıp taslanǵannan soń, hámme Bixriy ulı Shebanı quwıw ushın, Ioabtıń izinen ketti.

14Sol arada Sheba pútkil Izrail urıwlarınıń jerlerinen ótip, Abel-Beyt-Maaxaǵa keldi. Sol aymaqlardıń xalqı da oǵan qosıldı. Hámmesi toplanıp, Shebaǵa erdi[+]. 15Ioab barlıq adamları menen barıp, Abel-Beyt-Maaxa qalasında bolǵan Shebanı qorshap aldı. Olar qalanıń aldına topıraq úydi hám onıń ústine minip, diywaldı qulata basladı.

16Sol waqıtta aqıllı bir hayal qala ishinen baqırıp:

– Tıńlańlar! Tıńlańlar! Ioabqa aytıńlar, berman kelsin, men onıń menen sóylesejaqpan, – dedi. 17Ioab hayalǵa jaqınlastı. Sonda hayal onnan:

– Siz Ioabsız ba? – dep soradı.

– Awa, men, – dep juwap berdi Ioab.

Hayal Ioabqa:

– Onda shorıńızdıń gápin esitiń, – dedi.

Ioab oǵan:

– Qulaǵım sende, – dedi.

18Hayal sózin bılay dep dawam etti:

– Burınǵılar: «Abel qalasına barıp, másláhát alıńlar», – deytuǵın hám másele solay sheshiletuǵın edi. 19Bizler Izraildıń tınıshlıǵın qáleytuǵın sadıq adamlarmız. Siz bolsańız, Izraildaǵı anaday qádirli qalalardıń birin wayran qılmaqshısız. Jaratqan Iyeniń[†] iyeligin ne ushın joq qılmaqshısız?

20Ioab hayalǵa juwap berip bılay dedi:

– Hasla, olay emes! Men wayran qılmaqshı da, joq qılmaqshı da emespen. 21Hesh qanday olay emes. Efrayım[†] tawlı úlkesinen bolǵan Bixriy ulı Sheba degen adam Dawıt patshaǵa qarsı bas kóterdi. Eger onıń jalǵız ózin tutıp berseńiz, men qaladan artqa sheginemen.

Sonda hayal Ioabqa:

– Onıń basın sizge diywaldan taslaymız, – dedi.

22Sońınan hayal óziniń dana sózlerin pútkil xalıqqa jetkiziw ushın ketti. Xalıq Bixriy ulı Shebanıń basın kesip, Ioabqa ılaqtırdı. Sonda Ioab kárnay shertti hám onıń adamları qalanı taslap, úylerine ketti. Ioab ta Erusalimge, patshanıń janına qaytıp keldi.


Dawıttıń hámeldarları

23[•]Ioab pútkil Izrail áskerleriniń sárkárdası edi. Ehoyada ulı Benaya keretler menen peletlerden alınǵan tán saqshılardıń áskerbasısı edi[+]. 24Adoniram márdikarǵa alınǵanlar ústinen juwapker, Axilud ulı Ehoshafat diywanbegi edi[+]. 25Shewa xatker, Sadoq hám Abiyatar ruwxaniyler[†] edi[+]. 26Jáne de, yairli Ira Dawıttıń ruwxaniyi edi.

#### 21


Dawıttıń gibonlılar ushın ósh alıwı

1Dawıt patshalıq etken dáwirde úsh jıl qatara asharshılıq boldı. Sonda Dawıt Jaratqan Iyeden[†] keńes soradı hám Jaratqan Iye[†] oǵan:

– Buǵan Shaul hám onıń qanxor úy-ishi sebepshi boldı. Óytkeni Shaul gibonlılardı óltirdi, – dep juwap berdi. 2Patsha gibonlılardı shaqırtıp alıp, olar menen sóylesti. Gibonlılar Izrail[†] xalqınan emes, al amor xalqınan[†] qalǵan xalıq bolıp, izraillılar olardı tiri qaldırıwǵa ant ishken edi. Degen menen, Izrail hám Yahuda[†] xalqı ushın jan kúydirgen Shaul olardı joq qılıwǵa háreket etti[+]. 3Dawıt gibonlılardan:

– Sizler ushın ne isleyin? Jaratqan Iyeniń xalqına pátiyańızdı beriwińiz ushın, bul gúnanı ne menen juwayın? – dep soradı.

4Gibonlılar Dawıtqa:

– Bizlerge Shauldan hám onıń úy-ishinen gúmis te, altın da kerek emes. Izrailda hesh kimdi de óltiriwdi qálemeymiz, – dedi.

Dawıt jáne:

– Sizler neni qáleseńiz, men sonı orınlayman, – dedi.

5Sonda gibonlılar patshaǵa bılay dep juwap berdi:

– Izraildıń hesh bir jerinde jasamawımız ushın, Shaul bizlerdi qırıp taslamaqshı boldı. 6Sonlıqtan Shauldıń urpaqlarınan jetewin bizlerge ber. Bizler olardı Jaratqan Iyeniń tańlaǵanı bolǵan Shauldıń qalası Gibada, Jaratqan Iyeniń aldında darǵa asamız.

Patsha:

– Men olardı sizlerge beremen, – dedi[+].

7Dawıt patsha Shauldıń ulı Ionatan menen Jaratqan Iyeniń aldında ant ishiskeni sebepli, Ionatannıń ulı Mefiboshetke rehim qıldı[+]. 8Al Ayya qızı Rispanıń Shauldan tuwǵan Armoniy hám Mefiboshet degen eki ulın, Shauldıń qızı Merabtıń mexolalı Barzillay ulı Adrielden tuwǵan bes ulın aldırıp,[+] 9olardı gibonlılardıń qolına tapsırdı. Gibonlılar olardı tawda, Jaratqan Iyeniń aldında darǵa astı. Olardıń jetewi de bir waqıtta jan berdi. Olar báhárdegi jıyın-terimniń dáslepki kúnlerinde, arpa oraǵınıń baslanǵan waqtında óltirildi[+].

10Ayya qızı Rispa aza kiyimin alıp, sol tawdaǵı bir jartastıń[†] ústine jaydı hám jıyın-terimniń dáslepki kúnlerinen baslap, denelerdiń ústine gúzgi jawın jawǵanǵa shekem sol jerde otırdı. Ol denelerdi kúndiz aspandaǵı quslardan, túnde jabayı haywanlardan qorıdı.

11Dawıtqa Shauldıń toqalı Ayya qızı Rispanıń islegen isleri haqqında bildirildi. 12Sonda Dawıt barıp, Shauldıń hám onıń ulı Ionatannıń súyeklerin Yabesh-Gilad[†] xalqınan aldı. Filistler[†] Gilboada Shauldı óltirgen kúni onıń hám onıń ulınıń denelerin Beyt-Shan qalasınıń maydanına asıp qoyǵan edi. Al Yabesh-Gilad xalqı denelerdi jasırın túrde ol jerden alıp qaytqan edi[+]. 13Dawıt Shauldıń hám onıń ulı Ionatannıń súyeklerin ol jerden alıp keldi. Darǵa asılǵan jeti adamnıń súyekleri de jıynaldı. 14Olardıń hám Shaul menen onıń ulı Ionatannıń súyekleri Benyamin jerindegi Selaǵa, Shauldıń ákesi Kishtiń qábirine qoyıldı. Solay etip, patshanıń barlıq buyrıqları orınlandı. Bunnan keyin, Quday[†] el ushın soralǵan duwalarǵa juwap berdi[+].


Filistlerge qarsı urıs

15Filistler menen izraillılar arasında jańadan urıs baslandı. Dawıt adamları menen barıp, filistlerge qarsı urıstı hám ol qattı sharshadı. 16Ushınıń ózi úsh júz shekel qoladan islengen nayza kóterip, taza qılısh asınǵan dáw áwladlarınan[*] bolǵan Ishbiy-Benob Dawıttı óltirmekshi boldı[+]. 17Biraq Seruya ulı Abishay Dawıtqa járdemge kelip, sol filistti óltirdi. Bunnan keyin, Dawıttıń adamları ant iship, Dawıtqa: «Izraildıń shıraǵı óship qalmawı ushın, endi siziń bizler menen urısqa barıwıńızǵa jol qoymaymız», – dedi[+].

18Sońınan Gob qalasında filistler menen jáne urıs baslandı. Bul urısta xushalı Sibbexay dáw áwladlarınan bolǵan Saf degen adamdı óltirdi[+].

19Gobta izraillılar menen filistler arasında taǵı bir urıs boldı. Urısta beytlehemli Yaare-Oregimniń ulı Elxanan gatlı Goliyattı óltirdi. Goliyattıń nayzasınıń sabı toqıw úskenesiniń qadasınday edi[+].

20Keyinirek Gat qalasında jáne sawash boldı. Ol jerde dáwdey bir adam bar edi. Onıń qolları hám ayaqları altı barmaqlı bolıp, hámmesi bolıp jigirma tórt barmaǵı bar edi. Ol da dáw áwladlarınan edi. 21Usı adam izraillılardı masqaralaǵanda, Dawıttıń ájaǵası Shimeanıń ulı Ionatan onı óltirdi[+].

22Dawıt hám onıń adamları tárepinen óltirilgen usı tórt adam da Gattaǵı dáw áwladlarınan edi[+].

#### 22


Dawıttıń jeńis jırı

1[•]Jaratqan Iye[†] Dawıttı pútkil dushpanlarınan hám Shauldıń qolınan qutqarǵan kúni Dawıt Jaratqan Iyege[†] arnap, mına jırdı ayttı:

2«Jaratqan Iye – jartasım,[†] qorǵanım hám qutqarıwshım,[†]
3Qudayım meniń qorǵawshı jartasım, Onnan pana tabaman,
Ol qalqanım, qúdiretli qutqarıwshım,
Ol qorǵanım hám panam,
Qutqarıwshım, zulımlıqtan meni Sen qutqarasań[+].
4Maqtawǵa ılayıqlı Jaratqan Iyeni shaqıraman,
Qutqarılaman dushpanlarımnan[+].
5Ájel tolqınları qorshap alıp,
Nabıt qılıw aǵısları qorqıttı meni[+].
6Óliler mákanınıń[†] arqanları bayladı meni,
Ólim duzaqları shıqtı qarsıma[+].
7Azap ishinde Jaratqan Iyege jalbarındım,
Qudayımdı shaqırdım.
Ibadatxanasınan[†] Ol dawısımdı esitti,
Qıshqırǵanım qulaǵına jetip bardı[+].
8Sol waqıtta jer júzi titirep, shayqaldı,
Aspannıń tiykarı lárzege keldi,
Sebebi Jaratqan Iye ǵázepke mingen edi[+].
9Murnınan tútin kóterildi,
Awzınan jalmap jutatuǵın jalın shıǵıp,
Onnan kómir shoǵı jawdı[+].
10Kóklerdi jarıp, tómenge tústi,
Qara bult Onıń ayaǵınıń astında[+].
11Bir kerubqa[†] minip,
Samaldıń qanatları ústinde ushıp keldi[+].
12Túnekke oranıp,
Qara bultlardı Ózine shertek qıldı[+].
13Onıń aldındaǵı nurdan,
Kómir shoǵı shashırap turdı.
14Gúrkiredi aspannan Jaratqan Iye,
Dawıs berdi Quday Taala.[†][+]
15Oqlar atıp, dushpanlardı pıtırattı,
Shaqmaq shaqtırıp, olardı albırattı[+].
16Jaratqan Iyeniń keyisinen,
Murnınan shıqqan kúshli deminen,
Teńizdiń túbi kórindi,
Dúnyanıń tiykarı ashılıp qaldı[+].
17Aldı meni Jaratqan Iye qolın sozıp joqarıdan,
Hám shıǵardı tereń suwlardan[+].
18Qutqardı meni kúshli dushpanımnan,
Mennen kúshlirek bolǵan,
Meni jek kóretuǵınlardan[+].
19Qarsı turdı olar maǵan basıma is túskende,
Biraq tirek boldı maǵan Jaratqan Iye.
20Ol keń jerge shıǵardı meni,
Kewli tolıp, qutqardı meni[+].
21Jaratqan Iye haqlıǵım ushın sıy berip,
Pák qollarım ushın esesin qaytardı[+].
22Óytkeni júrdim Jaratqan Iyeniń jolı menen,
Jamanlıq islemedim, Qudayımnan uzaqlasıp.
23Kóz aldımda saqladım barlıq qararların,
Onıń qaǵıydalarınan júz burmadım.
24Minsiz boldım Onıń aldında,
Ózimdi saqladım gúna[†] islewden[+].
25Esesin qaytardı Jaratqan Iye,
Haqlıǵım hám kóz aldındaǵı pákligim ushın.
26Sen sadıqqa sadıqlıq kórsetip,
Minsizge minsiz bolasań.
27Pák adamǵa pákligińdi kórsetip,
Jalatayǵa jalatayshılıǵına góre is tutasań.
28Ezilgenlerdi qutqarasań,
Menmenlerdi baqlap, kókiregin basasań[+].
29Qarańǵılıǵımdı jaqtıǵa aylandıratuǵın,
Shıraǵım Ózińseń, Jaratqan Iye![+]
30Seniń menen láshkerlerdi qıyratıp,
Qudayım menen diywallardan asarman.
31Qudaydıń jolı minsiz,
Jaratqan Iyeniń sózi isenimli,
Ol qalqanı Ózinen pana izlegen hár bir adamnıń[+].
32Jaratqan Iyeden basqa Quday[†] bar ma?
Qudayımızdan basqa qorǵawshı jartas bar ma[+]?
33Quday meniń qorǵanım,
Jolımdı minsiz qılatuǵın da Ol.
34Kiyiktiń ayaqlarınday qılar ayaqlarımdı,
Qoyar meni biyikliklerge[+].
35Úyretedi qollarımdı urısıwǵa,
Hám qola oq jaydı kerip tartıwǵa[+].
36Bereseń maǵan qutqarılıw qalqanıńdı,
Mártebeli qılar járdemiń meni.
37Keń qılarsań basar jolımdı,
Ayaqlarım meniń súrnikpes.
38Dushpanlarımnıń izinen quwıp joq qıldım,
Olardı joq qılmay turıp izge qaytpadım.
39Qırıp, joq ettim, tura almay qaldı,
Ayaqlarım astında sozılıp jattı.
40Sawash ushın meni toltırdıń kúshke,
Maǵan qarsı shıqqanlardı bas iydirdiń aldımda[+].
41Dushpanlarımdı mennen qashatuǵın qıldıń,
Men de ózimdi jek kórgenlerdi joq ettim[+].
42Jalbarındı olar, biraq qutqarǵan bolmadı,
Jaratqan Iyeni shaqırdı, biraq Ol juwap bermedi[+].
43Basqıladım olardı daladaǵı ılay yańlı,
Basqıladım olardı jerdegi ılay yańlı[+].
44Qutqardıń xalqımnıń kóterilisinen meni,
Milletlerge basshı qılıw ushın saqladıń meni,
Xızmet eter ózim tanımaytuǵın xalıqlar maǵan[+].
45Jat elliler mennen aybınar,
Men tuwralı esitiwden maǵan boysınar[+].
46Jat ellilerdiń júzleri quwarıp,
Shıqtı titirep, panalaǵan jerlerinen[+].
47Jaratqan Iye tiri! Qorǵawshı jartasıma alǵıslar bolsın!
Qutqarıwshı jartasım, Quday ullılansın!
48Ol boladı dushpanlarımnan ósh alıwıma jol qoyǵan,
Xalıqlardı maǵan boysındırǵan[+].
49Alıp shıǵar Ol dushpanlarımnıń arasınan,
Ústin qılar maǵan qarsı shıqqanlardan,
Azat qılar jawızlardıń qolınan[+].
50Bunıń ushın Jaratqan Iye!
Táriyipleymen Seni milletler arasında,
Saz shertip alǵıs aytaman arnap atıńa[+].
51Jaratqan Iye Óz patshasın ullı jeńislerge eristirer,
Maylaǵan patshası Dawıtqa hám onıń urpaǵına,
Máńgige miyrim[†]-shápáátin kórseter»[+].

#### 23


Dawıttıń sońǵı sózleri

1Dawıttıń sońǵı sózleri mınalar boldı:

«Ishay ulı Dawıt,
Quday[†] mártebeli qılǵan adam,
Yaqıptıń[†] Qudayınıń maylaǵanı,
Izraildıń[†] súyikli jırshısı bılay deydi:
2Sóyler Jaratqan Iyeniń[†] Ruwxı men arqalı,
Onıń sózi meniń tilimde[+].
3Sóyledi Izraildıń Qudayı,
Izraildıń súyengen jartası[†] maǵan bılay dedi:
„Insanlardı ádillik penen
Hám Qudaydan qorqıp basqarǵan adam,[+]
4Ol bultsız aspandaǵı tań nurına uqsaydı,
Jerden shóp shıǵaratuǵın jawınnan keyingi nurlarǵa uqsaydı“.
5Úy-ishim de Quday menen solay emes pe?
Ol meniń menen máńgi qalatuǵın,
Hár tárepleme qolaylı hám isenimli kelisim[†] dúzdi.
Meniń qutqarılıwımdı[†] da, tileklerimdi de Ol iske asırmay ma[+]?
6Al nahaqlar qol menen uslap bolmaytuǵın tikenler kibi ılaqtırılar,
7Tikenlerdi joq qılmaqshı bolǵanlar,
Temir ásbap yamasa nayzanıń sabı menen qurallanar.
Tikenler turǵan jerinde jaǵıp jiberiler».


Dawıttıń márt áskerleri

8[•]Dawıttıń batır jawıngerleriniń atları mınalar: úsh adamnıń ishinde basshı bolǵan taxkemonlı Iosheb-Bashshebet. Ol segiz júz adamǵa nayza menen qarsı shıǵıp, bir hújim etkende hámmesin óltirdi.

9Onnan keyingisi axoxlı Dodonıń ulı Elazar. Ol urısıw ushın toplanǵan filistlerge[†] qarsı shıqqan Dawıttıń janındaǵı úsh batırdıń biri edi. Izraillılar ol waqıtta artqa shegingen edi. 10Biraq Elazar ornında turıp qaldı. Ol qolı talıp, qılıshqa jabısıp qalǵansha, filistlerdi óltirdi. Sol kúni Jaratqan Iye[†] ullı jeńis inam etti. Izraillılar tek ólgenlerdiń zatların oljaǵa alıw ushın ǵana Elazardıń janına bardı.

11Úshinshisi hararlı Age ulı Shamma edi. Filistler Lexiydegi bir qızıl lobiya atızınıń janında toplanǵanda, Izrail áskerleri olardıń aldına túsip qashqan edi. 12Biraq Shamma atızdıń ortasında turıp, sol jerdi qorǵadı hám filistlerdi óltirdi. Sonda Jaratqan Iye ullı jeńis inam etti.

13Jıyın-terim waqtında, otız basshıdan úshewi Dawıtqa qosılıw ushın Adullam úńgirine keldi. Sol waqıtta filistlerdiń bir toparı Refaim oypatlıǵında orda qurǵan edi[+]. 14Sol waqıtta Dawıt qorǵanda, al filistlerdiń tiykarǵı toparı Beytlehemde edi. 15Dawıt suw ishkisi kelip:

– Qánekey, Beytlehem dárwazasınıń janındaǵı suw saqlaǵıshtan[†] birew maǵan suw ákelip berse edi! – dedi. 16Sonda bul úsh batır filistlerdiń ordasın jarıp ótip, Beytlehem dárwazasınıń janındaǵı suw saqlaǵıshtan suw alıp, Dawıtqa ákelip berdi. Biraq Dawıt onı ishiwden bas tarttı hám suwdı jerge tógip, Jaratqan Iyege usındı[+]. 17Ol:

– Jaratqan Iye, bunı islewden meni saqlay gór! Janların qáwip astına qoyıp barǵan bul úsh adamnıń qanın isheyin be? – dep, Dawıt suwdı ishpedi.

Bul úsh batır usınday erlik kórsetken edi.

18Ioabtıń inisi, Seruyanıń ulı Abishay sol otız[*] batırdıń basshısı edi. Ol nayzası menen úsh júz adamdı óltirdi. Sol tárizde ol úsh batır sıyaqlı dańqqa eristi[+]. 19Onıń otız[*] batırdan da dańqı artıp, olardıń basshısı bolǵanı menen, sol úsh batırdıń qatarına kirmeytuǵın edi.

20Ehoyada ulı qabseelli Benaya da márt jawınger bolıp, ol da ullı isler isledi. Ol moablı[†] eki kúshli jawıngerdi, al qar jawǵan kúni bir shuqırǵa túsip, arıslandı óltirdi[+]. 21Jáne ol dáwdey bir mısırlını[†] da óltirdi. Mısırlınıń qolında nayzası bar edi. Al Benaya oǵan tayaq penen qarsı shıǵıp, onıń qolındaǵı nayzasın tartıp aldı da, onı óziniń nayzası menen óltirdi[+]. 22Ehoyada ulı Benayanıń islegen isleri mine usılar. Ol da sol úsh batır sıyaqlı dańq tarattı. 23Ol otız batırǵa qaraǵanda ataqlıraq bolsa da, biraq sol úsh batırdıń qatarına kirmedi. Dawıt onı óziniń tán saqshılarına basshı etip qoydı.

24Otız batırdıń qatarında bolǵanlar tómendegiler: Ioabtıń inisi Asahel, beytlehemli Dodonıń ulı Elxanan,[+] 25xarodlılar Shamma hám Eliqa, 26peletli Xeles, teqoalı Ikkesh ulı Ira, 27anatotlı Abiezer, xushalı Mabunnay, 28axoxlı Salmon, netofalı Maharay, 29netofalı Baananıń ulı Xeleb, Benyamin urıwınan gibalı Ribaydıń ulı Ittay, 30piratonlı Benaya, Gaash sayları aymaǵınan Hidday, 31arabalı Abiy-Albon, barxumlı Azmawet, 32shaalbonlı Elyaxba, Yashenniń ulları: 33hararlı Shammanıń ulı Ionatan, hararlı Sharar ulı Axiam, 34maaxalı Axasbay ulı Elifelet, gilolı Axitofel ulı Eliam,[+] 35karmelli Xesray, arablı Paaray, 36sobalı Natan ulı Igal, Gad urıwınan Baniy, 37ammon xalqınan[†] Selek, Seruya ulı Ioabtıń nókeri beerotlı Naxaray, 38Iter tiyresinen Ira hám Gareb, 39xet xalqınan[†] Uriya. Hámmesi otız jeti adam edi[+].

#### 24


Dawıttıń sanaqtan ótkeriwi

1[•]Jaratqan Iyeniń[†] Izrail[†] xalqına jáne ǵázebi qaynadı hám Dawıttı olarǵa qarsı qoyıp, Izrail hám Yahuda[†] xalqın sanap shıǵıwǵa iytermeledi[+]. 2Sonda patsha qasındaǵı sárkárdası Ioabqa mına buyrıqtı berip, oǵan:

– Dannan Beer-Shebaǵa shekemgi barlıq urıwlarǵa barıp, xalıqtı sanap shıǵıńlar, men xalıqtıń sanın bileyin, – dedi[+].

3Biraq Ioab Dawıtqa:

– Qudayıń Jaratqan Iye[†] Izrail xalqın házirgisinen júz ese qılıp kóbeytsin. Taqsır, siz de bunı kórgeysiz. Biraq, taqsır, nege usılay islewdi qálep qaldıńız? – dedi[+].

4Degen menen, Ioabtıń hám áskerbasılardıń sózinen patshanıń sózi ústin keldi. Solay etip, olar patshanıń janınan shıǵıp, Izrail xalqın sanaw ushın ketti.

5Olar Iordan dáryasın kesip ótip, Gad jerindegi oypatlıqtıń ortasındaǵı qalanıń qublasına, Aroerge shatır qurıp, sol jerde toqtadı. Sońınan ol jerden Yazerge,[+] 6Giladqa,[†] Taxtim-Xodshi jerlerine hám Dan-Yaanǵa ótip, aylanba jol arqalı Sidonǵa[†] bardı. 7Onnan keyin, Tir[†] qorǵanına hám xiw menen qanan xalıqlarınıń[†] barlıq qalalarına bardı. Aqırında, Yahudanıń qublasındaǵı Beer-Shebaǵa keldi[+]. 8Olar toǵız ay jigirma kún eldi bastan-ayaq aylanıp shıqqannan keyin, Erusalimge[†] qaytıp keldi. 9Ioab sanaq nátiyjesin Dawıtqa bayan qıldı. Izrailda urısqa jaramlı segiz júz mıń, al Yahudada bolsa, bes júz mıń adam bar eken[+].

10[•]Xalıqtı sanaqtan ótkergennen keyin, Dawıttıń hújdanı qıynaldı hám Jaratqan Iyege: «Bul isti islep, úlken gúnaǵa battım. Jaratqan Iye, jalbarınaman, qulıńnıń ayıbın keshire gór! Men qattı aqmaqlıq qıldım», – dedi[+].

11Erteńine azanda Dawıt uyqıdan turmastan aldın, onıń wáliyi bolǵan payǵambar[†] Gadqa Jaratqan Iyeden mınaday sóz tústi:[+]

12– Barıp, Dawıtqa bılay dep ayt: «Jaratqan Iye bılay deydi: Men saǵan úsh jazanı usınaman. Ózińe solardıń birewin tańla, keyin saǵan sol jazanı beremen».

13Gad Dawıtqa barıp, mınalardı bildirdi:

– Elińizde jeti jıl ashlıq bolsın ba? Yamasa sizdi quwdalaytuǵın dushpanlarıńızdıń aldında úsh ay qashıp júresiz be? Yaki, elińiz úsh kún illetke ushırasın ba? Endi jaqsılap oylap kórip, meni Jibergenge ne dep juwap beretuǵınımdı sheshiń.

14Dawıt Gadqa:

– Maǵan júdá qıyın. Adamnıń qolına túskenshe, Jaratqan Iyeniń qolına túseyin. Sebebi Onıń rehimi kúshli, – dep juwap berdi[+].

15Solay etip, Jaratqan Iye azannan baslap belgilengen waqıtqa shekem Izrail xalqına illet jiberdi. Sonda Dannan Beer-Shebaǵa shekemgi xalıqtan jetpis mıń adam óldi[+]. 16Biraq Qudaydıń perishtesi[†] Erusalimdi joq qılmaqshı bolıp qolın sozǵanda, Jaratqan Iye Ózi jiberip atırǵan qırǵınnan waz keshti hám xalıqtı qırǵan perishtege: «Jeter endi, qolıńdı tart», – dedi. Sol waqıtta Jaratqan Iyeniń perishtesi ebus xalqınan[†] bolǵan Arawnanıń qırman jerinde turǵan edi[+]. 17Dawıt xalıqtı qırǵan perishteni kórgende, Jaratqan Iyege: «Gúna[†] islep, jawızlıq qılǵan men-ǵo. Al mına qoylardıń ne jazıǵı bar? Ótinemen, jaqsısı, meni hám ákemniń xojalıǵın jazala», – dedi.


Dawıttıń qurbanlıq orın qurıwı

18[•]Sol kúni payǵambar Gad Dawıtqa kelip, oǵan:

– Ebus xalqınan bolǵan Arawnanıń qırman jerine barıp, sol jerde Jaratqan Iyege arnap, qurbanlıq[†] orın qurıń, – dedi. 19Dawıt Gadtıń sózine Jaratqan Iyeniń buyrıǵı sıyaqlı qulaq asıp, jolǵa shıqtı. 20Arawna patshanıń hám onıń xızmetshileriniń ózine tuwrılap kiyatırǵanın kórdi. Ol Dawıttıń aldına barıp, et betinen jerge jıǵılıp, tájim etti. 21Sońınan ol:

– Taqsır, ne ushın qulıńızdıń janına keldińiz? – dep soradı.

Dawıt oǵan:

– Jaratqan Iyege arnap qurbanlıq orın qurıw ushın, qırman jerin sennen satıp alıwǵa keldim. Xalıqqa kelgen illet toqtaw ushın usılay islemekshimen, – dep juwap berdi[+].

22Arawna Dawıtqa:

– Taqsır, neni maqul kórseńiz, sonı alıp, Jaratqan Iyege usınıń. Mine, jandırılatuǵın qurbanlıq ushın ógizler, otın ushın túyek aydaytuǵın taxta hám ógizlerdiń er-turmanları[+]. 23Taqsır! Men bulardıń hámmesin sizge beremen, – dedi. Sońınan:

– Qudayıńız Jaratqan Iyeniń sizge kewli tolsın! – dep qosıp qoydı.

24Biraq patsha:

– Yaq, bolmaydı! Sennen bul nárselerdi qunın tólep satıp alaman. Sebebi pulı tólenbegen qurbanlıqtı Qudayım Jaratqan Iyege arnap jaqpayman, – dedi.

Solay etip, Dawıt qırman jerin hám ógizlerdi eliw shekel gúmiske satıp aldı. 25Dawıt sol jerge Jaratqan Iyege arnap qurbanlıq orın qurıp, jandırılatuǵın qurbanlıqlardı hám tatıwlıq qurbanlıqların berdi. Jaratqan Iye de el ushın etilgen duwalarǵa juwap berdi hám Izrailǵa kelgen illet toqtadı[+].

### 3 Patshalar

#### 3 Patshalar

3 Patshalar


Alǵí sóz

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]


#### Alǵí sóz


Patshalar tuwralı úshinshi kitap


Kitap haqqında maǵlıwmat

Bul kitapta Izrail xalqınıń tariyxınıń dawamı sóz etiledi. Waqıyalar Dawıt hám Sulaymannıń birlesken patshalıqqa húkimdarlıq etken dáwiri menen baslanadı. Kitaptıń dawamında patshalıqtıń bólinip ketiwi, Yahuda hám Izrail patshalıqlarınıń júzege keliwi hám sol patshalıqlardıń birinshi dáwiri sóz etiledi. Sol dáwirde húkimdarlıq qılǵan patshalardıń tabısları olardıń siyasiy yamasa ekonomikalıq utısları menen emes, al Qudayǵa bolǵan sadıqlıǵı menen bahalanatuǵın edi. Bul kitapta hám Patshalar tuwralı tórtinshi kitapta Yahuda menen Izraildıń tariyxındaǵı itibarǵa ılayıqlı adamlar hám waqıyalar sóz etiledi.

Bunnan maqset – tariyxta tómenlegen eki patshalıqtıń táǵdiri haqqında gúrriń etiw arqalı kitap oqıwshıǵa ádep-ikramlıq tuwrısında sabaq beriw. Bul eki patshalıqtıń xalqı payǵambarlarǵa qulaq salmay, Qudaydan júz burǵanı ushın dushpanlardan jeńiledi.

Bul kitap úsh bólimnen ibarat. Birinshi bólimde (1–2 baplar) patsha Dawıttıń ómiriniń sońǵı jılları hám onıń ulı Sulaymannıń Izrail patshası bolǵanı haqqında gúrriń etiledi. Ekinshi bólimde (3–11 baplar) Sulaymannıń húkimdarlıǵı dáwirindegi waqıyalar, onıń qanshelli dańq taratqanı hám bayıǵanı, ásirese, Qudaydıń Erusalimdegi Ibadatxanasın qalay qurǵanı hám onı Qudayǵa baǵıshlaǵanı tuwrısında sóz etiledi.

Kitaptıń qalǵan bólimi (12–22 baplar) Sulaymannıń óliminen soń júz bergen waqıyalardan – arqa táreptegi urıwlardıń Sulayman ulı Rexabamǵa qarsı bas kótergeni, Izrail xalqınıń eki patshalıqqa bólinip ketkeni tuwrısındaǵı waqıyalardan ibarat. Qubladaǵı patshalıq – Yahuda, arqadaǵısı – Izrail dep ataladı. Kitaptıń bul bólimi eki patshalıqtıń húkimdarlarınıń tariyxın óz ishine aladı. Hár bir patsha Qudayǵa bolǵan sadıqlıǵına qarap húkim qılınadı. Eger patsha Qudaydıń nızamına sadıq bolıp, Oǵan ámel qılsa, jaqsı dep maqtaladı. Eger Qudayǵa qulaq salmay, tuwrı joldan adassa, jaman dep húkim etiledi. Izrail patshalarınıń barlıǵı Qudaydan júz burıp, jat qudaylarǵa tabınǵanı ushın, jaman patshalar dep húkim etiledi. Yahuda patshalarınıń kópshiligi óz babası patsha Dawıttan sabaq alıp, onıń jolınan júrgeni hám Qudayǵa sıyınǵanı ushın jaqsı patshalar dep tán alınadı.

#### 1


Patsha Dawıttıń sońǵı jılları

1Patsha Dawıt qartayıp, biraz jasqa barıp qaldı. Onıń ústine qansha kórpe jawsa da, ol hesh ısımadı. 2Sonda xızmetshileri Dawıtqa:

– Taqsır! Janıńızda bolıp sizge qarawı, qoynıńızǵa kirip sizdi ısıtıwı ushın jas bir qız tabayıq, – dedi[+].

3Xızmetshiler pútkil Izraildı[†] aralap, sulıw qız izledi hám shunemli Abishag degen jas hám sulıw bir qızdı tawıp, onı patshaǵa alıp keldi[+]. 4Qız júdá gózzal edi. Ol patshaǵa qarap, oǵan xızmet etti. Biraq patsha qızǵa jaqınlaspadı.


Adoniyanıń taxt ushın talasıwı

5Dawıttıń Xaggit degen hayalınan tuwılǵan ulı Adoniya: «Men patsha bolaman», – dep kókirek kóterip júrdi. Ol ózine sawash arbaları menen atlardı hám aldında juwırıp júretuǵın eliw saqshını aldı[+]. 6Ákesi Dawıt hesh qashan oǵan: «Nege bulay islediń?» – dep, onı tártipke shaqırıp turmaytuǵın edi. Adoniya Abshalomnan keyin tuwılǵan bolıp, ol da júdá sımbatı kelisken jigit edi[+].

7Adoniya Seruya ulı Ioab hám ruwxaniy[†] Abiyatar menen keńesti hám olar Adoniyanı qollap quwatladı[+]. 8Biraq ruwxaniy Sadoq, Ehoyada ulı Benaya, payǵambar[†] Natan, Shimey, Rey hám Dawıttıń tán saqshıları Adoniyaǵa qosılmadı[+].

9Adoniya Rogel bulaǵına jaqın jerdegi Zoxelet tasınıń janında qoylar, buǵalar hám semirtilgen tanalardı qurbanlıqqa[†] shaldı. Oǵan óziniń pútkil tuwısqanların, yaǵnıy patshanıń ulların hám patshaǵa xızmet etetuǵın barlıq yahudalılardı[†] mirát etti[+]. 10Biraq payǵambar Natandı, Benayanı, patshanıń tán saqshıların hám tuwısqanı Sulaymandı mirát etpedi[+].


Sulaymannıń patsha etip járiyalanıwı

11Sonda Natan Sulaymannıń anası Bat-Shebaǵa bılay dedi:

– Xaggitten tuwılǵan Adoniyanıń ózin ózi patsha dep járiyalaǵanın esitpedińiz be? Mırzamız Dawıttıń bunnan xabarı joq. 12Endi ózińizdiń hám ulıńız Sulaymannıń ómirin qutqarıp qalıwıńız ushın sizge bir másláhát bereyin. 13Barıp, patsha Dawıttıń aldına kiriń hám oǵan: «Taqsır, mennen soń seniń ulıń Sulayman patsha bolıp, meniń taxtıma otıradı, dep maǵan ant ishken joq pa edińiz? Onda nege Adoniya patsha boldı?» – dep aytıń[+]. 14Siz patsha menen sóylesip atırǵanıńızda, izińizshe men de ishke kirip barıp, sózlerińizdi tastıyıqlayman.

15Bat-Sheba patshanıń jataq jayına kirdi. Patsha qattı qartayǵan bolıp, shunemli Abishag oǵan xızmet etip atırǵan edi. 16Bat-Sheba jerge jıǵılıp, patshaǵa tájim etti. Patsha onnan:

– Tilegiń ne? – dep soradı.

17Bat-Sheba oǵan bılay dep juwap berdi:

– Taqsır! Siz: «Mennen keyin ulıń Sulayman patsha bolıp, taxtıma otıradı», – dep Qudayıńız Jaratqan Iye[†] haqı maǵan ant bergen edińiz. 18Mine, házir Adoniya patsha bolıp alǵan. Taqsır, bunnan siziń xabarıńız joq. 19Ol bir qansha buǵalardı, semirtilgen tanalardı hám qoylardı qurbanlıqqa shaldı. Oǵan patshanıń hámme ulların, ruwxaniy Abiyatardı hám sárkárda Ioabtı mirát etti. Biraq sizge xızmet etetuǵın ulıńız Sulaymandı mirát etpedi. 20Taqsır, pútkil Izraildıń kózi sizde. Olar ózińizden keyin taxtıńızǵa kimniń otıratuǵının bildiriwińizdi kútip atır. 21Bolmasa, siz dúnyadan ótip, ata-babalarıńızǵa qosılǵanıńızda, maǵan hám ulım Sulaymanǵa ayıp taǵıladı.

22Bat-Sheba ele patsha menen sóylesip turǵanda, payǵambar Natan da keldi. 23Patshaǵa: «Payǵambar Natan keldi», – dep xabarladı. Natan patshanıń aldına keldi de, et betinen jıǵılıp, tájim etti.

24Sońınan Natan bılay dedi:

– Taqsır, siz: «Mennen keyin Adoniya patsha boladı, taxtıma ol otıradı», – degen be edińiz? 25Ol búgin barıp, bir qansha buǵalardı, semirtilgen tanalardı hám qoylardı qurbanlıqqa shalıp, siziń barlıq ullarıńızdı, ordadaǵı áskerbasılardı hám ruwxaniy Abiyatardı mirát etti. Házir hámmesi onıń menen iship-jep: «Jasasın, patsha Adoniya!» – dep baqırısıp atır[+]. 26Biraq Adoniya meni, ruwxaniy Sadoqtı, Ehoyada ulı Benayanı hám sizge xızmet etetuǵın ulıńız Sulaymandı mirát etpedi. 27Taqsır, bulardıń hámmesi siziń ruxsatıńız benen bolıp atır ma? Ne ushın ózińizden keyin taxtıńızǵa kimniń otıratuǵının qullarıńız bolǵan bizlerge bildirmedińiz?

28Patsha Dawıt:

– Bat-Shebanı maǵan shaqırıń! – dedi.

Bat-Sheba kelip, patshanıń aldında turdı. 29Patsha Bat-Shebaǵa bılay dedi:

– Meni barlıq bále-qadalardan qutqarǵan tiri Jaratqan Iye haqı ant ishemen:[+] 30«Mennen keyin ulıń Sulayman patsha bolıp, taxtıma otıradı», – dep Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye haqı saǵan bergen antımdı búgin orınlayman.

31Sonda Bat-Sheba et betinen jıǵılıp, patshaǵa tájim etti de:

– Mırzam Dawıt patsha máńgi jasasın! – dedi[+].

32Patsha Dawıt:

– Ruwxaniy Sadoqtı, payǵambar Natandı hám Ehoyada ulı Benayanı maǵan shaqırıń, – dedi.

Olardıń hámmesi patshanıń aldına kelgende, 33patsha olarǵa bılay dedi:

– Meniń xızmetkerlerimdi janıńızǵa alıń hám ulım Sulaymandı meniń ǵashırıma mindirip, Gixon bulaǵına aparıń[+]. 34Ol jerde ruwxaniy Sadoq hám payǵambar Natan onı maylap, Izrailǵa patsha etip qoysın. Keyin kárnay[†] shalıp: «Jasasın, patsha Sulayman!» – dep jar salıń[+]. 35Sońınan onıń izine erip, qaytıp keliń. Ol kelip, meniń taxtıma otıradı hám meniń ornıma patsha boladı. Men onı Izrail hám Yahudaǵa húkimdar etip tayınladım.

36Ehoyada ulı Benaya patshaǵa juwap berip bılay dedi:

– Awmiyin. Taqsır, siziń Qudayıńız Jaratqan Iye de bul qarardı qollap quwatlasın. 37Jaratqan Iye siz benen birge bolǵanı sıyaqlı, Sulayman menen de birge bolsın hám onıń patshalıǵın siziń patshalıǵıńızdan da ullıraq qılsın!

38Ruwxaniy Sadoq, payǵambar Natan, Ehoyada ulı Benaya hám keretler menen peletlerden alınǵan tán saqshılar[*] Sulaymandı patsha Dawıttıń ǵashırına mindirip, onı Gixonǵa alıp bardı[+]. 39Ruwxaniy Sadoq Muxaddes shatırdan[†] záytún[†] mayı quyılǵan shaqtı alıp, Sulaymannıń basına may[†] quydı. Sońınan olar kárnay shaldı hám hámme adamlar: «Jasasın, patsha Sulayman!» – dep baqırdı. 40Xalıq Sulaymannıń izine erip ketti. Olardıń sırnay shalıp, ullı quwanısh penen baqırısqan dawıslarınan jer titiredi.

41Adoniya hám onıń janındaǵı qonaqlar endi awqatların jep bolǵanda, usı dawıstı esitti. Ioab kárnay dawısın esitkende:

– Qalanı lárzege keltirip atırǵan bul ne shawqım eken? – dedi. 42Ol ele sóylep turǵanda, ruwxaniy Abiyatardıń ulı Ionatan kelip qaldı. Adoniya oǵan:

– Ishke kir, sen óziń sadıq adamsań, alıp kelgen xabarıń da jaqsı bolsa kerek, – dedi[+].

43Ionatan oǵan bılay dep juwap berdi:

– Yaq, bul ret basqasha. Mırzamız Dawıt patsha Sulaymandı patsha etip qoydı. 44Patsha ruwxaniy Sadoqtı, payǵambar Natandı, Ehoyada ulı Benayanı hám keretler menen peletlerden alınǵan tán saqshılardı Sulaymanǵa qosıp jiberdi. Olar Sulaymandı patshanıń ǵashırına mindirdi[+]. 45Gixonda Sulayman ruwxaniy Sadoq hám payǵambar Natan tárepinen maylanıp, patsha etip qoyıldı. Olar sol jerden quwanısh penen qaytıp keldi hám qala janlanıp ketti. Esitip turǵanıńız olardıń dawısları. 46Sulayman házir patshalıq taxtında otırıptı[+]. 47Bunnan tısqarı, patshamız Dawıttı qutlıqlawǵa kelgen xızmetshileri: «Qudayıńız Sulaymannıń atın siziń atıńızdan ataqlıraq, al onıń patshalıǵın siziń patshalıǵıńızdan da ullıraq qılsın!» – degende, patsha tóseginde jatıp, tájim etip:[+] 48«Búgin kózimniń tirisinde urpaǵımnan birin taxtıma otırǵızǵanı ushın Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyege[†] alǵıslar bolsın!» – dedi.

49Sonda Adoniyanıń qonaqlarınıń hámmesin qorqıw basıp, orınlarınan turdı da, hár biri óz jolına tústi. 50Adoniya bolsa, Sulaymannan qorqqanınan ornınan turdı da, qurbanlıq orınǵa barıp, onıń shaqlarına jabıstı[+]. 51Bunı Sulaymanǵa xabarlap:

– Adoniya sizden qorqıp, qurbanlıq orınnıń shaqlarına jabısıp alǵan. Ol: «Dáslep patsha Sulayman qulı bolǵan meni qılısh penen óltirmeytuǵının aytıp ant ishsin», – dep atır, – dedi.

52Sulayman olarǵa:

– Eger ol maǵan sadıq adam bolsa, onıń shashınıń bir talına da zıyan tiymeydi. Al eger ishinde qanday da bir jamanlıq bar bolsa, onda ol óltiriledi, – dep juwap berdi[+].

53Sońınan patsha Sulayman jibergen adamlar Adoniyanı qurbanlıq orınnan alıp keldi. Adoniya kelip, patsha Sulaymanǵa tájim etti. Sulayman oǵan:

– Úyińe bar, – dedi.

#### 2


Dawıttıń Sulaymanǵa bergen wásiyatları

1Dawıttıń ólimi jaqınlasqanda, ol ulı Sulaymanǵa mına wásiyatlardı berdi:

2– Basqalar sıyaqlı men de jaqın arada bul dúnyanı tárk etemen. Sen kúshli hám márt bol[+]. 3Islegen hár bir isińde hám barǵan hár bir jerińde tabısqa erisiwiń ushın, Qudayıń Jaratqan Iyeniń[†] tapsırmaların orınlap, Onıń jollarınan júr hám Muwsanıń Nızamında jazılǵanınday, Qudaydıń qaǵıydalarına, buyrıqlarına, nızamlarına hám qararlarına boysın[+]. 4Sonda Jaratqan Iye[†] maǵan bergen mına sózin orınlaydı: «Eger urpaqlarıń óz jollarınan adaspay, shın júrekten hám jan-táni menen Maǵan sadıq bolıp júrse, seniń urpaǵıńnan Izrail[†] taxtında otıratuǵın er adamnıń izi úzilmeydi»[+].

5Bunnan tısqarı sen Seruya ulı Ioabtıń maǵan neler islegenin bileseń. Ol Izraildıń eki sárkárdası Ner ulı Abner menen Eter ulı Amasanı óltirip, tınıshlıq waqtında urıstaǵıday qan tókti hám belindegi belbewi menen ayaǵındaǵı sandalların qanǵa bılǵadı[+]. 6Sen aqıl menen is tut. Biraq onıń ǵarrı basınıń óliler mákanına[†] tınıshlıq penen kiriwine jol qoyma.

7Giladlı[†] Barzillaydıń ullarına jaqsılıq isle. Olarǵa dasturxanıńnan awqatlanatuǵınlar arasınan orın ber. Óytkeni men ájaǵań Abshalomnan qashıp júrgenimde, olar maǵan járdem berdi[+].

8Benyamin urıwınan bolǵan baxurimli Geranıń ulı Shimey de seniń janıńda. Ol Maxanayımǵa qaray qashıp baratırǵanımda, meni qattı ǵarǵaǵan edi. Biraq sońınan ol meni kútip alıw ushın Iordan dáryasınıń boyına keldi. Sonda men oǵan: «Seni qılısh penen óltirmeymen», – dep Jaratqan Iye haqı ant ishken edim[+]. 9Degen menen, sen onı jazasız qaldırma. Sen aqıllı adamsań, oǵan ne islewdi óziń bileseń. Onıń ǵarrı basın óliler mákanına qanı menen jiber.


Dawıttıń ólimi

10Dawıt ólip, ata-babalarına qosılǵanda, ol óziniń atı menen atalǵan qalaǵa jerlendi[+]. 11Dawıt Izrailda qırıq jıl patshalıq etip, onıń jeti jılın Xebronda, otız úsh jılın Erusalimde[†] ótkizdi[+]. 12Solay etip, Sulayman ákesi Dawıttıń taxtına otırdı hám onıń patshalıǵı júdá bekkem boldı[+].


Adoniyanıń ólimi

13Xaggit ulı Adoniya Sulaymannıń anası Bat-Shebanıń janına bardı. Bat-Sheba onnan:

– Amanlıq pa? – dep soradı.

Adoniya oǵan:

– Amanlıq, – dep juwap berdi.

14Sońınan ol:

– Sizge bir nárse aytpaqshı edim, – dedi.

Bat-Sheba oǵan:

– Ayta ber, – dedi.

15Adoniya Bat-Shebaǵa bılay dedi:

– Ózińiz bilesiz, patshalıq maǵan tiyisli edi hám pútkil Izrail meniń patsha bolıwımdı kútip júrgen edi. Biraq jaǵday ózgerip, patshalıq inimniń qolına ótti. Sebebi Jaratqan Iyeniń erki usı edi[+]. 16Biraq meniń sizden bir tilegim bar. Ótinemen, qarsılıq bildirmeń.

Bat-Sheba:

– Ayt, – dedi.

17Sonda Adoniya Bat-Shebaǵa:

– Ótinemen, patsha Sulayman menen sóylesiń. Ol sizge qarsılıq bildirmeydi. Maǵan shunemli Abishagtı hayallıqqa bersin, – dedi[+].

18Bat-Sheba oǵan:

– Yaqshı, sen tuwralı patsha menen sóylesip kóreyin, – dep juwap berdi.

19Bat-Sheba Adoniyanıń ótinishi tuwralı sóylesiw ushın patsha Sulaymanǵa ketti. Sulayman anasın kútip alıw ushın ornınan turıp, anasına tájim etti hám sońınan taxtına otırdı. Patsha óziniń oń tárepine bir taxt qoydırıp, oǵan anasın otırǵızdı. 20Anası taxtqa otırǵannan soń, patshaǵa:

– Sennen kishkene bir ótinishim bar edi, sózimdi jerde qaldırma, – dedi.

Patsha oǵan:

– Ayta beriń, anajan, sózińizdi jerde qaldırmayman, – dedi.

21Bat-Sheba patshaǵa:

– Shunemli Abishagtı ájaǵań Adoniyaǵa hayallıqqa berseń qáytedi? – dedi.

22Patsha Sulayman anasına:

– Ne ushın Adoniyaǵa tek shunemli Abishagtı sorap tursız? Ol ushın patshalıqtı da sorasańız bolar edi. Aqırı ol mennen úlken. Bunıń ústine, ruwxaniy[†] Abiyatar menen Seruya ulı Ioab ta ol tárepte emes pe? – dedi[+].

23Sońınan patsha Sulayman Jaratqan Iyeniń atı menen ant iship bılay dedi:

– Eger Adoniyanı bul gápi ushın óltirtpesem, Quday[†] meni jazalaǵan ústine jazalasın! 24Meni kúshke toltırıp, ákem Dawıttıń taxtına otırǵızǵan hám Izrail patshalarınıń meniń urpaǵımnan kelip shıǵatuǵının aytıp, wáde etken tiri Jaratqan Iye haqı ant ishemen: Adoniya búgin-aq óltiriledi[+].

25Solay etip, patsha Sulayman Ehoyada ulı Benayaǵa Adoniyanı óltiriwdi buyırdı. Ol barıp, Adoniyanı óltirdi[+].


Abiyatardıń súrgin etiliwi hám Ioabtıń ólimi

26Patsha ruwxaniy Abiyatarǵa:

– Sen Anatottaǵı óz jerińe bar. Negizinde, sen ólimge ılayıqlısań. Biraq házir seni óltirmeymen. Sebebi sen ákem Dawıttıń aldında Quday Iyeniń sandıǵın kóterip júrdiń hám ákem shekken hár bir azaptı onıń menen birge bastan keshirdiń, – dedi[+]. 27Sulayman Abiyatardı Jaratqan Iyeniń ruwxaniyliginen shetletti. Solay etip, Jaratqan Iyeniń Shiloda Eliydiń úy-ishine qarsı aytqan sózi orınlandı[*][+].

28Bul xabar Ioabqa da jetti. Ioab Abshalomǵa qosılmaǵan bolsa da, Adoniyanı qollap quwatlaǵan edi. Sonlıqtan Ioab Jaratqan Iyeniń shatırına qashıp barıp, qurbanlıq[†] orınnıń shaqlarına jabıstı[+]. 29Ioabtıń Jaratqan Iyeniń shatırına qashıp barıp, qurbanlıq orınnıń janında turǵanı patsha Sulaymanǵa xabarlandı. Sulayman Ehoyada ulı Benayaǵa barıp, onı óltiriwdi buyırdı.

30Benaya Jaratqan Iyeniń shatırına barıp, Ioabqa:

– Patsha sırtqa shıǵıwıńdı buyıradı, – dedi.

Biraq Ioab:

– Yaq, men usı jerde ólmekshimen, – dep juwap berdi.

Sonda Benaya barıp, Ioabtıń bergen juwabın patshaǵa jetkizdi.

31Patsha Benayaǵa bılay dedi:

– Onıń aytqanınday isle. Onı óltirip, jerle. Usılayınsha, Ioabtıń jazıqsız tókken qanlarınıń qunın meniń hám ákemniń urpaqlarınıń moynınan alıp tasla[+]. 32Jaratqan Iye onıń tókken qanı ushın ózin jazalasın. Sebebi ol ákem Dawıtqa bildirmesten, ózinen ádilirek hám ózinen jaqsıraq bolǵan eki adamdı: Izraildıń sárkárdası Ner ulı Abnerdi hám Yahudanıń[†] sárkárdası Eter ulı Amasanı qılısh penen óltirdi[+]. 33Solay etip, olardıń qanı máńgige Ioabtıń hám onıń urpaqlarınıń moynında qaladı. Al Jaratqan Iye Dawıtqa, onıń urpaqlarına, úy-ishine hám taxtına máńgige tınıshlıq beredi.

34Ehoyada ulı Benaya barıp, Ioabtı óltirdi hám ol shóldegi óz úyine jaqın jerge jerlendi. 35Patsha Ioabtıń ornına Ehoyada ulı Benayanı sárkárda etip, al Abiyatardıń ornına Sadoqtı ruwxaniy etip tayınladı[+].


Shimeydiń ólimi

36Bunnan keyin patsha adam jiberip, Shimeydi shaqırttı hám oǵan bılay dedi:

– Erusalimde bir úy qurıp alıp, sol jerde jasa. Hesh jaqqa ketpe[+]. 37Ol jerden shıǵıp, Kidron sayınan ótken kúniń-aq sózsiz óltiriletuǵınıńdı bilip qoy. Óz qanıń ushın óziń juwapker bolasań[+].

38Shimey patshaǵa:

– Taqsır, qullıq. Siz ne deseńiz, qulıńız bolǵan men sonı orınlayman, – dedi.

Solay etip, Shimey uzaq waqıt Erusalimde jasadı.

39Biraq aradan úsh jıl ótkennen soń, Shimeydiń eki qulı Gat patshası Maaxa ulı Axishtiń janına qashıp ketti. Shimeyge qullarınıń Gatta ekenligi tuwralı xabar keldi[+]. 40Sonda Shimey eshegin ertlep, qulların izlew ushın Gatqa, Axishtiń janına ketti. Ol qulların qaytarıp ákeldi.

41Shimeydiń Erusalimnen shıǵıp, Gatqa barıp qaytqanı tuwralı Sulaymanǵa xabar jetti. 42Sonda Sulayman Shimeydi shaqırtıp, oǵan bılay dedi:

– Saǵan Jaratqan Iye haqı ant ishtirgen joq pa edim? «Bilip qoy, qaladan shıǵıp, qanday da bir jerge barǵan kúniń-aq sózsiz óltirileseń», – dep eskertpegen be edim? Sen de maǵan: «Qullıq, ırazıman», – demegen be ediń? 43Onda nege Jaratqan Iyeniń aldında ishken antıńa hám meniń buyrıǵıma boysınbadıń[+]?

44Patsha sózin dawam etip, Shimeyge jáne bılay dedi:

– Sen ákem Dawıtqa islegen barlıq jamanlıqlarıńdı jaqsı bileseń. Bul islegen jamanlıqlarıńdı Jaratqan Iye ózińe qaytaradı[+]. 45Biraq Jaratqan Iye meni jarılqasın hám Dawıttıń taxtı Jaratqan Iyeniń aldında máńgige bekkem bolsın[+].

46Patsha Ehoyada ulı Benayaǵa buyrıq berdi. Ol Shimeydi alıp shıǵıp, óltirdi.

Solay etip, Sulaymannıń patshalıǵı bekkemlendi.

#### 3


Sulaymannıń Qudaydan danalıq sorawı

1[•]Sulayman Mısır[†] patshası faraonnıń[†] qızlarınıń birine úylenip, faraon menen baylanıs dúzdi. Ol hayalın Dawıttıń qalasına alıp keldi. Sulayman óz sarayın, Jaratqan Iyeniń Úyin[†] hám Erusalimniń[†] átirapındaǵı diywallardı tiklegenshe, hayalı sol jerde jasadı[+]. 2Xalıq ele sıyınıw orınlarında qurbanlıqlar[†] beretuǵın edi. Sebebi sol waqıtqa shekem Jaratqan Iyeniń[†] atına arnap Úy qurılmaǵan edi. 3Sulayman ákesi Dawıttıń kórsetpeleri menen júrip, Jaratqan Iyeni súyetuǵın edi. Sonday-aq, ol da sıyınıw orınlarında qurbanlıqlar berip, tútetkiler tútetetuǵın edi[+].

4Patsha qurbanlıq beriw ushın Gibon qalasına ketti, sebebi sıyınıw ornınıń eń baslısı sol jerde edi. Sulayman sol qurbanlıq orında mıń bas maldı jandırılatuǵın qurbanlıqqa berdi[+]. 5Gibonda bolǵanda, Sulayman túnde tús kórdi. Túsinde Jaratqan Iye[†] oǵan kórinip:

– Tile tilegińdi, soraǵanıńdı beremen, – dedi[+].

6Sulayman Oǵan bılay dedi:

– Sen qulıń bolǵan ákem Dawıtqa úlken jaqsılıq islediń. Sebebi ol haq hám Saǵan sadıq bolıp, Seniń aldıńda shın júrekten tuwrı islerdi islep júrdi. Sen búgin oǵan taxtına otıratuǵın bir ul inam etip, oǵan úlken jaqsılıq islewdi dawam ettiń. 7O Qudayım Jaratqan Iye, Sen Óz qulıńdı ákem Dawıttıń ornına patsha etip qoydıń. Biraq men ele júdá jaspan, basqarıwǵa ele tájiriybem joq[+]. 8Qulıń Óziń tańlaǵan xalıqtıń, kópliginen sanap shıǵıw múmkin bolmaǵan ullı xalıqtıń ortasında tur[+]. 9Sonlıqtan jaman menen jaqsını ayırıp bilip, xalqıńa biylik etiwim ushın, maǵan aqılǵa tolı bir júrek ber. Bolmasa, Seniń bul ullı xalqıńdı kim basqara aladı[+]?

10Sulaymannıń bul tilegine Iyemizdiń kewli toldı. 11Quday[†] Sulaymanǵa bılay dedi:

– Sen óziń ushın uzaq ómir, baylıq hám dushpanlarıńnıń ólimin tilemediń, al durıs húkim júrgiziw ushın danalıq soradıń. 12Men seniń tilegińdi orınlayman. Saǵan danalıqqa hám aqılǵa tolı júrek beremen. Saǵan uqsaǵanı sennen burın bolmaǵan hám sennen keyin de bolmaydı[+]. 13Saǵan soramaǵanlarıńdı da: baylıq hám dańqtı da beremen. Ómiriń boyı patshalar arasında saǵan teń keletuǵını bolmaydı[+]. 14Eger sen de ákeń Dawıt sıyaqlı qaǵıydalarıma hám buyrıqlarıma boysınıp, Meniń jollarım menen júrseń, saǵan uzaq ómir de beremen[+].

15Sulayman oyanǵanda, bunıń túsi ekenin ańladı. Sońınan Erusalimge keldi. Ol Iyemizdiń Kelisim sandıǵınıń[†] aldında turıp, jandırılatuǵın qurbanlıqlar hám tatıwlıq qurbanlıqların berdi. Ol pútkil xızmetshileri ushın úlken zıyapat berdi[+].


Sulaymannıń dana húkimi

16Bir kúni eki buzıq hayal patshanıń aldına keldi. 17Hayallardıń biri patshaǵa bılay dedi:

– Taqsır! Men mına hayal menen bir úyde jasayman. Bizler birge qalǵan waqıtta, men bosandım. 18Men bosanǵannan keyin, úshinshi kúni mına hayal da bosandı. Bizler birge edik, úyde ekewimizden basqa hesh kim joq edi. 19Túnde mına hayal balasın astına basıp alıp, óltirip qoyıptı. 20Qulıńız bolǵan men uyıqlap atırǵanımda, tún ortasında ol ornınan turıp, meniń balamdı janımnan alıp, óziniń qoynına jatqarıptı. Al óziniń ólip qalǵan balasın bolsa, meniń qoynıma salıptı. 21Tańda balamdı emiziw ushın turǵanımda, ol jansız jatırǵan eken. Biraq azanda dıqqat penen qaraǵanımda, onıń meniń balam emes ekenin bildim.

22Ekinshi hayal:

– Yaq, tiri bala meniki, ólgeni seniki, – dedi.

Birinshi hayal:

– Yaq, ólgen bala seniki, al tirisi meniki, – dedi.

Olar patshanıń aldında usılay tartısıp turdı.

23Sonda patsha:

– Birewińiz: «Tiri bala meniki, al ólgeni seniki», – deysiz. Ekinshińiz: «Ólgen bala seniki, al tirisi meniki», – deysiz. 24Onda maǵan bir qılısh ákelińler! – dedi.

Qılısh alıp kelingende, 25patsha:

– Tiri balanı ekige bólip, yarımın birewine, qalǵan yarımın ekinshisine berińler, – dep buyırdı.

26Sonda balasına janı ashıp, júregi sızlaǵan tiri balanıń anası patshaǵa:

– Taqsır, ótinemen, tiri balanı óltirmeń, onı mına hayalǵa beriń, – dedi.

Al ekinshi hayal bolsa:

– Bala saǵan da, maǵan da joq, onı ekige bóliń, – dedi.

27Sonda patsha juwap berip:

– Toqtańlar, balanı óltirmeńler! Onı birinshi hayalǵa berińler. Balanıń anası – sol boladı, – dedi.

28Pútkil izraillılar[†] patsha shıǵarǵan bul húkimdi esitip, patshanı húrmet etetuǵın boldı. Sebebi olar Sulaymanda ádil húkim shıǵarıw ushın, Qudaydan berilgen danalıq bar ekenin bildi[+].

#### 4


Sulaymannıń qol astındaǵı hámeldarları

1Sulayman pútkil Izraildıń[†] patshası edi. 2Onıń qol astındaǵı hámeldarları mınalar edi:

Sadoq ulı Azariya – ruwxaniy;[†][+]
3Shishanıń ulları Elixoref penen Axiya – xatkerler;
Axilud ulı Ehoshafat – diywanbegi;[+]
4Ehoyada ulı Benaya – sárkárda;
Sadoq hám Abiyatar – ruwxaniyler;[+]
5Natan ulı Azariya – úlke hákimleriniń baslıǵı;
Natan ulı Zabud – ruwxaniy hám patshanıń másláhátshisi;[+]
6Axishar – saray basqarıwshısı;
Abda ulı Adoniram – márdikarǵa alınǵanlar ústinen juwapker[+].

7Sulaymannıń pútkil Izrail úlkelerin basqaratuǵın on eki hákimi bar edi. Olar patshanı hám onıń úy-ishin azıq-awqat penen támiyinlep turatuǵın bolıp, olardıń hár biri jılına bir ay patshanı hám onıń úy-ishin azıq-awqat penen támiyinlewi shárt edi. 8Olardıń atları mınalar:

Efrayımnıń[†] tawlı úlkesiniń hákimi Ben-Xur;
9Maqas, Shaalbim, Beyt-Shemesh, Elon-Beyt-Xanan qalalarınıń hákimi Ben-Deker;
10Soxo hám pútkil Xefer jerlerin óz ishine alǵan Arubbot úlkesiniń hákimi Ben-Xesed;
11Pútkil Nafat-Dor úlkesiniń hákimi Sulaymannıń qızı Tafattıń kúyewi Ben-Abinadab;[+]
12Taanax, Megiddo, Izreeldiń qublasındaǵı Saretannıń janındaǵı pútkil Beyt-Shean hám Beyt-Sheannan Abel-Mexola menen Ioqmeamnıń arǵı jaǵına deyin sozılıp jatırǵan úlkelerdiń hákimi Axilud ulı Baana;[+]
13Giladtaǵı[†] Menashshe urpaǵınan bolǵan Yairge tiyisli qalalardı hám Bashandaǵı[†] Argob dógeregindegi diywallar menen qorshalıp, dárwazasına qola támbi basılǵan úlken alpıs qalanı óz ishine alǵan Gilad jerindegi Ramot qalasınıń hákimi Ben-Geber;[+]
14Maxanayım úlkesiniń hákimi Iddo ulı Axinadab;
15Naftaliy úlkesiniń hákimi Sulaymannıń qızı Basemattıń kúyewi Aximaas;
16Asher hám Bealot úlkeleriniń hákimi Xushay ulı Baana;
17Issaxar úlkesiniń hákimi Paruax ulı Ehoshafat;
18Benyamin úlkesiniń hákimi Ela ulı Shimey;
19Gilad jeriniń, yaǵnıy amorlardıń[†] patshası Sixonnıń hám Bashan patshası Ogtıń eski jerleriniń hákimi Uriy ulı Geber. Ol sol úlkeniń jalǵız hákimi edi[+].


Sulaymannıń bir kúnlik kerek-jaraǵı

20Yahuda[†] hám Izrail xalqı teńizdiń qumınday kóp bolıp, olar jep-iship shadlıq ishinde jasadı[+]. 21Sulayman Evfrat dáryasınan filistlerdiń[†] jerine hám Mısır[†] shegaralarına shekemgi barlıq patshalıqlar ústinen húkimdarlıq etti. Olar Sulaymannıń ómiri dawamında oǵan salıq tólep, xızmet etti[+]. 22Sulaymannıń sarayınıń bir kúnlik azıq-awqatı otız kor[*] sapalı biyday unı, alpıs kor iri tartılǵan biyday unı, 23semirtilgen on buǵa, jaylawdan alınǵan jigirma buǵa, júz qoy, jáne de, suwınlar, jeyranlar, antilopalar hám semiz quslardan ibarat edi. 24Sulayman Tifsaxtan Gazaǵa shekemgi, Evfrat dáryasınıń batısındaǵı pútkil patshalıqlar ústinen húkimdarlıq etti. Ol átiraptaǵı barlıq eller menen tınıshlıqta jasadı[+]. 25Sulaymannıń dáwirinde Dannan Beer-Shebaǵa shekemgi Yahuda hám Izrail xalqınıń hár biri ózleriniń ánjir hám júzim aǵashları astında tınısh ómir súrdi[+]. 26Sulaymannıń sawash arbaları ushın tórt mıń[*] at qorası hám on eki mıń atı bar edi[+].

27Sol on eki hákimniń hár biri ózi ushın belgilengen bir ay dawamında patsha Sulaymandı hám onıń dasturxanınan awqat jeytuǵınlardıń hámmesin azıq-awqat penen támiyinleytuǵın edi. Olar birde bir kemshilikke jol qoymaytuǵın edi. 28Hár bir hákim belgilengen jerge sawash arbalarınıń atları hám shapqır atlar ushın arpa menen saban jetkizip turatuǵın edi.


Sulaymannıń danalıǵı

29Quday[†] Sulaymanǵa mol danalıq, aqıl hám teńiz jaǵasındaǵı qum sıyaqlı sheksiz tereń túsiniwshilik berdi. 30Sulaymannıń danalıǵı pútkil shıǵıs xalıqlarınıń danalıǵınan hám Mısırdıń pútkil danalıǵınan da ústin edi[+]. 31Ol barlıq adamlardan ótken dana bolıp, Ezrax násilinen bolǵan Etannan, Maxoldıń ulları Heman, Kalkol hám Dardadan da dana edi. Onıń dańqı átiraptaǵı pútkil xalıqlarǵa jayıldı[+]. 32Ol úsh mıń naqıl-maqal ayttı hám onıń bir mıń bes qosıǵı bar edi[+]. 33Sulayman Lebanon tawlarındaǵı kedr aǵashınan baslap, diywalda ósip turatuǵın mayoran shóbine shekem sóz etti. Ol haywanatlar, quslar, jer bawırlawshılar hám balıqlar tuwralı da ayttı. 34Hámme xalıqlardan adamlar kelip, Sulaymannıń dana sózlerin tıńlaytuǵın edi. Olar Sulaymannıń danalıǵı tuwralı esitken dúnyanıń barlıq patshalarınan jiberilgen edi[+].

#### 5


Qudaydıń Úyiniń qurılısına tayarlıq

1[•]Tir[†] patshası Xiram Sulaymannıń maylanıp, ákesi Dawıttıń ornına patsha etip qoyılǵanın esitkende, Sulaymandı qutlıqlaw ushın elshilerin[†] jiberdi. Sebebi Xiram ómir boyı Dawıtqa dos bolıp kelgen edi[+]. 2Sulayman da Xiramǵa óz elshilerin jiberip, bılay dedi: 3«Ózińiz bilesiz, ákem Dawıt átirapındaǵı dushpanları menen sawash júrgizgenlikten, Qudayı Jaratqan Iyeniń[†] atına arnap Úy qura almadı. Jaratqan Iye[†] sawashlarda dushpanların onıń ayaǵınıń astına taslaǵanǵa shekem, ol bul isti qıla almadı[+]. 4Endi Qudayım Jaratqan Iye maǵan hár tárepleme tınıshlıq berdi. Házir birde bir dushpanım da, dónip turǵan qáwip te joq[+]. 5Jaratqan Iye ákem Dawıtqa: „Men seniń taxtıńa otırǵızatuǵın ulıń Meniń atıma arnap Úy quradı“, – degen edi. Sonlıqtan men Qudayım Jaratqan Iyeniń atına arnap Úy qurıwdı niyet ettim[+]. 6Endi men ushın Lebanon tawlarınan kedr aǵashların kesiw ushın adamlarıńızǵa buyrıq berseńiz. Meniń adamlarım da siziń adamlarıńız benen birge isleydi hám men siziń adamlarıńızǵa ózińiz belgilegen miynet haqını tóleymen. Bizlerde aǵash kesiwde sidonlılar[†] sıyaqlı tájiriybeli adamlar joq ekenin ózińiz bilesiz».

7Xiram Sulaymannıń bul sózlerin esitkende, qattı quwanıp: «Búgin bul ullı bir xalıqtı basqarıw ushın Dawıtqa dana bir ul bergen Jaratqan Iyege alǵıslar bolsın!» – dedi. 8Sońınan ol Sulaymanǵa mına xabardı jiberdi: «Maǵan jibergen xabarıńızdı aldım. Kedr hám sárwi aǵashlarına baylanıslı barlıq tileklerińizdi orınlayman. 9Adamlarım olardı Lebanon tawlarınan teńizge alıp keledi. Men olardı sal etip buwdırıp, teńiz arqalı aytqan jerińizge jetkizip beremen. Adamlarım sol jerde sallardı sheship, jıyıp beredi, sizler alıp ketesizler. Siz de tilegimdi orınlap, meniń úy-ishimdi azıq-awqat penen támiyinleseńiz».

10Xiram Sulaymanǵa kereginshe kedr hám sárwi aǵashların berdi. 11Sulayman bolsa, Xiramnıń úy-ishiniń azıq-awqatı ushın hár jılı jigirma mıń kor biyday, jigirma kor sapalı záytún[†] mayın berip turdı. 12Jaratqan Iye wáde etkenindey, Sulaymanǵa danalıq berdi. Sonlıqtan Sulayman menen Xiram arasında tatıwlıq bolıp, olar óz ara kelisim[†] dúzdi[+].

13Patsha Sulayman qara jumıs isletiw ushın pútkil Izraildan[†] otız mıń adamdı márdikarǵa aldı[+]. 14Gezek penen hár ayda olardan on mıńın Lebanon tawlarına jiberdi. Olar bir ay Lebanon tawlarında, eki ay úylerinde bolatuǵın edi. Bul adamlarǵa Adoniram basshılıq etti[+]. 15Jáne de, Sulaymannıń júk tasıytuǵın jetpis mıń adamı hám tawlarda tas kesetuǵın seksen mıń adamı bar edi. 16Bulardan tısqarı, Sulayman istiń barısın baqlap, jumısshılardı qadaǵalap turatuǵın úsh mıń úsh júz qadaǵalawshı tayınladı. 17Patshanıń buyrıǵı boyınsha, jumısshılar Úydiń tiykarın jonılǵan taslardan qalaw ushın úlken hám sapalı taslardı kesip shıǵardı[+]. 18Sulaymannıń hám Xiramnıń adamları geballılar menen birge Úydiń qurılısı ushın aǵashlar menen taslardı jonıp tayarladı[+].

#### 6


Qudaydıń Úyiniń qurılıwı

1[•]Izrail[†] xalqınıń Mısırdan[†] shıqqanına tórt júz seksen jıl bolǵanda, Sulaymannıń Izrail taxtına otırǵanına tórt jıl bolǵan edi. Ol sol jıldıń ekinshi ayında, yaǵnıy ziw ayında Jaratqan Iyeniń Úyiniń[†] qurılısın basladı.

2Patsha Sulaymannıń Jaratqan Iyege[†] arnap qurǵan Úyiniń uzınlıǵı alpıs shıǵanaq, eni jigirma shıǵanaq, al biyikligi otız shıǵanaq edi. 3Ibadatxana[†] imaratınıń aldınǵı jaǵındaǵı aywannıń uzınlıǵı Úy imaratınıń enindey, yaǵnıy jigirma shıǵanaq, al eni on shıǵanaq boldı. 4Sulayman Úyge ayna tárizli oyıqlar isletti[+]. 5Ibadatxananıń sırtın, yaǵnıy úlken bólmeniń hám eń tórgi bólmeniń diywalların aylandırıp, úsh qabatlı qosımsha bólmeler isletti[+]. 6Eń tómengi qabattıń eni bes shıǵanaq, ortanǵı qabattıń eni altı shıǵanaq, úshinshi qabattıń eni jeti shıǵanaq edi. Úydiń diywallarına islew bermew ushın, bólmeler tekshege uqsatıp órilgen bóreneler arqalı Úydiń diywallarına biriktirildi.

7Úydiń qurılısı ushın paydalanılatuǵın taslar kánniń ózinde jonıp tayarlandı. Úy qurılıp atırǵanda, shókkishtiń de, baltanıń da, basqa temir ásbabınıń da sesti esitilmedi[+]. 8Ortadaǵı qosımsha bólmeniń esigi Úydiń qubla tárepinde edi. Aylanba tekshe arqalı ortanǵı qabatqa, onnan úshinshi qabatqa ótetuǵın edi. 9Sulayman Úydi qurıp tamamladı. Tóbesin kedr bóreneler hám kedr aǵashınan islengen taxtalar menen bastırdı. 10Jáne de, ol pútkil Úydi aylandırıp, hár biriniń biyikligi bes shıǵanaq bolǵan qosımsha bólmeler saldırdı. Olar Úy diywalına kedr bóreneler menen bekitildi.

11Jaratqan Iyeden Sulaymanǵa mınaday sóz tústi:

12– Mine, sen Úy qurıp atırsań. Eger sen Meniń qaǵıydalarımdı, nızam hám buyrıqlarımdı orınlap júrseń, onda Men ákeń Dawıtqa bergen sózimdi sen arqalı orınlayman[+]. 13Men izraillılar arasında jasap, xalqım Izraildı hesh qashan tárk etpeymen[+].

14Solay etip, Sulayman Úydi qurıp pitkerdi. 15Ol Úydiń ishki diywalın edennen tóbege shekem kedr aǵashınan islengen taxtalar menen qapladı, al edenine sárwi aǵashınan islengen taxtalar tósetti. 16Úydiń arqa tárepiniń eń tórin edennen tóbesine deyin kedr taxtalar menen bóldirip, uzınlıǵı jigirma shıǵanaq bolǵan bir bólme ajırattırdı. Ol jer Eń muxaddes bólme[†] dep ataldı[+]. 17Eń muxaddes bólmeniń aldındaǵı úlken bólmeniń uzınlıǵı qırıq shıǵanaq edi. 18Diywaldaǵı taslar kórinbewi ushın Úydiń ishin qaplap turǵan kedr taxtalarǵa asqabaqlar hám asılıp turǵan gúller oyıp salındı[+].

19Úydiń ishindegi eń tórgi bólme Jaratqan Iyeniń Kelisim sandıǵın[†] qoyıw ushın tayarlandı. 20Bul bólmeniń uzınlıǵı jigirma shıǵanaq, eni jigirma shıǵanaq hám biyikligi de jigirma shıǵanaq edi. Sulayman usı bólmeni de, kedr aǵashınan islengen tútetki tútetiletuǵın orındı da sap altın menen qaplattı. 21Sulayman Úydiń ishin de sap altın menen qaplatıp, altın menen qaplanǵan tórgi bólmeniń aldına altın menen qaplanǵan shınjırlar tarttırdı. 22Úydiń ishi bastan-ayaq hám eń tórgi bólmeniń aldındaǵı tútetki tútetiletuǵın orın altın menen qaplandı[+]. 23Eń tórgi bólmege qoyıw ushın záytún[†] aǵashınan islengen, hár biriniń biyikligi on shıǵanaq bolǵan eki kerub[†][*] islendi[+]. 24Hár qanatı bes shıǵanaq bolǵan kerubtıń jayılǵan eki qanatınıń uzınlıǵı on shıǵanaq boldı. 25Ekinshi kerubtıń da jayılǵan qanatı on shıǵanaq bolıp, eki kerubtıń ólshemi de, kórinisi de birdey edi. 26Eki kerubtıń da biyikligi on shıǵanaq edi. 27Sulayman kerublardı Úydiń Eń muxaddes bólmesiniń ortasına qoydı. Kerublardıń jayılǵan qanatlarınıń bir ushı bólmeniń diywallarına tiyip, ekinshi ushları bólmeniń ortasında bir-birine tiyisip turdı. 28Sulayman kerublardı da altın menen qaplattı.

29Úydiń ishki hám sırtqı bólmeleriniń hámme diywallarına aylandırıp kerublardıń, palma aǵashlarınıń hám ashılıp turǵan gúllerdiń kórinislerin oyıp saldırdı. 30Usı eki bólmeniń edenlerin de altın menen qaplattı.

31Eń tórgi bólmeniń kirer awzına záytún aǵashınan jaqlawı bes qırlı bolǵan jarma qapı isletti. 32Ol záytún aǵashınan islengen jarma qapılarǵa kerublardıń, palma aǵashlarınıń hám ashılıp turǵan gúllerdiń kórinisin oyıp saldırıp, qapılardı altın menen qaplattı. Kerublar menen palma aǵashlarınıń súwretlerin de altın menen qaplattı. 33Úlken bólmeniń kirer awzına da záytún aǵashınan tórt múyeshli jaqlaw isletip, 34jaqlawǵa jıynalatuǵın eki jarma qapını sárwi aǵashınan isletti[+]. 35Bularǵa da kerublardıń, palma aǵashlarınıń hám ashılıp turǵan gúllerdiń kórinislerin oyıp saldırıp, olardı altın menen qaplattı.

36Ol ishki háwli qurdırıp, onıń diywalların úsh qatar jonılǵan tastan hám bir qatar kedr aǵashınan isletti[+].

37Sulayman óz patshalıǵınıń tórtinshi jılınıń ziw ayında Jaratqan Iyeniń Úyiniń tiykarın qoyǵan edi. 38Al on birinshi jıldıń segizinshi ayı bolǵan buwl ayında Úy aldın ala belgilengenindey etip, barlıq mayda-shúydesine shekem qurıp bolındı. Sulayman Úydi jeti jılda qurıp boldı.

#### 7


Sulaymannıń sarayı

1Sulayman ózi ushın da saray qurdırıp, onı on úsh jılda tolıq tamamladı[+]. 2Ol qurdırǵan Lebanon toǵayı dep atalatuǵın imarattıń uzınlıǵı júz shıǵanaq, eni eliw shıǵanaq, biyikligi otız shıǵanaq edi. Imarat tórt qatar etip qoyılǵan kedr órelerden hám olardıń ústine qoyılǵan kedr bórenelerden ibarat edi[+]. 3Órelerdiń ústine, hár qatarǵa on bes bóreneden qoyılǵan bolıp, usı qırıq bes bóreneniń ústine kedr taxtalar tóselgen edi. 4Imarattıń eki tárepindegi aynaları úsh qatardan ibarat bolıp, olar bir-birine qarap turǵan edi. 5Barlıq qapılar hám olardıń jaqlawları tórt múyeshli edi. Aynalar bolsa, úsh qatar etip, bir-birine qarama-qarsı qurılǵan edi.

6Sulayman uzınlıǵı eliw shıǵanaq, eni otız shıǵanaq bolǵan óreli bir aywan isletti. Aywannıń aldında óreler qoyılıp, ústi bastırılǵan shertek bar edi[+]. 7Jáne de, taxt turatuǵın, yaǵnıy ol jerde ózi otırıp qazılıq etetuǵın Húkim shıǵarıw aywanın qurdırdı. Onı edeninen tóbesine shekem kedr taxtalar menen qaplattı[+]. 8Usı aywannıń arqa tárepindegi Sulayman jasaytuǵın saray da usı taqılette salınǵan edi. Sulayman hayalı, faraonnıń[†] qızı ushın da anıq usınday bir saray qurıp berdi[+].

9Bul imaratlardıń hámmesi ishi hám sırtı tiykarınan tóbesine deyin hám sırtınan úlken háwlige deyin jarǵılar menen kesilip, eki tárepi de jonılǵan hám belgilengen ólshem boyınsha tayarlanǵan sapalı taslardan salınǵan edi. 10Tiykarı on shıǵanaq hám segiz shıǵanaq keletuǵın úlken, sapalı taslardan qalandı. 11Diywalı da ólshem boyınsha kesilgen sapalı taslardan órilip, diywal ushın kedr aǵashı da paydalanıldı. 12Úlken háwliniń aynalası jonılǵan tastan úsh qatar hám kedr bóreneden bir qatar etip, aylandırıp órilgen edi. Jaratqan Iyeniń Úyiniń[†] ishki háwlisiniń hám aywanınıń diywalları da usılay islengen edi[+].


Xiramnıń xızmeti

13[•]Patsha Sulayman xabar jiberip, Tirden Xiramdı aldırdı[+]. 14Onıń anası Naftaliy urıwınan bolǵan bir jesir hayal, al ákesi tirli mısker edi. Xiram qoladan zat islew uqıbın, sheberligin hám qábiletin iyelegen usta edi. Ol patsha Sulaymanǵa kelip, onıń barlıq islerin orınladı[+].

15Xiram qoladan eki óre isledi. Olardıń hár biriniń biyikligi on segiz shıǵanaq, al hár biriniń aynala ólshemi on eki shıǵanaq keletuǵın edi[+]. 16Jáne de, órelerdiń ústine qoyıw ushın, qoladan eki tóbelik quyıp isledi. Olardıń hár biriniń biyikligi bes shıǵanaq edi. 17Óreniń tóbeliginiń hár biri torǵa uqsatıp órilgen shınjırlar menen bezeldi. 18Ol órelerdiń joqarısındaǵı tóbeliklerdi jawıp turıw ushın, hár bir tordı eki qatar etip aylandırıp, qola anarlar menen bezedi. 19Aywandaǵı órelerdiń tóbelikleri lala gúllerge uqsatıp islenip, olardıń hár biriniń biyikligi tórt shıǵanaq edi. 20Hár bir óreniń tóbesindegi tordıń janındaǵı kesege uqsaǵan bóleginiń ústine aylandırıp, eki júzden anar salınǵan edi. 21Xiram bul órelerdi Ibadatxananıń[†] aywanına ornatıp, onıń qubladaǵısın Yaxin[*], arqadaǵısın Boaz[*] dep atadı. 22Órelerdiń tóbelikleri lala gúl taqılette edi. Solay etip, órelerge baylanıslı isler tamam boldı.

23Xiram qoladan quyma háwiz jasadı. Ol domalaq bolıp, onıń bir erneginen ekinshi ernegine shekemgi aralıǵı on shıǵanaq, tereńligi bes shıǵanaq, aylana uzınlıǵı otız shıǵanaq edi[+]. 24Háwiz quyılǵan waqıtta, onıń erneginiń astına eki qatar etip asqabaqqa uqsaǵan naǵıslar qosıp quyılǵan bolıp, olar hár bir shıǵanaqqa on-onnan tuwrı keletuǵın edi[+]. 25Háwiz on eki quyma buǵanıń ústine ornatılǵan bolıp, olardıń úshewi arqaǵa, úshewi batısqa, úshewi qublaǵa, úshewi shıǵısqa qarap turǵan edi. Buǵalardıń artqı jaǵı háwizdiń astında, ishte edi. 26Háwizdiń qalıńlıǵı tórt eli bolıp, ernegi keseniń ernegine, ashılıp turǵan lala gúlge uqsaytuǵın edi. Háwizge eki mıń bat[*] suw sıyatuǵın edi.

27Xiram qoladan on túbeldirik isledi. Hár bir túbeldiriktiń uzınlıǵı tórt shıǵanaq, eni tórt shıǵanaq, biyikligi úsh shıǵanaq edi. 28Túbeldiriklerdiń dúzilisi mınaday edi: túbeldirikler jaqlawlarǵa bekitilgen tórt múyeshli qola taxtalardan islendi. 29Taxtalarǵa, sonday-aq jaqlawlarǵa da arıslan, buǵa hám kerublardıń[†] súwretleri salındı. Al arıslan hám buǵalardıń súwretleriniń astı menen ústine aspa gúlsheńberleri oyıp islendi. 30Hár bir túbeldiriktiń qoladan islengen tórt dóńgelegi hám oǵı bar edi. Túbeldiriktiń tórt tárepine lágendi uslap turıw ushın quyma tirepberdiler islenip, olardıń hár bir tárepi gúlsheńberler menen bezetilgen edi. 31Túbeldiriktiń ústi betinde lágen qoyıw ushın arnalǵan dóńgelek oyıq bar bolıp, lágen túbeldirikten joqarı qaray bir shıǵanaq shıǵıp turǵan edi. Onıń túbine deyingi tereńligi bir yarım shıǵanaq edi. Oyıqtıń aynala dógereginde oyma naǵıslar bar edi. Biraq túbeldiriklerdiń taxtaları dóńgelek emes, tórt múyeshli edi. 32Túbeldiriktiń taxtalarınıń astı betinde tórt dóńgelek bar bolıp, onıń oǵı túbeldirikke qatırılǵan edi. Hár bir dóńgelektiń biyikligi bir yarım shıǵanaq edi. 33Dóńgelekler sawash arbalarınıń dóńgeleklerine uqsaytuǵın edi. Onıń hámme nársesi: oqları, toǵını, kegeyi hám gúpshegi quyma edi. 34Hár bir túbeldiriktiń tórt múyeshinde túbeldirikke qatırılǵan tórt tirepberdi bar edi. 35Túbeldiriktiń ústinde yarım shıǵanaq biyiklikte bir domalaq halqa bar edi. Túbeldiriktiń tirepberdileri menen taxtaları túbeldirikke biriktirip islengen edi. 36Xiram tirepberdiler menen taxtalarǵa sıyǵanınsha kerublardıń, arıslanlardıń, palma aǵashlarınıń súwretlerin, al aynalasına gúlsheńberlerdi oyıp saldı. 37Usılayınsha, ol on túbeldirik isledi. Olardıń hámmesiniń quyılıwı da, ólshemi de, kórinisi de birdey boldı. 38Xiram on túbeldiriktiń ústine qoyıw ushın qoladan on lágen isledi. Hár bir lágenniń eni tórt shıǵanaq bolıp, onıń hár birine qırıq bat suw ketetuǵın edi. 39Túbeldiriktiń besewin Úydiń qubla tárepine, besewin arqa tárepine qoydı. Al háwizdi bolsa, Úydiń oń tárepine, yaǵnıy qubla-shıǵısına qoydı. 40Bunnan soń, Xiram kúl salınatuǵın ıdıslar, kúl alatuǵın belsheler hám qan sebetuǵın tabaqlar soqtı.

Solay etip, Xiram patsha Sulaymannıń tapsırması boyınsha Jaratqan Iyeniń Úyi ushın islep atırǵan mına islerin tamamladı:[+] 41eki óre, órelerdiń tóbesine qoyılatuǵın eki tóbelik, órelerdiń tóbelerin orap turǵan eki tor, 42óreniń tóbeligin jawıp turıw ushın arnalǵan hár bir tordaǵı eki qatar anar, yaǵnıy eki tordaǵı tórt júz anar, 43on túbeldirik hám túbeldirik ústine on lágen, 44háwiz hám háwizdiń astındaǵı on eki buǵa, 45kúl salınatuǵın ıdıslar, kúl alatuǵın belsheler hám qan sebetuǵın tabaqlar.

Xiramnıń patsha Sulaymanǵa Jaratqan Iyeniń Úyi ushın islep bergen hámme nársesi jıltıratılǵan qoladan islendi. 46Patsha bulardı Iordan tegisliginde, Sukkot penen Saretan arasındaǵı saz ılaylı jerlerde quydırdı[+]. 47Buyımlar sonshelli kóp bolǵanlıqtan, Sulayman olar ushın ketken qolanıń ólshemin anıqlamadı[+].

48Sulayman Jaratqan Iyeniń Úyi ushın tómendegi zatlardı: altınnan islengen tútetki tútetiletuǵın orındı, usınılǵan nanlar[†] turatuǵın stoldı,[+] 49eń tórgi bólmege kirer awızda, oń tárepte turatuǵın bes shıra qoyǵısh penen shep tárepte turatuǵın bes shıra qoyǵıshtı, gúllerdi, shıralardı hám pilik tazalaytuǵın qısqıshlardı,[+] 50qırmalardı, pilik keskishlerdi, qan sebetuǵın tabaqlardı, tútetki salatuǵın tostaǵanlardı hám shoq salınatuǵın ıdıslardı, Ibadatxananıń eń tórgi bólmesiniń, yaǵnıy Eń muxaddes bólmeniń[†] hám úlken bólmeniń qapılarınıń topsaların altınnan isletti[+].

51Patsha Sulayman Jaratqan Iyeniń Úyine tiyisli bolǵan islerdi tamamlaǵannan soń, ákesi Dawıttıń ataǵan gúmis, altın hám basqa zatların ákelip, Úydiń qaznasına qoydı[+].

#### 8


Kelisim sandıǵınıń alıp keliniwi

1[•]Patsha Sulayman Jaratqan Iyeniń[†] Kelisim sandıǵın[†] Dawıttıń qalası bolǵan Sionnan[†] alıp keliw ushın Izraildıń[†] aqsaqalların, Izrail xalqınıń barlıq urıw hám áwlad basshıların Erusalimge[†] shaqırdı[+]. 2Hámme jetinshi ay bolǵan etanim ayındaǵı bayram waqtında Sulayman patshanıń aldına jıynaldı[+]. 3Izrail aqsaqallarınıń hámmesi jıynalǵanda, ruwxaniyler[†] Kelisim sandıǵın jerden kóterip aldı. 4Ruwxaniyler menen lebiyliler[†] Jaratqan Iyeniń Kelisim sandıǵın, Ushırasıw shatırın[†] hám shatırdaǵı hámme muxaddes[†] buyımlardı tasıdı. 5Patsha Sulayman hám onıń janındaǵı pútkil Izrail jámiyeti Kelisim sandıǵınıń aldında, san-sanaqsız qoy hám buǵalardı qurbanlıqqa[†] shaldı. 6Ruwxaniyler Jaratqan Iyeniń Kelisim sandıǵın Úydiń eń tórine, Eń muxaddes bólmege[†] kirgizip, kerublardıń[†] qanatlarınıń astındaǵı óz ornına qoydı[+]. 7Kerublardıń qanatları sandıqtıń ústi boylap sozılıp, sandıqtı da, onıń sırıqların da jawıp turdı[+]. 8Sırıqlar júdá uzın bolǵanlıqtan, olardıń ushları tórgi bólmeniń aldındaǵı Muxaddes bólmeden[†] kórinip turatuǵın edi. Biraq olar sırttan kórinbeytuǵın edi. Olar házir de sol jerde tur. 9Sandıqtıń ishinde Muwsanıń Xoreb tawında qoyǵan eki tas taxtasınan basqa hesh nárse joq edi. Bular Mısır[†] jerinen shıqqanda Jaratqan Iyeniń izraillılar menen dúzgen kelisimi[†] jazılǵan tas taxtalar edi[+].

10Ruwxaniyler Muxaddes bólmeden shıqqanda, bir bult Jaratqan Iyeniń Úyin[†] toltırdı[+]. 11Bul bult sebepli ruwxaniyler xızmetin dawam ettire almadı. Sebebi Jaratqan Iyeniń saltanatı Úydi toltırıp turǵan edi. 12Sonda Sulayman bılay dedi:

– Jaratqan Iye[†]! Sen: «Qoyıw bultlar ishinde mákan qurıwdı qáleymen», – dep aytqan ediń[+]. 13Men Sen ushın saltanatlı bir Úy, máńgige jasaytuǵın bir qonıs qurdım.


Sulaymannıń xalıqqa aytqan sózleri

14[•]Patsha burılıp, tik ayaqta turǵan pútkil Izrail jámiyetine pátiya berdi[+]. 15Sońınan patsha bılay dedi:

– Ákem Dawıtqa Óz awzı menen aytqan sózlerin Óz qolları menen orınlaǵan Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyege alǵıslar bolsın! Ol bılay degen edi: 16«Xalqım Izraildı Mısırdan alıp shıqqan kúnnen beri Ózimniń atıma arnap bir Úy qurıw ushın, Izrail urıwlarına tiyisli qalalardıń hesh birin tańlamadım. Al xalqım Izraildı basqarıw ushın Dawıttı tańladım»[+]. 17Ákem Dawıttıń júreginde Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyeniń atına arnap Úy qurıw qálewi bar edi[+]. 18Biraq Jaratqan Iye ákem Dawıtqa: «Meniń atıma arnap Úy qurıwdı niyet etipseń. Bul jaqsı niyet. 19Degen menen, Meniń atıma arnap bul Úydi sen emes, al seniń bel balań quradı», – dedi[+]. 20Jaratqan Iye bergen sózin orınladı. Jaratqan Iyeniń aytqanınday, ákem Dawıttan soń Izrail taxtına men otırdım hám Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyeniń atına arnap Úy qurdım[+]. 21Usı Úydiń ishinde men Jaratqan Iyeniń Kelisim sandıǵın qoyatuǵın bir orın tayarladım. Ata-babalarımızdı Mısırdan alıp shıqqanda, Jaratqan Iyeniń olar menen dúzgen kelisimi usı sandıqtıń ishinde tur.


Sulaymannıń duwası

22[•]Sulayman Jaratqan Iyege arnalǵan qurbanlıq orınnıń aldında, pútkil Izrail jámiyetiniń qarsısında turıp, qolların kóklerge jayıp bılay dedi:[+]

23– Jaratqan Iye, Izraildıń Qudayı! Kókte de, jerde de Saǵan teń keletuǵın quday joq. Sen Ózińe shın júrekten boysınıp júrgen qullarıń menen dúzgen kelisimińe sadıq qalıp, olarǵa miyrimińdi kórseteseń[+]. 24Sen Óz qulıńa, ákem Dawıtqa Óz awzıń menen aytqan sózlerińdi búgin Óz qollarıń menen iske asırdıń.

25Jaratqan Iye, Izraildıń Qudayı! Endi ákem Dawıtqa bergen mına sózińniń de orınlanıwın qáleymen. Sen oǵan: «Eger urpaqlarıń da saǵan uqsap, Meniń aldımda óz jollarınan adaspay júrse, seniń urpaǵıńnan Izrail taxtında otıratuǵın er adamnıń izi úzilmeydi», – degen ediń[+]. 26Izraildıń Qudayı, endi Óz qulıń, ákem Dawıtqa bergen sózińdi orınlay gór![+]

27Írasında da, Quday[†] jer betinde jasar ma edi? Sen kóklerge, kóklerdiń kóklerine de sıymaysań. Onıń aldında men qurǵan mına Úy ne bolıptı?![+] 28Solay bolsa da, Qudayım Jaratqan Iye, qulıńnıń duwaların hám ótinishlerin esitip, búgin onıń jalbarınıwlarına hám duwasına qulaq sal. 29Kózleriń kúni-túni: «Meniń atım sol jerde boladı», – dep Óziń aytqan Úyde bolsın hám qulıńnıń sol jerge qarap etken duwasın esit[+]. 30Usı jerge qarap duwa etkeninde, qulıńnıń hám xalqıń Izraildıń jalbarınıwların esite gór. Kóklerdegi Óz mákanıńnan olarǵa qulaq tutıp, olardı keshire gór.

31Eger birew óz jaqınına qarsı gúna[†] islewde ayıplansa hám onnan ant ishiw talap etilse, ol kelip, usı Úydegi Seniń qurbanlıq ornıń aldında ant ishse,[+] 32Sen olarǵa kóklerden qulaq salıp, qullarıńdı Óziń húkim ete gór. Jazıqlını isine say jazalap, jazıqsızdı ádilligine say aqlay gór.

33Eger xalqıń Izrail Seniń aldıńda gúna islegeni ushın dushpanlarınan jeńilse hám qaytadan Saǵan júz burıp, atıńdı tán alsa hám usı Úyde duwa etip, Saǵan jalbarınsa,[+] 34onda Sen olarǵa kóklerden qulaq salıp, Óz xalqıń Izraildıń gúnaların keshire gór hám olardı ata-babalarına Óziń bergen jerge qaytara gór.

35Olar Saǵan qarsı gúna islegeni ushın aspan jabılıp, jawın jawmaǵanda, olar usı jerge qarap duwa etse, atıńdı tán alsa hám Sen olardı jazalaǵanıńda, gúnalarınan júz bursa,[+] 36onda Sen olarǵa kóklerden qulaq salıp, qullarıńnıń hám xalqıń Izraildıń gúnaların keshire gór, olarǵa júriwi tiyis bolǵan tuwrı joldı kórset hám xalqıńa múlik etip bergen jerińe jawın jawdıra gór[+].

37Eger elde ashlıq bolsa, illet payda bolsa, eginler quwrasa, kesellense, shegirtke hám qurt qaplasa, dushpanlar kelip, óz qalalarınıń birinde qamal qılsa, qanday da bir apatshılıq basına tússe yamasa illet tarqasa,[+] 38sonda bir adam yamasa pútkil xalqıń Izrail duwa etip, jalbarınsa, hár bir adam óziniń basına túsken apatshılıqtı sezip, usı Úyge qaray qolların jaysa, 39Sen kóklerdegi Óz mákanıńnan olarǵa qulaq sala gór hám olardı keshirip, islegen islerine qaray juwap bere gór. Sebebi adam balasınıń júreginde ne barın tek Sen ǵana bileseń[+]. 40Olar Óziń ata-babalarımızǵa bergen bul jerde ómir boyı Sennen qorqıp jasasın.

41Eger xalqıń Izraildan bolmaǵan jat jerli adam Seniń atıń sebepli uzaq elden kelse,[+] 42Seniń ullı atıń, qúdiretli qolıń hám Óz xalqıńa qol sozǵanıń haqqında esitip, usı Úyge kelip duwa etse, 43kóklerdegi Óz mákanıńnan oǵan qulaq salıp, soraǵanların bere gór. Solay etip, dúnyadaǵı barlıq xalıqlar xalqıń Izrail sıyaqlı Seniń atıńdı bilip, Sennen qorqsın hám men qurdırǵan usı Úydiń Saǵan sıyınatuǵın orın ekenin bilsin.

44Eger xalqıń Sen jibergen jol boyınsha dushpanlarına qarsı sawashqa shıqsa hám Sen tańlap alǵan qala menen Seniń atıńa arnap men qurǵan usı Úyge qarap Saǵan, yaǵnıy Jaratqan Iyege duwa etse, 45kóklerden olardıń duwalarına hám jalbarınıwlarına qulaq sala gór hám olarǵa járdem bere gór.

46Eger olar Saǵan qarsı gúna islese, sebebi gúna islemegen birde bir adam joq, Sen ǵázeplenip, olardı dushpanǵa táslim etseń hám dushpan olardı tutqın etip, óziniń jaqın yamasa uzaq bir eline alıp ketse,[+] 47olar da tutqın bolǵan elde júrip, esin jıyıp alǵannan keyin táwbege kelip: «Gúna isledik, nızamsızlıq qıldıq, ayıplımız», – dep jalbarınsa,[+] 48olar ózlerin tutqın qılǵan dushpan elinde júrip, shın júrekten hám jan-táni menen Saǵan júz bursa, ózleriniń ata-babalarına bergen jerine, Sen tańlap alǵan qalaǵa hám Seniń atıńa arnap men qurǵan Úyge qarap duwa etse,[+] 49kóklerdegi Óz mákanıńnan olardıń duwa hám jalbarınıwlarına qulaq sala gór hám olardı qutqara gór. 50Seniń kóz aldıńda gúna islegen xalqıńdı, olardıń Saǵan qarsı islegen barlıq gúnaların keshire gór. Olardı tutqın etkenlerdiń olarǵa rehimli bolıwı ushın, olardı tutqın etkenlerge insap bere gór[+]. 51Sebebi olar Mısırdan, temir oshaq ishinen Óziń alıp shıqqan Óz xalqıń hám Óz miyrasıń[+].

52Kózleriń meniń hám xalqıń Izraildıń jalbarınıwlarında bolsın. Saǵan jalbarınǵanda bárqulla olardı esitip, juwap bere gór. 53Sebebi, Quday Iye! Sen ata-babalarımızdı Mısırdan alıp shıqqanıńda qulıń Muwsaǵa aytqanıńday, pútkil dúnya xalıqları arasınan olardı Ózińe miyras etip ajıratıp aldıń[+].

54Sulayman Jaratqan Iyege duwa etiwin hám jalbarınıwların tamamlaǵannan soń, Jaratqan Iyeniń qurbanlıq ornı janınan, qolların kóklerge jayıwı menen diz shókken jerden turdı[+]. 55Ol tik turıp, qattı dawıs penen pútkil Izrail jámiyetine bılay dep pátiya berdi:

56– Óz sózinde turıp, xalqı Izrailǵa tınıshlıq bergen Jaratqan Iyege alǵıslar bolsın! Onıń qulı Muwsa arqalı aytqan iygilikli sózleriniń hesh biri orınlanbay qalmadı[+]. 57Qudayımız Jaratqan Iye ata-babalarımız benen birge bolǵanı sıyaqlı, bizler menen de birge bolsın, bizlerdi tárk etpesin hám taslap ketpesin. 58Óziniń jollarınan júriwimiz, ata-babalarımızǵa bergen buyrıqlarına, qaǵıydalarına hám nızamlarına boysınıp jasawımız ushın, bizlerdiń júreklerimizdi Ózine qaratsın[+]. 59Awa, Jaratqan Iye aldında jalbarınıp aytqan bul sózlerim kúni-túni Qudayımız Jaratqan Iyeniń yadında bolıp, bul qulınıń hám xalqı Izraildıń kúndelikli mútájliklerin berip tursın. 60Solay etip, barlıq xalıqlar Jaratqan Iyeniń Quday ekenin hám Onnan basqa quday joq ekenin bilip qoysın[+]. 61Búgingidey, Onıń qaǵıydaları boyınsha jasaw hám buyrıqların orınlaw ushın, júregińizdi Qudayımız Jaratqan Iyege tolıq baǵıshlańlar.


Úydiń baǵıshlanıwı

62[•]Sońınan patsha hám pútkil Izrail xalqı Jaratqan Iyege arnap qurbanlıq shaldı. 63Sulayman jigirma eki mıń bas buǵa hám bir júz jigirma mıń bas qoydı Jaratqan Iyege arnap, tatıwlıq qurbanlıǵı ushın shaldı. Solay etip, patsha hám pútkil Izrail xalqı Jaratqan Iyeniń Úyin baǵıshladı. 64Usı kúni patsha Jaratqan Iyeniń Úyiniń aldındaǵı háwliniń ortanǵı bólegin de muxaddes qılıp ayırıp, jandırılatuǵın qurbanlıqlardı, ǵálle sadaqaların[†] hám tatıwlıq qurbanlıqlarınıń mayların sol jerde berdi. Óytkeni Jaratqan Iyeniń aldındaǵı qoladan islengen qurbanlıq orınǵa jaǵılatuǵın qurbanlıqlar, ǵálle sadaqaları hám tatıwlıq qurbanlıqlarınıń mayları sıymay ketti[+].

65Sonda Sulayman hám úlken jámiyet – Lebo-Xamattan Mısır shegarasındaǵı sayǵa deyingi jerlerden kelgen pútkil Izrail xalqı Qudayımız Jaratqan Iyeniń aldında eki hápte, ulıwma on tórt kún bayramladı[+]. 66Jeti kúnlik bayram tamam bolǵannan keyin, segizinshi kúni Sulayman xalıqqa ruxsat berdi. Olar da patshaǵa pátiya berip, Jaratqan Iyeniń qulı Dawıtqa hám xalqı Izrailǵa islegen jaqsılıqları ushın kewli tolıp, quwanısh penen úylerine qayttı.

#### 9


Jaratqan Iyeniń Sulaymanǵa jáne kóriniwi

1[•]Sulayman Jaratqan Iyeniń Úyin[†] hám óziniń sarayın salıp, niyetlegen isiniń hámmesin tamamlaǵannan soń, 2Gibonda kóringeni sıyaqlı, Jaratqan Iye[†] oǵan jáne kórindi[+]. 3Ol Sulaymanǵa bılay dedi:

– Men seniń duwalarıńdı hám jalbarınıwlarıńdı esittim. Atımnıń máńgige sol jerde bolıwı ushın, sen Maǵan arnap qurǵan mına Úydi muxaddes[†] qıldım. Meniń kózlerim hám júregim bárqulla sol jerde boladı[+].

4Saǵan kelsek, ákeń Dawıt sıyaqlı Meniń aldımda hadal júrek hám ádillik penen júrseń, barlıq buyrıqlarımdı orınlap, qaǵıyda hám nızamlarıma boysınıp jasasań,[+] 5onda: «Izrail[†] taxtınan seniń urpaǵıńnıń izi úzilmeydi» – dep ákeń Dawıtqa bergen sózimde turıp, Izrail eli ústinen seniń patshalıǵıńdı máńgige turatuǵın qılaman[+].

6Biraq eger sen hám seniń urpaqlarıń Mennen júz burıp, sizlerge bergen buyrıq hám qaǵıydalarıma boysınbay, ketip qalsańız hám basqa qudaylarǵa xızmet etip, olarǵa tabınsańız, 7onda Men Izraildı Ózim bergen jerden shıǵarıp taslayman hám Óz atım ushın muxaddes qılǵan mına Úydi tárk etemen. Sonda Izrail pútkil xalıqlar arasında ápsanaǵa aylanıp, masqara boladı[+]. 8Al mına kórkem Úy qarabaqanaǵa aylanadı. Sonda onıń janınan ótip baratırǵan hár bir adamnıń júregi suwlap, janı túrshigip: «Jaratqan Iye bul eldi hám mına Úydi ne ushın bul awhalǵa saldı eken?» – dep soraytuǵın boladı[+]. 9Keyin olar: «Izrail xalqı ata-babaların Mısırdan[†] alıp shıqqan Qudayı Jaratqan Iyeni[†] tárk etip, basqa qudaylarǵa jabısıp aldı hám olarǵa tabınıp, xızmet etti. Sonlıqtan Jaratqan Iye olardı usı apatshılıqqa duwshar etti», – deydi.


Sulaymannıń pitim dúziwi

10[•]Sulayman eki imarattı: Jaratqan Iyeniń Úyi menen óziniń sarayın jigirma jılda pitkerdi[+]. 11Bul isler ushın Tir[†] patshası Xiram Sulaymanǵa kereginshe kedr menen sárwi aǵashların hám altın jetkerip berdi. Sol sebepli Sulayman Xiramǵa Galila úlkesindegi[†] jigirma qalanı berdi. 12Biraq Xiram Tirden kelip, Sulaymannıń ózine bergen qalaların kórgende, bul qalalar oǵan unamadı. 13Sonda Xiram Sulaymanǵa:

– Tuwısqanım, maǵan bergen qalalarıń qanday qalalar ózi? – dedi hám bul jerdi Kabul[*] dep atadı. Olar házir de solay ataladı. 14Xiram Sulayman patshaǵa bir júz jigirma talant[*] altın jibergen edi.

15Patsha Sulayman Jaratqan Iyeniń Úyin, óziniń sarayın, Millonı, Erusalimniń[†] diywalların, Xasor, Megiddo hám Gezer qalaların qurdırıw ushın márdikarǵa adam jıynaǵan edi[+]. 16Gezer qalasın Mısır patshası faraon[†] qolǵa alıp, órtep jibergen edi. Al sol jerde jasap atırǵan qananlılardı[†] bolsa, qırıp taslap, qalanı Sulaymanǵa hayallıqqa bergen qızına enshige bergen edi[+]. 17Sol sebepli Sulayman Gezer qalasın qayta qurǵan edi. Ol jáne tómengi Beyt-Xorondı,[+] 18Baalattı hám Yahuda[†] jerindegi shóldegi Tamardı[*], 19ózine tiyisli pútkil telekleri bar qalalardı, sawash arbaları menen atları turatuǵın qalalardı qayta qurıp, bekkemledi. Bunnan tısqarı, Sulayman Erusalimde, Lebanon tawlarında hám qol astındaǵı hámme qalalarda qálegen nárselerin qurdı[+].

20Úlkede Izrail xalqınan bolmaǵan xalıqlar: amor, xet, periz, xiw hám ebus xalıqları qalıp ketken edi. 21Izrail xalqı olardı tolıq joq qıla almaǵan edi. Sulayman bul xalıqlardıń urpaqların márdikarǵa alıp, qul etti. Bul házir de dawam etpekte. 22Biraq Sulayman Izrail xalqınıń birewin de qara jumısqa salmadı. Olardı ásker, xızmetker, basshı, áskerbası, arbalı áskerlerdiń basshısı etip qoydı[+]. 23Sulayman júrgizip atırǵan islerdiń basında jumıs islep atırǵan xalıqtı basqarıp turǵan bes júz eliw qadaǵalawshı basshı bar edi.

24Faraonnıń qızı Dawıttıń qalasınan Sulaymannıń ózi ushın qurdırǵan sarayına kóship ótkennen soń, Sulayman Millonı saldırdı[+].

25Sulayman Jaratqan Iye ushın arnap qurdırǵan qurbanlıq[†] orında jılına úsh ret jandırılatuǵın qurbanlıqlar hám tatıwlıq qurbanlıqların beretuǵın hám sonıń menen birge Jaratqan Iyeniń aldında tútetki tútetetuǵın edi. Solay etip, ol Úydiń qurılısın tamamladı.

26Patsha Sulayman Edom[†] jerinde, Qızıl teńiz jaǵasında jaylasqan Elat janındaǵı Esion-Geberde kemeler soqtırdı[+]. 27Xiram teńizdi jaqsı biletuǵın kemeshilerin Sulaymannıń adamları menen birge kemede Ofirge jiberdi[+]. 28Olar Ofirge barıp, patsha Sulaymanǵa tórt júz jigirma talant altın ákelip berdi[+].

#### 10


Sheba hayal patshasınıń Sulaymanǵa keliwi

1[•]Sheba[*] hayal patshası Jaratqan Iyeniń[†] atı sebepli Sulaymannıń arttırǵan dańqı tuwralı esitip, onı jumbaqlar menen sınaw ushın keldi[+]. 2Ol xosh iyisli zatlar, kóp muǵdarda altın hám qımbatbaha taslar júklengen úlken bir kárwandı baslap, bir qansha adamları menen Erusalimge[†] keldi hám kewlinde bar bolǵan hámme nársesin Sulayman menen bólisti[+]. 3Sulayman hayal patshanıń hámme sorawlarına juwap berdi. Sorawlarda patsha túsindire almastay hesh nárse joq edi. 4Sheba hayal patshası Sulaymannıń danalıǵın, ol qurdırǵan saraydı kórdi. 5Ol jáne patshanıń dasturxanındaǵı taǵamların, wázirleriniń otırıs-turısın, xızmetshileriniń xızmetin hám olardıń kiyimlerin, sharap quyıwshıların hám onıń Jaratqan Iyeniń Úyinde[†] bergen jandırılatuǵın qurbanlıqların[†] kórgende, artıq ózin uslap tura almadı.

6Ol patshaǵa bılay dedi:

– Siziń islerińiz hám danalıǵıńız haqqında óz elimde esitkenlerim ıras eken. 7Biraq men kelip, óz kózlerim menen kórmegenshe sol sózlerge inanbaǵan edim. Maǵan bulardıń yarımın da aytpaǵan eken. Siziń danalıǵıńız hám baylıǵıńız esitkenimnen de artıq eken. 8Siziń adamlarıńız hám xızmetshilerińiz qanshelli baxıtlı! Olar bárqulla aldıńızda turıp, danalıǵıńızdı tıńlay aladı. 9Sizge kewli tolıp, sizdi Izrail taxtına otırǵızǵan Qudayıńız Jaratqan Iyege alǵıslar bolsın! Jaratqan Iye[†] máńgige Izraildı[†] súygenligi sebepli, ádalattı hám tuwrılıqtı júzege asırıwıńız ushın sizdi patsha etip qoydı[+].

10Sheba hayal patshası patshaǵa bir júz jigirma talant altın, júdá kóp muǵdarda xosh iyisli zatlar hám qımbatbaha taslar sawǵa etti. Sheba hayal patshasınıń patsha Sulaymanǵa sawǵa etkenindey dárejede kóp xosh iyisli zatlar bunnan keyin hesh qashan alıp kelingen emes.

11Xiramnıń Ofirden altın alıp kelgen kemeleri de sol jerden júdá kóp muǵdarda sapalı arsha aǵashların hám qımbatbaha taslar alıp keldi[+]. 12Patsha sapalı arsha aǵashlarınan Jaratqan Iyeniń Úyi hám óziniń sarayı ushın tirepberdiler, qosıqshılar ushın lira[†][*] hám arfa[†] saz ásbapların isletti. Búginge deyin onday dárejede kóp sapalı arsha aǵashı ákelinbegen de, bunı hesh kim kórmegen de edi.

13Sulayman Sheba hayal patshasına kewlinen shıqqan bir qansha sawǵaların berdi. Bunnan tısqarı, ol hayal patshaǵa soraǵan hám qálegen nárseleriniń hámmesin berdi. Bunnan keyin, hayal patsha adamları menen birge óz eline qaytıp ketti.


Sulayman patshanıń baylıǵı

14[•]Hár jılı Sulaymanǵa kelip turatuǵın altınnıń muǵdarı altı júz alpıs altı talant edi. 15Usaqlap satıwshılardan, sawdagerlerdiń sawdasınan hám Arabstannıń barlıq patshaları menen Izrail úlkeleriniń hákimlerinen kelip túsetuǵın altınlar buǵan kirmeytuǵın edi.

16Patsha Sulayman eki júz úlken qalqan isletip, olardı altın menen qaplattı. Hár bir qalqanǵa altı júz shekel[*] altın jumsaldı. 17Jáne altınnan hár biri úsh mina[*] keletuǵın úsh júz kishkene qalqan isletti. Patsha bul qalqanlardı Lebanon toǵayı dep atalatuǵın imaratqa qoydı[+].

18Ol jáne pildiń súyeginen úlken taxt isletip, onı sap altın menen qaplattı. 19Taxttıń altı basqaldaǵı bar edi. Taxttıń súyengishiniń bas beti domalaq bolıp, otırǵıshınıń eki tárepinde shıǵanaq qoyǵıshı hám onıń janında eki arıslannıń músini tur edi. 20Taxttıń altı basqaldaǵınıń hár biriniń eki tárepinde bir-birden on eki arıslannıń músini tur edi. Hesh bir patshalıqta bunday nárse joq edi. 21Patsha Sulaymannıń ishimlik ishetuǵın ıdısları altınnan islendi. Lebanon toǵayı dep atalatuǵın imarattaǵı hámme ıdıslar da altınnan islengen bolıp, hesh gúmis qollanılmaǵan edi. Sebebi Sulaymannıń waqtında gúmis qádirsiz bolıp qalǵan edi[+]. 22Teńizde Xiramnıń kemeleriniń janında Sulaymannıń da úlken sawda kemeleri bar edi. Bul kemeler úsh jılda bir ret altın, gúmis, pil súyegi, maymıllar hám tawıs qusların alıp keletuǵın edi[+].

23Patsha Sulayman baylıqta hám danalıqta dúnyanıń barlıq patshalarınan ústin boldı[+]. 24Qudaydıń Sulaymanǵa bergen danalıǵın tıńlaw ushın, pútkil dúnya onı kóriwge qushtar edi[+]. 25Onı kóriwge kelgenlerdiń hár biri hár jılı sawǵa ushın gúmis hám altın ıdıslar, kiyimler, qural-jaraqlar, xosh iyisli zatlar, at hám ǵashırlar alıp kelip turdı.

26Sulayman sawash arbaları menen atlardı jıynadı. Onıń bir mıń tórt júz sawash arbası hám on eki mıń atı bar edi. Olardıń bir bólegin sawash arbaları ushın ajıratılǵan qalalarǵa, bir bólegin óziniń janına, Erusalimge jaylastırdı[+]. 27Patsha Erusalimde gúmisti ápiwayı taslarǵa teń qılıp qoydı. Al kedr aǵashı júdá kóp bolǵanlıqtan, batıstaǵı taw eteklerinde ósetuǵın jabayı ánjir aǵashına teń bolıp qaldı. 28Sulaymannıń atları Mısır[†] menen Quweden alıp kelindi. Patshanıń sawdagerleri atlardı Quweden satıp alatuǵın edi[+]. 29Mısırdan hár bir sawash arbası altı júz shekel gúmiske, al hár bir at bir júz eliw shekel gúmiske satıp ákelinip, olar patsha sawdagerleri arqalı pútkil Xet hám Aram[†] patshalarına satılatuǵın edi.

#### 11


Sulaymannıń Qudaydan uzaqlasıwı

1Sulayman faraonnıń[†] qızınan basqa moab,[†] ammon, edom,[†] xet xalıqlarınan hám sidonlılardan[†] bolǵan shet elli hayallardı súydi. 2Jaratqan Iye[†] Izrail[†] xalqına usı xalıqlar tuwralı: «Sizlerdiń júregińizdi ózleriniń qudaylarına awdırmawı ushın, olardan qız alıp, qız berispewińiz kerek», – degen edi. Degen menen, Sulayman bul hayallarǵa súyispenshilik[†] penen baylandı[+]. 3Sulaymannıń patsha qızlarınan bolǵan jeti júz hayalı hám úsh júz toqalı bar edi. Hayalları Sulaymandı joldan shıǵardı. 4Qartayǵan shaǵında, olar Sulaymannıń júregin basqa qudaylarǵa awdırdı. Sulayman júregin tolıǵı menen Qudayı Jaratqan Iyege[†] baǵıshlaǵan ákesi Dawıtqa uqsamadı[+]. 5Ol sidonlılardıń hayal qudayı Ashtartaǵa[†] hám ammonlardıń[†] jerkenishli butı Milkomǵa[†][*] ere basladı[+]. 6Solay etip, Sulayman Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi isledi. Ol ákesi Dawıtqa uqsamadı hám ózin Jaratqan Iyege tolıq baǵıshlamadı. 7Sulayman Erusalimniń[†] shıǵısındaǵı bir tóbege moab xalqınıń jerkenishli qudayı Kemoshqa[†] hám ammon xalqınıń jerkenishli qudayı Moloxqa arnap sıyınıw ornın qurdı[+]. 8Ol óz qudaylarına arnap tútetki tútetip, qurbanlıqlar[†] beretuǵın shet elli hayallarınıń hámmesi ushın usılay isledi.

9Jaratqan Iyeniń Sulaymanǵa ǵázebi keldi. Sebebi ol Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyeden júz burǵan edi.

Burın Jaratqan Iye Sulaymanǵa eki ret kórinip:[+] 10«Basqa qudaylardıń izine erme», – dep buyırǵan edi. Biraq Sulayman Jaratqan Iyeniń buyrıǵına boysınbadı[+]. 11Sonda Jaratqan Iye Sulaymanǵa bılay dedi:

– Usılay etip, sen Meniń óziń menen dúzgen kelisimime[†] hám Men buyırǵan qaǵıydalarıma boysınbaǵanıń ushın, patshalıqtı sennen tartıp alıp, qullarıńnıń birine beremen[+]. 12Biraq ákeń Dawıttıń húrmeti ushın, Men bunı seniń dáwirińde islemeymen. Al ulıńnıń qolınan patshalıqtı tartıp alaman. 13Biraq ulıńnıń qolınan pútkil patshalıqtı tartıp almayman. Qulım Dawıttıń hám Ózim tańlap alǵan qalam Erusalimniń húrmeti ushın, ulıńa bir urıwdı qaldıraman[+].


Sulaymannıń dushpanları

14Solay etip, Jaratqan Iye Edom patshalarınıń násilinen bolǵan edomlı Hadadtı Sulaymanǵa dushpan qılıp, oǵan qarsı kóterdi. 15Dawıt edomlılar menen urıs alıp barǵanda, onıń sárkárdası Ioab ólgenlerdi kómiw ushın keldi hám Edomdaǵı erkeklerdiń hámmesin qırıp tasladı[+]. 16Ioab hám pútkil izraillı áskerler Edomdaǵı erkek zatınıń hámmesin qırıp taslayman degenshe, sol jerde altı ay qalıp ketti. 17Biraq sol waqıtta kishkene bala bolǵan Hadad ákesine xızmet etken bazı edomlılar menen birge Mısırǵa[†] qaray qashıp ketti. 18Olar Midyannan[†] shıǵıp, Paranǵa bardı hám ol jerden bazı paranlılardı qosıp alıp, Mısırǵa, faraonǵa bardı. Faraon Hadadqa úy hám jer berdi, onı azıq-awqat penen támiyinledi[+]. 19Hadad faraonnıń kewlinen shıqtı. Faraon Hadadtı óz hayalınıń, xanbiyke Taxpenestiń sińlisine úylendirdi. 20Taxpenestiń sińlisi Hadadqa Genubat atlı ul tuwıp berdi. Taxpenes Genubattı faraonnıń úyinde ósirdi. Ol faraonnıń balaları menen birge ósti. 21Hadad Mısırda júrgen waqıtta Dawıttıń hám onıń sárkárdası Ioabtıń ólgeni tuwralı esitti. Ol faraonǵa:

– Ruxsat berseńiz, óz elime qaytayın, – dedi.

22Faraon oǵan:

– Óz elime ketemen deytuǵınday, bul jerde bir nárseden kemshiligiń bar ma? – dep soradı.

Hadad oǵan juwap berip:

– Hasla, biraq ótinemen, qaytıwıma ruxsat beriń, – dedi.

23Quday[†] jáne bir dushpandı, yaǵnıy óz húkimdarınan, Soba patshası Hadadezerden qashqan Elyada ulı Rezondı Sulaymanǵa qarsı kóterdi[+]. 24Dawıt sobalılardı qırıp taslaǵannan soń, Rezon janına qaraqshılardı toplap, olarǵa basshı bolǵan edi. Bul adamlar Damaskke ketip, sol jerde qalǵan hám Damaskte húkimdarlıqtı qolǵa kirgizgen edi[+]. 25Rezon da Sulaymannıń ómiri dawamında Izrailǵa dushpan bolıp keldi. Ol Aramda[†] patshalıq etti hám Hadad islegen jamanlıqlarǵa qosa, ol da Izrailǵa jamanlıq islep keldi.


Yarobamnıń Sulaymanǵa qarsı kóteriliwi

26Jáne, Sulaymannıń xızmetkerlerinen biri Efrayım[†] urıwınan seredalı Nabat ulı Yarobam patshaǵa qarsı bas kóterdi. Onıń anası Serua degen bir jesir hayal edi. 27Yarobamnıń patshaǵa qarsı shıǵıwınıń sebebi mınaw edi: Sulayman Millonı qurdırıp, ákesi Dawıttıń qalasınıń diywalındaǵı jarıqlardı pitetti[+]. 28Yarobam márt adam edi. Sulayman bul jigittiń qábiletli ekenin kórgende, onı Yusuptiń urpaqlarınan alınǵan pútkil márdikarshılar ústinen baqlawshı etip qoydı.

29Bir kúni Yarobam Erusalimnen sırtqa shıqqanda, shilolı payǵambar[†] Axiya onı jolda qarsı aldı. Axiyanıń ústinde taza kiyim bar edi. Qala sırtındaǵı dalada olardan basqa hesh kim joq edi[+]. 30Axiya ústindegi taza kiyimdi sheshti de, onı jırtıp, onı on eki bólekke bóldi[+]. 31Keyin Yarobamǵa:

– On bólegin ózińe al, sebebi Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye bılay deydi: «Men Sulaymannıń qolınan patshalıqtı tartıp alaman hám on urıwdı saǵan beremen[+]. 32Biraq qulım Dawıttıń húrmeti hám Izraildıń pútkil urıwları arasınan tańlap alǵan qalam Erusalim ushın bir urıwdı oǵan qaldıraman. 33Sebebi Sulayman[*] Mennen júz burıp, sidonlılardıń hayal qudayı Ashtartaǵa, moablardıń qudayı Kemoshqa hám ammonlardıń qudayı Milkomǵa tabınıp ketti. Ol Meniń názerimde durıs bolǵan islerdi islep, qaǵıydalarıma hám nızamlarıma boysınıp jasaǵan ákesi Dawıtqa uqsamadı hám Meniń jollarımnan júrmedi[+]. 34Degen menen, buyrıqlarıma hám qaǵıydalarıma boysınıp jasaǵan, tańlap alǵan qulım Dawıttıń húrmeti ushın, pútkil patshalıqtı Sulaymannıń óziniń qolınan tartıp almayman. Onı ómiriniń aqırına shekem húkimdar etip qoyaman. 35Biraq patshalıqtı onıń ulınıń qolınan tartıp alıp, on urıwdı Yarobam, saǵan beremen. 36Al Meniń aldımda, atımnıń sol jerde bolıwı ushın Ózime tańlap alǵan qalam Erusalimde qulım Dawıttıń shıraǵı máńgige sónip qalmawı ushın, Sulaymannıń ulına bir urıwdı beremen[+]. 37Saǵan kelsek, Men seni tańlap alaman, sen kewliń kúsegen nárselerdiń hámmesiniń ústinen biylik júrgizip, Izrailǵa patsha bolasań. 38Eger sen qulım Dawıt sıyaqlı aytqanlarımdı orınlap, qaǵıyda hám buyrıqlarıma boysınıp jasasań, názerimde tuwrı bolǵan islerdi islep, Meniń jollarım menen júrseń, onda Men seniń menen birge bolaman. Dawıtqa islegenim sıyaqlı, seniń ushın da bekkem bir urpaq – patshalar áwladın jaratıp, Izraildı saǵan beremen[+]. 39Sulaymannıń gúnası sebepli Dawıttıń urpaǵın jazalayman, biraq bunı máńgige islemeymen».


Sulaymannıń ólimi

40Sulayman Yarobamdı óltirmekshi boldı. Biraq Yarobam Mısırǵa, Mısır patshası Shishaqtıń janına qashıp ketip, Sulaymannıń ólimine shekem sol jerde jasadı[+].

41[•]Sulaymannıń basqa isleri hám ol islegen barlıq isler, onıń danalıqları Sulaymannıń isleri kitabında jazılǵan. 42Sulayman qırıq jıl dawamında pútkil Izraildı Erusalimde turıp basqardı. 43Sulayman ólip, ata-babalarına qosıldı hám ákesi Dawıttıń qalasına jerlendi. Onıń ornına ulı Rexabam patsha boldı.

#### 12


Izraillılardıń Rexabamǵa qarsı kóteriliwi

1[•]Rexabam Shexemge ketti. Óytkeni pútkil izraillılar[†] Rexabamdı patsha etip qoyıw ushın Shexemge toplanǵan edi[+]. 2Patsha Sulaymannan qashıp, Mısırda[†] jasap atırǵan Nabat ulı Yarobam bunı esitkende, ele Mısırda edi[+]. 3Izraillılar Yarobamdı shaqırttı. Sonda Yarobam hám pútkil Izrail jámiyeti Rexabamǵa kelip:

4– Ákeńiz moynımızǵa awır moyıntırıq salǵan edi. Siz ákeńiz júklegen awır júkti hám ol salǵan moyıntırıqtı jeńilletiń. Sonda sizge xızmet etemiz, – dedi[+].

5Rexabam olarǵa:

– Endi barıp, úsh kúnnen keyin qaytıp kelińler, – dedi. Solay etip, xalıq tarqastı.

6Patsha Rexabam ákesi Sulaymannıń kóziniń tirisinde oǵan xızmet etken aqsaqallar menen oylasıp:

– Mına xalıqqa ne dep juwap bereyin, qanday másláhát beresizler? – dep soradı.

7Aqsaqallar oǵan:

– Eger búgin siz bul xalıqqa qul bolıp, xızmet etseńiz hám olarǵa juwap bergende, jaqsı sózińizdi ayamasańız, olar sizge bir ómir qul boladı, – dep juwap berdi.

8Degen menen, Rexabam aqsaqallardıń másláhátine qulaq aspay, ózi menen birge ósken jas xızmetshileri menen keńesip, 9olardan:

– «Ákeńizdiń bizlerge salǵan moyıntırıǵın jeńilletseńiz», – dep atırǵan bul xalıqqa ne dep juwap bersem eken? Sizler qanday másláhát beresiz? – dep soradı.

10Sonda ózi menen birge ósken jas jigitler oǵan bılay dep juwap berdi:

– Sizge: «Ákeńiz moynımızǵa awır moyıntırıq salǵan edi, siz onı jeńilletseńiz», – dep atırǵan xalıqqa: «Meniń shunatay barmaǵım ákemniń belinen de juwanıraq. 11Ákem sizlerge awır moyıntırıq salǵan bolsa, men moyıntırıǵıńızdı onnan da awırlataman. Ákem sizlerdi qamshı menen jazalaǵan bolsa, men sizlerdi sım qosıp órilgen qamshı menen jazalayman», – dep aytıń.

12Patshanıń: «Úsh kúnnen keyin qaytıp kelińler», – degen sózi boyınsha, úshinshi kúni Yarobam hám pútkil xalıq Rexabamǵa keldi. 13Patsha aqsaqallardıń ózine bergen keńesine qulaq aspay, xalıqqa qatal juwap berdi[+]. 14Ol jas jigitlerdiń másláháti boyınsha xalıqqa:

– Ákem sizlerge awır moyıntırıq salǵan bolsa, men moyıntırıǵıńızdı onnan da awırlataman. Ákem sizlerdi qamshı menen jazalaǵan bolsa, men sizlerdi sım qosıp órilgen qamshı menen jazalayman, – dedi. 15Patsha xalıqqa qulaq salmadı. Sebebi Jaratqan Iye[†] shilolı Axiya arqalı Nabat ulı Yarobamǵa aytqan sózlerin orınlaw ushın usılay isledi[+].

16Pútkil izraillılar patshanıń ózlerine qulaq salmaǵanın kórgende, patshaǵa bılay dep juwap berdi:

«Dawıt penen biziń ne baylanısımız bar,
Ishaydıń ulında alatuǵın úlesimiz de joq.
Háy, Izrail xalqı, úylerińizge qaytıńlar!
Háy Dawıt, óz úyiń ózińe ardana bolsın!»

Usılardı aytıp, izraillılar óz úylerine qaytıp ketti[+].

17Biraq Rexabam Yahuda[†] qalalarında jasaytuǵın izraillılarǵa patshalıq etiwin dawam etti. 18Patsha Rexabam márdikarǵa alınǵanlar ústinen qadaǵalawshı Adoniramdı Izrail xalqına jiberdi. Xalıq onı tas boran qılıp óltirdi. Sonda patsha Rexabam tez sawash arbasına mindi de, Erusalimge[†] qashıp ketti[+]. 19Sol kúnnen baslap házirge deyin, Izrail xalqı Dawıttıń urpaǵına qarsı kóterilip kelmekte. 20Pútkil izraillılar Yarobamnıń Mısırdan qaytıp kelgenin esitkende adam jiberip, onı ózleriniń jıyınına shaqırdı hám pútkil Izrail ústinen patsha etip qoydı. Yahuda urıwınan basqa hesh biri Dawıttıń urpaǵınıń qol astında qalmadı[+].


Shemayanıń payǵambarshılıǵı

21Sulaymannıń ulı Rexabam Erusalimge bardı da, Izrail urıwları menen urısıp, óz patshalıǵın qaytarıp alıw ushın, pútkil Yahuda hám Benyamin urıwınan bir júz seksen mıń aǵla jawıngerdi áskerlikke topladı. 22Biraq sol arada Qudaydıń adamı bolǵan Shemayaǵa Qudaydan mınaday sóz tústi:[+]

23– Yahuda patshası Sulaymannıń ulı Rexabamǵa, pútkil Yahuda, Benyamin urıwlarına hám sol jerde jasaytuǵın basqa xalıqlarǵa bılay dep ayt: 24«Jaratqan Iye bılay deydi: „Izraillılarǵa, óz tuwısqanlarıńızǵa qarsı urıs ashıp, urıstı baslamańlar. Hár birińiz óz úyińizge qaytıńlar. Óytkeni bul islerdi islep atırǵan Men bolaman“».

Jaratqan Iyeniń[†] bul sózlerin esitken xalıq Onıń buyrıǵına boysınıp, úylerine qayttı.


Beyt-El hám Dandaǵı altın buzawlar

25Yarobam Efrayımnıń[†] tawlı úlkesindegi Shexem qalasın bekkemlep, sol jerde jasay basladı. Sońınan ol jerden ketip, Penuel qalasına qorǵan saldı[+]. 26Yarobam ishinen: «Patshalıq jáne Dawıttıń urpaqlarına ótiwi múmkin. 27Eger bul xalıq Erusalimge, Jaratqan Iyeniń Úyine[†] qurbanlıq[†] beriw ushın bara berse, júrekleri húkimdarına, Yahuda patshası Rexabamǵa awıp keter hám meni óltirip, patshası Rexabam tárepke ótip keter», – dep oyladı[+].

28Patsha keńesgóyleri menen keńeskennen soń, altınnan eki tananı isletip, xalıqqa: «Háy, Izrail xalqı, sıyınıw ushın endi Erusalimge barıwıńızdıń hájeti joq. Mine, sizlerdi Mısırdan alıp shıqqan qudaylarıńız!» – dedi[+]. 29Ol tanalardıń birewin Beyt-Elge, ekinshisin Dan qalasına qoydı. 30Bul awır gúnaǵa alıp keldi. Sebebi xalıq tanalardıń birewine tabınıw ushın, hátte, Danǵa qaray kete basladı.

31Yarobam sıyınıw orınlarına butxanalar qurdırdı hám xalıq arasınan lebiylilerden[†] bolmaǵan adamlardı ruwxaniyler[†] etip qoydı. 32Yarobam segizinshi aydıń on besinshi kúni Yahudadaǵı bayramǵa eliklep bir bayram shólkemlestirdi. Ol Beyt-Eldegi qurbanlıq orında ózi soqtırǵan tanalarına atap qurbanlıqlar berdi hám sol jerde ózi qurdırǵan sıyınıw orınlarınıń ruwxaniylerin xızmetke qoydı. 33Ol óz qálewi menen belgilep alǵan kúni, segizinshi aydıń on besinshi kúni qurbanlıqtı jaǵıp tútetiw ushın Beyt-Elde ózi qurdırǵan qurbanlıq orınǵa bardı. Sol kúndi Izrail urpaqları ushın bayram kúni dep belgiledi.

#### 13


Yahudalı Qudaydıń adamı

1Yarobam qurbanlıqtı[†] jaǵıp tútetiw ushın qurbanlıq orınnıń janında turǵan waqıtta, Qudaydıń adamı Jaratqan Iyeniń[†] buyrıǵı boyınsha Yahudadan[†] Beyt-Elge keldi[+]. 2Ol Jaratqan Iyeniń buyrıǵı boyınsha, qurbanlıq orınǵa qarata bılay dep baqırdı:

– Qurbanlıq orın, háy, qurbanlıq orın! Jaratqan Iye[†] bılay deydi: «Dawıttıń urpaǵınan Ioshiya degen bir ul dúnyaǵa keledi. Ol qurbanlıqtı jaǵıp tútetip, sıyınıw orınlarında xızmet etken ruwxaniylerdi[†] seniń ústińde qurbanlıqqa beredi. Seniń ústińde adamnıń súyekleri jaǵıladı»[+].

3Sol kúni Qudaydıń adamı bunıń belgisi tuwralı bılay dedi:

– Bul sózlerdi Jaratqan Iyeniń aytqanlıǵın bildiretuǵın belgi mınaw: mına qurbanlıq orın qaq ayırılıp, ústindegi kúl tógilip ketedi.

4Patsha Yarobam Qudaydıń adamınıń Beyt-Elde qurbanlıq orınǵa qarsı baqırıp aytqan sózlerin esitkende, qolın qurbanlıq orınnan alıp, oǵan qaray sozdı da:

– Uslańlar onı! – dep baqırdı. Sonda onıń Qudaydıń adamına qaray sozǵan qolı sárriyip qatıp, qıymıldamay qaldı. 5Qudaydıń adamınıń Jaratqan Iyeniń sózine muwapıq aytqan belgisi boyınsha, qurbanlıq orın qaq ayırılıp, ústindegi kúl tógildi.

6Sol waqıtta patsha Yarobam Qudaydıń adamına:

– Ótinemen, qolımnıń burınǵı halına keliwi ushın, Qudayıń Jaratqan Iyege duwa etip, Onnan rehim etiwdi sora, – dedi. Qudaydıń adamı Jaratqan Iyege jalbarınǵanda, patshanıń qolı jazılıp, burınǵı halına keldi[+].

7Patsha Qudaydıń adamına:

– Meniń menen úyime barıp, awqatlanıp, hállenip al, saǵan sıylar bereyin, – dedi.

8Biraq Qudaydıń adamı oǵan:

– Baylıǵıńızdıń yarımın berseńiz de, men siz benen birge barmayman, bul jerden nan da jemeymen, suw da ishpeymen[+]. 9Sebebi Jaratqan Iye maǵan: «Ol jerde hesh nárse iship-jeme hám barǵan jolıń menen qaytpa», – dep buyrıq berdi, – dep juwap berdi. 10Solay etip, Qudaydıń adamı Beyt-Elge kelgen jolınan keri qaytpay, basqa jol menen ketti.


Beyt-elli ǵarrı payǵambar

11Beyt-Elde jasaytuǵın bir ǵarrı payǵambar[†] bar edi. Ulları kelip, oǵan sol kúni Qudaydıń adamınıń Beyt-Elde islegen isleri hám patshaǵa aytqanları haqqında ákesine aytıp berdi. 12Ǵarrı olardan:

– Qudaydıń adamı qaysı joldan ketti? – dep soradı. Ulları oǵan Yahudadan kelgen Qudaydıń adamınıń qaysı joldan ketkenin kórsetti. 13Sonda ǵarrı ullarına:

– Eshegimdi ertleńler, – dedi. Ulları eshegin ertlegennen soń, ol eshekke minip, 14Qudaydıń adamınıń izinen ketti. Onı terebinf aǵashınıń astında otırǵan jerinen taptı hám onnan:

– Yahudadan kelgen Qudaydıń adamı senbiseń? – dep soradı.

Sol adam:

– Awa, men, – dep juwap berdi.

15Ǵarrı payǵambar oǵan:

– Júr, meniń menen úyge barıp, awqat jep ket, – dedi.

16Qudaydıń adamı oǵan:

– Jolımnan qaytıp, siz benen kete almayman. Bul jerde nan da jemeymen, suw da ishpeymen. 17Óytkeni Jaratqan Iye maǵan: «Ol jerde hesh nárse iship-jeme hám barǵan jolıń menen qaytpa», – dep buyrıq berdi, – dep juwap berdi.

18Ǵarrı payǵambar oǵan:

– Men de sen sıyaqlı bir payǵambarman. Jaratqan Iyeniń buyrıǵı boyınsha bir perishte[†] kelip, maǵan: «Onı qaytarıp, úyińe ákel. Ol nan jep, suw iship alsın», – dep ayttı, – dedi.

Biraq ǵarrı payǵambar Qudaydıń adamın aldaǵan edi. 19Solay etip, Qudaydıń adamı ǵarrı payǵambar menen birge izine qayttı hám onıń úyine barıp, iship-jedi. 20Olar ele dasturxan átirapında otırǵanda, Qudaydıń adamın jolınan qaytarǵan payǵambarǵa Jaratqan Iyeden sóz tústi. 21Ǵarrı payǵambar Yahudadan kelgen Qudaydıń adamına bılay dep baqırdı:

– Jaratqan Iye bılay deydi: «Sen Meniń sózime boysınbadıń, Qudayıń Jaratqan Iyeniń ózińe bergen buyrıǵın orınlamadıń. 22Jolıńnan qaytıp, saǵan iship-jeme degen jerimde iship-jediń. Sonlıqtan seniń deneń ata-babalarıńnıń qábirine qosılmaydı».

23Qudaydıń adamı iship-jep bolǵannan soń, ǵarrı payǵambar onıń eshegin ertlep berdi. 24Qudaydıń adamı ketip baratırıp, jolda bir arıslanǵa tap boldı, arıslan onı óltirdi. Eshek te, arıslan da sozılıp jatırǵan deneniń janında turǵan edi[+]. 25Joldan ótip baratırǵanlar jolda jatırǵan ólikti hám onıń janında turǵan arıslandı kórdi. Olar ǵarrı payǵambar jasap atırǵan qalaǵa barıp, kórgenlerin aytıp berdi.

26Qudaydıń adamın joldan qaytarǵan ǵarrı payǵambar bunı esitkende: «Jaratqan Iyeniń sózine boysınbaǵan Qudaydıń adamı sol boladı. Sonlıqtan Jaratqan Iye Óz sózi boyınsha oǵan bir arıslandı jiberdi. Arıslan onı tilkimlep óltirdi», – dedi. 27Ol ullarına:

– Eshegimdi ertleńler, – dedi. Olar eshekti ertledi.

28Ǵarrı ketip, jolda jatırǵan deneni tawıp aldı. Eshek penen arıslan ele deneniń janında turǵan eken. Arıslan deneni de jemegen, eshekke de tiymegen edi. 29Ǵarrı payǵambar Qudaydıń adamınıń denesin kóterip alıp, eshekke arttı. Joqlaw aytıp jerlew ushın, onı óz qalasına qaytarıp alıp keldi. 30Sońınan ǵarrı marhumdı óziniń qábirine qoyıp: «Wah, bawırım!» – dep oǵan joqlaw ayttı. 31Qudaydıń adamın jerlegennen keyin, payǵambar ǵarrı ullarına bılay dedi:

– Ólgenimnen keyin, meni Qudaydıń adamınıń qábirine qoyıń, súyeklerimdi de onıń súyekleriniń janına qoyıń. 32Sebebi onıń Beyt-Eldegi qurbanlıq orın hám Samariya[†] qalalarındaǵı barlıq sıyınıw orınları tuwralı Jaratqan Iyeniń buyrıǵı boyınsha aytqan sózleri sózsiz orınlanadı.


Yarobamnıń ullı gúnası

33Bul waqıyadan keyin de, Yarobam óziniń jaman jolınan qaytpadı. Ol xalıq arasınan qálegen adamın sıyınıw orınlarına ruwxaniyler etip qoyıwın dawam etip, ruwxaniy bolıwdı qálegen hár bir adamdı xızmetke tayınladı. 34Bul isler Yarobamnıń urpaǵınıń gúnaǵa batıwına hám qırılıp, jer betinen joq bolıp ketiwine alıp keldi[+].

#### 14


Yarobamnıń ulınıń ólimi

1Sol waqıtları Yarobamnıń ulı Abiya nawqaslanıp qaldı. 2Sonda Yarobam hayalına bılay dedi:

– Tur, meniń hayalım ekenińdi bilmewi ushın, kiyimlerińdi ózgertip al da, Shiloǵa bar. Meniń usı xalıqtıń patshası bolatuǵınım tuwralı aldın ala aytqan payǵambar[†] Axiya sol jerde jasaydı[+]. 3On shórek, bir neshe qıtırlaq nan hám bir gúze pal alıp, oǵan apar. Ulımızǵa ne bolatuǵının ol saǵan aytadı[+].

4Hayalı Yarobamnıń aytqanınday islep, Shiloǵa, Axiyanıń úyine ketti. Axiya qartayǵanlıqtan, kózi kórmeytuǵın bolıp qalǵan edi. 5Jaratqan Iye[†] Axiyaǵa: «Mine, Yarobamnıń hayalı kiyatır. Ol keselge shalınǵan ulına ne bolatuǵının sennen soramaqshı. Sen oǵan mınaday-mınaday dep ayt. Ol ózin basqa hayal etip kórsetiw ushın sırtqı kórinisin ózgertip alǵan», – dedi.

6Axiya qapıdan kirip kiyatırǵan hayaldıń ayaq sestin esitkende bılay dedi:

– Yarobamnıń hayalı, ishke kir! Nege sırtqı kórinisińdi ózgertip, basqasha kiyinip aldıń? Saǵan jaman xabarlarım bar. 7Yarobamǵa barıp, bılay dep ayt: «Izraildıń[†] Qudayı Jaratqan Iye bılay deydi: Men seni xalqım arasınan tańlap alıp, Óz xalqıma, izraillılarǵa húkimdar etip qoydım[+]. 8Patshalıqtı Dawıttıń urpaǵınan tartıp alıp, saǵan berdim. Biraq sen qulım Dawıtqa uqsamadıń. Ol buyrıqlarıma boysındı hám Meniń názerimde durıs bolǵan islerdi islep, shın júrekten Meniń izimnen júrdi[+]. 9Sen ózińnen aldın jasaǵanlardıń hámmesinen de beter jamanıraq jamanlıqlar islediń. Ózińe basqa qudaylardıń, yaǵnıy tana músinlerin soǵıp alıp, Meniń ǵázebimdi keltirdiń. Sen Mennen júz burdıń[+].

10Sol sebepli Men seniń xojalıǵıńdı apatshılıqqa ushıratıp, Izrailda seniń urpaǵıńnan bolǵan pútkil erkek zatın: qul bolsa da, azat adam bolsa da, hámmesin tezektiń túyirin de qaldırmay órtegendey etip órtep, kúlin kókke suwıraman[+]. 11Seniń xojalıǵıńnan qalada ólgenleri iytlerge, dalada ólgenleri kóktegi quslarǵa jem boladı». Bunı Jaratqan Iye ayttı[+].

12Sen endi úyińe qayt. Qalaǵa ayaǵıńdı basıwdan-aq ulıń óledi. 13Pútkil Izrail xalqı joqlaw aytıp, onı jerleydi. Yarobamnıń xojalıǵınan jalǵız ol ǵana jerlenedi. Sebebi Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye Yarobamnıń urpaǵınan jalǵız onda ǵana Ózine unaǵan bir nárselerdi taptı[+]. 14Endi Jaratqan Iye Ózi ushın Izrailǵa bir patsha qoyadı. Bul patsha sol kúni-aq, awa, házir-aq Yarobamnıń urpaǵın qırıp taslaydı[+]. 15Jaratqan Iye Izrail xalqın jazalaydı hám ol suwda terbelip turǵan qamısqa uqsap qaladı. Jaratqan Iye olardı ata-babalarına bergen bul jaqsı jerlerden quwıp shıǵarıp, Evfrat dáryasınıń arǵı tárepine shashıratıp jiberedi. Óytkeni olar ózlerine kiyeli aǵashlardı[†] islep alıp, Jaratqan Iyeniń[†] ǵázebin keltirdi[+]. 16Yarobamnıń islegen hám Izrailǵa isletken gúnaları sebepli Jaratqan Iye Izraildı tárk etedi.

17Yarobamnıń hayalı ol jerden shıǵıp, Tirsaǵa keldi. Ol úyine ayaq basar-baspastan, bala qaytıs boldı. 18Pútkil izraillılar onı jerlep, ol ushın aza tuttı. Solay etip, Jaratqan Iyeniń Óz qulı payǵambar Axiya arqalı aytqan sózi orınlandı.


Yarobamnıń ólimi

19Yarobamnıń basqa isleri, yaǵnıy, qalay urısqanları hám eldi qalay basqarǵanı Izrail patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan[+]. 20Yarobam jigirma eki jıl patshalıq etti. Ol ólip, ata-babalarına qosılǵannan soń, onıń ornına ulı Nadab patsha boldı.


Yahuda patshası Rexabam

21[•]Sulaymannıń ulı Rexabam Yahudaǵa[†] patsha bolǵanda qırıq bir jasta edi. Rexabam Jaratqan Iye Óz atın ornatıw ushın Izraildıń pútkil urıwları arasınan tańlap alǵan qalası Erusalimde[†] on jeti jıl patshalıq etti. Onıń anası ammon xalqınan[†] bolıp, atı Naama edi.

22Yahudalılar Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi isledi. Olar ata-babaları islegen gúnalardan da úlkenirek gúnalar islep, Jaratqan Iyeniń qızǵanıshlı ǵázebin oyattı. 23Olar da arqa patshalıq sıyaqlı, ózleri ushın hár bir biyik tóbeshikke hám qoyıw japıraqlı terektiń astına sıyınıw orınların islep, kiyeli taslar[†] menen kiyeli aǵashlar ornattı. 24Hátte, úlkedegi sıyınıw orınlarında buzıqshılıq isi menen shuǵıllanatuǵın erkekler de boldı. Yahudalılar Jaratqan Iyeniń burın Izrail xalqınıń aldınan quwǵan xalıqları islegen barlıq jerkenishli islerdi isledi[+].

25Rexabamnıń patshalıǵınıń besinshi jılında Mısır[†] patshası Shishaq Erusalimge hújim jasadı[+]. 26Ol Jaratqan Iyeniń Úyindegi[†] hám patsha sarayındaǵı ǵáziynelerdi tartıp alıp ketti. Ol hámme nárseni, Sulayman soqtırǵan altın qalqanlardı da alıp ketti[+]. 27Sońınan patsha Rexabam bulardıń ornına qoladan qalqanlar isletti hám olardı patsha sarayınıń kirer awzın qorǵaytuǵın saqshılardıń basshılarına berdi. 28Patsha Jaratqan Iyeniń Úyine hár barǵanda, saqshılar bul qalqanlardı alıp júretuǵın, sońınan jáne saqshılardıń bólmesine aparıp qoyatuǵın edi.

29Rexabamnıń basqa isleri hám ol islegen hár bir nárse Yahuda patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan. 30Rexabam menen Yarobam pútkil ómiri dawamında urısıp keldi. 31Rexabam ólip, ata-babalarına qosılǵanda, ol Dawıttıń qalasına, ata-babalarınıń janına qoyıldı. Rexabamnıń anası ammon xalqınan bolıp, atı Naama edi. Rexabamnıń ornına ulı Abiyam[*] patsha boldı.

#### 15


Yahuda patshası Abiyam

1[•]Izrail[†] patshası Nabat ulı Yarobamnıń patshalıǵınıń on segizinshi jılında Abiyam Yahudaǵa[†] patsha boldı. 2Ol Erusalimde[†] úsh jıl patshalıq etti. Abiyamnıń anası Abshalomnıń qızı Maaxa edi. 3Abiyam da ákesiniń burın islegen barlıq gúnaların dawam etti. Ol Qudayı Jaratqan Iyege[†] júregin tolıq baǵıshlaǵan babası Dawıtqa uqsamadı[+]. 4Solay bolsa da, Qudayı Jaratqan Iye[†] Dawıttıń húrmeti ushın oǵan Erusalimde bir shıraq jaǵıp berdi: ózinen keyin ulın onıń ornına otırǵızdı hám Erusalimdi bekkemledi[+]. 5Sebebi xet xalqınan[†] bolǵan Uriyaǵa islegen isin esapqa almaǵanda, Dawıt Jaratqan Iyeniń názerinde durıs bolǵan islerdi islep, pútkil ómiri boyı Onıń buyrıqlarınıń hesh birin orınlawdan bas tartpaǵan edi[+].

6Rexabam menen Yarobam arasındaǵı sawash Abiyamnıń ómiriniń aqırına shekem dawam etti. 7Abiyamnıń basqa isleri hám ol islegen barlıq isler Yahuda patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan. Abiyam menen Yarobam arasında sawash úzliksiz dawam etken edi. 8Abiyam ólip, ata-babalarına qosılǵanda, Dawıttıń qalasına jerlendi. Onıń ornına ulı Asa patsha boldı.


Yahuda patshası Asa

9[•]Izrail patshası Yarobamnıń patshalıǵınıń jigirmalanshı jılında Asa Yahudaǵa patsha boldı. 10Ol Erusalimde qırıq bir jıl patshalıq etti. Onıń kempir apası Abshalomnıń qızı Maaxa edi. 11Asa babası Dawıt sıyaqlı Jaratqan Iyeniń názerinde durıs bolǵan islerdi isledi. 12Ol sıyınıw orınlarındaǵı buzıqshılıq penen shuǵıllanatuǵın erkeklerdi quwıp jiberdi hám ata-babaları islegen barlıq butlardı alıp tasladı[+]. 13Kempir apası Maaxa Asheraǵa[†] arnap jerkenishli bir but soqtırǵanı ushın, patsha Asa onnan xanbiykelik ataǵın tartıp aldı. Asa bul jerkenishli buttı shawıp taslap, Kidron sayında jaǵıp jiberdi[+]. 14Ol tek sıyınıw orınların joq qılmadı, biraq ómir boyı Jaratqan Iyege sadıq qaldı. 15Asa ákesiniń hám óziniń ataǵan nárselerin: gúmisti, altındı hám buyımlardı Jaratqan Iyeniń Úyine[†] alıp keldi[+].

16Yahuda patshası Asa menen Izrail patshası Baasha arasındaǵı sawash olardıń ómiriniń aqırına shekem dawam etti. 17Izrail patshası Baasha Yahudaǵa qarsı shıǵıp, Yahuda patshası Asanıń jerlerine hesh kimniń kirip-shıqpawı ushın, Rama qalasınıń bekinisin kúsheytti.

18Sonda Asa Jaratqan Iyeniń Úyindegi hám saray qaznasındaǵı qalǵan barlıq gúmis penen altındı aldı da, olardı xızmetshileri arqalı Damaskte jasaytuǵın Aram[†] patshasına, Xezyonnıń aqlıǵı Tabrimmonnıń ulı Ben-Hadadqa jiberip, oǵan bılay dedi:[+] 19«Ákelerimiz arasında bolǵanı sıyaqlı, bizlerdiń aramızda da kelisim[†] bolsın. Sizge sawǵaǵa gúmis hám altın jiberip atırman. Izrail patshası Baasha meniń jerimnen ketiwi ushın, siz onıń menen dúzgen kelisimińizdi buzsańız».

20Ben-Hadad patsha Asanıń usınısın qabıl etip, Izrail qalalarına qarsı áskerbasıların jiberdi. Olar Iyyon, Dan, Abel-Beyt-Maaxa qalaların, pútkil Naftaliy jeri menen birge pútkil Kinneretti basıp aldı. 21Baasha bunı esitkende, Ramanıń bekinisiniń qurılısın toqtatıp, Tirsaǵa qaytıp keldi[+]. 22Patsha Asa birde bir adamdı qaldırmay, pútkil yahudalılardı shaqırdı. Olar Ramanıń bekinisin qurǵanda, Baasha qollanǵan tas hám aǵashlardı Ramadan tasıp alıp ketti hám patsha Asa olardan Benyamin jerindegi Geba hám Mispa qalalarınıń bekinisin kúsheytti.

23Asanıń basqa barlıq isleri, barlıq qaharmanlıqları, barlıq islegen isleri hám ol qurdırǵan barlıq qalalar Yahuda patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan. Ol qartayǵanda ayaq awırıwına shalındı. 24Asa ólip, ata-babalarına qosılǵanda, babası Dawıttıń qalasına, ata-babalarınıń janına jerlendi. Onıń ornına ulı Ehoshafat patsha boldı[+].


Izrail patshası Nadab

25Yahuda patshası Asanıń patshalıǵınıń ekinshi jılında Yarobamnıń ulı Nadab Izrailǵa patsha boldı hám Izrailda eki jıl patshalıq etti[+]. 26Ol da Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi islep, ákesiniń jolı hám Izrailǵa isletken gúnaları izinen ketti.

27Nadab hám pútkil izraillılar filistlerdiń[†] Gibbeton qalasın qamal qılıp atırǵanda, Issaxar urıwınan shıqqan Axiya ulı Baasha til biriktirip, Nadabtı Gibbetonda óltirdi[+]. 28Yahuda patshası Asanıń patshalıǵınıń úshinshi jılında Baasha Nadabtı óltirip, onıń ornına patsha boldı. 29Ol taxtqa otırıwdan-aq, Yarobamnıń urpaǵın tolıǵı menen qırıp tasladı. Yarobamnıń xojalıǵı pútkilley joq etilip, birde bir tiri jan qalmadı. Solay etip, Jaratqan Iyeniń Óz qulı shilolı Axiya arqalı aytqan sózi orınlandı[+]. 30Bulardıń hámmesi Yarobamnıń ózi gúna[†] islep, Izrail xalqına da gúna isletip, Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyeniń ǵázebin keltirgeni sebepli júz berdi.

31Nadabtıń basqa isleri hám ol islegen barlıq isler Izrail patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan. 32Yahuda patshası Asa menen Izrail patshası Baasha arasındaǵı sawash olardıń ómiriniń aqırına deyin dawam etti.


Izrail patshası Baasha

33Yahuda patshası Asanıń patshalıǵınıń úshinshi jılında Axiya ulı Baasha pútkil Izrail ǵa patsha boldı hám Tirsada jigirma tórt jıl patshalıq etti. 34Baasha Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi isledi. Ol Yarobamnıń jolın quwıp, oǵan uqsap gúnaǵa battı, Izraildı da gúnaǵa batırdı.

#### 16

1Jaratqan Iyeden[†] Xananiy ulı Ehuǵa Izrail[†] patshası Baasha haqqında mınaday sóz tústi:[+] 2«Seni Men topıraqtan shıǵarıp alıp, xalqım Izrailǵa húkimdar etip qoydım. Biraq sen Yarobamnıń jolınan júrdiń hám xalqım Izraildı gúnaǵa baslap, olardıń gúnası arqalı Meniń ǵázebimdi keltirdiń[+]. 3Sonlıqtan Nabat ulı Yarobamnıń urpaǵına uqsatıp, seniń hám seniń urpaǵıńnıń kúlin kókke suwıraman[+]. 4Seniń urpaǵıńnan qalada ólgenleri iytlerge, dalada ólgenleri kóktegi quslarǵa jem boladı»[+].

5Baashanıń basqa isleri, ol islegen hár bir nárse, onıń qaharmanlıqları Izrail patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan. 6Baasha ólip, ata-babalarına qosılǵanda, Tirsaǵa jerlendi hám onıń ornına ulı Ela patsha boldı.

7Jaratqan Iyeniń Baashaǵa hám onıń urpaǵına qarsı húkimi Xananiy ulı payǵambar[†] Ehu arqalı aytılǵan edi. Óytkeni Baasha Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi isledi, Yarobamnıń xojalıǵına eliklep ǵana qoymay, óz gúnaları menen Onıń ǵázebin oyattı hám Yarobamnıń pútkil áwladların qırıp tasladı.


Izrail patshası Ela

8Yahuda[†] patshası Asanıń patshalıǵınıń jigirma altınshı jılında Baasha ulı Ela Tirsada Izrailǵa patsha boldı hám ol eki jıl patshalıq etti. 9Sawash arbalarınıń yarımına basshılıq etetuǵın Zimriy degen bir xızmetshisi Elaǵa qarsı til biriktirdi. Bir kúni Ela Tirsada saray basqarıwshısı Arsanıń úyinde iship, más bolıp qaldı[+]. 10Sonda Zimriy ishke kirip, Elanı óltirdi hám onıń ornına taxtqa otırdı. Bul waqıya Yahuda patshası Asanıń patshalıǵınıń jigirma jetinshi jılında boldı.

11Zimriy patsha bolıp taxtqa otırıwdan-aq, Baashanıń urpaǵın tolıǵı menen qırıp tasladı. Onıń doslarınan da, tuwısqanlarınan da birde bir er adamdı tiri qaldırmadı. 12Jaratqan Iyeniń Baashanıń xojalıǵına qarsı payǵambar Ehu arqalı aytqan sózleri boyınsha, Zimriy Baashanıń urpaǵın pútkilley qırıp tasladı[+]. 13Bul waqıya Baasha hám onıń ulı Elanıń gúnaları kóp bolıp, Izrail xalqın gúnaǵa batırǵanı, ózleriniń jaramsız butları menen Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyeniń ǵázebin keltirgeni ushın júz bergen edi.

14Elanıń basqa isleri, ol islegen hámme nárse Izrail patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan.


Izrail patshası Zimriy

15Yahuda patshası Asanıń patshalıǵınıń jigirma jetinshi jılında Zimriy Tirsada tek jeti kún-aq patshalıq etti. Sol waqıtları Izrail áskerleri filistlerdiń[†] Gibbeton qalasın qamal qılıp, ordada jatırǵan edi[+]. 16Ordadaǵı izraillılar Zimriydiń til biriktirip, patshanı óltirgenin esitti hám sol kúni-aq olar sárkárda Omriydi Izrailǵa patsha etip járiyaladı. 17Omriy hám onıń qasındaǵı pútkil izraillılar Gibbetonnan kelip, Tirsanı qamal qıldı. 18Zimriy qalanıń qoldan ketkenin kórgende, patsha sarayınıń qorǵanına kirip, sol jerge ot berdi hám ózi de ottıń ishinde ólip ketti. 19Bul onıń Yarobamnıń gúnalı jolınan júrip, Izraildı gúnaǵa baslaǵanı hám Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi islegeni sebepli boldı. 20Zimriydiń basqa isleri, onıń patshaǵa islegen qastıyanlıǵı Izrail patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan.


Izrail patshası Omriy

21Bunnan soń, Izrail xalqı ekige bólindi. Olardıń yarımı Ginat ulı Tibniydiń, al yarımı Omriydiń patsha bolıwın qáledi. 22Aqırında, Omriyge ergen xalıq Ginat ulı Tibniyge ergen xalıqtan ústin keldi. Tibniy ólip, Omriy patsha boldı.

23Yahuda patshası Asanıń patshalıǵınıń otız birinshi jılında Omriy Izrailǵa patsha boldı. Ol hámmesi bolıp on eki jıl patshalıq etip, sonıń dáslepki altı jılında Tirsada patshalıq etti. 24Omriy Shemer degen adamnan Samariya[†] tóbeshigin eki talant gúmiske satıp alıp, onıń ústine qala qurdı. Qalanı tóbeshiktiń burınǵı iyesi Shemerdiń atı menen Samariya dep atadı.

25Omriy de Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi islep, ózinen aldınǵı barlıq patshalardan da jamanıraq jawızlıqlardı isledi[+]. 26Ol tolıq Nabat ulı Yarobamnıń jolınan júrdi hám onıń Izraildı baslaǵan gúnalarına qosılıp, ózleriniń jaramsız butları menen Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyeniń ǵázebin keltirdi.

27Omriydiń basqa isleri hám onıń kórsetken qaharmanlıqları Izrail patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan. 28Omriy ólip, ata-babalarına qosılǵanda, Samariyaǵa jerlendi hám onıń ornına ulı Axab patsha boldı.


Izrail patshası Axab

29Yahuda patshası Asanıń patshalıǵınıń otız segizinshi jılında Omriy ulı Axab Izrailǵa patsha boldı hám Samariyada jigirma eki jıl patshalıq etti. 30Omriy ulı Axab Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi isledi. Onıń bul isleri ózinen burın bolǵan patshalardıń hámmesinikinen de asıp tústi[+]. 31Oǵan Nabat ulı Yarobamnıń gúnalarına sherik bolıw az bolǵanday, Sidon[†] patshası Etbaaldıń qızı Izabelge úylendi hám Baalǵa xızmet etip, oǵan tabına basladı[+]. 32Ol Samariyada Baalǵa arnap qurdırǵan butxanasınıń ishine Baal[†] ushın qurbanlıq[†] orın da qurdı[+]. 33Bunıń ústine, ol kiyeli aǵash[†] ta isletti. Axab ózinen burın ótken Izrail patshalarınıń barlıǵınan da artıǵıraq gúna[†] islep, Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyeniń qattı ǵázebin keltirdi.

34Axab patshalıq etken dáwirde, beyt-elli Xiel Erixo qalasın qayta qurdı. Jaratqan Iyeniń Nun ulı Eshua arqalı aldın ala aytqanınday, Xiel qalanıń tiykarın salǵanda, óziniń tuńǵısh ulı[†] Abiramnan, al qalanıń dárwazasın qoyǵanda, genje ulı Segubtan ayırıldı[+].

#### 17


Iliyas hám qurǵaqshılıq

1Giladtıń[†] Tishbe qalasınan bolǵan Iliyas Axabqa:

– Men xızmet etetuǵın Izraildıń[†] Qudayı, tiri Jaratqan Iye[†] haqı ant ishemen: men aytpaǵansha, kelesi jılları jawın da jawmaydı, shıq ta túspeydi, – dedi[+].

2Sol waqıtta Jaratqan Iyeden[†] Iliyasqa mınaday sóz tústi:

3– Bul jerden ketip, shıǵıs tárepke qaray júr hám Iordan dáryasınıń shıǵısındaǵı Kerit sayınıń boyına jasırın. 4Sen sol saydan suw isheseń, sol jerde seni baǵıwdı ǵarǵalarǵa buyırdım.

5Iliyas Jaratqan Iyeniń sózine boysınıp, Iordan dáryasınıń shıǵısındaǵı Kerit sayınıń boyına bardı hám sol jerde qaldı. 6Ǵarǵalar hár kúni azanda hám keshte oǵan nan menen gósh ákelip turdı, ol suwdı saydan ishti. 7Biraq bir qansha waqıt ótkennen keyin, jerge jawın jawmaǵanlıqtan, say da qurıp qaldı.


Iliyas hám sarafatlı jesir hayal

8Sol waqıtta Iliyasqa Jaratqan Iyeden mınaday sóz tústi:

9– Endi Sidonǵa[†] jaqın jerdegi Sarafat qalasına barıp, sol jerde qal. Sol jerde jasaytuǵın bir jesir hayalǵa seni baǵıwdı buyırdım[+].

10Iliyas Sarafatqa ketti. Ol qala dárwazasına jaqınlaǵanda, sol jerde otın jıynap júrgen bir jesir hayalǵa kózi tústi. Ol hayalǵa:

– Maǵan ishiw ushın bir sarqum suw bereseń be? – dedi. 11Hayal suw ákeliw ushın ketip baratırǵanda, Iliyas onıń izinen:

– Iltimas, maǵan shappattay nan da ala kel, – dep baqırdı.

12Hayal oǵan:

– Siziń Qudayıńız, tiri Jaratqan Iye haqı ant ishemen: jeytuǵın hesh nársem joq. Tek ıdıstaǵı bir uwıs un menen gúzede azǵantay may[†] ǵana bar. Mine, eki qısım otın teremen de, barıp sol unnan ulım menen ózime bir nárse pisiremen. Usı sońǵı asımızdı jep bolıp, ólip ketemiz, – dedi.

13Iliyas hayalǵa bılay dedi:

– Qorqpa, barıp aytqanıńdı pisir. Biraq dáslep bir kishkene shórek jawıp, maǵan ákelip ber. Al óziń hám ulıń ushın keyin jabasań. 14Sebebi Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye bılay deydi: «Jaratqan Iye jerge jawın jibergenshe, ıdıstaǵı un da, gúzedegi may da tawısılmaydı».

15Hayal barıp, Iliyastıń aytqanların isledi. Hayal, onıń xojalıǵı hám Iliyas uzaq waqıt azıq-awqattan tarıqpadı. 16Jaratqan Iyeniń Iliyas arqalı aytqan sózi boyınsha, ıdıstaǵı un da, gúzedegi may da tawısılmadı.

17Aradan biraz waqıt ótkennen soń, úy iyesi bolǵan jesir hayaldıń balası nawqaslanıp qaldı. Onıń nawqası júdá awır bolıp, aqırında demi tawısıldı. 18Sonda hayal Iliyasqa:

– Qudaydıń adamı, men sizge ne qılıp edim? Siz maǵan gúnalarımdı esletiw hám ulımdı óltiriw ushın kelip pe edińiz? – dedi.

19Iliyas hayalǵa:

– Balańdı maǵan ber, – dedi de, balanı hayaldıń qolınan alıp, onı ózi jasaytuǵın joqarǵı bólmege alıp shıqtı hám óz tósegine jatqardı. 20Sońınan Jaratqan Iyege jalbarınıp bılay dedi: «Qudayım Jaratqan Iye, nege Sen úyinen maǵan pana bergen jesir hayaldıń balasın óltirip, oǵan jamanlıq islediń?» 21Keyin Iliyas úsh ret balanıń ústine ózin taslap, Jaratqan Iyege: «Qudayım Jaratqan Iye, bul balaǵa qaytadan jan bere gór», – dep jalbarındı[+]. 22Jaratqan Iye Iliyastıń jalbarınıwların esitti. Balanıń janı ózine qaytıp, ol tirildi. 23Iliyas balanı joqarǵı bólmeden alıp túsip, anasına berip atırıp:

– Qara, balań tiri, – dedi.

24Sonda hayal Iliyasqa:

– Endi bildim, siz Qudaydıń adamısız hám siz arqalı aytqan Jaratqan Iyeniń sózi haq, – dedi.

#### 18


Iliyas penen Obadiya

1Aradan kóp waqıtlar ótkennen soń, qurǵaqshılıqtıń úshinshi jılında Jaratqan Iyeden[†] Iliyasqa: «Patsha Axabtıń aldına barıp, ózińdi kórset. Men jerge jawın jawdırajaqpan», – degen sóz tústi. 2Iliyas Axabtıń aldına barıw ushın ketti.

Sol waqıtta Samariyada[†] kúshli asharshılıq húkim súrip turǵan edi.

3Sonlıqtan Axab saray basqarıwshısı Obadiyanı shaqırdı. Obadiya Jaratqan Iyeden qattı qorqatuǵın edi. 4Izabel Jaratqan Iyeniń payǵambarların[†] qırıp taslaǵan waqıtta, Obadiya júz payǵambardı alıp ketip, eliw-eliwden úńgirlerge jasırdı da, olardı nan hám suw menen támiyinlep turǵan edi[+]. 5Axab Obadiyaǵa:

– Úlke boylap, barlıq bulaqlar menen saylardı kórip shıq. Bálkim, at hám ǵashırlarımızdı baǵıw ushın bir jerden ot-shóp tabılıp, olardı aman saqlap qalarmız, – dedi. 6Olar aylanıp shıǵıw ushın, jerdi bólisip alǵannan soń, ekewi eki jaqqa qaray jolǵa tústi.

7Obadiya ketip baratırıp, jolda ózine qaray kiyatırǵan Iliyastı kórdi. Ol Iliyastı tanıp, et betinen jıǵılıp, tájim etip:

– Mırzam Iliyas, bul siz be edińiz? – dedi.

8Iliyas oǵan:

– Awa, bul men. Mırzańa barıp: «Iliyas usı jerde», – dep ayt, – dedi.

9Biraq Obadiya Iliyasqa bılay dedi:

– Qulıńız bolǵan meni óltiriw ushın Axabtıń qolına tapsıratuǵınday, men ne gúna[†] isledim? 10Siziń Qudayıńız, tiri Jaratqan Iye[†] haqı ant ishemen: taqsırım sizdi izlew ushın adam jibermegen birde bir xalıq yaki patshalıq qalmadı. Ol: «Iliyas bul jerde joq», – degen hár bir xalıq hám patshalıqlarǵa sizdi taba almaǵanı haqqında ant ishtirdi. 11Al siz bolsańız, endi maǵan ózińizdiń usı jerde ekenligińizdi mırzańa ayt dep atırsız. 12Men siziń janıńızdan ketiwden-aq, Jaratqan Iyeniń Ruwxı sizdi men bilmeytuǵın bir jerge alıp baradı. Men barıp, Axabqa xabar bergenimde, ol kelip, sizdi tappay qalsa, meni óltiredi. Al qulıńız bolǵan men balalıǵımnan Jaratqan Iyeden qorqıp jasap keldim[+]. 13Izabel Jaratqan Iyeniń payǵambarların qırıp taslap atırǵanda, meniń ne islegenimnen, mırzam, siziń xabarıńız joq pa? Men Jaratqan Iyeniń júz payǵambarın eliw-eliwden úńgirlerge jasırdım, olardı nan hám suw menen támiyinlep turdım. 14Endi siz bolsańız maǵan: «Mırzańa barıp: „Mine, Iliyas usı jerde“, – dep ayt», – deysiz. Ol meni óltiredi-ǵo.

15Iliyas Obadiyaǵa:

– Men dárgayında turǵan Álemniń Jaratqan Iyesiniń tiriligi haqı ant ishemen: búgin men sózsiz oǵan kórinemen, – dedi.


Iliyas Karmel tawında

16Obadiya Axabqa barıp, onı waqıyadan xabardar etti. Sonda Axab Iliyastı qarsı alıwǵa ketti. 17Axab Iliyastı kórgende:

– Háy, Izraildı[†] bálege duwshar etken adam, bul senbiseń?! – dedi.

18Iliyas oǵan bılay dedi:

– Izraildı bálege duwshar etken men emes, al Jaratqan Iyeniń buyrıqlarına boysınbay, Baaldıń músinlerine xızmet etip, Izraildı bálege duwshar etken siz hám siziń úy-ishińiz boladı. 19Endi barıp, xabar jiberiń: pútkil Izrail xalqı, Izabeldiń dasturxanınan iship-jeytuǵın Baaldıń tórt júz eliw payǵambarı hám Asheranıń[†] tórt júz payǵambarı Karmel tawına, meniń janıma jıynalsın.

20Axab xabar jiberip, pútkil Izrail xalqın hám payǵambarlardı Karmel tawına jıynadı[+]. 21Iliyas xalıqtıń aldına shıǵıp:

– Qashanǵa deyin, eki kemeniń basın uslap júresiz? Eger Jaratqan Iyeni Quday[†] dep bilseńiz, Onıń izine eriń. Al eger Baaldı Quday dep bilseńiz, onda onıń izine eriń, – dedi.

Biraq xalıq Iliyasqa hesh qanday juwap bermedi[+]. 22Iliyas sózin dawam etip bılay dedi:

– Jaratqan Iyeniń payǵambarlarınan jalǵız men qaldım. Al Baaldıń tórt júz eliw payǵambarı bar[+]. 23Bizlerge eki buǵa alıp keliń. Birewin Baaldıń payǵambarları tańlap alıp, shalsın hám onı maydalap otınnıń ústine qoysın. Biraq otındı jaqpasın. Al ekinshi buǵanı men shalıp tayarlap, otınnıń ústine qoyaman. Biraq otındı jaqpayman. 24Keyin sizler óz qudayıńızdıń atın aytıp shaqırıń, men de Jaratqan Iyeniń atın aytıp shaqıraman. Sonda kimniń qudayı ot arqalı juwap berse, sol – Quday boladı.

Pútkil xalıq:

– Yaqshı, solay bolsın, – dep juwap berdi.

25Iliyas Baaldıń payǵambarlarına:

– Sizler kópsiz. Sonlıqtan dáslep sizler buǵanıń birewin tańlap alıp, tayarlańlar hám qudayıńızdıń atın aytıp shaqırıńlar. Biraq otındı jaqpańlar, – dedi.

26Olar ózlerine berilgen buǵanı alıp, tayarlaǵannan soń, azannan túske shekem: «Háy Baal[†], bizlerge juwap ber», – dep Baaldıń atın aytıp shaqırdı. Biraq hesh bir dawıs ta, juwap ta bolmadı. Sonda olar ózleri qurǵan qurbanlıq[†] orın átirapında sekire basladı. 27Tús bolǵanda, Iliyas:

– Qattı baqırıp, shaqırıń! Óytkeni ol quday-ǵo. Bálkim, ol oyǵa shúmip ketken, yamasa bir nárse menen bánt shıǵar, yaki saparda shıǵar. Bálkim, uyıqlap atırǵan bolıp, onı oyatıw kerek shıǵar, – dep olardıń ústinen kúle basladı.

28Olar qattı baqırdı. Dástúrleri boyınsha, ózlerine pıshaq hám nayza suǵıp, qan aǵızıp, denelerin jaraqatladı. 29Olar tús awǵannan baslap, keshki qurbanlıq beriletuǵın waqıtqa shekem jinlilenip baqıra berdi. Biraq saza da, belgi de, juwap ta bolmadı[+].

30Sonda Iliyas pútkil xalıqqa:

– Meniń janıma kelińler, – dedi.

Pútkil xalıq Iliyastıń janına keldi. Ol Jaratqan Iyeniń buzılǵan qurbanlıq ornın qayta tikledi. 31Iliyas Yaqıptıń[†] ullarınan kelip shıqqan urıwlardıń sanı boyınsha on eki tas aldı. Sebebi Jaratqan Iyeden Yaqıpqa: «Seniń atıń Izrail boladı», – degen sóz túsken edi[+]. 32Iliyas bul taslardan Jaratqan Iyeniń atına arnap qurbanlıq orın qurdı hám onıń dógeregine eki sea[*] dán sıyatuǵın or qazdı. 33Sońınan otınlardı qaladı hám buǵanı bóleklep, otınnıń ústine qoydı da:

– Tórt gúze suw ákelip, jandırılatuǵın qurbanlıq penen otınnıń ústine quyıńlar, – dedi. 34Keyin ol:

– Jáne solay isleńler, – dedi. Olar solay isledi. Keyin jáne:

– Úshinshi ret te solay isleńler, – dedi. Olar úshinshi ret te solay isledi. 35Suw qurbanlıq orınnıń dógeregine aǵıp, or da suwǵa toldı.

36Keshte, qurbanlıq beriletuǵın waqıtta, Iliyas payǵambar qurbanlıq orınǵa jaqınlap, bılay dep duwa etti: «Ibrayımnıń, Ísaqtıń hám Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye! Búgin Izrailda Ózińniń Quday ekenińdi, meniń de Seniń qulıń ekenimdi hám bulardıń hámmesin Seniń buyrıqlarıń boyınsha islegenimdi bildire gór![+] 37Jaratqan Iye, meni esitip, maǵan juwap ber. Bul xalıqqa Ózińniń Quday ekenińdi hám olardıń júreklerin qaytadan Ózińe qaratıp atırǵanıńdı bildire gór!»

38Sol waqıtta Jaratqan Iyeniń otı tústi. Túsken ot jandırılatuǵın qurbanlıqtı, otındı, taslardı hám topıraqtı jandırıp jiberip, ordaǵı suwdı da jalmap ketti[+].

39Pútkil xalıq bunı kórgende, et betinen jerge jıǵılıp: «Jaratqan Iye – Quday, Jaratqan Iye – Quday!» – dep baqırıstı[+].

40Sonda Iliyas olarǵa:

– Baaldıń payǵambarların uslap alıńlar, hesh biri qashıp ketpesin! – dep buyırdı. Olar uslap alındı. Iliyas olardı Kishon sayına alıp barıp, sol jerde óltirdi[+].


Qurǵaqshılıqtıń tamam bolıwı

41Bunnan keyin, Iliyas patsha Axabqa:

– Barıp, iship-jeń. Sebebi kúshli jawınnıń dawısı esitilip tur, – dedi. 42Axab awqatlanıwǵa ketti. Iliyas Karmel tawınıń tóbesine shıqtı hám basın eki dizesiniń arasına tıǵıp, jerge qarap otırdı. 43Keyin xızmetshisine:

– Barıp, teńiz tárepke qara, – dedi.

Xızmetshisi barıp, teńizge qaradı da:

– Hesh nárse joq, – dedi.

Iliyas xızmetshisin jeti ret teńiz tárepke qarap keliw ushın jiberdi. 44Jetinshi rette xızmetshisi:

– Teńizden úlkenligi adamnıń alaqanınday bir bult kóterilip kiyatır, – dedi.

Sonda Iliyas:

– Axabqa barıp ayt, arbasın jegip tez qaytsın, jawında qalıp qoymasın, – dedi.

45Sol waqıtta, aspandı qalıń bult qaplap, samal esti hám nóser jawın jawa basladı. Axab arbasına mindi de, Izreelge ketti[+]. 46Jaratqan Iyeniń qolı Iliyastıń ústinde boldı. Ol belin bekkem buwdı da, Axabtıń aldına túsip, Izreelge shekem juwırıp bardı[+].

#### 19


Iliyastıń qashıp ketiwi

1Patsha Axab Iliyastıń islegen hámme islerin, barlıq payǵambarlardı[†] qalay qılıshtan ótkergenin xanbiyke Izabelge aytıp berdi. 2Sonda Izabel Iliyasqa: «Erteń anıq usınday waqıtqa shekem seniń payǵambarlarǵa islegenińdi ózińe islemesem, qudaylar meni jazalaǵan ústine jazalasın», – dep xabar jiberdi.

3Iliyas bunı esitkende qorqıp, jan saqlaw ushın Yahudadaǵı[†] Beer-Sheba qalasına qashıp barıp, xızmetshisin sol jerde qaldırdı[+]. 4Al ózi bolsa, shólde bir kún jol júrdi. Aqırında, bir terektiń astına kelip otırdı da, ózine ólim sorap:

– Jaratqan Iye[†], jeter endi! Janımdı al, meniń ata-babalarımnan artıq jerim joq, – dep duwa etti[+]. 5Sońınan terektiń shaqaları astına jatıp, uyqıǵa ketti. Tosattan bir perishte[†] onı túrtip:

– Turıp, jep al, – dedi.

6Iliyas turıp qarasa, bas betinde tasqa qoyıp pisirilgen ıssı shórek penen bir gúze suw turǵan eken. Ol iship-jep bolıp, jáne uyqıǵa ketti.

7Jaratqan Iyeniń[†] perishtesi ekinshi ret qaytıp keldi de, onı túrtip:

– Turıp, jep al, aldıńda uzaq jol turıptı, – dedi. 8Iliyas turıp, iship-jedi. Sol awqattan kúsh alǵan Iliyas Qudaydıń tawı bolǵan Xoreb tawına shekem qırıq kún, qırıq tún jol júrdi[+]. 9Ol sol jerdegi bir úńgirge kirip túnedi.


Jaratqan Iyeniń Iliyasqa kóriniwi

Mine, Jaratqan Iyeden Iliyasqa sóz tústi. Ol Iliyasqa:

– Iliyas, bul jerde ne qılıp atırsań? – dep soradı.

10Iliyas Oǵan:

– Álemniń Qudayı, Jaratqan Iye, men Saǵan shın ıqlas penen xızmet ettim. Biraq Izrail[†] xalqı Seniń menen dúzgen kelisimnen[†] júz burıp, qurbanlıq[†] orınlarıńdı buzıp tasladı hám payǵambarlarıńdı qılıshtan ótkizdi. Jalǵız men qaldım, olar óltiriw ushın meni de izlep atır, – dep juwap berdi[+].

11Jaratqan Iye Iliyasqa:

– Tawǵa shıǵıp, kóz aldımda tur. Men seniń janıńnan ótemen, – dedi.

Jaratqan Iyeniń aldında tawlardı jarıp, jartaslardı[†] maydalaǵan qattı hám kúshli samal esti. Biraq Jaratqan Iye samal ishinde emes edi. Samaldan keyin jer silkindi, biraq Jaratqan Iye jer silkiniw ishinde de emes edi[+]. 12Jer silkiniwden keyin, ot tústi, biraq Jaratqan Iye ottıń da ishinde emes edi. Ottan keyin ólpeń dawıs esitildi[+]. 13Iliyas bul dawıstı esitkende, betin shapanı menen jawıp aldı da, sırtqa shıǵıp, úńgirdiń awzında turdı. Sol waqıtta bir dawıs:

– Iliyas, bul jerde ne qılıp atırsań? – dep soradı.

14Iliyas Oǵan:

– Álemniń Qudayı, Jaratqan Iye, men Saǵan shın ıqlas penen xızmet ettim. Biraq Izrail xalqı Seniń menen dúzgen kelisimnen júz burıp, qurbanlıq orınlarıńdı buzıp tasladı hám payǵambarlarıńdı qılıshtan ótkizdi. Jalǵız men qaldım, olar óltiriw ushın meni de izlep atır, – dep juwap berdi[+].

15Sonda Jaratqan Iye Iliyasqa:

– Kelgen jolıń menen izińe qaytıp, shól arqalı Damaskke bar. Ol jerge barǵanıńda, Xazaeldi maylap, Aramǵa[†] patsha etip qoy,[+] 16Nimshiy ulı Ehudı maylap, Izrailǵa patsha etip, al abel-mexolalı Shafat ulı Elishanı maylap, ózińniń ornıńa payǵambar etip qoy[+]. 17Xazaeldiń qılıshınan qashıp qutılǵandı Ehu, Ehudıń qılıshınan qashıp qutılǵandı Elisha óltiredi[+]. 18Degen menen, Izrailda Baalǵa tájim etip, onı súymegen jeti mıń adamdı tiri qaldıraman[+].


Elishanıń shaqırılıwı

19Solay etip, Iliyas sol jerden ketip, Shafat ulı Elishanı tawıp aldı. Ol on eki jup ógiz benen jer aydap atırǵanlardıń on ekinshisi bolıp jer aydap atır eken. Iliyas Elishanıń janına jaqınlap, shapanın onıń ústine atıp jiberdi. 20Elisha ógizlerdi qaldırıp, Iliyastıń izinen juwırdı hám oǵan:

– Ata-anamdı súyip, xoshlasıp qaytıwıma ruxsat berseńiz, sońınan izińizden jetip alaman, – dedi.

– Iliyas Elishaǵa:

– Yaqshı, kete ber, biraq saǵan ne qılǵanımdı umıtpa, – dedi[+].

21Solay etip, Elisha izine qaytıp barıp, bir jup ógizin soydı. Olardıń moyıntırıqların otın etip jaǵıp, góshin pisirdi hám adamlarǵa tarqattı. Adamlar da jedi. Keyin Elisha Iliyastıń izinen ketti hám oǵan xızmet ete basladı[+].

#### 20


Aramlılardıń Samariyaǵa hújim etiwi

1Aram[†] patshası Ben-Hadad pútkil áskerlerin jıynadı. Ben-Hadadqa qaraslı otız eki patsha da atları hám sawash arbaları menen oǵan qosıldı. Olar bardı da, Samariyanı[†] qorshap alıp, qalaǵa hújim etti[+]. 2Ben-Hadad qalaǵa, Izrail[†] patshası Axabqa xabarshılar jiberip, bılay dedi: «Ben-Hadad bılay deydi: 3„Seniń gúmis hám altınıń, hayallarıń hám ullarıńnıń eń jaqsıları meniki boladı“».

4Izrail patshası oǵan: «Taqsır, siziń aytqanıńızday bolsın. Ózim de, mendegi hámme nárse de siziki», – dep juwap berdi.

5Ben-Hadadtıń elshileri[†] jáne qaytıp kelip, Axabqa bılay dedi: «Ben-Hadad bılay deydi: „Saǵan gúmis hám altınıńdı, hayallarıńdı hám ullarıńdı maǵan bereseń dep xabar jibergen edim. 6Endi erteń usı waqıtta seniń sarayıńdı hám xızmetshilerińniń úyin tintiw ushın adamlarımdı jiberemen. Olar saǵan qádirli bolǵan hámme nárseni alıp ketedi“».

7Sonda Izrail patshası eldegi barlıq aqsaqallardı jıynap, olarǵa:

– Oylap kórińler, bul adam qanday jamanlıq oylap qoyıptı? Ol mennen hayallarımdı, ullarımdı, gúmis hám altınımdı talap etkende, men qarsılıq bildirmedim, – dedi[+].

8Sonda aqsaqallar da, xalıq ta patshaǵa:

– Oǵan qulaq salmań, ırazı da bolmań, – dedi.

9Solay etip, Axab Ben-Hadadtıń elshilerine: «Taqsırǵa dáslepki tilegin orınlaytuǵınımdı, biraq keyingisine ırazı emesligimdi aytıp barıńlar», – dedi. Elshiler barıp, Ben-Hadadqa juwaptı jetkizdi.

10Sonda Ben-Hadad Axabqa xabarshıların jiberip: «Samariyada izime ergen áskerlerdiń uwısın toltırǵanday topıraq qaldırsam, qudaylar meni jazalaǵan ústine jazalasın», – dedi.

11Izrail patshası oǵan bılay dep juwap berdi: «Patshańızǵa barıp aytıń, sawıtın kiyip atırıp emes, al sheship atırıp maqtansın».

12Shatırda ózine qaraslı patshalar menen birge sharap iship otırǵan Ben-Hadad bunı esitkende, adamlarına: «Hújimge tayarlanıń», – dep buyırdı. Olar qalaǵa hújim qılıwǵa tayar turdı.


Axabtıń Ben-Hadad ústinen jeńiske erisiwi

13Sol waqıtta bir payǵambar[†] Izrail patshası Axabqa kelip bılay dedi:

– Jaratqan Iye[†] bılay deydi: «Mına úlken áskerler toparın kórip tursań ba? Búgin onı saǵan táslim etemen! Sonda sen Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip alasań!»

14Axab payǵambardan:

– Kim arqalı? – dep soradı.

Payǵambar oǵan:

– Jaratqan Iye bılay deydi: «Wálayat hákimleriniń jas jawıngerleri arqalı», – dep juwap berdi.

Axab onnan:

– Sawashtı kim baslaydı? – dep soradı.

Payǵambar Axabqa:

– Siz baslaysız, – dep juwap berdi. 15Axab wálayat hákimleriniń jas jawıngerlerin shaqırıp sanadı. Olar eki júz otız edi. Sońınan pútkil xalıqtı, Izrail áskerlerin sanadı. Olar jeti mıń adam edi. 16Túste, Ben-Hadad ózine járdem berip atırǵan otız eki patsha menen birge shatırda waqtı xoshlıq etip atırǵan waqıtta, izraillılar hújimdi basladı. 17Dáslep wálayat hákimleriniń jas jawıngerleri sawashqa shıqtı. Ben-Hadad jibergen tıńshılar oǵan:

– Samariyadan adamlar shıǵıp kiyatır, – dep xabarladı.

18Ben-Hadad:

– Olar kelisim[†] dúziw ushın kiyatırǵan bolsa da, urısıw ushın kiyatırǵan bolsa da, tiriley uslap alıńlar, – dedi.

19Dáslep wálayat hákimleriniń jas jawıngerleri, olardıń izinen basqa áskerler qaladan shıqtı. 20Olardıń hár biri óz qarsılasın óltirdi, aramlılar qasha basladı hám izraillılar olardıń izinen quwıp ketti. Aram patshası Ben-Hadad ta atına minip, atlıları menen birge qashıp qutıldı. 21Izrail patshası qaladan shıǵıp, atlar menen sawash arbalarına hújim jasadı hám aramlılardı úlken qırǵınǵa ushırattı.

22Bunnan keyin, payǵambar kelip, Izrail patshasına:

– Barıp, kúshińizdi jıynań hám ne isleytuǵınıńızdı bilip alıń. Sebebi kelesi jılı báhárde Aram patshası sizge jáne hújim qıladı, – dedi[+].


Aramlılardıń ekinshi hújimi

23Aram patshasınıń xızmetkerleri oǵan bılay dedi:

– Izraildıń qudayı – tawlar Qudayı. Sonlıqtan olar bizlerdi jeńdi. Eger olar menen tegislikte urıssaq, bizler olardı sózsiz jeńemiz. 24Endi qol astıńızdaǵı patshalardıń hámmesin orınlarınan alıp taslap, orınlarına sárkárdalardı tayınlań. 25Qoldan ketken at ornına at, arba ornına arba toplap, burınǵıday ásker jıynań. Keyin izraillılar menen tegislikte sawash júrgizemiz hám sózsiz olardı jeńemiz.

Ben-Hadad olarǵa qulaq salıp, solay isledi.

26Kelesi jılı báhárde Ben-Hadad aramlılardı jıynap, Izrail menen urısıw ushın Afek qalasına ketti[+]. 27Izraillılar da jıynalıp, azıq-awqatın aldı da, olar menen urısıw ushın jolǵa shıqtı hám olardıń qarsısına orda qurdı. Úlkeni toltırǵan aramlılardıń aldında izraillılar kishkene eki eshki súriwi sıyaqlı edi.

28Qudaydıń adamı Izrail patshasınıń janına kelip bılay dedi:

– Jaratqan Iye bılay deydi: «Aramlılar Jaratqan Iye tegisliklerdiń emes, al tawlardıń Qudayı degeni ushın, usı úlken áskerler toparın saǵan táslim etemen. Sonda Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip alasızlar».

29Bir-birine qarsı orda qurǵan aramlılar menen izraillılar jeti kún turdı. Jetinshi kúni sawash baslandı. Bir kúnde izraillılar aramlılardıń júz mıń piyada áskerin óltirdi. 30Qalǵanları Afekke, qalanıń ishine qashtı. Ol jerde qalǵan jigirma jeti mıń adamnıń ústine qalanıń diywalı quladı.

Ben-Hadad ta qalanıń ishine qashıp barıp, ishki bir bólmege kirip aldı. 31Sonda xızmetshileri Ben-Hadadqa:

– Esitiwimizshe, Izrail patshaları rehimli patshalar qusaydı. Endi ústimizge aza kiyimin kiyip, moynımızǵa arqan salıp, Izrail patshasınıń aldına barayıq. Bálkim, ol bir qasıq qanıńızdan kesher, – dedi.

32Olar ústine aza kiyimin kiyip, moyınlarına arqan saldı hám Izrail patshasınıń aldına kelip:

– Qulıńız Ben-Hadad bir qasıq qanınan keshiwińizdi sorap jalbarınadı, – dedi.

Axab:

– Ben-Hadad ele tiri me? Ol meniń ájaǵam-ǵo, – dedi.

33Ben-Hadadtıń xızmetshileri bunı jaqsılıqqa jorıp, patshanıń awzındaǵı sózdi qaǵıp aldı da:

– Ben-Hadad siziń ájaǵańız! – dedi.

Patsha:

– Barıp, onı alıp kelińler, – dep buyırdı.

Ben-Hadad kelgende, patsha onı óz sawash arbasına mingizdi. 34Ben-Hadad Axabqa:

– Ákemniń siziń ákeńizden tartıp alǵan qalaların qaytıp beremen. Ákemniń Samariyada bazarlar qurǵanı sıyaqlı, siz de Damaskte bazarlar qurasız, – dedi.

Axab oǵan:

– Kelisim dúzgennen soń, seni bosatıp jiberemen, – dedi. Sońınan onıń menen kelisim dúzdi de, bosatıp jiberdi[+].


Bir payǵambardıń Axabqa qarsı sóylewi

35Sol arada payǵambarlar toparındaǵılardan biri Jaratqan Iyeniń[†] sózi boyınsha joldasına:

– Ótinemen, meni ur, – dedi.

Biraq ol joldasın urıwdı qálemedi.

36Sonda payǵambar joldasına:

– Jaratqan Iyeniń buyrıǵın orınlamaǵanıń ushın, janımnan ketiwden-aq, seni bir arıslan óltiredi, – dedi. Sol adam payǵambardıń qasınan ketiwden-aq, bir arıslanǵa dus kelip, arıslan onı óltirdi[+].

37Sońınan payǵambar basqa bir adamǵa kelip:

– Ótinemen, meni ur, – dedi. Sol adam onı urıp, jaradar etti. 38Payǵambar ketti hám ózin tanıtpaw ushın kózin japqısh penen jawıp, jol boyında patshanı kúte basladı. 39Patsha sol jerden ótip baratırǵanda, payǵambar baqırıp, oǵan bılay dedi:

– Qulıńız bolǵan men urısqa barǵan edim. Sonda bir ásker arman bardı da, bir tutqındı maǵan ákelip: «Mına adamǵa qarap tur. Eger qashıp ketse, onıń ornına ózińniń janıń alınadı yamasa bir talant gúmis bereseń», – dedi[+]. 40Biraq men anaw-mınaw menen bánt bolǵanımda, ol qashıp ketipti.

Izrail patshası oǵan:

– Ózińe óziń húkim shıǵarıp tursań-ǵo. Seniń jazań sol boladı, – dedi[+].

41Sol waqıtta payǵambar dárriw betindegi japqıshtı alıp tasladı. Sonda patsha onıń payǵambarlardan biri ekenin bildi. 42Payǵambar patshaǵa bılay dedi:

– Jaratqan Iye bılay deydi: «Men joq qılıwdı buyırǵan adamdı óz qolıńnan bosatıp jibergeniń ushın, onıń ornına ózińniń janıń alınadı. Al onıń xalqınıń basına túsetuǵın apat seniń xalqıńnıń basına túsedi».

43Izrail patshası qapa bolıp, tınıshsızlanǵan halda Samariyadaǵı sarayına keldi.

#### 21


Nabottıń baǵı

1Aradan biraz waqıt ótip, mınaday waqıya júz berdi: Izreelde, Samariya[†] patshası Axabtıń sarayınıń janında izreelli Nabottıń bir júzim baǵı bar edi. 2Bir kúni Axab Nabotqa:

– Júzim baǵıńdı maǵan ber. Ol meniń sarayıma jaqın bolǵanı ushın, onıń ornına palız eginlerin ósireyin. Baǵıńnıń ornına basqa jaqsıraq baǵ beremen. Eger qáleseń, baǵıńnıń bahasın gúmis penen tóleymen, – dedi[+].

3Biraq Nabot Axabqa:

– Ata-babalarımnan qalǵan miyrastı sizge beriwden meni Jaratqan Iyeniń[†] Ózi saqlasın! – dedi[+].

4Izreelli Nabottıń: «Ata-babalarımnan qalǵan miyrastı sizge bermeymen», – degen sózine qattı ashıwlanǵan Axab úyine tunjırayıp keldi. Ol tósegine kirip, júzin teris qaratıp jatıp aldı hám duz tatpadı[+]. 5Hayalı Izabel onıń janına kelip:

– Nege ruwxıńız túsken? Nege awqat jemey atırsız? – dedi. 6Axab hayalına:

– Men izreelli Nabotqa: «Júzim baǵıńdı maǵan gúmiske sat, eger qáleseń, onıń ornına saǵan basqa bir baǵ bereyin», – degenimde, ol maǵan: «Júzim baǵımdı saǵan bermeymen», – dep juwap berdi, – dedi.

7Hayalı Izabel Axabqa:

– Siz Izraildıń[†] patshasına say is tutıp atırsız ba? Ornıńızdan turıp, nan jep alıń da, tınıshlanıń. Izreelli Nabottıń baǵın sizge ózim alıp beremen, – dedi.

8Izabel Axabtıń atınan xat jazıp, onı Axabtıń móri menen tastıyıqladı. Soń bul xattı Nabot jasaytuǵın qalanıń aqsaqalları menen aqsúyeklerine jiberdi[+]. 9Xatta bılay dep jazılǵan edi:

«Oraza tutıwdı[†] járiyalap, Nabottı xalıq arasındaǵı sıylı orınǵa otırǵızıńlar. 10Onıń aldına: „Háy Nabot, sen Qudayǵa hám patshaǵa til tiygizdiń“, – dep gúwalıq beretuǵın eki jalaxor adamdı otırǵızıńlar. Sońınan onı sırtqa alıp shıǵıp, tas boran qılıp óltirińler»[+].

11Nabot jasaytuǵın qalanıń aqsaqalları menen aqsúyekleri Izabeldiń xat arqalı ózlerine jazǵan buyrıǵın orınladı. 12Olar oraza járiya etip, Nabottı xalıq arasındaǵı sıylı orınǵa otırǵızdı. 13Sońınan eki jaramas adam kelip, Nabottıń qarsı aldına otırdı hám xalıqtıń aldında: «Nabot Qudayǵa hám patshaǵa til tiygizdi», – dep gúwalıq berdi. Sonda Nabottı qalanıń sırtına alıp shıǵıp, tas boran qılıp óltirdi. 14Keyin Izabelge: «Nabot tas boran qılıp óltirildi», – dep xabar jiberdi. 15Izabel Nabottıń tas boran qılıp óltirilgenin esitiwden, dárriw Axabqa:

– Barıp, sizge gúmiske satqısı kelmegen izreelli Nabottıń júzim baǵına iyelik etiń. Sebebi ol endi joq, óldi, – dedi. 16Axab izreelli Nabottıń óltirilgenin esite sala, onıń baǵın múlik etip alıw ushın sol jerge ketti.

17Sol waqıtta Jaratqan Iyeden tishbeli Iliyas payǵambarǵa[†] mınaday sóz tústi:[+]

18– Samariyadaǵı Izrail patshası Axabtı kóriwge bar. Házir ol Nabottıń júzim baǵında, onı iyelep alıw ushın sol jerge keldi. 19Oǵan mına sózlerdi jetkiz: «Jaratqan Iye[†] bılay deydi: Sen onı óltirip, múlkin de iyelep aldıń ba?» Jáne bılay dep ayt: «Jaratqan Iye bılay deydi: Iytler Nabottıń qanın jalaǵan jerde, seniń qanıńdı da jalaydı»[+].

20Axab Iliyasqa:

– Háy, dushpanım, meni tawıp keldiń be? – dedi.

Iliyas oǵan bılay dedi:

– Awa, tawıp keldim. Óytkeni siz Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi islewge berilip ketkensiz. 21Sol sebepli Jaratqan Iye bılay deydi: «Seni apatqa ushıratıp, kúlińdi kókke suwıraman. Izrailda Axabtıń násilinen bolǵan pútkil erkek zatın: ol qul bolsın, azat bolsın, hámmesin qırıp taslayman[+]. 22Izraildı gúnaǵa baslap, Meniń ǵázebimdi keltirgeniń ushın, seniń úy-ishińdi Nabat ulı Yarobam hám Axiya ulı Baashanıń úy-ishi sıyaqlı qılaman»[+]. 23Jáne de, Jaratqan Iye Izabel haqqında bılay deydi: «Izabel Izreel qalasınıń diywalları ishinde iytlerge jem boladı[+]. 24Axabtıń násilinen qalada ólgenleri iytlerge, dalada ólgenleri kóktegi quslarǵa jem boladı»[+].

25Axabtay bolıp, Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi islewge bunshelli berilgen adam bolmadı. Hayalı Izabel onı iytermelep turatuǵın edi[+]. 26Axab Jaratqan Iye Izrail xalqı aldınan quwıp jibergen amorlarǵa[†] uqsap, butlarǵa tabınıp, júdá jerkenishli islerdi isledi[+].

27Axab bul sózlerdi esitkende, kiyimlerin jırtıp, aza kiyimlerin kiydi. Oraza tuttı, aza kiyimi menen uyıqladı hám qayǵırıp júrdi.

28Sonda Jaratqan Iyeden tishbeli Iliyas payǵambarǵa mınaday sóz tústi:

29– Axabtıń Meniń aldımda qanday boysınıwshań bolıp qalǵanın kórdiń be? Ol Maǵan boysınǵanı ushın, Ózim aytqan bálelerdi onıń waqtında emes, al ulınıń waqtında onıń úy-ishiniń basına jawdıraman[+].

#### 22


Payǵambar Mixanıń Axabtı eskertiwi

1[•]Úsh jıl dawamında Aram[†] hám Izrail[†] arasında urıs bolmadı. 2Úshinshi jılı Yahuda[†] patshası Ehoshafat Izrail patshasın kóriwge bardı[+]. 3Izrail patshası Axab xızmetshilerine:

– Giladtaǵı[†] Ramottıń bizlerge tiyisli ekenin bilmeysizler me? Bizler bolsaq, onı Aram patshasınan qaytarıp alıw ushın hesh nárse qılmadıq, – dedi[+]. 4Sońınan Ehoshafattan:

– Giladtaǵı Ramotqa qarsı urısıw ushın meniń menen birge barasız ba? – dep soradı.

Ehoshafat Izrail patshasına:

– Meni ózińizdey, xalqımdı xalqıńızday, atlarımdı atlarıńızday kóriń, – dep juwap berdi[+]. 5Sońınan Ehoshafat:

– Dáslep Jaratqan Iyeniń[†] ne deytuǵının bilip alayıq, – dedi. 6Sonda Izrail patshası tórt júzge jaqın payǵambardı[†] toplap, olarǵa:

– Giladtaǵı Ramotqa qarsı urısıw ushın barayın ba yamasa barmayın ba? – dep soradı.

Olar:

– Barıń, Iyemiz qalanı sizge táslim etedi, – dep juwap berdi[+].

7Biraq Ehoshafat:

– Bul jerde bulardan basqa Jaratqan Iyeniń payǵambarı bar ma? Onnan da sorayıq, – dedi[+].

8Izrail patshası Ehoshafatqa:

– Jaratqan Iyeniń erkin soraǵanday, jáne bir payǵambar bar. Ol Imla ulı Mixa. Biraq men onı jaman kóremen. Sebebi ol men tuwralı hesh jaqsı payǵambarshılıq aytpaydı, tek jaman payǵambarshılıq aytadı, – dep juwap berdi.

Ehoshafat patshaǵa:

– Patsha, bulay demeńiz, – dedi.

9Sonda Izrail patshası bir xızmetkerdi shaqırıp, oǵan:

– Imla ulı Mixanı tez alıp kel, – dep buyırdı.

10Izrail patshası Axab hám Yahuda patshası Ehoshafat patshalıq kiyimlerin kiyip, Samariyanıń[†] dárwazasınıń kirer awzındaǵı maydanda, hár biri óz taxtında otırǵan edi. Barlıq payǵambarlar olardıń aldında payǵambarshılıq etip atırǵan edi. 11Kenaana ulı Sedekiya ózine temirden shaqlar islep:

– Jaratqan Iye[†] bılay deydi: «Aramlılardı qırıp tawıspaǵansha, usı shaqlar menen súze beresiz», – dedi[+].

12Basqa payǵambarlardıń hámmesi de:

– Giladtaǵı Ramotqa hújim etiń, jeńiske erisesiz. Sebebi Jaratqan Iye olardı sizge táslim etedi, – dep, anıq sol sózdi qaytaladı.

13Mixanı shaqırıw ushın ketken xızmetker oǵan barıp:

– Mine, payǵambarlardıń hámmesi bir awızdan patshaǵa jaqsı boljawlardı aytıp atır. Siziń sózińiz de olardiki menen birdey bolsın, siz de jaqsı boljaw aytıń, – dedi.

14Biraq Mixa oǵan:

– Tiri Jaratqan Iye haqı ant ishemen: Jaratqan Iye maǵan ne dese, sonı aytaman, – dep juwap berdi[+].

15Mixa patshaǵa keldi. Patsha Mixadan:

– Mixa, bizler Giladtaǵı Ramotqa qarsı urısıw ushın barayıq pa yamasa barmayıq pa? – dep soradı.

Mixa patshaǵa:

– Bara berińler, jeńesizler. Sebebi Jaratqan Iye onı sizge táslim etedi, – dep juwap berdi.

16Degen menen, patsha Mixaǵa:

– Jaratqan Iyeniń atı menen tek haqıyqattı aytıwıń ushın, saǵan neshe márte ant ishkiziwim kerek? – dedi.

17Sonda Mixa patshaǵa bılay dedi:

– Maǵan pútkil izraillılar tawlar ústinde jayılıp júrgen shopansız qoylar sıyaqlı kórinip tur. Sonda Jaratqan Iye maǵan: «Bulardıń xojayını joq. Hár biri aman-esen úyine qaytsın», – dedi[+].

18Izrail patshası Ehoshafatqa:

– Bunıń men tuwralı jaqsı emes, al tek jaman payǵambarshılıq aytatuǵının sizge aytqan joq pa edim? – dedi.

19Mixa patshaǵa bılay dedi:

– Onda Jaratqan Iyeniń sózin tıńlań. Men Jaratqan Iyeniń Óz taxtında otırǵanın, pútkil aspan barlıqlarınıń Onıń oń hám shep tárepinde turǵanın kórdim[+]. 20Sonda Jaratqan Iye: «Giladtaǵı Ramotqa barıp, sol jerde óliwi ushın, Axabtı kim kóndire aladı?» – dep soradı. Birewi anaw, birewi mınaw dep turǵanda, 21bir ruwx aldıǵa shıqtı da, Jaratqan Iyeniń aldında turıp: «Men kóndire alaman», – dedi. Jaratqan Iye onnan: «Qalay?» – dep soradı. 22Sol ruwx: «Men jalǵan ruwxqa aylanıp, Axabtıń barlıq payǵambarlarına jalǵan sóyletemen», – dep juwap berdi. Jaratqan Iye oǵan: «Sen onı kóndirip, bunı isleyseń. Barıp, solay isle», – dedi. 23Mine, házir Jaratqan Iye siziń sol payǵambarlarıńızdıń hámmesiniń awzına jalǵan ruwxtı salıp qoyǵan. Óytkeni Jaratqan Iye sizge jamanlıq islewge qarar etti[+].

24Kenaana ulı Sedekiya Mixaǵa jaqınlap, onıń betine shapalaq penen urıp jiberdi de:

– Jaratqan Iyeniń Ruwxı seniń menen sóylesiw ushın, mennen shıǵıp ketken be eken? – dedi.

25Mixa oǵan:

– Bunı sen jasırınıw ushın ishki bólmege tıǵılǵan waqtıńda kóreseń, – dedi[+].

26Sonda Izrail patshası bılay dedi:

– Mixanı qala hákimi Amon menen patshanıń ulı Ioashqa qaytıp alıp barıń. 27Olarǵa meniń mına sózimdi jetkiziń: «Men aman-esen qaytıp kelgenimshe, bul adamdı qamaqxanaǵa qamap qoyıp, nan menen suwdan basqa hesh nárse bermesin»[+].

28Mixa patshaǵa:

– Eger aman-esen qaytıp kelseńiz, onda Jaratqan Iye meniń awzım arqalı sóylemegen boladı, – dedi, sońınan xalıqqa:

– Hámmeńiz bunı esitip qoyıńlar, – dedi[+].


Axabtıń ólimi

29Izrail patshası Axab hám Yahuda patshası Ehoshafat Giladtaǵı Ramotqa hújim jasaw ushın jolǵa shıqtı. 30Izrail patshası Ehoshafatqa:

– Men patshalıq kiyimlerin kiymey, urısqa shıǵaman, al siz patshalıq kiyimlerińizdi kiyip shıǵıń, – dedi. Solay etip, Izrail patshası kiyimlerin ózgertip, sawashqa shıqtı[+].

31Aram patshası óz sawash arbalarınıń otız eki áskerbasısına:

– Kishkenesi menen de, úlkeni menen de urısıp otırmay, tek Izrail patshası menen urısqa kirisiń, – dep buyırdı.

32Sawash arbalarınıń áskerbasıları Ehoshafattı kórgende: «Izrail patshası usı bolsa kerek», – dep oylap, oǵan qaray bas saldı. Ehoshafat baqırıp jibergende, 33sawash arbalarınıń áskerbasıları onıń Izrail patshası emesligin ańǵarıp, izge qayttı. 34Biraq bir adam tosattan oq jayın atıp jiberip, Izrail patshasın jaradar etti. Oq sawıttıń qosılǵan jerinen kirgen edi. Patsha arbakeshine:

– Izge aylanıp, meni sawash maydanınan alıp shıq, men jaraqatlandım, – dedi[+].

35Sol kúni ǵıjlaǵan sawash boldı. Patsha óziniń sawash arbası menen tıǵılısta qalıp, aramlılarǵa qarap turdı hám keshte jan tapsırdı. Onıń sawash arbası jaralanǵan jerinen aqqan qanǵa bılǵandı. 36Kún bata Izrail ordası ishinde: «Hár kim óz qalasına, óz jerine qaytsın!» – dep jar salındı. 37Patsha óldi. Onı Samariyaǵa ákelip, sol jerde jerledi. 38Arbanı Samariyadaǵı buzıqlar juwınatuǵın háwizge juwdı. Jaratqan Iyeniń aytqanınday, iytler onıń qanın jaladı[+].

39Axabtıń basqa isleri, ol islegen barlıq isler, onıń pil súyeginen qaplaǵan sarayı hám ol qurdırǵan barlıq qalalar haqqında Izrail patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan[+]. 40Axab ólip, ata-babalarına qosıldı. Onıń ornına balası Axaziya patsha boldı.


Yahuda patshası Ehoshafat

41[•]Izrail patshası Axabtıń patshalıǵınıń tórtinshi jılında Asa ulı Ehoshafat Yahudaǵa patsha bolǵan edi[+]. 42Ehoshafat otız bes jasında patsha bolıp, Erusalimde[†] jigirma bes jıl patshalıq etti. Onıń anasınıń atı Azuba bolıp, ol Shilxiydiń qızı edi. 43Ehoshafat ákesi Asanıń jolınan júrip, sol joldan shıqpay, Jaratqan Iyeniń názerinde tuwrı bolǵan islerdi isledi. Biraq sıyınıw orınları joq qılınbadı hám xalıq ele sol orınlarda qurbanlıqlar[†] berip, tútetkiler tútetetuǵın edi[+]. 44Ehoshafat Izrail patshası menen tınıshlıq kelisimin[†] dúzdi[+].

45Ehoshafattıń basqa isleri, ol islegen qaharmanlıqlar hám júrgizgen sawashları Yahuda patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan. 46Ehoshafat ákesi Asanıń waqtınan qalǵan sıyınıw orınlarındaǵı buzıqshılıq islewshi erkeklerdi jer betinen joq qıldı[+]. 47Sol waqıtları Edomda[†] patsha joq edi, eldi Yahuda patshası qoyǵan hákim basqaratuǵın edi[+]. 48Ehoshafat Ofirden altın alıp keliw ushın, úlken sawda kemelerin soqtırdı. Biraq kemeler Esion-Geberden shıqpay atırıp-aq apatqa ushırap, Ofirge kete almadı[+]. 49Sol waqıtta Axabtıń ulı Axaziya Ehoshafatqa: «Meniń adamlarım kemede siziń adamlarıńız benen birge barsın», – degen edi. Biraq Ehoshafat buǵan kelisim bermegen edi.

50Ehoshafat ólip, ata-babalarına qosıldı hám babası Dawıttıń qalasına, ata-babalarınıń janına jerlendi. Onıń ornına ulı Ehoram patsha boldı.


Izrail patshası Axaziya

51Yahuda patshası Ehoshafattıń patshalıǵınıń on jetinshi jılında Axab ulı Axaziya Samariyada Izrailǵa patsha boldı. Ol eki jıl patshalıq etti. 52Axaziya Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi isledi. Ol ata-anasınıń hám Izraildı gúnaǵa batırǵan Nabat ulı Yarobamnıń jolınan júrdi. 53Axaziya ákesi sıyaqlı Baalǵa xızmet etip, oǵan tabındı hám Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyeniń ǵázebin keltirdi.

### 4 Patshalar

#### 4 Patshalar

4 Patshalar


Alǵí sóz

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]


#### Alǵí sóz


Patshalar tuwralı tórtinshi kitap


Kitap haqqında maǵlıwmat

Bul kitapta ǵárezsiz eki patshalıq – Yahuda hám Izrail patshalıqlarınıń tariyxınıń dawamı sóz etiledi. Húkimdarlıq qılǵan patshalardıń tabısları olardıń siyasiy yamasa ekonomikalıq utısları menen emes, al Qudayǵa bolǵan sadıqlıǵı menen bahalanatuǵın edi. Bul kitapta hám Patshalar tuwralı úshinshi kitapta Yahuda menen Izraildıń tariyxındaǵı itibarǵa ılayıqlı baslı waqıyalar hám adamlar sóz etiledi.

Bundaǵı maqset – tariyxta tómenlegen eki patshalıqtıń táǵdiri haqqında gúrriń etiw arqalı kitap oqıwshıǵa ádep-ikramlıq tuwrısında sabaq beriw edi.

Bul eki patshalıqtıń turǵınları payǵambarǵa qulaq salmay, Qudaydan júz burǵanı ushın dushpanlardan jeńilip, óz ellerinen súrginge alıp ketiledi.

Kitap tiykarınan eki bólimnen ibarat. Birinshi bólim (1–17 baplar) b. e. sh. 722-jılǵa deyin eki patshalıqta júz bergen waqıyalardı óz ishine aladı. Assiriya patshalıǵı Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp alıp, paytaxtı Samariyanı joq qıladı. Tek ǵana Yahuda, yaǵnıy qubla patshalıq qaladı.

Kitaptıń ekinshi bólimi (18–25 baplar) Yahuda patshalıǵında b. e. sh. 586-jılǵa deyin júz bergen waqıyalardan ibarat. Babiloniya patshası Nabuxodonosor Yahuda elin basıp aladı. Paytaxtı Erusalim tolıǵı menen wayran etilip, Yahuda hám Erusalim turǵınlarınıń kóbisi Babilonǵa súrgin etiledi. Erusalimniń qulawı Izrail tariyxında eń qorqınıshlı waqıyalardıń biri bolıp qaladı. Degen menen, kitaptıń aqırında kórinip turǵanınday, Quday qulaqsız xalqınan Óz miyrimin ayamaydı. Ol Dawıtqa bergen wádesinde turıp, onıń urpaǵın saqlap qaladı. Yahuda patshası Ehoyakin, yaǵnıy Exoniya Babilon tutqınlıǵınan azat boladı hám ómiri boyı Babiloniya patshasınıń dasturxanınan awqat jeydi. Kitap Yahuda xalqınıń keleshegine úmit barlıǵın kórsetiw menen tamamlanadı (25:27-30).

#### 1


Jaratqan Iyeniń patsha Axaziyanı jazalawı

1Izrail[†] patshası Axabtıń óliminen soń, moablılar[†] Izrailǵa qarsı bas kóterdi[+].

2Izrail patshası Axaziya Samariyadaǵı[†] sarayınıń joqarǵı bólmesiniń balkonınan jıǵılıp, jaraqatlandı. Sonda ol adamların jiberip, olarǵa: «Filistlerdiń[†] Ekron qalasındaǵı qudayı Baal[†]-Zebubqa barıp, onnan meniń táwir bolatuǵın yaki bolmaytuǵınımdı sorap bilińler», – dedi[+].

3Biraq Jaratqan Iyeniń[†] perishtesi[†] tishbeli Iliyasqa bılay dedi:

– Barıp, Samariya patshası jibergen adamlardıń aldınan shıǵıp, olarǵa bılay dep ayt: «Ekron qudayı Baal-Zebubtan soraw ushın baratuǵınday, Izrailda Quday[†] joq pa edi[+]? 4Sonlıqtan Jaratqan Iye[†] patshańızǵa bılay deydi: „Jatqan tósegińnen turmay, sózsiz óleseń“».

Solay etip, Iliyas tapsırmanı orınlaw ushın ketti.

5Adamlar patshanıń janına qaytıp keldi. Patsha olardan:

– Nege bunsha tez qaytıp keldińler? – dep soradı.

6Olar patshaǵa bılay dep juwap berdi:

– Bir adam aldımızdan shıǵıp, bizlerge bılay dedi: «Ózlerińizdi jibergen patshaǵa qaytıp barıp, oǵan bılay dep aytıńlar: „Jaratqan Iye bılay deydi: Ekron qudayı Baal-Zebubtan soraw ushın adamlarıńdı jiberetuǵınday, Izrailda Quday joq pa edi? Usı isiń ushın jatqan tósegińnen turmay, sózsiz óleseń“».

7Patsha ózi jibergen adamlardan:

– Sizlerdi qarsı alıp, usı sózlerdi aytqan adamnıń túr-túsi qanday edi? – dep soradı. 8Olar patshaǵa:

– Ol júnnen toqılǵan shapan kiyip, beline teri qayıs baylaǵan edi, – dep juwap berdi.

Patsha:

– Bul tishbeli Iliyas, – dedi[+].

9Patsha bir eliwbasını eliw áskeri menen birge Iliyastı alıp keliwge jiberdi. Eliwbası bir tóbeshiktiń basında otırǵan Iliyastıń janına barıp, oǵan:

– Háy, Qudaydıń adamı, patsha seni tómenge tússin, – dep atır, – dedi.

10Biraq Iliyas eliwbasıǵa:

– Eger men Qudaydıń adamı bolsam, onda aspannan ot túsip, seni hám eliw adamıńdı jalmap ketsin, – dep juwap berdi. Sonda aspannan ot túsip, eliwbasını hám onıń eliw adamın jalmap ketti[+].

11Keyin patsha basqa bir eliwbasını eliw áskeri menen Iliyasqa jiberdi. Eliwbası Iliyasqa:

– Háy, Qudaydıń adamı, patsha saǵan: «Tez tómenge tús», – dep atır, – dedi.

12Iliyas oǵan:

– Eger men Qudaydıń adamı bolsam, onda aspannan ot túsip, seni hám eliw adamıńdı jalmap ketsin, – dep juwap berdi. Sonda aspannan Qudaydıń otı túsip, eliwbasını hám onıń eliw adamın jalmap ketti.

13Patsha úshinshi ret bir eliwbasını eliw adamı menen Iliyasqa jiberdi. Bul eliwbası tóbege shıǵıp, Iliyastıń aldında diz shókti hám jalbarınıp bılay dedi:

– Qudaydıń adamı, meniń hám mına eliw qulıńnıń janına rehimińiz kelsin. 14Aspannan ot túsip, mennen aldın kelgen eki eliwbasını hám olardıń hár biriniń eliw adamın jalmap ketken edi. Endi meniń janıma rehimińiz kelsin.

15Sonda Jaratqan Iyeniń perishtesi Iliyasqa:

– Onıń menen birge tómenge tús, onnan qorqpa, – dedi. Iliyas ornınan turıp, eliwbası menen birge patshaǵa ketti. 16Iliyas patshaǵa bılay dedi:

– Jaratqan Iye bılay deydi: «Ekronnıń qudayı Baal-Zebubtan soraw ushın adamlarıńdı jiberetuǵınday, Izrailda Quday joq pa edi? Usılay islegeniń ushın jatqan tósegińnen turmay, sózsiz óleseń».

17Jaratqan Iyeniń Iliyas arqalı aytqan sózi boyınsha, Axaziya óldi. Axaziyanıń ulı bolmaǵanlıqtan, onıń ornına inisi Ioram patsha boldı. Bul waqıya Yahuda[†] patshası Ehoshafat ulı Ehoramnıń patshalıǵınıń ekinshi jılında boldı.

18Axaziya islegen basqa isler Izrail patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan.

#### 2


Iliyastıń aspanǵa alınıwı

1Jaratqan Iye[†] Iliyastı quyın ishinde aspanǵa kóterip alıp ketpesten aldın, Iliyas penen Elisha Gilgaldan jolǵa shıqqan edi[+]. 2Sonda Iliyas Elishaǵa:

– Ótinemen, usı jerde qal, Jaratqan Iye meni Beyt-Elge jiberip atır, – dedi.

Elisha oǵan:

– Tiri Jaratqan Iye haqı hám siziń tiriligińiz haqı ant ishemen: sizden ayırılmayman, – dep juwap berdi. Sóytip olar birge Beyt-Elge ketti.

3Beyt-Eldegi payǵambarlar[†] toparı Elishanıń aldınan shıǵıp, onnan:

– Jaratqan Iye búgin mırzańdı qasıńnan alıp ketedi, bunı bileseń be? – dep soradı. Elisha olarǵa:

– Awa, bilemen, úndemeńler, – dedi.

4Iliyas Elishaǵa:

– Elisha, ótinemen, usı jerde qal, Jaratqan Iye meni Erixoǵa jiberip atır, – dedi. Elisha oǵan:

– Tiri Jaratqan Iye haqı hám siziń tiriligińiz haqı ant ishemen: sizden ayırılmayman, – dedi. Sóytip olar Erixoǵa keldi[+].

5Sonda Erixodaǵı payǵambarlar toparı Elishaǵa kelip:

– Jaratqan Iye búgin mırzańdı qasıńnan alıp ketedi, bunı bileseń be? – dep soradı. Elisha olarǵa:

– Awa, bilemen, úndemeńler, – dedi.

6Keyin Iliyas Elishaǵa:

– Ótinemen, sen usı jerde qal, sebebi Jaratqan Iye meni Iordan dáryasına jiberip atır, – dedi.

Elisha oǵan:

– Tiri Jaratqan Iye haqı hám siziń tiriligińiz haqı ant ishemen: sizden ayırılmayman, – dedi. Solay etip, ekewi jolın dawam etti.

7Payǵambarlar toparınan eliwi kelip, uzaǵıraqtan olarǵa qarap turdı. Al olar ekewi Iordan dáryasınıń jaǵasında turdı. 8Iliyas shapanın alıp, aylandırıp, suwǵa urıp jibergende, suw ekige ayırıldı. Olar ekewi qurǵaq jer arqalı arǵı jaǵaǵa ótti[+]. 9Dáryadan ótip bolǵannan soń, Iliyas Elishadan:

– Meni janıńnan alıp ketpesten burın ayt, mennen qanday tilegiń bar? – dep soradı. Sonda Elisha:

– Mende sizdegi ruwxtıń eki esesi bolsın, – dedi[+]. 10Iliyas oǵan:

– Qıyın nárseni soradıń. Eger janıńnan meniń qalay alıp ketilgenimdi kórseń, onda solay boladı. Eger kórmeseń, olay bolmaydı, – dedi.

11Olar jolda sóylesip ketip baratırǵanda, tosattan otlı arbaǵa jegilgen otlı atlar kórindi hám olardı bir-birinen ayırdı. Iliyas quyın ishinde aspanǵa kóterilip ketti. 12Elisha bunı kórip:

– Ákem, ákem, Izraildıń[†] arbası hám atlıları! – dep qıshqırıp qala berdi. Elisha Iliyastı qaytıp kóre almaytuǵın bolǵanlıqtan, kiyimlerin jırtıp, ekige ayırdı[+]. 13Sońınan Iliyastan túsip qalǵan shapandı alıp, izine qayttı hám Iordan dáryasınıń jaǵasına kelip turdı. 14Ol Iliyastan túsip qalǵan shapan menen suwdı urıp:

– Jaratqan Iye, Iliyastıń Qudayı qay jerdeseń? – dedi. Keyin ol suwdı qaytadan urǵanda, suw qaq ayırılıp, Elisha sol jerden kesip ótti.

15Erixodaǵı payǵambarlar toparı uzaqtan Elishanı kórgende: «Iliyastıń ruwxı Elishaǵa tústi», – desti. Olar barıp, Elishanı kútip aldı hám basları jerge tiygenshe iyilip oǵan tájim etti. 16Keyin olar Elishaǵa:

– Janımızda eliw kúshli adam bar. Ruxsat beriń, olar barıp, mırzańızdı izlep kelsin. Bálkim, Jaratqan Iyeniń[†] Ruwxı onı kóterip áketip, qanday da bir tawǵa yamasa oypatlıqqa aparıp taslaǵan shıǵar, – dedi. Biraq Elisha olarǵa:

– Yaq, olardı izlewge jibermeńler, – dedi[+]. 17Degen menen, payǵambarlar jalınıp qoymay, biyzar qılǵannan soń, Elisha izlewge ruxsat berdi. Payǵambarlar eliw adamdı jiberdi. Olar úsh kún izlep, Iliyastı taba almadı. 18Keyin Erixoǵa, Elishanıń qasına qaytıp keldi. Elisha olarǵa:

– Men sizlerge onı izlemeńler degen joq pa edim? – dedi.


Elishanıń suwdı páklewi

19Erixolılar Elishaǵa:

– Mırzamız, ózińiz kórip turǵanday, qalanıń turǵan jeri jaqsı, biraq suwı jaman, jeri de ónimsiz, – dedi. 20Elisha olarǵa:

– Taza bir kesege duz salıp, maǵan alıp kelińler, – dedi. Olar solay isledi. 21Elisha bulaq basına barıp, duzdı suwǵa tasladı da, bılay dedi:

– Jaratqan Iye bılay deydi: «Men bul suwdı taza qıldım, onnan endi ólim de, ónimsizlik te kelip shıqpaydı».

22Elishanıń aytqan sózi boyınsha, suw házirge deyin ishiwge jaramlı.


Elishanı masqaralaǵan balalar

23Elisha sol jerden Beyt-Elge ketti. Ol jolda ketip baratırǵanda, qaladan kishkene balalar shıǵıp:

– Joq bol, taz, joq bol! – dep masqaralay basladı[+]. 24Ol artına qarap, balalardı kórdi hám olardı Jaratqan Iyeniń atı menen ǵarǵadı. Sonda toǵaydan eki urǵashı ayıw shıǵıp, qırıq eki balanı tilkimlep tasladı.

25Elisha ol jerden Karmel tawına, Karmel tawınan Samariyaǵa[†] qayttı[+].

#### 3


Izrail hám Moab arasındaǵı urıs

1Yahuda[†] patshası Ehoshafattıń patshalıǵınıń on segizinshi jılında, Axab ulı Ioram Samariyada[†] Izrailǵa[†] patsha boldı hám on eki jıl patshalıq etti. 2Ioram Jaratqan Iyeniń[†] názerinde jawız bolǵan islerdi islewdi dawam etse de, onıń isleri óz ata-anasınıń islerindey júdá jaman bolmadı. Ol ákesiniń Baalǵa arnap soqtırǵan kiyeli tasların[†] alıp tasladı[+]. 3Degen menen, ol Nabat ulı Yarobamnıń Izraildı baslaǵan gúnalarına erip, olardan waz keshpedi[+].

4Moab[†] patshası Mesha sharwashılıq penen shuǵıllanatuǵın edi. Ol Izrail patshasına jılına júz mıń qozı hám júz mıń qoshqardıń júnin beretuǵın edi. 5Biraq patsha Axabtıń óliminen soń, Moab patshası Izrail patshasına qarsı bas kóterdi[+]. 6Sol waqıtta patsha Ioram Samariyadan shıǵıp, pútkil izraillılardı bir jerge topladı. 7Ol Yahuda patshası Ehoshafatqa: «Moab patshası maǵan qarsı bas kóterdi. Moablılarǵa qarsı urısıw ushın meniń menen birge barasız ba?» – degen xabar jiberdi.

Ehoshafat oǵan: «Awa, baraman, meni ózińizdey, xalqımdı óz xalqıńızday, atlarımdı óz atlarıńızday kóriń», – dedi[+].

8Sońınan ol: «Bizler qaysı joldan barayıq?» – dep soradı.

Ioram oǵan: «Edom[†] shóli arqalı», – dep juwap berdi.

9Solay etip, Izrail, Yahuda hám Edom patshaları birge jolǵa shıqtı. Olar aylanba jollar arqalı jeti kún júrgennen keyin, suwları tawısılıp, áskerler de, janındaǵı haywanlar da suwsız qaldı[+]. 10Sonda Izrail patshası:

– Wah, Jaratqan Iye[†] bizlerdi, úsh patshanı moablılarǵa táslim etiw ushın bir jerge jıynaǵan eken-dá! – dep baqırdı[+].

11Biraq Ehoshafat:

– Bul jerde Jaratqan Iyeniń payǵambarı[†] joq pa? Ol arqalı Jaratqan Iyeniń erkin sorap biler edik, – dedi.

Sonda Izrail patshasınıń xızmetkerlerinen biri:

– Bul jerde Shafat ulı Elisha bar, ol burın Iliyastıń qolına suw quyǵan shákirti bolǵan, – dep juwap berdi[+].

12Ehoshafat:

– Ol Jaratqan Iyeniń ne aytajaǵın biledi, – dedi. Solay etip, Izrail patshası, Ehoshafat hám Edom patshası Elishaǵa ketti.

13Elisha Izrail patshasına:

– Sen nege maǵan kiyatırsań? Ákeń menen anańnıń payǵambarlarına bar, – dedi.

Izrail patshası oǵan:

– Yaq, sebebi bul úsh patshanı moablılarǵa táslim etiw ushın bir jerge toplaǵan – Jaratqan Iye, – dep juwap berdi[+].

14Elisha oǵan:

– Ózim xızmetinde bolǵan Álemniń Jaratqan Iyesiniń tiriligi haqı aytaman: eger Yahuda patshası Ehoshafattı húrmet etpegenimde, saǵan qaramaǵan da, názer de salmaǵan bolar edim. 15Endi maǵan lira[†] shertetuǵın bir sazendeni alıp keliń, – dedi.

Sazende kelip, lira shertkende, Jaratqan Iyeniń kúshi Elishanıń ústine tústi[+]. 16Sonda Elisha bılay dedi:

– Jaratqan Iye bılay deydi: «Bul oypatlıqtıń basınan ayaǵına deyin orlar qazıńlar. 17Sizler samal da, jawın da kórmeysizler. Biraq mına oypatlıq suwǵa tolıp, ózlerińiz de, mallarıńız hám haywanlarıńız da onnan suw ishesizler». 18Jaratqan Iye ushın bunı islew ańsat. Ol moablılardı da sizlerge táslim etedi. 19Sonda sizler olardıń barlıq qorǵanlı qalaların hám bas qalaların qıyratıp, olardaǵı hár bir miywe aǵashın kesip taslaysızlar, barlıq bulaqlarınıń kózlerin bekitip, ónimdar atızlarınıń hámmesin taslaqqa aylandırıp, jaramsız qılasızlar[+].

20Erteńine azanda qurbanlıq[†] beriletuǵın waqıtta, birden Edom tárepten suw aǵıp kelip, jerdi basıp ketti[+].

21Moablılar patshalardıń ózleri menen urısıw ushın kiyatırǵanın esitkende, urısqa jaramlı úlken-kishini toplap, shegaraǵa kelip turdı. 22Olar azanda erte turdı. Quyash kóterilip, suw betine túskende, bul suwlar arǵı jaqtaǵı moablılarǵa qanǵa uqsap qızarıp kórindi. 23Sonda olar: «Mınaw qan-ǵo. Patshalar óz ara urısıp, bir-birin qırıp taslaǵan eken. Qáne, moablılar, oljaǵa!» – dep baqırıstı. 24Biraq moablılar Izrail ordasına kelgende, izraillılar moablılarǵa hújim jasap, olardı qıra basladı. Sonda moablılar qasha basladı, al izraillılar olardı quwıwın hám qırıwın dawam etti. 25Olar qalalardı qıyrattı, ónimdar atızlarǵa hár biri bir tastan ılaqtırıp, olardı tasqa toltırdı. Suw bulaqlarınıń kózlerin bekitip, miywe aǵashların kesip tasladı. Tek Kir-Xaresettiń tas diywalları ǵana óz ornında qaldı. Biraq saqpanshılar qorshap alıp, onı da qıyrattı[+].

26Moab patshası óziniń jeńilip atırǵanın kórgende, janına jeti júz qılıshpazın alıp, Edom patshasınıń áskerlerin jarıp ótpekshi boldı. Biraq jarıp óte almadı. 27Sonda ol óz taxtınıń miyrasxorı bolǵan tuńǵısh ulın[†] shalıp, diywal ústinde jandırılatuǵın qurbanlıq etip berdi. Bul izraillılarda kúshli ǵázep oyattı hám olar qalanı tárk etip, óz ellerine qaytıp ketti[+].

#### 4


Elishanıń kámbaǵal jesir hayalǵa járdem beriwi

1Bir kúni payǵambarlar[†] toparınan biriniń hayalı dad salıp kelip, Elishaǵa:

– Qulıńız bolǵan kúyewim óldi. Siz onıń Jaratqan Iyeden[†] qorqıp jasaǵanın bilesiz. Endi bolsa, bizge qarız bergen adam eki ulımdı qul qılıp alıp ketiwge kelip tur, – dedi[+].

2Elisha oǵan:

– Saǵan qanday járdem bersem eken? Aytshı, úyińde ne bar? – dedi.

Hayal:

– Shorıńızdıń úyinde kishkene bir gúze záytún[†] mayınan basqa hesh nárse joq, – dedi. 3Elisha hayalǵa bılay dedi:

– Barıp, hámme qońsılarıńnan bos ıdısların sorap al. Ilajı bolǵansha kóp ıdıs jıyna. 4Keyin ullarıń menen úyge kir de, qapını ildirip alıp, ıdıslardıń hámmesine záytún mayın quy. Tolǵan ıdıslardı shetke alıp qoya ber.

5Hayal Elishanıń janınan ketti. Sońınan ol ulları menen birge úyge kirip, esikti ildirdi. Ulları ıdıslardı alıp berip turdı, al hayal maydı quyıp turdı. 6Hámme ıdıslar tolǵanda, ol ullarınıń birine:

– Jáne bir ıdıs alıp ber, – dedi.

Ulı oǵan:

– Basqa ıdıs qalmadı, – dep juwap berdi. Sonda maydıń aǵıwı da toqtadı.

7Hayal kelip, Qudaydıń adamına bolǵan waqıyanı aytıp berdi. Ol hayalǵa: «Barıp, maydı sat ta, qarızıńdı tóle. Qalǵanın ullarıń menen birge kún kórisiń ushın paydalan», – dedi.


Elisha hám shunemli hayal

8Bir kúni Elisha Shunemge keldi. Ol jerde jasaytuǵın bir abıraylı hayal Elishanı úyine mirát etip, awqatlanıwǵa kóndirdi. Sońın ala Elisha Shunemnen hár ótkende, awqatlanıw ushın sol úyge baratuǵın boldı[+].

9Aradan biraz waqıt ótkennen keyin hayal kúyewine:

– Bul jerden tez-tez ótip turatuǵın sol adamnıń Qudaydıń muxaddes[†] adamı ekenin bildim. 10Kel, úyimizdiń ústine kishkene bir bólme salıp, ishine kórpe-tósek, stol, otırǵısh hám shıra qoyayıq. Ol bizlerge kelgende, sol jerde boladı, – dedi.

11Bir kúni Elisha kelip, joqarǵı bólmege shıǵıp jattı. 12Ol xızmetshisi Gexaziyge:

– Shunemli hayaldı shaqır, – dedi. Ol hayaldı shaqırdı, hayal Elishanıń aldına kelgende,[+] 13Elisha Gexaziyge bılay dedi:

– Hayalǵa bılay dep ayt: «Bizlerge kórsetip atırǵan ǵamxorlıǵıńdı saǵan ne menen qaytarayıq? Sen haqqında patsha menen yamasa sárkárda menen sóyleseyin be?»

Hayal oǵan:

– Yaq, raxmet. Men óz xalqımnıń arasında kemshiliksiz jasap atırman, hámme nársem bar, – dedi.

14Sońınan Elisha Gexaziyge:

– Onda, bul hayal ushın ne islesem eken? – dedi.

Gexaziy:

– Onıń ulı joq eken, kúyewi de qartayıp qalıptı, – dedi. 15Elisha:

– Hayaldı shaqır, – dedi. Gexaziy hayaldı shaqırdı. Ol kelip, qapınıń awzında turdı. 16Elisha hayalǵa:

– Kelesi jılı usı waqıtta bawırıńda bir ulıń boladı, – dedi.

Hayal oǵan:

– Yaq mırzam, Qudaydıń adamı, shorıńızdı aldamań, – dedi[+].

17Biraq Elishanıń aytqanınday, hayal hámiledar bolıp, kelesi jılı sonday waqıtta bir ul tuwdı. 18Bala ósti. Ol bir kúni oraqshılardıń basında bolıp atırǵan ákesiniń janına bardı. 19Sol jerde bala birden ákesine:

– Way, basım awırıp tur, way basım! – dep baqıra basladı.

Ákesi xızmetshisine:

– Balanı anasına alıp bar, – dedi. 20Xızmetshi balanı kóterip, anasına alıp keldi. Bala túske deyin anasınıń dizesinde otırıp, keyin qaytıs boldı. 21Hayal joqarǵı bólmege shıǵıp, balanı Qudaydıń adamınıń tósegine jatqızdı da, esikti jawıp, sırtqa shıqtı. 22Ol kúyewin shaqırıp:

– Iltimas, maǵan bir xızmetshi menen bir eshek jiberseń. Men tez Qudaydıń adamına barıp kelemen, – dedi. 23Kúyewi oǵan:

– Ne ushın oǵan búgin barǵıń kelip qaldı? Búgin Jańa ay bayramı[†] da, Shabbat kúni[†] de emes ǵoy, – dedi.

Biraq hayal:

– Zıyanı joq, – dedi[+].

24Hayal eshekti ertlep, xızmetshisine:

– Eshekti ayda, men aytpaǵanımsha júristi páseytpe, – dedi.

25Hayal ketip, Karmel tawına, Qudaydıń adamınıń janına jaqınladı. Qudaydıń adamı hayaldı uzaqtan kórgende, xızmetshisi Gexaziyge:

– Qara, shunemli hayal kiyatır! 26Tez aldınan shıǵıp onnan: «Qalaysań, kúyewiń hám balań qalay?» – dep sora, – dedi.

Hayal Gexaziyge:

– Hámmesi jaqsı, – dep juwap berdi.

27Hayal tawǵa shıǵıp, Qudaydıń adamınıń janına keldi de, onıń ayaqlarına jabıstı. Gexaziy hayaldı shetke shıǵarmaqshı bolǵanda, Qudaydıń adamı oǵan:

– Oǵan tiyme, onıń kewli qabarǵan, al Jaratqan Iye[†] bunı mennen jasırıp, aytpadı, – dedi[+].

28Hayal oǵan:

– Mırzam, men sizden ul sorap pa edim? «Meni aldamańız», – degen joq pa edim? – dedi.

29Sonda Elisha Gexaziyge:

– Belińdi buwıp, meniń tayaǵımdı qolıńa al da, jolǵa shıq. Eger birewdi ushıratsań, sálem berme, eger birew saǵan sálem berse, sálemin alma. Barıp, tayaǵımdı balanıń betine qoy, – dedi[+].

30Balanıń anası Elishaǵa:

– Tiri Jaratqan Iye haqı hám siziń tiriligińiz haqı ant ishemen: sizsiz hesh jaqqa ketpeymen, – dedi. Sonlıqtan Elisha da hayalǵa erip jolǵa shıqtı. 31Gexaziy olardan aldınıraq barıp, tayaqtı balanıń betine qoydı. Biraq ses te, tirilik belgisi de bolmaǵannan soń, Gexaziy olardıń aldınan shıǵıp:

– Bala tirilmedi, – dep xabarladı[+].

32Úyge kirgende, Elisha óziniń tóseginde ólgen balanıń jatırǵanın kórdi. 33Ol bólmege kirip, esikti jawdı hám Jaratqan Iyege duwa etti[+]. 34Keyin ol tósekke shıǵıp, balanıń ústine jattı. Awzın balanıń awzına, kózlerin kózlerine, alaqanların alaqanlarına qoyıp, balanıń ústine sozılıp jatqanda, balanıń denesi ısıy basladı[+]. 35Ol turıp, bólmeniń ishinde oyaqtan-buyaqqa júrdi, sońınan jáne barıp, balanıń ústine sozılıp jattı. Bala jeti ret túshkirdi de, kózlerin ashtı. 36Elisha Gexaziydi shaqırıp oǵan:

– Shunemli hayaldı shaqır, – dedi. Ol hayaldı shaqırdı. Hayal kelgende, Elisha oǵan:

– Ulıńdı al, – dedi.

37Hayal Elishanıń ayaqlarına jıǵılıp, bası jerge tiygenshe iyilip tájim etti. Sońınan ulın alıp, shıǵıp ketti[+].


Jáne eki káramat

38Elisha Gilgalǵa qaytıp keldi. Ol jerdi ashlıq jaylaǵan bolıp, payǵambarlar toparındaǵılar onıń aldında otırǵan edi. Ol xızmetshisine:

– Úlken qazandı otqa qoyıp, payǵambarlar toparındaǵılarǵa sorpa pisirip ber, – dedi[+].

39Sonda olardıń biri kók shóp terip keliw ushın atızǵa ketti hám iyt túynekti tawıp, onıń jemisine etegin toltırıp keldi. Awqat pisirip atırǵanlar onıń ne ekenin bilmey, maydalap tuwrap qazanǵa salıp jiberdi. 40Awqat hámmege quyıp berildi. Biraq adamlar awqattı tatıp kóriwden: «Háy, Qudaydıń adamı! Mına awqat záhár-ǵo», – dep baqırısa basladı. Hesh kim onı ishe almadı. 41Sonda Elisha:

– Un alıp kelińler, – dedi. Ol undı qazanǵa saldı da:

– Endi adamlarǵa quyıp berińler, ishsin, – dedi. Qazanda zıyanlı hesh nárse qalmadı.

42Bir kúni Baal[†]-Shalishadan bir adam Qudaydıń adamına óziniń arpasınıń birinshi zúráátinen jabılǵan jigirma nan hám taza jıynalǵan biydaydıń masaqlarınan dorbasına salıp alıp keldi. Elisha xızmetshisine:

– Adamlarǵa úlestirip ber, jesin, – dedi[+].

43Xızmetshisi oǵan:

– Bul júz adamǵa ne boladı? – dedi.

Elisha oǵan:

– Adamlarǵa úlestirip ber, jesin. Sebebi Jaratqan Iye bılay deydi: «Jep toyadı, awısıp ta qaladı», – dedi.

44Sonda xızmetshi olardı adamlardıń aldına qoydı. Jaratqan Iyeniń aytqanınday, olar jep toydı hám awısıp ta qaldı.

#### 5


Naamannıń jaman teri keselliginen jazılıwı

1Aram[†] patshasınıń sárkárdası Naaman óz mırzası ushın ullı hám húrmetli adam edi. Sebebi Jaratqan Iye[†] aramlılarǵa ol arqalı jeńis sıylaǵan edi. Naaman márt jawınger edi, biraq ol jaman teri keselligine jolıqqan edi[+]. 2Burın aramlılar bir shabıwıl jasaǵanında, Izraildan[†] bir kishkene qızdı tutqın etip alıp kelgen edi. Bul qız Naamannıń hayalına xızmet etetuǵın edi. 3Bir kúni ol óz biykesine:

– Qánekey, mırzam Samariyadaǵı[†] payǵambarǵa[†] barǵanda ma edi, ol onı teri keselliginen azat etken bolar edi, – dedi.

4Bunı esitkende, Naaman barıp, izraillı qızdıń aytqanların óz mırzasına, patshaǵa aytıp berdi. 5Aram patshası Naamanǵa:

– Jolǵa atlan, men Izrail patshasına xat jazıp beremen, – dedi. Ol on talant[*] gúmis, altı mıń shekel[*] altın hám on qatar kiyim alıp, jolǵa shıqtı. 6Ol xattı Izrail patshasına ákelip berdi. Xatta bılay dep jazılǵan edi: «Bul xat penen birge qulım Naamandı sizge jiberip atırman. Onı teri keselliginen azat etiwińizdi qáleymen».

7Izrail patshası xattı oqıp kórdi de, kiyimlerin jırtıp:

– Adamnıń teri keselligin jazıw ushın maǵan adam jiberetuǵınday, men ne jan alıp jan beretuǵın Quday[†] ma edim? Mine, kórińler hám bilip qoyıńlar, ol meniń menen urısıw ushın sebep izlep atır, – dep baqırdı[+].

8Izrail patshasınıń kiyimlerin jırtqanın esitken Qudaydıń adamı Elisha patshaǵa: «Nege kiyimlerińizdi jırttıńız? Ol adamdı maǵan jiberiń, Izrailda bir payǵambar bar ekenin bilip qoysın», – degen xabar jiberdi. 9Solay etip, Naaman atları hám arbaları menen Elishanıń úyiniń esiginiń aldına kelip turdı. 10Sonda Elisha xabarshısın jiberip, ol arqalı Naamanǵa bılay dedi: «Barıp, Iordan dáryasına jeti ret juwın, sonda teriń jańarıp, pák bolasań»[+].

11Naaman buǵan qattı ashıwlanıp:

– Men, ol aldımnan shıǵıp, óz Qudayı Jaratqan Iyeniń[†] atın aytıp shaqıradı hám kesellengen jerime qolın qoyıp, onı jazadı dep oylaǵan edim. 12Damasktegi Abana hám Parpar dáryaları Izraildaǵı barlıq dáryalardıń suwlarınan artıq emes pe? Men olarda-aq juwınıp, páklenip almas pa edim? – dedi de, ashıwǵa buwlıǵıwı menen burılıp ketti.

13Biraq Naamannıń xızmetshileri janına kelip:

– Mırzam, eger payǵambar sizge qıyınıraq bir isti isle degende, islemes pe edińiz? Ol sizge tek: «Barıp juwın, tazalanasań», – dedi-ǵo, – dedi.

14Bunnan soń, Naaman Qudaydıń adamınıń sózi boyınsha Iordan dáryasına barıp, jeti ret súńgidi. Sonda onıń denesi náresteniń denesindey tap-taza boldı hám ol páklendi.

15Naaman barlıq adamları menen birge Qudaydıń adamına qaytıp keldi hám onıń aldında turıp bılay dedi:

– Mine, endi pútkil jer betinde Izraildıń Qudayınan basqa qudaydıń joq ekenin bildim. Ótinemen, qulıńızdıń mına sawǵasın qabıl etiń, – dedi[+].

16Biraq Elisha oǵan:

– Ózim xızmetinde bolǵan tiri Jaratqan Iye haqı ant ishemen: hesh nárse almayman, – dedi.

Naaman Elishanı alıwǵa kóndirmekshi boldı, biraq ol almadı[+]. 17Sonda Naaman bılay dedi:

– Onda maǵan usı jerdiń topıraǵınan eki ǵashırım kótere alǵanday topıraq alıwǵa ruxsat beriń. Óytkeni qulıńız bolǵan men endigiden bılay Jaratqan Iyeden basqa hesh bir qudayǵa jandırılatuǵın qurbanlıqlar[†] hám basqa qurbanlıqlar bermeymen. 18Biraq mına jaǵdayda Jaratqan Iye qulın keshiriwin ótinemen: mırzam Rimmonnıń butxanasına tabınıw ushın barǵanda, ol meniń qolıma súyenedi. Sol waqıtta, Rimmonnıń butxanasında men de onıń menen birge tájim qılaman. Sonda Jaratqan Iye meni keshirsin.

19Elisha oǵan:

– Aman-esen kete ber, – dedi.

Naaman sol jerden shıǵıp, biraz uzaqlasqanda, 20Qudaydıń adamı bolǵan Elishanıń xızmetshisi Gexaziy ishinen bılay dedi: «Mırzam bul aramlı Naamannıń ákelgen sawǵaların alıwdan bas tarttı. Tiri Jaratqan Iye haqı ant ishemen: men onıń izinen quwıp jetip, onnan bir nárseler alaman»[+]. 21Solay etip, Gexaziy Naamandı quwıp ketti.

Naaman izinen birewdiń quwıp kiyatırǵanın kórgende, arbadan tústi de, onı qarsı alıp:

– Amanlıq pa? – dep soradı.

22Gexaziy oǵan:

– Amanlıq, – dep juwap berdi. – Mırzam meni: «Jańa ǵana Efrayımnıń[†] tawlı úlkesindegi payǵambarlar toparınan eki jigit kelip qaldı. Olarǵa bir talant gúmis hám eki qatar kiyim bersin», – degen xabar menen jiberdi.

23Naaman:

– Ótinemen, eki talant gúmis al, – dedi. Onı kóndirip, eki talant gúmisti eki dorbaǵa salıp bayladı hám eki qatar kiyim qosıp berip, olardı óziniń eki xızmetshisine kótertti. Olar Gexaziydiń aldında júrdi. 24Tóbeshikke jetkende, Gexaziy zatlardı olardıń qolınan alıp, úyge jasırdı hám adamlardı izine qaytarıp jiberdi. 25Keyin ózi Elishanıń aldına keldi. Elisha onnan:

– Gexaziy qay jaqtan kiyatırsań? – dep soradı.

Gexaziy:

– Qulıńız hesh jaqqa barmadı, – dep juwap berdi.

26Sonda Elisha oǵan:

– Sol adam arbasınan túsip, seni qarsı alǵanda ruwxım seniń menen birge emes pe edi? Házir gúmis, kiyim, záytún[†] hám júzim baǵların, mayda hám iri mallar, qul hám shorılar alatuǵın waqıt pa? 27Usı isiń ushın Naamannıń jaman teri keselligi máńgige saǵan hám seniń urpaǵıńa jabıssın, – dedi. Gexaziy Elishanıń aldınan shıqqanda, onıń jaman teri keselligine shalınǵan denesi túlep ketken edi[+].

#### 6


Baltanıń basınıń suw betine qalqıp shıǵıwı

1Bir kúni payǵambarlar[†] toparındaǵılar Elishaǵa:

– Qarań, siziń janıńızdaǵı bizler jasaytuǵın jer júdá tar. 2Sonlıqtan Iordan dáryasınıń boyına barayıq hám hár qaysısımız bir aǵashtan kesip alıp, sol jerge baspana qurayıq, – dedi.

Elisha olarǵa:

– Barıńlar, – dedi. 3Olardan biri:

– Iltimas, siz de bizler menen birge júriń, – dedi.

Elisha oǵan:

– Yaqshı, baraman, – dedi de, 4olar menen birge ketti. Olar Iordanǵa kelip, aǵash kese basladı. 5Olardan biri aǵash shawıp atırǵanda, baltasınıń bası suwǵa túsip ketti. Sonda ol:

– Way, mırzam, baltanı az-maz waqıtqa sorap alǵan edim! – dep shırlap qoya berdi.

6Qudaydıń adamı onnan:

– Ol qay jerge tústi? – dep soradı. Sol adam baltanıń bası túsken jerdi kórsetti. Elisha bir shaqanı kesip alıp, sol jerge ılaqtırıp jibergende, baltanıń bası suwdıń betine qalqıp shıqtı. 7Elisha:

– Onı al, – dedi. Adam qolın sozıp, baltanıń basın aldı.


Aram áskerleri hám Elisha

8Aram[†] patshası Izrailǵa[†] qarsı urısqa atlandı. Ol óz xızmetshileri menen másláhátleskennen soń: «Men mına hám mına jerlerge orda quraman», – dedi.

9Qudaydıń adamı Izrail patshasına: «Ol jerden ótpeń, sebebi aramlılar sol jerge buqqı taslap jatır», – degen xabar jiberdi. 10Sonda Izrail patshası Qudaydıń adamınıń aytqan jerin tekserip kórdi. Bir emes, bir neshe márte Elisha patshaǵa aldın ala eskertti. Solay etip, patsha sol jerlerge barǵanda saq boldı. 11Buǵan Aram patshasınıń qattı ashıwı keldi hám xızmetshilerin shaqırıp, olarǵa:

– Maǵan aytıńlar, qaysı birińiz Izrail patshasınıń jansızısız? – dedi. 12Sonda xızmetshilerden biri:

– Taqsır, hesh birimiz. Bulardı Izrail patshasına bildirip turatuǵın Izrailda jasaytuǵın payǵambar Elisha boladı. Ol hátte, jatatuǵın bólmeńizde aytılǵanlardı da oǵan jetkizip turadı, – dedi.

13Patsha:

– Onda barıp, onıń qay jerde ekenin bilińler. Adam jiberip, onı qolǵa túsireyin, – dedi. Patshaǵa: «Elisha Dotanda eken», – dep xabarladı[+]. 14Patsha ol jerge atlar, sawash arbaların hám láshkerler toparın jiberdi. Olar túnde kelip, qalanı qorshap aldı.

15Qudaydıń adamınıń xızmetshisi azanda erte turıp, sırtqa shıqsa, qala átirapınıń láshkerler, atlar hám sawash arbaları menen qorshalǵanın kórdi. Ol Elishaǵa:

– Way mırzam, endi ne qılamız? – dedi.

16Elisha oǵan:

– Qorqpa, sebebi bizlerdiń tárepdarlarımız olardikinen kóp, – dedi[+]. 17Sońınan Elisha: «Jaratqan Iye[†], ol kóriwi ushın, onıń kózlerin asha gór», – dep duwa etti. Jaratqan Iye xızmetshiniń kózlerin ashtı. Sonda ol Elishanıń dógeregindegi tawlardıń otlı atlar menen sawash arbalarına tolıp turǵanın kórdi[+].

18Aramlılar Elishaǵa hújim qıla baslaǵanda, Elisha Jaratqan Iyege[†] duwa etip: «Bul adamlardı soqır qılıp taslay gór», – dedi. Elishanıń sózi boyınsha, Jaratqan Iye olardı soqır qılıp tasladı[+].

19Keyin Elisha olarǵa:

– Joldan adasıpsız, sizler izlegen qala bul emes. Maǵan erińler, sizlerdi izlegen adamıńızdıń aldına alıp baraman, – dedi de, olardı Samariyaǵa[†] baslap keldi.

20Olar Samariyaǵa kelgende, Elisha:

– Jaratqan Iye! Olar kóriwi ushın olardıń kózlerin asha gór, – dedi. Jaratqan Iye olardıń kózlerin ashtı hám olar ózleriniń Samariyanıń ortasında turǵanın kórdi.

21Izrail patshası olardı kórgende Elishaǵa:

– Mırzam, olardı qırıp taslayın ba? – dedi.

22Elisha patshaǵa:

– Yaq, qırıp taslamań. Olardı óltiretuǵınday, siz olardı óz qılıshıńız hám óz oq jayıńız benen qolǵa alıp pa edińiz? Olarǵa nan hám suw beriń, iship-jesin hám óz húkimdarına qaytsın, – dedi[+].

23Patsha aramlılar ushın úlken zıyapat berdi hám iship-jep bolǵannan keyin, olardı óz húkimdarına qaytarıp jiberdi. Bunnan soń, aramlı basqınshılar Izrail jerine qaytıp kelmedi.


Samariyadaǵı ashlıq

24Keyinirek Aram patshası Ben-Hadad óziniń barlıq áskerlerin jıynap kelip, Samariyanı qamal qıldı[+]. 25Olar qalanı qamal qılıp turǵanda, onda qattı ashlıq boldı. Solay etip bir eshektiń gellesi seksen shekel gúmiske, bir uwıs kepter qıyı[*] bes shekel gúmiske satıldı.

26Bir kúni Izrail patshası qala diywalı ústi menen ketip baratırǵanda, bir hayal:

– Taqsır, járdem beriń, – dep dad saldı[+].

27Patsha oǵan:

– Eger Jaratqan Iye saǵan járdem bermese, men qalay járdem bere alaman? Biyday da, sharap ta bere almayman, – dedi de, 28sońınan: – Ne demekshiseń? – dedi.

Hayal bılay dedi:

– Mına hayal maǵan: «Ulıńdı ber, onı búgin jeyik, al menikin erteń jeymiz», – degen edi. 29Sóytip bizler ulımdı pisirip jedik. Erteńine men oǵan: «Ulıńdı ber, jeyik», – desem, ol ulın jasırıp tasladı[+].

30Patsha hayaldıń sózin esitkende, kiyimlerin jırtıp, diywaldıń ústi boylap júrdi. Sonda xalıq onıń ishten aza kiyimin kiyip júrgenin kórdi. 31Patsha: «Eger usı búgin Shafat ulı Elishanıń bası denesinen juda qılınbasa, Quday[†] meni jazalaǵan ústine jazalasın», – dedi.

32Elisha aqsaqallar menen óz úyinde otırǵan edi. Patsha bir adamdı Elishaǵa jiberdi. Sol adam ele Elishaǵa jetip kelmesten aldın Elisha aqsaqallarǵa:

– Bul qanxordıń meniń basımdı kestiriw ushın adam jiberip atırǵanın kórip tursız ba? Sol adam kelgende, qapını ilip taslań, onı ishke kirgizbeń. Onıń izinde mırzasınıń da ayaq sesleri esitilip tur, – dedi.

33Elisha ele olar menen sóylesip otırǵanda, patsha onıń aldına kelip:

– Mine, Jaratqan Iye qanday apatshılıq jiberdi! Endi Jaratqan Iyeden ne kúte alaman? – dedi.

#### 7

1Elisha buǵan bılay dep juwap berdi:

– Jaratqan Iyeniń[†] sózin tıńlańlar! Jaratqan Iye[†] bılay deydi: «Erteń usı waqıtta Samariya[†] dárwazasındaǵı bazarda bir sea[*] sapalı un da, eki sea arpa da bir shekelge satıladı».

2Sonda patsha súyenip júretuǵın áskerbası Qudaydıń adamına:

– Eger Jaratqan Iye aspan qaqpaqların ashsa da, bulay bola qoymas, – dedi.

Elisha oǵan:

– Sen hámmesin óz kóziń menen kóreseń, biraq onnan jew saǵan nesip etpeydi, – dedi[+].


Qamal etiwdiń toqtawı

3Qala dárwazasınıń sırtında jaman teri keselligine shalınǵan tórt adam bar edi. Olar bir-birine: «Ólimimizdi kútip bul jerde otıra berip ne qılamız? 4Qalaǵa kireyik desek, ol jerde ashlıq bolıp atır, ashlıqtan ólemiz. Al bul jerde otıra bersek te, ólemiz. Jaqsısı, aramlılardıń ordasına barayıq. Eger óltirmese, tiri qalarmız, óltirse ólip ketermiz», – dedi.

5Olar aramlılardıń ordasına barıw ushın tań qarańǵısında turıp, ordanıń shetine kelse, ol jerde birde bir adam joq eken. 6Sebebi Iyemiz Aram[†] ordasına sawash arbalarınıń taqır-tuqırlısın, atlardıń kisnewin hám kóp áskerlerdiń shawqım-súrenin esittirgen edi. Sonda aramlılar bir-birine: «Izrail[†] patshası bizlerge hújim jasaw ushın Xet hám Mısır[†] patshaların jallap alǵan qusaydı», – desti[+]. 7Olar tań qarańǵısında shatırların, atların, esheklerin yaǵnıy pútkil ordasın taslap, bas sawǵalap qashıp ketken edi[+].

8Jaman teri keselligine shalınǵan adamlar ordanıń shetine keldi hám bir shatırǵa kirip, iship-jedi. Ol jerden gúmis, altın hám kiyimler alıp, olardı jasırıp qayttı. Keyin qaytıp kelip, basqa shatırǵa kirdi hám ol jerden alǵanların da aparıp jasırıp qoydı.

9Sońınan bir-birine: «Bizlerdiń bul isimiz durıs emes. Búgin quwanıshlı xabarlar kúni. Eger bizler aytıwǵa asıqpay, erteń kún shıqqanǵa deyin kútsek, onda jazaǵa tartılamız. Júriń, patsha sarayına barıp, xabar bereyik», – dedi.

10Solay etip, olar kelip, qala dárwazasınıń qarawılların shaqırıp, olarǵa bılay dedi:

– Bizler aramlılardıń ordasına barıp edik. Ol jerde birde bir adam joq, adamnıń dawısı da esitilmeydi. Tek baylanǵan atlar menen eshekler hám qalay bolǵan bolsa solay qalǵan shatırlar bar eken.

11Dárwaza qarawılları jar salıp, xabardı patsha sarayına jetkizdi. 12Patsha tún ortasında tóseginen turıp, xızmetshilerine:

– Aramlılardıń qanday joba dúzip atırǵanın sizlerge aytıp qoyayın: olar bizlerdiń asharshılıqtı bastan keshirip atırǵanımızdı biledi. Olar: «Izraillılar qaladan shıqqanda, olardı tiriley qolǵa túsirip, qalaǵa kirip alamız», – dep oylap, atızlarǵa jasırınıw ushın, shatırların taslap ketken, – dedi.

13Sonda xızmetshilerinen biri patshaǵa:

– Qalada qalǵan bes attı alıp, jaǵdaydı bilip keliw ushın bir neshe adam jibereyik. Ol jerge barǵanlar da, qalada qalǵanlar da bári bir óledi, – dedi.

14Olar hár birine jup attan jegilgen eki sawash arbasın aldı. Patsha: «Barıp, kórińler», – dep olardı aram áskerleriniń izinen jiberdi. 15Olar aramlılardıń izi menen Iordan dáryasına deyin bardı. Pútkil jol boyı aramlılardıń asıǵıp qashıp baratırıp ılaqtırıp ketken kiyim hám zatlarına tolı edi. Jiberilgen adamlar qaytıp kelip, jaǵdaydı patshaǵa jetkizdi. 16Sonda xalıq qaladan shıǵıp, Aram ordasın talan-taraj qıldı. Jaratqan Iyeniń sózi boyınsha, bir sea sapalı un da, eki sea arpa da bir shekelge satıldı.

17Patsha ózi súyenip júretuǵın áskerbasını dárwaza awzına qoyǵan edi. Ol dárwazanıń aldında adamlardıń ayaǵınıń astında qalıp, óldi. Patsha Qudaydıń adamınıń aldına barǵanda, ol patshaǵa usılay bolatuǵının aytqan edi[+]. 18Hámmesi Qudaydıń adamınıń patshaǵa aytqanınday boldı. Ol patshaǵa: «Erteń usı waqıtlarda Samariya dárwazasındaǵı bazardıń aldında eki sea arpa da, bir sea sapalı un da bir shekelge satıladı», – degende, 19usı áskerbası Qudaydıń adamına: «Jaratqan Iye aspan qaqpaqların ashsa da, bunday bola qoymas», – dep juwap bergen edi. Sonda Elisha oǵan: «Sen bunı óz kózleriń menen kóreseń, biraq onnan jew saǵan nesip etpeydi», – degen edi. 20Solay boldı da. Ol dárwazanıń aldında adamlardıń ayaǵınıń astında qalıp, óldi.

#### 8


Shunemli hayaldıń qaytıp keliwi

1Elisha ózi ólimnen tiriltken balanıń anasına:

– Úy-ishiń menen kóship ketip, jasay alǵanday jerde jasap tur. Sebebi Jaratqan Iye[†] elge jeti jıllıq ashlıq jiberiwdi qarar etti, – dedi[+]. 2Hayal Qudaydıń adamınıń sózi boyınsha, úy-ishi menen birge kóship ketip, jeti jıl filistlerdiń[†] jerinde jasadı.

3Aradan jeti jıl ótkennen soń, hayal filistlerdiń jerinen qaytıp keldi hám úyi menen jerleriniń qaytarıp beriliwin soraw ushın patshanıń aldına keldi. 4Sol waqıtta patsha Qudaydıń adamınıń xızmetshisi Gexaziy menen sóylesip otırǵan bolıp, oǵan: «Maǵan Elisha islegen hámme ullı isler haqqında aytıp ber», – degen edi[+]. 5Ol Elishanıń ólgen adamdı tiriltkeni haqqında aytıp berip atırǵan waqıtta, Elisha ulın tiriltken hayal úyi menen jerleriniń qaytıp beriliwin sorap patshaǵa keldi. Sonda Gexaziy patshaǵa:

– Taqsır, men aytqan hayal mınaw, al qasındaǵı bala sol Elisha tiriltken bala, – dedi. 6Patsha hayaldan soraǵanda, ol hámmesin aytıp berdi. Patsha hayalǵa bir saray xızmetshisin qosıp jiberip:

– Oǵan tiyisli hámme nárse, elden ketken kúnnen baslap, usı kúnge shekemgi jerinen alınǵan hámme paydası menen birge qaytarıp berilsin, – dedi.


Elisha hám Aram patshası Ben-Hadad

7Bir kúni Elisha Damaskke keldi. Sol waqıtta Aram[†] patshası Ben-Hadad awırıp atırǵan edi. Patshaǵa: «Qudaydıń adamı usı jerge keldi», – dep xabarladı[+]. 8Sonda patsha Xazael degen xızmetshisine:

– Sawǵaǵa bir nárseler al da, Qudaydıń adamınıń aldınan shıq hám meniń bul awırıwdan jazılatuǵın yaki jazılmaytuǵınımdı ol arqalı Jaratqan Iyeden[†] sora, – dedi[+].

9Xazael sawǵaǵa Damasktegi eń jaqsı zatlardan qırıq túyege artıp, Qudaydıń adamın kútip alıwǵa ketti. Ol Elishanıń aldına kelip, oǵan:

– Qulıńız, Aram patshası Ben-Hadad awırıwınan jazılatuǵın yaki jazılmaytuǵının soraw ushın meni sizge jiberdi, – dedi.

10Elisha oǵan:

– Barıp oǵan: «Pútkilley sawalıp ketedi ekensiz», – dep ayt. Biraq Jaratqan Iye maǵan onıń sózsiz óletuǵının ayan qıldı, – dedi. 11Xazael uyattan qızarıp ketkenshe, Qudaydıń adamı oǵan tigilip qarap turdı, sońınan jılap jiberdi.

12Xazael onnan:

– Mırzam, nege jılaysız? – dep soradı.

Elisha oǵan:

– Sebebi men seniń Izrail[†] xalqına isleytuǵın jawızlıqlarıńdı bilemen. Sen olardıń qorǵanlı qalaların órtep, jigitlerin qılıshtan ótkizeseń, emiziwli nárestelerdi jerge urıp óltireseń, júkli hayallardıń qarınların jarıp taslaysań, – dep juwap berdi[+].

13Sonda Xazael:

– Bunday úlken islerdi isley alatuǵınday, kópekten parqı bolmaǵan bul qulıńız kim bolıptı? – dedi.

Elisha oǵan:

– Jaratqan Iye maǵan seniń Aram patshası bolatuǵınıńdı kórsetti, – dedi[+].

14Xazael Elishanıń qasınan ketip, óz húkimdarına keldi. Ben-Hadad onnan:

– Elisha saǵan ne dedi? – dep soradı.

Ol:

– Elisha maǵan siziń pútkilley sawalıp ketetuǵınıńızdı ayttı, – dep juwap berdi. 15Biraq erteńine Xazael bir kórpeni suwǵa malıp alıp, onı patshanıń betine basıp, patshanı tunshıqtırıp óltirdi. Solay etip onıń ornına ózi patsha boldı.


Yahuda patshası Ehoram

16[•]Izrail patshası Axab ulı Ioramnıń patshalıǵınıń besinshi jılında Ehoshafat ele Yahudaǵa[†] patsha bolıp turǵan waqıtta, Ehoshafattıń ulı Ehoram da Yahudaǵa patsha boldı. 17Ehoram patsha bolǵan waqıtta otız eki jasta edi. Ol Erusalimde[†] segiz jıl patshalıq etti. 18Onıń hayalı Axabtıń qızı bolǵanlıqtan, ol da Axabtıń úy-ishi sıyaqlı Izrail patshalarınıń jolınan júrip, Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi isledi[+]. 19Biraq Jaratqan Iye qulı Dawıttıń húrmeti ushın Yahudanı joq qılǵısı kelmedi. Sebebi Ol Dawıtqa hám onıń urpaǵına máńgige sónbeytuǵın shıraq beriwdi wáde etken edi[+].

20Ehoramnıń patshalıǵı dáwirinde edomlılar[†] Yahuda húkimdarlıǵına qarsı bas kóterip, ózlerine patsha qoyıp aldı[+]. 21Ehoram pútkil sawash arbaları menen birge Sairge ketti. Ol jerde edomlılar onı hám onıń sawash arbalarınıń sárdarların qorshap aldı. Biraq Ehoram túnde turıp, qamaldı jarıp shıqtı. Onıń áskerleri de óz úylerine qaray qashtı. 22Sonnan baslap usı kúnge deyin edomlılar Yahudanıń húkimdarlıǵına boysınbay keledi. Sol waqıtta Libna qalası da qozǵalań kótergen edi.

23Ehoramnıń basqa isleri hám ol islegen barlıq isler Yahuda patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan. 24Ehoram ólip, ata-babalarına qosıldı hám Dawıttıń qalasına, ata-babalarınıń qasına jerlendi. Onıń ornına ulı Axaziya patsha boldı.


Yahuda patshası Axaziya

25[•]Izrail patshası Axab ulı Ioramnıń patshalıǵınıń on ekinshi jılında, Ehoram ulı Axaziya Yahudaǵa patsha boldı. 26Axaziya jigirma eki jasında patsha bolıp, Erusalimde bir jıl patshalıq etti. Onıń anası Izrail patshası Omriydiń aqlıǵı bolıp, atı Ataliya edi[+]. 27Axaziya Axabqa quda-tamır bolǵanlıǵı sebepli, Axabtıń urpaǵınıń jolınan júrdi hám olarǵa uqsap, Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi isledi.

28Axaziya Aram patshası Xazaelge qarsı urısıw ushın, Axab ulı Ioram menen birge Giladtaǵı[†] Ramotqa ketti. Aramlılar Ioramdı jaradar etti[+]. 29Patsha Ioram Ramada, Aram patshası Xazael menen urısqanda, aramlılardan alǵan jaraqatın emletiw ushın Izreelge qayttı. Yahuda patshası Ehoram ulı Axaziya da jaradar bolǵan Axab ulı Ioramdı kóriw ushın Izreelge keldi.

#### 9


Ehudıń Izrailǵa patsha bolıwı

1Sol kúnleri payǵambar[†] Elisha payǵambarlar toparındaǵılardan birin shaqırıp, oǵan bılay dedi:

– Belińdi buwıp, mına záytún[†] mayı quyılǵan ıdıstı al da, Giladtaǵı[†] Ramotqa bar[+]. 2Sol jerge barıwdan Nimshiydiń aqlıǵı Ehoshafattıń ulı Ehudı tap. Onı joldaslarınıń arasınan shaqırıp alıp, ishki bólmege alıp bar[+]. 3Keyin záytún mayı quyılǵan ıdıstı alıp, maydı onıń basına quy hám oǵan bılay dep ayt: «Jaratqan Iye[†] bılay deydi: „Seni maylap, Izrail[†] ústinen patsha etip qoydım“». Sońınan irkilmey, qapını ash ta qash[+].

4Solay etip, payǵambardıń xızmetshi jigiti Giladtaǵı Ramotqa ketti. 5Jigit sol jerge jetip barǵanda, áskerbasılardıń bir jerge jıynalıp otırǵanın kórdi. Ol:

– Háy áskerbası, sizge aytar gápim bar, – dedi.

Ehu onnan:

– Qaysı birimizge? – dep soradı.

Jigit oǵan:

– Sizge, áskerbası, – dedi.

6Ehu ornınan turıp, úyge kirdi. Jigit záytún mayın Ehudıń basına quydı da bılay dedi:

– Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye bılay deydi: «Seni maylap, xalqım Izrail ústinen patsha etip qoydım. 7Sen mırzań Axabtıń urpaǵın qırıp taslaysań. Meniń qullarım bolǵan payǵambarlarımnıń hám barlıq qullarımnıń tógilgen qanı ushın Men Izabelden ósh alaman[+]. 8Axabtıń pútkil urpaǵı joq boladı. Izrailda Axabtıń urpaǵınan bolǵan hár bir erkek zatın, azat bolsın, qul bolsın hámmesin joq qılaman[+]. 9Nabat ulı Yarobam menen Axiya ulı Baashanıń urpaǵına ne qılǵan bolsam, Axabtıń urpaǵına da sonı isleymen[+]. 10Izabeldiń denesin Izreel jerinde iytlerge jem qılaman hám onıń denesi kómiwsiz qaladı».

Jigit usılardı aytıp bola sala, qapını ashıp, qashıp ketti[+].

11Ehu shıǵıp, patshanıń áskerbasılarınıń janına kelgende, olardan biri Ehudan:

– Tınıshlıq pa? Ana telbe saǵan nege kelipti? – dep soradı.

Ehu oǵan:

– Sizler onıń kim ekenin de, ne aytatuǵının da bilesiz-ǵo, – dep juwap berdi[+].

12Olar:

– Sen aldap tursań, bizlerge de aytshı, – dedi.

Ehu olarǵa bılay dedi:

– Ol maǵan mına nárselerdi ayttı: «Jaratqan Iye bılay deydi: „Seni maylap, Izrail ústinen patsha etip qoydım“».

13Sonda olar asıǵıs túrde shapanların sheship, olardı Ehu turǵan tekshege tósedi hám kárnay[†] shalıp: «Ehu patsha boldı!» – dep jar sala basladı[+].


Ehudıń Ioramdı óltiriwi

14Solay etip, Nimshiydiń aqlıǵı Ehoshafat ulı Ehu Ioramǵa qarsı til biriktirdi. Sol waqıtları Ioram Izrail xalqı menen birge Giladtaǵı Ramottı Aram[†] patshası Xazaelden qorǵap turǵan edi[+]. 15Biraq patsha Ioram Aram patshası Xazael menen bolǵan urısta jaraqatlanıp, emleniw ushın Izreelge qaytqan edi. Ehu qasındaǵılarǵa bılay dedi:

– Eger sizler men tárepte bolsańız, onda hesh bir adamnıń bul qaladan shıǵıp ketip, Izreelge xabar jetkeriwine jol qoymańlar.

16Sońınan Ehu sawash arbasına minip, Ioram jatırǵan jerge, Izreelge keldi. Yahuda[†] patshası Axaziya da Ioramdı kóriw ushın sol jerge kelgen edi.

17Izreeldegi minara ústinde turǵan gúzetshi Ehudıń áskerleri menen jaqınlasıp kiyatırǵanın kórip:

– Áskerler toparın kórip turman, – dep baqırdı.

Ioram:

– Olardı qarsı alıp, ne ushın kiyatırǵanın bilip keliw ushın bir atlını jiber, – dedi.

18Atlı Ehudı qarsı alıw ushın ketti hám oǵan:

– Patshamız: «Tınıshlıq pa?» – dep sorap atır, – dedi.

Ehu oǵan:

– Tınıshlıq pa, joq pa, saǵan ne? Onnansha meniń izime er, – dedi.

Gúzetshi: «Atlı olardıń janına jetip bardı, biraq izine qaytpadı», – dep xabarladı.

19Sonda ekinshi bir atlı jiberildi. Atlı olarǵa barıp:

– Patshamız: «Tınıshlıq pa?» – dep sorap atır, – dedi.

Ehu oǵan:

– Tınıshlıq pa, joq pa, saǵan ne? Onnansha meniń izime er, – dedi.

20Gúzetshi: «Atlı olardıń janına jetip bardı, biraq izine qaytpadı. Kiyatırǵan adamnıń arbasınıń júrisi Nimshiy ulı Ehudikine uqsaydı. Sebebi ol qutırıp shawıp kiyatır», – dep xabarladı.

21Sonda Ioram:

– Arbanı jegińler! – dep buyırdı. Onıń arbasın jekti. Izrail patshası Ioram hám Yahuda patshası Axaziya hár biri óz arbasına minip, Ehudı qarsı alıwǵa shıqtı hám olar izreelli Nabottıń atızında ushırastı[+]. 22Ioram Ehudı kórgende, onnan:

– Ehu, tınıshlıq pa? – dep soradı.

Ehu oǵan:

– Anań Izabel baslaǵan butparazlıq hám sıyqırshılıqlar dawam eter eken, qalay tınıshlıq bolsın? – dep juwap berdi.

23Sonda Ioram Axaziyaǵa:

– Satqınlıq bul, Axaziya, satqınlıq! – dep baqırıwı menen arbasınıń dizginin burıp, qasha jóneldi.

24Al Ehu oq jayın bar kúshi menen kerip, Ioramnıń jawırınına attı hám oq onıń júregin tesip ótti. Ioram arbasınıń ishine quladı. 25Sonda Ehu áskerbası Bidqarǵa:

– Onı alıp, izreelli Nabottıń atızına ılaqtırıp jiber. Sebebi yadıńa túsir, bizler ekewimiz birge Ioramnıń ákesi Axabtıń izinen barǵanımızda, Jaratqan Iye Axabqa qarsı mına sózlerdi aytqan edi: 26«Keshe Nabottıń hám onıń ullarınıń qanın kórdim. Sennen usı atızda ósh alaman». Endi Jaratqan Iyeniń[†] sózi boyınsha onıń denesin alıp, atızǵa ılaqtır, – dedi[+].


Yahuda patshası Axaziyanıń óltiriliwi

27Yahuda patshası Axaziya bunı kórgende, Beyt-Hagganǵa qaray qashtı. Ehu onı quwıp baratırıp:

– Onı da óltiriń, – dep baqırdı. Axaziyanı Ibleam janındaǵı Gur jolında, arbasında turǵan jerinde oq jay menen attı. Ol Megiddoǵa qashıp barıp, sol jerde jan tapsırdı[+]. 28Adamları onıń denesin arba menen Erusalimge[†] alıp keldi hám Dawıttıń qalasındaǵı ata-babalarınıń qasına, óz qábirine qoydı[+].

29Axaziya Axab ulı Ioramnıń patshalıǵınıń on birinshi jılında Yahudaǵa patsha bolǵan edi.


Izabeldiń óltiriliwi

30Keyin Ehu Izreelge keldi. Izabel bolǵan waqıyalardı esitip, kózlerine súrme jaǵıp, shashların sulıwlap, terezeden qarap turǵan edi. 31Ehu dárwazadan kirgende, Izabel oǵan:

– Háy, óz húkimdarın óltirgen Zimriy, tınıshlıq pa?[*] – dedi[+].

32Ehu terezege qarap:

– Kim men tárepte, kim? – dedi. Sonda eki-úsh saray xızmetshisi Ehuǵa boy kórsetti. 33Ehu olarǵa:

– Onı tómenge ılaqtırıńlar! – dedi. Xızmetshiler Izabeldi jerge ılaqtırdı. Onıń qanı diywalǵa hám atlarǵa shashırap, atlar onıń denesin basqılap tasladı.

34Ehu ishke kirip iship-jedi hám sońınan:

– Bul ǵarǵıs urǵan hayaldı tawıp, jerleńler. Óytkeni ol patsha tuqımınan ǵoy, – dedi[+]. 35Biraq Izabeldi jerlew ushın ketkenler onıń bas súyegi hám ayaq-qollarınan basqa hesh nársesin tappadı. 36Olar qaytıp kelip, bunı Ehuǵa xabarladı. Sonda Ehu bılay dedi: «Jaratqan Iyeniń qulı tishbeli Iliyas arqalı aytqan sózi orınlandı. Jaratqan Iye: „Izabeldiń denesi Izreel atızlarında iytlerge jem boladı[+]. 37Awa, Izabeldiń denesi Izreel atızlarına tógilgen tóginge uqsap qaladı hám hesh kim onı bul Izabel-ǵo dep aytpaydı“, – degen edi».

#### 10


Axabtıń úy-ishiniń óltiriliwi

1Samariyada[†] Axabtıń jetpis ulı bar edi. Sol sebepli Ehu xat jazıp, onı Samariyadaǵı Izreel basshılarına, aqsaqallarǵa hám Axabtıń ullarınıń tárbiyashılarına jiberdi. Onda bılay dep jazılǵan edi:[+] 2«Mırzańızdıń ulları sizler menen birge. Sizlerde sawash arbaları, atlar, qural-jaraqlar bar hám sizler qorǵanlı qalada jasaysız. Sonlıqtan bul xat sizlerge jetip barıwdan, 3óz húkimdarıńızdıń ullarınan eń jaqsısın hám eń ılayıqlısın saylap, onı ákesiniń taxtına otırǵızıń hám húkimdarıńızdıń úy-ishi ushın gúresiń».

4Biraq olar qattı qorqıp ketip: «Ehuǵa eki patsha bas kele almaǵanda, bizler qalay bas kele alamız?» – desti.

5Keyin saray basqarıwshısı, qala hákimi, aqsaqallar hám Axabtıń ulların tárbiyalawshılar Ehuǵa mına xabardı jiberdi: «Bizler siziń qullarıńbız, ne buyırsańız, sonı isleymiz. Bizler hesh kimdi patsha etip qoymaymız, ózińizge ne maqul bolsa, sonı isleń».

6Ehu olarǵa ekinshi ret mına mazmunda xat jazdı: «Eger sizler men tárepte bolsańız hám meniń sózime boysınsańız, onda óz húkimdarıńızdıń ullarınıń basın alıp, erteń usı waqıtta Izreelge, meniń aldıma kelińler».

Patshanıń jetpis ulı bolıp, olardı qalanıń húrmetli adamları tárbiyalap atırǵan edi.

7Xat olarǵa jetip kelgende, olar patshanıń jetpis ulın óltirip, basların sebetke saldı hám Izreelge, Ehuǵa jiberdi[+]. 8Xabarshı kelip, Ehuǵa:

– Patshanıń ullarınıń basların alıp keldi, – dep bildirgende, Ehu oǵan:

– Olardı eki úyinshik etip, qala dárwazasınıń kirer awzına qoyıń, azanǵa deyin sol jerde tursın, – dedi.

9Erteńine azanda Ehu sırtqa shıǵıp, pútkil xalıqqa bılay dedi:

– Sizlerdiń ayıbıńız joq. Húkimdarıma qarsı men bas kóterdim hám onı men óltirdim. Al mınalardıń bárin kim óltirdi? 10Endi bilip qoyıńlar, Jaratqan Iyeniń[†] Axabtıń úy-ishine qarsı aytqan sózleriniń birde birewi orınlanbay qalmaydı. Jaratqan Iye[†] Óz qulı Iliyas arqalı aytqanların júzege asırdı[+].

11Ehu Izreelde Axabtıń úy-ishinen qalǵan adamlardıń hámmesin, wázirlerin, jaqınların, ruwxaniylerin[†] óltirdi. Onıń birde bir adamın tiri qaldırmadı.


Patsha Axaziyanıń jaqınlarınıń óltiriliwi

12Sońınan Ehu Samariyaǵa qaray jolǵa shıqtı. Jolda shopanlarǵa tiyisli bolǵan Beyt-Eked degen jerden ótip baratırıp, 13Yahuda[†] patshası Axaziyanıń tuwısqanların ushırattı. Olardan:

– Sizler kimsizler? – dep soradı. Olar:

– Bizler Axaziyanıń tuwısqanlarımız. Patshanıń hám xanbiyke Izabeldiń ullarınan xabar alıwǵa baratırmız, – dedi.

14Ehu adamlarına:

– Bulardı tiriley uslap alıńlar, – dedi. Olardı tiriley uslap alıp, Beyt-Eked suw saqlaǵıshınıń[†] janında qılıshtan ótkizdi. Olar qırıq eki adam edi. Olardan birde biri aman qalmadı[+].


Axabtıń basqa jaqınlarınıń óltiriliwi

15Ehu sol jerden ketkennen soń, ózin kútip alıwǵa kiyatırǵan Rexab ulı Ionadabtı ushırattı hám onıń menen sálemlesip atırıp:

– Meniń saǵan degen niyetim qalıs bolǵanı sıyaqlı, seniń de maǵan degen niyetiń qalıs pa? – dedi.

Ionadab oǵan:

– Awa, – dedi.

Ehu:

– Onda qolıńdı ber, – dedi. Ionadab qolın sozdı. Ehu onı arbasına mingizip:[+]

16– Meniń menen birge júr hám meniń Jaratqan Iye ushın qanshelli jan kúydiretuǵınımdı kór, – dedi de, onı arbasına mingizip alıp ketti.

17Sońınan Ehu Samariyaǵa bardı hám Jaratqan Iyeniń Iliyas arqalı aytqan sózleri boyınsha Axabtıń Samariyada qalǵan barlıq adamların túp-tamırı menen joq qıldı[+].


Baalǵa tabınatuǵınlardıń óltiriliwi

18Ehu pútkil xalıqtı jıynap, olarǵa bılay dedi:

– Axab Baalǵa az xızmet etti, al men oǵan kóbirek xızmet etejaqpan[+]. 19Baaldıń barlıq payǵambarların,[†] ruwxaniylerin hám oǵan tabınatuǵınlardıń hámmesin meniń aldıma shaqırıńlar, hesh kim kelmey qalmasın. Sebebi Baalǵa arnap ullı bir qurbanlıq[†] berejaqpan. Kim de kim kelmey qalsa, ol óltiriledi.

Ehu bul jerde Baalǵa tabınatuǵınlardı joq qılıw ushın hiyle isletken edi[+]. 20Sońınan Ehu:

– Baalǵa arnap saltanatlı jıynalıs qılıń, – dedi.

Jıyın járiyalandı. 21Ehu pútkil Izrailǵa[†] xabarshılar jiberdi hám Baalǵa tabınatuǵınlardıń hámmesi keldi, birde bir adam kelmey qalmadı. Olar Baaldıń butxanasına kirdi, butxana awzına deyin lıqqa toldı[+]. 22Ehu muxaddes[†] kiyimlerdi qorǵaytuǵın adamǵa:

– Baalǵa tabınatuǵınlardıń hámmesine kiyim ákelip ber, – dedi.

Ol olarǵa kiyim ákelip berdi. 23Ehu Rexab ulı Ionadab penen Baaldıń butxanasına kirip, Baalǵa tabınatuǵınlarǵa:

– Átirapıńızǵa jaqsılap qarań, arańızda Jaratqan Iyege sıyınatuǵınlardan hesh kim bolmasın, bul jerde tek Baalǵa tabınatuǵınlar bolsın, – dedi.

24Sońınan Ehu hám Ionadab jandırılatuǵın qurbanlıqtı hám basqa qurbanlıqlardı beriwdi basladı. Ehu butxananıń sırtına seksen adamdı qoyıp, olarǵa bılay dep eskertken edi: «Qolıńızǵa bergen adamlardan birewi qashıp ketse, janıńız benen tóleysiz»[+].

25Jandırılatuǵın qurbanlıq beriw juwmaqlanǵanda, Ehu saqshılarǵa hám áskerbasılarǵa:

– Ishke kirip, olardı óltiriń, birde birewi qashıp ketpesin, – dedi.

Olar hámmeni qılıshtan ótkizip, denelerin sırtqa ılaqtırdı. Keyin Baaldıń butxanasınıń ishki bólmesine kirdi[+]. 26Butxanadan Baalǵa arnalǵan kiyeli taslardı[†] alıp shıǵıp, olardı órtep jiberdi[+]. 27Olar Baalǵa arnalǵan kiyeli tastı da, Baaldıń butxanasın da buzıp tasladı. Xalıq ol jerdi házirgi kúnge shekem hájetxana retinde paydalanıp kelmekte[+].

28Solay etip, Ehu Izraildaǵı Baalǵa tabınıwshılıqtı joq qıldı. 29Degen menen, ol Nabat ulı Yarobamnıń Izraildı baslaǵan gúnalarınan, yaǵnıy Beyt-El hám Dandaǵı altın tanalarǵa tabınıwdan waz keshpedi[+].

30Jaratqan Iye Ehuǵa:

– Meniń názerimde tuwrı bolǵan islerdi islegeniń, Axabtıń úy-ishine Meniń júregimde bolǵan hámme nárseni islegeniń ushın, seniń násiliń tórtinshi áwladqa deyin Izrail taxtında otıradı, – dedi[+].

31Biraq Ehu Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyeniń nızamı boyınsha júriwge shın júrekten háreket etpedi. Ol Izraildı gúnaǵa baslaǵan Yarobamnıń gúnalarınan waz keshpedi.


Ehudıń ólimi

32Sol kúnleri Jaratqan Iye Izrail jerlerin bóleklep, qısqarta basladı. Aram[†] patshası Xazael barlıq Izrail aymaqlarında izraillılardı jeńip bardı[+]. 33Ol Iordan dáryasınıń shıǵısındaǵı Gad, Ruben hám Menashshe urıwlarına tiyisli bolǵan pútkil Gilad[†] jerin, Arnon sayınıń boyındaǵı Aroerden Giladqa hám Bashanǵa[†] deyingi jerlerdi basıp aldı[+].

34Ehudıń qalǵan isleri hám ol islegen barlıq isler, onıń qaharmanlıqları Izrail patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan.

35Ehu ólip, ata-babalarına qosıldı hám onı Samariyaǵa jerledi. Onıń ornına ulı Ehoaxaz patsha boldı. 36Ehu Samariyada Izrail ústinen jigirma segiz jıl patshalıq etken edi.

#### 11


Yahuda xanbiykesi Ataliya

1[•]Yahuda[†] patshası Axaziyanıń anası Ataliya ulınıń óltirilgenin esitkende, patsha tuqımınan bolǵanlardıń hámmesin qırıp taslawdı sheshti[+]. 2Biraq patsha Ehoramnıń qızı, Axaziyanıń qarındası Ehosheba Axaziya ulı Ioashtı patshanıń óltiriliwi kerek bolǵan ulları arasınan alıp qashıp, tárbiyashısı menen birge jatatuǵın bólmege jasırıp tasladı. Onı Ataliyadan jasırıp, ólimnen aman alıp qaldı. 3Ataliya el ústinen patshalıq etip turǵanda, bala Jaratqan Iyeniń Úyinde[†] óz tárbiyashısı menen altı jıl jasırın túrde jasadı.


Ataliyaǵa qarsı bas kóteriw

4Jetinshi jılı ruwxaniy[†] Ehoyada karlı saqshılar[*] menen saray saqshılarınıń júzbasılarına adam jiberip, olardı óz janına, Jaratqan Iyeniń Úyine aldırdı. Sol jerde bul adamlar menen kelisim[†] dúzip, olarǵa ant ishkizgennen soń, olarǵa patshanıń ulın kórsetti. 5Keyin Ehoyada olarǵa buyrıq berip, bılay dedi:

– Sizler bılay isleysizler: Shabbat kúni[†] xızmetke kelgenińizde, úshten birińiz patshanıń sarayın qorǵaysız[+]. 6Úshten birińiz Sur dárwazasın, al qalǵan úshten birińiz saray saqshılarınıń artındaǵı dárwazanı qorǵaysız. Usılayınsha saraydı qorǵaysız. 7Shabbat kúni xızmetten shıqqan basqa eki topar saqshılarıńızdıń hámmesi Jaratqan Iyeniń Úyiniń janında patshanı qorǵaydı. 8Hár bir adam quralların qolǵa alıp, patshanı qorshap tursın, kim de kim sapqa jaqınlassa, ol óltirilsin. Patsha ishke kirgende de, shıqqanda da onıń janında bolıńlar.

9Júzbasılar ruwxaniy Ehoyadanıń hámme buyrıqların orınladı. Hár bir júzbası Shabbat kúni xızmetke túsetuǵın hám xızmetten shıǵatuǵın óziniń qol astındaǵı adamların alıp, ruwxaniy Ehoyadaǵa keldi. 10Ruwxaniy Jaratqan Iyeniń Úyindegi patsha Dawıttan qalǵan nayza hám qalqanlardı júzbasılarǵa tarattı[+]. 11Patshanı qorǵaw ushın Úydiń qublasınan arqasına deyin, qurbanlıq[†] orınnıń hám Úydiń átirapına qurallı saqshılar qoyıldı. 12Ehoyada patshanıń ulı Ioashtı sırtqa alıp shıǵıp, basına taj kiygizdi, qolına patshalıq nızamların berip, onı patsha dep járiyaladı. Onı maylap, patsha etip qoydı, xalıq qol shappatlap: «Jasasın patsha!» – dep qıshqırıstı[+].

13Ataliya saqshılardıń hám xalıqtıń baqırısqan dawısların esitip, Jaratqan Iyeniń Úyindegi jıynalǵan xalıqtıń janına keldi. 14Qarasa, dástúr boyınsha patsha Jaratqan Iyeniń Úyiniń kireberisindegi óreniń janında, al áskerbasılar hám kárnayshılar[†] onıń átirapında turǵan eken. Al pútkil úlke xalqı bolsa, quwanısh penen kárnay shalıp turǵan eken. Sonda Ataliya kiyimlerin jırtıp:

– Qıyanet, qıyanet! – dep baqırdı[+].

15Ruwxaniy Ehoyada Ataliyanıń Jaratqan Iyeniń Úyinde óltiriliwin qálemedi. Sonlıqtan júzbasılarǵa:

– Mına hayaldı bul jerden alıp shıǵıńlar. Oǵan ergenlerdi qılıshtan ótkizińler, – dep buyrıq berdi.

16Ataliya tutıp alındı hám saraydıń At dárwazasına ákelinip, sol jerde óltirildi[+].


Ruwxaniy Ehoyada kirgizgen ózgerisler

17Ruwxaniy Ehoyada xalıqtıń Jaratqan Iyeniń[†] xalqı bolıwı ushın, patsha, xalıq hám Jaratqan Iye[†] arasında kelisim dúzdi. Ol patsha menen xalıq arasında da kelisim dúzdi. 18Úlke xalqı Baaldıń butxanasına barıp, onı qıyrattı. Ondaǵı qurbanlıq orındı hám músinlerdi buzıp tasladı, al Baaldıń ruwxaniyi Mattandı qurbanlıq orınlardıń aldında óltirdi. Ruwxaniy Ehoyada Jaratqan Iyeniń Úyine qarawıllar qoydı[+]. 19Keyin ol júzbasılardı, karlı saqshılardı, saray saqshıların hám pútkil úlke xalqın ertip, patshanı Jaratqan Iyeniń Úyinen alıp shıqtı. Onı saqshılar dárwazasınıń jolı arqalı sarayǵa alıp keldi hám ol patshalıq taxtqa otırdı. 20Pútkil úlke xalqı shadlıqqa bólenip, qala tınıshlanıp qaldı. Sebebi Ataliya patsha sarayında qılısh penen óltirilgen edi. 21Ioash taxtqa otırǵanda jeti jasta edi.

#### 12


Yahuda patshası Ioashtıń Jaratqan Iyeniń Úyin ońlawı

1[•]Izrail[†] patshası Ehudıń patshalıǵınıń jetinshi jılında, Ioash Yahudaǵa[†] patsha boldı hám Erusalimde[†] qırıq jıl patshalıq etti. Onıń anası beer-shebalı bolıp, atı Sibiya edi. 2Ioash ruwxaniy[†] Ehoyadanıń kóziniń tirisinde Jaratqan Iyeniń[†] názerinde tuwrı bolǵan islerdi isledi. Óytkeni ruwxaniy Ehoyada oǵan jol kórsetetuǵın edi. 3Biraq sıyınıw orınları joq qılınbadı hám xalıq ele sol orınlarda qurbanlıqlar[†] berip, tútetkiler tútetetuǵın edi[+].

4Sonda Ioash ruwxaniylerge bılay dedi:

– Jaratqan Iyeniń Úyine[†] arnap alıp kelingen barlıq gúmisti: dizim boyınsha jıynalǵan jan salıǵın hám Jaratqan Iyeniń Úyine wáde boyınsha berilgen yamasa erkli túrde berilgen gúmislerdi toplań. 5Bul gúmislerdi ruwxaniyler qaznashılardan qabıl etip alsın hám olardı Úydiń buzılǵan jerleri bolsa, sol jerlerdi ońlawǵa sarplasın.

6Biraq Ioashtıń patshalıǵınıń jigirma úshinshi jılında da ruwxaniyler Úydiń buzılǵan jerlerin ele ońlamaǵan edi. 7Sonlıqtan patsha Ioash ruwxaniy Ehoyadanı hám basqa ruwxaniylerdi shaqırıp, olarǵa bılay dedi:

– Ne ushın Úydiń buzılǵan jerlerin ońlamay atırsızlar? Endigiden bılay qaznashılardan gúmis almay, olardı Úydiń buzılǵan jerlerin ońlaw ushın berińler.

8Ruwxaniyler xalıqtan gúmis almawǵa hám Úydiń buzılǵan jerlerin ońlawǵa qatnaspawǵa ırazı boldı. 9Ruwxaniy Ehoyada bir qutı alıp, onıń qaqpaǵınıń ústin testi de, qutını Jaratqan Iyeniń Úyiniń kirer awzındaǵı qurbanlıq orınnıń oń jaǵına qoydı. Bosaǵadaǵı qadaǵalawshı ruwxaniyler Jaratqan Iyeniń Úyine alıp kelingen hámme gúmislerdi qutıǵa salıp turdı[+]. 10Qutıǵa kóp gúmis jıyılǵanın kórgende, patshanıń xatkeri menen bas ruwxaniy kelip, Jaratqan Iyeniń Úyine túsken gúmislerdi qaltalap, tárezige tartıp ólshedi. 11Ólshengen gúmislerdi Jaratqan Iyeniń Úyiniń islerin júrgiziw ushın qoyılǵan adamlarǵa berdi. Olar bul gúmislerdi Jaratqan Iyeniń Úyinde islep atırǵan aǵash ustalarına, qurılısshılarǵa, 12óriwshilerge hám tas kesiwshilerge tóledi. Jáne de, Jaratqan Iyeniń Úyin ońlaw ushın aǵash, jonılǵan taslar satıp alıwǵa hám ońlaw ushın kerek bolǵan basqa da zatlarǵa sarplandı. 13Biraq Jaratqan Iyeniń Úyinde jıynalǵan gúmisten Úy ushın gúmis qırmalar, pilik keskishler, qan sebetuǵın tabaqlar, kárnaylar[†] hám altın yamasa gúmis buyımlar islewde jumsalmadı. 14Sebebi bul gúmisler tek jumısshılarǵa tólenip, Jaratqan Iyeniń Úyin dúzetiwge sarplandı. 15Jumısshılarǵa tólew ushın gúmis berilgen adamlardan hesh qanday esap talap etilmedi. Sebebi olar hadal isleytuǵın edi[+]. 16Ayıp hám gúna[†] qurbanlıǵı ushın berilgen gúmisler Jaratqan Iyeniń Úyine alıp kelinbedi, olar ruwxaniylerge tiyisli edi[+].

17Sol waqıtta Aram[†] patshası Xazael Gat qalasına hújim jasap, onı basıp aldı. Keyin ol Erusalimge hújim jasawǵa qarar etti[+]. 18Biraq Yahuda patshası Ioash óz ata-babaları bolǵan Yahuda patshaları Ehoshafattıń, Ehoramnıń, Axaziyanıń hám óziniń Jaratqan Iyege ataǵan muxaddes[†] sıylarınıń hámmesin, Jaratqan Iyeniń Úyinen hám patsha sarayınıń qaznasınan tabılǵan barlıq altınlardı Aram patshası Xazaelge jiberdi. Sonda Xazael de Erusalimnen shegindi[+].

19Ioashtıń basqa isleri hám ol islegen barlıq isler Yahuda patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan. 20Ioashtıń xızmetshileri qozǵalań kóterip, oǵan qarsı til biriktirdi hám onı Sillaǵa baratuǵın jolda, Beyt-Milloda óltirdi[+]. 21Ioashtı óltirgen xızmetshileri Shimeat ulı Iozabad hám Shomer ulı Ehozabad edi. Ioash ólip, ol Dawıttıń qalasına, ata-babalarınıń janına qoyıldı. Onıń ornına ulı Amasiya patsha boldı.

#### 13


Izrail patshası Ehoaxaz

1Yahuda[†] patshası Axaziya ulı Ioashtıń patshalıǵınıń jigirma úshinshi jılında, Ehu ulı Ehoaxaz Samariyada[†] Izrailǵa[†] patsha boldı hám on jeti jıl patshalıq etti[+]. 2Ehoaxaz Jaratqan Iyeniń[†] názerinde jawız bolǵan islerdi isledi hám Izraildı gúnaǵa baslaǵan Nabat ulı Yarobamnıń gúnaların dawam etip, olardan bas tartpadı[+]. 3Sol sebepli Jaratqan Iyeniń Izrailǵa ǵázebi qaynap, olardı uzaq waqıt Aram[†] patshası Xazaeldiń hám onıń ulı Ben-Hadadtıń qolına berip qoydı[+]. 4Sonda Ehoaxaz Jaratqan Iyege jalbarındı hám Jaratqan Iye[†] onı esitti. Sebebi Ol Aram patshasınıń izraillılardı qalay ayawsız ezip atırǵanın kórip turǵan edi[+]. 5Solay etip Jaratqan Iye izraillılarǵa bir qutqarıwshını[†] jiberdi hám izraillılar aram xalqınıń qol astınan qutılıp, burınǵıday óz úylerinde qáwipsiz jasay basladı[+]. 6Degen menen, olar Yarobamnıń úy-ishiniń Izraildı baslaǵan gúnalarınan bas tartpay, onı dawam etti hám kiyeli aǵash[†] ta Samariyada tura berdi[+].

7Ehoaxazdıń eliw atlısı, on sawash arbası hám on mıń piyada áskeri qaldı. Óytkeni Aram patshası olardı qırıp, kúlin kókke suwırǵan edi. 8Ehoaxazdıń qalǵan isleri, ol islegen barlıq isler hám onıń qaharmanlıqları Izrail patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan. 9Ehoaxaz ólip, ata-babalarına qosıldı hám onı Samariyaǵa jerledi. Onıń ornına ulı Ehoash patsha boldı.


Izrail patshası Ehoash

10Yahuda patshası Ioashtıń patshalıǵınıń otız jetinshi jılında, Ehoaxaz ulı Ehoash Samariyada Izrailǵa patsha boldı hám on altı jıl patshalıq etti. 11Ol Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi islep, Nabat ulı Yarobamnıń Izraildı baslaǵan gúnalarınan júz burmay, sol gúnalardı dawam etti[+]. 12Ehoashtıń basqa isleri, ol islegen barlıq isler hám Yahuda patshası Amasiya menen urısqanda kórsetken qaharmanlıqları Izrail patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan[+]. 13Ehoash ólip, ata-babalarına qosıldı hám Samariyada Izrail patshalarınıń janına jerlendi. Onıń taxtına ulı Yarobam otırdı.


Payǵambar Elishanıń ólimi

14Elisha dawasız kesellikke shalındı. Izrail patshası Ehoash onı kóriwge barıp:

– Ákem, ákem, Izraildıń arbası hám atlıları! – dep jıladı[+]. 15Elisha oǵan:

– Qolıńa oq jay menen oqlardı al, – dedi. Patsha oq jay menen oqlardı aldı. 16Elisha:

– Oq jaydı ker, – dedi. Patsha oq jaydı kerdi. Sonda Elisha qolların patshanıń qolları ústine qoyıp:

17– Shıǵıs táreptegi aynanı ash, – dedi. Patsha aynanı ashtı. Elisha:

– Oqtı at, – dedi. Ol attı. Elisha oǵan:

– Bul oq – Aram ústinen seni jeńiske eristiretuǵın Jaratqan Iyeniń jeńis oǵı. Sen Afekte olardı tolıǵı menen joq qılasań, – dedi[+].

18Sońınan:

– Oqlardı al, – dedi. Patsha oqlardı alǵanda, Elisha oǵan:

– Oqlardı jerge ur, – dedi. Patsha oqlardı úsh ret jerge urdı da, toqtap qaldı. 19Qudaydıń adamınıń buǵan ashıwı kelip:

– Bes-altı ret urıwıń kerek edi. Sonda aramlılardı tolıǵı menen jeńgen bolar ediń. Endi aramlılardı tek úsh ret ǵana jeńe alasań, – dedi.

20Elisha ólip, jerlendi. Hár jılı báhárde Moab[†] basqınshıları Izrailǵa keletuǵın edi. 21Bir kúni izraillılar bir ólini jerlep atırǵanda basqınshılardı kórip qaldı hám ólini Elishanıń górine ılaqtırıp qashtı. Óli dene Elishanıń súyeklerine tiygende tirilip, ayaqqa turdı.


Izrail hám Aram arasındaǵı sawash

22Aram patshası Xazael Ehoaxazdıń patshalıǵı dáwirinde izraillılarǵa zulımlıq etip keldi[+]. 23Biraq Jaratqan Iye Ibrayım, Ísaq hám Yaqıp[†] penen dúzgen kelisimine[†] góre, izraillılarǵa miyrim[†]-shápáát kórsetti hám rehim etip, olarǵa názerin túsirdi. Olardı joq qılıwdı qálemedi hám búginge deyin Óz dárgayınan quwıp jibermedi.

24Aram patshası Xazael ólip, ornına ulı Ben-Hadad patsha boldı. 25Izrail patshası Ehoash ákesi Ehoaxazdıń patshalıǵı dáwirinde qoldan bergen qalalardı Xazaeldiń ulı Ben-Hadadtan qaytarıp aldı. Ehoash onı úsh ret jeńiliske ushıratıp, Izrail qalalarına qayta iyelik etti[+].

#### 14


Yahuda patshası Amasiyanıń Izrail patshası Ehoashqa urıs ashıwı

1[•]Izrail[†] patshası Ehoaxazdıń ulı Ehoashtıń patshalıǵınıń ekinshi jılında Yahuda[†] patshası Ioashtıń ulı Amasiya Yahuda taxtına otırdı[+]. 2Amasiya patsha bolǵanda, jigirma bes jasında edi, ol Erusalimde[†] jigirma toǵız jıl patshalıq etti. Onıń anası erusalimli bolıp, atı Ehoaddan edi. 3Amasiya Jaratqan Iyeniń[†] názerinde tuwrı bolǵan islerdi islese de, babası Dawıtqa uqsamadı. Al hár bir iste ol ákesi Ioashtan órnek aldı. 4Biraq sıyınıw orınları joq qılınbadı hám xalıq ele sol orınlarda qurbanlıqlar[†] berip, tútetkiler tútetetuǵın edi[+].

5Amasiya óziniń patshalıq biyligin bekkemlep alǵannan soń, ákesi Ioash patshanı óltirgen xızmetshilerdi óltirdi[+]. 6Biraq Muwsanıń Nızam kitabında[*] jazılǵanına say is tutıp, jınayatshılardıń balaların óltirmedi. Onda Jaratqan Iye[†]: «Balalar ushın ákeler, ákeler ushın balalar óltirilmesin. Hár bir adam óz gúnası ushın óltirilsin», – dep buyırǵan edi[+].

7Amasiya Duz oypatlıǵında on mıń edomlını[†] óltirip, Sela qalasın basıp aldı hám oǵan Ioqteel dep at qoydı. Bul qala házir de sol at penen ataladı[+].

8Keyin Amasiya Ehudıń aqlıǵı Ehoaxazdıń ulı Izrail patshası Ehoashqa xabarshılar jiberip: «Kel, jekpe-jek alısayıq», – dep shaqırıq tasladı.

9Izrail patshası Ehoash ta Yahuda patshası Amasiyaǵa mınaday juwap jiberdi: «Lebanon tawlarındaǵı shat tiken sol jerdegi kedrge: „Qızıńdı meniń ulıma hayallıqqa ber“, – dep xabar jiberipti. Biraq Lebanon tawlarındaǵı bir jabayı haywan sol jerden ótip baratırıp, shat tikendi jenship ketipti[+]. 10Sen edomlılardı jeńdiń, sonlıqtan kókiregiń álaspanda. Usı jeńisińdi juwıp, úyińde otır. Jánjel baslawdıń ne keregi bar? Ózińniń de, Yahudanıń da basın bálege qaldırajaqsań».

11Degen menen, Amasiya qulaq aspadı. Izrail patshası Ehoash Yahuda patshası Amasiyaǵa qarsı júris qılıp, olar Yahudanıń Beyt-Shemesh qalasında júzbe-júz keldi[+]. 12Yahudalılar izraillılar tárepinen qıyratılıp, úylerine qaray qashtı. 13Izrail patshası Ehoash Axaziyanıń aqlıǵı Ioashtıń ulı Yahuda patshası Amasiyanı Beyt-Shemeshte tutqınǵa aldı. Sońınan Erusalimge kelip, qala diywalınıń Efrayım[†] dárwazasınan Múyesh dárwazasına shekemgi tórt júz shıǵanaq aralıǵın qulatıp tasladı[+]. 14Ol Jaratqan Iyeniń Úyindegi[†] hám patsha sarayındaǵı qaznadan tabılǵan hámme altın hám gúmislerdi, hámme zatlardı, jáne de, kepilge qoyılatuǵın tutqınlardı alıp Samariyaǵa[†] qaytıp ketti[+].

15Ehoashtıń basqa isleri, onıń qaharmanlıqları hám Yahuda patshası Amasiya menen qalay urısqanı Izrail patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan[+]. 16Ehoash ólip, ata-babalarına qosıldı hám Samariyaǵa, Izrail patshalarınıń janına jerlendi. Onıń ornına ulı Yarobam patsha boldı.


Yahuda patshası Amasiyanıń ólimi

17[•]Yahuda patshası Ioash ulı Amasiya Izrail patshası Ehoaxaz ulı Ehoashtıń óliminen soń, on bes jıl ómir súrdi. 18Amasiyanıń basqa isleri Yahuda patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan.

19Erusalimde Amasiyaǵa qarsı til biriktirilgenlikten, ol Laxishke qashtı. Biraq til biriktiriwshiler Amasiyanıń izinen Laxishke adam jiberip, onı sol jerde óltirtti[+]. 20Olar Amasiyanıń denesin atqa artıp, Erusalimge alıp keldi hám ol Dawıttıń qalasına, ata-babalarınıń janına jerlendi.

21Yahuda xalqı on altı jasar Azariyanı[*] ákesi Amasiyanıń ornına patsha etip qoydı. 22Ákesi Amasiyanıń óliminen keyin, Azariya Elat qalasın Yahudaǵa qaytarıp alıp, onı qaytadan qurdı[+].


Izrail patshası Yarobam

23Yahuda patshası Ioash ulı Amasiyanıń patshalıǵınıń on besinshi jılında, Ehoash ulı Yarobam Samariyada Izrailǵa patsha boldı hám qırıq bir jıl patshalıq etti. 24Yarobam Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi isledi hám Nabat ulı Yarobamnıń Izraildı baslaǵan gúnalarınan waz keshpedi[+]. 25Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyeniń Óz qulı gat-xeferli payǵambar[†] Amittay ulı Yunus arqalı aytqan sózleri boyınsha, Yarobam Lebo-Xamattan Óli teńizge shekemgi Izrail jerlerin qayta tikledi[+]. 26Sebebi Jaratqan Iye Izrail xalqı tartıp atırǵan kúshli azaptı kórdi. Qul da, azat adam da, hámmesi azap ishinde bolıp, olarǵa járdem bergendey hesh kim joq edi[+]. 27Jaratqan Iye Izraildıń atın jer betinen joq qılıp jiberiwdi qálemegenlikten, Ehoash ulı Yarobam arqalı olardı qutqardı.

28Yarobamnıń basqa isleri, ol islegen barlıq isler, onıń qaharmanlıqları, qalay urısqanları hám Yahudaǵa tiyisli bolǵan Damask penen Xamattı Izrailǵa qalay qaytarıp alǵanı haqqında Izrail patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan[+]. 29Yarobam ólip, ata-babaları bolǵan Izrail patshalarına qosıldı. Onıń ornına ulı Zexariya patsha boldı.

#### 15


Yahuda patshası Azariya

1[•]Izrail[†] patshası Yarobamnıń patshalıǵınıń jigirma jetinshi jılında, Yahuda[†] patshası Amasiyanıń ulı Azariya Yahudaǵa patsha boldı[+]. 2Azariya on altı jasında taxtqa otırıp, Erusalimde[†] eliw eki jıl patshalıq etti. Onıń anası erusalimli bolıp, atı Exoliya edi. 3Azariya da ákesi Amasiyaǵa uqsap, Jaratqan Iyeniń[†] názerinde tuwrı bolǵan islerdi isledi[+]. 4Biraq sıyınıw orınları joq qılınbadı hám xalıq ele sol orınlarda qurbanlıqlar[†] berip, tútetkiler tútetetuǵın edi[+].

5Jaratqan Iye[†] patsha Azariyanı jazaladı. Ol bir ómir jaman teri keselligine shalınıp, bólek bir úyde jasadı. Saraydı hám úlke xalqın onıń ulı Iotam basqardı[+].

6Azariyanıń basqa isleri hám ol islegen barlıq isler Yahuda patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan. 7Azariya ólip, ata-babalarına qosıldı hám Dawıttıń qalasındaǵı ata-babalarınıń janına jerlendi. Onıń ornına ulı Iotam patsha boldı.


Izrail patshası Zexariya

8Yahuda patshası Azariyanıń patshalıǵınıń otız segizinshi jılında, Yarobam ulı Zexariya Samariyada[†] Izrailǵa patsha boldı hám altı ay patshalıq etti. 9Ata-babaları sıyaqlı, ol Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi isledi hám Nabat ulı Yarobamnıń Izraildı baslaǵan gúnalarınan bas tartpadı[+]. 10Yabesh ulı Shallum Zexariyaǵa qarsı til biriktirip, onı xalıqtıń aldında óltirdi hám ornına ózi patsha boldı.

11Zexariyanıń basqa isleri Izrail patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan. 12Solay etip, Jaratqan Iyeniń Ehuǵa: «Seniń násiliń tórtinshi áwladqa deyin Izrail taxtında otıradı», – dep aytqan sózi orınlandı[+].


Izrail patshası Shallum

13Yahuda patshası Uzziyanıń[*] patshalıǵınıń otız toǵızınshı jılında, Yabesh ulı Shallum Izrailǵa patsha boldı hám Samariyada bir ay patshalıq etti. 14Gad ulı Menaxem Tirsadan Samariyaǵa kelip, sol jerde Yabesh ulı Shallumdı óltirdi hám onıń ornına ózi patsha bolıp aldı[+].

15Shallumnıń basqa isleri hám ol dúzgen qastıyanshılıq Izrail patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan.

16Sol waqıtta Menaxem Tirsadan shıǵıp, ózine dárwazaların ashpaǵanı ushın, Tifsax qalasın hám onıń átirapındaǵı awıllardıń hámmesin qırdı hám hámiledar hayallardıń qarınların jarıp tasladı.


Izrail patshası Menaxem

17Yahuda patshası Azariyanıń patshalıǵınıń otız toǵızınshı jılında, Gad ulı Menaxem Izrailǵa patsha bolıp, Samariyada on jıl patshalıq etti. 18Ol Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi isledi hám ómiri boyı Nabat ulı Yarobamnıń Izraildı baslaǵan gúnalarınan bas tartpadı[+].

19Assiriya[†] patshası Pul[*] Izrailǵa hújim etti. Biraq Menaxem Puldıń qollap quwatlawına erisiw arqalı óz patshalıǵın bekkemlew ushın, Pulǵa mıń talant gúmis berdi[+]. 20Menaxem Assiriya patshasına beriw ushın, Izraildaǵı bay adamlardıń hár birine eliw shekel gúmisten salıq saldı. Solay etip, Assiriya patshası elden sheginip, óz úlkesine qaytıp ketti.

21Menaxemniń basqa isleri hám ol islegen barlıq isler Izrail patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan. 22Menaxem ólip, ata-babalarına qosıldı hám onıń ornına ulı Peqaxiya patsha boldı.


Izrail patshası Peqaxiya

23Yahuda patshası Azariyanıń patshalıǵınıń eliwinshi jılında, Menaxem ulı Peqaxiya Samariyada Izrailǵa patsha boldı hám eki jıl patshalıq etti. 24Peqaxiya Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi isledi hám Nabat ulı Yarobamnıń Izraildı baslaǵan gúnalarınan bas tartpadı[+]. 25Peqaxiyanıń áskerbasılarınan biri Remaliya ulı Peqax oǵan qarsı til biriktirdi. Ol janına giladlı[†] eliw adamdı alıp, Argob hám Arye degen adamlar menen birikti de, Samariyadaǵı saraydıń qorǵanında Peqaxiyanı óltirip, ornına ózi patsha boldı.

26Peqaxiyanıń basqa isleri hám ol islegen barlıq isler Izrail patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan.


Izrail patshası Peqax

27Yahuda patshası Azariyanıń patshalıǵınıń eliw ekinshi jılında, Remaliya ulı Peqax Samariyada Izrailǵa patsha boldı hám jigirma jıl patshalıq etti. 28Ol Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi isledi hám Nabat ulı Yarobamnıń Izraildı baslaǵan gúnalarınan júz burmadı[+].

29Izrail patshası Peqaxtıń dáwirinde, Assiriya patshası Tiglat-Pileser Izraildıń Iyyon, Abel-Beyt-Maaxa, Yanoax, Kedesh, Xasor qalaların hám Gilad, Galila, Naftaliy úlkelerin basıp alıp, xalqın Assiriyaǵa aydap ketti. 30Yahuda patshası Uzziya ulı Iotamnıń patshalıǵınıń jigirmalanshı jılında, Ela ulı Hoshea Remaliya ulı Peqaxqa qarsı til biriktirip, onı óltirdi hám ornına ózi patsha boldı. 31Peqaxtıń basqa isleri hám ol islegen barlıq isler Izrail patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan.


Yahuda patshası Iotam

32[•]Izrail patshası Remaliya ulı Peqaxtıń patshalıǵınıń ekinshi jılında, Uzziya ulı Iotam Yahudaǵa patsha boldı[+]. 33Iotam jigirma bes jasında patsha boldı hám Erusalimde on altı jıl patshalıq etti. Onıń anasınıń atı Erusha bolıp, ol Sadoq degen adamnıń qızı edi. 34Iotam da ákesi Uzziyaǵa uqsap, Jaratqan Iyeniń názerinde tuwrı bolǵan islerdi isledi[+]. 35Biraq sıyınıw orınları joq qılınbadı hám xalıq ele sol orınlarda qurbanlıqlar berip, tútetkiler tútetetuǵın edi. Iotam Jaratqan Iyeniń Úyiniń[†] joqarǵı dárwazasın saldırdı[+].

36Iotamnıń basqa isleri hám ol islegen barlıq isler Yahuda patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan. 37Sol kúnlerde Jaratqan Iye Aram[†] patshası Resin menen Izrail patshası Remaliya ulı Peqaxtı Yahudaǵa hújimge jibere basladı[+]. 38Iotam ólip, ata-babalarına qosıldı hám babası Dawıttıń qalasına, ata-babalarınıń janına jerlendi. Onıń ornına ulı Axaz patsha boldı.

#### 16


Yahuda patshası Axaz

1[•]Izrail[†] patshası Remaliya ulı Peqaxtıń patshalıǵınıń on jetinshi jılında, Iotam ulı Axaz Yahudaǵa[†] patsha boldı. 2Axaz jigirma jasında patsha bolıp, Erusalimde[†] on altı jıl patshalıq etti. Ol Qudayı Jaratqan Iyeniń[†] názerinde tuwrı bolǵan islerdi islegen babası Dawıtqa uqsamadı. 3Axaz Izrail patshalarınıń jolınan júrdi. Hátte, Jaratqan Iye[†] Izrail xalqınıń aldınan quwıp jibergen milletlerdiń jerkenishli dástúrlerine eliklep, óz ulın otqa jaǵıp, qurban etti[+]. 4Ol sıyınıw orınlarında, tóbeshiklerde hám hár bir qoyıw japıraqlı terektiń astında qurbanlıqlar[†] berip, tútetkiler tútetti[+].

5Sonda Aram[†] patshası Resin hám Izrail patshası Remaliya ulı Peqax Erusalimdi basıp alıw ushın hújim etti. Olar qalanı qamal qılıp tursa da, Axazdı jeńe almadı[+]. 6Sol arada Aram patshası Resin Elat qalasın qaytarıp alıp, ol jerdegi Yahuda xalqın quwıp jiberdi. Sońınan edomlılar[†] Elatqa qonıs bastı, olar házir de sol jerde jasaydı[+].

7Axaz Assiriya[†] patshası Tiglat-Pileserge elshilerin[†] jiberip: «Men siziń qulıńız hám xızmetshińizben. Kelip, maǵan hújim etip atırǵan Aram hám Izrail patshalarınıń qolınan meni qutqarıń», – dedi[+]. 8Axaz Jaratqan Iyeniń Úyinen[†] hám saraydıń qaznasınan tabılǵan gúmis hám altınlardı alıp, Assiriya patshasına sawǵaǵa berip jiberdi[+]. 9Assiriya patshası Axazdıń tilegin orınlap, Damaskke hújim etip, onı qolǵa kirgizdi. Qala xalqın Kirge súrgin[†] qılıp, Resindi óltirdi[+].

10Patsha Axaz Assiriya patshası Tiglat-Pileserdi qarsı alıw ushın Damaskke barǵanda, sol jerdegi qurbanlıq orındı kórdi. Ol qurbanlıq orınnıń súwretin hám qurılısınıń sızılmasın ruwxaniy[†] Uriyaǵa jiberdi[+]. 11Ruwxaniy Uriya patsha Axaz Damaskten kelgenshe, Damaskten ol jibergen úlgi boyınsha, qurbanlıq orın qurdırıp qoydı. 12Patsha Damaskten qaytıp kelgende, qurbanlıq orındı kórdi hám oǵan jaqınlap, ústinde qurbanlıqlar berdi. 13Ol qurbanlıq orında jandırılatuǵın qurbanlıǵın hám ǵálle sadaqasın[†] tútetip jandırdı, oǵan ishimlik sadaqasın quyıp, tatıwlıq qurbanlıǵınıń qanın septi. 14Al Jaratqan Iyeniń aldındaǵı qoladan islengen qurbanlıq orındı Jaratqan Iyeniń Úyiniń aldınan, yaǵnıy taza qurbanlıq orın menen Úy ortasında turǵan ornınan jıljıtıp, onı jańa qurbanlıq orınnıń arqa tárepine qoydı[+].

15Sońınan patsha Axaz ruwxaniy Uriyaǵa mınaday buyrıq berdi:

– Azanǵı jandırılatuǵın qurbanlıqtı hám keshki ǵálle sadaqasın, patsha bergen jandırılatuǵın qurbanlıqtı hám ǵálle sadaqasın, úlke xalqı bergen jandırılatuǵın qurbanlıqtı, ǵálle sadaqasın hám ishimlik sadaqasın úlken qurbanlıq orında usın. Jandırılatuǵın qurbanlıqlardıń hám basqa qurbanlıqlardıń hámmesiniń qanın oǵan sep. Al qoladan islengen qurbanlıq orındı men keleshekti biliw ushın qollanaman[+].

16Ruwxaniy Uriya patsha Axazdıń buyrıqların tolıq orınladı.

17Patsha Axaz túbeldiriklerdiń taxtaların kestirip, ústindegi lágenlerdi aldırıp tasladı. Háwizdi de qola buǵalardıń ústinen túsirip, tóselgen tastıń ústine qoydı[+]. 18Assiriya patshasına jaǵınıw ushın, ol Shabbat kúnleri Jaratqan Iyeniń Úyine kiretuǵın ústi jabıq joldı hám patsha kiretuǵın qapını jawıp tasladı[+].

19Axazdıń basqa isleri haqqında Yahuda patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan. 20Axaz ólip, ata-babalarına qosıldı hám Dawıttıń qalasına, ata-babalarınıń janına jerlendi. Onıń ornına ulı Xizkiya patsha boldı.

#### 17


Izraildıń sońǵı patshası Hoshea

1Yahuda[†] patshası Axazdıń patshalıǵınıń on ekinshi jılında, Ela ulı Hoshea Samariyada[†] Izrailǵa[†] patsha bolıp, toǵız jıl patshalıq etti[+]. 2Ol Jaratqan Iyeniń[†] názerinde jawız bolǵan islerdi isledi. Biraq ózinen aldınǵı Izrail patshalarınan táwirirek edi.

3Assiriya[†] patshası Shalmanasar Hosheaǵa qarsı sawash ashtı. Hoshea táslim bolıp, oǵan salıq tóley basladı[+]. 4Biraq Assiriya patshası Hosheanıń satqınlıq etkenin bilip qaldı. Sebebi Hoshea Mısır[†] patshası Soǵa xabarshılar jibergen edi hám Assiriya patshasına hár jılı tóleytuǵın salıǵın tólemey qoyǵan edi. Sonlıqtan Assiriya patshası onı tutıp alıp, qamaqxanaǵa tasladı.


Samariyanıń qulawı

5Assiriya patshası pútkil Izrail jerlerine hújim qılıp, Samariyanı úsh jıl qamal etip turdı[+]. 6Hosheanıń patshalıǵınıń toǵızınshı jılında, Assiriya patshası Samariyanı qolǵa kirgizip, Izrail xalqın Assiriyaǵa súrgin[†] etti. Olardı Xalaxqa, Xaborǵa, Gozandaǵı dárya boyına hám Midiya[†] qalalarına ornalastırdı[+]. 7Bulardıń hámmesi izraillılardıń ózlerin Mısır patshası faraonnıń[†] qol astınan, Mısır jerinen alıp shıqqan Qudayı Jaratqan Iyege qarsı gúna[†] islegeni sebepli júz berdi. Olar basqa qudaylarǵa tabına basladı[+]. 8Olar ózleriniń aldınan Jaratqan Iye[†] quwıp shıǵarǵan xalıqlardıń dástúrleri hám Izrail patshalarınıń shıǵarǵan dástúrleri boyınsha jasadı[+]. 9Izraillılar ózleriniń Qudayı Jaratqan Iyege unamaytuǵın bul islerdi jasırın isleytuǵın edi. Olar awıllardan baslap, qorǵanlı qalalarǵa shekem hámme jerde ózleri ushın sıyınıw orınların qurdı[+]. 10Hár bir biyik tóbeshikke hám qoyıw japıraqlı terektiń astına kiyeli taslar[†] hám kiyeli aǵashlar[†] ornattı[+]. 11Olar Jaratqan Iyeniń ózleriniń aldınan quwıp shıǵarǵan xalıqları sıyaqlı, barlıq sıyınıw orınlarında tútetkiler tútetti hám islegen jaman isleri menen Jaratqan Iyeni ǵázeplendirdi. 12Jaratqan Iyeniń ózlerine: «Bulay islemeńler», – degenine qaramastan, olar butlarǵa tabındı[+]. 13Sonda Jaratqan Iye Óziniń barlıq payǵambarları[†] hám wáliyleri arqalı Izrail hám Yahudaǵa bılay dep eskertti: «Jaman jolıńızdan qaytıńlar. Ata-babalarıńızǵa buyırǵan hám qullarım bolǵan payǵambarlarım arqalı sizlerge jibergen Nızamdaǵı barlıq buyrıqlarıma hám qaǵıydalarıma boysınıńlar»[+]. 14Biraq olar qulaq salmay, Qudayı Jaratqan Iyege isenbegen ata-babalarına uqsap qaysarlıq qıldı[+]. 15Olar Onıń qaǵıydalarınan, ata-babaları menen dúzgen kelisiminen[†] hám ózlerine berilgen eskertiwlerinen júz burıp, jaramsız butlarǵa tabındı hám ózleri de mánissiz ómir súrdi. Jaratqan Iye: «Átirapıńızdaǵı xalıqlarǵa uqsap jasamańlar», – dep buyırsa da, olar sol xalıqlardıń ádetlerine eliklep jasay berdi[+]. 16Olar ózleriniń Qudayı Jaratqan Iyeniń barlıq buyrıqlarınan júz burıp, tananıń eki músinin quydırdı, kiyeli aǵash isletti hám pútkil aspan denelerine tabınıp, Baalǵa xızmet etti[+]. 17Ulların hám qızların otta qurbanlıqqa[†] berdi, palkerlik etti hám belgilerdi jorıdı. Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi islewge berilip ketip, Onıń ǵázebin keltirdi[+]. 18Sonlıqtan Jaratqan Iyeniń izraillılarǵa qattı ǵázebi keldi hám Yahuda urıwınan basqasınıń hámmesin Óz dárgayınan quwdı. 19Biraq Yahuda da Óz Qudayı Jaratqan Iyeniń buyrıqlarına boysınbay, olar da izraillılar islegen dástúrlerdi isledi[+]. 20Aqıbette, Jaratqan Iye pútkil Izrail urpaqlarınan júz burıp, olardı jazaladı hám basqınshılardıń qolına táslim etip, hámmesin Óz dárgayınan shıǵarıp jiberdi[+].

21Burın Jaratqan Iye izraillılardı Dawıttıń urpaǵınıń qolınan tartıp alǵannan soń, izraillılar Nabat ulı Yarobamdı patsha etip qoyǵan edi. Yarobam olardı Jaratqan Iyeniń jolınan shıǵarıp, ullı gúnaǵa basladı[+]. 22Izrail urpaqları Yarobam islegen barlıq gúnalarǵa qosıldı, bul gúnalardan bas tartpadı. 23Aqırında, Jaratqan Iye Óz qulları bolǵan payǵambarlar arqalı aytqanı sıyaqlı, izraillılardı Óz dárgayınan quwıp jiberdi. Olar óz jerinen Assiriyaǵa súrgin etildi. Búgin de olar sol jerde jasaydı.


Samariyaǵa qonıs basqanlar

24Assiriya patshası Babilon,[†] Kuta, Awwa, Xamat hám Sefarwayım qalalarınan adamlardı kóshirip ákelip, izraillılardıń ornına Samariya jerine qonıslandırdı. Olar Samariyanı iyelep, onıń qalalarında jasay basladı[+]. 25Olar sol jerde jasay baslaǵan waqıtları Jaratqan Iyege sıyınbadı. Sonlıqtan Jaratqan Iye olarǵa arıslanlardı jiberdi, arıslanlar olardıń ayırımların óltire basladı. 26Sonda Assiriya patshasına mınaday xabar jetti: «Siz Samariya qalalarına kóshirip ákelip qonıslandırǵan xalıqlar sol jerdiń qudayına qalay sıyınıwdı bilmeydi. Xalıq úlke qudayınıń nızamların bilmegeni ushın, úlke qudayı úlkege arıslanlar jiberip atır, arıslanlar da adamlardı óltirip atır». 27Assiriya patshası: «Samariyadan súrgin etip ákelingen ruwxaniylerden[†] birin izge qaytarıń. Ol barıp, sol jerde jasasın hám olarǵa sol jerdiń qudayınıń nızamların úyretsin», – dep buyırdı. 28Samariyadan súrgin etilgen ruwxaniylerden biri kelip, Beyt-Elde jasadı hám Jaratqan Iyege qalay sıyınıwdı olarǵa úyretti[+].

29Degen menen, Samariya qalalarına qonıs basqan hár bir xalıq óz qudaylarınıń músinlerin isledi. Olardı izraillılar Samariyada jasaǵan waqtında qurǵan sıyınıw orınlarına qoydı. 30Babilonnan kelgenler Sukkot-Benot degen, Kuttan kelgenler Nergal degen, Xamattan kelgenler Ashima degen, 31Awwadan kelgenler Nibxaz hám Tartaq degen butlardı isledi. Al Sefarwayımnan kelgenler Sefarwayım qudayları Adrammelex penen Anammelexke arnap ulların otta jandırdı[+]. 32Bir tárepten olar Jaratqan Iyege sıyınsa, ekinshi tárepten sıyınıw orınlarındaǵı butxanalarda xızmet etiw ushın, aralarınan ruwxaniyler saylap qoydı[+]. 33Sol jerge kóship kelgen hár bir xalıq Jaratqan Iyege sıyınıw menen birge, óz xalıqlarınıń dástúrleri boyınsha óz qudaylarına da tabındı[+]. 34Házir de olar sol eski dástúrleri boyınsha jasap keledi. Olar Jaratqan Iyeden qorqpaydı, Jaratqan Iye Izrail dep at bergen Yaqıptıń[†] balalarına buyırǵan qaǵıydalarǵa, pármanlarǵa, nızamlarǵa hám buyrıqlarǵa boysınbaydı[+]. 35Jaratqan Iye Yaqıptıń urpaǵı menen kelisim dúzip, olarǵa bılay dep buyırǵan edi: «Basqa qudaylardan qorqıp, olarǵa tabınbańlar hám olarǵa xızmet etip, qurbanlıq bermeńler[+]. 36Tek ullı qúdireti menen qol sozıp, sizlerdi Mısır jerinen alıp shıqqan Jaratqan Iyeden qorqıńlar, Oǵan sıyınıp, qurbanlıq berińler[+]. 37Sizler ushın jazǵan qaǵıydaların, pármanların, nızamların hám buyrıqların bárha muqıyatlı túrde orınlańlar hám basqa qudaylardan qorqpańlar[+]. 38Meniń sizler menen dúzgen kelisimimdi umıtpańlar, basqa qudaylardan qorqpańlar. 39Tek Qudayıńız Jaratqan Iyeden qorqıńlar. Ol sizlerdi barlıq dushpanlarıńızdıń qolınan qutqaradı».

40Biraq Samariyaǵa qonıs basqan xalıqlar bul sózlerge qulaq aspay, ózleriniń burınǵı ádetleri boyınsha jasay berdi. 41Sol xalıqlar hám Jaratqan Iyege, hám ózleri jondırıp isletken músinlerge sıyındı. Olardıń balaları da, balalarınıń balaları da ózleriniń ata-babaları islegen isti búginge deyin dawam etpekte[+].

#### 18


Yahuda patshası Xizkiya

1[•]Izrail[†] patshası Ela ulı Hosheanıń patshalıǵınıń úshinshi jılında, Axaz ulı Xizkiya Yahudaǵa[†] patsha boldı. 2Xizkiya jigirma bes jasında patsha bolıp, Erusalimde[†] jigirma toǵız jıl patshalıq etti. Onıń anasınıń atı Abiy bolıp, ol Zexariyanıń qızı edi. 3Ol da atası Dawıtqa uqsap, Jaratqan Iyeniń[†] názerinde tuwrı bolǵan islerdi isledi. 4Ol sıyınıw orınların joq qıldı, kiyeli taslardı[†] maydalap, kiyeli aǵashtı[†] kesip tasladı, Muwsa islegen mıs jılandı da bólip, maydaladı. Sebebi izraillılar onı Nexushtan dep atap, sol kúnge deyin oǵan arnap tútetki tútetetuǵın edi[+].

5Patsha Xizkiya Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyege úmit bayladı. Onnan burın da, onnan keyin de, Yahuda patshaları arasında oǵan uqsaǵanı bolmadı[+]. 6Ol Jaratqan Iyege sadıq bolıp, Onnan júz burmadı hám Jaratqan Iyeniń Muwsa arqalı bergen buyrıqların orınladı. 7Sonlıqtan Jaratqan Iye[†] onıń menen birge edi. Xizkiya ne islese de, tabısqa eristi. Ol Assiriya[†] patshasına qarsı bas kóterip, oǵan boysınıwdan bas tarttı. 8Ol Gaza hám onıń átirapına shekem, awıllardan baslap, qorǵanlı qalalarǵa shekemgi hámme jerlerdegi filistlerdi[†] qırıp tasladı[+].

9Xizkiyanıń patshalıǵınıń tórtinshi jılında, Izrail patshası Ela ulı Hosheanıń patshalıǵınıń jetinshi jılında, Assiriya patshası Shalmanasar Samariyaǵa[†] hújim jasap, qalanı qamal etti[+]. 10Ol úsh jıldan soń, Samariyanı qolǵa kirgizdi. Solay etip, Xizkiyanıń patshalıǵınıń altınshı, Izrail patshası Hosheanıń patshalıǵınıń toǵızınshı jılında, Samariya basıp alındı. 11Assiriya patshası izraillılardı Assiriyaǵa súrgin[†] etip, olardı Xalaxqa, Xaborǵa, Gozandaǵı dárya boyına hám Midiya[†] qalalarına ornalastırdı[+]. 12Bul waqıya izraillılardıń Qudayı Jaratqan Iyeniń sózine qulaq aspaǵanı, Onıń kelisimin[†] buzǵanı sebepli júz berdi. Sebebi izraillılar Qudayı Jaratqan Iyeniń qulı Muwsa arqalı bergen buyrıqlarına boysınbadı. Olardı tıńlamadı da, orınlamadı da[+].


Sanxeribtiń abay etiwi

13[•]Xizkiyanıń patshalıǵınıń on tórtinshi jılında, Assiriya patshası Sanxerib Yahudanıń barlıq qorǵanlı qalalarına hújim jasap, olardı basıp aldı. 14Sonda Yahuda patshası Xizkiya Laxish qalasındaǵı Assiriya patshasına: «Men ayıplıman, meniń jerimnen ketseńiz. Ne talap etseńiz de, tóleymen», – dep xabar jiberdi. Sóytip, Assiriya patshası Yahuda patshası Xizkiyaǵa úsh júz talant gúmis hám otız talant altın salıq saldı[+]. 15Xizkiya Jaratqan Iyeniń Úyinen[†] hám saraydıń qaznasınan tabılǵan gúmistiń hámmesin oǵan berdi[+]. 16Sonday-aq Yahuda patshası Xizkiya Jaratqan Iyeniń Ibadatxanasınıń[†] esiklerin hám jaqlawların altın menen qaplatqan edi. Ol ózi qaplatqan usı altınlardı qırshıp alıp, olardı da Assiriya patshasına berdi.

17Degen menen, Assiriya patshası bas sárkárdasın, áskeriy wákilin hám bas wázirin úlken armiya menen Laxishten Erusalimge, patsha Xizkiyaǵa jiberdi. Olar Erusalimge kelip, kir juwıwshınıń atızına baratuǵın joldaǵı, Joqarǵı háwizge suw quyılatuǵın jerde toqtadı[+]. 18Olar patshanı shaqırttı. Saray basqarıwshısı Xilkiya ulı Elyakim, xatker Shebna hám diywanbegi Asaf ulı Ioax assiriyalılarǵa bardı[+].

19Sonda Assiriya patshasınıń bas wáziri olarǵa bılay dedi:

– Ullı patsha, Assiriya patshasınıń mına sózlerin Xizkiyaǵa jetkiziń: «Neńe úmit artıp tursań? 20Urıs ushın joba hám kúsh bar dep aytasań, biraq sen tek bos sózlerdi aytıp tursań. Sen kimge súyenip, maǵan qarsı bas kóterip tursań? 21Mine, sen ózine súyengenniń alaqanın tesetuǵın sınıq qamıs hasaǵa uqsaǵan Mısırǵa[†] súyenip tursań. Mısır patshası faraon[†] ózine isengenlerdiń hámmesine usınday[+]. 22Bálkim maǵan: „Bizler Qudayımız Jaratqan Iyege úmit baylaymız“, – dersizler. Yahuda hám Erusalim xalqına: „Tek Erusalimde, mına qurbanlıq[†] orında sıyınıńlar“, – dep sıyınıw orınların hám qurbanlıq orınların joq qılǵan Xizkiya emes pe edi?»[+]

23Endi sen, meniń mırzam Assiriya patshası menen mawasaǵa kel. Eger men saǵan eki mıń bas at bersem, olarǵa minetuǵın sonsha adam taba alar ma ediń? 24Solay eken, mırzamnıń eń hálsiz áskerbasısın da jeńe almaysań-ǵo. Yamasa Mısırdıń sawash arbaları menen atlılarına isenip tursań ba? 25Qala berse, men bul jerdi wayran etiw ushın Jaratqan Iyeniń erkisiz keldim be? Jaratqan Iye maǵan: «Sol úlkege hújim qılıp, onı wayran et», – dedi.

26Xilkiya ulı Elyakim, Shebna hám Ioax bas wázirge bılay dep juwap berdi:

– Bul qullarıńız benen arameyshe sóylese beriń, túsinemiz. Diywal ústindegi xalıqqa esittirip, bizler menen evrey tilinde sóylespeń[+].

27Bas wázir olarǵa:

– Mırzam meni bul sózlerdi tek mırzańa hám saǵan aytıw ushın emes, al sizler menen birge óz dáretin jep, sidigin ishiwge duwshar bolatuǵın diywal ústinde otırǵan adamlarǵa da jetkeriw ushın jiberdi, – dedi.

28Sońınan bas wázir ornınan turıp, evrey tilinde bılay dep baqırdı:

– Ullı patshanıń, Assiriya patshasınıń sózlerine qulaq salıńlar! 29Patsha bılay deydi: «Xizkiya sizlerdi aldamay-aq qoysın. Ol sizlerdi meniń qolımnan qutqara almaydı. 30Ol: „Jaratqan Iye bizlerdi qutqaradı, qala Assiriya patshasınıń qolına berilmeydi“, – dep sizlerdi Jaratqan Iyeden úmitlendirmesin».

31Xizkiyaǵa qulaq salmańlar. Sebebi Assiriya patshası bılay deydi: «Meniń menen jarasıp, maǵan kelińler. Sonda hár bir adam óz júziminiń hám ánjir aǵashınıń miywesinen jep, óz suw saqlaǵıshınan[†] suw ishedi[+]. 32Sońınan men kelip, sizlerdi biydayı, sharabı, nanı, júzimzarları, záytún[†] mayı hám palı mol bolǵan, óz úlkeńizge uqsaǵan bir úlkege kóshiremen. Sonda ólmey, tiri qalasızlar. Xizkiya: „Jaratqan Iye bizlerdi qutqaradı“, – dep aldaǵanına qulaq salmańlar[+]. 33Qaysı xalıqtıń qudayı óz úlkesin Assiriya patshasınıń qolınan qutqara alǵan? 34Xamat hám Arpadtıń qudayları qayda? Sefarwayım, Hena hám Iwwanıń qudayları qayda? Samariyanıń qudayları Samariyanı meniń qolımnan qutqara aldı ma[+]? 35Usı ellerdiń qudaylarınıń qaysı biri óz jerin meniń qolımnan qutqara aldı? Solay eken, Jaratqan Iye Erusalimdi meniń qolımnan qalay qutqaradı?»[+]

36Xalıq úndemedi, juwap ta qaytarmadı. Óytkeni patsha Xizkiya xalıqqa oǵan juwap bermewdi buyırǵan edi.

37Saray basqarıwshısı Xilkiya ulı Elyakim, xatker Shebna hám diywanbegi Asaf ulı Ioax kiyimlerin jırtıp, Xizkiyanıń aldına keldi hám Assiriya patshasınıń bas wáziriniń sózlerin oǵan aytıp berdi.

#### 19


Xizkiyanıń payǵambar Iyshayadan keńes sorawı

1[•]Patsha Xizkiya bulardı esitkende, kiyimlerin jırttı hám aza kiyimlerin kiyip, Jaratqan Iyeniń Úyine[†] bardı. 2Ol aza kiyimin kiygen saray basqarıwshısı Elyakimdi, xatker Shebnanı hám jası úlken ruwxaniylerdi[†] Amos ulı payǵambar[†] Iyshayaǵa jiberdi[+]. 3Olar Iyshayaǵa bılay dedi:

– Xizkiya bılay deydi: «Búgingi kún azap, jaza hám masqarashılıq kúni. Sebebi bala shıǵayın dep awızǵa taqalıp turǵanı menen, tuwıwǵa kúshi joq hayalǵa uqsaymız[+]. 4Bálkim, tiri Qudaydı aqıretlew ushın mırzası, Assiriya[†] patshası jibergen bas wázirdiń barlıq sózlerin Qudayıń Jaratqan Iye[†] esitken shıǵar hám usı esitken sózleri ushın olardı jazalar. Sonlıqtan tiri qalǵanlar ushın duwa et»[+].

5Patsha Xizkiyanıń xızmetkerleri patshanıń sózlerin Iyshayaǵa jetkizgende, 6Iyshaya olarǵa bılay dedi:

– Mırzańızǵa bılay dep aytıńlar: «Jaratqan Iye bılay deydi: Assiriya patshasınıń xızmetkerleriniń Meni masqaralap aytqan sózlerinen, yaǵnıy óziń esitken sózlerden qorqpa[+]. 7Mine, Men oǵan bir ruwx jiberemen. Sonda ol bir xabar esitip, óz eline qaytıp ketedi. Men onı óz elinde qılısh penen óltirtemen».

8Assiriya patshasınıń bas wáziri izine qaytıp, óz patshasın Libna qalasına qarsı urısıp atırǵan jerinen taptı. Sebebi ol Assiriya patshasınıń Laxishten shegingenin esitken edi[+]. 9Assiriya patshası Xabashstan[†] patshası Tirhaqanıń ózine qarsı urısqa atlanǵanın esitip, Xizkiyaǵa jáne elshilerin[†] jiberip bılay dedi:

10– Yahuda[†] patshası Xizkiyaǵa bılay dep aytıńlar: «Súyengen Qudayıń seni: „Erusalim[†] Assiriya patshasına táslim bolmaydı“, – dep aldamasın. 11Assiriya patshalarınıń barlıq ellerdi jer menen jeksen etip, neler islegenin esitken shıǵarsań?! Endi sen qutılıp qalmaqshımısań? 12Ata-babalarım wayran etken Gozan, Xaran, Resef hám Telassardaǵı Edende jasaǵan xalıqlardıń qudayları olardı qutqara aldı ma[+]? 13Xamat hám Arpad patshaları qáne? Sefarwayım, Hena hám Iwwa qalalarınıń patshaları qáne?»[+]


Xizkiyanıń duwası

14Xizkiya xattı elshilerdiń qolınan alıp oqıǵannan soń, Jaratqan Iyeniń Úyine bardı hám xattı Jaratqan Iyeniń[†] aldına jayıp qoydı. 15Keyin Jaratqan Iyeniń aldında duwa etip, bılay dedi:

– Kerublar[†][*] arasında taxtta otırǵan Izraildıń[†] Qudayı Jaratqan Iye! Sen pútkil dúnya patshalıqlarınıń jalǵız Qudayısań! Aspan hám jerdi Sen jaratqansań[+]. 16Jaratqan Iye, qulaq salıp, esit, kózlerińdi ashıp, kór. Tiri Qudaydı aqıretlew ushın Sanxeribtiń aytıp jibergen sózlerin esit[+].

17Jaratqan Iye, ırasında da, Assiriya patshaları xalıqlardı hám olardıń jerlerin wayranladı. 18Olardıń qudayların otqa taslap, joq qıldı. Biraq olar haqıyqatında qudaylar emes, al aǵashtan hám tastan adam qolı menen islengen nárseler edi[+]. 19Qudayımız Jaratqan Iye, bizlerdi Sanxeribtiń qolınan qutqara gór. Sonda pútkil dúnya patshalıqları, o, Jaratqan Iye, jalǵız Seniń Quday[†] ekenińdi biledi[+].


Iyshayanıń payǵambarshılıǵı

20Sońınan Amos ulı Iyshaya payǵambar Xizkiyaǵa mınaday xabar jiberdi: «Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye bılay deydi: Assiriya patshası Sanxerib haqqında Maǵan etken duwańdı esittim. 21Ol tuwralı Men, Jaratqan Iye bılay deymen:

Pák qız Sion,[†] seni kemsitip, ústińnen kúler,
Qız Erusalim, seniń izińnen bas shayqar.
22Sen kimdi aqıretlep, kimdi mazaqladıń?
Kimge dawıs kóterip sóylep, kimge menmensip qaradıń?
Maǵan – Izraildıń Muxaddesine![†]
23Elshileriń arqalı Meni aqıretlep bılay dediń:
„Sansız sawash arbalarım menen tawlardıń biyik shıńına,
Lebanon tawlarınıń uzaq janbawırlarına shıqtım,
Biyik kedr aǵashların, jaqsı sárwi aǵashların kestim.
Onıń eń tórine, eń qalıń toǵayına bardım[+].
24Men qudıqlar qazdım hám jat ellerdiń suwların ishtim,
Mısırdıń[†] barlıq dáryaların tabanım menen qurıttım“.

25Biraq bunıń hámmesin burınnan jobalastırıp,
Áyyemgi kúnlerden oylap qoyǵanımdı esitpegen be ediń?
Házir Men sonı orınladım.
Sonlıqtan sen qorǵanlı qalalardı qarabaqanaǵa aylandıra aldıń[+].
26Sonda qol-qanatı qırqıldı qala xalqınıń,
Qorqıp, uyatqa qaldı.
Olar daladaǵı kók shópke, jańa shıqqan názik shópke,
Tamnıń basındaǵı, shıqpay atırıp órt shalǵan shópke uqsap qaldı[+].
27Men seniń otırıs-turısıńdı, qashan kelip-ketetuǵınıńdı,
Maǵan degen ǵázebińdi, hámmesin bilemen[+].
28Maǵan degen ǵázebiń ushın,
Tákabbirligiń qulaǵıma jetip kelgeni ushın,
Halqamdı murnıńnan ótkizip,
Suwlıǵımdı awzıńa taǵaman.
Seni kelgen jolıń menen izińe qaytaraman[+].

29Háy, Xizkiya! Sen ushın belgi mınaw boladı:
Usı jılı shashılǵan dánnen ósken ónimdi jeysiz,
Kelesi jılı sonıń ornına ósken ónimdi azıq qılasız,
Al úshinshi jılı dán sewip, ónim alasız,
Júzim baǵların otırǵızıp, olardıń miywesinen jeysiz[+].
30Yahuda xalqınıń qutılıp qalǵanları jerge tamır jayıp,
Joqarıda miywe beredi[+].
31Sebebi tiri qalǵanlar Erusalimnen,
Qutılǵanlar Sion[†] tawınan kelip shıǵadı.
Bunı Álemniń Jaratqan Iyesi,
Óz qızǵanshaqlıǵı menen júzege asıradı[+].
32Sonlıqtan Jaratqan Iye Assiriya patshası tuwralı bılay deydi:
Ol bul qalaǵa kirmeydi, oq ta atpaydı,
Qalaǵa jaqınlamas qalqanı menen,
Qala diywalına topıraq ta úydirmeydi[+].
33Kelgen jolı menen qaytadı, qalaǵa kirmeydi.
Bul – Jaratqan Iyeniń aytqanı!
34Men Ózim ushın hám qulım Dawıttıń húrmeti ushın,
Bul qalanı qorǵap, qutqaraman».

35Sol kúni túnde Jaratqan Iyeniń perishtesi[†] assiriyalılardıń ordasına barıp, bir júz seksen bes mıń adamdı qırıp tasladı. Azanda oyanıp qaraǵanlar hámme jerdiń óliklerge tolıp ketkenin kórdi[+]. 36Sonda Assiriya patshası Sanxerib ordanı taslap, izine qayttı. Ol Nineviyaǵa qaytıp kelip, sol jerde jasap qaldı[+]. 37Bir kúni ol óz qudayı Nisroxtıń butxanasında tabınıp atırǵanda, ulları Adrammelex penen Sareser onı qılısh penen óltirdi hám ózleri Ararat úlkesine qashıp ketti. Sanxeribtiń ornına ulı Esar-Xaddon patsha boldı[+].

#### 20


Xizkiyanıń qásteleniwi hám shıpalanıwı

1[•]Sol kúnleri Xizkiya awırıp, ólim tóseginde jattı. Sonda Amos ulı Iyshaya payǵambar[†] oǵan kelip bılay dedi:

– Jaratqan Iye[†] bılay deydi: «Úy-ishińe wásiyatnamańdı qaldırıp, ırzalasa ber, sebebi táwir bolmaysań, óleseń».

2Xizkiya júzin diywalǵa qaratıp, Jaratqan Iyege[†] duwa etip:

3– O, Jaratqan Iye! Aldıńda meniń shın júrekten sadıqlıq penen jasaǵanımdı hám názerińde tuwrı islerdi islep júrgenimdi esley gór! – dedi hám óksip-óksip jıladı[+].

4Iyshaya ele saraydıń ortanǵı háwlisinen shıǵıp ketpey atırıp, oǵan Jaratqan Iyeden mınaday sóz tústi:

5– Izińe qaytıp, Meniń xalqımnıń húkimdarı Xizkiyaǵa mına xabardı jetkiz: «Babań Dawıttıń Qudayı Jaratqan Iye bılay deydi: Duwańdı esittim, kóz jaslarıńdı kórdim. Mine, Men seni shıpalayman. Sen úshinshi kúni Jaratqan Iyeniń Úyine[†] barasań[+]. 6Ómirińdi on bes jılǵa uzaytaman. Ózińdi de, bul qalanı da Assiriya[†] patshasınıń qolınan qutqaraman. Ózim ushın hám qulım Dawıttıń húrmeti ushın bul qalanı qorǵayman»[+].

7Iyshaya patshanıń adamlarına:

– Keptirip nıǵızlanǵan ánjir alıp kelińler, – dedi.

Onı ákelip, jaraǵa qoyǵanda, ol sawalıp ketti. 8Xizkiya Iyshayadan:

– Jaratqan Iyeniń meni sawaltatuǵının hám úshinshi kúni Jaratqan Iyeniń Úyine baratuǵınımdı qanday belgi arqalı bilemen? – dep soradı[+]. 9Iyshaya oǵan:

– Jaratqan Iyeniń Óz sózin orınlaytuǵının bildiretuǵın belgi mınaw: tekshege túsip turǵan saya on adım aldıǵa jıljısın ba yamasa on adım artqa jıljısın ba? – dedi. 10Xizkiya Iyshayaǵa:

– Sayanıń aldıǵa on adım jıljıwı ańsat. Saya on adım artqa jıljısın, – dedi. 11Iyshaya payǵambar Jaratqan Iyege jalbarındı. Sonda Jaratqan Iye patsha Axaz soqtırǵan teksheniń ústine túsip turǵan sayanı on adım artqa jıljıttı[+].


Xizkiyanıń aqılsızlıǵı

12[•]Sol arada Xizkiyanıń awırıp qalǵanın esitken Babiloniya[†] patshası Baladan ulı Merodax-Baladan Xizkiyaǵa xatlar hám sawǵalar jiberdi. 13Xizkiya elshilerdi[†] qabıl etti hám olarǵa óz qaznasındaǵı zatlardıń hámmesin: gúmis hám altınların, xosh iyisli zatların, qımbatbaha mayların, qural-jaraq saqlanatuǵın bólmesin kórsetti. Xizkiyanıń sarayında da, patshalıǵında da olarǵa kórsetilmegen hesh nárse qalmadı[+].

14Sonda payǵambar Iyshaya patsha Xizkiyanıń janına kelip, oǵan:

– Bul adamlar sizge ne dedi? Olar qay jaqtan kelipti? – dep soradı. Xizkiya oǵan:

– Olar uzaq elden, Babiloniyadan kelgen, – dep juwap berdi.

15Iyshaya:

– Olar sarayıńızda nelerdi kórdi? – dep soradı. Xizkiya:

– Sarayımdaǵı hámme nárseni kórdi. Qaznamda olarǵa kórsetpegen hesh nársem qalmadı, – dep juwap berdi. 16Sonda Iyshaya Xizkiyaǵa bılay dedi:

– Onda Jaratqan Iyeniń sózin esitiń: 17«Sarayıńdaǵı hámme nárse hám ata-babalarıńnıń usı kúnge shekem jıynaǵan hámme nársesi Babilonǵa alıp ketiletuǵın kún keledi, hesh nárse qalmaydı, – deydi Jaratqan Iye[+]. 18– Seniń násilińnen bolǵan ayırım urpaqlarıń da alıp ketilip, Babiloniya patshasınıń sarayında xızmetshi boladı»[+]. 19Xizkiya Iyshayaǵa:

– Jaratqan Iyeniń siz arqalı aytqan sózleri jaqsı sózler, – dedi. Sebebi ol ishinen: «Hesh bolmaǵanda meniń zamanımda tınıshlıq hám abadanshılıq boladı», – dep oyladı.

20Xizkiyanıń basqa isleri, barlıq qaharmanlıqları, ol qurǵızǵan háwiz, suw ótkelleri hám qalaǵa qalay suw aparǵanları Yahuda[†] patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan[+]. 21Xizkiya ólip, ata-babalarına qosıldı. Onıń ornına ulı Menashshe patsha boldı.

#### 21


Yahuda patshası Menashshe

1[•]Menashshe on eki jasında patsha boldı hám Erusalimde[†] eliw bes jıl patshalıq etti. Onıń anasınıń atı Xefsiba edi. 2Ol Jaratqan Iyeniń[†] Izrail[†] xalqınıń aldınan quwıp jibergen xalıqlardıń jerkenishli jaman islerine eliklep, Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi isledi. 3Ákesi Xizkiya joq qılǵan sıyınıw orınların qayta tikledi. Izrail patshası Axabqa uqsap, Baalǵa arnap qurbanlıq[†] orınlar qurdı, kiyeli aǵash[†] ornattı hám pútkil aspan denelerine tabınıp, olarǵa xızmet etti[+]. 4Menashshe Jaratqan Iyeniń Úyine,[†] yaǵnıy Jaratqan Iyeniń: «Men Erusalimde Óz atımdı ornataman», – degen Úyine basqa qudaylarǵa arnap, qurbanlıq orınlar qurdırdı[+]. 5Ol Jaratqan Iyeniń Úyiniń eki háwlisine de barlıq aspan denelerine arnap qurbanlıq orınlar qurdı[+]. 6Ol óz ulın otta jandırıp qurbanlıqqa berdi, pal ashtı, belgilerdi jorıdı, árwaq hám ruwxlardı shaqırıwshılarǵa másláhát saldı. Ol Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi islep, Onı ǵázeplendirdi[+]. 7Menashshe ózi isletken Ashera butın Jaratqan Iyeniń Úyine qoydı. Jaratqan Iye[†] Dawıtqa hám onıń ulı Sulaymanǵa: «Bul Úyde hám Izrail urıwları arasınan tańlap alǵan qalam Erusalimde atımdı máńgige ornataman. 8Eger olar Meniń buyrıqlarımdı hám qulım Muwsa buyırǵan barlıq Nızamlardı muqıyatlı túrde orınlap jasasa, onda Izrail xalqın ózleriniń ata-babalarına bergen jerden quwıp shıǵarmayman», – degen edi[+]. 9Biraq xalıq qulaq aspadı. Menashsheniń xalıqtı joldan azǵırǵanı sonshelli, Jaratqan Iyeniń Izrail xalqınıń aldınan joq qılǵan xalıqlarınan da kóbirek jamanlıqlar isledi.

10Jaratqan Iye Óz qulları bolǵan payǵambarlar[†] arqalı bılay dedi: 11«Yahuda[†] patshası Menashshe ózinen burın sol jerde jasaǵan amor xalqınan[†] da jamanıraq jerkenishli islerdi islegeni, óz butları menen yahudalılardı gúnaǵa baslaǵanı ushın,[+] 12Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye bılay deydi: „Men Yahuda eliniń hám onıń bas qalası Erusalimniń basına esitken adamnıń júregin suwlatatuǵın bir apatshılıq jawdıraman[+]. 13Samariyaǵa[†] qollanǵan ólshew jibin hám Axabtıń úy-ishine qollanǵan ólshemdi Erusalimge de qollanaman. Tabaqtı sıpırıp, tóńkerip qoyǵanı sıyaqlı, Erusalimdi de solay sıpırıp tazalayman[+]. 14Xalqımnıń qalǵanlarınan júz buraman, olardı dushpanlarınıń qolına tapsıraman. Dushpanları olardı tonap, talan-taraj etedi. 15Sebebi olar Meniń názerimde jawız bolǵan islerdi isledi hám ata-babaları Mısırdan[†] shıqqan kúnnen usı kúnge deyin Meniń ǵázebimdi keltirdi“».

16Menashshe Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi islep, yahudalılarǵa isletken gúnasına qosa, júdá kóp ayıpsız qan tógip, Erusalimdi basınan ayaǵına shekem qanǵa batırdı[+]. 17Menashsheniń basqa isleri, ol islegen barlıq isler hám ol islegen gúnalar haqqında Yahuda patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan[+]. 18Menashshe ólip, ata-babalarına qosıldı hám saraydıń Uzza dep atalatuǵın baǵına jerlendi. Onıń ornına ulı Amon patsha boldı[+].


Yahuda patshası Amon

19[•]Amon jigirma eki jasında patsha bolıp, Erusalimde eki jıl patshalıq etti. Anasınıń atı Meshullemet bolıp, ol iotbalı Xarustıń qızı edi. 20Amon da ákesi Menashshege uqsap, Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi isledi. 21Ol ákesiniń jolınan júrdi, ákesi tabınǵan butlarǵa xızmet etip, olarǵa tabındı[+]. 22Amon ata-babalarınıń Qudayı Jaratqan Iyeni tárk etti, Onıń jolınan júrmedi.

23Patsha Amonnıń xızmetshileri oǵan qarsı til biriktirip, onı óz sarayında óltirdi. 24Biraq úlke xalqı patsha Amonǵa qarsı til biriktirgenlerdiń hámmesin óltirdi hám onıń ornına ulı Ioshiyanı patsha etip qoydı.

25Amon islegen basqa isler Yahuda patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan. 26Amon Uzza baǵındaǵı óz qábirine jerlendi. Onıń ornına ulı Ioshiya patsha boldı[+].

#### 22


Yahuda patshası Ioshiya

1[•]Ioshiya segiz jasında patsha bolıp, Erusalimde[†] otız bir jıl patshalıq etti. Onıń anasınıń atı Edida bolıp, ol bosqatlı Adayanıń qızı edi[+]. 2Ioshiya Jaratqan Iyeniń[†] názerinde tuwrı bolǵan islerdi isledi hám ońǵa da solǵa da burılmay, babası Dawıttıń jolınan júrdi[+].

3Patsha Ioshiya óz patshalıǵınıń on segizinshi jılında, Meshullamnıń aqlıǵı Asaliyanıń ulı xatker Shafandı Jaratqan Iyeniń Úyine[†] jiberip, oǵan bılay dedi:

4– Bas ruwxaniy[†] Xilkiyaǵa bar. Ol bosaǵadaǵı qadaǵalawshı ruwxaniyler xalıqtan jıynap, Jaratqan Iyeniń Úyine alıp kelgen gúmislerdi esaplap shıqsın[+]. 5Keyin onı Jaratqan Iyeniń Úyiniń ishindegi islerdi baqlaw ushın tayınlanǵan adamlarǵa bersin. Olar bunı Jaratqan Iyeniń Úyiniń buzılǵan jerlerin dúzetiwshilerge, 6ustalarǵa, qurılısshılarǵa, tas óriwshilerge tólesin hám Úydi dúzetiwge kerekli bolǵan aǵashlardı hám jonılǵan taslardı satıp alıwǵa jumsasın. 7Degen menen, olarǵa berilgen gúmistiń esabı talap etilmesin, óytkeni olar hadal isleydi[+].

8[•]Bas ruwxaniy Xilkiya xatker Shafanǵa:

– Men Jaratqan Iyeniń Úyinen Nızam kitabın taptım, – dep, kitaptı Shafanǵa berdi. Shafan kitaptı oqıdı[+]. 9Sońınan xatker Shafan patshaǵa:

– Qullarıńız Úyden tabılǵan gúmislerdi alıp, onı Jaratqan Iyeniń Úyindegi islerdi alıp barıwshılarǵa tapsırdı, – degen xabar alıp keldi. 10Sońınan ol:

– Ruwxaniy Xilkiya maǵan bir kitap berdi, – dedi hám kitaptı patshaǵa oqıp berdi. 11Patsha Nızam kitabındaǵı sózlerdi esitkende, kiyimlerin jırttı. 12Ol ruwxaniy Xilkiyaǵa, Shafan ulı Axiqamǵa, Mixaya ulı Axborǵa, xatker Shafanǵa hám óz xızmetshisi Asayaǵa bılay dep buyırdı:[+]

13– Barıp, tabılǵan bul kitaptıń sózleri haqqında men ushın, xalıq ushın hám pútkil Yahuda[†] ushın Jaratqan Iyeniń erkin sorańlar. Ata-babalarımızdıń bul kitaptıń sózlerine qulaq aspaǵanı hám onda bizler ushın jazılǵan bul sózlerge say jasamaǵanı sebepli, Jaratqan Iyeniń bizlerge qarsı lawlaǵan ǵázebi ullı[+].

14Ruwxaniy Xilkiya, Axiqam, Axbor, Shafan hám Asaya barıp, Xarxastıń aqlıǵı Tiqwanıń ulı bolǵan muxaddes[†] kiyimlerge qarawshı Shallumnıń hayalı payǵambar[†] Xulda menen sóylesti. Xulda Erusalimniń taza bóliminde jasaytuǵın edi[+].

15Hayal olarǵa bılay dedi:

– Izraildıń[†] Qudayı Jaratqan Iye[†] sizlerdi maǵan jibergen adamǵa bılay dep aytıńlar dep atır: 16«Jaratqan Iye bılay deydi: „Yahuda patshasınıń oqıǵan kitabında jazılǵanınday, bul jerge de, bul jerde jasaytuǵın xalıqtıń basına da apatshılıq jawdıraman. 17Olar meni tárk etti hám basqa qudaylarǵa tútetki tútetip, pútkil isleri menen Meniń ǵázebimdi keltirdi. Sonlıqtan bul jerge qarsı ǵázebim lawladı hám ol sónbeydi“»[+]. 18Jaratqan Iyeniń erkin soraw ushın sizlerdi jibergen Yahuda patshasına bılay dep aytıńlar: «Sen esitken sózler tuwralı Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye bılay deydi: 19„Bul jer hám bul jerde jasaytuǵınlardıń wayran etiliwge hám náletke húkim etilgeni haqqında Meniń sózlerimdi esitkende, júregiń ezildi hám Maǵan boysındıń. Sen kiyimlerińdi jırtıp, Meniń aldımda jılaǵanlıqtan, Men de seni esittim[+]. 20Sonlıqtan Men seni ata-babalarıńa qosaman, tınıshlıq penen qábirge qoyılasań. Men bul jerge jawdıratuǵın hesh bir apatshılıqtı seniń kóziń kórmeydi“».

Olar bul xabardı patshaǵa jetkizdi[+].

#### 23


Ioshiyanıń butparazlıqtı joq qılıwı

1[•]Patsha Ioshiya adam jiberip, Yahuda[†] hám Erusalimniń[†] barlıq aqsaqalların óz janına topladı. 2Sońınan ol pútkil Yahuda menen pútkil Erusalim turǵınların, ruwxaniylerdi,[†] payǵambarlardı,[†] kishkenesinen úlkenine deyingi pútkil xalıqtı ertip, Jaratqan Iyeniń Úyine[†] bardı. Patsha Jaratqan Iyeniń Úyinen tabılǵan Kelisim[†] kitabın basınan ayaǵına deyin olarǵa dawıslap oqıp berdi[+]. 3Keyin patsha sútinniń janındaǵı arnawlı ornında turıp, Jaratqan Iyeniń[†] aldında kelisim dúzdi. Ol Jaratqan Iyeniń jolı menen júrip, Onıń buyrıqların, qararların, qaǵıydaların shın júrekten, jan-táni menen orınlawǵa, usı kitapta jazılǵan kelisim sózlerine ámel qılıwǵa ant ishti. Pútkil xalıq ta kelisimge qosıldı[+].

4Sonnan soń, patsha bas ruwxaniy Xilkiyaǵa, ekinshi dárejeli ruwxaniylerge hám bosaǵadaǵı qadaǵalawshı ruwxaniylerge Baalǵa, Asheraǵa[†] hám pútkil aspan denelerine arnap islengen hámme nárselerdi Jaratqan Iyeniń Ibadatxanasınan[†] alıp shıǵıwdı buyırdı. Olardı Erusalimniń sırtındaǵı Kidron oypatlıǵında órtetip, kúlin Beyt-Elge aparǵızdı[+]. 5Patsha Yahuda qalalarında hám Erusalim átirapındaǵı sıyınıw orınlarında tútetki tútetiw ushın Yahuda patshaları tárepinen tayınlanǵan butqa xızmet etiwshi ruwxaniylerdi, Baalǵa, quyashqa, ayǵa, juldızlarǵa hám pútkil aspan denelerine arnap tútetki tútetkenlerdi joq qıldı[+]. 6Kiyeli aǵashtı Jaratqan Iyeniń Úyinen Erusalimniń sırtına, Kidron sayına shıǵardı. Onı sol jerde jaǵıp, kúl-talqan etti hám kúlin ulıwma xalıqlıq qábirlerdiń ústine shashtı[+]. 7Buzıqshılıq islewshi erkeklerdiń Jaratqan Iyeniń Úyindegi úylerin buzıp tasladı. Ol jerde hayallar Ashera butına arnap, kiyimler toqıytuǵın edi[+].

8Ioshiya Yahuda qalalarındaǵı hámme ruwxaniylerdi jıynap, Erusalimge alıp keldi. Keyin Gebadan Beer-Shebaǵa shekemgi aralıqtaǵı ruwxaniyler tútetki tútetip, sıyınatuǵın orınlardı haramladı. Qala hákimi bolǵan Eshuanıń dárwazasına kirer awızdaǵı sıyınıw orınların da joq qıldı. Bul dárwaza qala dárwazasınıń shep tárepinde edi. 9Sıyınıw orınlarınıń ruwxaniyleri Erusalimdegi Jaratqan Iyeniń qurbanlıq[†] ornında qurbanlıq bere almasa da, olar óz kásiplesleri bolǵan ruwxaniyler menen ashıtqısız nan jeytuǵın edi[+].

10Ioshiya hesh kimniń quday Moloxqa[†] arnap óz ulın yaki qızın otta jandırmawı ushın, Ben-Hinnom oypatlıǵındaǵı Tofetti[*] de haramlap, jaramsız awhalǵa keltirdi[+]. 11Ol Jaratqan Iyeniń Úyiniń kirer aldına, saray xızmetshisi Natan-Melextiń bólmesiniń qasına Yahudanıń burınǵı patshalarınıń quyashqa arnap qoydırǵan atlarınıń músinlerin alıp taslap, olardıń arbaların otta jandırdı.

12Ioshiya Axazdıń joqarıdaǵı bólmesiniń tamınıń basındaǵı Yahudanıń burınǵı patshaları qurdırǵan qurbanlıq orınların da, Jaratqan Iyeniń Úyiniń eki háwlisindegi Menashsheniń qurdırǵan qurbanlıq orınların da buzdırdı. Olardı maydalap ezip, Kidron sayına shashıp jiberdi[+]. 13Jáne ol Erusalimniń shıǵısına, Záytún[†] tawınıń qublasına Izrail[†] patshası Sulaymannıń sidonlılardıń[†] jerkenishli butı Ashtarta,[†] moablılardıń[†] jerkenishli butı Kemosh[†] hám ammonlardıń[†] jerkenishli butı Milkomǵa arnap qurdırǵan sıyınıw orınların haramladı[+]. 14Ioshiya kiyeli taslardı[†] kúl-talqan etip, kiyeli aǵashlardı kesip tasladı hám olardıń orınların adam súyegine toltırdı[+].

15Bunnan tısqarı, Izraildı gúnaǵa baslaǵan Nabat ulı Yarobam qurdırǵan Beyt-Eldegi sıyınıw ornın hám qurbanlıq ornın[*] joq qıldı. Ol sıyınıw ornın jaǵıp jiberip, kúlin kókke suwırdı, kiyeli aǵashtı da jaǵıp jiberdi[+]. 16Ioshiya aynalasına qarap, taw ústindegi qábirlerdi kórdi. Ol adamların jiberip, qábirdegi súyeklerdi aldırttı hám olardı qurbanlıq orınnıń ústinde jaǵıp jiberip, qurbanlıq orındı haramladı. Bul Jaratqan Iyeniń Qudaydıń adamı arqalı aldın ala aytqan sózleri[*] boyınsha boldı[+].

17Ioshiya:

– Ana jerdegi qulpı tas kimdiki? – dep soradı.

Qala turǵınları oǵan:

– Yahudadan kelgen Qudaydıń adamınıń qábiri. Ol Beyt-Eldegi qurbanlıq orında házir siz islegen isler tuwralı aldın ala járiyalaǵan edi, – dep juwap berdi[+].

18Sonda patsha:

– Oǵan tiymeńler, hesh kim onıń súyekleriniń tınıshın almasın, – dedi. Solay etip, onıń súyeklerine de, Samariyadan[†] kelgen payǵambardıń súyeklerine de hesh kim tiymedi.

19Izrail patshaları Jaratqan Iyeniń ǵázebin keltirip, Samariya qalalarındaǵı sıyınıw orınlarına butxanalar qurdırǵan edi. Ioshiya Beyt-Elde islegenlerin bul jerde de islep, bul butxanalardı da qıyratıp tasladı. 20Ol sol jerdegi sıyınıw orınlarınıń ruwxaniylerin qurbanlıq orın ústinde bawızlap, sol jerde adam súyeklerin jandırdı hám sońınan Erusalimge qaytıp keldi[+].


Ioshiyanıń Qutqarılıw bayramın ótkeriwi

21[•]Patsha Ioshiya pútkil xalıqqa: «Qudayıńız Jaratqan Iyege arnap Qutqarılıw[†] bayramın mına Kelisim kitabında jazılǵanı boyınsha bayramlańlar», – dep buyrıq berdi[+]. 22Sebebi Izrailda biyler basqarǵan dáwirden baslap, Izrail hám Yahuda patshaları basqarǵan dáwir boyı Qutqarılıw bayramı usılay bayramlanbaǵan edi. 23Jaratqan Iyege arnalǵan bul Qutqarılıw bayramı Ioshiyanıń patshalıǵınıń on segizinshi jılında, Erusalimde bolıp ótti.

24Bunnan basqa, Ioshiya ruwxaniy Xilkiyanıń Jaratqan Iyeniń Úyinen tapqan kitabında jazılǵan nızam sózlerin orınlaw ushın, Erusalimde hám Yahuda jerinde payda bolǵan barlıq jerkenishli islerdi: árwaqlardı hám ruwxlardı shaqırıwshılardı, kiyeli músinlerdi hám butlardı joq qıldı[+]. 25Ioshiyadan aldın da, onnan keyin de oǵan uqsap Muwsanıń hámme Nızamlarına boysınıp, shın júregi, jan-táni hám bar kúshi menen Jaratqan Iyege júz burǵan patsha bolmadı[+].

26Biraq Menashshe óz isleri arqalı Jaratqan Iyeniń ǵázebin keltirgeni ushın, Ol Óziniń Yahudaǵa qarsı lawlaǵan ǵázebinen waz keshpedi[+]. 27Jaratqan Iye[†] bılay dedi: «Izraildı dárgayımnan qalay quwıp shıǵarǵan bolsam, Yahudanı da solay quwıp shıǵaraman. Tańlap alǵan qalam Erusalimnen hám „atım sol jerde boladı“ degen Úyden júz buraman»[+].


Ioshiyanıń ólimi

28[•]Ioshiyanıń basqa isleri, ol islegen barlıq isler Yahuda patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan.

29Ioshiyanıń húkimdarlıǵı waqtında, Mısır[†] faraonı[†] Nexo Assiriya[†] patshasına járdem beriw ushın, Evfrat dáryasına qaray jolǵa shıqtı. Patsha Ioshiya da Nexoǵa qarsı júris qıldı hám olar Megiddoda duslasqanda Nexo Ioshiyanı óltirdi[+]. 30Xızmetshileri Ioshiyanıń denesin arbaǵa salıp, Megiddodan Erusalimge alıp keldi hám óz qábirine jerledi. Úlke xalqı Ioshiyanıń ulı Ehoaxazdı maylap, ákesiniń ornına patsha etip qoydı[+].


Yahuda patshası Ehoaxaz

31[•]Ehoaxaz jigirma úsh jasında patsha bolıp, Erusalimde úsh ay patshalıq etti. Onıń anasınıń atı Xamutal bolıp, ol libnalı Eremiyanıń qızı edi[+]. 32Ehoaxaz ata-babaları sıyaqlı Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi isledi. 33Ehoaxazdıń Erusalimde patshalıq etpewi ushın, faraon Nexo onı Xamat úlkesinde, Riblada tutqınǵa aldı hám úlke xalqına júz talant gúmis hám bir talant altın salıq saldı[+]. 34Faraon Nexo Ioshiyanıń ulı Elyakimdi ákesiniń ornına patsha etip qoydı hám atın ózgertip, Ehoyakim dep qoydı. Al Ehoaxazdı Mısırǵa alıp keldi hám ol sol jerde qaytıs boldı[+]. 35Ehoyakim faraon talap etken gúmis hám altındı berdi. Bunıń ushın ol úlke xalqına hár biriniń mal-múlkine say salıq salıp, xalıqtan gúmis hám altın óndirip aldı.


Yahuda patshası Ehoyakim

36[•]Ehoyakim jigirma bes jasında patsha bolıp, Erusalimde on bir jıl patshalıq etti. Onıń anasınıń atı Zebuda bolıp, ol rumalı Pedayanıń qızı edi. 37Ehoyakim ata-babaları sıyaqlı, Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi isledi.

#### 24

1Yahuda[†] patshası Ehoyakimniń patshalıǵı dáwirinde Babiloniya[†] patshası Nabuxodonosor Yahudaǵa hújim jasadı. Ehoyakim úsh jıl oǵan baǵınıshlı bolıp, sońınan oǵan qarsı bas kóterdi[+]. 2Jaratqan Iye[†] Óz qulları bolǵan payǵambarlar[†] arqalı aytqan sózleri boyınsha, Yahudanı joq etiw ushın Babiloniya, Aram,[†] Moab[†] hám Ammon elleriniń basqınshı toparların Yahudaǵa jiberdi[+]. 3Bulardıń hámmesi Jaratqan Iyeniń[†] buyrıǵı boyınsha Yahudanıń basına tústi. Menashshe islegen barlıq gúnalar sebepli, Jaratqan Iye onı Óz dárgayınan quwıp shıǵarmaqshı boldı[+]. 4Sebebi Jaratqan Iye Menashsheniń ayıpsız qan tógip, Erusalimdi[†] ayıpsızlardıń qanına toltırǵanın keshiriwdi qálemedi.

5Ehoyakimniń basqa isleri hám ol islegen barlıq isler Yahuda patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan. 6Ehoyakim ólip, ata-babalarına qosıldı, ornına ulı Ehoyakin patsha boldı.

7Mısır[†] patshası endi óz jerinen sırtqa shıqpadı. Sebebi Babiloniya patshası Mısır shegarasındaǵı saydan Evfrat dáryasına shekemgi Mısır patshasına tiyisli barlıq jerlerdi basıp alǵan edi.


Yahuda patshası Ehoyakin

8[•]Ehoyakin on segiz jasında patsha bolıp, Erusalimde úsh ay patshalıq etti. Onıń anası erusalimli Elnatannıń qızı Nexushta edi. 9Ehoyakin de ákesi sıyaqlı Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi isledi.

10Sol waqıtları Babiloniya patshası Nabuxodonosordıń áskerleri Erusalimge qarsı júris qılıp, qalanı qamal qıldı. 11Áskerleri qalanı qamal qılǵanda, Babiloniya patshası Nabuxodonosordıń ózi de qalaǵa keldi. 12Sonda Yahuda patshası Ehoyakin anası, wázirleri, basshıları hám saray xızmetshileri menen birge Babiloniya patshasına táslim boldı. Babiloniya patshası óz patshalıǵınıń segizinshi jılında, Ehoyakindi tutqınǵa aldı[+]. 13Jaratqan Iyeniń aldın ala aytqan sózi boyınsha, Nabuxodonosor Jaratqan Iyeniń Úyindegi[†] hám patsha sarayındaǵı ǵáziynelerdi alıp ketti. Izrail[†] patshası Sulaymannıń Jaratqan Iyeniń Ibadatxanası[†] ushın isletken altın buyımlarınıń hámmesin sındırdı[+]. 14Ol jáne pútkil Erusalim turǵınların: basshılardıń, márt jawıngerlerdiń, ustalardıń hám temirshilerdiń barlıǵın, ulıwma on mıń adamdı súrgin[†] etip alıp ketti. Úlkede jarlı xalıqtan basqa hesh kim qalmadı.

15Babiloniya patshası Nabuxodonosor Ehoyakindi Babilonǵa súrgin etti. Onıń anasın, hayalların, saray xızmetshilerin hám úlkeniń elbasshıların da Erusalimnen Babilonǵa súrgin etti[+]. 16Bunnan tısqarı Babiloniya patshası jeti mıń saylandı áskerdi, mıń usta hám temirshini Babilonǵa súrgin etti. Olardıń hámmesi urısqa jaramlı hám márt jawıngerler edi. 17Babiloniya patshası Ehoyakinniń ornına Ehoyakinniń ákesiniń inisi Mattaniyanı patsha etip qoydı hám atın Sedekiya dep ózgertti[+].


Yahuda patshası Sedekiya

18[•]Sedekiya jigirma bir jasında patsha bolıp, Erusalimde on bir jıl patshalıq etti. Onıń anasınıń atı Xamutal bolıp, ol libnalı Eremiyanıń qızı edi[+]. 19Ehoyakimge uqsap, Sedekiya da Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi isledi. 20Jaratqan Iye Erusalim menen Yahudaǵa ǵázeplengeni ushın, olardı Óz dárgayınan shıǵarıp tasladı.


Erusalimniń qulawı

Sedekiya Babiloniya patshasına qarsı bas kóterdi[+].

#### 25

1Sedekiyanıń patshalıǵınıń toǵızınshı jılınıń onınshı ayınıń onınshı kúni Babiloniya[†] patshası Nabuxodonosor pútkil áskerleri menen Erusalimniń[†] átirapına kelip, orda qurdı hám qalanıń aynalasına qamal minaraların qurdı[+]. 2Solay etip, Sedekiyanıń patshalıǵınıń on birinshi jılına deyin qala qamalda boldı. 3Sol jılǵı tórtinshi[*] aydıń toǵızınshı kúni qalada ashlıqtıń háwij alǵanı sonshelli, úlke xalqı bir tislem nanǵa zar boldı. 4Sol waqıtta qala diywalınıń bir jeri buzıldı. Babiloniya áskerleriniń qalanı qamal qılıp turǵanına qaramastan, barlıq áskerler túnde patshanıń baǵınıń janındaǵı eki diywal arasındaǵı dárwaza arqalı shıǵıp, Iordan tegisligine qaray qashıp ketti. 5Biraq kaldey áskerleri patshanı quwıp, Erixo tegisliginde izinen jetip aldı. Hámme áskerler patsha Sedekiyanı taslap, qashıp ketti. 6Patshanı tutqınǵa alıp, onı Riblaǵa, Babiloniya patshasına apardı hám sol jerde oǵan húkim shıǵarıldı[+]. 7Babilonlılar Sedekiyanıń kóz aldında ulların bawızladı, al óziniń kózlerin oyıp aldı. Sońınan kisenlep, Babilonǵa alıp ketti[+].


Jaratqan Iyeniń Ibadatxanasınıń qulawı

8Babiloniya patshası Nabuxodonosordıń patshalıǵınıń on toǵızınshı jılınıń besinshi ayınıń jetinshi kúni Babiloniya patshasınıń xızmetshisi, saqshılar baslıǵı Nabuzaradan Erusalimge keldi[+]. 9Ol Jaratqan Iyeniń Úyine,[†] patsha sarayına hám Erusalimdegi úylerdiń hámmesine ot berip, pútkil záwlim jaylardı órtep jiberdi[+]. 10Saqshılar baslıǵı menen birge kelgen kaldey áskerleri Erusalimdi qorshap turǵan barlıq diywallardı qulatıp tasladı[+]. 11Saqshılar baslıǵı Nabuzaradan qalada aman qalǵanlardı, Babiloniya patshası tárepine ótken qashqınlardı hám basqa ápiwayı xalıqtı súrgin[†] etti. 12Júzimgershilik hám diyxanshılıq penen shuǵıllanıwı ushın, Nabuzaradan úlkedegi jarlı xalıqtıń bir qanshasın sol jerde qaldırdı.

13Kaldeyler Jaratqan Iyeniń Úyindegi qola órelerdi, túbeldiriklerdi, qola háwizdi bóleklep, qolalardı Babiloniyaǵa alıp ketti[+]. 14Sonıń menen birge, olar xızmet etiw waqtında qollanılatuǵın shoq salınatuǵın ıdıslardı, kúl alatuǵın belshelerdi, pilik keskishlerdi, tútetki salatuǵın tostaǵanlardı hám barlıq qola buyımlardı alıp ketti[+]. 15Saqshılar baslıǵı altın hám gúmisten islengen buyımlardıń hámmesin, shoq salınatuǵın ıdıslardı hám qan sebetuǵın tabaqlardı alıp ketti.

16Jaratqan Iyeniń Úyi ushın Sulayman isletken eki óre, háwiz hám túbeldirikler ushın ketken qolanıń esabı joq edi[+]. 17Hár bir óreniń biyikligi on segiz shıǵanaq bolıp, ústinde qoladan islengen tóbelik bar edi. Hár bir tóbeliktiń biyikligi úsh shıǵanaq bolıp, aylanası qoladan islengen shınjırlı torlar hám quyma anarlar menen bezelgen edi[+].


Yahuda xalqınıń Babilonǵa súrgin etiliwi

18Saqshılar baslıǵı Nabuzaradan bas ruwxaniy[†] Serayanı, ekinshi dárejeli ruwxaniy Sefaniyanı hám Ibadatxana[†] bosaǵasındaǵı qadaǵalawshı úsh ruwxaniydi tutqınǵa aldı[+]. 19Jáne de, ol qalada qalǵan áskerlerge áskerbası etip qoyılǵan sárkárdanı, qaladan tabılǵan patshanıń bes wázirin, úlke xalqın áskerlikke shaqırıw isi menen shuǵıllanatuǵın áskerbasınıń xatkerin hám el turǵınlarınan alpıs adamdı tutqınǵa aldı. 20Saqshılar baslıǵı Nabuzaradan olardı Riblaǵa, Babiloniya patshasına alıp bardı. 21Babiloniya patshası olardı Xamat jeriniń Ribla qalasında óltirtti.

Yahuda[†] xalqı óz jerinen súrgin etildi.


Yahuda hákimi Gedaliya

22[•]Babiloniya patshası Nabuxodonosor Shafannıń aqlıǵı Axiqamnıń ulı Gedaliyanı Yahudada qalǵan xalıq ústinen hákim etip tayınladı[+]. 23Hámme áskerbasılar hám olardıń adamları Babiloniya patshasınıń Gedaliyanı hákim etip qoyǵanın esitkende, Mispa qalasına, Gedaliyanıń janına keldi. Kelgenler Netaniya ulı Ismayıl, Qareax ulı Yuxanan, netofalı Tanxumet ulı Seraya, maaxalınıń ulı Yazaniya hám olardıń adamları edi[+]. 24Gedaliya olarǵa hám olardıń adamlarına ant iship:

– Babilonlı xızmetkerlerdiń qol astında bolıwdan qorqpań. Elge ornalasıp alıp, Babiloniya patshasına xızmet etiń. Sonda sizler ushın jaqsı boladı, – dedi.

25Biraq usı jıldıń jetinshi ayında patsha násilinen bolǵan Elishamanıń aqlıǵı Netaniyanıń ulı Ismayıl on adamı menen Mispaǵa barıp, Gedaliyanı óltirdi. Olar Mispada Gedaliyanıń janında bolǵan Yahuda xalqın da kaldeyliler menen birge qılıshtan ótkerdi[+]. 26Sonda kishkenesinen úlkenine deyin pútkil xalıq kaldeylilerden qorqqanınan áskerbasılar menen birge Mısırǵa[†] qashtı[+].


Ehoyakinniń azat etiliwi

27[•]Yahuda patshası Ehoyakinniń súrgin etilgenine otız jeti jıl bolǵanda, Babilonǵa Ewil-Merodax patsha boldı. Ol sol jıldıń on ekinshi ayınıń jigirma jetinshi kúni Yahuda patshası Ehoyakindi qamaqxanadan shıǵardı[+]. 28Patsha Ehoyakin menen jıllı sóylesti hám oǵan Babilonǵa súrgin etilgen basqa patshalardan joqarıraq bolǵan mártebe berdi. 29Solay etip, Ehoyakin qamaqtaǵı kiyimlerin ózgertti hám ómiriniń aqırına deyin patsha dasturxanınan awqat jedi. 30Onıń kúndelikli kerek-jaraǵı ómiriniń aqırına shekem patsha tárepinen berildi.

### 1 Jılnama

#### 1 Jılnama

1 Jılnama


Alǵí sóz

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]


#### Alǵí sóz


Birinshi jılnama kitabı


Kitap haqqında maǵlıwmat

Birinshi jılnama hám Ekinshi jılnama kitaplarında Izrail xalqınıń tariyxı bayan etiledi. Eki kitapta «Patshalar» kitaplarındaǵı kóp waqıyalar tákirarlansa da, Izrail tariyxı basqasha kóz qaras penen sáwlelenedi. «Patshalar» kitapları Izrail xalqı Babiloniyaǵa súrgin etilgen dáwirde jazılǵan bolsa, «Jılnama» kitapları xalıqtıń súrginnen óz watanına qaytqanınan soń jazılǵan. Sol sebepli «Jılnama» kitaplarında urpaqlarǵa, patsha Dawıt hám patsha Sulaymannıń húkimdarlıǵı dáwirine, sonıń menen birge, Qudaydıń Úyiniń, yaǵnıy Ibadatxananıń qurılısına baylanıslı waqıyalarǵa ayrıqsha itibar berilgen. Usı arqalı avtor súrginnen qaytqan xalıqtıń táǵdiri óz ótmishine baylanıslı ekenin kórsetpekshi boladı, Qudaydıń qılıp atırǵan islerin alǵıslaydı.

Bul kitapta patsha Dawıt bas qaharman. Ol Erusalimdi Qudayǵa sıyınıw orayına aylandıradı. Qudayǵa durıs sıyınıwdı óz xalqına úyretedi. Ibadatxananı Dawıttıń ulı Sulayman qurǵan bolsa da, Dawıt Ibadatxananıń tiykarın salıwshı sıpatında dańqqa iye boladı. Ol Qudayǵa shın júrekten sıyınatuǵın hám boysınatuǵın insan sıpatında úlgi etip kórsetiledi.

Birinshi jılnama kitabınıń kóp bóliminde dizim berilgen, bul dizimge Adam-atadan patsha Shaul dáwirine deyin bolǵan urpaqlar kirgizilgen (1–9 baplar).

Shauldıń ólimi haqqındaǵı xabardan keyin (10-bap), patsha Dawıtqa húkimdarlıq beriledi (11–29 baplar). Dawıt qanday patsha bolǵanı hám Erusalimdi paytaxt qılǵanı haqqında aytıladı. Dawıttıń láshkerleri hám láshkerbasıları tuwrısında maǵlıwmat beriledi. Keyin Dawıt Kelisim sandıǵın jańa orınǵa, yaǵnıy Erusalimge kóshirgeni haqqında sóz etiledi. Kitaptıń aqırında Dawıt Ibadatxananı qurıw ushın qanday tayarlıq kórgeni hám ulı Sulaymanǵa sıyınıw máresimlerine baylanıslı kórsetpeler bergeni haqqında aytıladı.

#### 1


Adam-atadan Ibrayımǵa deyingi urpaqlar

1[•]Adam, Shet, Enosh, 2Kenan, Mahalalel, Ered, 3Enox, Metushelax, Lamex hám 4Nux.

Nuxtıń ulları: Sam, Xam hám Yafet[*].
5Yafettiń ulları: Gomer, Magog, Maday, Yawan, Tubal, Meshex hám Tiras.
6Gomerdiń ulları: Ashkenaz, Rifat hám Togarma.
7Yawannıń ulları: Elisha, Tarshish, Kittim hám Rodanim[*].
8Xamnıń ulları: Kush, Mısır,[†] Put hám Qanan.[†]

9Kushtıń ulları: Seba, Xawila, Sabta, Raama hám Sabtexa.

Raamanıń ulları: Sheba hám Dedan.
10Kushtıń jáne Nimrod degen de bir ulı bar edi. Ol jer júzindegi birinshi kúshli jawınger boldı.
11Mısırdan lud, anam, lehab, naftux, 12patrus, kaslux hám kaftor xalıqları, al kaslux xalqınan filist xalqı[†] kelip shıqtı.
13Qanannan tuńǵısh ulı[†] Sidon,[†] keyin Xet tuwıldı. 14Sonday-aq, ebus, amor, girgash, 15xiw, arq, sin, 16arwad, semar hám xamat xalıqları da Qanannan kelip shıqtı.
17Samnıń ulları: Elam, Ashshur, Arpaxshad, Lud, Aram,[†] Us, Xul, Geter hám Meshex. 18Arpaxshadtan Shelax, Shelaxtan Eber tuwıldı. 19Eberdiń eki ulı bolıp, olardıń biriniń atı Peleg[*] edi, óytkeni sol waqıtta jerler bólingen edi. Al ekinshisiniń atı Ioqtan edi.
20Ioqtannan Almodad, Shelef, Xasarmawet, Erax, 21Hadoram, Uzal, Dikla, 22Ebal, Abimael, Sheba, 23Ofir, Xawila hám Iobab tuwıldı. Bulardıń bári Ioqtannıń ulları edi.
24Sam, Arpaxshad, Shelax, 25Eber, Peleg, Reu, 26Serug, Naxor, Terax, 27Ibram, yaǵnıy Ibrayım[+].


Ibrayımnıń urpaqları

28[•]Ibrayımnıń ulları: Ísaq hám Ismayıl[+]. 29Olardıń shejiresi mınaday: Ismayıldıń tuńǵısh ulı Nebayot. Onnan keyin, Kedar, Adbeel, Mibsam, 30Mishma, Duma, Massa, Xadad, Tema, 31Etur, Nafish hám Kedma. Bular Ismayıldıń ulları edi.

32Ibrayımnıń toqalı Qaturadan tuwılǵan ulları mınalar: Zimran, Ioqshan, Medan, Midyan,[†] Ishbaq hám Shuax.
Ioqshannıń ulları: Sheba hám Dedan. 33Midyannıń ulları: Efa, Efer, Xanox, Abida hám Eldaa. Bulardıń hámmesi Qaturadan taraǵan urpaqlar edi.


Esawdıń urpaqları

34Ísaq Ibrayımnıń ulı edi.

Ísaqtıń ulları: Esaw hám Izrail.[†][+]
35Esawdıń ulları: Elifaz, Reuel, Eush, Yalam hám Qorax.
36Elifazdıń ulları: Teman, Omar, Sefiy, Gatam, Kenaz hám Timnadan tuwılǵan Amalek.
37Reueldiń ulları: Naxat, Zerax, Shamma hám Mizza.


Seirdiń urpaqları

38[•]Seirdiń ulları: Lotan, Shobal, Sibon, Ana, Dishon, Eser hám Dishan.

39Lotannıń ulları: Xoriy hám Homam. Timna Lotannıń qarındası edi.
40Shobaldıń ulları: Alian, Manaxat, Ebal, Shefiy hám Onam.
Sibonnıń ulları: Ayya hám Ana.
41Ananıń ulı: Dishon.
Dishonnıń ulları: Xamran, Eshban, Itran hám Keran.
42Eserdiń ulları: Bilhan, Zaawan hám Yaaqan.
Dishonnıń ulları: Us hám Aran.


Edom patshaları

43[•]Izrailda patsha bolmastan burın, Edom[†] elinde tómendegi patshalar húkimdarlıq etti: Beor ulı Bela. Onıń qalasınıń atı Dinhaba edi.

44Bela ólgennen keyin, onıń ornına Bosra qalasınan bolǵan Zerax ulı Iobab patsha boldı[+].
45Iobab ólgennen keyin, temanlılardıń jerinen kelgen Xusham patsha boldı[+].
46Xusham ólgennen keyin, Moab[†] elinde midyanlılardı qıyratqan Bedad ulı Hadad patsha boldı. Onıń qalasınıń atı Awit edi.
47Hadad ólgennen keyin, onıń ornına masreqalı Samla patsha boldı.
48Samla ólgennen soń, onıń ornına dárya boyındaǵı Rexobottan bolǵan Shaul patsha boldı.
49Shaul ólgennen soń, onıń ornına Axbor ulı Baal[†]-Xanan patsha boldı.
50Baal-Xanan ólgennen soń, onıń ornına Hadad patsha boldı. Onıń qalasınıń atı Paiy edi. Hadadtıń hayalı Mehetabel Mezahabtıń aqlıǵı Matredtiń qızı edi. 51Sońınan Hadad ta óldi.

Edom biyleri mınalar: Timna biy, Alia biy, Etet biy,[+] 52Oholibama biy, Ela biy, Pinon biy, 53Kenaz biy, Teman biy, Mibsar biy, 54Magdiel biy hám Iram biy. Edom biyleri usılar edi.

#### 2


Izraildıń ulları

1Izraildıń[†] ulları mınalar: Ruben, Shimon, Lebiy, Yahuda,[†] Issaxar, Zebulon,[+] 2Dan, Yusup, Benyamin, Naftaliy, Gad hám Asher.


Yahudanıń urpaqları

3Yahudanıń ulları: Er, Onan hám Shela. Yahudaǵa bul úsh uldı qananlı[†] Shuanıń qızı tuwıp berdi. Yahudanıń tuńǵısh ulı[†] Er Jaratqan Iyeniń[†] názerinde jawız is islegeni ushın, Jaratqan Iye[†] onı óltirdi[+]. 4Yahudanıń kelini Tamara da oǵan Peres penen Zeraxtı tuwıp berdi. Yahudanıń barlıǵı bolıp bes ulı boldı[+].

5Perestiń ulları: Xesron hám Xamul[+].
6Zeraxtıń ulları: Zimriy, Etan, Heman, Kalkol hám Dara. Olar barlıǵı bolıp besew edi[+].
7Karmiydiń ulı: baǵıshlanǵan nárselerge qıyanet islep, Izrailǵa apat ákelgen Axar[+].
8Etannıń ulı: Azariya.
9[•]Xesronnıń ulları: Eraxmeel, Ram hám Kelubay.
10Ramnan Amminadab, Amminadabtan Yahuda urıwınıń kósemi Naxshon tuwıldı[+]. 11Naxshonnan Salma, Salmadan Boaz, 12Boazdan Obid, Obidten Ishay tuwıldı.

13Ishaydıń jeti ulı boldı: tuńǵıshı Eliab, ekinshisi Abinadab, úshinshisi Shimea,[+] 14tórtinshisi Netanel, besinshisi Radday, 15altınshısı Osem, jetinshisi Dawıt. 16Olardıń Seruya hám Abigayıl degen qarındası boldı.

Seruyanıń úsh ulı bar edi: Abishay, Ioab hám Asahel[+]. 17Ismayıl urpaǵınan bolǵan Eterge turmısqa shıqqan Abigayıl Amasanı tuwdı[+].
18Xesronnıń ulı Kalebtiń Azuba hám Eriot degen hayalları boldı. Onıń Azubadan tuwılǵan ulları: Esher, Shobab hám Ardon. 19Azuba ólgennen keyin, Kaleb Efrataǵa úylendi. Efrata oǵan Xurdı tuwıp berdi. 20Xurdan Uriy tuwıldı. Uriyden Besalel tuwıldı[+].

21Bunnan soń, Xesron Giladtıń[†] ákesi Maxir degen adamnıń qızı menen jattı hám alpıs jasında úylengen bul hayalı oǵan Segubtı tuwıp berdi[+]. 22Yair Segubtıń ulı edi. Yairdiń Gilad jerinde jigirma úsh qalası bar edi[+]. 23Biraq Geshur menen Aram[†] Yairge tiyisli qalalardı, sonday-aq, Kenattı hám onıń aylanasındaǵı alpıs qalanı basıp aldı. Bul jerlerde jasap atırǵan barlıq xalıq Giladtıń ákesi Maxirdiń urpaǵınan edi[+].

24Xesron Kaleb-Efratada qaytıs bolǵannan soń, hayalı Abiya Ashxurdı tuwdı. Ashxur Teqoa qalasınıń tiykarın salǵan edi[+].


Xesronnıń ulı Eraxmeeldiń urpaqları

25Xesronnıń tuńǵısh ulı Eraxmeeldiń ulları: tuńǵısh ulı Ram, keyin Buna, Oren, Osem hám Axiya[+]. 26Eraxmeeldiń Atara degen basqa bir hayalı bolıp, ol Onamnıń anası edi.

27Eraxmeeldiń tuńǵısh ulı Ramnıń ulları: Maas, Yamin hám Eker.
28Onamnıń ulları: Shammay, Yada.
Shammaydıń ulları: Nadab, Abishur. 29Abishurdıń Abihayıl degen hayalı bolıp, usı hayalı oǵan Axban menen Molidti tuwıp berdi.
30Nadabtıń ulları: Seled hám Appayım. Seled biyperzent dúnyadan ótti.
31Appayımnıń ulı: Ishiy.
Ishiydiń ulı: Sheshan.
Sheshannıń ulı: Axlay.
32Shammaydıń tuwısqanı Yadanıń ulları: Eter hám Ionatan. Eter biyperzent dúnyadan ótti.
33Ionatannıń ulları: Pelet hám Zaza. Bular Eraxmeeldiń urpaqları edi.

34Sheshannıń ulı bolmay, tek qızları bar edi. Sheshannıń Yarxa degen mısırlı[†] bir qulı bar edi. 35Sheshan qızın qulı Yarxaǵa hayallıqqa berdi. Hayalı oǵan Attaydı tuwıp berdi.

36Attaydan Natan tuwıldı. Natannan Zabad, 37Zabadtan Eflal, Eflaldan Obid, 38Obidten Ehu, Ehudan Azariya, 39Azariyadan Xeles, Xelesten Elasa, 40Elasadan Sismay, Sismaydan Shallum, 41Shallumnan Eqamiya, Eqamiyadan Elishama tuwıldı.


Xesron ulı Kalebtiń urpaqları

42Eraxmeeldiń inisi Kalebtiń ulları: tuńǵısh ulı Ziftiń ákesi Mesha hám ekinshisi Xebronnıń ákesi Maresha boldı.

43Xebronnıń ulları: Qorax, Tappuax, Rekem hám Shema. 44Shemadan Raxam, Raxamnan Iorqoam tuwıldı. Shemanıń ájaǵası Rekemnen Shammay tuwıldı. 45Shammaydan Maon, Maonnan Beyt-Sur tuwıldı.

46Kalebtiń toqalı Efa oǵan Xaran, Mosa hám Gazezdi tuwıp berdi. Xarannıń ulınıń atı da Gazez edi.

47Yahadaydıń ulları: Regem, Iotam, Geshan, Pelet, Efa hám Shaaf.
48Kalebtiń Maaxa atlı basqa toqalı oǵan Sheber menen Tirxananı tuwıp berdi. 49Maaxa Madmannanıń ákesi Shaaftı hám Maxbena menen Gibanıń ákesi Shewanı da tuwdı. Kalebtiń Axsa degen bir qızı boldı[+]. 50Bulardıń hámmesi Kalebtiń urpaqları edi.

Kalebtiń hayalı Efratadan tuwılǵan tuńǵısh ulı Xurdıń ulları: Kiryat-Yarimniń tiykarın salǵan Shobal,[+] 51Beytlehemniń tiykarın salǵan Salma, Beyt-Gaderdiń tiykarın salǵan Xaref.

52Kiryat-Yarimniń tiykarın salǵan Shobaldan Haroe tiyresi, Menuxotta jasaytuǵın xalıqtıń yarımı hám 53Kiryat-Yarimde mákan basqan iter, put, shumat, mishra tiyreleri payda boldı. Bul tiyrelerden Sora menen Eshtaol turǵınları kelip shıqtı[+].

54Salmadan taraǵan urpaqlar: Beytlehem, Netofa, Atrot-Beyt-Yoab, Manaxattıń yarımı hám Sora turǵınları, 55Yabeste jasaytuǵın xatkerlerdiń tirat, shimeat hám suxat tiyreleri. Bular Rexab urpaqlarınıń babası Xammattıń násilinen kelip shıqqan ken xalqı[†] boladı[+].

#### 3


Dawıttıń ulları

1[•]Dawıttıń Xebronda tuwılǵan ulları mınalar: tuńǵıshı izreelli Axinoamnan tuwılǵan Amnon, ekinshisi karmelli Abigayıldan tuwılǵan Daniel,[+] 2úshinshisi Geshur patshası Talmaydıń qızı Maaxadan tuwılǵan Abshalom, tórtinshisi Xaggitten tuwılǵan Adoniya,[+] 3besinshisi Abitaldan tuwılǵan Shefatiya, altınshısı hayalı Egladan tuwılǵan Itream. 4Dawıttıń bul altı ulı Xebronda tuwıldı. Dawıt Xebronda jeti jıl altı ay, sońınan Erusalimde[†] otız úsh jıl patshalıq qıldı[+]. 5Dawıttıń Erusalimde tuwılǵan ulları: Shimea, Shobab, Natan hám Sulayman. Bul tórtewi Ammieldiń qızı Bat-Shuadan[*] tuwıldı[+]. 6Olardan basqa Dawıttıń Ibxar, Elishama, Elifelet, 7Nogah, Nefeg, Yafia, 8Elishama, Elyada hám Elifelet degen toǵız ulı boldı. 9Bulardıń barlıǵı Dawıttıń hayallarınan tuwılǵan ulları edi. Onıń toqallarınan tuwılǵan ulları da boldı. Dawıttıń Tamara degen qızı da bar edi[+].


Sulayman patshanıń urpaǵı

10Rexabam Sulaymannıń ulı edi. Rexabamnan Abiya, Abiyadan Asa, Asadan Ehoshafat,[+] 11Ehoshafattan Ehoram, Ehoramnan Axaziya, Axaziyadan Ioash,[+] 12Ioashtan Amasiya, Amasiyadan Azariya[*], Azariyadan Iotam,[+] 13Iotamnan Axaz, Axazdan Xizkiya, Xizkiyadan Menashshe,[+] 14Menashsheden Amon, Amonnan Ioshiya tuwıldı[+].

15Ioshiyanıń ulları: tuńǵısh ulı[†] Yuxanan, ekinshisi Ehoyakim, úshinshisi Sedekiya, tórtinshisi Shallum[+].

16Ehoyakimniń ulları: Exoniya[*] hám Sedekiya[+].

17Babilonda[†] tutqın bolǵan Exoniyanıń ulları mınalar: Shealtiel, 18Malkiram, Pedaya, Shenassar, Eqamiya, Hoshama hám Nedabiya.

19Pedayanıń ulları: Zerubbabel hám Shimey.

Zerubbabeldiń perzentleri: Meshullam, Xananiya hám qarındası Shelomit[+]. 20Zerubbabeldiń jáne bes ulı bar edi: Xashuba, Ohel, Berexiya, Xasadiya hám Yushab-Xesed.

21Xananiyanıń ulları: Pelatiya hám Eshaya. Eshayadan Refaya, Refayadan Arnan, Arnannan Obadiya, Obadiyadan Shekaniya tuwıldı.

22Shekaniyanıń ulı Shemaya edi.

Shemayanıń ulları: Xattush, Igal, Bariax, Neariya, Shafat – barlıǵı bolıp altaw[+].

23Neariyanıń ulları: Elyoenay, Xizkiya, Azriqam – barlıǵı bolıp úshew.

24Elyoenaydıń ulları: Hodawiya, Elyashib, Pelaya, Aqqub, Yuxanan, Delaya hám Ananiy – barlıǵı bolıp jetew.

#### 4


Yahudanıń urpaqları

1Yahudanıń[†] urpaqları: Peres, Xesron, Karmiy, Xur hám Shobal[+]. 2Shobaldıń ulı Reaya Yaxattıń ákesi edi. Yaxat Axumay menen Lahadtıń ákesi edi. Bular Sora turǵınlarınıń tiyreleri edi[+].

3Izreel, Ishma, Idbash hám olardıń qarındası Haselelponiydiń ákesi Etamnıń tiykarın salǵan edi. 4Penuel Gedordıń hám Ezer Xushanıń tiykarın salǵan edi. Bular Beytlehemniń tiykarın salıwshılar hám Efratanıń tuńǵısh ulı[†] Xurdıń urpaqları edi[+].

5Teqoa qalasınıń tiykarın salǵan Ashxurdıń Xela hám Naara degen eki hayalı bar edi[+]. 6Naara Ashxurǵa Axuzzam, Xefer, Temeni hám Axashtariydi tuwıp berdi. Bular Naaranıń ulları edi.

7Ashxurdıń Xeladan tuwılǵan ulları: Seret, Soxar, Etnan 8hám Qos. Qos Anub penen Hassobebanıń ákesi hám Harum ulı Axarxel tiyreleriniń túp babası edi.

9Yabes degen bir adam tuwısqanlarına qaraǵanda abıraylıraq edi. Anası: «Onı azap shegip tuwdım», – dep, atın Yabes[*] qoyǵan edi. 10Yabes Izraildıń[†] Qudayına: «Qánekey, Sen meni jarılqap, jerlerimdi keńeytkenińde edi! Qolıń meniń ústimde bolıp, azap shekpewim ushın, meni jamanlıqtan saqlasań edi!» – dep jalbarındı. Quday[†] onıń tilegin orınladı.

11Shuxanıń tuwısqanı Kelub Mexirdiń ákesi, Mexir Eshtonnıń ákesi edi. 12Eshtonnan Beyt-Rafa, Paseax hám Texinna tuwıldı. Texinna Ir-Naxashtıń tiykarın saldı. Bular burın Rexada jasaytuǵın edi.

13Kenazdıń ulları: Otniel hám Seraya.

Otnieldiń ulları: Xatat hám Meonotay[*][+]. 14Meonotay Ofranıń ákesi edi. Seraya Ge-Xarashimniń[*] tiykarın salǵan Ioabtıń ákesi edi. Bulay atalıwınıń sebebi, sol jerdiń turǵınları ónermentshilik penen shuǵıllanatuǵın edi.

15Efunne ulı Kalebtiń ulları: Iru, Ela hám Naam. Elanıń ulı: Kenaz[+].

16Ehalleleldiń ulları: Zif, Zifa, Tiriya hám Asarel.

17Ezranıń ulları: Eter, Mered, Efer, Yalon. Mered faraonnıń[†] qızı Biteaǵa úylenip, ol Meredke Máriyamdı, Shammaydı hám Eshtemoanıń tiykarın salǵan Ishbaxtı tuwıp berdi. 18Mered jáne yahudalı qızǵa úylendi. Bul hayalı oǵan Gedordıń tiykarın salǵan Eredti, Soxonıń tiykarın salǵan Xeberdi hám Zanoaxtıń tiykarın salǵan Equtieldi tuwıp berdi.

19Hodiya Naxamnıń qarındasına úylendi. Onnan tuwılǵan ullar Keilada jasaytuǵın Garm tiyresiniń hám Eshtemoada jasaytuǵın Maaxa tiyresiniń túp babası edi.

20Shimonnıń ulları: Amnon, Rinna, Ben-Xanan hám Tilon.

Ishiydiń urpaqları: Zoxet hám Ben-Zoxet.

21Yahudanıń ulı Shelanıń ulları: Lexanıń tiykarın salǵan Er, Mareshanıń tiykarın salǵan Laada, Beyt-Ashbeadaǵı hasıl zıǵır toqıwshılardıń áwladları,[+] 22Iokim, Kozeba turǵınları, Moab[†] penen Yashubiy-Lexemdi basqarǵan Ioash penen Saraf. Bul maǵlıwmatlar áyyemgi jazbalardan alınǵan. 23Olar Netaim hám Gederada jasaytuǵın hám gúlalshılıq etip, patsha ushın xızmet etetuǵın edi.


Shimonnıń urpaǵı

24Shimonnıń urpaqları: Nemuel, Yamin, Yarib, Zerax hám Shaul[+]. 25Shauldan Shallum, Shallumnan Mibsam, Mibsamnan Mishma tuwıldı.

26Mishmanıń urpaqları: Mishmadan Xammuel, Xammuelden Zakkur, Zakkurdan Shimey tuwıldı.

27Shimeydiń on altı ulı, altı qızı bar edi. Biraq onıń tuwısqanlarınıń perzentleri az bolǵanlıqtan, olardıń urıwı Yahuda urıwınday úlken bolmadı. 28Shimonnıń urpaqları Beer-Sheba, Molada, Xasar-Shual,[+] 29Bilha, Esem, Tolad, 30Betuel, Xorma, Siklag, 31Beyt-Markabot, Xasar-Susim, Beyt-Biriy hám Shaarayım qalalarında jasadı. Dawıttıń patshalıǵına deyin usı qalalar Shimonnıń urpaqlarına tiyisli boldı. 32Olardıń áwladları Etam, Ayın, Rimmon, Toxen hám Ashan atlı bes qalada da jasadı. 33Baalǵa deyin sozılǵan bul qalalardıń dógeregindegi barlıq awıllar da olarǵa tiyisli boldı. Olar sol jerlerde jasap, ózleriniń shejiresin jazıp bardı.

34Shimonnıń basqa urpaqları: Meshobab, Yamlex, Amasiya ulı Iosha, 35Ioel, Asieldiń shawlıǵı Serayanıń aqlıǵı Ioshibiyanıń ulı Ehu, 36Elyoenay, Yaaqoba, Eshoxaya, Asaya, Adiel, Esimiel, Benaya 37hám Shemayanıń jawlıǵı Shimriydiń quwlıǵı Edayanıń shawlıǵı Allonnıń aqlıǵı Shifiy ulı Ziza. 38Joqarıda atı atalǵanlardıń hár biri tiyre basshıları edi. Olardıń násilleri kóbeyip, keńnen taradı. 39Olar mallarına jaylaw izlep, Gedordıń janına, oypatlıqtıń shıǵısına deyin bardı. 40Ol jerde mol hám jaqsı jaylawlar bolıp, úlke keń, tınısh hám qáwipsiz edi. Burın ol jerde Xamnıń urpaqlarınıń ayırımları jasaǵan edi.

41Yahuda patshası Xizkiyanıń dáwirinde, joqarıda atı atalǵan Shimon urpaqları Xam urpaqlarına hám sol jerde jasap atırǵan Meunim urpaqlarına hújim jasap, olardı tolıq qırıp tasladı. Sońınan ózleri sol jerge jaylasıp aldı, olar búgin de sol jerde jasaydı. Sebebi ol jerde súriwleri ushın jaylaw bar edi[+]. 42Keyin Ishiydiń ulları Pelatiya, Neariya, Refaya hám Uzziel basshılıǵında Shimonnıń urpaǵınan bes júz adam tawlı Seir jerine barıp,[+] 43Amalek násilinen aman qalǵanlardı qırıp tasladı. Shimon urpaqları búgin de sol jerlerde jasap kelmekte[+].

#### 5


Rubenniń urpaqları

1Izraildıń[†] tuńǵısh ulı[†] Rubenniń ulları. Ruben Izraildıń tuńǵısh ulı edi. Biraq ol ákesiniń tósegin haramlaǵanı ushın, tuńǵıshlıq huqıqı Izraildıń ulı Yusuptiń ullarına berildi. Sol sebepli Ruben shejirede tuńǵısh ul sıpatında dizimge alınbaǵan.[*][+] 2Yahuda[†] tuwısqanları ishinde eń kúshlisi bolıp, húkimdar onıń urpaǵınan shıqsa da, tuńǵıshlıq huqıqı Yusupke tiyisli boldı[+].

3Izraildıń birinshi ulı Rubenniń ulları: Xanox, Pallu, Xesron hám Karmiy[+].

4Ioeldiń urpaǵı: Ioeldiń ulı Shemaya, Shemayanıń ulı Gog, Gogtıń ulı Shimey, 5Shimeydiń ulı Mixa, Mixanıń ulı Reaya, Reayanıń ulı Baal[†] hám 6Baaldıń ulı Beera. Assiriya[†] patshası Tilgat-Pilneser[*] Beeranı súrgin[†] qılıp alıp ketkende, ol Ruben urıwınıń kósemi edi[+]. 7Beeranıń aǵayinleri shejirede tiyreleri boyınsha bılay dizimge alınǵan: jetekshi Eiel, Zexariya[+] 8hám Bela. Bela Azazdıń ulı, Shemanıń aqlıǵı hám Ioeldiń shawlıǵı edi. Olar Aroerden baslap Nebo menen Baal-Meonǵa deyin sozılǵan jerlerde jasadı. 9Olardıń Gilad[†] jerindegi padaları kóbeyip ketkenlikten, shıǵıs táreptegi Evfrat dáryasına qaray sozılǵan shólge deyingi jerlerdi iyelep aldı[+].

10Shauldıń patshalıq qılǵan dáwirinde, Ruben urpaǵı Ajar urpaǵına qarsı urıs ashtı. Olardı jeńip, Giladtıń shıǵıs tárepindegi olarǵa tiyisli barlıq jerlerdi iyelep aldı[+].


Gadtıń urpaǵı

11Gad urıwı Ruben urıwına qońsılas Bashan[†] aymaǵında Salkaǵa deyin sozılǵan jerlerde jasadı[+]. 12Bashan jerinde Ioel basshı edi, Shafam ekinshi dárejeli basshı, Yanay hám Shafat olardan keyingiler edi.

13Olardıń aǵayinleri, basqa jeti tiyreniń basshıları mınalar: Mixail,[†] Meshullam, Sheba, Ioray, Yakan, Zia hám Eber. 14Bular Abixayıldıń ulları bolıp, Abixayıl Xuriydiń, Xuriy Yaroaxtıń, Yaroax Giladtıń, Gilad Mixaildiń, Mixail Eshishaydıń, Eshishay Yaxdonıń, Yaxdo Buzdıń ulı edi.

15Guniydiń aqlıǵı, Abdieldiń ulı Axiy usı tiyrelerdiń basshısı edi. 16Gadlılar Giladta, Bashanda, olarǵa tiyisli awıllarda hám Sharonnıń barlıq jaylawlarınıń shegaralarına deyingi jerlerde jasadı[+]. 17Bulardıń hámmesi Yahuda patshası Iotamnıń hám Izrail patshası Yarobamnıń patshalıq etken dáwirinde shejirege kirgizilgen[+].

18Ruben hám Gad urıwları menen Menashshe urıwınıń yarımında urısqa jaramlı qırıq tórt mıń jeti júz alpıs adam bar edi. Olardıń hámmesi qalqan hám qılısh uslap, oq jay tartıp, urısa alatuǵın batırlar edi. 19Olar Ajar urpaqlarına, Etur, Nafish hám Nodab qáwimlerine qarsı urıs alıp bardı. 20Olardı jeńiwde Ruben, Gad urıwları menen Menashshe urıwınıń yarımına járdem berildi hám Quday[†] Ajar urpaqları menen onıń awqamlasların olarǵa táslim etti. Sebebi olar urısıp atırıp, dawıslap Qudaydı shaqırǵan edi. Quday da olardıń duwasına juwap berdi, óytkeni olar Oǵan úmit baylaǵan edi. 21Olar Ajar urpaqlarınıń malların: eliw mıń túye, eki júz eliw mıń qoy, eki mıń eshekti olja qılıp, júz mıń adamdı tutqınǵa aldı. 22Olarǵa qarsı Qudaydıń Ózi urısqanlıǵı sebepli, dushpanlardıń kópshiligi sawashta qırılıp ketti. Ruben hám Gad urıwları menen Menashshe urıwınıń yarımı súrginge deyin sol jerlerde jasadı[+].


Menashshe urıwınıń yarımı

23Menashshe urıwınıń yarımı kóp sanlı edi. Olar Bashannan Baal-Xermonǵa, Senir hám Xermon tawına deyin sozılǵan jerlerde jasadı[+]. 24Olardıń áwlad basshıları mınalar:

Efer, Ishiy, Eliel, Azriel, Eremiya, Hodawiya hám Yaxdiel. Bular márt jawıngerler, abıraylı erler hám áwlad basshıları edi. 25Degen menen, olar ata-babalarınıń Qudayına opasızlıq etti. Qudayǵa qıyanet etip, ózleriniń aldında qırıp jiberilgen sol ellerdiń xalıqlarınıń butlarına tabındı. 26Sol sebepli Izraildıń Qudayı Assiriya patshası Puldı, yaǵnıy Tilgat-Pilneserdi háreketke keltirdi. Assiriya patshası Ruben hám Gad urıwları menen Menashshe urıwınıń yarımın jeńip, olardı tutqınǵa aldı. Olardı Xalaxqa, Xaborǵa, Haraǵa hám Gozandaǵı dárya boyına súrgin qıldı. Olar búgin de sol jerlerde jasap kelmekte[+].

#### 6


Lebiydiń urpaqları

1[•]Lebiydiń ulları: Gershom, Qohat hám Merariy[+].

2Qohattıń ulları: Amram, Ishar, Xebron hám Uzziel[+].

3Amramnıń balaları: Xaron, Muwsa hám Máriyam.

Xaronnıń ulları: Nadab, Abihu, Elazar, Itamar[+]. 4Elazardan Pinexas, Pinexastan Abishua,[+] 5Abishuadan Bukkiy, Bukkiyden Uzziy, 6Uzziyden Zeraxiya, Zeraxiyadan Merayot, 7Merayottan Amariya, Amariyadan Axitub, 8Axitubtan Sadoq, Sadoqtan Aximaas,[+] 9Aximaastan Azariya, Azariyadan Yuxanan,[+] 10Yuxanannan Azariya tuwıldı. Azariya Erusalimde[†] patsha Sulayman qurǵızǵan Qudaydıń Úyinde[†] ruwxaniy[†] bolıp xızmet etti.

11Azariyadan Amariya, Amariyadan Axitub, 12Axitubtan Sadoq, Sadoqtan Shallum,[+] 13Shallumnan Xilkiya, Xilkiyadan Azariya, 14Azariyadan Seraya, Serayadan Iosadaq tuwıldı[+].

15Jaratqan Iye[†] Yahuda[†] hám Erusalim xalqın Nabuxodonosor arqalı súrgin[†] qılǵanda,[*] Iosadaq ta súrgin qılınǵan edi[+].


Lebiydiń basqa urpaqları

16Lebiydiń ulları: Gershom, Qohat hám Merariy[+].

17Gershomnıń ullarınıń atları: Libniy hám Shimey.

18Qohattıń ulları: Amram, Ishar, Xebron hám Uzziel[+].

19Merariydiń ulları: Maxliy hám Mushiy.

Túp babası boyınsha dizimge alınǵan Lebiy urıwınıń tiyreleri mınalar:[+]

20Gershomnıń urpaǵı: Gershomnan Libniy, Libniyden Yaxat, Yaxattan Zimma, 21Zimmadan Ioax, Ioaxtan Iddo, Iddodan Zerax, Zeraxtan Eatray tuwıldı.

22Qohattıń urpaǵı: Qohattan Amminadab, Amminadabtan Qorax, Qoraxtan Assir, 23Assirden Elqana, Elqanadan Ebyasaf, Ebyasaftan Assir,[+] 24Assirden Taxat, Taxattan Uriel, Urielden Uzziya, Uzziyadan Shaul tuwıldı.

25Elqananıń basqa ulları: Amasay hám Aximot. 26Aximottan Elqana, Elqanadan Sofay, Sofaydan Naxat, 27Naxattan Eliab, Eliabtan Eroxam, Eroxamnan Elqana tuwıldı.

28Samueldiń ulları: tuńǵısh ulı[†] Ioel, ekinshisi Abiya.

29Merariydiń urpaǵı: Merariyden Maxliy, Maxliyden Libniy, Libniyden Shimey, Shimeyden Uzza, 30Uzzadan Shimea, Shimeadan Xaggiya, Xaggiyadan Asaya tuwıldı.


Ushırasıw shatırındaǵı sazendeler

31Kelisim sandıǵı[†] Jaratqan Iyeniń Úyine[†] aparılǵannan soń, sol jerde xızmet etiw ushın Dawıt tayınlaǵan sazendelerdiń atları tómende berilgen[+]. 32Sulayman Erusalimde Jaratqan Iyege[†] arnap Úy qurǵanǵa deyin, olar Ushırasıw shatırında[†] qosıq aytıp, xızmet etti. Olar óz xızmetin berilgen kórsetpeler boyınsha orınlaytuǵın edi[+].

33Sol jerde ulları menen birge sol xızmetti atqarıp atırǵanlar mınalar:

Qohattıń urpaǵınan: qosıqshı Heman. Heman Ioeldiń, Ioel Samueldiń,[+] 34Samuel Elqananıń, Elqana Eroxamnıń, Eroxam Elieldiń, Eliel Toaxtıń, 35Toax Suftıń, Suf Elqananıń, Elqana Maxattıń, Maxat Amasaydıń, 36Amasay Elqananıń, Elqana Ioeldiń, Ioel Azariyanıń, Azariya Sefaniyanıń, 37Sefaniya Taxattıń, Taxat Assirdiń, Assir Ebyasaftıń, Ebyasaf Qoraxtıń, 38Qorax Ishardıń, Ishar Qohattıń, Qohat Lebiydiń, Lebiy Izraildıń[†] ulı edi.

39Hemannıń oń jaǵında xızmet etetuǵın járdemshisi, tuwısqanı Asaf boldı. Asaf Berexiyanıń ulı bolıp, Berexiya Shimeanıń,[+] 40Shimea Mixaildiń,[†] Mixail Baasiyanıń, Baasiya Malkiyanıń, 41Malkiya Etniydiń, Etniy Zeraxtıń, Zerax Adayanıń, 42Adaya Etannıń, Etan Zimmanıń, Zimma Shimeydiń, 43Shimey Yaxattıń, Yaxat Gershomnıń, Gershom Lebiydiń ulı edi. 44Hemannıń shep jaǵında xızmet etetuǵın járdemshisi tuwısqanı Merariy urpaǵınan Etan boldı. Etan Kishiydiń ulı bolıp, Kishiy Abdiydiń, Abdiy Malluxtıń,[+] 45Mallux Xashabiyanıń, Xashabiya Amasiyanıń, Amasiya Xilkiyanıń, 46Xilkiya Amsiydiń, Amsiy Baniydiń, Baniy Shemerdiń, 47Shemer Maxliydiń, Maxliy Mushiydiń, Mushiy Merariydiń, Merariy Lebiydiń ulı edi. 48Olardıń lebiyli[†] tuwısqanları Muxaddes shatırdaǵı,[†] Qudaydıń Úyindegi basqa barlıq xızmetlerdi orınlaw ushın tayınlandı. 49Biraq tek Xaron hám onıń urpaqları ǵana qurbanlıq[†] orında jandırılatuǵın qurbanlıqlardı berip, tútetki tútetiletuǵın orında tútetkilerdi tútetetuǵın hám Eń muxaddes bólmede[†] islenetuǵın barlıq xızmetlerdi atqaratuǵın edi. Olar Qudaydıń qulı Muwsa bergen barlıq buyrıqlar boyınsha, Izrail xalqın gúnadan pákleytuǵın edi[+].


Xaronnıń urpaǵı

50Xaronnıń urpaqları mınalar: Xaronnıń ulı Elazar, Elazardıń ulı Pinexas, Pinexastıń ulı Abishua,[+] 51Abishuanıń ulı Bukkiy, Bukkiydiń ulı Uzziy, Uzziydiń ulı Zeraxiya, 52Zeraxiyanıń ulı Merayot, Merayottıń ulı Amariya, Amariyanıń ulı Axitub, 53Axitubtıń ulı Sadoq, Sadoqtıń ulı Aximaas.


Lebiyliler jasaǵan qalalar

54[•]Lebiylilerdiń jasawı ushın ajıratılǵan jerler mınalar: Qohat tiyresinen shıqqan Xaronnıń urpaqlarına birinshi shek[†] túskenlikten,[+] 55olarǵa Yahudadaǵı Xebron hám onıń átirapındaǵı jaylawlar berildi. 56Al qala dógeregindegi atız hám awıllar Efunne ulı Kalebke berildi[+].

57Solay etip, Xaronnıń urpaqlarına panalaytuǵın qalalar: Xebron, Libna, Yattir, Eshtemoa, 58Xilez, Debir, 59Ashan hám Beyt-Shemesh qalaları jaylawları menen qosa berildi. 60Benyamin urıwınan da olarǵa Geba, Alemet, Anatot qalaları jaylawları menen qosa berildi. Qohat tiyresine berilgen bul qalalar barlıǵı bolıp on úsh edi.

61Qohat tiyresiniń qalǵanlarına Menashshe urıwınıń yarımınan alınǵan on qala shek taslaw arqalı berildi.

62Gershom urpaǵına tiyre sanına qaray, Issaxar, Asher, Naftaliy urıwlarınan hám Bashandaǵı[†] Menashshe urıwınan alınǵan on úsh qala shek boyınsha berildi.

63Merariy urpaǵına tiyre sanına qaray, Ruben, Gad hám Zebulon urıwlarınan alınǵan on eki qala shek boyınsha berildi.

64Izraillılar bul qalalardı jaylawları menen qosa lebiylilerge berdi. 65Yahuda, Shimon, Benyamin urıwlarınan alınǵan hám joqarıda atları atalǵan qalalar shek taslaw arqalı berildi.

66Qohat tiyresinen bolǵan bazı shańaraqlarǵa Efrayım[†] urıwına tiyisli jerlerden qalalar berildi. 67Olarǵa Efrayımnıń tawlı úlkesindegi panalaytuǵın qala Shexem, Gezer, 68Ioqmeam, Beyt-Xoron, 69Ayyalon hám Gat-Rimmon qalaları jaylawları menen qosa berildi.

70Qohat tiyresiniń qalǵan shańaraqlarına Menashshe urıwınıń yarımınan alınǵan Aner hám Bileam qalaları jaylawları menen qosa berildi.

71Gershom urpaǵına mına qalalar jaylawları menen qosa berildi:

Menashshe urıwınıń yarımına tiyisli jerlerden: Bashandaǵı Golan hám Ashtarot.

72Issaxar urıwınan: Kedesh, Daberat, 73Ramot hám Anem.

74Asher urıwınan: Mashal, Abdon, 75Xuqoq hám Rexob.

76Naftaliy urıwınan: Galiladaǵı Kedesh, Xammon hám Kiryatayım.

77Merariy urpaqlarınıń qalǵanlarına mına qalalar jaylawları menen qosa berildi:

Zebulon urıwınan: Rimmono hám Tabor.

78Ruben urıwınan: Erixonıń qarsı aldında, Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepinde jaylasqan shóldegi Beser, sonday-aq, Yahasa, 79Kedemot hám Mefaat.

80Gad urıwınan: Giladtaǵı[†] Ramot, Maxanayım, 81Xeshbon hám Yazer.

#### 7


Issaxardıń urpaqları

1Issaxardıń Tola, Pua, Yashub hám Shimron degen tórt ulı bar edi[+].

2Tolanıń ulları: Uzziy, Refaya, Eriel, Yaxmay, Ibsam hám Samuel. Olar óz áwladlarınıń basshıları edi. Dawıt patshalıq etken dáwirde, Tola urpaqlarınıń shejiresinde olardan jigirma eki mıń altı júz márt jawınger esapqa alınǵan.

3Uzziydiń ulı Izraxiya. Izraxiyanıń ulları: Mixail,[†] Obadiya, Ioel hám Ishshiya. Olardıń besewi de áwlad basshıları edi. 4Olardıń hayalları da, balaları da kóp bolǵanlıqtan, áwladınıń shejiresi boyınsha olarda urısqa jaramlı otız altı mıń adam bar edi. 5Urıw shejiresi boyınsha, Issaxar urıwınıń tiyrelerinen seksen jeti mıń márt jawınger esapqa alınǵan[+].


Benyaminniń urpaǵı

6Benyaminniń úsh ulı bar edi: Bela, Bexer hám Ediael[+].

7Belanıń bes ulı bar edi: Esbon, Uzziy, Uzziel, Erimot hám Iriy. Olardıń besewi de áwlad basshıları edi. Olardıń shejiresinde jigirma eki mıń otız tórt márt jawınger dizimge alınǵan edi.

8Bexerdiń ulları: Zemira, Ioash, Eliezer, Elyoenay, Omriy, Eremot, Abiya, Anatot hám Alemet. Bulardıń hámmesi Bexerdiń ulları edi. 9Olardıń shejiresinde áwlad basshıları hám jigirma mıń eki júz márt jawınger dizimge alınǵan.

10Ediaeldiń ulı: Bilhan. Bilhannıń ulları: Eush, Benyamin, Ehud, Kenaana, Zetan, Tarshish hám Axishaxar. 11Ediaeldiń barlıq ulları áwlad basshıları edi. Olarda urısqa jaramlı on jeti mıń eki júz márt jawınger bar edi. 12Shuppim hám Xuppim Irdiń, Xushim bolsa, Axerdiń urpaqları edi.


Naftaliy urıwı

13Naftaliydiń ulları: Yaxsiel, Guniy, Eser hám Shallum. Olar Yaqıptıń[†] toqalı Bilhadan taraǵan urpaqlar edi[+].


Menashshe urıwı

14Menashsheniń ulları: aramlı toqalınan tuwılǵan ulları Asriel hám Maxir. Maxir Giladtıń[†] ákesi edi[+]. 15Maxir Xuppim menen Shuppimniń qarındası Maaxanı hayallıqqa aldı. Menashsheniń basqa urpaǵınıń atı Selofexad bolıp, onıń tek ǵana qızları boldı[+].

16Maxirdiń hayalı Maaxa ul tuwıp, atın Peresh dep qoydı. Onıń inisiniń atı Sheresh edi. Shereshtiń Ulam hám Rekem atlı eki ulı boldı.

17Ulamnıń ulı Bedan.

Menashsheniń aqlıǵı Maxirdiń ulı Giladtıń áwladı usılardan ibarat edi.

18Maxirdiń qarındası Hammolexet Ishhodtı, Abiezerdi hám Maxlanı tuwdı.

19Shemidanıń ulları: Axiyan, Shexem, Likxiy hám Aniam[+].


Efrayımnıń urpaǵı

20Efrayımnıń[†] Shutelax degen ulı bar edi. Shutelaxtan Bered, Beredten Taxat, Taxattan Elada, Eladadan Taxat,[+] 21Taxattan Zabad, Zabadtan Shutelax tuwıldı. Efrayımnıń Shutelaxtan basqa Ezer hám Elad degen ulları da boldı. Ezer menen Elad Gat qalasınıń tiykarǵı turǵınlarına qaraslı mallardı urlap alıp ketpekshi bolǵanda, gatlılar olardı óltirdi. 22Olardıń ákesi Efrayım uzaq waqıt aza tuttı. Sonda tuwısqanları onı jubatıwǵa keldi. 23Efrayım jáne hayalı menen jattı hám hayalı júkli bolıp, bir ul tuwdı. Úyinde baxıtsızlıq júz bergeni ushın, ákesi balanıń atın Beria[*] dep qoydı. 24Onıń Sheera degen qızı da bar edi. Sheera tómengi hám joqarǵı Beyt-Xoron hám Uzzen-Sheera qalalarınıń tiykarın saldı[+].

25Efrayımnıń Refax atlı basqa bir ulı da bar edi. Refaxtan Reshef, Resheften Telax, Telaxtan Taxan, 26Taxannan Laadan, Laadannan Ammihud, Ammihudtan Elishama,[+] 27Elishamadan Nun, Nunnan Eshua tuwıldı[+].

28Efrayımlılardıń jaylasqan jerleri Beyt-Eldi hám onıń dógeregindegi awıllardı, shıǵıstaǵı Naarandı, batıstaǵı Gezerdi hám onıń dógeregindegi awıllardı, Shexemdi, Ayyanı hám olardıń dógeregindegi awıllardı óz ishine aldı. 29Menashshe urıwınıń jerlerine shegaralas Beyt-Shean, Taanax, Megiddo hám Dor qalaları, jáne olarǵa tiyisli awıllar bar edi. Izrail[†] ulı Yusuptiń urpaǵı usı jerlerde jasadı[+].


Asherdiń urpaǵı

30Asherdiń ulları: Imna, Ishwa, Ishwiy, Beria hám olardıń qız tuwısqanı Serax[+]. 31Berianıń ulları: Xeber hám Birzaittıń tiykarın salǵan Malkiel.

32Xeberdiń Yaflet, Shomer, Xotam atlı ulları hám Shuwa atlı bir qızı bar edi.

33Yaflettiń ulları: Pasax, Bimhal hám Ashwat. Yaflettiń ulları usılar edi.

34Shamerdiń ulları: Axiy, Rohaga, Xubba hám Aram.[†]

35Onıń tuwısqanı Helemniń ulları: Sofax, Imna, Shelesh hám Amal.

36Sofaxtıń ulları: Suax, Xarnefer, Shuwal, Beriy, Imra, 37Beser, Hod, Shamma, Shilsha, Itran hám Beera.

38Eterdiń ulları: Efunne, Pispa hám Ara.

39Ullanıń ulları: Arax, Xanniel hám Risiya.

40Bulardıń hámmesi Asherden taraǵan urpaqlar bolıp, olar áwlad basshıları, tańlanǵan márt jawıngerler, abıraylı basshılar edi. Asher urıwınıń shejiresi boyınsha, urısqa jaramlı jigirma altı mıń adam esapqa alınǵan edi.

#### 8


Benyaminniń urpaqları

1Benyaminniń tuńǵısh ulı[†] Bela, ekinshi ulı Ashbel, úshinshi ulı Axrax, 2tórtinshi ulı Noxa, besinshi ulı Rafa edi[+].

3Belanıń ulları: Addar, Gera, Abihud, 4Abishua, Naaman, Axoax, 5Gera, Shefufan hám Xuram.

6Gebada jasap, keyin Manaxatqa súrgin[†] etilgen áwladlardıń basshıları bolǵan Exudtıń ulları: 7Naaman, Axiya hám bulardı baslap alıp barǵan Gera. Gera Uzza menen Axixudtıń ákesi edi.

8Shaxarayım eki hayalı Xushim menen Baaradan ajırasqannan keyin, Moab[†] úlkesinde ullar kórdi. 9Ol keyingi alǵan hayalı Xodeshten Iobab, Sibiya, Mesha, Malkam, 10Eus, Saxiya hám Mirma atlı ullardı kórdi. Shaxarayımnıń usı ullarınıń hámmesi áwlad basshıları edi. 11Shaxarayımnıń Xushim degen hayalınan da Abitub hám Elpaal atlı eki ulı bar edi.

12Elpaaldıń ulları: Eber, Misham, sonday-aq, Ono hám Lod qalaları menen onıń átirapındaǵı awıllardı qurǵan Shemed,[+] 13jáne Beria hám Shema. Beria menen Shema Ayyalonda jasaytuǵın xalıqtıń áwlad basshıları edi. Olar Gat turǵınların sol qaladan quwıp jibergen edi.

14Axyo, Shashaq, Eremot, 15Zebadiya, Arad, Eder, 16Mixail,[†] Ishpa hám Ioxa – bular Berianıń ulları edi.

17Zebadiya, Meshullam, Xizkiy, Xeber, 18Ishmeray, Izlia hám Iobab – bular Elpaaldıń ulları edi.

19Yakim, Zixriy, Zabdiy, 20Elienay, Silletay, Eliel, 21Adaya, Beraya hám Shimrat – bular Shimeydiń ulları edi.

22Ishpan, Eber, Eliel, 23Abdon, Zixriy, Xanan, 24Xananiya, Elam, Antotiya, 25Ifdeya hám Penuel – bular Shashaqtıń ulları edi.

26Shamsheray, Shexariya, Ataliya, 27Yareshiya, Iliyas hám Zixriy – bular Eroxamnıń ulları edi.

28Bulardıń hámmesiniń áwlad basshıları hám kósemler bolǵanlıǵı shejirede jazılǵan. Olar Erusalimde[†] jasadı.


Patsha Shauldıń shejiresi

29[•]Gibonnıń tiykarın salǵan adam Gibonda jasadı. Onıń hayalınıń atı Maaxa edi. 30Tuńǵısh ulı Abdon, keyingi ulları: Sur, Kish, Baal[†], Nadab, 31Gedor, Axyo, Zexer 32hám Shimeanıń ákesi Miklot. Bular Erusalimde, aǵayinleriniń janında jasadı.

33Ner Kishtiń, Kish Shauldıń ákesi edi. Shaul Ionatannıń, Malkiy-Shuanıń, Abinadabtıń hám Eshbaaldıń ákesi edi[+].

34Ionatan Merib-Baaldıń, Merib-Baal Mixanıń ákesi edi[+].

35Mixanıń ulları: Piton, Melex, Tarea hám Axaz.

36Axaz Ehoaddanıń ákesi edi. Ehoadda Alemet, Azmawet hám Zimriydiń ákesi edi. Zimriy Mosanıń, 37Mosa Bineanıń, Binea Refanıń, Refa Elasanıń, Elasa Aseldiń ákesi edi.

38Aseldiń altı ulı bar edi. Olardıń atları: Azriqam, Boxeru, Ismayıl, Sheariya, Obadiya hám Xanan. Bulardıń barlıǵı Aseldiń ulları edi.

39Aseldiń inisi Eshektiń ulları: tuńǵısh ulı Ulam, ekinshisi Eush, úshinshisi Elifelet.

40Ulamnıń ulları oq jay atıwǵa sheber, márt jawıngerler boldı. Ulamnıń ulları hám aqlıqları kóp bolıp, olar barlıǵı bolıp bir júz eliw edi. Bulardıń hámmesi Benyaminniń urpaqları edi.

#### 9

1[•]Solay etip, pútkil Izrail[†] xalqı Izrail patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan shejirege kirgizilgen edi.


Súrginnen Erusalimge qaytqan xalıq

Yahuda[†] xalqı Jaratqan Iyege[†] qıyanet islegeni ushın, Babiloniyaǵa[†] súrgin[†] etilgen edi[+]. 2Óz qalalarındaǵı óz iyeliklerine izraillılar ruwxaniyler,[†] lebiyliler[†] hám Ibadatxana[†] xızmetshileri menen birge birinshi bolıp qaytıp kelip, qonıs bastı[+].

3Yahuda, Benyamin, Efrayım[†] hám Menashshe urıwınan bolǵan mına adamlar Erusalimde[†] jasadı:

4Yahudanıń ulı Perestiń urpaǵınan: Baniydiń quwlıǵı Imriydiń shawlıǵı Omriydiń aqlıǵı Ammihudtıń ulı Utay[+].

5Shelanıń urpaǵınan: tuńǵısh ulı[†] Asaya hám onıń ulları.

6Zeraxtıń urpaǵınan: Euel hám onıń tuwısqanları.

Yahuda urıwınan hámmesi bolıp altı júz toqsan adam edi.

7Benyamin urıwınan: Hassenuanıń shawlıǵı Hodawiyanıń aqlıǵı Meshullamnıń ulı Sallu, 8Eroxamnıń ulı Ibneya, Mixriydiń aqlıǵı Uzziydiń ulı Ela hám Ibniyanıń shawlıǵı Reueldiń aqlıǵı Shefatiyanıń ulı Meshullam.

9Shejiresinde jazılǵanı boyınsha Benyamin urıwınan toǵız júz eliw altı adam edi. Bulardıń hámmesi áwlad basshıları edi.

10Ruwxaniyler:

Edaya, Ehoyarib, Yaxin 11hám Azariya. Azariya Xilkiyanıń ulı Meshullamnıń aqlıǵı Sadoqtıń shawlıǵı Merayottıń quwlıǵı Axitubtıń jawlıǵı edi. Axitub Qudaydıń Úyiniń[†] bas xızmetkeri edi. 12Malkiyanıń shawlıǵı Pashxurdıń aqlıǵı Eroxamnıń ulı Adaya hám Immerdiń jawlıǵı Meshillemittiń quwlıǵı Meshullamnıń shawlıǵı Yaxzeranıń aqlıǵı Adieldiń ulı Maasay. 13Áwlad basshıları bolǵan Qudaydıń Úyiniń xızmetshileri barlıǵı bir mıń jeti júz alpıs adam edi. Olar Qudaydıń Úyindegi islerdi sheberlik penen atqaratuǵın edi.

14Lebiyliler:

Merariy urpaǵınan: Xashabiyanıń shawlıǵı Azriqamnıń aqlıǵı Xashshubtıń ulı Shemaya, 15Baqbaqqar, Xeresh, Galal hám Mattaniya. Mattaniya Asaftıń shawlıǵı Zixriydiń aqlıǵı Mixanıń ulı edi. 16Edutunnıń shawlıǵı Galaldıń aqlıǵı Shemayanıń ulı Obadiya hám netofalılardıń awıllarında jasap atırǵan Elqananıń aqlıǵı Asanıń ulı Berexiya.

17Qudaydıń Úyindegi dárwaza qarawılları:

Shallum, Aqqub, Talmon, Aximan. Olardıń tuwısqanı Shallum olardıń basshısı edi[+]. 18Olar búginge deyin, shıǵıs táreptegi Patsha dárwazasında xızmet etip keledi. Lebiylilerdiń ordasınan bolǵan dárwaza qarawılları da usılar edi. 19Qoraxtıń shawlıǵı Ebyasaftıń aqlıǵı Qoreniń ulı Shallum hám onıń Qorax áwladınan bolǵan tuwısqanları Úydiń kirer awzın qarawılladı. Olardıń ata-babaları da Jaratqan Iyeniń Muxaddes shatırınıń[†] kirer awzın qarawıllaǵan edi. 20Aldınǵı waqıtları Elazar ulı Pinexas dárwaza qarawılların basqarǵan edi hám Jaratqan Iye[†] onıń menen birge edi[+]. 21Meshelemiya ulı Zexariya Ushırasıw shatırınıń[†] dárwazasınıń qarawılı edi[+].

22Tańlap alınǵan dárwaza qarawılları barlıǵı bolıp eki júz on eki adam edi. Olar awılları boyınsha shejirege kirgizildi. Olardı bul juwapkershilikli wazıypaǵa Dawıt hám kózi ashıq Samuel tayınlaǵan edi[+]. 23Olar hám olardıń urpaqları Jaratqan Iyeniń Úyiniń,[†] yaǵnıy Shatırınıń dárwazasında saqshılıq qılatuǵın edi. 24Olar tórt táreptegi: shıǵıs, batıs, arqa hám qubladaǵı dárwazalardı qarawılladı. 25Olardıń awıllarda jasaytuǵın tuwısqanları waqtı-waqtı kelip, jeti kúnlik xızmetti olar menen bólisip islewge minnetli boldı[+]. 26Bas dárwaza qarawıllarınıń tórtewi de lebiyli bolıp, olarǵa Qudaydıń Úyindegi bólmeler hám ǵáziynexanalar isenip tapsırılǵan edi. 27Olarǵa Qudaydıń Úyin qarawıllaw hám hár tańda qapılardı ashıw wazıypası júklengenlikten, olar túndi Qudaydıń Úyi átirapında ótkeretuǵın edi[+].

28Lebiylilerdiń bazıları Qudaydıń Úyiniń xızmetinde qollanılatuǵın zatlarǵa juwapker boldı. Olar zatlardı xızmet ushın bergende de, qaytarıp alǵanda da sanaytuǵın edi. 29Olardıń basqaları Qudaydıń Úyindegi buyımlarǵa hám basqa barlıq zatlarǵa, sonday-aq sapalı unǵa, sharapqa, záytún[†] mayına, livan shayırına hám xosh iyisli zatlarǵa juwapker edi. 30Al ruwxaniylerdiń bazıları xosh iyisli zatlardı aralastırıp tayarlaw xızmetin atqardı[+]. 31Qoraxtıń urpaǵınan Shallumnıń tuńǵısh ulı, lebiyli Mattitiya sadaqa[†] etip usınılatuǵın nanlardı tayarlaw xızmetine qoyılǵan edi. 32Onıń Qohat urpaǵınan bolǵan bazı tuwısqanlarına bolsa, hár Shabbat kúni[†] usınılatuǵın nanlardı tayarlap, olardı usınıw xızmeti júklendi[+].

33Lebiylilerdiń áwlad basshıları bolǵan sazende hám qosıqshılar Qudaydıń Úyiniń bólmelerinde jasadı. Olar kúni-túni xızmette bolǵanlıqtan, xızmettiń basqa túrlerinen azat boldı[+].

34Bulardıń hámmesi urpaq shejiresi boyınsha lebiylilerdiń áwlad basshıları edi hám olar Erusalimde jasaytuǵın edi.


Patsha Shauldıń shejiresi

35[•]Gibonnıń tiykarın salǵan Eiel Gibonda jasadı. Onıń hayalınıń atı Maaxa edi. 36Eieldiń tuńǵısh ulı Abdon, keyingi ulları: Sur, Kish, Baal[†], Ner, Nadab, 37Gedor, Axyo, Zexariya hám Miklot. 38Miklot Shimeamnıń ákesi edi. Bular Erusalimde, aǵayinleriniń janında jasadı.

39Ner Kishtiń, Kish Shauldıń ákesi edi. Shaul Ionatannıń, Malkiy-Shuanıń, Abinadabtıń hám Eshbaaldıń ákesi edi[+]. 40Ionatan Merib-Baaldıń, Merib-Baal Mixanıń ákesi edi.

41Mixanıń ulları: Piton, Melex hám Taxrea[*].

42Axaz Yaranıń ákesi edi. Yara Alemet, Azmawet hám Zimriydiń ákesi edi. Zimriy Mosanıń, 43Mosa Bineanıń, Binea Refayanıń, Refaya Elasanıń, Elasa Aseldiń ákesi edi.

44Aseldiń altı ulı bar edi. Olardıń atları: Azriqam, Boxeru, Ismayıl, Sheariya, Obadiya hám Xanan. Bular Aseldiń ulları edi.

#### 10


Shaul hám onıń ullarınıń ólimi

1[•]Filistler[†] izraillılar[†] menen urısıp atırǵan edi. Izraillılar filistlerdiń aldına túsip qashıp, kópshiligi Gilboa tawında nabıt boldı[+]. 2Filistler Shaul menen onıń ullarınıń izine túsip, Shauldıń ulları Ionatandı, Abinadabtı hám Malkiy-Shuanı óltirdi[+]. 3Shauldıń átirapında sawash háwij alǵan edi. Sonda sadaqshılar tárepinen atılǵan oq Shaulǵa tiyip, ol jaraqatlandı. 4Shaul óz nókerine:

– Qılıshıńdı qınabınan suwırıp al da, meni óltir. Bolmasa, mına súnnetsizler keledi de, meni xorlaydı, – dedi.

Biraq nókeri qattı qorqıp, bunı islemedi. Sonlıqtan Shaul qılıshın qınınan suwırıp alıp, ózin qılıshtıń ústine tasladı[+]. 5Nókeri Shauldıń ólgenin kórgende, ol da qılıshınıń ústine ózin taslap óldi.

6Solay etip, Shaul menen onıń úsh ulı da qaza taptı hám pútkil shańaraǵı olar menen birge qurıp ketti.

7Oypatlıqta jasaytuǵın barlıq izraillılar Izrail áskerleriniń qashqanın hám Shaul menen onıń ullarınıń ólgenin kórgende, óz qalaların taslap, qasha basladı. Filistler kelip, sol qalalarǵa ornalasıp aldı.

8Erteńine filistler ólgenlerdi tonaw ushın kelgende, Gilboa tawında Shauldıń hám onıń ullarınıń óligin taptı. 9Olar Shauldı talan-taraj etip, basın hám qural-jaraqların aldı. Sońınan bul xabardı ózleriniń butlarına hám xalqına jetkeriw ushın, filistlerdiń jerleriniń hámmesine xabarshılar jiberdi[+]. 10Olar Shauldıń qural-jaraqların óz qudaylarınıń butxanasına qoyıp, basın Dagonnıń butxanasına ildirip qoydı[+].

11Giladtaǵı[†] pútkil Yabesh xalqı filistlerdiń Shaulǵa islegen hámme isleri haqqında esitkende,[+] 12olardıń barlıq márt jawıngerleri barıp, Shaul menen onıń ullarınıń denelerin Yabeshke alıp keldi. Keyin olardıń súyeklerin Yabeshtegi terebinf aǵashınıń astına kómip, jeti kún oraza tutıp, azaladı[+].

13Shaul Jaratqan Iyege[†] qıyanet etkeni ushın ólgen edi. Ol Jaratqan Iyeniń sózine boysınbay, hátte, árwaq shaqırıwshıǵa da másláhát saldı[+]. 14Al Jaratqan Iyeden másláhát soramadı. Sol sebepli Jaratqan Iye[†] Shauldı óltirtip, onıń patshalıǵın Ishay ulı Dawıtqa berdi.

#### 11


Dawıttıń pútkil Izrailǵa patsha bolıwı

1[•]Pútkil izraillılar[†] Xebronǵa, Dawıttıń janına jıynalıp bılay dedi: «Bizler siziń óz súyegińiz hám óz etińizbiz. 2Burın Shaul patsha bolǵan waqıtta da, sawashta Izraildı ózińiz baslap júretuǵın edińiz. Qudayıńız Jaratqan Iye[†] sizge: „Xalqım Izrailǵa sen shopanlıq etip, olarǵa húkimdar bolasań“, – dep wáde bergen edi»[+].

3Solay etip, Izraildıń barlıq aqsaqalları Xebronǵa, patsha Dawıttıń aldına kelgende, Dawıt Xebronda Jaratqan Iyeniń[†] aldında olar menen kelisim[†] dúzdi. Olar da Jaratqan Iyeniń Samuel arqalı bergen wádesi boyınsha, Dawıttı maylap, Izrailǵa patsha etip qoydı[+].

4Dawıt penen izraillılar Erusalimge[†] júris qıldı. Sol waqıtları bul qala Ebus dep atalıp, ol jerde ebuslılar[†] jasaytuǵın edi[+]. 5Ebus xalqı Dawıtqa: «Sen bul jerge kire almaysań», – degen edi. Degen menen, Dawıt Sion[†] qorǵanın qolǵa kirgizdi. Keyin ala bul qorǵan Dawıttıń qalası dep ataldı.

6Dawıt: «Ebuslılarǵa birinshi bolıp hújim jasap, jeńgen adam sárkárda hám basshı boladı», – dep wáde bergen edi. Seruya ulı Ioab birinshi bolıp hújim jasap, jeńip shıqtı hám sárkárda boldı[+].

7Bunnan keyin, Dawıt qorǵan qalaǵa ornalasıp aldı. Sol sebepli ol jerge Dawıttıń qalası degen at berildi. 8Dawıt Millodan baslap qalanıń aynala diywalların qayta tikledi. Al Ioab qalanıń qalǵan bóleklerin qayta qurdı[+]. 9Dawıt kúshke tolıp bara berdi. Óytkeni Álemniń Jaratqan Iyesi onıń menen birge edi[+].


Dawıttıń batır áskerleri

10[•]Jaratqan Iyeniń Izrailǵa wáde etkenindey, Dawıttıń batır áskerleriniń áskerbasıları pútkil Izrail xalqı menen birge Dawıttı patsha qıldı hám onıń patshalıǵınıń kúshli bolıwın qollap quwatladı. 11Dawıttıń batır áskerleriniń dizimi mınaw: úsh batırdıń[*] sárdarı Xaxmon ulı Yashobam. Ol úsh júz adamǵa nayza menen qarsı shıǵıp, bir hújim etkende, hámmesin óltirdi.

12Onnan keyingisi úsh batırdıń biri axoxlı Dodonıń ulı Elazar. 13Filistler[†] urısıw ushın Pas-Dammimde jıynalǵanda, Elazar Dawıttıń qasında boldı. Ol jerde bir arpa atızı bar edi. Sonda izraillılar filistlerden qasha basladı. 14Biraq Elazar menen Dawıt atızdıń ortasında turıp, ol jerdi qorǵadı hám filistlerdi qırıp tasladı. Jaratqan Iye olarǵa ullı jeńis sıyladı.

15Bir kúni filist áskerleri Refaim oypatlıǵına orda qurǵan waqıtta, otız basshıdan úshewi Adullam úńgirindegi jartastı[†] panalap turǵan Dawıtqa bardı[+]. 16Sol waqıtta Dawıt qorǵanda, al filistlerdiń saqshılar toparınıń birewi Beytlehemde edi. 17Dawıt qattı shóllep:

– Qánekey, Beytlehem dárwazasınıń janındaǵı suw saqlaǵıshtan[†] birew maǵan suw ákelip berse edi! – dedi. 18Sonda bul úsh batır filistlerdiń ordasın jarıp ótip, Beytlehem dárwazasınıń janındaǵı suw saqlaǵıshtan suw alıp, Dawıtqa ákelip berdi. Biraq Dawıt onı ishiwden bas tarttı hám suwdı jerge tógip, Jaratqan Iyege usındı[+]. 19Ol:

– Qudayım, bunı islewden meni saqlay gór! Janların qáwip astına qoyıp, suw alıp kelgen bul úsh adamnıń qanın isheyin be? – dep, Dawıt suwdı ishpedi.

Bul úsh batır usınday erlik kórsetken edi.

20Ioabtıń inisi Abishay úsh batırdıń[*] basshısı edi. Ol nayzası menen úsh júz adamdı óltirdi. Sol tárizde ol úsh batır sıyaqlı dańqqa eristi[+]. 21Onıń úsh batırdan[*] da dańqı artıp, olardıń basshısı bolǵanı menen, sol úsh batırdıń qatarına kirmeytuǵın edi.

22Ehoyada ulı qabseelli Benaya da márt jawınger bolıp, ol da ullı isler isledi. Ol moablı[†] eki kúshli jawıngerdi, al qar jawǵan kúni bir shuqırǵa túsip, arıslandı óltirdi[+]. 23Jáne de, ol boyı bes shıǵanaq bolǵan mısırlını[†] da óltirdi. Mısırlınıń qolında toqıw úskenesiniń qadasınday juwan nayzası bar edi. Al Benaya oǵan tayaq penen qarsı shıǵıp, onıń qolındaǵı nayzasın tartıp aldı da, onı óziniń nayzası menen óltirdi[+]. 24Ehoyada ulı Benayanıń islegen isleri mine usılar. Ol da sol úsh batır sıyaqlı dańq tarattı. 25Ol otız batırǵa qaraǵanda ataqlıraq bolsa da, biraq sol úsh batırdıń qatarına kirmedi. Dawıt onı óziniń tán saqshılarına basshı etip qoydı.

26Basqa batır áskerler mınalar: Ioabtıń inisi Asahel, beytlehemli Dodonıń ulı Elxanan,[+] 27harorlı Shammot, pelonlı Xeles, 28teqoalı Ikkeshtiń ulı Ira, anatotlı Abiezer, 29xushalı Sibbexay, axoxlı Ilay, 30netofalı Maharay hám netofalı Baananıń ulı Xeled, 31Benyamin urıwınan gibalı Ribaydıń ulı Ittay, piratonlı Benaya, 32Gaash sayları aymaǵınan Xuray, arabalı Abiel, 33baxarumlı Azmawet, shaalbonlı Elyaxba, 34gizonlı Hashemniń ulları, hararlı Shageniń ulı Ionatan, 35hararlı Sakardıń ulı Axiam, Urdıń ulı Elifal, 36mexeralı Xefer, pelonlı Axiya, 37karmelli Xesray, Ezbay ulı Naaray, 38Natannıń inisi Ioel, Ajar ulı Mibxar, 39ammon xalqınan[†] Selek, Seruya ulı Ioabtıń nókeri beerotlı Naxaray, 40Iter tiyresinen Ira hám Gareb, 41xet xalqınan[†] Uriya, Axlay ulı Zabad,[+] 42rubenlilerdiń qáwim basshısı, rubenli Shizanıń ulı Adina hám onıń otız áskeri, 43Maaxa ulı Xanan, mitanlı Ioshafat, 44ashterotlı Uzziya, aroerli Xotamnıń ulları Shama hám Eiel, 45Shimriy ulı Ediael hám onıń inisi tizli Ioxa, 46maxawlı Eliel, Elnaamnıń ulları Eribay hám Ioshawiya, moablı Itma, 47Eliel, Obid, mesobalı Yasiel.

#### 12


Dawıttıń Siklagtaǵı járdemshileri

1Dawıt Kish ulı Shauldan qashıp, Siklagta jasap júrgen waqıtları,[*] ayırım áskerler kelip, oǵan qosıldı. Urıslarda Dawıtqa járdem bergen bul jawıngerler[+] 2Benyamin urıwınan, Shauldıń aǵayinlerinen edi. Bul sadaqshılar oq jay menen qurallanǵan bolıp, oń qolı menen de, shep qolı menen de oq jay tartıp, saqpanda tas atatuǵın edi[+]. 3Olardıń basshısı gibalı Shemanıń ulı Axiezer bolıp, inisi Ioash onıń járdemshisi edi. Basqa jawıngerler: Azmawettiń ulları Eziel hám Pelet, sonday-aq, Beraxa hám anatotlı Ehu, 4otız batırdıń birewi, yaǵnıy olardıń basshısı gibonlı Ishmaya, sonday-aq, Eremiya, Yaxaziel, Yuxanan, gederalı Iozabad, 5Eluzay, Erimot, Bealiya, Shemariya, xaruflı Shefatiya, 6Qoraxtıń urpaǵınan bolǵan Elqana, Ishshiya, Azarel, Ioezer, Yashobam, 7gedorlı Eroxamnıń ulları Ioela hám Zebadiya.

8Dawıt shóldegi qorǵanda bolǵanda, gadlılardıń birazı oǵan qosıldı. Olar urısqa tayar márt jawıngerler bolıp, qalqan hám nayzanı islete alatuǵın edi. Olardıń júzleri arıslanday aybatlı, ózleri tawlardaǵı jeyran kibi shaqqan edi[+].

9Olardıń basshısı Ezer edi. Ekinshisi Obadiya, úshinshisi Eliab, 10tórtinshisi Mishmanna, besinshisi Eremiya, 11altınshısı Attay, jetinshisi Eliel, 12segizinshisi Yuxanan, toǵızınshısı Elzabad, 13onınshısı Eremiya, on birinshisi Maxbannay edi.

14Usı gadlılar orda áskerbasıları edi. Olardıń eń hálsizleri júz adamǵa, eń kúshlileri mıń adamǵa bas keletuǵın edi. 15Birinshi ayda, Iordan tolıp tasıp turǵan waqıtta, olar arǵı jaǵaǵa kesip ótip, oypatlıqtıń shıǵıs hám batıs tárepinde jasap atırǵanlardıń hámmesin bas sawǵalap qashıwǵa májbúr etti[+].

16Benyamin hám Yahuda[†] urıwlarındaǵı bazı adamlar da Dawıttıń janına, qorǵanǵa keldi. 17Dawıt olardı kútip alıwǵa shıqtı hám olarǵa bılay dedi:

– Eger maǵan járdem beriw ushın jaqsı niyet penen kelgen bolsańız, qatarımızǵa qosılıwıńızǵa ırazıman. Al eger hesh kimge zorlıq islemegen bolsam da, meni dushpanlarıma uslap beriwge kelgen bolsańız, onda ata-babalarımızdıń Qudayı bunı kórip, húkim etsin.

18Sonda keyinirek otız batırdıń sárdarı bolǵan Amasaydıń ústine Qudaydıń Ruwxı[†] túsip, ol bılay dedi:

«Dawıt, bizler sizikimiz!
Ishay ulı, siz benen birgemiz!
Tınıshlıq hám amanlıq sizge yar bolsın!
Sizge járdem berip atırǵanlarǵa da amanlıq bolsın!
Sebebi sizdi qollap turǵan – Qudayıńızdıń Ózi».

Dawıt olardı jaqsı qabıl etti hám óziniń basqınshılar toparlarına basshılar etip qoydı.

19Dawıt filistler[†] menen birge Shaulǵa qarsı urısıw ushın barǵanda,[*] Menashshe urıwınıń bazı adamları Dawıttıń tárepine ótken edi. Degen menen, sol urısta Dawıt hám onıń adamları filistlerge járdem bermedi. Óytkeni filist húkimdarları keńesip: «Dawıt mırzası Shaul tárepke ótip ketip, basımızdan ayırılarmız», – dep, onı keyin qaytarǵan edi[+]. 20Dawıt Siklagqa qaytıp ketip baratırǵanda, Menashshe urıwınan onıń tárepine ótkenler mınalar edi: Adnax, Iozabad, Ediael, Mixail,[†] Iozabad, Elihu hám Silletay. Bulardıń barlıǵı menashshelilerdiń mıńbasıları edi. 21Olar márt jawıngerler bolıp, Dawıttıń ordasında láshkerbasılıq xızmetin atqardı hám qaraqshılar toparına qarsı gúresiwde Dawıtqa járdem berdi. 22Dawıtqa járdem beriw ushın hár kúni adamlar kelip qosılatuǵın edi. Nátiyjede, Dawıt Qudaydıń láshkerleri sıyaqlı úlken hám kúshli ordaǵa iye boldı.


Dawıttıń Xebrondaǵı ordası

23Jaratqan Iyeniń[†] bergen wádesi boyınsha, Shauldıń patshalıǵın Dawıtqa beriw ushın Xebronǵa, Dawıttıń janına kelgen láshkerler sanı mınaday edi:[+]

24Yahuda urıwınan: urısqa tayar, qalqan hám nayza menen qurallanǵan altı mıń segiz júz adam.

25Shimon urıwınan: urısqa tayar, jeti mıń bir júz márt jawınger.

26Lebiy urıwınan: tórt mıń altı júz adam.

27Xaron násiliniń basshısı Ehoyada hám onıń menen birge bolǵanlar úsh mıń jeti júz adam.

28Jas hám márt jawınger Sadoq hám onıń tiyresinen jigirma eki áskerbası[+].

29Shauldıń urıwlasları bolǵan Benyamin urıwınan: úsh mıń adam. Benyaminlilerdiń kópshiligi sol waqıtqa deyin Shauldıń shańaraǵına sadıq bolıp qaldı.

30Efrayım[†] urıwınan: óz áwladı arasında ataǵı shıqqan jigirma mıń segiz júz márt jawınger.

31Dawıttı patsha etip qoyıw ushın, Menashshe urıwınıń yarımınan arnawlı túrde shaqırılǵanlar on segiz mıń adam.

32Issaxar urıwınan: dáwir talabın túsinetuǵın, Izraildıń[†] ne islew kerekligin biletuǵın eki júz láshkerbası hám olardıń qol astındaǵı adamlar.

33Zebulon urıwınan: eliw mıń adam. Olar urıs qurallarınıń hámme túri menen qurallanǵan bolıp, Dawıtqa shın júrekten járdem beriw ushın keldi.

34Naftaliy urıwınan: mıń áskerbası hám olar menen birge qalqan hám nayza menen qurallanǵan otız jeti mıń adam.

35Dan urıwınan: urısqa tayar jigirma segiz mıń altı júz adam.

36Asher urıwınan: urısqa tayar, tájiriybeli qırıq mıń ásker.

37Iordan dáryasınıń shıǵısında jasaytuǵın Ruben hám Gad urıwları menen Menashshe urıwınıń yarımınan: urıs qurallarınıń hámme túri menen qurallanǵan bir júz jigirma mıń adam.

38Bulardıń hámmesi sap tartıp, urısqa shıǵıwǵa tayar áskerler edi. Olar qattı qálew menen, Dawıttı pútkil Izrail ústinen patsha etip qoyıw ushın Xebronǵa keldi. Qalǵan izraillılar da Dawıttı patsha etiw niyetinde edi. 39Xebronǵa kelgenler Dawıttıń janında úsh kún qaldı hám tuwısqanları tayarlap bergen azıq-awqatlardı iship-jedi. 40Sonday-aq, Issaxar, Zebulon hám Naftaliy urıwlarınıń alıs aymaqlarınan da adamlar eshek, túye, ǵashır hám ógizlerge azıq-awqat tiyep keldi. Olar mol etip un, keptirip nıǵızlanǵan ánjir menen kishmish, sharap, záytún[†] mayın, iri hám mayda mallardı kóp etip alıp keldi. Sebebi Izrailda shadlıq húkim súrgen edi.

#### 13


Kelisim sandıǵınıń Kiryat-Yarimnen alıp keliniwi

1[•]Dawıt barlıq basshıları, mıńbasıları hám júzbasıları menen másláhátlesti. 2Sońınan ol pútkil Izrail[†] jámiyetine bılay dedi:

– Eger bul sizlerge maqul bolsa hám Qudayımız Jaratqan Iyeniń[†] erkine say bolsa, onda Izrail jeriniń hár tárepinde jasap atırǵan tuwısqanlarımızǵa hám qalaları menen jaylawları átirapında jasap atırǵan ruwxaniyler[†] menen lebiylilerge[†] xabarshılar jibereyik. Olar da kelip, bizlerge qosılsın. 3Qudayımızdıń sandıǵın ózlerimizge qaytarıp alıp keleyik. Óytkeni Shauldıń dáwirinde Qudaydıń erkin biliwde onnan paydalanbadıq.

4Bul usınıs pútkil jámiyetke maqul tústi, sebebi pútkil xalıq názerinde bul is tuwrı edi.

5Solay etip, Dawıt Qudaydıń Kelisim sandıǵın[†] Kiryat-Yarimnen alıp keliw ushın, Mısırdaǵı[†] Shixor dáryasınan Lebo-Xamatqa deyingi jerlerde jasaytuǵın barlıq izraillılardı jıynadı. 6Keyin Dawıt hám barlıq izraillılar kerublar[†][*] arasında taxtta otırǵan Jaratqan Iyeniń atı menen atalǵan Qudaydıń Kelisim sandıǵın alıp keliw ushın, Yahudadaǵı[†] Baala qalasına, yaǵnıy Kiryat-Yarimge ketti[+].

7Olar Qudaydıń sandıǵın Abinadabtıń úyinen alıp, taza bir arbaǵa qoydı. Arbaǵa jegilgen ógizlerdi Uzza menen Axyo jeteklep júrdi. 8Al Dawıt hám pútkil Izrail xalqı Qudaydıń aldında qosıqlar aytıp, lira[†][*], arfa,[†] dáp, kimbal hám kárnay[†] shertip, bar kúshi menen shadlıqqa bólenip kiyatırǵan edi.

9Olar Kidonnıń qırman jerine jetkende, ógizler súrnigip ketti hám qulap ketpewi ushın Uzza qolın sozıp, sandıqtı usladı[+]. 10Sonda Uzzaǵa qarsı Jaratqan Iyeniń ǵázebi lawladı hám sandıqqa qolın sozǵanı ushın, onı óltirdi. Uzza sol jerde, Qudaydıń aldında jan tapsırdı.

11Jaratqan Iyeniń Uzzanı jazalaǵanı ushın, Dawıt qattı ashıwlandı. Sol kúnnen baslap, házirge deyin bul orın Peres-Uzza[*] dep ataladı.

12Dawıt sol kúni Qudaydan qorqıp: «Qudaydıń sandıǵın janıma qalay alıp kele alaman?» – dedi. 13Sol kúni Dawıt sandıqtı óziniń janına, Dawıttıń qalasına alıp barmay, gatlı Obed-Edomnıń[†] úyine apardı. 14Qudaydıń sandıǵı gatlı Obed-Edomnıń úyinde úsh ay turdı. Jaratqan Iye[†] Obed-Edomnıń shańaraǵın hám oǵan tiyisli hár bir nárseni jarılqadı[+].

#### 14


Dawıttıń shańaraǵı

1[•]Tir[†] patshası Xiram Dawıtqa elshiler,[†] sonıń menen birge saray qurılısı ushın kedr aǵashların, tas qalawshılardı hám aǵash ustaların jiberdi[+]. 2Sonda Dawıt Jaratqan Iyeniń[†] ózin Izrailǵa[†] patsha etip tayınlaǵanın hám Óz xalqı Izrail ushın onıń patshalıǵın ullı dańqqa eristirgenin túsindi.

3Dawıt Erusalimde[†] jáne bir neshe hayallar aldı hám olardan da ul hám qızlar kórdi. 4Dawıttıń Erusalimde tuwılǵan perzentleriniń atları mınalar: Shammua, Shobab, Natan, Sulayman,[+] 5Ibxar, Elishua, Elpelet, 6Nogah, Nefeg, Yafia, 7Elishama, Beliyada hám Elifelet.


Filistlerdiń jeńiliske ushırawı

8[•]Filistler[†] Dawıttıń maylanıp, pútkil Izrailǵa patsha etip qoyılǵanın esitkende, pútkil filist áskerleri Dawıttı qolǵa túsiriw ushın izlep ketti. Bunı esitken Dawıt olardı qarsı alıwǵa shıqtı. 9Filistler kelip, Refaim oypatlıǵına shabıwıl jasadı[+]. 10Dawıt Qudaydan:

– Filistlerge qarsı júris qılayın ba? Olardı maǵan táslim eteseń be? – dep soradı.

Jaratqan Iye[†] oǵan:

– Awa, júris qıl. Olardı saǵan táslim etemen, – dedi.

11Sonda Dawıt áskerleri menen birge Baal[†]-Perasimge[*] ketti hám ol jerde filistlerdi qıyrattı. Keyin ol: «Hár bir bógetti jaypap ótetuǵın suw tasqını sıyaqlı, Quday[†] dushpanlarımdı meniń qolım menen qıyratıp tasladı», – dedi. Sonlıqtan sol jerge Baal-Perasim degen at berildi[+]. 12Filistler butların sol jerge taslap qashqan edi. Dawıttıń buyrıǵı boyınsha, butlar jaǵıp jiberildi.

13Kóp ótpey, filistler qaytadan sol oypatlıqqa shabıwıl jasadı. 14Dawıt jáne Qudaydan soradı hám Quday oǵan bılay dep juwap berdi:

– Olarǵa bul jerden hújim qılma. Olardı aylanıp ótip, art jaǵınan, tut aǵashları tárepten hújim qıl. 15Sen tut aǵashlarınıń joqarısınan ayaq sesleri sıyaqlı dawıstı esitiwden-aq, olarǵa hújimge ót. Sebebi sol waqıtta Men seniń aldıńda filist ordasın qıyratıw ushın baratırǵan bolaman[+].

16Dawıt Qudaydıń buyırǵanınday qıldı hám filist ordasın Gibonnan Gezerge deyin qıyratıp bardı.

17Solay etip, Dawıttıń dańqı dógerektegi ellerdiń hámmesine jayıldı. Jaratqan Iye barlıq xalıqlardı onnan qorqatuǵın qıldı[+].

#### 15


Kelisim sandıǵınıń Erusalimge alıp keliniwi

1Dawıt óz atı menen atalǵan qalaǵa ózi ushın úyler saldırdı. Ol Qudaydıń Kelisim sandıǵı[†] ushın da bir orın tayarlap, shatır qurdı. 2Keyin Dawıt: «Qudaydıń Kelisim sandıǵın tek ǵana lebiyliler[†] kóterip júredi. Óytkeni Jaratqan Iye[†] sandıqtı alıp júriw hám máńgige Ózine xızmet etiw ushın lebiylilerdi tańlap aldı», – dedi.

3Dawıt Jaratqan Iyeniń[†] sandıǵın ózi tayarlaǵan jerge alıp keliw ushın, pútkil Izrail[†] xalqın Erusalimge[†] jıynadı. 4Keyin tómende atı atalǵan Xaronnıń urpaqların hám lebiylilerdi bir jerge topladı:[+]

5Qohat urpaǵınan: basshı Urieldi hám onıń bir júz jigirma aǵayinin;
6Merariy urpaǵınan: basshı Asayanı hám onıń eki júz jigirma aǵayinin;
7Gershom urpaǵınan: basshı Ioeldi hám onıń bir júz otız aǵayinin;
8Elisafan urpaǵınan: basshı Shemayanı hám onıń eki júz aǵayinin;
9Xebron urpaǵınan: basshı Elieldi hám onıń seksen aǵayinin;
10Uzziel urpaǵınan: basshı Amminadabtı hám onıń bir júz on eki aǵayinin.

11Sonnan keyin, Dawıt ruwxaniyler[†] Sadoq penen Abiyatardı, lebiyliler Uriel, Asaya, Ioel, Shemaya, Eliel hám Amminadabtı shaqırıp alıp,[+] 12olarǵa bılay dedi:

– Sizler lebiylilerdiń tiyre basshılarısız. Sonlıqtan lebiyli tuwısqanlarıńız benen birge tazalanıw rásiminen ótińler. Keyin Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyeniń sandıǵın men tayarlaǵan orınǵa alıp kelińler. 13Ótken sapar sandıqtı sizler, lebiyliler kóterip júrmegenińiz ushın, Qudayımız Jaratqan Iye bizlerge ǵázebin shashqan edi. Sonda bizler onı qaǵıydaǵa say, qalay alıp júriw kerekligin Qudaydan soramaǵan edik[+].

14Solay etip, ruwxaniyler menen lebiyliler Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyeniń sandıǵın alıp keliw ushın, tazalanıw rásiminen ótti. 15Jaratqan Iyeniń Muwsa arqalı bergen buyrıǵı boyınsha, lebiyliler Qudaydıń sandıǵınıń qadaların iyinlerine qoyıp, kóterip júrdi[+].

16Dawıt lebiylilerdiń basshılarına tuwısqanları arasınan arfa,[†] lira[†] hám kimbal saz ásbapları hawazı astında quwanıshlı qosıqlar aytatuǵın qosıqshılardı tayınlawdı tapsırdı[+]. 17Lebiyliler Ioel ulı Hemandı, onıń tuwısqanlarınan Berexiya ulı Asaftı hám Merariy urpaǵınan Qushaya ulı Etandı tayınladı[+]. 18Olardan keyingi ekinshi dárejege tuwısqanlarınan mınalar tayınlandı: Zexariya, Ben, Yaziel, Shemiramot, Exiel, Unniy, Eliab, Benaya, Maaseya, Mattitiya, Elifelehu, Mikneya, sonday-aq, dárwaza qarawılları Obed-Edom[†] hám Eiel. 19Sazendeler Heman, Asaf hám Etanǵa qoladan islengen kimbaldı dańǵırlatıw,[+] 20Zexariya, Aziel, Shemiramot, Exiel, Unniy, Eliab, Maaseya hám Benayaǵa arfanı joqarǵı dawısta shertiw, 21al Mattitiya, Elifelehu, Mikneya, Obed-Edom, Eiel hám Azaziyaǵa tómengi dawısta lira shertip, sazda jetekshilik etiw tapsırıldı. 22Lebiylilerdiń basshısı Kenaniya qosıqshılarǵa juwapker boldı, sebebi ol bul istiń mamanı edi.

23Berexiya menen Elqana Kelisim sandıǵına qarawıl etip tayınlandı. 24Shebaniya, Ioshafat, Netanel, Amasay, Zexariya, Benaya, Eliezer atlı ruwxaniyler Qudaydıń Kelisim sandıǵınıń aldında kárnay[†] shertip turatuǵın boldı. Obed-Edom menen Exiya da Kelisim sandıǵın qarawıllap turatuǵın boldı[+].

25[•]Solay etip, Dawıt, Izrail aqsaqalları hám mıńbasılar Jaratqan Iyeniń Kelisim sandıǵın Obed-Edomnıń úyinen alıp keliw ushın quwanıshlı túrde jolǵa shıqtı. 26Jaratqan Iyeniń Kelisim sandıǵın alıp kiyatırǵan lebiylilerge Qudaydıń Ózi yar bolǵanlıqtan, jeti buǵa menen jeti qoshqar qurbanlıqqa[†] shalındı[+]. 27Dawıt hám sandıqtı kóterip alıp kiyatırǵan lebiyliler, qosıqshılar hám qosıqshılardıń basshısı Kenaniya hasıl zıǵırdan tigilgen kiyim kiygen edi. Bunıń sırtınan Dawıt zıǵır efod[†][*] ta kiyip alǵan edi. 28Usılayınsha, pútkil Izrail xalqı hár túrli kárnaylar, kimbal, arfa hám lira naması astında quwanıshlı túrde baqırısıp, Jaratqan Iyeniń Kelisim sandıǵın alıp kiyatırǵan edi. 29Jaratqan Iyeniń Kelisim sandıǵı Dawıttıń qalasına kirip kiyatırǵanda, Shauldıń qızı Mixal terezeden qarap turǵan edi. Ol shadlanıp oyınǵa túsip kiyatırǵan Dawıt patshanı kórgende, onı óz kewlinde pás kórip ketti[+].

#### 16

1Qudaydıń sandıǵı alıp kelinip, Dawıttıń arnawlı túrde qurdırǵan shatırınıń ishine qoyıldı. Sońınan Qudayǵa arnap jandırılatuǵın hám tatıwlıq qurbanlıqların[†] berdi[+]. 2Jandırılatuǵın hám tatıwlıq qurbanlıqların berip bolǵannan keyin, Dawıt Jaratqan Iyeniń[†] atı menen xalıqqa pátiya berdi. 3Keyin ol pútkil izraillılarǵa[†] – hár bir erkek hám hár bir hayalǵa bir shórek nan, bir uwıs xurma hám bir dana keptirip nıǵızlanǵan kishmishten tarqattı.

4Dawıt lebiylilerdiń[†] ayırımların Jaratqan Iyeniń sandıǵı aldında xızmet etip, Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyege jalbarınıw hám Onı táriyiplep, alǵıs-maqtaw aytıw ushın tayınladı[+]. 5Olardıń basshısı Asaf, onıń járdemshisi Zexariya, keyingileri Eiel, Shemiramot, Exiel, Mattitiya, Eliab, Benaya, Obed-Edom[†] hám Eiel edi. Olar arfa[†] hám lira[†] shertiwi, Asaf bolsa bálent dawıslı kimbal,[+] 6al ruwxaniy[†] Benaya menen Yaxaziel Qudaydıń Kelisim sandıǵınıń[†] aldında hár kúni belgilengen waqıtta kárnay[†] shertiwi tiyis boldı.


Dawıttıń minnetdarshılıq jırı

7[•]Sol kúni Dawıt birinshi ret Asafqa hám onıń tuwısqanlarına Jaratqan Iyege arnap, mına alǵıslaw jırın aytıwdı tapsırdı:

8«Jaratqan Iyeni alǵıslap, atın aytıp shaqırıń,
Xalıqlarǵa bildiriń Onıń islerin![+]
9Onı jırlap, saz shertip alǵıs aytıń,
Bayan etiń barlıq ájayıp islerin![+]
10Onıń muxaddes[†] atı menen maqtanıń,
Jaratqan Iyeni izleytuǵınlardıń júrekleri shadlıqqa tolsın!
11Jaratqan Iyeni hám Onıń qúdiretin izleń,
Bárqulla Onıń dárgayında bolıwǵa umtılıń![+]
12Este saqlań Onıń islegen ájayıp islerin,
Káramatları menen awzınan shıqqan húkimlerin![+]
13Háy, Onıń qulı bolǵan Izrail urpaqları,
Ol tańlap alǵan Yaqıptıń[†] balaları!
14Ol – Jaratqan Iye[†], bizlerdiń Qudayımız!
Húkimleri pútkil jer júzin qaplaǵan[+].
15Máńgige este saqlań Onıń kelisimin,[†]
Mıń-mıńlaǵan áwladlarǵa bergen sózin,[+]
16Ibrayım menen dúzgen kelisimin,
Ísaqqa bergen antın![+]
17Bunı Yaqıp ushın bir qaǵıyda etip tastıyıqladı,
Izrail ushın máńgilik kelisim qılıp:
18„Áwladlarıńnıń payına tiygen múlik etip,
Qanan[†] jerin saǵan beremen“, – dedi.[*][+]
19Sol waqıtta olar sanı jaǵınan az edi,
Sol jerde az sanlı hám kelgindi edi[+].
20Olar bir xalıqtan ekinshisine,
Bir patshalıqtan ekinshisine gezip júrgen edi.
21Jaratqan Iye hesh kimniń olardı eziwine jol qoymadı,
Olar ushın patshalarǵa eskertiw berip:[+]
22„Meniń maylaǵanlarıma tiymeń,
Payǵambarlarıma[†] jamanlıq qılmań!“ – dedi[+].
23Háy, pútkil dúnya, Jaratqan Iyege arnap qosıq aytıń!
Hár kúni járiyalań Onıń qutqarıwın![†]
24Bayan etiń dańqın milletlerge,
Ájayıp islerin barlıq xalıqlarǵa![+]
25Awa, Jaratqan Iye ullı, maqtawǵa júdá ılayıqlı,
Barlıq qudaylardan aybatlı[+].
26Xalıqlardıń barlıq qudayları jalǵan,
Al Jaratqan Iye kóklerdi jaratqan[+].
27Saltanat hám ullılıq Onıń dárgayında,
Qúdiret hám quwanısh Onıń mákanında.
28Háy, pútkil xalıqlar, Jaratqan Iyeni maqtań,
Jaratqan Iyeniń saltanatın hám qúdiretin maqtań![+]
29Jaratqan Iyeniń saltanatın atına ılayıqlı túrde maqtań,
Sıylar alıp, Onıń aldına kiriń!
Muxaddes sán-sawlatqa bólengen Jaratqan Iyege sıyınıń!
30Titireń pútkil jer júzi Onıń aldında!
Dúnya bekkem ornatılǵan, ol terbelmeydi.
31Quwansın kókler, yoshlansın jer júzi,
Milletler arasında: „Jaratqan Iye patshalıq qılmaqta!“ – dep aytılsın[+].
32Yoshlansın teńiz hám onı toltırıp turǵanlar!
Quwansın dala hám onıń ústindegiler![+]
33Sonda toǵaydaǵı aǵashlar shadlanıp baqırısar,
Jaratqan Iyeniń aldında.
Óytkeni Ol jer júzin húkim etiw ushın kiyatır[+].
34Jaratqan Iyeni táriyipleń, Ol iygilikli,
Sadıqlıǵı máńgi dawam etedi[+].
35Oǵan bılay deńler:
„Qutqarıwshımız Quday[†], bizlerdi qutqar,
Bizlerdi jıynap, basqa xalıqlardan azat et.
Muxaddes atıńdı táriyipleyik,
Saǵan alǵıs ayta alǵanımız ushın maqtanayıq“.
36Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyege,
Áwel bastan, máńgige deyin alǵıslar bolsın!»

Pútkil xalıq: «Awmiyin!» – dep, Jaratqan Iyege alǵıs-maqtawlar ayttı[+].


Lebiylilerdiń xızmetke tayınlanıwı

37Dawıt Asaftı hám onıń aǵayinlerin Jaratqan Iyeniń Kelisim sandıǵınıń aldında bolıp, sol jerde hár kúngi mútájliklerge qaray bárqulla xızmet etiw ushın bekitti[+]. 38Olar menen birge xızmet etiwi ushın Obed-Edomdı hám onıń alpıs segiz lebiyli aǵayinin de tayınladı. Edutunnıń ulı Obed-Edom menen Xosa dárwaza qarawılları boldı.

39Dawıt ruwxaniy Sadoq penen onıń ruwxaniy tuwısqanların Gibondaǵı sıyınıw ornına qurılǵan Jaratqan Iyeniń Muxaddes shatırına[†] xızmetke qoydı[+]. 40Olar Jaratqan Iyeniń Izrailǵa bergen Nızamında jazılǵan barlıq qaǵıydalarǵa say, hár kúni tańda hám keshte jandırılatuǵın qurbanlıqlar beriletuǵın qurbanlıq orında Jaratqan Iyege arnap, qurbanlıqlar beretuǵın boldı[+]. 41Olar menen birge Hemandı, Edutundı hám atları atalıp tańlap alınǵan basqa adamlardı Jaratqan Iyeniń sadıqlıǵınıń máńgi dawam etetuǵının táriyiplew ushın tayınladı[+]. 42Heman menen Edutun Qudayǵa alǵıs-maqtaw aytılǵanda, kárnay, kimbal, jáne de, basqa saz ásbaplarınıń shertiliwine juwapker edi. Edutunnıń ulları dárwaza qarawılları etip tayınlandı[+]. 43[•]Sonnan keyin, pútkil xalıq óz úylerine tarqastı. Dawıt ta óz shańaraǵındaǵılarǵa pátiya beriw ushın, úyine qayttı.

#### 17


Qudaydıń Dawıtqa bergen wádesi

1Dawıt sarayına jayǵasıp alǵannan keyin, Natan payǵambarǵa:[†]

– Qara, men kedr aǵashınan qurılǵan sarayda jasap atırman. Al Jaratqan Iyeniń[†] Kelisim sandıǵı[†] bolsa, shatırda tur! – dedi[+].

2Natan Dawıtqa:

– Júregińiz neni qálese, sonı isleń. Sebebi Quday[†] siz benen birge, – dep juwap berdi.

3Biraq sol kúni túnde Natanǵa Qudaydan mınaday sóz tústi:

4– Barıp, qulım Dawıtqa bılay dep ayt: «Jaratqan Iye[†] bılay deydi: Mákan basıwım ushın, Maǵan arnap úydi sen qurmaysań. 5Izrail[†] xalqın Mısırdan[†] alıp shıqqan kúnimnen baslap búginge deyin, Men úyde jasamadım. Al shatırdan-shatırǵa, ana jerden mına jerge kóship júrdim. 6Pútkil izraillılar menen birge kóship júrgen jerlerde xalqımdı basqarıwdı buyırǵan Izrail biyleriniń qaysı birine: Nege Maǵan kedr aǵashınan úy qurıp bermedińiz? – degen edim?»

7Endi qulım Dawıtqa bılay dep ayt: «Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: Men seni jaylawda qoy baǵıp júrgen jerińnen alıp, xalqım Izrailǵa húkimdar etip qoydım[+]. 8Qay jerge barsań da, seniń menen birge bolıp, aldıńdaǵı hámme dushpanlarıńdı joq qıldım. Atıńdı dúnyadaǵı ullı adamlardıń atları sıyaqlı ullı qılaman[+]. 9Xalqım Izrail ushın orın tayarlap, olardı sol jerge ornalastıraman. Olardıń óz jurtı boladı hám hesh kim tınıshın buzbaydı. Zalımlar olarǵa burınǵıday zorlıq qılmaydı[+]. 10Xalqım Izrailǵa biyler qoyǵan waqıttan beri, zalımlar olardı ezip kelmekte. Men barlıq dushpanlarıńızdı boysındıraman.

Jaratqan Iyeń bolǵan Men saǵan óziń ushın bir shańaraq – patshalar áwladın jaratatuǵınımdı bildiremen.

11Sen ólip, ata-babalarıńnıń janına atlanǵanıńda, zúryadıńnan birin taxtqa otırǵızıp, onıń patshalıǵın bekkemleymen[+]. 12Men ushın úydi ol quradı. Al Men bolsam, onıń taxtın máńgilik qılıp ornataman[+]. 13Men oǵan Áke[†] bolaman, ol Maǵan ul boladı. Sennen aldın bolǵan patshadan miyrimimdi tartıp alǵanım sıyaqlı, onnan Óz miyrimimdi hesh qashan tartıp almayman[+]. 14Men onı Óz úyimniń hám patshalıǵımnıń ústinen máńgige qoyaman. Onıń taxtı máńgige bekkem boladı»[+].

15Solay etip, Natan ayan arqalı berilgen bul sózlerdiń hámmesin Dawıtqa aytıp berdi.


Dawıttıń minnetdarshılıq duwası

16[•]Sońınan Dawıt patsha kelip, Jaratqan Iyeniń aldında otırdı da, bılay dedi:

– Quday, Jaratqan Iye! Sen meni bunshelli mártebeli qılǵanday, men kim bolıppan, meniń shańaraǵım da ne bolıptı? 17Quday, Seniń názerińde bul da az bolǵanday, qulıńnıń urpaǵınıń keleshegi tuwralı da aytıp berdiń. Quday, Jaratqan Iye, Sen maǵan ullı bir adam sıyaqlı qaradıń! 18Qulıńa izzet-húrmet kórsetkeniń ushın, men Saǵan basqa ne ayta alaman! Óytkeni Sen Óz qulıńdı bileseń. 19Jaratqan Iye! Qulıńnıń iygiligi ushın, júregińe muwapıq bolǵan bul ullı isti islep, ullı wádelerdi ashıq bildirdiń.

20Jaratqan Iye, óz qulaqlarımız benen esitken barlıq xabarımız boyınsha, Saǵan teń keletuǵını joq, Sennen basqa Quday da joq![+] 21Dúnyada xalqıń Izrailǵa uqsaǵan birde bir xalıq joq. Olardı Óz xalqıń qılıw ushın, azat qılıwǵa bardıń. Sen Mısırdan Óziń ushın azat qılǵan xalqıńnıń aldınan basqa xalıqlardı quwıp jiberip, ullı hám tań qalarlıq isleriń arqalı Óz atıńdı ullılıqqa eristirdiń[+]. 22Sen xalqıń Izraildı máńgige Óz xalqıń qıldıń hám Óziń, Jaratqan Iye olardıń Qudayı boldıń.

23Endi, Jaratqan Iye! Qulıńa hám onıń urpaǵına bergen wádeńdi máńgige tastıyıqlap, sózińdi orınlay gór. 24Solay etip, adamlar: «Izraildıń Qudayı bolǵan Álemniń Jaratqan Iyesi – Izraildıń Qudayı!» – desin hám atıń máńgi turıp, ullılansın. Qulıń Dawıttıń urpaǵı da Seniń aldıńda bekkem tursın.

25Qudayım! Sen maǵan men ushın bir shańaraq – patshalıq jaratatuǵınıńdı ayan qıldıń. Sonlıqtan qulıń Seniń aldıńda duwa etiwge júrek etti. 26Jaratqan Iye, Sen Qudaysań! Qulıńa usı iygilikli nárselerdi wáde ettiń. 27Ózińniń aldıńda máńgige bolıwı ushın, qulıńnıń patshalıǵın jarılqawdı maqul taptıń. Jaratqan Iye, onı Sen jarılqaǵanıń ushın, ol máńgige jarılqanatuǵın boladı.

#### 18


Dawıttıń jeńisleri

1[•]Aradan biraz waqıt ótkennen keyin, Dawıt filistlerdi[†] jeńip, olardı boysındırdı. Gat qalasın hám onıń dógeregindegi awıllardı filistlerdiń qolınan tartıp aldı.

2Sońınan moab xalqın[†] da jeńiliske ushırattı. Olar Dawıtqa baǵınıshlı bolıp, salıq tóleytuǵın boldı.

3Jáne de, Soba patshası Hadadezer Evfrat dáryası boylap óz patshalıǵın bekitiwge barǵanda, Dawıt oǵan Xamatqa deyin shabıwıl jasap, jeńip shıqtı[+]. 4Dawıt onıń mıń sawash arbasın, jeti mıń arbalı hám jigirma mıń piyada áskerin qolǵa túsirdi. Ol sawash arbasına jegiletuǵın barlıq atlardıń tirseklerin kesip mayırıp, onnan tek júz attı ǵana alıp qaldı[+].

5Dawıt Soba patshası Hadadezerge járdemge kelgen Damaskte jasaytuǵın aramlardan jigirma eki mıń adamdı óltirdi. 6Sońınan ol Damasktegi aramlardıń jerine óziniń saqshılar toparın ornalastırdı. Aramlar[†] da Dawıtqa baǵınıshlı bolıp, salıq tóleytuǵın boldı. Dawıt qay jerge barsa da, Jaratqan Iye[†] onı jeńiske eristirdi.

7Dawıt Hadadezerdiń sárkárdaları alıp júrgen altın qalqanlardı alıp, Erusalimge[†] ákeldi[+]. 8Jáne de, ol Hadadezerdiń qol astındaǵı Tibxat hám Kun qalalarınan kóp muǵdarda qola aldı. Keyin ala, Sulayman bunı Úy ushın háwiz, sútinler hám hár qıylı buyımlar isletiw ushın qollandı[+].

9Xamat patshası Tow Dawıttıń Soba patshası Hadadezerdiń pútkil áskerlerin jeńip shıqqanınan xabar taptı. 10Sonda Tow óz ulı Hadoramdı[*] sálem beriw hám Hadadezer ústinen erisken jeńisi menen qutlıqlaw ushın Dawıt patshaǵa jiberdi. Sebebi Tow Hadadezer menen uzaq waqıttan beri urısıp kiyatırǵan edi. Hadoram Dawıtqa altın, gúmis hám qoladan islengen hár túrli sawǵalar alıp keldi. 11Patsha Dawıt bul sawǵalardı barlıq milletlerden – edom,[†] moab, ammon, filist hám amalek xalıqlarınan alıp kelgen gúmis hám altın menen birge Jaratqan Iyege[†] baǵıshladı[+].

12Seruya ulı Abishay Duz oypatlıǵında edom xalqınan on segiz mıń adamdı qırǵınǵa ushırattı.

13Dawıt Edomǵa saqshılar toparın ornalastırdı. Pútkil edom xalqı Dawıtqa baǵınıshlı boldı. Dawıt qayda barsa da, Jaratqan Iye onı jeńiske eristirdi[+].


Dawıttıń xızmetkerleri

14[•]Dawıt pútkil Izrailda[†] patshalıq etip, xalqına tuwrı hám ádillik penen húkimdarlıq etti. 15Seruya ulı Ioab sárkárda, Axilud ulı Ehoshafat diywanbegi boldı[+]. 16Axitub ulı Sadoq penen Abiyatar ulı Abimelex ruwxaniy,[†] al Shawsha[*] xatker edi[+]. 17Ehoyada ulı Benaya keretler menen peletlerden alınǵan tán saqshılardıń[*] sárkárdası edi. Dawıttıń ulları da patshanıń bas xızmetkerleri boldı[+].

#### 19


Dawıttıń ammonlar menen aramlardı jeńiwi

1[•]Aradan bir qansha waqıt ótkennen soń, ammonlardıń[†] patshası Naxash ólip, onıń ornına ulı patsha boldı[+]. 2Sonda Dawıt: «Ákesi maǵan jaqsılıq etkeni ushın, men de Naxash ulı Xanunǵa jaqsılıq eteyin», – dep oylap, ákesiniń ólimine kewil aytıw ushın Xanunǵa elshilerin[†] jiberdi.

Dawıttıń xızmetshileri Xanunǵa kewil bildiriw ushın ammonlardıń jerine barǵanda, 3ammon basshıları Xanunǵa:

– Dawıt bul adamlardı ákeńizdiń húrmeti ushın, sizge kewil aytıwǵa jibergen dep oylaysız ba? Yaq, olar eldi kózden ótkerip, bilip alıw hám qıyratıw ushın kelgen, – dedi.

4Solay etip, Xanun Dawıttıń xızmetshilerin tutqınǵa alıp, saqalların qırqtırdı, shapanların jambasına keletuǵın etip kestirip, olardı izine qaytarıp jiberdi.

5Solay etip, olar qaytıp ketti. Dawıt elshileri tuwralı esitkende, olardı kútip alıw ushın adam jiberdi. Óytkeni elshiler qattı xorlanǵan edi. Patsha olarǵa: «Saqalıńız óskenshe, Erixoda qalıńlar, sońınan qaytıp kelesizler», – dedi.

6Ammonlar Dawıttı ózlerine qarsı óshegistirip alǵanın túsindi. Sonlıqtan Xanun menen ammonlar Aram-Naharayım,[†] Aram-Maaxa hám Sobadan sawash arbaları menen arbalı áskerlerdi jallap alıw ushın mıń talant[*] gúmis jiberdi[+]. 7Xanun otız eki mıń sawash arbasın hám Maaxa patshası menen onıń áskerlerin jalladı. Maaxa patshası áskerleri menen kelip, Medeba qalasınıń aldına orda qurdı. Ammonlar da qalalarınan shıǵıp, urısqa atlandı[+].

8Dawıt bunı esitkende, Ioabtı hám márt jawıngerlerden ibarat bolǵan pútkil áskerler toparın olarǵa qarsı atlandırdı. 9Ammonlar shıǵıp, óz qalasınıń dárwazası aldında sap tartıp turdı. Járdemge kelgen patshalar dalada bólek sap tartıp turdı.

10Ioab aldıdan da, arttan da urısıwǵa tuwrı kelip turǵanın kórgende, Izraildıń[†] aǵla áskerlerinen bazıların tańlap, aramlarǵa qarsı sapqa turǵızdı. 11Qalǵan toparlardı inisi Abishaydıń qolına tapsırdı. Olar ammonlarǵa qarsı sap tartıp turdı[+]. 12Ioab inisine bılay dedi:

– Eger aramlar mennen basım kelse, sen maǵan járdemge keleseń. Al ammonlar sennen basım kelse, men saǵan járdemge baraman. 13Márt bol! Xalqımız ushın hám Qudayımızdıń qalaları ushın mártlershe gúreseyik! Jaratqan Iye[†] neni maqul tapsa, sonı islesin[+].

14Ioab áskerleri menen birge aramlarǵa táp bergende, aramlar olardıń aldına túsip qashtı. 15Aramlardıń qashqanın kórgen ammonlar da Ioabtıń inisi Abishaydan qashıp, qalaǵa kirip ketti. Bunnan keyin, Ioab Erusalimge[†] qaytıp keldi.

16Aramlar ózleriniń izraillılardan jeńilgenin kórgende, Evfrat dáryasınıń arǵı jaǵasındaǵı aramlarǵa elshiler jiberip, Hadadezerdiń sárkárdası Shofaxtıń qol astındaǵı aramlardı shaqırdı[+].

17Bul Dawıtqa málim bolǵanda, ol pútkil Izrail ordasın topladı da, Iordan dáryasın kesip ótip, olarǵa qarsı áskerlerin sapqa turǵızdı. Dawıt aramlarǵa hújimge ótip, olar menen urıstı. 18Aramlar izraillılardıń aldına túsip qashtı. Dawıt olardıń jeti mıń sawash arbasınıń arbakeshlerin, qırıq mıń piyada áskerin hám olardıń sárkárdası Shofaxtı da óltirdi. 19Hadadezerdiń qol astındaǵı patshalar ózleriniń izraillılardan jeńilgenin kórgende, Dawıt penen tınıshlıq kelisimin[†] dúzdi hám oǵan baǵınıshlı boldı.

Bunnan keyin, aram xalqı ammon xalqına járdem beriwden bas tartatuǵın boldı.

#### 20


Rabba qalasınıń iyelep alınıwı

1[•]Kelesi jılı báhárde, patshalar urısqa shıǵatuǵın waqıtta, Ioab áskerlerin baslap jolǵa shıqtı. Olar ammonlardıń[†] elin wayran etip, Rabba qalasın qamal qıldı. Biraq Dawıt Erusalimde[†] qalǵan edi. Ioab Rabba qalasına hújim jasap, onı jer menen jeksen etti[+]. 2Dawıt olardıń patshasınıń basındaǵı tajdı aldı. Hasıl taslar menen bezelgen, awırlıǵı bir talant keletuǵın altın taj Dawıttıń basına kiygizildi. Dawıt qaladan kóp muǵdarda olja da alıp qayttı. 3Ol qala xalqın sırtqa shıǵarıp, olardı jarǵı, shókkish hám balta menen islenetuǵın jumıslardı islewge májbúr etti. Dawıt ammonlardıń qalalarınıń hámmesinde usılay isledi. Sońınan Dawıt pútkil áskerlerin ertip, Erusalimge qayttı.


Filistlerge qarsı sawash

4Bir qansha waqıt ótkennen soń, Gezerde filistler[†] menen urıs baslandı. Bul urısta xushalı Sibbexay dáw áwladlarınan[*] bolǵan Sippaydı óltirdi. Sonda filistler bas iydi[+].

5Filistler menen bolǵan basqa sawashta, Yair ulı Elxanan gatlı Goliyattıń tuwısqanı Laxmiydi óltirdi. Laxmiydiń nayzasınıń sabı toqıw úskenesiniń qadasınday edi[+].

6Keyinirek Gat qalasında jáne sawash boldı. Ol jerde dáwdey bir adam bar edi. Onıń qolları hám ayaqları altı barmaqlı bolıp, hámmesi bolıp jigirma tórt barmaǵı bar edi. Ol da dáw áwladlarınan edi. 7Usı adam izraillılardı[†] masqaralaǵanda, Dawıttıń ájaǵası Shimeanıń ulı Ionatan onı óltirdi[+].

8Dawıt hám onıń adamları tárepinen óltirilgen usı adamlar da Gattaǵı dáw áwladlarınan edi[+].

#### 21


Dawıttıń xalıqtı sanaqtan ótkeriwi

1[•]Shaytan[†] Izrailǵa[†] qarsı shıǵıp, Dawıttı Izrail xalqın sanaqtan ótkeriwge iytermeledi[+]. 2Sonda Dawıt Ioabqa hám láshkerbasılarǵa:

– Barıp, Beer-Shebadan Danǵa deyingi izraillılardı sanaqtan ótkizip, olardıń qansha ekenin biliwim ushın nátiyjesin maǵan alıp keliń, – dedi[+].

3Biraq Ioab:

– Jaratqan Iye[†] Izrail xalqın házirgisinen júz ese qılıp kóbeytsin. Taqsır, olardıń hámmesi siziń qullarıńız emes pe? Nege usılay islewdi qálep qaldıńız? Ne ushın Izraildı gúnaǵa batırmaqshısız? – dedi[+].

4Degen menen, patshanıń sózi Ioabtıń sózinen ústin keldi. Solay etip, Ioab ketti hám pútkil Izraildı aralap shıǵıp, Erusalimge[†] qaytıp keldi. 5Ioab sanaq nátiyjesin Dawıtqa bayan qıldı. Pútkil Izrailda urısqa jaramlı bir million bir júz mıń, al Yahudada[†] tórt júz jetpis mıń adam bar eken[+].

6Ioab patshanıń buyrıǵına narazı bolǵanlıǵı sebepli, lebiyliler[†] menen benyaminlilerdi esapqa kirgizbedi[+]. 7[•]Bul buyrıq Qudayǵa da unamadı hám Ol Izrail xalqın jazaladı.

8Sonda Dawıt Qudayǵa: «Bul isti islep, úlken gúnaǵa battım. Jalbarınaman, qulıńnıń ayıbın keshire gór. Men qattı aqmaqlıq qıldım», – dedi[+].

9Jaratqan Iye Dawıttıń wáliyi Gadqa bılay dedi:[+]

10– Barıp, Dawıtqa bılay dep ayt: «Jaratqan Iye bılay deydi: Men saǵan úsh jazanı usınaman. Ózińe solardıń birewin tańla, keyin saǵan sol jazanı beremen».

11Gad Dawıtqa barıp bılay dedi:

– Jaratqan Iye bılay deydi: «Mınalardan birin tańla: 12úsh jıl ashlıq bolsın ba? Úsh ay dushpanlarıń quwdalap, seni qırsın ba? Yamasa Jaratqan Iyeniń[†] qılıshı bolǵan illet Onıń perishtesi[†] arqalı pútkil Izrail elin qırǵınǵa ushıratsın ba?» Endi jaqsılap oylap kórip, meni Jibergenge ne dep juwap beretuǵınımdı sheshiń.

13Dawıt Gadqa:

– Maǵan júdá qıyın. Adamnıń qolına túskenshe, Jaratqan Iyeniń qolına túseyin. Sebebi Onıń rehimi júdá kúshli, – dep juwap berdi[+].

14Solay etip, Jaratqan Iye Izrail xalqına illet jiberdi hám xalıqtan jetpis mıń adam óldi[+]. 15Quday[†] Erusalimdi joq etiw ushın bir perishtesin jiberdi. Biraq Qudaydıń perishtesi Erusalimdi qıra baslaǵanda, Jaratqan Iye bolıp atırǵan apattı kórip, ashınıp ketti hám xalıqtı qırǵan perishtege: «Jeter endi, qolıńdı tart», – dedi. Sol waqıtta Jaratqan Iyeniń perishtesi ebus xalqınan[†] bolǵan Ornannıń qırman jerinde turǵan edi[+].

16Dawıt basın kótergende, qolındaǵı jalańashlanǵan qılıshın Erusalim tárepke sozıp, jer menen aspan arasında turǵan Jaratqan Iyeniń perishtesin kórdi. Sonda aza kiyimin kiygen Dawıt penen xalıq aqsaqalları et betinen jerge jıǵıldı.

17Dawıt Qudayǵa jalbarınıp: «Xalqıńdı sanaqtan ótkeriwdi buyırǵan men emespen be? Gúna[†] islep, jawızlıq qılǵan men-ǵo. Al mına qoylardıń ne jazıǵı bar? Qudayım, Jaratqan Iye! Ótinemen, jaqsısı, meni hám ákemniń xojalıǵın jazala. Biraq xalqıńnıń illetten qırılıp ketiwine jol qoyma», – dedi.

18[•]Sonda Jaratqan Iyeniń perishtesi payǵambar[†] Gadqa: «Ebus xalqınan bolǵan Ornannıń qırman jerine barıp, sol jerde Jaratqan Iyege arnap, qurbanlıq[†] orın qursın», – degen xabardı Dawıtqa jetkeriwdi buyırdı. 19Dawıt Jaratqan Iyeniń Gad arqalı bergen buyrıǵı boyınsha jolǵa shıqtı. 20Qırmanda biydayın aydatıp atırǵan Ornan artına qaraǵanda, perishteni kórdi. Sonda onıń qasındaǵı tórt ulı jasırınıp aldı. 21Sol waqıtta Dawıt Ornanǵa jaqınlap kiyatırǵan edi. Ornan Dawıttı kórgende, qırmannan shıqtı da, et betinen jerge jıǵılıp, Dawıtqa tájim etti.

22Dawıt Ornanǵa:

– Mına qırman turǵan jerdi maǵan ber. Xalıqqa kelgen illet toqtaw ushın, men bul jerge Jaratqan Iyege arnap qurbanlıq orın quraman. Qırman turǵan jerdi maǵan tolıq qunına sat, – dedi[+].

23Ornan Dawıtqa:

– Ala beriń! Taqsır, neni maqul kórseńiz, sonı isleń. Mine, ógizlerdi jandırılatuǵın qurbanlıq ushın, túyek aydaytuǵın taxtanı otın ushın hám biydaydı ǵálle sadaqası[†] ushın beremen. Bulardıń hámmesin beremen, – dep juwap berdi[+].

24Biraq patsha Dawıt Ornanǵa:

– Yaq, bolmaydı! Bulardı tolıq qunın tólep, satıp alaman. Saǵan tiyisli nárselerdi Jaratqan Iyege usınbayman. Tegin nárseni jandırılatuǵın qurbanlıq etip usınbayman, – dedi.

25Solay etip, Dawıt bul jer ushın Ornanǵa altı júz shekel[*] altın tóledi. 26Dawıt sol jerge Jaratqan Iyege arnap qurbanlıq orın qurıp, jandırılatuǵın qurbanlıqlardı hám tatıwlıq qurbanlıqların berdi. Ol Jaratqan Iyege jalbarındı hám Jaratqan Iye qurbanlıq orındaǵı jandırılatuǵın qurbanlıqqa aspannan ot jiberip, oǵan juwap berdi[+].

27Bunnan keyin, Jaratqan Iye perishtege qılıshın qınabına salıp qoyıwdı buyırdı. Perishte buyrıqtı orınladı. 28Dawıt ebus xalqınan bolǵan Ornannıń qırmanında Jaratqan Iyeniń ózine juwap bergenin kórgende, ol jerde qurbanlıqlar shaldı. 29Shólde Jaratqan Iyege arnap Muwsa qurdırǵan shatır hám jandırılatuǵın qurbanlıq beriletuǵın qurbanlıq orın sol waqıtta Gibondaǵı sıyınıw ornında edi[+]. 30Biraq Dawıt Jaratqan Iyeniń perishtesiniń qılıshınan qorqqanlıqtan, Qudaydıń erkin biliw ushın ol jerge bara almadı.

#### 22

1Sonda Dawıt: «Quday[†] Iyeniń Úyi de, Izrail[†] ushın jandırılatuǵın qurbanlıq[†] orın da usı jerde boladı», – dedi[+].


Qudaydıń Úyin qurıw ushın tayarlıqlar

2Dawıt Izrailda jasaytuǵın kelgindilerdiń hámmesin jıynawdı buyırdı. Qudaydıń Úyin[†] qurıw ushın, olardıń arasınan taslardı kesetuǵın hám jonatuǵın adamlardı tayınladı[+]. 3Dawıt dárwaza esikleriniń shegeleri hám qazıq shegeler ushın kóp muǵdarda temir tayarlap qoydı. Tayarlanǵan qolanıń da kópligi sonshelli, onıń salmaǵın anıqlaw múmkin emes edi[+]. 4Jáne de, ol sansız kedr aǵashın da jıynap qoydı. Óytkeni sidonlılar[†] menen tirliler Dawıtqa kóp muǵdarda kedr aǵashın ákelgen edi[+].

5Dawıt: «Ulım Sulayman jas hám tájiriybesiz. Al Jaratqan Iyege[†] arnap qurılatuǵın Úy júdá sawlatlı bolıp, dańqı barlıq xalıqlarǵa jayılıwı kerek. Sonlıqtan onıń qurılısı ushın tayarlıq kórip qoya bereyin», – dedi. Solay etip, Dawıt ólmesinen aldın Qudaydıń Úyin qurıw ushın úlken tayarlıqlar kórdi[+].

6Dawıt ulı Sulaymandı qasına shaqırıp aldı hám oǵan Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyege arnap Úy qurıwdı tapsırıp, 7bılay dedi:

– Ulım, men Qudayım Jaratqan Iyege arnap Úy qurıwdı qálegen edim[+]. 8Biraq Jaratqan Iye[†] maǵan bılay dedi: «Sen úlken sawashlarda qatnasıp, kóp qan tóktiń. Meniń aldımda jerge kóp qan tókkeniń ushın, Meniń atıma arnap Úydi sen qurmaysań[+]. 9Biraq sennen tınıshlıqtı súyetuǵın bir ul tuwıladı. Men onı dógeregindegi barlıq dushpanlarınan qutqarıp, ráhátke eristiremen. Onıń atı Sulayman[*] boladı. Onıń dáwirinde Izrailǵa tınıshlıq hám aman-esenlik inam etemen[+]. 10Meniń atıma arnap Úydi ol quradı. Ol Maǵan ul boladı, Men de oǵan Áke[†] bolaman. Onıń Izrail ústinen quratuǵın patshalıq taxtın máńgige bekkemleymen»[+].

11Endi, ulım, Jaratqan Iye saǵan yar bolsın! Ózi wáde etkenindey, Qudayıń Jaratqan Iyege arnap Úy qurǵanıńda, seni tabısqa eristirsin. 12Jaratqan Iye seni Izrailǵa húkimdar etip qoyǵanda, Qudayıń Jaratqan Iyeniń Nızamına ámel qılıwıń ushın, Ol saǵan aqıl-parasat bersin. 13Jaratqan Iyeniń Muwsa arqalı Izrailǵa bergen qaǵıyda hám nızamların muqıyatlı túrde orınlawǵa tırıssań, tabısqa eriseseń. Kúshli hám márt bol! Qorqpa, ruwxıń túspesin![+]

14Men kóp mashaqatlar menen Jaratqan Iyeniń Úyi[†] ushın júz mıń talant altın, bir million talant gúmis, ólshep bolmas dárejede kóp qola menen temir, jáne de, aǵash penen tas ta jıynap, tayarlap qoydım. Bularǵa sen de qosarsań. 15Sende kóp jumısshılar: tas kesiwshiler, tas qalawshılar, aǵash ustaları, hár túrli ónerge iye adamlar, 16altın, gúmis, qola hám temirdi islete alatuǵın sansız ónermentler bar. Endi iske kiris. Jaratqan Iye saǵan yar bolsın!

17Dawıt Izraildıń barlıq basshılarına ulı Sulaymanǵa járdem beriwdi buyırıp, 18bılay dedi:

– Qudayıńız Jaratqan Iye sizler menen birge emes pe? Sizlerdi hár tárepleme tınıshlıqqa bólemedi me? Ol usı jerdiń turǵınların maǵan táslim qıldı. Sol sebepli bul jer Jaratqan Iyege hám Onıń xalqına baǵınıshlı boldı[+]. 19Endi júregińizdi hám janıńızdı Qudayıńız Jaratqan Iyeni izlewge baǵıshlańlar. Quday Iyeniń Muxaddes mákanın qurıwdı baslańlar. Keyin Jaratqan Iyeniń Kelisim sandıǵın[†] hám Qudayǵa baǵıshlanǵan basqa muxaddes[†] buyımlardı Jaratqan Iyeniń atına arnap qurılǵan Úyge aparıp qoyıńlar, – dedi.

#### 23

1Dawıt mazmunlı ómir súrdi hám qartayǵanda, ulı Sulaymandı Izrailǵa[†] patsha etip qoydı[+].


Lebiylilerdiń atqaratuǵın xızmetleri

2Dawıt Izraildıń barlıq basshıların, ruwxaniylerdi[†] hám lebiylilerdi[†] bir jerge topladı. 3Otız hám onnan joqarı jastaǵı lebiyliler sanap shıǵıldı. Olar barlıǵı bolıp otız segiz mıń er adam eken[+]. 4Dawıt bılay dedi: «Olardıń jigirma tórt mıńı Jaratqan Iyeniń Úyindegi[†] islerdi atqarıwǵa, altı mıńı joqarı lawazımlarǵa hám qazılıq isine, 5tórt mıńı dárwaza qarawıllıǵına, tórt mıńı ózi tayarlap bergen saz ásbapların shertip, Jaratqan Iyege[†] alǵıs-maqtaw aytıw xızmetine qoyılsın»[+].

6Dawıt lebiylilerdi Lebiydiń ulları Gershon, Qohat hám Merariydiń urpaqları boyınsha úsh toparǵa bóldi[+].

7Gershonnıń ulları: Laadan hám Shimey[+].

8Laadannıń úsh ulı bolıp, tuńǵıshı Exiel, keyin Zetam hám Ioel[+].

9Shimeydiń Shelomit, Xaziel hám Haran degen úsh ulı bar edi. Olar Laadan urıwınıń áwlad basshıları edi. 10Shimeydiń basqa ulları: Yaxat, Ziza, Eush hám Beria. Bul tórtewi de Shimeydiń ulları edi. 11Yaxat tuńǵıshı, Ziza ekinshi ulı edi. Biraq Eush penen Berianıń ulları kóp bolmaǵanlıqtan, ekewi bir tiyre bolıp esaplandı.

12Qohattıń Amram, Ishar, Xebron hám Uzziel degen tórt ulı boldı[+].

13Amramnıń ulları Xaron hám Muwsa edi.

Xaron eń muxaddes[†] zatlardı baǵıshlaw isine tayınlandı. Sonlıqtan Xaron hám onıń ulları máńgige Jaratqan Iyeniń aldında qurbanlıqlar[†] beriwi, Oǵan xızmet etiwi hám máńgige Onıń atı menen xalıqtı jarılqawı tiyis boldı[+]. 14Qudaydıń adamı Muwsanıń ulları da Lebiy urıwına kirgizildi[+].

15Muwsanıń ulları: Gershom hám Eliezer[+].

16Gershomnıń tuńǵısh ulı[†] Shebuel edi[+].

17Eliezerdiń tuńǵısh ulı Rexabiya edi. Eliezerdiń basqa ulı bolmadı. Al Rexabiyanıń ulları kóp boldı[+].

18Ishardıń tuńǵısh ulı Shelomit edi.

19Xebronnıń ulları: tuńǵıshı Eriya, ekinshisi Amariya, úshinshisi Yaxaziel, tórtinshisi Eqamam[+].

20Uzzieldiń ulları: tuńǵıshı Mixa, ekinshisi Ishshiya[+].

21Merariydiń ulları: Maxliy hám Mushiy.

Maxliydiń ulları: Elazar hám Kish[+].

22Elazar ulsız bul dúnyadan kóz jumdı. Biraq onıń qızları bar edi. Atalas aǵayinleri bolǵan Kishtiń ulları olarǵa úylendi[+].

23Mushiydiń Maxliy, Eder hám Eremot degen úsh ulı boldı[+].

24Áwladları boyınsha Lebiy urpaǵı usılar edi. Áwlad basshılarınıń hár biri shejirege atpa-at kirgizildi. Jigirma hám onnan joqarı jastaǵı hár bir lebiylige Jaratqan Iyeniń Úyinde xızmet etiwge bolatuǵın edi[+]. 25Óytkeni Dawıt: «Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye[†] Óz xalqın tınıshlıqqa eristirip, Ózi de Erusalimdi[†] máńgige mákan etiwdi sheshti[+]. 26Sonlıqtan bunnan bılay, lebiylilerge Jaratqan Iyeniń shatırın hám sıyınıw xızmetinde qollanılatuǵın zatlardı tasıp júriwdiń hájeti joq», – dedi. 27Dawıttıń aqırǵı buyrıǵı boyınsha jigirma hám onnan joqarı jastaǵı lebiyliler sanaldı.

28Lebiyliler Jaratqan Iyeniń Úyindegi xızmette Xaronnıń urpaqlarına járdem beriwge minnetli edi. Bularǵa háwli hám bólmelerdi gúzetiw, muxaddes zatlardı páklew rásiminen ótkeriw hám Qudaydıń Úyine[†] tiyisli basqa da wazıypalardı orınlaw isleri kirdi[+]. 29Olar usınılatuǵın nanlarǵa, ǵálle sadaqası[†] ushın beriletuǵın sapalı unǵa, pátir nanlarǵa, peshte pisirilgen sadaqalarǵa hám záytún[†] mayı aralastırılǵan sadaqalarǵa, sadaqalardıń kólem hám ólshemine juwapker boldı. 30Lebiyliler hár kúni azanda hám keshte Jaratqan Iyeni táriyiplew hám alǵıs-maqtaw aytıw ushın tayar turatuǵın edi. 31Olar Shabbat kúnleri de, Jańa ay bayramlarında da, belgilengen bayram kúnlerinde Jaratqan Iyege jandırılatuǵın qurbanlıqlar berilgende de, solay isledi. Jaratqan Iyeniń aldında xızmet etiwshi lebiylilerdiń sanı bárqulla aldın ala kórsetpede belgilengen sanda bolıwı kerek edi[+].

32Solay etip, lebiylilerge Ushırasıw Shatırı[†] menen Muxaddes orındı qorǵaw hám óz tuwısqanları bolǵan Xaron urpaqlarına Jaratqan Iyeniń Úyindegi xızmette járdem beriw wazıypası júklendi.

#### 24


Ruwxaniylerdiń wazıypası

1Xaron urpaqları mınaday toparlarǵa bólindi. Xaronnıń ulları: Nadab, Abihu, Elazar hám Itamar[+]. 2Biraq Nadab penen Abihu ákesinen burın, ul kórmey ólip ketkenlikten, tek Elazar menen Itamar ruwxaniy[†] boldı[+]. 3Dawıt Xaron urpaqların orınlaytuǵın xızmetleri boyınsha toparlarǵa bóldi. Bul iste oǵan Elazar urpaǵınan Sadoq hám Itamar urpaǵınan Aximelex járdem berdi[+]. 4Elazar urpaqları arasında áwlad basshıları Itamar urpaqlarına qaraǵanda kóbirek bolıp shıqtı. Sonlıqtan Elazar urpaqları on altı toparǵa, Itamar urpaqları segiz toparǵa bólindi. 5Elazar urpaqları arasında da, Itamar urpaqları arasında da Muxaddes[†] orınǵa hám Qudaydıń aldındaǵı baslı xızmetlerge juwapker bolǵan basshılar bar edi. Sol sebepli xızmetler hesh kimdi jaqlamastan, shek[†] taslaw jolı menen bólip berildi.

6Lebiyli[†] Netanel ulı xatker Shemaya patshanıń hám xalıq basshılarınıń, ruwxaniy Sadoqtıń, Abiyatar ulı Aximelextiń, ruwxaniylerdiń hám lebiylilerdiń áwlad basshılarınıń kóz aldında shek taslawdıń juwmaǵın jazıp bardı. Shek boyınsha, Elazar urpaqlarınan bir shańaraqtan, Itamar urpaqlarınan bir shańaraqtan gezekpe-gezek alındı.

7Birinshi shek Ehoyaribke, ekinshisi Edayaǵa tústi[+]. 8Úshinshi shek Xarimge, tórtinshisi Seorimge, 9besinshisi Malkiyaǵa, altınshısı Miyaminge, 10jetinshisi Haqqosqa, segizinshisi Abiyaǵa,[+] 11toǵızınshısı Eshuaǵa, onınshısı Shekaniyaǵa, 12on birinshisi Elyashibke, on ekinshisi Yakimge, 13on úshinshisi Xuppaǵa, on tórtinshisi Eshebabqa, 14on besinshisi Bilgaǵa, on altınshısı Immerge, 15on jetinshisi Xezirge, on segizinshisi Happisseske, 16on toǵızınshısı Petaxiyaǵa, jigirmalanshısı Exezkelge, 17jigirma birinshisi Yaxinge, jigirma ekinshisi Gamulǵa, 18jigirma úshinshisi Delayaǵa, jigirma tórtinshisi Maaziyaǵa tústi.

19Izraildıń[†] Qudayı Jaratqan Iyeniń[†] buyrıǵı boyınsha, babası Xaron olarǵa qaǵıydalar bergen edi. Jaratqan Iyeniń Úyine[†] kirgende, olardıń xızmetiniń belgilengen tártibi soǵan tiykarlanǵan edi.


Lebiylilerdiń basqa urpaqları

20Lebiylilerdiń basqa urpaqları mınalar:

Amramnıń ullarınan Shubael,

Shubaeldiń ullarınan Exdeya[+].

21Rexabiya ullarınan tuńǵıshı Ishshiya.

22Ishardıń urpaqlarınan Shelomot.

Shelomottıń ullarınan Yaxat.

23Xebronnıń ulları: tuńǵıshı Eriya, ekinshisi Amariya, úshinshisi Yaxaziel, tórtinshisi Eqamam[+].

24Uzzieldiń ulı: Mixa.

Mixanıń ulı: Shamir.

25Mixanıń tuwısqanı: Ishshiya.

Ishshiyanıń ulı Zexariya.

26Merariydiń ulları: Maxliy, Mushiy hám Yaziya.

27Merariydiń urpaqlarınan Yaziyanıń ulları: Shoham, Zakkur hám Ibri.

28Maxliyden Elazar tuwıldı. Elazardıń ulı bolmadı.

29Kishtiń urpaǵınan Eraxmeel.

30Mushiydiń ulları: Maxliy, Eder hám Erimot.

Lebiy urıwınan bolǵan áwladlar usılar edi. 31Olar da tuwısqanları Xaronnıń urpaqları sıyaqlı, patsha Dawıttıń, Sadoqtıń, Aximelextiń, ruwxaniylerdiń hám lebiylilerdiń áwlad basshılarınıń kóz aldında shek taslap, óz wazıypaların belgilep aldı. Shek taslaǵanda, úlken uldıń shańaraǵı menen kishkene uldıń shańaraǵınıń huqıqı teńdey boldı[+].

#### 25


Jırshılar

1Dawıt penen orda áskerbasıları xızmet ushın Asaftıń, Hemannıń hám Edutunnıń ullarınan ayırımların lira[†] hám arfa[†] shertiw hám kimbaldı dańǵırlatıp, ruwxtan ilhamlanıp qosıq aytıw ushın ayırıp qoydı. Bul xızmet ushın tayınlanǵanlardıń dizimi mınaw:[+]

2Asaftıń ullarınan: Zakkur, Yusup, Netaniya hám Asarela. Bular Asaftıń basshılıǵı astında bolıp, patshanıń buyrıǵı boyınsha, ruwxlanıp qosıq aytatuǵın edi.

3Edutunnıń ullarınan: Gedaliya, Seriy, Iyshaya, Shimey, Xashabiya hám Mattitiya – jámi altı adam. Olar lira naması astında Jaratqan Iyeni[†] táriyipleytuǵın hám ruwxlanıp, alǵıs-maqtawlar menen qosıq aytatuǵın ákesi Edutunnıń basshılıǵı astında edi.

4Hemannıń ullarınan: Bukkiya, Mattaniya, Uzziel, Shebuel, Erimot, sonday-aq Xananiya, Xananiy, Eliata, Giddaltiy, Romamtiy-Ezer, jáne de Ioshbeqasha, Mallotiy, Hotir hám Maxaziot. 5Bulardıń hámmesi patshanıń wáliyi Hemannıń ulları edi. Sebebi Quday[†] Óziniń Hemandı abıraylı qılaman degen wádesi boyınsha, Hemanǵa on tórt ul hám úsh qız sıylaǵan edi. 6Olardıń barlıǵı óz ákesiniń basshılıǵı astında Qudaydıń Úyindegi[†] xızmet waqtında kimbaldı dańǵırlatıp, arfa hám lira shertip, Jaratqan Iyeniń Úyinde[†] sazendelik qılatuǵın edi. Asaf, Edutun hám Heman patshanıń basshılıǵı astında boldı. 7Jaratqan Iyege alǵıs-maqtaw aytıw ushın úyretilgen sheber sazendeler aǵayinleri menen birge eki júz seksen segiz adam edi. 8Olar úlken-kishi, ustaz-shákirt dep ayırıp otırmastan, hár biri óz xızmet wazıypasın bilip alıw ushın shek[†] tasladı[+].

9Birinshi shek Asaf urıwınan Yusupke, onıń ullarına hám aǵayinlerine tústi. Olar on eki adam edi.

Ekinshi shek Gedaliyaǵa, onıń ózine, ullarına hám aǵayinlerine tústi. Olar on eki adam edi.

10Úshinshi shek Zakkurǵa, onıń ullarına hám aǵayinlerine tústi. Olar on eki adam edi.

11Tórtinshi shek Isriyge, onıń ullarına hám aǵayinlerine tústi. Olar on eki adam edi.

12Besinshi shek Netaniyaǵa, onıń ullarına hám aǵayinlerine tústi. Olar on eki adam edi.

13Altınshı shek Bukkiyaǵa, onıń ullarına hám aǵayinlerine tústi. Olar on eki adam edi.

14Jetinshi shek Esarelaǵa, onıń ullarına hám aǵayinlerine tústi. Olar on eki adam edi.

15Segizinshi shek Iyshayaǵa, onıń ullarına hám aǵayinlerine tústi. Olar on eki adam edi.

16Toǵızınshı shek Mattaniyaǵa, onıń ullarına hám aǵayinlerine tústi. Olar on eki adam edi.

17Onınshı shek Shimeyge, onıń ullarına hám aǵayinlerine tústi. Olar on eki adam edi.

18On birinshi shek Azarelge, onıń ullarına hám aǵayinlerine tústi. Olar on eki adam edi.

19On ekinshi shek Xashabiyaǵa, onıń ullarına hám aǵayinlerine tústi. Olar on eki adam edi.

20On úshinshi shek Shubaelge, onıń ullarına hám aǵayinlerine tústi. Olar on eki adam edi.

21On tórtinshi shek Mattitiyaǵa, onıń ullarına hám aǵayinlerine tústi. Olar on eki adam edi.

22On besinshi shek Eremotqa, onıń ullarına hám aǵayinlerine tústi. Olar on eki adam edi.

23On altınshı shek Xananiyaǵa, onıń ullarına hám aǵayinlerine tústi. Olar on eki adam edi.

24On jetinshi shek Ioshbeqashaǵa, onıń ullarına hám aǵayinlerine tústi. Olar on eki adam edi.

25On segizinshi shek Xananiyge, onıń ullarına hám aǵayinlerine tústi. Olar on eki adam edi.

26On toǵızınshı shek Mallotiyge, onıń ullarına hám aǵayinlerine tústi. Olar on eki adam edi.

27Jigirmalanshı shek Eliataǵa, onıń ullarına hám aǵayinlerine tústi. Olar on eki adam edi.

28Jigirma birinshi shek Hotirge, onıń ullarına hám aǵayinlerine tústi. Olar on eki adam edi.

29Jigirma ekinshi shek Giddaltiyge, onıń ullarına hám aǵayinlerine tústi. Olar on eki adam edi.

30Jigirma úshinshi shek Maxaziotqa, onıń ullarına hám aǵayinlerine tústi. Olar on eki adam edi.

31Jigirma tórtinshi shek Romamtiy-Ezerge, onıń ullarına hám aǵayinlerine tústi. Olar on eki adam edi.

#### 26


Qudaydıń Úyiniń dárwaza qarawılları

1Dárwaza qarawılları mına toparlardan ibarat boldı:

Qorax urpaqlarınan: Asaf áwladınan Qore ulı Meshelemiya.

2Meshelemiyanıń ulları: tuńǵısh ulı[†] Zexariya, ekinshisi Ediael, úshinshisi Zebadiya, tórtinshisi Yatniel,[+] 3besinshisi Elam, altınshısı Ehoxanan, jetinshisi Eliehoenay.

4Obed-Edomnıń[†] ulları: tuńǵısh ulı Shemaya, ekinshisi Ehozabad, úshinshisi Ioax, tórtinshisi Sakar, besinshisi Netanel,[+] 5altınshısı Ammiel, jetinshisi Issaxar, segizinshisi Peulletay. Quday[†] Obed-Edomdı usılay jarılqaǵan edi[+].

6Obed-Edomnıń ulı Shemayanıń ulları bar edi. Olar ullı qábilet iyeleri bolǵanlıqtan, óz áwladlarınıń basshıları boldı. 7Shemayanıń ulları: Otniy, Refael, Obid hám Elzabad. Shemayanıń tuwısqanları Elihu menen Semaxiya da qábiletli adamlar edi. 8Olardıń barlıǵı Obed-Edomnıń urpaqları edi. Olardıń ózleri de, ulları menen tuwısqanları da jumısqa intalı, júdá uqıplı adamlar boldı. Obed-Edomǵa tiyisliler barlıǵı bolıp alpıs eki adam edi[+].

9Meshelemiyanıń ulları hám aǵayinleri on segiz adamnan ibarat bolıp, olar da qábiletli adamlar edi.

10Merariy urpaǵınan Xosanıń ulları: basshısı Shimriy. Shimriy tuńǵısh ul bolmasa da, ákesi onı basshı etip tayınladı. 11Ekinshisi Xilkiya, úshinshisi Tebaliya, tórtinshisi Zexariya. Xosanıń ulları menen aǵayinleri on úsh adam edi.

12Dárwaza qarawıllarınıń toparları óz basshıları boyınsha bólindi. Olar da Jaratqan Iyeniń Úyinde[†] xızmet etip atırǵan basqa lebiyliler[†] sıyaqlı óz wazıypalarına iye edi.

13Hár dárwaza ushın, áwladları boyınsha úlken-kishige teńdey shek[†] taslandı[+].

14Shıǵıs táreptegi dárwaza taslanǵan shek boyınsha Shelemiyaǵa tústi. Keyin onıń ulı Zexariya ushın shek taslandı hám oǵan arqa táreptegi dárwaza tústi. Zexariya aqıllı, keńesgóy adam edi. 15Qubladaǵı dárwaza shek boyınsha Obed-Edomǵa, al zatlar saqlanatuǵın bólmeler onıń ullarına tústi[+]. 16Batıstaǵı dárwaza menen joqarǵı joldaǵı Shallexet dárwazası shek boyınsha Shuppim menen Xosaǵa tústi.

Qarawıllar úzliksiz izbe-izlikte óz wazıypasın orınlaytuǵın edi.

17Hár kúni shıǵıstaǵı dárwazada altı lebiyli, arqadaǵı dárwazada tórt lebiyli, qubladaǵı dárwazada tórt lebiyli, zatlar saqlanatuǵın bólmelerde eki adamnan tórt lebiyli qarawıllıqta turdı. 18Batıs táreptegi háwlige baratuǵın jol boyında tórt qarawıl, háwliniń ishinde eki qarawıl turdı.

19Qorax hám Merariy urpaqlarınan bolǵan dárwaza qarawılları usılay ornalastırıldı.


Qazna qarawılları

20Olardıń aǵayinleri bolǵan lebiylilerge Qudaydıń Úyindegi[†] qaznaǵa hám Qudayǵa arnalǵan sawǵalar turatuǵın qaznaǵa qaraw tapsırıldı.

21Gershonnıń áwladınan bolǵan Laadannıń urpaǵınan, Laadan tiyresiniń tiyre basshısı Exieliy[+].

22Exieliydiń ulları Zetam hám onıń tuwısqanı Ioel Jaratqan Iyeniń Úyiniń qaznasın qarawılladı.

23Amram, Ishar, Xebron hám Uzziel urpaqlarınan mına adamlarǵa xızmet berildi: 24Muwsanıń ulı Gershomnıń urpaǵınan Shebuel qaznalar ústinen bas baqlawshı boldı[+].

25Gershomnıń tuwısqanı Eliezerdiń násili mınaday edi: Eliezerden Rexabiya, Rexabiyadan Iyshaya, Iyshayadan Ioram, Ioramnan Zixriy, Zixriyden Shelomit tuwılǵan edi[+]. 26Shelomitke hám onıń aǵayinlerine Dawıt patshanıń, tiyre basshılarınıń, mıńbasılardıń, júzbasılardıń hám áskerbasılardıń baǵıshlaǵan sawǵaları saqlanatuǵın qaznaǵa qaraw tapsırıldı[+]. 27Olar sawashta qolǵa túsirgen oljalardan bir bólegin Jaratqan Iyeniń Úyin támiyinlew ushın baǵıshlaytuǵın edi. 28Kózi ashıq Samuel, Kish ulı Shaul, Ner ulı Abner, Seruya ulı Ioab baǵıshlaǵan sawǵalardı hám Jaratqan Iyege[†] arnalǵan basqa sawǵalardı da Shelomit penen onıń aǵayinleri qarawıllaytuǵın boldı.


Lebiylilerdiń basqa xızmetleri

29Ishar urpaǵınan Kenaniya hám onıń ulları Qudaydıń Úyiniń sırtındaǵı islerge juwapker bolıp, Izraildaǵı[†] joqarı lawazımlarǵa hám qazılıq isine tayınlandı[+].

30Xebron urpaǵınan Xashabiya hám onıń bir mıń jeti júz qábiletli aǵayini Izrailda Iordan dáryasınıń batıs bólegindegi Jaratqan Iyeniń hám patshanıń xızmetine baylanıslı islerge juwapker boldı[+]. 31Xebron urpaǵınan bolǵan Eriya óz urpaǵınıń shejiresi boyınsha Xebron urpaqlarınıń basshısı boldı. Dawıttıń húkimdarlıǵınıń qırqınshı jılında Xebron urpaqlarınıń shejiresi izertlengen edi. Sonda Giladtaǵı[†] Yazerde jasaǵan Xebron urpaqları arasınan júdá qábiletli adamlar tabıldı[+]. 32Eriyanıń aǵayinleri arasında eki mıń jeti júzi júdá qábiletli áwlad basshıları boldı. Qudaydıń hám patshanıń islerine qarawı ushın, Dawıt patsha olardı Ruben hám Gad urıwları, jáne de, Menashshe urıwınıń yarımı ústinen basshı etip tayınladı.

#### 27


Ordadaǵı áskeriy bólimler

1[•]Tómende Izrail[†] xalqınıń áwlad basshıları, mıńbasıları, júzbasıları hám patshalıq islerin alıp baratuǵın olardıń basqarıwshılarınıń dizimi berilgen. Olar hár biri jigirma tórt mıń adamnan ibarat bolǵan, gezek penen jılına bir ay xızmet etetuǵın áskeriy toparlarǵa juwapker boldı.

2Birinshi ay ushın qoyılǵan birinshi bólimge Zabdiel ulı Yashobam basshılıq etti. Oǵan tiyisli bólimde jigirma tórt mıń adam bar edi. 3Yashobam Perestiń urpaǵınan bolıp, ol birinshi ayda xızmet etetuǵın barlıq áskerbasılarǵa basshı boldı[+].

4Ekinshi ay ushın qoyılǵan ekinshi bólimge axoxlı Doday basshılıq etti. Miklot onıń sárkárdası boldı. Oǵan tiyisli bólimde jigirma tórt mıń adam bar edi.

5Úshinshi ay ushın qoyılǵan úshinshi bólimge ruwxaniy[†] Ehoyadanıń ulı Benaya basshılıq etti. Oǵan tiyisli bólimde jigirma tórt mıń adam bar edi[+]. 6Otız batırdıń biri hám otız batırdıń jetekshisi bolǵan Benaya usı edi. Onıń ulı Ammizabad ta onıń bóliminde oǵan járdemshi edi.

7Tórtinshi ay ushın qoyılǵan tórtinshi bólimge Ioabtıń tuwısqanı Asahel basshılıq etti. Sońınan onıń ornın ulı Zebadiya iyeledi. Oǵan tiyisli bólimde jigirma tórt mıń adam bar edi[+].

8Besinshi ay ushın qoyılǵan besinshi bólimge izraxlı Shamhut basshılıq etti. Oǵan tiyisli bólimde jigirma tórt mıń adam bar edi.

9Altınshı ay ushın qoyılǵan altınshı bólimge teqoalı Ikkesh ulı Ira basshılıq etti. Oǵan tiyisli bólimde jigirma tórt mıń adam bar edi.

10Jetinshi ay ushın qoyılǵan jetinshi bólimge Efrayım[†] urıwınan pelonlı Xeles basshılıq etti. Oǵan tiyisli bólimde jigirma tórt mıń adam bar edi.

11Segizinshi ay ushın qoyılǵan segizinshi bólimge Zerax urpaǵınan xushalı Sibbexay basshılıq etti. Oǵan tiyisli bólimde jigirma tórt mıń adam bar edi[+].

12Toǵızınshı ay ushın qoyılǵan toǵızınshı bólimge Benyamin urıwınan anatotlı Abiezer basshılıq etti. Oǵan tiyisli bólimde jigirma tórt mıń adam bar edi.

13Onınshı ay ushın qoyılǵan onınshı bólimge Zerax urpaǵınan netofalı Maharay basshılıq etti. Oǵan tiyisli bólimde jigirma tórt mıń adam bar edi.

14On birinshi ay ushın qoyılǵan on birinshi bólimge Efrayım urıwınan piratonlı Benaya basshılıq etti. Oǵan tiyisli bólimde jigirma tórt mıń adam bar edi.

15On ekinshi ay ushın qoyılǵan on ekinshi bólimge Otnieldiń urpaǵınan netofalı Xelday basshılıq etti. Oǵan tiyisli bólimde jigirma tórt mıń adam bar edi[+].


Izrail urıwlarınıń kósemleri

16Izrail urıwların basqaratuǵın kósemler mınalar boldı: Ruben urıwın Zixriy ulı Eliezer, Shimon urıwın Maaxa ulı Shefatiya, 17Lebiy urıwın Kemuel ulı Xashabiya, Xaronnıń urpaqların Sadoq,[+] 18Yahuda[†] urıwın Dawıttıń ájaǵası Elihu, Issaxar urıwın Mixail[†] ulı Omriy, 19Zebulon urıwın Obadiya ulı Ishmaya, Naftaliy urıwın Azriel ulı Erimot, 20Efrayım urıwın Azaziya ulı Hoshea, Menashshe urıwınıń yarımın Pedaya ulı Ioel, 21Giladtaǵı[†] Menashshe urıwınıń basqa yarımın Zexariya ulı Iddo, Benyamin urıwın Abner ulı Yasiel, 22Dan urıwın Eroxam ulı Azarel basqaratuǵın boldı.

Izrail urıwlarınıń kósemleri usılar edi.

23Dawıt jigirma hám onnan tómen jastaǵılardı sanamadı. Sebebi Jaratqan Iye[†] Izraildı aspandaǵı juldızlar kibi kóp qılıwǵa wáde bergen edi[+]. 24Seruya ulı Ioab ta xalıqtı sanaqtan ótkeriwdi baslaǵanı menen, onı aqırına jetkermegen edi. Sol sanaqtıń kesirinen Jaratqan Iye Izrailǵa ǵázebin shashqan edi. Sonlıqtan sanaqtıń nátiyjesi Dawıt patshanıń jılnama kitabına kirgizilmedi[+].


Patshanıń xızmetkerleri

25Patshaǵa tiyisli qaznalarǵa qaraw Adiel ulı Azmawetke, al qala átirapındaǵı, qalalardaǵı, awıllardaǵı hám minaralardaǵı qaznalarǵa qaraw Uzziya ulı Ionatanǵa tapsırıldı. 26Egislik jerlerdi tárbiyalaytuǵın diyxanlarǵa Kelub ulı Ezriy, 27júzim baǵlarına ramalı Shimey, júzim baǵlarındaǵı sharap saqlanatuǵın orınlarǵa shifamlı Zabdiy, 28batıstaǵı taw eteklerindegi záytún[†] hám jabayı ánjir aǵashlarına gederli Baal[†]-Xanan, záytún mayı saqlanatuǵın orınlarǵa Ioash, 29Sharonda otlaytuǵın mallarǵa sharonlı Shitray, oypatlıqlarda baǵılatuǵın mallarǵa Adlay ulı Shafat, 30túyelerge Ismayıl urpaǵınan Obil, esheklerge meronotlı Exdeya, 31mayda mallarǵa Ajar urpaǵınan Yaziz juwapker edi.

Bulardıń hámmesi Dawıt patshanıń mal-múlki ústinen qaraytuǵın xızmetkerler edi[+].

32Dawıttıń ákesiniń tuwısqanı Ionatan másláhátshi boldı. Ol dana másláhátshi hám xatker edi.

Xaxmon ulı Exiel patshanıń ullarınıń tárbiyashısı boldı.

33Axitofel patshanıń másláhátshisi, al Ark tiyresinen bolǵan Xushay patshanıń dostı edi[+].

34Axitofelden keyin, onıń ornın Benaya ulı Ehoyada menen Abiyatar iyeledi.

Ioab patsha ordasınıń sárkárdası edi[+].

#### 28


Dawıttıń Qudaydıń Úyi ushın jobası

1Dawıt Izraildaǵı[†] barlıq hámeldarlardı – urıw basshıların, patshanıń xızmetindegi áskeriy bólimlerdiń basshıların, mıńbasılardı, júzbasılardı, patshaǵa hám onıń ullarına tiyisli múliklerdi hám súriwlerdi qadaǵalawshılardı, saray xızmetkerlerin, áhmiyetli adamlardı hám barlıq márt jawıngerlerdi Erusalimge[†] jıynadı[+].

2Dawıt patsha ornınan turıp, olarǵa bılay dedi:

– Tuwısqanlarım hám xalqım, meni tıńlańlar! Qudaydıń ayaq qoyǵıshı bolǵan Jaratqan Iyeniń[†] Kelisim sandıǵı[†] ushın turaqlı orın bolatuǵın bir Úy qurmaqshı edim. Qurılıs ushın tayarlıq ta kórdim[+]. 3Biraq Quday[†] maǵan: «Meniń atıma arnap Úy qurmaysań. Sebebi sen kóp urısıp, qan tókken adamsań», – dedi[+].

4Degen menen, Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye[†] meniń urpaqlarımnıń máńgige Izrailda patsha bolıwı ushın, ákemniń pútkil násili arasınan meni tańladı. Ol Yahudanı[†] basshı etip tańladı hám Yahuda urıwınan ákemniń shańaraǵın, al ákemniń ulları arasınan meni tańlap, pútkil Izraildıń patshası qılıwdı maqul taptı[+]. 5Jaratqan Iye maǵan kóp ullar berip, olardıń arasınan Izrail ústinen Jaratqan Iyeniń patshalıq taxtında otırıwı ushın ulım Sulaymandı tańladı[+]. 6Jaratqan Iye maǵan bılay dedi: «Meniń Úyimdi hám háwlilerimdi ulıń Sulayman quradı. Óytkeni Men onı Ózime ul etip tańladım. Men de oǵan Áke[†] bolaman[+]. 7Eger ol Meniń buyrıq hám nızamlarımdı házirgidey buljıtpay orınlaytuǵın bolsa, onıń patshalıǵın máńgige bekkemleymen».

8Endi Qudayımızdıń aldında hám Jaratqan Iyeniń jámiyeti bolǵan Izrail xalqınıń kózi aldında sizlerge tapsıraman: Qudayıńız Jaratqan Iyeniń barlıq buyrıqların muqıyatlı túrde orınlańlar. Sonda sizler usı bereketli jerdi máńgige iyelep, áwladlarıńızǵa máńgige miyras etip beresizler.

9Al sen, ulım Sulayman, ákeńniń Qudayın tanıp bil hám shın júrekten, jan-tániń menen Oǵan xızmet et. Sebebi Jaratqan Iye hár bir júrekti sınaydı hám barlıq oy-qıyallardı túsinedi. Eger Onı izleseń, sen Onı tabasań. Biraq sen Onı tárk etseń, Ol sennen máńgige júz buradı[+]. 10Qulaq sal! Muxaddes[†] mákan bolǵan Úydi qurıw ushın Jaratqan Iye seni tańlaǵan eken, sen de márt bolıp iske kiris!

11Keyin Dawıt Úydiń aywanınıń, onıń imaratlarınıń, zatlar saqlanatuǵın bólmeleriniń, joqarǵı qabatınıń, ishki bólmeleriniń hám gúnadan páklenetuǵın orınnıń sızılmasın ulı Sulaymanǵa berdi. 12Dawıt Muxaddes Ruwx[†] arqalı ózine ayan bolǵan barlıq sızılmalardı: Jaratqan Iyeniń Úyiniń[†] háwlisi menen dógeregindegi barlıq bólmelerdiń, Qudaydıń Úyiniń[†] ǵáziynexanalarınıń, baǵıshlanǵan sawǵalar qoyılatuǵın bólmelerdiń sızılmalarınıń barlıǵın Sulaymanǵa tapsırdı. 13Dawıt Sulaymanǵa ruwxaniyler[†] menen lebiylilerdiń[†] toparlarına, olardıń Jaratqan Iyeniń Úyindegi barlıq xızmetlerine hám xızmette qollanılatuǵın barlıq buyımlarǵa baylanıslı kórsetpeler berdi[+]. 14Ol hár túrli xızmetlerde qollanılatuǵın altın hám gúmis buyımlardı isletiwge kerek bolǵan altın hám gúmistiń muǵdarın da belgilep qoydı: 15hár bir shıra hám shıra qoyǵıshtıń paydalanılatuǵın xızmetine qaray, hár bir altın shıra qoyǵısh penen onıń shıraları ushın qansha altın, hár bir gúmis shıra qoyǵısh penen onıń shıraları ushın qansha gúmis ketetuǵının ayttı. 16Sonday-aq, usınılǵan nanlar[†] qoyılatuǵın stollar ushın ketetuǵın altınnıń, gúmis stollar ushın ketetuǵın gúmistiń, 17shanıshqı, qan sebetuǵın tabaqlar, gúze ushın ketetuǵın sap altınnıń, hár bir altın tostaǵan ushın jumsalatuǵın altınnıń, hár bir gúmis tostaǵan ushın isletiletuǵın gúmistiń, 18tútetki tútetiletuǵın orın ushın ketetuǵın sap altınnıń mólsherin bildirdi. Bunnan tısqarı, Dawıt oǵan arbanıń, yaǵnıy qanatların jayıp, Jaratqan Iyeniń Kelisim sandıǵın jawıp turatuǵın altın kerublardıń[†] sızılmasın da berdi[+]. 19Dawıt: «Bulardıń hámmesi Jaratqan Iyeniń kórsetpesi boyınsha jazılıp, jobalastırıldı. Ol maǵan jobanı tolıq túsiniwge qábilet berdi», – dedi[+].

20Keyin Dawıt ulı Sulaymanǵa bılay dedi:

– Márt hám batır bolıp, iske kiris! Qorqpa, ruwxıń túspesin. Sebebi Quday Iye, yaǵnıy meniń Qudayım seniń menen birge. Jaratqan Iyeniń Úyiniń barlıq isleri tamam bolmaǵansha, Ol seni taslap ta qoymaydı, tárk te etpeydi[+]. 21Mine, ruwxaniyler menen lebiylilerdiń toparları Qudaydıń Úyindegi hár qanday jumıs ushın tayar tur. Hár túrli tarawdıń sheber ónermentleri bolǵan qálewshiler saǵan járdem beredi. Al basshılar menen pútkil xalıq seniń buyrıqlarıńa boysınadı.

#### 29


Qudaydıń Úyiniń qurılısı ushın berilgen sawǵalar

1Dawıt patsha pútkil jámiyetke bılay dedi:

– Quday[†] tańlap alǵan ulım Sulayman jas hám tájiriybesiz. Al qılınatuǵın is júdá úlken. Sebebi bul imarat adam ushın emes, al Quday Iye[†] ushın salınadı[+]. 2Qudayımnıń Úyi ushın qolımnan kelgeninshe altın buyımlar ushın altın, gúmis buyımlar ushın gúmis, qola buyımlar ushın qola, temir buyımlar ushın temir, aǵash buyımlar ushın aǵash, jáne de, oniks, qasnaqqa qoyılatuǵın taslar, periwza, hár túrdegi reńli taslar, sonday-aq, qımbatbaha taslardıń hámme túrlerin hám kóp muǵdarda mramor jıynadım. 3Bulardan tısqarı, Qudayımnıń Úyine bolǵan ıqlasım sebepli, ózimniń jeke qaznamdaǵı altın menen gúmisti de Qudayımnıń Úyine beremen. Olardı bul muxaddes[†] Úy ushın ózim tayarladım. 4Men berip atırǵan úsh mıń talant Ofir altını menen jeti mıń talant sap gúmis Úydiń diywalların qaplaw,[+] 5barlıq altın hám gúmis buyımlardı islew ushın hám ónermentlerdiń barlıq islerinde qollanılsın. Jáne de, kim búgin ózin Jaratqan Iyege[†] baǵıshlap, Oǵan óz ıqtıyarı menen sadaqa[†] beriwdi qáleydi[+]?

6Sonda áwlad basshıları, Izraildıń[†] urıw basshıları, mıńbasılar, júzbasılar hám patshanıń islerin basqaratuǵın xızmetkerler ıqtıyarlı sadaqalar berdi. 7Olar Qudaydıń Úyiniń[†] qurılısı ushın bes mıń talant altın menen on mıń darik[*] altın, on mıń talant gúmis, on segiz mıń talant qola hám júz mıń talant temir sawǵa qıldı. 8Bahalı tasları bar adamlar olardı Jaratqan Iyeniń Úyiniń[†] qaznasına, Gershonnıń urpaǵınan bolǵan Exieldiń qolına tapsırdı[+]. 9Xalıq óz basshılarınıń ıqtıyarlı túrde bergen sıyları ushın quwandı. Óytkeni olar Jaratqan Iyege shın júrekten ıqtıyarlı túrde sadaqalar berip atırǵan edi. Dawıt patsha da qattı quwandı[+].


Dawıttıń duwası

10Dawıt pútkil jámiyettiń kóz aldında Jaratqan Iyeni alǵıslap, bılay dedi:

«Babamız Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye,
Máńgige Saǵan alǵıslar bolsın!
11Jaratqan Iye, ullılıq, qúdiret, dańq,
Jeńis hám saltanat Seniki.
Aspanda hám jerde bolǵan hár bir nárse Seniki.
Patshalıq ta Seniki, Jaratqan Iye!
Sen hár bir nárseden joqarısań[+].
12Baylıq hám húrmet Sennen keler.
Hámme nársege húkimdarsań.
Kúsh hám qúdiret Seniń qolıńda.
Birewdi joqarılatıw hám kúshli qılıw,
Seniń qolıńda[+].
13Endi, Qudayımız, Seni táriyiplep,
Ájayıp atıńa alǵıs-maqtawlar aytamız.

14Biraq Saǵan ıqtıyarlı sadaqalar bere alatuǵınday, men kimmen, xalqım kim bolıptı? Hár bir nárse Sennen shıǵadı, bizler tek Seniń qolıńnan alǵanlarımızdı ǵana Saǵan berip atırmız. 15Seniń aldıńda bizler ata-babalarımız sıyaqlı, jat jerli kelgindimiz. Jer júzindegi ómirimiz kóleńke sıyaqlı ótkinshi hám úmitsiz[+]. 16Qudayımız Jaratqan Iye, muxaddes atıńa arnap Úy qurıw ushın bizler tayarlaǵan mına aǵıl-tegil baylıqtı Seniń qolıńnan alǵanbız, hámmesi Seniki[+]. 17Qudayım, men Seniń júrekti sınaytuǵınıńdı hám hadallıqtı unatatuǵınıńdı bilemen. Mına nárselerdiń hámmesin men shın júrekten ıqtıyarlı túrde berdim. Házir usı jerde turǵan xalqıńnıń da Saǵan ıqtıyarlı sadaqalar berip atırǵanın quwanısh penen kórip turman[+]. 18Jaratqan Iye, babalarımız Ibrayımnıń, Ísaqtıń hám Izraildıń Qudayı! Xalqıńnıń bul qálewin máńgige olardıń júreginde saqlap, júreklerin Ózińe sadıq qálpinde saqlap qala gór! 19Ulım Sulaymanǵa da Seniń buyrıqlarıńa, qararlarıńa hám qaǵıydalarıńa boysınıwı ushın, jáne de men kerekli zatlardı tayarlap qoyǵan Úydi qurıwı ushın sadıq júrek bere gór!»[+]

20Sońınan Dawıt pútkil jámiyetke:

– Qudayıńız Jaratqan Iyeni alǵıslańlar! – dedi. Solay etip, hámmesi ata-babalarınıń Qudayı Jaratqan Iyeni alǵısladı, Qudaydıń hám patshanıń aldında basların iyip, tájim etti.


Sulaymannıń maylanıp, patsha bolıwı

21Kelesi kúni xalıq Jaratqan Iyege arnap, mıń bas buǵa, mıń bas qoshqar, mıń toqlı shalıp, jandırılatuǵın qurbanlıqlar[†] berdi. Bularǵa qosa, ishimlik sadaqaların da usındı. Pútkil izraillılar ushın basqa da kóp qurbanlıqlar berildi. 22Sol kúni izraillılar úlken quwanısh penen Jaratqan Iyeniń aldında iship-jedi.

Keyin, Dawıttıń ulı Sulaymandı ekinshi márte patsha dep tastıyıqladı. Sulaymandı Jaratqan Iyeniń aldında maylap, húkimdar, al Sadoqtı maylap, ruwxaniy[†] etip qoydı[+]. 23Solay etip, Sulayman ákesi Dawıttıń ornına patsha bolıp, Jaratqan Iyeniń bergen taxtına otırdı. Ol tabıslı bolıp, pútkil Izrail oǵan boysındı[+]. 24Barlıq basshılar, batırlar hám Dawıttıń ulları patsha Sulaymanǵa baǵındı. 25Jaratqan Iye pútkil Izraildıń kóz aldında Sulaymandı ullı mártebeli qıldı hám onı burınǵı Izraildaǵı patshalardıń hesh biri erise almaǵan saltanatqa bóledi[+].


Dawıttıń ólimi

26Ishay ulı Dawıt pútkil Izrail ústinen patshalıq etti. 27Dawıt Izrailda qırıq jıl patshalıq etip, onıń jeti jılın Xebronda, otız úsh jılın Erusalimde[†] ótkizdi[+]. 28Dawıt ǵarrılıq dáwranın súrip, baylıqqa hám izzet-húrmetke tolı kúnlerdi bastan keshirdi hám mazmunlı uzaq ómir súrip, bul dúnyadan kóz jumdı. Onıń ornına ulı Sulayman patsha boldı.

29Dawıt patshanıń patshalıq qurǵan dáwirindegi islegen isleri basınan ayaǵına shekem kózi ashıq Samueldiń, payǵambar[†] Natannıń, wáliy Gadtıń qoljazbalarında jazılǵan[+]. 30Bul jazbalar Dawıttıń patshalıǵı dáwirindegi isler, onıń qaharmanlıqları, onıń basınan keshirgen waqıyaları, Izrailda hám dógerektegi barlıq ellerde bolǵan waqıyalar tuwralı bayan etedi.

### 2 Jılnama

#### 2 Jılnama

2 Jılnama


Alǵí sóz

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]


#### Alǵí sóz


Ekinshi jılnama kitabı


Kitap haqqında maǵlıwmat

Bul kitapta Izrail xalqınıń tariyxınıń dawamı bayan etiledi. Ekinshi jılnama kitabı patsha Sulaymannıń húkimdarlıǵınıń tariyxı menen baslanıp, b. e. sh. 586-jılı Erusalim qalasınıń qulawına deyingi Yahuda hám Izrail patshalıqlarında júz bergen waqıyalardı óz ishine aladı.

Patsha Sulayman Izraildıń dana patshası sıpatında dańq taratadı. Ekinshi jılnama kitabınıń dáslepki bóliminde (1–9 baplar) Sulaymannıń húkimdarlıǵı dáwirindegi waqıyalar, Erusalimdegi Ibadatxananıń qurılısı, Qudayǵa baǵıshlanıwı hám birinshi sıyınıw máresimleri haqqında bayan etiledi.

Kitaptıń ekinshi bólimi (10–36 baplar) Izraildıń arqadaǵı urıwlarınıń kóterilisi menen baslanadı. Bul urıwlar ózleri biyǵárez mámleket dúzip, Qudayǵa sıyınıw ushın Erusalimdegi Ibadatxanaǵa barmay qoyadı. Nátiyjede, mámleket óz aldına eki patshalıqqa – qublada Yahuda patshalıǵına hám arqada Izrail patshalıǵına bólinip ketedi. Kitaptıń bul bóliminde Erusalimniń qulawı hám wayran bolıwına deyin júz bergen waqıyalar sóz etiledi. Bul kitaptıń Patshalar tuwralı úshinshi hám tórtinshi kitaplardan ózgesheligi, Izrail, yaǵnıy arqa patshalıq haqqında kem maǵlıwmat beredi. Ekinshi jılnama kitabında jazılǵanı boyınsha, Izrail xalqı Qudaydan júz burıp, kóp gúna qılǵan. Sonıń ushın, olardıń tariyxı bayan etiliwge arzımaytuǵın edi. Barlıq itibar Ibadatxanadaǵı sıyınıw máresimlerdi tiklegen patshalarǵa qaratıladı.

Kitapta Erusalimniń wayran bolıwı hám Yahuda xalqınıń tutqın etip Babiloniyaǵa alıp ketiliwi tuwrısında da aytılıp, Yahuda xalqına berilgen úmit wádesi menen tamamlanadı. Persiya patshası Kir súrginde bolǵan yahudiylerge Yahudaǵa qaytıwı ushın ruxsat berip, olarǵa Ibadatxananı qayta qurıwdı buyıradı. Bul Ibadatxana Yahuda xalqı arasındaǵı Qudaydıń dárgayın bildirip, ótmish hám keleshekti baylanıstırıp turatuǵın belgi bolıp xızmet etedi.

#### 1


Sulaymannıń danalıq sorawı

1[•]Dawıt ulı Sulayman óz patshalıǵın bekkemlep aldı. Qudayı Jaratqan Iye[†] onıń menen birge bolıp, mártebesin júdá joqarılattı[+]. 2Bir kúni Sulayman pútkil Izrail[†] xalqın – mıńbasılardı, júzbasılardı, biylerdi, Izraildıń barlıq kósemlerin hám áwlad basshıların shaqırttı. 3Sulayman jıynalǵanlardı ertip, Gibon qalasındaǵı sıyınıw ornına jol aldı. Jaratqan Iyeniń[†] qulı Muwsa shólde qurdırǵan Qudaydıń Ushırasıw shatırı[†] sol jerde edi[+]. 4Dawıt Qudaydıń Kelisim sandıǵın[†] qoyıw ushın Erusalimde[†] bir shatır tigip, sandıqtı Kiryat-Yarimnen sol shatırǵa alıp barǵan edi[+]. 5Biraq Xurdıń aqlıǵı Uriydiń ulı Besalel qurǵan qoladan islengen qurbanlıq[†] orın ele Gibondaǵı Jaratqan Iyeniń Muxaddes shatırınıń[†] aldında turǵan edi. Sulayman hám jıynalǵan xalıq Qudaydıń erkin biliw ushın sol jerge bardı[+]. 6Sulayman Jaratqan Iyeniń aldında Ushırasıw shatırınıń aldındaǵı qoladan islengen qurbanlıq orınǵa kóterilip, onda mıń bas maldı jandırıp qurbanlıqqa berdi.

7Sol túni Quday[†] Sulaymanǵa kórinip, oǵan:

– Tile tilegińdi, soraǵanıńdı beremen, – dedi. 8Sulayman Qudayǵa bılay dedi:

– Ákem Dawıtqa úlken jaqsılıq islediń hám meni onıń ornına patsha etip qoydıń[+]. 9Endi Quday, Jaratqan Iye, ákem Dawıtqa bergen wádeńdi orınla! Aqırı, Sen meni jerdiń shańınday kóp bolǵan xalıq ústinen patsha etip qoydıń[+]. 10Bul xalıqtı basqara alıwım ushın, maǵan danalıq hám bilim ber. Bolmasa, bul ullı xalqıńa kim húkimdarlıq qıla aladı? 11Quday Sulaymanǵa bılay dedi:

– Demek júregińniń qálewi usı. Sen baylıq, mal-múlik, dańq-ataq yaki dushpanlarıńa ólim tilemediń, hátte, óziń ushın uzaq ómir de soramadıń. Qaytama, seni patsha etip qoyǵan xalqımdı basqarıw ushın danalıq hám bilim soradıń. 12Sonlıqtan saǵan danalıq hám bilim beriledi. Buǵan qosa, saǵan deyingi hesh bir patsha kórmegen hám sennen keyin de hesh bir patsha kórmeytuǵın baylıq, mal-múlik hám dańq-ataq beremen[+].

13Sulayman Gibondaǵı Ushırasıw shatırı ornalasqan sıyınıw ornınan Erusalimge keldi hám Izrail ústinen húkimdarlıq qıla basladı.


Patsha Sulaymannıń kúshi hám baylıǵı

14[•]Sulayman sawash arbaları menen atlardı jıynadı. Onıń bir mıń tórt júz sawash arbası hám on eki mıń atı bar edi. Olardıń bir bólegin sawash arbaları ushın ajıratılǵan qalalarǵa, bir bólegin óziniń janına, Erusalimge jaylastırdı[+]. 15Patsha Erusalimde gúmis penen altındı ápiwayı taslarǵa teń qılıp qoydı. Al kedr aǵashı júdá kóp bolǵanlıqtan, batıstaǵı taw eteklerinde ósetuǵın jabayı ánjir aǵashına teń bolıp qaldı. 16Sulaymannıń atları Mısır[†] menen Quweden alıp kelindi. Patshanıń sawdagerleri atlardı Quweden satıp alatuǵın edi[+]. 17Mısırdan hár bir sawash arbası altı júz shekel gúmiske, hár bir at bir júz eliw shekel[*] gúmiske satıp ákelinip, olar patsha sawdagerleri arqalı pútkil Xet hám Aram[†] patshalarına satılatuǵın edi.

#### 2


Qudaydıń Úyiniń qurılısına tayarlıq

1[•]Sulayman Jaratqan Iyege[†] arnap Úy hám ózi ushın bir saray qurıwdı buyırdı. 2Ol júk tasıw ushın jetpis mıń, tawlarda tas kesiw ushın seksen mıń hám olardı qadaǵalaw ushın úsh mıń altı júz adam belgiledi. 3Sulayman Tir[†] patshası Xiramǵa bılay dep aytıw ushın adamların jiberdi: «Ákem Dawıt ózi jasaw ushın saray saldırǵanda jibergen kedr bórenelerinen maǵan da jiberseńiz[+]. 4Házir men Qudayım Jaratqan Iyege arnap Úy qurıp, Úydi Oǵan baǵıshlamaqshıman. Sol jerde Onıń aldında xosh iyisli tútetkiler tútetilip, hárdayım usınılǵan nanlar[†] turıwı kerek. Jáne de, hár kúni azanda hám keshte, Shabbat kúnleri, Jańa ay bayramlarında hám Qudayımız Jaratqan Iye[†] belgilegen bayramlarda jandırılatuǵın qurbanlıqlar[†] usınılıwı tiyis. Bul rásimler Izrail[†] ushın máńgi qaǵıyda boladı. 5Qudayımız basqa barlıq qudaylardan ullı bolǵanlıǵı sebepli, Men quratuǵın Úy de asa ullı boladı[+]. 6Biraq kókler, hátte, kóklerdiń kókleri Onı sıyǵıza almaǵanda, Oǵan arnap Úy qurıwǵa kimniń shaması jetedi? Oǵan arnap Úy quratuǵınday, men kim bolıppan? Tek Onıń aldında qurbanlıqlardı órtep usınıw ushın bir orın qurmaqshıman[+]. 7Sol sebepli maǵan altın, gúmis, qola hám temirden zat islewde, shım qızıl, qırmızı hám qızǵısh kók reńli jiplerden zat toqıwda hám oymashılıqta sheber usta bolǵan bir adam jiberseńiz. Ol ákem Dawıt jetistirgen sheber ustalar menen birge Yahudada[†] hám Erusalimde[†] jumıs islesin[+]. 8Maǵan Lebanon tawlarınan kedr, sárwi hám sapalı arsha aǵashların da jiberseńiz. Sebebi adamlarıńızdıń Lebanondaǵı aǵashlardı kesiwge uqıplı ekenin bilemen. Meniń adamlarım siziń adamlarıńız benen birge isleydi. 9Olar maǵan júdá kóp muǵdarda aǵash kesip bersin. Óytkeni men quratuǵın Úy záwlim hám saltanatlı bolıwı kerek. 10Men aǵashlardı kesetuǵın adamlarıńızǵa jigirma mıń kor[*] jenshilgen biyday, jigirma mıń kor arpa, jigirma mıń bat[*] sharap hám jigirma mıń bat záytún[†] mayın jiberemen».

11Tir patshası Xiram Sulaymanǵa xat arqalı bılay dep juwap berdi: «Jaratqan Iye Óz xalqın súygenlikten, sizdi patsha etip qoydı»[+].

12Xiram xatın bılay dawam etti: «Aspan hám jerdi jaratqan Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyege alǵıslar bolsın! Ol patsha Dawıtqa Jaratqan Iye ushın Úy, ózi ushın saray salatuǵın dana, aqıllı hám parasatlı ul inam etipti. 13Sizge Xuram-Abiy degen aqıllı hám sheber bir adamdı jiberemen[+]. 14Onıń anası Dan urıwınan, al ákesi tirli. Xuram-Abiy altın, gúmis, qola, temir, tas hám aǵash penen, shım qızıl, qızǵısh kók hám qırmızı reńli jipler, jáne hasıl zıǵır menen jumıs isley aladı. Ol oymashılıqtıń hámme túrlerine usta bolıp, qálegen buyırtpańızdı orınlay aladı. Ol siziń sheberlerińiz hám ákeńiz mırzam Dawıttıń sheberleri menen isleydi. 15Endi mırzam, ózińiz aytqan biyday, arpa, záytún mayı hám sharaptı qullarıńızǵa jiberseńiz. 16Bizler de Lebanon toǵaylarınan sizge kerekli aǵashlardı kesip, bir-birine baylap sal soǵıp, teńiz arqalı Yafoǵa jetkerip beremiz. Siz aǵashlardı sol jerden Erusalimge alıp ketersiz»[+].

17Ákesi Dawıt júrgizgen sol sanaqtan keyin, Sulayman da Izrailda jasaytuǵın barlıq shet ellilerdiń esabın aldı. Olardıń sanı bir júz eliw úsh mıń altı júz boldı[+]. 18Olardıń jetpis mıńın júk tasıwshı, seksen mıńın tawlarda tas kesiwshi, al úsh mıń altı júzin jumısshılar ústinen qadaǵalawshı etip belgiledi.

#### 3


Qudaydıń Úyiniń qurılıwı

1[•]Sulayman Erusalimdegi[†] Moriya tawında, ebuslı[†] Ornannıń qırman jerinde Jaratqan Iyeniń Úyiniń[†] qurılısın basladı. Bul jerdi ákesi Dawıt aldın ala tayarlap qoyǵan bolıp, ol jerde Jaratqan Iye[†] Dawıtqa kóringen edi[+]. 2Sulayman qurılıstı óz patshalıǵınıń tórtinshi jılınıń ekinshi ayınıń ekinshi kúni basladı. 3Qudaydıń Úyiniń[†] irgetasınıń ólshemi eski ólshem birligi boyınsha mınaday boldı: uzınlıǵı alpıs shıǵanaq, eni jigirma shıǵanaq edi. 4Qudaydıń Úyiniń imaratınıń aldınǵı jaǵındaǵı aywannıń uzınlıǵı Úy imaratınıń enindey, yaǵnıy jigirma shıǵanaq, biyikligi bir júz jigirma shıǵanaq edi. Sulayman Úydiń ishin sap altın menen qaplattı. 5Onıń úlken bólmesiniń diywalların sárwi taxtashalar menen, olardıń ústin sap altın menen qaplattı. Altınnıń betine palma aǵashları menen shınjır naǵısların oydırıp saldırdı. 6Ol Úydi qımbatbaha taslar menen áshekóyletti. Ol qollanǵan altın Parwayım jerinen alıp kelingen edi. 7Sulayman Úydiń tóbesindegi órelerdi, qapınıń dógerek aǵashın, diywalların hám qapıların altın menen qaplatıp, diywallarǵa kerublardıń[†][*] súwretlerin oyıp saldırdı. 8Ol Eń muxaddes bólmeni[†] de qurdırdı. Onıń uzınlıǵı da jigirma shıǵanaq, eni de jigirma shıǵanaq bolıp, Úydiń eni menen birdey ólshemde edi. Sulayman bul bólmeniń ishin altı júz talant[*] jaqsı altın menen qaplattı. 9Onda qollanılǵan altın shegelerdiń awırlıǵı eliw shekel edi. Joqarǵı bólmelerdiń diywalları da altın menen qaplandı. 10Eń muxaddes bólme ushın eki kerubtıń músinin isletip, olardı altın menen qaplattı[+]. 11Kerublardıń qanatlarınıń ulıwma uzınlıǵı jigirma shıǵanaq edi. Bir kerubtıń bir qanatı bes shıǵanaq bolıp, ol Úydiń bir diywalına tiyip turdı, al ekinshi qanatı da bes shıǵanaq bolıp, ol ekinshi kerubtıń qanatına tiyip turdı. 12Sol sıyaqlı, ekinshi kerubtıń da bir qanatınıń uzınlıǵı bes shıǵanaq bolıp, ol Úydiń ekinshi diywalına tiyip turdı, al ekinshi qanatı da bes shıǵanaq bolıp, ol birinshi kerubtıń qanatına tiyip turdı. 13Kerublardıń jayılǵan qanatlarınıń uzınlıǵı jigirma shıǵanaq boldı. Eki kerub ta tik ayaqta turǵan qálipte islenip, júzleri úlken bólmege qarap turdı. 14Sulayman qızǵısh kók, shım qızıl, qırmızı jiplerden hám jińishke hasıl zıǵır jiplerden tawar toqıttı hám olardıń betine kerublardıń súwretlerin kesteletip, perde isletti[+]. 15Sulayman eki óre isletip, olardı Úydiń aldına qoydırdı. Hár bir óreniń biyikligi otız bes shıǵanaq, al olardıń ústindegi tóbeliginiń hár biriniń biyikligi bes shıǵanaq edi[+]. 16Ol halqa sıyaqlı oralıp turatuǵın shınjırlar isletip, olar menen óreniń joqarısın bezedi. Jáne, ol júz dana anar miywesin isletip, olardı shınjırlarǵa ildirtti. 17Órelerdi Ibadatxananıń[†] aldına: birewin qubla tárepine, ekinshisin arqa tárepine qoydırıp, qubladaǵısın Yaxin[*], arqadaǵısın Boaz[*] dep atadı.

#### 4


Ibadatxanaǵa tiyisli zatlardı islew

1[•]Sulayman qoladan qurbanlıq[†] orın da isletti. Onıń uzınlıǵı jigirma shıǵanaq, eni jigirma shıǵanaq, biyikligi on shıǵanaq edi[+]. 2Keyin qolanı eritip, úlken háwiz quydırdı. Onıń bir erneginen ekinshi ernegine shekemgi aralıǵı on shıǵanaq, biyikligi bes shıǵanaq, aylana uzınlıǵı otız shıǵanaq edi[+]. 3Háwiz quyılǵan waqıtta, onıń erneginiń astına eki qatar etip buǵalardıń kórinisleri qosıp quyılǵan bolıp, olar hár bir shıǵanaqqa on-onnan tuwrı keletuǵın edi. 4Háwiz on eki quyma buǵanıń ústine ornatılǵan bolıp, olardıń úshewi arqaǵa, úshewi batısqa, úshewi qublaǵa, úshewi shıǵısqa qarap turǵan edi. Buǵalardıń artqı jaǵı háwizdiń astında, ishte edi. 5Háwizdiń qalıńlıǵı tórt eli bolıp, ernegi keseniń ernegine, ashılıp turǵan lala gúlge uqsaytuǵın edi. Oǵan úsh mıń bat suw sıyatuǵın edi. 6Sulayman on lágen isletip, onıń besewin qubla tárepke, besewin arqa tárepke qoydı. Bularda jandırılatuǵın qurbanlıqlar juwılatuǵın edi. Al háwizde ruwxaniyler[†] juwınatuǵın edi[+]. 7Sulayman berilgen kórsetpeler boyınsha on altın shıra qoyǵısh isletip, olardıń besewin Ibadatxananıń[†] ishine oń tárepke, besewin shep tárepke qoydı[+]. 8Keyin ol on stol soqtırıp, onıń besewin Ibadatxananıń ishine oń tárepke, besewin shep tárepke qoydı. Jáne altınnan júz dana qan sebetuǵın tabaq ta isletti. 9Ol ruwxaniyler ushın háwli hám úlken háwli qurdırıp, háwliler ushın qapılar isletti hám qapılardı qola menen qaplattı. 10Háwizdi Ibadatxananıń qubla-shıǵıs tárepine qoydırdı. 11Bunnan keyin Xuram kúl salınatuǵın ıdıslar, kúl alatuǵın belsheler hám qan sebetuǵın tabaqlar soqtı.

Solay etip, Xuram patsha Sulaymannıń tapsırması boyınsha Qudaydıń Úyi[†] ushın islep atırǵan mına islerin tamamladı: 12eki óre, órelerdiń tóbesine qoyılatuǵın eki tóbelik, órelerdiń tóbeligin orap turǵan eki tor, 13óreniń tóbeligin jawıp turıw ushın arnalǵan hár bir tordaǵı eki qatar anar, yaǵnıy eki tordaǵı tórt júz anar, 14túbeldirikler hám túbeldirik ústine lágenler, 15háwiz hám háwizdiń astındaǵı on eki buǵa, 16kúl salınatuǵın ıdıslar, kúl alatuǵın belsheler, shanıshqılar.

Xuram-Abiydiń Jaratqan Iyeniń Úyi[†] ushın patsha Sulaymanǵa islep bergen hámme buyımları jıltıratılǵan qoladan islendi. 17Patsha bulardı Iordan tegisliginde, Sukkot penen Sereda arasındaǵı saz ılaylı jerlerde quydırdı. 18Sulayman isletken buyımlar sonshelli kóp bolǵanlıqtan, olar ushın ketken qolanıń ólshemi anıqlanbadı.

19Sulayman Qudaydıń Úyi ushın tómendegi zatlardı isletti: altınnan islengen tútetki tútetiletuǵın orın, ústinde usınılǵan nanlar[†] turatuǵın stollar, 20qaǵıydaǵa muwapıq, tórgi bólmege kirer awızda janıp turıwı ushın, sap altınnan shıra qoyǵıshlar hám olardıń shıraları, 21sapalı altınnan islengen gúller, shıralar hám pilik tazalaytuǵın qısqıshlar, 22sap altınnan pilik keskishler, qan sebetuǵın tabaqlar, lawabı keseler, shoq salınatuǵın ıdıslar. Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesiniń[†] hám úlken bólmeniń qapıları da altınnan islendi.

#### 5

1Sulayman Jaratqan Iyeniń Úyine[†] tiyisli bolǵan barlıq islerdi tamamlaǵannan keyin, ákesi Dawıt ataǵan hámme nárseni: gúmis, altın hám basqa zatlardı ákelip, Qudaydıń Úyiniń[†] qaznalarına qoydı.


Kelisim sandıǵınıń Jaratqan Iyeniń Úyine alıp keliniwi

2[•]Patsha Sulayman Jaratqan Iyeniń[†] Kelisim sandıǵın[†] Dawıttıń qalası bolǵan Sionnan[†] alıp keliw ushın Izraildıń[†] aqsaqalların, Izrail xalqınıń barlıq urıw hám áwlad basshıların Erusalimge[†] shaqırdı[+]. 3Hámme izraillılar jetinshi aydaǵı bayram waqtında patshanıń aldına jıynaldı. 4Izrail aqsaqallarınıń hámmesi jıynalǵanda, lebiyliler[†] Kelisim sandıǵın jerden kóterip aldı. 5Ruwxaniyler[†] menen lebiyliler Kelisim sandıǵın, Ushırasıw shatırın[†] hám shatırdaǵı hámme muxaddes[†] buyımlardı Ibadatxanaǵa[†] tasıdı. 6Patsha Sulayman hám onıń janındaǵı pútkil Izrail jámiyeti Kelisim sandıǵınıń aldında, san-sanaqsız qoy hám buǵalardı qurbanlıqqa[†] shaldı. 7Ruwxaniyler Jaratqan Iyeniń Kelisim sandıǵın Úydiń eń tórine, Eń muxaddes bólmege[†] kirgizip, kerublardıń[†] qanatlarınıń astındaǵı óz ornına qoydı. 8Kerublardıń qanatları sandıqtıń ústi boylap sozılıp, sandıqtı da, onıń sırıqların da jawıp turdı[+]. 9Sırıqlar júdá uzın bolǵanlıqtan, olardıń ushları tórgi bólmeniń aldındaǵı Muxaddes bólmeden[†] kórinip turatuǵın edi. Biraq olar sırttan kórinbeytuǵın edi. Olar házir de sol jerde tur. 10Sandıqtıń ishinde Muwsanıń Xoreb tawında qoyǵan eki tas taxtasınan basqa hesh nárse joq edi. Mısırdan[†] shıqqanda Jaratqan Iye[†] bul tawda izraillılar menen kelisim[†] dúzgen edi[+].

11Ruwxaniyler Muxaddes bólmeden shıqtı. Ol jerdegi barlıq ruwxaniyler qaysı toparǵa tiyisli bolıwına qaramastan, tazalanıw rásiminen ótken edi[+]. 12Barlıq lebiyli sazendeler: Asaf, Heman, Edutun, olardıń ulları hám aǵayinleri hasıl zıǵırdan kiyim kiyip alǵan edi. Olar kimbal, arfa[†] hám lira[†][*] shertip qurbanlıq orınnıń shıǵıs jaǵında turǵan edi. Olardıń janında kárnay[†] shalatuǵın bir júz jigirma ruwxaniy turdı[+]. 13Kárnayshılar menen qosıqshılar birigip, bálent dawıs penen Jaratqan Iyege alǵıs-maqtawlar aytıp, Onı táriyipledi. Kárnay, kimbal hám basqa saz ásbaplarına qosılıp qosıqshılar:

«Jaratqan Iye iygilikli,
Onıń sadıqlıǵı máńgi dawam etedi!» –

dep Jaratqan Iyege alǵıs-maqtawlar ayttı.

Sonda bir bult Jaratqan Iyeniń Úyin toltırdı[+]. 14Bul bult sebepli ruwxaniyler xızmetin dawam ettire almadı. Sebebi Jaratqan Iyeniń saltanatı Qudaydıń Úyin toltırıp turǵan edi[+].

#### 6


Sulaymannıń sózi

1Sonda Sulayman bılay dedi:

– Jaratqan Iye[†]! Sen: «Qoyıw bultlar ishinde mákan qurıwdı qáleymen», – dep aytqan ediń[+]. 2Men Sen ushın saltanatlı bir Úy, máńgige jasaytuǵın bir qonıs qurdım.


Sulaymannıń xalıqqa aytqan sózleri

3[•]Patsha burılıp, tik ayaqta turǵan pútkil Izrail[†] jámiyetine pátiya berdi[+]. 4Sońınan patsha bılay dedi:

– Ákem Dawıtqa Óz awzı menen aytqan sózlerin[*] Óz qolları menen orınlaǵan Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyege[†] alǵıslar bolsın! Ol bılay degen edi: 5«Xalqımdı Mısırdan[†] alıp shıqqan kúnnen beri Ózimniń atıma arnap bir Úy qurıwı ushın, Izrail urıwlarına tiyisli qalalardıń hesh birin tańlamadım. Sonday-aq xalqım Izraildı basqarıw ushın da birde bir adamdı tańlamadım. 6Biraq endi Men atıma arnap Úy qurıw ushın Erusalimdi,[†] al xalqımdı basqarıw ushın Dawıttı tańlap aldım»[+]. 7Ákem Dawıttıń júreginde Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyeniń atına arnap Úy qurıw qálewi bar edi[+]. 8Biraq Jaratqan Iye ákem Dawıtqa: «Meniń atıma arnap Úy qurıwdı niyet etipseń. Bul jaqsı niyet. 9Degen menen, Meniń atıma arnap bul Úydi sen emes, al seniń bel balań quradı», – dedi[+]. 10Jaratqan Iye bergen sózin orınladı. Jaratqan Iyeniń aytqanınday, ákem Dawıttan soń Izrail taxtına men otırdım hám Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyeniń atına arnap Úy qurdım[+]. 11Sonday-aq, ishinde Jaratqan Iyeniń Izrail xalqı menen dúzgen kelisimi[†] turǵan sandıqtı usı Úydiń ishine qoydım.


Sulaymannıń duwası

12[•]Sulayman Jaratqan Iyege arnalǵan qurbanlıq[†] orınnıń aldında, pútkil Izrail jámiyetiniń qarsısında turıp, qolların jayıp duwa etti[+]. 13Qoladan uzınlıǵı da, eni de bes shıǵanaq, biyikligi úsh shıǵanaq bolǵan bir sıpa isletip, onı háwliniń ortasına qoydırǵan bolıp, Sulayman sol sıpaǵa minip turǵan edi. Ol pútkil Izrail jámiyeti aldında dizerlep otırıp, qolların kóklerge jayıp, 14bılay dedi:

– Jaratqan Iye, Izraildıń Qudayı! Kókte de, jerde de Saǵan teń keletuǵın quday joq. Sen Ózińe shın júrekten boysınıp júrgen qullarıń menen dúzgen kelisimińe sadıq qalıp, olarǵa miyrimińdi kórseteseń[+]. 15Sen Óz qulıńa, ákem Dawıtqa Óz awzıń menen aytqan sózlerińdi búgin Óz qollarıń menen iske asırdıń. 16Jaratqan Iye, Izraildıń Qudayı! Endi ákem Dawıtqa bergen mına sózińniń de orınlanıwın qáleymen. Sen oǵan: «Eger urpaqlarıń da saǵan uqsap, Meniń Nızamlarıma ámel qılıp, jollarınan adaspay júrse, seniń urpaǵıńnan Izrail taxtında otıratuǵın er adamnıń izi úzilmeydi», – degen ediń[+]. 17Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye, endi Óz qulıń Dawıtqa bergen sózińdi orınlay gór![+]

18Írasında da, Quday[†] jer betinde adamlar arasında jasar ma edi? Sen kóklerge, kóklerdiń kóklerine de sıymaysań. Onıń aldında men qurǵan mına Úy ne bolıptı?![+] 19Solay bolsa da, Qudayım Jaratqan Iye, qulıńnıń duwaların hám ótinishlerin esitip, onıń jalbarınıwlarına hám duwasına qulaq sal. 20Kózleriń kúni-túni: «Meniń atım sol jerde boladı», – dep Óziń aytqan Úyde bolsın hám qulıńnıń sol jerge qarap etken duwasın esit[+]. 21Usı jerge qarap duwa etkeninde, qulıńnıń hám xalqıń Izraildıń jalbarınıwların esite gór. Kóklerdegi Óz mákanıńnan olarǵa qulaq tutıp, olardı keshire gór.

22Eger birew óz jaqınına qarsı gúna[†] islewde ayıplansa hám onnan ant ishiw talap etilse, ol kelip, usı Úydegi Seniń qurbanlıq ornıń aldında ant ishse,[+] 23Sen olarǵa kóklerden qulaq salıp, qullarıńdı Óziń húkim ete gór. Jazıqlını isine say jazalap, jazıqsızdı ádilligine say aqlay gór.

24Eger xalqıń Izrail Seniń aldıńda gúna islegeni ushın dushpanlarınan jeńilse hám qaytadan Saǵan júz burıp, atıńdı tán alsa hám usı Úyde duwa etip, Saǵan jalbarınsa,[+] 25onda Sen olarǵa kóklerden qulaq salıp, Óz xalqıń Izraildıń gúnaların keshir hám olardı ózlerine jáne ata-babalarına Óziń bergen jerge qaytara gór.

26Olar Saǵan qarsı gúna islegeni ushın aspan jabılıp, jawın jawmaǵanda, olar usı jerge qarap duwa etse, atıńdı tán alsa hám Sen olardı jazalaǵanıńda, gúnalarınan júz bursa,[+] 27onda Sen olarǵa kóklerden qulaq salıp, qullarıńnıń hám xalqıń Izraildıń gúnaların keshire gór, olarǵa júriwi tiyis bolǵan tuwrı joldı kórset hám xalqıńa múlik etip bergen jerińe jawın jawdıra gór[+].

28Eger elde ashlıq bolsa, illet payda bolsa, eginler quwrasa yamasa kesellense, shegirtke hám qurt qaplasa, dushpanlar kelip, óz qalalarınıń birinde qamal qılsa, qanday da bir apatshılıq basına tússe yamasa illet tarqasa,[+] 29sonda bir adam yamasa pútkil xalqıń Izrail duwa etip, jalbarınsa, hár bir adam óziniń basına túsken apatshılıqtı sezip, qayǵırıp, usı Úyge qaray qolların jaysa, 30Sen kóklerdegi Óz mákanıńnan olarǵa qulaq sala gór hám olardı keshirip, islegen islerine qaray juwap bere gór. Sebebi adam balasınıń júreginde ne barın tek Sen ǵana bileseń[+]. 31Olar Óziń ata-babalarımızǵa bergen bul jerde ómir boyı Sennen qorqıp jasasın hám bárqulla Seniń jolıń menen júrsin.

32Eger xalqıń Izraildan bolmaǵan jat jerli adam Seniń ullı atıń, qúdiretli qolıń hám Óz xalqıńa qol sozǵanıń haqqında esitip, uzaq elden kelse hám usı Úyge qarap duwa etse,[+] 33kóklerdegi Óz mákanıńnan oǵan qulaq salıp, soraǵanların bere gór. Solay etip, dúnyadaǵı barlıq xalıqlar xalqıń Izrail sıyaqlı Seniń atıńdı bilip, Sennen qorqsın hám men qurdırǵan usı Úydiń Saǵan sıyınatuǵın orın ekenin bilsin.

34Eger xalqıń Sen jibergen jol boyınsha dushpanlarına qarsı sawashqa shıqsa hám Sen tańlap alǵan qala menen Seniń atıńa arnap men qurǵan usı Úyge qarap Saǵan duwa etse, 35kóklerden olardıń duwalarına hám jalbarınıwlarına qulaq sala gór hám olarǵa járdem bere gór.

36Eger olar Saǵan qarsı gúna islese, sebebi gúna islemegen birde bir adam joq, Sen ǵázeplenip, olardı dushpanǵa táslim etseń hám dushpan olardı tutqın etip, jaqın yamasa uzaq bir elge alıp ketse,[+] 37olar da tutqın bolǵan elde júrip, esin jıyıp alǵannan keyin táwbege kelip: «Gúna isledik, nızamsızlıq qıldıq, ayıplımız», – dep jalbarınsa,[+] 38ózleri tutqınǵa alınıp, súrgin[†] qılınǵan elinde júrip, shın júrekten hám jan-táni menen Saǵan júz bursa, ózleriniń ata-babalarına bergen jerine, Sen tańlap alǵan qalaǵa hám Seniń atıńa arnap men qurǵan Úyge qarap duwa etse,[+] 39kóklerdegi Óz mákanıńnan olardıń duwa hám jalbarınıwlarına qulaq sala gór hám olardı qutqara gór. Saǵan qarsı gúna islegen xalqıńdı keshire gór.

40Endi Qudayım, názeriń bizlerde bolsın hám usı jerde aytılatuǵın duwalarımızǵa qulaq sala gór![+]

41Quday, Jaratqan Iye! Kóteril endi Óziń jasaytuǵın jerge,
Qúdiretińniń belgisi bolǵan sandıǵıń menen birge.
Quday Iye! Ruwxaniyleriń[†] qutqarıwǵa[†] bólensin,
Sadıq qullarıń jaqsılıǵıńnan quwansın[+].
42Quday Iye! Óz maylaǵanıńnan waz keshpe,
Qulıń Dawıtqa kórsetken jaqsılıǵıńdı este saqla![+]

#### 7


Qudaydıń Úyiniń baǵıshlanıwı

1[•]Sulayman duwa etip bolıwdan-aq, aspannan ot túsip, jandırılatuǵın hám basqa qurbanlıqlardı[†] jalmap ketti. Jaratqan Iyeniń[†] saltanatı Úydi toltırdı[+]. 2Jaratqan Iyeniń saltanatınıń Óz Úyin toltırǵanı sonshelli, ruwxaniyler[†] Úyge kire almadı. 3Pútkil Izrail[†] xalqı aspannan túsken ottı hám Úy ústindegi Jaratqan Iyeniń saltanatın kórgende, tas tóselgen alańda et betinen jerge jıǵılıp, tájim etti hám:

«Jaratqan Iye[†] iygilikli,
Onıń sadıqlıǵı máńgi dawam etedi», –

dep táriyipledi[+].

4Sońınan patsha hám pútkil xalıq Jaratqan Iyege arnap qurbanlıq shaldı. 5Patsha Sulayman jigirma eki mıń bas buǵa hám bir júz jigirma mıń bas qoydı Jaratqan Iyege arnap, qurbanlıqqa shaldı. Solay etip, patsha hám pútkil xalıq Qudaydıń Úyin[†] baǵıshladı. 6Ruwxaniyler óz xızmet orınların iyeledi. Lebiyliler[†] de Jaratqan Iyeni táriyiplew ushın patsha Dawıt soqtırǵan saz ásbapların qollarına alıp turdı. Dawıttıń ózi de: «Onıń sadıqlıǵı máńgi dawam etedi», – dep táriyiplegende, usı ásbaplardan paydalanǵan edi. Lebiylilerdiń qarsısında turǵan ruwxaniyler kárnayların[†] shaldı, pútkil Izrail xalqı tik ayaqta turǵan edi. 7Sulayman Jaratqan Iyeniń Úyiniń[†] aldındaǵı háwliniń ortanǵı bólegin de muxaddes[†] qılıp ayırıp, jandırılatuǵın qurbanlıqlardı hám tatıwlıq qurbanlıqlarınıń mayların sol jerde berdi. Óytkeni ózi qoladan isletken qurbanlıq orınǵa jandırılatuǵın qurbanlıqlar menen ǵálle sadaqaları[†] hám de tatıwlıq qurbanlıqlarınıń mayları sıymay ketti[+]. 8Sol waqıtta Sulayman hám úlken jámiyet – Lebo-Xamattan Mısır[†] shegarasındaǵı sayǵa deyingi jerlerde jasaytuǵın pútkil Izrail xalqı Qos bayramın[†] jeti kún nıshanladı[+]. 9Segizinshi kúni saltanatlı jıynalıs ótkerdi. Olar jeti kún dawamında qurbanlıq orındı baǵıshlaw rásiminen ótkergennen keyin, jeti kún bayramdı nıshanlaǵan edi. 10Jetinshi aydıń jigirma úshinshi kúni Sulayman xalıqtı úylerine qaytardı. Jaratqan Iyeniń Dawıtqa, Sulaymanǵa hám Óz xalqı Izrailǵa islegen jaqsılıqlarına quwanıp, olardıń júrekleri tolıp tastı.


Jaratqan Iyeniń Sulaymanǵa jáne kóriniwi

11[•]Sulayman Jaratqan Iyeniń Úyin hám óziniń sarayın salıp, niyetlegen isiniń hámmesin tabıslı tamamlaǵannan soń, 12túnde Jaratqan Iye oǵan jáne kórinip, bılay dedi:

– Men seniń duwalarıńdı esittim hám bul jerdi Ózime qurbanlıq shalınatuǵın Úy qılıp tańladım[+]. 13Eger Men jawın jawmasın dep aspandı jawıp taslasam, yaki shegirtkelerge jer betindegilerdi jep taslawdı buyırsam, yaki xalqıma illet jibersem,[+] 14sonda Meniń atım menen atalatuǵın xalqım Maǵan boysınıp, duwa etse, Maǵan júz burıp, jaman jollarınan qaytsa, onda Men aspannan olarǵa qulaq salaman. Olardıń gúnaların keshirip, jerlerin shıpalayman[+]. 15Bunnan bılay, usı jerde qılınatuǵın duwalarǵa názerimdi salaman, qulaqlarım túriwli boladı[+]. 16Atımnıń máńgige sol jerde bolıwı ushın, usı Úydi tańlap alıp, muxaddes qıldım. Meniń kózlerim hám júregim bárqulla sol jerde boladı[+]. 17Saǵan kelsek, Meniń aldımda ákeń Dawıtqa uqsap júrseń, barlıq buyrıqlarımdı orınlap, qaǵıyda hám nızamlarıma boysınıp jasasań, 18onda: «Izrail taxtınan seniń urpaǵıńnıń izi úzilmeydi», – dep ákeń Dawıtqa bergen sózimde turıp,[*] patshalıq taxtıńdı máńgige turatuǵın qılaman[+]. 19Biraq eger sizler jolımnan tayıp, bergen qaǵıyda hám buyrıqlarıma boysınbay, ketip qalsańız hám basqa qudaylarǵa xızmet etip, olarǵa tabınsańız, 20onda Men Izraildı Ózim bergen jerden shıǵarıp taslayman hám Óz atım ushın muxaddes qılǵan mına Úydi tárk etip, onı pútkil xalıqlar arasında ápsanaǵa aylandırıp, masqara qılaman[+]. 21Sonda házir záwlim bolıp turǵan mına Úydiń janınan ótip baratırǵan hár bir adam hayran qalıp, qorqınısh penen: «Jaratqan Iye bul eldi hám mına Úydi ne ushın bul awhalǵa saldı eken?» – dep soraytuǵın boladı[+]. 22Keyin olar: «Izrail xalqı ata-babaların Mısırdan alıp shıqqan Qudayı Jaratqan Iyeni tárk etip, basqa qudaylarǵa jabısıp aldı hám olarǵa tabınıp, xızmet etti. Sonlıqtan Jaratqan Iye olardı usı apatshılıqqa duwshar etti», – deydi.

#### 8


Sulayman qılǵan isler

1[•]Sulayman Jaratqan Iyeniń Úyi[†] menen óziniń sarayın jigirma jılda pitkerdi[+]. 2Sonıń menen birge Sulayman ózine Tir[†] patshası Xiram bergen qalalardı da qayta qurıp, olarǵa izraillılardı[†] ornalastırdı. 3Sulayman Xamat-Soba patshalıǵına júris qılıp, onı da qolǵa kirgizdi. 4Ol shóldegi Tadmor qalasın hám Xamat elindegi barlıq telekleri bar qalalardı qurıp pitkerdi. 5Joqarǵı hám tómengi Beyt-Xoron qalaların qayta salıp, diywal menen qorshap, támbilenetuǵın dárwaza qurdı[+]. 6Sonday-aq, Baalat qalasın, ózine tiyisli barlıq telekleri bar qalalardı, barlıq sawash arbaları hám atları saqlanatuǵın qalalardı qayta qurıp, bekkemledi. Solay etip, Sulayman Erusalimde,[†] Lebanon tawlarında hám qol astındaǵı hámme qalalarda qálegen nárselerin qurdı.

7Úlkede Izrail xalqınan bolmaǵan xalıqlar: xet, amor, periz, xiw hám ebus xalıqları qalıp ketken edi. 8Izrail xalqı olardı tolıq joq qıla almaǵan edi. Sulayman bul xalıqlardıń urpaqların márdikarǵa aldı. Bul házir de dawam etpekte. 9Biraq Sulayman Izrail xalqınıń birewin de qara jumısqa salmadı. Olardı ózine ásker, áskerbasılar, arbalı áskerlerdiń basshıları etip qoydı[+]. 10Sulayman patshanıń xalıqtı basqarıp turǵan eki júz eliw qadaǵalawshısı da izraillılardan edi.

11Sulayman: «Hayalım Izrail patshası Dawıttıń sarayında turmawı kerek. Sebebi Jaratqan Iyeniń[†] Kelisim sandıǵı[†] turǵan jer – muxaddes»,[†] – dep, faraonnıń[†] qızın Dawıttıń qalasınan ol ushın saldırǵan sarayǵa kóshirdi[+].

12Sulayman Ibadatxananıń[†] aywanınıń aldına qurılǵan qurbanlıq orında Jaratqan Iyege arnap jandırılatuǵın qurbanlıqlar[†] usınatuǵın edi[+]. 13Ol bul qurbanlıqlardı Muwsanıń hár kún ushın belgilep bergen qaǵıydasına muwapıq, Shabbat kúnleri, Jańa ay bayramlarında, jıldıń úsh bayramında: Ashıtqısız nan bayramı,[†] Hápteler bayramı[†] hám Qos bayramı[†] kúnleri usınatuǵın edi[+]. 14Sulayman ákesi Dawıttıń buyrıǵı boyınsha, ruwxaniylerdi[†] toparları boyınsha xızmetlerge qoydı. Lebiylilerdi[†] bolsa alǵıs-maqtaw aytıw hám kúndelikli islerde ruwxaniylerge járdemlesiw xızmetine qoydı. Dárwaza qarawılların da toparları boyınsha dárwazalarǵa bólip qoydı. Sebebi Qudaydıń adamı Dawıt usılay buyırǵan edi[+]. 15Patshanıń ruwxaniylerge, lebiylilerge, sonday-aq qaznaǵa baylanıslı bergen buyrıqları buljıtpay orınlandı.

16Sulayman islewdi qálegen isler, Jaratqan Iyeniń Úyiniń negizin qoyǵan kúnnen baslap, ol qurılıp bolınǵanǵa deyingi isler tolıq orınlandı. Solay etip, Jaratqan Iyeniń Úyi qurıp bolındı.

17Patsha Sulayman Edom[†] jerinde, teńiz jaǵasında jaylasqan Esion-Geber hám Elat qalalarına bardı[+]. 18Patsha Xiram Sulaymanǵa teńizdi jaqsı biletuǵın adamları menen birge kemelerin jiberdi. Olar Sulaymannıń kemeshileri menen birge Ofirge barıp, ol jerden patsha Sulaymanǵa tórt júz eliw talant altın ákelip berdi[+].

#### 9


Sheba hayal patshasınıń Sulaymanǵa keliwi

1[•]Sheba[*] hayal patshası Sulaymannıń arttırǵan dańqı tuwralı esitip, onı jumbaqlar menen sınaw ushın, xosh iyisli zatlar, kóp muǵdarda altın hám qımbatbaha taslar júklengen úlken bir kárwandı baslap Erusalimge[†] keldi. Ol kewlinde bar bolǵan hámme nársesin Sulayman menen bólisti[+]. 2Sulayman hayal patshanıń hámme sorawlarına juwap berdi. Sorawlarda patsha túsindire almastay hesh nárse joq edi. 3Sheba hayal patshası Sulaymannıń danalıǵın, ol qurdırǵan saraydı kórdi. 4Ol jáne patshanıń dasturxanındaǵı taǵamların, wázirleriniń otırıs-turısın, xızmetshileriniń xızmetin hám olardıń kiyimlerin, sharap quyıwshıların hám olardıń kiyimlerin, onıń Jaratqan Iyeniń Úyinde[†] bergen jandırılatuǵın qurbanlıqların[†] kórgende, artıq ózin uslap tura almadı.

5Ol patshaǵa bılay dedi:

– Siziń islerińiz hám danalıǵıńız haqqında óz elimde esitkenlerim ıras eken. 6Biraq men kelip, óz kózlerim menen kórmegenshe, sol sózlerge isenbegen edim. Maǵan siziń danalıǵıńızdıń yarımın da aytpaǵan eken. Siz esitkenimnen de artıq ekensiz. 7Siziń adamlarıńız hám xızmetshilerińiz qanshelli baxıtlı! Olar bárqulla aldıńızda turıp, danalıǵıńızdı tıńlay aladı. 8Sizge kewli tolıp, sizdi Qudayıńız Jaratqan Iyege[†] xızmet etiw ushın patsha etip Óz taxtına otırǵızǵan Qudayıńız Jaratqan Iyege alǵıslar bolsın! Qudayıńız Izraildı[†] máńgige bekkemlew ushın, onı súygenligi sebepli, ádalattı hám tuwrılıqtı júzege asırıwıńız ushın sizdi patsha etip qoydı[+].

9Sheba hayal patshası Sulayman patshaǵa bir júz jigirma talant altın, júdá kóp muǵdarda xosh iyisli zatlar hám qımbatbaha taslar sawǵa etti. Sheba hayal patshasınıń patsha Sulaymanǵa sawǵa etkenindey dárejede sapalı xosh iyisli zatlar hesh qashan alıp kelingen emes.

10Xiram menen Sulaymannıń Ofirden altın alıp kelgen adamları da sol jerden sapalı arsha aǵashların hám qımbatbaha taslar alıp keldi[+]. 11Patsha sapalı arsha aǵashlarınan Jaratqan Iyeniń Úyi hám óziniń sarayı ushın teksheler, qosıqshılar ushın lira[†] hám arfa[†] saz ásbapların isletti. Búginge deyin Yahuda[†] elinde bunday sapalı arsha aǵashın hesh kim hesh qashan kórmegen edi.

12Sulayman Sheba hayal patshasına óziniń ákelgeninen de kóbirek sawǵalar berdi. Bunnan tısqarı, ol hayal patshaǵa soraǵan hám qálegen nárseleriniń hámmesin berdi. Keyin, hayal patsha adamları menen birge óz eline qaytıp ketti.


Sulayman patshanıń baylıǵı

13[•]Hár jılı Sulaymanǵa kelip turatuǵın altınnıń muǵdarı altı júz alpıs altı talant edi. 14Bunnan tısqarı, usaqlap satıwshılar, sawdagerler hám Arabstannıń barlıq patshaları menen Izrail úlkeleriniń hákimleri Sulaymanǵa altın hám gúmis alıp keletuǵın edi.

15Patsha Sulayman eki júz úlken qalqan isletip, olardı altın menen qaplattı. Hár bir qalqanǵa altı júz shekel altın jumsaldı. 16Jáne altınnan hár biri úsh júz shekel keletuǵın úsh júz kishkene qalqan isletti. Patsha bul qalqanlardı Lebanon toǵayı dep atalatuǵın imaratqa qoydı[+].

17Ol jáne pildiń súyeginen úlken taxt isletip, onı sap altın menen qaplattı. 18Taxttıń altı tekshesi hám taxtqa bekitilgen altın taban tiregishi bar edi. Taxttıń otırǵıshınıń eki tárepinde shıǵanaq qoyǵıshı hám onıń janında eki arıslannıń músini bar edi. 19Taxttıń altı tekshesiniń hár biriniń eki tárepinde bir-birden on eki arıslannıń músini tur edi. Hesh bir patshalıqta bunday nárse joq edi. 20Patsha Sulaymannıń ishimlik ishetuǵın ıdısları altınnan islendi. Lebanon toǵayı dep atalatuǵın imarattaǵı hámme ıdıslar da altınnan islengen edi. Sebebi Sulaymannıń waqtında gúmis qádirsiz bolıp qalǵan edi. 21Teńizde Xiramnıń adamlarınıń basshılıǵında Sulaymannıń úlken sawda kemeleri bar edi. Bul kemeler úsh jılda bir márte qaytıp keletuǵın hám sonda altın, gúmis, pil súyegi, maymıllar hám tawıs qusların alıp keletuǵın edi[+].

22Patsha Sulayman baylıqta hám danalıqta dúnyanıń barlıq patshalarınan ústin boldı[+]. 23Qudaydıń Sulaymanǵa bergen danalıǵın tıńlaw ushın, jer betindegi barlıq patshalar onı kóriwge qushtar edi[+]. 24Onı kóriwge kelgenlerdiń hár biri hár jılı sawǵa ushın gúmis hám altın ıdıslar, kiyimler, qural-jaraqlar, xosh iyisli zatlar, at hám ǵashırlar alıp kelip turdı.

25Sulaymannıń atları menen sawash arbalarına arnalǵan tórt mıń qorası hám on eki mıń atı bar edi. Olardıń bir bólegin sawash arbaları ushın ajıratılǵan qalalarǵa, bir bólegin óziniń janına, Erusalimge jaylastırdı[+]. 26Sulayman Evfrat dáryasınan filistlerdiń[†] jerine hám Mısır[†] shegarasına deyingi barlıq patshalıqlar ústinen húkimdarlıq etti[+]. 27Patsha Erusalimde gúmisti ápiwayı taslarǵa teń qılıp qoydı. Al kedr aǵashı júdá kóp bolǵanlıqtan, batıstaǵı taw eteklerinde ósetuǵın jabayı ánjir aǵashına teń bolıp qaldı. 28Sulaymannıń atları Mısırdan hám basqa barlıq úlkelerden alıp kelinetuǵın edi[+].


Sulaymannıń ólimi

29[•]Sulaymannıń basqa isleri basınan aqırına deyin, Natan payǵambardıń[†] tariyx kitabında, shilolı Axiya payǵambardıń payǵambarshılıqlarında hám wáliy Iddonıń Nabat ulı Yarobam tuwralı kórgen ayanı bayan etilgen jazıwlarda jazılǵan. 30Sulayman Erusalimde pútkil Izrail ústinen qırıq jıl patshalıq etti. 31Keyin Sulayman ólip, ata-babalarına qosıldı hám ákesi Dawıttıń qalasına jerlendi. Onıń ornına ulı Rexabam patsha boldı.

#### 10


Izraillılardıń Rexabamǵa qarsı kóteriliwi

1[•]Rexabam Shexemge ketti. Óytkeni pútkil izraillılar[†] Rexabamdı patsha etip qoyıw ushın Shexemge toplanǵan edi[+]. 2Patsha Sulaymannan qashıp, Mısırda[†] jasap atırǵan Nabat ulı Yarobam bunı esitkende, Mısırdan qayttı[+]. 3Izraillılar Yarobamdı shaqırttı. Yarobam pútkil izraillılar menen birge Rexabamǵa kelip:

4– Ákeńiz moynımızǵa awır moyıntırıq salǵan edi. Siz ákeńiz júklegen awır júkti hám ol salǵan moyıntırıqtı jeńilletiń. Sonda sizge xızmet etemiz, – dedi[+].

5Rexabam olarǵa:

– Úsh kúnnen keyin qaytıp kelińler, – dedi. Xalıq tarap ketti.

6Patsha Rexabam ákesi Sulaymannıń kóziniń tirisinde oǵan xızmet etken aqsaqallar menen oylasıp:

– Mına xalıqqa ne dep juwap bereyin, qanday másláhát beresizler? – dep soradı.

7Aqsaqallar oǵan:

– Eger siz bul xalıqqa jıllı shıray kórsetip, kewlin alıp, jaqsı sózińizdi ayamasańız, olar sizge bir ómir qul boladı, – dep juwap berdi.

8Degen menen, Rexabam aqsaqallardıń másláhátine qulaq aspay, ózi menen birge ósken jas xızmetshileri menen keńesip, 9olardan: – «Ákeńizdiń bizlerge salǵan moyıntırıǵın jeńilletseńiz», – dep atırǵan bul xalıqqa ne dep juwap bersem eken? Sizler qanday másláhát beresiz? – dep soradı.

10Sonda ózi menen birge ósken jas jigitler oǵan bılay dep juwap berdi:

– Sizge: «Ákeńiz moynımızǵa awır moyıntırıq salǵan edi, siz onı jeńilletseńiz», – dep atırǵan xalıqqa: «Meniń shunatay barmaǵım ákemniń belinen de juwanıraq. 11Ákem sizlerge awır moyıntırıq salǵan bolsa, men moyıntırıǵıńızdı onnan da awırlataman. Ákem sizlerdi qamshı menen jazalaǵan bolsa, men sizlerdi sım qosıp órilgen qamshı menen jazalayman», – dep aytıń.

12Patshanıń: «Úsh kúnnen keyin qaytıp kelińler», – degen sózi boyınsha, úshinshi kúni Yarobam hám pútkil xalıq Rexabamǵa keldi. 13Patsha aqsaqallardıń keńesine qulaq aspay, olarǵa qatal juwap berdi. 14Ol jas jigitlerdiń másláháti boyınsha xalıqqa:

– Ákem sizlerge awır moyıntırıq salǵan bolsa, men onı jáne de awırlataman. Ákem sizlerdi qamshı menen jazalaǵan bolsa, men sizlerdi sım qosıp órilgen qamshı menen jazalayman, – dedi. 15Patsha xalıqqa qulaq salmadı. Sebebi Jaratqan Iyeniń[†] shilolı Axiya arqalı Nabat ulı Yarobamǵa aytqan sózleri[*] orınlanıwı ushın Quday[†] usılay isledi[+].

16Pútkil izraillılar patshanıń ózlerine qulaq salmaǵanın kórgende, patshaǵa bılay dep juwap berdi:

«Dawıt penen biziń ne baylanısımız bar,
Ishaydıń ulında alatuǵın úlesimiz de joq.
Háy, Izrail xalqı, úylerińizge qaytıńlar!
Háy Dawıt, óz úyiń ózińe ardana bolsın!»

Usılardı aytıp, izraillılar hámmesi óz úylerine qaytıp ketti[+].

17Biraq Rexabam Yahuda[†] qalalarında jasaytuǵın izraillılarǵa patshalıq etiwin dawam etti.

18Patsha Rexabam márdikarǵa alınǵanlar ústinen qadaǵalawshı Hadoramdı Izrail xalqına jiberdi. Xalıq onı tas boran qılıp óltirdi. Sonda patsha Rexabam tez sawash arbasına mindi de, Erusalimge[†] qashıp ketti[+]. 19Sol kúnnen baslap házirge deyin, Izrail xalqı Dawıttıń urpaǵına qarsı kóterilip kelmekte.

#### 11


Shemayanıń payǵambarshılıǵı

1Rexabam Erusalimge[†] bardı da, Izrail[†] menen urısıp, óz patshalıǵın qaytarıp alıw ushın, Yahuda[†] hám Benyamin urıwınan bir júz seksen mıń aǵla jawıngerdi áskerlikke topladı. 2Biraq sol arada Qudaydıń adamı bolǵan Shemayaǵa Jaratqan Iyeden[†] mınaday sóz tústi:[+]

3– Yahuda patshası Sulaymannıń ulı Rexabamǵa, Yahuda hám Benyamin jerindegi barlıq izraillılarǵa bılay dep ayt: 4«Jaratqan Iye[†] bılay deydi: Óz tuwısqanlarıńızǵa qarsı urıs ashıp, urıstı baslamańlar. Hár birińiz óz úyińizge qaytıńlar. Óytkeni bul islerdi islep atırǵan Men bolaman».

Jaratqan Iyeniń bul sózlerin esitken xalıq Yarobamǵa qarsı urısıwdan waz keship, izine qayttı.


Rexabamnıń Yahuda qalaların bekkemlewi

5Rexabam Erusalimde jasadı hám qorǵanıw ushın Yahudadaǵı mına qalalardı diywallar menen qorshadı:[+] 6Beytlehem, Etam, Teqoa, 7Beyt-Sur, Soxo, Adullam, 8Gat, Maresha, Zif, 9Adorayım, Laxish, Azeqa, 10Sora, Ayyalon hám Xebron. Bular Yahuda hám Benyamin jerlerindegi qorǵanlı qalalar edi. 11Rexabam usı qalalardıń bekinislerin kúsheytip, bekinislerge áskerbasılar qoydı hám olarda azıq-awqat, záytún[†] mayı hám sharap saqlanatuǵın orınlar qurdı. 12Hár bir qalanı úlken qalqan hám nayzalar menen támiyinlep, qorǵanıwdı bekkemledi. Solay etip, Yahuda hám Benyamin urıwları Rexabamnıń qol astında qaldı.

13Izraildıń barlıq aymaqlarındaǵı ruwxaniyler[†] menen lebiyliler[†] Rexabamnıń qasına toplandı. 14Lebiyliler, hátte, óz jaylawları menen mal-múliklerin taslap, Yahuda hám Erusalimge kóship keldi. Sebebi Yarobam menen onıń ulları olardı ruwxaniy bolıp, Jaratqan Iyege xızmet etiwden shetletken edi[+]. 15Yarobam teke hám tana músinlerin isletip sıyınıw orınlarına qoydı hám ol jerlerge xızmet etiw ushın óz ruwxaniylerin tayınladı[+]. 16Izraildıń barlıq urıwlarındaǵı Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyege shın júrekten umtılǵanlar ózleriniń ata-babalarınıń Qudayı Jaratqan Iyege qurbanlıq[†] beriw ushın, ruwxaniyler menen lebiylilerge erip, Erusalimge keldi. 17Olar Yahuda patshalıǵın bekkemledi hám úsh jıl dawamında Dawıt penen Sulaymannıń jolı menen júrip, Sulaymannıń ulı Rexabamdı qollap quwatladı.


Rexabamnıń xojalıǵı

18Rexabam Dawıttıń ulı Erimottıń qızı Maxalatqa úylendi. Onıń anası Ishaydıń ulı Eliabtıń qızı Abihayıl edi[+]. 19Maxalat Rexabamǵa Eush, Shemariya hám Zaham degen ullardı tuwıp berdi.

20Maxalattan soń Rexabam Abshalomnıń qızı Maaxaǵa úylendi. Ol Rexabamǵa Abiya, Attay, Ziza hám Shelomitti tuwıp berdi. 21Rexabam basqa hayalları hám toqallarına qaraǵanda, Abshalomnıń qızı Maaxanı kóbirek jaqsı kórdi. Rexabamnıń on segiz hayalı hám alpıs toqalı bolıp, olardan jigirma segiz ul hám alpıs qızı bar edi. 22Rexabam Maaxadan tuwılǵan ulı Abiyanı óz taxtınıń miyrasxorı qılmaqshı bolıp, basqa tuwısqanlarına basshı etip qoydı[+]. 23Rexabam aqıllılıq penen is tutıp, basqa ullarınıń hámmesin Yahuda menen Benyamin jerlerindegi qorǵanlı qalalarǵa bólip jiberdi. Olardı kerek-jaraǵı menen moldan támiyinlep, bir qansha hayallar alıp berdi.

#### 12


Shishaqtıń Yahudaǵa hújim jasawı

1[•]Rexabam óz húkimdarlıǵın bekkemlep, kúshke tolǵannan keyin, onıń ózi de, pútkil Izrail[†] xalqı da Jaratqan Iyeniń[†] Nızamınan júz burdı. 2Olar Jaratqan Iyege qıyanet etti. Sonlıqtan Rexabamnıń patshalıǵınıń besinshi jılında Mısır[†] patshası Shishaq Erusalimge[†] hújim jasadı[+]. 3Shishaq ózi menen birge Mısırdan bir mıń eki júz sawash arbasın, alpıs mıń atlı áskerdi, sonday-aq liviyalı, suklı hám xabashstanlı[†] san-sanaqsız láshkerlerdi alıp keldi. 4Shishaq Yahudanıń[†] qorǵanlı qalaların basıp alıp, Erusalimge deyin jaqınlastı[+]. 5Sonda Shishaqtan qorqıp, Erusalimge jıynalǵan Rexabamǵa hám Yahuda basshılarına payǵambar[†] Shemaya kelip, bılay dedi:

– Jaratqan Iye[†] bılay deydi: «Sizler Meni tárk ettińiz, endi Men de sizlerdi tárk etip, Shishaqtıń qolına tapsıraman»[+].

6Izrail basshıları hám patsha óz ayıpların tán alıp:

– Jaratqan Iye ádil, – dedi[+].

7Jaratqan Iye olardıń ayıpların tán alǵanın kórgende, Shemayaǵa Onnan mınaday sóz tústi: «Olar gúnaların moyınladı. Sonlıqtan Men olardı qırıp taslamayman, qutqarılıwı[†] ushın az-maz járdem beremen. Erusalimge degen ǵázebim Shishaq arqalı tógilmeydi. 8Biraq olardı Shishaqqa baǵınıshlı qılaman. Sonda olar Maǵan xızmet etiw menen basqa ellerdiń patshalarına xızmet etiw arasındaǵı ayırmashılıqtı bilip aladı».

9Mısır patshası Shishaq Erusalimge bastırıp kelip, Jaratqan Iyeniń Úyindegi[†] hám patsha sarayındaǵı ǵáziynelerdi tartıp alıp ketti. Ol hámme nárseni, Sulayman soqtırǵan altın qalqanlardı da aldı[+]. 10Patsha Rexabam olardıń ornına qoladan qalqanlar isletip, olardı patsha sarayınıń kirer awzın qorǵaytuǵın saqshılardıń basshılarına berdi. 11Patsha Jaratqan Iyeniń Úyine hár barǵanda, saqshılar patshanıń qasında bul qalqanlardı alıp júretuǵın, sońınan jáne saqshılardıń bólmesine aparıp qoyatuǵın edi.

12Rexabam gúnasın moyınlaǵanda, Jaratqan Iye ǵázepten qaytıp, Yahuda xalqın tolıq qırıp jibermedi. Yahudada ele de jaqsı isler bar edi[+].

13[•]Patsha Rexabam Erusalimde patshalıǵın bekkemlep, húkimdarlıq qıla berdi. Ol taxtta otırǵanda qırıq bir jasta edi. Rexabam Jaratqan Iye Óz atın ornatıw ushın Izraildıń pútkil urıwları arasınan tańlap alǵan qalası Erusalimde on jeti jıl patshalıq qıldı. Onıń anası ammon xalqınan[†] bolıp, atı Naama edi. 14Rexabam Jaratqan Iyege shın júrekten umtılmaǵanı sebepli, jaman islerdi islep turdı. 15Rexabam islegen isler basınan ayaǵına shekem Shemaya payǵambardıń jazıwlarında hám wáliy Iddonıń shejirege kirgizilgen jazıwlarında bayan etilgen. Rexabam menen Yarobam pútkil ómiri dawamında urısıp keldi[+]. 16Rexabam ólip, ata-babalarına qosıldı hám Dawıttıń qalasına jerlendi. Onıń ornına ulı Abiya patsha boldı.

#### 13


Yahuda patshası Abiya

1[•]Izrail[†] patshası Yarobamnıń patshalıǵınıń on segizinshi jılında Abiya Yahudaǵa[†] patsha boldı. 2Ol Erusalimde[†] úsh jıl patshalıq etti. Abiyanıń anası gibalı Urieldiń qızı Mixaya edi.

Abiya menen Yarobam ortasında urıs boldı. 3Abiya tórt júz mıń aǵla áskerdi sawashqa basladı. Yarobam bolsa, segiz júz mıń aǵla hám márt áskerin oǵan qarsı sapqa dizdi. 4Abiya Efrayımnıń[†] tawlı úlkesindegi Semarayım tawına shıǵıp, bılay dedi:

– Háy, Yarobam hám pútkil Izrail, meni tıńlańlar! 5Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyeniń[†] buzılmas bir kelisim[†] boyınsha Izrailǵa patshalıq qılıwdı máńgige Dawıtqa hám onıń urpaqlarına bergenin bilmeysiz be[+]? 6Biraq Dawıt ulı Sulaymannıń xızmetshisi Nabat ulı Yarobam óz mırzasına qarsı bas kóterdi[+]. 7Onıń qasına ońbaǵan hám jaramas adamlar jıynalıp, Sulayman ulı Rexabamǵa qarsı shıqtı. Rexabam sol waqıtta jas hám tájiriybesiz bolǵanlıqtan, olarǵa qarsı tura almadı. 8Endi bolsa, Dawıttıń urpaǵınıń qolında bolǵan Jaratqan Iyeniń patshalıǵına qarsı turmaqshısız. Awa, sizler kópshiliksiz! Bunıń ústine, qudayıńız dep Yarobam soqtırıp bergen altın tanalar[*] da janıńızda![+] 9Jaratqan Iyeniń ruwxaniyleri[†] bolǵan Xaronnıń urpaqların hám lebiylilerdi[†] quwıp jibergen sizler emes pe? Olardıń ornına basqa xalıqlardıń dástúrine say, ápiwayı adamlardan ruwxaniylerdi qoyıp alǵan joqsız ba? Awa, tayınlanıw rásimine bir buǵa yamasa jeti qoshqar alıp kelgen hár bir adam jalǵan qudaylarǵa ruwxaniy bola aladı-dá![+] 10Al bizlerge kelsek, Jaratqan Iye[†] bizlerdiń Qudayımız! Bizler Onnan júz burmadıq. Jaratqan Iyege xızmet etip atırǵan ruwxaniyler de Xaron urpaǵınan bolıp, lebiyliler olarǵa járdem bermekte. 11Olar hár kúni azanda hám keshte Jaratqan Iyege jandırılatuǵın qurbanlıqlar[†] beredi, xosh iyisli tútetkiler tútetedi, arnawlı stolǵa usınılǵan nanlar[†] qoyadı, hár kúni keshte altın shıra qoyǵıshtaǵı shıralardı jaǵadı. Awa, bizler Qudayımız Jaratqan Iyeniń tapsırmaların orınlap júrmiz. Al sizler bolsańız, Onı tárk ettińiz. 12Quday[†] bizler menen birge, Ol bizlerdiń jolbasshımız. Onıń ruwxaniyleri kárnaylar[†] shalıp, sizlerge qarsı urısqa shaqıradı. Izrail urpaqları, ata-babalarıńızdıń Qudayı Jaratqan Iyege qarsı urıspańlar! Bári bir jeńiske erispeysiz[+].

13Sol arada Yarobam áskerleriniń bir bólegin Yahuda áskerleriniń artqı tárepine buqqı qoyıw ushın jibergen edi. Áskerlerdiń tiykarǵı bólimi Yahuda áskerleriniń aldında turdı, al buqqıdaǵılar artqı tárepinde edi. 14Yahuda áskerleri átirapqa qarap, ózlerine aldıdan da arttan da hújim jasamaqshı bolıp turǵanlardı kórgende, Jaratqan Iyege jalbarındı. Al ruwxaniyler kárnayların shaldı. 15Yahuda áskerleri súren salıp baqırıstı. Olar baqırısqanda, Quday Yarobamdı hám izraillılardı Abiya menen Yahuda aldında qırǵınǵa ushırattı. 16Izraillılar yahudalılardıń aldına túsip qashtı hám Quday olardı yahudalılarǵa táslim etti. 17Abiya hám onıń áskerleri izraillılarǵa awır soqqı berdi. Izraillılardıń bes júz mıń aǵla áskeri qaza taptı. 18Solay etip izraillılar jeńiliske ushıradı. Al yahudalılar ata-babalarınıń Qudayı Jaratqan Iyege súyengeni ushın jeńiske eristi. 19Abiya Yarobamdı quwıp ketip, oǵan tiyisli Beyt-El, Eshana, Efron qalaların hám olardıń dógeregindegi awıllardı qolǵa kirgizdi.

20Yarobam Abiya dáwirinde óziniń burınǵı qúdiretin tikley almadı. Jaratqan Iye onıń janın aldı hám ol qaytıs boldı[+]. 21Al Abiyanıń húkimdarlıǵı kúsheye berdi. Ol on tórt hayal alıp, olardan jigirma eki ul hám on altı qızlı boldı. 22Abiyanıń basqa isleri, islegen isleri hám aytqanları Iddo payǵambardıń[†] túsindirme kitabında jazılǵan[+].

#### 14

1Abiya ólip, ata-babalarına qosılǵanda, Dawıttıń qalasına jerlendi. Onıń ornına ulı Asa patsha boldı. Asanıń dáwirinde elde on jıl tınıshlıq boldı.


Yahuda patshası Asa

2[•]Asa Qudayı Jaratqan Iyeniń[†] názerinde jaqsı hám durıs bolǵan islerdi isledi. 3Ol jat qudaylardıń qurbanlıq[†] orınları menen sıyınıw orınların alıp taslap, kiyeli taslardı[†] hám kiyeli aǵashlardı[†] buzıp tasladı[+]. 4Ol yahudiylerge[†] ata-babalarınıń Qudayı Jaratqan Iyege júz burıp, Onıń nızam hám buyrıqların orınlawdı buyırdı. 5Ol Yahudanıń[†] barlıq qalalarındaǵı sıyınıw orınların hám tútetki tútetiletuǵın orınlardı alıp tasladı. Onıń dáwirinde patshalıq paraxatshılıqta jasadı. 6Elde tınıshlıq húkim súrgen waqıtta, Asa Yahudada qorǵanlı qalalar qurdı. Sol jılları onıń menen hesh kim urıspadı, sebebi Jaratqan Iye[†] oǵan tınıshlıq sıylaǵan edi[+]. 7Asa Yahuda xalqına bılay degen edi: «Mına qalalardı salıp, átirapın diywallar menen qorshayıq. Olarǵa minaralar hám támbilenetuǵın dárwazalar qurıp, qalalardı bekkemleyik. Bizler Qudayımız Jaratqan Iyege júz burǵanımız ushın, bul el ele bizlerdiki. Awa, bizler Oǵan júz burdıq hám Ol bizlerge hár tárepleme tınıshlıq sıyladı».

Solay etip, olar qurılıstı baslap, tabıslı tamamladı.

8Asanıń Yahuda urıwınan úlken qalqan hám nayza menen qurallanǵan úsh júz áskeri, al Benyamin urıwınan kishkene qalqan hám oq jay menen qurallanǵan eki júz seksen áskeri bar edi. Olardıń hámmesi márt jawıngerler edi.

9Xabashstanlı[†] Zerax millionlaǵan áskeri hám úsh júz sawash arbası menen Yahudaǵa atlanıp, Maresha qalasına jetip keldi[+]. 10Asa oǵan qarsı atlandı. Olar Mareshaǵa jaqın jerdegi Sefata oypatlıǵında urısıw ushın sap tartıp turdı. 11Asa óz Qudayı Jaratqan Iyege:

– Jaratqan Iye! Kúshliniń aldında turǵan kúshsizge Sennen basqa hesh kim járdem bere almaydı. Qudayımız Jaratqan Iye, bizlerge járdem bere gór! Sebebi bizler Saǵan súyenemiz hám Seniń atıń menen mına sansız láshkerge qarsı shıǵıp turmız. Jaratqan Iye, Sen bizlerdiń Qudayımızsań, insan zatınıń Ózińdi jeńiwine jol qoyma! – dep jalbarındı.

12Sonda Jaratqan Iye Asa menen yahudalılardıń aldında xabashstanlılardı qırǵınǵa ushıratıp, xabashstanlılar qasha basladı. 13Asa bolsa óz áskerleri menen olardı Gerarǵa deyin quwıp bardı. Xabashstanlılardan qaza tapqanlar sonshelli kóp bolıp, birde birewi aman qalmadı. Olar Jaratqan Iyeniń hám Onıń ordasınıń aldında qırıp taslandı. Yahuda áskerleri kóp olja menen qayttı. 14Gerar átirapındaǵı qalalarda jasaytuǵın xalıq Jaratqan Iyeden qorqıp qalǵan edi. Yahudalılar olarǵa da shabıwıl jasap, qırǵınǵa ushırattı hám talan-taraj etip, mol olja alıp qayttı[+]. 15Yahudalılar shopanlardıń shatırlarına da shabıwıl jasap, olardıń kóp qoy-eshki hám túyelerin aydap ketti. Keyin olar Erusalimge[†] qaytıp keldi.

#### 15


Patsha Asanıń jeńillikleri

1Oded ulı Azariyanıń ústine Qudaydıń Ruwxı[†] tústi[+]. 2Sonda Azariya patsha Asa menen ushırasıw ushın jolǵa shıqtı hám oǵan barıp bılay dedi:

– Háy, Asa, pútkil Yahuda[†] hám Benyamin xalqı, maǵan qulaq salıńlar! Sizler Jaratqan Iye[†] menen birge bolǵan dáwirde, Ol da sizler menen birge boladı. Eger Onı izleseńiz, tabasızlar. Al eger Onı tárk etseńiz, Ol da sizlerdi tárk etedi[+]. 3Uzaq waqıt dawamında Izrail[†] xalqı haqıyqıy Qudaydan, tálim beretuǵın ruwxaniyden[†] hám Onıń Nızamınan alısta jasadı. 4Biraq qıyınshılıqqa ushıraǵanında olar Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyege[†] bet burıp, Onı izledi hám Onı taptı. 5Sol kúnleri saparǵa shıǵıw qáwipli bolıp, hámme ellerdiń turǵınları ushın ǵawasatlı waqıtlar edi. 6Millet milletke, qala qalaǵa qarsı urısatuǵın edi. Sebebi Quday[†] olardı hár túrli apatshılıqlarǵa ushıratıp, albıratıp qoyǵan edi[+]. 7Biraq sizler bekkem bolıńlar! Túskinlikke túspeńler! Óytkeni miynetińizdiń jemisin alasızlar[+].

8Oded ulı Azariya payǵambardıń[†] bul payǵambarshılıq sózlerin esitkende, Asa jigerlendi. Ol pútkil Yahuda menen Benyamin jerlerindegi hám Efrayımnıń[†] tawlı úlkesindegi ózi qolǵa kirgizgen qalalardaǵı jerkenishli butlardı alıp tasladı. Sonday-aq, Jaratqan Iyeniń Úyiniń[†] aywanınıń aldına ornatılǵan Jaratqan Iyeniń qurbanlıq[†] ornın qayta tikledi. 9Bunnan keyin, Asa Yahuda hám Benyamin urıwı menen birge olardıń arasında jasap atırǵan Efrayım, Menashshe hám Shimon urıwınan bolǵanlardı topladı. Óytkeni kóp adamlar Asanıń Qudayı Jaratqan Iyeniń onıń menen birge ekenin kórip, Izraildı taslap, Yahudaǵa kóship kelgen edi[+]. 10Olar Asanıń húkimdarlıǵınıń on besinshi jılınıń úshinshi ayında Erusalimge[†] jıynaldı. 11Sol kúni olar urıstan alıp kelgen oljasınan jeti júz bas iri mal hám jeti mıń bas mayda maldı Jaratqan Iyege arnap qurbanlıqqa berdi[+]. 12Xalıq ata-babalarınıń Qudayı Jaratqan Iyeni shın júrekten, jan-táni menen izlew ushın kelisim[†] dúzdi[+]. 13Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyeni izlemegen hár bir adam: jas bolsın, ǵarrı bolsın, erkek bolsın, hayal bolsın hámmesi óltiriletuǵın boldı[+]. 14Olar baqırıp, hár túrli kárnaylar[†] hawazları astında bálent dawıs penen Jaratqan Iyege ant ishti. 15Pútkil yahudalılar bergen antı ushın quwanıshlı edi, sebebi olar shın júrekten ant ishken edi. Olar ıqlaslanıp Jaratqan Iyeni izlegeni ushın, Onı taptı. Jaratqan Iye olarǵa hár tárepleme tınıshlıq berdi[+].

16Kempir apası Maaxa Asheraǵa[†] arnap jerkenishli bir but soqtırǵanı ushın, patsha Asa onnan xanbiykelik ataǵın tartıp aldı. Asa bul jerkenishli buttı shawıp taslap, maydalap, Kidron sayında jaǵıp jiberdi[+]. 17Ol Izraildaǵı sıyınıw orınların joq qılmasa da, ómir boyı Jaratqan Iyege sadıq qaldı. 18Asa ákesiniń hám óziniń ataǵan nárselerin: gúmisti, altındı hám buyımlardı Qudaydıń Úyine[†] alıp keldi. 19Asanıń patshalıǵınıń otız besinshi jılına deyin elde urıs bolmadı.

#### 16


Asanıń sońǵı jılları

1[•]Yahuda[†] patshası Asanıń húkimdarlıǵınıń otız altınshı jılında Izrail[†] patshası Baasha Yahudaǵa qarsı shıqtı hám Asanıń jerlerine hesh kimniń kirip-shıqpawı ushın, Rama qalasınıń bekinisin kúsheytti. 2Sonda Asa Jaratqan Iyeniń Úyindegi[†] hám saray qaznasındaǵı gúmis penen altındı aldı da, olardı xızmetshileri arqalı Damaskte jasaytuǵın Aram[†] patshası Ben-Hadadqa jiberip, oǵan bılay dedi:[+] 3«Ákelerimiz arasında bolǵanı sıyaqlı, bizlerdiń aramızda da kelisim[†] bolsın. Sizge gúmis hám altın jiberip atırman. Izrail patshası Baasha meniń jerimnen ketiwi ushın, siz onıń menen dúzgen kelisimińizdi buzsańız».

4Ben-Hadad patsha Asanıń usınısın qabıl etip, Izrail qalalarına qarsı áskerbasıların jiberdi. Olar Iyyon, Dan, Abel-Mayım qalaların, pútkil Naftaliy jerindegi barlıq telekleri bar qalalardı basıp aldı. 5Baasha bunı esitkende, Ramanıń bekinisiniń qurılısın toqtatıp, isti taslap ketti. 6Patsha Asa pútkil yahudalılardı shaqırttı. Olar Ramanıń bekinisin qurǵanda, Baasha qollanǵan tas hám aǵashlardı Ramadan tasıp alıp ketti hám patsha Asa olardan Geba hám Mispa qalalarınıń bekinisin kúsheytti.

7Sol waqıtları kózi ashıq Xananiy Yahuda patshası Asaǵa kelip, bılay dedi:

– Siz Qudayıńız Jaratqan Iyege[†] súyenbey, Aram patshasına súyendińiz. Sol sebepli Aram patshasınıń áskerlerin qoldan shıǵardıńız[+]. 8Esińizge túsiriń, xabashstanlılar[†] menen liviyalılar kóp sanlı sawash arbaları hám atlıları menen úlken bir orda bolıp kelmep pe edi? Sonda siz Jaratqan Iyege súyengenińiz ushın, Ol olardı sizge táslim etken edi[+]. 9Jaratqan Iye[†] Ózine shın júrekten sadıq bolǵanlarǵa kúsh-quwat berip turıw ushın, pútkil jer júzine názer salıp turadı. Siz aqılsızlarsha is tuttıńız, sol sebepli bunnan bılay siziń basıńız urıstan shıqpaydı[+].

10Asa kózi ashıqtıń bul sózlerine ǵázeplendi. Onıń ǵázeplengeni sonshelli, kózi ashıqtı zindanǵa taslattı. Sol waqıtları Asa xalqınıń ayırımlarına qısım kórsetip, ezdi[+].

11Asanıń barlıq isleri basınan ayaǵına shekem, Yahuda hám Izrail patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan. 12Húkimdarlıǵınıń otız toǵızınshı jılında, Asa ayaq awırıwına shalındı. Awırıwı asqınlap atırǵan bolsa da, ol Jaratqan Iyege júz burmay, táwiplerden úmit etti. 13Asa óz húkimdarlıǵınıń qırıq birinshi jılı ólip, ata-babalarına qosıldı. 14Onı hár túrli xosh iyisli zatlarǵa toltırılǵan tabıtqa jatqarıp, Dawıttıń qalasında ózi ushın oydırǵan qábirge qoydı. Onıń húrmetine úlken ot jaqtı.

#### 17


Yahuda patshası Ehoshafat

1Asanıń ornına ulı Ehoshafat patsha boldı hám Izrailǵa[†] qarsı bekinisin kúsheytti. 2Ol Yahudanıń[†] barlıq qorǵanlı qalalarına áskerlerin ornalastırıp, pútkil Yahuda jerinde hám ákesi Asa Efrayım[†] urıwınan basıp alǵan qalalarǵa saqshılar toparların qoydı[+]. 3Ehoshafat babası Dawıttıń dáslepki júrgen jollarınan júrgeni ushın, Jaratqan Iye[†] onıń menen birge boldı. Ol Baallarǵa sıyınbay, 4ákesi Asa sıyınǵan Qudayǵa umtılıp, Onıń buyrıqlarına boysındı. Al Izrail xalqı islegen dástúrlerge ermedi[+]. 5Sonlıqtan Jaratqan Iye Ehoshafattıń patshalıǵın bekkemledi. Pútkil Yahuda eli oǵan sıylıqlar alıp kelip turdı. Usılayınsha patsha mol baylıqqa hám húrmetke iye boldı. 6Onıń júregi Jaratqan Iyege[†] baǵıshlanǵan edi. Ol Yahudadaǵı sıyınıw orınların hám kiyeli aǵashlardı[†] alıp tasladı.

7Ehoshafat óz húkimdarlıǵınıń úshinshi jılında óziniń xızmetkerlerinen Ben-Xayıldı, Obadiyanı, Zexariyanı, Netaneldi hám Mixayanı xalıqqa tálim beriwi ushın Yahuda qalalarına jiberdi. 8Olar menen birge lebiylilerden:[†] Shemaya, Netaniya, Zebadiya, Asahel, Shemiramot, Ehonatan, Adoniya, Tobiya hám Tob-Adoniyanı, ruwxaniylerden:[†] Elishama hám Ioramdı jiberdi. 9Jiberilgenler Jaratqan Iyeniń Nızam kitabın janına alıp júrip, Yahudada tálim berdi. Olar pútkil Yahuda qalaların aralap, xalıqqa úyretti. 10Yahuda átirapındaǵı barlıq úlkelerdiń patshalıqlarına Jaratqan Iye qorqıw salǵanlıqtan, olardıń hesh biri Ehoshafatqa qarsı urıs ashpadı[+]. 11Bazı filistler[†] sawǵa hám salıq sıpatında Ehoshafatqa gúmis, al arablar mayda mal súriwin: jeti mıń jeti júz qoshqar hám jeti mıń jeti júz teke alıp keldi. 12Ehoshafat kúsheyip bara berdi. Ol Yahudada qorǵanlar hám telekleri bar qalalar qurǵızıp, 13Yahuda qalalarında kóp muǵdarda kerek-jaraq jıynap qoydı. Al Erusalimde[†] tájiriybeli márt jawıngerleri bar edi. 14Olardıń áwladları boyınsha dizimi mınaday:

Yahuda urıwında mıńbasılar bar edi. Áskerbası Adna úsh júz mıń márt jawıngerdi basqardı.

15Onnan keyingi áskerbası Ehoxanan bolıp, ol eki júz seksen mıń jawıngerge basshılıq etti.

16Onnan keyingi áskerbası Zixriy ulı Amasiya bolıp, ol eki júz mıń márt jawıngerge basshılıq etti. Amasiya óz erki menen Jaratqan Iyege xızmet etip atırǵan edi.

17Benyamin urıwınan shıqqan oq jay hám qalqan menen qurallanǵan eki júz mıń márt jawıngerge Elyada basshılıq etti.

18Onnan keyingi áskerbası Ehozabad urısqa tayar, qurallanǵan bir júz seksen mıń adamdı basqardı.

19Bul jawıngerler patshanıń pútkil Yahuda elindegi bekinisli qalalarına jaylastırǵan áskerlerinen tısqarı áskerleri edi.

#### 18


Payǵambar Mixanıń Axabtı eskertiwi

1[•]Yahuda[†] patshası Ehoshafat júdá bay bolıp, ataq-abırayı asıp ketti. Ol Izrail[†] patshası Axab penen quda-tamır boldı[+]. 2Aradan bir neshe jıl ótkennen soń, Ehoshafat Axabtı kóriw ushın Samariyaǵa[†] bardı. Axab Ehoshafattıń hám onıń menen barǵanlardıń húrmetine kóplegen mayda hám iri mallardı soydı hám Giladtaǵı[†] Ramot qalasına hújim qılıwǵa kóndirmekshi boldı[+]. 3Sońınan Izrail patshası Axab Yahuda patshası Ehoshafattan:

– Giladtaǵı Ramotqa meniń menen birge barasız ba? – dep soradı.

Ehoshafat Axabqa:

– Meni ózińizdey, xalqımdı xalqıńızday, kóriń. Siz benen birge urısqa baramız, – dep juwap berdi[+]. 4Sońınan Ehoshafat:

– Dáslep Jaratqan Iyeniń[†] ne deytuǵının bilip alayıq, – dedi.

5Sonda Izrail patshası tórt júz payǵambardı[†] toplap, olarǵa:

– Giladtaǵı Ramotqa qarsı urısıw ushın barayıq pa yamasa barmayıq pa? – dep soradı.

Olar:

– Barıń, Quday[†] qalanı sizge táslim etedi, – dep juwap berdi[+].

6Biraq Ehoshafat:

– Bul jerde bulardan basqa Jaratqan Iyeniń payǵambarı bar ma? Onnan da sorayıq, – dedi[+].

7Izrail patshası Ehoshafatqa:

– Jaratqan Iyeniń erkin soraǵanday, jáne bir payǵambar bar. Ol Imla ulı Mixa. Biraq men onı jaman kóremen. Sebebi ol men tuwralı hesh jaqsı payǵambarshılıq aytpaydı, tek jaman payǵambarshılıq aytadı, – dep juwap berdi.

Ehoshafat patshaǵa:

– Patsha, bulay demeńiz, – dedi.

8Sonda Izrail patshası bir xızmetkerdi shaqırıp, oǵan:

– Imla ulı Mixanı tez alıp kel, – dep buyırdı.

9Izrail patshası Axab hám Yahuda patshası Ehoshafat patshalıq kiyimlerin kiyip, Samariyanıń dárwazasınıń kirer awzındaǵı maydanda, hár biri óz taxtında otırǵan edi. Barlıq payǵambarlar olardıń aldında payǵambarshılıq etip atırǵan edi. 10Kenaana ulı Sedekiya ózine temirden shaqlar islep:

– Jaratqan Iye[†] bılay deydi: «Aramlılardı[†] qırıp tawıspaǵansha, usı shaqlar menen súze beresiz», – dedi[+].

11Basqa payǵambarlardıń hámmesi de:

– Giladtaǵı Ramotqa hújim etiń, jeńiske erisesiz. Sebebi Jaratqan Iye olardı sizge táslim etedi, – dep, anıq sol sózdi qaytaladı.

12Mixanı shaqırıw ushın ketken xızmetker oǵan barıp:

– Mine, payǵambarlardıń hámmesi bir awızdan patshaǵa jaqsı boljawlardı aytıp atır. Siziń sózińiz de olardiki menen birdey bolsın, siz de jaqsı boljaw aytıń, – dedi.

13Biraq Mixa oǵan:

– Tiri Jaratqan Iye haqı ant ishemen: Qudayım maǵan ne dese, sonı aytaman, – dep juwap berdi[+].

14Mixa patshaǵa keldi. Patsha Mixadan:

– Mixa, bizler Giladtaǵı Ramotqa qarsı urısıw ushın barayıq pa yamasa men onnan bas tartayın ba? – dep soradı.

Mixa patshaǵa:

– Bara berińler, jeńesizler, olar sizlerge táslim etiledi, – dep juwap berdi.

15Degen menen, patsha Mixaǵa:

– Jaratqan Iyeniń atı menen tek haqıyqattı aytıwıń ushın, saǵan neshe márte ant ishkiziwim kerek? – dedi.

16Sonda Mixa patshaǵa bılay dedi:

– Maǵan pútkil izraillılar tawlar ústinde jayılıp júrgen shopansız qoylar sıyaqlı kórinip tur. Jaratqan Iye maǵan: «Bulardıń xojayını joq, hár biri aman-esen úyine qaytsın», – dedi[+].

17Izrail patshası Ehoshafatqa:

– Bunıń men tuwralı jaqsı emes, al tek jaman payǵambarshılıq aytatuǵının sizge aytqan joq pa edim? – dedi.

18Mixa patshaǵa bılay dedi:

– Onda Jaratqan Iyeniń sózin tıńlań. Men Jaratqan Iyeniń Óz taxtında otırǵanın, pútkil aspan barlıqlarınıń Onıń oń hám shep tárepinde turǵanın kórdim[+]. 19Sonda Jaratqan Iye: «Giladtaǵı Ramotqa barıp, sol jerde óliwi ushın, Izrail patshası Axabtı kim kóndire aladı?» – dep soradı. Birewi anaw, birewi mınaw dep turǵanda, 20bir ruwx aldıǵa shıqtı da, Jaratqan Iyeniń aldında turıp: «Men kóndire alaman», – dedi. Jaratqan Iye onnan: «Qalay?» – dep soradı. 21Sol ruwx: «Men jalǵan ruwxqa aylanıp, Axabtıń barlıq payǵambarlarına jalǵan sóyletemen», – dep juwap berdi. Jaratqan Iye oǵan: «Sen onı kóndirip, bunı isleyseń. Barıp, solay isle», – dedi. 22Mine, házir Jaratqan Iye siziń sol payǵambarlarıńızdıń awzına jalǵan ruwxtı salıp qoydı. Óytkeni Jaratqan Iye sizge jamanlıq islewge qarar etti.

23Kenaana ulı Sedekiya Mixaǵa jaqınlap, onıń betine shapalaq penen urıp jiberdi de:

– Jaratqan Iyeniń Ruwxı seniń menen sóylesiw ushın, mennen qaysı jol arqalı shıǵıp ketken eken? – dedi.

24Mixa oǵan:

– Bunı sen jasırınıw ushın ishki bólmege tıǵılǵan waqtıńda kóreseń, – dedi[+].

25Sonda Izrail patshası bılay dedi:

– Mixanı qala hákimi Amon menen patshanıń ulı Ioashqa qaytıp alıp barıńlar. 26Olarǵa meniń mına sózimdi jetkiziń: «Men aman-esen qaytıp kelgenimshe, bul adamdı qamaqxanaǵa qamap qoysın hám nan menen suwdan basqa hesh nárse bermesin»[+].

27Mixa patshaǵa:

– Eger aman-esen qaytıp kelseńiz, onda Jaratqan Iye meniń awzım arqalı sóylemegen boladı, – dedi, sońınan xalıqqa:

– Hámmeńiz bunı esitip qoyıńlar, – dedi[+].


Axabtıń ólimi

28Izrail patshası Axab hám Yahuda patshası Ehoshafat Giladtaǵı Ramotqa hújim jasaw ushın jolǵa shıqtı. 29Izrail patshası Ehoshafatqa:

– Men patshalıq kiyimlerin kiymey, urısqa shıǵaman, al siz patshalıq kiyimlerińizdi kiyip shıǵıń, – dedi. Solay etip, Izrail patshası kiyimlerin ózgertip, olar sawashqa shıqtı.

30Aram patshası óz sawash arbalarınıń áskerbasılarına:

– Kishkenesi menen de, úlkeni menen de urısıp otırmay, tek Izrail patshası menen urısqa kirisiń, – dep buyırdı.

31Sawash arbalarınıń áskerbasıları Ehoshafattı kórgende: «Izrail patshası usı bolsa kerek», – dep oylap, oǵan qaray bas saldı. Ehoshafat baqırıp jibergende, Quday Iye oǵan járdemge kelip, hújim qılıwshılardı basqa jaqqa burıp jiberdi. 32Óytkeni sawash arbalarınıń áskerbasıları onıń Izrail patshası emesligin ańǵarıp, izge qayttı. 33Biraq bir adam tosattan oq jayın atıp jiberip, Izrail patshasın jaradar etti. Oq sawıttıń qosılǵan jerinen kirgen edi. Patsha arbakeshine:

– Izge aylanıp, meni sawash maydanınan alıp shıq, men jaraqatlandım, – dedi[+]. 34Degen menen, sol kúni ǵıjlaǵan sawash bolıp, Izrail patshası óziniń sawash arbası menen tıǵılısta qaldı hám keshke shekem aramlılarǵa qarap turıwǵa májbúr boldı. Keshke taman patsha qaza taptı.

#### 19


Wáliy Ehudıń Ehoshafatqa eskertiwi

1Yahuda[†] patshası Ehoshafat Erusalimdegi[†] sarayına aman-esen qaytıp kiyatırǵanda, 2Xananiy ulı wáliy Ehu Ehoshafattıń aldınan shıǵıp, oǵan bılay dedi:

– Zalımlarǵa járdem berip, Jaratqan Iyeni[†] jek kórgenlerdi súyiwiń kerek pe edi? Bul isiń ushın saǵan Jaratqan Iyeniń ǵázebi tógildi[+]. 3Degen menen, seniń jaqsı isleriń de bar. Sen eldi kiyeli aǵashlardan[†] tazaladıń hám shın júrekten Qudaydı izlediń[+].


Ehoshafat kirgizgen jeńillikler

4Ehoshafat Erusalimde jasadı. Biraq ol tez-tez Beer-Shebadan Efrayımnıń[†] tawlı úlkelerine deyin jasaytuǵın xalıqtı aralap, olardı ata-babalarınıń Qudayı Jaratqan Iyege júz burıwǵa shaqırar edi. 5Ol Yahuda elindegi barlıq bekinisli qalalarǵa qazılar qoydı[+]. 6Ol qazılarǵa: «Islegen isińizge dıqqatlı bolıńlar. Sebebi sizler adamlar atınan emes, al Jaratqan Iyeniń atınan húkim shıǵarasızlar. Jaratqan Iye[†] húkim isinde sizler menen birge boladı[+]. 7Jaratqan Iyeden qorqıń, itibarlı túrde húkim shıǵarıń. Óytkeni Qudayımız Jaratqan Iye nahaqlıqqa, jaǵımpazlıqqa hám paraǵa kóz jumıp qaramaydı», – deytuǵın edi[+].

8Ehoshafat Erusalimde de ayırım lebiylilerdi,[†] ruwxaniylerdi[†] hám Izraildıń[†] áwlad basshıların Jaratqan Iyeniń Nızamına baylanıslı sheshimlerdi qabıllaw hám dawlardı sheshiw ushın tayınladı. Olar Erusalimde jasadı[+] 9Patsha olarǵa mınaday buyrıq berdi: «Sizler óz wazıypalarıńızdı Jaratqan Iyeden qorqqan halda, sadıqlıq penen shın júrekten orınlańlar[+]. 10Óz qalalarında jasap atırǵan tuwısqanlarıńız: tógilgen qan tuwralı bolsın, Jaratqan Iyeniń Nızamına, buyrıqlarına, qaǵıydalarına yamasa qararlarına baylanıslı bolsın, qanday da bir dawa menen kelse, olarǵa Jaratqan Iyege qarsı gúna[†] islemewdi qatań eskertiń. Sonda gúnadan qalıs bolasız. Bolmasa, sizge de, tuwısqanıńızǵa da Jaratqan Iyeniń ǵázebi tógiledi[+]. 11Jaratqan Iyeniń Nızamına baylanıslı islerde bas ruwxaniy Amariya, patshaǵa baylanıslı islerde Yahudanıń urıwbasısı Ismayıl ulı Zebadiya basshılıq etedi. Al lebiyliler bolsa, bul islerdi qadaǵalawda sizlerge járdem beredi. Márt bolıp iske kirisiń, Jaratqan Iye jaqsılıq islewshilerge yar bolsın!»

#### 20


Moablılar menen ammonlarǵa qarsı urıs

1Aradan biraz waqıt ótkennen keyin, moablar,[†] ammonlar[†] hám maon xalqınıń bir bólegi Ehoshafatqa qarsı urıs ashıw ushın jolǵa shıqtı. 2Sonda xabarshılar kelip Ehoshafatqa:

– Edomnan,[†] Óli teńizdiń arǵı tárepinen sizge urıs ashıw ushın úlken orda kiyatır. Olar házir Xaseson-Tamarǵa, yaǵnıy En-Gediyge jetip qaldı, – dep xabarladı[+].

3Qorqıp ketken Ehoshafat Jaratqan Iyeniń[†] erkin biliwge qarar etti hám pútkil Yahuda[†] boylap oraza tutıwdı[†] járiyaladı[+]. 4Sonda Jaratqan Iyeden járdem soraw ushın, Yahudanıń barlıq qalalarınan xalıq aǵılıp kelip, Erusalimge[†] jıynaldı.

5Ehoshafat Yahuda hám Erusalim jıyınında, Jaratqan Iyeniń Úyiniń[†] jańa háwlisi aldında turıp, 6bılay dep duwa etti:

– Ata-babalarımızdıń Qudayı Jaratqan Iye[†]! Kóklerdegi Quday[†] Sen emespiseń? Sen xalıqlardıń barlıq patshalıqlarına biylik eteseń. Kúsh hám qúdiret Seniń qolıńda. Saǵan hesh kim de qarsı tura almaydı[+]. 7Qudayımız! Usı eldiń burınǵı turǵınların Óz xalqıń Izraildıń[†] aldınan quwıp shıǵıp, eldi Óz dostıń Ibrayımnıń urpaqlarına máńgige bergen Sen emespiseń[+]? 8Olar usı elde qonıs basıp, Seniń atıńa arnap Muxaddes[†] mákan qurdı hám bılay degen edi: 9«Eger apat, yaǵnıy qılıshtan jazalanıw, illet yamasa ashlıq basımızǵa tússe, Óziń bar bolǵan usı Úydiń aldına, Seniń aldıńa kelip, qıyınshılıq ishinde Saǵan jalbarınamız, Sen de bizlerdi esitip, qutqarasań»[+]. 10Mine, Ammon, Moab hám tawlı Seir jeriniń turǵınlarınıń ne islep atırǵanına qara! Izraillılar Mısırdan[†] shıqqanda, Sen olarǵa sol xalıqlardıń jerlerine kiriwge ruxsat bermediń. Sonlıqtan olardı aylanıp ótip, olardı qırıp jibermegen edi[+]. 11Endi bolsa, bul xalıqlardıń bizge berip atırǵan sawǵasına qarap qoy! Sen bizlerge múlik etip bergen jerden olar bizlerdi quwıp shıǵarıwǵa kiyatır. 12O Qudayımız, Sen olardı jazalay gór! Sebebi bizlerde ózimizge bastırıp kiyatırǵan bul úlken ordaǵa qarsılıq qılatuǵın kúsh joq. Bizler ne qılıwdı bilmeymiz, biraq kóz tigip, Sennen úmit etemiz[+].

13Sol waqıtta pútkil Yahuda erkekleri náresteleri, hayalları hám balaları menen birge Jaratqan Iyeniń aldında turǵan edi. 14Sonda jıyın ortasında turǵan Yaxazielge Jaratqan Iyeniń Ruwxı tústi. Asaf urpaǵınan shıqqan lebiyli[†] Yaxaziel Mattaniyanıń quwlıǵı, Eieldiń shawlıǵı, Benayanıń aqlıǵı, Zexariyanıń ulı edi[+]. 15Yaxaziel til qatıp, bılay dedi:

– Háy, pútkil Yahuda menen Erusalim turǵınları hám patsha Ehoshafat, tıńlańlar! Jaratqan Iye sizlerge bılay deydi: «Bul san-sanaqsız láshkerlerden qorqıp, qáweterlenbeń. Bul urıs sizlerdiki emes, Meniki, yaǵnıy Qudaydiki. 16Erteń olarǵa qarsı tómen qaray júristi baslań. Olar Siske baratuǵın jol arqalı kóterilip kiyatır. Sizler olardı Eruel shóliniń aldındaǵı oypatlıqtıń aqırında ushıratasız. 17Biraq sizler urıspaysız. Tek barıp, ornıńızdı iyelep turıp, Jaratqan Iyeniń qutqarıwın[†] kóresiz. Háy, Yahuda hám Erusalim xalqı! Qorqıp, qáweterlenbeń. Erteń olarǵa hújim qılıń, Jaratqan Iye bolǵan Men sizler menen birge bolaman»[+].

18Ehoshafat bası jerge tiygenshe iyilip tájim etti. Pútkil Yahuda hám Erusalim xalqı da tájim etip, Jaratqan Iyege sıyındı. 19Qohat hám Qorax urpaqlarınan taraǵan lebiyliler orınlarınan turıp, bálent dawıs penen Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyege alǵıs-maqtaw ayttı[+].

20Ehoshafattıń láshkerleri erteńine azanda erte turıp, Teqoa shóline atlandı. Olar jolǵa shıǵıp baratırǵanda Ehoshafat toqtap olarǵa:

– Háy Yahuda hám Erusalim turǵınları, meni tıńlań! Qudayıńız Jaratqan Iyege iseniń, sonda biyqáter bolasız! Onıń payǵambarlarına[†] iseniń, sonda tabısqa erisesiz, – dedi[+].

21Ehoshafat xalıq penen keńesip bolǵannan keyin, Jaratqan Iyege arnap qosıq aytatuǵın hám Onıń muxaddes sán-sawlatın táriyipleytuǵın qosıqshılardı tayınladı. Olar áskerlerdiń aldında júrip:

«Jaratqan Iyeni táriyipleń,
Onıń sadıqlıǵı máńgi dawam etedi», –

dep qosıq aytıwı kerek edi[+].

22Olar qosıq hám alǵıs aytıp baslaǵan waqıtta-aq, Jaratqan Iye Yahudaǵa urıs ashıw ushın kelgen ammon, moab xalıqlarına hám tawlı Seir jeriniń turǵınlarına duzaq qurdı hám olar qırıldı. 23Sebebi ammon hám moab xalqı qırıp taslaw ushın, tawlı Seir jeriniń turǵınlarına bas saldı. Olardı qırıp bolǵannan keyin bolsa, ammon hám moab xalqı bir-birin qıra basladı[+].

24Yahuda xalqı shól daladaǵı gúzetshi minarasına jetip, dushpan ordasına kóz jibergende, olar tek jerde jatqan óli denelerdi kórdi. Olardıń birewi de qashıp qutılmaǵan eken. 25Ehoshafat óz adamları menen olardan qalǵan nárselerdi oljalaw ushın kelgende, júdá kóp qural-saymanlar, kiyim-kenshekler hám qımbatbaha nárselerdi taptı. Olar kótere alǵandayın alıp ketti. Oljanıń kópligi sonshelli, onı jıynawǵa úsh kún ketti. 26Al tórtinshi kúni olar bir oypatlıqqa jıynalıp, Jaratqan Iyeni alǵısladı. Sonlıqtan ol jer búgin de Beraxa[*] oypatlıǵı dep ataladı. 27Keyin pútkil Yahuda hám Erusalim xalqı Ehoshafattıń basshılıǵında quwanısh penen Erusalimge qayttı. Sebebi Jaratqan Iye olardı dushpanlarınan qutqarıp, quwanıshqa bólegen edi. 28Olar lira,[†] arfa[†] hám kárnay[†] naması astında Erusalimge kirip, Jaratqan Iyeniń Úyine bet aldı. 29Izraildıń dushpanlarına qarsı Jaratqan Iyeniń Óziniń urısqanın esitkende, átiraptaǵı patshalar Qudaydan qorqıp qaldı[+]. 30Ehoshafattıń patshalıǵında tınıshlıq húkim súrdi. Onıń Qudayı oǵan hár tárepleme paraxatshılıq sıylaǵan edi[+].


Ehoshafattıń patshalıǵınıń sońı

31[•]Solay etip, Ehoshafat Yahudaǵa patshalıq etti. Ol otız bes jasında patsha bolıp, Erusalimde jigirma bes jıl patshalıq etti. Onıń anasınıń atı Azuba bolıp, ol Shilxiydiń qızı edi. 32Ehoshafat ákesi Asanıń jolınan júrip, sol joldan shıqpay, Jaratqan Iyeniń názerinde tuwrı bolǵan islerdi isledi. 33Biraq sıyınıw orınların joq qılmadı. Sonlıqtan xalıq ele ata-babalarınıń Qudayına tolıq júz burmadı. 34Ehoshafattıń basqa isleri bastan aqırına deyin, Izrail patshalarınıń jılnama kitabınıń bir bólimi bolǵan Xananiy ulı Ehudıń jılnama kitabında bayan etilgen[+].

35Keyinirek Yahuda patshası Ehoshafat jaman islerge háwes bolǵan Izrail patshası Axaziya menen tınıshlıq kelisimin[†] dúzdi. 36Olar Tarshishke jiberiw ushın keme soqtırıwǵa kelisip aldı. Kemeler Esion-Geberde soǵıldı. 37Sonda mareshalı Dodawahu ulı Eliezer Ehoshafatqa qarsı payǵambarshılıq etip:

– Sen Axaziya menen kelisim dúzgeniń ushın, Jaratqan Iye seniń isińdi joq qıladı, – dedi. Kemeler apatqa ushırap, Tarshishke kete almadı.

#### 21

1Ehoshafat ólip, ata-babalarına qosıldı hám Dawıttıń qalasına, ata-babalarınıń janına jerlendi. Onıń ornına ulı Ehoram patsha boldı.


Yahuda patshası Ehoram

2Ehoshafat ulı Ehoramnıń Azariya, Exiel, Zexariya, Azariyahu, Mixail,[†] Shefatiya atlı inileri bar edi. Bulardıń hámmesi Izrail[†] patshası Ehoshafattıń ulları edi. 3Ákesi Ehoshafat olarǵa mol gúmis, altın hám qımbatbaha nárselerge qosa, Yahudadaǵı[†] qorǵan qalalardı da sawǵa etti. Al Ehoram tuńǵısh perzent bolǵanlıqtan, patshalıqtı oǵan berdi. 4[•]Biraq Ehoram ákesiniń taxtına otırıp, onı bekkemlegennen soń, barlıq inilerin hám bir qatar Izrail basshıların qılıshtan ótkizdi. 5Ehoram patsha bolǵan waqıtta otız eki jasta edi. Ol Erusalimde[†] segiz jıl patshalıq etti. 6Onıń hayalı Axabtıń qızı bolǵanlıqtan, ol da Axabtıń úy-ishi sıyaqlı Izrail patshalarınıń jolınan júrip, Jaratqan Iyeniń[†] názerinde jawız bolǵan islerdi isledi[+]. 7Biraq Jaratqan Iye[†] Dawıt penen dúzgen kelisimi[†] sebepli, Dawıttıń úy-ishin joq qılmadı. Óytkeni Ol Dawıtqa hám onıń urpaǵına máńgige sónbeytuǵın shıraq beriwdi wáde etken edi.[*][+]

8Ehoramnıń patshalıǵı dáwirinde edomlılar[†] Yahuda húkimdarlıǵına qarsı bas kóterip, ózlerine patsha qoyıp aldı[+]. 9Ehoram áskerbasıları hám barlıq sawash arbaları menen birge sol jerge ketti. Ol jerde edomlılar onı hám onıń sawash arbalarınıń sárdarların qorshap aldı. Biraq Ehoram túnde turıp, qamaldı jarıp shıqtı. 10Sonnan baslap usı kúnge deyin edomlılar Yahudanıń húkimdarlıǵına boysınbay keledi. Sol waqıtta Libna qalası da Ehoramnıń húkimdarlıǵına qarsı bas kóterdi. Sebebi Ehoram ata-babalarınıń Qudayı Jaratqan Iyeni tárk etken edi. 11Sonday-aq, Ehoram Yahudadaǵı tóbeshikli jerlerge sıyınıw orınların qurıp, Erusalim turǵınların Qudayǵa opasızlıq qılıwǵa jeteledi hám Yahuda xalqın joldan azǵırdı. 12Bir kúni Ehoramǵa payǵambar[†] Iliyastan xat keldi. Onda bılay dep jazılǵan edi:

«Babań Dawıttıń Qudayı Jaratqan Iye bılay deydi: „Sen ákeń Ehoshafattıń hám Yahuda patshası Asanıń jolınan júrmediń[+]. 13Kerisinshe, Izrail patshalarınıń jolınan júrdiń hám Axabtıń úy-ishiniń islegeni kibi, Yahuda hám Erusalim turǵınların opasızlıqqa basladıń. Bunıń ústine, bir ákeden tuwılǵan, sennen jaqsıraq bolǵan óz inilerińdi óltirdiń[+]. 14Sonlıqtan Jaratqan Iye, yaǵnıy Men seniń xalqıńa, hayallarıńa, balalarıńa hám pútkil mal-múlkińe ullı apat jiberemen. 15Ózińdi bolsa awır ishek keselligine jolıqtıraman. Ishekleriń sırtqa tógilgenshe, awırıw kúnnen-kúnge kúsheye beredi“».

16Bunnan keyin Jaratqan Iye filistlerdi[†] hám xabashstanlılardıń[†] janında jasap atırǵan arablardı Ehoramǵa qarsı qozǵadı[+]. 17Olar Yahudaǵa shabıwıl jasap, ishkerige bastırıp kirdi hám patshanıń sarayınan tapqan hámme baylıqlardı, sonday-aq patshanıń balaları menen hayalların alıp ketti. Tek Ehoramnıń Ehoaxaz atlı genje ulı ǵana ózinde qaldı.

18Bul waqıyalardan keyin, Jaratqan Iye Ehoramdı dawası joq ishek keselligine duwshar etti. 19Waqıt óte berdi, aradan eki jıl ótkende, kesellik sebepli onıń ishekleri sırtqa atılıp shıqtı. Ol qattı qıynalıp jan tapsırdı. Ehoramnıń ata-babaları ólgende, xalıq olardıń húrmetine ot jaǵıw rásimin ótkergen edi, al Ehoramnıń húrmetine ot jaǵılmadı[+]. 20Ehoram taxtqa otırǵanda otız eki jasta bolıp, Erusalimde segiz jıl patshalıq etti. Ol ushın hesh kim joqlaw aytıp jılamadı. Ol Dawıttıń qalasına jerlengen bolsa da, patshalar qábirine qoyılmadı.

#### 22


Yahuda patshası Axaziya

1[•]Erusalim[†] turǵınları Ehoramnıń ornına onıń eń genje ulı Axaziyanı patsha etip qoydı. Sebebi arablar menen birge áskeriy ordaǵa shabıwıl jasaǵan basqınshılar patshanıń Axaziyadan úlken ullarınıń hámmesin óltirgen edi. Usılayınsha, Ehoram ulı Axaziya Yahuda[†] ústinen patshalıq ete basladı. 2Axaziya jigirma eki[*] jasında patsha bolıp, Erusalimde bir jıl patshalıq etti. Onıń anası Izrail[†] patshası Omriydiń aqlıǵı bolıp, atı Ataliya edi[+]. 3Axaziya Axabtıń urpaǵınıń jolınan júrdi. Sebebi anası oǵan másláhát berip, jaman islerdi islewge túrtki salıp otırdı. 4Axaziya Axabtıń urpaǵı sıyaqlı Jaratqan Iyeniń[†] názerinde jawız bolǵan islerdi isledi. Ákesi Ehoram ólgennen keyin, Axabtıń urpaqları oǵan keńesshi bolıp, onı qulawǵa alıp keldi[+]. 5Axaziya olardıń másláhátine qulaq salıp, Izrail patshası Axab ulı Ioramǵa erip, Aram[†] patshası Xazael menen urısıw ushın Giladtaǵı[†] Ramotqa ketti. Aramlılar Ioramdı jaradar etti[+]. 6Patsha Ioram Ramada, Aram patshası Xazael menen urısqanda, aramlılardan alǵan jaraqatın emletiw ushın Izreelge qayttı. Yahuda patshası Ehoram ulı Axaziya da jaradar bolǵan Axab ulı Ioramdı kóriw ushın Izreelge keldi.

7Biraq Quday[†] Axaziyanı Ioramdı kóriwge kelgende óltiriwdi sheship qoyǵan edi. Axaziya kelgennen keyin, Ioram menen birge Nimshiydiń ulı Ehudı qarsı alıwǵa shıqtı. Jaratqan Iye[†] Ehudı maylap, Axabtıń úy-ishin joq qılıw ushın tańlaǵan edi. 8Ehu Axabtıń úy-ishi ústinen shıǵarılǵan húkimdi orınlap atırǵanda, Axaziyaǵa xızmet etip atırǵan Yahuda basshıları menen Axaziyanıń ájaǵalarınıń ullarına dus keldi hám olardı da óltirdi[+]. 9Keyin ol Axaziyanı izley basladı. Ehudıń adamları Axaziyanı Samariyadaǵı[†] jasırınǵan jerinen taptı hám onı Ehuǵa alıp kelip, sol jerde óltirdi. Keyin: «Bul ózin shın júrekten Jaratqan Iyege baǵıshlaǵan Ehoshafattıń ulı ǵoy!» – dep, onı jerledi. Solay etip, Axaziyanıń úy-ishinen patshalıq qılǵanday hesh kim qalmadı[+].


Ataliyanıń patshalıqqa otırıwı

10[•]Axaziyanıń anası Ataliya ulınıń óltirilgenin esitkende, Yahudadaǵı patsha tuqımınan bolǵanlardıń hámmesin qırıp taslawdı sheshti[+]. 11Biraq patsha Ehoramnıń qızı Ehoshabat Axaziyanıń ulı Ioashtı patshanıń óltiriliwi kerek bolǵan ullarınıń arasınan alıp qashıp, tárbiyashısı menen birge jatatuǵın bólmege jasırıp tasladı. Usılayınsha, patsha Ehoramnıń qızı, ruwxaniy[†] Ehoyadanıń hayalı, Axaziyanıń ógey qarındası bolǵan Ehoshabat balanı Ataliyadan jasırdı. Solay etip, Ataliya balanı óltire almadı. 12Ataliya el ústinen patshalıq etip turǵanda, bala Qudaydıń Úyinde[†] olar menen altı jıl jasırın túrde jasadı.

#### 23


Ataliyaǵa qarsı bas kóteriw

1Ataliyanıń húkimdarlıǵınıń jetinshi jılı ruwxaniy[†] Ehoyada kúshke tolıp, júzbasılar: Eroxam ulı Azariya, Ehoxanan ulı Ismayıl, Obid ulı Azariya, Adaya ulı Maaseya hám Zixriy ulı Elishafat penen kelisim[†] dúzdi. 2Olar Yahudanı[†] aralap shıǵıp, lebiyliler[†] menen Izrail[†] áwladlarınıń basshıların jıynadı hám Erusalimge[†] alıp keldi. 3Solay etip pútkil jámiyet Qudaydıń Úyinde[†] patsha menen kelisim dúzdi. Ehoyada olarǵa bılay dedi:

– Jaratqan Iyeniń[†] Dawıttıń urpaqlarına bergen wádesine muwapıq, patshanıń ulı patshalıq qılıwı kerek[+]. 4Endi sizler bılay isleysizler: Shabbat kúni[†] xızmetke keletuǵın ruwxaniyler menen lebiylilerdiń úshten biri dárwazalardı qarawıllasın[+]. 5Úshten biri patshanıń sarayın, al qalǵan úshten biri Tiykar dárwazasın qorǵasın. Basqa adamlardıń hámmesi Jaratqan Iyeniń Úyiniń[†] háwlisine jıynalsın. 6Ruwxaniyler menen xızmettegi lebiylilerden basqa hesh kim Jaratqan Iyeniń Úyine kirmesin. Olar muxaddes[†] bolǵanlıǵı sebepli, ol jerge kire aladı. Basqa adamlardıń hámmesi Jaratqan Iyeniń tapsırması boyınsha sırtta qalsın. 7Lebiyliler quralların qolǵa alıp, patshanı qorshap tursın. Úyge kirgen hár bir adam óltirilsin. Patsha ishke kirgende de, shıqqanda da onıń janında bolıńlar.

8Lebiyliler hám pútkil Yahuda xalqı ruwxaniy Ehoyadanıń hámme buyrıqların orınladı. Hár bir júzbası Shabbat kúni xızmetke túsetuǵın hám xızmetten shıǵatuǵın óziniń qol astındaǵı adamların alıp qaldı. Sebebi ruwxaniy Ehoyada toparlardıń hesh biriniń ketiwine ruxsat bermegen edi. 9Ruwxaniy Ehoyada Qudaydıń Úyindegi patsha Dawıttan qalǵan nayzalardı, kishkene hám úlken qalqanlardı júzbasılarǵa tarattı. 10Patshanı qorǵaw ushın Úydiń qublasınan arqasına deyin, qurbanlıq[†] orınnıń hám Úydiń átirapına qurallı saqshılar qoydı. 11Ehoyada hám onıń ulları patshanıń ulı Ioashtı sırtqa alıp shıǵıp, basına taj kiygizdi, qolına patshalıq nızamların berip, onı patsha dep járiyaladı. Onı maylap, patsha etip qoydı, keyin: «Jasasın patsha!» – dep qıshqırdı[+].

12Ataliya juwırısqan hám patshanı alǵıslap baqırısqan xalıqtıń shawqımın esitip, Jaratqan Iyeniń Úyindegi jıynalǵan xalıqtıń janına keldi. 13Qarasa, patsha Úydiń kireberisindegi óreniń janında, al áskerbasılar hám kárnayshılar[†] onıń átirapında turǵan eken. Al pútkil úlke xalqı bolsa, quwanısh penen kárnay shalıp, qosıqshılar bolsa saz ásbaplarına qosılıp alǵıs-maqtaw qosıqların aytıp turǵan eken. Sonda Ataliya kiyimlerin jırtıp: «Qıyanet, qıyanet!» – dep baqırdı[+].

14Ruwxaniy Ehoyada Ataliyanıń Jaratqan Iyeniń Úyinde óltiriliwin qálemegenlikten, áskerlerge juwapker júzbasılardı jiberip atırıp, olarǵa bılay dedi:

– Onı bul jerden sırtqa alıp shıǵıńlar hám oǵan ergen hár bir adamdı qılıshtan ótkizińler, – dedi.

15Áskerler Ataliyanı tutıp aldı hám saraydıń At dárwazasına ákelip, sol jerde óltirdi[+].


Ruwxaniy Ehoyada kirgizgen ózgerisler

16Xalıqtıń Jaratqan Iyeniń xalqı bolıwı ushın, Ehoyada ózi, pútkil xalıq hám patsha arasında kelisim dúzdi. 17Sońınan pútkil xalıq Baaldıń butxanasına barıp, onı qıyrattı. Ondaǵı qurbanlıq orındı hám músinlerdi buzıp tasladı, al Baaldıń ruwxaniyi Mattandı qurbanlıq orınlardıń aldında óltirdi[+]. 18Keyin Ehoyada Jaratqan Iyeniń Úyiniń islerin alıp barıwdı lebiyli ruwxaniylerge tapsırdı. Olarǵa Dawıt belgilegen Jaratqan Iyeniń Úyiniń xızmetlerin orınlaw, Muwsanıń Nızamında jazılǵanlarǵa muwapıq, Jaratqan Iyege jandırılatuǵın qurbanlıqlar usınıw hám Dawıttıń buyrıǵına muwapıq, quwanıshlı túrde qosıq aytıw tapsırıldı[+]. 19Qanday sebep penen bolsa da, haram bolǵan adamnıń Jaratqan Iyeniń Úyine kirip ketpewi ushın, dárwazaǵa qarawıllar qoydı[+]. 20Sońınan Ehoyada júzbasılardı, aqsúyeklerdi, xalıq basshıların hám pútkil úlke xalqın ertip, patshanı Jaratqan Iyeniń Úyinen alıp shıqtı. Olar Joqarǵı dárwaza arqalı ótip, patshanı taxtqa otırǵızdı. 21Pútkil úlke xalqı shadlıqqa bólenip, qala tınıshlanıp qaldı. Sebebi Ataliya qılısh penen óltirilgen edi.

#### 24


Yahuda patshası Ioashtıń Ibadatxananı qayta qurıwı

1[•]Ioash jeti jasında patsha bolıp, Erusalimde[†] qırıq jıl patshalıq etti. Onıń anası beer-shebalı bolıp, atı Sibiya edi. 2Ioash ruwxaniy[†] Ehoyadanıń kóziniń tirisinde Jaratqan Iyeniń[†] názerinde tuwrı bolǵan islerdi isledi. 3Ehoyada Ioashqa eki hayal alıp berdi. Ioash olardan ul-qızlar kórdi.

4Aradan biraz waqıt ótkennen keyin, Ioash Jaratqan Iyeniń Úyin[†] ońlawǵa qarar qıldı. 5Ol ruwxaniyler menen lebiylilerdi[†] jıynap, olarǵa:

– Yahuda[†] qalalarına barıp, pútkil Izrail[†] xalqınan Qudayıńızdıń Úyin ońlaw ushın kelip túsetuǵın jıllıq salıqtı jıynap keliń. Bul isti tez orınlań, – dedi.

Biraq lebiyliler asıqpadı. 6Sonda patsha bas ruwxaniy Ehoyadanı shaqırtıp oǵan:

– Ne ushın siz lebiylilerdi Yahudadan hám Erusalimnen salıq jıynap keliwge jibermedińiz? Jaratqan Iyeniń qulı Muwsa hám Izrail jámiyeti bul salıqtı Kelisim[†] shatırınıń qárejetleri ushın belgilep qoyǵan-ǵo, – dedi[+]. 7Sebebi zalım hayal Ataliyanıń ulları Qudaydıń Úyine[†] bastırıp kirip, hátte, ol jerdegi muxaddes[†] nárselerdi de Baallar ushın qollanǵan edi.

8Patshanıń buyrıǵı boyınsha bir qutı islenip, qutı Jaratqan Iyeniń Úyiniń dárwazasınıń sırtına qoyıldı. 9Qudaydıń qulı Muwsanıń shólde Izrail xalqı ushın belgilegen salıǵın Jaratqan Iyege alıp keliw Yahuda hám Erusalim boylap járiyalandı. 10Barlıq hámeldarlar hám pútkil xalıq salıqtı quwanıshlı túrde alıp kelip, tolǵansha qutıǵa tasladı[+]. 11Lebiyliler qutını patshanıń xızmetshilerine alıp keletuǵın edi. Olar qutınıń tolǵanın kórgende, patshanıń xatkerine hám bas ruwxaniydiń járdemshisine xabar beretuǵın edi. Olar da kelip, qutını bosatıp, keyin qaytadan ornına aparıp qoyatuǵın edi. Olar bárqulla solay isledi hám kóp pul jıynadı. 12Patsha hám Ehoyada bul pullardı Jaratqan Iyeniń Úyiniń islerin júrgiziw ushın qoyılǵan adamlarǵa berdi. Olar bul pullarǵa Jaratqan Iyeniń Úyin qayta tiklew ushın tas kesiwshilerdi hám aǵash ustaların, sonday-aq Úydi ońlaw ushın temir hám qolaǵa islew beretuǵın jumısshılardı jalladı.

13Jumısshılar ıqlas penen isledi hám isler olardıń qolında alǵa ilgeriledi. Qudaydıń Úyi dáslepki awhalına qaytıp, bekkemlendi. 14Olar islerin tamamlap, qalǵan pullardı patshaǵa hám Ehoyadaǵa alıp keldi. Bul pullarǵa Jaratqan Iyeniń Úyi ushın xızmette hám jandırılatuǵın qurbanlıqlar[†] bergende qollanılatuǵın buyımlar, tostaǵanlar, basqa altın hám gúmis buyımlar islendi. Ehoyadanıń kóziniń tirisinde Jaratqan Iyeniń Úyinde hár kúni jandırılatuǵın qurbanlıqlar berilip bardı.

15Ehoyada mazmunlı ómir súrip, qartayıp, bir júz otız jasında dúnyadan ótti. 16Izrailda Quday[†] hám Onıń Úyi ushın islegen xızmetleri esapqa alınıp, onıń denesi Dawıttıń qalasına patshalardıń qasına qoyıldı.


Ioashtıń zulımlıǵı

17[•]Ehoyadanıń óliminen soń, Yahuda basshıları patshaǵa kelip, oǵan tájim etti. Patsha da olarǵa qulaq saldı. 18Olar ata-babalarınıń Qudayı Jaratqan Iyeniń Úyin tárk etip, kiyeli aǵashlarǵa[†] hám butlarǵa tabına basladı. Olardıń gúnası sebepli, Yahuda hám Erusalimge Jaratqan Iyeniń ǵázebi keldi[+]. 19Jaratqan Iye[†] xalıqtı Ózine qaytarıw ushın payǵambarlar[†] jibergen bolsa da, payǵambarlar olarǵa eskertken bolsa da, bári bir xalıq payǵambarlarǵa qulaq aspadı[+].

20Sonda Qudaydıń Ruwxı[†] ruwxaniy Ehoyada ulı Zexariyanı biylep aldı. Zexariya xalıqtıń aldına shıǵıp, bılay dedi:

– Quday bılay deydi: «Nege buyrıqlarıma qarsı shıǵıp atırsızlar? Sizler tabısqa erise almaysızlar. Sebebi sizler Meni tárk ettińler, Men de sizlerdi tárk ettim»[+].

21Biraq Zexariyaǵa qarsı til biriktirilip, patshanıń buyrıǵı menen Jaratqan Iyeniń Úyiniń háwlisinde ol tas boran qılıp óltirildi[+]. 22Patsha Ioash Zexariyanıń ákesi Ehoyada kórsetken jaqsılıqlardı umıtıp, onıń ulın óltirdi. Zexariya jan berip atırıp:

– Jaratqan Iye bul islerińizdi kórip, esesin qaytarsın! – dedi[+].

23Sol jıldıń aqırında, Aram[†] ordası Ioashqa hújim jasadı. Olar Yahuda hám Erusalimge kirip, xalıqtıń barlıq basshıların óltirdi, al alǵan oljalarınıń hámmesin Damaskke, óz patshasına jiberdi. 24Aram ordası kóp sanlı bolmasa da, Jaratqan Iye ózlerinen júdá úlken bolǵan ordanı olarǵa táslim etti. Óytkeni Yahuda xalqı ózleriniń ata-babalarınıń Qudayı Jaratqan Iyeni tárk etken edi. Solay etip, Ioash óz jazasın aldı[+]. 25Aram áskerleri Ioashtı awır jaralanǵan halda taslap ketti. Sonda Ioashtıń xızmetkerleri ruwxaniy Ehoyadanıń ulınıń qanı ushın ósh almaqshı bolıp til biriktirdi hám Ioashtı óz tóseginde óltirdi. Onı Dawıttıń qalasına jerledi, biraq patshalardıń qábirine qoymadı. 26Ioashqa qarsı til biriktirgenler: ammon xalqınan[†] Shimeat degen hayaldıń ulı Zabad hám moablı[†] Shimrit degen hayaldıń ulı Ehozabad edi. 27Ioashtıń ulları haqqında maǵlıwmat, Ioashqa qarsı aytılǵan kóp sanlı payǵambarshılıqlar hám Qudaydıń Úyiniń ońlanıwı haqqındaǵı maǵlıwmatlar Patshalar kitabında jazılǵan. Ioashtıń ornına onıń ulı Amasiya patsha boldı.

#### 25


Yahuda patshası Amasiya

1[•]Amasiya patsha bolǵanda, jigirma bes jasında edi, ol Erusalimde[†] jigirma toǵız jıl patshalıq etti. Onıń anası erusalimli bolıp, atı Ehoaddan edi. 2Amasiya Jaratqan Iyeniń[†] názerinde tuwrı bolǵan islerdi islese de, olardı shın júrekten islemedi. 3Amasiya óziniń patshalıq biyligin bekkemlep alǵannan soń, ákesi Ioash patshanı óltirgen xızmetshilerdi óltirdi[+]. 4Biraq Muwsanıń Nızam kitabında jazılǵanına say is tutıp, olardıń balaların óltirmedi. Onda Jaratqan Iye[†]: «Balalarınıń gúnası ushın ákeler, ákeleriniń gúnası ushın balalar óltirilmesin. Hár bir adam óz gúnası ushın óltirilsin»,[*] – dep buyırǵan edi[+].

5Amasiya Yahuda[†] xalqın toplap, pútkil yahudalılar menen benyaminlilerge áwladları boyınsha mıńbasılar hám júzbasılar qoydı. Keyin jigirma hám onnan joqarı jastaǵılardı sanaqtan ótkerip, áskeriy xızmetke jaramlı hám nayza menen úlken qalqandı islete alatuǵın úsh júz mıń aǵla áskerdiń bar ekenin bildi[+]. 6Bulardan tısqarı, júz talant gúmiske Izraildan[†] júz mıń bahadır jawıngerdi jallap aldı.

7Sol arada Qudaydıń bir adamı Amasiyaǵa kelip bılay dedi:

– Taqsır! Izrail áskerleri siz benen birge barmasın, sebebi Jaratqan Iye izraillılar, yaǵnıy pútkil efrayımlılar menen birge emes. 8Jaqsısı, ózińiz barıp, iske kirisiń hám mártlershe urısıń. Bolmasa, Quday[†] sizdi jeńiliske ushıratadı. Óytkeni Qudaydıń qollap quwatlawǵa da, jeńiliske ushıratıwǵa da kúshi jetedi.

9Amasiya Qudaydıń adamınan:

– Onda Izrail áskerleri ushın tólengen júz talant ne boladı? – dep soradı. Qudaydıń adamı oǵan:

– Jaratqan Iye sizge onnan da kóbiregin beriwi múmkin, – dep juwap berdi.

10Sonda Amasiya Efrayımnan[†] kelgen áskerlerdi úylerine qaytarıp jiberdi. Olardıń Yahuda xalqına degen ǵázebi lawladı hám ǵázepke tolıwı menen úylerine qaytıp ketti.

11Amasiya mártlik etip, óz áskerlerin Duz oypatlıǵına alıp bardı hám ol jerde Seirdiń adamlarınan on mıńın óltirdi[+]. 12Yahuda áskerleri olardıń jáne on mıńın tutqınǵa alıp, olardı jartastıń[†] tóbesine alıp shıqtı hám ol jerden tómenge iyterip jiberdi. Olardıń hámmesi bólek-bólek boldı[+]. 13Sol arada Amasiya ózi menen urısqa barıwǵa ruxsat bermey izine qaytarıp jibergen áskerler Samariya[†] menen Beyt-Xoron aralıǵındaǵı Yahuda qalalarına hújim qıldı. Olar úsh mıń adamdı óltirip, kóp olja alıp ketti.

14Amasiya edomlılardı[†] qırıp qaytıp kelgende, Seir xalqınıń butların ózi menen birge alıp keldi. Ol bul butlardı ózine quday etip qoydı hám olarǵa tabınıp, qurbanlıqlar[†] berdi[+]. 15Sonda Amasiyaǵa Jaratqan Iyeniń ǵázebi lawladı hám oǵan bir payǵambardı[†] jiberdi. Payǵambar patshaǵa:

– Óz xalqın seniń qolıńnan qutqara almaǵan sol xalıqtıń qudaylarına ne ushın júz burdıńız? – dey bergende, 16Amasiya onıń gápin bólip:

– Qashannan beri sen patshanıń másláhátshisi bolıp qaldıń?! Únińdi óshir! Bolmasa janıńdı alaman, – dedi.

Payǵambardıń sózi awzında qaldı, biraq sońınan:

– Siz usılay etip, meniń sózlerime qulaq salmaǵanıńız ushın, Qudaydıń sizdi joq qılıwdı qarar etkenin bilemen, – dedi.

17Yahuda patshası Amasiya keńesgóyleri menen másláhátleskennen soń, Ehudıń aqlıǵı Ehoaxazdıń ulı Izrail patshası Ehoashqa xabarshılar jiberip: «Kel, jekpe-jek alısayıq», – dep shaqırıq tasladı.

18Izrail patshası Ehoash ta Yahuda patshası Amasiyaǵa mınaday juwap jiberdi: «Lebanon tawlarındaǵı shat tiken sol jerdegi kedrge: „Qızıńdı meniń ulıma hayallıqqa ber“, – dep xabar jiberipti. Biraq Lebanon tawlarındaǵı bir jabayı haywan sol jerden ótip baratırıp, shat tikendi jenship ketipti[+]. 19Edomlılardı jeńdim dep, maqtanıp, kókiregiń kóterilip ketipti. Jaqsısı, úyińde otır! Jánjel baslawdıń ne keregi bar? Ózińniń de, Yahudanıń da basın bálege qaldırajaqsań».

20Degen menen, Amasiya qulaq aspadı. Bul Qudaydıń isi edi. Amasiyanıń Edomnıń qudaylarına tabınǵanı ushın, Quday olardı dushpannıń qolına beriwge qarar qılǵan edi. 21Izrail patshası Ehoash Yahuda patshası Amasiyaǵa qarsı júris qılıp, olar Yahudanıń Beyt-Shemesh qalasında júzbe-júz keldi[+]. 22Yahudalılar izraillılar tárepinen qıyratılıp, úylerine qaray qashtı. 23Izrail patshası Ehoash Ehoaxazdıń aqlıǵı Ioashtıń ulı Yahuda patshası Amasiyanı Beyt-Shemeshte tutqınǵa alıp, onı Erusalimge alıp keldi. Ehoash Erusalim diywalınıń Efrayım dárwazasınan Múyesh dárwazasına shekemgi tórt júz shıǵanaq aralıǵın qulatıp tasladı[+]. 24Ol Qudaydıń Úyindegi[†] Obed-Edomnıń juwapkershiligi astındaǵı hámme altın hám gúmislerdi, hámme buyımlardı, patsha sarayındaǵı qaznanı, jáne de, kepilge qoyılatuǵın tutqınlardı alıp, Samariyaǵa qaytıp ketti[+].


Yahuda patshası Amasiyanıń ólimi

25Yahuda patshası Ioash ulı Amasiya Izrail patshası Ehoaxaz ulı Ehoashtıń óliminen soń, on bes jıl ómir súrdi. 26Amasiyanıń basqa isleri, basınan aqırına shekem Yahuda hám Izrail patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan. 27Amasiya Jaratqan Iyeden bas keshken kúnnen baslap, Erusalimde oǵan qarsı til biriktirile basladı. Ol Laxishke qashtı. Biraq til biriktiriwshiler Amasiyanıń izinen Laxishke adam jiberip, onı sol jerde óltirtti[+]. 28Olar Amasiyanıń denesin atqa artıp, alıp keldi hám ol Dawıttıń qalasına, ata-babalarınıń janına jerlendi.

#### 26


Yahuda patshası Uzziya

1[•]Bunnan keyin, Yahudanıń[†] pútkil xalqı on altı jasar Uzziyanı[*] ákesi Amasiyanıń ornına patsha etip qoydı. 2Ákesi Amasiyanıń óliminen keyin, Elat qalasın Yahudaǵa qaytarıp alıp, onı qaytadan qurǵan usı Uzziya edi[+]. 3Uzziya on altı jasında taxtqa otırıp, Erusalimde[†] eliw eki jıl patshalıq etti. Onıń anası erusalimli bolıp, atı Exoliya edi. 4Uzziya da ákesi Amasiyaǵa uqsap, Jaratqan Iyeniń[†] názerinde tuwrı bolǵan islerdi isledi[+]. 5Ózine Qudaydan qorqıwdı úyretken Zexariyanıń kóziniń tirisinde Uzziya Qudayǵa umtılıp jasadı. Ol Jaratqan Iyege umtılıp jasaǵanında, Quday[†] onı tabıslı qıldı[+].

6Uzziya filistlerge[†] urıs ashıp, Gat, Yabne hám Ashdod qalalarınıń diywalların qulattı. Keyin Ashdod janına hám filistlerge qaraslı basqa jerlerge qalalar qurdı. 7Filistlerge, Gur-Baalda jasaytuǵın arablarǵa hám meunimlilerge qarsı urısta Quday oǵan járdem berdi[+]. 8Ammonlar[†] Uzziyaǵa salıq tóleytuǵın boldı. Onıń kúsheygenligi sonshelli, dańqı Mısır[†] shegaralarına deyin jetti[+].

9Uzziya Erusalimde Múyesh dárwazasınıń, Oypatlıq dárwazasınıń hám diywallardıń múyeshleriniń ústine minaralar qurıp, olardı bekkemledi[+]. 10Ol shólge de minaralar qurǵızdı, kóplegen suw saqlaǵıshlar[†] qazdırdı. Sebebi onıń batıstaǵı taw eteklerinde hám tegislikte baǵılıp atırǵan malları kóp edi. Al tawlarda hám ónimdar jerlerde diyxanları menen júzim ósiriwshi baǵmanları miynet etti. Uzziya diyxanshılıqtı súydi.

11Uzziyanıń toparlarǵa bólinip, hárdayım urısqa tayar turǵan láshkerleri bar edi. Olardı dizimge alıp, toparlarǵa bóliw isin patshanıń wázirlerinen biri Xananiyanıń basshılıǵında xatker Eiel hám qadaǵalawshı Maaseya alıp bardı. 12Bul márt jawıngerlerge jetekshilik etetuǵın áwlad basshılarınıń ulıwma sanı eki mıń altı júz edi. 13Olardıń qol astında urısqa jaramlı úsh júz jeti mıń bes júz ásker bolıp, patshaǵa dushpanlarına qarsı urısıwda járdem beretuǵın úlken kúsh edi. 14Uzziya pútkil ordanı qalqan, nayza, duwlıǵa, sawıt, oq jay hám saqpannıń tasları menen támiyinledi. 15Ol Erusalimdegi minaralar ústine hám qala diywalınıń múyeshlerine óziniń alımları oylap tapqan oq atatuǵın hám úlken taslardı ılaqtıratuǵın urıs quralların ornattı. Onıń dańqı alıslarǵa jayıldı. Ol Qudaydan úlken járdem alǵanlıqtan, qúdiretli patshaǵa aylandı.

16Degen menen, Uzziyanıń qúdiretli bolıwı, onıń menmensip qulawına alıp keldi. Ol Qudayı Jaratqan Iyege degen sadıqlıǵın buzıp, tútetki tútetiletuǵın orında tútetki tútetiw ushın, Jaratqan Iyeniń Ibadatxanasına[†] kirdi. 17Ruwxaniy[†] Azariya menen Jaratqan Iyeniń seksen batır ruwxaniyi patshanıń izinen ishke kirip, 18patshanıń jolın tosıp, oǵan bılay dedi:

– Uzziya, Jaratqan Iyege arnap tútetki tútetiwge haqıńız joq! Tútetki tútetiw – bul Xaron urpaqlarınan bolǵan baǵıshlanǵan ruwxaniylerdiń isi. Muxaddes[†] mákannan shıǵıp ketiń! Siz jınayatqa qol urdıńız. Quday Iye[†] de bul isińizdi maqullamaydı[+].

19Tútetki tútetiw ushın, xosh iyisli zatlar salınǵan tabanı qolına uslap turǵan Uzziya ruwxaniylerge qattı ashıwlandı. Sol waqıtta-aq, olardıń kóz aldında Uzziyanıń mańlayında jaman teri keselliginiń daǵı payda boldı. Bul Jaratqan Iyeniń Úyindegi[†] tútetki tútetiletuǵın orın janında júz bergen edi. 20Bas ruwxaniy Azariya hám barlıq ruwxaniyler patshaǵa qaraǵanda, onıń mańlayında jaman teri keselligi payda bolǵanın kórdi hám onı sırtqa shıǵarıwǵa asıqtı. Patshanıń ózi de Jaratqan Iyeniń jazasına jolıqqanın túsinip, ol jerden ketiwge asıqtı[+]. 21Ol bir ómir jaman teri keselliginen qutıla almadı. Sonlıqtan ol Jaratqan Iyeniń Úyine kire almay, bólek bir úyde jasadı. Saraydı hám úlke xalqın onıń ulı Iotam basqardı[+]. 22Uzziyanıń basqa islerin basınan aqırına deyin, Amos ulı payǵambar[†] Iyshaya jazıp qaldırǵan[+]. 23Uzziya ólip, ata-babalarına qosılǵanda, jaman teri keselligi menen awırǵanlıǵı sebepli, patshalar qoyılatuǵın qábirge emes, al onıń qasındaǵı atızǵa jerlendi. Onıń ornına ulı Iotam patsha boldı.

#### 27


Yahuda patshası Iotam

1[•]Iotam jigirma bes jasında patsha boldı hám Erusalimde[†] on altı jıl patshalıq etti. Onıń anasınıń atı Erusha bolıp, ol Sadoq degen adamnıń qızı edi. 2Iotam da ákesi Uzziyaǵa uqsap, Jaratqan Iyeniń[†] názerinde tuwrı bolǵan islerdi isledi. Onıń ákesinen ayırmashılıǵı, ol Jaratqan Iyeniń Ibadatxanasına[†] bastırıp kirmedi. Degen menen, xalıq jawızlıqların dawam ete berdi[+]. 3Iotam Jaratqan Iyeniń Úyiniń[†] joqarǵı dárwazasın saldırdı hám qala diywalınıń Ofel tóbeshigindegi bólegin ońlap, úlken jumıslar isledi[+]. 4Bunnan tısqarı, patsha Yahudanıń[†] tawlı úlkesine bir qansha qalalar qurdırdı, toǵaylıqlarǵa qorǵanlar menen minaralar saldırdı. 5Ol ammonlardıń[†] patshası menen urısıp, jeńiske eristi. Sol jılı ammonlar Iotamǵa salıq retinde júz talant gúmis, on mıń kor biyday hám on mıń kor arpa tóledi. Ekinshi, úshinshi jılı da olar solay isledi. 6Iotam Qudayı Jaratqan Iyege boysınıp jasaǵanı ushın, qúdiretli patshaǵa aylandı.

7Iotamnıń basqa isleri, júrgizgen barlıq urısları hám basqa is-háreketleri Izrail[†] hám Yahuda patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan. 8Iotam jigirma bes jasında patsha boldı hám Erusalimde on altı jıl patshalıq etti. 9Iotam ólip, ata-babalarına qosıldı hám Dawıttıń qalasına jerlendi. Onıń ornına ulı Axaz patsha boldı.

#### 28


Yahuda patshası Axaz

1[•]Axaz jigirma jasında patsha bolıp, Erusalimde[†] on altı jıl patshalıq etti. Ol babası Dawıtqa uqsamadı, Jaratqan Iyeniń[†] názerinde tuwrı bolǵan islerdi islemedi. 2Axaz Izrail[†] patshalarınıń jolınan júrdi. Hátte, Baallarǵa tabınıw ushın quyma but músinlerin isletti. 3Ol Ben-Hinnom oypatlıǵında qurbanlıqlar[†] jandırdı, hátte, Jaratqan Iye[†] Izrail xalqınıń aldınan quwıp jibergen milletlerdiń jerkenishli dástúrlerine eliklep, óz ulın otqa jaǵıp qurban etti[+]. 4Ol sıyınıw orınlarında, tóbeshiklerde hám hár bir qoyıw japıraqlı terektiń astında qurbanlıqlar berip, tútetkiler tútetti[+].

5Sol sebepli Qudayı Jaratqan Iye Axazdı Aram[†] patshasınıń qolına berdi. Aramlılar onı jeńip, xalqınan kóp adamlardı tutqın etip, Damaskke alıp ketti.

Bunnan tısqarı, onı Izrail patshasınıń da qolına berdi. Izrail patshası Axazdı úlken qırǵınǵa ushırattı[+]. 6Izrail patshası Remaliya ulı Peqax bir kúnde Yahuda[†] áskerlerinen bir júz jigirma mıń bahadır jawıngerdi óltirdi. Sebebi olar ata-babalarınıń Qudayı Jaratqan Iyeni tárk etken edi. 7Efrayımlı[†] Zixriy atlı batır ásker patshanıń ulı Maaseyanı, saray basqarıwshısı Azriqamdı hám patshanıń bas wáziri Elqananı óltirdi. 8Izraillılar ózleriniń tuwısqanı bolǵan yahudalılardan eki júz mıń hayal hám balalardı tutqın qılıp, kóp olja menen birge Samariyaǵa[†] alıp ketti.

9Samariyada Jaratqan Iyeniń Oded atlı payǵambarı[†] bar edi. Ol qaytıp kiyatırǵan láshkerlerdiń aldınan shıǵıp, olarǵa bılay dedi:

– Ata-babalarıńızdıń Qudayı Jaratqan Iye Yahuda xalqına ǵázeplengeni ushın olardı sizlerge táslim etti. Biraq sizlerdiń olardı qanday qáhárge minip qırǵanıńız aspanǵa jetip bardı[+]. 10Bul az bolǵanday, endi bolsa Yahuda hám Erusalim turǵınların ózlerińizge qul qılmaqshısız. Ózlerińiz ne, Qudayıńız Jaratqan Iyege hesh gúna[†] qılmadıńız ba? 11Sonlıqtan maǵan qulaq salıp, tutqınǵa alǵan tuwısqanlarıńızdı izge qaytarıńlar! Óytkeni, Jaratqan Iyeniń lawlaǵan ǵázebi ústińizge dónip tur!

12Sonda Efrayım xalqınıń ayırım kósemleri: Ehoxanan ulı Azariya, Meshillemot ulı Berexiya, Shallum ulı Xizkiya hám Xadlay ulı Amasa urıstan qaytqanlarǵa qarsı turıp:

13– Tutqınlardı bul jerge alıp kelmeńler. Bizler Jaratqan Iyeniń aldında ayıplı bolıp qalamız. Yamasa gúna hám ayıplarımızdı jáne de kóbeytiwdi qáleysizler me? Onısız da ayıplarımız kóp, Jaratqan Iyeniń lawlaǵan ǵázebi Izraildıń ústine dónip tur, – dedi.

14Sonda áskerler tutqınlar menen oljalardı kósemler menen pútkil jıyın turǵan jerge qaldırıp ketti. 15Joqarıda atı atalǵan tórt kósem orınlarınan turıp, tutqınlarǵa ǵamxorlıq etti. Olardıń kiyimi joqlarına oljadaǵı kiyimlerden alıp, kiyim kiygizdi, ayaq kiyim berdi, ishkizip-jegizdi, jaralarına may[†] jaqtı. Haldan tayǵanların eshekke mingizip, hámmesin palma aǵashları ósetuǵın Erixo qalasındaǵı aǵayinlerine alıp bardı. Keyin ózleri Samariyaǵa qayttı[+].

16Sol arada patsha Axaz Assiriya[†] patshasına elshi[†] jiberip, járdem soradı. 17Sebebi edomlılar[†] qaytadan Yahudaǵa hújim jasap, adamların tutqın etip, alıp ketken edi[+]. 18Bunıń ústine, filistler[†] Yahudanıń batısındaǵı taw eteklerindegi hám qublasındaǵı qalalarǵa shabıwıl jasap, Beyt-Shemesh, Ayyalon, Gederot qalaların, sonday-aq Soxo, Timna, Gimzo qalaların átirapındaǵı awılları menen qosa basıp alıp, ol jerlerge qonıslanıp aldı[+]. 19Jaratqan Iye Yahudanı patshası Axazdıń kesirinen ayaq astı qıldı. Axaz Yahudanı gúnaǵa baslap, ózi de Jaratqan Iyege opasızlıq etken edi.

20Solay etip, Assiriya patshası Tilgat-Pilneser[*] Axazǵa keldi. Biraq ol járdem beriwdiń ornına, onı qısqıǵa ala basladı[+]. 21Axaz Jaratqan Iyeniń Úyindegi,[†] óziniń sarayındaǵı hám hákimleriniń úylerindegi bahalı nárselerdi alıp, Assiriya patshasına salıq retinde berdi. Biraq bul da oǵan járdem bermedi.

22Awır kúnlerdi basınan keshirip atırsa da, Axaz Jaratqan Iyege degen opasızlıǵın burınǵıdan da kúsheytti. Awa, ol – patsha Axaz-dá! 23Ol: «Aram patshalarınıń qudayları olarǵa járdem berip kelmekte. Endi olarǵa qurbanlıq bersem, olar da maǵan járdem berer», – dep oylap, ózin jeńiliske ushıratqan Damask qalasınıń qudaylarına qurbanlıqlar berdi. Biraq, tilekke qarsı, olar Axazdıń óziniń hám pútkil Izraildıń qulawına sebepshi boldı.

24Axaz Qudaydıń Úyindegi[†] buyımlardı jıynap, maydaladı. Jáne, Jaratqan Iyeniń Úyiniń qapıların japtırıp tasladı hám Erusalim kósheleriniń hár bir múyeshine qurbanlıq orınlar qurdırdı. 25Ol basqa qudaylarǵa arnap tútetkiler tútetiw ushın, Yahudanıń hár bir qalasına sıyınıw orınların qurıp, ata-babalarınıń Qudayı Jaratqan Iyeni ǵázeplendirdi. 26Axazdıń basqa isleri hám barlıq is-háreketleri bastan ayaǵına shekem Yahuda hám Izrail patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan. 27Axaz ólip, ata-babalarına qosıldı hám Erusalim qalasında jerlendi. Biraq onı Izrail patshalarınıń mazarına qoymadı. Onıń ornına ulı Xizkiya patsha boldı.

#### 29


Yahuda patshası Xizkiya

1[•]Xizkiya jigirma bes jasında patsha bolıp, Erusalimde[†] jigirma toǵız jıl patshalıq etti. Onıń anasınıń atı Abiya[*] bolıp, ol Zexariyanıń qızı edi. 2Ol da atası Dawıtqa uqsap, Jaratqan Iyeniń[†] názerinde tuwrı bolǵan islerdi isledi.


Xizkiyanıń Ibadatxananı páklewi

3Xizkiya óz patshalıǵınıń birinshi jılınıń birinshi ayında Jaratqan Iyeniń Úyiniń[†] qapıların ashıp, olardı dúzettirdi. 4Sońınan ruwxaniyler[†] menen lebiylilerdi[†] shaqırtıp, Úydiń shıǵıs tárepindegi maydanǵa jıynadı hám 5olarǵa bılay dedi:

– Lebiyliler, meni tıńlańlar! Ózlerińizdi tazalanıw rásiminen ótkerip, páklenińler, ata-babalarıńızdıń Qudayı Jaratqan Iyeniń Úyin da pákleńler! Haram nárselerdi bul Muxaddes[†] orınnan shıǵarıp taslańlar! 6Ata-babalarımız opasızlıq qılıp, Qudayımız Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi isledi hám Onı tárk etti. Olar Jaratqan Iyeniń qonısınan júz burıp, Oǵan arqasın qarattı. 7Olar Ibadatxana[†] aywanınıń qapıların jawıp taslap, shıraların da óshirip qoydı. Izraildıń[†] Qudayınıń Muxaddes ornında tútetkiler de tútetpey, jandırılatuǵın qurbanlıqlardı[†] da usınbay qoydı[+]. 8Sol sebepli, Yahuda[†] menen Erusalim Jaratqan Iyeniń ǵázebine ushıradı. Óz kózlerińiz benen kórgenińizdey, Jaratqan Iyeniń olarǵa islegenleri basqalardıń húreyin ushıratuǵın, qorqınıshlı hám jandı túrshiktiretuǵın kóriniske aylandı. 9Qarańlar, sonlıqtan ákelerimiz qılıshtan qaza taptı, ul-qızlarımız benen hayallarımız tutqında júr. 10Endi men bizlerge degen lawlaǵan ǵázebinen qaytıwı ushın, Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye[†] menen kelisim[†] dúziwdi qáleymen[+]. 11Balalarım, biypárwa bolmańlar! Sebebi Jaratqan Iye sizlerdi Óziniń aldında turıp xızmet etiwińiz hám qurbanlıqlar jaǵıwıńız ushın tańlap alǵan edi[+].

12Sonda mına lebiyliler xızmetti basladı:

Qohat urpaǵınan: Amasay ulı Maxat, Azariya ulı Ioel;
Merariy urpaǵınan: Abdiy ulı Kish, Ehallelel ulı Azariya;
Gershon urpaǵınan: Zimma ulı Ioax, Ioax ulı Eden;[+]
13Elisafan urpaǵınan: Shimriy hám Eiel;
Asaf urpaǵınan: Zexariya hám Mattaniya;[+]
14Heman urpaǵınan: Exiel hám Shimey;
Edutun urpaǵınan: Shemaya hám Uzziel[+].

15Bul lebiyliler tuwısqanların jıynap alıp, pákleniw rásiminen ótti. Sońınan patshanıń buyrıǵı boyınsha, Jaratqan Iyeniń sózine muwapıq, Onıń Úyin páklewge keldi. 16Ruwxaniyler Jaratqan Iyeniń Úyin páklew ushın ishke kirip, onnan tapqan haram nárselerdiń bárin háwlige shıǵardı. Lebiyliler olardı alıp, Kidron sayına aparıp tasladı[+]. 17Olar birinshi aydıń birinshi kúni páklewdi baslap, sol aydıń segizinshi kúni Jaratqan Iyeniń Úyiniń aywanına jetti. Olar jáne segiz kún Úydiń ózin pákledi hám birinshi aydıń on altınshı kúni páklew isin juwmaqladı.

18Sońınan patsha Xizkiyaǵa barıp:

– Bizler Jaratqan Iyeniń Úyin, jandırılatuǵın qurbanlıqlar beriletuǵın orındı hám oǵan tiyisli hámme nárselerdi, usınılǵan nanlar[†] qoyılatuǵın stoldı hám oǵan tiyisli barlıq nárselerdi tolıq pákledik. 19Axaz patshanıń óz húkimdarlıǵı waqtında Qudayǵa biyopalıq etip, shıǵarıp taslaǵan nárselerin tayarlap, pákledik. Olar házir Jaratqan Iyeniń qurbanlıq ornınıń janında tur, – dedi[+].


Jaratqan Iyeniń Úyindegi xızmettiń tikleniwi

20Erteńine patsha Xizkiya erte turıp, qala hákimlerin jıynadı hám olardı ertip, Jaratqan Iyeniń Úyine jol aldı. 21Olar patshalıq, Muxaddes mákan hám Yahuda xalqı ushın gúnaların ótew qurbanlıǵı etip jeti buǵa, jeti qoshqar, jeti toqlı hám jeti teke alıp keldi. Patsha Xaron urpaqlarınan bolǵan ruwxaniylerge bulardı Jaratqan Iyeniń qurbanlıq ornı ústinde qurbanlıqqa beriwdi buyırdı.

22Ruwxaniyler dáslep buǵalardı shalıp, qanın qurbanlıq orınǵa septi. Sońınan qoshqarlardı shalıp, qanın qurbanlıq orınǵa septi, keyin toqlılardı shalıp, qanın qurbanlıq orınǵa septi[+]. 23Aqırında, gúna[†] qurbanlıǵı ushın berilgen tekelerdi patsha menen pútkil jámiyettiń aldına alıp keldi. Olar tekelerdiń ústine qolların qoydı[+]. 24Keyin ruwxaniyler tekelerdi shalıp, qanın pútkil Izrail xalqınıń gúnalardan pákleniwi ushın, gúnanıń qunı retinde qurbanlıq orınǵa septi. Sebebi patsha jandırılatuǵın qurbanlıqlar hám gúna qurbanlıqları pútkil Izrail xalqı ushın berilsin, dep buyırǵan edi. 25Sońınan patsha Dawıttıń, onıń wáliyi Gadtıń hám payǵambarı Natannıń kórsetpesine muwapıq, lebiylilerge kimbal, arfa[†] hám lira[†] berip, olardı Jaratqan Iyeniń Úyine ornalastırdı. Usılay islewdi Jaratqan Iye Óz payǵambarları[†] arqalı buyırǵan edi[+]. 26Lebiyliler Dawıttıń saz ásbapları menen, ruwxaniyler kárnaylar[†] menen óz orınların iyeledi[+]. 27Xizkiya jandırılatuǵın qurbanlıqtı qurbanlıq orında usınıwdı buyırdı. Qurbanlıqlar jandırıla baslaǵanda, kárnaylarǵa hám Izrail patshası Dawıttıń saz ásbaplarına qosılıp, Jaratqan Iyege arnap qosıqlar aytıla basladı. 28Qurbanlıq jandırılıp bolınǵansha, pútkil jıynalǵanlar tájim etip, qosıqshılar qosıq aytıp, kárnayshılar kárnayların shertip turdı. 29Qurbanlıq beriw tamam bolǵanda, patsha hám onıń janındaǵılar dizelerin búgip, sıyındı. 30Patsha Xizkiya hám onıń xızmetshileri lebiylilerge Dawıttıń hám wáliy Asaftıń sózleri menen Jaratqan Iyege alǵıs-maqtaw aytıwdı buyırdı. Olar quwanısh penen alǵıs-maqtaw ayttı, sıyındı hám tájim etti.

31Keyin Xizkiya:

– Mine, sizler ózlerińizdi Jaratqan Iyege baǵıshladıńlar. Endi jaqınıraq kelip, Jaratqan Iyeniń Úyine qurbanlıqlar hám minnetdarshılıq qurbanlıqların alıp kelińler, – dedi.

Sonda jıynalǵanlar qurbanlıqlar hám minnetdarshılıq qurbanlıqların berdi. Ayırım qálewshiler bolsa, jandırılatuǵın qurbanlıqlar alıp keldi. 32Xalıq alıp kelgen jandırılatuǵın qurbanlıqlardıń ulıwma sanı mınaday boldı: jetpis buǵa, júz qoshqar, eki júz toqlı. Bulardıń hámmesi Jaratqan Iyege arnap jandırıw ushın alıp kelingen edi. 33Basqa muxaddes qurbanlıqlar ushın da altı júz bas iri mal, úsh mıń bas mayda mal da alıp kelindi. 34Biraq ruwxaniyler dım az bolǵanlıqtan, jandırılatuǵın qurbanlıqlardı terisinen ayırıp úlgere almay atırǵan edi. Sol sebepli is tamam bolǵansha hám basqa ruwxaniyler pákleniw rásiminen ótip bolǵansha, lebiyli tuwısqanları olarǵa járdem berdi. Sebebi lebiyliler pákleniw rásimine ruwxaniylerge qaraǵanda itibarlıraq edi. 35Tatıwlıq qurbanlıqlarınıń mayı hám jandırılatuǵın qurbanlıqlar hám onıń menen beriletuǵın ishimlik sadaqaları[†] mol boldı.

Usılayınsha Jaratqan Iyeniń Úyiniń xızmeti qayta tiklendi. 36Xizkiya hám pútkil xalıq Qudaydıń xalıq ushın islegen islerine quwandı. Sebebi bul is qısqa waqıt ishinde júz berdi.

#### 30


Qutqarılıw bayramına tayarlıq

1Xizkiya pútkil Izrail[†] hám Yahudaǵa[†] xabar jiberip, Efrayım[†] hám Menashshe urıwlarına da xat jazıp, olardı Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyege[†] arnap Qutqarılıw[†] bayramın nıshanlaw ushın Erusalimdegi[†] Jaratqan Iyeniń Úyine[†] mirát etti. 2Patsha, onıń wázirleri hám Erusalimdegi pútkil jıyın keńesip, bayramdı ekinshi ayda ótkeriwdi sheshti[+]. 3Olar bayramdı belgilengen waqıtta, birinshi ayda ótkere almaǵan edi. Sebebi pákleniw rásiminen ótken ruwxaniyler[†] jetkiliksiz boldı hám xalıq ta Erusalimge jıynalıp úlgermedi[+]. 4Bul usınıs patshaǵa da, pútkil jıyınǵa da unadı. 5Solay etip, olar pútkil Izrail boylap, qubladaǵı Beer-Shebadan arqadaǵı Danǵa shekemgi pútkil xalıq Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyege arnap Qutqarılıw bayramın nıshanlaw ushın Erusalimge kelsin dep járiyalawdı sheshti. Sebebi bul bayram jazılǵanǵa say ulıwma xalıqlıq bayram sıpatında nıshanlanbay kiyatırǵan edi[+]. 6Patshanıń buyrıǵı boyınsha, shabarmanlar patshanıń hám onıń xızmetkerleriniń jazǵan xatın pútkil Izrail hám Yahuda boylap tarattı. Onda bılay dep jazılǵan edi: «Izrail xalqı, Ibrayımnıń, Ísaqtıń hám Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyege qaytıńlar! Sonda Ol da sizlerge, Assiriya[†] patshalarınıń qolınan aman qalǵanlarǵa qaytadı[+]. 7Ata-babalarınıń Qudayı Jaratqan Iyege opasızlıq etken ata-babalarıńız hám tuwısqanlarıńız sıyaqlı bolmańlar! Kórip turǵanıńızday, Jaratqan Iye[†] olardı qorqınıshlı kóriniske alıp keldi[+]. 8Ata-babalarıńız sıyaqlı qaysar bolmay, Jaratqan Iyege boysınıńlar! Onıń máńgige muxaddes[†] qılǵan Muxaddes ornına kelip, ústińizge dónip turǵan Onıń lawlaǵan ǵázebiniń basılıwı ushın, Qudayıńız Jaratqan Iyege xızmet etińler![+] 9Eger Jaratqan Iyege júz bursańız, aǵayinlerińizdi hám balalarıńızdı tutqında uslap turǵanlar olarǵa rehim etip, olardı usı elge qaytaradı. Sebebi Qudayıńız Jaratqan Iye miyrimli hám rehimli. Eger Oǵan qaytsańız, Ol sizlerden júz burmaydı»[+].

10Solay etip, shabarmanlar Efrayım hám Menashshe jerlerin Zebulonǵa shekem qalama-qala aralap shıqtı. Biraq adamlardıń kópshiligi jarshılardıń ústinen kúlip, masqaraladı. 11Degen menen, Asher, Menashshe hám Zebulon urıwlarınıń ayırımları boysınıp, Erusalimge keldi. 12Júreklerine birlik ruwxın sıylaǵan Jaratqan Iyeniń qolı da Yahuda ústinde bolıp, xalıqta patsha hám onıń wázirleriniń Jaratqan Iyeniń sózi boyınsha bergen buyrıǵın orınlawǵa degen qálew tuwdırdı.

13Ekinshi ayda Ashıtqısız nan bayramın[†] nıshanlaw ushın, júdá úlken alaman Erusalimge jıynaldı. 14Olar iske kirisip, Erusalimdegi jat qudaylarǵa arnalǵan qurbanlıq[†] orınlardı hám tútetki tútetiletuǵın barlıq qurbanlıq orınlardı qıyratıp, Kidron sayına ılaqtırdı[+]. 15Ekinshi aydıń on tórtinshi kúni olar Qutqarılıw bayramına arnalǵan qurbanlıqtı shaldı. Ruwxaniyler menen lebiyliler[†] uyalıp qalıp, ózlerin pákledi hám Jaratqan Iyeniń Úyine jandırılatuǵın qurbanlıqlar alıp keldi. 16Keyin olar Qudaydıń adamı Muwsanıń nızamı boyınsha, óz orınların iyeledi. Ruwxaniyler lebiyliler ákelip bergen qurbanlıq qanın alıp, qurbanlıq orınǵa septi[+]. 17Xalıq arasında ózlerin páklemegen adamlar kóp edi. Sonlıqtan tazalanıw rásiminen ótpegenlerdiń Qutqarılıw qurbanlıǵın shalıw hám olardı Jaratqan Iyege baǵıshlaw lebiylilerge júklendi. 18Xalıqtıń kópshiligi, ásirese Efrayım, Menashshe, Issaxar hám Zebulon urıwlarınan kelgenlerdiń kóbisi pákleniw rásiminen ótpegen bolsa da, Qutqarılıw bayramınıń asınan jep, qaǵıydanı buzdı. Biraq Xizkiya olar ushın bılay dep duwa etti:

– Iygilikli Jaratqan Iye![+] 19Bul adamlar Muxaddes orınnıń nızamına say ózlerin páklemegen bolsa da, olar Qudaydı, ata-babalarınıń Qudayı Jaratqan Iyeni shın júrekten izledi, sonlıqtan olardıń hár birin keshire gór!

20Jaratqan Iye Xizkiyanıń duwasın esitti hám xalıqtı keshirdi. 21Erusalimge jıynalǵan izraillılar jeti kún dawamında úlken quwanısh penen Ashıtqısız nan bayramın nıshanladı. Lebiyliler menen ruwxaniyler Jaratqan Iyeni táriyiplewge arnalǵan saz ásbapları menen hár kúni Jaratqan Iyege arnap alǵıs-maqtaw ayttı[+]. 22Xizkiya Jaratqan Iyege degen xızmetlerin sheberlik penen atqarǵan lebiylilerdi jigerlendirdi. Xalıq jeti kún dawamında tatıwlıq qurbanlıqların berdi, ata-babalarınıń Qudayı Jaratqan Iyege alǵıslar aytıp, bayram asınan jedi.

23Pútkil jıyın bayramdı jáne jeti kúnge sozıwǵa qarar etti. Sóytip, olar jáne jeti kún quwanısh penen bayram qıldı. 24Yahuda patshası Xizkiya jıynalǵanlarǵa mıń buǵa hám jeti mıń qoy-eshki berdi. Al hámeldarlar bolsa, mıń buǵa hám on mıń qoy-eshki berdi. Júdá kóp ruwxaniyler páklew rásiminen ótken edi. 25Pútkil Yahuda xalqı, ruwxaniyler, lebiyliler, Izraildan kelgenler, Izraildan kelip Yahudada jasap atırǵan jat jerliler quwanıshqa tolǵan edi. 26Erusalimde ullı quwanısh húkim súrdi. Sebebi Izraildıń patshası Dawıt ulı Sulaymannıń dáwirinen beri Erusalimde bunday bayram bolıp kórmegen edi[+]. 27Ruwxaniyler menen lebiyliler xalıqqa pátiya berdi. Quday[†] olardı esitti, olardıń duwaları kóklerge, Onıń muxaddes mákanına jetip bardı[+].

#### 31


Xizkiya kirgizgen ózgerisler

1Bayram tolıq tamam bolǵannan keyin, oǵan qatnasqan izraillılardıń[†] barlıǵı Yahuda[†] qalalarına barıp, kiyeli taslardı[†] maydalap, kiyeli aǵashlardı[†] kesip tasladı. Olar pútkil Yahuda, Benyamin, Efrayım[†] hám Menashshe jerlerindegi sıyınıw orınların hám qurbanlıq[†] orınların birde birewin qaldırmay buzıp tasladı. Sońınan izraillılar óz qalalarına, óz iyeliklerine qayttı[+].

2Xizkiya ruwxaniyler[†] menen lebiylilerdi[†] atqaratuǵın wazıypalarına qarap, toparlarǵa bóldi. Olardıń ayırımlarına jandırılatuǵın qurbanlıqlardı hám tatıwlıq qurbanlıqların usınıw, ayırımlarına Jaratqan Iyeniń[†] mákanınıń dárwazalarında xızmet etiw, ayırımlarına táriyiplew hám alǵıs-maqtaw qosıqların aytıw tapsırıldı[+]. 3Patsha Jaratqan Iyeniń nızamına muwapıq, hár kúni azanda hám keshte, Shabbat kúnleri, Jańa ay bayramında[†] hám Jaratqan Iyeniń Nızamında belgilengen bayramlarda usınılatuǵın jandırılatuǵın qurbanlıqlar ushın óz mal-múlkinen mallar ajırattı[+]. 4Ruwxaniyler menen lebiylilerdiń ózlerin Jaratqan Iyeniń Nızamın orınlawǵa baǵıshlawı ushın, patsha Erusalimde[†] jasaytuǵın xalıqqa ruwxaniyler menen lebiylilerge tiyisli bolǵan payların berip turıwdı buyırdı[+]. 5Bul párman járiyalanıwdan-aq, izraillılar biydaydıń, jańa sharaptıń, záytún[†] mayınıń, paldıń, jerden óngen barlıq ónimlerdiń birinshi zúráátinen saqıylıq penen alıp kele basladı. Sonday-aq qollarında bar bolǵannan mol etip onnan birin berdi[+]. 6Yahuda qalalarında jasap atırǵan izraillılar menen yahudalılar da óz súriw hám padalarınan onnan birin berdi, jáne Qudayı Jaratqan Iyege arnalǵan muxaddes[†] zatlarınan da onnan birin berip, olardı bir jerge jıynap úyin-úyin qıldı[+]. 7Olar bul isti úshinshi ayda baslap, jetinshi ayda tamamladı. 8Patsha Xizkiya hám onıń hámeldarları kelip, úyinlerdi kórgende, Jaratqan Iyege alǵıs aytıp, Onıń xalqı Izrailǵa pátiyasın berdi. 9Xizkiya ruwxaniyler menen lebiylilerden bul úyinler haqqında soraǵanda, 10Sadoq tiyresinen bolǵan bas ruwxaniy Azariya juwap berip:

– Xalıq Jaratqan Iyeniń Úyine[†] sadaqaların[†] alıp kele baslaǵannan beri, tamaǵımız toq, artıp ta qalmaqta. Jaratqan Iye[†] Óz xalqın jarılqaǵanlıqtan, awısıǵınıń ózi aǵıl-tegil, – dedi[+].

11Sonda Xizkiya Jaratqan Iyeniń Úyine zat saqlanatuǵın bólmeler qurıwdı buyırdı hám olar qurıldı[+]. 12Bul bólmelerge barlıq sadaqalar, barlıq zattıń onnan biri, baǵıshlanǵan zatlar sadıqlıq penen aparıp qoyıldı. Bul islerdiń basında lebiyli Kenaniya turdı, al inisi Shimey onıń orınbasarı boldı. 13Patsha Xizkiya hám Qudaydıń Úyiniń[†] basqarıwshısı Azariyanıń tapsırması boyınsha, Exiel, Azaziya, Naxat, Asahel, Erimot, Iozabad, Eliel, Ismaxiya, Maxat hám Benaya Kenaniya menen onıń inisi Shimeydiń qol astında baqlawshılar xızmetin atqara basladı. 14Shıǵıs dárwazanıń qarawılı lebiyli Imna ulı Qore Qudayǵa ıqtıyarlı túrde berilgen sadaqalarǵa juwapker bolıp, ol Jaratqan Iyege atalǵan sıylardı baǵıshlap, arnawlı túrde berilgen sıylardı bólip beriw wazıypasın alıp bardı. 15Eden, Minyamin, Eshua, Shemaya, Amariya hám Shekaniya ruwxaniyler jasap atırǵan qalalarda ruwxaniylerge tiyisli úleslerin toparları boyınsha, úlken-kishisine birdey etip bólip beriwde Qorege járdemlesti[+]. 16Bunnan tısqarı, Jaratqan Iyeniń Úyine kirip, óziniń wazıypası hám toparına say ondaǵı kúndelikli jumıslardı atqaratuǵın úsh jasqa tolǵan hám onnan joqarı bolǵan, shejirege kirgizilgen erkeklerge, 17sonday-aq, áwladları boyınsha shejirege kirgizilgen ruwxaniylerge, jigirma hám onnan joqarı jastaǵı lebiylilerge wazıypaları menen toparlarına say úles bólip berdi[+]. 18Jáne de, ruwxaniyler menen lebiylilerdiń shejirege kirgizilgen nárestelerine, hayallarına hám ul-qızlarına da úles tiydi. Sebebi olar ózlerin sadıqlıq penen Qudayǵa baǵıshlaǵan edi. 19Qalalarınıń átirapındaǵı awıllarda jasap atırǵan Xaron urpaqlarınan bolǵan ruwxaniylerge kelsek, olardan bolǵan barlıq erkeklerge hám lebiylilerdiń shejiresine kirgen hár bir adamǵa tiyisli úlesin beriw ushın atları atalıp, ayırım adamlar tayınlandı.

20Xizkiya pútkil Yahuda boylap usılay is alıp bardı. Ol Qudayı Jaratqan Iyeniń názerinde iygilikli, tuwrı hám hadal islerdi isledi[+]. 21Ol Qudaydıń Úyindegi xızmette hám Nızam menen buyrıqlarǵa ámel qılıw islerinde neler islegen bolsa da, Qudayına boysınıp, shın júrekten háreket etti. Nátiyjede ol tabısqa eristi.

#### 32


Sanxeribtiń abay etiwi

1[•]Xizkiyanıń sadıqlıq penen islegen usınday islerinen keyin, Assiriya[†] patshası Sanxerib kelip, Yahudaǵa[†] hújim jasadı. Ol qorǵanlı qalaların qamal qılıp, basıp alıwdı oyladı. 2Sanxeribtiń Erusalimge[†] kelip, urıs ashpaqshı bolǵanın kórgen Xizkiya, 3wázirleri hám áskerbasıları menen qala sırtındaǵı suw kózlerin pitep taslawdı keńesti. Olar da patshanı qolladı. 4Kóp xalıq jıynalıp: «Assiriya patshaları ne ushın mol suwǵa iye bolar eken?» – dep, el boylap aǵıp turǵan barlıq suw kózlerin pitep, dáryalardı bógep tasladı. 5Xizkiya kúshin toplap, diywallardıń jıǵılǵan jerlerin qayta tiklep, ústine minaralar saldı. Ol diywal sırtınan taǵı bir diywal órdirip, Dawıttıń qalasındaǵı Millonı bekkemledi. Jáne de, ol kóplegen qural-jaraqlar hám qalqanlar isletti[+]. 6Patsha xalıqqa áskerbasılar tayınlap, olardı qala dárwazası aldındaǵı maydanǵa jıynadı hám bılay dep jigerlendirdi:

7– Kúshli hám márt bolıńlar! Assiriya patshası hám onıń sansız ordası sebepli qorqıp, ruwxlarıńız túspesin! Sebebi bizler menen Bolǵan, olar menen bolǵannan kúshlirek![+] 8Olar tárepte adam kúshi bolsa, bizler tárepte bizlerge járdem beretuǵın hám bizler ushın urısatuǵın Qudayımız Jaratqan Iye[†] bar.

Xalıq Yahuda patshası Xizkiyanıń sózlerinen jigerlendi[+].

9Bunnan keyin, Assiriya patshası Sanxerib pútkil láshkerleri menen Laxish qalasın qamal qılıp turǵan waqıtta, Yahuda patshası Xizkiyaǵa hám Erusalimdegi pútkil Yahuda xalqına mına xabardı jetkeriw ushın óz xızmetkerlerin Erusalimge jiberdi: 10«Assiriya patshası Sanxerib bılay deydi: Sizler neńizge úmit baylap, qamal ishinde qalǵan Erusalimde otırsız? 11Xizkiya sizlerdi: „Qudayımız Jaratqan Iye bizlerdi Assiriya patshasınıń qolınan qutqaradı“, – dep aldap, ashlıq penen shólden nabıt qılmaqshı. 12Qudayǵa arnalǵan sıyınıw orınların hám qurbanlıq[†] orınların qıyratıp, Yahuda hám Erusalim xalqına: „Tek bir qurbanlıq orında Qudayǵa sıyınıp, tek onıń ústinde qurbanlıqlardı tútetip jandırıńlar“, – degen usı Xizkiya emes pe[+]? 13Írasında da, meniń hám meniń ata-babalarımnıń basqa ellerdiń xalıqlarına ne islegenimizdi bilmeysizler me? Sol jerdegi xalıqlardıń qudayları óz jerin meniń qolımnan qutqara aldı ma[+]? 14Ata-babalarım tolıq qırıp taslaǵan usı xalıqlardıń qudaylarınıń qaysı biri óz xalqın meniń qolımnan qutqara aldı? Solay eken, qalayınsha sizlerdiń Qudayıńız sizlerdi meniń qolımnan qutqara aladı? 15Xizkiyanıń ózlerińizdi aldap, joldan urıwına jol qoymańlar! Oǵan isenbeńler! Sebebi hesh bir xalıqtıń yaki patshalıqtıń qudayı óz xalqın meniń qolımnan yamasa ata-babalarımnıń qolınan qutqara almaǵan. Endi sizlerdi meniń qolımnan qutqara alatuǵınday, Qudayıńız kim bolıptı?!»[+]

16Sanxeribtiń xızmetkerleri Quday[†] Iyege hám Onıń qulı Xizkiyaǵa qarsı taǵı bir talay sózler ayttı. 17Bunıń ústine, Sanxerib Izraildıń[†] Qudayı Jaratqan Iyeni[†] aqıretleytuǵın xat jazıp, Oǵan qarsı mına sózlerdi aytıptı: «Basqa jerlerdiń qudaylarınıń óz xalqın mennen qutqara almaǵanınday, Xizkiyanıń qudayı da Óz xalqın meniń qolımnan qutqara almaydı». 18Xattı alıp kelgenler bul sózlerdi diywal ústindegi Erusalim turǵınlarına qaray evrey tilinde baqırıp ayttı. Olar xalıqtı qorqıtıp, húreyin ushırıp, qalanı tezirek qolǵa kirgizbekshi boldı. 19Olar Erusalimniń Qudayı haqqında jer betindegi basqa xalıqlardıń adam qolı menen jaratılǵan qudayı haqqında aytqanday qılıp sóyledi.


Jaratqan Iyeniń Xizkiyanı qutqarıwı

20Patsha Xizkiya hám Amos ulı payǵambar[†] Iyshaya usı ushın duwa etip, kóklerge qarap jalbarındı. 21Sonda Jaratqan Iye Óz perishtesin[†] jiberdi. Perishte Assiriya patshasınıń ordasındaǵı barlıq batır jawıngerlerdi, kósemlerdi hám áskerbasılardı qırıp tasladı. Sanxerib masqara bolıp eline qayttı. Bir kúni ol óz qudayınıń butxanasına kirgende, onı óz ulları qılısh penen óltirdi[+]. 22Solay etip, Jaratqan Iye Xizkiyanı hám Erusalim turǵınların Assiriya patshası Sanxeribtiń hám basqa da dushpanlarınıń qolınan qutqardı. Olardı hár tárepleme qorǵap-saqladı. 23Kópler Erusalimge kelip, Jaratqan Iyege sıylar, Yahuda patshası Xizkiyaǵa qımbatbaha zatlar alıp keldi. Sol waqıttan baslap, Xizkiya barlıq xalıqlar arasında joqarı húrmetke eristi.


Xizkiyanıń qásteleniwi, shıpalanıwı hám óliwi

24Sol kúnleri Xizkiya awırıp, ólim tóseginde jattı hám Jaratqan Iyege duwa etti. Ol Xizkiyanı esitip, oǵan qásteliginen dúzeletuǵın belgi berdi[+]. 25Biraq Xizkiya ózine kórsetilgen jaqsılıqqa shúkirlik etpey, menmensip ketti. Sol sebepli Jaratqan Iye oǵan, Yahudaǵa hám Erusalimge ǵázeplendi[+]. 26Sonda Xizkiyanıń ózi de, Erusalim turǵınları da ózleriniń menmenligi ushın táwbe qıldı. Sonlıqtan Jaratqan Iye olarǵa Xizkiyanıń kóziniń tirisinde ǵázebin shashpadı[+].

27Xizkiya júdá bay hám abıraylı boldı. Ol óziniń gúmis hám altını, qımbatbaha tasları, xosh iyisli zatları, qalqanları hám hár túrli qımbatbaha zatları ushın qaznalar saldırdı. 28Jáne de, ol dán ónimleri, jańa sharap hám záytún[†] mayı saqlanatuǵın orınlar, sonday-aq iri hám mayda mallar ushın qoralar qurdırdı. 29Quday mol baylıq inam etkenligi sebepli, patsha ózine qalalar qurdırdı hám kóp sanlı padalar menen súriwlerge iye boldı.

30Gixon bulaǵınıń joqarǵı aǵısın pitep taslap, suwın jer astı arqalı Dawıttıń qalasınıń batısına aǵızǵan da usı Xizkiya edi. Ol islegen hár bir isinde tabısqa eristi[+]. 31Biraq Babilon[†] el basshıları jibergen elshiler[†] elde bolǵan belgi haqqında sorastırıw ushın kelgende,[*] Quday sınaw hám júreginde ne barın biliw ushın, Xizkiyanı óz erkine qoydı.

32Xizkiyanıń basqa isleri, qılǵan jaqsılıqları Yahuda hám Izrail patshalarınıń kitabındaǵı Amos ulı Iyshaya payǵambardıń ayanlarında bayan etilgen. 33Xizkiya ólip, ata-babalarına qosılǵanda, Dawıt áwladlarınıń qábirleriniń joqarısına qoyıldı. Pútkil Yahuda hám Erusalim xalqı oǵan húrmet kórsetti. Onıń ornına ulı Menashshe patsha boldı.

#### 33


Yahuda patshası Menashshe

1[•]Menashshe on eki jasında patsha boldı hám Erusalimde[†] eliw bes jıl patshalıq etti. 2Ol Jaratqan Iye[†] Izrail[†] xalqınıń aldınan quwıp jibergen xalıqlardıń jerkenishli jaman islerine eliklep, Jaratqan Iyeniń[†] názerinde jawız bolǵan islerdi isledi. 3Ákesi Xizkiya qıyratıp taslaǵan sıyınıw orınların qayta tikledi, Baallarǵa arnap qurbanlıq[†] orınlar qurdı, kiyeli aǵashlardı[†] ornattı hám pútkil aspan denelerine tabınıp, olarǵa xızmet etti[+]. 4Menashshe Jaratqan Iyeniń Úyine,[†] yaǵnıy Jaratqan Iyeniń: «Atım máńgige Erusalimde boladı», – degen Úyine basqa qudaylarǵa arnap, qurbanlıq orınlar qurdırdı[+]. 5Ol Jaratqan Iyeniń Úyiniń eki háwlisine de barlıq aspan denelerine arnap qurbanlıq orınlar qurdı[+]. 6Ol Ben-Hinnom oypatlıǵında óz ulın otta jandırıp qurbanlıqqa berdi, pal ashtı, belgilerdi jorıdı, duwaxanlıq qıldı, árwaq hám ruwxlardı shaqırıwshılarǵa másláhát saldı. Ol Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi kóp islep, Onı ǵázeplendirdi[+]. 7Menashshe ózi isletken oyma buttı Qudaydıń Úyine[†] qoydı. Quday[†] Dawıtqa hám onıń ulı Sulaymanǵa: «Bul Úyde hám Izrail urıwları arasınan tańlap alǵan qalam Erusalimde atımdı máńgige ornataman. 8Eger olar Muwsa arqalı bergen barlıq Nızam, qaǵıyda hám pármanlarıma baylanıslı buyrıqlarımdı muqıyatlı túrde orınlap jasasa, onda Izrail xalqın ózleriniń ata-babalarına belgilep bergen jerden qaytadan quwıp shıǵarmayman», – degen edi.[*][+] 9Biraq Menashshe Yahuda[†] xalqın hám Erusalim turǵınların joldan azǵırǵanı sonshelli, Izrail xalqı óziniń aldınan Jaratqan Iye joq qılǵan xalıqlarınan da kóbirek jamanlıqlar isledi.

10Jaratqan Iye Menashshege hám onıń xalqına eskertse de, olar qulaq salmadı. 11Sonlıqtan Jaratqan Iye olarǵa Assiriya[†] patshasınıń áskerbasıların jiberdi. Olar Menashsheni tutqınǵa aldı, murnına halqa ótkerip, qola kisen menen kisenledi hám onı Babilonǵa[†] alıp ketti[+]. 12Ol azap shegip atırıp, Qudayı Jaratqan Iyege jalbarındı hám ata-babalarınıń Qudayı aldında shın júrekten bas iydi. 13Ol duwa etti, Jaratqan Iye de onıń duwasın qabıl etip, jalbarınıwın esitti. Onı jáne Erusalimge, óz taxtına qaytardı. Sonda Menashshe Jaratqan Iyeniń haqıyqattan da Quday ekenin bildi[+].

14Bunnan keyin, Menashshe Dawıttıń qalasınıń sırtqı diywalın burınǵıdan da biyik etip qayta qurdı. Bul diywal oypatlıqtaǵı Gixon bulaǵınıń batısınan Ofel tóbesin aynala ótip, Balıq dárwazasınıń kireberisine shekem sozıldı. Patsha Yahudanıń qorǵanlı qalalarınıń hámmesine áskerbasılar tayınladı[+]. 15Menashshe Jaratqan Iyeniń Úyinen basqa jerlerdiń qudaylarınıń músinlerin, ózi qoydırǵan butlardı, Jaratqan Iyeniń Úyi jaylasqan tawdaǵı hám Erusalimdegi barlıq qurbanlıq orınlardı aldırıp, olardı qaladan shıǵarıp tasladı. 16Ol Jaratqan Iyeniń qurbanlıq ornın qayta tiklep, onda tatıwlıq hám minnetdarshılıq qurbanlıqların usındı hám Yahuda xalqına Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyege xızmet etiwdi buyırdı. 17Degen menen, xalıq sıyınıw orınlarında qurbanlıq beriwin dawam etti. Biraq olar bergen qurbanlıqların Qudayı Jaratqan Iyege arnaytuǵın edi.

18Menashsheniń basqa isleri, Qudayına arnalǵan duwası hám Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyeniń atınan oǵan aytılǵan wáliydiń sózleri Izrail patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan. 19Onıń duwası, Qudaydıń oǵan rehim etiwi, barlıq gúnaları, opasızlıǵı, ol ózi boysınǵanǵa shekem qurǵızǵan sıyınıw orınları, kiyeli aǵashları hám butları haqqında barlıǵı Kózi ashıqlardıń kitabında jazılǵan. 20Menashshe ólip, ata-babalarına qosılǵanda, óz sarayına jerlendi. Onıń ornına ulı Amon patsha boldı.


Yahuda patshası Amon

21[•]Amon jigirma eki jasında patsha bolıp, Erusalimde eki jıl patshalıq etti. 22Amon da ákesi Menashshege uqsap, Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi isledi. Ol ákesi soqtırǵan barlıq butlarǵa qurbanlıq berip, olarǵa xızmet etti[+]. 23Amon ákesi Menashshege uqsap, Jaratqan Iyege qayta júz burmadı, kerisinshe, gúna[†] islewdi arttıra berdi[+]. 24Amonnıń xızmetshileri oǵan qarsı til biriktirip, onı óz sarayında óltirdi. 25Biraq úlke xalqı patsha Amonǵa qarsı til biriktirgenlerdiń hámmesin óltirdi hám onıń ornına ulı Ioshiyanı patsha etip qoydı.

#### 34


Yahuda patshası Ioshiya

1[•]Ioshiya segiz jasında patsha bolıp, Erusalimde[†] otız bir jıl patshalıq etti. 2Ol Jaratqan Iyeniń[†] názerinde tuwrı bolǵan islerdi isledi hám ońǵa da solǵa da burılmay, babası Dawıttıń jolınan júrdi[+].


Ioshiya kirgizgen jańalıqlar

3Ioshiya óz patshalıǵınıń segizinshi jılında, ele jas bolsa da, babası Dawıttıń Qudayın izley basladı. Al óz patshalıǵınıń on ekinshi jılı Yahuda[†] menen Erusalimdi sıyınıw orınlarınan, kiyeli aǵashlardan,[†] oyma hám quyma butlardıń músinlerinen tazalay basladı[+]. 4Onıń basshılıǵında Baallarǵa arnalǵan qurbanlıq[†] orınlar buzıp taslandı, olardıń janındaǵı tútetki tútetiletuǵın orınlar qıyratıldı, kiyeli aǵashlar menen oyma hám quyma butlardıń músinleri maydalanıp, usı butlarǵa qurbanlıq bergenlerdiń qábirleri ústine shashıldı[+]. 5Ioshiya butqa xızmet etetuǵın ruwxaniylerdiń[†] súyeklerin ózleriniń qurbanlıq orınlarınıń ústinde otqa jaqtı. Usılayınsha ol Yahuda menen Erusalimdi pákledi[+]. 6Keyin Ioshiya Menashshe, Efrayım,[†] Shimon urıwlarınıń qalalarınan Naftaliy jerlerine deyin hám olardıń qıyrap qalǵan aymaqlarındaǵı 7qurbanlıq orınlardı, kiyeli aǵashlardı kesti hám butlardı maydalap ezdi. Ol pútkil Izrail[†] eli boylap tútetki tútetiletuǵın orınlardı qıyratıp, sońınan Erusalimge qaytıp keldi.


Nızam kitabınıń tabılıwı

8Óz patshalıǵınıń on segizinshi jılında, eldi hám Jaratqan Iyeniń Úyin[†] páklegennen soń, patsha Ioshiya Asaliya ulı Shafandı, qala hákimi Maaseyanı hám diywanbegi Ehoaxaz ulı Ioaxtı Qudayı Jaratqan Iyeniń Úyin ońlaw ushın jiberdi. 9Olar bas ruwxaniy Xilkiyaǵa barıp, Qudaydıń Úyine[†] alıp kelingen barlıq gúmislerdi oǵan berdi. Bosaǵadaǵı qadaǵalawshı ruwxaniyler bolǵan lebiyliler[†] bul gúmislerdi Menashshe hám Efrayım xalqınan, basqa barlıq izraillılardan, barlıq Yahuda hám Benyamin xalqınan, jáne Erusalim turǵınlarınan jıynaǵan edi. 10Olar gúmislerdi Jaratqan Iyeniń Úyindegi islerdi baqlaw ushın tayınlanǵan adamlarǵa berdi. Baqlawshılar bunı Úydiń buzılǵan jerlerin dúzetip, ońlap atırǵan jumısshılarǵa tóledi. 11Qarjınıń bir bólegi ustalar menen qurılısshılarǵa da berilip, olar sol gúmislerge Yahuda patshaları qarawsız qaldırǵan imaratlardı ońlaw ushın, jonılǵan taslar hám baqanlar menen arqalıq aǵashlar satıp aldı. 12Bul adamlar jumısın hadal isledi. Olardıń ústinen Merariy urpaǵınan lebiyli Yaxat penen Obadiyanı hám Qohat urpaǵınan lebiyli Zexariya menen Meshullamdı baqlawshı etip qoydı. Saz ásbapların jaqsı shertetuǵın barlıq lebiyliler[+] 13júk tasıwshılardı hám hár bir imarattaǵı hámme jumısshılardı baqlap júrdi. Lebiylilerden ayırımları xatkerler, qadaǵalawshılar hám dárwaza qarawılları xızmetin atqardı.

14[•]Jaratqan Iyeniń Úyine ákelingen gúmisti alıp shıǵıp baratırıp, ruwxaniy Xilkiya Jaratqan Iyeniń Muwsa arqalı bergen Nızam kitabın tawıp aldı[+]. 15Xilkiya xatker Shafanǵa:

– Men Jaratqan Iyeniń Úyinen Nızam kitabın taptım, – dep, kitaptı Shafanǵa berdi. 16Shafan kitaptı patshaǵa alıp kelip, oǵan:

– Qullarıńız ózlerine tapsırılǵannıń hámmesin islep atır. 17Olar Jaratqan Iyeniń Úyindegi bar gúmisti alıp, baqlawshılar menen jumısshılarǵa berdi, – dep xabar berdi. 18Sońınan xatker Shafan:

– Ruwxaniy Xilkiya maǵan bir kitap berdi, – dedi hám kitaptı patshaǵa dawıslap oqıp berdi. 19Patsha Nızam kitabındaǵı sózlerdi esitkende, kiyimlerin jırttı. 20Ol Xilkiyaǵa, Shafan ulı Axiqamǵa, Mixa ulı Abdonǵa, xatker Shafanǵa hám óz xızmetshisi Asayaǵa bılay dep buyırdı:[+]

21– Barıp, tabılǵan bul kitaptıń sózleri haqqında men ushın da, Izrail hám Yahuda xalqınıń qalǵanları ushın da, Jaratqan Iyeniń erkin sorańlar. Jaratqan Iyeniń ústimizge jawdıratuǵın ǵázebi ullı, sebebi ata-babalarımız Jaratqan Iyeniń sózine ámel qılmadı. Olar bul kitapta jazılǵanlarǵa say is tutpadı[+].

22Ruwxaniy Xilkiya menen patsha jibergen adamlar barıp, Xasranıń aqlıǵı Taqhattıń ulı bolǵan muxaddes[†] kiyimlerge qarawshı Shallumnıń hayalı payǵambar[†] Xulda menen sóylesti. Xulda Erusalimniń taza bóliminde jasaytuǵın edi[+]. 23Hayal olarǵa bılay dedi:

– Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye[†] sizlerdi maǵan jibergen adamǵa bılay dep aytıńlar dep atır: 24«Jaratqan Iye bılay deydi: Yahuda patshasınıń aldında oqılǵan kitapta jazılǵan barlıq náletlerdi, yaǵnıy apatshılıqlardı usı jerge hám ondaǵı xalıqqa jawdırmaqshıman. 25Olar meni tárk etti hám basqa qudaylarǵa tútetki tútetip, pútkil isleri menen Meniń ǵázebimdi keltirdi. Sonlıqtan bul jerge ǵázebim tógiledi hám ol sónbeydi»[+]. 26Jaratqan Iyeniń erkin soraw ushın sizlerdi jibergen Yahuda patshasına bılay dep aytıńlar: «Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye sen esitken sózler tuwralı bılay deydi: 27Bul jer hám ondaǵı xalıqqa qarsı aytqan sózlerimdi esitkenińde, júregiń ezildi hám Maǵan boysındıń. Sen Maǵan boysınıp, kiyimlerińdi jırtıp, Meniń aldımda jılaǵanlıqtan, Men de seni esittim. Bul Jaratqan Iyeniń sózleri[+]. 28Sonlıqtan Men seni ata-babalarıńa qosaman, tınıshlıq penen qábirge qoyılasań. Men bul jerge hám bul jerde jasaytuǵınlarǵa jawdıratuǵın hesh bir apatshılıqtı seniń kóziń kórmeydi».

Olar bul xabardı patshaǵa jetkizdi[+]. 29[•]Sonda patsha adam jiberip, Yahuda hám Erusalimniń barlıq aqsaqalların jıynadı. 30Ol Yahuda xalqın, Erusalim turǵınların, ruwxaniylerdi, lebiylilerdi hám úlkeninen kishkenesine deyingi pútkil xalıqtı ertip, Jaratqan Iyeniń Úyine bardı. Keyin patsha olarǵa Jaratqan Iyeniń Úyinen tabılǵan Kelisim[†] kitabın basınan ayaǵına deyin dawıslap oqıp berdi[+]. 31Patsha óziniń arnawlı ornında turıp, Jaratqan Iyeniń aldında kelisim dúzdi. Ol Jaratqan Iyeniń jolı menen júrip, Onıń buyrıqların, qararların, qaǵıydaların shın júrekten, jan-táni menen orınlawǵa, usı kitapta jazılǵan kelisim sózlerine ámel qılıwǵa ant ishti[+]. 32Ol Erusalimde hám Benyamin jerinde jasaytuǵın adamlarǵa usı anttı tastıyıqlawdı buyırdı. Erusalim turǵınları Qudaydıń, ata-babalarınıń Qudayınıń kelisimine sadıq qaldı.

33Ioshiya Izrailǵa qaraslı barlıq aymaqlardaǵı jerkenishli butlardı alıp taslap, Izrailda jasaytuǵınlardıń hámmesine ózleriniń Qudayı Jaratqan Iyege sıyınıwdı buyırdı. Ioshiyanıń kóziniń tirisinde xalıq ata-babalarınıń Qudayı Jaratqan Iyeniń jolınan taymadı[+].

#### 35


Ioshiyanıń Qutqarılıw bayramın ótkeriwi

1[•]Ioshiya Erusalimde[†] Jaratqan Iyeniń[†] húrmetine Qutqarılıw[†] bayramın nıshanladı. Birinshi aydıń on tórtinshi kúni qurbanlıq[†] shalındı[+]. 2Ioshiya ruwxaniylerdi[†] óz xızmetlerine qoyıp, Jaratqan Iyeniń Úyindegi[†] xızmetin orınlaw ushın, olardı jigerlendirdi. 3Ol pútkil Izrail[†] xalqına tálim berip kelgen, Jaratqan Iyege baǵıshlanǵan lebiylilerge[†] bılay dedi:

– Muxaddes[†] sandıqtı Izrail patshası Dawıttıń ulı Sulayman qurdırǵan Úyge qoyıńlar. Onı bunnan bılay iyinlerińizde kóterip júriwdiń hájeti joq. Endi Qudayıńız Jaratqan Iyege hám Onıń xalqı Izrailǵa xızmet etińler![+] 4Izrail patshası Dawıttıń hám onıń ulı Sulaymannıń kórsetpelerine muwapıq,[*] áwladıńız hám toparlarıńız boyınsha xızmetke tayarlanıńlar[+]. 5Muxaddes orında tuwısqanlarıńız bolǵan xalıqtıń hár bir áwladına lebiylilerdiń bir tobı xızmet etiwge tayar tursın. 6Qurbanlıq soyıp, ózlerińizdi pákleńler hám Jaratqan Iyeniń Muwsa arqalı buyırǵanınday, olardı tuwısqanlarıńız ushın tayınlańlar.

7Ioshiya sol jerdegi xalıqqa Qutqarılıw qurbanlıǵı ushın, mayda maldan otız mıń bas toqlı hám ılaq, iri maldan úsh mıń bas buǵa sıyladı. Bulardıń hámmesi patshanıń jeke múlkinen berilgen edi[+]. 8Patshanıń wázirleri de ıqtıyarlı túrde xalıqqa, ruwxaniylerge hám lebiylilerge qurbanlıqlar sıyladı. Qudaydıń Úyiniń[†] basqarıwshıları Xilkiya, Zexariya hám Exiel de bayramǵa arnap, ruwxaniylerge Qutqarılıw qurbanlıǵı ushın eki mıń altı júz mayda mal hám úsh júz iri mal berdi. 9Sonday-aq, Kenaniya hám onıń tuwısqanları Shemaya menen Netanel, jáne de lebiylilerdiń kósemleri Xashabiya, Eiel hám Iozabad bayramda Qutqarılıw qurbanlıǵına shalıw ushın lebiylilerge bes mıń bas mayda mal hám bes júz bas iri mal berdi.

10Xızmet ushın hámmesi tayar bolǵanda, patsha buyırǵanınday, ruwxaniyler óz orınlarında, al lebiyliler óz toparları menen tayar turdı[+]. 11Qurbanlıqlar soyılıp, ruwxaniyler ózlerine berilgen qandı qurbanlıq orınǵa septi. Lebiyliler mallardı teriden ayırdı. 12Olar Muwsanıń kitabında jazılǵanlarǵa muwapıq, Jaratqan Iyege usınıwı ushın, qurbanlıqqa jandırılatuǵın mallardı xalıqtıń hár bir áwladına bólip berdi. Iri mallardı da solay isledi. 13Qaǵıyda boyınsha, Qutqarılıw bayramınıń qurbanlıǵın otta quwırdı, muxaddes qurbanlıqlardı hár túrli qazanlarda asıp, pútkil xalıqqa asıǵıs úlestirdi[+]. 14Keyin lebiyliler ózleri hám ruwxaniyler ushın awqat tayarladı. Sebebi Xaronnıń urpaqlarınan bolǵan ruwxaniyler qas qarayǵansha jandırılatuǵın qurbanlıqlardı hám maldıń mayın órtew menen bánt edi. Sonlıqtan lebiyliler ózleri hám Xaronnıń urpaqlarınan bolǵan ruwxaniyler ushın awqattı keyin tayarladı.

15Asaf urpaǵınan bolǵan qosıqshılar Dawıt, Asaf, Heman hám patshanıń wáliyi Edutunnıń buyrıǵı boyınsha belgilengen orınlarında turdı. Dárwazalardaǵı dárwaza qarawıllarına óz orınların taslap ketiwdiń hájeti bolmadı, sebebi olardıń tuwısqanları bolǵan lebiyliler olar ushın hámmesin tayar qıldı[+]. 16Solay etip, sol kúni patsha Ioshiyanıń buyrıǵına muwapıq, Qutqarılıw bayramın ótkeriw hám Jaratqan Iyeniń qurbanlıq ornında jandırılatuǵın qurbanlıqlar beriwge baylanıslı Jaratqan Iyege arnalǵan hámme xızmetler orınlandı. 17Sol kúni sol jerde bolǵan barlıq izraillılar Qutqarılıw bayramın nıshanladı hám oǵan qosa, jeti kún boyı Ashıtqısız nan bayramın[†] bayramladı[+]. 18Payǵambar[†] Samueldiń kúnlerinen beri, Izrailda Qutqarılıw bayramı bunday etip nıshanlanbaǵan edi. Izrail patshalarınıń hesh biri de Ioshiyanıń nıshanlaǵanı sıyaqlı, ruwxaniyler, lebiyliler, pútkil Yahuda[†] xalqı, sol jerdegi izraillılar hám Erusalim turǵınları menen birge Qutqarılıw bayramın bayramlamaǵan edi. 19Usı Qutqarılıw bayramı Ioshiyanıń patshalıǵınıń on segizinshi jılında bolıp ótti.


Ioshiyanıń ólimi

20[•]Bul waqıyalardan soń, Ioshiya Qudaydıń Úyin tártipke keltirip bolǵanda, Mısır[†] patshası Nexo urısıw ushın Evfrat dáryası boyındaǵı Karkemish qalasına keldi. Patsha Ioshiya da Nexoǵa qarsı júris qıldı[+]. 21Biraq Nexo Ioshiyaǵa elshileri[†] arqalı mına xabardı jiberdi: «Háy, Yahuda patshası! Meniń menen ne jumısıń bar? Búgin saǵan qarsı emes, al ózim menen urısatuǵın patshalıqqa qarsı urısqa shıqtım. Quday[†] maǵan asıǵıwdı buyırdı, Ol men tárepte. Sonlıqtan Oǵan qarsı shıqpa, bolmasa nabıt bolasań».

22Biraq Ioshiya Nexo menen urısıwdan waz keshpey, kiyimlerin ózgertti. Qudaydıń Nexo arqalı aytqan sózlerine de qulaq salmay, Megiddo oypatlıǵında Nexo menen urısqa kiristi[+]. 23Sol jerde sadaqshılardıń oǵı patsha Ioshiyaǵa tiyip, ol xızmetshilerine:

– Meni alıp ketińler, men awır jaraqatlandım, – dedi[+].

24Xızmetshileri Ioshiyanı arbasınan aldı da, basqa arbaǵa mingizip, Erusalimge alıp keldi hám ol sol jerde qaytıs boldı. Onı ata-babalarınıń qábirine jerledi. Pútkil Yahuda hám Erusalim xalqı ol ushın joqlaw aytıp jıladı[+]. 25Eremiya payǵambar Ioshiyaǵa arnap joqlaw jırın shıǵardı. Usı kúnge deyin qosıqshılar Ioshiyanı joqlaw jırları arqalı eske aladı. Bul joqlawlar Izrailda dástúrge aylanıp, olar Joqlawlar kitabına kirgizilgen.

26Ioshiyanıń basqa isleri, Jaratqan Iyeniń Nızamında jazılǵanlarǵa say alıp barǵan iygilikli isleri, 27hámme waqıyalar basınan ayaǵına shekem Izrail hám Yahuda patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan.

#### 36


Yahuda patshası Ehoaxaz

1[•]Yahuda[†] xalqı ákesi Ioshiyanıń ornına ulı Ehoaxazdı Erusalimde[†] patsha etip qoydı. 2Ehoaxaz jigirma úsh jasında patsha bolıp, Erusalimde úsh ay patshalıq etti. 3Mısır[†] patshası Nexo onı Erusalimde taxttan túsirip, Yahuda eline júz talant gúmis hám bir talant altın salıq saldı. 4Mısır patshası Nexo Yahuda hám Erusalim taxtına Ehoaxazdıń ájaǵası Elyakimdi otırǵızdı hám atın ózgertip, Ehoyakim dep qoydı. Al Ehoaxazdı bolsa, Mısırǵa alıp ketti[+].


Yahuda patshası Ehoyakim

5[•]Ehoyakim jigirma bes jasında patsha bolıp, Erusalimde on bir jıl patshalıq etti. Ol Qudayı Jaratqan Iyeniń[†] názerinde jawız bolǵan islerdi isledi. 6Babiloniya[†] patshası Nabuxodonosor Ehoyakimge hújim jasadı hám onı qola kisenler menen kisenlep, Babilonǵa alıp ketti[+]. 7Ol Jaratqan Iyeniń Úyindegi[†] bir qansha buyımlardı alıp ketip, Babilondaǵı óziniń butxanasına qoydı[+].

8Ehoyakimniń basqa isleri, ol islegen jerkenishli isler hám onıń basına túsken barlıq isler haqqında Izrail[†] hám Yahuda patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan. Onıń ornına ulı Ehoyakin patsha boldı.


Yahuda patshası Ehoyakin

9[•]Ehoyakin segiz[*] jasında patsha bolıp, Erusalimde úsh ay on kún patshalıq etti. Ol da Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi isledi. 10Erte báhárde patsha Nabuxodonosor adam jiberip, onı Babilonǵa aldırttı. Kelgenler onıń menen birge Jaratqan Iyeniń Úyindegi qımbatbaha buyımlardı da alıp ketti. Ehoyakinniń ornına Ehoyakinniń ákesiniń inisi Sedekiyanı Yahuda hám Erusalimge patsha etip qoydı[+].


Yahuda patshası Sedekiya

11[•]Sedekiya jigirma bir jasında patsha bolıp, Erusalimde on bir jıl patshalıq etti. 12Sedekiya da Qudayı Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi isledi. Jaratqan Iyeniń sózin xabarlaǵan Eremiya payǵambar[†] aldında boysınıwshılıq bildirmedi[+].


Erusalimniń qulawı

13Sedekiya Quday[†] haqı ózine ant ishtirgen patsha Nabuxodonosorǵa qarsı bas kóterdi. Ol qaysarlıq penen qasarısıp, Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyege júz burmadı[+]. 14Bunıń ústine, ruwxaniylerdiń[†] hám xalıqtıń barlıq basshıları da barǵan sayın basqa xalıqlardıń jerkenishli islerine eliklep, opasızlıq qıldı hám Jaratqan Iye[†] muxaddes[†] qılǵan Erusalimdegi Úyin de haramladı[+].

15[•]Ata-babalarınıń Qudayı Jaratqan Iye Óz xalqı hám Óz mákanına janı ashıp, Óz xabarshıları arqalı olarǵa qayta-qayta eskertti[+]. 16Biraq olar Qudaydıń xabarshıların mazaq qılıp, Onıń sózlerin pisent etpedi hám Onıń payǵambarlarınıń ústinen kúldi. Aqırında, Jaratqan Iyeniń Óz xalqına ǵázeplengeni sonshelli, endi qutqarılıwdıń[†] sharası joq edi[+]. 17Quday kaldeylerdiń patshasın olarǵa qarsı atlandırdı. Kaldeylerdiń patshası olardıń jasların Muxaddes mákanda qılıshtan ótkerdi, jastı da, qız balanı da, ǵarrını da, aq shashlını da ayamadı. Jaratqan Iye olardıń hámmesin Nabuxodonosordıń qolına berdi[+]. 18Ol Qudaydıń Úyindegi[†] úlken-kishi buyımlardıń hámmesin, Jaratqan Iyeniń Úyiniń qaznaların, patshanıń hám onıń wázirleriniń qaznaların Babilonǵa alıp ketti. 19Ol Qudaydıń Úyine ot qoydı, Erusalimniń diywalın qulattı, ondaǵı barlıq áhmiyetli imaratlardı jaǵıp jiberip, ondaǵı qımbatbaha nárselerdiń hámmesin joq qıldı. 20Al qılıshtan aman qalǵanlardı bolsa, Babilonǵa súrgin[†] qıldı. Olar Persiya[†] patshalıǵı kúsheygenge shekem, Babiloniya patshasınıń hám onıń ullarınıń qulları boldı. 21Solay etip, Jaratqan Iyeniń Eremiya payǵambar arqalı aytqan[*] mına sózleri orınlandı: «Jer jetpis jıl bos qalıp, Shabbat dem alısların[*] ótemegenshe dem aladı»[+].


Kirdiń súrginde bolǵanlardıń qaytıwına ruxsat beriwi

22[•]Persiya patshası Kirdiń patshalıǵınıń birinshi jılında Jaratqan Iye Óziniń Eremiya payǵambar arqalı aytqan sózin ámelge asırıw ushın, Persiya patshası Kirdiń júregine túrtki saldı. Sonda patsha Kir mınaday párman shıǵarıp, onı pútkil patshalıǵı boylap járiyalawdı hám jazba túrde taratıwdı buyırdı:[+] 23«Persiya patshası Kir bılay deydi: „Aspannıń Qudayı Jaratqan Iye jer júzindegi barlıq patshalıqlardı maǵan berdi hám Yahudanıń Erusalim qalasına Ózi ushın bir Úy qurıwdı maǵan tapsırdı. Arańızdaǵı Onıń xalqınan bolǵan hár bir adam Erusalimge barsın. Qudayı Jaratqan Iye oǵan yar bolsın!“»[+]

### Ezra

#### Ezra

Ezra


Alǵí sóz

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]


#### Alǵí sóz


Ezra kitabı


Kitap haqqında maǵlıwmat

Ezra kitabı bizlerge Ekinshi jılnama kitabında bayan etilgen Yahuda tariyxınıń dawamı menen tanıstıradı. Bunda Qudaydıń Óz wádelerine sadıq qalıwı hám yahudiylerdi Babiloniyadaǵı jetpis jıllıq súrginnen keyin óz watanına qaytarıp alıp keliwi haqqında sóz etiledi. Birinshi topar Zerubbabel basshılıǵında Erusalimge qaytıp kelip, Ibadatxananı qayta qurıwdı baslaydı. Zerubbabel Yahuda patshası Ehoyakinniń, yaǵnıy Exoniyanıń aqlıǵı bolıp, patsha urpaǵına tiyisli bolǵan aqsúyek sıpatında Erusalimge qaytıp keledi. Ekinshi topar ulama Ezra basshılıǵında Erusalimge qaytadı. Ezra xalıqtıń ruwxıy ómir tárizine úlken itibar berip, olardı Quday aldında pák jasawǵa shaqıradı.

Qudaydıń nızamın jaqsı biletuǵın kúshli ulama Ezra ruwxaniy Xaron urpaǵınan kelip shıqqan. Kitaptıń ekinshi bóliminde Ezra bas qaharman bolıp súwretlenedi.

Persiya patshası Kirdiń b. e. sh. 538-jılı arnawlı párman járiyalaǵanı tuwralı Ekinshi jılnama kitabınıń aqırında bayan etilgen edi. Sol pármanda Kir yahudiylerdiń óz eline qaytıp barıp, Qudayınıń Úyin qayta tiklewine ruxsat beredi. Ezra kitabınıń birinshi bólimi (1–6 baplar) Kirdiń sol pármanı menen baslanadı. Bul bólimniń dawamında bir neshe yahudiyler Erusalimge qaytıp barǵanı hám Ibadatxanada qurılıstı baslaǵanı haqqında sóz etiledi. Biraq qońsı xalıqlar yahudiylerge kóp kesent beredi, sonıń ushın, qurılıs isleri ástenlep qaladı. Hátteki bir neshe jıl qurılıs toqtap qaladı. Aqırı, b. e. sh. 515-jılı Ibadatxana qurılısı tamamlanadı.

Kitaptıń usı bóliminde keyingi dáwirde júz bergen mashqalalar da orın alǵan (4:6-23). Sonıń menen birge, patsha Artakserks húkimdarlıǵı dáwirinde yahudiyler qala diywalların tiklew islerin toqtatıwǵa májbúr boladı.

Kitaptıń ekinshi bólimi (7–10 baplar) Ezranıń Erusalimge keliwi menen baslanadı. B. e. sh. 458-jılı Ezra Izrail xalqına Qudaydıń nızamların úyretiw ushın Erusalimge qaytıp keledi. Sonda Ezra xalıqtıń gúna qılıp atırǵanın kórip, qorqınıshqa túsedi. Sebebi Izrail xalqı butqa tabınıwshı xalıqlar menen quda túsip, sonıń aqıbetinde butqa tabınıwshılıqqa jol qoyıp, Qudaydıń nızamların buzıp atırǵan edi. Bul gúnalarǵa qol urǵan Izrail xalqı Qudaydıń qáhárine ushıraw qáwpi astında qaladı (Nzm 7:1-5 qarań). Sonıń ushın, Ezra duwa etip, xalıqtıń gúnaları ushın táwbe qıladı, ol Qudayǵa: «Xalıqtıń gúnaların keshir», dep jalbarınadı. Xalıq Qudaydıń nızamlarına boysınıwǵa ırazı boladı.

#### 1


Kirdiń súrginde bolǵanlardıń qaytıwına ruxsat beriwi

1[•]Persiya[†] patshası Kirdiń patshalıǵınıń birinshi jılında Jaratqan Iye[†] Óziniń Eremiya payǵambar[†] arqalı aytqan sózin[*] ámelge asırıw ushın, Persiya patshası Kirdiń júregine túrtki saldı. Sonda patsha Kir mınaday párman shıǵarıp, onı pútkil patshalıǵı boylap járiyalawdı hám jazba túrde taratıwdı buyırdı:[+]

2«Persiya patshası Kir bılay deydi: „Aspannıń Qudayı Jaratqan Iye jer júzindegi barlıq patshalıqlardı maǵan berdi hám Yahudanıń[†] Erusalim[†] qalasına Ózi ushın bir Úy qurıwdı maǵan tapsırdı[+]. 3Arańızdaǵı Onıń xalqınan bolǵan hár bir adamǵa Qudayı yar bolsın! Endi olar Yahudanıń Erusalim qalasına barıp, Erusalimdegi Qudaydıń, yaǵnıy Izraildıń[†] Qudayı Jaratqan Iyeniń Úyin[†] qayta qursın. 4Házir tiri qalǵan yahudiyler[†] jasap atırǵan jerlerdiń turǵınları olardı gúmis, altın, buyım hám mallar menen támiyinlew menen birge, Erusalimdegi Qudaydıń Úyi[†] ushın ıqtıyarlı sadaqalar[†] bersin“».

5Solay etip, Yahuda hám Benyamin urıwlarınıń áwlad basshıları, ruwxaniyler,[†] lebiyliler[†] hám Quday[†] tárepinen ruwxlandırılǵan hár bir adam Jaratqan Iyeniń[†] Erusalimdegi Úyin qayta qurıw ushın ketiwge tayarlandı. 6Hámme qońsıları ıqtıyarlı sadaqalarǵa qosa, olarǵa gúmis, altın, buyımlar, mal-múlikler hám qımbatbaha nárseler berip, járdem qolların sozdı. 7Patsha Kirdiń ózi Jaratqan Iyeniń Úyine tiyisli bolǵan zatlardı, yaǵnıy Nabuxodonosordıń Erusalimnen alıp kelip, óz qudayınıń úyine qoyǵan zatların ol jerden shıǵarttı[+]. 8Persiya patshası Kir olardı qaznashı Mitredatqa ákeldirip, Yahuda hákimi Sheshbassarǵa sanap tapsırttı[+]. 9Olardıń esabı mınaday edi:

Altın ıdıs – 30 dana,
Gúmis ıdıs – 1000 dana,
Pıshaq – 29 dana,
10Altın tostaǵan – 30 dana,
Jup gúmis tostaǵan – 410 dana,
Basqa buyımlar – 1000 dana.

11Altın hám gúmis buyımlardıń barlıǵı 5400 dana edi. Súrgin[†] etilgenler Babiloniyadan[†] Erusalimge qaytarılǵanda, Sheshbassar bul ıdıslardı ózi menen birge alıp qayttı.

#### 2


Súrginnen qaytıp kelgenlerdiń dizimi

1[•]Babiloniya[†] patshası Nabuxodonosordıń Babiloniyaǵa tutqın etip alıp ketken adamları súrgin[†] etilip, tutqında bolǵan wálayatınan Erusalimge[†] hám Yahudadaǵı[†] óz qalalarına qaytıp keldi[+]. 2Olar Zerubbabel, Eshua, Nexemiya, Seraya, Reelaya, Mordoxay, Bilshan, Mispar, Bigway, Rexum hám Baananıń basshılıǵında qaytıp keldi.

Súrginnen qaytqan Izrail[†] erleriniń dizimi tómendegishe:[+]

3Parosh urpaqlarınan – 2172 adam;[+]
4Shefatiya urpaqlarınan – 372 adam;
5Arax urpaqlarınan – 775 adam;
6Paxat-Moab,[†] yaǵnıy Eshua hám Ioab urpaqlarınan – 2812 adam;
7Elam urpaqlarınan – 1254 adam;
8Zattu urpaqlarınan – 945 adam;
9Zakkay urpaqlarınan – 760 adam;
10Baniy urpaqlarınan – 642 adam;
11Bebay urpaqlarınan – 623 adam;
12Azgad urpaqlarınan – 1222 adam;
13Adoniqam urpaqlarınan – 666 adam;
14Bigway urpaqlarınan – 2056 adam;
15Adin urpaqlarınan – 454 adam;
16Ater, yaǵnıy Xizkiya urpaqlarınan – 98 adam;
17Betsay urpaqlarınan – 323 adam;
18Iora urpaqlarınan – 112 adam;
19Xashum urpaqlarınan – 223 adam;
20Gibbar urpaqlarınan – 95 adam;
21Beytlehemlilerden – 123 adam;
22Netofalılardan – 56 adam;
23Anatotlılardan – 128 adam;
24Azmawetlilerden – 42 adam;
25Kiryat-Yarimlilerden, kefiralılardan hám beerotlılardan – 743 adam;
26Ramalılardan hám gebalılardan – 621 adam;
27Mixmaslılardan – 122 adam;
28Beyt-Ellilerden hám aylılardan – 223 adam;
29Nebolılardan – 52 adam;
30Magbishlilerden – 156 adam;
31Basqa elamlılardan – 1254 adam;
32Xarimlilerden – 320 adam;
33Lodlılardan, xadidlilerden hám onolılardan – 725 adam;
34Erixolılardan – 345 adam;[+]
35Senalılardan – 3630 adam[+].
36Ruwxaniyler:[†]
Eshua násilinen bolǵan Edaya urpaqlarınan – 973 adam;[+]
37Immer urpaqlarınan – 1052 adam;[+]
38Pashxur urpaqlarınan – 1247 adam;[+]
39Xarim urpaqlarınan – 1017 adam[+].

40Lebiyliler:[†]

Hodawiya násilinen taraǵan Eshua hám Qadmiel urpaqlarınan – 74 adam[+].

41Qosıqshılar: Asaf urpaqlarınan – 128 adam[+].

42Dárwaza qarawılları: Shallum, Ater, Talmon, Aqqub, Xatita hám Shobay urpaqlarınan – 139 adam[+].

43Ibadatxana[†] xızmetshileri:

Sixa urpaqlarınan, Xasufa urpaqlarınan, Tabbaot urpaqlarınan,[+] 44Keros urpaqlarınan, Siaha urpaqlarınan, Padon urpaqlarınan, 45Lebana urpaqlarınan, Xagaba urpaqlarınan, Aqqub urpaqlarınan, 46Xagab urpaqlarınan, Shalmay urpaqlarınan, Xanan urpaqlarınan, 47Giddel urpaqlarınan, Gaxar urpaqlarınan, Reaya urpaqlarınan, 48Resin urpaqlarınan, Neqoda urpaqlarınan, Gazzam urpaqlarınan, 49Uzza urpaqlarınan, Paseax urpaqlarınan, Besay urpaqlarınan, 50Asna urpaqlarınan, Meunim urpaqlarınan, Nefusim urpaqlarınan, 51Baqbuq urpaqlarınan, Xaqufa urpaqlarınan, Xarxur urpaqlarınan, 52Baslut urpaqlarınan, Mexida urpaqlarınan, Xarsha urpaqlarınan, 53Barqos urpaqlarınan, Sisera urpaqlarınan, Temax urpaqlarınan, 54Neziax urpaqlarınan hám Xatifa urpaqlarınan edi.

55Sulaymannıń márdikarǵa alınǵan xızmetshileriniń urpaqları:

Sotay urpaqlarınan, Soferet urpaqlarınan, Peruda urpaqlarınan,[+] 56Yala urpaqlarınan, Darqon urpaqlarınan, Giddel urpaqlarınan, 57Shefatiya urpaqlarınan, Xattil urpaqlarınan, Pokeret-Hassebayım urpaqlarınan hám Amiy urpaqlarınan edi.

58Ibadatxana xızmetshileri menen Sulaymannıń xızmetshileriniń urpaqlarınan barlıǵı bolıp 392 adam edi.

59Tel-Melax, Tel-Xarsha, Kerub,[†] Addan hám Immer qalalarınan kóship kelgen, biraq ózleriniń shıǵısın hám Izraildıń qaysı urıwına tiyisli ekenin dálilley almaǵanlar mınalar edi:

60Delaya, Tobiya hám Neqoda urpaqlarınan – 652 adam.

61Sonday-aq, ruwxaniyler násilinen bolǵan Xabayya urpaqları, Haqqos urpaqları hám giladlı[†] Barzillaydıń qızlarınıń birine úylenip, qáyin atasınıń atı menen atalǵan Barzillay urpaqları[+]. 62Bular jazba shejireden óz shıǵısın izledi, biraq taba almaǵanlıqtan qanı taza emes dep, ruwxaniylik xızmetinen shetletildi. 63Hákim olarǵa Urim hám Tummimnen[*] paydalana alatuǵın ruwxaniy shıqpaǵansha, tek ruwxaniylerge beriletuǵın eń muxaddes[†] taǵamnan jemewdi buyırdı[+].

64Súrginnen qaytqan pútkil jámiyet hámmesi bolıp 42 360 adam edi. 65Bulardan tısqarı, olardıń 7337 qul hám shorıları, 200 erkek hám hayal qosıqshıları bar edi. 66Súrginnen qaytqanlardıń 736 atı, 245 ǵashırı, 67435 túyesi hám 6720 eshegi bar edi.

68Olar Erusalimdegi Jaratqan Iyeniń Úyine[†] keliwden-aq, Qudaydıń Úyin[†] óz ornına qayta tiklew ushın, ayırım urpaq basshıları ıqtıyarlı sadaqalar[†] usındı. 69Hár biri shaması kelgenin berdi. Bul is ushın qaznaǵa 61 000 darik[*] altın, 5000 mina[*] gúmis hám 100 ruwxaniylik kiyim berildi.

70Ruwxaniyler, lebiyliler, xalıq ishinen ayırım adamlar, qosıqshılar, dárwaza qarawılları hám Ibadatxana xızmetshileri óz qalalarına ornalastı. Qalǵan barlıq izraillılar da óz qalalarına ornalasıp aldı.

#### 3


Qurbanlıq orınnıń qayta qurılıwı

1Izraillılar[†] óz qalalarına jaylasıp bolǵannan soń, jetinshi ayda olardıń hámmesi bir adamday Erusalimge[†] jıynaldı[+]. 2Qudaydıń adamı bolǵan Muwsanıń Nızam kitabındaǵı jazıwlarǵa muwapıq, qurbanlıq[†] orın ústinde jandırılatuǵın qurbanlıqlar usınıw ushın, Iosadaq ulı Eshua hám onıń ruwxaniy[†] aǵayinleri, Shealtiel ulı Zerubbabel hám onıń tuwısqanları Izraildıń Qudayına arnap qurbanlıq orın qurıwǵa kiristi[+]. 3Olar átiraptaǵı xalıqlardan qorqsa da, qurbanlıq orındı onıń burınǵı tiykarı ústine qurıp, onda azanda hám keshte Jaratqan Iyege[†] arnap jandırılatuǵın qurbanlıqlar berdi[+]. 4Sońınan Nızamda jazılǵanı boyınsha, Qos bayramın[†] nıshanladı hám qaǵıyda boyınsha hár kún ushın belgilengen muǵdarda jandırılatuǵın qurbanlıqlar berdi[+]. 5Bunnan soń, kúndelikli jandırılatuǵın qurbanlıqlardı, Jańa ay bayramında[†] hám Jaratqan Iye[†] belgilegen barlıq muxaddes[†] bayramlarda beriletuǵın qurbanlıqlardı, Jaratqan Iyege arnap ıqtıyarlı sadaqalardı[†] usındı[+]. 6Jetinshi aydıń birinshi kúninen baslap, olar Jaratqan Iyege arnap jandırılatuǵın qurbanlıqlar beriwdi baslaǵan edi. Biraq ele Jaratqan Iyeniń Ibadatxanasınıń[†] tiykarı salınbaǵan edi.


Ibadatxananıń tiykarınıń qayta salınıwı

7Izraillılar tas kesiwshilerge hám ustalarǵa gúmis teńge, Lebanonnan Yafoǵa teńiz jolı arqalı kedr aǵashların alıp keliwi ushın sidonlılar[†] menen tirlilerge azıq-awqat, ishimlik hám záytún[†] mayın berdi. Bularǵa Persiya[†] patshası Kir ruxsat bergen edi[+]. 8Erusalimge, Qudaydıń Úyi[†] bolǵan jerge kelgennen soń, ekinshi jıldıń ekinshi ayında Shealtiel ulı Zerubbabel, Iosadaq ulı Eshua, basqa ruwxaniyler, lebiyliler[†] hám súrginnen[†] Erusalimge qaytqanlardıń hámmesi isti basladı. Jigirma hám onnan joqarı jasta bolǵan lebiyliler Jaratqan Iyeniń Úyindegi[†] islerdi qadaǵalaw ushın qoyıldı[+]. 9Qudaydıń Úyindegi jumısshılardı Eshua, onıń ulları hám aǵayinleri, Qadmiel hám onıń ulları, Hodawiyanıń pútkil urpaqları qadaǵalap turdı. Olar bul xızmetti atqarıwda Xenadad urpaǵınan bolǵan lebiylilerden járdem aldı[+]. 10Qurılısshılar Jaratqan Iyeniń Ibadatxanasınıń tiykarın salıp bolǵanda, ruwxaniyler arnawlı kiyimlerin kiyip, qollarına kárnayların[†] aldı. Asaf urpaqlarınan bolǵan lebiyliler de kimbalların alıp, Izrail patshası Dawıt belgilegen qaǵıydaǵa muwapıq, Jaratqan Iyege alǵıs-maqtaw aytıw ushın óz orınların iyeledi[+]. 11Olar gezekpe-gezek:

«Jaratqan Iye iygilikli,
Onıń Izrailǵa bolǵan sadıqlıǵı máńgi dawam etedi», –

dep Jaratqan Iyege alǵıs-maqtaw hám táriyiplew qosıqların ayttı.

Jaratqan Iyeniń Úyiniń tiykarı salınǵanı ushın, pútkil xalıq qattı dawıs penen Jaratqan Iyege alǵıs-maqtaw ayta basladı[+]. 12Kópshilik quwanıshtan qıshqırǵan bolsa da, Jaratqan Iyeniń burınǵı Úyin kórgen kóplegen jası úlken ruwxaniyler, lebiyliler hám urpaq basshıları bul Úydiń tiykarınıń salınǵanın kórgende ókirip jıladı[+]. 13Xalıq qattı shuwlasıp baqırısqanlıqtan, quwanısh seslerinen jılaǵanlardıń dawısların ajıratıw múmkin emes edi. Shawqım uzaqtan esitilip turdı.

#### 4


Ibadatxananıń qayta qurılıwına tosqınlıq

1Yahuda[†] hám Benyamin urıwlarınıń dushpanları súrginnen[†] qaytqanlardıń Izraildıń[†] Qudayı Jaratqan Iyege[†] arnap Ibadatxana[†] qurıp atırǵanın esitti. 2Olar Zerubbabelge hám áwlad basshılarına kelip:

– Bizler de sizler menen birge qurılısqa qatnasayıq. Sebebi bizler de sizler sıyaqlı Qudayıńızǵa sıyınamız. Bizlerdi usı jerge alıp kelgen Assiriya[†] patshası Esar-Xaddonnıń dáwirinen beri, Oǵan arnap qurbanlıq[†] berip kelemiz, – dedi[+].

3Biraq Zerubbabel, Eshua hám Izraildıń basqa áwlad basshıları olarǵa bılay dep juwap berdi:

– Qudayımızǵa arnap Úy qurıw ushın sizlerdiń bizler menen birge qurılısqa qatnasıwǵa haqıńız joq. Persiya[†] patshası Kirdiń buyrıǵı boyınsha, Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyege arnap Úydi jalǵız ózimiz quramız[+].

4Sonda sol jerdegi xalıqlar Yahuda xalqın qorqıtıp, qurılıs isine tosqınlıq jasawǵa hám isten qolın suwıtıwǵa háreket etti[+]. 5Dushpanlar keńesshilerge para berip, Persiya patshası Kirdiń pútkil húkimdarlıǵı dawamında olardıń jobalarına qarsılıq qılıp keldi. Bul awhal Persiya patshası Dariydiń patshalıǵına deyin dawam etti[+].


Erusalimniń tikleniwine sońǵı qarsılıq

6Jıllar ótip, Axashwerosh taxtqa otırıp, onıń patshalıǵı baslanıwdan, dushpanlar Yahuda hám Erusalim[†] turǵınları ústinen shaǵım xat jazdı[+]. 7Sońınan Persiya patshası Artakserkstiń dáwirinde de Bishlam, Mitredat, Tabeel hám olardıń basqa joldasları patshaǵa xat jazdı. Xat aramey tilinde jazılǵan bolıp, patshaǵa awdarıp berildi[+]. 8Wákil Rexum menen xatker Shimshaydıń patsha Artakserkske Erusalimdi qaralap jazǵan xatınıń mazmunı mınaday edi:

9«Wákil Rexum, xatker Shimshay hám olardıń basqa joldasları: Tripolis, Persiya, Erex hám Babilon[†] turǵınlarınan hám Suza qalasınıń, yaǵnıy elam xalqınıń biyleri hám hámeldarlarınan, 10jáne de, ullı hám qúdiretli Asnappar tutqın etip ákelip, Samariya[†] qalalarına hám Evfrattıń arǵı tárepine qonıslandırǵan xalıqlardan».

11Olar jibergen xattıń nusqası mınaday edi:

«Patsha Artakserkske Evfrat dáryasınıń arǵı tárepinde jasaytuǵın xızmetshilerinen.

12Patshaǵa mınanı málim etpekshimiz: siziń qol astıńızdan shıǵıp, bizge, Erusalimge kelgen yahudiyler[†] qozǵalańshı hám jawız qalanı qayta qura basladı. Olar diywallardı tiklep, imaratlardıń tiykarların dúzetip atır. 13Jáne mınanı da málim etpekshimiz: eger usı qala qurılıp, onıń diywalları qayta tiklenip bolınsa, onda olar salǵırt, salıq hám bajı pulların tólemey qoyadı. Nátiyjede patsha qaznasına zıyan keledi[+]. 14Patsha sarayınıń duzına ózlerimiz de sherik bolǵanımız sebepli hám patshamızdıń zıyanǵa ushırawına qarap tura almaytuǵın bolǵanlıqtan, xat jiberip, patshanı xabardar qılıp qoymaqshımız. 15Eger ata-babalarıńızdıń jılnama kitabınan izletseńiz, jazbalarda bul qalanıń qozǵalańshı, patshalar hám wálayatlar ushın qáwipli bolǵanın kóresiz. Bul qala ázelden qozǵalańnıń oshaǵı bolǵanlıqtan, wayran etilgen. 16Usı sebepli patshaǵa málim etemiz: eger usı qala qayta tiklenip, diywalları qayta qurılsa, onda dáryanıń arǵı jaǵındaǵı iyeliklerińizden de ayırılasız».

17Patsha mınaday juwap jiberdi:

«Wákil Rexumǵa, xatker Shimshayǵa, Samariyada hám dáryanıń arǵı tárepinde jasaytuǵın olardıń basqa joldaslarına sálem!

18Sizlerdiń bizlerge jibergen xatıńız meniń aldımda oqılıp, awdarıldı. 19Meniń buyrıǵım menen izlew alıp barıldı hám bul qalanıń ázelden patshalarǵa qarsı bas kóterip kelgeni, qozǵalań hám búlginshiliktiń mákanı bolǵanı tastıyıqlandı. 20Erusalimde Evfrat dáryasınıń arǵı tárepindegi pútkil jerlerdi iyelep, olardan salǵırt, salıq hám bajı pulların óndirgen qúdiretli patshalar jasaǵan eken[+]. 21Sonlıqtan sol adamlardıń isti toqtatıwı ushın buyrıq ber. Men buyrıq bermegenshe, qalanı qayta qurmasın. 22Abaylı bolıńlar, itibarsızlıq etpeńler. Patshaǵa zálel keltiretuǵın zıyanlı istiń kóbeyiwine jol qoymańlar».

23Patsha Artakserkstiń bul xatı Rexum, xatker Shimshay hám olardıń joldaslarınıń aldında oqılıwdan, olar asıǵıs Erusalimge, yahudiylerdiń janına bardı hám áskeriy kúsh penen jumıstı toqtatıwǵa májbúr qıldı.


Ibadatxana qurılısın qaytadan dawam ettiriw

24Solay etip, Qudaydıń Erusalimdegi Úyiniń qurılısı toqtap qalıp, Persiya patshası Dariydiń patshalıǵınıń ekinshi jılına shekem háreketsiz turdı[+].

#### 5

1Sol arada payǵambar[†] Xaggay menen Iddo ulı payǵambar Zexariya Yahuda[†] hám Erusalimde[†] jasaytuǵın yahudiylerge[†] olardıń ústinen biylik etken Izraildıń[†] Qudayınıń atı menen payǵambarshılıq etti[+]. 2Sonda Shealtiel ulı Zerubbabel hám Iosadaq ulı Eshua Qudaydıń Erusalimdegi Úyin qayta qurıwdı basladı. Qudaydıń payǵambarları da olar menen birge bolıp, olarǵa járdem berdi[+].

3Sol waqıtta Evfrattıń arǵı tárepindegi úlkeniń hákimi Tattenay, Shetar-Boznay hám olardıń joldasları yahudiylerge kelip: «Mına Úydi qurıp, bul qurılıstı qayta tiklewge sizlerge kim ruxsat berdi?» – dep soradı[+]. 4Olar bul qurılıstı alıp barıp atırǵan adamlardıń atların da soradı. 5Biraq Quday[†] yahudiy aqsaqallarına názerin salǵan edi. Persiya[†] hámeldarları bul is tuwralı Dariyge bir xat jibergen bolıp, sol xatqa juwap kelmegenshe, yahudiylerdi toqtatpadı[+].

6Dáryanıń arǵı tárepindegi úlkeniń hákimi Tattenay, Shetar-Boznay, olardıń joldasları, yaǵnıy sol úlkeniń hámeldarları patsha Dariyge xat jazıp, nusqasın jiberdi. 7Olar patsha Dariyge jollaǵan xatta bılay dep jazılǵan edi:

«Patsha Dariyge tınıshlıq tileymiz! 8Patshaǵa mınalardı bildirmekshimiz: bizler Yahuda wálayatına, ullı Qudaydıń Úyine[†] bardıq. Ol úlken taslardan qurılıp, diywallarına aǵashlar qosıp qalanıp atır. Bul jumıs jedel pát alǵan bolıp, olardıń qollarında tabıslı ketip atır. 9Bizler sol jerdegi aqsaqallar menen sóylesip, olardan: „Mına Úydi qurıp, bul qurılıstı qayta tiklewge sizlerge kim ruxsat berdi?“ – dep soradıq. 10Bunıń ústine, sizge maǵlıwmat retinde jazıp jiberiw ushın olardıń basshılarınıń atların da soradıq.

11Olar bizlerge bılay dep juwap berdi: „Bizler aspan hám jerdiń Qudayınıń qullarımız. Bizler kóp jıllar burın qurılǵan Qudaydıń Úyin qayta tiklep atırmız. Bul Úy Izraildıń bir ullı patshası tárepinen qurıp pitkerilgen edi[+]. 12Biraq ata-babalarımız aspannıń Qudayın ǵázeplendirgeni ushın, Quday olardı Babiloniya[†] patshası kaldeyli Nabuxodonosorǵa táslim etti. Ol bul Úydi wayran etip, xalıqtı Babiloniyaǵa súrgin[†] qıldı[+]. 13Degen menen, Babiloniya patshası Kir óz húkimdarlıǵınıń birinshi jılında usı Qudaydıń Úyi qayta tiklensin dep, párman shıǵardı[+]. 14Nabuxodonosor Qudaydıń Erusalimdegi Úyinen altın hám gúmis ıdıslardı alıp ketip, Babilondaǵı ibadatxanaǵa[†] aparıp qoyǵan edi. Patsha Kir Babilondaǵı ibadatxanadan sol ıdıslardı aldırıp, ózi hákim etip tayınlaǵan Sheshbassar degen adamǵa qaytarıp berdi[+]. 15Patsha Kir Sheshbassarǵa: „Bul ıdıslardı aparıp, Erusalimdegi Ibadatxanaǵa qoy. Al Qudaydıń Úyi óz ornına qayta qurılsın“, – dedi[+]. 16Solay etip, Sheshbassar kelip, Qudaydıń Erusalimdegi Úyiniń tiykarın qoydı. Sonnan beri qurılıs dawam etpekte, ele tamamlanbadı“[+].

17Eger patshaǵa maqul bolsa, Babiloniyadaǵı hújjetler saqlanatuǵın arxiv tekserilip, patsha Kirdiń Qudaydıń Erusalimdegi Úyin qurıwǵa ruxsat bergeni yamasa bermegeni anıqlansın. Sońınan patsha óz qararın bizlerge jazıp jibersin»[+].

#### 6


Dariydiń buyrıǵı

1Bunnan soń, patsha Dariydiń buyrıǵı boyınsha, Babiloniyadaǵı[†] hújjetler saqlanatuǵın arxivte izlew isleri alıp barıldı. 2Arxiv Midiya[†] wálayatınıń paytaxtı Axmeta qorǵan qalasında bolıp, ol jerden bir orama hújjet tabıldı. Onda bılay dep jazılǵan edi:

«Este saqlaw ushın:[+] 3patsha Kirdiń húkimdarlıǵınıń birinshi jılında Qudaydıń Erusalimdegi[†] Úyi haqqında Kir mınaday párman shıǵardı: „Qudaydıń Úyi[†] qurbanlıq[†] usınılatuǵın orında, burınǵı tiykarı ústine qayta qurılsın. Onıń biyikligi alpıs shıǵanaq, eni de alpıs shıǵanaq bolsın. 4Diywalları úsh qatar úlken taslardan hám bir qatar aǵashtan qurılsın. Al ketetuǵın qárejetler bolsa, patsha qaznasınan tólensin[+]. 5Bunnan tısqarı, Qudaydıń Úyiniń altın hám gúmis ıdısları, yaǵnıy Nabuxodonosordıń Erusalimdegi Ibadatxanadan[†] Babilonǵa alıp kelgen ıdısları da qaytarıp berilsin. Olar Erusalimdegi Ibadatxanaǵa, óz ornına alıp barılıp, Qudaydıń Úyine qoyılsın“»[+].

6Sonda patsha Dariy mına xattı jolladı:

«Solay etip, dáryanıń arǵı tárepindegi úlkeniń hákimi Tattenay, Shetar-Boznay hám olardıń joldasları, yaǵnıy dáryanıń arǵı tárepinde jasawshı hámeldarlar! Ol jerge jaqınlaspańlar[+]. 7Qudaydıń Úyindegi islerge aralaspańlar. Yahuda[†] hákimi hám yahudiylerdiń[†] aqsaqalları Qudaydıń Úyin burınǵı ornına qayta tiklesin. 8Bunnan tısqarı, Qudaydıń Úyiniń qurılısı ushın yahudiy aqsaqallarına járdem retinde neler islewińiz kerekligi tuwralı sizlerge mınalardı buyıraman: bul adamlardıń jumsaytuǵın qárejetleri tolıq patsha qaznasınan tólenetuǵın bolǵanlıqtan, jumıs toqtap qalmawı ushın, dáryanıń arǵı tárepinen jıynalatuǵın salıqlardan tez olarǵa berińler[+]. 9Erusalimdegi ruwxaniyler[†] talap etken hámme nárse: aspannıń Qudayına arnap jandırılatuǵın qurbanlıqlar ushın tanalar, qoshqarlar, toqlılar, jáne de, biyday, duz, sharap hám záytún[†] mayı hár kúni irkinishsiz berilsin. 10Solay etip, olar aspannıń Qudayına unaytuǵın qurbanlıqlar bersin, patsha hám onıń ullarınıń ómiri ushın duwa etsin[+]. 11Taǵı da mınanı buyıraman: eger kim de kim bul pármandı ózgertse, onda sol adamnıń úyinen bir bórene alıp shıǵılıp, sol adam bóreneniń ushına ildirip óltirilsin, al úyi qarabaqanaǵa aylandırılsın[+]. 12Óz atın sol jerde ornatqan Quday[†] bul pármandı ózgertiwge yamasa Qudaydıń Erusalimdegi Úyin joq qılıwǵa urınǵan hár bir patshanı yaki xalıqtı joq qılsın. Men, Dariy usı buyrıqtı berdim. Buyrıǵım tolıq orınlansın».


Ibadatxananıń baǵıshlanıwı

13Sonda dáryanıń arǵı tárepindegi úlkeniń hákimi Tattenay, Shetar-Boznay hám olardıń joldasları patsha Dariydiń buyrıǵın tolıq orınladı[+]. 14Yahudiy aqsaqalları qurılıstı dawam etti hám payǵambarlar[†] Xaggay menen Iddo ulı Zexariyanıń payǵambarshılıq sózlerinen jiger alıp, olardıń isleri tabıslı boldı. Olar Izraildıń[†] Qudayınıń buyrıǵı hám Persiya[†] patshaları Kir, Dariy hám Artakserkstiń pármanı boyınsha Ibadatxananı qurıp pitkerdi[+]. 15Qudaydıń Úyiniń qurılısı patsha Dariydiń húkimdarlıǵınıń altınshı jılında, adar ayınıń úshinshi kúni tamamlandı[+].

16Izraillılar: ruwxaniyler, lebiyliler[†] hám súrginnen[†] qaytqanlardıń hámmesi Qudaydıń Úyiniń baǵıshlanıwın quwanısh penen bayramladı[+]. 17Olar Qudaydıń Úyiniń baǵıshlanıwına arnap júz tana, eki júz qoshqar hám tórt júz toqlı shaldı, al Izrail urıwlarınıń sanı boyınsha on eki tekeni pútkil Izrail xalqınıń gúnaları ushın gúna[†] qurbanlıǵı retinde qurbanlıqqa berdi. 18Sońınan Muwsanıń kitabında jazılǵanınday, ruwxaniylerdi toparları hám lebiylilerdi shaqapları boyınsha Erusalimdegi Qudaydıń Ibadatxanasındaǵı xızmetke qoydı[+].


Qutqarılıw bayramınıń nıshanlanıwı

19Birinshi aydıń on tórtinshi kúni súrginnen qaytqanlar Qutqarılıw[†] bayramın nıshanladı[+]. 20Sebebi ruwxaniyler menen lebiyliler ózlerin páklew rásiminen ótkergen bolıp, olardıń hámmesi pák edi. Lebiyliler súrginnen qaytqanlardıń hámmesi ushın, ruwxaniy tuwısqanları ushın hám ózleri ushın Qutqarılıw bayramınıń qurbanlıǵın shaldı[+]. 21Súrginnen qaytqan Izrail xalqı hám Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyege[†] sıyınıw ushın, ózlerin átiraptaǵı xalıqlardıń napákliklerinen saqlaǵan adamlardıń hámmesi qurbanlıq góshinen jedi[+]. 22Olar jeti kún quwanısh penen Ashıtqısız nan bayramın[†] bayramladı. Sebebi Jaratqan Iye[†] olardı quwanıshqa bólegen edi hám Izraildıń Qudayı bolǵan Qudaydıń Úyiniń qurılısına járdem beriw ushın Assiriya[†] patshasınıń júregin jibitken edi[+].

#### 7


Ezranıń Erusalimge keliwi

1Bul waqıyalardan keyin, Persiya[†] patshası Artakserkstiń húkimdarlıǵı dáwirinde Ezra degen bir adam jasadı. Ol Seraya ulı edi, Seraya Azariya ulı, Azariya Xilkiya ulı,[+] 2Xilkiya Shallum ulı, Shallum Sadoq ulı, Sadoq Axitub ulı,[+] 3Axitub Amariya ulı, Amariya Azariya ulı, Azariya Merayot ulı, 4Merayot Zeraxiya ulı, Zeraxiya Uzziy ulı, Uzziy Bukkiy ulı, 5Bukkiy Abishua ulı, Abishua Pinexas ulı, Pinexas Elazar ulı, al Elazar bas ruwxaniy[†] Xaronnıń ulı edi[+].

6Usı Ezra Babiloniyadan[†] Erusalimge[†] keldi. Ezra Izraildıń[†] Qudayı Jaratqan Iyeniń[†] Muwsaǵa bergen Nızamın jetik biletuǵın ulama edi. Qudayı Jaratqan Iyeniń qolı onıń ústinde bolǵanlıǵı sebepli, patsha oǵan soraǵan nársesiniń hámmesin berdi[+]. 7Patsha Artakserkstiń húkimdarlıǵınıń jetinshi jılı Izrail xalqınan ayırım adamlar, sonday-aq ruwxaniylerden, lebiylilerden,[†] qosıqshılardan, dárwaza qarawıllarınan hám Ibadatxana[†] xızmetshilerinen ayırımları da onıń menen birge Erusalimge qayttı.

8Ezra Erusalimge kelgende, Artakserkstiń húkimdarlıǵınıń jetinshi jılınıń besinshi ayı edi. 9Ol birinshi aydıń birinshi kúni Babiloniyadan jolǵa shıǵıp, óz Qudayınıń miyrimli qolı astında besinshi aydıń birinshi kúni Erusalimge jetip keldi. 10Sebebi Ezra óz ómirin Jaratqan Iyeniń Nızamın úyreniwge, olardı orınlawǵa hám Izrailda qaǵıyda hám nızamlardı úyretiwge baǵıshlaǵan edi[+].


Patsha Artakserkstiń Ezraǵa bergen xatı

11Jaratqan Iyeniń buyrıqların hám Onıń Izrailǵa bergen qaǵıydaların jaqsı biletuǵın ulama hám ruwxaniy Ezraǵa patsha Artakserkstiń bergen xatınıń mazmunı mınaday edi:

12«Patshalar patshası Artakserksten aspannıń Qudayınıń Nızamın jetik biletuǵın ulama, ruwxaniy Ezraǵa sálem![+]

13Men mınanı buyıraman: patshalıǵımda jasaytuǵın Izrail xalqınan bolǵan hár bir adamnıń, sonday-aq seniń menen birge Erusalimge ketiwdi qálegen ruwxaniylerdiń hám lebiylilerdiń ketiwine ruxsat beremen[+]. 14Sen qolıńdaǵı Qudaydıń Nızamına tiykarlanıp, Yahuda[†] menen Erusalimdegi jaǵdaydı úyreniw ushın patsha hám onıń jeti másláhátshisi tárepinen jiberilip atırsań[+]. 15Erusalimde mákan basqan Izraildıń Qudayına arnap, patsha hám onıń jeti másláhátshisi ıqtıyarlı túrde bergen gúmis hám altınlardı sol jerge jetkereseń[+]. 16Jáne de, Babilon wálayatınan óziń jıynaytuǵın barlıq gúmis hám altındı, ózleriniń Qudayınıń Erusalimdegi Úyine arnap xalıq hám ruwxaniyler bergen ıqtıyarlı sadaqalardı[†] da alıp keteseń.

17Bul pullarǵa sen tanalar, qoshqarlar, toqlılar, olardıń ǵálle sadaqaların hám ishimlik sadaqaların satıp al. Olardı Qudayıńnıń Erusalimdegi Úyiniń qurbanlıq[†] ornında qurbanlıqqa ber[+]. 18Qalǵan gúmis hám altınlardı tuwısqanlarıń menen birge Qudaydıń erkine say qálegenińshe islet. 19Qudayıńnıń Úyindegi xızmetke qollanıw ushın berilgen ıdıslardı Erusalimniń Qudayına tapsır. 20Qudayıńnıń Úyi ushın ne nárse talap etilse de, jetkiziwiń kerek bolǵan hár bir nárseni patshanıń qaznasınan alarsań.

21Endi men, patsha Artakserks dáryanıń arǵı tárepindegi úlkeniń barlıq qaznashılarına buyıraman: aspannıń Qudayınıń Nızamı boyınsha ulama, ruwxaniy Ezranıń sizlerden talap qılǵan nársesiniń hámmesin sózsiz berińler. 22Oǵan 100 talantqa[*] shekem gúmis, 100 korǵa[*] shekem biyday, 100 batqa[*] shekem sharap, 100 batqa shekem záytún[†] mayı hám qálegeninshe duz berińler. 23Aspannıń Qudayı Óz Úyi ushın neni buyırsa, sonı buljıtpay orınlańlar. Onıń ǵázebin meniń hám ullarımnıń patshalıǵına qarsı lawlatıwdıń ne keregi bar? 24Mınanı da bilip qoyıńlar: ruwxaniylerdiń, lebiylilerdiń, qosıqshılardıń, dárwaza qarawıllarınıń, Úy xızmetshileriniń hám Qudaydıń sol Úyindegi basqa xızmetshilerdiń hesh birinen salǵırt ta, salıq ta, bajı pulı da alınbasın[+].

25Saǵan kelsek, Ezra, Qudayıńnıń ózińe bergen danalıǵı menen hákimler hám qazılar tayınla. Olar dáryanıń arǵı tárepindegi seniń Qudayıńnıń nızamların biletuǵın barlıq xalıqtı húkim etsin. Al nızamlardı bilmeytuǵınlarǵa tálim ber[+]. 26Qudayıńnıń nızamlarına hám patshanıń buyrıqlarına boysınbaǵanlar jazaǵa tartılsın: ólimge húkim etilsin, súrginge[†] jiberilsin, mal-múlki tartıp alınsın yaki sózsiz qamaqqa taslansın».


Ezranıń Qudaydı alǵıslawı

27Jaratqan Iyeniń Erusalimdegi Úyine húrmet kórsetiw ushın patshanıń júregine usınday qálewdi salǵan ata-babalarımızdıń Qudayı Jaratqan Iyege alǵıslar bolsın! 28Ol patshada, onıń másláhátshilerinde hám barlıq kúshli basshılarında maǵan degen miyrim[†] oyattı. Qudayım Jaratqan Iyeniń qolı meniń ústimde bolǵanlıqtan jigerlendim hám ózim menen alıp ketiw ushın Izraildıń basshıların topladım.

#### 8


Ezra menen birge Erusalimge qaytıp kelgenlerdiń dizimi

1Artakserkstiń patshalıǵı dáwirinde meniń menen birge Babiloniyadan[†] kelgen urpaq basshıları hám olardıń dizimi mınaday:

2Pinexas urpaǵınan Gershom,
Itamar urpaǵınan Daniel,
Dawıttıń násilinen bolǵan[+] 3Shekaniya urpaǵınan Xattush;
Parosh urpaǵınan Zexariya hám onıń menen bir násilden dizimge alınǵan 150 erkek;[+]
4Paxat-Moab[†] urpaǵınan Zeraxiya ulı Eliehoenay hám onıń menen birge 200 erkek;[+]
5Zattu urpaǵınan Yaxaziel ulı Shekaniya hám onıń menen birge 300 erkek;
6Adin urpaǵınan Ionatan ulı Ebed hám onıń menen birge 50 erkek;
7Elam urpaǵınan Ataliya ulı Eshaya hám onıń menen birge 70 erkek;
8Shefatiya urpaǵınan Mixail[†] ulı Zebadiya hám onıń menen birge 80 erkek;
9Ioab urpaǵınan Exiel ulı Obadiya hám onıń menen birge 218 erkek;
10Baniy urpaǵınan Iosifiyanıń ulı Shelomit hám onıń menen birge 160 erkek;[+]
11Bebay urpaǵınan Bebay ulı Zexariya hám onıń menen birge 28 erkek;[+]
12Azgad urpaǵınan Haqqatan ulı Yuxanan hám onıń menen birge 110 erkek;
13Adoniqamnıń Elifelet, Eiel, Shemaya degen eń sońǵı ulları hám olar menen birge 60 erkek;
14Bigway urpaǵınan Utay, Zakkur hám olar menen birge 70 erkek.


Erusalimge qaytıw

15Men olardı Ahawaǵa qaray aǵıp turǵan ózektiń boyına topladım. Bizler sol jerde úsh kún turdıq. Men xalıq hám ruwxaniyler[†] arasınan lebiylilerdi[†] izledim, biraq Lebiy urpaǵınan hesh kimdi taba almadım. 16Sonlıqtan basshılardan Eliezerdi, Arieldi, Shemayanı, Elnatandı, Yaribti, Elnatandı, Natandı, Zexariyanı, Meshullamdı hám alımlardan Ioyarib penen Elnatandı shaqırttım[+]. 17Olardı Kasifiya degen jerdiń basshısı Iddo degen adamǵa jiberdim. Olardıń Qudaydıń Úyinde[†] xızmet etetuǵın adamlardı jiberiwi ushın, Iddoǵa hám Kasifiya degen jerdegi Ibadatxana[†] xızmetshileri bolǵan tuwısqanlarına nelerdi aytıwı kerekligin úyrettim. 18Qudayımızdıń miyrimli qolı bizlerdiń ústimizde bolǵanlıǵı sebepli, olar Izraildıń[†] ulı Lebiydiń násilinen, Maxliydiń urpaǵınan Sherebiya degen dana bir adamdı jiberdi. Ol ózi menen birge ulları hám tuwısqanlarınan 18 adamdı ákeldi[+]. 19Sonday-aq, Xashabiyanı, Merariy urpaǵınan Eshayanı hám tuwısqanları menen olardıń ullarınan 20 adamdı,[+] 20lebiylilerge járdemlesiw ushın Dawıt hám onıń xızmetshileri qoyǵan Ibadatxana xızmetshilerinen 220 adamdı alıp keldi. Olardıń hámmesi atpa-at dizimge alınǵan[+].

21Sonda Qudayımızǵa boysınıw, Onnan ózlerimiz, balalarımız hám pútkil dúnya malımız ushın, haq jol soraw ushın Ahawa ózeginiń boyında oraza járiya ettim[+]. 22Bizler patshaǵa: «Qudayımız Ózin izlegenlerdiń hámmesiniń ústine miyrimli qolın qoyadı, al Ózinen júz burǵanlarǵa kúshli ǵázebin shashadı», – degen edik. Sonlıqtan jolda bizlerdi dushpannan qorǵaw ushın áskerler hám atlılar sorawǵa uyaldım. 23Solay etip, bizler oraza tutıp, Qudayımızǵa jolımız ushın jalbarındıq, Ol da duwamızdı qabıl etti.


Ibadatxana ushın sawǵalar

24Sońınan basshı ruwxaniyler arasınan on ekisin: Sherebiyanı, Xashabiyanı hám olardıń tuwısqanlarınan onın tańlap aldım[+]. 25Keyin patshanıń, onıń másláhátshileriniń, basshılarınıń hám sol jerdegi pútkil izraillılardıń Qudayımızdıń Úyi ushın bergen barlıq sadaqaların:[†] gúmisti, altındı hám ıdıslardı tárezige tartıp, olarǵa berdim[+]. 26Men olarǵa bergen zatlardıń ólshemi mınaday edi: 650 talant gúmis, 100 talantlıq gúmis ıdıslar, 100 talant altın. 27Narqı 1000 darik bolǵan 20 altın tostaǵan, altınday qunlı, jıltır mıstan islengen eki ıdıs. 28Men olarǵa bılay dedim: «Sizler – Jaratqan Iyeniń[†] muxaddesisizler,[†] ıdıslar da muxaddes. Gúmis hám altın – sizlerdiń ata-babalarıńızdıń Qudayı Jaratqan Iyege berilgen ıqtıyarlı sadaqalar. 29Ruwxaniylerdiń basshıları, lebiyliler hám izraillılardıń urpaq basshıları aldında ólshep, Jaratqan Iyeniń Erusalimdegi[†] Úyiniń qaznasına tapsırǵanıńızsha sergek bolıp, olardı saqlańlar». 30Solay etip, ruwxaniyler hám lebiyliler Erusalimge, Qudayımızdıń Úyine alıp barıw ushın, tárezige tartılǵan gúmisti, altındı hám ıdıslardı qabıl etip aldı.

31Bizler birinshi aydıń on ekinshi kúni Erusalimge barıw ushın Ahawa ózegi boyınan jolǵa shıqtıq. Qudayımızdıń qolı bizlerdiń ústimizde bolıp, jolımızda Ol bizlerdi dushpanlardıń hújiminen hám qaraqshılardan qorǵadı. 32Solay etip, bizler Erusalimge jetip kelip, ol jerde úsh kún dem aldıq[+].

33Tórtinshi kúni Qudayımızdıń Úyine barıp, gúmisti, altındı hám ıdıslardı tárezige tartıp, Uriya ulı ruwxaniy Meremotqa tapsırdıq. Pinexas ulı Elazar onıń qasında boldı. Lebiyli Eshua ulı Iozabad hám Binnuy ulı Noadiya da olar menen birge edi[+]. 34Hár bir nárse sanaldı hám tárezige tartıldı. Ólshengen zatlardıń hámmesi sol waqıtta jazıp qoyıldı.

35Tutqınnan kelgenler, yaǵnıy súrginnen[†] qaytıp kelgenler Izraildıń Qudayına arnap, jandırılatuǵın qurbanlıqlar[†] berdi. Olar pútkil izraillılar ushın on eki buǵa, toqsan altı qoshqar, jetpis jeti toqlı shaldı. Al gúna[†] qurbanlıǵı ushın on eki tekeni qurbanlıqqa shaldı. Bulardıń hámmesi Jaratqan Iyege usınılǵan jandırılatuǵın qurbanlıqlar edi[+]. 36Súrginnen qaytqanlar patshanıń buyrıqların patshanıń nayıplarına[*] hám dáryanıń arǵı tárepindegi wálayatlarınıń hákimlerine berdi. Olar da Izrail xalqın hám Qudaydıń Úyin qollap quwatlaytuǵın boldı[+].

#### 9


Ezranıń duwası

1Bul waqıyalardan keyin, basshılar aldıma kelip bılay dedi: «Izrail[†] xalqı, hátte, ruwxaniyler[†] menen lebiyliler[†] de aynalamızdaǵı xalıqlardıń: qanan,[†] xet, periz, ebus, ammon, moab,[†] amor xalıqlarınıń hám mısırlılardıń[†] jerkenishli nárselerinen ele arılmadı. 2Sebebi ózleri de, ulları da usı xalıqlardıń qızlarına úylengen. Usılayınsha muxaddes[†] tuqım átiraptaǵı xalıqlar menen aralasıp ketken. Basshılar hám xızmetker adamlar bul opasızlıqqa bas boldı»[+].

3Men bul gáplerdi esitkenimde, kóylek-shapanımdı jırtıp, shash-saqalımdı julıp, qattı qapa bolıp jerge otırıp qaldım. 4Sonda súrginnen[†] qaytqanlardıń opasızlıǵına baylanıslı, Izraildıń Qudayınıń sózlerinen qorqqanlardıń hámmesi meniń janıma toplandı. Men bolsam, keshki qurbanlıq[†] waqtına shekem qayǵıǵa batıp otırdım[+]. 5Al keshki qurbanlıq waqtında qayǵıǵa batıp, kóylek-shapanım jırtılǵan halda otırǵan ornımnan turdım. Dizerlep otırıp qollarımdı jayıp, Qudayım Jaratqan Iyege[†][+] 6bılay dedim: «Qudayım! Basımdı kóterip Saǵan qarawǵa uyalıp hám qısınıp turman. Sebebi gúnamız basımızdan asıp, ayıbımız aspanǵa jetken[+]. 7Ata-babalarımızdıń zamanınan baslap usı kúnge shekem ayıpqa kómilip qalǵanbız. Gúnamız sebepli bizler ózlerimiz, patshalarımız, ruwxaniylerimiz basqa ellerdiń patshalarınıń qolına tapsırıldıq, óltirildik, tutqınǵa alındıq, talandıq hám búgingidey shermende boldıq[+]. 8Biraq búgin Qudayımız Jaratqan Iye[†]! Sen bizlerge qısqa waqıtqa miyrim[†] kórsetip, ayırımlarımızdı tiri qaldırdıń. Qullıqta bolǵanımızda kózimizge nur beriw hám az ǵana bolsa da, eńsemizdi kóteriw ushın, Ózińniń muxaddes ornıńnan mákan jay berdiń[+].

9Sebebi bizler qullar edik. Biraq Qudayımız, Sen bizlerdi qullıqqa taslap qoymadıń. Sen Persiya[†] patshalarınıń júreginde bizlerge degen miyrim oyattıń. Ózińniń Úyińdi qurıwımız hám qarabaqanaǵa aylanǵan Úydi qayta tiklewimiz ushın jańa ómir berdiń. Jáne de, Erusalimde[†] hám Yahudada[†] bizlerge qorǵanıw diywalın berdiń[+].

10Al endi, Qudayımız, bunnan keyin ne dey alamız? Óytkeni Seniń buyrıqlarıńnan júz burdıq. 11Sen Óz qullarıń payǵambarlar[†] arqalı mınaday buyrıq bergen ediń: „Sizler iyelik etiw ushın kirip atırǵan jer – haram jer. Ol sol jerde jasap atırǵan xalıqlardıń haramlıqları hám jerkenishli dástúrleri menen haramlanǵan. Olar eldi bastan ayaǵına óz napákligine toltırǵan. 12Sonlıqtan olar menen qız berisip, qız alıspańlar. Hesh qashan olardıń tınıshlıǵı hám iygiligi ushın háreket etpeńler. Sonda kúshli bolasız, bul jerdiń óniminen jep, olardı óz balalarıńızǵa máńgige miyras etip beresiz“. 13Basımızǵa túskenlerdiń hámmesi ózlerimizdiń jaman islerimiz hám úlken ayıbımız sebepli boldı. Biraq Sen, Qudayımız, bizlerdi islegen isimizge qaraǵanda jeńil jazaladıń hám ayırımlarımızdı tiri qaldırdıń[+]. 14Endi qalayınsha jáne Seniń buyrıqlarıńdı buzıp, usınday jerkenishli islerdi islep atırǵan xalıqlar menen quda-tamır bola alamız? Eger solay islesek, onda Sen bizlerge ǵázeplenip, birde birewimizdi tiri qaldırmay, qırıp taslamaysań ba? 15Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye! Sen ádilseń. Búgingi kúnge kelip bizler aman qaldıq. Seniń aldıńda turıwǵa haqımız bolmasa da, mine, bizler óz ayıplarımızdı arqalap, Seniń aldıńda turmız»[+].

#### 10


Aralas nekege shek qoyıw jobası

1Ezra Qudaydıń Úyiniń[†] aldında jer bawırlap jılawı menen gúnalardı moyınlap, duwa etip atırǵanda, izraillılardıń[†] úlken bir jıyını: erkekler, hayallar hám balalar onıń janına jıynaldı. Olar da zar eńirep, jılap turdı[+]. 2Sonda Elam urpaǵınan Exiel ulı Shekaniya Ezraǵa bılay dedi:

– Bizler basqa millet qızlarına úylenip, Qudayımızdıń aldında opasızlıq ettik. Degen menen, izraillılar ushın ele úmit bar. 3Endi Qudayımız benen kelisim[†] dúzeyik. Mırzam, siziń hám Qudayımızdıń buyrıqların qádirleytuǵınlardıń másláháti boyınsha, basqa milletten alınǵan barlıq hayallar menen ajırasıp, olardı balaları menen birge bosatıp jibereyik. Bunı Nızamǵa say túrde isleyik[+]. 4Qáne, ornıńızdan turıń! Sebebi bul is sizge júklengen, al bizler sizdi qollap quwatlaymız. Ruwxıńızdı kóterip, iske kirisiń!

5Sonda Ezra ornınan turdı. Ol ruwxaniylerdiń[†] basshılarına, lebiylilerge[†] hám pútkil izraillılarǵa usı aytılǵanlardı orınlaymız dep, ant ishiwdi buyırdı. Olar ant ishti[+]. 6Keyin Ezra Qudaydıń Úyiniń aldınan turıp, Elyashib ulı Ehoxanannıń bólmesine bardı. Sol jerde bolǵanda, ol súrginnen[†] qaytqanlardıń opasızlıǵı ushın aza tutıwın dawam etip, nan da jemedi, suw da ishpedi[+].

7«Súrginnen qaytqanlardıń hámmesi Erusalimge[†] jıynalsın», – dep Yahuda[†] hám Erusalim boylap jar salındı. 8Jáne de: «Eger kim de kim úsh kún ishinde kelmese, basshılardıń hám aqsaqallardıń qararı boyınsha onıń barlıq mal-múlki tartıp alınıp, ózi súrginnen kelgenler jámiyetinen shıǵarıp jiberiledi», – dep xabarlandı. 9Sonda pútkil Yahudanıń hám Benyamin urıwınıń adamları úsh kún ishinde Erusalimge jıynaldı. Bul toǵızınshı aydıń jigirmalanshı kúni edi. Pútkil xalıq Qudaydıń Úyi aldındaǵı maydanda otırdı. Olar hám usı isten, hám quyıp jawǵan jawınnan dirilder edi. 10Ruwxaniy Ezra ornınan turıp, olarǵa bılay dedi:

– Sizler opasızlıq ettińler, basqa millet qızlarına úylenip, Izraildıń ayıbına ayıp jamadıńlar. 11Endi ata-babalarıńızdıń Qudayı Jaratqan Iye[†] aldında gúnalarıńızdı moyınlap, Onıń erkin orınlańlar. Átirapıńızdaǵı xalıqlardan hám basqa milletten alınǵan hayallardan ayırılıńlar.

12Sonda pútkil jámiyet juwap berip, bálent dawıs penen bılay dedi:

– Awa, siz haqsız. Siz ne aytsańız, sonı isleymiz. 13Degen menen, xalıq kóp, jawın da quyıp tur, ashıq jerde turıwǵa dimarımız qalmadı. Bul bir-eki kúnlik is emes, sebebi bizlerdiń kópshiligimiz usı iste gúna[†] islegenbiz. 14Basshılarımız pútkil jámiyet atınan wákillik qılsın. Al qalalarımızdaǵı basqa millet qızlarına úylengen adamlardıń hámmesi belgilengen waqıtta óz qalalarınıń aqsaqalları hám qazıları menen birge usı jerge kelsin. Qudayımızdıń usı is sebepli lawlaǵan ǵázebi qaytqanǵa shekem usılay islensin.

15Bul usınısqa tek Asahel ulı Ionatan hám Tiqwa ulı Yaxzeya qarsı boldı, al Meshullam hám lebiyli Shabbetay bolsa, bulardı qollap quwatladı[+]. 16Súrginnen qaytqanlar aytılǵanday isledi. Ruwxaniy Ezra hár bir urpaqtıń urpaq basshısın atpa-at tańlap aldı. Onınshı aydıń birinshi kúni olar bul isti izertlewge otırdı. 17Birinshi aydıń birinshi kúni olar basqa millet qızlarına úylengenlerdiń hámmesiniń isin qarap boldı.


Basqa millet qızlarına úylengenler dizimi

18Ruwxaniyler urpaǵı arasında basqa millet qızlarına úylengenler:

Iosadaq ulı Eshuanıń hám onıń tuwısqanlarınıń urpaqlarınan: Maaseya, Eliezer, Yarib hám Gedaliya[+]. 19Olar hayallarınan ajırasıwǵa sóz berdi hám hár biri súriwden bir qoshqardı óz ayıbı ushın ayıp qurbanlıǵı retinde qurbanlıqqa[†] berdi[+].

20Immer urpaǵınan: Xananiy hám Zebadiya;[+]
21Xarim urpaǵınan: Maaseya, Iliyas, Shemaya, Exiel, Uzziya;[+]
22Pashxur urpaǵınan: Elyoenay, Maaseya, Ismayıl, Netanel, Iozabad, Elasa;[+]
23Lebiylilerden: Iozabad, Shimey, Kelaya, yaǵnıy Kelita, Petaxiya, Yahuda, Eliezer;
24Qosıqshılardan: Elyashib;
Dárwaza qarawıllarınan: Shallum, Telem, Uriy[+].

25Basqa izraillılardan:

Parosh urpaǵınan: Ramiya, Izziya, Malkiya, Miyamin, Elazar, Malkiya, Benaya;[+]
26Elam urpaǵınan: Mattaniya, Zexariya, Exiel, Abdiy, Eremot, Iliyas;
27Zattu urpaǵınan: Elyoenay, Elyashib, Mattaniya, Eremot, Zabad, Aziza;
28Bebay urpaǵınan: Ehoxanan, Xananiya, Zabbay, Atlay;[+]
29Baniy urpaǵınan: Meshullam, Mallux, Adaya, Yashub, Sheal, Ramot;[+]
30Paxat-Moab[†] urpaǵınan: Adna, Kelal, Benaya, Maaseya, Mattaniya, Besalel, Binnuy, Menashshe;[+]
31Xarim urpaǵınan: Eliezer, Ishshiya, Malkiya, Shemaya, Shimon, 32Benyamin, Mallux, Shemariya;
33Xashum urpaǵınan: Mattenay, Mattata, Zabad, Elifelet, Eremay, Menashshe, Shimey;
34Baniy urpaǵınan: Maaday, Amram, Uwel, 35Benaya, Bedeya, Keluhu, 36Waneya, Meremot, Elyashib, 37Mattaniya, Mattenay, Yasay, 38Baniy, Binnuy, Shimey, 39Shelemiya, Natan, Adaya, 40Maxnadbay, Shashay, Sharay, 41Azarel, Shelemiya, Shemariya, 42Shallum, Amariya, Yusup;
43Nebo urpaǵınan: Eiel, Mattitiya, Zabad, Zebina, Yadday, Ioel, Benaya.

44Bul adamlardıń hámmesi basqa millet qızlarına úylengen bolıp, olardıń ayırımlarınıń balaları da bar edi.

### Nexemiya

#### Nexemiya

Nexemiya


Alǵí sóz

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]


#### Alǵí sóz


Nexemiya kitabı


Kitap haqqında maǵlıwmat

Bul kitap Persiya patshasınıń sarayında xızmet etken yahudiy hámeldarı Nexemiyanıń atı menen atalǵan. Kitapta bayan etilgen waqıyalar Ezra kitabındaǵı waqıyalardıń dawamı. Nexemiya Erusalimge Ezradan keyin, Persiya patshası Artakserks húkimdarlıǵı dáwirinde, b. e. sh. 445-jılı qaytıp keledi.

Nexemiya Suzadaǵı patshanıń qorǵan qalasında jasap atırǵan waqıtları, Erusalim diywalı wayran bolǵanın, dárwazaları jandırılǵanın esitip, qattı qayǵıradı. Ol duwa etip, Qudaydan Erusalimge barıp, qala diywalların qayta tiklewine múmkinshilik beriwin soraydı. Patsha Artakserks Nexemiyanı Erusalimge jiberedi, hátteki, qala diywalların qayta qurıw ushın kerek jaraq penen támiyinleydi.

Nexemiya Erusalimge jetip kelgennen keyin, qala diywalların kózden ótkeredi. Keyin barlıq yahudiylerdi jıynap, qurılıs islerin baslap jiberedi. Degen menen, átiraptaǵı qońsı xalıqlar yahudiylerdi masqara qıladı, Persiya patshasına qarsı shıqqan qozǵalańshılar dep olardı ayıplaydı. Dushpanlar hátteki, Erusalimge hújim qılıp, Nexemiyanı óltiriwdi de jobalastıradı. Sonsha qıyınshılıqlarǵa qaramay, Nexemiya hám yahudiyler Erusalim diywalın hám dárwazaların qurıp tamamlap, Qudayǵa baǵıshlaydı. Bulardıń hámmesi Qudaydıń Óz xalqına kórsetken miyrimi boladı.

#### 1


Nexemiyanıń duwası

1Xaxaliya ulı Nexemiyanıń sózleri:

Persiya[†] patshası Artakserkstiń húkimdarlıǵınıń jigirmalanshı jılınıń kislew ayında men Suza qorǵan qalasında edim[+]. 2Sonda tuwısqanlarımnan biri Xananiy ayırım adamlar menen birge Yahudadan[†] keldi. Men olardan súrginnen[†] qutılıp qalıp, tiri qalǵan yahudiyler[†] hám Erusalim[†] qalası tuwralı soradım[+]. 3Olar maǵan súrginnen qutılıp qalıp, Yahuda wálayatında tiri qalǵanlardıń qattı qıyınshılıq hám shermendelik awhalda qalǵanı, Erusalim diywallarınıń wayran etilip, dárwazalarınıń órtep jiberilgeni tuwralı aytıp berdi[+].

4Bul sózlerdi esitkenimde, otırıp jıladım. Bir neshe kún qayǵıǵa batıp júrdim, oraza tutıp, aspannıń Qudayına bılay dep duwa ettim: 5«O, aspannıń Qudayı Jaratqan Iye[†]! Sen ullı hám aybatlı Qudaysań! Sen Ózińdi súygenler hám buyrıqlarıńdı orınlaǵanlar menen dúzgen kelisimińe[†] sadıq qalasań[+]. 6Qulıńnıń duwasın esitiw ushın qulaqlarıń túriwli, kózleriń ashıq bolǵay. Endi Seniń aldıńda qullarıń bolǵan Izrail[†] xalqı ushın kúni-túni duwa etip, olardıń gúnaları ushın táwbe qılaman. Awa, bizler Seniń aldıńda gúna[†] isledik, men de, meniń ákemniń úy-ishi de gúna isledi[+]. 7Bizler Seniń aldıńda qattı jerkenishli islerdi isledik. Seniń qulıń Muwsaǵa bergen buyrıqlarıńa, qaǵıydalar hám nızamlarıńa boysınbadıq[+]. 8Endi qulıń Muwsaǵa bergen mına sózlerińdi esińe ala gór: „Eger sizler Maǵan opasızlıq etseńiz, Men sizlerdi xalıqlar arasına shashıp jiberemen[+]. 9Biraq Maǵan qaytıp kelseńiz hám buyrıqlarıma boysınıp, olardı orınlasańız, jerdiń eń shetine quwǵın qılınǵan bolsańız da, sizlerdi ol jerden jıynap alaman. Atımdı ornalastırıw ushın, tańlap alǵan jerge sizlerdi alıp kelemen“.[*][+]

10Izrail xalqı – Seniń qullarıń hám Óz xalqıń. Ullı qúdiretiń hám kúshli qolıń menen olardı azat etkenseń[+]. 11O, Iyem! Qulıń bolǵan meniń duwama hám Seniń atıńdı húrmet qılıwdan zawıqlanatuǵın qullarıńnıń duwasına qulaq túre gór. Búgin maǵan áwmet berip, patshada maǵan degen rehim oyata gór».

Sol waqıtları men patshanıń sharap quyıwshısı edim[+].

#### 2


Nexemiyanıń Erusalimge qaytıwı

1Patsha Artakserkstiń húkimdarlıǵınıń jigirmalanshı jılı, nisan ayı edi. Men patshanıń aldına ákelingen sharaptı oǵan usındım. Burın hesh qashan patsha meni túskin awhalda kórgen joq edi[+]. 2Sonlıqtan patsha maǵan:

– Nege qapa kórineseń? Bilemen, kesel emesseń. Júregińde bir dártiń bar ma deymen? – dedi. Men qattı qorqıp kettim[+]. 3Sonda da patshaǵa:

– Taqsır, ómirińiz uzaq bolsın! Ata-babalarımız jerlengen qala qańırap, dárwazaları órtelgen bolsa, men qalay qapa bolmayın? – dedim[+].

4Patsha maǵan:

– Ne tileyseń? – dedi. Sonda men ishimnen aspannıń Qudayına duwa ettim, 5keyin patshaǵa bılay dedim:

– Taqsır, eger maqul dep tapsańız hám mendey qulıńızǵa kewlińiz tolǵan bolsa, onda meni Yahudaǵa,[†] ata-babalarım jerlengen qalaǵa jiberseńiz. Men bul qalanı qayta qurmaqshıman.

6Sonda xanbiyke de patshanıń janında otırǵan edi. Patsha mennen:

– Saparıń qansha waqıtqa sozıladı, qashan qaytıp keleseń? – dep soradı. Patsha meni jiberiwge ırazı boldı. Sońınan men waqıttı belgilep ayttım.

7Men patshaǵa jáne bılay dedim:

– Taqsır, eger sizge maqul bolsa, Yahudaǵa jetip barǵanımsha, óz jerlerinen ótiwime ruxsat beriwi ushın, dáryanıń arǵı jaǵınıń hákimlerine xat jazıp berilsin[+]. 8Jáne de, patsha toǵaylarınıń bajbanı Asafqa da xat jazdırıp berseńiz. Ol maǵan Qudaydıń Ibadatxanası[†] janındaǵı qorǵannıń dárwazaların, qala diywalların soqtırıwım hám ózime úy saldırıwım ushın kerek bolatuǵın aǵashlardı bersin.

Qudaydıń miyrimli qolı meniń ústimde bolǵanlıǵı sebepli, patsha soraǵanımnıń hámmesin berdi[+].

9Patsha meniń menen birge bir neshe áskerbasılar hám atlılar jibergen edi. Men dáryanıń arǵı jaǵınıń hákimlerine kelip, olarǵa patshanıń xatların berdim. 10Xoronlı Sanballat hám ammon xalqınan[†] bolǵan xızmetshi Tobiya Izrail[†] xalqınıń iygiligi ushın ǵamxorlıq etiwge bir adamnıń kelgenin esitkende, qattı ǵázeplendi[+].

11Men Erusalimge[†] kelip, ol jerde úsh kún boldım[+]. 12Men Erusalim ushın isleytuǵın islerimdi Qudayımnıń júregime salǵanın hesh kimge aytpadım. Túnde turıp, janımdaǵı adamlardan bir neshewin ertip, jolǵa shıqtım. Janıma ózim minip júrgen janıwardan basqa hesh qanday janıwar alǵan joq edim.

13Túnde Oypatlıq dárwazası arqalı shıǵıp, Aydarha bulaǵına, ol jerden Tezek dárwazasına bardım. Men wayran etilgen Erusalim diywalların hám onıń jaǵıp jiberilgen dárwazaların kózden keshirdim[+]. 14Sońınan Bulaq dárwazasına hám Patsha háwizine bardım. Biraq astımdaǵı janıwarım ótiwge jol taba almadı[+]. 15Sonlıqtan túnde say boylap kóterilip, diywaldı kózden keshirdim. Aqırında, keri aylanıp, Oypatlıq dárwazası arqalı izge qayttım[+].

16Húkimet basshıları meniń qay jerge barıp, ne islep júrgenimdi bilmedi. Sebebi men yahudiylerge[†] de, ruwxaniylerge[†] de, aqsúyeklerge de, basshılarǵa da, usı iske qatnası bar basqa jumıs alıp barıwshılarǵa da ele hesh nárse aytpaǵan edim.

17Sońınan men olarǵa:

– Qanday apatshılıqqa ushıraǵanımızdı kórip tursız ba? Erusalim bosap qalǵan, al onıń dárwazaları bolsa, jandırıp jiberilgen. Júrińler, Erusalimniń diywalların qayta tikleyik. Bunnan bılay ayaq astı bolıwǵa shek[†] qoyayıq, – dedim[+]. 18Men olarǵa Qudaydıń miyrimli qolınıń meniń ústimde ekenin hám patshanıń ózime aytqan sózlerin aytıp berdim.

Sonda olar:

– Qurılıstı baslaymız, – dedi hám qayırlı iske bar kúshin jumsawǵa tayar turdı.

19Biraq xoronlı Sanballat, ammon xalqınan bolǵan xızmetshi Tobiya hám arab xalqınan bolǵan Geshem bulardı esitkende, ústimizden kúldi hám:

– Ne islep atırsız ózi? Yamasa patshaǵa qarsı bas kóterip atırsızlar ma? – dep bizlerdi kemsitip sóyledi[+].

20Sonda men olarǵa:

– Aspannıń Qudayı isimizdi sátli qıladı, al Onıń qulları bolǵan bizler qurılıstı baslaymız. Sizlerdiń Erusalimde úlesińiz de, haqıńız da, tariyxıy deregińiz de joq, – dep juwap berdim.

#### 3


Diywaldıń tikleniwi

1Sonnan soń, bas ruwxaniy[†] Elyashib hám onıń ruwxaniy tuwısqanları iske kirisip, Qoy dárwazasın qayta qurdı. Olar dárwazanı baǵıshlaw rásiminen ótkerip, qapıların ornına qurdı. Júzlik minarasına deyingi diywallardı tiklep, onı baǵıshlaw rásiminen ótkerdi. Jáne de, olar Xananel minarasına shekemgi diywallardı da tikledi[+]. 2Erixolılar onnan keyingi bólegin, al onnan keyingi bólekti Imriy ulı Zakkur qurdı[+].

3Balıq dárwazasın Hassenanıń ulları qurdı. Olar dárwazanıń bórenelerin qoyıp, qapıların qurdı, qulıp hám támbilerin ornattı[+]. 4Onnan keyingi bólekte Haqqostıń aqlıǵı Uriyanıń ulı Meremot dúzetiw islerin alıp bardı. Onnan keyingi bólekti Meshezabeldiń aqlıǵı Berexiyanıń ulı Meshullam, al onnan keyingi bólekti Baana ulı Sadoq dúzetti[+]. 5Olardan keyingi bólekti teqoalılar dúzetti. Biraq olardıń aqsúyekleri óz qadaǵalawshılarınıń buyrıǵın orınlaw ushın qáddin búkpedi[+].

6Eshana dárwazasın Paseax ulı Ioyada hám Besodiya ulı Meshullam dúzetti. Olar dárwazanıń bórenelerin qoyıp, qapıların qurdı, qulıp hám támbilerin ornattı. 7Olardan keyingi bólekti gibonlı Melatiya hám meronotlı Yadon dáryanıń arǵı jaǵındaǵı hákimniń qol astındaǵı Gibon hám Mispa turǵınları menen birge dúzetti. 8Olardan keyingi bólekti zerger Xarhaya ulı Uzziel, al onnan keyingi bólekti xosh iyisli zatlar tayarlawshı Xananiya dúzetti. Olar Erusalim[†] diywallarınıń Keń diywalǵa deyingi aralıǵın qayta tikledi[+]. 9Olardıń janındaǵı bólekti Erusalim úlkesiniń yarımınıń basqarıwshısı Xur ulı Refaya dúzetti. 10Olardan keyingi bólekti, óz úyiniń qarama-qarsısın Xarumaf ulı Edaya, al onnan keyingi bólekti Xashabniya ulı Xattush dúzetti. 11Xarim ulı Malkiya menen Paxat-Moab[†] ulı Xashshub basqa bir bólekti hám Tandırlar minarasın dúzetti[+]. 12Keyingi bólekti Erusalim úlkesiniń yarımınıń basqarıwshısı Halloxesh ulı Shallum óz qızları menen birge dúzetti.

13Xanun hám Zanoax turǵınları Oypatlıq dárwazasın dúzetti. Olar dárwaza bórenelerin qoyıp, qapıların qurdı, qulıp hám támbilerin ornattı. Jáne de, olar diywaldıń Tezek dárwazasına shekemgi mıń shıǵanaq aralıǵın dúzetti[+].

14Al Tezek dárwazasın Beyt-Hakkerem úlkesiniń basqarıwshısı Rexab ulı Malkiya dúzetti. Ol dárwazanı qurıp, qapıların, qulıp hám támbilerin ornattı[+].

15Bulaq dárwazasın Mispa úlkesiniń basqarıwshısı Kol-Xoze ulı Shallun dúzetti. Ol dárwazanı qurıp, ústin jawdı, qapıların, qulıp hám támbilerin ornattı. Ol patsha baǵınıń qasındaǵı Shelax háwiziniń diywalın da Dawıttıń qalasınan tómenge túsetuǵın tekshege shekem dúzetti[+]. 16Onıń janındaǵı bólekti, yaǵnıy Dawıttıń mazarınıń qarama-qarsısına shekemgi orınnan háwizge hám Batırlar úyine deyingi aralıqtı Beyt-Sur úlkesiniń yarımınıń basqarıwshısı Azbuq ulı Nexemiya dúzetti[+].

17Onıń janındaǵı bólekti Baniy ulı Rexumnıń basshılıǵında lebiyliler[†] dúzetti. Onnan keyingi bólekte Keila úlkesiniń yarımınıń basqarıwshısı Xashabiya óz úlkesi atınan dúzetiw islerin alıp bardı. 18Onnan keyingi bólekti Xashabiyanıń tuwısqanları Keila úlkesiniń qalǵan yarımınıń basqarıwshısı Xenadad ulı Binnuy[*] basshılıǵında dúzetti. 19Onnan keyin Mispanıń basshısı Eshua ulı Ezer qural-jaraq saqlaw bólmesine kóteriletuǵın joldıń aldınan diywaldıń múyeshine shekemgi aralıqtı dúzetti. 20Onnan keyin múyeshten baslap, bas ruwxaniy Elyashibtiń úyiniń qapısınıń kirer awzına deyingi aralıqtı Zabbay ulı Barux ıqlas penen dúzetti[+]. 21Onıń janındaǵı Elyashibtiń úyiniń qapısınıń kirer awzınan baslap, onıń úyiniń aqırına shekemgi aralıqtı Haqqostıń aqlıǵı Uriyanıń ulı Meremot dúzetti[+].

22Onnan keyingi bólekti dógerektegi aymaqlardan kelgen ruwxaniyler dúzetti. 23Olardan keyin Benyamin hám Xashshub óz úyleriniń qarsı aldındaǵı bólekti, al olardan keyin Ananiyanıń aqlıǵı Maaseyanıń ulı Azariya óz úyiniń janındaǵı bólekti dúzetti. 24Onnan keyin Azariyanıń úyinen diywaldıń múyeshine hám aylanbasına shekemgi aralıqtı Xenadad ulı Binnuy dúzetti. 25Múyeshtiń hám saqshılar háwlisindegi patshanıń joqarǵı sarayına shıǵatuǵın minaranıń qarsısın Uzay ulı Palal dúzetti. Onnan keyin Parosh ulı Pedaya[+] 26Ofel tóbeshiginde jasaytuǵın Ibadatxana[†] xızmetshileri menen birge shıǵıs táreptegi Suw dárwazasınıń qarsı aldına hám Shıǵıńqı minarasına shekemgi aralıqtı dúzetti[+].

27Shıǵıńqı minarasınıń qarsısınan Ofel tóbeshigindegi diywalǵa shekemgi basqa bólekti teqoalılar dúzetti[+]. 28Ruwxaniyler At dárwazasınıń joqarısın, hár biri óz úyiniń qarsı aldın dúzetti[+]. 29Olardan keyin Immer ulı Sadoq óz úyiniń qarsısın, onnan keyingi bólekti Shıǵıs dárwazasınıń qarawılı Shekaniya ulı Shemaya dúzetti[+]. 30Onnan keyingi basqa bir bólekti Shelemiya ulı Xananiya hám Salaftıń altınshı ulı Xanun dúzetti. Olardan keyin Berexiya ulı Meshullam óz bólmesiniń qarsı aldın dúzetti[+]. 31Onnan keyin Sap tartıw dárwazasına qarsı turǵan Ibadatxana xızmetshileri menen sawdagerlerdiń úyine hám múyeshtegi joqarǵı bólmege shekemgi aralıqtı zerger Malkiya dúzetti. 32Al múyeshtegi joqarǵı bólmeden Qoy dárwazasına shekemgi aralıqtı zergerler hám sawdagerler dúzetti[+].

#### 4


Qayta qurıw isine qarsı shıqqanlar

1Sanballat bizlerdiń diywaldı qayta qurıp atırǵanımızdı esitkende, qanı qaynap, ǵázepke mindi hám yahudiylerdi[†] masqaralay basladı[+]. 2Ol óz sherikleri menen Samariya[†] láshkerleri aldında bılay dedi: «Mına biyshara yahudiyler ne islep atır? Írasında da, olar óz diywalın qayta tiklemekshi me? Írasında da, olar qurbanlıq[†] bermekshi me? Bular ne, bir kún ishinde qurılıstı pitkermekshi me? Írasında da, olar janıp, úyilgen shıǵındıǵa aylanǵan taslardı janlandırmaqshı ma?»[+]

3Sanballattıń janında turǵan ammon xalqınan[†] bolǵan Tobiya da: «Qurıp atırǵan diywalına qarańlar! Eger bir túlki kelip ústine minse, tas diywalı tas-talqan boladı», – dedi[+].

4Sonda men bılay dep duwa ettim: «Qudayımız, bizlerge qulaq sal! Bizler xorlanıp atırmız. Olardıń bizlerge kórsetken xorlıǵın ózleriniń basına jawdır hám olar da tutqın bolıp, jat elde talanatuǵın bolsın[+]. 5Olardıń ayıpların jawıp, gúnaların keshirip, kóz aldıńnan óshirip taslay górme! Sebebi olar qurılısshılardıń arına tiydi»[+].

6Degen menen, bizler diywal qurılısın dawam ettik. Xalıq bar ıqlası menen islegenlikten, pútkil diywaldı onıń yarımına deyin tikledik.

7Biraq Sanballat, Tobiya, arablar, ammonlar hám ashdodlılar Erusalim[†] diywallarınıń tikleniw isleriniń alǵa ilgerilep, buzılǵan jerleriniń pitelip atırǵanın esitkende, qattı ashıwlandı. 8Olar hámmesi birge kelip, Erusalimge qarsı urıs ashıwǵa hám ol jerde tártipsizlikti keltirip shıǵarıwǵa kelisip aldı[+]. 9Sonda bizler Qudayımızǵa duwa etip, olardan qorǵanıw ushın kúni-túni saqshılar qoydıq.

10Biraq yahudalılar[†] tońqıldap:

«Júk tasıwshılar haldan taydı,
Shıǵındı bolsa júdá kóp.
Sonlıqtan óz kúshimiz benen,
Diywaldı qayta qura almaymız», –

dedi.

11Al dushpanlarımız bolsa: «Bizlerdi bilip, kórip qoymasınan burın aralarına kirip alıp, olardı óltireyik hám isti toqtatayıq», – dep atır.

12Olardıń janında jasaytuǵın yahudiyler kelip, bizlerge: «Olar hár tárepten sizlerge bastırıp kelmekshi», – dep on mártelep ayttı.

13Sol sebepli diywaldıń eń pás, ashıq jerleriniń artına qılısh, nayza hám oq jay menen qurallanǵan adamlardı tiyreleri boyınsha ornalastırdım. 14Bulardı kórip shıqqannan soń, aqsúyeklerge, basshılarǵa hám pútkil xalıqqa: «Olardan qorqpańlar. Ullı hám aybatlı Iyemizdi eske alıńlar. Tuwısqanlarıńız, ul-qızlarıńız, hayallarıńız hám úylerińiz ushın urısıńlar», – dedim[+].

15Ózleriniń niyetlerinen xabardar ekenimiz hám Quday[†] olardı pushqa shıǵarǵanı dushpanlarımızdıń qulaǵına jetip bardı. Sonda bizler hámmemiz diywalǵa, hár birimiz óz isimizge qayttıq.

16-17Sol kúnnen baslap, adamlarımnıń yarımı qurılısta isledi, yarımı nayza, qalqan, oq jay uslap, sawıt kiydi. Al basshılar diywal qurıp atırǵan pútkil Yahuda xalqınıń artında turdı. Diywal qurıwshılar hám júk tasıwshılar bir qolı menen jumıs islep, ekinshi qolına quralın alıp júrdi. 18Hár bir qurılısshı beline qılıshın baylap alıp, jumıs isledi. Kárnay[†] shertetuǵınlar meniń janımda júrdi. 19Men aqsúyeklerge, basshılarǵa hám pútkil xalıqqa bılay dedim: «Jumıs kólemi úlken hám keń. Bizler diywal boylap jayılıp ketip, bir-birimizden uzaqlasıp baratırmız. 20Sonlıqtan qay jerden kárnay sestin esitseńiz, sol jerge, qasımızǵa jıynalıńlar. Qudayımız bizler ushın urısadı»[+].

21Bizler jumıstı azanda erte, kún shıqqanda baslap, keshte kesh, juldızlar shıqqanda tamamladıq. Adamlardıń yarımı bárqulla saqshılıqta turdı. 22Sol waqıtları men xalıqqa jáne: «Hár bir adam óz xızmetshileri menen birge Erusalimde túnesin. Olar túnde qarawıllıqta turıp, kúndiz jumıs islesin», – dedim.

23Men de, tuwısqanlarım da, xızmetshilerim de, janımdaǵı qarawıllar da, hesh birimiz kiyimlerimizdi sheshpedik. Hár bir adamnıń quralı qolında boldı.

#### 5


Nexemiyanıń jarlılarǵa járdem beriwi

1Sol waqıtları xalıq ishinde, erkekler hám olardıń hayalları arasında óz tuwısqanları bolǵan yahudiylerge[†] degen kúshli narazılıq júzege keldi[+]. 2Olardıń bazıları: «Bizler kópshilikpiz, ul-qızlarımız kóp. Nan tawıp jep, tirishilik etiwimiz ushın bizlerge biyday kerek», – dedi.

3Al bazıları bolsa: «Ashlıq waqıtta nanımızdı tabıw ushın, atızlarımızdı, júzimzarlarımızdı hám úylerimizdi girewge berip atırmız», – dedi.

4Jáne basqaları bolsa: «Patshaǵa salıq tólew ushın atızlarımız hám júzimzarlarımız ústinen ústeme pul aldıq. 5Bizlerdiń yahudiy tuwısqanlarımız benen qanımız bir, balalarımızdıń da olardıń balalarınan ayırmashılıǵı joq. Biraq bizler ul-qızlarımızdı qul etip satıwǵa májbúr bolıp atırmız, qızlarımızdıń ayırımları álle qashan shorılıqqa satıldı. Atız hám júzimzarlarımız endi basqalardıń qolına ótkenlikten, bizler sharasız qaldıq», – dedi[+].

6Men olardıń narazılıǵı menen usınday sózlerin esitkenimde, qattı ashıwlandım. 7Biraz oylandım, keyin aqsúyekler menen basshılarǵa keyip:

– Sizler óz tuwısqanlarıńızdan ústeme alıp atırsızlar ma? – dedim. Men usı máselege baylanıslı úlken jıyın topladım[+]. 8Sońınan jıynalǵanlarǵa:

– Bizler basqa xalıqlarǵa satılǵan yahudiy tuwısqanlarımızdı kúshimiz jetkenshe qaytarıp satıp aldıq. Al sizler bolsańız, óz tuwısqanlarıńızdı satıp atırsızlar. Olardı jáne satıp alıwımız ushın ba? – dedim. Olar juwap tappay, únsiz turdı[+].

9Men olarǵa jáne bılay dedim:

– Islep atırǵanıńız jaqsı is emes. Bizge dushpan bolǵan xalıqlarǵa masqara bolmaw ushın, Qudaydan qorqıp jasaw kerek emes pe edi[+]? 10Meniń ózim, tuwısqanlarım hám xızmetkerlerim menen birge xalıqqa qarızǵa gúmis hám biyday berip atırmız. Biraq endigiden bılay ol ushın ústeme alıwdı toqtatayıq! 11Házirden-aq olarǵa ózlerińiz tartıp alǵan atızların, júzim hám záytún[†] baǵların, úylerin, ústeme ushın tólegen gúmislerin, biydayın, sharap hám mayların qaytarıp berińler.

12Olar:

– Qaytarıp beremiz, olardan hesh nárse talap etpeymiz. Siziń aytqanıńızday qılamız, – dedi. Sonda men ruwxaniylerdi[†] shaqırtıp, ruwxaniylerdiń aldında aqsúyekler menen basshılarǵa bergen wádesinde turatuǵını tuwralı olarǵa ant ishtirdim[+]. 13Sońınan shapanımnıń belbewligin sheship qaǵıp:

– Óz wádesinde turmaǵan adamdı Quday[†] úy-jayınan hám iyeliginen ayırıp, dımsız qaldırsın, – dedim. Pútkil jıynalǵanlar:

– Awmiyin, – dedi hám Jaratqan Iyege[†] alǵıs-maqtawlar ayttı. Xalıq bergen wádesinde turdı[+].

14Jáne de, ózim Yahuda[†] jerine hákim bolıp tayınlanǵan kúnnen baslap on eki jıl dawamında, yaǵnıy Artakserkstiń patshalıǵınıń jigirmalanshı jılınan otız ekinshi jılına shekem men de, tuwısqanlarım da hákimge arnalǵan azıq-awqattan jemedik[+]. 15Mennen burınǵı hákimler xalıqqa awırmanlıq júklep, nan menen sharaptan tısqarı olardan qırıq shekel[*] gúmis te alǵan eken. Hátte, olardıń xızmetshileri de xalıqqa óz húkimin ótkergen eken. Biraq men Qudaydan qorqqanlıqtan, bulay islemedim. 16Onıń ornına men bar kúshimdi diywaldıń qurılısına baǵıshladım. Xızmetkerlerimniń hámmesi istiń basına jıynaldı. Bizler birde bir atız satıp almadıq.

17Aylanamızdaǵı basqa xalıqlardan kelgenlerdi esapqa almaǵannıń ózinde, yahudiylerden hám lawazımlı adamlardan bir júz eliw adam meniń dasturxanımnan awqatlanatuǵın edi. 18Bir kúnlik awqat ushın bir ógiz, altı semiz qoy hám bir qansha tawıqlar pisiriletuǵın, jáne hár on kúnde bir ret mol etip, túrli-túrli sharaplardan beriletuǵın edi. Degen menen, men úlke hákimine tiyisli awqattı talap etpedim, onısız da xalıqtıń júgi awır edi.

19Qudayım, bul xalıq ushın islegen islerimdi meniń iygiligim ushın eske ala gór![+]

#### 6


Nexemiyaǵa qarsı til biriktiriw

1Diywallardı qurıp, buzılǵan jerleriniń birde birewin qaldırmay, tolıq ońlap bolǵanım Sanballat, Tobiya, arab xalqınan bolǵan Geshem hám basqa dushpanlarımnıń qulaǵına jetip bardı. Biraq ol waqıtta, men ele dárwazalardıń qapıların ornatıp bolmaǵan edim[+]. 2Sonda Sanballat penen Geshem maǵan adam jiberip: «Ono tegisligindegi awıllardıń birinde ushırasayıq», – dedi. Olar maǵan zıyan keltiriw niyetinde edi[+]. 3Sonlıqtan men de olarǵa xabarshılar jiberip: «Men úlken bir is penen bántpen. Sonlıqtan bara almayman. Ne ushın men isti taslap, sizlerge barıwım hám jumıstı toqtatıwım kerek?» – dedim. 4Olar tórt márte sol xabardı jiberdi, men de tórt márte solay juwap qaytardım.

5Sonda besinshi ret Sanballat maǵan óz xızmetshisin jiberdi. Onıń qolında mórlenbegen ashıq xat bar edi. 6Xatta bılay dep jazılǵan edi:

«Basqa xalıqlar arasında xabarlar taraǵan, Geshem de bunı tastıyıqlaydı. Sen hám yahudiyler[†] qozǵalań kóteriwdi oylap atırsızlar. Sol sebepten sizler diywallardı qayta tiklep atırǵan ekensiz. Usı xabarlarǵa qaraǵanda, sen olarǵa patsha bolmaqshı ekenseń[+]. 7Jáne de, óziń haqqında: „Yahudanıń[†] óz patshası bar!“ dep járiyalawı ushın, sen payǵambarlardı[†] da tayınlapsań. Bul sózler, álbette, patshanıń qulaǵına jetip baradı. Sonlıqtan kel, birge keńesip alayıq».

8Men oǵan adam jiberip: «Aytqanlarıńnıń hámmesi jalǵan, bulardı sen óziń oylap shıǵarǵansań», – dep juwap berdim.

9Olardıń hámmesi bizlerdi qorqıtpaqshı bolıp: «Qolların isten suwıtsaq, is toqtaydı», – dep oylaǵan edi. Buǵan qarsı, men Qudaydan qollarıma kúsh beriwin soradım.

10Bir kúni men Mehetabeldiń aqlıǵı Delaya ulı Shemayanıń úyine bardım. Ol úyine tıǵılıp alǵan edi. Ol maǵan:

– Kel, Qudaydıń Úyinde,[†] Ibadatxananıń[†] ishinde ushırasıp, esiklerin tas qılıp, ildirip alayıq. Sebebi olar seni óltiriw ushın kelejaq, túnde seni óltiriwge keledi, – dedi.

11Biraq men oǵan:

– Men qashıp ketetuǵın adamǵa uqsayman ba? Yaki tiri qalıw ushın, Ibadatxanaǵa jasırınatuǵın adamǵa uqsayman ba? Barmayman, – dedim. 12Men onı Qudaydıń jibermegenin, biraq onı Tobiya menen Sanballat paraǵa satıp alǵanlıqtan, ol maǵan qarsı usınday jalǵan payǵambarshılıq sózlerin aytqanın túsinip jettim. 13Olar meni qorqıtıw ushın hám qorqqanımnan onıń aytqanın qılıp, gúna[†] islewim ushın, Shemayanı jallaǵan edi. Sonda meni jamanlap, abırayımdı tógiw ushın sebep tabılar edi.

14Men bılay dep duwa ettim: «Qudayım, Tobiya menen Sanballattıń islegen islerin umıta górme! Sonday-aq meni qorqıtpaqshı bolǵan payǵambar hayal Noadiyanı hám basqa payǵambarlardı da esińde saqlay gór!»[+]


Diywal qurılısınıń juwmaqlanıwı

15Diywal elul ayınıń jigirma besinshi sánesinde, eliw eki kúnde pitkerildi. 16Barlıq dushpanlarımız bul haqqında esitkende, átirapımızdaǵı xalıqlardıń hámmesi qorqıp ketti hám olardıń qattı eńsesi tústi. Sebebi olar bul istiń Qudayımızdıń járdeminde islengenin túsindi.

17Bunnan tısqarı, sol kúnleri Yahuda aqsúyekleri Tobiyaǵa kóp xatlar jazǵan bolıp, Tobiyadan da olarǵa xatlar kelip turdı. 18Tobiya Arax ulı Shekaniyanıń kúyew balası bolǵanlıqtan hám Tobiyanıń ulı Ehoxanan Berexiya ulı Meshullamnıń qızına úylengenlikten, Yahudadaǵı kóp adamlar onıń menen nan sındırısıp, ant ishisken edi[+]. 19Hátte, olar Tobiyanıń jaqsı isleri haqqında maǵan aytatuǵın, meniń aytqanlarımdı da oǵan jetkerip turatuǵın edi. Tobiya da meni qorqıtıw ushın xatlar jiberip turatuǵın edi.

#### 7

1Qala diywalı qurılıp, dárwazanıń qapıları ornatılıp bolınǵannan soń, dárwaza qarawılları, qosıqshılar hám lebiyliler[†] xızmetke qoyıldı. 2Men tuwısqanım Xananiyge hám qorǵannıń áskerbasısı Xananiyaǵa Erusalimge[†] jetekshilik etiwdi tapsırdım. Áskerbası Xananiya basqalarǵa qaraǵanda sadıq hám Qudaydan qorqatuǵın adam edi[+]. 3Men olarǵa bılay dedim:

– Kún qattı qızǵan waqıtta, Erusalim dárwazaları jabıq tursın. Dárwaza qarawılları xızmette turǵan bolsa da, qapılar jabılıp, ildirip qoyılsın. Qarawıllar Erusalim turǵınlarınan tayınlansın. Olardıń ayırımları náwbetshilikte tursın, al ayırımları óz úyiniń qarsı aldın qarawıllasın[+].


Súrginnen qaytıp kelgenlerdiń dizimi

4[•]Erusalim keń hám ullı qala edi. Biraq onıń xalqı az bolıp, qurılǵan jaylar da ele az edi. 5Sonda Qudayım meniń júregime aqsúyeklerdi, basshılardı hám xalıqtı jıynap, olardı shejiresi boyınsha dizimge alıwdı saldı. Men súrginnen[†] birinshi bolıp qaytıp kelgenlerdiń jazba túrdegi shejiresin taptım. Onda bılay dep jazılǵan edi:

6«Babiloniya[†] patshası Nabuxodonosordıń Babilonǵa tutqın etip alıp ketken adamları súrgin etilip, tutqında bolǵan wálayatlardan Erusalimge hám Yahudadaǵı[†] óz qalalarına qaytıp keldi[+]. 7Olar Zerubbabel, Eshua, Nexemiya, Azariya, Raamiya, Naxmaniy, Mordoxay, Bilshan, Misperet, Bigway, Nexum hám Baananıń basshılıǵında qaytıp keldi.

Súrginnen qaytqan Izrail[†] erleriniń dizimi tómendegishe:[+]

8Parosh urpaqlarınan – 2172 adam;[+]
9Shefatiya urpaqlarınan – 372 adam;
10Arax urpaqlarınan – 652 adam;
11Paxat-Moab,[†] yaǵnıy Eshua hám Ioab urpaqlarınan – 2818 adam;
12Elam urpaqlarınan – 1254 adam;
13Zattu urpaqlarınan – 845 adam;
14Zakkay urpaqlarınan – 760 adam;
15Binnuy urpaqlarınan – 648 adam;
16Bebay urpaqlarınan – 628 adam;
17Azgad urpaqlarınan – 2322 adam;
18Adoniqam urpaqlarınan – 667 adam;
19Bigway urpaqlarınan – 2067 adam;
20Adin urpaqlarınan – 655 adam;
21Ater, yaǵnıy Xizkiya urpaqlarınan – 98 adam;
22Xashum urpaqlarınan – 328 adam;
23Betsay urpaqlarınan – 324 adam;
24Xarif urpaqlarınan – 112 adam;
25Gibon urpaqlarınan – 95 adam;
26Beytlehemliler menen netofalılardan – 188 adam;
27Anatotlılardan – 128 adam;
28Beyt-Azmawetlilerden – 42 adam;
29Kiryat-Yarimlilerden, kefiralılardan hám beerotlılardan – 743 adam;
30Ramalılardan hám gebalılardan – 621 adam;
31Mixmaslılardan – 122 adam;
32Beyt-Ellilerden hám aylılardan – 123 adam;
33Basqa nebolılardan – 52 adam;
34Basqa elamlılardan – 1254 adam;
35Xarimlilerden – 320 adam;
36Erixolılardan – 345 adam;[+]
37Lodlılardan, xadidlilerden hám onolılardan – 721 adam;
38Senalılardan – 3930 adam[+].

39Ruwxaniyler:[†]

Eshua násilinen bolǵan Edaya urpaqlarınan – 973 adam;[+]
40Immer urpaqlarınan – 1052 adam;[+]
41Pashxur urpaqlarınan – 1247 adam;[+]
42Xarim urpaqlarınan – 1017 adam[+].

43Lebiyliler:

Hodewa násilinen taraǵan Eshua hám Qadmiel urpaqlarınan – 74 adam.

44Qosıqshılar:

Asaf urpaqlarınan – 148 adam[+].

45Dárwaza qarawılları: Shallum, Ater, Talmon, Aqqub, Xatita hám Shobay urpaqlarınan – 138 adam[+].

46Ibadatxana[†] xızmetshileri:

Sixa urpaqlarınan, Xasufa urpaqlarınan, Tabbaot urpaqlarınan,[+]
47Keros urpaqlarınan, Sia urpaqlarınan, Padon urpaqlarınan,
48Lebana urpaqlarınan, Xagaba urpaqlarınan, Shalmay urpaqlarınan,
49Xanan urpaqlarınan, Giddel urpaqlarınan, Gaxar urpaqlarınan,
50Reaya urpaqlarınan, Resin urpaqlarınan, Neqoda urpaqlarınan,
51Gazzam urpaqlarınan, Uzza urpaqlarınan, Paseax urpaqlarınan,
52Besay urpaqlarınan, Meunim urpaqlarınan, Nefushesim urpaqlarınan,
53Baqbuq urpaqlarınan, Xaqufa urpaqlarınan, Xarxur urpaqlarınan,
54Baslit urpaqlarınan, Mexida urpaqlarınan, Xarsha urpaqlarınan,
55Barqos urpaqlarınan, Sisera urpaqlarınan, Temax urpaqlarınan,
56Neziax urpaqlarınan hám Xatifa urpaqlarınan edi.

57Sulaymannıń márdikarǵa alınǵan xızmetshileriniń urpaqları:

Sotay urpaqlarınan, Soferet urpaqlarınan, Perida urpaqlarınan,[+]
58Yala urpaqlarınan, Darqon urpaqlarınan, Giddel urpaqlarınan,
59Shefatiya urpaqlarınan, Xattil urpaqlarınan, Pokeret-Hassebayım urpaqlarınan hám Amon urpaqlarınan edi.

60Ibadatxana xızmetshileri menen Sulaymannıń xızmetshileriniń urpaqlarınan barlıǵı bolıp 392 adam edi.

61Tel-Melax, Tel-Xarsha, Kerub,[†] Addon hám Immer qalalarınan kóship kelgen, biraq ózleriniń shıǵısın hám Izraildıń qaysı urıwına tiyisli ekenin dálilley almaǵanlar mınalar edi:

62Delaya, Tobiya hám Neqoda urpaqlarınan – 642 adam.

63Sonday-aq ruwxaniyler násilinen bolǵan Xabayya urpaqları, Haqqos urpaqları hám giladlı[†] Barzillaydıń qızlarınıń birine úylenip, qáyin atasınıń atı menen atalǵan Barzillay urpaqları[+]. 64Bular jazba shejireden óz shıǵısın izledi, biraq taba almaǵanlıqtan qanı taza emes dep, ruwxaniylik xızmetinen shetletildi. 65Hákim olarǵa Urim hám Tummimnen[*] paydalana alatuǵın ruwxaniy shıqpaǵansha, tek ruwxaniylerge beriletuǵın eń muxaddes[†] taǵamnan jemewdi buyırdı[+].

66Pútkil jámiyet hámmesi bolıp 42 360 adam edi. 67Bulardan tısqarı, olardıń 7337 qul hám shorıları, 245 erkek hám hayal qosıqshıları da bar edi. 68Jáne de, 736 atı, 245 ǵashırı, 69435 túyesi hám 6720 eshegi bar edi.

70Ayırım áwlad basshıları isti júrgiziw ushın sıylar berdi. Hákim qaznaǵa 1000 darik[*] altın, 50 qırma, 530 dana ruwxaniylik kiyimin berdi.

71Ayırım áwlad basshıları istiń júriwi ushın qaznaǵa 20 000 darik altın, 2200 mina[*] gúmis berdi. 72Al xalıqtıń qalǵan bólegi 20 000 darik altın, 2000 mina gúmis hám 67 ruwxaniylik kiyimin berdi.

73Solay etip, ruwxaniyler, lebiyliler, dárwaza qarawılları, qosıqshılar, ayırım adamlar, Ibadatxana xızmetshileri hám pútkil Izrail xalqı óz qalalarına ornalastı».

#### 8


Ezranıń Nızam kitabın xalıqqa oqıp beriwi

1Izraillılar[†] qalalarına ornalasıp bolǵannan soń, jetinshi ayda pútkil xalıq bir adamday bolıp Suw dárwazasınıń aldındaǵı maydanǵa jıynaldı. Olar ulama Ezradan Jaratqan Iyeniń[†] Muwsa arqalı Izrail xalqına bergen buyrıqları jazılǵan Nızam kitabın alıp keliwdi soradı[+]. 2Sonda jetinshi aydıń birinshi kúni ruwxaniy[†] Ezra Nızam kitabın xalıq jıynalǵan jerge alıp keldi. Erkekler, hayallar hám tıńlap, oqılǵandı túsine alatuǵın balalardıń hámmesi sol jerde edi. 3Ezra Suw dárwazası aldındaǵı maydanda erkeklerdiń, hayallardıń hám túsine alatuǵın hár bir adamnıń aldında kún shıqqannan túske shekem Nızam kitabın dawıslap oqıdı. Hámme oqılǵan sózdi dıqqat penen tıńladı[+].

4Ulama Ezra usı is ushın aldın ala tayarlanǵan aǵash minber ústinde turdı. Onıń oń tárepinde Mattitiya, Shema, Anaya, Uriya, Xilkiya hám Maaseya, al shep tárepinde Pedaya, Mishael, Malkiya, Xashum, Xashbaddana, Zexariya hám Meshullam turdı.

5Biyik minberde turǵan Ezra pútkil xalıqtıń kóz aldında kitaptı ashtı. Sonda pútkil xalıq ornınan turdı. 6Ezra ullı Qudayǵa, Jaratqan Iyege alǵıs-maqtawlar ayttı. Pútkil xalıq qolların kóterip: «Awmiyin, awmiyin», – dep juwap berdi hám et betinen jerge jıǵılıp, Jaratqan Iyege sıyındı[+].

7Lebiyliler[†] – Eshua, Baniy, Sherebiya, Yamin, Aqqub, Shabbetay, Hodiya, Maaseya, Kelita, Azariya, Iozabad, Xanan, Pelaya óz orınlarında tik turǵan xalıqqa Nızamdı túsindirdi. 8Olar Qudaydıń Nızam kitabın anıq oqıp, mánisin túsindirip berdi hám xalıq oqılǵandı túsindi.

9Nızam sózlerin esitkende, pútkil xalıq jıladı. Sonlıqtan hákim Nexemiya, ulama hám ruwxaniy bolǵan Ezra, jáne xalıqqa úyretip turǵan lebiyliler xalıqqa: «Búgin Qudayıńız Jaratqan Iye[†] ushın muxaddes[†] kún. Aza tutıp, kóz jas tókpeńler», – dedi.

10Keyin Nexemiya xalıqqa bılay dedi: «Endi úylerińizge qaytıp, maylı awqatlardan jep, mazalı ishimliklerden ishińler. Awqat tayarlamaǵanlarǵa da sol nárselerden pay berip jiberińler. Sebebi búgin Iyemiz ushın muxaddes kún. Qayǵırmańlar, sebebi Jaratqan Iye beretuǵın quwanısh sizlerdi kúshli qıladı».

11Lebiyliler de: «Tınıshlanıńlar, búgin muxaddes kún, qayǵırmańlar», – dep xalıqtı tınıshlandırdı. 12Solay etip, pútkil xalıq jep-ishiw, basqalarǵa payların beriw hám ullı quwanısh penen bayramlaw ushın ketti. Óytkeni olar ózlerine aytılǵanlardı túsingen edi[+].

13Erteńine pútkil xalıqtıń áwlad basshıları, ruwxaniyler hám lebiyliler Nızam sózlerin úyreniw ushın ulama Ezranıń janına jıynaldı. 14Olar Nızamda jazılǵan Jaratqan Iyeniń Muwsa arqalı bergen mına buyrıǵın[*] taptı: «Izrail xalqı jetinshi aydaǵı bayram kúnleri qoslarda jasasın[+]. 15Sonlıqtan barlıq qalalarda hám Erusalimde:[†] „Jazılǵanǵa muwapıq, tawlarǵa shıǵıp, záytún,[†] jabayı záytún, mirta, palma hám basqa da japıraqlı aǵashlardıń shaqaların alıp kelip, qos qurıńlar“, – dep jar salıp, járiyalansın».

16Solay etip, xalıq barıp, shaqalar alıp keldi hám hár bir adam óz tamlarınıń basına, sharbaqlarına, Qudaydıń Úyiniń[†] sharbaǵına, Suw dárwazası aldındaǵı maydanǵa hám Efrayım[†] dárwazasınıń aldındaǵı maydanǵa ózleri ushın qoslar qurıp aldı[+]. 17Súrginnen[†] qaytıp kelgenlerdiń hámmesi qoslar qurıp, qoslarda jasadı. Nun ulı Eshuanıń dáwirinen usı kúnge deyin izraillılar bulay islemegen edi. Olar sheksiz quwanıshqa bólengen edi. 18Ezra birinshi kúnnen sońǵı kúnge deyin, hár kúni Qudaydıń Nızam kitabın oqıdı. Olar jeti kún bayramladı, al segizinshi kúni qaǵıydaǵa muwapıq saltanatlı jıynalıs boldı[+].

#### 9


Xalıqtıń gúnaları ushın táwbe qılıwı

1Jetinshi aydıń jigirma tórtinshi kúni pútkil Izrail[†] xalqı oraza tutıp, aza kiyimin kiygen hám baslarına topıraq shashqan halda jıynaldı[+]. 2Sol waqıtta Izrail urpaqları barlıq basqa xalıqlardan ayırılıp shıqtı. Olar ózleriniń gúnaların hám ata-babaları islegen jaman islerdi ashıq moyınladı[+]. 3Olar óz orınlarında turıp, úsh saattı ózleriniń Qudayı Jaratqan Iyeniń[†] Nızam kitabın oqıw menen, al úsh saattı gúnanı ashıq moyınlaw hám ózleriniń Qudayı Jaratqan Iyege sıyınıw menen ótkizdi. 4Eshua, Baniy, Qadmiel, Shebaniya, Bunniy, Sherebiya, Baniy hám Kenaniy lebiyliler[†] ushın ajıratılǵan sıpanıń ústine shıǵıp, Qudayı Jaratqan Iyege qattı dawıslap jalbarındı.

5Keyin lebiyliler Eshua, Qadmiel, Baniy, Xashabniya, Sherebiya, Hodiya, Shebaniya hám Petaxiya bılay dedi: «Turıp, máńgige bar bolǵan Qudayıńız Jaratqan Iyege alǵıs-maqtawlar aytıńlar». Olar bılay dep duwa etti:

«Bizlerdiń táriyiplewlerimizden de, alǵıs-maqtawlarımızdan da ullı bolǵan Onıń dańqlı atına alǵıs-maqtawlar aytıńlar!

6Jaratqan Iye[†], Sen jalǵızsań. Sen aspandı, aspannıń aspanın, olardaǵı pútkil barlıqtı, jerdi hám ondaǵı barlıq nárseni, teńizlerdi hám olardıń ishindegi barlıq nárseni jarattıń. Hámmesine Sen jan berdiń, pútkil aspan deneleri saǵan sıyınadı[+].

7Quday[†] Iye, Sen Óziń Ibramdı tańlap alıp, kaldeylerdiń Ur qalasınan alıp shıqtıń hám oǵan Ibrayım degen jańa at berdiń[+]. 8Onı aldıńda sadıq dep taptıń hám onıń urpaqlarına qanan,[†] xet, amor, periz, ebus hám girgash xalıqlarınıń jerlerin beriw ushın, onıń menen kelisim[†] dúzdiń. Sen wádeńdi orınladıń, sebebi Sen ádilseń[+].

9Sen ata-babalarımızdıń Mısırda[†] shekken azapların kórdiń hám Qızıl teńiz janındaǵı olardıń dad-páriyadın esittiń[+]. 10Menmensip, ata-babalarımızǵa jábir kórsetkeni ushın, Sen faraonǵa,[†] onıń barlıq xızmetkerlerine hám sol jerdegi onıń pútkil xalqına káramatlı belgiler hám tań qalarlıq isler kórsettiń. Sol sebepli búginge deyin Ózińniń dańqlı atıńdı saqlap qaldıń[+]. 11Sen ata-babalarımızdıń kóz aldında teńizdi ekige ayırdıń hám olar teńizdi qurǵaq jer arqalı kesip ótti. Al olardı quwǵanlardı bolsa, tereń suwǵa ılaqtırılǵan tas kibi teńiz túbine batırıp jiberdiń[+]. 12Kúndiz minara sıyaqlı bult bolıp, túnde olardıń júretuǵın jollarına jaqtı túsiriw ushın minara sıyaqlı ot bolıp, ata-babalarımızǵa jol kórsettiń[+].

13Sen Sinay tawına túsip, aspannan olar menen sóylestiń hám olarǵa ádil nızamlar, durıs kórsetpeler, iygilikli qaǵıydalar hám buyrıqlar berdiń[+]. 14Olarǵa Ózińniń muxaddes[†] Shabbat kúnińdi[†] bildirdiń. Qulıń Muwsa arqalı buyrıqlar, qaǵıydalar hám nızamlar berdiń[+]. 15Ash bolǵanında, aspannan nan jawdırdıń, shóllegeninde, jartastan[†] suw shıǵarıp berdiń. Sen olarǵa Óziń beremen dep ant ishken jerge barıwdı hám sol jerdi iyelewdi buyırdıń[+].

16Biraq ata-babalarımız tákabbirlik hám qaysarlıq qılıp, buyrıqlarıńa boysınbadı. 17Olar boysınıwdan bas tartıp, Seniń ózleriniń kóz aldında islegen káramatlarıńdı umıttı. Olar menmenlik etti hám Mısırdaǵı qullıqqa qaytıw ushın ózlerine bir basshı qoyıp alıp, Saǵan qarsı bas kóterdi. Biraq Sen keshiretuǵın, miyrimli, rehimli, sabır-taqatlı hám súyispenshiligi ullı Quday bolǵanlıqtan, olardı taslap ketpediń[+]. 18Hátte, ata-babalarımız ózlerine tananıń músinin islep alıp: „Mine, bizlerdi Mısırdan alıp shıqqan qudayımız“, – dep Seni qattı xorladı[+].

19Biraq Seniń rehimliligiń ullı bolǵanlıǵı sebepli, olardı shólde taslap ketpediń. Kúndiz olarǵa jol kórsetiwshi minara sıyaqlı bult ta, túnde olardıń júretuǵın jollarına jaqtı túsiriwshi minara sıyaqlı ot ta olardı tárk etpedi[+]. 20Sen olarǵa tálim beriw ushın, Ózińniń iygilikli Ruwxıńdı berdiń. Awızlarınan mannanı[*] tartıp almadıń, shólin qandırıw ushın suw da berdiń[+]. 21Shólde Sen olardı qırıq jıl baqtıń: olar hesh nárseden kemlik kórmedi, kiyimleri de tozbadı, ayaqları da qabarmadı[+].

22Sen olarǵa patshalıqlar menen xalıqlardı táslim etip, olardıń barlıq jerlerin bólistirip berdiń. Olar Xeshbon patshası Sixonnıń hám Bashan[†] patshası Ogtıń jerlerine iyelik etti[+]. 23Sen olardıń urpaqların aspandaǵı juldızlarday etip kóbeyttiń hám olardı ata-babalarına: „Kirip, iyelik etińler“, degen jerge alıp keldiń[+]. 24Olardıń urpaqları sol jerge kirip, onı iyeledi. Sen olarǵa sol jerdiń turǵınları bolǵan qananlılardı[†] boysındırdıń hám qálegenin qılıw ushın, qananlılardıń patshaları menen xalqın olarǵa táslim ettiń[+]. 25Olar qorǵan qalalardı, ónimdar jerlerdi basıp aldı hám túrli jaqsı zatlar menen toltırılǵan úylerdi, qazılǵan suw saqlaǵıshlardı,[†] júzimzarlardı, záytún[†] baǵların hám kóp sanlı miywe aǵashların iyeledi. Olar jep toydı, semirdi hám Seniń ullı iygiligińnen ráhátlendi[+].

26Biraq olar boysınbay, Saǵan qarsı bas kóterdi. Olar Seniń Nızamıńa arqasın burıp, Saǵan qaytıwǵa shaqırǵan payǵambarlarıńdı[†] óltirdi. Usılay olar Saǵan qattı til tiygizdi[+]. 27Sonlıqtan Sen olardı dushpanlarınıń qolına berdiń, dushpanları olardı ezdi. Olar azap shekken waqıtlarında, Saǵan jalbarındı. Sen olardı aspannan esittiń hám Ózińniń ullı rehimiń menen olarǵa qutqarıwshılardı[†] jiberdiń. Qutqarıwshılar olardı dushpanlarınıń qolınan qutqardı[+].

28Biraq olar tınıshlıqqa eriskennen soń, jáne Seniń kóz aldıńda jaman islerdi isledi. Sol sebepli Sen olardı qaytadan dushpanlarınıń qolına berdiń hám dushpanları olardıń ústinen húkimdarlıq etti. Olar jáne Saǵan jalbarınǵanda, Sen olardı aspannan esittiń hám Ózińniń ullı rehimiń menen olardı kóp márte qutqarıp aldıń[+].

29Sen olardı Óz Nızamıńa qaytarıw ushın eskertseń de, qaysarlıq etip, buyrıqlarıńa boysınbadı hám qaǵıydalarıńnan júz burıp, gúna[†] isledi. Eger olardı orınlaǵanda, ómirge eriser edi. Biraq olar Saǵan teris qaradı hám menmensip, boysınıwdan bas tarttı[+]. 30Jıllar boyı olardı shıdamlılıq penen kúttiń. Óz Ruwxıń menen payǵambarlarıń arqalı olarǵa eskerttiń. Biraq olar tıńlamadı. Sonlıqtan Sen olardı aynalasındaǵı xalıqlarǵa táslim ettiń[+]. 31Biraq Ózińniń ullı rehimliligiń sebepli, olardı tolıq joq qılmadıń hám tárk etpediń. Sebebi Sen miyrimli hám rehimli Qudaysań[+].

32Qudayımız, Óz kelisimine hám súyispenshiligine sadıq bolǵan miyrimli, ullı, qúdiretli hám aybatlı Qudaysań! Assiriya[†] patshalarınıń dáwirinen búginge deyin bizler shekken azaplar, patshalarımız, basshılarımız, ruwxaniylerimiz,[†] payǵambarlarımız, ata-babalarımız hám pútkil xalqımız shekken azaplar Seniń názerińde az bolıp kórinbegey[+]. 33Basımızǵa túsken hár bir iste Sen ádil boldıń. Óytkeni Sen sadıqlıq penen is tutsań da, bizler jawızlıq isley berdik[+]. 34Patshalarımız, basshılarımız, ruwxaniylerimiz hám ata-babalarımız Seniń Nızamıń boyınsha jasamadı, Sen bergen buyrıq hám eskertiwlerge qulaq aspadı[+]. 35Olar óz patshalıǵında, Sen bergen ullı jaqsılıq ishinde jasasa da, keń hám ónimdar jerlerdi ajıratıp berseń de, olar Saǵan qulaq aspadı hám ózleriniń jawız islerinen qaytpadı[+].

36Mine, búgin bizler qulmız. Miywelerinen jep, iygiliginen tatsın dep ata-babalarımızǵa bergen jerińde qul bolıp jasap atırmız[+]. 37Gúnalarımız sebepli, jerimizdiń mol hasılın ústimizden Óziń qoyǵan patshalarǵa beremiz. Olar ózlerimizdi de, mallarımızdı da qálegeninshe basqaradı. Bizler qattı azap shegip atırmız»[+].


Xalıqtıń minnetleme alıwı

38«Usı isler sebepli bizler jazba túrde qatal minnetleme alamız. Oǵan basshılarımız, lebiylilerimiz hám ruwxaniylerimiz qol qoyıp, mór[†] basadı»[+].

#### 10

1Minnetlemege mór[†] basqanlar mınalar edi:

Xaxaliya ulı hákim Nexemiya hám Sedekiya[+].

2Ruwxaniyler:[†]

Seraya, Azariya, Eremiya, 3Pashxur, Amariya, Malkiya, 4Xattush, Shebaniya, Mallux,[+] 5Xarim, Meremot, Obadiya, 6Daniel, Ginneton, Barux, 7Meshullam, Abiya, Miyamin, 8Maaziya, Bilgay, Shemaya.

9Lebiyliler:[†]

Azaniya ulı Eshua, Xenadad urpaqlarınan Binnuy, Qadmiel,[+] 10olardıń tuwısqanları: Shebaniya, Hodiya, Kelita, Pelaya, Xanan, 11Mixa, Rexob, Xashabiya, 12Zakkur, Sherebiya, Shebaniya, 13Hodiya, Baniy, Beninu.

14Xalıq basshıları:

Parosh, Paxat-Moab,[†] Elam, Zattu, Baniy,[+] 15Bunniy, Azgad, Bebay, 16Adoniya, Bigway, Adin, 17Ater, Xizkiya, Azzur, 18Hodiya, Xashum, Betsay, 19Xarif, Anatot, Nebay, 20Magpiash, Meshullam, Xezir, 21Meshezabel, Sadoq, Yaddua, 22Pelatiya, Xanan, Anaya, 23Hoshea, Xananiya, Xashshub, 24Halloxesh, Pilxa, Shobek, 25Rexum, Xashabna, Maaseya, 26Axiya, Xanan, Anan, 27Mallux, Xarim, Baana.

28Qalǵan xalıqtıń hámmesi: ruwxaniyler, lebiyliler, dárwaza qarawılları menen Ibadatxana[†] xızmetshileri, qosıqshılar, Qudaydıń Nızamına muwapıq basqa xalıqlardan bóleklengen hár bir adam hayalları hám oqılǵandı túsine alatuǵın ul-qızları menen birge[+] 29óz tuwısqanlarına, yaǵnıy aqsúyeklerge qosılıp bılay dep ant ishti: «Bizler Qudaydıń Óz qulı Muwsa arqalı bergen Nızamı boyınsha jasaymız, Iyemiz bolǵan Jaratqan Iyeniń[†] barlıq buyrıqlarına, nızam hám qaǵıydalarına tolıq boysınamız. Al boysınbaǵanlarǵa nálet jawsın! 30Átirapımızdaǵı xalıqlar menen qız alıp, qız berispeymiz[+]. 31Eger átiraptaǵı xalıqlar Shabbat kúni[†] qanday da bir zatın yamasa biydayın satıw ushın alıp kelse, olardan Shabbat kúni yamasa qanday da bir muxaddes[†] kúnde zat satıp almaymız. Hár jeti jıldıń jetinshi jılında bir ret jerdi súrmeymiz hám qarızlarımızdan keshemiz[+]. 32Qudayımızdıń Úyindegi xızmet ushın jılına shekeldiń úshten birin beriw minnetlemesin ózimizge alamız[+]. 33Bul aqsha usınılǵan nanlar,[†] kúndelikli ǵálle sadaqaları,[†] kúndelikli jandırılatuǵın qurbanlıqlar,[†] Shabbat kúni, Jańa ay bayramları, belgilengen bayramlar, muxaddes sadaqalar, Izrail[†] urpaqların páklew ushın beriletuǵın gúna[†] qurbanlıqları hám Qudayımızdıń Úyindegi basqa isler ushın jumsaladı[+]. 34Bizler – ruwxaniyler, lebiyliler hám xalıq birgelikte shek[†] taslaymız. Ol arqalı Nızamda jazılǵanına muwapıq, Qudayımız Jaratqan Iyeniń qurbanlıq ornında jaǵılatuǵın otındı hár jılı belgilengen waqıtta Qudayımızdıń Úyine qaysı áwladtıń alıp keletuǵının belgilep alamız[+]. 35Hár jılı eginimizdiń hám hár bir miywe aǵashımızdıń birinshi ónimin Jaratqan Iyeniń Úyine[†] alıp kelemiz[+]. 36Nızamda jazılǵanınday, tuńǵısh ullarımızdı,[†] mallarımızdıń birinshi tóllerin, sonday-aq iri hám mayda mallarımızdıń birinshi tóllerin Qudayımızdıń Úyine, sol jerde xızmet etip atırǵan ruwxaniylerge alıp kelemiz[+]. 37Jáne qamırdıń birinshi zuwalasınan jabılǵan nanımızdı, basqa ónimlerimizden beriletuǵın sadaqalardıń, barlıq miywe aǵashlarımızdıń miyweleriniń, sharaptıń hám záytún[†] mayınıń dáslepki ónimlerin Qudayımızdıń Úyindegi zatlar saqlanatuǵın bólmege qosıw ushın ruwxaniylerge beremiz. Al jerimizden óngen ónimnen beriletuǵın onnan birin lebiylilerge beremiz. Sebebi diyxanshılıq penen shuǵıllanatuǵın hámme qalalardan alınatuǵın onnan birdi lebiyliler jıynaydı[+]. 38Lebiyliler onnan birin jıynap atırǵanda, Xaron urpaǵınan bolǵan bir ruwxaniy olardıń qasında boladı. Lebiyliler ózleri jıynaǵan onnan birden onnan birin Qudaydıń Úyindegi[†] zatlar saqlanatuǵın bólmege beredi[+]. 39Izrail xalqı hám lebiyliler biydaydan, jańa sharaptan, záytún mayınan beriletuǵın sadaqalardı sol zatlar saqlanatuǵın bólmelerge alıp keledi. Ol jerde Muxaddesxana buyımları saqlanadı. Sonday-aq ruwxaniyler, dárwaza qarawılları hám qosıqshılar xızmet waqtında sol jerde boladı.

Bizler Qudayımızdıń Úyin qarawsız qaldırmaymız»[+].

#### 11


Erusalim turǵınları

1[•]Xalıq basshıları muxaddes[†] qala Erusalimde[†] qalıp, sol jerge ornalastı. Xalıqtıń onnan biriniń muxaddes qalaǵa, Erusalimge kelip jasawı ushın shek[†] taslandı. Al qalǵan toǵız bólegi óz qalalarında qaldı[+]. 2Jáne Erusalimde jasap qalıwdı qálegenlerdiń hámmesine xalıq pátiya berdi.

3Degen menen, bazı izraillılar,[†] ruwxaniyler,[†] lebiyliler,[†] Ibadatxana[†] xızmetshileri, Sulaymannıń xızmetshileriniń urpaǵınan bolǵanlar óz iyeliklerinde, Yahuda[†] qalalarında jasadı. Erusalimde jasaytuǵın wálayat basshıları mınalar edi:[+] 4Yahuda hám Benyamin urpaqlarınan bazıları Erusalimge ornalastı.

Yahuda urpaqlarınan: Peres násilinen Ataya. Ataya Uzziya ulı, Uzziya Zexariya ulı, Zexariya Amariya ulı, Amariya Shefatiya ulı, Shefatiya Mahalalel ulı edi[+]. 5Shela násilinen Maaseya. Maaseya Barux ulı, Barux Kol-Xoze ulı, Kol-Xoze Xazaya ulı, Xazaya Adaya ulı, Adaya Ioyarib ulı, Ioyarib Zexariya ulı edi[+]. 6Peres urpaqlarınan 468 adam Erusalimge ornalastı. Olar batır jawıngerler edi.

7Benyamin urpaǵınan:

Meshullam ulı Sallu. Meshullam Ioed ulı, Ioed Pedaya ulı, Pedaya Qolaya ulı, Qolaya Maaseya ulı, Maaseya Itiel ulı, Itiel Eshaya ulı edi. 8Salluǵa Gabbay hám Sallay qosılıp, hámmesi bolıp 928 adam boldı. 9Zixriy ulı Ioel olarǵa basshılıq etti, al Hassenua ulı Yahuda qalada Ioelden keyingi ekinshi basshı edi.

10Ruwxaniylerden: Ioyarib ulı Edaya, Yaxin, 11Qudaydıń Úyiniń[†] bas xızmetshisi Seraya. Seraya Xilkiya ulı, Xilkiya Meshullam ulı, Meshullam Sadoq ulı, Sadoq Merayot ulı, Merayot Axitub ulı edi[+]. 12Olardıń Qudaydıń Úyinde xızmet etetuǵın tuwısqanlarınıń sanı 822 adam.

Eroxam ulı Adaya. Eroxam Pelaliya ulı, Pelaliya Amsiy ulı, Amsiy Zexariya ulı, Zexariya Pashxur ulı, Pashxur Malkiya ulı edi. 13Adayanıń áwlad basshıları bolǵan tuwısqanları barlıǵı bolıp 242 adam.

Azarel ulı Amashsay. Azarel Axzay ulı, Axzay Meshillemot ulı, Meshillemot Immer ulı edi. 14Amashsaydıń batır jawınger bolǵan tuwısqanları 128 adam. Olardıń basshısı Haggedolim ulı Zabdiel edi.

15Lebiylilerden: Xashshub ulı Shemaya. Xashshub Azriqam ulı, Azriqam Xashabiya ulı, Xashabiya Bunniy ulı edi. 16Lebiylilerdiń basshılarınan Shabbetay hám Iozabad. Olar Qudaydıń Úyiniń sırtqı isleri menen shuǵıllanatuǵın edi[+]. 17Mixa ulı Mattaniya táriyiplew duwasın alıp barıwshı bas jetekshi edi. Mixa Zabdiy ulı, Zabdiy Asaf ulı edi. Mattaniyanıń tuwısqanlarınan biri Baqbuqıya onnan keyingi ekinshi dárejeli xızmetshi edi. Jáne de, Shammua ulı Abda da bar edi. Shammua Galal ulı, Galal Edutun ulı edi[+]. 18Muxaddes qalada jasaytuǵın lebiyliler barlıǵı bolıp 284 adam edi.

19Dárwaza qarawılları:

Dárwazalarda Aqqub, Talmon hám olardıń tuwısqanları náwbetshilik etetuǵın edi. Olar hámmesi bolıp 172 adam edi[+].

20Izraillılardıń, ruwxaniylerdiń hám lebiylilerdiń qalǵanları Yahudanıń barlıq qalaları boylap, óz úlesine tiygen jerde jasadı.

21Ibadatxana xızmetshileri Ofel tóbeshiginde jasadı. Olardı Sixa menen Gishpa basqardı[+].

22Lebiylilerdiń Erusalimdegi basshısı Baniy ulı Uzziy bolıp, Baniy Xashabiya ulı, Xashabiya Mattaniya ulı, Mattaniya Mixa ulı edi. Uzziy Qudaydıń Úyinde qosıq aytıw xızmetin atqarıp kelgen Asaftıń urpaqlarınan edi[+]. 23Patshanıń qosıqshılarǵa bergen ayrıqsha pármanı bar edi. Qosıqshılarǵa hár kún ushın belgilengen muǵdarda qarjı ajıratılǵan edi.

24Yahuda ulı Zerax urpaqlarınan Meshezabel ulı Petaxiya Izrail xalqına baylanıslı barlıq islerde Persiya[†] patshasınıń keńesshisi boldı[+].


Erusalimniń sırtındaǵılar

25Yahuda urıwınıń ayırım adamları óz atızlarına jaqın jerdegi qalalarda jasap qaldı. Olar: Kiryat-Arbada hám oǵan tiyisli awıllarda, Dibonda hám oǵan tiyisli awıllarda, Eqabseelde hám oǵan tiyisli awıllarda, 26Eshuada, Moladada, Beyt-Pelette, 27Xasar-Shualda, Beer-Shebada hám oǵan tiyisli awıllarda, 28Siklagta, Mexonada hám oǵan tiyisli awıllarda, 29En-Rimmonda, Sorada, Yarmutta, 30Zanoaxta, Adullamda hám oǵan tiyisli awıllarda, Laxishte hám oǵan tiyisli atızlarda, Azeqada hám oǵan tiyisli awıllarda jasap qaldı. Olar Beer-Shebadan Hinnom oypatlıǵına shekemgi jerlerge ornalastı.

31Benyamin urpaqları Geba, Mixmas, Ayya, Beyt-El hám onıń átirapındaǵı awıllarda, 32Anatot, Nob, Ananiya, 33Xasor, Rama, Gittayım, 34Xadid, Seboim, Neballat, 35Lod, Ono hám Ge-Xarashim oypatlıǵında jasadı. 36Yahuda jerinen kelgen lebiylilerdiń ayırım toparları benyaminliler arasına ornalastı.

#### 12


Ruwxaniyler menen lebiylilerdiń dizimi

1Shealtiel ulı Zerubbabel hám bas ruwxaniy[†] Eshua menen birge súrginnen[†] qaytıp kelgen ruwxaniyler menen lebiyliler[†] mınalar edi:

Ruwxaniyler: Seraya, Eremiya, Ezra,[+] 2Amariya, Mallux, Xattush, 3Shekaniya, Rexum, Meremot, 4Iddo, Ginneton, Abiya, 5Minyamin, Moadiya, Bilga, 6Shemaya, Ioyarib, Edaya, 7Sallu, Amoq, Xilkiya, Edaya. Bular Eshuanıń dáwirinde ózleriniń izindegi barlıq ruwxaniylerge basshılıq etken edi.

8Lebiyliler:

Eshua, Binnuy, Qadmiel, Sherebiya, Yahuda[†] hám Mattaniya. Mattaniya óz tuwısqanları menen birge táriyiplew qosıqların alıp barıw isine juwapker edi[+]. 9Al olardıń tuwısqanları Baqbuqıya menen Unniy xızmet waqtında olardıń qarsı aldında turatuǵın edi.

10Bas ruwxaniy bolǵan Eshua Ioyakimniń ákesi edi. Ioyakim Elyashibtiń ákesi, Elyashib Ioyadanıń ákesi,[+] 11Ioyada Yuxanannıń ákesi, Yuxanan Yadduanıń ákesi edi.

12Bas ruwxaniy Ioyakim dáwirinde áwlad basshıları bolǵan ruwxaniyler mınalar edi: Seraya násilinen Meraya, Eremiya násilinen Xananiya, 13Ezra násilinen Meshullam, Amariya násilinen Ehoxanan, 14Mallux násilinen Ionatan, Shekaniya násilinen Yusup, 15Xarim násilinen Adna, Meremot násilinen Xelqay, 16Iddo násilinen Zexariya, Ginneton násilinen Meshullam,[+] 17Abiya násilinen Zixriy, Minyamin násilinen bir basshı, Moadiya násilinen Piltay, 18Bilga násilinen Shammua, Shemaya násilinen Ehonatan, 19Ioyarib násilinen Mattenay, Edaya násilinen Uzziy, 20Sallu násilinen Qallay, Amoq násilinen Eber, 21Xilkiya násilinen Xashabiya, Edaya násilinen Netanel.

22Bas ruwxaniyler bolǵan Elyashib, Ioyada, Yuxanan hám Yadduanıń waqtında, Persiya[†] patshası Dariydiń húkimdarlıǵı dáwirinde, lebiyli áwlad basshılarınıń hám ruwxaniylerdiń dizimi jazıp qoyıldı[+]. 23Elyashib ulı Yuxanannıń zamanına deyingi lebiyli áwlad basshılarınıń dizimi jılnama kitabına jazıldı.

24Lebiyli basshılardan Xashabiya, Sherebiya hám Qadmiel ulı Eshua bir tárepte, olardıń tuwısqanları qarsı tárepte turıp, Qudaydıń adamı bolǵan Dawıttıń kórsetpesine muwapıq, gezekpe-gezek alǵıs-maqtaw hám táriyiplew qosıqların aytatuǵın edi[+].

25Mattaniya, Baqbuqıya, Obadiya, Meshullam, Talmon hám Aqqub náwbet penen dárwaza qarawılları bolıp, Ibadatxana[†] dárwazasınıń ishindegi zatlar saqlanatuǵın bólmelerdi qarawıllaytuǵın edi[+].

26Olar Iosadaqtıń aqlıǵı, Eshuanıń ulı Ioyakim, hákim Nexemiya, ulama hám ruwxaniy Ezra jasaǵan dáwirde xızmet etti[+].


Erusalim diywalınıń pitiwi

27Erusalimniń[†] jańa diywallarınıń pitkenine arnap rásim ótkergende, táriyiplew qosıqların aytıp, kimbal, arfa[†] hám liralar[†][*] shertip, onı quwanıshlı túrde ótkeriw ushın, hámme jerde jasap atırǵan lebiyliler Erusalimge shaqırtıldı[+]. 28Qosıqshılar Erusalimniń átirapındaǵı úlkelerden, netofalılardıń awıllarınan, 29Beyt-Gilgaldan hám Geba menen Azmawet jerlerinen keldi. Sebebi qosıqshılar Erusalim átirapınan ózleri ushın awıllar qurıp alǵan edi. 30Ruwxaniyler menen lebiyliler dáslep ózlerin páklew rásiminen ótkerdi, sońınan xalıqtı, dárwazalardı hám diywaldı pákledi[+].

31Sonda men Yahuda basshıların diywaldıń ústine shıǵardım hám táriyiplew qosıqların aytatuǵın úlken eki topardı tayınladım. Olardıń birewi diywaldıń oń tárepi boylap, Tezek dárwazasına qaray júrdi[+]. 32Olardıń izinen Hoshaya hám Yahuda basshılarınıń yarımı, 33Azariya, Ezra, Meshullam, 34Yahuda, Benyamin, Shemaya, Eremiya, 35hám kárnay[†] shertken bir neshe ruwxaniyler júrdi. Olardan biri Ionatan ulı Zexariya bolıp, Ionatan Shemaya ulı, Shemaya Mattaniya ulı, Mattaniya Mixaya ulı, Mixaya Zakkur ulı, Zakkur Asaf ulı edi[+]. 36Zexariyanıń tuwısqanları Shemaya, Azarel, Milalay, Gilalay, Maay, Netanel, Yahuda hám Xananiy Qudaydıń adamı bolǵan Dawıttıń saz ásbaplarına uqsaǵan ásbaplardı shertip júrdi. Olardıń aldında ulama Ezra júrdi[+]. 37Olar Bulaq dárwazasınan ótip, Dawıttıń qalasınıń diywalına qaray kóteriletuǵın teksheler arqalı Dawıttıń sarayınıń ústingi tárepinen kesip ótip, shıǵıs táreptegi Suw dárwazasına qaray ketti[+].

38Táriyiplew qosıqların aytatuǵın ekinshi topar diywaldıń ústi boylap, shep tárepke qaray júrdi. Men de xalıqtıń yarımı menen birge olardıń izine erdim. Bizler Tandırlar minarasınan ótip, Keń diywalǵa qaray júrdik[+]. 39Efrayım[†] dárwazasın, Eshana dárwazasın, Balıq dárwazasın, Xananel minarasın, Júzlik minarasın hám Qoy dárwazasın basıp ótip, Saqshılar dárwazasına kelip toqtadıq[+].

40Keyin táriyiplew qosıqların aytatuǵın eki topar Qudaydıń Úyindegi[†] ózleriniń ornında turdı. Men de, meniń janımda bolǵan basshılardıń yarımı da sol jerde turdı. 41Ruwxaniyler: Elyakim, Maaseya, Minyamin, Mixaya, Elyoenay, Zexariya, Xananiya janımda kárnay shertip júrdi. 42Jáne de, Maaseya, Shemaya, Elazar, Uzziy, Ehoxanan, Malkiya, Elam hám Ezer de bar edi. Qosıqshılar Izraxiyanıń basshılıǵında baqırıp qosıq ayttı. 43Sol kúni kóp qurbanlıqlar[†] berildi. Xalıq shadlıqqa bólendi, sebebi Quday[†] olarǵa úlken quwanısh sıylaǵan edi. Hayallar da, balalar da shadlıqqa bólendi, Erusalimniń shadlıǵı uzaq-uzaqlarǵa esitilip turdı.

44Sol kúni berilgen sadaqalar,[†] dáslepki ónimler hám hámme zattıń onnan biri saqlanatuǵın bólmeler ústinen juwapker adamlar xızmetke qoyıldı. Hámme yahudalılardıń ruwxaniyler menen lebiylilerdiń xızmetinen kewli toq bolǵanlıqtan, Nızam boyınsha qalalardıń átirapındaǵı egislik jerlerden jıynalatuǵın, ruwxaniyler menen lebiylilerge arnalǵan úlesler usı bólmelerge alıp kelindi. 45Ruwxaniyler menen lebiyliler ózleriniń Qudayınıń xızmetin hám páklew xızmetin alıp bardı. Qosıqshılar menen dárwaza qarawılları da Dawıttıń hám onıń ulı Sulaymannıń kórsetpesi boyınsha óz xızmetlerin atqardı. 46Óytkeni burınnan Dawıt penen Asaftıń dáwirinde qosıqshılarǵa jetekshi qoyılǵan bolıp, Qudayǵa arnap alǵıs-maqtaw hám táriyiplew qosıqların aytatuǵın edi[+]. 47Zerubbabeldiń hám Nexemiyanıń zamanında pútkil Izrail[†] xalqı qosıqshılar menen qarawıllardı kúndelikli azıq-awqat penen támiyinlep turdı. Xalıq lebiylilerge óz úleslerin ayırıp berdi, lebiyliler de Xaron urpaqlarına, yaǵnıy ruwxaniylerge tiyislisin ajıratıp berdi[+].

#### 13


Nexemiyanıń sońǵı kirgizgen jańalıǵı

1Sol kúni Muwsanıń kitabı xalıqqa oqıp berildi. Kitapta bılay dep jazılǵan edi: «Ammonlar[†] menen moablılar[†] hesh qashan Qudaydıń jámiyetine kire almaydı[+]. 2Sebebi olar Izrail[†] xalqı Mısırdan[†] shıqqanda, olardı suw hám nan menen qarsı alıwdıń ornına, izraillılardı ǵarǵaw ushın Bilamdı jallap aldı. Biraq Qudayımız ǵarǵıstı jarılqawǵa aylandırdı».[*][+] 3Bul Nızamdı esitkennen soń, Izrail xalqı barlıq ózge millet adamların ózlerinen bólekledi[+].

4Bunnan aldın Qudayımızdıń Úyindegi zatlar saqlanatuǵın bólmege ruwxaniy[†] Elyashib qadaǵalawshı etip tayınlanǵan edi. Ol Tobiya menen jaqın baylanısta bolıp,[+] 5Tobiyaǵa úlken bir bólme ajıratıp bergen edi. Burın bul bólmege ǵálle sadaqaları, xosh iyisli tútetki, Ibadatxana[†] buyımları, sonday-aq nızam boyınsha lebiylilerge,[†] qosıqshılarǵa hám dárwaza qarawıllarına tiyisli bolǵan dán, sharap hám záytún[†] mayınan alınǵan onnan birler, ruwxaniylerge berilgen sadaqalar[†] qoyılatuǵın edi.

6Biraq bul isler bolıp atırǵan waqıtta men Erusalimde[†] emes edim. Sebebi Babiloniya[†] patshası Artakserkstiń patshalıǵınıń otız ekinshi jılı men patshaǵa ketken edim. Bir neshe waqıt ótkennen keyin, men patshadan ruxsat alıp,[+] 7Erusalimge qayttım. Sonda Elyashib islegen jaman is, yaǵnıy Elyashibtiń Tobiyaǵa Qudaydıń Úyiniń[†] háwlisinen bir bólme ajıratıp bergenin bildim. 8Buǵan qattı ǵázebim kelip, Tobiyaǵa tiyisli hámme zatlardı bólmeden shıǵarıp, ılaqtırdım. 9Keyin bólmelerdi páklewdi buyırdım. Sońınan Qudaydıń Úyine tiyisli buyımlardı, ǵálle sadaqaların hám xosh iyisli tútetkini ol jerge qaytadan qoydırdım[+].

10Jáne de, lebiylilerge óz úlesleri berilmegenin, sol sebepli Ibadatxanada xızmet etip júrgen lebiyliler menen qosıqshılar óz atızlarına ketip qalǵanın bildim[+]. 11Sonda el basshılarına keyip, olarǵa: «Qudaydıń Úyi nege qarawsız qaldı?» – dedim. Sońınan ketip qalǵanlardıń hámmesin qayta jıynap, óz orınlarına xızmetke qoydım[+]. 12Sonda pútkil Yahuda[†] xalqı dánnen, sharaptan hám záytún mayınan beretuǵın onnan bir bólegin zatlar saqlanatuǵın bólmelerge alıp kele basladı[+]. 13Men ruwxaniy Shelemiyanı, ulama Sadoqtı hám lebiylilerden Pedayanı zatlar saqlanatuǵın bólmelerge juwapker etip, al Mattaniyanıń aqlıǵı, Zakkurdıń ulı Xanandı olarǵa járdemshi etip qoydım. Bular sadıq adamlar edi. Olardıń wazıypası Lebiy urıwınan bolǵan tuwısqanlarına úleslerin bólip beriwden ibarat edi.

14Qudayım, meni yadqa ala gór. Qudayımnıń Úyi ushın hám ondaǵı xızmetler ushın islegen jaqsı islerimdi hesh qashan umıtpaǵaysań![+]

15Sol kúnleri Yahudada bazı adamlardıń Shabbat kúni[†] iskenjede júzim sıǵıp atırǵanın kórdim. Bazılardıń qap-qap dándi esheklerine júklep, jáne de sharap, júzim, ánjir hám basqa da júklerdi artıp, Shabbat kúni Erusalimge alıp kiyatırǵanın kórdim. Sol kúni, men olardı azıq-awqat satıp atırǵanı ushın qattı eskerttim[+]. 16Sonıń menen birge Erusalimde jasaytuǵın tirliler balıq hám hár túrli zatlar alıp kelip, Shabbat kúni Erusalimde jasaytuǵın yahudiylerge[†] satıp júrdi. 17Men Yahuda aqsúyeklerine keyip, olarǵa bılay dedim: «Nege bunday jawız islerdi islep, Shabbat kúnin xorlap atırsızlar? 18Ata-babalarıńız da usılay islegenlikten Qudayımız basımızǵa hám bul qalaǵa apatshılıq jawdırmadı ma? Sizler Shabbat kúnin xorlaw arqalı Qudaydıń Izrailǵa degen ǵázebin lawlatıp atırsızlar».

19Bunnan keyin, men: «Shabbat kúninen aldınǵı kún gewgim túse baslaǵannan Erusalim dárwazaları jabılıp, olar Shabbat kúni ótkenshe ashılmasın», – dep buyırdım. Shabbat kúni qalaǵa hesh bir júktiń kirgizilmewi ushın, xızmetshilerimnen bazıların dárwazalarǵa qoydım. 20Sonda sawdagerler hám hár qıylı nárselerdi satıwshılar bir-eki ret Erusalim sırtında túnedi. 21Biraq men olarǵa qattı keyip: «Sizler nege diywal janında túnep atırsızlar? Eger jáne usılay isleytuǵın bolsańız, sizlerge qarsı shara qollanaman», – dedim. Sol kúnnen baslap, olar Shabbat kúni kelmeytuǵın boldı. 22Shabbat kúniniń muxaddesligin[†] saqlaw ushın, men lebiylilerge ózlerin páklewdi hám kelip, dárwazalarda náwbetshilik etiwdi buyırdım.

Qudayım, bul is ushın da meni eske alıp, Ózińniń ullı miyrimiń menen maǵan rehim ete gór![+]

23Jáne men sol kúnleri Ashdod, Ammon hám Moab jerlerinen bolǵan hayallarǵa úylengen yahudiylerdiń de bar ekenin bildim[+]. 24Hátte, olardıń balalarınıń yarımı ashdodlılar sóyleytuǵın tilde yamasa basqa xalıqlardıń tilinde sóylep, evrey tilin bilmeydi eken. 25Sonıń ushın men olarǵa keyip, nálet ayttım. Ayırım erkeklerdi urıp, shashların juldım. Olarǵa Quday[†] haqı bılay ant ishkizdim: «Qızlarıńızdı ózge millet adamlarına turmısqa bermeńler, ózlerińiz de, ullarıńız da olardıń qızlarına úylenbeńler[+]. 26Izrail patshası Sulayman da usınday hayallar sebepli gúnaǵa batqan joq pa edi? Kóplegen xalıqlarda oǵan uqsaǵan patsha joq edi. Ol óz Qudayınıń súyiklisi bolǵanlıqtan, Quday onı pútkil Izrail ústinen patsha etip qoyǵan edi. Sonday bolsa da, ózge milletlerden alǵan hayalları onı da gúnaǵa basladı[+]. 27Ózge millet qızlarına úylenip, Qudayımızǵa opasızlıq ettińiz. Islegen bul asa jawızlıǵıńızdı kórmeslikke alıwımız kerek pe?»[+]

28Bas ruwxaniy Elyashibtiń ulı Ioyadanıń ullarınan biri xoronlı Sanballattıń kúyew balası edi. Sol sebepli men onı janımnan quwıp jiberdim[+].

29Qudayım, olardı eske ala gór! Sebebi olar ruwxaniylik xızmetin, ruwxaniylik hám lebiylik kelisimin[†][*] buzıp, muxaddeslikti haramladı[+].

30Usılayınsha, men ruwxaniyler menen lebiylilerdi hámme jat nárselerden tazaladım. Jáne olardıń xızmetlerin qayta tiklep, jumısların belgilep berdim. 31Jandırılatuǵın otınlar menen eginniń dáslepki ónimlerin belgilengen waqıtta alıp keliwdi jolǵa qoydım.

Qudayım, bulardı meniń iygiligim ushın eske ala gór![+]

### Ester

#### Ester

Ester


Alǵí sóz

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]


#### Alǵí sóz


Ester kitabı


Kitap haqqında maǵlıwmat

Ester haqqındaǵı waqıya Persiya patshasınıń qısqı sarayında, Suza qorǵan qalasında bolıp ótedi. Persiya patshası Axashwerosh – ilimpazlardıń kópshiligi onıń grek tariyxıy dereklerindegi Kserks 1 (b. e. sh. 485-464) ekenligine isenedi. Bul patsha hayalın, yaǵnıy xanbiyke Washtiydi quwıp jibergennen soń, onıń ornına Ester atlı yahudiy qızın xanbiyke etip, hayallıqqa aladı. Ester jetim bolıp, ákesiniń tuwısqanı Mordoxaydıń qolında tárbiyalanadı. Mordoxay patsha sarayında xızmet etetuǵın edi. Ol Esterge óziniń yahudiy ekenligin hesh kimge aytpawdı buyırǵan edi. Ester de oǵan boysınıp, bul tuwralı awız ashpaydı.

Patshanıń Haman degen hámeldarı yahudiylerdi jek kóretuǵın edi. Haman patshanı aldap, pútkil yahudiylerdi qırıp taslaw ushın ruxsat aladı. Kitapta Esterdiń óz ómirin qáwip astına qoyıp, yahudiylerdiń ómirin qalayınsha saqlap qalǵanlıǵı tuwralı sóz etiledi.

Keyinirek Mordoxay hám Ester hámme jerdegi yahudiylerge xat jazıp, onda ózleriniń qalay aman qalǵanın eslep turıw ushın, hár jılı Purim bayramın nıshanlawdı buyıradı.

Ester kitabında Quday sózi tilge alınbaǵan bolsa da, Qudaydıń Esterdi xanbiyke etip qoyıwı arqalı, Óz xalqın qalayınsha qutqarǵanı tuwralı aytıladı.

#### 1


Axashweroshtıń zıyapatları

1Bul waqıya patsha Axashweroshtıń dáwirinde bolǵan edi. Axashwerosh Hindistannan Xabashstanǵa[†] shekem sozılǵan bir júz jigirma jeti wálayattıń ústinen patshalıq etetuǵın edi[+]. 2Sol waqıtta patsha Axashwerosh Suza qorǵan qalasındaǵı taxtında otırıp el basqardı[+]. 3Ol patshalıǵınıń úshinshi jılında óziniń barlıq bekleri hám xızmetshileri ushın zıyapat berdi. Persiya[†] hám Midiya[†] áskerbasıları, aqsúyekler hám bir júz jigirma jeti wálayattıń basshıları onıń aldına keldi. 4Kóp kúnler, yaǵnıy bir júz seksen kún dawamında Axashwerosh óz patshalıǵınıń sheksiz baylıǵın, ullılıǵınıń sulıwlıǵın hám saltanatın kórsetti.

5Sol kúnler tamam bolǵannan keyin, patsha Suza qalasındaǵı xalıqtıń úlken-kishisine arnap, óz sarayınıń baǵ háwlisinde jeti kún zıyapat berdi. 6Háwliniń mármer baqanlarına ornatılǵan gúmis halqalarǵa shım qızıl hám hasıl zıǵır arqanlar menen baylanǵan aq hám qızǵısh kók reńli gezlemeler ildirilgen edi. Mármer hám hár túrli reńdegi taslar tóselgen háwlide altın hám gúmis orınlıqlar ornatılǵan edi. 7Sharaplar bir-birinen ayrıqsha bolǵan hár túrli altın ıdıslarda berildi. Patshanıń baylıǵına jarasa, onıń sharabı da mol boldı. 8Patshanıń buyrıǵı boyınsha, hesh kim qonaqlardı sharap ishiwge májbúrlemedi. Sebebi patsha saray xızmetshilerine hár bir qonaqtıń tilegin orınlawdı buyırǵan edi.


Xanbiyke Washtiydiń tajınan ayırılıwı

9Sol waqıtta xanbiyke Washtiy de patsha Axashweroshtıń sarayında hayallar ushın zıyapat berip atırǵan edi.

10Jetinshi kúni sharap iship kewli kóterilgen patsha óziniń Mehuman, Bizta, Xarbona, Bigta, Abagta, Zetar hám Karkas atlı jeti aqtasına[*][+] 11xanbiyke Washtiyge taj kiydirip, aldına alıp keliwdi buyırdı. Patsha xalıqqa hám beklerge onıń qanshelli gózzal ekenin kórsetpekshi boldı. Sebebi xanbiyke Washtiy júdá sulıw edi.

12Biraq xanbiyke Washtiy aqtalardıń patshadan ákelgen buyrıǵın orınlawdan bas tartıp, keliwdi qálemedi. Patshanıń buǵan qattı ashıwı kelip, ǵázebi qaynap ketti.

13Patsha zamannıń baǵıtın biletuǵın danıshpan adamlar menen sóylesti. Óytkeni ol óz islerin nızam hám qaǵıydalardı biletuǵınlardıń hámmesi menen keńesip isleytuǵın edi. 14Sol waqıtta patshanıń jaqınları bolǵan Karshena, Shetar, Admata, Tarshish, Meres, Marsena hám Memuxan atlı Persiya hám Midiyanıń jeti wáziri bar edi. Patshalıqta joqarı mártebege iye bolǵan usı adamlar patsha menen júzbe-júz kórise alatuǵın edi[+]. 15Patsha olardan:

– Meniń aqtalarım arqalı aytqan buyrıǵımdı orınlamaǵanı ushın, nızam boyınsha xanbiyke Washtiyge ne islew kerek? – dep soradı.

16Sonda patsha hám wázirlerdiń aldında Memuxan bılay dep juwap berdi:

– Xanbiyke Washtiy tek patshaǵa qarsı emes, al barlıq beklerge hám patshanıń qolı astındaǵı pútkil wálayatlardaǵı xalıqlardıń hámmesine qarsı ayıp isledi. 17Sebebi xanbiykeniń islegen isi tuwralı hámme hayallar esitkende: «Patsha Axashwerosh xanbiyke Washtiydi aldına alıp keliwdi buyırǵanda, xanbiyke barmaptı», – dep aytıp júredi hám kúyewlerin mensinbey qoyadı. 18Búgin xanbiykeniń usı isi tuwralı esitken Persiya hám Midiya aqsúyekleriniń hayalları da óz kúyewlerine sonday qatnasta boladı hám ortadaǵı mensinbewshilikler menen kewil qalıspaqlardıń shegi bolmaydı. 19Eger patshamız maqul kórse: «Washtiy endi patsha Axashweroshtıń aldına kelmesin hám onıń xanbiyke degen abırayı onnan góre jaqsıraǵına berilsin», – degen párman shıǵarsın. Bul párman Persiya hám Midiyanıń hesh qashan ózgertilmeytuǵın nızamlarına qosımsha etip jazıp qoyılsın[+]. 20Patshalıqtıń úlken bolıwına qaramastan, patshanıń bul pármanı pútkil patshalıqtıń hámme jerine jetip barǵanda, bay hám kámbaǵal hayallardıń hámmesi óz kúyewlerin húrmet etetuǵın boladı[+].

21Bul gáp patshaǵa da, wázirlerge de maqul tústi. Patsha Memuxannıń aytqanınday isledi. 22Ol óz qolı astındaǵı barlıq wálayatlarǵa xat jiberdi. Xat hár bir wálayatqa óz jazıwında hám hár bir xalıqqa óz tilinde jazılǵan bolıp, onda: «Hár bir erkek óz úyiniń xojayını bolsın hám óz ana tilinde sóylesin», – dep jazılǵan edi.

#### 2


Esterdiń xanbiyke bolıwı

1Patsha Axashweroshtıń ashıwı basılǵannan keyin, ol Washtiydi, onıń islegen isin hám oǵan qarsı shıǵarılǵan húkimdi esine túsirdi[+]. 2Patshanıń arnawlı xızmetshileri: «Patshamız ushın jas, sulıw hám pák qızlar izlensin. 3Bunıń ushın patshanıń qolı astındaǵı barlıq wálayatlarda baqlawshılar tayınlansın. Olar jas, sulıw hám pák qızlardı Suza qalasındaǵı hayal-qızlar sarayına jıynatıp, patshanıń hayallarına qaraytuǵın aqtası Hegaydıń qarawına tapsırsın hám olarǵa iyisli zatlar menen pardoz berilsin. 4Patshamızǵa unaǵan qız Washtiydiń ornına xanbiyke bolsın», – dedi. Bul gáp patshaǵa maqul boldı hám ol solay isledi.

5Suza qalasında Benyamin urıwınan bolǵan Mordoxay degen bir yahudiy[†] jasaytuǵın edi. Ol Yair degen adamnıń ulı[†] bolıp, Yair Shimeydiń, al Shimey Kishtiń ulı edi. 6Kish Yahuda[†] patshası Exoniya[*] menen birge Babiloniya[†] patshası Nabuxodonosor tárepinen Erusalimnen[†] súrgin[†] etilip alıp kelingenlerdiń biri edi[+]. 7Mordoxayǵa ákesi jaǵınan tuwısqan bolǵan Hadassa atlı bir qız bar edi. Basqa atı Ester bolǵan Hadassa ata-anasınan jetim qalǵannan soń, Mordoxay onı asırap alıp tárbiyaladı. Qız qáddi-qáwmeti kelisken, sulıw edi.

8Patshanıń buyrıǵı menen pármanı járiyalanǵannan soń, kóp qızlar Suza qalasına ákelinip, hayal-qızlar ushın juwapker bolǵan Hegaydıń qarawına tapsırıldı. Patsha sarayına ákelingen qızlardıń ishinde Ester de bar edi. 9Hegay Esterdi unattı hám oǵan kewli toldı. Ol Esterge pardozlanıwı ushın kerekli zatlardı hám oǵan arnalǵan azıq-awqatlardı beriwge asıqtı. Oǵan xızmet etiw ushın patsha sarayınan saylanǵan jeti qızdı belgiledi. Esterdi hám onıń qánizeklerin hayal-qızlar sarayınıń eń jaqsı bólmesine jaylastırdı.

10Ester óz xalqı hám óz ata tegi haqqında ashıq aytpadı. Sebebi Mordoxay oǵan bul tuwralı awız ashpawdı buyırǵan edi. 11Mordoxay hár kúni Esterdiń awhalınan xabar alıw ushın hám oǵan ne bolıp atırǵanın biliw ushın hayal-qızlar sarayınıń háwlisi átirapında júretuǵın edi.

12Patsha Axashweroshtıń aldına kiriw gezegi kelgenshe, hár bir jas qızǵa on eki ay dawamında pardoz beriletuǵın edi. Qızlar ushın shıǵarılǵan qaǵıyda usınday bolıp, olarǵa altı ay mirra mayı[*], altı ay átir mayları hám pardozlaytuǵın zatlar jaǵılatuǵın edi. 13Sońınan qız patshanıń aldına kiretuǵın edi. Qız patsha sarayına kirer aldınan hayallar sarayınan neni alıwdı qálese, oǵan hámmesi beriletuǵın edi. 14Keshte patshanıń bólmesine kirgen qız erteńine azanda patshanıń toqallarına qaraytuǵın aqtası Shaashgazdıń baqlawı astındaǵı ekinshi hayallar sarayına qaytatuǵın edi. Patshaǵa unamaǵan hám atı aytıp shaqırılmaǵan qız patshanıń janına qaytıp kire almaytuǵın edi.

15Patshanıń bólmesine kiriw gezegi Mordoxaydıń asırap alǵan qızına, yaǵnıy onıń aǵası Abixayıldıń qızı Esterge kelgende, ol patshanıń hayalların qarawıllaytuǵın aqtası Hegaydıń aytqanların ǵana aldı hám basqa hesh nárse soramadı. Ester ózin kórgen hár bir adamnıń kewline unap qaldı[+]. 16Solay etip, Axashweroshtıń patshalıq etiwiniń jetinshi jılınıń onınshı ayı, tebet ayında Ester patsha Axashweroshtıń sarayına aparıldı.

17Patsha Esterdi basqa qızlardan góre kóbirek jaqsı kórip qalıp, oǵan kewli toldı hám Esterdi basqa hayal-qızlarǵa qaraǵanda kóbirek unattı. Axashwerosh Esterdiń basına taj kiydirip, onı Washtiydiń ornına xanbiyke etip qoydı. 18Sońınan patsha barlıq wázirleri hám xızmetshileri ushın Esterdiń húrmetine úlken zıyapat berdi. Ol wálayatlarǵa bayram járiya etti hám patshalarǵa ılayıq saqıylıq penen sawǵalar úlestirdi.


Mordoxaydıń patshanıń ómirin saqlap qalıwı

19Qızlar ekinshi ret jıynalǵanda, Mordoxay sarayda óz xızmetin atqarıp otırǵan edi. 20Ester Mordoxaydıń buyrıǵı boyınsha óziniń ata tegi hám xalqı haqqında ele hesh nárse aytpaǵan edi. Ester Mordoxaydıń tárbiyasında bolǵan waqtında oǵan qalay boysınatuǵın bolsa, házir de solay boysınatuǵın edi.

21Sol kúnleri Mordoxay sarayda óz xızmetin atqarıp otırǵanda, dárwaza saqshıları bolǵan Bigtan hám Teresh degen eki aqta patsha Axashweroshqa ashıwlanıp, onı óltiriwdi rejelestirdi. 22Mordoxay bul isti bilgende, xanbiyke Esterge xabarladı. Ester onı Mordoxaydıń atınan patshaǵa jetkizdi. 23Bul waqıya tekserilip, durıs dep tabıldı hám eki saqshı da darǵa asıldı. Keyin bul waqıya jılnama kitabına patshanıń kóz aldında jazıp qoyıldı[+].

#### 3


Hamannıń yahudiylerdi joq qılıwdı oylawı

1Bul waqıyadan keyin patsha Axashwerosh Agag áwladınan bolǵan Hammedata ulı Hamandı joqarı lawazımǵa tayınlap, onıń mártebesin kóterdi. Onı barlıq wázirlerden de joqarı biylikke iye qıldı. 2Patshanıń buyrıǵı boyınsha, patsha sarayındaǵı xızmetshilerdiń hámmesi Hamanǵa tájim etip, jerge deyin iyiletuǵın edi. Biraq Mordoxay oǵan tájim etpedi de, jerge deyin iyilmedi de. 3Patsha sarayındaǵı xızmetshiler Mordoxaydan: «Sen ne ushın patshanıń buyrıǵına boysınbay atırsań?» – dep soradı. 4Olar bul sózdi hár kúni qaytalasa da, Mordoxay olardı tıńlamadı. Sonlıqtan olar bunı Hamanǵa jetkizdi. Sebebi Mordoxay olarǵa óziniń yahudiy[†] ekenin aytqan edi hám olar Mordoxaydıń usılay islewdi dawam etetuǵının yamasa etpeytuǵının kórgisi keldi.

5Haman Mordoxaydıń ózine tájim etip, jerge deyin iyilmegenin kórgende, ashıwdan tútep ketetuǵın edi. 6Haman Mordoxaydıń jalǵız ózin óltiriwdi oylap qoymay, Mordoxaydıń qaysı xalıqtan ekenin bilgenlikten, Axashweroshtıń pútkil patshalıǵındaǵı barlıq yahudiylerdi, yaǵnıy Mordoxaydıń pútkil xalqın qırıp taslawdı qarar etti.

7Axashweroshtıń patshalıǵınıń on ekinshi jılınıń birinshi ayında, nisan ayında bul isti ámelge asıratuǵın kún hám aydı belgilew ushın Hamannıń aldında pur, yaǵnıy shek[†] taslandı. Shek on ekinshi ayǵa, adar ayına tústi[+].

8Sońınan Haman patsha Axashweroshqa bılay dedi:

– Patshalıǵıńızdaǵı barlıq wálayatlardaǵı xalıqlar arasına jayılıp, tarap ketken bir xalıq bar. Olardıń nızamları basqa barlıq xalıqlardıń nızamlarınan ózgeshe bolıp, olar patshamızdıń nızamlarına boysınbaydı. Olardı óz bildiginshe qaldırıw patshamızdıń mártebesine zıyan tiygizedi[+]. 9Eger patshamız maqul kórse, olardı qırıp taslaw ushın párman shıǵarsın. Men bul isti orınlaǵanlarǵa tólew ushın patsha qaznasına on mıń talant[*] gúmis beremen.

10Sonda patsha qolındaǵı mór[†] júzigin sheship, pármandı tastıyıqlaw ushın, yahudiylerdiń dushpanı, Agag áwladınan bolǵan Hammedata ulı Hamanǵa berdi[+]. 11Patsha oǵan:

– Gúmis ózińde qalsın. Sol xalıqqa qálegenińdi isle, – dedi.

12Birinshi aydıń on úshinshi kúni patshanıń xatkerleri shaqırıldı. Hamannıń hámme buyrıqları patshanıń nayıplarına[*], barlıq wálayatlardıń hákimlerine, barlıq xalıqlardıń beklerine, hár bir wálayatqa óz jazıwında hám hár bir xalıqqa óz tilinde patsha Axashweroshtıń atınan jazılıp, onıń mór júzigi menen tastıyıqlandı[+]. 13«Yahudiylerdiń hámmesi: jası hám ǵarrısı, hayal hám bala-shaǵası on ekinshi aydıń, adar ayınıń on úshinshi kúni, bir kúnde óltirilip, joq qılınsın, qırıp taslanıp, mal-múlki talan-taraj qılınsın», – degen patshanıń xatı patshalıqtıń pútkil wálayatlarına shabarmanlar arqalı jiberildi[+]. 14Bul pármannıń kóshirmesi hár bir wálayatta nızam sıpatında járiyalanıp, barlıq xalıqlarǵa bildiriliwi tiyis boldı. Sebebi hámme belgilengen sol kúnge tayar bolıp turıwı kerek edi.

15Shabarmanlar patshanıń buyrıǵı menen asıǵıs jolǵa shıqtı. Párman Suza qalasında da járiyalandı. Qala xalqı albırasıp atırǵan waqıtta patsha menen Haman otırıp alıp, sharap ishti[+].

#### 4


Mordoxaydıń Esterden járdem sorawı

1Mordoxay bolǵan islerdiń hámmesinen xabar tapqanda kiyimlerin jırtıp, aza kiyimin kiydi hám basına kúl shashıp, dad salıp baqırıp jılawı menen qala ortasına keldi. 2Ol barıp, saray dárwazasınıń aldında turdı, óytkeni aza kiyimindegi hesh bir adamdı sarayǵa kirgizbeytuǵın edi. 3Sonday-aq patshanıń buyrıǵı hám pármanı jetip barǵan hár bir wálayatta yahudiyler[†] ullı qayǵıǵa batıp, oraza tuttı hám dad salıp jılastı. Kópshiligi aza kiyimin kiyip, kúldiń ústinde jattı[+].

4Xanbiyke Esterdiń qánizekleri hám aqtaları kelip, Mordoxay tuwralı xabar bergende, Ester qattı tınıshsızlandı. Ústindegi aza kiyimlerin sheship, mınalardı kiyip alsın dep, ol Mordoxayǵa kiyimler jiberdi. Biraq Mordoxay olardı qabıl etpedi.

5Ester ózine patsha tárepinen xızmetshi etip tayınlanǵan Hatax degen aqtasın shaqırtıp alıp, oǵan Mordoxayǵa ne bolǵanın bilip keliwdi buyırdı. 6Hatax patsha sarayınıń dárwazası aldındaǵı ashıq maydanǵa, Mordoxaydıń janına ketti. 7Mordoxay oǵan basına túsken hámme nárseni hám Hamannıń yahudiylerdi qırıp taslaw ushın patsha qaznasına qansha gúmis beriwdi wáde etkenin de aytıp berdi[+]. 8Keyin Mordoxay yahudiylerdi qırıp taslaw haqqında Suzada járiyalanǵan pármannıń bir kóshirmesin Hataxqa berip: «Esterge mınanı kórsetip, oǵan hámmesin túsindir. Ester patshaǵa barsın hám onnan óz xalqına rehim etiwdi jalbarınıp sorasın», – dep tapsırdı[+].

9Hatax qaytıp kelip, Mordoxaydıń aytqanların Esterge jetkizdi. 10Ester Hataxtı Mordoxayǵa jáne jiberip, mına sózlerdi jetkiziwdi buyırdı: 11«Saraydıń ishki háwlisine, patshanıń aldına shaqırılmastan kirgen hár bir adamdı, onıń erkek yamasa hayal bolıwına qaramastan, tek bir jaza, yaǵnıy ólim jazası kútedi. Bul haqqında patshanıń hámme xızmetshileri de, onıń qol astındaǵı wálayatlardıń xalıqları da biledi. Tek patsha kimge óziniń altın hasasın sozsa, sol adam ǵana tiri qaladı. Men de patshanıń aldına otız kúnnen beri shaqırılǵan joqpan»[+].

12Hatax Esterdiń bul sózlerin Mordoxayǵa jetkizgende, 13Mordoxay Esterge mına juwaptı qaytardı: «Sarayda jasaǵanım ushın pútkil yahudiyler ishinde jalǵız ózim aman qalaman, dep oylama. 14Eger sen házir úndemey qalsań, yahudiylerge járdem hám qutqarılıw[†] basqa jaqtan keledi. Al sen hám seniń ákeńniń úy-ishi nabıt bolasızlar. Kim biledi, bálkim, usınday kúnler ushın sen xanbiyke bolıw mártebesine erisken shıǵarsań».

15Ester de Mordoxayǵa mına juwaptı qaytardı: 16«Barıp, Suzadaǵı barlıq yahudiylerdi jıynap, men ushın oraza tutıńlar. Úsh kún hám úsh tún hesh nárse iship-jemeńler. Men de óz qánizeklerim menen sizler sıyaqlı oraza tutaman, sońınan bul nızamǵa qarsı bolsa da, patshanıń aldına baraman. Eger meniń óliwim tiyis bolsa, ólemen»[+].

17Solay etip, Mordoxay sol jerden ketip, Esterdiń ózine buyırǵanlarınıń hámmesin orınladı.

#### 5


Esterdiń patshaǵa óz tilegin bildiriwi

1Úshinshi kúni Ester patshalıq kiyimlerin kiyip, saraydıń ishki háwlisine, patshanıń taxtı turǵan bólmeniń aldına kelip turdı. Sol waqıtta patsha háwliniń kirer awzına tuwrı qarap turǵan óz taxtında otırǵan edi[+]. 2Patsha háwlide turǵan xanbiyke Esterdi kórgende, oǵan miyrimi tústi hám qolındaǵı altın hasanı Esterge qaray sozdı. Ester patshaǵa jaqınlap kelip, altın hasanıń ushına qolın tiygizdi[+].

3Patsha oǵan:

– Xanbiyke Ester, ne qáleyseń? Qanday tilegiń bar? Hátte, patshalıqtıń yarımın sorasań da, beriledi, – dedi[+].

4Ester oǵan:

– Eger patshamız maqul kórse, búgin meniń ol ushın tayarlaǵan zıyapatıma Haman menen birge kelsin, – dedi.

5Patsha:

– Esterdiń ótinishin orınlaw ushın tez barıp, Hamandı tawıp kelińler, – dep buyırdı.

Solay etip, patsha hám Haman Ester tayarlaǵan zıyapatqa keldi. 6Patsha sharap iship otırıp Esterge jáne:

– Ayt, qanday tilegiń bar? Tilegiń orınlanadı. Qanday ótinishiń bar? Patshalıqtıń yarımın sorasań da beriledi, – dedi.

7Ester juwap berip:

– Meniń tilegim hám ótinishim mınaday: 8eger patshamızdıń maǵan kewli tolǵan bolsa, patshamız meniń tilegimdi orınlap, ótinishimdi qanaatlandırıwdı maqul kórse, erteń meniń olar ushın tayarlaytuǵın zıyapatıma Haman menen birge kelsin. Sonda patshamızdıń sorawına juwap beremen, – dedi[+].


Hamannıń Mordoxayǵa ashıwlanıwı

9Sol kúni Haman zıyapattan kewli kóterilip, shad bolıp qayttı. Biraq ol patsha sarayında Mordoxaydı kórgende, Mordoxay ornınan da turmadı, oǵan húrmet te kórsetpedi. Sonda Haman ashıwdan tútep ketti[+]. 10Degen menen, ol ózin tutıp, úyine ketti.

Ol úyine kelip, dosların hám hayalı Zereshti shaqırttı[+]. 11Olarǵa óziniń sheksiz baylıǵı, ullarınıń kópligi, patshanıń ózin qanshelli húrmet etetuǵınlıǵı hám barlıq wázirler menen xızmetshilerden ústin qoyǵanı haqqında aytıp berdi[+]. 12Keyin Haman sózin dawam etip:

– Xanbiyke Ester zıyapat tayarlap, patsha menen tek meni ǵana mirát etti. Erteń de men patsha menen birge shaqırılǵanman. 13Biraq sarayda yahudiy[†] Mordoxaydı kórgenimde, bulardıń hámmesi men ushın shıbın shelli kórinbeydi, – dedi.

14Sonda hayalı Zeresh hám barlıq dosları Hamanǵa bılay dedi:

– Biyikligi eliw shıǵanaq bolǵan dar qurdır. Azanda patshadan Mordoxaydı sol darǵa asıwdı soran. Sońınan shad bolıp, patsha menen zıyapatqa bar.

Bul keńes Hamanǵa unadı hám ol dar qurdırıp qoydı[+].

#### 6


Mordoxayǵa húrmet kórsetiliwi

1Sol túni patsha Axashweroshtıń uyqısı qashtı. Ol jılnama kitabın ákeliwdi buyırdı hám kitap patshaǵa oqıp berildi[+]. 2Onnan dárwaza saqshıları bolǵan Bigtan hám Teresh degen eki aqtanıń patsha Axashweroshtı óltiriwdi rejelestirgeni, bunı Mordoxaydıń bilip qalǵanı hám xabarlaǵanı tuwralı jazılǵan sózler tabıldı[+].

3Patsha:

– Bul isi ushın Mordoxayǵa qanday húrmet-izzet kórsetildi? – dep soradı.

Patshanıń arnawlı xızmetshileri:

– Oǵan hesh nárse de islenbedi, – dep juwap berdi.

4Sonda patsha:

– Háwlide kim bar? – dep soradı. Tayarlatıp qoyǵan darına Mordoxaydı astırıwdı patshadan soraw ushın, Haman tap sol waqıtta saraydıń sırtqı háwlisine kelgen edi[+].

5Xızmetshileri patshaǵa:

– Háwlide Haman kútip turıptı, – dep juwap berdi.

– Ishke kirsin, – dedi patsha.

6Haman ishke kirgende, patsha onnan:

– Patsha húrmet kórsetkisi kelgen adamına ne islewi kerek? – dep soradı.

Haman ishinen: «Patsha mennen basqa kimge húrmet kórsetiwdi qáler edi», – dep oylap, 7patshaǵa bılay dedi:

– Patsha húrmet kórsetkisi kelgen adamǵa[+] 8patsha kiygen patshalıq kiyim menen patsha mingen at ákelinsin hám attıń basına patshalıq taj kiydirilsin. 9Kiyim de, at ta patshanıń eń abıraylı wázirleriniń birine berilsin. Ol adam patsha húrmet kórsetkisi kelgen adamǵa sol kiyimlerdi kiygizip, sol atqa mindirip, onı qala maydanı boylap aylandırsın. Onıń aldında júrip: «Mine, patsha kimge húrmet kórsetkisi kelse, oǵan usılay isleydi», – dep jar salsın, – dedi.

10Sonda patsha Hamanǵa:

– Tez bar da, kiyimler menen attı alıp kel hám saray xızmetshisi yahudiy[†] Mordoxayǵa ózińniń aytqanlarıńdı isle. Aytqanlarıńnıń birewi de qalıp qoymasın, – dedi.

11Solay etip, Haman kiyimlerdi hám attı alıp keldi. Keyin Mordoxaydı kiyindirip, onı atqa mindirdi de, qala maydanı boylap alıp júrdi hám onıń aldında: «Mine, patsha kimge húrmet kórsetkisi kelse, oǵan usılay isleydi», – dep jar saldı.

12Sońınan Mordoxay sarayǵa qaytıp keldi. Haman bolsa, shermendelikten júzin jawıp, asıǵıs úyine qayttı[+]. 13Haman hayalı Zereshke hám hámme doslarına júz bergen barlıq waqıyalar tuwralı aytıp berdi. Sonda hayalı Zeresh hám keńesshileri oǵan:

– Seniń mártebeń Mordoxay aldında tómen túse baslaǵan eken, eger ol yahudiy bolsa, onda sen onı jeńe almaysań, kerisinshe, onıń aldında jıǵılatuǵınıń gúmansız, – dedi[+].

14Olar ele sóylesip otırǵanda, patshanıń aqtaları kelip, Hamandı Ester tayarlaǵan zıyapatqa asıǵıs alıp ketti.

#### 7


Hamannıń ólimge húkim etiliwi

1Solay etip, patsha Haman menen birge xanbiyke Esterdiń zıyapatına keldi[+]. 2Ekinshi zıyapat kúni de olar sharap iship otırǵanda, patsha Esterge jáne:

– Ester, qanday tilegiń bar? Tilegiń orınlanadı. Qanday ótinishiń bar? Patshalıqtıń yarımın sorasań da beriledi, – dedi.

3Sonda xanbiyke Ester juwap berip bılay dedi:

– Taqsırım! Eger maǵan kewlińiz tolǵan bolsa hám durıs dep tapsańız, meniń janımdı saqlap qalıwıńızdı tileymen hám meniń xalqıma da ómir baǵıshlawıńızdı ótinemen[+]. 4Sebebi men hám meniń xalqım óltirilip joq etiliw hám qırıp taslanıw ushın satılǵanbız. Eger bizler qul hám shorı etip satılǵanımızda, men úndemegen bolar edim. Óytkeni bul is sebepli patshamızdıń tınıshın alıw maqul bolmas edi, – dedi[+].

5Sonda patsha Axashwerosh xanbiyke Esterden:

– Bunday isti islewge kimniń batılı bardı, sol adam qay jerde? – dep soradı.

6Ester:

– Dushpanımız hám jawımız – bul jawız Haman, – dedi.

Sonda patshanıń hám onıń hayalınıń aldında Hamannıń húreyi ushıp, qorqıp ketti[+]. 7Patsha ǵázeplenip, ornınan turdı da, saray baǵına qaray ketti. Al Haman xanbiyke Esterden óz janın qutqarıwın[†] ótinip soraw ushın ishte qaldı. Óytkeni ol patshanıń ózin qatań jazalawdı qarar etkenin túsingen edi.

8Patsha saray baǵınan zıyapat bolıp atırǵan jerge qaytqanda, Ester jambaslap otırǵan orınlıqta Hamannıń et betinen jıǵılıp atırǵanın kórdi de:

– Bul adam sarayda, hátteki, meniń kóz aldımda hayalıma zorlıq qılmaqshı ma? – dep baqırdı. Patsha usı sózlerdi aytıp bolar-bolmastan, patshanıń xızmetshileri Hamannıń betin japtı.

9Sońınan patshaǵa xızmet etetuǵın aqtalardıń biri Xarbona bılay dedi:

– Hamannıń úyiniń aldında biyikligi eliw shıǵanaq keletuǵın dar turıptı. Bul dar patshamızdı eskertip, onıń ómirin saqlap qalǵan Mordoxaydı asıw ushın qurılǵan, – dedi.

Sonda patsha:

– Sol darǵa onıń ózin asıńlar! – dep buyrıq berdi[+]. 10Solay etip, Hamannıń Mordoxaydı asıw ushın qurdırǵan darına onıń ózin astı. Sonnan keyin ǵana patshanıń ashıwı basıldı[+].

#### 8


Patshanıń yahudiylerdi qorǵawı

1Sol kúni patsha Axashwerosh yahudiylerdiń[†] dushpanı bolǵan Hamannıń mal-múlkin xanbiyke Esterge berdi. Mordoxay patshanıń aldına kirdi, sebebi Ester Mordoxaydıń ózine kim bolatuǵının aytqan edi. 2Sonda patsha Hamannan qaytarıp alǵan mór[†] júzigin barmaǵınan sheship alıp, Mordoxayǵa berdi. Ester de Mordoxaydı Hamannıń mal-múlki ústinen basqarıwshı etip tayınladı[+].

3Ester jáne patsha menen sóylesti. Ol jılap, patshanıń ayaǵına jıǵıldı hám Agag áwladınan bolǵan Hamannıń yahudiylerge qarsı rejelestirgen jawız niyetin biykar etiwdi sorap jalındı[+]. 4Patsha altın hasasın Esterge qarap sozǵanda, ol ornınan túrgelip, patshanıń aldında turdı[+].

5Ol patshaǵa:

– Eger patshamızdıń maǵan kewli tolǵan bolsa hám maqul kórse, eger patshamız tilegimdi tuwrı dep bilse hám men oǵan unasam, Agag áwladınan bolǵan Hammedata ulı Hamannıń patshalıqtıń barlıq wálayatlarındaǵı yahudiylerdi qırıp taslawdı buyırıp, qara niyet penen jazdırǵan xatların biykarlap, xatlar jazılsın. 6Sebebi men xalqımnıń basına apatshılıq túsiwine qalay qarap tura alaman? Tuwǵan-tuwısqanlarımnıń qırıp taslanıwına qalay qarap tura alaman? – dedi.

7Patsha Axashwerosh hayalı Esterge hám yahudiy Mordoxayǵa bılay dedi:

– Minekey, Hamannıń mal-múlkin Esterge berdim. Al Hamandı yahudiylerdi qırıp taslawdı rejelestirgeni ushın darǵa astırdım. 8Biraq patshanıń atınan jazılıp, onıń júzigi menen mórlengen xattı hesh kim ózgerte almaydı. Sonlıqtan endi ózlerińiz yahudiyler ushın neni maqul kórseńiz, patshanıń atınan sonı jazıp, patshanıń júzigi menen mórleńler[+].

9Sonda úshinshi ay bolǵan siwan ayınıń jigirma úshinshi kúninde patshanıń xatkerleri shaqırıldı. Mordoxaydıń buyırǵan hár bir nársesi Hindistannan baslap Xabashstanǵa[†] shekemgi bir júz jigirma jeti wálayatta jasaytuǵın yahudiylerge, nayıplarǵa, hákimlerge hám wálayat basshılarına: hár bir wálayatqa óz jazıwında hám hár bir xalıqqa óz tilinde, yahudiylerge de óz jazıwı menen óz tilinde jazıldı[+]. 10Mordoxay patsha Axashweroshtıń atınan jazdırǵan xatların patshanıń júzigi menen mórledi hám patshanıń xızmetinde qollanıw ushın baǵılıp atırǵan shapqır atlarǵa shabarmanlardı mingizdi de, olarǵa xatlardı berip, jolǵa atlandırdı[+].

11Patshanıń pármanında barlıq qalalardaǵı yahudiylerge bir jerge jıynalıp, ózlerin qorǵawǵa huqıq berilgen edi. Jáne de, ózlerine hújim qılatuǵın barlıq dushpan xalıqlardıń yamasa wálayattıń qurallı kúshlerin, balaların hám hayalların óltirip joq qılıwǵa, qırıp taslawǵa, mal-múlkin talan-taraj qılıwǵa ruxsat berilgen edi. 12Bul is patsha Axashweroshtıń hámme wálayatlarında belgilengen kúni, on ekinshi aydıń, yaǵnıy adar ayınıń on úshinshi kúni isleniwi kerek edi[+]. 13Usı pármannıń kóshirmesi hámme wálayatlarǵa nızam retinde járiyalanıp, barlıq xalıqlarǵa bildirildi. Solay etip, yahudiyler sol kúni dushpanlarınan ósh alıw ushın tayar turıwı tiyis edi.

14Shabarmanlar patshanıń shapqır atlarına minip, onıń buyrıǵı menen asıǵıs jolǵa atlandı. Bul párman Suza qalasında da járiyalandı[+].

15Mordoxay ústine qızǵısh kók hám aq reńdegi patshalıq kiyimlerdi, basına úlken altın taj kiyip, sırtınan shım qızıl hasıl zıǵır shapan jamılıp, patshanıń aldınan shıqtı. Suza qalası quwanısh hám shadlıqqa bólendi[+]. 16Yahudiyler ushın jaqtı, quwanıshlı, shadlı hám húrmetke tolı kúnler kelgen edi[+]. 17Patshanıń buyrıǵı hám pármanı jetip barǵan hár bir wálayat hám qalada yahudiyler quwanıshqa tolıp, shadlandı. Olar zıyapatlar uyımlastırdı hám bayramladı. Patshalıqtaǵı xalıqlardan kóplegen adamlar yahudiy boldı. Sebebi olardı yahudiylerden qorqıw tuyǵısı biylep alǵan edi.

#### 9


Yahudiylerdiń jeńisi

1Patshanıń buyrıǵı hám pármanı orınlanatuǵın on ekinshi ay bolǵan adar ayınıń on úshinshi kúni de keldi. Yahudiylerdiń[†] dushpanları bul kúni yahudiyler ústinen húkimdarlıqtı ornatıwdı úmit penen kútken edi. Biraq kerisinshe bolıp shıqtı. Yahudiyler ózlerin jek kórgenlerden ústem keldi[+]. 2Olar ózlerine jábir etpekshi bolǵanlarǵa qarsı hújim jasaw ushın, patsha Axashweroshtıń qolı astındaǵı barlıq wálayatlardaǵı ózleri jasaytuǵın qalalarda bir jerge jıynaldı. Hesh kim yahudiylerge qarsı shıǵa almadı, sebebi barlıq xalıqlardı olardan qorqıw tuyǵısı biylep alǵan edi. 3Wálayat basshıları, nayıplar, hákimler hám patsha islerin júrgiziwshiler Mordoxaydan qorqqanlıqtan, yahudiylerdi qollap quwatladı. 4Óytkeni Mordoxay sarayda ullı adam boldı. Onıń dańqı barlıq wálayatlarǵa taradı hám kúshi kúnnen-kúnge artıp bardı[+].

5Yahudiyler dushpanlarınıń hámmesin qılıshtan ótkerdi, óltirdi hám joq qıldı. Olar ózlerin jek kórgenlerge qálegen nársesin isledi. 6Yahudiyler Suza qalasında bes júz adamdı óltirip, joq qıldı. 7Jáne de, olar Parshandata, Dalfon, Aspata, 8Porata, Adalya, Aridata, 9Parmashta, Arisay, Ariday hám Wayzatanı óltirdi. 10Bul óltirilgenler yahudiylerdiń dushpanı Hammedata ulı Hamannıń on ulı edi. Biraq yahudiyler olardıń mal-múlkine qol tiygizbedi.

11Sol kúni-aq Suza qalasında óltirilgenlerdiń sanı patshaǵa bildirildi. 12Patsha xanbiyke Esterge:

– Yahudiyler Suza qalasında bes júz adamdı hám Hamannıń on ulın óltirip, joq qılıptı. Kim biledi, basqa wálayatlarda olar ne isledi eken? Ne tileyseń? Ol qanaatlandırıladı. Jáne ne soraysań? Ol orınlanadı, – dedi[+].

13Sonda Ester:

– Eger patshamız maqul kórse, Suzadaǵı yahudiyler búgingi pármanıńızdı erteń de orınlasın. Al Hamannıń on ulınıń deneleri darǵa asılsın, – dedi.

14Patsha bul ótinishti orınlawdı buyırdı hám párman Suzada járiyalanıp, Hamannıń on ulınıń denesi darǵa asıldı. 15Suzadaǵı yahudiyler adar ayınıń on tórtinshi kúni de bir jerge jıynalıp, qalada úsh júz adamdı óltirdi. Biraq olardıń mal-múlkine qol tiygizbedi.

16Patshalıqtıń wálayatlarında jasaytuǵın basqa yahudiyler de jan saqlaw hám dushpanlarınan qorǵanıw ushın bir jerge jıynaldı. Olar ózlerin jek kórgenlerden jetpis bes mıń adamdı óltirdi, biraq olardıń mal-múlkine qol tiygizbedi. 17Bul waqıya adar ayınıń on úshinshi kúni júz bergen edi. Al aydıń on tórtinshi kúni olar tınıshlanıp, bul kúndi zıyapat hám quwanısh kúni dep belgiledi.

18Suzadaǵı yahudiyler bolsa, sol aydıń on úshinshi hám on tórtinshi kúnleri bir jerge jıynaldı, al on besinshi kúni tınıshlandı. Sol kúndi zıyapat hám quwanısh kúni dep belgiledi. 19Sonlıqtan awıl-aymaqlarda jasaytuǵın yahudiyler adar ayınıń on tórtinshi kúnin zıyapat hám quwanısh kúni retinde belgileydi hám bir-birine taǵamlar beredi[+].


Purim bayramı

20Mordoxay bul waqıyalardı jazıp qoydı. Sońınan ol patsha Axashweroshtıń qolı astındaǵı uzaq hám jaqın jerdegi wálayatlarda jasaytuǵın yahudiylerge xatlar jiberdi. 21Xatta hár jılı adar ayınıń on tórtinshi hám on besinshi kúnlerin bayramlaw buyırılǵan edi. 22Sebebi bul kúnler yahudiylerdiń óz dushpanlarınan qutılǵan kúnleri bolıp, qayǵısı quwanıshqa, azası bayramǵa aylanǵan ayı edi. Mordoxay sol kúnlerdi zıyapat hám quwanısh kúnleri dep belgilep, bir-birine taǵamlar úlestiriwdi hám kámbaǵallarǵa sadaqalar[†] beriwdi buyırdı.

23Solay etip, yahudiyler Mordoxaydıń buyrıǵın qabıl etti hám hár jılı sol kúnlerdi bayramlawdı ádetke aylandırdı.

24Pútkil yahudiylerdiń dushpanı Agag áwladınan bolǵan Hammedata ulı Haman yahudiylerdi qırıp taslawdı niyet etip, olardı ezip joq qılıw ushın pur, yaǵnıy shek[†] taslaǵan edi[+]. 25Biraq bul xabar patshaǵa jetkende, patsha xat arqalı: «Hamannıń yahudiylerge qarsı oylaǵan jawız niyeti óziniń basına jetsin. Haman hám onıń ulları darǵa asılsın», – dep buyrıq bergen edi. 26Pur sózi sebepli, bul kúnlerge Purim[*] dep at berilgen edi.

Solay etip, yahudiyler Mordoxaydıń bul xatında jazılǵanlardı, kórgen-bilgenlerin hám baslarınan keshirgenlerin eslerinde saqlaw ushın, 27yahudiyler, olardıń áwladları hám olarǵa qosılǵanlardıń hámmesi xatta jazılǵanınday, belgilengen waqıtta bul eki kúndi hár jılı sózsiz bayramlawǵa qarar etti[+]. 28Solay etip, bul kúnler hár bir wálayatta, hár bir qalada hám hár bir tiyrede áwladtan-áwladqa eske alınadı hám bayramlanadı. Usı Purim kúnlerin yahudiyler tárepinen bayramlaw hesh qashan toqtatılmaydı hám bul kúnler áwladlar boyı este saqlanadı.

29Abixayıl qızı xanbiyke Ester hám yahudiy Mordoxay Purimge baylanıslı bul ekinshi xattı tolıq biylik penen jazıp tastıyıqladı[+]. 30Mordoxay Axashweroshtıń qol astındaǵı bir júz jigirma jeti wálayatta jasaytuǵın hámme yahudiylerge tınıshlıq hám amanlıq tileklerine tolı xatlardı jiberdi[+]. 31Xatta yahudiy Mordoxay xanbiyke Ester menen birlikte aldın ala qarar etkenindey, yahudiylerge usı Purim kúnlerin belgilengen waqıtta nıshanlawdı qatań saqlawdı buyırdı. Burın yahudiylerdiń ózleri hám urpaqları oraza tutıw[†] hám azalaw boyınsha belgilengen qaǵıydalarǵa boysınǵanı sıyaqlı, bul bayramǵa da boysınıwı belgilengen edi[+]. 32Solay etip, Esterdiń buyrıǵı boyınsha Purimge tiyisli usı qaǵıydalar tastıyıqlanıp, kitapqa jazıp qoyıldı.

#### 10


Axashwerosh penen Mordoxaydıń ullılıǵı

1Patsha Axashwerosh óz patshalıǵındaǵı shetki atawlarǵa deyin pútkil xalıqtan salıq jıynaytuǵın edi. 2Onıń barlıq qúdiretli isleri hám qaharmanlıqları, ol mártebeli qılǵan Mordoxaydıń ullılıǵı haqqında Persiya[†] hám Midiya[†] patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan[+].

3Yahudiy[†] Mordoxay biyligi boyınsha patsha Axashweroshtan keyingi ekinshi adam boldı. Ol yahudiyler arasında húrmetke eristi hám kóp urpaqlasları onı jaqsı kórdi. Sebebi ol óz xalqınıń iygiligin oyladı hám pútkil urpaqlaslarınıń tınıshlıǵı ushın gúresti[+].

### Ayup

#### Ayup

Ayup


Alǵí sóz

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]


#### Alǵí sóz


Ayup kitabı


Kitap haqqında maǵlıwmat

Ayup kitabında sóz etilgen waqıyalar qaysı dáwirde júz bergeni belgisiz. Bul kitaptıń tiykarında barlıq zamanlar ushın tiyisli bolǵan mınaday soraw jatadı: Ne ushın Quday haq adamlardıń azap shegiwine jol qoyadı?

Ayup júdá bay adam bolıp, shın júrekten Qudayǵa sıyınadı. Ol tek jaqsı insan ǵana emes, al Qudayǵa sadıq, haq adam boladı. Biraq shaytan Ayuptı Qudayǵa jamanlap, Ayup Qudaydan alıp atırǵan bereketi sebepli Oǵan xızmet etip atır, dep aytadı. Sonnan keyin, Quday shaytanǵa Ayuptı sınap kóriwine ruxsat beredi. Ol shaytanǵa Ayuptı baylıǵınan, perzentlerinen hám densawlıǵınan ayırıwǵa ruxsat beredi. Sonda da Ayup Qudayǵa sadıq qaladı.

Ayuptıń basına awır kún túskende, úsh dostı onı jubatıwǵa keledi. Olar densawlıq hám abadanshılıq – Qudaydıń jarılqawınıń belgisi, dep isenedi. Ayup densawlıǵınan da, abadan ómirinen de ayırılǵanı ushın, olar Ayupqa, Quday seni qanday da bir gúnań ushın jazalap atır, dep aytadı. Ayup bolsa óziniń ayıpsızlıǵın aytıp, doslarınıń sózlerin orınsız dep biledi. Ayup dosları menen kóp tartısadı, degen menen, eki tárep te bir-biriniń sózleriniń nadurıs ekenin tastıyıqlay almaydı. Aqırı olar tartısıwdı toqtatadı. Tartısıw dawamında qattı azap shegip atırǵan Ayup bir neshe ret Qudayǵa jalbarınıp, óziniń ne ushın qıynalıp atırǵanın túsindiriwdi talap qıladı. Biraq Quday onıń bul sorawına juwap bermeydi. Kerisinshe, Ayupqa kórinip, Óziniń ullı isleri haqqında aytadı.

Kitaptıń aqırında Ayuptıń abadanshılıǵı, jáne perzentler kóretuǵını hám aldınǵıdan eki ese kóp baylıq arttırǵanı haqqında sóz etiledi. Nátiyjede Ayup basınan keshirgen azap-aqıretler arqalı Qudaydıń pútkil barlıqtıń ústinen jalǵız húkimdar ekenin bilip aladı, hár qanday sharayatta da tek Qudayǵa sıyınıw kerekligin tán aladı.

Bul kitap bizlerge ómirimizdiń eń awır demlerinde de jalǵız Qudayǵa úmit baylawdı hám tek ǵana Oǵan súyenip jasawdı úyretedi.

#### 1


Ayup hám onıń shańaraǵı

1Us úlkesinde Ayup atlı bir adam jasaytuǵın edi. Ol minsiz hám ádil bolıp, Qudaydan qorqatuǵın, jamanlıqtan awlaq júretuǵın adam edi[+]. 2Ayuptıń jeti ulı hám úsh qızı bar edi. 3Ol jeti mıń qoy, úsh mıń túye, bes júz jup ógiz, bes júz urǵashı eshek, sonday-aq, júdá kóp xızmetshilerge iye bolıp, shıǵıs xalıqları arasında eń bay adam edi[+].

4Ayuptıń ulları úylerinde gezek penen zıyapat berip, ózleri menen iship-jew ushın, úsh apa-sińlisin de mirát etetuǵın edi. 5Zıyapat tamam bolǵannan keyin, Ayup balaların shaqırtıp alıp, pákleniw rásiminen ótkeretuǵın edi. Ol ullarım ishlerinen Qudayǵa til tiygizip, gúna[†] islep qoyǵan bolıwı múmkin, dep oylap, azan menen olardıń hár biri ushın jandırılatuǵın qurbanlıq[†] beretuǵın edi. Ayup bárqulla usılay isleytuǵın edi[+].


Ayuptıń dáslepki sınalıwı

6Bir kúni iláhiy barlıqlar Jaratqan Iyeniń[†] aldına kelgende, olar menen birge shaytan[†] da kelgen edi[+]. 7Jaratqan Iye[†] shaytannan:

– Sen qay jerden kiyatırsań? – dep soradı.

Shaytan Jaratqan Iyege:

– Men jer betin gezip, onıń hámme jerin aylanıp shıqtım, – dep juwap berdi[+].

8Jaratqan Iye shaytanǵa:

– Qulım Ayupqa ser saldıń ba? Jer betinde ol sıyaqlı minsiz, ádil, Mennen qorqatuǵın hám jamanlıqtan awlaq júretuǵın adam joq, – dedi.

9Sonda shaytan Jaratqan Iyege bılay dep juwap berdi:

– Ayup Sennen biykardan-biykarǵa qorqadı dep oylaysań ba? 10Onıń ózin, úy-ishin hám barlıq iyeligin qorǵap júrgen Óziń emesseń be? Sen onıń qolı tiygen hár bir iske bereket berip atırsań. Onıń pada hám súriwleri pútkil úlkege jayılǵan[+]. 11Biraq qolıńdı sozıp, oǵan tiyisli bolǵannıń hámmesin joq qılsań, onda ol júzińe tik qarap, Saǵan nálet aytadı[+].

12Jaratqan Iye shaytanǵa:

– Yaqshı, Ayupqa tiyisli bolǵannıń hámmesin seniń qolıńa beremen, biraq onıń ózine zıyan tiygizbe, – dedi.

Solay etip, shaytan Jaratqan Iyeniń dárgayınan ketti.

13Bir kúni Ayuptıń ulları menen qızları úlken ájaǵasınıń úyinde zıyapat berip, sharap iship otırǵan edi. 14Sonda bir xabarshı juwırıwı menen Ayupqa kelip, bılay dedi:

– Ógizlerińiz jer aydap, eshekler olardıń qasında otlap júrgen edi. 15Birden shebalı basqınshılar hújim jasap, xızmetshilerińizdiń hámmesin qılıshtan ótkerdi hám mallardı aydap alıp ketti. Bul xabardı sizge jetkiziw ushın, jalǵız men ǵana qashıp qutıldım[+].

16Ol sózin tamamlap úlgermey-aq, basqa bir xabarshı kelip, bılay dedi:

– Aspannan Qudaydıń jalını túsip, qoylarıńız benen shopanlarıńız janıp, kúlge aylandı. Bul xabardı sizge jetkiziw ushın, jalǵız men ǵana aman qaldım[+].

17Sol adam sózin tamamlap úlgermey-aq, úshinshi xabarshı jetip kelip bılay dedi:

– Kaldeyler úsh topar bolıp kelip, túyelerdiń padasına taslandı. Olar barlıq padashılardı óltirip, túyelerdi aydap ketti. Bul xabardı sizge jetkiziw ushın, jalǵız men ǵana qashıp qutıldım[+].

18Ol usı sózlerdi aytıp turǵanda, basqa bir xabarshı kelip, bılay dedi:

– Siziń ul-qızlarıńız úlken ájaǵasınıń úyinde awqatlanıp, sharap iship otırǵan edi. 19Birden shól tárepten kúshli dawıl kóterilip, jaydı tórt tárepinen soqqılay basladı. Úy qulap, onıń ishindegilerdiń hámmesi óldi. Bul xabardı jetkiziw ushın, jalǵız men ǵana aman qaldım.

20Sonda Ayup ornınan turdı da, qayǵıdan shapanın jırttı hám shashın aldırıp tasladı. Keyin et betinen jerge jıǵılıp, sıyındı[+]. 21Ol bılay dedi:

– Anamnıń qursaǵınan jalańash shıqqan edim,
Bul dúnyadan da jalańash qaytaman.
Jaratqan Iye berdi, Jaratqan Iye aldı,
Jaratqan Iyeniń atına alǵıslar bolsın![+]

22Sonsha is bolıp ótse de, olardıń hesh birinde Ayup gúna islemedi, Qudaydı da ayıplamadı.

#### 2


Ayuptıń ekinshi ret sınalıwı

1Basqa bir kúni iláhiy barlıqlar Qudaydıń aldına jáne kelgende, Onıń dárgayında turıw ushın, shaytan[†] da olar menen birge kelgen edi[+]. 2Sonda Jaratqan Iye[†] shaytannan:

– Sen qay jerden kiyatırsań? – dep soradı. Shaytan Jaratqan Iyege:[†]

– Men jer betin gezip, onıń hámme jerin aylanıp shıqtım, – dep juwap berdi.

3Jaratqan Iye shaytanǵa:

– Qulım Ayupqa ser saldıń ba? Jer betinde ol sıyaqlı minsiz, ádil, Mennen qorqatuǵın hám jamanlıqtan awlaq júretuǵın adam joq. Qara, ol ele minsizliginde bekkem turıptı. Al sen bolsań, ayıpsızdan ayıpsız onı joq qılıw ushın Meni iytermelediń, – dedi.

4Sonda shaytan:

– Etke et degenindey, adam óz janı ushın qolındaǵısınıń bárin beredi. 5Qolıńdı sozıp, et penen súyegine zıyan tiygizip kór, sonda Ayup júzińe tik qarap, nálet aytadı, – dedi.

6Jaratqan Iye shaytanǵa:

– Yaqshı, onı seniń qolıńa beremen, tek onıń janın alma, – dedi.

7Solay etip, shaytan Jaratqan Iyeniń dárgayınan shıǵıp ketti hám Ayuptı basınan ayaǵınıń ushına deyin awırtatuǵın jara menen qaplap tasladı[+]. 8Sonda Ayup kúldiń ortasında otırıp, gúzeniń sınıǵı menen jaraların qasıp otırǵan edi[+].

9Hayalı oǵan kelip:

– Sen ele minsiz bolıwǵa tırısıp atırsań ba? Onnan da Qudaydı náletlep, keyin ólip qala ǵoysesh, – dedi.

10Ayup oǵan:

– Sen aqılsız hayallar sıyaqlı sóylep tursań. Sonda ne, bizler Qudaydan tek jaqsılıqtı qabıl etip, jamanlıqtı qabıl etpewimiz kerek pe? – dep juwap berdi.

Sonshama azap shekse de, Ayuptıń awzınan gúna[†] bolǵanday sóz shıqpadı[+].


Ayuptıń úsh dostısı

11Ayuptıń úsh dostısı: temanlı Elifaz, shuwaxlı Bildad hám naamalı Sofar Ayuptıń basına túsken baxıtsızlıqları haqqında esitkende, jasap turǵan jerlerinen shıqtı hám bir jerde ushırasıp, jolǵa atlandı. Olar Ayuptıń qayǵısın bólisip, oǵan táselle beriw ushın onıń janına keldi[+]. 12Dosları Ayuptı uzaqtan kórip, onı zorǵa tanıdı. Sonda olar zar eńirep jıladı, kiyimlerin jırtıp, aspanǵa qaray topıraq shashıp, onı baslarına da septi[+]. 13Dosları jeti kún, jeti tún Ayup penen birge qara jerde otırdı. Hesh biri oǵan bir awız sóz sóylemedi, olar Ayuptıń sonshelli qattı qıynalıp atırǵanın kórip turǵan edi[+].

#### 3


Ayuptıń tilge kiriwi

1Aqırı Ayup tilge kirip, óziniń dúnyaǵa kelgen kúnin náletledi. 2Ol bılay dedi:

3– Joq bolsın men tuwılǵan kún,
«Boyına bala pitti» degen tún![+]
4Sol kún túnekke aylanıp qalsın!
Aspandaǵı Quday[†] da ol kúndi eslemesin,
Jarıq ta sol kúnge sáwle shashpasın.
5Sol kúndi tas túnek qarańǵılıq iyelep alsın,
Júzin qara bultlar qaplap alsın,
Qarańǵılıq sol kúnniń húreyin ushırsın.
6Awa, sol túndi tas túnek qarańǵılıq jutıp jibersin,
Ol jıl kúnleri arasında sanalmasın,
Aylardıń birewine de kirmesin.
7Sol tún qısır bolsın,
Onda hesh bir shadlıq hawazı esitilmesin.
8Kúnlerdi náletleytuǵınlar,
Liwyatandı[*] oyata alatuǵınlar,
Sol túndi ǵarǵasın.
9Onıń tań juldızları sónip qalsın.
Jarıqlıqtı kútsin, biraq ol kelmesin,
Tań shuǵlasın kórmesin.
10Óytkeni usı azaptı kózlerim kórmewi ushın,
Sol tún anamnıń qursaǵın jappadı.

11Ne ushın tuwılıp atırıp, ólmedim eken?
Yamasa tuwıla sala, demim tawısılmadı eken[+]?
12Meni nege dizesine alıp otırdı?
Nege meni emizdi eken?
13Solar bolmaǵanda, házir tınısh jatqan bolar edim,
Uyıqlap tınım tapqan bolar edim.
14Qarabaqanalardı ózlerine qayta tiklep alǵan,
Dúnya patshaları hám keńesgóyleri menen birge bolar edim.
15Yamasa úylerin gúmiske toltırǵan,
Altınǵa bay húkimdarlar menen birge bolar edim.
16Yamasa ne ushın óli tuwılǵan bópe sıyaqlı,
Kún nurın kórmegen náreste sıyaqlı kómilmedim[+]?
17Ol dúnyada zalımlar jamanlıq qılıwdı toqtatadı,
Harıqqanlar da tınım tabadı.
18Ol jerde tutqınlar da tınıshlıqtan ráhát aladı,
Qadaǵalawshılardıń baqırısların esitpeydi.
19Ullı da, kishi de bardur ol jerde,
Qul bolsa, xojayınınan azat.

20Ne ushın azap shegip júrgenge nur,
Al qayǵıǵa batqanǵa ómir beriledi eken[+]?
21Olar ólimin kútedi, biraq ol kelmes,
Ájelin kómilgen ǵáziyneden de beter izler[+].
22Eger ájelin tapsa,
Olar quwanıshqa bólenip, shadlanar edi[+].
23Jolın kóre almaytuǵın adamǵa,
Quday aynala dógeregin qarańǵılıq penen qorshaǵan adamǵa,
Ne ushın ómir beriler eken[+]?
24Nan jewdiń ornına gúrsinemen,
Ahıw-nalam suw kibi aqpaqta.
25Neden qorqqan bolsam, sol júz berdi,
Neden qáweterlengen bolsam, sol basıma tústi[+].
26Maǵan tınıshlıq ta, tınım da, ráhát te joq,
Basıma ǵawasatlı kún tuwdı.

#### 4


Elifazdıń birinshi sózi

1Sonda temanlı Elifaz Ayupqa bılay dedi:

2– Eger birew saǵan sóz aytpaqshı bolsa,
Saǵan awır batpay ma?
Aqırı, kim sóylewden ózin tıyıp tura aladı?
3Eslep kór, sen kóplerge tálim berer,
Hálsizlerdi jigerlendirip, kúsh berer ediń[+].
4Seniń sózleriń jıǵılǵanǵa tirek bolıp,
Dizeleri qaltırap, hálsiregenlerge kúsh beretuǵın edi.
5Al endi sol nárseler óz basıńa túskende,
Túskinlikke túsip qalıpsań,
Óziń baxıtsızlıqqa ushıraǵanda,
Ruwxıń túsip ketipti.
6Qudaydan qorqıwıń – isenimińniń,
Minsiz jasawıń – úmitińniń belgisi emes pe[+]?

7Oylap kórshi: qashan ayıpsız adam nabıt bolıp,
Ádil adam joq qılınǵan edi[+]?
8Meniń kórgenim mınaw: kim jawızlıqtı shúdigarlap,
Ǵam-qayǵı tuqımın ekse, sonı orıp aladı[+].
9Olar Qudaydıń úplegen deminen nabıt boladı,
Onıń ǵázebiniń dawılınan joq boladı[+].
10Arıslanlar aqırıp, ırıldassın,
Biraq Quday[†] jırtqısh arıslanlardıń tislerin sındıradı.
11Sonda arıslan oljasız ólip ketedi,
Jetim qalǵan balaları tarap ketedi.

12Maǵan jasırınsha bir sóz keldi,
Sıbırlısı qulaǵıma shalındı.
13Túngi táshiwishli tústen tuwǵan oylar ishinde,
Adamlar qattı uyqıǵa shúmgen waqıtta,[+]
14Meni qorqıw biylep alıp, qaltıratpa bastı,
Pútkil denem lárzege keldi[+].
15Samal betimdi sıypap ótti,
Sonda tóbe shashım tik turdı.
16Bir súlder turǵanday boldı,
Biraq men onıń ne ekenin túsinbedim.
Kóz aldımda bir tulǵa payda boldı,
Tınıshlıq húkim súrdi hám men ólpeń dawıstı esittim:[+]
17«Adamzat Qudaydıń aldında ádil bola ala ma?
Adam óz Jaratıwshısınıń aldında pák bola ala ma[+]?
18Quday, hátte, Óziniń aspandaǵı xızmetshilerine de isenbeydi,
Hátte, perishtelerinen[†] de kemshilik tabadı[+].
19Sonda tiykarı topıraqtan bolǵan,
Ílaydan jaratılǵan,
Jánliktey ańsat jenshilip qalatuǵınlarǵa ne boladı?
20Olar kún shıqqannan ımırt jabılǵanǵa shekemgi aralıqta nabıt boladı,
Olardıń máńgige joq bolǵanın bayqamay da qalasań.
21Olardıń shatırlarınıń ishindegi jipleri úzilgen,
Danalıqtan xabarsız ólip ketedi»[+].

#### 5


Elifaz sózin dawam etedi

1– Al endi, Ayup, shaqırǵıń kelse, shaqır!
Saǵan juwap bergendey, birew bar ma eken?
Perishtelerdiń[†] qaysısınan járdem soramaqshısań[+]?
2Ashıw-ǵázep aqmaqtı nabıt qılar,
Kúnshillik sadanı óltirer,[+]
3Men aqmaqtıń tamır jayǵanın kórdim,
Biraq tosattan onıń úy-ishi ǵarǵısqa ushıradı.
4Onıń balaları amanlıqtan awlaq bolar,
Húkim waqtında eziler,
Biraq olardı jaqlaytuǵın hesh kim bolmas.
5Onıń zúráátin ashlar jep qoyar,
Hátte, tikenler arasında óskenlerin de.
Ashkózler mal-múlkin de alıp keter.
6Jawızlıq jerden ósip shıqpaydı,
Ǵam-qayǵı da atızda óspeydi.
7Degen menen, ot ushqınınıń joqarı qarap ushqanı sıyaqlı,
Azap shegiw ushın tuwılar insan.

8Biraq men Qudaydı izlegen,
Dawa-arzımdı Oǵan tapsırǵan bolar edim.
9Ol aqılǵa sıymaytuǵın, ullı islerdi islep,
Sansız káramatlar kórseter[+].
10Ol jer betine jawın jawdırıp,
Atızlardı suwǵarar[+].
11Ol tómen awhaldaǵılardı joqarı kóterip,
Qayǵıǵa batqanlardı qáwipsizlikke shıǵarar[+].
12Ol hiylekerlerdiń niyetlerine tosqınlıq jasap,
Olardı tabıstan mahrum eter.
13Ol danalardı ózleriniń mákkarlıǵı arqalı qolǵa túsirip,
Hiylekerlerdiń oyların pushqa shıǵarar[+].
14Kúndiz olar qarańǵılıqqa tap bolar,
Tal túste de túndegidey sıypalanıp júrer[+].
15Quday[†] jarlını jamanlardıń ashshı sózlerinen,
Kúshlilerdiń qolınan qutqarar[+].
16Solay eken, kámbaǵallarda úmit bar,
Nahaqlardıń awzı jabılar[+].

17Quday eskertip, dúzetetuǵın adam qanday baxıtlı!
Sonlıqtan Qúdireti kúshli Qudaydıń úgit-násiyatın pisent etpey júrme[+].
18Ol jaralaydı hám Ózi onı tańadı,
Ol zıyan keltiredi, biraq Óz qolı menen shıpalaydı[+].
19Ol seni altı baxıtsızlıqtan qutqaradı,
Jetinshi apat ta saǵan zıyan keltire almaydı[+].
20Asharshılıqta ólimnen,
Urısta qılıshtan saqlaydı[+].
21Ol seni til bálesinen qorǵaydı,
Apat kelgende qorqpaytuǵın bolasań[+].
22Wayranshılıq hám ashlıq ústinen kúletuǵın bolasań,
Jabayı haywanlardan da qorqpaytuǵın bolasań.
23Daladaǵı taslar menen til tabısasań,
Jabayı haywanlar da seniń menen tatıw boladı.
24Sen úyińniń qáwipsizlik ishinde ekenin bileseń,
Súriw hám padalarıńdı kózden ótkergenińde,
Hesh nárseńniń joǵalmaǵanın kóreseń.
25Seniń sansız balalarıń boladı,
Urpaǵıń jer betindegi shóp sıyaqlı mol boladı[+].
26Óz waqtında buwılǵan biyday bawı kibi,
Jasarıńdı jasap, qábirińe kireseń[+].

27Mine, bizler bunı izertledik, hámmesi haqıyqat eken,
Usılardı tıńlap, qabıl qıl.

#### 6


Ayuptıń juwabı

1Sonda Ayup bılay dep juwap berdi:

2– Ah, eger meniń shegip atırǵan qayǵım ólshenip,
Men kórgen apatshılıq tárezige tartılsa edi!
3Olar teńiz qumınan da awır bolar edi.
Sonlıqtan oylanbay sóyledim[+].
4Qúdireti kúshli Qudaydıń oqları deneme qadaldı,
Ruwxım olardıń záhárin ishpekte,
Quday[†] jibergen qorqınısh maǵan qarsı sapqa dizilgen[+].
5Qulannıń jaylawda otı mol bolsa, ańqırar ma edi?
Yamasa ógiz aqırınıń basında móńirer me edi?
6Awqattıń duzsız dámi bola ma?
Yamasa máyektiń aq uwızında dám bar ma?
7Bunday awqatlardan dám tatqım kelmeydi,
Onday awqatlardan júregim aynıydı.

8Eger tilegim orınlanıp,
Quday ármanıma jetkizse edi!
9Quday meni ezip taslasa edi,
Qolın sozıp janımdı alsa edi![+]
10Sonda men jubanısh tabar edim,
Qattı awırıp atırsam da, quwanar edim.
Sebebi men muxaddes[†] Qudaydıń sózlerinen júz burmadım.
11Kúshti qaydan tabaman kútetuǵınday?
Aqıbetim ne bolar sabır qılatuǵınday?
12Meniń kúshim tastan ba edi?
Yamasa denem temirden be edi?
13Ózime ózim járdem bergendey kúshim qaldı ma?
Tabıs ta meni tárk etti.

14Dostına miyrim[†] kórsetiwden bas tartqan adam,
Qúdireti kúshli Qudaydan qorqıwdan waz keshken adam boladı.
15Doslarım, sizler de qurıp qalǵan say kibi turaqsızsız,
Aǵıp ketetuǵın say suwlarına uqsaysız[+].
16Olar muz erigende ılaylanıp tasıp,
Qar suwlarına tolıp ketedi.
17Biraq qurǵaq máwsimde olardıń suwları tartılıp,
Íssıda joq bolıp ketedi.
18Kárwanlar suw izlep, baǵıtın ózgerter,
Shólge kirip ketip, nabıt bolar.
19Tema jurtınıń kárwanları suw izler,
Sheba jurtınıń sawdagerleri úmit penen qarar[+].
20Olar óz úmitine aldanar,
Sol jerge kelip, albırap qalar.
21Sizler de men ushın sol saylar sıyaqlısız,
Meniń qorqınıshlı awhalımdı kórip, húreyińiz ushıp ketti.
22Men sizlerden sawǵa sorap pa edim?
Yamasa men ushın baylıǵıńızdan tólem tóleń dedim be?
23Meni dushpan qolınan qutqarıń dep jalındım ba?
Yamasa qaraqshılardıń qolınan meni satıp alıń dedim be?

24Maǵan úyretiń, úndemey turayın,
Kórsetińler, men nede aljastım?
25Tuwrı sóz qanday ashshı!
Biraq sizlerdiń ayıplawlarıńız neni dálilleydi?
26Sizler meniń sózlerimdi dúzetpekshimisiz?
Ezilgen adamnıń sózlerin itibarǵa ılayıqsız dep sanaysızlar ma[+]?
27Sizler, hátte, jetimler ushın shek[†] taslawdan,
Doslarıńızdı sawdaǵa salıp, satıwdan tayınbas edińiz.
28Endi ótinemen, maǵan qarańlar,
Betińizge qarap, ótirik sóylemeymen ǵoy.
29Raydan qaytıń, endi ádalatsız bolmańlar,
Raydan qaytıń, men haqpan!
30Yamasa awzımnan ádalatsız sózler shıqqan ba edi?
Yaki tilim apatshılıqtıń dámin ayıra almay ma?

#### 7


Ayuptıń ómirden nalıwı

1Adamnıń jerdegi turmısı awır miynetten ibarat emes pe?
Onıń kúnleri kúnlikshiniń kúnine uqsamay ma[+]?
2Adam keshki kóleńkeni ańsaǵan qulǵa,
Miynet haqısın kútken kúnlikshige uqsaydı[+].
3Sol sıyaqlı, úles etip mánissiz aylar berildi,
Payıma azaplı kesheler tiydi.
4Jatqanımda: «Qashan turar ekenmen?» – dep aytaman,
Biraq tún uzaqqa sozılıp,
Tań atqansha, órden-ıqqa awnap shıǵaman[+].
5Denemdi qurt penen jara basqan,
Terim tesilip, iriń aqpaqta.
6Kúnlerim toqıwshınıń mákisinen de tezirek ótpekte,
Biraq úmitsiz juwmaqlanbaqta[+].

7Quday[†], ómirimniń bir dem sıyaqlı ekenin umıtpa,
Kózim endi qaytıp jaqsılıqtı kórmeydi.
8Meni kórip turǵan kózleriń keyin meni kórmeydi,
Kózleriń meni izleydi, biraq men joq bolaman[+].
9Bulttıń serpilip, joq bolıp ketkenindey,
Óliler mákanına[†] ketken adam da qaytıp kelmeydi.
10Ol úyine qaytıp kelmeydi,
Jasaǵan jeri de endi onı eske almaydı[+].

11Sonıń ushın awzıma erk beremen,
Óz dártimdi bayan etemen.
Janımnıń azabı ishinde shaǵım etemen.
12Qudayım, Sen maǵan saqshı qoyatuǵınday,
Men ne, teńiz yamasa teńiz aydarhası ma edim?
13Tósegim maǵan táselle berer,
Jatsam, dártim jeńilleser, dep oylasam,
14Meni túsler arqalı qorqıtıp,
Ayanlar arqalı zárremdi ushırasań.
15Bul denede jasaǵannan góre,
Buwılıp, ólgenim jaqsı edi.
16Men jasawdan toydım, máńgi jasawdı qálemeymen,
Meni tınısh qoy, ómirim ózi bir demdey ǵana[+].

17Insan kim ózi, onı sonsha qádirlep,
Oǵan dıqqat qoyasań,[+]
18Hár tańda onı tekserip,
Hár sátte onı sınaysań[+]?
19Qashanǵa shekem mennen kóz úzbeyseń?
Túkirigimdi jutıp alǵansha da, meni tınısh qoymaqshı emespiseń[+]?
20Eger gúna[†] islegen bolsam, Saǵan ne tásiri bar, adamzattıń Baqlawshısı?
Ne ushın meni Ózińe nıshan qılıp qoydıń?
Men Saǵan sonshelli júk boldım ba[+]?
21Ne ushın qılmıslarımdı keshirip,
Gúnalarımdı mennen alıp taslamaysań?
Sebebi tez arada topıraqqa qaytaman.
Meni izleyseń, biraq men joq bolaman.

#### 8


Bildadtıń birinshi sózi

1Sonda shuwaxlı Bildad Ayupqa bılay dedi:[+]

2– Qashanǵa deyin usı sózlerińdi dawam eteseń?
Awzıńnan shıqqan sózleriń dawılǵa uqsaydı.
3Quday[†] ádillikti burmalay ma?
Qúdireti kúshli Quday haqıyqattı burmalay ma[+]?
4Balalarıń Oǵan qarsı gúna[†] isledi.
Sonlıqtan Quday da olardı gúnaları ushın jazalaǵan.
5Biraq, sen eger Qudaydı shaqırıp,
Qúdireti kúshli Qudayǵa jalbarınsań,
6Eger sen pák hám ádil bolsań,
Onda Ol saǵan járdemge kelip,
Seni ılayıqlı orınǵa qaytaradı[+].
7Sonda baslanıwı kishkene bolsa da,
Keleshegiń ullı boladı.

8Ótinemen, ótken áwladlardan sorap kór,
Olardıń ata-babalarınıń nelerdi izlep bilgenin qarap kór[+].
9Bizler keshe tuwıldıq, hesh nárse bilmeymiz,
Bizlerdiń jer betindegi kúnlerimiz kóleńkedey ótkinshi[+].
10Olar saǵan úyretip, násiyat beredi,
Júreklerindegi sózlerin sóylep beredi.

11Batpaqlıq joq jerde papirus[*] óse me?
Suwsız jerde qamıs boy soza ma?
12Hátte, olar kógerip turıp, ele orılmay atırıp-aq,
Hámme shóplerden burın quwrap qaladı[+].
13Qudaydı umıtqanlar da keleshekte sol kúyge túsedi,
Qudaysızlardıń úmiti de solay qurıydı[+].
14Olardıń isengeni mort,
Súyengeni órmekshiniń awınday[+].
15Sonday adam óz úyine súyense, úy tura almaydı,
Bekkem uslasa da, ol shıdam bere almaydı[+].
16Qudaysız adam quyash astında suwı mol jerde,
Ósip turǵan ósimlikke uqsaydı,
Onıń shaqaları baǵ ústinde jayılıp turadı.
17Tamırları tas úyindilerin orap alıp,
Taslardıń arasına ornalasıp aladı.
18Al eger ósimlik sol jerden julıp taslansa,
Sol jerdiń ózi onnan tanıp: «Seni hesh qashan kórmedim», – deydi[+].
19Onıń ómiriniń quwanıshı mine, usılay ayaqlanadı!
Al topıraqtan bolsa, basqa ósimlikler ósip shıǵadı.

20Quday minsiz adamdı tárk etpeydi,
Jawızlıq islegenlerdi de qollamaydı.
21Ol jáne, seniń awzıńdı kúlkige,
Erinlerińdi shadlıq hawazına toltıradı[+].
22Sonda dushpanlarıń uyatqa qaladı,
Zalımlardıń shatırı wayran boladı[+].

#### 9


Ayuptıń juwabı

1Sonda Ayup bılay dep juwap berdi:

2– Awa, ıras, bunıń sonday ekenin men de bilemen,
Biraq insan Qudaydıń aldında qalay aqlana aladı[+]?
3Eger adam Quday[†] menen tartıspaqshı bolsa da,
Ol bergen mıń sorawdan birewine de juwap bere almas edi[+].
4Qudaydıń danalıǵı tereń, qúdireti kúshli,
Onıń menen qasarısıp, Kim aman qala aldı?
5Aldın ala eskertpey-aq, Ol tawlardı jıljıtar,
Ǵázeplengende, olardı awdarıp taslar.
6Ol jerdi ornınan qozǵap, silkiter,
Onıń tireklerin titireter[+].
7Ol quyashqa buyrıq berse, quyash uyasınan shıqpay qoyar,
Juldızlardı da qulıplap qoyar.
8Onıń jalǵız Ózi kóklerdi jayǵan,
Ol teńiz tolqınları ústinde júrer[+].
9Ol Jeti qaraqshını, Oriondı,
Úrkerdi hám qubladaǵı juldızlardıń hámmesin jarattı[+].
10Ol aqılǵa sıymaytuǵın, ullı islerdi islep,
Sansız káramatlar kórseter[+].
11Eger Ol qasımnan ótip ketse de, men Onı kórmeymen,
Jaqınlap ótip ketse de, men Onı bayqamayman.
12Eger Ol alıp qoysa, Onı kim toqtata aladı?
Kim Oǵan: «Sen ne qılıp atırsań?» – dep ayta aladı?
13Quday Óz ǵázebin tutıp turmaydı,
Rahabtıń[*] járdemshileri de Onıń ayaǵına jıǵıladı[+].

14Solay eken, men qalay Oǵan juwap bere alaman?
Oǵan aytıw ushın sózlerdi qaydan tabaman?
15Ayıpsız bolsam da, Oǵan juwap bere almas edim,
Men tek Qazımnan rehim etiwin ǵana sorap jalbarınar edim[+].
16Eger Onı dawıslap shaqırsam, Ol da maǵan juwap berse edi.
Biraq, meniń dawısıma qulaq salatuǵınına isenbeymen.
17Ol meni dúbeley menen soqqılap, azap bermekte,
Ayıpsızdan ayıpsız jaralarımdı kóbeytpekte.
18Ol dem alıwǵa da jol qoymaydı,
Júregimdi qayǵıǵa toltırıp atır.
19Eger kúsh sınalsa, Ol kúshli!
Eger ádalat soralsa, Onı kim qazıxanaǵa alıp kele aladı[+]?
20Ayıpsız bolsam da, óz awzım meni ayıplı eter,
Eger, hátte, minsiz bolsam da, Ol meni nahaqqa shıǵarar[+].

21Men minsizben, biraq endi maǵan bári bir,
Óz ómirimnen túńilip turman[+].
22Awa, bári bir eken. Sonlıqtan men bılay deymen:
«Quday ayıpsızdı da, ayıplını da nabıt qıladı»[+].
23Baxıtsızlıq tosattan ólim keltirse,
Ol ayıpsızlardıń basına túsken apatqa kúledi.
24Jer júzi zalımlardıń qolına berilgen,
Ol onıń qazılarınıń kózin jawıp qoyǵan.
Eger bunı Ol islemegen bolsa, onda basqa kim eken[+]?

25Kúnlerim juwırıwshıdan da tez juwırıp ótpekte,
Olar jaqsılıq kórmey-aq, ótip ketpekte[+].
26Olar qamıs qayıq sıyaqlı,
Oljaǵa taslanǵan búrkit sıyaqlı, tez kózden ǵayıp boladı.
27Eger men: «Shaǵımımdı umıtayın,
Qayǵılı túrimdi ózgertip, kúlimsireyin», – desem de,
28Bári bir kóretuǵın azabımnan qorqar edim.
Bilemen, Sen meni ayıpsız dep sanamaysań.
29Eger ayıplı dep tabılǵan ekenmen,
Onda bostan-bosqa gúresip ne qılaman?
30Hátte, qar suwına juwınsam da,
Qollarımdı sabın menen juwsam da,[+]
31Bári bir Sen meni ılay shuqırǵa taslaysań,
Hátte, kiyimlerim de mennen jerkenedi.

32Quday men sıyaqlı insan bolmaǵanlıqtan,
Men Oǵan juwap bere almayman,
Onıń menen birge qazıxanaǵa da bara almayman[+].
33Qolın ekewimizdiń ústimizge qoyıp, jarastıratuǵın,
Aramızda[†] bir dáldalshı bolsa edi!
34Hasasın ústimnen alıp taslasa edi Quday,
Qorqınıshı da meni qorqıtıwdı toqtatsa edi!
35Sonda men Onnan qorqpastan, Onıń menen sóyleser edim,
Biraq bul awhalda hesh nárse qıla almayman.

#### 10

1Ómirden toydım!
Endi arzımdı erkin aytaman,
Ishimdegi ashshı dárt penen sóyleymen[+].
2Men Qudayǵa bılay deymen: «Meni ayıplama.
Meni ne ushın ayıplap atırǵanıńdı ayt[+].
3Yamasa meni eziw,
Yaǵnıy Óz qollarıń jaratqannan bas tartıw,
Zalımlardıń niyetlerin qollaw Saǵan unay ma?
4Seniń kózleriń insannıń kózlerindey me?
Yamasa Sen de olar qaraǵanday qaraysań ba[+]?
5Seniń kúnleriń de insannıń kúnlerindey me?
Jıllarıń adamnıń jıllarınday ma?
6Ne ushın meniń gúnamdı izlep,
Ayıbımdı tabıwǵa asıǵasań?
7Biraq Sen meniń ayıpsız ekenimdi,
Seniń qolıńnan meni hesh kimniń qutqara almaytuǵının bileseń[+].

8Seniń qollarıń meni soǵıp, jarattı,
Biraq endi meni pútkilley joq qılmaqshımısań[+]?
9Meni ılaydan qalay soqqanıńdı esle.
Endi meni jáne topıraqqa qaytarmaqshımısań[+]?
10Sen emes pe, meni anamnıń qursaǵına sút kibi quyǵan,
Sol jerde meni irimtik kibi qoyıltqan,[+]
11Meni teri hám dene menen kiyindirip,
Súyek hám sińirler menen biriktirgen?
12Sen maǵan ómir sıylap, miyrimińdi kórsettiń,
Seniń ǵamxorlıǵıń meniń ruwxımdı qorǵadı.

13Biraq, mine, Sen júregińde mına nárselerdi jasırıp qoydıń,
Seniń niyetińniń ne ekenin bilemen:
14Gúna[†] islesem, meni gúzetip turǵan bolasań,
Bunı jazasız qaldırmaysań.
15Eger ayıplı bolsam, maǵan hásiret bolsın!
Biraq haq bolsam da, basımdı kótere almay atırman,
Uyatqa qaldım, dártim awır.
16Eger basımdı kótersem,
Arıslan kibi maǵan taslanasań,
Qorqınıshlı kúshińdi qaytadan maǵan qarsı isleteseń.
17Maǵan qarsı jańadan gúwalar alıp keleseń,
Maǵan degen ǵázebińdi arttırasań,
Shabıwıl ústine shabıwıl qılasań[+].

18Ne ushın tuwılıwıma jol qoydıń?
Hesh kim meni kórmesten aldın, ólgenim jaqsı edi[+].
19Hesh dúnyaǵa kelmegendey bolıp,
Anamnıń qursaǵınan tuwrı qábirge qoyılǵanımda edi.
20Meniń ómir kúnlerim qısqa emes pe?
Meni tınısh qoy, bir sát táselle tabayın[+].
21Sebebi men qaytıp kelmes jolǵa,
Tas túnek qarańǵılıq húkim súrgen jerge atlanaman[+].
22Qoyıw qarańǵılıqqa shúmgen jerge,
Tártipke keltirilmegen ólim túnegi eline,
Jaqtılıǵı da tas túnek bolǵan jerge ketemen».

#### 11


Sofardıń birinshi sózi

1Sonda naamalı Sofar bılay dedi:[+]

2– Sonsha kóp sóz juwapsız qala ma?
Kóp sóylegen adam aqlana ma?
3Mıljıń gápleriń adamlardıń tilin tıyıp qoysın ba?
Masqaralaǵanıńda, seni hesh kim uyaltpasın ba?
4Sen: «Tálimim minsiz,
Ózim de Qudaydıń aldında pákpen», – deyseń[+].
5Qáne, endi Quday[†] juwap berip,
Saǵan qarsı til qatıp,
6Danalıqtıń sırların bildirse edi!
Sebebi danalıq kóp qırlı ǵoy.
Bilip qoy, Quday gúnalarıńnıń bazıların jeńil jazalaydı.

7Qudaydıń tereń sırların túsine alasań ba?
Qúdireti kúshli Qudaydıń shegine jete alasań ba?
8Qudaydıń danalıǵı aspannan da biyik, sen ne qıla alasań?
Óliler mákanınan[†] da tereń, ne bile alasań[+]?
9Onıń ólshemi jerden de uzın,
Teńizden de keń.

10Eger Quday kelip, zindanǵa taslasa,
Húkim etiw ushın shaqırsa, kim Oǵan tosqınlıq qıla aladı[+]?
11Ol ótirikshilerdi biledi,
Ol jawızlıqtı kórip, onı itibarsız qaldıra ma?
12Qulannan adam tuwılmaytuǵını sıyaqlı,
Miyi joq adam da dana bola almaydı.

13Biraq, sen eger Oǵan júregińdi qayta baǵıshlap,
Qollarıńdı jayıp, duwa etseń,[+]
14Eger jawızlıq islegen bolsań, onı ózińnen uzaqlastırsań,
Shatırıńnan nahaqlıqtı quwıp shıǵarsań,[+]
15Sonda uyalmastan basıńdı kóterip,
Qorqpastan tikke turatuǵınıń sózsiz.
16Azabıńdı umıtıp,
Onı aǵıp ketken suwlar kibi yadqa alasań.
17Ómiriń tústegi kúnniń nurınan da jarıq bolar,
Ondaǵı qarańǵılıq ta tań nurına aylanar[+].
18Úmitiń bolǵanlıqtan, arqayın bolarsań,
Átirapıń qorshalǵanlıqtan, qáwipsiz dem alasań.
19Jatqanıńda, seni qorqıtatuǵın hesh kim bolmaydı,
Kópler sennen miyrim[†] izlep keledi[+].
20Biraq zalımlardıń kózleri talıp,
Bas sawǵalaytuǵın jeri de bolmaydı,
Úmitleri tek sońǵı demin beriw bolıp qaladı.

#### 12


Ayuptıń juwabı

1Sonda Ayup bılay dep juwap berdi:

2– Álbette, sizler hámmesin bilesiz,
Danalıq ta sizler menen birge ólip ketse kerek!
3Biraq mende de sizlerdegidey aqıl bar,
Men de sizlerden kem emespen,
Sizler aytıp atırǵanlardı kim bilmeydi?

4Men óz doslarıma kúlki boldım.
Qudaydı shaqırǵanımda, Ol maǵan burın juwap beretuǵın edi.
Ádil hám minsiz bolsam da, kúlkige qalıp otırman![+]
5Qayǵısızlar baxıtsızlıqqa ushıraǵandı mensinbeydi,
Súrnikkendi iyterip jiberedi.
6Qaraqshılardıń shatırında tınıshlıq húkim súrgen,
Qudaydıń ǵázebin keltirgenler qáwip-qátersiz jasap atır,
Tap Quday[†] olardıń qolında sıyaqlı[+].

7Biraq haywanatlardan sora, olar saǵan úyretedi,
Kóktegi quslardan sora, olar saǵan aytıp beredi.
8Jer menen sóyles, ol saǵan tálim beredi,
Teńizdegi balıqlar saǵan bildiredi.
9Olardıń qaysısı bilmes,
Bulardıń hámmesi Jaratqan Iyeniń[†] qolı menen islengenin?
10Hár bir jaratılıstıń ómiri de,
Hár bir adamnıń janı da Onıń qolında[+].

11Awız awqattıń dámin ajıratqanınday,
Qulaq ta sózlerdiń mánisin ayıra almay ma[+]?
12Danalıq jası úlkenlerde bolmay ma?
Aqıl uzaq ómir súrgenlerde bolmay ma[+]?

13Biraq Qudayda danalıq ta, kúsh te bar,
Másláhát penen aqıl da Oǵan tiyisli.
14Ol qulatqan nárse qayta tiklenbeydi,
Ol qamaqqa taslaǵandı, hesh kim bosata almaydı[+].
15Quday suwlardı toqtatsa, qurǵaqshılıq bolar,
Eger jiberse, dúnyanı suw alar.
16Kúsh-quwat penen jeńis te Oǵan tiyisli,
Aldanǵan da, aldaǵan da Onıń qolında.
17Ol másláhátshilerdi jalańayaq aydatıp,
Biylerdi aqmaqqa aylandıradı[+].
18Ol patshalardıń sánli belbewlerin sheship alıp,
Bellerine arqan baylap qoyadı[+].
19Ruwxaniylerdi[†] de jalańayaq aydatıp,
Kúshlilerdi awdarıp taslaydı.
20Ol isenimli másláhátshilerdi tilden ayıradı,
Aqsaqallardı aqılınan juda qıladı.
21Ol aqsúyeklerdi shermende qıladı,
Kúshlilerdi kúshinen ayıradı[+].
22Ol qarańǵılıqtıń tereń sırların ashadı,
Tas túnekti de jarıqqa shıǵaradı[+].
23Xalıqlardı ullı qılatuǵın da, joq qılatuǵın da Ol,
Olardı kóbeytetuǵın da, tarqatıp jiberetuǵın da Ol[+].
24Jer betindegi xalıq basshıların aqılınan ayıratuǵın da Ol,
Jolsız shólde gezdirip qoyatuǵın da Ol[+].
25Olar tas túnek qarańǵılıqta sıypalanıp júredi,
Olardı más adamday teńseldirip qoyadı[+].

#### 13

1Mine, bulardıń hámmesin kózlerim kórdi,
Qulaqlarım menen esitip, túsindim.
2Sizlerdiń bilgenlerińizdi men de bilemen,
Men sizlerden kem emespen.
3Biraq men Qúdireti kúshli Quday[†] menen sóylesip,
Dawamdı Quday menen tartısqım keledi[+].
4Al sizler meni ótirik penen ılaslaysız,
Hámmeńiz paydasız táwiplerge uqsaysız.
5Qáne, hámmeńiz dım úndemey otırsańız,
Bul sizler ushın danalıq bolar edi[+].
6Endi meniń arzımdı tıńlap,
Keltiretuǵın dálillerime qulaq salıń.
7Quday ushın nahaq sózlerdi aytıp,
Ol ushın ótirik sóylewińiz kerek pe?
8Eki júzlilik penen Qudaydı jaqlap,
Onıń sózin sóylemekshimisiz?
9Eger Quday sizlerdi tekserse, jaqsı bola ma?
Adamlardı aldaǵanday, Onı da aldaysızlar ma[+]?
10Eki júzlilik etip, jasırınsha Onı jaqlasańız,
Ol sizlerdi sózsiz jazalaydı.
11Onıń ullılıǵı sizlerdi qorqıtpay ma?
Onıń aybatı sizlerge hújim qılmay ma?
12Eskertiwlerińiz kúl sıyaqlı paydasız naqıllardan ibarat,
Dálillerińiz ılaydan islengen qalqanday hálsiz.

13Úndemeńler, men sóyleymen,
Keyin ne bolsa, bolar.
14Sonlıqtan táwekelge bel baylap,
Janımdı qáterge qoyıp atırman.
15Qarańlar, Ol meni óltirmekshi, úmitim qalmadı,
Biraq men jollarımdı Onıń aldında qorǵayman.
16Sol arqalı qutqarılaman,
Qudaysız adam Onıń aldına barıwǵa júrek ete almaydı.
17Sózlerimdi dıqqat penen tıńlań,
Gáplerim qulaqlarıńızǵa kirsin.
18Mine, men dawa-arzımdı tayarladım,
Aqlanatuǵınımdı bilemen.
19Meniń menen tartısatuǵın adam bar ma?
Eger birew meni ayıplı dep tapsa, úndemey ólip ketemen[+].


Ayuptıń duwası

20Tek mına eki nárseni sorayman, Quday,
Sonı qılsań, men Sennen artıq jasırınbayman:
21Mennen qolıńdı tart,
Hám aybatıń menen meni qorqıtpa[+].
22Sońınan meni shaqır, juwap beremen,
Yamasa maǵan sóylewge ruxsat berip, Óziń juwap ber[+].
23Meniń qansha ayıp hám gúnalarım bar?
Maǵan qılmıslarım menen gúnamdı kórset.
24Ne ushın júzińdi jasırasań?
Nege meni dushpanım dep sanaysań[+]?
25Sen samal ushırǵan japıraqtı qorqıtpaqshımısań?
Quwrap qalǵan qawıqtı quwdalamaqshımısań[+]?
26Sen men tuwralı ashshı ayıplar jazıp qoyıp,
Balalıǵımdaǵı gúnalarımdı maǵan miyras etip, berip atırsań[+].
27Ayaqlarımdı buǵawlap,
Jollarımdı gúzetip,
Izimnen hesh qalmaysań[+].

28Sonlıqtan shirigen nársedey,
Kúye jegen kiyimdey ıdırap joq bolmaqtaman[+].

#### 14

1Hayaldan tuwılǵan insannıń,
Ómiri qısqa, azapqa tolı boladı[+].
2Ol gúl sıyaqlı ósedi, solıp qaladı,
Kóleńke sıyaqlı tez ótip ketedi, turıp qalmaydı[+].
3Sonday insan bolǵan maǵan názerińdi úzbey qaraysań ba?
Húkim qılıw ushın meni dárgayıńa alıp keleseń be?
4Kim haram nárseden hadal nárse shıǵara aladı?
Hesh kim![+]
5Insannıń kúnlerin belgilep,
Aylarınıń sanın sanap,
Asıp ketpeytuǵın shek[†] te qoyǵan ekenseń,
6Endi onnan názerińdi alıp, onı tınıshına qoy.
Ol da kúnlikshiniń jumıs kúniniń ayaqlanǵanına quwanǵanınday, ómirinen ráhátlensin[+].

7Hátte, aǵashta da úmit bar,
Onı kesip taslasa, ol qayta ósedi,
Ósiwin toqtatpaydı.
8Tamırları qartayıp qawsap,
Túbiri topıraqta shirip ketse de,
9Suw iyisin alıp-aq, jaynap ketedi,
Jas terek sıyaqlı shaqaların jayadı.
10Biraq insan ólse, bar kúshinen ayırıladı,
Sońǵı demin shıǵarǵannan soń, ol qay jerde boladı?
11Kóldiń suwı qurıp qalǵanday,
Dárya suwı tartılıp, kewip qalǵanday,[+]
12Ólgen adam da jatadı, qaytıp turmaydı,
Aspan joǵalıp ketpegenshe, ol oyanbaydı,
Uyqısınan hesh turmaydı[+].

13Qáne, Sen meni óliler mákanına[†] jasırıp qoysań edi,
Ǵázebiń basılǵansha, saqlap qoysań edi!
Men ushın bir waqıt belgilep,
Sońınan meni eske alsań edi![+]
14Adam ólgennen soń, qayta tirile me?
Eger sonday bolsa, azat etilgenimshe,
Azaplı kúnlerimniń barlıq kúnlerinde qayta tiriliwdi kúter edim[+].
15Sonda meni, Óziń jaratqan jaratılısıńdı,
Kórgiń kelgende, shaqırar ediń,
Men de juwap berer edim[+].
16Sonda Sen adımlarımdı sanap, gúzeter ediń,
Biraq gúnalarımnıń esabın almas ediń[+].
17Qılmıslarımdı dorbaǵa salıp mórlep,
Islegen gúnalarımdı jasırar ediń.

18Biraq tawlar qulap, maydalanıp,
Jartaslar[†] óz ornınan qozǵalǵanday,
19Suwdıń tastı jalmap,
Aǵıstıń topıraqtı aǵızıp ketkenindey,
Sen de insannıń úmitin joq qılasań.
20Sen onı aqırına shekem ezeseń, ol joq boladı,
Ólgeninde júzin ózgertip, uzaqqa jibereseń.
21Ulları húrmetke miyasar bolar, bunnan onıń xabarı bolmas,
Jerge urılar, bunı bilmes[+].
22Ol tek óz denesiniń azabın sezer,
Tek ózi ushın qayǵırar.

#### 15


Elifazdıń ekinshi sózi

1Sonda temanlı Elifaz bılay dep juwap berdi:[+]

2– Qarnın ıssı samalǵa toltırǵanday,
Dana adam bunday hawadan alınǵan sózler menen juwap bere me[+]?
3Paydasız sózler menen aytısıp,
Mánissiz gápler aytıp, tartısar ma edi?
4Haqıyqattan da, sen Qudaydan qorqıwdı shetke ısırıp qoydıń,
Onıń aldında duwa etiwdi de bolar-bolmas nárse dep sanadıń.
5Gúnalarıń awzıńa sóz salıp tur,
Hiylekerlerdiń tili menen sóylep tursań.
6Seni ayıplap atırǵan men emes, al óz awzıń,
Tiliń ózińe qarsı gúwalıq berip tur[+].

7Sen ne adamzattıń tuńǵıshımısań?
Yamasa tóbeler jaratılmastan da burın tuwılǵanbısań[+]?
8Qudaydıń májilisine qatnasıp, Onı tıńlap pa ediń?
Yamasa dana adam tek jalǵız ózińbiseń[+]?
9Sen bilip, biz bilmeytuǵın ne nárse eken?
Sen túsinip, biz túsinbeytuǵın ne nárse eken[+]?
10Aramızda[†] aq shashlılar da, ǵarrılar da bar,
Olardıń jası seniń ákeńnen de úlken.
11Qudaydıń tásellesi sen ushın az boldı ma?
Saǵan aytqan jaǵımlı sózleri kemlik qıldı ma?
12Ne ushın júregiń seni alaǵada qıladı?
Ne ushın kózlerińde ǵázep otı lawlap tur?
13Ne ushın Qudayǵa ashıwlanıp,
Awzıńa sonshelli erk bereseń?

14Adam qalay pák bola aladı?
Hayal zatınan tuwılǵan bende qalay ádil bola aladı[+]?
15Quday[†] Óz perishtelerine[†] de isenbeydi,
Hátte, aspan da Onıń názerinde pák emes[+].
16Solay eken, nahaqlıqtı suw kibi ishetuǵın,
Iplas hám buzıq insan onnan beter emes pe[+]?

17Qulaq sal, men saǵan túsindiremen,
Ózim kórgenimdi aytıp beremen.
18Danalardıń aytqanların,
Ata-babalarınan úyrenip, jasırmay úyretkenlerin aytıp beremen[+].
19Jer tek olardıń ata-babalarına berilgen edi,
Olardıń arasında jat adamlar joq edi.
20Zalım adam ómir boyı azap shegedi,
Eziwshilerge berilgen jıllar sanawlı.
21Qorqınıshlı dawıslar olardıń qulaqlarınan ketpeydi,
Tınıshlıq waqtında da basqınshılardıń hújimine ushıraydı.
22Olar qarańǵılıqtan qutılıwǵa úmit etpeydi,
Olardıń táǵdirine qılıshtan óliw jazılǵan.
23Olar bir tislem nan izlep sergizdan bolar,
Qarańǵılıq kúniniń jaqınlasqanın da biler.
24Azap hám qayǵı olardı qorqınıshqa salar,
Urısqa tayar turǵan patsha sıyaqlı qorqınısh olardı jeńer.
25Olar qolların Qudayǵa qarsı kóterip,
Qúdireti kúshli Qudaydı maydanǵa shaqırar.
26Qalıń, bekkem qalqanın kóterip,
Ójetlenip, Oǵan qarsı juwırar.

27Zalım adamnıń betin may[†] qaplap,
Bókselerine may jıynalǵan[+].
28Olar qarabaqanaǵa aylanǵan qalalarda jasaydı,
Qulap keteyin dep turǵan,
Qańırap qalǵan úylerde jasaydı.
29Olar bayımaydı, baylıǵı uzaqqa sozılmaydı,
Mal-múlki jer betine jayılmaydı.
30Olar qarańǵılıqtan qutıla almaydı,
Olar shaqaları janǵan terekke uqsaydı,
Qudaydıń demi olardı ushırıp jiberedi[+].
31Bos nársege úmit baylap, ózin aldamasın,
Olardıń sıyı boslıq boladı.
32Waqtı-saatı kelmey shawıp taslanadı,
Shaqaları endi qaytıp kógermeydi[+].
33Olar kókley miywesi tógilgen júzim aǵashına,
Gúlleri tógilip, miywesiz qalǵan záytún[†] aǵashına uqsaydı.
34Qudaysızlardıń toparı násilsiz boladı,
Paraxorlardıń shatırların ot jalmap, joq qıladı[+].
35Olar qayǵıǵa hámiledar bolıp, jawızlıqtı tuwadı,
Júrekleri jalǵanǵa tolı boladı[+].

#### 16


Ayuptıń juwabı

1Sonda Ayup bılay dep juwap berdi:

2– Men bunday nárselerdi kóp esittim,
Sizlerdiń hámmeńiz qanday biyshara jubatıwshısızlar!
3Bos sózlerińizdiń aqırı bar ma ózi?
Tartısıwǵa sizlerdi ne májbúrlep tur[+]?
4Eger sizler meniń ornımda bolǵanıńızda,
Men de sizlerdiń aytqanıńızdı ayta alaman.
Sizlerge qarsı sóz toqıp aytıp,
Basımdı shayqay alaman.
5Biraq men sózlerim menen táselle berer edim,
Ernimniń qıymıldısı menen dártińizdi jeńilleter edim.

6Al házir sóylesem de, azabım jeńillenbeydi,
Sóylemesem de, ol basılmaydı.
7Eh, Quday[†], Sen meni jenship tasladıń,
Pútkil úy-ishimdi qırıp tasladıń![+]
8Júzimdi ájim menen qapladıń,
Olar maǵan qarsı gúwalıq bolmaqta,
Azǵınlıǵım da maǵan qarsı turıp,
Maǵan qarsı gúwalıq bermekte.
9Quday meni jek kórip,
Ǵázep penen tilkim-tilkim etpekte,
Tislerin qayrap maǵan,
Dushpan kózi menen qarap, meni tespekte[+].
10Adamlar awızların kerip ashıp,
Meni masqaralap, shekeme urdı,
Olar maǵan qarsı birikti[+].
11Quday meni jawızlardıń qolına tapsırdı,
Zalımlardıń qolına taslap qoydı.
12Men tınısh jasap atır edim,
Biraq Ol meni maydalap tasladı,
Jelkemnen uslap alıp, jerge urdı.
Meni Ózine nıshan qıldı[+].
13Onıń sadaqshıları meni qorshap aldı,
Ayamay bótekelerimdi tesip,
Ótimdi jerge tókti[+].
14Quday denemdegi tesiktiń ústin qayta-qayta tesip,
Jawınger ásker kibi ústime topılmaqta.

15Men ústime aza kiyimin tiktim,
Ayaq astı bolıp, topıraqta otırman.
16Jılaǵannan júzim qızardı,
Qabaqlarım qarayıp ketti.
17Biraq qollarım jawızlıq islemedi,
Duwam da taza.

18Topıraq, sen meniń qanımdı jasırma,
Páriyadım hasla tınbasın.
19Mine, házir meniń Gúwam aspanda,
Joqarıda meniń Qorǵawshım bar[+].
20Doslarım meni mazaq qılmaqta,
Kóz jaslarım Qudayǵa qaray aqpaqta.
21Birewdiń dosları arasında táwelleshi bolǵanınday,
Quday menen meniń aramda da bir táwelleshi bolsa edi!

22Ómirimniń aqırı jaqınlap qaldı,
Qayta kelmes jolǵa atlanaman.

#### 17

1Ruwxım túsken, ómirim az qalǵan,
Qábir meni kútip turıptı.
2Mazaq qılıwshılar átirapımdı orap alǵan,
Olardıń qalay xorlıq kórsetip atırǵanın kórip turman[+].

3Quday[†], Óziń maǵan kepil bola gór,
Sennen basqa kim bar meni jaqlaytuǵın[+]?
4Sen meniń doslarımnıń aqıl-sanasın túsinbeytuǵın etip jawıp qoydıń,
Sonlıqtan Sen olardıń jeńiske erisiwine jol qoymaysań.
5Óz paydasın gózlep, dosların satqan adamnıń,
Soqırlıǵınıń kesapatı balalarına tiyedi.

6Quday meni adamlar tilindegi ápsanaǵa aylandırdı,
Olar betime túkirdi[+].
7Qayǵıdan kózlerim qarawıtıp,
Denemniń súlderi qaldı.
8Ádil adamlar bunı kórip shorshıp keter,
Ayıpsızlar qudaysızlarǵa qarsı ǵázep atına miner.
9Sonda da ádil adamlar óz jollarına berik qalar,
Qolları taza bolǵanlar bekkemlenip bara berer.
10Qáne, sizler jáne bir háreket etip kóriń,
Bári bir arańızdan dana adam taba almaspan.

11Meniń kúnlerim ótip ketti,
Niyetlerim de shilpárshe boldı.
Júrektegi qálewlerim de óldi[+].
12Doslarım túndi kúndizge aylandıradı,
Qarańǵı bassa da: «Házir jarıq túsedi», – deydi[+].
13Eger óliler mákanı[†] meniń úyim bolsa,
Tósegimdi qarańǵılıqqa salayın dep atırsam,[+]
14Qábirge: «Sen meniń ákemseń», – desem,
Qurtlarǵa: «Sizler meniń anam hám apa-qarındaslarımsız», – desem,
15Onda meniń úmitimniń qayda bolǵanı?
Kim meniń úmitimdi kóre aladı?
16Úmitim meniń menen birge óliler mákanına bara ma?
Meniń menen birge topıraq qoynına kire me?

#### 18


Bildadtıń ekinshi sózi

1Sonda shuwaxlı Bildad bılay dep juwap berdi:[+]

2– Bunday sózlerdi aytıwdı qashan toqtatasızlar?
Aqılǵa kelińler, sońınan sóylesemiz.
3Ayup, sen ne ushın bizlerdi haywan dep sanap tursań?
Ne ushın kózińe aqmaq bolıp kórinip turmız[+]?
4Ǵázep penen óz janıńdı jaraqatlap atırsań,
Seni dep jer beti qańırap qalıp,
Jartaslar[†] óz ornınan qozǵalıwı kerek pe?

5Durıs, zalımnıń otı sónedi,
Hátte, ushqını da qalmaydı[+].
6Shatırındaǵı jaqtılıq qarańǵılıqqa aylanadı,
Joqarısında turǵan shırası da óship qaladı.
7Keń qádemleri qısqarıp,
Óz jobalarınıń qurbanına aylanadı[+].
8Óz ayaqları onı torǵa jetelep,
Ózi barıp, shuqırǵa túsedi[+].
9Duzaq onı tabanınan qısıp alıp,
Tor onı bekkem uslap aladı.
10Ol ushın jerge bir duzaq jip qoyılǵan,
Jolında onı qaqpan kútpekte.
11Ján-jaǵınan qorqınısh onıń zárresin ushırıp,
Hár adımında izinen quwıp júredi[+].
12Onıń kúshi ashlıqtan tawısılıp,
Súrnikken jerinde apat ta kútip turadı.
13Kesellik onıń terisin kemiredi,
Awır qástelik onıń múshelerin jep taslaydı.
14Onı qáwipsiz shatırınan suwırıp alıp,
Qorqınısh patshasınıń aldına alıp baradı.
15Zalımnıń shatırın órt jalmaydı,
Ol jasaǵan úyge ıssı kúkirt jawadı[+].
16Onıń tamırları qurǵap, kewip,
Shaqaları quwrap qaladı.
17Jer betinde ol eske alınbay,
Kóshelerde onıń atı óshedi[+].
18Ol jarıqtan túnekke aydalıp,
Bul dúnyadan quwıp jiberiledi.
19Xalıq arasında onnan ul da, aqlıq ta qalmaydı,
Ol jasaǵan jerde hesh kimi qalmaydı[+].
20Batıstaǵılar onıń táǵdirinen qorqınıshqa túsedi,
Shıǵıstaǵılardı qorqınısh biylep aladı.
21Awa, jawızlardıń jasaytuǵın jeri usı awhalǵa túsedi,
Qudaydı tanımaytuǵınlardıń mákanı usınday boladı[+].

#### 19


Ayuptıń juwabı

1Sonda Ayup bılay dep juwap berdi:

2– Qashanǵa shekem meni qıynap,
Sózlerińiz benen meni ezesiz?
3Mine, meni on márte kemsittińiz,
Azar bere beriwge uyalmaysızlar ma?
4Eger meniń qáteleskenim ıras bolsa,
Onda ol meniń moynımda.
5Ózlerińizdi mennen joqarı qoyıp,
Shermende bolǵanımdı betime bassańız,
6Onda bilip qoyıń: Quday[†] maǵan nahaqlıq qıldı,
Óz torın ústime tasladı.

7Men: «Bul – zorlıq», – dep baqırsam da,
Hesh kim juwap bermeydi.
Járdemge shaqıraman, biraq ádalatlıq joq[+].
8Quday jolıma bóget qoydı, óte almayman,
Soqpaqlarımdı qarańǵılıqqa búrkedi[+].
9Ol meni abırayımnan jurday qılıp,
Basımnan tajımdı sheship aldı[+].
10Meni ján-jaqtan qırıp joydı, tamam boldım,
Aǵashtı suwırǵanday etip, úmitimdi túp-tamırı menen suwırıp aldı.
11Onıń ǵázebi maǵan qarsı qaynamaqta,
Ol meni dushpan dep sanaydı[+].
12Onıń láshkerleri de maǵan qarsı atlanıp,
Meni qamal qılıw niyetinde,
Shatırım átirapına orda qurdı[+].

13Quday tuwısqanlarımdı mennen uzaqlastırıp,
Jaqınlarımdı jat qıldı[+].
14Aǵayin-tuwǵanlarım mennen júz burdı,
Doslarım meni umıttı.
15Qonaqlarım da, shorılarım da,
Meni jat sanap,
Ózge adamday qarasadı.
16Xızmetshimdi shaqırsam, juwap bermeydi,
Oǵan jalınıwım kerek.
17Hayalım demimnen tiksinedi,
Tuwısqanlarım mennen jerkenedi[+].
18Hátte, kishkene balalar da meni kemsitedi,
Ornımnan tursam, ústimnen kúledi[+].
19Jaqın doslarım mennen jerkenedi,
Súygenlerim mennen júz burdı.
20Et-terim súyegime jabısqan,
Tánimde shıqpas janım ǵana bar.

21Maǵan ashınıń, háy doslarım, maǵan ashınıń!
Meni Quday urdı![+]
22Nege Quday sıyaqlı sizler de izimnen qalmaysızlar?
Etime ele toymadıńız ba?

23Qáne endi, sózlerim jazıp qoyılsa,
Orama kitapqa[†] jazıp qaldırılsa![+]
24Temir qálem hám qorǵasın menen,
Tasqa oyılıp máńgige qalsa![+]
25Biraq men bilemen, Ámeńgerim[†] tiri,
Aqırında Ol men ushın jer betine kelip turadı[+].
26Denem buzılıp ketkennen keyin bolsa da,
Usı denem menen Qudaydı kóremen,[+]
27Onı men ózim kóremen!
Onı kóretuǵın basqanıń emes, meniń óz kózlerim boladı.
Júregim qanamnan shıǵıp baratır!

28Eger sizler: «Bizler onı qalay quwdalaymız,
Aqırı, máseleniń túp-tamırı onda ǵoy», – deseńiz,
29Onda qılıshtan qorqıń,
Sebebi Qudaydıń ǵázebi basıńızǵa qılısh dóndiredi,
Sonda húkim etiwshiniń bar ekenin kóresiz[+].

#### 20


Sofardıń ekinshi sózi

1Sonda naamalı Sofar Ayupqa bılay dedi:[+]

2– Qáweterli pikirlerim meni juwap beriwge májbúr etpekte,
Men qattı tınıshsızlanıp turman.
3Men kewlime tiyetuǵın ayıplawlarıńdı esitip turman,
Sonlıqtan aqılım men ushın juwap bermekte.

4Bilmes pe ediń áyyemnen beri,
Adamzat dúnyaǵa kelgenli beri,[+]
5Zalımnıń shadlıǵı uzaqqa sozılmadı,
Qudaysızdıń quwanıshı bir sátlik ǵana.
6Onıń kókiregi kóklerge jetip,
Bası bultlarǵa tiyse de,[+]
7Ol óziniń dáreti kibi máńgige joq boladı.
Onı kórgenler: «Ol qay jerde?» – dep soraydı[+].
8Ol tús sıyaqlı ǵayıp boladı, onı hesh kim taba almaydı,
Túnde kóringen elestey joǵalıp ketedi[+].
9Onı kórgen kózler endi kórmeydi,
Úy-ishindegilerge qaytıp kórinbeydi[+].
10Onıń balaları kámbaǵallardan mehir kútedi,
Urpaqları tartıp alǵan mal-dúnyasın qaytarıp beredi.
11Denesin toltırǵan jaslıq jigeri,
Onıń menen birge topıraqta jatadı.

12Jamanlıq onıń awzında tatlı kórinip,
Onı tiliniń astına jasırsa da,[+]
13Onı qádirlep, jibermey,
Awzında uslap tursa da,
14Ol asqazanda aynıp,
Ishinde jılannıń uwına aylanadı.
15Ol jutqan baylıqların qaytarıp qusadı,
Quday[†] olardı asqazanınan shıǵarıp aladı.
16Ol jılannıń uwın sorıydı,
Záhárli qara jılan onı shaǵıp óltiredi.
17Aǵar suwlardıń, sút hám pal aǵıp turǵan dáryalardıń,
Ráhátin kóre almaydı.
18Miynet penen eriskenlerin jemey atırıp, qaytarıp beredi,
Sawdadan tapqan paydasınan lázzet almaydı.
19Sebebi ol kámbaǵallardı ezip, olardı kózge ilmedi,
Ózi salmaǵan úylerdi tartıp aldı.

20Nápsiqawlıǵı tınıshlıq bermegenlikten,
Ózi unatatuǵın nárselerdiń hesh qaysısın saqlap qala almaydı.
21Ashkózliginen hesh nárse qaldırmaydı,
Sonlıqtan abadanlıǵı uzaqqa sozılmaydı.
22Dáwletli waqtında basına apat keledi,
Apatshılıqlar onı joq qıladı.
23Qarnın qampaytıp toltırıp bolǵanda,
Quday oǵan lawlaǵan ǵázebin shashıp,
Ústine ǵázebin jawınday jawdıradı.
24Zalım temir quraldan qashıp ketse de,
Onı qola oq tesip ótedi.
25Atılǵan oq arqasınan shıǵadı,
Ótin tesip ótken ushı jıltırap turadı,
Ólim qáwpi onı biylep aladı[+].
26Qara túnek onıń ǵáziynelerin kútpekte,
Adam jaqpaǵan ot onı jalmaydı,
Shatırında qalǵan sońǵı nárselerin de jaǵıp joq qıladı[+].
27Aspan onıń ayıbın áshkara etedi,
Jer oǵan qarsı bas kóteredi.
28Onıń úyindegi baylıǵı joq boladı,
Qudaydıń qáhárlenip, jazalaytuǵın kúni hámmesi seldey bolıp aǵıp ketedi.
29Mine, zalımnıń Qudaydan alatuǵın payı usı,
Qudaydıń oǵan beretuǵın miyrası usı[+].

#### 21


Ayuptıń juwabı

1Sonda Ayup bılay dep juwap berdi:

2– Sózlerimdi dıqqat penen tıńlań,
Usı sizlerdiń maǵan bergen táselleńiz bolsın.
3Sabır qılıń, men de sóyleyin,
Sóylep bolǵanımnan keyin mazaq qılarsız[+].

4Maǵan kelsek, men ne adamǵa arız qılıp atırman ba?
Ne ushın shıdamsızlanbayın?
5Jaǵdayıma qarańlar, deneńiz túrshigedi,
Awzıńızdı qollarıńız benen jawıń[+].
6Jaǵdayımdı oylasam, qorqınısh biylep aladı,
Denemdi qaltıratpa basadı.
7Zalımlar ne ushın jasawın dawam etedi,
Qartayıp, hátte, kúsh-ǵayratı arta beredi[+]?
8Balaları saw-salamat dógereginde,
Urpaqları kóz aldında júredi.
9Úyleri qáwip-qáterden awlaq boladı,
Qudaydıń hasası ústine dónbes.
10Buǵalarınıń tól qoyıwı hesh bosqa ketpes,
Sıyırları buzawlaydı, hesh ish taslamas.
11Balaların súriw kibi shıǵarıp jiberer,
Perzentleri ayaq oyınǵa túser.
12Dáp hám lira[†][*] sestine qosılıp, qosıq aytar,
Sıbızǵı sestine qosılıp, kewil kóterer.
13Ómirleri zawqı-sapa menen ótip,
Óliler mákanına[†] tınıshlıq penen keter.
14Sonda da zalımlar Qudayǵa bılay dep aytar: «Bizlerdi tınısh qoy!
Seniń jollarıńdı biliwdi qálemeymiz,[+]
15Saǵan xızmet etetuǵınday Qúdireti kúshli Quday[†], Sen kim bolıpsań?
Saǵan duwa etiwden bizge ne payda?»[+]
16Degen menen, olardıń abadanlıǵı óz qolınıń isi emes,
Zalımlardıń oy-qıyalları mennen awlaq bolsın![+]

17Qashan zalımlardıń shıraǵı sóngen edi?
Qashan olardıń basına apat dóngen edi?
Qashan Quday olarǵa ǵázeplenip, jazalaǵan edi[+]?
18Qashan olar jel ushırǵan sabanday,
Yamasa dawıl ushırǵan qawıqtay bolǵan edi[+]?
19Sizler: «Olardıń gúnaları ushın balaların jazalaydı», – deysizler,
Onnan da, Quday olardıń ózlerin jazalasın,
Bul olarǵa sabaq boladı[+].
20Olar opat bolǵanların óz kózleri menen kórsin,
Qúdireti kúshli Qudaydıń ǵázebin tatsın[+].
21Ómiri tawısılǵannan keyin,
Izinde qalǵan xojalıǵına ne bolsa da, olarǵa bári bir emes pe?

22Biraq, eń joqarıdaǵılardı da húkim etetuǵın Qudayǵa,
Kim aqıl úyrete aladı[+]?
23Birew ólgeninshe, kúshke tolısar,
Tınısh hám qayǵısız jasar,
24Denesin may[†] basıp,
Súyekleri kemik bolar.
25Ekinshisi qayǵıǵa batıp,
Ómirden jaqsılıq kórmey ótip keter.
26Aqırında, olar topıraqta birge jatar,
Ekewi de qurtqa jem bolar.

27Awa, men sizlerdiń oyıńızdı bilemen,
Niyetińiz maǵan zıyan keltiriw ekenin de bilemen.
28Sizler: «Sol aqsúyek adamnıń úyi qay jerde?
Zalımlardıń shatırları qay jerde?» – deysizler.
29Jolawshılardan soramadıńız ba?
Olar bergen gúwalıqlardı qabıllamadıńız ba?
30Zalım adam bále kelgen kúni aman qaladı,
Ǵázep kúni oǵan qutılıw ushın jol ashıladı[+].
31Júrgen jolın kim onıń betine aytadı,
Qılmısları ushın kim oǵan jaza beredi[+]?
32Ol qábirge qoyılǵanda,
Qábiriniń basında gúzetshi turadı.
33Hámme adamlar onıń izine eredi,
Aldında júrgenlerdiń de san-sanaǵı joq.
Górdiń topıraǵı da oǵan jaǵımlı boladı.

34Bos gáplerińiz benen meni qalay jubatasız?
Bergen juwaplarıńızdıń hámmesi jalǵan.

#### 22


Elifazdıń úshinshi sózi

1Sonda temanlı Elifaz bılay dedi:[+]

2– Adam Qudayǵa payda keltire ala ma?
Hátte, eń aqıllı adam da Oǵan payda keltire alar ma edi?
3Seniń ádilligińnen Qúdireti kúshli Quday[†] ne lázzet aladı?
Pák ómir tárizińnen Oǵan ne payda[+]?
4Qudaydıń seni jazalawı, húkim etiwi,
Onnan qorqqanıń ushın ba?
5Kerisinshe, seniń jawızlıǵıń ullı,
Qılmıslarıń sheksiz bolǵanlıqtan emes pe?
6Sen tuwısqanlarıńnan jónsiz kepillik aldıń,
Kiyimlerin sheship alıp, jalańash qaldırdıń[+].
7Shóllegenge suw bermediń,
Ash bolǵanǵa nan bermediń[+].
8Bilegińniń kúshi menen úlkege iyelik ettiń,
Húrmetli adam bolıp jasadıń.
9Biraq jesir hayallardı qurı qol qaytardıń,
Jetimlerdiń qol-qanatın qayırdıń[+].
10Sonlıqtan átirapıńdı duzaqlar orap alǵan,
Tosattan seni qorqınısh baspaqta[+].
11Qarańǵılıq ishindeseń, kóre almaysań,
Seller seni ǵarq qılmaqta[+].

12Quday kóklerden de joqarıda emes pe?
Juldızlarǵa qara, olar qanshelli biyikte![+]
13Biraq sen: «Quday ne biledi?
Tereń qarańǵılıq ishinen húkim ete ala ma[+]?
14Qoyıw bultlar Onı jasırıp tur, Ol bizlerdi kórmeydi,
Ol aspan gúmbezinde aylanıp júr», – deyseń.
15Sen ne, zalımlar júrgen,
Eski joldı tutpaqshımısań?
16Olar waqtınan burın joq qılındı,
Tiykarların sel aǵızıp ketti[+].
17Olar Qudayǵa: «Bizlerdi tınısh qoy!
Qúdireti kúshli Quday bizlerge ne qıla alar edi?» – dedi[+].
18Biraq olardıń úylerin bereketke toltırǵan Quday edi ǵoy!
Al men bolsam, zalımlardıń niyetinen awlaq bolaman[+].

19Ádiller olardıń qulaǵanın kórip, quwanar,
Ayıpsızlar olardıń ústinen kúlip, bılay der:[+]
20«Dushpanlarımız joq qılındı,
Mal-múlki janıp, kúl boldı».

21Quday menen jaras, tınıshlıqta bol,
Sonda bereket tabarsań.
22Qudaydıń awzınan shıqqan kórsetpelerin qabıl etip,
Sózlerin júregińde saqla[+].
23Eger sen Qúdireti kúshli Qudayǵa qayta júz bursań,
Eski halıńa qaytarsań.
Shatırıńdı nahaqlıqtan tazalasań,[+]
24Altındı jerdegi topıraqtay,
Ofir altının saydaǵı taslarday kórseń,[+]
25Onda Qúdireti kúshli Qudaydıń Ózi seniń altınıń,
Qımbatbaha gúmisiń boladı.
26Sonda Qúdireti kúshli Qudaydan zawıq alarsań,
Qudayǵa basıńdı kóterip qaray alarsań[+].
27Oǵan duwa et, Ol seni esitedi,
Sen de óziń wáde etip ataǵanlarıńdı bereseń[+].
28Sonda neni niyet etseń, orınlanar,
Jollarıńa nur tógiler[+].
29Eger birew ayaq astı bolsa, sen: «Onı qollay gór», – dep aytasań,
Sonda Quday kemkewillilerdi qutqaradı.
30Ol, hátte, ayıplılardı da qutqaradı,
Olar seniń qollarıńnıń pákligi sebepli qutqarılar[+].

#### 23


Ayuptıń juwabı

1Sonda Ayup bılay dep juwap berdi:

2– Búgin de aytar shaǵımım ashshı,
Zarlaǵanıma qaramastan, Quday[†] awır jazalawın dawam etpekte.
3Ah, eger Onı qay jerden tabıwdı bilsem edi!
Ol taxtta otırǵan jerge bara alsam edi!
4Arzımdı Onıń aldında bayan etip,
Awzımdı toltırıp, dálillerimdi aytar edim[+].
5Onıń maǵan beretuǵın juwabın bilip,
Ne aytajaǵın túsiner edim.
6Ol ullı kúshi menen maǵan qarsı shıǵar ma edi?
Yaq, Onıń Ózi meni tıńlaǵan bolar edi.
7Ádil adam Onıń menen pikir talasıp biler edi,
Men de Qazım tárepinen máńgige aqlanar edim.

8Biraq shıǵısqa barsam, ol jerde Quday joq,
Batısqa barsam da, Onı taba almayman.
9Arqada bir nárse islese, men Onı kóre almayman,
Qublaǵa aylansa da, Onı bayqamayman.
10Biraq Quday men tutqan joldı jaqsı biledi,
Ol meni sınaqqa salǵanda, altınday pák bolıp shıǵaman[+].
11Sebebi ayaqlarım adımba-adım Onıń izinen júrdi,
Hesh jaqqa burılmay, Onıń jolın tuttım.
12Awzınan shıqqan buyrıqlarınan júz burmadım,
Onıń sózlerin kúndelikli tamaǵımnan da ústin qoydım.

13Quday qarar shıǵaradı, kim Oǵan qarsı shıǵa aladı?
Ol neni qálese, sonı qıladı[+].
14Men ushın shıǵarǵan qararın Ol aqırına shekem orınlaydı,
Bunday nárseler Onda ele kóp.
15Sonlıqtan Onıń dárgayında húreyim ushadı,
Bul haqqında oylasam, Onnan qorqaman.
16Quday meni qoyan júrek qılıp qoydı,
Qúdireti kúshli Quday meni qorqınıshqa salıp qoydı.
17Biraq júzimdi qaplaǵan tas túnek qarańǵılıq ta,
Meniń dawısımdı sóndire almadı.

#### 24

1Ne ushın Qúdireti kúshli Quday[†] húkim ushın waqıt belgilemeydi?
Ne ushın Onı tanıǵanlar bul kúnlerdi hesh kórmeydi?
2Zalımlar shegara belgilerin jıljıtıp,
Ózlestirip alǵan súriwlerin sol jaylawlarda baǵadı[+].
3Jetimlerdiń eshegin tartıp aladı,
Jesirlerdiń ógizin kepillikke aladı.
4Jarlılardı joldan quwıp shıǵaradı,
Úlkedegi barlıq kámbaǵallar bolsa, olardan jasırınıwǵa májbúr boladı[+].
5Sonlıqtan kámbaǵallar shóldegi qulanlar sıyaqlı, erte iske shıǵıp,
Balaları ushın qula dúzden awqat izleydi.
6Olar azıqların basqalardıń atızlarınan toplaydı,
Zalımlardıń júzim baǵınan qalǵan-qutqanların terip aladı.
7Túndi kiyimsiz, jalańash ótkeredi,
Suwıqta jamılatuǵın hesh nársesi joq[+].
8Tawda jawǵan jawınnan ústi-bası sel bolıp,
Baspanası bolmaǵanlıqtan, jılınıw ushın jartaslarǵa[†] tıǵıladı.

9Zalımlar jetimdi kókirek sútinen ayıradı,
Jarlınıń balasın qarızı ushın tartıp aladı.
10Olar kiyimsiz, jalańash sandalıp júredi,
Ash qarınǵa biyday dástelerin tasıydı.
11Diywallap qorshalǵan jerde záytúnnen[†] may[†] shıǵaradı,
Iskenjede júzim sıǵadı, biraq ózleri shólden harıǵan.
12Qalalarda ólip baratırǵanlar nala shekpekte,
Jaraqatlanǵan janlar járdem sorap, páriyad etpekte,
Biraq, sonda da Quday olardıń jalbarınıwlarına kewil bólmeydi[+].

13Nurǵa qarsı bas kóteretuǵınlar da bar,
Olar nurdıń jolın tanımas,
Onıń soqpaqlarınan da júrmes[+].
14Jarlı hám kámbaǵaldı óltiriw ushın,
Qanxor kún batqanda ayaqqa turar,
Túnde bolsa, urlıq qılar.
15Buzıqshılıq qılıwshınıń kózi ımırt jabılıwın kúter,
Ol: «Meni hesh kim kórmeydi», – dep oylap,
Júzin jawıp alar[+].
16Qarańǵılıqta urılar úylerdi tonap,
Al kúndizleri óz úylerine tıǵılıp alar,
Olar nurdıń ne ekenin bilmes.
17Olar ushın azan ólimdey qoyıw qarańǵılıq,
Al túnektiń qorqınıshları – olardıń dostı.

18Biraq onday adamlar suw betindegi kóbiktey tez joq boladı,
Olardıń jer betindegi úlesine nálet jawǵan,
Hesh kim olardıń júzim baǵına ayaq baspas.
19Íssı hawa hám qurǵaqshılıq qar suwların sorıp alǵanday,
Óliler mákanı[†] da gúnakarlardı óz qushaǵına aladı.
20Olardı, hátte, qursaǵına kótergen ana da umıtadı,
Qurtlar olardı ház etip jeydi,
Olardı endi hesh kim eslemeydi,
Solay etip, nahaq adamlar aǵash kibi sındırıladı[+].
21Zalımlar perzenti joq, qaqsal hayalǵa zulımlıq qılar,
Jesirge hesh jaqsılıq qılmas.
22Biraq Quday Óz kúshi menen kúshlilerdi joq qılar,
Olar bekkem ornalasıp alsa da, ómiri ushın úmiti bolmas.
23Quday olarǵa qáwipsizlik berer, olar Oǵan súyener,
Biraq Qudaydıń kózleri olardıń jollarında.
24Olar bir demge kóterilip, keyin joq bolar,
Tómenletiler, basqalar kibi ólip keter,
Masaq sıyaqlı quwrap qalar[+].

25Solay emes pe? Jalǵan dep, kim meni ayıplay aladı?
Kim meniń gáplerimniń bos ekenin kórsete aladı?

#### 25


Bildadtıń úshinshi sózi

1Sonda shuwaxlı Bildad bılay dedi:[+]

2– Qudayda biylik bar hám Ol aybatlı!
Ol Óziniń biyik aspanında tınıshlıq ornatqan.
3Onıń láshkerlerin sanawǵa san jete me?
Ol jaqtılıǵın kimniń ústine túsirmeydi[+]?
4Sonda insan Qudaydıń aldında qalay ádil bola aladı?
Hayal zatınan tuwılǵan qalay pák bola aladı[+]?
5Hátte, Qudaydıń názerinde ay da jarıq emes,
Juldızlar da pák emes.
6Solay eken, insan Qudaydıń kózine qurt sıyaqlı,
Adam balası kúye qurtı sıyaqlı kóriner[+].

#### 26


Ayuptıń juwabı

1Sonda Ayup bılay dep juwap berdi:

2– Ah, hálsizge sen qalay járdem berdiń!
Kúshsizge qalay mádet berdiń!
3Aqılsızǵa qalay másláhát berdiń!
Danalıqtı qalay tereń túsindire aldıń!
4Bul sózlerdi aytıwǵa saǵan kim járdem berdi?
Sen arqalı sóylegen kimniń ruwxı?

5Suwlardıń hám olardaǵı tirishiliktiń astında mákan basqan,
Ólilerdiń ruwxları titireydi.
6Óliler mákanı[†] Qudaydıń aldında jalańash,
Nabıt bolıw mákanınıń da japqıshı joq[+].
7Quday[†] kóklerdiń arqa tárepin boslıqqa jayıp qoydı,
Jerdi de boslıqqa asıp qoydı[+].
8Ol suwlardı Óz bultlarınıń ishine salıp qoydı,
Biraq bultlar suwlardıń awırlıǵınan jırtılıp ketpeydi[+].
9Ol taxttıń ústin jawıp qoyıp,
Ústine Óz bultların jaydı.
10Suwlardıń betin shegaralap sızıp,
Jaqtılıqtı qarańǵılıqtan ayırdı[+].
11Quday abay etkende,
Aspannıń sútinleri qaltırasıp, titiresedi[+].
12Ol Óz kúshi menen teńizdi tınıshlandırdı,
Óz aqılı menen teńiz aydarhası Rahabtı joq qıldı[+].
13Óz demi menen bultlardı quwıp, aspandı ashıq qıldı,
Qolları menen qashıp baratırǵan úlken jılandı joq qıldı[+].
14Bul Onıń isleriniń kishkene bir bólegi ǵana,
Ol haqqında esitkenlerimiz sıbırlap aytılǵanday júdá az.
Onıń qúdiretiniń gúrkirewin kim túsine aladı?

#### 27

1Ayup sózin dawam etip, bılay dedi:

2– Huqıqımnan mahrum etken tiri Quday[†] haqı,
Janımdı hásiretke toltırǵan Qúdireti kúshli Quday haqı ant ishemen:[+]
3Gewdemde janım bar eken,
Quday bergen dem murnımda eken,[+]
4Awzımnan nahaq sóz shıqpaydı,
Tilim jalǵan sóz aytpaydı.
5Sizlerdi hesh qashan haq dep tán almayman,
Ólgenimshe, pákligimnen bas tartpayman.
6Ádilligimde bekkem turıp, onnan hasla júz burmayman,
Tiri ekenmen, hújdanım meni ayıplamas.

7Dushpanımnıń basına zalımnıń kúni,
Qarsılasımnıń basına nahaqtıń kúni tússin.
8Quday qudaysızdıń janın alıp, onı joq qılǵanda,
Onda qanday úmit qaladı[+]?
9Qudaysızdıń basına apatshılıq túskende,
Quday onıń dad salıp jılaǵanın esite me[+]?
10Ol qúdireti kúshli Qudaydan zawıq ala ma?
Bárqulla Qudaydı shaqıra ala ma?
11Qudaydıń qúdireti haqqında sizlerge úyretemen,
Qúdireti kúshli Qudaydıń niyetin sizlerden jasırmayman.
12Haslında, bulardıń hámmesin ózlerińiz kórdińiz,
Onda nege hámmeńiz mánissiz sózlerdi sóyley beresiz?

13Zalım adamnıń Qudaydan alatuǵın úlesi,
Qısım kórsetiwshiniń Qúdireti kúshli Qudaydan alatuǵın miyrası mınaw:[+]
14Onıń balaları qanshelli kóp bolsa da,
Olar qılıshtan qırılıp ketedi,
Urpaqlarınıń jetkilikli tamaǵı bolmaydı[+].
15Tiri qalǵanları kesellikten ólip, kómiledi,
Jesir qalǵan hayalları joqlaw aytıp, jılamaydı[+].
16Jawız adam jerdiń shańınday mol gúmis jıynasa da,
Ílayday mol kiyim-kenshek toplasa da,[+]
17Onıń toplaǵanların ádiller kiyedi,
Ayıpsızlar gúmislerdi bólisip aladı[+].
18Jawızdıń salǵan úyi órmekshiniń awınday,
Qarawıldıń shertegindey hálsiz boladı[+].
19Ol bay bolıp, uyqıǵa ketedi, biraq artıq onday bolmaydı.
Kózin ashqanda, baylıǵı joq bolıp shıǵadı[+].
20Qorqınısh onı sel kibi basadı,
Túnde dúbeley ushırıp ketedi.
21Shıǵıs samalı onı ushırıp alıp ketip,
Ol kózden ǵayıp boladı.
Onı óz ornınan sıpırıp taslaydı[+].
22Samal ayawsız oǵan taslanar,
Ol samaldıń kúshinen qashıwǵa urınadı.
23Samal onıń ústinen kúlip, qolların shappatlap,
Óz ornınan onıń izinen ısqıradı[+].

#### 28


Danalıq haqqında jır

1Mine, gúmis qazıp alınatuǵın kánler,
Altındı tazartatuǵın orınlar bar.
2Temir jerden qazıp alınadı,
Mıs ta tastan balqıtıp alınadı.
3Kánshi qarańǵılıqqa shek[†] qoyadı,
Jer astınıń uzaq shetine barıp,
Túnek hám qoyıw qarańǵılıqtan qazılma izleydi.
4Ol adam jasaytuǵın jerlerden uzaqta,
Adam ayaq baspaytuǵın jerlerde qudıq qazıp,
Hámmeden uzaqta jipke asılıp, terbelip turadı.
5Jer betine kelsek, onnan azıq-awqat ónip shıǵadı,
Al jer astı bolsa, jandırılǵanday astan-kesten bolıp atır.
6Onıń tasları lazurittiń mákanı,
Topıraǵında altın bar.
7Jırtqısh qus kánge baratuǵın jollardı bilmeydi,
Suńqardıń kózi oǵan túspeydi.
8Jabayı haywanlar ol jerlerge ayaq baspaǵan,
Arıslan da ol jerlerden júrmegen.
9Adam jartaslardı[†] sındırıp,
Tawlardı túp-tamırı menen qoparıp taslaydı.
10Ol jartaslar arasınan jol ashadı,
Kózleri hár bir bahalı nárseni kóredi,
11Adam dáryalardıń saǵasın tabadı[*],
Jasırın bolǵanlardı jaqtılıqqa shıǵaradı.

12Biraq danalıqtı qayaqtan tabıwǵa boladı?
Aqıldıń mákanı qay jerde eken[+]?
13Adamzat onıń qádirin bilmes,
Tiriler áleminen onı taba almas[+].
14Tereń suwlar: «Ol mende emes», – der,
Teńiz de: «Ol meniń janımda da emes», – der.
15Onı sap altınǵa da satıp ala almaysań,
Qunın gúmis penen de tóley almaysań[+].
16Danalıq Ofir altını menen de,
Qımbatbaha oniks hám lazurit penen de bahalanbas[+].
17Ol altın menen de, kristall menen de salıstırılmas,
Sap altın buyımǵa da almastırılmas.
18Marjan hám yashmanı aytpay-aq qoyayıq,
Danalıq yaqıttan da qımbat turadı[+].
19Xabashstan[†] xrizoliti de oǵan salıstırılmas,
Sap altın menen de onıń qunı ólshenbes.

20Danalıq qaydan keledi?
Aqıldıń mákanı qay jerde eken?
21Ol barlıq tiri janlardıń kózinen jasırılǵan,
Kóktegi quslardan da sır saqlanǵan.
22Nabıt bolıw mákanı hám ólim:
«Biz ol haqqında tek mısh-mısh esittik», – deydi.

23Danalıqqa baratuǵın jol Qudayǵa ayan,
Onıń mákanın tek Ol biledi.
24Ol jerdiń shetlerine deyin kóz saladı,
Kóklerdiń astındaǵılardıń hámmesin kóredi.
25Ol samalǵa kúsh berip,
Suwlardıń ólshemin belgilep bergende,
26Ol jawın ushın qarar shıǵarıp,
Jıldırım ushın jol belgilegende,[+]
27Ol danalıqtı kórip, onı bahaladı,
Onı tekserip, tastıyıqladı[+].
28Sońınan adamǵa:
«Haqıyqattan da, Iyeden qorqıw – bul danalıq,
Jawızlıqtan awlaq bolıw – bul aqıllılıq», – dedi[+].

#### 29


Ayuptıń ótken ómirin ańsawı

1Ayup sózin dawam etip bılay dedi:

2– Qáne endi, ótken aylar,
Quday[†] meni qorǵap-saqlaǵan kúnler qaytıp kelse edi!
3Sol waqıtları Onıń shırası tóbemde jarqırap,
Onıń nurı menen qarańǵılıqtı qáwipsiz kesip óter edim![+]
4Awa, ónip-ósken kúnlerim,
Qudaydıń doslıǵı shatırımdı qorǵap turǵan kúnler qaytıp kelse edi!
5Sol kúnleri Qúdireti kúshli Quday ele meniń menen birge bolıp,
Balalarım da átirapımda edi[+].
6Úyimde aǵarǵanım mol bolıp,
Jartas[†] men ushın záytún[†] mayın dárya qılıp aǵızar edi[+].

7Qala dárwazası aldına barıp,
Maydandaǵı ornıma otırmaqshı bolǵanımda,
8Jaslar meni kórip jol berer,
Jası úlkenler de ornınan turar edi.
9Basshılar da sóylewin toqtatıp,
Qolları menen awızların basar edi.
10Aqsúyeklerdiń de dawısı sónip,
Tilleri tańlayına jabısıp qalar edi[+].
11Meni tıńlaǵanlar maǵan raxmet aytar edi,
Meni kórgenler meni maqtar edi.
12Men nala shekken jarlını da,
Járdemge mútáj jetimdi de qutqarar edim[+].
13Ólim tóseginde jatırǵanlar maǵan pátiyasın berer edi,
Jesir hayallardıń júregi de men bergen járdemnen quwanıshqa tolar edi.
14Ádillikti kiyim kibi kiyip aldım,
Ádalatlıq shapanım hám sállemdey edi[+].
15Soqırǵa kóz,
Mayıpqa ayaq boldım.
16Jarlılarǵa ákelik qıldım,
Ózim tanımaǵan adamnıń dawın da ádillik penen sheship berdim[+].
17Nahaqlardıń jaqların sındırıp,
Oljasın awzınan tartıp alar edim[+].

18Sonlıqtan men bılay oylar edim: «Kúnlerim qum kibi kóp boladı,
Men óz oshaǵımnıń basında jan beremen,
19Men tamırı suwǵa tiyip turǵan,
Shaqalarına tún boyı shıq túsip turatuǵın terek yańlıman.
20Ataq-abırayım óse beredi,
Qolımdaǵı oq jay jańalana beredi».

21Adamlar maǵan sabırlılıq penen qulaq salıp,
Keńeslerimdi únsiz tıńlar edi.
22Meniń sózlerimnen keyin hesh kim gáp qospas edi,
Sózlerim olarǵa mayday jaǵar edi.
23Olar meni jawındı kútkendey kúter edi,
Sózlerimdi báhárdegi jawındı simirgen jer sıyaqlı simirer edi[+].
24Olarǵa kúlip qarasam, kózlerine isenbes edi,
Júzimdegi nurdan olar jigerlener edi.
25Olarǵa bas bolıp, jol kórsetip otırar edim,
Láshkerleri arasındaǵı patsha sıyaqlı,
Jılaǵanlardı jubatatuǵın adam bolıp jasadım.

#### 30


Ayuptıń óziniń xorlanıp atırǵanı haqqında aytıwı

1Mine endi, ózimnen jası kishi bolǵanlar ústimnen kúlip otır.
Olardıń ákelerin súriwimdi qorıytuǵın iytlerdiń janına qoyıwǵa da ılayıq kórmes edim[+].
2Olardıń qollarındaǵı kúshten maǵan ne payda?
Olar kúsh-quwattan ayırılǵan.
3Joqshılıq penen ashlıqtan qurıǵan,
Olar túnde shólde hám elsiz jerlerde shóp tamırın kemiredi.
4Putalardıń túbinen ashshı shópler teredi,
Terektiń tamırı – olardıń awqatı.
5Olar xalıq arasınan quwıp jiberilgen,
Urılarǵa baqırǵanday, olardıń izinen baqıradı.
6Olar saylardıń jıralarında,
Jerdegi shuqırlarda hám jartaslardaǵı[†] úńgirlerde jasawǵa májbúr.
7Olar putalar arasında ulısıp,
Shatlı putalar astında toplanadı.
8Olar aqmaq, ata tegi belgisiz adamlardıń ulları,
Olardı elden qamshılap quwıp shıqqan.

9Endi bolsa, men olardıń balalarınıń qosıǵına aylandım,
Olar ushın kúlki boldım[+].
10Olar mennen tiksinip, janıma jolamaydı,
Betime túkiriwden de tartınbaydı[+].
11Quday[†] meniń oq jayımnıń jibin bosatıp jiberip,
Meni jerge urǵanı ushın,
Olar meniń aldımda ózlerin jılawlay almaytuǵın boldı.
12Bul gázzaplar meniń oń qaptalımnan hújim qılıp,
Ayaqlarımnan shalıp,
Ózleriniń nabıt qılatuǵın jolın maǵan qarsı tayarlaydı[+].
13Olar jolımdı tosıp,
Basıma túsetuǵın apatshılıqtı tezletedi,
Olardı toqtatatuǵın hesh kim joq.
14Olar omırılǵan úlken tesikten japırılıp kirip,
Topan suwınday ústime bastıradı.
15Meni qorqınısh basqan,
Abırayım samalǵa suwırılǵanday ushıp ketti,
Dáwletim de bult kibi ótip ketti[+].

16Endi janım meni tárk etpekte,
Qayǵılı kúnler meni qorshap aldı.
17Túni menen súyeklerim sırqırap,
Azarı tınımsız janımdı jeydi.
18Quday qáhár menen kiyimimnen uslap,
Shapanımnıń jaǵası sıyaqlı meni qılqındıradı.
19Quday meni ılayǵa ılaqtırdı,
Men shań hám kúlge aylandım.

20Quday, Saǵan jalbarınaman, maǵan juwap bermeyseń,
Ayaqqa tursam, maǵan tek qarap turasań.
21Maǵan rehimsiz bolıp kettiń,
Óz kúsh-quwatıń menen meni quwǵın qılıp atırsań.
22Quyın menen meni kóterip alıp, ılaqtırıp,
Dawıldıń ishinde anda-mında zıńǵıtasań[+].
23Awa, meni ólimge,
Barlıq tiri jan ushın tayınlanǵan úyge alıp barajaǵıńdı bilemen.

24Azap shegip, járdem sorap, páriyad etkenge,
Hesh kim qarsı qol kótermes!
25Kúni awır bolǵanlar ushın men jılamadım ba?
Jarlılar ushın janım ashımadı ma?
26Biraq men jaqsılıqtan úmit qılsam, jamanlıq keldi,
Jaqtılıqtı kútsem, túnek keldi[+].
27Júregim astan-kesten, tınım bilmeydi,
Basıma qayǵılı kúnler túsken.
28Qarayıp kettim, biraq quyashtan emes,
Jıyın arasında turıp, járdem sorap, páriyad etemen.
29Men saǵallardıń tuwısqanı,
Úkilerdiń joldası boldım.
30Terim qarayıp, túlep túspekte,
Súyeklerim ıssılıqtan kúymekte[+].
31Liramnıń[†] dawısı joqlaw aytqanlardıń,
Sıbızǵımnıń dawısı jılaǵanlardıń dawısına aylandı.

#### 31


Ayuptıń sońǵı ret óz ayıpsızlıǵın aytıwı

1Qızlarǵa qumarlanıp qaramaw ushın,
Kózlerim menen kelisim[†] dúzdim[+].
2Aspandaǵı Qudaydan alatuǵın payım ne boladı?
Joqarıdaǵı Qúdireti kúshli Qudaydan berilgen miyrasım ne boladı[+]?
3Ol ádalatsızlardıń basına apat,
Jawızlıq qılǵanlardıń basına bále jawdırmay ma?
4Ol meniń jollarımdı kórip,
Hár bir adımımdı sanamay ma[+]?

5Eger men jalǵan joldan júrip,
Ayaǵım hiylege asıqsa,
6Quday[†] meni tuwrı tárezige tartsın,
Hám Ol meniń pákligimdi bilsin[+].
7Eger ayaqlarım tuwrı joldan tayǵan,
Júregim kózlerime boysınǵan,
Yamasa qollarım haramlanǵan bolsa,
8Onda ekken eginimniń ónimin basqalar jesin,
Eginlerim tamırı menen suwırılıp qalsın[+].

9Eger bir hayal arqalı júregim azǵırılsa,
Qońsımnıń qapısı aldında onıń hayalın ańlıǵan bolsam,[+]
10Onda meniń hayalım basqanıń biydayın tartsın,
Basqa erkekler onıń menen jatsın[+].
11Aqırı, bul uyatsız is,
Húkim qılınatuǵın gúna[†].
12Sonday isler nabıt bolıw mákanına deyin jandırıp baratuǵın ot bolıp,
Pútkil eginimdi tamırı menen kúydirip jiberer edi[+].

13Eger qul hám shorılarım maǵan arız qılǵanda,
Men olarǵa ádalatsızlıq qılǵan bolsam,
14Onda Quday ornınan turǵanda, men ne qılaman?
Ol esap soraǵanda, Oǵan ne dep juwap beremen?
15Meni anamnıń qursaǵında jaratqan, olardı da jaratpadı ma?
Bizlerge qursaqta pishim bergen bir Quday emes pe[+]?

16Eger men jarlılardıń tilegin orınlamaǵan,
Jesirlerdiń úmitin pushqa shıǵarǵan bolsam,
17Yamasa nanımdı bir ózim jep,
Jetimler menen bólispegen bolsam,[+]
18Jaslıǵımnan jetimlerge ákelik qılıp keldim,
Ómir boyı jesirlerge ǵamxorlıq qıldım[+].
19Eger kiyimi bolmaǵanı ushın jan berip atırǵandı,
Yamasa jamılatuǵın nársesiz qalǵan jarlını kórip,
20Olarǵa qoylarımnıń júninen kiyim kiygizbegen bolsam,
Olar da júrekten maǵan alǵıs aytpaǵan bolsa,[+]
21Qazıxanada sózimniń ótetuǵınına kózim jetip,
Jetimge qol kótergen bolsam,[+]
22Onda qollarım iynimnen julınıp túsip,
Buwınlarınan bólinip qalsın.
23Men Qudaydan keletuǵın apattan qorqatuǵın edim,
Qudaydıń ullılıǵın bile tura, onday is qıla almas edim.

24Eger altınǵa úmit baylaǵan bolsam,
Yamasa sap altınǵa: «Sen – meniń úmitimseń», – degen bolsam,[+]
25Baylıǵımnıń mollıǵına,
Kóp nársege qol jetkizgenime maqtanǵan bolsam,[+]
26Jarqırap turǵan quyashqa qarap,
Jımıńlaǵan aydıń júrgenine qarap,
27Júregim jasırın azǵırılıp,
Qollarımdı súyip, olarǵa qaray jayıp tabınǵan bolsam,[+]
28Bul da húkimge ılayıqlı gúna bolar edi.
Sebebi men kóktegi Qudayǵa opasızlıq qılǵan bolar edim.

29Eger dushpanımnıń jıǵılǵanın kórip, súyingen,
Apatshılıqqa duwshar bolǵanın kórip, quwanǵan bolsam,[+]
30Olardı ǵarǵaw arqalı,
Awzıma gúna islewge jol qoymadım[+].
31Eger shatırımdaǵılar: «Ayup bergen góshten jep,
Qarnın toyǵızbaǵan bar ma?» – dep soramaǵan bolsa,
32Hesh bir jolawshı kóshede túnemes edi,
Qapım olar ushın bárqulla ashıq edi[+].
33Eger basqalarǵa uqsap, qılmısımdı jasırǵan,
Ayıplarımdı sır saqlaǵan bolsam,[+]
34Onda men alamannan qorqqanım ushın,
Urıwlaslarımnıń qıynawınan qorqqanım ushın,
Úndemey, qapıdan sırtqa shıqpaǵan bolar edim.

35Qáne, meni tıńlaytuǵın birew bolsa edi!
Mine, men aytqanlarımdı tastıyıqlap, mórledim.
Qúdireti kúshli Quday maǵan juwap bersin!
Qáne endi, dushpanım ayıplawın jazıp, qolıma berse edi![+]
36Sózsiz, onı iynimde kóterip,
Basıma tajday etip, kiyip júrer edim!
37Men Qudayǵa atqan hár bir adımımnıń esabın berer edim,
Xanzada kibi Oǵan jaqınlasar edim.

38Jerim maǵan qarsı páriyad etken bolsa,
Onıń qarıqları da birge nala qılǵan bolsa,
39Pulın tólemey zúráátin alǵan bolsam,
Onıń iyeleriniń ólimine sebepshi bolǵan bolsam,
40Onda biyday ornına tiken,
Arpa ornına jabayı shópler ósip shıqsın.

Solay etip, Ayuptıń sózi aqırına jetti[+].

#### 32


Elihudıń birinshi sózi

1Ayup óz názerinde haq bolǵanlıqtan, úsh dostısı onıń menen tartısıwdı toqtattı. 2Biraq Ayup ózin aqlap, Qudaydı ayıplaǵanı ushın, Ram áwladınan, Buz tiyresinen bolǵan Baraxel ulı Elihudıń Ayupqa ashıwı keldi[+]. 3Sonday-aq, Ayuptı ayıplaǵanı menen, oǵan jónli juwap qaytara almaǵanı ushın, onıń úsh dostısına da ashıwı keldi. 4Elihu Ayup penen sóylesiw ushın óziniń gezegin kútti. Óytkeni basqalardıń jası onnan úlkenirek edi[+]. 5Biraq sol úsh adamnıń basqa gápi joqlıǵın kórgende, Elihu ashıwǵa mindi.

6Solay etip, Buz tiyresinen bolǵan Baraxel ulı Elihu sózin baslap, bılay dedi:

– Meniń jasım kishi, sizler bolsańız jası úlkensizler,
Sonlıqtan batına almadım, óz bilgenimdi sizlerge aytıwǵa qorqtım.
7Jası úlkenler sóylesin,
Kóp jasaǵanlar danalıqtan sabaq bersin, dedim[+].
8Biraq adamǵa ishindegi ruwx,
Qúdireti kúshli Qudaydıń demi aqıl beredi[+].
9Sonlıqtan tek jası úlkenler dana bolmaydı,
Tek kóp jasaǵanlar ǵana neniń durıs ekenin túsine bermeydi.

10Sonlıqtan bılay deymen:
Meni tıńlań, men de óz bilgenimdi bayan eteyin.
11Sizler sóylegenińizde, men kúttim,
Sizler ne aytıwdı izlep atırǵanıńızda,
Aqıllı sózlerińizge qulaq túrdim.
12Sizlerdi bar dıqqatım menen tıńladım.
Biraq hesh birińiz Ayuptıń nahaqlıǵın dálilley almadıńız,
Hesh birińiz onıń sózlerine juwap bermedińiz.
13«Bizler dana joldı taptıq:
Ayuptı adam emes, al Qudaydıń Ózi jeńsin», – demeńler.
14Ayup maǵan qarata sóylemedi,
Eger sóylegende de, oǵan sizlerdiń sózlerińiz benen juwap bermegen bolar edim.

15Sizler irenjip, sóz tappay otırsızlar,
Aytatuǵın sózińiz de qalmadı.
16Sizler úndemey, juwap bermey tura berseńiz,
Men de kútip tura beriwim kerek pe?
17Meniń de aytar sózim bar,
Men de óz bilgenimdi bayan etpekshimen.
18Ishim sózlerge tolǵan,
Ishimdegi ruwx meni zorlamaqta.
19Júregim ashılmaǵan sharap kibi,
Jańa sharap quyılǵan mes kibi, jarılıp keteyin dep tur.
20Sóyleyin, janım jay tapsın,
Awız ashıp, juwap bereyin[+].
21Men hesh kimniń bet-júzine qaramayman,
Hesh kimge jaǵımpazlıq qılmayman.
22Men jaǵımpazlıq qılıwdı bilmeymen,
Bolmasa, Jaratıwshım meni dárriw joq qılǵan bolar edi.

#### 33

1Endi Ayup, aytajaǵımdı tıńlap,
Barlıq sózlerime qulaq salıń!
2Mine, awzımdı ashtım,
Sózlerim tilimniń ushında dizilip tur.
3Sózlerim pák júregimnen shıǵadı,
Tilim bilgenin ashıq aytadı.
4Qudaydıń Ruwxı[†] meni jarattı,
Qúdireti kúshli Qudaydıń demi maǵan ómir berdi[+].
5Qolıńızdan kelse, maǵan juwap beriń,
Aldımda turıp, dáliller keltiriń.
6Qudaydıń aldında men de sizdeymen,
Men de ılay bóleginen jasalǵanman[+].
7Sonlıqtan mennen qorqpasańız da boladı,
Qısqıǵa alıwım sizge awır batpasın[+].

8Gáplerińizdi óz qulaqlarım menen esittim,
Olar ele qulaqlarımda jańlap tur.
9Siz bılay dedińiz: «Men pákpen hám gúnasızban,
Minsiz hám ayıpsızban[+].
10Sonda da, Quday[†] maǵan qarsı sebep izlep atır,
Meni Óz dushpanı dep sanamaqta[+].
11Ol ayaqlarıma buǵaw salıp,
Jollarımdı gúzetpekte»[+].

12Biraq sizge aytayın: bul jerde siz nahaqsız,
Quday adamzattan ullı.
13«Hesh bir sózime juwap bermedi», – dep turıp,
Nege Onıń menen tartısıp atırsız[+]?
14Quday hár qıylı jol menen sóyleydi,
Al bunı adamlar ańlamaydı da.
15Adamlar tereń uyqıǵa shúmgende,
Tóseklerinde qalǵıp ketkende,
Túslerinde, kórgen ayanlarında,[+]
16Quday olardıń qulaqların ashıp,
Eskertiwleri menen olardı qorqıtadı[+].
17Usılayınsha, Ol adamdı jaman islerinen qaytaradı,
Menmenlikten saqlaydı.
18Janın qábirden,
Ómirin qılıshtan qutqaradı.
19Yamasa adam tósek tartıp jatqarılıp,
Súyekleri tınımsız sırqıraw menen jazalanadı[+].
20Sonda ol nanǵa da qaray almaytuǵın bolıp qaladı,
Hátte, eń mazalı taǵamlarǵa da ishteyi bolmaydı[+].
21Azıp-tozıp, tek súlderi qaladı,
Kórinbegen súyekleri endi anıq kózge taslanadı.
22Onıń janı qábirge,
Ómiri jan alıwshı perishtelerge[†] jaqınlasadı.

23Al eger mıń perishteniń ishinde adamdı jaqlaytuǵın,
Oǵan ózi ushın neniń tuwrı ekenin bildiretuǵın bir perishte bar bolsa,[+]
24Onıń miyrimi túsip: «Onı qábirge túsiwden aman saqlap qala gór!
Men onıń qunın óteytuǵın tólem taptım», – dese,[+]
25Sonda adamnıń denesi jas balanikindey bolıp,
Onıń jaslıq shaǵı qaytıp keledi[+].
26Sońınan adam Qudayǵa duwa etedi hám Quday onı qabıl etedi.
Ol quwanısh penen Qudaydıń dárgayına keledi,
Quday onıń ádilligin tikleydi[+].
27Sonda adam adamlar aldında qosıq aytıp, bılay deydi:
«Men gúna[†] islep, haqıyqattı burmaladım,
Biraq onıń jazasın tartpadım.
28Ol janımdı qábirden qutqardı,
Men jaqtı dúnyanı kórip turman»[+].

29Mine, Quday bul nárselerdiń hámmesin,
Eki emes, úsh emes, qayta-qayta tákirarlaydı.
30Bunı adamnıń janın qábirden qaytarıw,
Oǵan ómirdiń nurın kórsetiw ushın solay isleydi[+].

31Dıqqat qılıń, Ayup, meni tıńlań,
Úndemeń, men sóyleyin.
32Eger aytatuǵın gápińiz bolsa, aytıń,
Men siziń aqlanıwıńızdı qáleymen.
33Eger bolmasa, onda meni tıńlań,
Úndemeń, men sizge danalıqtı úyreteyin.

#### 34


Elihudıń ekinshi sózi

1Elihu sózin dawam etip, bılay dedi:

2– Sózlerimdi tıńlań, háy danıshpanlar!
Maǵan qulaq salıń, háy bilimpazlar!
3Awızdıń awqattıń dámin ajıratqanınday,
Qulaq ta sózlerdiń mánisin ayıradı[+].
4Kelińler, durıs nárseni tańlap,
Jaqsı nárseni birgelikte anıqlap alayıq.

5Mine, Ayup: «Men ayıpsızban,
Biraq Quday[†] meni huqıqımnan mahrum etti[+].
6Meniki durıs bolsa da, jalǵanshı sanaldım,
Men jazıqsız bolsam da, dártime em joq», – dedi.
7Ayupqa uqsaǵan adam bar ma?
Ol ushın mazaq qılıw suw ishkendey nárse![+]
8Ol jamanlıq islewshiler menen dos tutınıp,
Jawızlar menen júredi[+].
9Ol bılay deydi: «Qudayǵa unaytuǵın islerdi islew,
Adamǵa hesh qanday payda keltirmeydi»[+].

10Háy, sanalı adamlar, meni tıńlańlar!
Quday jawızlıq islewden awlaq,
Qúdireti kúshli Quday nahaqlıq islewden awlaq![+]
11Ol adamnıń isine say tólem tóleydi,
Júrgen jolına say qaytaradı[+].
12Haqıyqattan da, Quday jamanlıq qılmaydı,
Qúdireti kúshli Quday ádillikti burmalamaydı[+].
13Jer ústinen húkimdarlıq qılıwdı Oǵan kim berdi?
Kim Onı pútkil dúnyaǵa húkimdar qılıp qoydı?
14Eger Quday Óz ruwxın,
Demin qaytarıp alıwdı qarar qılsa,
15Pútkil tiri janlar birge nabıt bolar,
Adamzat jáne topıraqqa qaytqan bolar edi[+].

16Aqılıńız bolsa, mınanı tıńlań,
Sózlerime qulaq salıń.
17Ádalattı jek kóretuǵın adam húkimdar bola ala ma?
Ádil hám qúdiretli Qudaydı ayıplamaqshımısız?
18Ol patshaǵa: «Sen jaramassań», – dep,
Aqsúyeklerge: «Sizler zalımsızlar», – deydi.
19Ol basshılarǵa jaramsaqlanbaydı,
Baydı jarlıdan artıq kórmeydi.
Olardıń hámmesin Óz qolları menen jaratqan[+].
20Olar tún ortasında kózdi ashıp-jumǵansha ólip ketedi,
Qaltıratpa tiyedi de, jan beredi.
Kúshliler de adam qolı tiymey-aq, joq qılınadı[+].

21Qudaydıń kózleri adamnıń jolın gúzetip turadı,
Ol adam basqan hár bir adımdı kóredi[+].
22Jawızlıq islewshiler jasırınıw ushın,
Qarańǵılıq ta, túnek te joq[+].
23Hár qanday adamdı húkim qılıw ushın,
Quday waqıt belgilewi shárt emes.
24Ol teksermey-aq, kúshlilerdi maydalap taslaydı,
Olardıń ornına basqalardı qoyadı[+].
25Quday olardıń islerin biledi,
Sonlıqtan túnde olardı awdarıp taslaydı, olar joq boladı.
26Olardı zalımlıǵı ushın,
Hámmeniń kóz aldında jazalaydı.
27Olar Qudaydıń izine ermedi,
Onıń jolların itibarǵa almadı.
28Olar sebepli jarlılardıń nalası Oǵan jetip keldi,
Ol azap shekkenlerdiń páriyadın esitti[+].
29Eger Quday úndemese, kim Onı ayıplay aladı?
Eger Ol júzin jasırsa, kim Onı kóre aladı?
Quday hár bir millet ushın da, hár bir adam ushın da birdey.
30Ol, qudaysızlardıń húkimdarlıq qılıp,
Xalıqqa duzaq qurıwınan saqlaydı.

31Qudayǵa: «Men jazamdı aldım,
Endi jamanlıq qılmayman.
32Kórmegenimdi maǵan úyret,
Nahaqlıq qılǵan bolsam, endi islemeymen», – deytuǵınıńız bar ma?
33Sózlerimnen júz burǵanıńız ushın,
Quday sizdi sıylıqlawı kerek pe?
Men emes, siz tańlawıńız kerek,
Ne bilesiz, aytıń.
34Sanalı adamlar,
Meni tıńlap turǵan danalar maǵan:
35«Ayup bilmegenlikten, solay sóylep tur,
Onıń gápleriniń mánisi joq», – deydi[+].
36Jawız adam sıyaqlı sóylegeni ushın,
Ayup, siz aqırına deyin sınalsańız edi!
37Siz gúnańızǵa qozǵalańdı da qostıńız,
Aramızda[†] qol shappatlap,
Qudayǵa qarsı gápti balalattıńız[+].

#### 35


Elihudıń úshinshi sózi

1Elihu sózin bılay dawam etti:

2– Ayup, siz: «Qudaydıń aldında haqpan», – deysiz.
Usı durıs dep oylaysız ba?
3Jáne de: «Mende qanday artıqmashlıq bar?
Gúna[†] islemew arqalı men nege eristim?» – dep soraysız[+].
4Men sizge hám doslarıńızǵa juwap beremen.

5Kóklerge kóz jiberip, qarańlar,
Bultlarǵa kóz jiberiń, olar sizlerden biyik[+].
6Eger gúna isleseńiz, bunnan Qudayǵa qanday zıyan keledi?
Eger qılmısıńız kóbeyse, Oǵan qanday tásiri bar?
7Eger ádil bolsańız, bunnan Qudayǵa ne payda?
Yamasa Ol sizlerdiń qolıńızdan ne aladı[+]?
8Jawızlıǵıńız ózlerińizge uqsaǵan adamlarǵa zıyan keltiredi.
Al ádilligińiz bolsa, tek adam balası ushın tásir etedi.

9Eziwshiliktiń hádden tıs kópliginen adamlar páriyad etedi,
Kúshlilerdiń qolınan qutqarıwdı[†] sorap, jalbarınadı[+].
10Biraq hesh kim: «Túnde qosıqlar inam etken,
Meniń Jaratıwshım – Quday[†] qayda eken[+]?
11Ol bizlerge jer betindegi haywanlarǵa qaraǵanda kóbirek úyretken,
Bizlerdi kóktegi quslardan aqıllıraq etip jaratqan», – demeydi.
12Jawız adamlardıń menmenligi sebepli,
Adamlar páriyad etedi, biraq Quday juwap bermeydi[+].
13Awa, Quday bos sózlerge qulaq salmaydı,
Qúdireti kúshli Quday onı itibarǵa almaydı.
14Ayup, siz: «Onı kórip turǵan joqpan», – deysiz,
Biraq dawa-arzıńız Onıń aldında. Onı kúte turıń![+]
15Endi siz: «Ol qáhárlenip, jaza bermedi,
Qılmıs iske de kewil bólmeydi», – deysiz.
16Usılayınsha, siz mıljıń gáplerdi aytasız,
Hesh nárse bilmey turıp, gápti kóbeytip atırsız[+].

#### 36


Elihudıń eń keyingi sózi

1Elihu sózin dawam etip, jáne bılay dedi:

2– Biraz sabır qılıńlar, men sizlerge kórseteyin,
Ele Quday[†] ushın aytatuǵın sózlerim bar.
3Men bilimimdi túrli dereklerden topladım,
Jaratıwshımnıń ádilligin dálillep bereyin.
4Shınında, sózlerim de jalǵan emes,
Qarsıńızda bilimi jetik bir adam tur[+].

5Álbette, Quday qúdiretli,
Biraq Ol hesh kimdi pás kórmeydi,
Onıń qúdireti de, danalıǵı da sheksiz.
6Ol zalımlardıń jasay beriwine jol qoymaydı,
Al jarlılarǵa ádalatlıq qıladı[+].
7Ol ádillerden kózlerin ayırmaydı,
Olardı patshalar sıyaqlı taxtqa otırǵızıp,
Máńgige mártebeli qıladı[+].
8Eger ádiller shınjır menen baylanǵan,
Azap duzaǵına túsirilgen bolsa,[+]
9Onda Quday olardıń gúnaların,
Menmensip islegen qılmısların ózlerine kórsetedi.
10Tálim alsın dep, olardıń qulaqların ashadı,
Hám jawızlıqtan bas tartıwdı buyıradı[+].
11Eger olar Qudayǵa boysınıp, Oǵan xızmet etse,
Onda olardıń qalǵan kúnleri baxıtqa,
Jılları shadlıqqa tolı boladı.
12Al eger olar Qudayǵa boysınbasa, qılıshtan ótkerilip,
Bilim almastan, ólip ketedi[+].

13Qudaysızlardıń ishi ǵázepke tolı boladı,
Quday olardı kisenlese de, járdem soramaydı.
14Olar jaslay óledi,
Ómiri shermendelik penen ayaqlanadı.
15Quday qıynalǵanlardı shekken azapları arqalı qutqaradı,
Mashqalalarǵa duwshar etiw arqalı Ózin tıńlaytuǵın qıladı.

16Ol sizdi de dártten azat etip,
Qáwipsiz, sheklenbegen keńislikke alıp shıǵar,
Dasturxanıńızdı lázzetli taǵamlarǵa toltırar edi[+].
17Biraq siz ayıplılar alatuǵın jazanı tolıq alǵansız,
Húkim hám ádalat jaǵańızǵa asılıp alǵan.
18Ǵázepleniwden saqlanıń, baylıq sizdi azǵırmasın,
Mol para da sizdi joldan urmasın.
19Baylıǵıńız, kúsh-qúdiretińiz,
Sizdi dártten qutqara ala ma[+]?
20Sonlıqtan xalıqlar óz ornınan,
Joq qılınatuǵın túndi ańsamań.
21Jawızlıqqa júz burıwdan saq bolıń,
Siz apattan góre, gúnanı tańlaǵan kórinesiz.


Elihudıń Ayupqa Qudaydıń qúdiretin esletiwi

22– Bilip qoyıńız, Qudaydıń qúdireti ullı,
Ol kibi tálim beretuǵın ustaz bar ma?
23Kim Oǵan júretuǵın jolın belgilep beredi?
Yamasa kim Oǵan: «Mına isiń nadurıs», – dep ayta aladı?
24Qudaydıń islerin alǵıslawdı umıtpańız,
Adamlar sol haqqında táriyiplew qosıqların aytadı.
25Barlıq adamlar Onıń islerine tań qalıp,
Hár bir adam olarǵa uzaqtan qaraydı.
26Awa, Quday ullı, bizler Onı túsine almaymız,
Onıń ómir jıllarınıń sanı da aqılǵa sıymaydı[+].

27Ol suw puwların kóterip alıp,
Olardı jawın tamshılarına aylandıradı[+].
28Bultlar suw tamshıların tógedi,
Ol adamlardıń ústine nóser bolıp quyadı.
29Bultlardıń qalay jayılatuǵının,
Onıń shatırınan shıqqan gúldirmamanıń qalay gúrkireytuǵının kim túsine aladı?
30Quday kókte shaqmaǵın shaqtırǵanda,
Onı teńizdiń túbinen kóriwge boladı.
31Quday xalıqlarǵa usılay biylik júrgizip,
Mol azıq-awqat beredi.
32Ol shaqmaqtı Óz qollarında saqlap,
Nıshanǵa barıp tiyiwge buyrıq beredi[+].
33Gúrkirew dawıldan xabar beredi,
Hátte, mallar da dawıldıń bolatuǵının sezedi.

#### 37

1Bunnan júregim dirildep,
Qanasınan shıǵıp keteyin deydi.
2Tıńlańlar! Onıń gúrkiregen dawısına,
Awzınan shıqqan sestine qulaq túrińler!
3Ol pútkil aspan astı boylap shaqmaq shaqtıradı,
Shaqmaqtıń jaltıldısı jerdiń tórt tárepine jetip baradı[+].
4Bunnan keyin, Qudaydıń dawısı gúrkirep shıǵadı,
Ol ájayıp dawısı menen gúrkireydi,
Onıń dawısı esitilgende, úzliksiz shaqmaq shaǵadı[+].
5Qudaydıń dawısı ájayıp tárizde gúrkireydi,
Ol bizlerdiń aqılımız jetpeytuǵın ullı islerdi isleydi[+].
6Ol qarǵa: «Jerge jaw!» – deydi.
Al nóser jawınǵa: «Nóser bolıp quy!» – deydi[+].
7Sonda hár bir adam isin toqtatadı,
Barlıq adamlar bulardıń Onıń isi ekenin biledi.
8Jabayı haywanlar óz inlerine kirip,
Uyaların panalaydı[+].
9Dawıl óz mákanınan shıǵıp,
Kúshli samal ayaz alıp keledi.
10Qudaydıń deminen muz payda boladı,
Sheksiz suwlar muzlap qaladı[+].
11Qoyıw bultlardı ıǵal menen toydıradı,
Olar arqalı shaqmaǵın shaqtıradı.
12Bultlar Onıń basqarıwında aylanıp júredi,
Pútkil jer betin aylanadı,
Bulardıń hámmesin Quday[†] ózlerine buyırǵanı ushın isleydi[+].
13Ol geyde adamlardı jazalaw ushın,
Al geyde jer júzin suwǵarıp,
Súyispenshiligin kórsetiw ushın jawın jawdıradı[+].

14Ayup, mınalardı tıńlań,
Toqtap, Qudaydıń ullı isleri haqqında oylap kóriń.
15Qudaydıń bultlardı qalay basqaratuǵının,
Óz bultlarınan shaqmaqtı qalay shaqtıratuǵının bilesiz be?
16Bultlardıń aspanda qalay qalqıp júretuǵının,
Bilimi jetik Qudaydıń káramatlı islerin bilesiz be[+]?
17Qubla samalı esip, jer beti quwrap qalǵanda,
Kiyimlerińiz sizdi terletkende,
18Qola ayna sıyaqlı qattı aspandı,
Siz de Quday sıyaqlı jayıp jibere alasız ba[+]?

19Qudayǵa ne aytıwımız kerekligin bizlerge úyretiń,
Qarańǵılıqta bolǵanlıǵımız sebepli, biz isimizdi qorǵay almaymız[+].
20Meniń sóylespekshi bolǵanım tuwralı Oǵan birew xabarlay ma?
Kim óziniń nabıt bolıwın qáleydi?
21Samal esip, aspandaǵı bultlardı serpip taslaǵanda,
Jarqıraǵan kún nurına hesh kim qaray almaydı.
22Quday arqadan altın nur taratıp kelmekte,
Ol ájayıp saltanatqa bólengen.
23Bizler Qúdireti kúshli Qudayǵa jete almaymız,
Onıń qúdireti hám ádilligi ullı,
Ádalatlıǵı sheksiz, Ol hesh nahaqlıq qılmaydı.
24Sonlıqtan, háy adamlar! Onnan qorqıńlar!
Ózin dana dep bilgenlerge Ol itibar bermeydi[+].

#### 38


Jaratqan Iyeniń Ayup penen sóylesiw ushın keliwi

1Sonnan keyin, Jaratqan Iye[†] quyın ishinen Ayupqa bılay dedi:[+]

2– Bilimsiz sózleriń menen,
Danalıq sheshimlerime gúman keltiretuǵınday, sen kim bolıpsań[+]?
3Erkek kibi belińdi bekkem buw,
Men sorayman, sen juwap ber[+].

4Men jerdiń negizin ornatqanda, sen qay jerde ediń?
Biletuǵın bolsań, maǵan ayt[+].
5Onıń ólshemin belgilegen kim?
Onıń ústinen jip tartqan kim? Sen onı bileseń-ǵo!
6Jerdiń tiykarları neniń ústine qoyılǵan?
Onıń irgetasın qoyǵan kim[+]?
7Sol waqıtta tań juldızları shadlanıp baqırısıp,
Iláhiy barlıqlar quwanısh penen qıshqırısqan edi[+].

8Teńiz jer túbinen atılıp shıqqanda,
Oǵan qapılar qoyıp, bóget basqan kim edi[+]?
9Men oǵan bultlardı kiyim,
Qara túnekti jórgek qıldım.
10Shegaralar belgilep,
Teńizge támbilengen qapılar qoydım.
11Sońınan oǵan: «Mına jerge deyin keleseń, onnan ótpeyseń,
Seniń órkókirek tolqınlarıń usı jerde toqtaydı», – dedim.

12Sen ómirińde bir márte bolsa da, tańǵa buyrıq berdiń be?
Yamasa tań shuǵlasına ornın belgilep berdiń be?
13Oǵan jerdiń túp-túpkirlerine jetip barıp,
Zalımlardı jasırınǵan jerinen silkip shıǵarıwdı buyırdıń ba?
14Jer júzi ılayǵa mór[†] basılǵanday bolıp, ózgeredi,
Kiyim kiygendey bolıp bezenedi.
15Zalımlar kún nurınan mahrum etiledi,
Kóterilgen qolları sındırıladı[+].

16Sen teńizdiń suw kózlerine túsip kórdiń be?
Yamasa teńiz túbin izertlep kórdiń be?
17Saǵan óliler mákanınıń[†] dárwazaları kórsetilip pe edi?
Yamasa qara túnektiń dárwazaların kórip pe ediń?
18Jer keńisligin túsindiń be?
Eger bulardıń hámmesin bilgen bolsań, onda túsindir!

19Nurdıń mákanına alıp baratuǵın jol qayda?
Al qarańǵılıqtıń mákanı qay jerde?
20Olardı óz ornına qaytara alasań ba?
Olardıń úyine baratuǵın joldı bileseń be?
21Awa, sen bileseń! Sen olardan burın tuwılǵansań!
Júdá uzaq ómir kórip atırsań!

22Sen qar saqlanatuǵın jerge kirdiń be?
Yamasa burshaq saqlanatuǵın jerdi kórdiń be[+]?
23Men olardı apat kúnleri ushın,
Urıs hám sawash kúnleri ushın saqlap qoyıppan[+].
24Jaqtılıqtıń qay jerden kelip,
Shıǵıs samalınıń qay jerden baslanatuǵının bileseń be?
25Kim nóser jawın ushın arna,
Jıldırım ushın jol ashtı[+]?
26Adam jasamaytuǵın jerlerge,
Bos qalǵan shóllerge jawın jawdıratuǵın kim[+]?
27Kereksiz quw shóldi suwǵa qandırıp,
Ol jerlerge shópler ósiretuǵın kim?
28Jawınnıń ákesi bar ma?
Shıq tamshıların dúnyaǵa keltirgen kim[+]?
29Muz kimniń qursaǵınan shıqtı?
Aspannan túsken qırawdı kim tuwdı[+]?
30Suwlar tastay bolıp qatıp qaladı,
Teńizdiń beti muzlap qaladı[+].

31Úrkerdiń shınjırların baylay alasań ba?
Yamasa Orionnıń jiplerin sheshe alasań ba[+]?
32Juldızlar toparın óz waqtında shıǵara alasań ba?
Yamasa Jeti qaraqshını balaları menen birge jeteley alasań ba[+]?
33Sen aspanǵa tiyisli qaǵıydalardı bileseń be?
Yamasa sol nızamlardı jer betinde ornata alasań ba[+]?

34Ústime nóser jawın jawsın dep,
Bultlarǵa baqırıp, buyrıq bere alasań ba?
35Shaqmaqlarǵa shaǵıwdı buyıra alasań ba?
Olar saǵan: «Bizler seniń xızmetińdemiz», – der me eken?
36Júrekke danalıq,
Aqılǵa túsinik bergen kim?
37Bultlardı sanawǵa kimniń danalıǵı jetedi?
Kim aspandaǵı suw meslerin awdarıp taslay aladı?
38Sonda shań ılayǵa aylanıp,
Kesekler bir-birine jabısadı.

39-40Jas arıslanlar uyasında jasırınıp,
Urǵashı arıslan olja ańlıp, puta astında jatırǵanda,
Sen urǵashı arıslanǵa olja tutıp bere alasań ba?
Yamasa jas arıslanlardıń qarnın toydıra alasań ba[+][+]?
41Ǵarǵanıń balaları ashlıqtan qańǵıp júrip,
Qudayǵa jalınǵanda,
Olardı azıq penen támiyinleytuǵın kim[+]?

#### 39

1Sen taw eshkisiniń qashan tuwatuǵının bileseń be?
Yamasa suwınnıń balalaǵanına qarap turǵanbısań[+]?
2Olardıń qansha ay buwaz bolıp júretuǵının bileseń be?
Olardıń balalaytuǵın waqtın she?
3Olar tolǵatqanda, júresine otırıp,
Balasın dúnyaǵa keltiredi.
4Olardıń balaları ashıq jaylawlarda ósip, kúshke toladı,
Keyin ketip, qaytıp kelmeydi.

5Qulanǵa erkinlik bergen kim?
Jabayı eshektiń arqanın sheship taslaǵan kim?
6Men shól dalanı oǵan úy,
Shorlı jerlerdi mákan qılıp berdim.
7Ol qaladaǵı shawqım-súren ústinen kúledi,
Mal aydawshınıń baqırısın esitpeydi.
8Ol otlaw ushın tawlardı sharlap,
Ózine kók jaylaw izleydi.

9Jabayı buǵa saǵan xızmet etiwge ırazı bolıp,
Seniń qorańdaǵı aqırıńnıń janında túner me eken?
10Jerińdi aydatıw ushın,
Onı júwenlep, gúndege qosa alasań ba?
11Kúshli dep, oǵan isene alasań ba?
Awır islerińdi oǵan tapsıra alasań ba?
12Jabayı ógizdiń eginińdi tasıp,
Qırmanıńa alıp keletuǵınına iseneseń be?

13Túyequs qanatların gárdiyip qaqsa da,
Ol láylektiń qanat hám párine jetpeydi.
14Túyequs máyeklerin jerge qaldırıp ketedi,
Al qum olardı jılıtadı.
15Máyekler ayaq astında qalıp, eziledi,
Jabayı haywan olardı basıp ketpey me, bunı hesh oylamaydı.
16Túyequs óz balalarına basqaniki sıyaqlı qatal,
Miynetiniń kúyip ketiwinen qáweterlenbeydi[+].
17Óytkeni Men onı danalıqtan mahrum etkenmen,
Oǵan aqıl da bermegenmen.
18Biraq túyequs qanat jayıp juwırǵanda,
At hám shabandozdı izde qaldırıp, ústinen kúledi.

19Atqa kúsh bergen,
Onıń jelkesine jal ósirgen,
20Onı shegirtke kibi sekiretuǵın qılǵan sen be ediń?
Onıń pısqırıp kisnegeniniń ózi qorqınıshlı[+].
21At tuyaqları menen jer tepsinip, óz kúshine quwanıp,
Dushpannıń ústine qaray shabadı.
22Ol qorqınısh ústinen kúlip qarap, hesh nárseden seskenbeydi,
Qılıshtan da qaymıqpaydı.
23Oq salınǵan qap ústinde shıńǵırlaydı,
Nayza hám semser jaltıldaydı.
24Ǵázep penen rehimsiz jerdi tepkilep,
Kárnay[†] sestin esitkende, bir jerde turmaydı,[+]
25Kárnay shertilgen sayın kisnep,
Sawashtıń iyisin alıstan sezedi,
Sárkárdalardıń shawqım-súrenlerin esitedi.

26Qarshıǵanıń qublaǵa qaray qanat jayıp,
Biyiklep ushatuǵını seniń danalıǵıńnıń arqası ma?
27Búrkit seniń buyrıǵıń menen kóterilip ushıp,
Biyiklikke uya sala ma?
28Ol jartaslar[†] ústine mákan basıp, sol jerde jasaydı,
Jartastıń usha bası – onıń qorǵanı.
29Ol sol jerde turıp, ań awlaydı,
Onıń kózleri oljasın uzaqtan kóredi.
30Palapanları qan sorıydı,
Ólik qay jerde bolsa, ol da sol jerde boladı.

31Jaratqan Iye[†] sózin dawam etip, Ayupqa bılay dedi:

32– Qúdireti kúshli Quday[†] menen tartısıp atırǵan adam,
Endi Onı jolǵa salmaqshı ma?
Qudaydı ayıplap atırǵan adam juwap bersin[+].

33Sonda Ayup Jaratqan Iyege[†] bılay dep juwap berdi:

34– Men sanda joq bir adamman,
Saǵan ne dep juwap bereyin?
Endi awzıma bek bolaman[+].
35Bir ret sóyledim, biraq juwap bere almadım,
Ekinshi ret sóyledim, biraq endi sóylemeymen.

#### 40

1Sonnan keyin, Jaratqan Iye[†] quyın ishinen Ayupqa bılay dedi:[+]

2– Erkek kibi belińdi bekkem buw,
Men sorayman, sen juwap ber[+].
3Sen Meni ádalatsızlıqta ayıplamaqshımısań?
Ózińdi aqlaw ushın meni qaralamaqshımısań[+]?
4Sende Qudaydıń, yaǵnıy Meniń qúdiretimdey qúdiret bar ma?
Dawısıń Meniki sıyaqlı gúrkirey ala ma[+]?
5Eger solay bolsa, onda ózińdi dańq hám bálent mártebe menen beze,
Ullılıq hám saltanatqa bólen.
6Ǵázebińdi tógip, shash,
Tákabbirlerge kóz salıp, olardı boysındır.
7Tákabbirlerge názer salıp, olardı diz shóktir.
Jawızlardı turǵan jerinde mıljalap tasla.
8Olardıń hámmesin birge topıraqqa kóm,
Júzin kepinge orap, qarańǵı dúnyaǵa baylap qoy.
9Sonda oń qolıńnıń seni qutqarǵanın,
Men de moynıma alayın[+].

10Mına begemotqa qara,
Seni jaratqanım sıyaqlı, onı da Men jarattım.
Ol ógiz sıyaqlı shóp jeydi[+].
11Onıń belinde ne degen kúshi bar,
Qarnındaǵı bulshıq etleri qanday bekkem!
12Onıń quyrıǵı kedr aǵashı sıyaqlı mıqlı,
Jambasındaǵı sińirleri órim-órim.
13Súyekleri qola bórenelerge,
Qabırǵaları temir baqanlarǵa uqsaydı.
14Begemot Meniń jaratqanlarım ishindegi eń ájayıbı,
Jaratqannıń Ózi ǵana oǵan qılısh kótere aladı.
15Tawlar oǵan azıq beredi,
Ol jerde barlıq jabayı haywanlar oynaqlap júredi.
16Begemot lotos japıraǵı astında,
Batpaqlıqta ósken qamıslar arasında jatadı.
17Lotos japıraqları oǵan kóleńke túsirip,
Dárya boyındaǵı tallar onı orap turadı.
18Dárya burqasınlap aqsa da, ol qorqpaydı,
Iordan tasıp, awzına kelse de, oǵan tásir etpeydi.
19Kim onı kózine túspey, tuta aladı?
Kim onıń murnınan ilmek ótkere aladı?

20Al Liwyatandı[*] she, balıq uslaytuǵın qarmaq penen uslap,
Tilin jip penen baylay alasań ba?
21Onıń murnınan jip ótkizip,
Jaǵına qarmaq ildire alasań ba?
22Ol saǵan qayta-qayta jalınıp-jalbarınıp,
Seniń menen jıllı sóyleser me eken?
23Saǵan máńgige qul bolıw ushın,
Seniń menen kelisim[†] dúzer me eken[+]?
24Qus penen oynaǵan sıyaqlı, onıń menen oynay alasań ba?
Yamasa ermek qılıwı ushın, qızlarıńa onı baylap bere alasań ba?
25Balıqshılar onıń ushın sawdalasa ma?
Sawdagerler onı óz ara bólisip ala ma?
26Onıń terisin nayza menen,
Basın balıqshınıń shanıshqısı menen tese alasań ba?
27Qolıńdı oǵan tiygizip kór,
Ekinshi márte tiygizbeytuǵın bolasań,
Bul sawashtı da hesh qashan umıtpaytuǵın bolasań.

#### 41

1Liwyatandı tutıwǵa úmit etiw paydasız,
Onıń qarası kóriniwden-aq, qorqınıshtan adamnıń júregi jarıladı[+].
2Onı qozǵawǵa hesh kimniń batılı barmaydı.
Solay eken, onda kim Meniń aldımda tura aladı?
3Oǵan qarızdar bolıp qalatuǵınday, kim Maǵan bir nárse berdi eken?
Aspan astındaǵı hámme nárse – Meniki[+].

4Men Liwyatannıń dene aǵzaları,
Ullı kúshi hám ájayıp denesi haqqında aytıp bereyin.
5Kim onıń terisin sılıp ala aladı?
Kim onıń eki qabat sawıtın tesip zaqımlay aladı?
6Kim onıń awzın ashıp kóre aladı?
Onıń awzındaǵı tisleri qorqınıshlı.
7Arqası qatar-qatar qalqannan islengen,
Olar mór[†] basılǵanday etip, bir-birine tıǵız bekkemlengen.
8Olardıń bir-birine jaqın jaylasqanı sonshelli,
Arasınan hawa da ótpeydi.
9Olar bir-birine tıǵızlanıp, jabıstırılǵan,
Olardı ajıratıw múmkin emes.
10Liwyatan túshkirgende, ot shashadı,
Onıń kózleri tań nurı sıyaqlı jaynap turadı.
11Awzınan jalın lawlap,
Ot ushqınları shashıraydı.
12Murnınan shıqqan tútin,
Janıp turǵan qamıs ústinde qaynap turǵan qazannıń puwına uqsaydı.
13Demi kómirdi alıstıradı,
Awzınan jalın shashadı.
14Onıń kúshi moynında,
Onıń aldında qorqınısh oyınǵa túsedi.
15Etiniń qabatları bir-birine bekkem jabısqan,
Quymaǵa uqsaydı, hesh terbelmeydi.
16Júregi tastay,
Digirmannıń astınǵı tasınday qattı.
17Ol ornınan turǵanda, kúshlilerdiń de húreyi ushadı,
Qorqınıshtan artqa sheginedi.
18Onı qılısh ta kespeydi,
Oǵan nayza da, qanjar da, oq ta ótpeydi.
19Temir oǵan saban kibi,
Qola shirigen terek kibi kórinedi.
20Atılǵan oqlar onı qashıwǵa májbúrley almaydı,
Saqpannan atılǵan tas ol ushın qawıqtay nárse.
21Shoqmar menen urǵan oǵan saban menen urǵanday,
Ózine ılaqtırılǵan semserlerdiń sestine kúledi.
22Denesiniń astınǵı teńgeleri gúzeniń ótkir sınıqlarına uqsaydı,
Ílaydıń ústinde jatsa, túyek aydalǵanday iz qaldıradı.
23Túpsiz tereń iyirimdi ol qazan kibi qaynatadı,
Teńizdi qaynap turǵan may[†] kibi tastıradı.
24Ol izinde nurlı iz qaldıradı,
Kórgenler teńizdiń aq shashı bar dep oylaydı.
25Jer betinde onıń teńi-tayı joq,
Ol qorqınıshtı bilmeytuǵın etip jaratılǵan.
26Ol barlıq tákabbirlerge pás názer menen qaraydı,
Hám barlıq menmenlerdiń patshası.

#### 42


Ayuptıń táwbe etiwi

1Sonda Ayup Jaratqan Iyege[†] bılay dep juwap berdi:

2– Men bilemen, Seniń qolıńnan hámme nárse keledi,
Niyetińe kesent etiw de múmkin emes[+].
3Sen: «Bilimsizlik penen Meniń qararımdı qaralap atırǵan,
Mına adam kim ózi?» – dep soraǵan ediń.
Awa, men ózim túsinbegen nárseler haqqında,
Hasla túsiniwge aqılım jetpeytuǵın ullı isler haqqında sóyledim[+].
4Sen jáne: «Sen dıqqat penen tıńla, Men sóyleyin,
Men sorayın, sen juwap ber», – degen ediń[+].
5Burın men Sen tuwralı tek qulaqlarım menen esitken edim,
Al házir Seni óz kózlerim menen kórip turman.
6Sonlıqtan burınǵı aytqanlarıma ókinip,
Táwbe qılıp, topıraq penen kúlde otırman[+].


Jaratqan Iyeniń qararı

7Jaratqan Iye[†] Ayup penen sóylesip bolǵannan soń, temanlı Elifazǵa til qatıp, bılay dedi:

– Meniń saǵan hám seniń eki dostıńa qáhárim keldi. Sizler Men tuwralı qulım Ayup sıyaqlı durıs sóylemedińler[+]. 8Endi jeti buǵa hám jeti qoshqar alıp, qulım Ayupqa barıńlar hám ózlerińiz ushın jandırılatuǵın qurbanlıq[†] usınıńlar. Qulım Ayup sizler ushın duwa etedi. Men onıń duwasın qabıl etemen hám aqmaqlıǵıńız ushın sizlerdi jazalamayman. Sizler Men tuwralı qulım Ayup sıyaqlı durıs sóylemedińler[+].

9Solay etip, temanlı Elifaz, shuwaxlı Bildad hám naamalı Sofar Jaratqan Iyeniń aytqanların orınladı. Jaratqan Iye de Ayuptıń duwasın qabıl etti[+].


Qudaydıń Ayuptı qayta jarılqawı

10Ayup dosları ushın duwa etkennen soń, Jaratqan Iye onıń hal-jaǵdayın burınǵı abadanshılıǵına qaytarıp, burın bolǵan nárseleriniń hámmesin eki ese qılıp qaytarıp berdi[+]. 11Ayuptıń aǵa-inileri, apa-qarındasları hám onı burın tanıǵannıń hámmesi onıń úyine kelip, Ayup penen birge awqatlandı. Olar Jaratqan Iyeniń basına salǵan barlıq sınaqları ushın Ayupqa kewil ayttı hám táselle berdi. Olardıń hár biri Ayupqa bir kesita[*] gúmis hám bir altın sırǵadan sıyǵa berdi[+].

12Jaratqan Iye Ayuptıń sońǵı kúnlerin burınǵısınan da beter jarılqadı. Endi onda on tórt mıń qoy, altı mıń túye, bir mıń jup ógiz hám mıń urǵashı eshek boldı. 13Jáne de, Ayuptıń jeti ul hám úsh qızı boldı[+]. 14Ol birinshi qızına Emima, ekinshisine Kesia, úshinshisine Keren-Happux dep at qoydı. 15Úlkeniń hesh bir jerinde Ayuptıń qızlarınday sulıw qızlar bolmadı. Ákesi Ayup qızlarına aǵa-inileri menen birdey miyras ajıratıp, enshige berdi[+].

16Bunnan keyin, Ayup jáne bir júz qırıq jıl jasap, tórt áwlad kórdi[+]. 17Solay etip, Ayup uzaq hám mazmunlı ómir súrip, dúnyadan kóz jumdı.

### Zabur

#### Zabur

Zabur


Alǵí sóz

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]

[51]

[52]

[53]

[54]

[55]

[56]

[57]

[58]

[59]

[60]

[61]

[62]

[63]

[64]

[65]

[66]

[67]

[68]

[69]

[70]

[71]

[72]

[73]

[74]

[75]

[76]

[77]

[78]

[79]

[80]

[81]

[82]

[83]

[84]

[85]

[86]

[87]

[88]

[89]

[90]

[91]

[92]

[93]

[94]

[95]

[96]

[97]

[98]

[99]

[100]

[101]

[102]

[103]

[104]

[105]

[106]

[107]

[108]

[109]

[110]

[111]

[112]

[113]

[114]

[115]

[116]

[117]

[118]

[119]

[120]

[121]

[122]

[123]

[124]

[125]

[126]

[127]

[128]

[129]

[130]

[131]

[132]

[133]

[134]

[135]

[136]

[137]

[138]

[139]

[140]

[141]

[142]

[143]

[144]

[145]

[146]

[147]

[148]

[149]

[150]


#### Alǵí sóz


Zabur


Kitap haqqında maǵlıwmat

Zabur kitabı Qudayǵa baǵıshlanǵan hár túrli mazmundaǵı jırlardıń jıynaǵı. Olardı bazıda qosıq qılıp saz benen aytqan, bazıda bolsa jalǵız yamasa bir topar bolıp duwa etiw sıpatında aytqan. Kitap 150 jırdan ibarat, jırlardıń kópshiligin patsha Dawıt jazǵan.

Jırlarda evreyshe qosıqlardıń parallelizm dep atalǵan usılı keń qollanılǵan. Ádette bul usıl qanday da bir pikirdi tastıyıqlaw, oǵan pát beriw yamasa qosımsha mánini túsindiriw maqsetinde isletiledi.

Muxaddes Kitap ishindegi kóp kitaplardıń baslı temaları jırlarda óz súlderin tabadı. Bul temalar – alǵıs qosıǵı, alǵıs-maqtawlar, úmit, isenim, gúnanıń aqıbetindegi qayǵı, Qudaydıń sadıqlıǵı hám járdemi. Barlıq jırlardıń tiykarǵı mánisinde Qudayǵa bolǵan kúshli isenim, Oǵan degen haqıyqıy húrmet-izzet jatadı. Jırlardıń avtorları ózleriniń haqıyqıy ishki sezimlerin bildirip, Qudaydı sheksiz miyrim-shápááti ushın alǵıslaydı, qıyınshılıq jaǵdaylarda bolsa júreklerindegi dártlerin tógip saladı.

Iysa Masiyx waz aytqanda hám tálim bergende jırlardan paydalanǵan. Jańa Kelisim avtorları da jırlardıń bazıların óz kitaplarında qollanıp jazǵan. Birinshi masiyxıylar da sıyınǵanda, tálim bergende hám Iysa Masiyx haqqındaǵı Xosh Xabardı basqalarǵa aytıp bergende jırlardan paydalanǵan.

#### 1

1Qanday baxıtlı mınaday adam:
Napáklerdiń másláháti menen júrmeytuǵın,
Gúnakarlardıń jolına ayaq baspaytuǵın,
Surbetlerdiń arasında otırmaytuǵın[+].
2Al ol Jaratqan Iyeniń[†] kórsetpelerinen ráhátlener,
Kúni-túni kórsetpeleriniń ústinde oy juwırtar[+].
3Ol aǵın suw boyına egilgen miywe aǵashına megzer,
Miywesin óz máwsiminde berer,
Japıraqları quwrap qalmas,
Ol ne islese de, tabısqa eriser[+].

4Al napákler bolsa bunday emes,
Olar samal ushırǵan qawıqqa uqsar[+].
5Sonıń ushın ádillik bolǵan jerde napákler tura almas,
Haqlardıń jámiyetinde gúnakarlarǵa orın bolmas.
6Jaratqan Iye[†] haqlardıń jolın gúzeter,
Al nahaqlardıń jolı ólimge jetekler[+].

#### 2

1Ne ushın kóterilis qıladı milletler?
Nege biyhuda jobalar dúzedi xalıqlar[+]?
2Jaratqan Iyege[†] hám Onıń maylaǵan patshasına,
Qarsı sap tartıp turar jer júzindegi patshalar,
Til biriktirip, bılay deydi húkimdarlar:[+]
3«Sındırayıq olardıń salǵan kisenlerin,
Ílaqtırayıq moynımızdaǵı buǵawların».

4Kókte otırǵan Iye[†] bolsa,
Olardı masqaralap, ústinen kúler[+].
5Keyin Ol ashıwlanıp, olardı eskerter,
Ǵázebi menen qorqınıshqa salıp, bılay der:
6«Men muxaddes[†] tawım bolǵan Sionǵa,[†]
Ózimniń patshamdı otırǵızdım»[+].

7Jaratqan Iyeniń qararın járiya qılaman:
Ol maǵan bılay dedi:
«Sen Meniń ulımsań,
Búgin Men saǵan Áke[†] boldım[+].
8Sora Mennen, xalıqlardı qolıńa beremen,
Iyeligińe jer júziniń tórt tárepin tapsıraman.
9Temir hasa menen olardı urıp ezeseń,
Ílay ıdıstay etip, sındırasań»[+].

10Háy patshalar, aqıl menen is tutıń!
Háy dúnyadaǵı húkimdarlar, sabaq alıń!
11Qorqıw menen Jaratqan Iyege xızmet etiń,
Múláyimlik penen shadlanıń[+].
12Onıń ulınıń aldında bas iyiń,
Bolmasa, Onıń ǵázebi qaynar,
Sizler de ómir jolıńızda birden joq bolarsız.
Onıń qáhári tez lawlap janar.
Qanday baxıtlı Onnan pana tapqanlar![+]

#### 3


1Dawıttıń óz ulı Abshalomnan qashqan waqıtta[*] jazǵan jırı[+]

2Jaratqan Iye[†], sonshelli kóp dushpanlarım,
Maǵan qarsı bas kóterip atır kóp adam![+]
3Kópler men haqqında:
«Qudaydan oǵan qutqarılıw[†] joq», – dep aytar[+].
Selah[*]
4Biraq Sen Jaratqan Iye, meniń qalqanımsań,
Meni dańqqa bólep, basımdı joqarı kótereseń[+].

5Járdem sorap, Jaratqan Iyege[†] jalbarınaman,
Juwap berer Ol maǵan muxaddes[†] tawınan[+].
Selah

6Jaratqan Iye meni qorǵaǵanı sebepli,
Jataman, uyıqlayman, jáne aman-esen turaman[+].
7Hár tárepten qorshap turǵan,
On mıńlaǵan jawlardan qorqpayman[+].

8Jaratqan Iye, tur,
Qudayım, meni qutqar!
Sen barlıq dushpanlarımnıń júzine urdıń,
Jawızlardıń tislerin sındırdıń[+].
9Qutqarılıw Jaratqan Iyeden keler,
Xalqıńnıń ústine jawsın bereketiń![+]
Selah

#### 4


1Atqarıwshılardıń jetekshisine. Tarlı saz ásbaplar menen aytılatuǵın Dawıttıń jırı[+]

2Meniń huqıqımdı qorǵawshı Quday[†]!
Jalbarınǵanımda juwap ber maǵan!
Qıyınshılıqta qalǵanımda, meni azat qıldıń,
Rehim etip maǵan, qulaq sal duwama[+].

3Háy, insanlar, qashanǵa deyin atıma daq túsiresiz?
Qashanǵa deyin biyhuda nárselerge kewil berip,
Qashanǵa deyin jalǵannıń izinen júresiz?
Selah
4Bilińler, Jaratqan Iye[†] Ózine sadıq adamdı tańlar,
Jalbarınsam, Ol meni esiter[+].

5Ǵázeplenip, gúna[†] islemeń,
Tósekte jatqanıńızda, oylanıń hám tınıshlanıń.
Selah
6Jaratqan Iyege[†] maqul bolǵan qurbanlıqlar[†] usınıp,
Oǵan úmit baylań[+].

7«Kim bizlerge jaqsılıq qıladı?» – dep aytatuǵınlar kóp,
Jaratqan Iye, júzińniń nurın ústimizge tók![+]
8Quwanar dán hám sharabı mol bolǵanlar,
Sen júregime onnan da kóp shadlıq berdiń.
9Jatqanımda, tınısh uyıqlayman,
Jalǵız Sen, Jaratqan Iye,
Amanlıq ishinde saqlaysań meni[+].

#### 5


1Atqarıwshılardıń jetekshisine. Nay sazında atqarılatuǵın Dawıttıń jırı

2Sózlerime qulaq sal, Jaratqan Iye[†],
Shekken nalalarıma dıqqat awdar.
3Esite gór, járdem sorap dad salaman,
Patsham hám Qudayım, Saǵan duwa etemen[+].
4Tańda dawısımdı esiteseń, Jaratqan Iye,
Hár erte tańda usınaman duwamdı,
Sennen kútemen juwaptı[+].

5Sen jamanlıqtı xosh kórmeytuǵın Qudaysań,
Jawızlıq Seniń janıńda tura almas.
6Tákabbirler kóz aldıńda tura almas,
Barlıq napáklik qılǵanlardı jek kóreseń Sen[+].
7Jalǵan sóyleytuǵınlardı joq qılasań,
Jaratqan Iye, qanxor hám mákkarlardan jerkeneseń[+].

8Men mol súyispenshiligińniń sayasında,
Seniń Úyińe, muxaddes[†] Ibadatxanańa[†] kiremen,
Qorqıw menen Saǵan tájim qılıp, sıyınaman[+].
9Jaratqan Iye, Sen ádalatlısań,
Dushpanlarıma bola, meni jetele,
Aldımda Óz jolıńdı tegisle.

10Shınlıq joq dushpanlarımnıń sózlerinde,
Olardıń júrekleri bále-qadaǵa tolı,
Awızları ashıq bir qábir sıyaqlı,
Maylı tilleri menen jalǵan sóyleydi[+].
11Quday[†], olardı húkim etip, jazala!
Dúzgen jobaları apat keltirsin ózlerine,
Olar Saǵan qarsı bas kóterer,
Gúnaları kóp bolǵanı ushın, olardı quwıp jiber.

12Quwansın Sennen pana tapqanlar,
Olar máńgi shadlanıp baqırsın.
Atıńdı súygenler Sende yoshıw ushın,
Olardı Óziń qorǵay gór!
13Jaratqan Iye, Sen haq adamlardı jarılqaysań,
Rehimiń menen olardı qalqanday qorǵaysań[+].

#### 6


1Atqarıwshılardıń jetekshisine. Tarlı saz ásbaplar menen tómengi dawısta aytılatuǵın Dawıttıń jırı[+]

2Jaratqan Iye[†], qáhárlenip, ayıbımdı áshkaralama,
Ǵázebiń menen meni jazalama[+].
3Rehim et maǵan, Jaratqan Iye, dármanım qalmadı,
Shıpa ber maǵan, Jaratqan Iye, pútkil denem qaltıraydı.
4Janım azap ishinde qaldı,
Jaratqan Iye, qashanǵa deyin bul dawam etedi[+]?

5Jaratqan Iye, maǵan qayırılıp, qutqar janımdı,
Azat qıl súyispenshiligiń haqı.
6Óytkeni óliler arasında hesh kim sıyınbas Saǵan,
Óliler mákanında[†] kim alǵıs aytar Saǵan[+]?

7Ah urıp, gúrsinip, sharshadım,
Túni boyı kóz jasım kól-dárya boladı,
Zar eńirep, tósegim lám boladı.
8Kózlerimniń nurı sóndi qayǵıdan,
Ázzilendi kózlerim dushpanlarım sebepli[+].

9Jawızlıq islewshiler, mennen awlaq júrińler,
Óytkeni Jaratqan Iye esitti dadımdı,[+]
10Jalbarınıwıma qulaq saldı.
Ol duwamdı qabıl qıladı,
11Barlıq dushpanlarım uyalıp qaladı,
Hámmesin qorqınısh biylep aladı,
Hápzamatta shermende bolıp, qaytıp ketedi[+].

#### 7


1Benyamin urıwınan bolǵan Kush sebepli Dawıttıń Jaratqan Iyege aytqan jırı

2Sennen pana tabaman, Qudayım Jaratqan Iye[†]!
Izime túskenlerden azat qılıp, qutqar meni[+].
3Bolmasa, olar meni arıslanday tilkimlep taslaydı,
Maydalap bólekleydi, qutqaratuǵın hesh kim joq[+].

4Qudayım Jaratqan Iye,
Eger ayıp is qılǵan bolsam,
Birewge nahaqlıq qılǵan bolsam,
5Dostımnıń jaqsılıǵına jamanlıq qaytarsam,
Maǵan sebepsiz hújim qılǵan dushpanıma rehim qılsam[*],[+]
6Onda jawlarım meni izimnen quwıp, uslap alsın,
Janımdı ayaq astı qılıp, tepkilesin,
Abırayımdı jerge ursın.
Selah

7Qáhárlenip kóteril, Jaratqan Iye!
Qarsı shıq dushpanlarımnıń ǵázebine!
Oyan, húkim shıǵarǵan Qudayım!
8Xalıqlardı átirapıńa jıyna,
Joqarıdaǵı taxtıńda otırıp,
Olardıń ústinen húkimdarlıq qıl[+].
9Jaratqan Iye, Sen xalıqlardıń ústinen húkim shıǵarasań,
Jaratqan Iye, ádilligim hám minsizligime góre,
Sen meni aqla[+].
10Jawızlardıń jawızlıqlarına shek[†] qoy,
Haqlardı qollap quwatla,
Aqıl-oy hám júreklerdi Sen sınaysań,
Haq Quday[†]![+]

11Quday qalqan sıyaqlı meni qorǵar,
Pák júreklerdi Ol qutqarar[+].
12Quday ádalatlı qazıdur,
Jawızǵa Ol hár kúni ǵázebin shashar[+].
13Eger kim de kim táwbe qılmasa,
Quday oǵan qarsı qılıshın qayrar,
Sadaǵın kerip, tayar turar[+].
14Qıratuǵın qural-jaraǵın alıp,
Otlı oqların tayarlap turar[+].

15Jaman adamnan jamanlıq shıǵadı,
Jawızlıqqa júkli boladı,
Nátiyjede jalǵandı tuwadı[+].
16Ol shuqır qazadı,
Biraq qazǵan shuqırına ózi túsedi[+].
17Onıń jamanlıǵı ózine qaytadı,
Jawızlıǵı óz basına jetedi.

18Ádalatlıǵı ushın Jaratqan Iyeni[†] táriyipleymen,
Saz shertip, Quday Taalanıń[†] atın alǵıslayman[+].

#### 8


1Atqarıwshılardıń jetekshisine. Gat tarlı ásbabında aytılatuǵın Dawıttıń jırı[+]

2Jaratqan Iye[†], bizlerdiń Iyemiz,
Pútkil jer júzinde qanshelli ullı Seniń atıń!
Kókten de joqarı Seniń dańqıń[+].
3Dushpanlarıńnıń hám jawlarıńnıń
Únin óshiriw ushın,
Náresteler hám emiziwli balalardıń awzınan,
Ózińe maqtawlar aytqızdıń.
4Qollarıń menen dóretken aspanıńa,
Óziń jaylastırǵan ay hám juldızlarǵa qarasam,
Mınaday sorawlar payda bolar oyımda:
5«Sen adam tuwralı oylaǵanday, ol kim bolıptı?
Sen adamzatqa ǵamxorlıq qılǵanday, ol kim bolıptı?»[+]

6Sen onı Qudaydan sál-aq tómenirek qıldıń,
Izzet-húrmet tajın oǵan kiygizdiń.
7Qolıń menen dóretkenlerińniń ústinen onı húkimdar qıldıń,
Hámmesin ayaqlarınıń astına qoydıń:[+]
8Barlıq mayda hám iri mallardı da,
Daladaǵı jabayı haywanlardı da,
9Aspandaǵı quslardı, teńizdegi balıqlardı,
Teńizde júzetuǵın hár túrli maqluqlardı.

10Jaratqan Iye, bizlerdiń Iyemiz,
Pútkil jer júzinde qanshelli ullı Seniń atıń!

#### 9


1Atqarıwshılardıń jetekshisine. «Uldıń ólimi» namasına aytıladı. Dawıttıń jırı

2Jaratqan Iye[†], shın júrekten Seni táriyipleymen,
Barlıq ájayıp islerińdi járiyalayman[+].
3Sende quwanıp, yoshlanaman,
Atıńa arnap, saz shertip alǵıslayman, Quday Taala![†][+]

4Dushpanlarım sheginip qashqanda,
Súrnigip óler Seniń aldıńda.
5Meni húkim qılıp, dawımdı qarap shıqtıń,
Taxtıńa otırıp, ádil húkim shıǵardıń[+].

6Qáhárlenip, xalıqlardı ayıpladıń,
Napáklerdi joq qıldıń,
Máńgi-baqıy óshirdiń olardıń atların[+].
7Wayran ishinde qalıp, máńgi joq boldı dushpanımız,
Sen olardıń qalaların qulattıń,
Olar endi qaytadan eske alınbas.

8Jaratqan Iye máńgi patshalıq qıladı,
Húkim qılıw ushın Óz taxtın qurdı[+].
9Ol dúnyanı basqarar ádalatlıq penen,
Húkim qılar xalıqlardı ádillik penen[+].
10Ezilgenler ushın Jaratqan Iye biyik qorǵandur,
Qıyın jaǵdaylarda olarǵa qorǵan bolar[+].

11Seni tanıytuǵınlar, Saǵan úmit baylar, Jaratqan Iye,
Ózińdi izlegenlerdi hesh qashan taslap ketpediń[+].

12Saz shertip, Sionda[†] otırǵan Jaratqan Iyeni[†] alǵıslań!
Islegen islerin xalıqlar arasında járiyalań!
13Tógilgen qannıń qunın talap qıladı,
Ol bulardı este saqlaydı,
Ezilgenlerdiń páriyadın umıtpaydı.

14Rehim qıl maǵan, Jaratqan Iye!
Meni jek kórgen jawlarım azap bermekte!
Ólim awzınan Sen meni qaytarasań[+].
15Sonıń ushın, qız Sionnıń[†] dárwazalarınıń maydanında,
Saǵan alǵıs-maqtaw aytaman,
Shadlanaman, meni qutqarǵan Senseń[+].

16Xalıqlar ózleri qazǵan shuqırǵa ózleri tústi,
Qurǵan torlarına óz ayaqları ilindi[+].
17Ádil húkimi menen Jaratqan Iye Óziniń kimligin kórsetti,
Zalımlar ózleri qurǵan duzaqqa tústi[+].
Higgayon,[*]
Selah

18Jawızlar hám Qudaydı umıtqan barlıq xalıqlar,
Óliler mákanına[†] túser[+].
19Al mútáj adamlar hámme waqıtta umıtılıp qalmas,
Ǵáriplerdiń úmiti máńgi joqqa shıǵarılmas.

20Tur, Jaratqan Iye! Adamzat jeńip shıqpasın,
Dárgayıńda xalıqlar húkim qılınsın.
21Olarǵa qorqınısh ber, Jaratqan Iye!
Xalıqlar ózleriniń adamzat ekenin bilsin.
Selah

22Jaratqan Iye, ne ushın uzaqta turıpsań,
Qıyın jaǵdaylarda Ózińdi jasırasań[+]?

23Jawızlar menmenlik penen ǵáriplerdi awlaydı,
Óz basına jetsin toqıǵan hiyleleri.
24Jawız adam jawız háwesleri menen maqtanar,
Haram tabısqa qumar adam Jaratqan Iyege nálet aytıp, Onı mensinbes.
25Qudayǵa qaray umtılmaydı tákabbir zalımlar,
Hámme waqıtta «Quday[†] joq», – dep oylaydı olar[+].
26Zalımlar hámme waqıtta tabısqa eriser,
Qudaydıń buyrıqlarına aqılı jetpes,
Olar dushpanların pisent etpes.
27Olar óz kewlinde bılay dep oylaydı:
«Bizler hesh qashan súrnikpeymiz,
Áwladtan-áwladqa apatqa dus kelmeymiz»[+].
28Jawızlardıń awzı náletke, hiylege, zulımǵa tolı,
Tiliniń astında tur jawızlıq hám jaman sózler[+].
29Olar awıllarda jasırınıp aladı,
Ańlıp, ayıpsız adamdı óltiredi.
Kózleri sharasız qalǵan qurbandı izleydi[+].
30Buqqıda jatqan arıslan sıyaqlı,
Biysharanı uslayman, dep tasada jatadı.
Óz torına ilindirip, ǵáripti uslap aladı[+].
31Biyshara jeńilip, qulaydı,
Jawızdıń oljasına aylanadı.
32Olar óz kewlinde: «Quday qılmıslarımızǵa itibar bermeydi,
Júzin jawıp alǵan, hesh qashan kórmeydi», – dep oylaydı[+].

33Tur, Jaratqan Iye, qolıńdı soz, Quday!
Ezilgenlerdi umıtpa!
34Ne ushın jawızlar Seni mensinbeydi?
Ne ushın olar óz kewlinde:
«Quday mennen esap soramaydı», – deydi?
35Al Sen ezilgenlerdi hám azap shekkenlerdi kóreseń,
Járdem beriw ushın olarǵa názer salasań,
Sharasız qalǵanlar ózlerin Saǵan tapsıradı,
Jetimlerdiń járdemshisi Ózińseń[+].
36Napák hám jawızdıń qolların sındırıp tasla,
Qılmısları ushın olardan esap sora,
Basqa jawızlıq qılmasın olar[+].

37Jaratqan Iye máńgi-baqıy patshadur,
Joq boladı Onıń elinen basqa xalıqlar[+].

38Jaratqan Iye, ezilgenlerdiń tilegin esiteseń,
Jigerlendirerseń olardı,
Jetim hám ezilgenlerdiń dadına qulaq salıp,
39Hesh adam bendesi olardı qorqınıshqa salmasın, dep,
Ádillik qılasań olarǵa[+].

#### 10


1Atqarıwshılardıń jetekshisine. Dawıttıń jırı

Jaratqan Iyede[†] pana tabaman,
Qalay maǵan bılay dep aytasız:
«Qustay bolıp ushıp ket tawıńa,[+]
2Mine, pák kewilli adamlardı,
Qarańǵılıqta atıw ushın,
Jawızlar sadaqların tayarlap,
Oqların salıp kerdi[+].
3Tártip-nızamnıń tiykarı buzılsa,
Haq adam ne qıla aladı?»[+]

4Jaratqan Iye[†] muxaddes[†] Ibadatxanasındadur,[†]
Onıń taxtı kóklerde,
Barlıq adamzattı baqlar,
Názeri adamlardı tekserip turar[+].
5Jaratqan Iye haq adamdı sınar,
Nahaq adamnan, jawızlıqtı súyiwshiden jerkener[+].

6Nahaqlardıń ústine shoq, otlı kúkirt jawdıradı,
Olar ushın úles qılıp, ıssı shól samalın jiberedi[+].
7Jaratqan Iye ádalatlıdur, ádil islerdi súyedi,
Tuwrı júretuǵın adamlar Onıń júzin kóredi[+].

#### 11


1Atqarıwshılardıń jetekshisine. Tómengi dawısta aytılatuǵın Dawıttıń jırı

2Qutqar meni, Jaratqan Iye[†], sadıq qulıń qalmadı,
Isenimli adamlar joq boldı[+].
3Hámme bir-birine jalǵan sóyler,
Eki júzlilik qılıp, jalataylıq qılar[+].

4Jaratqan Iye kessin eki júzlilerdiń tillerin,
Maqtanshaq awızlardı jawıp taslasın.
5Olar: «Tilimiz benen jeńiske erisemiz,
Kim bizge xojayınlıq qıladı?» – dep aytadı.

6Jaratqan Iye bılay deydi:
«Biysharalar zulımlıq kórdi,
Jarlılar hásiret shekti. Endi qozǵalaman,
Ózleri umtılǵan qutqarılıwdı[†] beremen».
7Jaratqan Iyeniń[†] sózleri pákdur,
Onıń sózleri megzer,
Jeti márte oshaqta tazalanǵan gúmiske[+].

8Jaratqan Iye, Sen olardı qorǵaysań,
Jawız násillerden bárqulla saqlaysań!
9Adamlar arasında jamanlıq maqtalǵanda,
Tolıp júrer jawızlar hár tárepte.

#### 12


1Atqarıwshılardıń jetekshisine. Dawıttıń jırı

2Jaratqan Iye[†], qashanǵa deyin meni umıtasań?
Máńgige me?
Qashanǵa deyin, júzińdi mennen jasırasań[+]?
3Qashanǵa deyin, janım azapta qalıp,
Kún dawamında júregim ǵamǵa toladı?
Qashanǵa deyin, dushpanım mennen ústem shıǵadı?
4Awhalıma qara, Qudayım Jaratqan Iye, maǵan juwap ber,
Kózlerime nur ber, ólim uyqısına ketpeyin[+].
5«Onı jeńdik», – dep aytpasın dushpanlarım,
Jıǵılǵanımda súysinbesin jawlarım[+].

6Úmit baylayman súyispenshiligińe,
Meni qutqarıp, kewlimdi toltır quwanıshqa.
Jırlayman Seni, Jaratqan Iye,
Maǵan jaqsılıq qıldıń[+].

#### 13


(Zab 52)


1[•]Atqarıwshılardıń jetekshisine. Dawıttıń jırı

Aqmaqlar óz kewlinde: «Quday[†] joq», – der.
Olar buzıldı, jerkenishli isler qılar,
Jaqsılıq qılatuǵın hesh kim joq[+].

2Aqıllı, yaǵnıy Qudaydı izleytuǵın bar ma eken, dep,
Jaratqan Iye[†] kókten qarar adamzatqa[+].
3Hámme adasqan, birdey buzılǵan,
Jaqsılıq qılatuǵın hesh kim joq,
Birde birewi joq![+]

4Jawızlıq qılıwshılardıń hámmesi,
Nan jegen kibi xalqımdı jalmaytuǵınlar,
Jaratqan Iyeni[†] shaqırmaytuǵınlar hesh nársege túsinbey me[+]?
5Olar qorqınıshqa túsedi,
Quday haq adamlar menen birgedur.
6Napákler ezilgenlerdiń niyetin pushqa shıǵarsa da,
Jaratqan Iye ezilgenlerdiń panasıdur.

7Kelse edi Izraildıń[†] qutqarılıwı[†] Sionnan![†]
Jaratqan Iye Óz xalqın abadanshılıqqa jáne eristirse,
Yaqıptıń[†] urpaqları shadlanıp, Izrail quwanar edi!

#### 14


1Dawıttıń jırı

Jaratqan Iye[†], kim jasay aladı Seniń shatırıńda?
Kim mákanlay aladı muxaddes[†] tawıńda[+]?

2Minsiz jasap, haq is qılǵanlar,
Júrekten haqıyqattı sóylegenler[+].
3Basqalarǵa jala jawmaǵanlar,
Dostına jamanlıq islemegenler,
Jaqının uyatqa qaldırmaǵanlar[+].
4Quday[†] biyzar adamlardan jerkenetuǵınlar,
Jaratqan Iyeden[†] qorqatuǵınlardı húrmet etetuǵınlar,
Ózine zıyan bolsa da, ishken antında turatuǵınlar[+].
5Pul berip, sútxorlıq qılmaǵanlar,
Ayıpsızǵa qarsı gúwalıq beriw ushın para almaǵanlar.

Máńgi súrnikpes usılay jasaǵanlar[+].

#### 15


1Dawıttıń jırı

Saqla meni, Quday[†]!
Men Sennen pana tapqanman.
2Jaratqan Iyege[†] bılay dedim: «Meniń Iyemseń,
Sennen basqa baxıt joq men ushın»[+].

3Úlkedegi muxaddeslerge[†] kelsek,
Ájayıpdur, maǵan qattı unaydı olar.

4Basqa qudaylarǵa ergenlerdiń dárti artadı,
Olardıń ishimlik sadaqası[†] qan eken, buǵan qosılmayman,
Qudaylarınıń atların awzıma almayman[+].

5Maǵan tiyisli úlesim hám nesiybem Senseń, Jaratqan Iye[†],
Táǵdirim Seniń qolıńda[+].
6Ájayıp jerler tústi payıma,
Júdá jaǵımlı meniń úlesim.

7Maǵan násiyat bergen Jaratqan Iyege alǵıs aytaman,
Hátteki, túnlerde tálim berer júregim.
8Kózimdi ayırmayman Jaratqan Iyeden,
Ol oń jaǵımda bolǵanı ushın,
Hesh qashan súrnikpespen[+].

9Sonıń ushın, júregim quwanıshqa, janım yoshqa tolı,
Denem de tınıshlıq ishinde jasaydı.
10Sen meni óliler mákanına[†] taslap ketpeyseń,
Sadıq qulıńdı qábirde qaldırmaysań[+].

11Ómir jolın maǵan kórseteseń,
Mol quwanısh bardur Seniń dárgayıńda,
Oń qolıń máńgi baxıt alıp keler maǵan[+].

#### 16


1Dawıttıń duwası

Jaratqan Iye[†], ádillik ushın duwa etemen, esit meni,
Páriyadımdı tıńla,
Hiylesiz awzımnan shıqqan duwama qulaq sal![+]
2Óziń húkim etip, haqlıǵımdı kórset,
Kózleriń ádillikti kórsin.

3Júregimdi izertlep, túnde sınadıń,
Meni tolıq tekserseń de, hesh nárse tappadıń.
Awzım gúna[†] qılmasın, dep qarar qıldım[+].
4Basqa adamlardıń qılmısların qılmadım,
Seniń awzıńnan shıqqan sózge ámel qılıp,
Zorlıq qılıw jolınan awlaq júrdim.
5Qádemlerim menen Seniń jolıńdı tuttım,
Hesh qashan tayıp ketpedi ayaqlarım[+].

6Saǵan jalbarınaman, Quday[†],
Sebebi maǵan juwap bereseń.
Qulaq sal, tıńla sózlerimdi!
7Kórset Óz súyispenshiligińdi,
Dushpanlarınan pana izlep,
Saǵan kelgenlerdi oń qolıń menen azat et![+]
8Kózińniń qarashıǵınday etip qorǵa meni,
Qanatlarıńnıń sayasına jasır,[+]
9Jawızlardıń hújiminen,
Saqla meni janıma qas bolıp, qorshap alǵanlardan.

10Olardıń júreklerin may[†] basqan,
Menmen sózler shıǵar awzınan[+].
11Olar izime túsken, qorshap alǵan,
Jerge urıw ushın maǵan kózlerin tikken.
12Olar meni tilkimlemekshi bolǵan arıslan kibi,
Buqqıda jatırǵan jırtqısh arıslan sıyaqlı[+].

13Kel, Jaratqan Iye, olarǵa qarsı tur,
Olardı dizerletip, tájim qıldır,
Qılıshıń menen napáklerden meni qutqar.
14Óz qolıń menen aman saqla, Jaratqan Iye,
Nesiybesi bul dúnyadan bolǵan adamlardan.
Qarınları Sen tayarlap qoyǵan jazaǵa toysın,
Balaları da jep toysın,
Awısıp qalǵanı olardıń balalarına da qalsın!

15Al men, haqlıqta Seniń júzińdi kóreyin,
Oyanıp, diydarıńa toyayın[+].

#### 17


(2Pat 22)


1[•]Atqarıwshılardıń jetekshisine. Jaratqan Iyeniń qulı Dawıttıń jırı. Jaratqan Iye onı pútkil dushpanlarınan hám Shauldıń qolınan qutqarǵan kúni, Dawıt usı jırdı Oǵan arnap aytqan

2Seni súyemen, kúsh-qúdiretim Senseń, Jaratqan Iye[†]![+]

3Jaratqan Iye – jartasım,[†] qorǵanım hám qutqarıwshım.[†]
Qudayım meniń qorǵawshı jartasım, Onnan pana tabaman,
Ol qalqanım, qúdiretli qutqarıwshım hám qorǵanımdur![+]
4Maqtawǵa ılayıqlı Jaratqan Iyeni[†] shaqıraman,
Qutqarılaman dushpanlarımnan[+].
5Ájel arqanları shırmap alıp,
Nabıt qılıw aǵısları qorqıttı meni[+].
6Óliler mákanınıń[†] arqanları bayladı meni,
Ólim duzaqları shıqtı qarsıma[+].
7Azap ishinde Jaratqan Iyege jalbarındım,
Járdemge shaqırdım Qudayımdı.
Ibadatxanasınan[†] Ol dawısımdı esitti,
Qıshqırǵanım qulaǵına jetip bardı[+].

8Sol waqıtta jer júzi titirep, shayqaldı,
Silkindi tawlardıń negizgi tırnaqları,
Sebebi Jaratqan Iye ǵázepke mingen edi[+].
9Murnınan tútin kóterildi,
Awzınan jalmap jutatuǵın jalın shıǵıp,
Onnan kómir shoǵı jawdı[+].
10Kóklerdi jarıp, tómenge tústi,
Qara bult Onıń ayaǵınıń astında[+].
11Bir kerubqa[†][*] minip,
Samaldıń qanatları ústinde ushıp keldi[+].
12Ózin jasırıw ushın túnekti perde qıldı,
Qoyıw qara bultlardı Ózine shertek qıldı[+].
13Onıń aldındaǵı nurdan,
Burshaq hám kómir shoǵı qara bultlardı jarıp shıqtı[+].
14Gúrkiredi aspanda Jaratqan Iye,
Dawıs berdi Quday Taala.[†]
Burshaq hám kómir shoǵı jawdı[+].
15Oqların atıp, dushpanlardı pıtırattı,
Shaqmaq shaqtırıp, olardı albıratıp tasladı[+].
16Jaratqan Iye, Seniń keyisińnen,
Murnıńnan shıqqan kúshli demińnen,
Suwlardıń túbi kórindi,
Dúnyanıń tiykarı ashılıp qaldı[+].

17Aldı meni Jaratqan Iye qolın sozıp joqarıdan,
Hám shıǵardı tereń suwlardan[+].
18Qutqardı meni kúshli dushpanımnan,
Mennen kúshlirek bolǵan,
Meni jek kóretuǵınlardan[+].
19Qarsı turdı olar maǵan basıma is túskende,
Biraq tirek boldı maǵan Jaratqan Iye.
20Ol keń jerge shıǵardı meni,
Kewli tolıp, qutqardı meni[+].

21Jaratqan Iye haqlıǵım ushın sıy berip,
Pák qollarım ushın esesin qaytardı[+].
22Óytkeni júrdim Jaratqan Iyeniń jolı menen,
Jamanlıq islemedim, Qudayımnan uzaqlasıp.
23Kóz aldımda saqladım barlıq qararların,
Qaǵıydaların shetke ısırıp qoymadım.
24Minsiz boldım Onıń aldında,
Ózimdi saqladım gúna[†] islewden[+].
25Esesin qaytardı Jaratqan Iye haqlıǵım ushın,
Kóz aldında qollarımnıń pákligi ushın.

26Sen sadıqqa sadıqlıq kórsetip,
Minsizge minsiz bolasań.
27Pák adamǵa pákligińdi kórsetip,
Jalatayǵa jalatayshılıǵına góre is tutasań.
28Ezilgenlerdi qutqarasań,
Menmenlerdi bolsa, jerge urasań[+].
29Qudayım Jaratqan Iye, shıraǵımdı jaǵıwshı,
Qarańǵılıǵımdı jaqtılandırıwshı Senseń[+].
30Seniń menen láshkerlerdi qıyratıp,
Qudayım menen diywallardan asarman.

31Qudaydıń jolı minsiz,
Jaratqan Iyeniń sózi isenimli,
Ol qalqanı Ózinen pana izlegen hár bir adamnıń[+].
32Jaratqan Iyeden basqa Quday[†] bar ma?
Qudayımızdan basqa qorǵawshı jartas bar ma[+]?
33Quday meni kúshke toltırar,
Jolımdı minsiz qılar.
34Kiyiktiń ayaqlarınday qılar ayaqlarımdı,
Qoyar meni biyikliklerge[+].
35Úyretedi qollarımdı urısıwǵa,
Hám qola oq jaydı kerip tartıwǵa[+].
36Bereseń maǵan qutqarılıw qalqanıńdı,
Oń qolıń maǵan súyenish boladı,
Mártebeli qılar járdemiń meni.
37Keń qılarsań basar jolımdı,
Ayaqlarım meniń súrnikpes.
38Dushpanlarımnıń izinen quwıp, jetip aldım,
Olardı joq qılmay turıp, izge qaytpadım[+].
39Ezip tasladım, tura almay qaldı olar,
Ayaqlarım astında sozılıp jattı.
40Sawash ushın meni toltırdıń kúshke,
Maǵan qarsı shıqqanlardı bas iydirdiń aldımda.
41Dushpanlarımdı mennen qashatuǵın qıldıń,
Men de ózimdi jek kórgenlerdi joq ettim[+].
42Jalbarındı olar, biraq qutqarǵan bolmadı,
Jaratqan Iyeni shaqırdı, biraq Ol juwap bermedi[+].
43Ezdim olardı samal ushırǵan shań sıyaqlı,
Daladaǵı ılay sıyaqlı shashıratıp tasladım[+].

44Qutqardıń xalıqtıń kóterilisinen,
Milletlerdiń basshısı qıldıń meni,
Xızmet eter ózim tanımaytuǵın xalıqlar maǵan[+].
45Men tuwralı esitiwden boysınıp,
Jat elliler mennen aybındı[+].
46Jat ellilerdiń júzleri quwarıp,
Shıqtı titirep, panalaǵan jerlerinen[+].
47Jaratqan Iye tiri, Qorǵawshı jartasıma alǵıslar bolsın!
Qutqarıwshım Quday ullılansın!
48Ol boladı dushpanlarımnan ósh alıwıma jol qoyǵan,
Xalıqlardı maǵan baǵınıshlı qılǵan[+].
49Qutqarar Ol dushpanlarımnan,
Awa, ústin qılar maǵan qarsı shıqqanlardan,
Azat qılar jawızlardıń qolınan.
50Bunıń ushın, Jaratqan Iye,
Táriyipleymen Seni milletler arasında,
Saz shertip alǵıs aytaman arnap atıńa[+].
51Jaratqan Iye Óz patshasın ullı jeńislerge eristirer,
Maylaǵan patshası Dawıtqa hám onıń urpaǵına,
Máńgige miyrim[†]-shápáátin kórseter[+].

#### 18


1Atqarıwshılardıń jetekshisine. Dawıttıń jırı

2Qudaydıń ullılıǵın kókler járiyalap turadı,
Onıń dóretpesi haqqında aspan gúmbezi xabarlaydı[+].
3Bunı kún kúnge járiyalaydı,
Tún túnge málim qıladı.
4Ol jerde bir sóz de, bir gáp te aytılmas,
Shıqpas olardan hesh qanday ses.
5Biraq xabarları hár tárepke tarqalar,
Sózleri dúnyanıń tórt tárepine jetip barar.

Quday[†] quyash ushın kóklerde shatır qurdı[+].
6Quyash shımıldıqtan shıqqan kúyew balaǵa uqsaydı,
Juwırmaqshı bolǵan juwırıwshı yańlı quwanadı[+].
7Aspannıń bir shetinen shıǵıp,
Jolın basqa bir shetine qaray dawam etedi,
Onıń háwirinen hesh nárse jasırına almaydı.

8Jaratqan Iyeniń[†] nızamı minsiz,
Ol janǵa jan qosar,
Jaratqan Iyeniń buyrıqları isenimli,
Ol sadanı dana qılar[+].
9Jaratqan Iyeniń pármanları durıs,
Júrekti shadlıqqa toltırar.
Jaratqan Iyeniń buyrıqları anıq,
Olar kózlerge nur berer[+].
10Jaratqan Iyeden qorqıw páklik,
Bul máńgi dawam eter.
Jaratqan Iyeniń qaǵıydaları haqıyqat,
Barlıǵı ádildur[+].
11Bular altınnan, sap altınnan da qádirli,
Pal kózgenekten tamǵan paldan da mazalı[+].
12Bular qulıń bolǵan maǵan násiyat berer,
Olarǵa ámel qılǵanlar ullı sıy alar.
13Kim óz qátesin kóre aladı?
Bilmey qılǵan gúnalarımnan Óziń pákle.
14Bile tura gúna[†] islewden saqla qulıńdı,
Gúnanıń meni basqarıwına jol qoyma!
Sonda men minsiz bolaman,
Awır gúnadan da uzaqta bolaman[+].

15Awzımnan shıqqan sózler,
Júregimdegi oy-pikirler,
Seniń aldıńda maqul bolsın,
Jaratqan Iye[†], qorǵawshı jartasım,[†] ámeńgerim![†][+]

#### 19


1Atqarıwshılardıń jetekshisine. Dawıttıń jırı

2Qıyınshılıqta qalǵanıńda, Jaratqan Iye[†] juwap bersin,
Yaqıptıń[†] Qudayınıń atı seni aman saqlasın![+]
3Járdem jibersin saǵan muxaddes[†] Ibadatxanasınan,[†]
Sionnan[†] Ol saǵan súyenish bolsın[+].
4Barlıq sadaqalarıńdı[†] yadında saqlasın,
Jandırılatuǵın qurbanlıqlarıńa[†] ırazı bolsın!
Selah
5Kewlińdegini bersin saǵan,
Barlıq jobalarıńdı júzege asırsın![+]
6Sonda jeńisiń ushın shadlanıp baqıramız,
Qudayımızdıń atı menen bayraqlarımızdı ornatamız,
Jaratqan Iye barlıq tilegińdi júzege asırsın.

7Bilemen, Jaratqan Iye Ózi maylaǵan patshaǵa jeńis berer,
Oń qolınıń qutqarıw[†] kúshi menen,
Muxaddes aspanınan oǵan juwap berer.
8Bazılar sawash arbalarǵa,
Bazılar atlarǵa isenedi,
Bizler Qudayımız Jaratqan Iyeniń[†] atın aytıp shaqıramız[+].
9Olar qulap, jerge shógedi,
Bizler turıp, tikleymiz qáddimizdi.

10Jaratqan Iye, patshamızǵa jeńis sıyla,
Juwap bere gór Saǵan jalbarınǵanımızda!

#### 20


1Atqarıwshılardıń jetekshisine. Dawıttıń jırı

2Jaratqan Iye[†], qúdiretińe patsha quwanar,
Bergen jeńisińe sonday shadlanar![+]
3Júregindegi arzıw-ármanına jetkerdiń,
Awzınan shıqqan tileginen bas tartpadıń[+].
Selah
4Onı ullı jarılqawlar menen qarsı aldıń,
Basına sap altınnan taj kiydirdiń.
5Sennen ómir soraǵanda, ómir berdiń,
Uzaq, máńgi-baqıy ómir sıyladıń[+].
6Jeńis berip, onı ullı dańqqa bólediń,
Onı saltanat hám ullılıqqa bólediń.
7Onıń ústine máńgi bereket jawdırdıń,
Qasında bolıp, shadlıqqa toltırdıń.

8Patsha Jaratqan Iyege[†] úmit baylaydı,
Quday Taalanıń[†] súyispenshiligi arqalı súrnikpeydi[+].

9Qolıń barlıq dushpanlarıńdı,
Oń qolıń Seni jek kóretuǵınlardı tabadı.
10Jaratqan Iye, Sen kelgen waqtıńda,
Qızǵan tandırday qılasań olardı.
Óz ǵázebiń menen olardı jutıp,
Jalın menen jandırasań[+].
11Joq eteseń urpaqların jer júzinen,
Zúryadın adamlar arasınan[+].
12Dushpanlarıń jamanlıq jobasın dúzip,
Saǵan qarsı jawızlıq oylasa da,
Olar hesh nársege erise almaydı.
13Oq jayıńdı kerip, júzine gózlep,
Artına qashıwǵa májbúrleyseń[+].

14Ullılıǵıń menen kóteril, Jaratqan Iye!
Qúdiretińdi saz shertip, jırlayıq.

#### 21


1Atqarıwshılardıń jetekshisine. «Tańdaǵı suwın» namasına aytıladı. Dawıttıń jırı

2Qudayım, Qudayım! Nege meni taslap kettiń?
Nege mennen sonshelli uzaqtasań?
Ne ushın maǵan járdem bermeyseń,
Shekken nalalarımdı esitpeyseń[+]?
3Qudayım! Kún boyı shaqıraman, juwap bermeyseń,
Tún boyı shaqıraman, ele tınıshlıq tappadım[+].
4Sen muxaddesseń,[†]
Izraildıń[†] alǵısları ústine taxt qurǵansań.
5Saǵan úmit qıldı ata-babalarımız,
Úmit bayladı, Sen olardı qutqardıń.
6Saǵan jalbarınıp, azat boldı,
Saǵan úmit baylap, aldanıp uyatqa qalmadı[+].

7Biraq men adam emes, qurtpan,
Adamlar meni kemsitedi, xalıq jek kóredi[+].
8Meni kórgenlerdiń hámmesi ústimnen kúledi,
Basların shayqap bılay deydi:[+]
9«Jaratqan Iyege[†] ózin tapsırdı, onı qutqarsın,
Onnan kewli tolsa, Onıń Ózi járdem bersin!»

10Sen ediń meni ana qarnınan shıǵarǵan,
Sen ediń emiziwli waqtımda meni aman saqlaǵan[+].
11Tuwılmasımnan aldın, Seniń ǵamxorlıǵıńa ótkenmen,
Anamnıń qarnınan berli, Qudayım Senseń.
12Mennen uzaq bolma,
Apat jaqın maǵan,
Járdem beretuǵın hesh kim joq[+].

13Súzetuǵın buǵalarday qorshap atır kóp dushpanlar,
Bashannıń[†] kúshli buǵalarınday dógereklep tur[+].
14Aqırǵan jırtqısh arıslan yańlı,
Olar maǵan qarsı awzın ashıp turıptı.
15Suw sıyaqlı tógildim,
Barlıq súyeklerim buwınlarınan bosastı,
Mumday bolıp, júregim ishimde eridi[+].
16Kewip qalǵan gúlalday hal-dármanım qalmadı,
Tilim tańlayıma jabıstı,
Meni ólim topıraǵına jatqızdıń.
17Átirapımda iytler ızǵıp júr,
Jawızlar toparı dógeregimdi qorshap tur.
Ayaq-qollarımdı tesip atır[+].
18Barlıq súyeklerimdi sanay alaman,
Dushpanlarım maǵan tigilip, tamasha qılıp tur[+].
19Kiyimlerimdi óz ara bólispekte,
Lipaslarım ushın shek[†] taslamaqta[+].

20Mennen uzaq bolma, Jaratqan Iye[†],
Kúsh-quwatım meniń, járdemge asıq!
21Janımdı qılısh júzinen,
Ómirimdi iytlerdiń pánjesinen qutqar![+]
22Qutqar meni arıslannıń awzınan,
Jabayı buǵalardıń shaqınan,
Jalbarınıwıma juwap berdiń[+].
23Tuwısqanlarıma Seniń atıńdı járiyalayman,
Jámiyet aldında Saǵan alǵıs-maqtaw aytaman[+].

24Háy, Jaratqan Iyeden qorqatuǵınlar,
Oǵan alǵıs-maqtaw aytıńlar!
Onı dańqqa bóleń, háy, Yaqıp[†] urpaǵı!
Oǵan húrmet kórsetiń, háy, Izrail urpaǵı![+]
25Ezilgenniń qayǵı-hásiretin kórip,
Ol tiksinip, jerkenip qaramadı.
Al onnan júzin jasırmay, qulaq saldı páriyadına.

26Ullı jıyında alǵıs-maqtaw aytıwımnıń sebebi Senseń,
Sennen qorqqanlardıń aldında wádelerimdi orınlayman[+].
27Jarlılar jep toyadı,
Seni izlegenler alǵıs-maqtaw aytadı,
Olardıń ómiri uzaq hám shad boladı!
28Jer júziniń barlıǵı Jaratqan Iyeni eslep, Oǵan qaytadı,
Dúnyadaǵı barlıq milletler Onıń aldında tájim qıladı[+].
29Patshalıq Jaratqan Iyege tiyisli,
Barlıq milletlerge Ol húkimdarlıq qıladı[+].

30Jer júzindegi barlıq baylar iship-jep, Oǵan tájim qıladı,
Hátte, topıraqqa ketetuǵın hám janın saqlay almaytuǵınlar da,
Onıń aldında dize búgip, bas iyedi.
31Keleshek áwladlar Oǵan xızmet etedi,
Tuwılatuǵın násillerge Iyemiz haqqında járiyalanadı[+].
32Olar kelip, Jaratqan Iyeniń qutqarıw[†] jolın,
Onıń qılǵan islerin ele tuwılmaǵanlarǵa jetkeredi[+].

#### 22


1Dawıttıń jırı

Jaratqan Iye[†] shopanımdur,
Men mútájlik kórmespen[+].
2Meni jasıl jaylawlarda jatqızar,
Tınısh aǵın suw boyına alıp barar[+].
3Ol janımdı qayta tiklep,
Óz atı ushın meni tuwrı jolǵa jetekler[+].
4Hátteki, ólim qarańǵılıǵı yańlı,
Sol oypatlıqtan ótsem de,
Qorqpayman qáwip-qáterden.
Sen meniń menen birgeseń,
Hasań, shopanlıq tayaǵıń,
Tınıshlıq berer maǵan[+].

5Kóz aldında dushpanlarımnıń,
Men ushın dasturxan jayasań.
Basıma may[†] súrtip,
Kesemdi meniń toltırasań[+].
6Ómirim boyı jaqsılıq hám súyispenshilik[†] izimnen júrer,
Jaratqan Iyeniń Úyi[†] máńgi mákanım bolar.

#### 23


1Dawıttıń jırı

Jaratqan Iyege[†] tiyisli jer júzi hám onı toltırıp turǵanlar,
Álem hám onda jasaytuǵınlar[+].
2Ol teńizlerdiń ústine jerdi ornatıp,
Onı bekkemledi suwlar ústine[+].

3Jaratqan Iyeniń tawına kim shıǵıwı múmkin?
Onıń muxaddes[†] jerinde kim turıwı múmkin[+]?
4Qolları pák, júregi taza bolǵan,
Kewlin jalǵan nárselerge bermegen,
Jalǵannan ant ishpegen adam[+].
5Ol Jaratqan Iyeden jarılqaw aladı,
Qutqarıwshısı[†] Quday[†] onı aqlaydı.
6Jaratqan Iyeni izlegenler,
Onıń júzin kóriwdi tilegen Yaqıptıń[†] násili sonday boladı.
Selah

7Keń ashılıń, háy dárwazalar!
Ashılıń, háy ázelgi qapılar!
Ullı Patsha kirsin ishke![+]
8Kim bul ullı Patsha?
Ol – Jaratqan Iyedur, kúshli hám qúdiretli,
Sawashlarda qúdiretli bolǵan Jaratqan Iye[†][+].
9Kóterilip ashılıń, háy dárwazalar!
Ashılıń, háy ázelgi qapılar!
Ullı Patsha kirsin ishke!
10Kim bul ullı Patsha?
Ol – Álemniń Jaratqan Iyesi,
Ol – ullı Patsha![+]
Selah

#### 24


1Dawıttıń jırı

Jaratqan Iye[†], pútkil barlıǵım menen Saǵan jaqınlasaman,[+]
2Qudayım, Sennen úmit qılaman,
Men uyatqa qalmayın,
Dushpanlarım mennen ústin shıǵıp, yoshlanbasın.
3Saǵan úmit baylaǵan hasla uyatqa qalmas,
Sebepsiz qıyanet etetuǵınlar uyatqa qalar[+].

4Jaratqan Iye, jollarıńdı kórset,
Óz soqpaqlarıńdı túsindir maǵan[+].
5Haqıyqatlıqqa jetelep, úyret maǵan,
Qutqarıwshım[†] Quday[†] Ózińseń.
Kúni boyı úmitim Sennen[+].
6Jaratqan Iye, rehimińdi hám súyispenshiligińdi esle,
Bardur bular ázelden beri[+].
7Eske alma jaslıqtaǵı gúna[†] hám qılmıslarımdı,
Súyispenshiligiń hám iygiligiń haqı,
Meni esle, Jaratqan Iye[+].

8Jaratqan Iye jaqsı hám ádalatlıdur!
Sonıń ushın, gúnakarlarǵa jol kórseter.
9Kishipeyillerdi ádillik jolı menen alıp júrer,
Olarǵa Óz jolın úyreter.
10Kelisimdegi[†] shártlerge ámel qılǵanlar ushın,
Jaratqan Iyeniń[†] soqpaqları súyispenshilik[†] hám sadıqlıqqa tolıdur.

11Meniń ayıplarım kóp,
Jaratqan Iye, Óz atıń ushın,
Ayıplarımdı keshir[+].
12Kim Jaratqan Iyeden qorqsa,
Jaratqan Iye oǵan tańlaytuǵın joldı kórseter.
13Ol adam baxıtlı jasar,
Onıń násili eldi múlik etip alar[+].
14Jaratqan Iye Ózinen qorqqanlarǵa sırlas bolar,
Kelisimin olarǵa bildirer.
15Kózlerim hámme waqıtta Jaratqan Iye tárepte,
Ol azat qılar tordan ayaqlarımdı[+].
16Awhalıma qara, rehim qıl maǵan,
Jalǵızban hám ezilgenmen.
17Artıp barmaqta júregimdegi qayǵılar,
Usı dártlerden meni qutqar!
18Azap-aqıretime qara,
Keshir barlıq gúnalarımdı!
19Dushpanlarıma qara, qanshelli kóbeygen,
Jawızlarsha olar meni jek kóredi!
20Janımdı saqlap, qutqara gór!
Shermende qıla górme,
Men Sennen pana tapqanman!
21Shınlıq hám ádillik meni qorǵasın,
Saǵan úmit baylaǵanman.

22Quday, qutqar Izraildı,[†]
Barlıq qayǵı-hásiretlerinen[+].

#### 25


1Dawıttıń jırı

Meni aqla, Jaratqan Iye[†],
Men pák joldan júrdim,
Ekilenbesten Jaratqan Iyege[†] úmit bayladım[+].
2Jaratqan Iye, meni tekserip, imtixannan ótker,
Júregim hám niyetimdi sınap kór[+].
3Súyispenshiligiń kóz aldımda,
Seniń sadıqlıǵıń meni jetekler[+].
4Ótirikshiler menen birge otırmayman,
Eki júzliler menen dos bolmayman.
5Napákler toparın jek kóremen,
Zulımlardıń arasında otırmayman[+].
6Kórsetiw ushın ayıpsızlıǵımdı,
Juwaman qollarımdı, Jaratqan Iye,
Qurbanlıq[†] ornıńdı aylanıp júremen[+].
7Bálent dawıs penen alǵıs qosıǵın aytaman,
Táriyipleymen, barlıq ájayıp islerińdi[+].
8Jaqsı kóremen, Jaratqan Iye, Sen mákan qılǵan Úydi,
Seniń saltanatıń ornalasqan jerdi.

9Gúnakarlar menen birge janımdı alma,
Qanxorlar qatarında ómirime shek[†] qoyma[+].
10Jawız joba dúzedi olardıń qolları,
Oń qolları paraǵa tolı[+].
11Al men pák ómir súremen,
Qutqar meni, rehim qıl maǵan!

12Ayaqlarım tegis jerde turıptı,
Jaratqan Iye, ullı jıyında alǵıslayman Seni.

#### 26


1Dawıttıń jırı

Jaratqan Iye[†] meniń nurım hám qutqarıwshım,[†]
Men kimnen qorqaman?
Jaratqan Iye ómirimniń qorǵanı,
Meni kim qorqıta aladı[+]?
2Denemdi tilkimlew ushın jawızlar ústime bastırıp kelgende,
Jawlarım hám dushpanlarım maǵan qarsı shabıwıl jasaǵanda,
Ózleri súrnigip, qulaydı.
3Bir orda láshker meni qamal qılsa da,
Júregim qorqpas,
Maǵan qarsı urıs baslansa da,
Úmitim úzilmes[+].

4Jaratqan Iyeden[†] bir tilegim hám izlegenim mınaw:
Jaratqan Iyeniń Úyinde[†] ómir boyı jasaw,
Onıń gózzallıǵın kóriw,
Ibadatxanasında[†] sıyınıp, oy juwırtıw[+].
5Apatta qalǵan kúnlerimde,
Ol meni Óz panasında aman saqlaydı.
Shatırınıń ishine jasırıp meni,
Bálent jartas[†] ústine alıp shıǵadı.
6Sonda átirapımdaǵı dushpanlarım ústinen,
Basım joqarı kóteriledi.
Jaratqan Iyeniń shatırında qurbanlıq[†] beremen,
Shadlanıp, alǵıslaw qurbanlıǵın beremen,
Saz shertip, Onı jırlayman[+].

7Jaratqan Iye, qulaq sal dawısıma, Saǵan jalbarınaman,
Rehim etip, juwap ber maǵan!
8«Meniń júzimdi izle!» degenińdi kewlim esitti,
Awa, Jaratqan Iye, Seniń júzińdi izleymen[+].
9Júzińdi mennen jasırma,
Ǵázeplenip, qulıńnan júz burma!
Járdemshim Sen boldıń,
Júz burıp, meni tárk etpe,
Quday[†], qutqarıwshım meniń!
10Ata-anam meni taslap ketse de,
Jaratqan Iye meni qabıl etedi[+].
11Jaratqan Iye, jolıńdı úyret maǵan,
Buqqıda jatqan dushpanlarıma bola,
Tuwrı soqpaqlarıńnan jetele meni[+].
12Jawlarımnıń qolına tapsırma meni,
Jalǵan gúwalar, nahaq ayıplawshılar,
Maǵan qarsı shıqtı[+].

13Biraq mınaǵan anıq isenemen:
Men tiriler áleminde júrip,
Jaratqan Iyeniń iygiligin kóremen[+].

14Jaratqan Iyege úmit qıl,
Kúshli hám márt bol,
Jaratqan Iyege úmit qıl[+].

#### 27


1Dawıttıń jırı

Saǵan jalbarınaman, Jaratqan Iye[†],
Qorǵawshı jartasım,[†] esitpey qalma dawısımdı.
Eger maǵan juwap bermey, únsiz qalsań,
Ólim shuqırına túsken adamday bolıp qalaman[+].
2Seni járdemge shaqırǵanımda,
Qollarımdı muxaddes[†] Ibadatxanańa[†] sozǵanımda,
Qulaq sal jalbarınıwlarıma[+].
3Meni jawızlar hám nahaqlıq qılatuǵınlar menen,
Bir qatarǵa qoyıp, jazalama.
Olar adamlar menen doslarsha qatnasta bolıp,
Júreklerinde jawızlıq islewdi niyet qılar[+].

4Qılmıslarınıń, islegen jawızlıqlarınıń esesin qaytar,
Qolları menen islegen nahaqlıqlarına jarasa jaza ber.
5Olar itibar bermes Jaratqan Iyeniń[†] islerine,
Onıń qollarınıń dóretpesine.
Sonıń ushın, Jaratqan Iye olardı qulatadı,
Olar qaytadan tiklene almaydı[+].

6Jaratqan Iyege alǵıslar bolsın!
Ol qulaq saldı meniń jalbarınıwlarıma.
7Jaratqan Iye kúsh-quwatım hám qalqanımdur,
Júrekten Oǵan úmit etemen,
Ol maǵan járdem berdi, júregim yoshlanar,
Qosıqlarım menen Oǵan alǵıs aytaman[+].

8Jaratqan Iye Óz xalqınıń qúdiretidur,
Ózi maylaǵan patshanıń qutqarılıw[†] qorǵanıdur.
9Xalqıńdı qutqar, Óz menshik xalqıńdı jarılqa,
Olardıń shopanı bol, máńgi ǵamxorlıq qıl![+]

#### 28


1Dawıttıń jırı

Háy, iláhiy barlıqlar, Jaratqan Iyeni[†] alǵıslań,
Jaratqan Iyeniń saltanatın hám qúdiretin alǵıslań,[+]
2Jaratqan Iyeniń ullı atın alǵıslań,
Muxaddes[†] sán-sawlatqa bólengen Jaratqan Iyege sıyınıń!

3Suw betinde esitiler Jaratqan Iyeniń dawısı,
Ullı Quday[†] gúrkirep, dawıs shıǵarar,
Sheksiz suw betinde esitiler Jaratqan Iyeniń jańǵırıǵı[+].
4Jaratqan Iyeniń dawısı kúshlidur,
Jaratqan Iyeniń dawısı saltanatlıdur.
5Jaratqan Iyeniń dawısı kedr aǵashların sındırar,
Hátteki, Lebanondaǵı kedr aǵashların maydalap taslar[+].
6Ol Lebanon tawın buzawday etip,
Siryon tawın jabayı tanaday etip, sekirter[+].
7Shaqmaq shaqtırar Jaratqan Iyeniń dawısı,
8Shólistandı titireter Onıń dawısı,
Jaratqan Iye[†] Qadesh shólin lárzege salar[+].
9Jaratqan Iyeniń dawısı suwınlardı tuwdırar,
Toǵaylardı jalańashlar.
Onıń Ibadatxanasında[†] hámme «Dańq bolsın!» dep baqırısar.
10Jaratqan Iye topan suwı ústine taxtın qurdı,
Ol máńgi patsha bolıp qaladı[+].
11Jaratqan Iye Óz xalqına kúsh baǵıshlar,
Xalqın tınıshlıq penen jarılqar![+]

#### 29


1Dawıttıń jırı. Jaratqan Iyeniń úyi baǵıshlanǵan waqıtta aytılǵan qosıq

2Seni ullılayman, Jaratqan Iye[†],
Meni joqarı alıp shıqtıń,
Dushpanlarımnıń meniń ústimnen,
Kúliwine jol qoymadıń[+].
3Qudayım Jaratqan Iye,
Saǵan jalbarındım, maǵan shıpa berdiń.
4Jaratqan Iye, janımdı óliler mákanınan[†] alıp shıqtıń,
Ólim shuqırına túsip baratırǵanımda, meni qutqardıń[+].
5Háy Jaratqan Iyeniń[†] sadıq qulları,
Saz shertip, Onı alǵıslań,
Onıń muxaddes[†] atın táriyipleń!
6Onıń ǵázebi bir mezgil,
Al mehribanlıǵı bir ómir dawam eter.
Qayǵı-azap bir tún bolar,
Biraq azan menen quwanısh kirip keler[+].

7Áwmetli bolıp, isim júriskende,
«Hasla súrnikpespen!» – degen edim[+].
8Jaratqan Iye, mehriń menen,
Meni tawday qılıp bekkemlediń.
Biraq Sen júzińdi jasırǵanıńda,
Qorqınısh biylep aldı meni.

9Jaratqan Iye, Seni shaqırdım,
Iyeme jalbarınıp, rehim soradım:
10«Eger men kirsem qábirge,
Ólimimnen Saǵan ne payda?
Topıraq Saǵan alǵıs ayta ma?
Seniń sadıqlıǵıńdı járiyalay ma[+]?
11Qulaq sal, Jaratqan Iye, maǵan rehim qıl,
Járdemshim bol, Jaratqan Iye!»

12Qayǵımdı oyın-kúlkige aylandırdıń,
Aza kiyimimdi sheship, shadlıqqa bólediń[+].
13Janım Seni alǵıslap qosıq aytsın, únsiz qalmasın,
Saǵan máńgi minnetdarshılıq bildiremen, Qudayım Jaratqan Iye.

#### 30


(Zab 70:1-3)


1[•]Atqarıwshılardıń jetekshisine. Dawıttıń jırı

2Jaratqan Iye[†], Seni panalayman,
Meni hasla shermende qılma!
Ádalatlıǵıń menen qutqar meni![+]
3Maǵan qulaǵıńdı túrip, dárhal qutqar meni,
Panalaytuǵın jartasım[†] bol,
Qutqarılıwım[†] ushın, bekkem qorǵan bol![+]
4Shınında da, Sen jartasım hám qorǵanımsań,
Óz atıń ushın meni jetele, jol kórset maǵan.
5Maǵan qarsı qoyılǵan tordan uzaqlat meni,
Ózińseń meniń panam.
6Janımdı qollarıńa tapsıraman,
Jaratqan Iye, sadıq Quday[†], qutqar meni[+].

7Jaramsız butlarǵa tabınıwshılardan jerkenemen,
Jaratqan Iyege[†] úmit baylayman[+].
8Sadıqlıǵıń arqalı yoshıp, shad bolayın,
Qayǵılarımdı Óziń kórdiń,
Shekken azaplarımdı bileseń.
9Meni dushpannıń qolına tapsırmadıń,
Al ayaqlarımdı keń jerge bastırdıń[+].

10Rehim qıl maǵan, Jaratqan Iye, qıyınshılıqtaman,
Qayǵıdan kózlerimniń nurı sóndi,
Jan-tánim de tamam boldı[+].
11Ómirim azap penen,
Jıllarım ah urıw menen tawısılar,
Gúnalarım sebepli kúshim qaytıp,
Súyeklerim quwrap qalar.
12Dushpanlarım sebepli jek kórinishli boldım,
Ásirese óz qońsılarıma.
Doslarım da awhalımdı kórip qorqadı,
Kóshede kórgenler mennen qashatuǵın boldı[+].
13Marhum sıyaqlı umıt boldım men,
Sınıp qalǵan ıdısqa uqsayman[+].
14Kóplerdiń ósek sózlerin esitip atırman,
Olar maǵan qarsı til biriktirdi,
Janımdı alıw ushın joba dúzdi,
Átirapımdı qorqınısh orap aldı[+].

15Jaratqan Iye, men Saǵan úmit baylayman,
«Qudayım Senseń!» dep aytaman.
16Táǵdirim Seniń qolıńda,
Meni dushpanlarımnıń qolınan,
Qutqara gór izime túskenlerden[+].
17Seniń júziń qulıńa nurın shashsın,
Súyispenshiligińdi kórsetip, qutqar meni![+]
18Shermende qılma meni, Jaratqan Iye,
Járdem sorap, Saǵan jalbarınaman.
Jawızlar shermende bolsın,
Óliler mákanında[†] únleri óshsin.
19Menmenlik penen, joqarıdan qarap,
Haq adamnan jerkenip, onı kemsitip sóylegenniń,
Óshsin jalǵan sesleri.

20Iygiligiń sonshelli moldur, Jaratqan Iye,
Onı Ózińnen qorqqanlar ushın saqlaysań,
Hámmeniń kóz aldında,
Sennen pana tapqanlarǵa jaqsı qatnas qılasań.
21Adamlardıń jawız jobasınan,
Dárgayıńda pana bolıp, olardı qorǵaysań,
Jaman tillerden,
Óz panańda saqlaysań.

22Jaratqan Iyege alǵıslar bolsın,
Qamaldaǵı qalada qalǵanımda,
Ájayıp miyrim[†]-shápáátińdi kórsettiń maǵan[+].
23Qorqınıshqa túsip, bılay dedim:
«Seniń dárgayıńnan shıǵarıldım!»
Biraq járdemge shaqırǵanımda Seni,
Esittiń meniń jalbarınıwımdı.

24Jaratqan Iyeni súyiń, háy Onıń sadıq qulları!
Jaratqan Iye isenimli adamlardı qorǵaydı,
Menmenlerge tolıq jaza beredi[+].
25Háy, Jaratqan Iyege úmit baylaǵanlar,
Kúshli bolıń hám márt bolsın júregińiz![+]

#### 31


1Dawıttıń násiyat jırı

Qılmısları keshirilgenler,
Gúnaları alıp taslanǵanlar qanday baxıtlı!
2Jaratqan Iye[†] tárepinen ayıplı sanalmaǵan,
Kewlinde sumlıq bolmaǵan adam qanday baxıtlı![+]

3Gúnamdı moyınlawdan bas tartqanımda,
Zar jılap júrgenlikten kúni boyı,
Súyeklerim kewip qaldı.
4Kúni-túni qolıń ústimde awır júk boldı,
Saratan ıssısınıń qurǵaqshılıǵı yańlı, dármanım qalmadı.
Selah
5Sonda gúnamdı aldıńda moyınladım,
Ayıbımdı jasırmay, bılay dedim:
«Jaratqan Iyeniń[†] aldında qılmısımdı tán alaman».
Al Sen ayıp-gúnalarımdı keshirdiń[+].
Selah

6Sonıń ushın, hár bir sadıq qulıń,
Múmkinshilik bar waqıtta duwa etsin.
Sonda topan suwı tasıp ketse de, oǵan jetip barmas.
7Sen meniń panamsań,
Meni qáwip-qáterden saqlaysań,
Maǵan bergen qutqarılıwıń[†] sebepli,
Átirapımdaǵılardı shadlıqqa bólediń[+].
Selah

8Jaratqan Iye bılay deydi:
«Saǵan aqıl-násiyat beremen,
Júretuǵın jolıńdı kórsetemen,
Másláhát berip, názerimnen qashırmayman.
9At yamasa ǵashırday oysız bolmań,
Suwlıq hám júwen kerek olardı jolǵa salıw ushın,
Bolmasa, olar boysınbaydı»[+].
10Napáklerdiń azabı kóp boladı,
Biraq Jaratqan Iyege úmit etkenlerdi,
Onıń súyispenshiligi qorshap aladı.
11Háy, haq adamlar,
Jaratqan Iyede quwanıp, shadlanıń,
Háy, júregi pák bolǵanlar,
Hámmeńiz shadlanıp baqırıń![+]

#### 32

1Háy, haq adamlar,
Jaratqan Iyede[†] shadlanıp baqırıń!
Ádil adamlarǵa jarasar Oǵan alǵıs-maqtaw aytıw.
2Lira[†][*] shertip, Jaratqan Iyeni táriyipleń,
On tarlı arfada[†] Oǵan arnap nama shalıń[+].
3Oǵan arnap taza qosıq aytıń,
Bálent dawıs penen shadlanıp, saz shertiń[+].

4Jaratqan Iyeniń sózi haqıyqatdur,
Onıń hár bir isi isenimlidur.
5Jaratqan Iye[†] haqlıqtı hám ádalatlıqtı súyer,
Jer júzi Onıń súyispenshiligine tolar[+].

6Kókler Jaratqan Iyeniń buyrıǵı menen,
Aspan deneleri awzınan shıqqan sózi menen jaratılǵan[+].
7Ol teńiz suwların bir jerge jıynar,
Túpsiz suwlardı suw saqlaǵıshlarǵa[†] sıydırar[+].
8Pútkil dúnya júzi Jaratqan Iyeden qorqsın,
Jer júzinde jasap atırǵannıń barlıǵı Onnan seskensin.
9Ol sóyledi, aytqanı bar boldı,
Buyrıq berdi, hámmesi payda boldı[+].
10Jaratqan Iye milletlerdiń jobaların buzar,
Xalıqlardıń niyetlerin bosqa shıǵarar[+].
11Biraq Jaratqan Iyeniń jobaları máńgi turar,
Júregindegi niyetleri áwladtan-áwladqa dawam eter[+].

12Qanday baxıtlı, Qudayı Jaratqan Iye bolǵan millet,
Qanday baxıtlı, Jaratqan Iye tańlap alǵan xalıq[+].
13Jaratqan Iye kókten kóz taslar,
Pútkil adamzattı kórer[+].
14Ol taxtta otırǵan jerinen,
Gúzeter jer júzinde jasaytuǵınlardıń hámmesin[+].
15Ol hámmeniń júregin jaratqan,
Olardıń isleriniń hámmesin biler.

16Áskeri kóp bolǵanı menen, patsha qutqarılmas,
Ullı kúshi menen jawınger jeńe bermes[+].
17Jeńis ushın sawash atları bos úmitdur,
Olar qúdiretli kúshi menen qutqara almas[+].
18Jaratqan Iyeniń kózi Ózinen qorqatuǵınlarda,
Onıń súyispenshiliginen úmit etetuǵınlarda[+].
19Olardıń janın ólimnen qutqarar,
Ashlıq dáwirde olardı tiri qaldırar[+].

20Janımız Jaratqan Iyeden úmit eter,
Ol járdemshimiz hám qalqanımız[+].
21Ol arqalı júregimiz quwanıshqa tolar,
Onıń muxaddes[†] atına úmit baylaymız.
22Jaratqan Iye, mudamı úmit baylaymız Saǵan,
Súyispenshiligiń bizlerge yar bolsın!

#### 33


1Abimelextiń aldında ózin aqılı kemis qılıp kórsetip, onıń aldınan quwılǵan waqıtta[*] Dawıttıń aytqan jırı[+]

2Hámme waqıtta Jaratqan Iyege[†] alǵıs aytaman,
Alǵıs-maqtaw túspeydi awzımnan.
3Jaratqan Iye[†] menen maqtanar janım,
Ezilgenler esitip, shad bolsın![+]
4Meniń menen birge Jaratqan Iyeni ullılań,
Atın birgelikte dańqqa bóleyik.

5Jaratqan Iyege jalbarındım, Ol juwap berdi maǵan,
Meni azat etti barlıq qáwip-qáterden[+].
6Onnan úmit qılǵanlardıń júzlerinde nur jarqıraydı,
Uyatqa qalıp, júzleri qızarmaydı.
7Men ezilip jalbarındım, Jaratqan Iye esitti,
Meni barlıq azaplarımnan azat etti[+].
8Jaratqan Iyeden qorqatuǵınlardıń átirapına,
Onıń perishteleri[†] orda qurıp, qutqarar olardı[+].
9Jaratqan Iyeniń jaqsılıǵın tatıń hám kóriń.
Qanday baxıtlı Onnan pana tapqanlar[+].
10Jaratqan Iyeden qorqıń, háy, Onıń muxaddesleri,[†]
Onnan qorqqanlardıń bolmas mútájligi[+].
11Hátteki, arıslanlar ash hám mútáj bolar,
Biraq hesh qanday mútájlik kórmes Jaratqan Iyege kelgenler[+].
12Keliń, háy balalar, tıńlań meni,
Úyreteyin sizlerge Jaratqan Iyeden qorqıwdı.
13Kim ómirden zawıqlanıp,
Jaqsı kúnler keliwin qáleydi[+]?
14Onda, tilińizdi jaman sózden,
Awzıńızdı ótirik sóz aytıwdan tıyıń[+].
15Jamanlıqtan qashıp, jaqsılıq isleń,
Tınıshlıqqa umtılıp, soǵan kúsh salıń[+].

16Jaratqan Iyeniń kózi haq adamlarda,
Qulaǵın túrer olardıń dadına[+].
17Jaratqan Iye jamanlıq qılatuǵınlarǵa qarsı shıǵar,
Jer júzinen olardıń atların óshirer[+].

18Haq adamlar jalbarınar, Jaratqan Iye esiter,
Barlıq azaplarınan olardı azat eter.
19Jaratqan Iye kewli qabarǵanlarǵa jaqındur,
Ruwxı ezilgenlerdi qutqarar[+].

20Haq adamnıń qayǵıları kóp bolsa,
Jaratqan Iye bulardan onı azat qılar,[+]
21Barlıq súyeklerin aman saqlar,
Sındırılmas onıń bir súyegi de[+].

22Jamanlıq zalımdı óltirer,
Haq adamnan jerkengen jaza alar.
23Óz qulların Jaratqan Iye qutqarar,
Hesh qanday jaza almas Onnan pana tapqanlar.

#### 34


1Dawıttıń jırı

Jaratqan Iye[†], maǵan qarsı bolǵanlarǵa Óziń qarsı shıq,
Maǵan hújim qılǵanlarǵa Óziń qarsı hújim qıl![+]
2Úlken hám kishkene qalqan alıp,
Maǵan járdemge kel!
3Meni quwıp kiyatırǵanlarǵa qarsı,
Nayza hám baltańdı al.
«Seni Men qutqaraman», – dep wáde ber maǵan!

4Janıma qaslıq qılıp júrgenler,
Uyatqa qalıp, masqara bolsın!
Maǵan qarsı jawız niyet etkenler,
Shermendesi shıǵıp, artqa sheginsin![+]
5Olar samalda ushqan qawıq sıyaqlı bolsın,
Jaratqan Iye, Seniń perishteń[†] izine tússin![+]
6Qarańǵı hám sırǵanaq bolsın olardıń jolı,
Jaratqan Iye, Seniń perishteń quwsın olardı![+]

7Sebepsiz maǵan tor qurdı,
Meni tutıp alıw ushın, sebepsiz shuqır qazdı[+].
8Tosattan olardıń basına apat kelsin,
Qoyǵan torına ózleri tússin,
Qazǵan shuqırına ózleri qulasın[+].

9Sonda Jaratqan Iye, Sen arqalı shadlanaman,
Meni qutqarǵanıń ushın quwanaman[+].
10Pútkil barlıǵım bılay deydi:
«Hálsizdi kúshliniń qolınan,
Biyshara hám jarlını tonawshılardan qutqaratuǵın,
Saǵan uqsaǵan kim bar, Jaratqan Iye?»[+]

11Jawız niyetli gúwalar turıp,
Bilmeytuǵın nárseler haqqında mennen sorar.
12Olar jaqsılıǵıma jamanlıq qaytarar,
Janım jalǵızlanıp qaldı[+].
13Olar kesel bolǵan waqıtta,
Aza kiyim kiyip, oraza tuttım.
Basımdı iyip, duwa qıldım[+].
14Dostım, tuwısqanım, dep qayǵırdım,
Anam ushın aza tutqanday etip,
Qayǵıdan basımdı iyip júrdim.
15Olar bolsa, jıǵılǵanımda jıynalıp, shad boldı,
Maǵan qarsı jıynaldı biytanıs adamlar,
Toqtamastan meni talap tasladı.
16Qudaysızlarday ayamay masqara qıldı,
Maǵan qarap, tislerin qayradı[+].

17Iyem, qashanǵa deyin qarap turasań?
Qutqara gór janımdı olardıń hújiminen,
Azat qıla gór bul arıslanlardan![+]
18Ullı jámiyet ishinde Saǵan shúkir aytaman,
Sansız xalıq arasında Saǵan alǵıs-maqtaw aytaman[+].

19Ústimnen kúlmesin sebepsiz maǵan dushpan bolǵanlar,
Kózlerin alartpasın ayıpsız meni jek kórgenler[+].
20Tınıshlıq sózin awzına almas olar,
Al elde tınısh jasap atırǵanlarǵa qarsı,
Jalǵan sózlerdi oylap tabar.
21Maǵan qarsı awzın keń ashıp, bılay dep aytar:
«Hay-hay, óz kózimiz benen kórdik qılmıslarıńdı!»[+]

22Hámmesin kórdiń, Jaratqan Iye, únsiz qalma,
Iyem, mennen uzaq bolma![+]
23Oyan, tur, huqıqımdı qorǵap,
Men ushın gúres, Qudayım, Iyem![+]
24Ádilligińe góre, meni aqlay gór, Qudayım Jaratqan Iye!
Ústimnen kúlmesin dushpanlarım![+]
25Olar ishinen bılay dep aytpasın:
«Hay-hay, boldı-ǵo biziń qálegenimiz!»
«Onıń basına jettik!» – demesin[+].

26Awır awhalıma shadlanǵanlar,
Uyalıp, shermende bolsın,
Mennen ózlerin ústin qoyǵanlar,
Uyat hám shermendelikke shırmalıp qalsın.

27Meniń haq bolıp shıǵıwımdı qálegenler,
Shadlanıp baqırıp, quwansın.
Tınbastan bılay dep aytsın olar:
«Qulınıń amanlıǵın qálegen Jaratqan Iye ullılansın!»
28Sonda kúni boyı tilimnen túspes Seniń ádilligiń,
Saǵan arnap alǵıs-maqtaw aytaman[+].

#### 35


1Atqarıwshılardıń jetekshisine. Jaratqan Iyeniń qulı Dawıttıń jırı

2Nahaqtıń gúnası júreginde sóyleydi.
Qudaydan qorqıw joq onıń kewlinde[+].
3Ol ózin joqarı qoyıp,
Gúnamdı Quday[†] kórmeydi,
Húkim qılmaydı, dep aytadı.
4Awzınan jamanlıq hám jalǵan shıǵar,
Danalıqtan hám jaqsılıq qılıwdan bas tartar.
5Hátteki, jatqanda da, napáklikti oylar,
Jaman jolǵa túsip, bas tartpas jawızlıqtan[+].

6Jaratqan Iye[†], súyispenshiligiń kóklerge,
Sadıqlıǵıń bultlarǵa jayılǵandur[+].
7Ádilligiń ullı tawlarǵa megzer,
Ádalatıń túpsiz teńizge uqsar.
Sen adamzattı da, haywandı da qorǵaysań, Jaratqan Iye![+]

8Súyispenshiligiń qanshelli bahalıdur, Quday!
Qanatlarıńnıń sayasında pana tabar adamlar[+].
9Olar jep toyar úyińdegi molshılıqtan,
Olarǵa ishkizerseń lázzetke tolı dáryańnan.
10Ómir bulaǵı Sende,
Jaqtılıqtı kóremiz nurıń arqalı[+].

11Seni tanıytuǵınlarǵa súyispenshiligińdi,
Júregi páklerge haqlıǵıńdı kórset[+].
12Menmenniń ayaǵı meni baspasın,
Napáklerdiń qolları meni quwmasın.
13Qara, jawızlıq islewshiler jerge jıǵıldı,
Qaytıp tura almastay etip, tómenge ılaqtırıldı[+].

#### 36


1Dawıttıń jırı

Jamanlıq qılıwshılarǵa kóziń qızbasın,
Nahaqlıq islewshilerge háwes qılma![+]
2Olar maysa shóptey tez solıp qalar,
Kók shóptey tez quwrap qalar[+].

3Sen Jaratqan Iyege[†] úmit baylap, jaqsılıq qıl,
Usı elde jasap, sadıqlıqtı saqla.
4Jaratqan Iyeden zawıqlan,
Ol júregińdegi qálewińdi ámelge asırar[+].

5Ómir jolıńdı Jaratqan Iyege tapsır,
Oǵan isen, sonda Ol sen ushın háreket eter[+].
6Ol seniń ádilligińdi nur sıyaqlı jarqıratıp,
Haqlıǵıńdı kúndizgi quyashtay qılar[+].

7Jaratqan Iyeniń aldında sabırlı bol, Oǵan úmit bayla,
Háwes qılma óz jolında áwmetli bolıp,
Jawız niyetlerin ámelge asırǵanlarǵa.
8Ǵázebińdi tıyıp, ashıwıńdı bas,
Qızba bolma, bul tek zıyan alıp keler.
9Jawızlıq etiwshiler joq etiler,
Jaratqan Iyeden úmit etiwshiler elge iyelik eter[+].

10Tez arada napáktiń kúni pitedi,
Qansha izleseń de, bul jerde taba almaysań onı[+].
11Kishipeyiller bolsa, elge iyelik qılar,
Mol baxıtqa erisip, ráhát tabar[+].
12Napák adam pák adamǵa qarsı jaman niyet qılar,
Oǵan qarsı tislerin ǵıshırlatar[+].
13Biraq Iye[†] napákler ústinen kúler,
Olardıń kúni pitkenin biler[+].

14Biyshara hám jarlını qulatıp,
Tuwrı jolda júrgenlerdi óltiriw ushın,
Napákler qılıshın jalańashlap, kerdi sadaqların.
15Biraq qılıshları ózleriniń júregine suǵılar,
Sadaqları da sınıp keter[+].

16Haq adamnıń az zatı,
Napáktiń baylıǵınan góre abzaldur[+].
17Napáktiń kúshi qırqılar,
Haq adamdı bolsa, Jaratqan Iye qollap quwatlar[+].

18Minsizlerdiń hár kúni Jaratqan Iyege belgili,
Máńgi dawam eter olardıń miyrası[+].
19Uyatqa qalmas olar jaman kúnlerde,
Qarınları toq bolar ashlıq waqıtta da[+].

20Biraq napákler sózsiz qırılıp qalar,
Jaratqan Iyeniń dushpanları dala gúlindey solıp,
Tútin yańlı tarqalıp, joq bolar[+].

21Napákler qarız alar, qaytıp bermes,
Haq adam bolsa saqıylıq penen berer.
22Jaratqan Iye jarılqaǵan adamlar elge iyelik qılar,
Al Ol ǵarǵaǵan adamlar joq bolıp keter.

23Adamnıń júrgen jolına,
Jaratqan Iyeniń kewli tolsa,
Onıń qádemlerin bekkemler[+].
24Ol súrnikse de, jıǵılmas,
Jaratqan Iye qolınan uslap qalar[+].

25Men jas edim, endi qartaydım,
Haq adamnıń taslap ketilgenin,
Onıń urpaǵınıń nan soraǵanın kórmedim[+].
26Ol hámme waqıtta saqıylıq penen qarız berer,
Urpaǵı da jarılqaw alıp keler[+].

27Jamanlıqtan qashıp, jaqsılıq qıl,
Sonda elińde máńgi jasarsań[+].
28Jaratqan Iye haqlıqtı súyer,
Ol sadıq qulların tárk etpes.
Olardı máńgi qorǵar,
Napáklerdiń urpaǵı joq bolar[+].
29Haq adamlar eldi múlik etip alar,
Sol elde máńgi jasap qalar.

30Haqtıń awzınan danalıq shıǵar,
Onıń tili ádalattı sóyler[+].
31Qudayınıń nızamı júregindedur,
Sonıń ushın, qádeminde adaspas[+].

32Napák adam haq adamdı ańlıp júrer,
Onı óltiriwdiń jolın izler[+].
33Jaratqan Iye haq adamdı napáklerdiń qolına tapsırmas,
Húkim etilgende, onı ayıplı qılmas.

34Jaratqan Iyege úmit bayla, Onıń jolınan júr,
Ol seni mártebeli qılıp, bul eldi múlik qılıp berer.
Napáktiń qırılıp ketkenin kórerseń[+].

35Kórdim napák hám jawız adamnıń,
Óz topıraǵında jasıl terektey ósip-óngenin.
36Biraq uzaq turmay, ol ótip ketti, joq boldı,
Qansha izlesem de, taba almadım onı.

37Minsizge itibar ber, haq adamǵa qara,
Tınıshlıqtı súyetuǵınlardıń keleshegi bar.
38Gúnakarlardıń hámmesi qırılıp keter,
Napáktiń keleshegi joq bolar[+].

39Haqlardıń qutqarılıwı[†] Jaratqan Iyeden,
Apat kúninde olarǵa bolar qorǵan[+].
40Jaratqan Iyeden pana tapqanı ushın,
Jaratqan Iye olardı qollap quwatlap, qutqarar,
Napáklerdiń qolınan aman saqlap, azat qılar[+].

#### 37


1Dawıttıń yadqa salıw jırı[+]

2Jaratqan Iye[†], ǵázeplenip, meni áshkaralama,
Qáhárlenip, meni jazalama![+]
3Ishime qadaldı oqlarıń,
Ústime basıldı qollarıń[+].
4Ǵázebińnen denemde qalmadı saw jerim,
Gúnam sebepli sırqıraydı súyeklerim[+].
5Ayıplarım basımnan astı,
Olar awır júk bolıp, jelkemdi bastı[+].

6Aqılsızlıǵım sebepli,
Jaralarım sasıp, iriń basıp ketti.
7Iyilip, eki búklenip qaldım,
Kúni boyı ǵam shegip júremen.
8Ot bolıp janar meniń belim,
Denemde qalmadı saw jerim.
9Dińkem qurıp, pútkilley ezildim,
Júregimniń sızlawınan nala shegemen.

10Iyem, júregimdegi barlıq qálewlerimdi bileseń,
Nalalarım jasırın emes Sennen.
11Júregim titireydi, kúsh-quwatım ketti,
Kózlerimniń nurı pútkilley sóndi.
12Dos-yaranlarım qashtı jaralarım sebepli,
Jaqınlarım qasıma kelmey qoydı[+].
13Janıma qas adamlar maǵan duzaq qurar,
Niyeti jawızlar maǵan ólim tiler,
Kúni boyı maǵan qarsı hiyle oylap júrer.

14Al men gereń sıyaqlı esitpeymen,
Tilsiz adamday awzımdı ashpayman[+].
15Shınında da, men gúńge uqsayman,
Tilinde juwabı joq adamdayman.
16Úmitim Sende, Jaratqan Iye,
Sen juwap bereseń, Quday[†] Iyem![+]
17Saǵan duwa etip, bılay dedim:
«Jaǵdayımdı kórip, dushpanlarım kúlmesin,
Ayaqlarım súrnikkende, ózlerin mennen ústin qoymasın!»

18Jıǵılayın dep turıppan,
Ashshı qayǵımdı ishime jutıp atırman.
19Jınayatlarımdı moyınlayman,
Gúnalarım sebepli qayǵıraman[+].
20Al dushpanlarım kúshli hám aman júripti,
Sebepsiz meni jek kóretuǵınlar kóbeyip ketti.
21Olar jaqsılıǵıma jamanlıq qaytarar,
Iygilikli islerim ushın maǵan dushpan bolar[+].

22Meni taslap ketpe, Jaratqan Iye!
Qudayım, mennen uzaq bolma![+]
23Maǵan járdem beriwge asıq,
Qutqarıwshım,[†] Iyem!

#### 38


1Atqarıwshılardıń jetekshisi Edutunǵa[*]. Dawıttıń jırı[+]

2Men ózime bılay dedim:
«Atqan adımıma dıqqat qılayın,
Tilimdi gúnadan tıyıp júreyin,
Aldımda napákler tursa da,
Awzıma qum quyıp qoyayın»[+].
3Tilimdi tıyıp, únsizlik saqladım,
Hátte, jaqsı nárseni aytıwdan bas tarttım.
Artıp ketti meniń dártim.
4Júregim ottay bolıp, lawlap ketti,
Oylaǵan sayın, kewlim órtendi,
Mına sózler tilimnen tógildi:[+]

5«Bildire gór aqıbetimdi, Jaratqan Iye[†],
Bildir qansha kúnlerim qalǵanın,
Bileyin ómirimniń qanshelli qısqa ekenin![+]
6Qısqa ómir bergenseń maǵan,
Seniń názerińde hesh nársedur ómirim,
Bir demdur hár bir adamnıń ómiri[+].
Selah

7Hár bir adamnıń ómiri sayaday ótip keter,
Adamzattıń háreketi biyhuda bolar,
Mal-dúnya jıynar,
Biraq onıń kimge qalatuǵının bilmes[+].

8Men endi ne kútiwim múmkin, Iye?
Barlıq úmitim Sennen[+].
9Azat qıla gór barlıq jınayatlarımnan,
Aqmaqlardıń ústimnen kúliwine jol qoyma.
10Únsizlik saqlayman, ashpayman awzımdı,
Sebebi Sen islediń bunı.
11Judırıǵıńdı uzaqlastır mennen,
Sen bergen soqqılardan tamam boldım[+].
12Gúnaları ushın adamzattı,
Jazalap, jolǵa salasań.
Kúye jegendey, áziz nárselerin joq qılasań,
Sózsiz, adamzat bir demde ótip ketedi.
Selah

13Duwamdı esit, Jaratqan Iye,
Qulaq sal jalbarınıwıma,
Kóz jaslarıma biypárwa bolma!
Men bir qonaqpan aldıńda Seniń,
Ata-babalarım sıyaqlı kelgindimen[+].
14Qáhárli názerińdi uzaqlastır mennen,
Bul dúnyadan ótip ketpesimnen burın shadlanayın!»[+]

#### 39


1Atqarıwshılardıń jetekshisine. Dawıttıń jırı

2Sabır etip kúttim Jaratqan Iyeni,[†]
Ol maǵan burılıp, jalbarınıwımdı esitti.
3Meni ólim shuqırınan,
Batpaqlıqtan shıǵarıp aldı.
Ayaqlarımdı tastıń ústine bastırdı,
Qádemlerimdi bekkemledi[+].
4Awzıma jańa bir qosıq,
Qudayımızǵa arnalǵan alǵıs saldı.
Kópler bunı kórip, qorqar,
Jaratqan Iyege úmit baylar[+].

5Qanday baxıtlı Jaratqan Iyege úmit baylaǵan,
Menmen hám ótirikshilerge súyenbeytuǵın.
6Jaratqan Iye[†], Qudayım,
Bizler ushın ájayıp isleriń hám niyetleriń kópdur,
Hesh bir zat Saǵan teń kele almas,
Bulardı tilge alıp, sóyley baslasam,
Kópliginen sanap tawısa almaspan[+].

7Sen qurbanlıq[†] hám sadaqalardı[†] qálemediń,
Jandırılatuǵın hám gúna[†] qurbanlıqların talap qılmadıń,
Biraq boysınıwım ushın qulaqlarımdı ashtıń[+].
8Sonda men bılay dedim: «Mine, men keldim,
Orama kitapta[†] men haqqında jazılǵan.
9Seniń erkińdi orınlawdan ráhátlenemen, Qudayım,
Júregimniń tórindedur Seniń nızamıń»[+].

10Ullı jámiyetińde ádilligińdi járiya qıldım,
Jaratqan Iye, Óziń bileseń,
Tilimdi hesh tıymadım.
11Ádilligińdi ishimde saqlamadım,
Isenimli ekenińdi hám qutqarǵanıńdı járiyaladım,
Miyrim[†]-shápáátińdi, sadıqlıǵıńdı,
Ullı jámiyettiń aldında sır tutpadım.

12Jaratqan Iye, rehimińdi ayama mennen,
Súyispenshiligiń hám sadıqlıǵıń meni máńgi qorǵasın.
13Sansız apatlar orap aldı átirapımdı,
Gúnalarım basıma jetti, kózim kórmeydi,
Bular shashımnan kópdur,
Endi júreksiz bolıp qaldım[+].

14Jaratqan Iye, maǵan miyrimiń tússin, qutqar meni!
Jaratqan Iye, maǵan járdem beriwge asıq!
15Janımdı alıwǵa umtılǵanlardıń hámmesi,
Shermende bolıp, uyatqa qalsın!
Maǵan zıyan tiygiziwdi qálegenler,
Masqara bolıp, keynine qaytsın![+]
16«Hay-hay!» dep meni masqaralaǵanlar,
Shermende bolıp, sasqalaqlap qalsın[+].

17Seni izlegenlerdiń hámmesi,
Sende shadlıq hám quwanıshqa tolsın.
Seniń qutqarıwıńdı[†] súygenler:
«Jaratqan Iye ullıdur!» – dep bárqulla aytıp júrsin!

18Men biyshara hám ǵárippen,
Biraq ǵamxorlıq qılar maǵan Iyem.
Járdemshim hám qutqarıwshım Ózińseń,
Keshikpe, Qudayım![+]

#### 40


1Atqarıwshılardıń jetekshisine. Dawıttıń jırı

2Qanday baxıtlı jarlını oylaytuǵın!
Apat kúninde onı Jaratqan Iye[†] qutqarar[+].
3Jaratqan Iye onı qorǵap, ómirin saqlar,
Ol elde baxıtlı bolar,
Dushpanlarınıń qolına tapsırılmas[+].
4Tósekte jatıp qalǵanında,
Járdem berer oǵan Jaratqan Iye,
Onı keselinen tolıq ayıqtırar[+].

5Men: «Oh, Jaratqan Iye, maǵan rehim qıl,
Saǵan qarsı gúna[†] qıldım, shıpa ber!» – dedim.
6Dushpanlarım jawız niyet penen:
«Qashan ólip, atı ósher eken?» – deydi.
7Olar meni kóriw ushın kelgende, jalǵan sóyleydi,
Ishinen ósek sózler toqıydı,
Keyin sırtqa shıǵıp, ósek tarqatadı[+].

8Meni jek kóretuǵınlardıń hámmesi,
Maǵan zıyan tiygiziwdi jobalastıradı,
Birgelikte men haqqında sıbırlasıp:
9«Awır kesellikke shalınǵan ol,
Endi tura almas tóseginen», – deydi.
10Meniń nanımdı jegen jaqın dostım,
Maǵan qarsı qol kóterdi[+].

11Sen maǵan rehim qıl, ayaqqa turǵız, Jaratqan Iye,
Qılmıslarına jarasa, ózlerine qaytarayın.
12Dushpanlarım mennen ústin shıqpasa,
Maǵan kewliń tolǵanın bilemen.
13Ayıpsızlıǵım ushın meni aman saqlaysań,
Meni dárgayıńda máńgi turǵızasań.

14Ázelden máńgige deyin,
Izraildıń[†] Qudayı Jaratqan Iyege[†] alǵıslar bolsın!
Awmiyin! Awmiyin![+]

#### 41


1Atqarıwshılardıń jetekshisine. Qorax áwladınıń[*] násiyat jırı[+]

2Suwın aǵın suwdı qalay ańsasa,
Quday[†], meniń janım da Seni solay ańsaydı![+]
3Janım Qudayǵa, tiri Qudayǵa shólleydi,
Qashan baraman Qudaydıń júzin kóriwge?
4Hár kúni: «Qudayıń qay jerde?» – degeni ushın,
Kóz jaslarım azıǵım boldı kúni-túni[+].

5Júrer edim alaman arasında,
Barar edim Qudaydıń Úyine.[†]
Bayramdı belgiler edik kópshilik penen,
Quwanısh hám alǵıs jańǵırıǵı menen.
Usılar tússe yadıma, sırqıraydı júregim[+].

6Ne ushın túskinlikke túseseń, háy janım?
Ne ushın tınıshsızlanasań?
Qudayǵa úmit bayla,
Men Oǵan jáne alǵıs aytaman,
Qutqarıwshım[†] hám Qudayıma[+].

7Túskinlikke túsip ketkenmen,
Sonıń ushın, Qudayım, Seni Iordan boyında,
Xermon hám Misar tawlarında esleymen[+].
8Gúrkiregen teńizlerdey,
Gúwildegen bulaqlarday,
Seniń jibergen qúdiretli tolqınlarıń,
Basıp ótti ústimnen meniń.

9Kúndiz Jaratqan Iye[†] kórseter súyispenshiligin,
Túnde Oǵan arnap qosıq aytaman.
Ómirim bolǵan Qudayǵa duwa etemen[+].

10Qorǵawshı jartasım[†] bolǵan Qudayǵa bılay deymen:
«Ne ushın meni umıttıń?
Dushpanlarımnıń zulımınan,
Ne ushın qayǵı-ǵam shegip júriwim kerek?»[+]
11Kúni boyı dushpanlarım: «Qay jerde Qudayıń?» dep,
Meni kemsitkende, sırqıraydı súyeklerim.

12Ne ushın túskinlikke túseseń, háy janım?
Ne ushın tınıshsızlanasań?
Qudayǵa úmit bayla,
Men Oǵan jáne alǵıs aytaman,
Qutqarıwshım hám Qudayıma.

#### 42

1Quday[†], Sen meni aqla!
Opasız xalıqqa qarsı dawımda meni jaqla.
Ótirikshi hám ádilsiz adamlardan qutqar[+].
2Meniń qorǵanım – Quday Senseń,
Nege meni taslap kettiń?
Dushpanlarımnıń zulımınan,
Ne ushın qayǵı-ǵam shegip júriwim kerek[+]?

3Nurıńdı hám haqıyqatıńdı jiber,
Olar jol kórsetsin maǵan,
Alıp barsın meni Seniń muxaddes[†] tawıńa, mákanıńa[+].
4Baraman men Qudaydıń qurbanlıq[†] ornına,
Quwanıshım hám shadlıǵım bolǵan Qudayıma.
Lira[†] shertip alǵıslayman Seni, Quday, Qudayım!

5Ne ushın túskinlikke túseseń, háy janım?
Ne ushın tınıshsızlanasań?
Qudayǵa úmit bayla,
Men Oǵan jáne alǵıs aytaman,
Qutqarıwshım[†] hám Qudayıma[+].

#### 43


1Atqarıwshılardıń jetekshisine. Qorax áwladınıń násiyat jırı

2Quday[†], qulaqlarımız benen esittik,
Áyyemgi zamanda, ata-babalarımızdıń dáwirinde,
Aytıp berdi olar islegen isleriń haqqında[+].
3Óz qolıń menen quwıp shıǵıp basqa milletlerdi,
Ata-babalarımızǵa jer berdiń,
Sol xalıqlardı qırıp tasladıń[+].
4Shınında, olar jerdi qılısh penen almadı,
Óz qolları menen jeńiske erispedi,
Al Seniń oń qolıń, qúdiretiń,
Júzińniń nurı menen jeńiske eristi.
Olardan Seniń kewliń tolǵan edi[+].

5Quday, Sen patshamsań,
Buyır, Yaqıptıń[†] urpaǵı jeńsin![+]
6Seniń sayańda dushpanımızdı súzip shıǵaramız,
Bizge qarsı bolǵanlardı atıń menen basqılap taslaymız.
7Men óz sadaǵıma isenbespen,
Qılıshım da jeńis alıp kelmes maǵan[+].
8Dushpanlarımızdan qutqarǵan Senseń,
Bizlerdi jek kóretuǵınlardı shermende qıldıń.
9Kúni boyı Qudayımız benen maqtanamız,
Máńgi alǵıslaymız Seniń atıńdı.
Selah

10Biraq Sen bizlerdi taslap ketip, shermende qıldıń,
Áskerlerimiz benen sawashqa shıqpay qoydıń[+].
11Dushpanlarımızdıń aldında shegindirdiń,
Jek kóretuǵınlar bizlerdi arqayın tonap ketti[+].
12Bizlerdi soyılatuǵın qoyday qıldıń,
Milletler arasına daǵıtıp jiberdiń[+].
13Xalqıńdı arzan bahaǵa sattıń,
Olardıń bahasın joqarılatpadıń.
14Qońsı xalıqlarǵa bizlerdi shermende qıldıń,
Dógeregimizdegilerge masqara hám kúlki qıldıń[+].
15Milletlerge ápsana ettiń,
Xalıqlar bizge basın shayqar[+].
16Kúni boyı masqarashılıq meniń aldımda,
Shermendelik júzimdi qaplaǵan.
17Esitetuǵınımız masqara sóz, kóretuǵınımız xorlıq,
Kóz aldımızda ósh alıwshı dushpanlar.

18Bulardıń barlıǵı basımızǵa tústi,
Biraq bizler Seni umıtpadıq,
Kelisimińdi[†] buzbadıq.
19Júregimiz Sennen júz burmadı,
Seniń jollarıńnan shetke shıqpadıq.
20Bizlerdi saǵallar mákanında ezip tasladıń,
Ústimizge tas túnek qarańǵılıqtı jawdıń[+].

21Eger bizler Qudayımızdıń atın umıtqanımızda,
Basqa qudaylarǵa qollarımızdı jayǵanımızda,
22Onda Quday bunı bilmes pe edi?
Ol júrektegi sırlardı biledi[+].
23Sen sebepli kúni boyı bizlerdi óltiredi,
Shalınatuǵın qoy dep, bizlerdi esaplaydı[+].

24Tur, Iye[†]! Nege uyıqlap atırsań?
Oyan, máńgige bizlerdi taslap ketpe![+]
25Ne ushın júzińdi jasırıp atırsań?
Qayǵı hám azaplarımızdı ne ushın umıtasań?

26Bizler topıraqta jatırmız,
Denemiz jerge jabısıp qaldı.
27Tur, járdem ber bizlerge,
Súyispenshiligiń haqı qutqar bizlerdi![+]

#### 44


1Atqarıwshılardıń jetekshisine. «Lala gúl» namasına aytıladı. Qorax áwladınıń násiyat jırı. Muhabbat qosıǵı[+]

2Júregimnen gózzal sózler tógildi,
Patshaǵa arnayman qosıǵımdı,
Tilim sheber jazıwshınıń qálemindey bolsın.

3Adam ulları arasındaǵı eń sulıwısań,
Miyrim[†] tógiler tilińnen.
Awa, Quday[†] seni máńgi jarılqaǵan.
4Háy batır, dańqıń hám saltanatıń menen,
Belińe qılıshıńdı bayla[+].
5Ullılıǵıń menen atlanıp, alǵa bas,
Haqıyqat, kishipeyillik hám ádalat ushın jeńiske eris!
Oń qolıń tań qalarlıq isler kórsetsin.
6Patshanıń dushpanlarınıń júregin,
Ótkir oqlarıń tesip óter.
Xalıqlar ayaqlarıńnıń astına jıǵılar.

7Quday, taxtıń máńgi-baqıy turar,
Seniń patshalıq hasań – ádalat hasasıdur[+].
8Sen ádillikti súyip, jawızlıqtı jek kóreseń,
Sonıń ushın, Quday, seniń Qudayıń,
Doslarıńnan góre kóbirek seni,
Quwanısh mayı menen mayladı.
9Barlıq kiyimińnen mirra, aloe hám kassiyanıń xosh iyisleri shıǵadı,
Pil súyeginen bezelgen saraylarda tarlı ásbaplardıń hawazı,
Seniń kewlińdi kóteredi![+]
10Patsha qızları izzetli hayallarıń arasında,
Ofir altınları menen bezelgen xanbiyke turar oń jaǵıńda[+].

11Tıńla, háy qız, qara, qulaq sal,
Xalqıńdı hám ákeńniń úyin umıt.
12Patsha seniń gózzallıǵıńa háwes,
Xojayınıń bolǵanı ushın, aldında tájim qıl.
13Qız Tir[†] sawǵalar alıp keler,
Xalıqtıń bay adamları miyrimińe erisiwdi qáler.

14Sarayǵa kirip kiyatırǵan sol qız qanday gózzal,
Kiyimleri bezelgen altın sabaq penen.
15Naǵıslı kiyimde onı alıp keler patsha aldına,
Onıń artınan qızlar, onıń dosları erip keler[+].
16Olar quwanısh hám shadlıq penen alıp keliner,
Patshanıń sarayına kirip keler.

17Babalarıńnıń ornın ullarıń alsın,
Olardı hákim etip qoyarsań pútkil úlkege.
18Atıńdı áwladtan-áwladqa umıtılmas qılaman,
Solay etip, xalıqlar seni máńgi alǵıslaydı.

#### 45


1Atqarıwshılardıń jetekshisine. Qorax áwladınıń qosıǵı. Joqarǵı dawısta aytıladı[+]

2Quday[†] bizlerdiń panamız hám kúshimiz,
Apatta qalǵanımızda, isenimli járdemshimiz[+].
3Sonıń ushın, qorqpaymız jer qıymıldasa da,
Tawlar teńizlerdiń túbine qulasa da.
4Olardıń suwları gúrkirep, joqarı kóterilse de,
Kúshli tolqınlar tawlardı titiretse de[+].
Selah

5Bir dárya bar, suwları quwanısh alıp keler Qudaydıń qalasına,
Quday Taalanıń[†] muxaddes[†] mákanına[+].
6Qalada Quday bolǵanı ushın,
Qala hesh qashan qulamastan turar.
Tań atıwdan, Quday oǵan járdem berer[+].
7Milletler shuwlasıp, patshalıqlar qular,
Qudaydıń dawısı gúrkirep, jer júzi erip keter[+].

8Álemniń Jaratqan Iyesi[†] bizler menen birgedur,
Yaqıptıń[†] Qudayı qorǵanımızdur.
Selah

9Keliń, kóriń Jaratqan Iyeniń islerin,
Jer júzine alıp kelgen apatın[+].
10Ol jer júzindegi sawashlardı toqtatar,
Sadaqlardı sındırıp, nayzalardı bóleklep,
Qalqanlardı otqa jaǵıp, bılay der:[+]
11«Toqtań hám biliń, Men Qudayman!
Men ullılanaman xalıqlar arasında,
Ullılanaman jer júzinde!»

12Álemniń Jaratqan Iyesi bizler menen birgedur,
Yaqıptıń Qudayı qorǵanımızdur.
Selah

#### 46


1Atqarıwshılardıń jetekshisine. Qorax áwladınıń jırı

2Háy, barlıq xalıqlar, shappatlań!
Shadlıq dawısları menen Qudaydı alǵıslań[+].
3Quday Taala,[†] Jaratqan Iye[†] qanday aybatlı!
Pútkil dúnyanıń ullı patshası[+].

4Ol bizlerge boysındırdı xalıqlardı,
Ayaǵımızdıń astına tasladı milletlerdi[+].
5Ózi súygen Yaqıptıń[†] maqtawlı múlkin,
Ol tańlap, bizlerge múlik qılıp berdi.
Selah

6Quday[†] shadlıq dawısları,
Jaratqan Iye kárnay[†] sesleri menen joqarı shıqtı.
7Saz shertip alǵıslań Qudaydı, saz shertip alǵıslań,
Saz shertip alǵıslań Patshamızdı, saz shertip alǵıslań.
8Quday pútkil dúnyanıń patshasıdur,
Saz shertip, násiyat jır aytıń![+]

9Quday muxaddes[†] taxtına otırıp,
Barlıq milletlerdiń patshası bolar.
10Xalıqlardıń húkimdarları,
Ibrayımnıń Qudayınıń xalqı menen bir jerge jıynalar,
Qudayǵa tiyisli jer júziniń patshaları,
Ol júdá ullıdur[+].

#### 47


1Qosıq. Qorax áwladınıń jırı

2Jaratqan Iye[†] ullıdur!
Qudayımızdıń qalasında, muxaddes[†] tawında,
Ol asa maqtawǵa ılayıqlıdur[+].
3Biyik hám gózzaldur,
Pútkil jer júziniń quwanıshı Sion[†] tawı,
Muxaddes taw – ullı Patshanıń qalası[+].
4Quday[†] onıń bekinisi ishinde,
Onıń bekkem qorǵanı bolıp Ózin tanıttı.

5Mine, patshalar jıynalıp,
Birgelikte Sion tawına júris qıldı[+].
6Biraq qalanı kórip, albırap qaldı,
Qorqınıshqa túsip, qashıp ketti.
7Tolǵaq tutqan hayalday,
Sol jerde olardı titirew bastı[+].
8Úlken sawda kemelerin qıyratqan shıǵıs samalı sıyaqlı,
Joq ettiń olardı[+].
9Álemniń Jaratqan Iyesiniń[†] qalasında,
Qudayımızdıń qalasında,
Neni esitken bolsaq, sonı kórdik.
Quday onıń qáwipsizligin máńgi bekkemleydi.
Selah

10Quday, Seniń Ibadatxanańda,[†]
Súyispenshiligiń haqqında oylaymız[+].
11Atıń sıyaqlı, Quday, Saǵan arnalǵan alǵıs-maqtaw da,
Dúnyanıń tórt tárepine jayılǵandur.
Oń qolıń ádillikke tolıdur[+].
12Seniń húkimińnen quwansın Sion tawı,
Shadlansın Yahuda[†] qalaları![+]

13Sionnıń dógeregin aylanıp júriń,
Onıń minaraların sanap shıǵıń.
14Keleshektegi áwladıńızǵa aytıp beriw ushın,
Diywallarına dıqqatıńızdı qaratıń,
Qorǵanlarına qarań.
15Bul Quday máńgi-baqıy bizlerdiń Qudayımız boladı,
Bizlerdi ómirimizdiń aqırına deyin jeteleydi.

#### 48


1Atqarıwshılardıń jetekshisine. Qorax áwladınıń jırı

2Tıńlań, háy, barlıq xalıqlar!
Qulaq salıń hámmeńiz, jer júzinde jasaytuǵınlar,[+]
3Ápiwayı hám aqsúyekler, bay hám jarlılar!
4Awzımnan shıǵar danalıq sózler,
Kewlimdegi pikirim túsinik berer.
5Qulaq túremen hikmetli sózlerge,
Lira[†] menen mánisin ashıp beremen[+].

6Ne ushın qorqaman apat kúnlerde,
Niyeti buzıq dushpanlarım meni qorshap alǵanda?
7Olar óz mal-dúnyasına isener,
Esapsız baylıqları menen maqtanar[+].
8Hesh kim birewdiń ómiriniń tólemin ótey almas,
Ol ushın Qudayǵa qun tóley almas[+].
9Adam ómiriniń tólemi qımbat,
Hesh kim hesh qashan ótey almas.
10Olay bolmaǵanda, máńgi jasar edi adamzat,
Kórmes edi qábir júzin[+].

11Hámme biler danalardıń da óletuǵının,
Aqmaq hám biymáni adamlardıń joq bolatuǵının.
Olardıń baylıǵın basqalar iyeler[+].
12Jerlerine óz atların qoysa da,
Qábirleri máńgi úyi bolıp,
Áwladtan-áwladqa mákanı bolar.
13Abıraylı insan da máńgi turmas,
Ólip ketetuǵın haywanǵa megzer[+].
14Ózine isengenlerdiń aqıbeti,
Olardıń sózin maqullaǵanlardıń táǵdiri mınaday bolar:
Selah
15Súriw sıyaqlı óliler mákanına[†] aydalar,
Ólim olardıń shopanı bolar.
Tańda haq adamlar olarǵa húkimdarlıq qılar,
Deneleri shirip keter,
Óliler mákanı olardıń úyi bolar.
16Biraq Quday[†] meni óliler mákanınıń qolınan qutqarar,
Ol meni Óz dárgayına alar[+].
Selah

17Qorqpa, eger bir adam bayıp ketse,
Úyiniń mal-dúnyası artıp ketse.
18Ol ólgende, ózi menen hesh nárse alıp kete almas,
Baylıǵı da onıń izinen qábirge erip ketpes[+].
19Tiri waqtında, ol ózin baxıtlı sanasa da,
Tabıslı bolǵanı ushın kóplerden maqtaw alsa da,
20Ol da ata-babaları jatqan jerge ketip,
Jaqtılıqtı artıq kórmes[+].
21Abıraylı bolsa da, aqılsız bolǵanlar,
Ólip ketetuǵın haywanlarǵa megzer[+].

#### 49


1Asaftıń[*] jırı

Qúdiretli bolǵan Quday[†], Jaratqan Iye[†] sóyler,
Kúnshıǵıstan, batısqa deyin,
Pútkil jer júzin shaqırar[+].
2Gózzallıqta minsiz Sionnan,[†]
Quday jarqırap keler[+].

3Qudayımız keler, únsiz bolmas,
Aldındaǵı janıp turǵan ot hámmesin jalmaydı,
Dógereginde kúshli dawıl eser[+].
4Xalqın húkim qılıw ushın,
Jer hám aspandı gúwa qılıp shaqırar:[+]
5«Jıynań aldıma sadıq qullarımdı,
Qurbanlıq[†] shalıp, Meniń menen kelisim[†] dúzgenlerdi».
6Kókler Onıń ádilligin járiyalar,
Húkim shıǵarıwshı Qudaydıń Ózidur[+].
Selah

7«Háy, xalqım, tıńlań, Men sóyleymen,
Háy, Izrail,[†] saǵan qarsı gúwalıq bereyin:
Men Qudayman, seniń Qudayıńman![+]
8Qurbanlıqlarıń ushın,
Hám kúndelikli jandırılatuǵın qurbanlıqlarıń ushın,
Dawa qılıp atırǵan joqpan[+].
9Qorańdaǵı buǵaǵa da,
Súriwińdegi tekege de zar emespen.
10Meniki toǵaydaǵı barlıq janıwarlar,
Mıń-mıńlaǵan tawlardaǵı haywanlar[+].
11Tawlardaǵı barlıq quslardı bilemen,
Dalalardaǵı hár bir jabayı haywan Meniki.
12Ash bolsam, soramaspan sennen,
Pútkil dúnya hám onı toltırıp turǵanlar Meniki[+].
13Men buǵanıń góshin jeytuǵın ba edim?
Tekeniń qanın ishetuǵın ba edim?
14Maǵan, Qudayǵa shúkirlik qurbanlıǵın usın,
Quday Taala[†] aldında ishken antıńdı orınla[+].
15Azap-qayǵı kúnińde shaqır Meni,
Seni qutqaraman, sen de Meni dańqqa bóleyseń»[+].

16Biraq Quday napák adamǵa bılay deydi:
«Ne haqıń bar qaǵıydalarım haqqında sóylewge?
Ne haqıń bar kelisimimdi awzıńa alıwǵa?
17Ózińe bergen tárbiyamdı jek kóreseń,
Sózlerimnen júz burasań.
18Urını kórgenińde, oǵan qosılasań,
Buzıqlıq qılıp atırǵanlar menen sherik bolasań.
19Awzıńdı jawızlıqqa keń ashasań,
Tiliń menen jalǵan sózler toqıysań[+].
20Otırıp, tuwısqanıńa qarsı sóyleyseń,
Tuwǵan-tuwısqanıńa da jala jawasań.
21Sen usılardı islediń, Men úndemedim,
Meni de ózińdey dep oyladıń.
Endi seni áshkaralap, ayıbıńdı kóz aldıńa qoyaman[+].

22Dıqqat salıń, háy, Qudaydı umıtqanlar!
Bolmasa, sizlerdi tilkimlep taslayman,
Qutqaratuǵın hesh kim bolmaydı sizlerdi[+].
23Maǵan shúkir qurbanlıǵın usınǵanlar,
Meni húrmet qılǵan boladı.
Kim óz jolın tuwrılap júrse,
Soǵan Óz qutqarıwımdı[†] kórsetemen».

#### 50


1-2Atqarıwshılardıń jetekshisine. Dawıt Bat-Sheba menen jatqannan keyin, Natan payǵambar onıń aldına kelgende[*], Dawıttıń aytqan jırı[+]

3Quday[†], rehim et maǵan,
Súyispenshiligiń menen.
Jınayatlarımdı alıp tasla,
Sheksiz miyrim[†]-shápáátiń menen[+].
4Juwıp tasla ayıplarımdı,
Pákle meni gúnalarımnan[+].
5Bilemen qılmıslarımdı,
Gúnam hár qashan turar kóz aldımda[+].
6Saǵan qarsı, jalǵız Saǵan qarsı gúna[†] isledim,
Seniń názerińde jawız bolǵan iske qol urdım.
Sonıń ushın, ayıplasań Sen haqsań,
Húkim shıǵarǵanıńda, Sen ádilseń[+].
7Mine, gúnakar bolıp tuwılǵanman,
Anamnıń qarnında-aq gúnakar edim[+].

8Sen adamnıń kewlinde shınlıq bolıwın qáleyseń,
Jan dúnyama danalıq úyret.
9Meni mayoran shóbi[*] menen pákle, taza bolayın,
Juwa gór meni, qardan da appaq bolayın[+].
10Shadlıq hám quwanısh dawısın esittir maǵan,
Yoshsın Sen sındırǵan súyeklerim.
11Júzińdi bur gúnalarımnan,
Alıp tasla ayıplarımdı.
12Quday, mende taza júrek jarat,
Ishimdegi turaqlı ruwxtı jańala[+].
13Meni dárgayıńnan shıǵarıp taslama,
Muxaddes Ruwxıńdı[†] mennen alma.
14Qaytara gór maǵan qutqarılıw[†] shadlıǵıńdı,
Boysınıw qálewin oyata gór mende.
15Jınayatshılarǵa Seniń jolıńdı úyretemen,
Gúnakarlar qaytıp keler Saǵan.

16Keshir meni qan tókkenim ushın,
Quday, Qutqarıwshı Quday,
Seniń ádilligiń ushın shadlanıp baqıradı tilim[+].
17Iye[†], asha gór láblerimdi,
Awzım Saǵan alǵıslar aytsın.

18Sen qálemeyseń qurbanlıqlardı,[†]
Bolmasa, Saǵan usınar edim,
Jandırılatuǵın qurbanlıqtan da kewliń tolmaydı[+].
19Saǵan maqul bolatuǵın qurbanlıq – ezilgen ruwxdur,
Ezilgen hám táwbe qılǵan júreklerden,
Sen júz burmassań, Quday[+].

20Rehim etip, Sionǵa[†] jaqsılıq qıl,
Erusalim[†] diywalların qaytadan tikle[+].
21Sonda tuwrı usınılǵan qurbanlıqlar,
Tolıǵı menen jandırılatuǵın qurbanlıqlar Saǵan maqul bolar.
Qurbanlıq ornıńda buǵalar usınılar[+].

#### 51


1-2Atqarıwshılardıń jetekshisine. Edomlı Doeg Shauldıń aldına barıp: «Dawıt Aximelextiń úyine kirdi», – dep xabar bergen waqıtta[*], Dawıttıń aytqan násiyat jırı[+]

3Ne ushın maqtanasań jawızlıǵıń menen, háy, kúshli adam?
Qudaydıń miyrim[†]-shápááti hámme waqıtta meniń menen birge.
4Tiliń menen apat keltirerseń,
Ótkir pákige uqsar tiliń,
Aldawǵa sen sheberseń[+].
5Sen jaqsılıqtan góre, jawızlıqtı,
Haqıyqattan góre, ótirikti jaqsı kóreseń.
Selah
6Zıyan tiygizetuǵın sózlerdi jaqsı kóreseń,
Ótirikshi tildi súyeseń.

7Biraq Quday[†] seni máńgi wayran qıladı,
Seni uslap, shatırıńnan tartıp shıǵaradı,
Tiriler áleminen tamırıń menen qurtadı[+].
Selah
8Haq adamlar bunı kórip, qorqadı,
Ústińnen kúlip, bılay deydi:[+]
9«Qarańlar, bul adam Qudayǵa qorǵanım dep súyenbedi,
Mol baylıǵına úmit bayladı,
Basqalarǵa qırǵın keltirip, kúsheydi»[+].

10Al men Qudaydıń Úyinde[†] jasıl záytún[†] aǵashındayman,
Qudaydıń súyispenshiligine máńgi-baqıy isenemen[+].
11Isleriń ushın Saǵan máńgi alǵıs aytaman,
Sadıq qullarıńnıń jámiyetinde,
Iygilikli atıńa úmit baylap, kútemen.

#### 52


(Zab 13)


1[•]Atqarıwshılardıń jetekshisine. Muńlı aytılatuǵın Dawıttıń násiyat jırı

2Aqmaqlar óz kewlinde: «Quday[†] joq», – der.
Olar buzıldı, jerkenishli qılmıs qılar.
Jaqsılıq qılatuǵın hesh kim joq[+].

3Bar ma eken dep, aqıllı hám Qudaydı izleytuǵın,
Quday kókten qarar adamzatqa[+].
4Hámmesi joldan azǵırılǵan, birdey buzılǵan,
Jaqsılıq qılatuǵın hesh kim joq,
Birde birewi joq![+]

5Jawızlıq qılıwshılar,
Nan jegen kibi xalqımdı jalmaytuǵınlar,
Qudaydı shaqırmaytuǵınlar hesh nársege túsinbey me[+]?
6Olar qorqınısh joq jerde qorqınıshqa túsedi,
Quday saǵan qarsı láshker tartıp kelgenlerdiń,
Súyeklerin shashıp taslaydı,
Quday olardan júz burǵanı ushın, sen olardı shermende qılasań[+].

7Kelse edi, Izraildıń[†] qutqarılıwı[†] Sionnan![†]
Quday Óz xalqın abadanshılıqqa jáne eristirse,
Yaqıptıń[†] urpaqları shadlanıp, Izrail quwanar edi.

#### 53


1-2Atqarıwshılardıń jetekshisine. Tarlı saz ásbaplarında aytıladı. Zifliler Shauldıń aldına barıp: «Dawıt bizlerdiń aramızda jasırınıp júripti», – degende[*], Dawıttıń aytqan násiyat jırı[+]

3Quday[†], meni atıń menen qutqar,
Kúsh-qúdiretiń menen huqıqımdı qorǵa!
4Quday, duwamdı esite gór,
Qulaq sal awzımnan shıqqan sózlerge.
5Ózge jurtlılar maǵan qarsı bas kóterdi,
Zalımlar almaqshı meniń janımdı,
Olar Seni pisent etpeydi[+].
Selah

6Mine, Quday meniń járdemshimdur,
Janımdı qollap quwatlaytuǵın Iyemdur.
7Ol dushpanlarımnıń jawızlıǵın ózlerine qaytarar,
Qudayım, sadıqlıǵıń haqı olardı qırıp tasla![+]

8Saǵan óz ıqtıyarım menen qurbanlıq[†] usınaman,
Atıńdı táriyipleymen, Jaratqan Iye[†], óytkeni ol iygidur.
9Qutqardıń meni hár túrli apatlardan,
Kózlerim kórdi dushpanlarımnıń jeńilisin[+].

#### 54


1Atqarıwshılardıń jetekshisine. Tarlı saz ásbaplarında aytılatuǵın Dawıttıń násiyat jırı

2Quday[†], qulaq sal duwama,
Jalbarınıwıma itibarsız bolma.
3Qulaq salıp, tıńla meni,
Tınıshsızlanıp, azap shegemen,[+]
4Dushpanlarımnıń dawısınan, jawızdıń zulımınan.
Olar basıma qayǵı-ǵam alıp keledi,
Ǵázeplenip, maǵan dushpanlıq qıladı.

5Júregim sızlaydı ishimde,
Ólim qorqınıshı tuwdı basıma.
6Seskeniw hám titirew bastı meni,
Qáweter qapladı denemdi.
7Sonda men: «Qánekey, kepterdey qanatlarım bolsa,
Ushıp ketip, tınıshlanar edim.
8Shınında da, alıslarǵa ketip,
Elsiz jerde mákanlar edim[+].
Selah
9Kúshli samal hám boranlardan qashıp,
Ózime pana tabıwǵa asıǵar edim», – dedim.
10Iyem[†], olardı aljastır,
Olardıń jobaların buzıp jiber.
Qalada zorlıq hám jánjeldi kórip turıppan[+].
11Olar kúni-túni qala diywallarınıń ústinde ızǵıydı,
Jawızlıq hám apat qala ishinde júz berip atır.
12Onıń ortasında wayranshılıq bar,
Jalǵan hám hiylekerlik arımas maydanınan.

13Eger jawım meni keyise,
Bunı kótere alar edim,
Dushpanım mennen ózin joqarı qoysa,
Onnan jasırınǵan bolar edim.
14Biraq sen, maǵan teńles bolǵan adam,
Dostım hám jaqınım.
15Bizler sırlas dos edik,
Qudaydıń Úyine[†] birge barar edik[+].
16Ólimge duwshar bolsın dushpanlarım,
Tiriley óliler mákanına[†] tússin,
Sebebi úyleri hám júrekleri jawızlıqqa tolıdur[+].

17Al men Qudaydı shaqıraman,
Jaratqan Iye qutqarar meni.
18Túnde, tańda hám kúndiz,
Jalbarınıp, dad salaman,
Ol esitedi dawısımdı.
19Maǵan qarsı shıqqanlar kóp bolsa da,
Amanlıq ishinde qutqarar janımdı.
20Ázelden taxtta otırǵan Quday,
Selah
Meni esitip, olardı boysındıradı.
Olarda ózgeris joq,
Qudaydan qorqpaydı[+].

21Joldasım dostına qarsı qol kóterdi,
Dúzgen kelisimimizdi[†] buzdı[+].
22Onıń awzınan pal tamadı,
Biraq júreginde dushpanlıq.
Sózleri maydan da jaǵımlı,
Biraq bular jalańashlanǵan qılıshdur[+].

23Júgińdi Jaratqan Iyege[†] tapsır,
Ol saǵan súyenish boladı.
Hasla jol qoymas,
Haq adamnıń qulawına[+].

24Sen, Quday, ólim shuqırına ılaqtırasań jawızlardı,
Ómiriniń jartısın da kórmes qanxor hám qıyanetshiler.
Al men Saǵan úmit baylayman[+].

#### 55


1Atqarıwshılardıń jetekshisine. «Uzaqtaǵı únsiz kepter» namasına. Filist xalqı Dawıttı Gat qalasında tutıp alǵanda[*], onıń aytqan jırı[+]

2Quday[†], maǵan rehim et,
Adamlar meni quwdalap atır,
Kúni boyı hújim qılıp, qısqıǵa alıp atır.
3Dushpanlarım kúni boyı izime túsip, meni izlep atır,
Maǵan qarsı shıqqanlar kópdur, ullı Quday!
4Qorqqanımda, Saǵan úmit baylayman.
5Quday, sózińdi maqtayman,
Qudayǵa úmit baylayman, qorqpayman.
Adamzat maǵan ne qıla aladı[+]?

6Kúni boyı jawlarım sózlerimdi buzıp kórsetedi,
Olardıń oy-pikirleri maǵan jawızlıq islew.
7Olar til biriktirip, buqqıda jatadı,
Janımdı alıw ushın, hár bir adımımdı ańlıydı[+].
8Jınayatlarınıń jazasınan qutılıp qala ma olar?
Quday, ǵázebiń menen olardı jerge ur!

9Sergizdan kúnlerim Seniń aldıńda esaplı,
Kóz jaslarımdı ıdısıńa salıp qoy.
Bular kitabıńda jazılǵan emes pe[+]?
10Seni shaqırǵan waqtımda,
Dushpanlarım artqa sheginedi.
Mınanı bilemen: Quday men tárepte.

11Sózin ózim maqtap atırǵan Qudayǵa,
Sózin ózim maqtap atırǵan Jaratqan Iyege,[†]
12Qudayǵa úmit baylayman, qorqpayman,
Adamzat maǵan ne qıla aladı?

13Quday, Saǵan bergen wádelerimdi orınlayman,
Minnetdarshılıq qurbanlıqların[†] Saǵan arnayman[+].
14Janımdı ólimnen qutqarıp qaldıń,
Ayaqlarımdı súrnigiwden saqladıń,
Sonıń ushın, Quday, Seniń aldıńda,
Ómir nurında júremen[+].

#### 56


(Zab 107:2-6)


1[•]Atqarıwshılardıń jetekshisine. «Joq etpe» namasına aytıladı. Dawıttıń Shauldan qashıp, úńgirge kirgende[*] aytqan jırı[+]

2Rehim et maǵan, Quday[†], rehim et maǵan,
Janım Sende panalaydı.
Apat ótip ketkenshe,
Panalayman qanatlarıńnıń sayasında[+].

3Jalbarınaman Quday Taalaǵa,[†]
Men ushın iygilik qılatuǵın Qudayǵa.
4Kókten maǵan qutqarılıw[†] jiberedi,
Meni quwdalaǵanlarǵa keyis sóz aytadı,
Selah
Quday Óz súyispenshiligin hám sadıqlıǵın jiberedi[+].

5Janım arıslanlar arasında qaldı,
Adam denesin jeytuǵınlardıń arasında jatırman,
Tisleri nayza hám sadaq oǵı,
Tilleri ótkir qılısh[+].

6Kókten de joqarı ullılana ber, Quday,
Dańqıń pútkil jer júzine jayılsın!

7Dushpanlarım ayaqlarım astına aw tasladı,
Ruwxım túsip ketti.
Jolıma shuqır qazdı,
Ishine olardıń ózleri tústi[+].
Selah

8Júregim Saǵan sadıq, Quday, júregim sadıq,
Seni jırlap, saz shertemen[+].
9Oyan, háy janım,
Oyan, háy arfa[†] hám lira,[†]
Erte tańdı men oyatayın![+]
10Xalıqlar arasında Seni alǵıslayman, Iye[†],
Milletler arasında saz shertip, Saǵan alǵıs aytaman.
11Súyispenshiligiń kóklerge jeter,
Sadıqlıǵıń bultlarǵa ulasar[+].
12Kókten de joqarı ullılana ber, Quday,
Dańqıń pútkil jer júzine jayılsın!

#### 57


1Atqarıwshılardıń jetekshisine. «Joq etpe» namasına aytıladı. Dawıttıń jırı[+]

2Háy, húkimdarlar, shınında da, sizler ádil qarar shıǵarasız ba?
Adam ulların ádalatlıq penen húkim qılasız ba?
3Yaq, sizler júregińizde nahaqlıq dúzesiz,
Zorlıq shashar qollarıńız jer júzinde.

4Jawızlar ele tuwılmasınan aldın joldan adasar,
Anasınıń qarnında-aq adasıp, jalǵan sóyler[+].
5Olardıń záhári jılannıń záhárindey,
Kobraday qulaqların bekitedi[+].
6Jılan oynatıwshılardıń dawısın,
Kúshli porxannıń zikirin esitpeydi.

7Quday[†], olardıń awzındaǵı tislerin sındır,
Arıslanlardıń jaqların sındır, Jaratqan Iye[†]![+]
8Aǵıp ketetuǵın suwday joq bolsın,
Sadaqların kergende, oqları sınıp ketsin.
9Erip ketken suw ógizindey joq bolsın,
Ana qarnınan túsken túsiktey, olar quyashtı kórmesin[+].
10Janıp turǵan tiken qazandı qızdırmay turıp,
Olardı sonshelli tez joq qıl.

11Jawızdan ósh alınǵanın kórip, haq adam quwanar,
Ayaqların jawızlardıń qanına juwar[+].
12Sonda adamlar: «Shınında, haq adamǵa sıylıq bar,
Jer júzinde húkim shıǵarıwshı Quday bar», – deydi[+].

#### 58


1Atqarıwshılardıń jetekshisine. «Joq etpe» namasına aytıladı. Shaul Dawıttı óltiriw ushın, úyin ańlıwǵa adam jibergende[*], Dawıttıń aytqan jırı[+]

2Qudayım, meni dushpanlarımnan qutqar!
Maǵan qarsı shıqqanlardan aman saqla[+].
3Jınayatshılardan meni saqla,
Qanxorlardan qutqar.

4Qara, olar janımdı alıw ushın, ańlıp jatır,
Jazıǵım hám gúnam bolmasa da, Jaratqan Iye[†],
Kúshliler maǵan qarsı birlespekte[+].
5Ayıbım bolmasa da,
Maǵan qarsı hújim etiwge asıǵıp atır.
Maǵan járdem beriw ushın tur, awhalıma qara!
6Sen, Álemniń Qudayı Jaratqan Iye,
Izrail[†] xalqınıń Qudayı,
Tur, barlıq xalıqlardı jazala,
Hesh bir jawız jınayatshını ayama.
Selah

7Olar keshte qaytıp keledi,
Iytlerdey ırıldasıp, qalanıń ishinde ızǵıp júredi[+].
8Qara, olardıń tillerinen sógis tógiledi,
Awızlarınan qılısh shıǵadı.
Olar: «Kim bizlerdi esiter edi?» – dep oylaydı.
9Biraq Sen olardıń ústinen kúleseń, Jaratqan Iye,
Barlıq xalıqlardı masqara qılasań[+].
10Kúsh-quwatım Senseń, Saǵan intizarman,
Sen meniń qorǵanımsań, Quday[†]![+]
11Qudayım súyispenshiligi menen qarsı alar meni,
Meni ańlıǵan jawlarımnıń qulawın kórseter maǵan[+].

12Olardı óltirme, bolmasa xalqım umıtıp ketedi,
Qúdiretiń menen olardı gezende qılıp, tarqat,
Keyin olardı jerge ur, Iye, qalqanımız[+].
13Olardıń awzınan shıqqan gúnaları ushın,
Tilleri menen sóylegen sózleri ushın,
Aytqan nálet hám jalǵan sózleri ushın,
Ózleriniń menmenliginiń duzaǵına tússin[+].
14Ǵázebiń menen joq qıl olardı,
Birewin de qaldırmay qırıp tasla.
Sonda Qudaydıń Yaqıp[†] urpaqlarınıń ústinen húkimdar ekenin,
Jer júziniń shetine deyin biledi.
Selah

15Olar keshte qaytıp keledi,
Iytlerdey ırıldasıp, qalanıń ishinde ızǵıp júredi[+].
16Awqat tabıw ushın gezedi,
Túndi ash qarnı menen ótkeredi.

17Al men Seniń kúsh-qúdiretińdi jırlayman,
Tań azannan súyispenshiligiń ushın shadlanıp baqıraman.
Óytkeni Sen maǵan qorǵan,
Apatta qalǵanımda, pana boldıń[+].
18Kúsh-quwatım meniń, saz shertip, Seni alǵıslayman,
Sen meniń qorǵanımsań,
Maǵan súyispenshilik[†] kórsetken Qudayımsań.

#### 59


(Zab 107:7-14)


1-2[•]Atqarıwshılardıń jetekshisine. «Kelisim lala gúli» namasına aytıladı. Tálim ushın arnalǵan. Dawıt Aram-Naharayım hám Aram-Soba xalqı menen urısqannan soń, Ioab qaytıp kelip, on eki mıń edomlını Duz oypatlıǵında óltirgende[*], Dawıttıń aytqan jırı[+][+]

3Quday[†], bizlerden bas tarttıń,
Bizlerdiń qorǵanımızdı jarıp óttiń,
Ǵázeplendiń, endi aldınǵı awhalımızǵa bizlerdi qaytar![+]
4Jerdi silkip, onı jardıń,
Jarıqların dúzet, ol shayqalıp atır.
5Xalqıńa awır jaǵdaylar berdiń,
Tentireklep júrsin, dep bizlerge sharap ishkizdiń[+].

6Dushpan oqlarınan saqlanıw ushın,
Ózińnen qorqatuǵınlarǵa bayraq kótert.
Selah
7Oń qolıń menen jeńis ber, bizlerdi esit,
Óz súygenleriń qutqarılsın!

8Quday Muxaddes[†] mákanında bılay dedi:
«Yoshlanıp, Shexemdi bólemen,
Sukkot oypatlıǵın ólshep beremen[+].
9Gilad[†] Menikidur, Menashshe de Meniki,
Efrayım[†] duwlıǵam, Yahuda[†] húkimdarlıq hasam.
10Moab[†] juwınatuǵın lágenim,
Edomǵa[†] ayaq kiyimimdi taslayman,
Filist jerinde jeńis dabılın qaǵaman».

11Kim meni qorǵanlı qalaǵa alıp baradı?
Kim maǵan Edomǵa deyin jol kórsetedi?
12Quday, Sen emesseń be?
Biraq Sen bizlerden júz burdıń,
Áskeriy ordamızǵa basshılıq etpey qoydıń.
13Dushpanǵa qarsı gúreste járdem ber,
Adamzattıń járdemi biyhudadur[+].
14Quday, Seniń járdemiń menen qaharmanlıq kórsetemiz,
Dushpanlarımızdı basqılap taslaysań.

#### 60


1Atqarıwshılardıń jetekshisine. Tarlı saz ásbaplarında aytılatuǵın Dawıttıń jırı

2Quday[†], esit nalamdı,
Tıńla meniń duwamdı!
3Jerdiń arǵı shetinen Saǵan jalbarınaman,
Júregimdi qáweter bastı.

Shıǵıp bolmas bálent jartasqa[†] alıp shıq meni.
4Sen meniń panam bolıp kiyatırsań,
Dushpanǵa qarsı bekkem qorǵansań[+].

5Shatırıńda máńgi jasayın,
Qanatlarıń sayasına panalayın[+].
Selah
6Quday, Sen wádelerimdi esittiń,
Maǵan atıńnan qorqatuǵınlarǵa beriletuǵın sıylıqtan berdiń.

7Patshanıń ómirin uzaq qıl,
Ómir jılları áwladtan-áwladqa dawam etsin[+].
8Qudaydıń aldında ol máńgi taxtında otırsın,
Onı súyispenshiligiń hám sadıqlıǵıń menen qorǵa!

9Sonda saz shertip, Seniń atıńdı máńgi alǵıslayman,
Hár kúni bergen wádemdi orınlayman[+].

#### 61


1Atqarıwshılardıń jetekshisi Edutun ushın. Dawıttıń jırı[+]

2Janım tek ǵana Qudayda tınıshlıq tabar,
Qutqarılıw[†] maǵan Onnan keler.
3Jalǵız Ol meniń qorǵawshı jartasım,[†]
Qutqarılıwım hám qorǵanım,
Men hasla súrnikpeymen[+].

4Háy, dushpanlar, qıysıq diywalǵa uqsaǵan,
Qulayın dep turǵan qoraday bolǵan maǵan,
Qashanǵa deyin hújim qılasız?
5Sizlerdiń jobańız joqarǵı dárejemnen tómen túsiriw,
Jalǵan sózlerden lázzet alasız,
Awzıńız benen pátiya berip,
Ishińizden nálet aytasız[+].
Selah

6Háy janım, jalǵız Qudaydan tınıshlıq tap,
Meniń úmitim Onıń Ózi.
7Jalǵız Quday[†] meniń qorǵawshı jartasım, qutqarıwshım,
Qorǵanım Oldur, sonıń ushın, súrnikpespen.
8Qutqarılıwım hám abırayım Qudaydan keler,
Qúdiretli jartasım, panam Oldur.

9Háy xalıq, hámme waqıtta Onnan úmit qılıń,
Júregińizdi Oǵan ashıń,
Bizlerdiń panamız Qudaydur.
Selah

10Adamzat hesh nárse emes,
Awa, adam balası ótkinshi.
Eger tárezige tartılsa,
Olar hawadan da jeńil[+].
11Tonawshılıqqa isenip qalma,
Urlanǵan malǵa úmit baylama,
Eger baylıǵıń kóbeyip qalsa, oǵan kewil qoyma[+].

12Quday bir márte sóyledi,
Bunı eki márte esittim:
Kúsh-qúdiret Qudayda[+].
13Súyispenshilik[†] te Sende, Iye[†]!
Hár bir adamǵa qılǵan isine jarasa qaytarasań[+].

#### 62


1Dawıttıń Yahuda shólinde aytqan jırı[+]

2Quday[†], Sen meniń Qudayımsań,
Seni barlıǵım menen izleymen,
Janım Seni ańsaydı,
Kewip, quwrap hám suwsız qalǵan jerde,
Denem Saǵan intizar[+].
3Muxaddes[†] Ibadatxanańda[†] názer tasladım Saǵan,
Kúsh-qúdiretińdi hám dańqıńdı kórdim.
4Seniń súyispenshiligiń ómirden abzaldur,
Sonıń ushın, tilim Seni alǵıslar[+].
5Ómirim boyı Saǵan alǵıs aytaman,
Seniń atıń menen qollarımdı joqarı sozaman[+].
6Maylı jilik jegendey janım toyadı,
Shadlı dawıs penen awzım Saǵan alǵıs-maqtaw aytadı.

7Tósegimde jatqanımda, Seni esleymen,
Túni boyı Seni oylap shıǵaman[+].
8Sen maǵan járdemshi boldıń,
Qanatlarıńnıń sayasında shadlanıp baqıraman[+].
9Kewlim Saǵan bekkem baylanǵan,
Oń qolıń meni qollap quwatlaydı.

10Al janımdı alıwdı qálep atırǵanlar,
Jerdiń túbine túsip, joq boladı[+].
11Olar qılıshtıń soqqısına duwshar bolıp,
Saǵallarǵa jem boladı.
12Patsha bolsa, Qudaydan shadlıq tabadı,
Quday haqı ant etkenler quwanıshın járiyalaydı,
Ótirikshilerdiń awzı jabıladı[+].

#### 63


1Atqarıwshılardıń jetekshisine. Dawıttıń jırı

2Quday[†], qulaq sal arzıma,
Janımdı dushpan qorqınıshınan qorǵa[+].
3Napáklerdiń jawız jobasınan,
Jawızlardıń toparınan saqla meni[+].
4Olar tillerin qılıshtay etip qayrap,
Záhárli sózleri oq sıyaqlı nıshandı gózlegen[+].
5Olar ayıpsızǵa oq atıw ushın buqqıda jatadı,
Oǵan kútilmegende qorqpastan atadı[+].
6Bir-biriniń jawız niyetlerin qollap quwatlaydı,
Jasırın duzaq qurıw ushın til biriktiredi,
«Bunı kim kórer edi?» – desedi[+].
7Olar ádilsizlikti izlep,
«Ájayıp bir joba dúzdik», – dep aytadı.
Adamzattıń ishki dúnyası hám júregi tereń sırdur.

8Biraq Quday olarǵa oq atadı,
Tosattan olar jaraqatlanadı[+].
9Óz tilleri menen óz basına jetedi,
Awhalın kórgenlerdiń júregi suwlaydı[+].
10Barlıq adamlardı qorqıw biyleydi,
Olar Qudaydıń islerin járiyalaydı,
Onıń isleri haqqında oylanadı.
11Haq adam Jaratqan Iyede[†] quwanadı,
Onnan pana tabadı,
Barlıq pák júrekliler quwanıshın járiyalaydı[+].

#### 64


1Atqarıwshılardıń jetekshisine. Dawıttıń jırı. Qosıq

2Quday[†], Sionda[†] alǵıs-maqtaw Saǵan tiyisli,
Saǵan berilgen antlar orınlanadı[+].
3Sen duwalarımızdı esiteseń,
Barlıq adamzat Saǵan keledi[+].
4Gúna[†] awırmanlıǵınan qıynalıp júrgende,
Sen qılmıslarımızdı keshireseń[+].
5Qanday baxıtlı háwlilerińde jasawı ushın,
Sen tańlaǵan, Ózińe jaqınlatqan adam!
Úyińniń, muxaddes[†] Ibadatxanańnıń,[†]
Jaqsı jemislerine toyamız[+].

6Qutqarıwshımız[†] Quday, haqlıǵıń menen,
Tań qalarlıq isleriń menen bizlerge juwap ber.
Sen jer júziniń tórt tárepiniń,
Uzaq teńizlerdiń úmitiseń[+].
7Kúsh-qúdiret penen qurallanǵansań,
Óz kúshiń menen tawlardı jaylastırǵansań.
8Teńizlerdiń hám olardıń tolqınlarınıń shawqımın,
Jáne de, xalıqlardıń qozǵalańın tınıshlandırasań[+].
9Dúnyanıń arǵı shetinde jasaytuǵınlar,
Káramatlı belgilerińdi kórip qorqıwǵa túser.
Shıǵıstan batısqa deyingi xalıqlardı,
Quwanıshlı dawıslarǵa toltırasań.

10Jerge ǵamxorlıq qılıp, onıń shólin qandırasań,
Onı moldan bayıtasań.
Quday, Seniń salmalarıń suwǵa tolı,
Adamlarǵa ǵálle bereseń,
Jerdi soǵan tayarlaǵansań[+].
11Qarıqların qandırıp, suwǵarasań,
Biyik jerlerin tegisleyseń.
Jawınıń menen onı jumsartasań,
Onıń ónimin bereketli qılasań.
12Iygiligiń menen jılǵa taj kiydireseń,
Júrgen jollarıńnan baylıq aǵıp turar.
13Shól otlaq jerge aylanar,
Tóbeshikler shadlıqqa bólener[+].
14Jaylawlar súriwler menen qaplanar,
Oypatlıqlar dánge kiyiner,
Olar quwanıshtan baqırısıp, qosıq aytar.

#### 65


1Atqarıwshılardıń jetekshisine. Qosıq, jır

Háy, jer júzindegi barlıq adamlar,
Bálent dawıs penen Qudayda shadlanıń![+]
2Onıń ullı atın saz shertip, alǵıslań,
Oǵan saltanatlı túrde alǵıs aytıń!
3Qudayǵa aytıń: «Seniń isleriń qanday qorqınıshlı!
Qúdiretińniń ullılıǵınan,
Dushpanlarıń Sennen aybınadı[+].
4Pútkil jer júzi Saǵan tájim qıladı,
Olar Saǵan arnap qosıq aytadı,
Awa, saz shertip, Seniń atıńdı alǵıslaydı»[+].
Selah

5Keliń, Qudaydıń ne islegenlerin kóriń!
Qanday qorqınıshlı isler isledi adamzat ushın:[+]
6Ol teńizdi qurǵaq jerge aylandırdı[*],
Ata-babalarımız dáryadan júrip ótti[*],
Quwanayıq Onıń sol islerine![+]
7Qúdireti menen máńgi húkimdarlıq etedi,
Kózleri milletlerdi baqlap turadı.
Qozǵalańshılar menmenlikke berilmesin.
Selah

8Háy, xalıqlar, Qudayımızǵa alǵıs aytıń,
Oǵan aytqan alǵıs-maqtawıńız jańlasın.
9Ol ómirimizdi saqladı,
Ayaqlarımızdıń tayıp ketiwine jol qoymadı.

10Quday[†], Sen bizlerdi sınadıń,
Gúmisti otta tazalaǵanday etip tazaladıń[+].
11Bizlerdi duzaqqa jolıqtırdıń,
Jelkemizge awır júk júklediń[+].
12Sawash arbaların basımızdıń ústinen júrgizdiń,
Ottan hám suwdan keship óttik,
Biraq keyin abadanshılıqqa alıp keldiń[+].

13Jandırılatuǵın qurbanlıqlar[†] menen Úyińe baraman,
Bergen wádelerimdi orınlayman[+].
14Apatta qalǵanımda, awzımnan shıqqan edi,
Tilim menen bergen edim wádelerdi.
15Semirtilgen haywanlardı jandırılatuǵın qurbanlıqqa beremen,
Qoshqardı tútetip Saǵan usınaman.
Mal hám tekelerdi qurbanlıq etip beremen.
Selah

16Keliń, tıńlań, háy, Qudaydan qorqatuǵınlar,
Men ushın Onıń ne islegenin sizlerge aytıp bereyin[+].
17Awzım menen Onı shaqırdım,
Tilim menen Onı ullıladım.
18Eger júregimde jawız niyet bolsa,
Onda Iye[†] meni esitpes edi[+].
19Biraq Quday tıńladı meni,
Duwa etkenimde, dawısıma qulaq saldı.
20Alǵıslar bolsın Qudayǵa,
Ol duwamnan bas tartpadı,
Súyispenshiligin mennen ayamadı.

#### 66


1Atqarıwshılardıń jetekshisine. Tarlı saz ásbaplarında aytıladı. Jır. Qosıq

2Quday[†], bizlerge miyrimli bolıp, jarılqa,
Júzińniń nurı tússin ústimizge[+].
Selah
3Solay etip, jer júzi Seniń jolıńdı,
Barlıq milletler Seniń qutqarıwıńdı[†] bilsin[+].

4Xalıqlar Saǵan alǵıs aytsın, Quday,
Barlıq xalıqlar Saǵan alǵıs aytsın!

5Milletler quwanıp, shadlanıp baqırsın,
Sen xalıqlardı ádalatlıq penen húkim qılasań,
Jer júzindegi milletlerdi jeteleyseń[+].
Selah

6Quday, xalıqlar Saǵan alǵıs aytsın,
Barlıq xalıqlar Saǵan alǵıs aytsın!

7Jer óz ónimin berdi,
Quday, Qudayımız bizlerdi jarılqasın[+].
8Quday bizlerdi jarılqasın,
Dúnyanıń tórt tárepindegiler Onnan qorqsın!

#### 67


1Atqarıwshılardıń jetekshisine. Dawıttıń jırı. Qosıq

2Quday[†] qozǵaladı, tarqalıp ketedi dushpanları,
Onı jek kórgenler aldınan qashadı[+].
3Samal aydaǵan tútin sıyaqlı,
Sen olardı aydap jibereseń,
Otta erigen mum sıyaqlı,
Qırıladı jawızlar Qudaydıń aldında[+].
4Al haq adamlar bolsa, quwanadı,
Qudaydıń aldında yoshlanadı,
Quwanıp shadlanadı[+].

5Qudayımızdı jırlań,
Saz shertip, Onıń atına alǵıs aytıń.
Bultlar ústinde keletuǵındı ullılań,
Onıń atı – Jaratqan Iye[†]!
Onıń aldında yoshlanıń![+]
6Muxaddes[†] mákanındaǵı Quday,
Jetimlerdiń ákesi, jesirlerdiń huqıqın qorǵawshı[+].
7Quday jalǵız baslını úyli qılar,
Tutqınlardı aman-esen azat eter,
Qozǵalańshılar bolsa, ıssı shólde qalar[+].

8Quday, Óz xalqıńnıń aldında júrgenińde,
Shól arqalı júrgenińde,[+]
Selah
9Qudaydıń, Sinaydaǵı Qudaydıń aldında,
Qudaydıń, Izraildıń[†] Qudayınıń aldında,
Jer silkindi, kóklerden jawın jawdı[+].
10Mol jawın jawdırdıń, Quday,
Kúshsizlengen jerińe qaytadan kúsh berdiń.
11Xalqıń ol jerge mákan bastı,
Quday, iygiligiń menen mútájlerdi támiyinlediń.

12Iyeden xabar keledi,
Kóp hayallar mına xabardı jetkizedi:
13«Dushpan áskerleri qashıp baratır,
Patshaları menen birge qashıp baratır!»
Úyde qalǵan hayallar oljanı bólisip aladı![+]
14Olar qanatları gúmiske,
Párleri sap altınǵa qaplanǵan kepterge megzer.
Háy, erkekler, sawash kúni ne ushın jaylawda jatırsız?
15Qúdireti kúshli Quday patshalardı tarqatıp jibergende,
Salmon tawındaǵı qar boranǵa megzedi[+].

16Háy, ullı taw, Bashan[†] tawı!
Háy, shoqqıları kóp taw, Bashan tawı!
17Háy, shoqqıları kóp taw,
Quday mákan qılıwǵa tańlaǵan tawına,
Quday máńgi mákan qılatuǵın tawǵa,
Ne ushın qızǵanısh penen qaraysań[+]?

18Qudaydıń sawash arbaları san-sanaqsızdur,
Iyemiz muxaddeslik ishinde Sinaydan keler[+].
19Sen joqarı shıqtıń, tutqınlardı tutqın ettiń,
Adamlardan, hátte, qozǵalańshılardan sıylar qabılladıń,
Ol jerde jasaysań, Quday Iye[+].

20Hár kúni júgimizdi kóteretuǵın Iyege,
Bizlerdi qutqaratuǵın Qudayǵa alǵıslar bolsın[+].
Selah
21Qudayımız – qutqarıwshı[†] Qudaydur,
Ólimnen qutqaratuǵın – Quday Iyedur.

22Awa, Quday Óz dushpanlarınıń basın,
Gúna[†] jolında júrgenlerdiń shashlı gellesin ezedi[+].
23Iye bılay deydi:
«Dushpanlarıńdı Bashannan qaytarıp alıp kelemen,
Teńiz túbinde bolsa da alıp shıǵaman[+].
24Sonda ayaqlarıńdı olardıń qanına batırasań,
Iytler de qan jalap, óz úlesin aladı»[+].

25Quday, Seniń jeńis kárwanıńnıń,
Qudayımnıń, Patshamnıń muxaddes Ibadatxanasına,[†]
Saltanatlı kiyatırǵanı kóriner.
26Aldında jırshılar, keyininde sazendeler,
Ortasında dáp qaqqan jas qızlar.
27«Háy, sizler, Izrail tuqımınan bolǵanlar,
Jıyınıńızda Qudayǵa, Jaratqan Iyege[†] alǵıs-maqtaw aytıńlar!»
28Aldında eń kishkenesi Benyamin urıwı,
Izinen óz toparları menen Yahuda[†] basshıları keledi,
Zebulon hám Naftaliy basshıları olarǵa eredi[+].

29Quday, kórset kúsh-qúdiretińdi,
Jáne kórset bizler ushın qollanǵan kúshińdi,[+]
30Erusalimdegi[†] Ibadatxanańnan!
Patshalar Saǵan sawǵalar alıp keledi.
31Baqır, qamıs arasındaǵı sol bir jabayı haywanǵa,
Buzawlar arasında kúshli buǵalarday[*] bolǵanlarǵa.
Olar aldıńda múláyim bolıp, gúmislerin Saǵan sawǵa qılsın,
Tarqatıp jiber sawashtan ráhátlenetuǵın xalıqlardı![+]
32Mısırdan[†] elshiler[†] keledi,
Xabashstan[†] xalqı asıǵıp, qolların Saǵan sozadı[+].

33-34Jer júzindegi patshalıqlar,
Kóklerde, áyyemnen bar kóklerde aylanıp júrgen Qudaydı jırlań,
Iyege arnap saz shertip, alǵıs aytıń,
Selah
Tıńlań, Onıń aybatlı dawısı gúrkireydi![+][+]
35Qudaydıń qúdiretin járiya qılıń,
Onıń ullılıǵı Izraildıń ústinde,
Kúsh-qúdireti kóklerde.
36Quday aybatlıdur Óziniń muxaddes Ibadatxanasında,
Izraildıń Qudayı kúsh-quwat berer Óz xalqına.
Qudayǵa alǵıslar bolsın![+]

#### 68


1Atqarıwshılardıń jetekshisine. «Lala gúl» namasına aytıladı. Dawıttıń jırı[+]

2Quday[†], qutqar meni,
Suwlar alqımıma keldi[+].
3Shógip baratırman túpsiz batpaqqa,
Ayaǵımdı basatuǵın qattı jer joq.
Tereń suwlarǵa shógip kettim,
Kúshli aǵıs meni tartıp ketpekte[+].
4Dad salıwdan dińkem qurıdı,
Tamaǵım kewip qaldı,
Qudayımdı kútip, kóz nurım sóndi[+].

5Sebepsiz meni jek kóretuǵınlar,
Basımdaǵı shashımnan da kópdur.
Dushpanlarım maǵan qarsı jalǵan sóyler,
Olar kúshli, meni óltirmekshi,
Urlamaǵan nársemdi qaytarıwdı talap qılar[+].
6Quday, aqılsızlıǵımdı Óziń bileseń,
Ayıplarım Sennen jasırın emes.

7Quday, Álemniń Iyesi,
Men sebepli uyatqa qalmasın Saǵan úmit qılǵanlar!
Izraildıń[†] Qudayı,
Seni izlegenler men sebepli shermende bolmasın!
8Sen ushın shıdayman sógislerge,
Shermendelik qaplaydı júzimdi[+].
9Aǵa-inilerime jat adamday boldım,
Anamnıń ulları ushın kelgindi sıyaqlıman[+].

10Seniń Úyińe bolǵan ıqlasım ishimdi jeydi,
Seni aqıretlegenler meni aqıretlegen boladı[+].
11Oraza tutıp, dad salsam,
Men masqara bolaman.
12Aza kiyim kiysem,
Olar ushın ápsana bolaman.
13Qala dárwazası janında otırǵanlar,
Men tuwralı ósek toqıydı.
Máskúnemler meni mısqıllap, qosıq aytadı.

14Biraq men Saǵan duwa etemen, Jaratqan Iye[†],
Maqul waqıtta, ullı súyispenshiligińniń sayasında, Quday,
Isenimli qutqarıwıń[†] menen juwap ber maǵan.
15Meni qutqar, batpaqqa batıp ketpeyin,
Meni jek kóretuǵınlardan azat qıl,
Tereń suwlardan meni saqlap qal[+].
16Kúshli aǵıs meni tartıp ketpesin,
Túpsiz suwlar meni jutpasın,
Qábir ústimnen awzın jappasın.

17Juwap ber maǵan, Jaratqan Iye,
Iygiliklidur súyispenshiligiń.
Ullı rehimiń sebepli maǵan qaray burıl[+].
18Óz qulıńnan júzińdi jasırma,
Apat ishinde qaldım, tez juwap ber maǵan!
19Jaqınlap maǵan, qutqar janımdı,
Dushpanlarımnan azat et meni.

20Meni qanday masqara qılǵanın,
Shermende bolıp, uyatqa qalǵanımdı bileseń,
Dushpanlarımnıń hámmesi Seniń qarsıńda.
21Keyisler kewlimdi jaraqatladı, dártke tolǵanman,
Dártlesetuǵın birewdi izledim, hesh kim joq,
Jigerlendiretuǵın birewdi izledim, onı da tappadım.
22Awqatıma olar záhár saldı,
Shóllegenimde, maǵan sirke suwın berdi[+].

23Aldındaǵı dasturxanı ózlerine qaqpan bolsın,
Dosları ushın duzaq bolsın![+]
24Kózlerin qarańǵılıq basıp, kórmey qalsın,
Belleri máńgige búgilip qalsın[+].
25Ashıwıńdı tók olardıń ústine,
Lawlaǵan ǵázebiń olardı jutsın!
26Olardıń mákanı qańırap qalsın,
Shatırlarında jasaytuǵın hesh kim qalmasın![+]
27Olar Sen urǵan adamlardı quwǵın qılar,
Sen jaraqatlaǵan adamlardıń jarasın ósek qılar.
28Gúnaları ústine gúna[†] qosa gór,
Sen olardı aqlama[+].
29Atları ómir kitabınan óshirilsin,
Haq adamlar menen birge jazılmasın![+]

30Men biysharaman hám azap shegip atırman,
Quday, qutqar meni hám qáwipsiz jerde saqla![+]
31Qudaydıń atın qosıq aytıp maqtayman,
Shúkirlik penen Onı ullılayman.
32Bul shaqlı hám tuyaqlı buǵa yamasa tanadan góre,
Jaratqan Iyege[†] kóbirek maqul boladı[+].
33Ezilgenler bunı kórip, quwansın,
Háy, Qudaydı izlegenler, júregińiz janlansın!
34Jaratqan Iye mútájlerdi esitedi,
Tutqın bolǵan xalqın jek kórmeydi.

35Oǵan alǵıs-maqtaw aytıń, háy, aspan hám jer,
Teńizler hám ondaǵı barlıq janıwarlar[+].
36Quday Siondı[†] qutqaradı,
Yahuda[†] qalaların qayta tikleydi,
Xalıq ornalasıp, ol jerdi iyeleydi[+].
37Onıń qullarınıń urpaǵı jerdi miyras qıladı,
Onıń atın súygenler ol jerge mákan basadı[+].

#### 69


(Zab 39:13-17)


1[•]Atqarıwshılardıń jetekshisine. Dawıttıń yadqa salıw jırı[+]

2Quday[†], meni qutqarıwǵa,[†]
Jaratqan Iye[†], maǵan járdem beriwge asıq!
3Janımdı alıwǵa umtılǵanlar,
Shermende bolıp, uyatqa qalsın!
Maǵan zıyan tiygiziwdi qálegenler,
Masqara bolıp, keynine qaytsın![+]
4«Hay-hay!» dep masqaralaǵanlar,
Shermende bolıp, izine qaytsın[+].

5Seni izlegenlerdiń hámmesi,
Sende shadlıq hám quwanıshqa tolsın.
Seniń qutqarıwıńdı súygenler:
«Quday ullıdur!» – dep bárqulla aytıp júrsin!

6Men biyshara hám ǵárippen,
Quday, tezirek kel maǵan!
Járdemshim hám qutqarıwshım Ózińseń,
Keshikpe, Jaratqan Iye![+]

#### 70


(Zab 30:1-4)

1[•]Jaratqan Iye[†], Seni panalayman,
Meni hasla shermende qılma!
2Ádalatlıǵıń menen qutqarıp, azat qıl meni!
Maǵan qulaǵıńdı túrip, qutqar meni![+]
3Panalaytuǵın jartasım[†] bol,
Hámme waqıtta panalawǵa ol jerge bara alayın.
Meni qutqarıw[†] ushın buyrıq ber,
Shınında da, Sen jartasım hám qorǵanımsań[+].

4Qudayım, meni jawızlardıń qolınan,
Ádalatsız hám zalım adamnıń pánjesinen qutqar![+]
5Sen meniń úmitimseń, Quday[†] Iye,
Jaslıǵımnan Saǵan isenemen[+].
6Tuwılǵanımnan baslap, Saǵan súyendim,
Meni anamnıń qarnınan Sen alıp shıqtıń,
Hámme waqıtta Saǵan alǵıs-maqtaw aytaman[+].

7Kópler ushın órnek boldım,
Sen meniń bekkem panamsań.
8Awzım tolıp tassın alǵıs-maqtawǵa,
Kúni boyı saltanatıńdı járiyalayman[+].
9Qartayǵan shaǵımda, mennen júz burma,
Kúshim qaytqannan keyin, meni tárk etpe!
10Dushpanlarım maǵan qarsı til biriktirer,
Meni óltiriwdi qálegenler bir-biri menen keńeser[+].
11Olar: «Quday onı tárk etti,
Quwıp, uslap alıńlar,
Onı qutqaratuǵın hesh kim joq!» – deydi[+].

12Quday, mennen uzaqlaspa,
Qudayım, maǵan járdem beriwge asıq!
13Shermende bolıp, joq bolsın, meni ayıplawshılar,
Maǵan jawızlıq qılmaqshı bolǵanlar,
Uyatqa qalıp, biyabıray bolsın[+].
14Al men hámme waqıtta Sennen úmit qılaman,
Ústi-ústine Saǵan alǵıs aytaman.
15Kúni boyı Seniń ádil islerińdi,
Qutqarıwıń tuwralı járiyalayman,
Olardı sanap, ada bolmaspan[+].
16Quday Iye, qúdiretiń sebepli kelemen,
Seniń, jalǵız Seniń ádilligińdi bayan qılaman.

17Quday, jaslıǵımnan maǵan Sen tálim berdiń,
Elege deyin, Seniń ájayıp islerińdi aytıp júremen.
18Shashlarım aǵarıp, qartayǵanımda da,
Tárk etpe meni, Quday!
Kúshińdi keleshek áwladqa,
Qúdiretińdi keyingi urpaqlarǵa jetkereyin.

19Quday, kóklerge jeter ádilligiń,
Ullı isler qıldıń Sen,
Saǵan uqsaǵan kim bar, Quday[+]?
20Sen maǵan kóp awır apatlar jiberdiń,
Biraq meni qaytadan janlandırasań,
Meni jerdiń túbinen jáne shıǵarıp alasań[+].
21Abırayımdı joqarılatasań,
Maǵan jáne jubanısh bereseń.

22Men de arfa[†] shertip, Saǵan alǵıs aytaman,
Sadıqlıǵıńdı qosıq etip aytaman, Qudayım.
Lira[†] shertip, Saǵan alǵıs aytaman, Izraildıń[†] Muxaddesi![†][+]
23Saz shertip, Saǵan alǵıs aytqanımda,
Awzımnan shadlıq dawısı shıǵıp,
Óziń qutqarǵan janım quwanadı.
24Tilim kúni boyı Seniń ádalatıń haqqında járiyalaydı,
Maǵan jawızlıq qılıwdı qálegenler,
Uyatqa qalıp, shermende boldı.

#### 71


1Sulaymannıń jırı

Quday[†], húkim shıǵarıwdı patshaǵa,
Ádalatlıǵıńdı patshanıń ulına sıyla[+].
2Ol Seniń xalqıńdı ádalatlıq penen,
Ǵáriplerińdi tuwrılıq penen húkim qılsın![+]
3Tawlar xalıqqa abadanshılıq,
Tóbeshikler haqıyqatlıq alıp kelsin.
4Patsha jarlılardı qorǵasın,
Kámbaǵallardıń balaların qutqarsın,
Zalımlardı ezip taslasın[+].
5Quyash hám ay turǵanınday,
Xalqıń áwladtan-áwladqa Sennen qorqıp jasasın[+].
6Patshamız jańa orılǵan atızǵa jawǵan jawınday,
Topıraqtı suwǵaratuǵın bereketli jawınday bolsın[+].
7Onıń dáwirinde haq adam gúllep, jasnasın,
Ay joq bolıp ketpegenshe, abadanshılıq mol bolsın[+].

8Ol húkimdarlıq etsin bir teńizden ekinshi teńizge deyin,
Evfrat dáryasınan jer júziniń shetine deyin![+]
9Onıń aldında shólde jasaytuǵınlar bas iysin,
Dushpanları topıraq jalasın[+].
10Tarshish hám ataw úlkeleriniń patshaları,
Oǵan salıq alıp kelsin.
Sheba hám Seba patshalıqları sawǵalar usınsın[+].
11Barlıq patshalar aldında tájim qılsın,
Pútkil xalıqlar oǵan xızmet etsin![+]

12Ol nala shekken jarlıǵa járdem berer,
Súyenishi joq biysharanı qutqarar[+].
13Ǵárip hám jarlıǵa rehimi keler,
Jarlılardıń janın qutqarar.
14Zorlıq hám zulımlıqtan olardı azat qılar,
Olardıń qanı onıń názerinde ázizdur[+].

15Patshanıń ómiri uzaq bolsın!
Shebanıń altını oǵan berilsin,
Tınımsız duwa etilsin ol ushın,
Kúni boyı onı jarılqasın![+]
16Úlkede dán mol bolsın,
Taw baslarında dán ónimleri shayqalıp tursın!
Masaqları Lebanon toǵayınday mol bolsın,
Qala xalqı jerdegi shóp yańlı kóbeysin![+]
17Patshanıń atı máńgi jasasın,
Quyash sóngenshe, atı óshpesin,
Ol arqalı adamlar jarılqansın,
Pútkil xalıqlar: «Ol qanday baxıtlı», – dep aytsın![+]

18Jaratqan Iye[†] Qudayǵa, Izraildıń[†] Qudayına alǵıslar bolsın.
Káramatlar isleytuǵın jalǵız Oldur[+].
19Onıń ullı atına máńgi alǵıslar bolsın,
Pútkil jer júzi Onıń dańqına tolsın!
Awmiyin! Awmiyin![+]

20Ishay ulı Dawıttıń duwaları usı jerde tamamlandı.

#### 72


1Asaftıń jırı

Quday[†] haqıyqattan da Izrailǵa,[†]
Júregi pák bolǵanlarǵa iygilikli[+].
2Ayaqlarım tayıp kete jazladı,
Sırǵanap jıǵılıwdan sál qaldım.
3Jawızlardıń abadanshılıǵın kórip,
Sol menmenlerge ishim kúydi[+].

4Olar ómiriniń aqırına deyin, qayǵı ne ekenin bilmes,
Deneleri saw-salamat.
5Adamzatta bolatuǵın qıyınshılıqtı kórmes,
Basqalar sıyaqlı azap shekpes.
6Menmenlik olardıń moynındaǵı monshaǵı,
Jawızlıq ústindegi kiyimi sıyaqlı.
7Olardıń kózlerin may[†] basqan,
Júrekleri tákabbirlikke tolıp tasqan.
8Adamlardıń ústinen kúlip, jawız niyette sóyler,
Menmenlik etip, zulımlıq qılıwdı jobalastırar.
9Kóklerge qarsı awzın ashar,
Tilleri menen jer júzin iyeler.
10Sonıń ushın, xalıq solarǵa qaray júz burar,
Sózlerin bolsa, suwday etip iship alar.
11Olar bılay deydi: «Quday qalay biledi?
Quday Taalanıń[†] xabarı bar ma edi?»[+]
12Mine, usındaydur jawızlar,
Hámme waqıtta táshiwishsiz jasar,
Óz baylıǵın arttırar.

13Men biykarǵa júregimdi pák tutqan ekenmen-dá,
Ayıpsızban, dep qollarımdı juwǵan ekenmen-dá[+].
14Kúni boyı azap shegemen,
Hár kúni azanda jazalanaman.

15Men de olar sıyaqlı sóyleyin, desem,
Qıyanet etken bolaman Seniń haqıyqıy xalqıńa.
16Bulardı túsiniw ushın oylanǵanımda,
Men ushın qıyın boldı bul.
17Seniń muxaddes[†] Ibadatxanańa[†] kiremen degenshe,
Túsinbegen edim olardıń aqıreti ne bolatuǵının[+].

18Shınında da, olardı tayǵaq jerge qoyǵansań,
Jerge qulatıp, wayran qılasań[+].
19Olar kútilmegende birden qırılıp qaladı,
Qorqınıshlı apat ishinde pútkilley joq boladı.
20Oyanǵanda umıtılıp ketetuǵın tús sıyaqlı,
Sen qozǵalǵanda, Iye[†],
Olardı eles súlderdey kórip, mensinbeyseń.

21Júregim ǵamǵa tolıp,
Qálbimde dárt payda bolǵanda,
22Men nadan bolıp, bilmegen ekenmen,
Saǵan haywanday qatnasta boldım[+].
23Sonda da hámme waqıtta Seniń menen birgemen,
Meniń oń qolımnan uslaǵansań.
24Násiyatlarıń menen maǵan jol kórseteseń,
Keyin meni dańqqa qaray jeteleyseń.
25Sennen basqa kimim bar aspanda?
Sennen basqanı qálemeymen jer júzinde[+].
26Denem hám qálbim hálsirep baratır,
Biraq Quday – Sen júregimniń kúsh-quwatısań,
Meniń máńgilik úlesimseń[+].

27Sennen uzaqlasqanlar ólip ketedi,
Qırıp taslaysań Saǵan opasızlıq qılǵanlardı.
28Al men ushın Quday, Saǵan jaqın bolıw jaqsı,
Barlıq islerińdi járiyalayın dep,
Quday Iye, Seni pana qılıp aldım ózime[+].

#### 73


1Asaftıń násiyat jırı

Quday[†], ne ushın bizlerden máńgi bas tarttıń?
Ne ushın Óziń baǵıp atırǵan qoylarǵa ǵázebińdi shashasań[+]?
2Esle ótmishtegi iyelik qılǵan jámiyetińdi,
Óz xalqıń qılıw ushın azat etken qáwimińdi,
Óziń mákan qurǵan usı Sion[†] tawın[+].
3Adımlarıńdı tiklenbey turǵan qarabaqanaǵa qaray bur,
Dushpan Muxaddes[†] orındaǵı barlıq nárseni qıyrattı.

4Ibadatxanańda[†] dushpanlarıń qıshqırıstı,
Ol jerge óz bayraqların tikti[+].
5Olar toǵayda terek shabıw ushın,
Baltasın kótergen adamǵa uqsaydı.
6Keyin olar ay balta hám balǵaları menen,
Qıyratıp tasladı barlıq oyma islerdi[+].
7Muxaddes mákanıńdı órtedi,
Atıń ornalasqan mákanıńdı pútkilley haramladı.
8Olar óz kewlinde: «Olardı pútkilley qurtamız», – dep,
Eldegi sıyınıw orınların órtep jiberdi[+].

9Káramatlı belgilerińdi kórmeymiz,
Endi payǵambarlar[†] da qalmadı,
Bul qashanǵa deyin dawam etetuǵının biletuǵın,
Hesh kim qalmadı bizlerdiń aramızda[+].
10Quday, qashanǵa deyin dushpan Seni aqıretleydi?
Jaw Seniń atıńa máńgige til tiygize ala ma?
11Ne ushın qolıńdı, oń qolıńdı artqa tartasań?
Qoynıńnan qolıńdı shıǵarıp, olardı qırıp tasla![+]

12Quday, ázelden meniń patshamsań,
Jer júzine jeńis alıp keleseń[+].
13Kúshiń menen teńizdi ekige bóldiń,
Teńiz aydarhalarınıń basların suw ishinde ezdiń[+].
14Liwyatannıń[*] basların ezdiń,
Shólde jasaytuǵınlarǵa onı azıq qılıp berdiń.
15Suwdıń kózlerin hám bulaqlardı ashıp aǵızǵan Senseń,
Aǵıp turǵan dáryalardı qurǵatıp taslaǵan Senseń[+].
16Kúndiz Seniki, tún de Seniki,
Ay hám quyashtı Sen ornattıń[+].
17Sen jer júziniń barlıq shegaraların ornattıń,
Jazdı da, qıstı da Óziń jarattıń[+].

18Esińde tut, Jaratqan Iye[†], dushpan aqıretlep atır,
Aqmaq xalıqlar atıńa til tiygizip atır.
19Qumırıńnıń janın jırtqıshlarǵa tapsırma,
Biyshara bendelerińdi máńgige umıtpa[+].

20Dúzgen kelisimińe[†] názer sal,
Eldiń qarańǵı jerleri zorlıqqa tolǵan[+].
21Ezilgen adam shermende bolıp qaytpasın,
Biyshara hám jarlılar atıńa alǵıs-maqtaw aytsın.

22Tur, Quday, Óz isińdi qorǵa,
Aqmaqlardıń kúni boyı Seni masqara qılıwın esle.
23Dushpanlarıńnıń qıshqırıǵın,
Saǵan qarsı shıqqanlardıń tınbay kóterilgen shawqımın umıtpa[+].

#### 74


1Atqarıwshılardıń jetekshisine. «Joq etpe» namasına aytıladı. Asaftıń jırı. Qosıq[+]

2Alǵıslaymız Seni, Quday[†], alǵıslaymız,
Atıń Seniń bizlerge jaqın,
Adamlar ájayıp islerińdi járiyalaydı.

3Quday bılay deydi: «Belgilengen waqıt kelgende,
Ádillik penen qazılıq etemen[+].
4Jer júzi hám onda jasaytuǵınlar shayqaladı,
Biraq bekkem qıldım onıń sútinlerin[+].
Selah
5„Maqtanbań!“ – dedim maqtanshaqlarǵa,
Nahaqlarǵa: „Kókirek kótermeń!
6Kókiregińizdi joqarı kótermeń!
Menmenlik penen sóylemeń!“ – dedim».

7Shıǵıstan da, batıstan da,
Tawlı shólden de húkim shıqpas.
8Biraq qazılıq etiwshi Quday,
Birin tómenletip, ekinshisin joqarılatar[+].
9Jaratqan Iye[†] qolında bir kese uslap tur,
Ol dámli aralaspalı kópirgen sharapqa tolı.
Onnan jer júzindegi barlıq nahaqlarǵa quyadı,
Olar túbine deyin onı ishedi[+].

10Al men Onıń islerin máńgi járiyalayman,
Saz shertip, Yaqıptıń[†] Qudayına alǵıs aytaman.
11Ol barlıq nahaqlardıń kókiregin basadı,
Haq adamlardıń kúshin joqarılatadı[+].

#### 75


1Atqarıwshılardıń jetekshisine. Tarlı saz ásbaplarında aytılatuǵın Asaftıń jırı. Qosıq

2Yahudada[†] Quday[†] belgili,
Izrailda[†] Onıń atı ullı.
3Onıń qonısı Salim[*] qalasında,
Jasaytuǵın mákanı Sionda.[†][+]
4Ol jerde sındırdı otlı oqlardı,
Qalqan, qılısh hám sawash quralların[+].
Selah

5Ańǵa tolı tawlardaǵı arıslan kibi,
Saltanatlı hám qúdiretliseń.
6Qaza tawıp tonalǵan batır jawıngerler,
Máńgi uyqıǵa ketti.
Kúshli jigitlerdiń hesh biri qolın qozǵalta almaydı[+].
7Yaqıptıń[†] Qudayı, Seniń qorqınıshlı dawısıńnan,
Atlar hám arbakeshler esten tandı[+].

8Jalǵız Sen aybatlısań,
Kim aldıńda tura aladı ǵázeplengenińde[+]?
9-10Dúnyadaǵı ezilgenlerdi qutqarayın dep,
Húkim shıǵarıw ushın turdıń, Quday,
Kóklerden húkimińdi járiyalaǵanıńda,
Jer júzi qorqıp, tım-tırıs bolıp qaldı.
Selah

11Adamzattıń ǵázebi Seniń dańqıńa aylanar,
Qalǵan ǵázebin Óziń basasań.

12Wáde berińler Qudayıńız Jaratqan Iyege,[†]
Orınlańlar óz wádelerińizdi.
Onıń dógereginde bolǵan barlıǵıńız,
Qorqınıshlı Qudayǵa sıylar alıp keliń[+].
13Ol húkimdarlardıń ruwxın sóndirer,
Qorqınısh salar jer júzindegi patshalarǵa.

#### 76


1Atqarıwshılardıń jetekshisi Edutun ushın. Asaftıń jırı[+]

2Dawıslap Qudayǵa jalbarınaman,
Dawıslap Qudaydı shaqıraman,
Ol meni esitedi.
3Qıyın kúnimde Iyeni izledim,
Túni menen qollarımdı túsirmey jaydım,
Kewlim bas tarttı jubanıshtan[+].
4Qudaydı eslesem, ah uraman,
Oy juwırtsam, ruwxım hálsireydi.
Selah

5Kózlerime uyqı bermeyseń,
Háwlirip ketkenlikten, sóyley almayman.
6Ótmishtegi kúnler haqqında,
Ótken jıllar haqqında oylayman[+].
7Túnde aytqan qosıqlarımdı eske alaman,
Ózim menen ózim sóylesip,
Ruwxım sorawlarǵa juwap izler:
8Iye[†] bizlerden máńgi bas tarttı ma?
Endi qaytıp hesh qashan maǵan miyrimiń túspey me?
9Onıń súyispenshiligi máńgi joq bolǵanı ma?
Bergen sózi áwladtan-áwladqa dawam etpey me?
10Quday[†] rehim etiwdi umıtqanı ma?
Miyrim[†]-shápáátiniń ornın ǵázep basqanı ma?
Selah
11Ózime ózim bılay dedim:
«Mine, meniń dártim –
Quday Taalanıń[†] Óz kúshin kórsetpewi».

12Jaratqan Iye, Seniń islerińdi eske alaman,
Burınǵı káramatlarıńdı esleymen[+].
13Seniń barlıq islerińdi túsiniwge tırısaman,
Ullı isleriń ústinde oy juwırtaman.

14Quday, jolıń muxaddesdur![†]
Quday, Sen sıyaqlı basqa ullı quday bar ma[+]?
15Sen – káramatlar isleytuǵın Qudaysań,
Xalıqlar arasında Óz qúdiretińdi kórsettiń.
16Óz kúshiń menen xalqıńdı,
Yaqıp[†] hám Yusup áwladların azat qıldıń.
Selah

17Suwlar Seni kórip, Quday,
Suwlar Seni kórip, qorqıp ketti.
Túpsiz teńizler titiredi[+].
18Bultlardan jawın quydı,
Kóklerden shaqmaq shaqtı,
Sonda Seniń oqlarıń ushtı[+].
19Dúbeley ishinde dawısıń gúrkiredi,
Jıldırımlar jer júzin jarıq qıldı.
Jer titirep, lárzege keldi[+].
20Jolıń teńiz arqalı,
Soqpaǵıń ullı suwlar arqalı ótti,
Izleriń bolsa, kórinbedi[+].
21Muwsa hám Xaronnıń qolları menen,
Xalqıńdı súriw sıyaqlı alıp júrdiń[+].

#### 77


1Asaftıń násiyat jırı

Tıńlań, háy xalqım, kórsetpelerimdi,
Meniń sózlerime qulaq túriń.
2Tımsallar aytıw ushın awzımdı ashaman,
Ótmishtegi sırlı sabaqlardı bayan etemen,[+]
3Ne esitip, bilgenimizdi,
Ata-babalarımızdıń bizlerge aytıp bergenin[+].
4Balalarımızdan bulardı jasırmaymız,
Jaratqan Iyeniń[†] dańqın, Onıń kúshin,
Onıń ájayıp islerin keleshek áwladqa bayan etemiz[+].

5Jaratqan Iye[†] Yaqıp[†] urpaǵına qaǵıydalar ornatıp,
Izrailǵa[†] nızam tayınladı.
Bulardı balalarına úyretsin dep,
Ata-babalarımızǵa buyrıq berdi[+].
6Solay etip, keleshek áwladlar bilsin,
Keleshekte tuwılatuǵın balalar da,
Bulardı óz balalarına jetkersin[+].
7Sóytip, olar Qudayǵa úmit baylasın,
Qudaydıń islerin umıtpasın,
Onıń buyrıqların orınlasın.
8Júrekleri turaqlı bolmaǵan,
Ruwxları Qudayǵa sadıq bolmaǵan,
Ata-babaları sıyaqlı ójet, qozǵalańshı áwlad bolmasın[+].

9Sadaq hám oqlar menen qurallanǵan Efrayım[†] áwladı,
Sawash kúni keynine burılıp qashtı.
10Olar Qudaydıń kelisimin[†] saqlamadı,
Onıń nızamı boyınsha júriwden bas tarttı.
11Umıttı Onıń islerin,
Ózlerine kórsetken káramatların[+].
12Mısırda,[†] Soan dalasında,
Ol káramat isledi ata-babalarınıń kóz aldında[*],[+]
13Teńizdi ekige bólip, olardı alıp ótti,
Suwlardı diywal sıyaqlı etip qoydı[*][+].
14Kúndiz bult penen,
Túnde ottıń jaqtısı menen olardı alıp júrdi[*][+].
15Shólde jartaslardı[†] qaq ayırıp,
Teńizdey mol etip suw berdi[+].
16Jartastan bulaqlar ashıp,
Suwlardı dáryaday aǵızdı[*].

17Biraq olar Onıń aldında gúna[†] islewdi,
Shólde Quday Taalaǵa[†] qarsı bas kóteriwdi dawam etti:
18Júreklerinde Qudaydı sınap,
Kewli kúsegen awqattı talap qıldı[+].
19Olar Qudayǵa qarsı sóylep, bılay dedi:
«Quday[†] shólde dasturxan jaya ala ma?
20Mine, Ol tastı urıp, suw shıǵardı,
Suwdı dárya qılıp aǵızdı.
Endi xalqına nan bere ala ma,
Gósh penen de támiyinley ala ma?»[*]

21Jaratqan Iye bunı esitip, qattı ǵázeplendi,
Yaqıpqa qarsı otın lawlatıp,
Izrailǵa qáhárin shashtı[+].
22Sebebi olar Qudayǵa isenbedi,
Onıń qutqarıwınan[†] úmit etpedi.
23Ol joqarıdaǵı bultlarǵa buyrıq berip,
Aspan qaqpaqların ashtı[+].
24Xalıqqa jeytuǵın manna jawdırdı,
Kóktegi dánnen berdi olarǵa[+].
25Adamlar perishtelerdiń[†] nanın jedi,
Toyǵanınsha awqat jiberdi olarǵa[*].
26Shıǵıs samalın estirdi aspanda,
Qúdireti menen qubla samalın alıp keldi.
27Shańday qılıp, olarǵa gósh,
Teńiz qumınday mol etip quslar jawdırdı[+].
28Olardı ordasınıń ortasına,
Mákan qılǵan jerdiń dógeregine qondırdı.
29Solay etip, xalıq toyǵanınsha jedi,
Qálegeninshe olarǵa Quday berdi[+].
30Biraq olardıń kúsewi qaytpay turıp,
Awqatları ele awzında eken,
31Qudaydıń ǵázebi olarǵa shashıldı,
Eń kúshlilerin óltirdi,
Jerge qulattı Izraildıń jas jigitlerin[*][+].

32Buǵan qaramastan, olar dawam etti gúna islewin,
Onıń ájayıp islerine isenbedi[+].
33Sonıń ushın, Quday olardıń kúnlerin biyhudalıq penen,
Jılların qorqınısh ishinde aqırına jetkerdi[+].
34Quday olardı óltirip baslaǵanda,
Olar Onı izlep, qayta bet burdı,
Pútkil barlıǵı menen Qudaydı izledi.
35Quday – ózleriniń qorǵawshı jartası ekenin,
Quday Taala – ámeńgeri[†] ekenin esledi[+].
36Biraq awızları menen Oǵan jaǵımpazlıq qıldı,
Tilleri menen Onıń aldında ótirik sóyledi[+].
37Onıń aldında júrekleri sadıq bolmadı,
Onıń kelisimine biyopalıq qıldı[+].

38Degen menen, Quday rehimli,
Gúnalardı keshiredi, gúnakarlardı joq etpeydi,
Kóp márte Óz ǵázebin basadı,
Qáhárin tolıq shashpaydı[+].
39Quday olardıń tánnen ibarat ekenin,
Esip ótip, qaytıp kelmeytuǵın samal ekenin esledi[+].

40Shólde Oǵan qarsı neshshe ret bas kóterdi,
Qula dúzde Onı qapa qıldı[+].
41Qayta-qayta sınadı Qudaydı,
Izraildıń Muxaddesin[†] irenjitti.
42Eslemedi Onıń qúdiretli qolın,
Ózlerin dushpannan qutqarǵan kúnin.
43Mısırda kórsetken belgilerin,
Soan dalasında islegen káramatların[+].
44Sonda Mısırdıń ózeklerin qanǵa aylandırdı,
Olar suwlarınan ishe almay qaldı[+].
45Olarǵa shaqsın dep, iytshıbın,
Wayran qılsın dep, qurbaqalar jiberdi[+].
46Olardıń eginlerin hám qol miynetlerin,
Shegirtkelerge tapsırdı[+].
47Burshaq penen júzimzarların,
Jabayı ánjir aǵashların joq etti[+].
48Olardıń iri malların burshaqtıń,
Súriwlerin jıldırımnıń astında qaldırdı[+].
49Olardıń ústine lawlaǵan ǵázebin shashtı,
Olarǵa qáhár, ashıw hám azap,
Apat alıp keletuǵın perishtelerin jiberdi[+].
50Óz qáhárine jol qoydı,
Olardı ólimnen saqlamadı,
Janların illetke duwshar qıldı.
51Qırıp tasladı Mısırdaǵı barlıq tuńǵıshlardı,
Xamnıń shatırlarındaǵı belindegi kúshiniń,
Birinshi jemisi bolǵan balaların[+].

52Óz xalqın qoy sıyaqlı jeteklep shıqtı,
Shólde súriwdey etip baslap júrdi[+].
53Olardı aman-esen alıp júrdi, olar qorqpadı,
Dushpanları bolsa, teńizge ǵarq boldı[*][+].
54Olardı Óziniń muxaddes jerine,
Qúdiretli oń qolı menen erisken tawlı úlkege alıp keldi[+].
55Aldılarınan basqa xalıqlardı quwıp shıǵardı,
Jerlerin olarǵa múlik etip, bólip berdi,
Izrail urıwların olardıń shatırlarına jaylastırdı[+].

56Biraq olar ele de Qudaydı sınadı,
Quday Taalaǵa qarsı bas kóterdi,
Onıń tártiplerine boysınbadı[+].
57Ata-babaları sıyaqlı opasızlıq qılıp, qıyanet etti,
Jaramsız sadaq yańlı isenimsiz boldı[+].
58Tabınatuǵın orınları menen Onı irenjitti,
Músin qudayları menen Onıń qızǵanıshın oyattı[+].
59Quday bulardı esitip, ǵázebi lawladı,
Izraildan pútkilley júz burdı.
60Adamlar arasındaǵı mákan jerin,
Shilodaǵı Muxaddes mákanın tárk etti[+].
61Óz qúdiretin tutqınlıqqa,
Óz saltanatın dushpan qolına tapsırdı[*].
62Xalqın qılısh júzine tapsırdı,
Óz menshik xalqına ǵázeplendi[+].
63Jas jigitlerin ot jalmadı,
Jas qızlarına toy qosıqları aytılmadı.
64Ruwxaniyleri[†] qılıshtan óldi,
Jesirleri joqlaw da ayta almadı[+].
65Biraq Iye uyqıdan oyanǵanday,
Sharaptıń tásirinen qıshqırǵan batırday qozǵaldı[+].
66Dushpanların shegindirip, jeńiliske ushırattı,
Olardı máńgi shermendelikke duwshar qıldı.

67Keyin Ol Yusuptiń urpaǵınan bas tarttı,
Efrayım urıwın tańlamadı.
68Biraq Yahuda[†] urıwın,
Ózi súygen Sion[†] tawın tańladı[+].
69Óz muxaddes Ibadatxanasın[†] aspan sıyaqlı qurdı,
Onı jer júzindey etip máńgi bekkemledi.
70Óz qulı Dawıttı tańladı,
Qoy qorasınan onı shaqırıp aldı[+].
71Óz xalqı Yaqıptı, menshigi Izraildı baǵıw ushın,
Sawlıq qoylardıń arasınan alıp keldi[*][+].
72Solay etip, ol xalqına ádalatlıq penen shopanlıq qıldı,
Sheber qolları menen olardı jetekledi[+].

#### 78


1Asaftıń jırı

Quday[†], basqa milletler Seniń elińe bastırıp keldi,
Muxaddes[†] Ibadatxanańdı[†] haramladı,
Erusalimdi[†] qarabaqanaǵa aylandırdı[+].
2Jem qıldı qullarıńnıń óliklerin quslarǵa,
Sadıq adamlarıńnıń denelerin jabayı haywanlarǵa[+].
3Qanların suwday aǵızdı Erusalim boylap,
Olardı jerleytuǵın hesh kim bolmadı[+].
4Bizler qońsı xalıqlarǵa masqara,
Dógeregimizdegilerge kúlki hám shermende boldıq[+].

5Qashanǵa deyin, Jaratqan Iye[†],
Máńgi dawam ete bere me ǵázebiń,
Ot sıyaqlı janǵan qáháriń[+]?
6Ǵázebińdi shash Seni bilmeytuǵın xalıqlarǵa,
Seniń atıńdı shaqırmaytuǵın patshalıqlarǵa[+].
7Olar Yaqıp[†] urpaqların jalmadı,
Onıń mákanın wayran qıldı[+].

8Ótmishtegi gúnalardı bizlerge júkleme,
Óz rehimińdi bizlerge tez arada kórset,
Bizler júdá hálsirep qaldıq[+].
9Qutqarıwshımız[†] Quday, dańqıńa bola, bizlerge járdem ber,
Azat et, Óz atıń ushın gúnalarımızdı keshir[+].
10Ne ushın basqa xalıqlar:
«Olardıń Qudayı qayaqta?» – dep aytıwı kerek?
Qullarıńnıń qanınıń óshin alǵanıńdı,
Óz kózimiz benen kóreyik, bunı basqa milletler de bilsin[+].

11Tutqınlardıń dadı jetip barsın aldıńa,
Ólimge húkim etilgenlerdi,
Óz qúdiretli kúshiń menen qutqar[+].
12Seni aqıretlegen qońsı xalıqlarǵa,
Jeti ese etip, ózlerine qaytar, Iye![+]
13Al bizler Seniń xalqıń hám Óziń baǵıp atırǵan qoylarıńbız.
Seni máńgi táriyipleymiz,
Áwladtan-áwladqa Saǵan alǵıs-maqtaw aytamız[+].

#### 79


1Atqarıwshılardıń jetekshisine. Asaftıń jırı. «Lala gúllerdiń kelisimi» namasına aytıladı[+]

2Izraildıń[†] shopanı, qulaq sal,
Yusupti qoy sıyaqlı alıp júriwshi!
Nurıńdı shash, kerublar[†] arasında taxtta otırǵan[+].
3Efrayım,[†] Benyamin hám Menashshe aldında,
Óz kúshińdi kórset,
Kelip, bizlerdi qutqar[+].

4Quday[†]! Bizlerdi aldınǵı halımızǵa qaytar,
Bizlerge júzińniń nurın shash, qutqarılayıq![+]

5Jaratqan Iye[†], Álemniń Qudayı!
Qashanǵa deyin, xalqıńnıń duwalarına qáhárleneseń[+]?
6Bizlerge nan ornına kóz jas berdiń,
Kóz jasqa ábden toydırdıń[+].
7Qońsılarımızdı bizlerge qarsı iytermelediń,
Dushpanlarımız kúler ústimizden.

8Álemniń Qudayı! Bizlerdi aldınǵı halımızǵa qaytar,
Bizlerge júzińniń nurın shash, qutqarılayıq![+]

9Mısırdan[†] bir júzim aǵashın alıp kelip,
Basqa xalıqlardı quwıp, onı otırǵızdıń[+].
10Ol ushın jer tayarlap, tazaladıń,
Ol tamır jayıp, eldi toltırdı.
11Kóleńkesi tawlardı qapladı,
Shaqaları náhán kedr aǵashın qapladı.
12Shaqaları sozıldı Jer Orta teńizine deyin,
Putaları bolsa, Evfrat dáryasına deyin[+].
13Ne ushın qulattıń onıń diywalların?
Joldan ótkenlerdiń hámmesi júzimin julsın dep pe[+]?
14Toǵaydaǵı dońızlar onı qoparıp taslaydı,
Jabayı haywanlar jep qoyadı.

15Álemniń Qudayı, bizlerge júzińdi bur,
Kóklerden qarap, názer sal,
Ǵamxorlıq qıl usı júzim aǵashına[+].
16Oń qolıń menen otırǵızǵanıńdı,
Óziń ushın kúsheytken nálińdi qorǵa!
17Dushpanlarımız onı otqa jaǵıp, qırqıp atır,
Ǵázebiń menen olardı óltir[+].
18Járdem qolıń oń tárepińdegilerdiń ústinde,
Óziń ushın tárbiyalaǵan xalqıńnıń ústinde bolsın.
19Bizler Sennen hesh qashan bezbeymiz,
Bizlerdi qayta tirilt, atıńdı shaqıramız.
20Jaratqan Iye, Álemniń Qudayı!
Bizlerdi aldınǵı halımızǵa qaytar,
Bizlerge júzińniń nurın shash, qutqarılayıq![+]

#### 80


1Atqarıwshılardıń jetekshisine. Gat tarlı ásbabında aytılatuǵın Asaftıń jırı[+]

2Shadlanıp baqırıń kúsh-quwatımız bolǵan Qudayǵa,
Quwanıshlı túrde qıshqırıń Yaqıptıń[†] Qudayına!
3Qosıq aytıń, dáp qaǵıń,
Jaǵımlı dawıslı lira[†] hám arfa[†] shertiń.
4Kárnay[†] shertiń jańa ayda,
Tolıq ayda, bayram kúnimizde[+].
5Bul Izrail[†] ushın bir qaǵıydadur,
Yaqıptıń Qudayınıń qararıdur.
6Quday[†] Mısırǵa[†] qarsı júris qılǵanda,
Ol bunı Yusup urpaǵına nızam qılıp qoydı.

Men bir tanıs bolmaǵan dawıstı tıńlap turman:[+]
7«Jelkeńizden júkti alıp tasladım,
Qollarıńızdı awır sebetten azat qıldım[+].
8Basıńızǵa apat túskende, Meni shaqırdıńız,
Sonda sizlerdi qutqarıp aldım,
Gúldirmama arasınan sizlerge juwap berdim,
Meriba suwları janında sizlerdi sınadım[*][+].
Selah

9Tıńla, xalqım, sizlerge eskertemen:
Izrail, qáne endi, sen Maǵan qulaq salǵanıńda![+]
10Arańızda basqa quday bolmasın,
Jat qudayǵa tabınbań[+].
11Seni Mısırdan alıp shıqqan,
Qudayıń Jaratqan Iye[†] – Men bolaman.
Awzıńdı ash, onı toltıraman.

12Biraq xalqım, sen dawısıma qulaq salmadıń,
Izrail, sen Maǵan boysınıwdan bas tarttıń.
13Men de júreklerińizdiń qaysarlıǵınsha qaldırıp,
Jol qoydım óz qálewlerińiz benen júriwińizge[+].
14Qáne endi xalqım, sen Maǵan qulaq salǵanıńda,
Izrail, sen Meniń jollarım menen júrgenińde![+]
15Dushpanlarıńızdı dárhal boysındırar edim,
Jawlarıńızǵa qarsı qolımdı kóterer edim!
16Meni jek kóretuǵınlar Mennen aybınar edi,
Olardıń bul awhalı máńgi dawam eter edi.
17Xalqım, sizlerdi eń jaqsı biyday menen azıqlandırar edim,
Jartastaǵı[†] pal menen toydırar edim»[+].

#### 81


1Asaftıń jırı

Quday[†] iláhiyler jıyının basqarıp,
Qudaylardıń arasında húkimin járiyalaydı:[+]
2«Qashanǵa deyin, sizler jawızlardıń tárepin alıp,
Nahaq qazılıq etesiz[+]?
Selah
3Kámbaǵal hám jetimlerge ádalatlıq kórsetiń,
Ǵárip hám jarlılardıń huqıqın qorǵań[+].
4Kámbaǵal hám ǵáriplerdi qutqarıń,
Jawızlardıń qolınan olardı azat qılıń[+].
5Sizler hesh nárseni bilmeysiz, túsinbeysiz,
Qarańǵılıqta júresiz.
Jer júziniń tiykarı lárzege keledi[+].
6„Sizler qudaylarsız,
Hámmeńiz – Quday Taalanıń[†] ullarısız“, – dedim[+].
7Biraq sizler insan sıyaqlı ólesiz,
Hár qanday húkimdar sıyaqlı qulaysız!»[+]

8Tur, Quday, qazılıq et jer júzine,
Barlıq xalıqlar Saǵan tiyislidur.

#### 82


1Qosıq. Asaftıń jırı

2Quday[†], únsiz qalma,
Sóylemey, tıp-tınısh bolma, Quday![+]
3Mine, dushpanlarıń shawqım shıǵarıp,
Seni jek kóretuǵınlar bas kótermekte.
4Xalqıńa qarsı hiyleli joba dúzip,
Qádirlegenlerińe qarsı oylasıq ótkermekte[+].
5Olar: «Keliń, olardı xalıqlar arasınan joq qılayıq,
Izraildıń[†] atı qaytadan eske alınbasın», – deydi[+].

6Mınalardıń hámmesi til biriktirip,
Saǵan qarsı awqam dúzgen:
7Edomlılar[†] hám Ismayıl urpaǵı,
Moablılar[†] hám Ajar urpaǵı,[+]
8Gebal, ammon hám amalek xalıqları,
Filist xalqı[†] hám Tir[†] turǵınları[+].
9Assiriya[†] da olarǵa qosılǵan,
Olar Lut urpaǵına qosımsha kúsh bolǵan[+].
Selah

10Midyanǵa[†] ne islegen bolsań[*],
Kishon sayında Sisera hám Yabinge ne qılǵan bolsań[*],
Olarǵa da sonı isle[+].
11Olar En-Dorda joq qılınıp,
Jer ushın tógin bolıp qaldı[+].
12Olardıń aqsúyeklerine Oreb hám Zeebke islegenińdi[*] isle,
Barlıq kósemlerine Zebax hám Salmunnaǵa qılǵanıńdı[*] qıl[+].
13Olar: «Keliń, Qudaydıń jaylawlarına,
Iyelik eteyik», – degen edi.

14Qudayım! Olardı quyın kótergen shańday,
Samal ushırǵan qawıqtay etip tasla,[+]
15Ot toǵaydı jalmaǵanday,
Jalın tawlardaǵı shóplerdi kúydirgendey,[+]
16Boranlarıń menen olardı quwıp,
Óz dawıllarıń menen qorqınıshqa sal[+].
17Shermendelikten qızarsın júzleri,
Solay etip, olar Seniń atıńdı izlesin, Jaratqan Iye[†].
18Olar máńgi uyatqa qalıp, qorqınıshqa tússin,
Xorlanıp, joq bolsın.
19Bilsin olar Seniń atıń Jaratqan Iye ekenin,
Jer júziniń jalǵız Quday Taalası[†] ekenińdi[+].

#### 83


1Atqarıwshılardıń jetekshisine. Gat tarlı ásbabında. Qorax áwladınıń jırı[+]

2Qanday ájayıp Seniń mákanıń,
Álemniń Jaratqan Iyesi![†]
3Janım Seniń háwlilerińdi ańsap, sharshadı,
Júregim hám pútkil barlıǵım,
Tiri Qudayǵa shadlanıp baqıradı[+].
4Álemniń Jaratqan Iyesi, Patsham, Qudayım!
Qurbanlıq[†] ornıńnıń qasında,
Qus ta jasaw ushın ózine orın tabar,
Palapanları ushın qarlıǵash uya qurar[+].
5Qanday baxıtlı Seniń Úyińde jasaytuǵınlar,
Olar tınbastan Saǵan alǵıs-maqtaw aytar![+]
Selah

6Qanday baxıtlı Sennen kúsh tapqan adam,
Shın júrekten Sionǵa[†] barıwǵa umtılǵanlar[+].
7Jılaw oypatlıǵınan ótip,
Olar suw ózeklerin ashar,
Birinshi jawın ol jerdi bereketke toltırar.
8Jol júrip, olardıń kúshine kúsh qosılar,
Sionda Qudaydıń aldında bolar.

9Jaratqan Iye[†], Álemniń Qudayı, duwamdı tıńla,
Qulaq sal, Yaqıptıń[†] Qudayı!
Selah
10Quday[†], bizlerdiń qalqanımızǵa qara,
Óziń maylaǵan patshańa názer sal![+]

11Seniń háwlilerińdegi bir kún mıń kúnnen artıq.
Nahaqlardıń shatırında jasawdan góre,
Qudaydıń Úyiniń[†] bosaǵasında turǵanım abzal.
12Quday Iye – quyash hám qalqandur,
Ol miyrim[†] hám dańq berer,
Minsiz júrgenlerden jaqsılıqtı ayamas[+].
13Álemniń Jaratqan Iyesi,
Qanday baxıtlı Saǵan úmit baylaǵan adam![+]

#### 84


1Atqarıwshılardıń jetekshisine. Qorax áwladınıń jırı

2Jaratqan Iye[†], Óz elińe miyrim[†] kórsettiń,
Yaqıp[†] urpaǵın abadanshılıqqa jáne eristirdiń.
3Xalqıńnıń ayıbın keshirdiń,
Olardıń barlıq gúnalarınan óttiń[+].
Selah
4Pútkil qáhárińdi uslap qaldıń,
Lawlaǵan ǵázebińnen qayttıń[+].

5Bizlerdi qutqarǵan Quday[†], aldınǵı awhalımızǵa qaytar,
Bizlerge degen ǵázebińdi toqtat.
6Máńgi ǵázepleneseń be bizlerge?
Ǵázebińdi áwladtan-áwladqa dawamlaysań ba[+]?
7Xalqıń Sende quwanısh tabıwı ushın,
Bizlerdi qaytadan janlandırmaysań ba?
8Jaratqan Iye, súyispenshiligińdi kórset,
Bizlerge qutqarıwıńdı[†] inam et.

9Qudaydıń, Jaratqan Iyeniń[†] sózine qulaq túremen,
Ol Óz xalqına, Óziniń sadıq adamlarına tınıshlıq sózin aytadı,
Endi olar aqılsız jollarına qaytpasın.
10Onıń saltanatı elimizde mákanlawı ushın,
Sózsiz, Onnan qorqqanlarǵa Onıń qutqarıwı jaqın.

11Súyispenshilik[†] hám sadıqlıq ushırasadı,
Ádillik penen tınıshlıq súyisedi.
12Sadıqlıq jerden kógerip shıǵadı,
Ádalatlıq aspannan qaraydı.
13Jaratqan Iye iygilikti jawdıradı,
Jerimiz óz ónimin beredi[+].
14Ádalatlıq Onıń aldında júredi,
Onıń qádemleri ushın jol tayarlaydı[+].

#### 85


1Dawıttıń duwası

Jaratqan Iye[†], qulaq salıp, juwap ber maǵan,
Men ǵárip hám mútájben[+].
2Janımdı qorǵa, Saǵan sadıqpan,
Qudayım, Saǵan úmit baylaǵan qulıńdı qutqar!
3Maǵan miyrim[†]-shápáátińdi túsir, Iye,
Saǵan kúni boyı jalbarınaman.
4Qulıńnıń qálbin quwanıshqa toltır,
Júregimdi ashaman Saǵan, Iye[+].
5Sen iygilikli hám keshirimliseń, Iye,
Seni shaqırǵanlardıń hámmesine súyispenshiligiń ullı[+].
6Qulaq sal meniń duwama, Jaratqan Iye,
Jalbarınǵan dawısıma dıqqat et!
7Qıyın kúnlerimde Seni shaqıraman,
Sen meni esiteseń[+].

8Qudaylar arasında Saǵan teńlesetuǵını joq, Iye,
Seniń islerińdey isler joq[+].
9Sen jaratqan barlıq milletler,
Iye, Seniń aldıńa kelip, tájim qıladı,
Seniń atıńdı dańqqa bóleydi[+].
10Sen ullısań, ájayıp isler isleyseń,
Sen jalǵız Qudaysań[+].
11Jaratqan Iye, jolıńdı maǵan úyret,
Saǵan sadıq bolıp júreyin,
Seniń atıńnan qorqatuǵın etip, júregimdi bekkemle[+].
12Quday[†] Iyem, shın júregim menen alǵıslayman,
Seniń atıńdı máńgi dańqqa bóleymen.
13Maǵan degen súyispenshiligiń ullı,
Janımdı óliler mákanınıń[†] tuńǵıyıǵınan aman saqlaysań[+].

14Quday, arsızlar maǵan qarsı kóterildi,
Qaraqshılar toparı janımdı alıw ushın meni izlep júr,
Olar Seni pisent etpeydi[+].
15Sen, Iye, rehimli hám miyrimli Qudaysań,
Sabır-taqatlı, súyispenshiligiń ullı hám sadıqsań[+].
16Awhalıma qara, rehim qıl maǵan,
Qulıńa kúsh-quwat ber,
Shorıńnıń ulın qutqar[+].
17Qayırqomlıǵıńnan bir belgi kórset maǵan,
Meni jek kóretuǵınlar kórip, uyalıp qalsın.
Jaratqan Iye, járdem kórsetip,
Maǵan jubanısh bergen Ózińseń[+].

#### 86


1Qorax áwladınıń jırı. Qosıq

2Jaratqan Iye[†] muxaddes[†] tawlar ústine
Sionnıń[†] tiykarın qurdı,
Yaqıptıń[†] barlıq mákan jaylarınan góre,
Sionnıń dárwazaların súyedi[+].
3Qudaydıń qalası,
Sen haqqında ájayıp sózler aytıladı[+].
Selah

4Quday[†] bılay deydi:
«Meni tanıytuǵınlar ishinde,
Rahab[*] hám Babiloniyanı[†] esapqa alaman.
Mine, Filistiya,[†] Tir[†] hám Xabashstan[†] da,
Sol jerde tuwılǵan».

5Sion haqqında bılay dep aytıladı:
«Hár biri sol jerde tuwılǵan!
Quday Taalanıń[†] Ózi Siondı bekkemleydi»[+].
6Jaratqan Iye xalıqlardı dizimge alǵanda,
«Bul da Sionda tuwıldı», – dep jazadı.
Selah

7Jırshılar hám oyınǵa túsiwshiler:
«Ómirimniń bulaǵı sendedur!» – deydi[+].

#### 87


1Qosıq. Qorax áwladınıń jırı. Atqarıwshılardıń jetekshisi ushın. Muńlı aytılatuǵın Ezrax násilinen bolǵan Hemannıń násiyat jırı[+]

2Jaratqan Iye[†], meni qutqarıwshı[†] Quday[†],
Kúni-túni aldıńa kelip, jalbarınaman[+].
3Duwam Seniń aldıńa jetip barsın,
Qulaq sal jalbarınıwıma.

4Janım azapqa tolı,
Ómirim óliler mákanına[†] jaqınlastı[+].
5Qábirge kirgenler arasında dep esaplanaman,
Hal-dármanı qalmaǵan adamǵa uqsayman[+].
6Men óliler arasına taslanǵanman,
Sen endi eske almaytuǵın,
Járdem qolıńnan mahrum bolǵan,
Qazalanıp qábirde jatırǵanlarǵa uqsayman[+].
7Sen meni qábirdiń túbine,
Qarańǵılıq hám tuńǵıyıqqa tasladıń[+].
8Ǵázebiń ústimdi zildey basıp,
Barlıq tolqınlarıń menen ezdiń meni[+].
Selah

9Joldaslarımnan ayırdıń,
Meni olarǵa jerkenishli qıldıń,
Qamalıp qaldım, shıǵa almayman[+].
10Kózlerim qayǵıdan hálsiregen,
Hár kúni Seni shaqırdım, Jaratqan Iye,
Qollarımdı Saǵan jaydım.

11Káramatlarıńdı kórseter me ediń óliler ushın?
Ruwxları turıp, Seni táriyipler me edi[+]?
Selah
12Seniń súyispenshiligiń qábirde,
Sadıqlıǵıń nabıt bolıw mákanında aytıla ma?
13Qarańǵılıqta Seniń ájayıp isleriń haqqında,
Umıtılıw mákanında ádalatlıǵıń haqqında aytıla ma[+]?

14Al men, Jaratqan Iye, Seni járdemge shaqıraman,
Qılǵan duwam tańda jetip barar Saǵan[+].
15Ne ushın mennen júz burdıń, Jaratqan Iye,
Nege júzińdi mennen jasırasań?
16Jaslıǵımnan qıynalaman, ólimim jaqın qalǵan,
Qorqınıshıń aldında sharasız qaldım.
17Qáhárli ǵázebiń ústimnen basıp tasladı,
Qorqınıshlarıń meni tamam qıldı[+].
18Kúni boyı bular suw sıyaqlı orap aldı,
Dógeregimdi pútkilley qorshap aldı[+].
19Doslarımnan hám jaqınımnan ayırdıń,
Tek ǵana qarańǵılıq joldasım bolıp qaldı[+].

#### 88


1Ezrax násilinen bolǵan Etannıń násiyat jırı[+]

2Jaratqan Iyeniń[†] súyispenshiligin máńgi jırlayman,
Sadıqlıǵın áwladtan-áwladqa járiyalayman[+].
3Súyispenshiligiń máńgi ornalasqan,
Sadıqlıǵıńdı kóklerde bekkemlediń, deymen.
4Sen bılay dediń: «Tańlaǵanım menen kelisim[†] dúzdim,
Qulım Dawıtqa bılay dep ant ishtim:
5„Urpaǵıńdı máńgi bekkem qılaman,
Taxtıńdı áwladtan-áwladqa dawam ettiremen“».[*][+]
Selah

6Jaratqan Iye[†], kókler alǵıslar ájayıp islerińdi,
Maqtalar sadıqlıǵıń perishteler[†] jıyınında[+].
7Kóklerde Jaratqan Iyege kim teńlese aladı?
Iláhiy barlıqlar ishinde Jaratqan Iyege uqsaytuǵını bar ma[+]?
8Perishteler keńesinde Quday[†] oǵada qorqınıshlı,
Átirapındaǵılardıń hámmesinen aybatlı.
9Álemniń Qudayı Jaratqan Iye,
Sen sıyaqlı kúshli bar ma, Jaratqan Iye?
Sadıqlıǵıń átirapıńdı orap alǵan[+].

10Qutırǵan teńizler ústinen Sen húkimdarlıq qılasań,
Kóterilgen tolqınlardı Sen tınıshlandırasań[+].
11Sen Rahabtı[*] óliktey etip ezip tasladıń,
Qúdiretli qolıń menen dushpanlardı tarqatıp jiberdiń[+].
12Kókler Seniki, jer júzi de Seniki,
Dúnyanı hám onı toltırıp turǵanlardı Sen ornattıń[+].
13Arqa hám qublanı Óziń jarattıń,
Tabor hám Xermon tawları atıń sebepli shadlanıp baqıradı[+].
14Bilegiń kúshli, qolıń qúdiretli,
Oń qolıń hámmesinen bálentte.

15Ádillik hám ádalatlıq taxtıńnıń tiykarı,
Súyispenshilik[†] hám sadıqlıq aldıńda turadı[+].
16Qanday baxıtlı bálent dawısta shadlanǵan xalıq, Jaratqan Iye!
Olar Seniń júzińniń nurında júredi[+].
17Kúni boyı Seniń atıń sebepli shadlanadı,
Ádilligiń arqalı joqarı kóteriledi.
18Sen dańqqa bóleytuǵın kúshimizseń,
Írazılıǵıń arqalı kúshimiz artadı.
19Qalqanımız Jaratqan Iyeniki,
Patshamız Izraildıń[†] Muxaddesine[†] tiyisli[+].

20Burın ayan arqalı sóylep,
Óz sadıq adamlarıńa bılay dediń:
«Bir jawıngerdi qollap quwatladım,
Xalıq ishinen bir jigitti joqarı kóterdim[+].
21Qulım Dawıttı taptım,
Muxaddes mayım menen onı mayladım.
22Qolım onı qollap quwatlaydı,
Bilegim oǵan kúsh beredi.
23Dushpan onı alday almaydı,
Jawızlar oǵan zulımlıq qıla almaydı.
24Jawların onıń kóz aldında ezemen,
Onı jek kórgenlerdi qıraman[+].
25Sadıqlıǵım hám súyispenshiligim onıń menen birge,
Meniń atım menen ol jeńiske erisedi.
26Onıń qolın teńizdiń ústine,
Oń qolın dáryalardıń ústine qoyaman[+].
27Ol Meni shaqırıp, bılay deydi:
„Sen meniń ákemseń, Qudayımsań,
Qutqarıwshı[†] jartasımsań“.[†][+]
28Men de onı tuńǵısh ul[†] qılıp alaman,
Dúnyadaǵı patshalardıń eń ullısı qılaman[+].
29Oǵan bolǵan súyispenshiligimdi máńgi saqlayman,
Onıń menen dúzgen kelisimim bekkem turadı[+].
30Áwladın máńgige,
Taxtın kókler turǵansha dawam ettiremen[+].

31Eger onıń násili kórsetpelerimnen júz burıp,
Nızamlarım boyınsha júrmese,
32Qaǵıydalarımdı buzıp,
Buyrıqlarımdı orınlamasa,
33Jınayatları ushın tayaq penen uraman,
Gúnaları ushın olardı jazalayman[+].
34Biraq Dawıtqa bolǵan súyispenshilikten waz keshpeymen,
Sadıqlıǵıma nemquraydı qaramayman[+].
35Kelisimimdi buzbayman,
Awzımnan shıqqan sózimnen hasla qaytpayman.
36Bir márte muxaddesligim haqı ant ishtim,
Dawıttı aldamayman[+].
37Onıń áwladı máńgi dawam etedi,
Onıń taxtı Meniń aldımda quyash yańlı turadı.
38Ay sıyaqlı máńgi-baqıy aman turadı,
Kóklerde sadıq gúwa boladı»[+].
Selah

39Biraq Sen onnan jerkenip, júz burdıń,
Maylaǵan patshańa qattı ǵázeplendiń[+].
40Qulıń menen dúzgen kelisimnen bas tarttıń,
Onıń tajın topıraqqa bılǵadıń[+].
41Onıń barlıq diywalların qulattıń,
Wayran qıldıń qorǵanların[+].
42Joldan ótkenlerdiń hámmesi onı tonadı,
Qońsı xalıqlarǵa masqara boldı.
43Jawlarınıń oń qolın onnan joqarı qıldıń,
Barlıq dushpanların quwanıshqa bólediń.
44Ótkir qılıshın artqa qaytardıń,
Sawashta onı qollap quwatlamadıń.
45Onıń saltanatına shek[†] qoydıń,
Taxtın jerge qulattıń.
46Onıń jaslıq kúnlerin qısqarttıń,
Onı shermende qıldıń[+].
Selah

47Qashanǵa deyin bul dawam etedi, Jaratqan Iye?!
Ózińdi bizlerden máńgi jasırasań ba?
Qashanǵa deyin, ǵázebiń ottay lawlap janadı[+]?
48Esińe túsir ómirimniń qanshelli qısqa ekenin,
Ne ushın adamzattı biyhuda jarattıń?![+]
49Bul dúnyada ómir súrip, ólim kórmeytuǵın,
Óliler mákanınıń[†] kúshinen janın qutqaratuǵın adam bar ma[+]?
Selah

50Qayaqta seniń burınǵı súyispenshiligiń, Iye?
Dawıtqa sadıqlıq penen ant ishken ediń!
51Esle, Iye, qulıńnıń shermende bolǵanın,
Barlıq xalıqlardıń xorlıqlı sózlerin kóterip júrippen.
52Esle, dushpanlarıńnıń masqaralawın,
Maylaǵan patshańnıń hár bir qádemin masqara qılıwın.

53Jaratqan Iyege máńgi alǵıslar bolsın!
Awmiyin! Awmiyin![+]

#### 89


1Qudaydıń adamı bolǵan Muwsanıń duwası[+]

2Iye[†], áwladtan-áwladqa,
Bizlerdiń pana jerimiz boldıń[+].
3Tawlar payda bolmasınan aldın,
Jer júzi hám dúnyanı bar qılmasıńnan aldın,
Ázelden máńgige Sen – Qudaysań[+].

4Adamzattı topıraqqa qaytarasań,
«Adam ulları, topıraqqa qaytıń», – deyseń[+].
5Seniń názerińde mıń jıl ótken bir kún sıyaqlı,
Ótetuǵın túngi bir náwbetshilik yańlı[+].
6Adamlardı tasqın suw sıyaqlı ıǵızıp keteseń,
Olar tańda umıt bolatuǵın tús sıyaqlı,
Azanda gúllep, ósetuǵın,
Al keshte solıp qalatuǵın shóp kibi[+].

7Joq bolıp ketemiz ǵázebińnen,
Qorqınıshqa túsemiz Seniń qáhárińnen.
8Sen ayıplarımızdı Ózińniń aldıńa,
Jasırın gúnalarımızdı júzińniń nurı aldına qoydıń[+].

9Kúnlerimiz ǵázebiń astında óter,
Jıllarımız bir dem yańlı tawısılar.
10Ómirimiz jetpis jıl eken,
Eger kúshli bolsaq, seksen jıl bolar.
Ájayıp jıllarımız da mashqala hám qıyınshılıqta ótti,
Ómirimiz tez óter, ushıp ketermiz[+].

11Kim bile alar Seniń ǵázebińniń kúshin?
Adamlar qorqqanday, ol sonday kúshli!
12Dana júrekke iye bolıwımız ushın,
Ómirimizdiń kúnlerin sanawdı úyret[+].

13Bizlerge qayt, Jaratqan Iye!
Qashanǵa deyin bul dawam etedi?
Qullarıńa rehim qıl!
14Tańda bizlerdi súyispenshiligiń menen toydır,
Ómir boyı quwanıp, shadlanıp baqırayıq.
15Bizlerdi azapqa qaldırǵan kúnlerińniń,
Baxıtsız jasaǵan jıllarımızdıń esesine,
Bizlerdi shadlıqqa bóle.
16Seniń isleriń qullarıńa,
Saltanatıń olardıń balalarına kórinsin.
17Quday[†] Iyemiz, Seniń bizlerge miyrimiń tússin,
Qol miynetimizdi tabıslı qıl,
Awa, qol miynetimizdi tabıslı qıl[+].

#### 90

1Quday Taalanıń[†] panasında jasaǵan adam,
Qúdireti kúshli Qudaydıń sayasında túneydi[+].
2Jaratqan Iyege[†] bılay deymen:
«Sen meniń panamsań, bekinisimseń,
Men úmit baylaǵan Qudayımsań»[+].

3Sózsiz Ol seni ańshınıń duzaǵınan,
Óltiretuǵın illetten qutqaradı[+].
4Ol seni oraydı Óz párleri menen,
Onıń qanatlarınıń astınan pana tabasań,
Onıń sadıqlıǵı qalqanıń hám qorǵan diywalıń boladı[+].
5Sonda sen túnde qáwip-qáterden,
Kúndiz ushqan oqlardan,[+]
6Qarańǵılıqta keletuǵın illetten,
Túski waqıtta qırǵın keltiretuǵın apattan qorqpaysań.

7Qaptalıńda mıń adam,
Oń tárepińde on mıń adam qırılsa da,
Bul apatlar saǵan jaqınlamaydı.
8Tek ǵana sen óz kóziń menen,
Jawız adamlardıń jazalanıwın kóreseń[+].

9Eger Jaratqan Iyeni óz panań,
Quday Taalanı mákanlaytuǵın jeriń qılsań,[+]
10Bálege duwshar bolmaysań,
Shatırıńa apat jaqınlamaydı[+].
11Ol perishtelerine[†] buyrıq beredi,
Perishteler barlıq jollarıńdı qorǵaydı.
12Ayaǵıńdı tasqa urıp almawıń ushın,
Olar seni qollarında alıp júredi[+].
13Arıslan hám jılannıń ústinen basıp óteseń,
Kúshli arıslan hám jılandı basqılap taslaysań[+].

14Jaratqan Iye[†] bılay deydi:
«Meni súygeni ushın, onı qutqaraman,
Meniń atımdı bilgeni ushın, onı aman saqlayman[+].
15Meni shaqırǵanda, oǵan juwap beremen,
Basına is túskende, onıń qasında bolaman,
Onı qutqarıp, izzet kórsetemen[+].
16Oǵan uzaq ómir baǵıshlayman,
Óz qutqarıwımdı[†] oǵan kórsetemen»[+].

#### 91


1Jır. Shabbat ushın arnalǵan qosıq

2Jaratqan Iyege[†] minnetdarshılıq bildiriw,
Saz shertip, Quday Taalanıń[†] atın alǵıslaw,[+]
3Tańda súyispenshiligińdi,
Túnde sadıqlıǵıńdı járiyalaw qanday jaqsı!
4Bulardı on tarlı ásbap, arfa,[†]
Jáne lira[†] hawazında aytıw qanday jaqsı!
5Isleriń menen meni quwandırdıń, Jaratqan Iye[†],
Qollarıńnıń isleri sebepli shadlanıp baqıraman.

6Qanday ullı islegen isleriń, Jaratqan Iye,
Oy-pikirleriń júdá tereń![+]
7Nadan adam bunı bilmeydi,
Aqmaq adam bunı túsinbeydi.
8Nahaqlar maysa shóptey ósip shıqqanı menen,
Jawızlıq islewshiler jaynap-jasnaǵanı menen,
Olar máńgige joq qılınadı.
9Biraq Sen máńgige ullısań, Jaratqan Iye[+].

10Mine, Jaratqan Iye, dushpanlarıń sózsiz,
Awa, sózsiz qırılıp ketedi,
Jawızlıq islewshilerdiń hámmesi tarqalıp ketedi.
11Meni jabayı buǵaday kúshli qıldıń,
Taza záytún[†] mayı menen mayladıń[+].
12Dushpanlarımnıń jeńilisin kórdi kózlerim,
Maǵan qarsı shıqqan jawızlarǵa ne bolǵanın esitti qulaqlarım[+].

13Haq adam palma aǵashınday gúllep jasnaydı,
Lebanondaǵı kedr aǵashınday biyik bolıp ósedi[+].
14Olar Jaratqan Iyeniń Úyine[†] otırǵızılǵan bolıp,
Qudayımızdıń háwlisinde gúllep jasnaydı[+].
15Hátteki, qartaysa da, miywesin beredi,
Japıraqları qoyıw, tap-taza bolıp turadı.
16Olar bılay dep járiya qıladı:
«Jaratqan Iye ádalatlı! Súyengen jartasım![†]
Onda hesh qashan nahaqlıq bolmas!»[+]

#### 92

1Jaratqan Iye[†] patshalıq qılmaqta!
Ol ullılıqtı kiyim etip kiyip,
Qúdiretti beline baylaǵan,
Dúnya bekkem ornatılǵan, terbelmeydi[+].
2Seniń taxtıń ázelden ornatılǵan,
Sen ázelden barsań[+].

3Suw tolqınları gúrkirep shuwıldaydı, Jaratqan Iye,
Tolqınlar gúrkirep dawıs shıǵaradı,
Tolqınlar gúrkirep shuwıldap, urıladı[+].
4Joqarıdaǵı Jaratqan Iye ullı suwlardıń gúrkirewinen,
Kúshli teńiz tolqınlarınan da qúdiretli[+].

5Seniń qaǵıydalarıń turaqlı,
Úyińe muxaddeslik[†] máńgi jarasadı, Jaratqan Iye.

#### 93

1Ósh alıwshı Quday[†], Jaratqan Iye[†],
Ósh alıwshı Quday, nurıńdı shash![+]
2Tur, jer júzin húkim etiwshi,
Menmenlerge ılayıqlı jazasın ber![+]
3Jaratqan Iye, jawızlar qashanǵa deyin,
Qashanǵa deyin, ústem bolıp, yoshlanadı[+]?

4Awızlarınan menmen sózler shıǵıp,
Zalımlardıń hámmesi maqtanıp atır.
5Jaratqan Iye, olar xalqıńdı ezip,
Óziń tańlaǵan xalqıńa azap berip atır[+].
6Jesir hám kelgindini óltirip,
Jetimlerdi joq qılıp atır[+].
7Olar: «Jaratqan Iye kórmeydi,
Yaqıptıń[†] Qudayı itibar bermeydi», – deydi[+].

8Háy, xalıqtıń ishindegi oysızlar, dıqqat etiń,
Háy, aqmaqlar, qashan sizlerge aqıl kiredi?
9Qulaqtı jaratqan esitpey me?
Kózdi dóretken kórmey me[+]?
10Milletlerge tártip bergen,
Adamzatqa bilim bergen jazalamay ma[+]?
11Jaratqan Iye adamzattıń pikirlerin,
Hám olardıń biyhuda ekenin biledi.

12Jaratqan Iye, qanday baxıtlı Sen tártip bergen,
Nızamıńdı Óziń úyretken adam![+]
13Qıyın kúnlerde oǵan tınıshlıq bereseń,
Jawızlar ushın shuqır qazılǵansha, ol aman boladı.
14Awa, Jaratqan Iye xalqın taslap ketpeydi,
Óz menshik xalqın tárk etpeydi[+].
15Húkimniń tiykarı jáne ádalat boladı,
Ádil adamlar onıń izine eredi.

16Kim meni qorǵaw ushın jawızlarǵa qarsı shıǵadı?
Kim men ushın zalımlarǵa qarsı turadı?
17Eger Jaratqan Iye maǵan járdem bermegende,
Janım únsiz ólim mákanına túser edi[+].
18«Ayaǵım tayıp atır», – degenimde,
Seniń súyispenshiligiń meni qolladı, Jaratqan Iye.
19Ishim qayǵı-uwayımǵa tolıp ketkende,
Seniń jubanıshıń kewlimdi kóterdi.

20Qaǵıydanı bánelep, nahaqlıq qılǵan húkimdar,
Seniń menen sherik bola ala ma?
21Olar haq adamǵa qarsı birlesedi,
Ayıpsızǵa ólim jazasın beredi[+].
22Biraq Jaratqan Iye meniń qorǵanım,
Qudayım panalaytuǵın jartasım.[†][+]
23Qudayımız Jaratqan Iye olardıń jawız islerin,
Óz basına keltiredi.
Jawızlıqları ushın olardı joq qıladı,
Awa, olardı joq qıladı.

#### 94

1Keliń, Jaratqan Iyege[†] shadlanıp baqırayıq,
Qutqarıwshı[†] jartasqa[†] shadlanayıq[+].
2Alǵıs aytıp, Onıń aldına keleyik,
Oǵan bálent dawıs penen qosıq aytayıq!
3Jaratqan Iye[†] ullı Qudaydur,
Barlıq qudaylardan ústem turıwshı ullı patshadur[+].
4Jerdiń tuńǵıyıqları Onıń qolında,
Taw shıńları da Oǵan tiyisli.
5Teńiz Onıki, onı Ózi jarattı,
Qurǵaq jerdi de Óz qolı menen dóretti[+].

6Keliń, tájim qılıp, iyileyik,
Bizlerdi jaratqan Jaratqan Iyeniń aldında dize búgeyik[+].
7Ol bizlerdiń Qudayımız,
Bizler Onıń baǵıp atırǵan xalqımız,
Qolınıń astındaǵı qoylarımız.

Eger búgin Onıń dawısın esitseńiz,[+]
8Meribada, sol kúni shóldegi Massada bolǵanı sıyaqlı[*],
Tas qılmańlar júreklerińizdi.
9Islegen islerimdi kórgen bolsa da,
Ata-babalarıńız sol jerde Meni sınap, tekserdi.
10Qırıq jıl dawamında ol áwladtan jerkenip[*], bılay dedim:
«Olar júrekleri azǵırılǵan xalıq,
Meniń jollarımdı bilmeydi».
11Sonlıqtan ǵázeplenip, bılay dep ant ishtim:
«Olar Meniń tınıshlıq beretuǵın mákanıma hasla kirmeydi!»[*][+]

#### 95


(1Jln 16:23-33)

1[•]Jaratqan Iyege[†] taza qosıq aytıń!
Háy, pútkil dúnya, Jaratqan Iyege arnap qosıq aytıń![+]
2Jaratqan Iyege arnap qosıq aytıń,
Onıń atın alǵıslań,
Hár kúni járiyalań Onıń qutqarıwın![†][+]
3Bayan etiń dańqın milletlerge,
Ájayıp islerin barlıq xalıqlarǵa![+]

4Awa, Jaratqan Iye[†] ullı, maqtawǵa júdá ılayıqlı,
Barlıq qudaylardan aybatlı[+].
5Xalıqlardıń barlıq qudayları jalǵan,
Al Jaratqan Iye kóklerdi jaratqan[+].
6Saltanat hám ullılıq Onıń dárgayında,
Qúdiret hám gózzallıq muxaddes[†] Ibadatxanasında.[†]

7Háy, pútkil xalıqlar, Jaratqan Iyeni maqtań,
Jaratqan Iyeniń saltanatın hám qúdiretin maqtań,[+]
8Jaratqan Iyeniń saltanatın atına ılayıqlı túrde maqtań,
Sıylar ákelip, Onıń háwlisine kiriń!
9Muxaddes sán-sawlatqa bólengen Jaratqan Iyege sıyınıń!
Titireń pútkil jer júzi Onıń aldında![+]

10Milletler arasında: «Jaratqan Iye patshalıq qılmaqta,
Dúnya bekkem ornatılǵan, terbelmeydi,
Ol xalıqlardı ádalatlıq penen húkim qıladı», – dep aytıń[+].
11Quwansın kókler, yoshlansın jer júzi!
Shuwlasın teńiz hám onı toltırıp turǵanlar![+]
12Yoshlansın dala hám onıń ústindegiler!
Sonda toǵaydaǵı aǵashlar shadlanıp baqırısar,
13Kiyatırǵan Jaratqan Iyeniń aldında.
Óytkeni Ol jer júzin húkim etiw ushın kiyatır,
Dúnyanı ádalatlıq penen,
Xalıqlardı Óz ádilligi menen húkim etedi[+].

#### 96

1Jaratqan Iye[†] patshalıq qılmaqta,
Shadlansın jer júzi,
Barlıq atawlar quwansın![+]

2Bult hám qoyıw qarańǵılıq Onıń dógeregin qaplaǵan,
Ádillik hám haqıyqatlıq taxtınıń tiykarı[+].
3Ot júrer Onıń aldında,
Átirapındaǵı dushpanların jandırıp jiberedi[+].
4Shaqmaqları dúnyanı jaqtılandıradı,
Jer júzi onı kórip, titireydi[+].
5Jaratqan Iyeniń[†] aldında,
Pútkil jer júziniń Iyesiniń aldında,
Tawlar mumday erip ketedi[+].
6Kókler Onıń ádalatlıǵın járiyalaydı,
Pútkil xalıqlar ullılıǵın kóredi[+].

7Butqa tabınıwshılar,
Jalǵan qudayları menen maqtanatuǵınlar shermende bolsın!
Jaratqan Iyege sıyınıń, háy, barlıq qudaylar![+]
8Jaratqan Iye, húkimlerińdi esitip, Sion[†] quwanadı,
Yahuda[†] qalaları shadlanadı[+].
9Jer júzindegi eń ullısı Senseń, Jaratqan Iye,
Barlıq qudaylardan ústemseń, ullısań[+].

10Jaratqan Iyeni súyetuǵınlar,
Jamanlıqtı jek kóriń.
Ol sadıq qullarınıń janın qorǵaydı,
Olardı jawızlardıń qolınan qutqaradı[+].
11Haq adamlarǵa nur shashılıp,
Pák júrekliler quwanıshqa bólenedi[+].
12Háy, haq adamlar, Jaratqan Iyede quwanıń,
Onıń muxaddes[†] atın táriyipleń![+]

#### 97


1Jır

Jaratqan Iyege[†] taza qosıq aytıń,
Ol ájayıp isler qıldı,
Jeńis alıp keldi Onıń oń qolı hám muxaddes[†] bilegi[+].
2Jaratqan Iye[†] milletlerge Óz jeńisin ayan etti,
Ádalatlıǵın olarǵa kórsetti.
3Izrail[†] xalqına bolǵan súyispenshiligin,
Olarǵa bolǵan sadıqlıǵın esinde saqladı,
Qudayımızdıń jeńisin kórdi dúnyanıń tórt tárepi[+].

4Pútkil jer júzi shadlanıp baqırıń, Jaratqan Iyege,
Quwanıshlı túrde saz shertip, qosıq aytıń[+].
5Lira[†] shertip, Jaratqan Iyege alǵıs-maqtaw aytıń,
Lira hám saz hawazları astında!
6Hár túrli kárnaylar[†] shertip,
Bálent dawısta shadlanıń patshamız Jaratqan Iyeniń aldında[+].

7Shuwlasın teńiz hám onı toltırıp turǵanlar,
Jer júzi hám onda jasaytuǵınlar[+].
8Dáryalar qol shappatlasın,
Tawlar birgelikte shadlanıp baqırsın,[+]
9Jaratqan Iyeniń aldında!
Ol jer júzin húkim etiw ushın kiyatır.
Ol dúnyanı ádalatlıq penen,
Xalıqlardı teńlik penen húkim etedi[+].

#### 98

1Jaratqan Iye[†] patshalıq qılmaqta,
Titiresin xalıqlar!
Kerublar[†] arasında taxtta otır,
Shayqalsın jer júzi![+]
2Sionda[†] Jaratqan Iye ullı,
Ol barlıq xalıqlardan da joqarı[+].
3Olar Seniń ullı hám aybatlı atıńdı alǵıslasın!
Ol muxaddesdur.[†]

4Ádalatlıqtı súyetuǵın qúdiretli Patsha,
Sen ádillikti ornattıń,
Yaqıp[†] urpaǵında ádalatlıq hám ádillik ornattıń[+].
5Qudayımız Jaratqan Iyeni[†] ullılań,
Onıń ayaq qoyǵıshınıń aldına jıǵılıp, sıyınıń!
Ol muxaddesdur.

6Onıń ruwxaniyleri[†] arasında Muwsa menen Xaron da bar edi,
Samuel de Onıń atın aytıp shaqırǵanlar arasında edi.
Olar Jaratqan Iyege jalbarındı,
Ol da olarǵa juwap berdi[+].
7Minara sıyaqlı bult ishinen olar menen sóylesti,
Olar Onıń buyrıqlarına,
Ózlerine berilgen qaǵıydalarǵa ámel qıldı[+].

8Qudayımız Jaratqan Iye, Sen olarǵa juwap berdiń,
Islegen jawızlıqları ushın jazalasań da,
Keshiriwshi Quday[†] boldıń[+].
9Qudayımız Jaratqan Iyeni ullılań,
Sıyınıń Oǵan muxaddes tawında!
Qudayımız Jaratqan Iye muxaddesdur![+]

#### 99


1Minnetdarshılıq jırı

Pútkil dúnya, bálent dawısta Jaratqan Iyege[†] shadlanıń![+]
2Quwanıshlı túrde Oǵan xızmet qılıń,
Bálent dawısta shadlanıp, Onıń dárgayına barıń!

3Jaratqan Iye[†] – Quday[†] ekenin tán alıńlar,
Ol bizlerdi jarattı, bizler de Oǵan tiyislimiz,
Onıń xalqımız, baǵıp atırǵan qoylarımız[+].

4Dárwazalarına maqtawlar menen,
Háwlilerine alǵıs penen kiriń!
Onı táriyiplep, atın alǵıslań![+]

5Jaratqan Iye iygilikli,
Súyispenshiligi dawam eter máńgi,
Sadıqlıǵı áwladtan-áwladqa dawam etedi[+].

#### 100


1Dawıttıń jırı

Súyispenshilik[†] hám ádillikti qosıq qılıp aytaman,
Saz shertip, Seni alǵıslayman, Jaratqan Iye[†][+].
2Minsiz joldan júriwge dıqqatlı bolaman,
Maǵan qashan keleseń?

Pák júrek penen ómir súremen úyimde[+].
3Jerkenishli nárseden kózlerim jıraq boladı,
Qıysıq jollardı jaman kóremen,
Onday islerdiń maǵan jabısıwına jol qoymayman.
4Azǵın júrek mennen awlaq bolsın,
Jawızlıqtı biliwdi de qálemeymen.
5Dostınıń artınan mısh-mısh aytqannıń únin óshiremen,
Tákabbir hám menmen adamlarǵa taqatım joq[+].
6Kózim eldegi sadıq adamlardıń ústinde boladı,
Olardıń janımda bolıwın qáleymen,
Minsizlik jolınan júretuǵın adam,
Maǵan xızmet etedi.

7Hiylekerlik qılatuǵın meniń sarayımda jasamaydı,
Ótirik sóyleytuǵın kóz aldımda tura almaydı.
8Hár tańda eldegi jawızlardı joq qılaman,
Barlıq zalımlardı Jaratqan Iyeniń[†] qalasınan joq qılaman[+].

#### 101


1Ezilgen biysharanıń Jaratqan Iyege óz dártin aytıp, etken duwası[+]

2Jaratqan Iye[†], duwamdı esit,
Páriyadım Saǵan jetip barsın.
3Qıyın kúnimde júzińdi mennen jasırma,
Qulaq sal meniń dawısıma,
Seni shaqırǵanımda, tez juwap ber maǵan.

4Ómirim tútindey joq bolıp,
Súyeklerim ottay janıp atır[+].
5Júregim quwraǵan shóptey bolıp qaldı,
Awqat jewdi de umıttım[+].
6Dad salıp, ahıw-nala shekkenlikten,
Etim súyeklerime jabısqan.
7Men qula dúzdegi uzaqshaǵa uqsayman,
Qarabaqanaǵa aylanǵan jerlerdegi bayıwlı sıyaqlıman[+].
8Kózime uyqı kelmeydi,
Tam basındaǵı jalǵız bir qus yańlıman.
9Kúni boyı dushpanlarım meni mazaq qıladı,
Meni mazaqlawshılar atımdı nálet aytıw ushın qollanadı[+].

10Nan ornına kúl jep atırman,
Kóz jasımdı ishimligime aralastıraman[+].
11Seniń ashıw hám qáháriń sebepli usınday qılıp atırman.
Awa, Sen meni kóterip, ılaqtırdıń.
12Keshki waqıttaǵı kóleńkege uqsaydı ómirim,
Shóp sıyaqlı, sarǵayıp solıp atırman[+].

13Biraq Sen, taxtıńda máńgi otırasań, Jaratqan Iye,
Seniń dańqıń áwladtan-áwladqa dawam etedi[+].
14Ornıńnan turıp, Sionǵa[†] rehim et,
Oǵan miyrim[†]-shápáát kórsetetuǵın waqıt keldi,
Belgilengen waqıt-saat jetip keldi[+].
15Qullarıń onıń tasların da qádirleydi,
Onıń topıraǵı ushın janları ashıydı[+].
16Milletler Jaratqan Iyeniń[†] atınan,
Jer júzindegi patshalar Onıń saltanatınan qorqadı[+].
17Jaratqan Iye Siondı qayta tikleydi,
Óz saltanatı menen payda boladı[+].
18Gedeylerdiń duwasına qulaq saladı,
Páriyadınan bas tartpaydı.

19Ele tuwılmaǵan xalıq Jaratqan Iyege alǵıs-maqtaw aytsın,
Mınalar keyingi áwlad ushın jazılsın:[+]
20-21Tutqınlardıń nalasın tıńlaw ushın,
Ólimge húkim etilgenlerdi qutqarıw[†] ushın,
Jaratqan Iye joqarıdaǵı muxaddes[†] mákanınan qaradı,
Kóklerden jer júzine názer tasladı[+][+].
22Solay etip, Jaratqan Iyeniń atı Sionda,
Alǵıs-maqtaw Erusalimde[†] járiyalanadı[+].
23Xalıqlar hám patshalıqlar,
Jaratqan Iyege sıyınıw ushın jıynaladı.

24Ómir jolımda Ol meni kúshten qaldırdı,
Ómir jasımdı qısqarttı.
25Men bılay dedim:
«Qudayım, ómirimniń jartısında janımdı alma!
Seniń jıllarıń dawam eter áwladtan-áwladqa![+]
26Ázelden jer júzin ornattıń,
Kókler Seniń qollarıńnıń dóretpesi[+].
27Olar joq boladı, al Sen dawam eteseń,
Olardıń hámmesi kiyimdey tozıp qaladı,
Shapanday etip olardı almastırasań,
Olar joq bolıp ketedi[+].
28Biraq Sen ózgermeyseń,
Hesh tawısılmaydı Seniń jıllarıń[+].
29Qullarıńnıń balaları usı jerdi mákanlaydı,
Áwladları Seniń aldıńda qáwipsiz jasaydı»[+].

#### 102


1Dawıttıń jırı

Jaratqan Iyege[†] alǵıslar ayt, háy janım!
Onıń muxaddes[†] atına alǵıslar ayt, háy pútkil barlıǵım![+]
2Jaratqan Iyege alǵıslar ayt, háy janım!
Umıtpa Onıń barlıq jaqsılıqların!
3Barlıq ayıplarımdı keshiretuǵın,
Hámme keselime shıpa beretuǵın,[+]
4Janımdı ólim shuqırınan azat etetuǵın,
Súyispenshilik[†] hám rehim tajın kiydiretuǵın,[+]
5Ómirimdi iygilik penen toltıratuǵın Ol,
Meni búrkittey etip, jaslıǵımdı tikleydi[+].

6Jaratqan Iye[†] barlıq ezilgenlerge,
Haqlıq hám ádalatlıq qıladı.
7Óz jolların Muwsaǵa,
Islerin izraillılarǵa[†] kórsetti.
8Jaratqan Iye rehimli hám miyrimli,
Sabır-taqatlı hám súyispenshiligi ullı[+].
9Ol bárqulla ayıplay bermeydi,
Máńgige kek te saqlamaydı[+].
10Bizlerge gúnalarımızǵa qarap qatnas qılmaydı,
Jamanlıqlarımızdı ózimizge qaytarmaydı[+].
11Kókler jer júzinen qanshelli joqarı bolsa,
Onıń Ózinen qorqatuǵınlarǵa bolǵan súyispenshiligi de sonshelli ullı[+].
12Shıǵıs batıstan qanshelli uzaq bolsa,
Ol jınayatlarımızdı bizlerden sonshelli uzaqlastırdı[+].
13Áke[†] balalarına qanday rehim qılsa,
Jaratqan Iye de Ózinen qorqatuǵınlarǵa sonday rehim qıladı[+].
14Ol bizlerdiń qanday jaralǵanımızdı biledi,
Topıraqtan ekenimizdi umıtpaydı[+].

15Adamzattıń ómiri shópke uqsaydı,
Daladaǵı gúldey bolıp gúlleydi[+].
16Samal eskende, joq bolıp ketedi,
Bolǵan jeri onı qaytıp tanımaydı[+].
17-18Biraq Jaratqan Iye Ózinen qorqatuǵınlardı máńgi súyedi,
Onıń kelisimine[†] ámel qılǵanlardıń,
Hám pármanlarına muqıyatlı túrde boysınǵanlardıń,
Balalarınıń balalarına sadıqlıǵı dawam etedi[+][+].

19Jaratqan Iye Óz taxtın kóklerge ornattı,
Onıń patshalıǵı hámme jerdi óz ishine aladı[+].
20Onıń sózine qulaq salıp,
Aytqanların orınlaytuǵın,
Qúdireti kúshli perishteler,[†]
Jaratqan Iyege alǵıslar aytıń![+]
21Jaratqan Iyeniń kóktegi láshkerleri,
Onıń erkin orınlaytuǵın xızmetkerleri,
Oǵan alǵıs-maqtawlar aytıń!
22Jaratqan Iyege alǵıslar aytıń,
Háy, Onıń patshalıǵındaǵı barlıq jaratılıs!
Jaratqan Iyege alǵıslar ayt, háy janım!

#### 103

1Jaratqan Iyege[†] alǵıslar ayt, háy janım!
Qudayım Jaratqan Iye[†], Sen oǵada ullısań!
Saltanat hám ullılıqqa bólengenseń,[+]
2Shapanday etip nurǵa oranǵansań,
Kóklerdi shatırday etip jayǵansań,[+]
3Sarayıńdı joqarıdaǵı suwlardıń ústine qurǵansań,
Bultlardı Ózińe sawash arbası qılǵansań,
Samal qanatlarına minip keteseń[+].
4Samallardı Ózińe xabarshı,
Ot jalınların xızmetker qılasań[+].

5Sen jerdi tiykar ústine ornattıń,
Ol máńgi-baqıy ornınan qozǵalmas[+].
6Oǵan tuńǵıyıqtı kiyim sıyaqlı kiygizdiń,
Hátteki, tawlardıń joqarısın da suw qaplaǵan.
7Seniń keyislerińnen suwlar qashtı,
Gúrkiregen dawısıńnan olar shegindi[+].
8Tawlardan asıp, oypatlıqlarǵa tústi,
Solar ushın Óziń belgilegen jerlerge aqtı.
9Suwlar tasımasın, jer júzin jáne qaplamasın dep,
Olar ushın shegara qoydıń[+].

10Bulaqlardı saylarǵa qaray,
Tawlar arası menen aǵızasań.
11Olar barlıq jabayı haywanlardı suwǵaradı,
Qulanlardıń shólin qandıradı.
12Quslar suw boylarında jasaydı,
Putalar arasınan olar sayraydı.
13Kóktegi úyińnen tawlardı suwǵarasań,
Jer júzi islerińniń miywesinen toyadı.

14Mallardı shópler menen támiyinleyseń,
Adamlar miynet penen azıǵın alsın dep,
Jerge eginler ósireseń[+].
15Kewillerin kóteretuǵın sharaptı,
Júzlerine nur beretuǵın záytún[†] mayın,
Kúsh-quwat beretuǵın nandı Sen bereseń[+].

16Jaratqan Iyeniń terekleri,
Ózi tikken Lebanondaǵı kedr aǵashları suwǵa qanadı.
17Quslar tereklerde uya quradı,
Láylektiń uyası bar sárwi aǵashlarında.
18Taw eshkileri biyik tawlarda jasaydı,
Jartaslarda[†] damanlardıń[*] inleri bar[+].

19Waqıttı belgilesin dep, aydı,
Batatuǵın waqtın biletuǵın quyashtı jarattıń[+].
20Qarańǵılıq shóktirgenińde, tún boladı,
Sonda toǵay haywanları gezip júredi[+].
21Arıslanlar aqırıp, olja izleydi,
Qudaydan azıǵın soraydı[+].
22Quyash shıqqanda, olar izine qaytadı,
Ózleriniń inlerine barıp jatadı[+].
23Adam óz jumıslarına shıǵadı,
Keshke deyin jumısı menen bánt boladı.

24Qanshelli isler qıldıń, Jaratqan Iye!
Hámmesin danalıq penen jarattıń,
Jer júzi jaratqanlarıń menen tolı[+].
25Mine, ushı-qıyırı joq teńizler,
Ishinde qaynaǵan sansız janzatlar,
Úlken-kishi janıwarlar.
26Ol jerde kemeler júzedi,
Ishinde oynasın dep, jarattıń Liwyatandı[*].

27Waqtında ırısqımızdı bersin, dep,
Olardıń hámmesi Saǵan kóz tigedi[+].
28Írısqısın bergenińde, olar jıynap aladı,
Qollarıńdı ashqanıńda, olar jep toyadı[+].
29Júzińdi jasırǵanıńda, olar sasqalaqlap qaladı,
Janların alsań, olar ólip, topıraqqa qaytadı[+].
30Jan berseń, olar jaratıladı,
Jańadan ómir bereseń jer júzine[+].

31Jaratqan Iyeniń saltanatı máńgi dawam etsin!
Jaratqan Iye shadlansın Óz jaratqanlarına![+]
32Ol jer betine kóz taslasa, jer titireydi,
Tawlarǵa qol tiygizse, tawlar túteydi[+].

33Ómirim boyı Jaratqan Iyeni jırlayman,
Bar ekenmen, saz shertip, Qudayıma alǵıslar aytaman[+].
34Oy-pikirlerim Oǵan maqul bolsın,
Jaratqan Iyede quwanaman!
35Jer júzinen gúnakarlar joq bolsın,
Bunnan bılay jawızlar bolmasın!
Jaratqan Iyege alǵıslar ayt, háy janım!

Haliluya![†][*]

#### 104


(1Jln 16:8-22)

1[•]Jaratqan Iyeni[†] alǵıslap, atın aytıp shaqırıń,
Onıń islerin xalıqlarǵa bildiriń![+]
2Onı jırlap, saz shertip alǵıs aytıń,
Barlıq ájayıp islerin bayan etiń![+]
3Onıń muxaddes[†] atı menen maqtanıń,
Jaratqan Iyeni izleytuǵınlardıń júrekleri shadlıqqa tolsın!
4Jaratqan Iyeni hám Onıń qúdiretin izleń,
Bárqulla Onıń dárgayında bolıwǵa umtılıń![+]
5Este saqlań Onıń islegen ájayıp islerin,
Káramatların hám awzınan shıqqan húkimlerin,[+]
6Háy, Onıń qulı Ibrayımnıń urpaqları,
Ol tańlap alǵan Yaqıptıń[†] balaları!

7Ol – Jaratqan Iye[†], bizlerdiń Qudayımız!
Húkimleri pútkil jer júzin qaplaǵan[+].
8Máńgi este saqlaydı Óz kelisimin,[†]
Mıń-mıńlaǵan áwladlarǵa bergen sózin,[+]
9Ibrayım menen dúzgen kelisimin,
Ísaqqa bergen antın[+].
10Bunı Yaqıp ushın bir qaǵıyda etip tastıyıqladı,
Izrail[†] ushın máńgilik kelisim qılıp:
11«Áwladlarıńnıń payına tiygen múlik etip,
Qanan[†] jerin saǵan beremen», – dedi.[*][+]

12Sol waqıtta olar sanı jaǵınan az edi,
Sol jerde az sanlı hám kelgindi edi[+].
13Olar bir xalıqtan ekinshisine,
Bir patshalıqtan ekinshisine gezip júrgen edi.
14Jaratqan Iye hesh kimniń olardı eziwine jol qoymadı,
Olar ushın patshalarǵa eskertiw berip:[+]
15«Meniń maylaǵanlarıma tiymeń,
Payǵambarlarıma[†] jamanlıq qılmań!» – dedi[+].

16Elge ashlıq jiberdi,
Bir tislem nanǵa zar qıldı[+].
17Olardıń aldınan bir adamdı jiberdi,
Awa, Yusup qul bolıp satıldı[+].
18Onıń ayaqları shınjırlandı,
Moynına buǵaw salındı.
19Onıń aytqanları orınlanǵansha,
Jaratqan Iyeniń sózi onı sınadı[+].
20Patsha adam jiberip, Yusupti bosattı,
Xalıqlardıń húkimdarı onı azat qıldı[+].
21Onı óz sarayınıń basqarıwshısı,
Pútkil iyeliginiń húkimdarı etip tayınladı.[*][+]
22Qálese, xızmetkerimdi shınjırlasın,
Aqsaqallarıma danalıq úyretsin, dedi.

23Keyin Izrail Mısırǵa[†] keldi,
Yaqıp Mısırǵa, yaǵnıy Xam úlkesine ornalastı[+].
24Jaratqan Iye onıń xalqın bereketledi,
Dushpanlarına qaraǵanda, olardıń sanın kóbeytti[+].
25Keyin Iyemiz Mısır xalqınıń júreginde,
Óz xalqına degen jek kóriwshilik oyattı.
Mısır xalqı Onıń qullarına qarsı,
Hiylekerlik qıla basladı.[*][+]

26Ol Óz qulı Muwsanı,
Ózi tańlap alǵan Xarondı jiberdi[+].
27Olar kórsetti Jaratqan Iyeniń káramatlı belgilerin,
Xam úlkesinde ájayıp islerin[+].
28Jaratqan Iye qarańǵılıq jiberip, eldi tas túnek qıldı,
Muwsa menen Xaron Onıń sózlerine qarsı shıqpadı[+].
29Olardıń suwların qanǵa aylandırdı,
Ondaǵı balıqlardı nabıt qıldı[+].
30Mısır jeri qurbaqalarǵa tolıp ketti,
Hátteki, patshasınıń bólmesine kirdi[+].
31Jaratqan Iye buyırǵanda, iytshıbınlar ushıp keldi,
Shirkeyler pútkil eldi qapladı[+].
32Jawınnıń ornına burshaq jawdırdı,
Shaqmaq shaqtırdı olardıń elinde[+].
33Júzimzarların hám ánjir aǵashların qurttı,
Eldegi barlıq tereklerdi sındırdı.
34Ol buyırǵanda, shegirtkeler keldi,
Sansız shekshekler payda boldı[+].
35Olar eldegi barlıq ósimliklerdi,
Atızlardaǵı eginlerdi jep tawıstı.
36Jaratqan Iye eldegi tuńǵıshlardıń hámmesin,
Hár biriniń belindegi kúshiniń birinshi jemisi bolǵan balaların óltirdi[+].

37Izraillılardı elden gúmis hám altın menen shıǵardı[*],
Urıwlarınıń ishinde súrnikkeni bolmadı[+].
38Olar shıǵıp ketkende, Mısır quwandı,
Mısır xalqı Izraildan qorqıp qalǵan edi[+].
39Jaratqan Iye Izraildı bult penen jawdı,
Túnde jaqtı bolsın, dep ot berdi[*][+].
40Xalıq soraǵanda, olarǵa bódeneler jiberdi,
Aspannan nan jawdırıp, olardı toydırdı[*][+].
41Tastı jardı, suw atlıǵıp shıqtı,
Quwraǵan jerlerden dárya bolıp aqtı[*][+].
42Ol Óz muxaddes wádesin,
Qulı Ibrayımǵa bergen sózin yadına aldı[*][+].

43Xalqın quwanısh ishinde,
Tańlaǵanların shadlıq penen elden alıp shıqtı[+].
44Basqa milletlerdiń jerlerin olarǵa berdi,
Sol xalıqlardıń miynetin múlik qılıp aldı[+].
45Solay etip, Onıń qaǵıydaların orınlap,
Nızamlarına boysınıwı ushın isledi.

Haliluya![†]

#### 105

1Haliluya![†]

Jaratqan Iyeni[†] táriyipleń, Ol iygilikli,
Sadıqlıǵı máńgi dawam etedi[+].
2Jaratqan Iyeniń ullı islerin kim aytıp bere aladı?
Kim Oǵan ılayıqlı túrde alǵıs ayta aladı?
3Qanday baxıtlı ádalatlıq penen is tutqanlar,
Hámme waqıtta tuwrı islerdi qılǵanlar![+]

4Jaratqan Iye[†], xalqıńa rehim etkenińde, esle meni,
Qutqarǵanıńda, meni de itibarǵa al.
5Tańlaǵanlarıńnıń baxıtın kóreyin,
Xalqıńnıń quwanıshın kórip, quwanayın,
Xalqıńnıń maqtanıshın birge bóliseyin.

6Ata-babalarımız sıyaqlı, bizler de gúna[†] isledik,
Ayıp isler hám jawızlıq qıldıq[+].
7Ata-babalarımız Mısırda[†] bolǵan waqıtta,
Islegen ájayıp islerińe itibar bermedi,
Seniń mol súyispenshiligińdi eslemedi,
Teńiz boyında, Qızıl teńizde qozǵalań kóterdi[+].
8Biraq Jaratqan Iye qúdiretin kórsetiw ushın,
Óz atı ushın olardı qutqardı[+].
9Qızıl teńizge baqırdı, teńiz qurıp qaldı,
Qurǵaq jerden júrgizgendey,
Olardı teńiz túbi arqalı ótkerdi[+].
10Olardı jek kóretuǵınlardıń qolınan qutqardı,
Dushpanlarınıń qolınan azat qıldı[+].
11Jawların suw bastı,
Olardıń hesh biri aman qalmadı[+].
12Sonda ata-babalarımız Onıń sózine isendi,
Onı alǵıslap, qosıq ayttı.[*][+]

13Degen menen, olar Jaratqan Iyeniń islerin dárhal umıttı,
Onıń kórsetetuǵın jol-jorıǵın kútip otırmadı[+].
14Shólde olar nápsixorlıqqa berildi,
Izsiz dalada Qudaydı sınadı[+].
15Quday[†] olardıń soraǵanın berdi,
Biraq olarǵa awır kesellik jiberdi[*][+].

16Ordada olar Muwsanı,
Jaratqan Iyeniń muxaddesi[†] bolǵan Xarondı kúnledi,[+]
17Jer jarılıp, Datandı jutıp jiberdi,
Abiram menen onıń sheriklerin jalmadı[+].
18Olardıń izinen júrgenlerge ot tústi,
Jalın jandırıp jiberdi jawızlardı.[*][+]

19Xoreb tawında tananıń músinin islep aldı,
Sol quyıp islegen butına tabındı[+].
20Shóp jeytuǵın tananıń músinine,
Qudaydıń ullılıǵın almastırdı[+].
21Olar umıttı ózlerin qutqarǵan Qudaydı,
Mısırda ullı islerdi islegendi,[+]
22Xam úlkesinde ájayıp islerdi kórsetkendi,
Qızıl teńizde tań qalarlıq islerdi qılǵandı.
23Sonıń ushın, Quday olardı joq qılatuǵının ayttı,
Biraq tańlaǵan adamı Muwsa araǵa túsip,
Onı qurtaman degen ǵázebinen qaytardı.[*][+]

24Keyin ájayıp elden júz burdı,
Qudaydıń bergen wádesine isenbedi[+].
25Óz shatırlarında tońqıldadı,
Jaratqan Iyeniń aytqanlarına qulaq salmadı.
26Sonıń ushın, Jaratqan Iye ant iship:
«Sizlerdi shólde qurtıp taslayman,
27Urpaqlarıńızdı milletler arasına tarqataman,
Ózge ellerge shashıp jiberemen», – dedi.[*][+]

28Olar Peordaǵı Baalǵa baylanıp qaldı,
Ólilerge berilgen qurbanlıq[†] góshinen jedi[+].
29Olar óz qılmısları menen Jaratqan Iyeni ǵázeplendirdi,
Sonlıqtan oba keselligi olardıń arasına jayıldı.
30Pinexas turıp, araǵa tústi,
Sonda apat ta toqtadı[+].
31Onıń bul isi ádillik sanalıp,
Áwladtan-áwladqa máńgi dawam etedi.[*][+]

32Meriba suwları janında olar Jaratqan Iyeni jáne ǵázeplendirdi,
Olar sebepli Muwsanıń basına qayǵı tústi[+].
33Olar Muwsanıń ashıwına tiydi,
Ol da oylanbastan sóyledi.[*][+]

34Jaratqan Iye joq etiwdi buyırsa da,
Olar joq etpedi xalıqlardı[+].
35Basqa xalıqlar menen aralastı,
Olardıń úrp-ádetlerin úyrendi[+].
36Olardıń butlarına tabındı,
Butlar olar ushın duzaq boldı[+].
37Ul hám qızların,
Jinlerge qurbanlıq qıldı[+].
38Qanan[†] butlarına qurbanlıq bolsın dep,
Ul hám qızlarınıń qanın,
Ayıpsızlardıń qanın tókti.
El tógilgen qan sebepli haramlandı[+].
39Olar isleri menen haram boldı,
Qılmısları menen opasızlıq qıldı.[*]

40Jaratqan Iyeniń ǵázebi lawladı xalqına qarsı,
Jerkendi Óziniń menshik xalqınan.
41Olardı basqa xalıqlarǵa táslim qıldı,
Jek kóretuǵınları olarǵa húkimdar boldı[+].
42Dushpanları olardı ezdi,
Olardıń qol astında basları iyildi[+].
43Jaratqan Iye olardı kóp márte qutqardı,
Biraq olardıń aqıl-esi qozǵalań kóteriw boldı,
Gúnaları sebepli páske urıldı.[*][+]
44Sonda da, Jaratqan Iye xalıqtıń qıyınshılıǵına itibar berdi,
Dad-páriyadına qulaq saldı[+].
45Olar haqı Óz kelisimin[†] esledi,
Ullı súyispenshiligi sebepli olarǵa rehim qıldı[+].
46Olardı tutqınǵa alǵanlardı,
Rehimli bolıwǵa iytermeledi[+].

47Qutqar bizlerdi, Qudayımız Jaratqan Iye,
Basqa xalıqlar arasınan bizlerdi jıyna.
Muxaddes atıńdı táriyipleyik,
Saǵan alǵıs ayta alǵanımız ushın maqtanayıq.

48Izraildıń[†] Qudayı Jaratqan Iyege,
Áwel bastan, máńgige deyin alǵıslar bolsın!
Pútkil xalıq: «Awmiyin!» – desin.

Haliluya![+]

#### 106

1Jaratqan Iyeni[†] táriyipleń, Ol iygilikli,
Sadıqlıǵı máńgi dawam etedi[+].
2Solay desin Jaratqan Iyeniń qutqarǵanları,
Dushpan qolınan azat etip alǵanları,[+]
3Shıǵıs, batıs, arqa hám qubladan,
Shet ellerden jıynap alǵanları.

4Bazıları izsiz dalalarda gezip júrdi,
Mákanlaw ushın qalaǵa jol tappadı.
5Ash bolıp, shóllep qaldı,
Janları hálsirep, óle jazladı.
6Sonda olar azap ishinde Jaratqan Iyege jalbarındı,
Jaratqan Iye[†] olardı azaptan azat etti.
7Mákanlay alatuǵın qalaǵa olardı,
Tuwrı jol menen jetelep, baslap bardı.
8Alǵıslar aytsın Jaratqan Iyege súyispenshiligi ushın,
Adamlarǵa islegen ájayıp isleri ushın.
9Ol shóllegenniń shólin qandırdı,
Ash bolǵandı jaqsı azıqlar menen toydırdı[+].

10Bazıları tas túnek qarańǵılıqta,
Shınjırlanıp, azap ishinde otırdı[+].
11Olar Qudaydıń sózlerine qarsı shıǵıp,
Quday Taalanıń[†] úgit-násiyatların mensinbegen edi[+].
12Ol awır jumıslar menen olardıń kókiregin bastı,
Jıǵılǵanda, járdem beretuǵın hesh kim bolmadı[+].
13Sonda olar azap ishinde Jaratqan Iyege jalbarındı,
Jaratqan Iye olardı azaptan qutqardı.
14Alıp shıqtı tas túnek qarańǵılıqtan,
Úzip tasladı shınjırların.
15Alǵıslar aytsın Jaratqan Iyege súyispenshiligi ushın,
Adamlarǵa islegen ájayıp isleri ushın!
16Ol qola dárwazalardı sındırdı,
Temir támbilerdi ekige bólip tasladı[+].

17Bazıları jınayat qılıp, aqmaqtay boldı,
Gúnaları sebepli azap shekti.
18Barlıq azıq-awqattan júrekleri aynıp,
Ólim awzına jaqınlap qaldı[+].
19Sonda olar azap ishinde Jaratqan Iyege jalbarındı,
Jaratqan Iye olardı azaptan qutqardı.
20Sózin jiberip, shıpaladı,
Qábirden olardı qutqardı[+].
21Alǵıslar aytsın Jaratqan Iyege súyispenshiligi ushın,
Adamlarǵa islegen ájayıp isleri ushın!
22Minnetdarshılıq qurbanlıqların[†] usınsın,
Onıń islerin bálent dawıs penen járiyalasın![+]

23Bazıları kemeler menen teńizge shıǵıp,
Sheksiz suwlarda sawda qıldı,
24Jaratqan Iyeniń islerin,
Tereń suwlarda islegen ájayıp islerin kórdi.
25Ol buyrıq bergende, dawıl baslandı,
Teńiz tolqınları biyik kóterildi[+].
26Kemeler joqarı kóterilip, jáne tuńǵıyıqqa tústi,
Apattan kemedegilerdiń ruwxları túsip ketti.
27Olar máskúnemdey shayqalıp júrdi,
Olardıń sheberlikleri nátiyje bermedi[+].
28Sonda olar azap ishinde Jaratqan Iyege jalbarındı,
Jaratqan Iye olardı apattan alıp shıqtı.
29Ol dawıldı tınıshlandırdı,
Teńiz tolqınları da basıldı[+].
30Dawıl toqtaǵanda, olar quwandı,
Ózleri gózlegen mánzilge Jaratqan Iye jetkerdi.
31Alǵıslar aytsın Jaratqan Iyege súyispenshiligi ushın,
Adamlarǵa islegen ájayıp isleri ushın!
32Onı ullılasın jámiyet ishinde,
Alǵıslar aytsın aqsaqallar jıyınında.

33Ol dáryalardı shólge,
Bulaqlardı kewip qalǵan jerge aylandıradı[+].
34Turǵınlarınıń jawızlıǵı sebepli,
Ónimli topıraqtı shor jerge aylandıradı[+].
35Al shóldi kóllerge,
Kewip qalǵan jerdi bulaqlarǵa aylandıradı[+].
36Ashlardı sol jerge jaylastıradı,
Olar jasaw ushın qala quradı.
37Egin egip, júzimzarlar otırǵızadı,
Solardan mol ónim aladı.
38Jaratqan Iyeniń jarılqawı astında,
Olar ósip-ónedi,
Mallarınıń sanı kóbeyedi[+].

39-40Jaratqan Iye xor qıldı aqsúyeklerdi,
Izsiz bir shólde gezdirdi olardı.
Kúshli eziwshilikten hám azaptan,
Olardıń sanı azayıp, kókirekleri basıldı[+].
41Al jarlılardı bolsa, eziwshilikten qutqardı,
Qoy súriwindey etip, zúryadın kóbeytti[+].
42Haq adamlar bunı kórip shadlanadı,
Nahaqlar bolsa awızların jabadı[+].

43Kim dana bolsa, usılarǵa itibar bersin,
Jaratqan Iyeniń súyispenshiligin ańlasın[+].

#### 107


(Zab 56:8-12; 59:7-14)


1[•]Qosıq. Dawıttıń jırı

2Júregim Saǵan sadıq, Quday[†],
Pútkil janım menen Seni jırlap, saz shertemen[+].
3Oyan, háy arfa[†] hám lira,[†]
Erte tańdı men oyatayın![+]
4Xalıqlar arasında Seni alǵıslayman, Jaratqan Iye[†],
Milletler arasında saz shertip, Saǵan alǵıs aytaman.
5Súyispenshiligiń kóklerden asar,
Sadıqlıǵıń bultlarǵa tiyer[+].

6Kókten de joqarı ullılana ber, Quday,
Dańqıń pútkil jer júzine jayılsın!
7Oń qolıń menen jeńis ber, meni esit,
Óz súygenleriń qutqarılsın!
8Quday Muxaddes[†] mákanında bılay dedi:
«Yoshlanıp, Shexemdi bólemen,
Sukkot oypatlıǵın ólshep beremen[+].
9Gilad[†] Menikidur, Menashshe de Meniki,
Efrayım[†] duwlıǵam, Yahuda[†] húkimdarlıq hasam.
10Moab[†] juwınatuǵın lágenim,
Edomǵa[†] ayaq kiyimimdi taslayman,
Filist jerinde jeńis dabılın qaǵaman».

11Kim meni bekinisli qalaǵa alıp baradı?
Kim maǵan Edomǵa deyin jol kórsetedi?
12Quday, Sen emesseń be?
Biraq Sen bizlerden júz burdıń.
Áskeriy ordamızǵa basshılıq etpey qoydıń.
13Dushpanǵa qarsı gúreste járdem ber,
Adamzattıń járdemi biyhudadur[+].
14Quday, Seniń járdemiń menen qaharmanlıq kórsetemiz,
Dushpanlarımızdı basqılap taslaysań.

#### 108


1Atqarıwshılardıń jetekshisi ushın. Dawıttıń jırı

Men alǵıslap júrgen Quday[†],
Únsiz qalma![+]
2Jawızlar hám ótirikshiler maǵan qarsı awzın ashıp,
Jalǵanshı tilleri menen meni aldaydı[+].
3Jerkenishli sózler menen meni qorshap,
Sebepsiz maǵan qarsı hújim qıladı[+].
4Súyispenshiligime qarsı ayıp taǵadı,
Biraq duwa etiwdi dawam etemen.
5Jaqsılıǵıma jamanlıq qaytaradı,
Súyispenshiligim ushın meni jek kóredi[+].

6Jawız adamdı olarǵa qarsı qoy,
Oń jaǵında ayıplawshı birew tursın![+]
7Húkim etilgende, olar ayıplı bolsın,
Olardıń duwası gúna[†] sanalsın![+]
8Olardıń ómiri qısqa bolsın,
Isleytuǵın wazıypasın basqa birew alsın![+]
9Balaları jetim,
Hayalları jesir bolıp qalsın![+]
10Balaları gezende bolıp, tilenshilik qılsın,
Qarabaqanaǵa aylanǵan úylerinen ketip, nan izlesin![+]
11Mal-múliklerin sútxorlar iyelesin,
Jıynap-tergenlerin jat adamlar tartıp alsın!
12Hesh kim olarǵa jaqsılıq qılmasın,
Jetimlerine hesh kim rehim etpesin!
13Olardıń áwladı joq bolsın,
Bir áwladtan soń atları óship qalsın![+]
14Olardıń ata-babalarınıń gúnaların,
Jaratqan Iye[†], Sen eske al,
Analarınıń gúnası óshirilmesin![+]
15Gúnaları hámme waqıtta, Jaratqan Iye, Seniń aldıńda tursın,
Olardıń atların jer júzinen joq et![+]

16Sebebi olar jaqsılıq qılıwǵa urınbadı,
Biyshara hám mútájlerdi quwdalap,
Úmitsizlikke túskenlerdi óltirdi.
17Basqalardı náletlewdi jaqsı kórdi,
Endi sol náletler óz basına tússin!
Hesh kimdi jarılqawdı xosh kórmedi,
Endi jarılqaw olardan uzaq bolsın!
18Náletti olar kiyimdey etip kiyip aldı,
Náletler suwday ishine kirsin,
Mayday súyeklerine sińsin![+]
19Kiyim kiygendey, náletke oranıp alsın,
Onı hár kúni beline qayıs qılıp taqsın!
20Jaratqan Iye usılay etip qaytarsın meni ayıplawshılarǵa,
Maǵan qarsı jaman sóz aytıwshılarǵa!

21Al Quday Iye,
Óz atıń ushın maǵan járdem ber,
Súyispenshiligiń iygilikli, meni qutqar![+]
22Men biyshara hám mútájben,
Ishimde júregim jaralanǵan[+].
23Keshki kóleńkedey joq bolıp baratırman,
Qaǵıp jiberildim shegirtke sıyaqlı[+].
24Oraza tutıwdan[†] dizelerimde dárman qalmadı,
Azıp, súyek bolıp qaldım.
25Meni ayıplap atırǵanlardıń aldında júzim tómen boldı,
Meni kórgende, olar basın shayqaydı!

26Maǵan járdem ber, Qudayım Jaratqan Iye,
Súyispenshiligiń haqı qutqar meni!
27Olar bilsin bul iste Seniń qolıń bar ekenin,
Bunı Seniń islegenińdi, Jaratqan Iye!
28Meyli, olar meni náletlesin, biraq Sen meni jarılqaysań,
Maǵan hújim qılǵanda, olar shermende bolsın,
Qulıń bolǵan men shadlanaman.
29Meni ayıplawshılar kiyim kiygendey uyatqa bólensin,
Shapan jamılǵanday, shermendelikti jamılsın![+]

30Jaratqan Iyeni[†] kóp táriyipleymen,
Jámáát[†] ishinde Onı alǵıslayman.
31Ol mútáj adamnıń oń tárepinde turadı,
Onıń janına qarsı húkim shıǵaratuǵınlardan qutqaradı[+].

#### 109


1Dawıttıń jırı

Jaratqan Iye[†] iyeme bılay dedi:
«Dushpanlarıńdı ayaǵıńnıń astına bastırmaǵanımsha,
Meniń oń jaǵımda otır»[+].

2Jaratqan Iye Sionnan[†] baslap patshalıǵıńdı keńeytedi,
Dushpanlarıńnıń ústinen húkimdarlıq qıl![+]
3Sen sawashqa atlanǵanıńda,
Láshkerleriń óz qálewi menen izińe eredi.
Tań qushaǵınan tuwılǵan shıq sıyaqlı,
Muxaddes[†] kiyimler ishinde,
Jaslar seniń aldıńa keledi.
4Jaratqan Iye ant ishti, Óz qararınan qaytpaydı:
«Sen Melkisedek[*] sıyaqlı,
Máńgige ruwxaniy[†] bolıp qalasań!» – dedi[+].

5Iye seniń oń jaǵıńda,
Ol Óziniń ǵázep kúninde patshalardı ezip taslaydı[+].
6Milletlerge qarsı húkim shıǵarıp,
Óliklerdi úyip taslaydı,
Pútkil jer júzindegi húkimdarlardı ezip taslaydı[+].
7Patsha jol boyındaǵı ózekten suw ishedi,
Ol basın joqarı kóteredi.

#### 110

1Haliluya![†]

Haq adamlardıń jıyınında,
Jámiyet ishinde,
Pútkil júregim menen Jaratqan Iyeni[†] táriyipleymen[+].
2Jaratqan Iyeniń isleri ullı,
Olardan lázzet alatuǵınlar olardı izertleydi[+].
3Onıń isleri saltanatlı hám ullı,
Ádalatlıǵı máńgige dawam etedi[+].

4Jaratqan Iye[†] umıtılmas ájayıp isler qıldı,
Ol miyrimli hám rehimli[+].
5Ózinen qorqatuǵınlarǵa nan beredi,
Dúzgen kelisimin[†] hesh waqıtta umıtpaydı[+].
6Basqa xalıqlardıń jerlerin Óz xalqına berip,
Kórsetti olarǵa qúdiretli islerin.
7Islegen hár bir isinde sadıq hám ádil,
Onıń barlıq pármanları isenimli.
8Bular máńgi-baqıy bekkem turadı,
Sadıqlıq hám ádalatlıq penen orınlanıwı tiyis.
9Ol Óz xalqın azat etti,
Olar menen máńgige kelisim dúzdi.
Onıń atı muxaddes[†] hám aybatlıdur[+].

10Jaratqan Iyeden qorqıw – danalıqtıń bası,
Onıń buyrıqların orınlaǵannıń hámmesi,
Aqıl-parasattıń iyesi boladı.
Oǵan máńgi alǵıs-maqtaw aytıladı![+]

#### 111

1Haliluya![†]

Qanday baxıtlı Jaratqan Iyeden[†] qorqatuǵın,
Onıń buyrıqların orınlap, ráhátlenetuǵın adam![+]

2Onıń áwladı qúdiretli bolar jer júzinde,
Haqlardıń áwladı jarılqaw aladı[+].
3Molshılıq hám baylıq úyinde boladı,
Haqlıǵı máńgi dawam etedi[+].
4Qarańǵılıqta nur shıǵadı haqlar ushın,
Miyrim[†]-shápáátli, rehimli hám ádil adamlar ushın[+].
5Qolı ashıq, qarız beretuǵın,
Islerin ádalatlıq penen isleytuǵın adam abadan turmısqa erisedi![+]
6Ol hasla súrnikpeydi,
Haq adam máńgi eske alınadı[+].
7Ol jaman xabardan qorqpaydı,
Jaratqan Iyege isengen júregi bekkem[+].
8Onıń júregi mıqlı, qorqıw degendi bilmeydi,
Dushpanlarınıń jeńilisin kóredi[+].
9Ol mútájlerge saqıylıq penen járdem beredi,
Onıń haqlıǵı máńgi dawam etedi,
Qúdiretli hám abıraylı boladı[+].

10Jawız adam bunı kórip, ashıwlanadı,
Tislenip, ózin ózi jep, joq boladı,
Jawızlardıń qálewi pushqa shıǵadı[+].

#### 112

1Haliluya![†]

Alǵıslar aytıń, háy Jaratqan Iyeniń[†] qulları,
Jaratqan Iyeniń atına alǵıslar aytıń!

2Házir hám máńgige,
Jaratqan Iyeniń atına alǵıslar bolsın![+]
3Shıǵıstan batısqa deyin,
Jaratqan Iyeniń atına alǵıslar bolsın![+]
4Jaratqan Iye[†] barlıq milletlerden bálentte,
Onıń saltanatı kóklerden de joqarı[+].

5Joqarıda taxtta otırǵan,
Qudayımız Jaratqan Iyege kim teńlese aladı[+]?
6Ol iyilip qaraydı,
Kóktegilerge hám jer júzindegilerge[+].
7Jarlını topıraqtan kóterip alıp,
Biysharanı taslandı arasınan alıp shıǵadı[+].
8Olardı otırǵızadı aqsúyekler menen,
Xalqınıń aqsúyekleri menen.
9Biyperzent hayaldı óz úyinde jarılqap,
Oǵan perzent sıylap, baxıtlı qıladı.

Haliluya![+]

#### 113

1Izrail[†] Mısırdan[†] shıqqanda,
Yaqıptıń[†] urpaǵı tili basqa xalıqtan ketkende,[+]
2Yahuda[†] Jaratqan Iyeniń[†] muxaddes[†] jeri,
Izrail Onıń patshalıǵı boldı.

3Teńiz olardı kórip, artqa shegindi[*],
Iordan dáryası terisine aqtı[*][+].
4Tawlar qoshqarlar sıyaqlı,
Tóbeshikler qozılar kibi sekirdi[*][+].

5Háy, teńiz, ne ushın artqa shegindiń?
Háy, Iordan, ne ushın teris qaray aqtıń?
6Háy, tawlar, ne ushın qoshqar sıyaqlı,
Háy, tóbeshikler, ne ushın qozı kibi sekirdiń?

7Titire, háy jer júzi, Iyeniń aldında,
Yaqıptıń Qudayınıń aldında[+].
8Ol jartastı[†] suw háwizine,
Qattı tastı bulaqqa aylandırdı[*][+].

9Bizlerdiń emes, Jaratqan Iye[†], bizlerdiń emes,
Súyispenshiligiń hám sadıqlıǵıń haqı,
Seniń atıń dańqqa bólensin!

10Ne ushın basqa xalıqlar:
«Olardıń Qudayı qayaqta?» – dep aytıwı kerek[+]?
11Bizlerdiń Qudayımız kóklerde,
Ol neni qálese, sonı isleydi[+].
12Al olardıń butları gúmis hám altınnan,
Adamnıń qolları menen soǵılǵan[+].
13Awızları bar, sóylemeydi,
Kózleri bar, kórmeydi,[+]
14Qulaqları bar, esitpeydi,
Murınları bar, iyis sezbeydi,
15Qolları bar, biraq sezbeydi,
Ayaqları bar, júrmeydi,
Tamaqlarınan dawıs shıǵara almaydı[+].
16Olardı soqqan, olarǵa isengenlerdiń hámmesi,
Solar sıyaqlı bolıp qaladı![+]

17Izrail xalqı, Jaratqan Iyege úmit baylań,
Ol járdemshińiz hám qalqanıńızdur!
18Xaron urpaǵı, Jaratqan Iyege úmit baylań,
Ol járdemshińiz hám qalqanıńızdur![+]
19Jaratqan Iyeden qorqatuǵınlar, Jaratqan Iyege úmit baylań,
Ol járdemshińiz hám qalqanıńızdur!

20Jaratqan Iye bizlerdi yadında tutıp, jarılqaydı,
Izrail xalqın jarılqaydı,
Xaron urpaǵın jarılqaydı.
21Úlkendi-kishini,
Ózinen qorqatuǵınlardıń hámmesin jarılqaydı.

22Sizlerdiń hám balalarıńızdıń sanın,
Jaratqan Iye kóbeytsin![+]
23Aspan hám jerdi dóretken Jaratqan Iye,
Sizlerdi jarılqasın!

24Kókler Jaratqan Iyege tiyisli,
Al jer júzin Ol adamlarǵa berdi.
25Marhumlar, únsizlik mákanına túskenler,
Jaratqan Iyege alǵıslar aytpaydı[+].
26Bizler Jaratqan Iyeni alǵıslaymız,
Házirden baslap máńgige deyin.

Haliluya![†][+]

#### 114

1Jaratqan Iyeni[†] súyemen,
Ol dadımdı esitedi[+].
2Maǵan qulaq túrgeni ushın,
Ómirim boyı, Onı shaqıraman.

3Ólim arqanları meni orap aldı,
Óliler mákanınıń[†] qorqınıshı qıynadı,
Meni hásiret hám qayǵı bastı[+].
4Sonda Jaratqan Iyeniń atın aytıp shaqırdım,
«O Jaratqan Iye[†], janımdı qutqar!» – dedim.

5Jaratqan Iye mehriban hám ádil,
Qudayımız rehimli[+].
6Jaratqan Iye sada adamlardı saqlaydı,
Qáwip-qáterde qalǵanımda, meni qutqaradı.
7Háy, janım, jáne ráhátlen,
Jaratqan Iye saǵan jaqsılıq qıldı[+].

8Jaratqan Iye, Sen janımdı ólimnen,
Kózlerimdi jastan,
Ayaqlarımdı súrnigiwden saqladıń[+].
9Tirilerdiń áleminde,
Jaratqan Iyeniń dárgayında júremen[+].

#### 115

1«Qattı azap shegip atırman», – degenimde de,
Men isenimimdi joytpadım[+].
2Asıǵıp, albıraǵanımda,
«Barlıq adamlar ótirikshi», – dedim[+].

3Maǵan qılǵan sonshelli kóp jaqsılıqların,
Jaratqan Iyege[†] qalay qaytaraman[+]?
4Qutqarǵanı ushın ishimlik sadaqasın[†] usınaman,
Jaratqan Iyeniń atın aytıp shaqıraman.
5Pútkil xalqınıń aldında,
Jaratqan Iyege aytqan antımdı orınlayman[+].

6Sadıq qullarınıń ólimi,
Jaratqan Iyeniń názerinde qımbatlıdur[+].
7O Jaratqan Iye[†], shınında men Seniń qulıńman,
Shorıńnıń ulıman,
Sen meni buǵawdan azat ettiń[+].

8Minnetdarshılıq qurbanlıǵın Saǵan usınıp,
Seniń atıńdı aytıp shaqıraman, Jaratqan Iye[+].
9-10Jaratqan Iyeniń Úyiniń[†] háwlisinde,
Erusalim,[†] seniń qaq ortańda,
Pútkil xalıqtıń aldında,
Jaratqan Iyege aytqan antımdı orınlayman.

Haliluya![†]

#### 116

1Barlıq milletler, Jaratqan Iyege[†] alǵıs-maqtawlar aytıń!
Barlıq xalıqlar, Onı dańqqa bóleń![+]
2Bizlerge kórsetken súyispenshiligi ullı,
Jaratqan Iyeniń sadıqlıǵı máńgige dawam etedi.

Haliluya![†][+]

#### 117

1Jaratqan Iyeni[†] táriyipleń, Ol iygilikli,
Sadıqlıǵı máńgi dawam etedi![+]
2Izrail[†] xalqı bılay desin:
«Sadıqlıǵı máńgi dawam etedi!»
3Xaronnıń urpaǵı bılay desin:
«Sadıqlıǵı máńgi dawam etedi!»
4Jaratqan Iyeden qorqatuǵınlar bılay desin:
«Sadıqlıǵı máńgi dawam etedi!»

5Qıyın jaǵdayımda Jaratqan Iyege jalbarındım,
Juwap berip, Ol meni keńislikke shıǵardı[+].
6Jaratqan Iye[†] meniń menen birge, qorqpayman,
Ne qıla aladı adamlar maǵan[+]?
7Jaratqan Iye meniń menen birge, Ol meniń mádetkerim,
Meni jek kórgenlerdiń jeńilisin kóremen[+].
8Adamnan úmit etkennen góre,
Jaratqan Iyeden pana izlegen jaqsı[+].
9Aqsúyeklerden úmit etkennen góre,
Jaratqan Iyeden pana izlegen jaqsı.

10Barlıq milletler meni qorshap aldı,
Jaratqan Iyeniń atı menen qıyrattım olardı[+].
11Qorshap alıp, maǵan hújim qıldı,
Jaratqan Iyeniń atı menen qırdım olardı.
12Hárrelerdey meni qorshap aldı,
Biraq janǵan tiken putasınday tez óship qaldı,
Jaratqan Iyeniń atı menen qırdım olardı.
13Meni qulatıw ushın qattı iyterdi,
Biraq Jaratqan Iye maǵan járdem berdi.
14Jaratqan Iye kúsh-qúdiretim,
Qutqarıwǵa[†] keldi Ol meni[+].

15Shadlıq hám jeńis dawısları,
Jańlaydı haq adamlardıń shatırlarında:
«Jaratqan Iyeniń oń qolı qúdiretli isler qıladı![+]
16Jaratqan Iyeniń oń qolı jeńis beredi,
Jaratqan Iyeniń oń qolı qúdiretli isler qıladı!»
17Men ólmeymen, jasayman,
Jaratqan Iyeniń islerin járiyalayman[+].
18Jaratqan Iye meni qatań jazalap, jolǵa saldı,
Biraq ólimge tapsırmadı.

19Ashıń maǵan haqlıq dárwazaların,
Kirip, Jaratqan Iyeni táriyipleyin[+].

20Bul Jaratqan Iyeniń dárwazası!
Haq adamlar onnan kire aladı[+].

21Seni táriyipleymen, sebebi maǵan juwap berdiń,
Meni qutqarıwǵa keldiń.
22Qurılısshılardıń kereksiz dep taslaǵan tası,
Úydiń múyeshiniń tiykarǵı tası boldı[+].
23Jaratqan Iye qılǵan bul is,
Kózimizge ájayıp kórindi!
24Búgin Jaratqan Iyeniń jaratqan kúni,
Usı kúni quwanıp, shadlanayıq!
25Jalbarınamız, Jaratqan Iye, qutqar bizlerdi,
Jalbarınamız, Jaratqan Iye, bizlerge áwmet ber!

26Jaratqan Iyeniń atı menen keletuǵın jarılqansın!
Jaratqan Iyeniń Úyinen[†] saǵan pátiya beremiz[+].
27Jaratqan Iye – Qudaydur, bizlerge nur beredi,
Bayramdı belgilep baslań,
Japıraqlı shaqalardı alıp, qurbanlıq[†] orınǵa barıń[+].

28Sen meniń Qudayımsań, Seni táriyipleymen,
Sen meniń Qudayımsań, Seni ullılayman.

29Jaratqan Iyeni táriyipleń, Ol iygilikli,
Sadıqlıǵı máńgi dawam etedi[+].

#### 118

1Qanday baxıtlı minsiz joldan júrgenler,
Jaratqan Iye[†], Seniń nızamıń boyınsha jasaytuǵınlar![+]
2Qanday baxıtlı Seniń shártlerińe ámel qılatuǵınlar,
Shın júregi menen Seni izlegenler!
3Olar hesh qanday nahaqlıq qılmas,
Seniń jolıńda júrer[+].
4Bergen pármanlarıńdı,
Muqıyatlı túrde orınlawımızdı tapsırdıń.
5Qáne endi, turaqlı bolsam,
Seniń qaǵıydalarıńdı orınlawda!
6Eger barlıq buyrıqlarıńnan názerimdi ayırmasam,
Men shermende bolmayman[+].
7Seniń ádil nızamlarıńdı úyrengenimde,
Pák júrek penen Saǵan alǵıs-maqtaw aytaman.
8Qaǵıydalarıńdı orınlayman,
Meni pútkilley taslap ketpe![+]

9Jas jigit qalay pák jol menen júre aladı?
Seniń sóziń boyınsha jasaw arqalı soǵan erisedi[+].
10Pútkil júregim menen Saǵan umtılaman,
Buyrıqlarıńnan awıp ketiwime jol qoyma![+]
11Saǵan qarsı gúna[†] islemewim ushın,
Júregimde saqladım sózlerińdi[+].
12Alǵıslar bolsın Saǵan, Jaratqan Iye,
Maǵan qaǵıydalarıńdı úyret[+].
13Awzıńnan shıqqan barlıq qararlarıńdı,
Óz awzım menen járiyalayman[+].
14Shártleriń menen jasap, shadlanaman,
Úlken baylıq tapqanday bolaman[+].
15Pármanlarıń haqqında tereń oy juwırtaman,
Seniń jollarıńa dıqqat qılaman[+].
16Qaǵıydalarıńnan lázzet alaman,
Sózlerińdi umıtpayman.

17Maǵan, qulıńa iygilik qıl,
Ómir súrip, sózińe ámel qılaman.
18Kózlerimdi ash,
Nızamıńdaǵı ájayıp islerińdi kóreyin.
19Men bir kelgindimen bul dúnyada,
Buyrıqlarıńdı mennen jasırma[+].
20Bárqulla Seniń húkimlerińdi,
Janım saǵınıp sarǵayadı[+].
21Buyrıqlarıńnan awıp ketken,
Náletlengen tákabbirlerdi keyiyseń[+].
22Masqarashılıq hám xorlıqtı mennen uzaqlastır,
Sebebi shártlerińdi orınlap kiyatırman.
23Basshılar jıynalıp, maǵan qarsı ósek aytsa da,
Men, qulıń Seniń qaǵıydalarıń haqqında tereń oy juwırtaman[+].
24Shártlerińnen lázzet alaman,
Olar maǵan aqıl beredi.

25Janım ájelge jaqınlap qaldı,
Wádeń boyınsha ómir ber maǵan.
26Júrgen jollarımdı aytıp berdim, maǵan juwap berdiń,
Qaǵıydalarıńdı úyret maǵan!
27Pármanlarıńnıń mánisin túsindir,
Solay etip, ájayıp isleriń haqqında oy juwırtayın.
28Ǵam-qayǵıdan janım ada boldı,
Wáde qılǵanıńday, meni ayaqqa turǵız![+]
29Jaman joldan uzaqlastır,
Miyrimiń menen maǵan nızamıńdı úyret.
30Sadıqlıq jolın tańladım,
Ádalatlı qaǵıydalarıńdı kóz aldıma qoydım.
31Shártlerińdi bekkem uslayman,
Jaratqan Iye, uyatqa qaldırma meni!
32Shın júrekten buyrıqlarıńnıń jolınan júremen,
Kewlime keń túsinik berdiń.

33Qaǵıydalarıńnıń jolın úyret maǵan, Jaratqan Iye,
Men olardı aqırına deyin orınlayman.
34Túsinik ber, nızamıńa ámel qılaman,
Shın júregimnen oǵan boysınaman[+].
35Buyrıqlarıńnıń jolı menen meni jetele,
Men onnan ráhát alaman.
36Júregimdi nahaq paydaǵa emes,
Al Óz shártlerińe qaray bur[+].
37Kózlerimdi biyhuda nárselerden qaytar,
Óz jolıńda janımdı saqlay gór.
38Adamlar Sennen qorqıwı ushın,
Maǵan, Óz qulıńa bergen wádeńdi orınla.
39Meni ózim qorqqan shermendelikten uzaq qıl,
Seniń qaǵıydalarıń iygilikli.
40Pármanlarıńa talpınaman,
Sen ádalatlısań, ómirimdi saqla.

41Maǵan súyispenshiligińdi kórset, Jaratqan Iye,
Wádeń boyınsha qutqar meni!
42Sonda meni mazaqlaǵanlarǵa juwap qaytara alaman,
Seniń sózińe isenemen[+].
43Haqıyqat sózińdi alıp qoyma awzımnan,
Seniń qararlarıńa úmit baylayman.
44Nızamıńa hámme waqıtta,
Házir hám máńgi-baqıy ámel qılaman.
45Men erkin júremen,
Sebebi pármanlarıńdı orınlawǵa tırısaman.
46Patshalar aldında shártlerińdi aytaman,
Bunnan uyalmayman[+].
47Buyrıqlarıńnan lázzet alaman,
Olardı jaqsı kóremen[+].
48Buyrıqlarıńdı súyip, húrmet etemen,
Qaǵıydalarıń haqqında oy juwırtaman.

49Qulıń bolǵan maǵan bergen wádeńdi esle,
Ol arqalı Sen maǵan úmit berdiń.
50Seniń wádeń ómirimdi saqlaydı,
Azap ishinde qalǵanımda usı maǵan jubanısh beredi.
51Tákabbirler meni hádden tıs mazaqlaydı,
Sonda da Seniń nızamıńnan júz burmadım[+].
52Ázelgi qaǵıydalarıńdı esleymen,
Solar maǵan jubanısh beredi, Jaratqan Iye.
53Nızamıńnan júz burǵan jawızlar sebepli,
Ǵázepke tolıp ketemen[+].
54Qay jerde jasasam da,
Seniń qaǵıydalarıńdı jırlap júremen[+].
55Túnde atıńdı esleymen, Jaratqan Iye,
Nızamıńa ámel qılaman.
56Bul maǵan ádet bolıp qalǵan,
Seniń pármanlarıńa ámel qılaman.

57Meniń úlesim Senseń, Jaratqan Iye,
Sózlerińdi orınlayman, dep wáde berdim[+].
58Shın júregimnen Seniń miyrimińdi izleymen,
Wádeń boyınsha maǵan rehim et.
59Tutqan jollarıma dıqqat ettim,
Shártleriń boyınsha adım attım.
60Buyrıqlarıńdı orınlawǵa,
Asıǵaman hám keshiktirmeymen.
61Jawızlardıń arqanları meni orap bayladı,
Al men nızamıńdı umıtpadım[+].
62Ádil húkimleriń ushın,
Tún ortasında turıp, Seni táriyipleymen[+].
63Sennen qorqatuǵınlardıń,
Pármanlarıńa ámel qılatuǵınlardıń dostıman.
64Jer júzi súyispenshiligińe tolı, Jaratqan Iye,
Qaǵıydalarıńdı úyret maǵan![+]

65Jaratqan Iye, jaqsılıq qıldıń qulıńa,
Bergen wádeńde turdıń.
66Maǵan zeyin hám túsinik ber,
Seniń buyrıqlarıńa isenemen.
67Azap shegiwden aldın joldan adastım,
Biraq endi Seniń sózińe ámel qılaman.
68Sen iygilikliseń, jaqsılıq qılasań,
Maǵan qaǵıydalarıńdı úyret[+].
69Tákabbirler jalǵan sóylep, meni qaraladı,
Biraq men shın júregim menen pármanlarıńa boysınaman[+].
70Olardıń júreklerin may[†] basqan,
Al men nızamıńnan lázzet alaman[+].
71Jaqsı boldı azap shekkenim,
Usı arqalı qaǵıydalarıńdı úyrendim[+].
72Awzıńnan shıqqan nızam men ushın,
Mıńlaǵan altın hám gúmisten bahalıdur[+].

73Seniń qollarıń meni jaratıp, pishim berdi,
Túsinik berip, buyrıqlarıńdı úyret[+].
74Sennen qorqatuǵınlar meni kórip quwansın,
Men Seniń sózińe úmit bayladım[+].
75Jaratqan Iye, Seniń húkimleriń ádil ekenin bilemen,
Maǵan ádalatlı túrde azap shektirdiń.
76Qulıń bolǵan maǵan bergen wádeń boyınsha,
Súyispenshiligiń meni jubatsın.
77Maǵan rehim qıl, aman jasayın,
Nızamıń men ushın lázzetli.
78Meni jalǵan ayıplaǵanı ushın,
Tákabbirler shermende bolsın.
Al men pármanlarıń haqqında oy juwırtaman.
79Shártlerińdi biletuǵınlar, Sennen qorqatuǵınlar,
Maǵan bet bursın.
80Shermende bolmawım ushın,
Qaǵıydalarıńa bola júregim minsiz bolsın[+].

81Qutqarıwıńa[†] intizar bolıp, janım ada boldı,
Seniń sózińe úmit bayladım.
82Bergen sózińniń orınlanıwın kútip,
Kózlerimniń nurı sóndi,
«Qashan meni jubatasań?» – dep sorayman[+].
83Tozǵan shapanday bolıp qalsam da,
Umıtpayman Seniń qaǵıydalarıńdı.
84Qulıń bolǵan men jáne qansha kútiwim kerek?
Meni quwǵın qılıp atırǵanlardı qashan húkim qılasań[+]?
85Nızamıńa boysınbaytuǵın tákabbirler,
Shuqır qazdı men ushın[+].
86Barlıq buyrıqlarıń isenimli,
Meni nahaq quwdalamaqta, járdem ber!
87Olar meni jer júzinen joq qıla jazladı,
Biraq men Seniń pármanlarıńnan ayırılmadım.
88Súyispenshiligiń haqı janımdı qorǵa,
Awzıńnan shıqqan shártlerińe ámel qılaman.

89Jaratqan Iye, sóziń máńgi,
Ol kóklerde bekkem turadı[+].
90Sadıqlıǵıń áwladtan-áwladqa dawam etedi,
Sen ornatqan jer júzi bekkem turadı[+].
91Qararlarıń boyınsha olar búginge deyin turıptı,
Olardıń hámmesi Saǵan xızmet etedi[+].
92Eger nızamıń maǵan lázzet baǵıshlamaǵanda,
Shekken azaplarımnan ólip keter edim.
93Pármanlarıńdı hasla umıtpayman,
Solar arqalı ómirimdi saqladıń.
94Men Saǵan tiyislimen, qutqar meni,
Seniń pármanlarıńa talpınaman.
95Jawızlar meni joq qılıw ushın ańlıydı,
Al men Seniń shártlerińe dıqqat awdaraman.
96Seniń buyrıqlarıńnan basqa,
Hesh bir nárse minsiz emes.

97Nızamıńdı qanshelli súyemen!
Kúni boyı onıń ústinde oy juwırtaman.
98Buyrıqlarıń meni dushpanlarımnan góre dana qıladı,
Buyrıqlarıń máńgi meniń menen birge[+].
99Barlıq ustazlarımnan góre, aqıllıraq boldım,
Sebebi shártleriń ústinde oy juwırttım.
100Jası úlkenlerden góre, danaman,
Óytkeni pármanlarıńa boysındım[+].
101Seniń sózińe ámel qılıw ushın,
Jaman jolǵa ayaq basıwdan awlaq boldım[+].
102Qaǵıydalarıńnan shetke shıqpadım,
Sen maǵan tálim bergenseń.
103Sózleriń tańlayıma sonshelli mazalı,
Paldan da tatlı meniń awzıma![+]
104Pármanlarıń arqalı danalıqqa iye bolaman,
Sonıń ushın, hár qanday jalǵan joldan jerkenemen.

105Sózleriń qádemlerim ushın shıra,
Jolımdı jarıq qılatuǵın nur[+].
106Ádil qaǵıydalarıńdı orınlawǵa ant ishtim,
Sózimde turıp, antımdı orınlayman[+].
107Kóp azap shektim, Jaratqan Iye,
Wádeń boyınsha janımdı qorǵa.
108Íqtıyarlı sadaqam[†] bolǵan alǵıslarımdı qabıl et,
Maǵan qaǵıydalarıńdı úyret.
109Janım hámme waqıtta qáwip astında,
Sonda da nızamıńdı umıtpayman.
110Jawızlar duzaq qurdı maǵan,
Sonda da pármanlarıńnan shetke shıqpadım[+].
111Shártleriń máńgi miyrasım,
Júregimniń quwanıshı olar[+].
112Qaǵıydalarıńa aqırına deyin,
Máńgige boysınıwdı qarar ettim.

113Eki júzlilerden jerkenemen,
Seniń nızamıńdı súyemen.
114Panam hám qalqanım Senseń,
Seniń sózińe úmit bayladım[+].
115Háy, jawızlar, mennen awlaq júriń,
Men Qudayımnıń buyrıqların orınlayman[+].
116Quday[†], jasawım ushın, wádeń boyınsha meni qollap quwatla,
Úmitimdi bosqa shıǵarıp, uyaltpa!
117Qutqarılıwım ushın, meni qollap quwatla,
Mudamı dıqqat salaman qaǵıydalarıńa.
118Qaǵıydalarıńnan awıp ketkenlerden júz burasań,
Olardıń hiyleleri biyhudadur.
119Dúnyadaǵı jawızlardı shıǵındıday etip taslaysań,
Sonlıqtan súyemen Seniń shártlerińdi.
120Sennen qorqqanımnan denem titireydi,
Húkimlerińnen qorqaman[+].

121Ádil hám tuwrı isler qıldım,
Eziwshilerdiń qolına qaldırma meni!
122Qulıńnıń baxtına kepillik ber,
Tákabbirlerdiń meni eziwine jol qoyma[+].
123Meni qutqarıwıńdı kútip,
Kózlerimniń nurı sóndi.
Meni azat etiwdi wáde qılǵan ediń[+].
124Qulıńa súyispenshiligińdi kórset,
Maǵan qaǵıydalarıńdı úyret.
125Men Seniń qulıńman, maǵan aqıl ber,
Shártlerińdi bilip alayın.
126Jaratqan Iye, Óz isińdi qılatuǵın waqtıń keldi,
Adamlar nızamıńdı buzdı.
127Seniń buyrıqlarıńdı,
Altınnan, sap altınnan da jaqsı kóremen[+].
128Sen bergen barlıq pármanlarıń boyınsha qádem basaman,
Hár bir jalǵan joldan jerkenemen.

129Seniń shártleriń ájayıp,
Sonlıqtan olarǵa ámel qılaman.
130Mánisi ashılǵanda, sózleriń nur shashadı,
Sadalarǵa aqıl beredi[+].
131Shóllep, awzımdı ashaman,
Seniń buyrıqlarıńa qushtarman[+].
132Atıńdı súygenlerge mudamı qılǵanıńday,
Názer salıp, maǵan rehim kórset.
133Sóziń menen qádemlerimdi bekkemle,
Hesh bir gúna meniń ústimnen húkimdarlıq qılmasın.
134Adamlardıń zulımlıǵınan azat qıl meni,
Solay etip, pármanlarıńa ámel qılaman.
135Seniń júziń qulıń bolǵan maǵan nurın shashsın,
Qaǵıydalarıńdı úyret maǵan[+].
136Dárya bolıp, jas tógiler kózlerimnen,
Nızamıńa ámel qılmay atır adamlar[+].

137Sen ádilseń, Jaratqan Iye,
Húkimleriń ádalatlı.
138Buyırǵan shártleriń ádalatlı,
Olar tolıq isenimli.
139Sózlerińdi umıttı dushpanlarım,
Soǵan degen ǵázebim dińkemdi qurttı.
140Sóziń sonday pák,
Qulıń onı súyedi[+].
141Men kereksizben, xorlanǵanman,
Biraq pármanlarıńdı umıtpayman.
142Seniń ádalatıń máńgidur,
Nızamıń haqıyqatdur[+].
143Qayǵı hám azapqa dus kelsem de,
Lázzet alaman buyrıqlarıńnan.
144Shártleriń máńgige ádalatlıdur,
Jasawım ushın maǵan aqıl ber.

145Pútkil júregim menen jalbarınaman,
Juwap ber maǵan, Jaratqan Iye!
Seniń qaǵıydalarıńa ámel qılaman.
146Meni qutqar dep, Saǵan dad salaman,
Shártlerińe ámel qılaman.
147Kún shıqpastan turıp, járdem sorayman,
Seniń sózińe úmit baylayman[+].
148Bergen wádeńdi túsineyin dep,
Túni boyı uyqı kelmes kózime.
149Súyispenshiligiń boyınsha dawısıma qulaq sal,
Húkimleriń boyınsha, janımdı aman saqla, Jaratqan Iye!
150Jawız joba dúzetuǵınlar jaqınlap qaldı,
Olar nızamıńnan uzaqlasqan.
151Biraq Jaratqan Iye, Sen janımdasań,
Barlıq buyrıqlarıń haqıyqatdur[+].
152Shártlerińdi máńgige tayınlaǵanıńdı,
Burınnan men túsindim.

153Shekken azaplarıma qara, qutqar meni,
Nızamıńdı umıtpadım.
154Sen meni jaqlap, meni qutqar,
Wádeń boyınsha janımdı saqla[+].
155Qutqarılıw jawızlardan uzaqdur,
Seniń qaǵıydalarıńdı olar izlemes.
156Rehimiń ullıdur, Jaratqan Iye,
Húkimleriń boyınsha janımdı saqla[+].
157Meni quwdalaytuǵın dushpanlarım kóp,
Sonda da shártlerińnen shetke shıqpadım[+].
158Opasızlardı kórgenimde jerkenemen,
Olar kórsetpelerińe ámel qılmaydı[+].
159Qara, pármanlarıńdı qanshelli súyemen,
Súyispenshiligiń menen janımdı saqla.
160Sózińniń negizi haqıyqatdur,
Ádil húkimlerińniń hámmesi máńgi dawam etedi[+].

161Húkimdarlar meni ayıpsız quwdalaydı,
Al júregim sózińnen qorqadı[+].
162Kóp olja tapqan adamday,
Seniń sózlerińe sonday quwanaman[+].
163Jalǵannan tiksinip, jerkenemen,
Biraq Seniń nızamıńdı súyemen.
164Ádil húkimleriń ushın,
Kúnine jeti márte Saǵan alǵıslar aytaman.
165Nızamıńdı súygenler ullı abadanshılıqqa jetiser,
Olar hesh nársege súrnikpes.
166Jaratqan Iye, qutqarıwıńnan úmit qılaman,
Buyrıqlarıńdı orınlayman[+].
167Shártlerińe ámel qılaman,
Men olardı júdá jaqsı kóremen.
168Párman hám shártlerińe ámel qılaman,
Barlıq jollarımnan xabarıń bar[+].

169Páriyadım Saǵan jetsin, Jaratqan Iye,
Sóziń boyınsha danalıq ber maǵan.
170Jalbarınıwım Saǵan jetip barsın,
Wádeń boyınsha qutqar meni!
171Awzım alǵıs-maqtawǵa tolıp tassın,
Maǵan qaǵıydalarıńdı úyreteseń.
172Tilim sózińdi jırlasın,
Barlıq buyrıqlarıń ádil.
173Qolıń maǵan járdem bersin,
Pármanlarıńa boysınıwdı tańladım.
174Qutqarıwıńdı ańsayman, Jaratqan Iye,
Nızamıńnan lázzet alaman.
175Janımdı saqla, Saǵan alǵıslar aytayın,
Húkimleriń maǵan járdem bersin.
176Joytılǵan qoyday joldan adastım,
Qulıńdı izlep tawıp al,
Sebebi buyrıqlarıńdı umıtpadım[+].

#### 119


1Ibadatxanaǵa baratırǵanda aytılatuǵın jır

Qıyın jaǵdayǵa túskenimde, Jaratqan Iyege[†] páriyad ettim,
Ol maǵan juwap berdi.
2Jaratqan Iye[†], qutqar janımdı jalǵan sózlerden,
Ótirikshi tillerden[+].

3Háy, ótirikshi til,
Jaratqan Iye basıńa ne saladı?
Jáne saǵan nelerdi qılar eken?
4Ol seni jawıngerdiń ótkir oqları menen,
Janıp turǵan otınnıń shoqları menen jazalaydı[+].

5Sorım qurısın, Meshexte kelgindimen,
Kedar xalqınıń shatırları arasında jasayman[+].
6Tınıshlıqtı jek kóretuǵınlardıń arasında,
Uzaq waqıt birge turdım.
7Men tınıshlıq tárepdarıman,
Sóyleyin dep awzımdı ashsam,
Olar urısıwǵa tayar.

#### 120


1Ibadatxanaǵa baratırǵanda aytılatuǵın jır

Kózlerimdi tawlarǵa tigemen,
Qay jerden maǵan járdem keler dep[+]?
2Aspan hám jerdi dóretken,
Jaratqan Iyeden[†] keledi járdem[+].

3Ol ayaqlarıńnıń súrnigiwine jol qoymas,
Seni qorǵawshı múlgimes[+].
4Qara, Izraildıń[†] qorǵawshısı,
Múlgimeydi de, uyıqlamaydı da.

5Jaratqan Iye[†] – seniń qorǵawshıń,
Ol – seniń oń jaǵıńdaǵı kóleńkeń[+].
6Kúndiz quyashtıń ıssılıǵı,
Túnde aydıń sáwlesi saǵan zıyan tiygizbes.

7Jaratqan Iye seni barlıq jamanlıqtan saqlaydı,
Ol seniń janıńdı qorǵaydı.
8Barar hám qaytar jollarıńda,
Jaratqan Iye házir hám máńgige seni qorǵaydı[+].

#### 121


1Ibadatxanaǵa baratırǵanda aytılatuǵın Dawıttıń jırı

«Jaratqan Iyeniń Úyine[†] barayıq», – dep,
Maǵan aytqanda, quwanıp kettim[+].
2Erusalim,[†] dárwazalarıńnıń ishine qádem bastıq!

3Diywalları bir-biri menen tutasqan,
Erusalim bekkem qala bolıp salınǵan.
4Izrailǵa[†] berilgen nızam boyınsha,
Jaratqan Iyeniń[†] atına alǵıs aytıw ushın,
Urıwlar, Jaratqan Iyege tiyisli urıwlar,
Ol jerge kóterilip baradı[+].
5Ol jerde húkim taxtları,
Dawıt urpaǵınıń taxtları qurılǵan[+].

6Tınıshlıq tileń Erusalimge:
«Seni súyetuǵınlar tınısh ómir súrsin![+]
7Seniń diywallarıńnıń ishinde tınıshlıq,
Qorǵanlarıńda biyqáterlik bolsın!»
8Tuwısqanlarım hám doslarım haqı,
«Tınıshlıq bolsın saǵan!» – deymen.
9Qudayımız Jaratqan Iyeniń Úyi haqı,
Saǵan iygilik tileymen[+].

#### 122


1Ibadatxanaǵa baratırǵanda aytılatuǵın jır

Kóklerde taxt qurǵan Quday[†]!
Kózlerimdi Saǵan tigemen[+].
2Qullardıń kózleri xojayınınıń,
Shorınıń kózleri xanımınıń qolına tigilgenindey,
Bizlerge rehim qıl, dep,
Bizlerdiń kózlerimiz Qudayımız Jaratqan Iyege[†] tigilgen.

3Rehim qıl bizlerge, Jaratqan Iye[†], rehim qıl,
Kórgen xorlıǵımız jetip artadı[+].
4Ráhátte jasap atırǵanlardıń masqaralawı,
Tákabbirlerdiń xorlawı,
Janımızdan toydırıp jiberdi[+].

#### 123


1Ibadatxanaǵa baratırǵanda aytılatuǵın Dawıttıń jırı

Izrail[†] bılay dep aytsın:
«Eger Jaratqan Iye[†] bizler tárepte bolmaǵanda,[+]
2Awa, Jaratqan Iye bizler tárepte bolmaǵanda,
Adamlar bizlerge hújim qılǵanda,
3Ǵázepleri bizlerge qarsı lawlaǵanda,
Olar bizlerdi tiriley jutar edi[+].
4Topan suw bizlerdi juwıp taslar edi,
Seller ústimizden basıp keter edi[+].
5Qutırǵan suwlar bizlerdi basıp keter edi».

6Olardıń tislerine bizlerdi olja qılmaǵan Jaratqan Iyege,[†]
Alǵıslar bolsın!
7Ańshınıń duzaǵınan qutılǵan quslarǵa uqsaymız,
Duzaq sınıp, bizler qutıldıq[+].
8Aspan hám jerdi jaratqan,
Jaratqan Iyeniń atınan bizge járdem keledi[+].

#### 124


1Ibadatxanaǵa baratırǵanda aytılatuǵın jır

Jaratqan Iyege[†] úmit etkenler Sion[†] tawına uqsaydı,
Hesh qashan shayqalmay, máńgi bekkem turadı[+].
2Tawlar Erusalimdi[†] qorshap turǵanınday,
Házirden máńgige deyin,
Jaratqan Iye[†] Óz xalqın qorshap turıptı.

3Shınında, jawız patshanıń biylik hasası,
Haqlardıń úlesine tiygen jerde máńgi turmaydı,
Bolmasa, haqlar nadurıs islerge qol urar edi.

4Jaqsılıq qıl, Jaratqan Iye,
Jaqsılarǵa, júregi pák bolǵanlarǵa.
5Al nadurıs jollarǵa túskenlerdi,
Jawızlar menen birge qosıp shıǵarıp jiber.

Izrailǵa[†] tınıshlıq bolsın![+]

#### 125


1Ibadatxanaǵa baratırǵanda aytılatuǵın jır

Jaratqan Iye[†] Sionnıń[†] abadanshılıǵın jáne qaytarǵanda,
Tús kórip atırǵan adamǵa uqsaǵan edik[+].
2Awzımız kúlkige,
Tillerimiz shadlıq shawqımlarına toldı.
Sonda xalıqlar óz ara bılay desti:
«Jaratqan Iye olar ushın ullı isler qıldı»[+].
3Jaratqan Iye bizler ushın ullı isler qıldı,
Bizler quwanıshqa toldıq[+].

4Negeb shólindegi saylardı suwǵa toltırǵanıń yańlı,
Jaratqan Iye, abadanshılıǵımızǵa qaytar.
5Kóz jas tógip dán ekkenler,
Shadlıq penen zúráát orar.
6Tuqım qaltasın kóterip, jılap baratırǵanlar,
Shadlanıp, dán bawların alıp qaytar[+].

#### 126


1Ibadatxanaǵa baratırǵanda aytılatuǵın Sulaymannıń jırı

Eger Jaratqan Iye[†] úydi qurmasa,
Qurılısshılar biykarǵa miynet qılar.
Eger Jaratqan Iye qalanı qorǵamasa,
Gúzetshi biykarǵa qarawıllar[+].
2Biykarǵa erte turıp, kesh jatasız,
Awqat tabıw ushın kóp miynet etesiz.
Jaratqan Iye Óz súygenleriniń mútájliklerin,
Uyıqlaǵanda da támiyinleydi[+].

3Balalar Jaratqan Iyeniń[†] sıyı,
Perzentler Onnan berilgen sawǵa[+].
4Jas waqtıńda tuwılǵan ullar,
Jawıngerdiń qolındaǵı oqlarday bolar.
5Qanday baxıtlı oq qaltası tolı adam!
Qala dárwazasında dushpanı menen dawlasqanda,
Ol shermende bolıp qalmaydı.

#### 127


1Ibadatxanaǵa baratırǵanda aytılatuǵın jır

Qanday baxıtlı Jaratqan Iyeden[†] qorqatuǵınlar,
Onıń jolları menen júretuǵınlar![+]

2Etken miynetińniń jemisin jeyseń,
Baxıtlı bolıp, abadan turmıs keshireseń[+].
3Hayalıń úyińde jemisli bir júzim putasınday,
Balalarıń dasturxan dógereginde záytún[†] nálshesindey boladı[+].
4Jaratqan Iyeden qorqatuǵın adam,
Mine, usılay jarılqanadı.

5Jaratqan Iye[†] seni Sionnan[†] jarılqasın!
Pútkil ómiriń boyı, Erusalimniń[†] tabısqa eriskenin kóreseń![+]
6Balalarıńnıń balaların kóreseń!

Izrailǵa[†] tınıshlıq bolsın![+]

#### 128


1Ibadatxanaǵa baratırǵanda aytılatuǵın jır

«Dushpanlarım jaslıǵımnan meni kóp jábirledi»,
Izrail[†] bılay dep aytsın,[+]
2«Awa, olar jaslıǵımnan meni kóp jábirledi,
Biraq meni jeńe almadı.
3Jer aydawshılar arqamda qos aydadı,
Uzın qarıqtay etip, iz qaldırdı[+].
4Biraq Jaratqan Iye[†] ádildur,
Qırqıp tasladı jawızlardıń arqanların».

5Siondı[†] jek kóretuǵınlardıń hámmesi,
Shermende bolıp, artqa sheginsin[+].
6Olar óspey atırıp, quwrap qalatuǵın,
Tam ústindegi shópke uqsap qalsın[+].
7Buǵan oraqshılardıń qısımı tolmaydı,
Bawlawshılardıń qushaǵı tolmaydı.
8Sonda joldan ótken-ketkenler:
«Jaratqan Iye sizlerdi jarılqasın,
Jaratqan Iyeniń[†] atı menen sizlerge aq pátiya beremiz», – dep aytpaydı[+].

#### 129


1Ibadatxanaǵa baratırǵanda aytılatuǵın jır

Túpsizlikten Seni shaqıraman, Jaratqan Iye[†],[+]
2Iye, dawısımdı esit,
Jalbarınıwıma dıqqat etip, qulaq sal![+]

3Eger Sen, Jaratqan Iye, gúnalardı esapqa alǵanıńda,
Kim Seniń aldıńda tura aladı, Iye?
4Biraq Sen keshirimliseń,
Sonıń ushın, Sennen qorqamız[+].

5Jaratqan Iyege[†] intizarman,
Janım Jaratqan Iyege intizar,
Úmit baylayman Onıń sózine.
6Tańdı kútken saqshılardan kóbirek,
Awa, tańdı kútken saqshılardan da kóbirek,
Janım Iyeni kútedi.

7Háy, Izrail,[†] Jaratqan Iyege úmit bayla!
Jaratqan Iyede súyispenshilik[†] bar,
Ol azatlıq beriwge júdá uqıplı[+].
8Izraildı barlıq gúnalarınan,
Azat etetuǵın Onıń Ózidur[+].

#### 130


1Ibadatxanaǵa baratırǵanda aytılatuǵın Dawıttıń jırı

Jaratqan Iye[†], júregimde menmenlik joq,
Kózim tákabbirlik penen qaramaydı,
Ullı isler menen,
Aqılım jetpeytuǵın isler menen ózimdi bánt qılmayman[+].
2Bala anasınıń bawırında tınıshlanǵanınday,
Men de jeńil tartıp, tınıshlandım.
Awa, tınıshlanǵan baladay janım jay taptı.

3Háy, Izrail,[†] búginnen baslap máńgige,
Jaratqan Iyege[†] úmit bayla![+]

#### 131


1Ibadatxanaǵa baratırǵanda aytılatuǵın jır

Jaratqan Iye[†], esle Dawıttı,
Onıń kórgen barlıq qıyınshılıqların[+].
2Ol Saǵan ant ishken edi,
Yaqıptıń[†] Kúshli Qudayı,
Ol Saǵan wáde bergen edi:
3«Men kirmeymen úyime,
Jatpayman tósegime,[+]
4Kózlerime uyqı bermeymen,
Qabaqlarımnıń jumılıwına jol qoymayman,
5Jaratqan Iyege[†] bir orın,
Yaqıptıń Kúshli Qudayına bir mákan salmaǵansha!»

6Kelisim sandıǵınıń[†] Efratada ekenin esittik,
Bizler onı Yaar dalalarınan taptıq.
7«Jaratqan Iyeniń mákanına barayıq,
Onıń ayaq qoyǵıshınıń aldında sıyınayıq», – dedik[+].

8Kóteril, Jaratqan Iye, Óz mákanıńa,
Qúdiretińniń belgisi bolǵan sandıǵıń menen birge[+].
9Ruwxaniyleriń[†] ádillikke búrkenip alsın,
Sadıq qullarıń shadlanıp baqırıssın[+].

10Qulıń Dawıt ushın,
Óz maylaǵanıńnan waz keshpe[+].
11Jaratqan Iye, Sen Dawıtqa ant ishken ediń,
Sen usı antıńnan hasla qaytpaysań:
«Urpaǵıńnan, ullarıńnan birin,
Seniń taxtıńa otırǵızaman[+].
12Eger ullarıń kelisimime[†] ámel qılsa,
Olarǵa úyretken qaǵıydalarımdı orınlasa,
Olardıń balaları da máńgige,
Seniń taxtıńa otıradı»[+].

13Jaratqan Iye Siondı[†] tańladı,
Onda Ózi jasawdı qáledi[+].
14Ol bılay dedi:
«Meniń máńgi mákanım usı,
Usı jerge ornalasaman, bunı Ózim qáledim.
15Ol jerdiń azıq-awqatın bereketleymen,
Ondaǵı jarlılardı toydıraman[+].
16Qutqarılıwǵa[†] bóleymen ruwxaniylerdi,
Maǵan sadıqlar shadlanıp baqıradı.
17Ol jerde Dawıt urpaǵınan bir kúshli patsha shıǵaraman,
Ózim maylaǵan patshanıń shıraǵın sóndirmeymen[+].
18Dushpanların shermendelikke búrkeymen,
Al onıń basındaǵı taj jarqırap tura beredi».

#### 132


1Ibadatxanaǵa baratırǵanda aytılatuǵın Dawıttıń jırı

Qanday jaqsı, qanday jaǵımlı,
Tuwısqanlar birgelikte jasasa![+]
2Bul – basqa quyılǵan bahalı mayǵa uqsaydı,
Saqallar boylap, Xaronnıń saqalları boylap,
Kiyimleriniń jaǵasına aǵıp baratırǵan mayǵa megzeydi[+].
3Sion[†] tawlarına túsken,
Xermon tawınıń shıǵı sıyaqlı,
Jaratqan Iye[†] Sionnan Óz bereketin,
Hám máńgilik ómirin[†] berdi[+].

#### 133


1Ibadatxanaǵa baratırǵanda aytılatuǵın jır

Háy, sizler, Jaratqan Iyeniń[†] barlıq qulları,
Jaratqan Iyeniń Úyinde[†] túni menen xızmet etip atırǵanlar,
Oǵan alǵıs-maqtawlar aytıń![+]
2Qollarıńızdı Muxaddes[†] orınǵa qaray sozıp,
Jaratqan Iyege alǵıs-maqtawlar aytıń![+]

3Aspan hám jerdi dóretken Jaratqan Iye[†],
Jarılqasın seni Sionnan.[†][+]

#### 134

1Haliluya![†]

Jaratqan Iyeniń[†] atına alǵıs-maqtawlar aytıń!
Jaratqan Iyeniń qulları, alǵıs-maqtawlar aytıń,
2Háy, sizler, Jaratqan Iyeniń Úyinde,[†]
Qudayımızdıń Úyiniń háwlisinde xızmet qılatuǵınlar![+]
3Jaratqan Iyege alǵıs-maqtawlar aytıń,
Jaratqan Iye[†] – iygilikli.
Onıń atına arnap, saz shertip, alǵıs aytıń,
Onıń atı súykimli.
4Jaratqan Iye Óziniki etip Yaqıp[†] urpaǵın,
Óz ǵáziynesi etip Izraildı[†] tańladı[+].

5Bilemen, Jaratqan Iye ullıdur,
Iyemiz barlıq qudaylardan mártebelidur[+].
6Kóklerde, jer júzinde,
Teńizlerde, pútkil túpsizliklerde,
Jaratqan Iye neni qálese, sonı isleydi[+].
7Jer júziniń shetinen bultlardı kóterer,
Jawın ushın shaqmaq shaqtırar,
Teleklerinen samal estirer[+].

8Mısırda[†] birinshi tuwılǵanlardı,
Adamlardan baslap haywanlarǵa deyin óltirdi[*][+].
9Faraon[†] hám onıń xızmetkerlerine qarsı,
Mısırdıń ortasında belgiler hám káramatlar kórsetti[*][+].
10Ol kóp milletlerdi qırıp tasladı,
Qúdiretli patshalardı óltirdi:[+]
11Amor patshası Sixondı,
Bashan[†] patshası Ogtı,
Pútkil Qanan[†] patshalıqların[*][+].
12Olardıń jerlerin múlik etip,
Awa, múlik etip xalqı Izrailǵa berdi[+].

13Jaratqan Iye, Seniń atıń máńgi turadı,
Áwladtan-áwladqa Seni shaqıradı[+].
14Jaratqan Iye xalqın qorǵap,
Qullarına rehim qıladı[+].

15Xalıqlardıń butları gúmis hám altınnan,
Adamnıń qolları menen soǵılǵan[+].
16Awızları bar, sóylemeydi,
Kózleri bar, kórmeydi,[+]
17Qulaqları bar, esitpeydi,
Hátteki, dem ala almaydı[+].
18Olardı soqqan, olarǵa isengenlerdiń hámmesi,
Solar sıyaqlı bolıp qaladı![+]

19Háy, Izrail xalqı, Jaratqan Iyege alǵıslar aytıń!
Háy, Xaron urpaǵı, Jaratqan Iyege alǵıslar aytıń!
20Háy, Lebiy urpaǵı, Jaratqan Iyege alǵıslar aytıń!
Háy, Jaratqan Iyeden qorqatuǵınlar, Oǵan alǵıslar aytıń![+]
21Erusalimde[†] ornalasqan Jaratqan Iyege,
Sionda[†] alǵıslar bolsın!

Haliluya![+]

#### 135

1Jaratqan Iyeni[†] táriyipleń, Ol iygilikli,
Sadıqlıǵı máńgi dawam etedi[+].
2Alǵıs aytıń qudaylar Qudayına,
Sadıqlıǵı máńgi dawam etedi[+].
3Minnetdarshılıq bildiriń iyeler Iyesine,
Sadıqlıǵı máńgi dawam etedi.

4Jalǵız Ol káramatlı isler isleydi,
Sadıqlıǵı máńgi dawam etedi[+].
5Danalıq penen kóklerdi jarattı,
Sadıqlıǵı máńgi dawam etedi[+].
6Jerdi suwlar ústine ornattı,
Sadıqlıǵı máńgi dawam etedi[+].
7Ullı jaqtılıqlardı jarattı,
Sadıqlıǵı máńgi dawam etedi[+].
8Kúndizdi basqarıw ushın quyashtı jarattı,
Sadıqlıǵı máńgi dawam etedi.
9Túndi basqarıw ushın ay hám juldızlardı jarattı,
Sadıqlıǵı máńgi dawam etedi.

10Mısırdıń[†] birinshi tuwılǵanların óltirdi[*],
Sadıqlıǵı máńgi dawam etedi[+].
11Izraildı[†] Mısırdan alıp shıqtı[*],
Sadıqlıǵı máńgi dawam etedi[+].
12Bunı kúshli hám qúdiretli qolın sozıp, júzege asırdı,
Sadıqlıǵı máńgi dawam etedi.
13Qızıl teńizdi ekige bóldi,
Sadıqlıǵı máńgi dawam etedi[+].
14Izraildı teńizdiń ortası menen alıp ótti,
Sadıqlıǵı máńgi dawam etedi.
15Faraon[†] hám onıń láshkerlerin,
Qızıl teńizge batırıp jiberdi[*],
Sadıqlıǵı máńgi dawam etedi[+].
16Óz xalqın shól arqalı alıp júrdi,
Sadıqlıǵı máńgi dawam etedi[+].
17Ullı patshalardı qıyrattı,
Sadıqlıǵı máńgi dawam etedi[+].
18Qúdiretli patshalardı joq qıldı,
Sadıqlıǵı máńgi dawam etedi.
19Amor patshası Sixondı óltirdi,
Sadıqlıǵı máńgi dawam etedi[+].
20Bashan[†] patshası Ogtı óltirdi[*],
Sadıqlıǵı máńgi dawam etedi[+].
21Olardıń jerlerin múlik qılıp berdi,
Sadıqlıǵı máńgi dawam etedi.
22Qulı Izrailǵa múlik qılıp berdi,
Sadıqlıǵı máńgi dawam etedi.

23Jaǵdayımız tómenlegende, bizlerdi esledi,
Sadıqlıǵı máńgi dawam etedi.
24Jawlarımızdan bizlerdi qutqardı,
Sadıqlıǵı máńgi dawam etedi[+].
25Barlıq janzatlardı azıqlandıradı,
Sadıqlıǵı máńgi dawam etedi[+].

26Alǵıs aytıń kóklerdiń Qudayına,
Sadıqlıǵı máńgi dawam etedi.

#### 136

1Babilondaǵı[†] dáryalardıń boyında otırıp,
Siondı[†] eslep, jıladıq[+].
2Dógerektegi tallarǵa,
Liralarımızdı[†] ildirip qoydıq.
3Ol jerde tutqınǵa alǵanlar bizlerden jır aytıwımızdı,
Bizlerge zulımlıq qılǵanlar shadlıq qosıǵın talap etip:
«Sion qosıqlarınan aytıńlar», – dedi.

4Bóten jurtta júrgenimizde,
Qalay Jaratqan Iyeniń[†] qosıǵın ayta alamız?
5Háy, Erusalim,[†] eger seni umıtsam,
Qolım saz sherte almay qalsın[+].
6Eger men seni eslemesem,
Erusalimdi eń úlken shadlıǵımnan ústem qoymasam,
Tilim qosıq ayta almay qalsın[+].

7Erusalim qulaǵan kúni,
Edomlılardıń[†] ne islegenin esle, Jaratqan Iye[†].
Olar: «Qulatıń, tiykarına deyin jıǵıp taslań onı!» – degen edi[+].

8Háy, qız Babilon, sen wayran etileseń,
Bizlerge ne qılǵan bolsań,
Sonı seniń basıńa salatuǵınlar qanday baxıtlı![+]
9Bópelerińdi uslap alıp,
Tasqa urıp, shıl-párshe qılatuǵınlar qanday baxıtlı![+]

#### 137


1Dawıttıń jırı

Shın júrekten Saǵan minnetdarshılıq bildiremen, Jaratqan Iye[†],
Iláhiy barlıqlar aldında Saǵan saz shertip, alǵıslar aytaman[+].
2Muxaddes[†] Ibadatxanań[†] aldında tájim qılaman,
Súyispenshiligiń hám sadıqlıǵıń ushın,
Seniń atıńa minnetdarshılıq bildiremen.
Óz atıńdı hám sózińdi hámme nárseden joqarı qoydıń[+].
3Shaqırǵanımda, maǵan juwap berdiń,
Meni jigerlendirip, júregimdi batır qıldıń.

4Alǵıslasın Seni, Jaratqan Iye, jer júzindegi patshalardıń hámmesi,
Olar awzıńnan shıqqan sózlerdi esitti,
5Islegen islerińdi qosıq qılıp aytsın,
Sen ullı dańqqa bólengenseń.

6Jaratqan Iye, Sen joqarıda bolsań da,
Kishipeyil adamlarǵa názer awdarasań,
Menmenlerdi uzaqtan bileseń.

7Qıyın jaǵdayda júrsem de, janımdı aman saqlaysań,
Dushpanlarımnıń ǵázebine qarsı qol kótereseń,
Oń qolıń meni qutqaradı[+].
8Men ushın ósh alasań.
Súyispenshiligiń máńgidur, Jaratqan Iye,
Óziń jaratqanlardı taslap ketpe![+]

#### 138


1Atqarıwshılardıń jetekshisine. Dawıttıń jırı

O, Jaratqan Iye[†], meni tekserdiń hám meni bileseń,[+]
2Qashan otırıp, qashan turatuǵınımdı bileseń,
Niyetimdi uzaqtan túsinip turasań[+].
3Júrsem de, jatsam da, meni teksereseń,
Xabarıń bar barlıq jollarımnan[+].
4Awzımnan ele bir sóz de shıqpay turıp,
Ne aytajaǵımdı Sen tolıq bileseń, Jaratqan Iye.
5Meni aldı-artımnan orap alǵansań,
Qolıńdı ústime qoyǵansań.
6Usı danalıǵıń men ushın júdá ájayıpdur,
Dım bálent, onı túsinip jete almayman[+].

7Seniń Ruwxıńnan qayaqqa qasha alaman?
Seniń dárgayıńnan qayaqqa kete alaman[+]?
8Kóklerge shıqsam, Sen sol jerde barsań,
Óliler mákanına[†] tússem, Sen ol jerde de barsań[+].
9Tańnıń qanatlarına minip ushsam,
Teńizdiń arǵı jaǵasına qonsam,
10Ol jerde de qolıń meni jeteler,
Oń qolıń meni uslap turar.
11Eger: «Qarańǵılıq meni qaplasın,
Átirapımdaǵı jaqtılıq túnge aylansın», – desem,
12Qarańǵılıq Sen ushın qarańǵı emes,
Tún kúndizdey jaqtı,
Qarańǵılıq ta, jaqtı da, Sen ushın birdey[+].

13Sen meniń jan-tánimdi jarattıń,
Anamnıń qursaǵında meni dórettiń[+].
14Saǵan alǵıs aytaman,
Men tań qalarlıq hám ájayıp etip jaratılǵanman.
Seniń isleriń ájayıp,
Bunı júdá jaqsı bilemen.
15Jasırın jerde jaratılǵanımda,
Jerdiń túbinde dóretilgenimde,
Súyeklerim Sennen jasırın emes edi[+].
16Qursaqqa túsken waqtımnan-aq meni Seniń kózleriń kórdi,
Maǵan ajıratılǵan kúnlerdiń ele hesh biri kelmesten burın,
Hámmesi Seniń kitabıńa jazılǵan edi[+].
17Men haqqında niyetleriń qanshelli sırlı, Quday[†],
Olardıń esap-sanı júdá kóp![+]
18Eger sanasam, olar qumnan da kóp,
Oyanǵanımda, men ele Seniń menen birgemen.

19Qáne endi, jawızlardı óltirseń, Quday!
Qanxorlar, mennen uzaqlasıń![+]
20Olar Sen arqalı ant iship, sum joba dúzedi,
Dushpanlarıń Seniń atıń menen jalǵan ant ishedi.
21Jaratqan Iye, Seni jek kórgenlerdi qalay jaman kórmeyin?
Saǵan qarsı shıqqanlardan qalay jerkenbeyin[+]?
22Men olardı pútkilley jek kóremen,
Olardı ózimniń dushpanım dep esaplayman.

23Quday, meni tekserip, júregimdi bil,
Meni sınap kór hám pikirlerimdi bil[+].
24Qara, qáwipli jolda júrgen joqpan ba?
Meni Óziń máńgilik jolına jetele!

#### 139


1Atqarıwshılardıń jetekshisine. Dawıttıń jırı

2Jaratqan Iye[†], meni jawızlardan qutqar,
Zalımlardan qorǵa[+].
3Olar júreklerinde jawız joba dúzedi,
Bárqulla urıs-jánjel qozǵaydı.
4Tillerin jılannıń tilindey ótkir qılar,
Awızlarında jılan záhári bar[+].
Selah

5Jaratqan Iye, meni jamannıń qolınan saqla,
Zalımnan qorǵa.
Olar ayaǵımnan shalıp, meni qulatpaqshı[+].
6Menmenler men ushın duzaq qurdı,
Jawızlar jolıma tor tasladı,
Olar maǵan qaqpan qoydı[+].
Selah

7Jaratqan Iye, Saǵan bılay dep aytaman:
«Qudayım – Senseń,
Jalbarınıwıma qulaq sal, Jaratqan Iye.
8Quday[†] Iye, qúdiretli qutqarıwshım,[†]
Sawash kúni Sen basımdı aman saqladıń.
9Jawızlardıń tileklerin orınlama, Jaratqan Iye,
Dúzgen jobaların tabıslı qılma,
Bolmasa, olar kókireklerin kóterip ketedi».
Selah

10Meni qorshap alǵanlardıń awızlarınan shıqqan zulımlıqlar,
Ózleriniń basına tússin.
11Kómir shoǵı jawsın ústilerine!
Olar otqa, túpsiz shuqırlarǵa ılaqtırılsın,
Hasla qaytıp shıqpasın[+].
12Jalaxorlarǵa jer júzinde hasla orın qalmasın,
Apat zalımnıń izine túsip, joq qılsın.

13Bilemen, Jaratqan Iye, Sen ezilgenniń huqıqın qorǵaysań,
Jarlılarǵa ádalatlıq qılasań[+].
14Awa, pák adamlar atıńa alǵıs aytadı,
Haqlar Seniń dárgayıńda jasaydı.

#### 140


1Dawıttıń jırı

Seni shaqıraman, Jaratqan Iye[†], járdemge asıq!
Seni shaqırǵanımda, dawısıma qulaq sal!
2Duwam xosh iyisli tútetkidey aldıńa jetip barsın,
Kótergen qollarım keshki sadaqa[†] sıyaqlı bolsın![+]

3Awzıma qarawıl qoy, Jaratqan Iye,
Erinlerimniń esigin qorǵa[+].
4Júregim jamanlıqqa awıp ketpesin,
Jawız adamlardıń gúnalı islerine qatnaspayın,
Olardıń mazalı awqatlarınan jemeyin.

5Pák adam meni jazalasın – bul jaqsılıq,
Áshkaralasın – bul basıma súrtilgen may[†].
Duwam jawızlardıń islerine pútkilley qarsıdur[+].
6Olardıń basshıları jartastan[†] ılaqtırıladı,
Sonda nahaqlar sózlerimniń durıs ekenin bilip aladı[+].

7Súriwshi jerdi jarıp, súrgenindey,
Súyeklerimiz óliler mákanınıń[†] awzında shashıldı[+].
8Kózlerim Sende, Quday[†] Iye,
Seni panalayman, janımdı qorǵawsız qaldırma![+]
9Jawızlardıń men ushın qurǵan duzaqlarınan,
Olar qoyǵan qaqpanlardan meni saqla[+].
10Jawızlar ózleri qoyǵan duzaqqa ózleri tússin,
Al men aman-esen ótip keteyin[+].

#### 141


1Úńgirde bolǵan waqıtta,[*] Dawıttıń aytqan násiyat jırı. Duwa

Dawıslap dad salaman Jaratqan Iyege,[†]
Dawıslap jalbarınaman Jaratqan Iyege[+].

2Oǵan dártlerimdi tógemen,
Onıń aldında qayǵılarımdı bayan etemen[+].
3Ruwxım túskende,
Júrer jolımdı Sen bileseń.
Men júretuǵın soqpaqlarda,
Jawlarım duzaq qoyǵan[+].
4Oń jaǵıma qarap kór,
Hesh kim meni oylamaydı,
Panalaytuǵın jerim qalmadı,
Hesh kim meni qayǵırmaydı.

5Saǵan jalbarınaman, Jaratqan Iye[†],
«Sen meniń panamsań,
Tiriler áleminde úlesim Ózińseń», – dep jalbarınaman[+].
6Dadıma qulaq sal,
Men júdá hálsiredim.
Izime túskenlerden qutqar meni,
Olar mennen kúshlirek[+].
7Shıǵarıp al janımdı qamaqtan,
Solay etip, atıńa alǵıs aytayın.
Átirapımdı haq adamlar qorshaydı,
Sebebi Sen maǵan jaqsılıq qılasań[+].

#### 142


1Dawıttıń jırı

Jaratqan Iye[†], duwamdı esit,
Jalbarınıwıma qulaq sal!
Sen sadıq hám ádalatlısań, juwap ber maǵan!
2Óz qulıń menen dawlaspa,
Tirilerdiń hesh biri Seniń aldıńda minsiz bolmas[+].

3Dushpanlarım meni quwǵın qıldı,
Ómirimdi jer menen jeksen qıldı.
Ázelde álemnen ótkenler sıyaqlı,
Meni qarańǵılıqta jasawǵa májbúrledi[+].
4Sonıń ushın, ruwxım tústi,
Júregim suwlap ketti.

5Ótken kúnlerdi esleymen,
Seniń barlıq isleriń haqqında oy juwırtaman,
Qollarıńnıń isleri haqqında pikir júritemen[+].
6Qollarımdı Saǵan sozaman,
Kewip qalǵan topıraq yańlı, janım Saǵan shólleydi[+].
Selah

7Tez juwap ber maǵan, Jaratqan Iye,
Ruwxım túsip ketti.
Qábirge kirgen ólilerdey bolıp qalmawım ushın,
Mennen júzińdi jasırma[+].
8Azanda súyispenshiligińdi maǵan esittir,
Óytkeni men Saǵan isenemen,
Júretuǵın jolımdı Óziń kórset,
Júregimdi ashaman Saǵan[+].

9Dushpanlarımnan qutqar meni, Jaratqan Iye,
Sennen pana tabaman.
10Erkińdi orınlawdı maǵan úyret,
Sen meniń Qudayımsań,
Seniń iygilikli Ruwxıń,
Tegis joldan meni jetelesin![+]

11Jaratqan Iye, Óz atıń ushın janımdı saqla,
Sen ádalatlısań, meni apattan qutqar[+].
12Súyispenshiligiń haqı dushpanlarımdı joq qıl,
Janımda qastı barlardıń hámmesin qırıp tasla,
Men Seniń qulıńman[+].

#### 143


1Dawıttıń jırı

Qollarımdı urısqa,
Barmaqlarımdı sawashqa úyretken,
Qorǵawshı jartasım[†] bolǵan Jaratqan Iyege[†] alǵıslar bolsın![+]
2Ol meni súyedi, Ol meniń qorǵanım,
Bekinisim hám qutqarıwshım,[†]
Ol meniń qalqanım hám panam,
Xalıqlardı Ol maǵan boysındıradı[+].

3Jaratqan Iye[†], Sen ǵamxorlıq qılǵanday, insan kim bolıptı?
Sen názerińdi salǵanday, adam balası kim bolıptı[+]?
4Insan bir dem sıyaqlı,
Adamzattıń ómiri ótkinshi bir kóleńke yańlı[+].

5Jaratqan Iye, kóklerdi ashıp, tómenge tús,
Tawlarǵa qol tiygiz, olardan tútin shıqsın[+].
6Shaqmaq shaqtırıp, jawlardı shashıp tasla,
Oqlarıńdı atıp, olardı albırat[+].
7Joqarıdan qolıńdı sozıp, qutqar meni,
Tereń suwlardan shıǵarıp al meni,
Jat jurtlılardıń qolınan azat et[+].
8Olardıń awzı jalǵanǵa tolı,
Oń qolların kóterip, ótirik ant ishedi[+].

9Quday[†], Saǵan jańa qosıq aytaman,
On tarlı arfa[†] shertip, Seni alǵıslayman[+].
10Patshalarǵa Sen jeńis sıylaysań,
Qulıń Dawıttı qılıshtan qutqarasań[+].
11Jat jerlilerdiń qolınan,
Meni qutqarıp, azat qıl.
Olardıń awzı jalǵanǵa tolı,
Oń qolların kóterip, ótirik ant ishedi.

12Ullarımız jaslıǵında jaqsı ósken ósimlikke uqsasın,
Qızlarımız saraydıń naǵıslı sútinleri sıyaqlı bolsın[+].
13Teleklerimiz túrli azıq-awqatlarǵa tolıp tassın.
Qoylarımız mıńlap, on mıńlap kóbeyip,
Jaylawlarımızdı toltırsın,
14Ógizlerimiz semiz bolsın.
Qorǵanlarımız hesh qashan tesilmesin,
Adamlarımız súrgin[†] qılınbasın,
Kóshelerimizde zar jılaǵan dawıs shıqpasın![+]

15Usınday tilekleri ámelge asqan xalıq qanday baxıtlı!
Qudayı Jaratqan Iye bolǵan xalıq qanday baxıtlı![+]

#### 144


1Dawıttıń aytqan alǵıs-maqtawı

Qudayım, Patsha, Seni ullılayman,
Atıńdı máńgi-baqıy alǵıslayman.
2Seni hár kúni alǵıslayman,
Atıńdı máńgi-baqıy dańqqa bóleymen.

3Jaratqan Iye[†] ullı, Ol maqtawǵa júdá ılayıqlı,
Onıń ullılıǵına aqıl jetpes[+].

4Islerińdi bir áwlad ekinshi áwladqa maqtap jetkizedi,
Qúdiretli islerińdi aytıp beredi.
5Seniń saltanatlı ullılıǵıń,
Ájayıp isleriń haqqında oy juwırtaman.
6Adamlar tań qalarlıq islerińniń qúdireti haqqında aytadı,
Men járiyalayman ullı islerińdi![+]
7Adamlar ullı iygiligiń haqqında bayan etedi,
Ádalatlıǵıńdı járiyalap, shadlanıp baqıradı.

8Jaratqan Iye miyrimli hám rehimli,
Sabır-taqatlı hám súyispenshiligi mol[+].
9Jaratqan Iye hámmege iygilikli,
Jaratqanlarınıń hámmesine rehimli.

10Barlıq jaratqanlarıń Seni alǵıslaydı, Jaratqan Iye,
Sadıq qullarıń Saǵan alǵıs-maqtawlar aytadı.
11Olar patshalıǵıńnıń ullılıǵı haqqında sóylep,
Kúsh-qúdiretiń tuwralı aytıp beredi.
12Solay etip, hámme Seniń kúsh-qúdiretińdi,
Patshalıǵıńnıń ullı dańqın biledi.
13Seniń patshalıǵıń – máńgi patshalıq bolar,
Húkimdarlıǵıń áwladtan-áwladqa dawam eter.[*][+]

14Jaratqan Iye jıǵılǵanlarǵa súyenish boladı,
Eki búgilgenlerdiń qáddin tuwrılaydı[+].

15Hámme úmit etip, Saǵan qaraydı,
Óz waqtında olardıń ırısqısın bereseń[+].
16Sen qolıńdı ashıp,
Pútkil janzatlardı qálegeninshe toydırasań[+].
17Jaratqan Iye barlıq jollarında ádil,
Islegen barlıq islerinde súyispenshiligin kórsetedi.
18Jaratqan Iye Ózin shaqırǵanlarǵa,
Shın kewilden shaqırǵanlarǵa jaqın boladı[+].
19Ózinen qorqqanlardıń tilegin beredi,
Nalasın esitip, olardı qutqaradı[+].
20Jaratqan Iye Ózin súygenlerdiń hár birin qorǵaydı,
Jawızlardıń hámmesin joq etedi.

21Awzım Jaratqan Iyege[†] alǵıslar aytsın!
Pútkil janzatlar Onıń muxaddes[†] atına,
Máńgi-baqıy alǵıs-maqtawlar aytsın.

#### 145

1Haliluya![†]

Háy, janım, Jaratqan Iyege[†] alǵıs-maqtawlar ayt[+].
2Tiri ekenmen, Jaratqan Iyege alǵıs-maqtawlar aytaman,
Bar ekenmen, Qudayıma saz shertip, Oǵan alǵıs aytaman[+].

3Úmit baylamań aqsúyeklerge,
Sizlerdi qutqara almaytuǵın insanlarǵa[+].
4Olardıń demi tawısılıp, topıraqqa qaytar,
Sol kúni-aq, oy-niyeti joq bolar[+].

5Qanday baxıtlı járdemshisi Yaqıptıń[†] Qudayı bolǵan insanlar,
Úmiti Qudayı Jaratqan Iyede bolǵanlar!
6Aspandı, jerdi, teńizdi,
Hám olardaǵı pútkil barlıqtı jaratqan,
Máńgige sadıq bolǵan,
7Ezilgenlerge ádalatlıq qılatuǵın,
Ash bolǵanlarǵa nan beretuǵın Ol boladı.

Jaratqan Iye[†] tutqınlardı azat qıladı,[+]
8Soqırlardıń kózin ashadı,
Eki búgilgenlerdiń qáddin tikleydi,
Haq adamlardı súyedi[+].
9Jaratqan Iye kelgindilerdi qorǵaydı,
Jetim-jesirlerdi qollap quwatlaydı,
Jawızlardı jollarınan adastıradı[+].

10Húkimdarlıq qıladı Jaratqan Iye máńgige,
Sion,[†] seniń Qudayıń húkimdar boladı áwladtan-áwladqa.

Haliluya![+]

#### 146

1Haliluya![†]

Qanday jaqsı saz shertip, Qudayımızdı alǵıslaw!
Qanday lázzetli hám jarasıqlı Oǵan alǵıs-maqtaw aytıw[+].

2Erusalimdi[†] qaytadan tikleytuǵın Jaratqan Iye[†] boladı.
Izraildıń[†] aydap áketilgenlerin jıynap aladı[+].
3Ol jaralı júreklerge shıpa beredi,
Olardıń jaraların tańadı[+].
4Ol juldızlardıń sanın esaplaydı,
Olardıń hámmesine at qoyadı[+].
5Iyemiz ullı hám qúdireti kúshli,
Sheksizdur Onıń danalıǵı[+].
6Ezilgenlerdi ayaqqa turǵızatuǵın Jaratqan Iye boladı,
Jawızlardı jer menen jeksen qıladı.

7Jaratqan Iyege[†] shúkirlik jırların aytıń,
Qudayımızdı lira[†] shertip alǵıslań[+].
8Ol kóklerdi bultlar menen qaplaydı,
Jer júzin jawın menen támiyinleydi,
Tawlarda ot-shóp ósiredi[+].
9Ol azıq beredi haywanlarǵa,
Ǵarqıldaǵan ǵarǵanıń palapanlarına[+].
10Ol attıń kúshinen zawıqlanbaydı,
Jawıngerdiń kúshli ayaqlarınan lázzetlenbeydi[+].
11Jaratqan Iye Ózinen qorqqanlarǵa,
Súyispenshiligine úmit baylaǵanlarǵa ırza boladı[+].

#### 147

1Jaratqan Iyeni[†] dańqqa bóle, háy, Erusalim![†]
Qudayıńa alǵıslar ayt, háy, Sion![†]
2Dárwazalarıńnıń támbilerin Ol bekkemleydi,
Ishindegi balalarıńdı jarılqaydı[+].
3Elińe tınıshlıq beredi,
Seni eń jaqsı biyday menen toydıradı[+].

4Jer júzine Óz buyrıǵın jiberedi,
Onıń aytqan sózi tez jayıladı.
5Mamıqtay etip qar jawdıradı,
Qırawdı kúl kibi shashadı[+].
6Burshaqtı usaqtay etip jawdıradı,
Onıń qaqaman ayazına kim shıday aladı?
7Ózi buyrıq berip, muzlardı eritedi,
Samaldı estirip, suwlardı aǵızadı.

8Buyrıqların Yaqıptıń[†] urpaǵına,
Qaǵıyda hám nızamların Izrailǵa[†] bildirdi.
9Bunday qılmadı basqa xalıqlarǵa,
Olar Onıń nızamların bilmeydi.

Haliluya![†][+]

#### 148

1Haliluya![†]

Kóklerden Jaratqan Iyege[†] alǵıslar aytıń,
Biyik aspanda Oǵan alǵıslar aytıń![+]
2Onıń barlıq perishteleri,[†] Oǵan alǵıslar aytıń,
Alǵıslar aytıń Oǵan, háy, pútkil aspan láshkerleri![+]
3Quyash, ay, Oǵan alǵıslar aytıń,
Alǵıslar aytıń Oǵan, háy, jarqıraǵan barlıq juldızlar!
4Aspanlar aspanı,
Kókler ústindegi suwlar,
Oǵan alǵıslar aytıń![+]

5Bular Jaratqan Iyeniń atına alǵıslar aytsın,
Ol buyrıq bergende, olar payda boldı,[+]
6Olardı máńgi-baqıy bekkem ornattı,
Bul qaǵıyda hesh qashan biykar qılınbaydı[+].

7Jer júzinen Jaratqan Iyege alǵıslar aytıń:
Háy, teńizdegi náhán janzatlar, barlıq túpsiz teńizler,[+]
8Shaqmaq, burshaq, qar hám bultlar,
Onıń buyrıǵına boysınatuǵın dawıllar,[+]
9Tawlar, barlıq tóbeshikler,
Miywe aǵashları hám kedr aǵashları,
10Jabayı haywanlar hám úy haywanları,
Jer bawırlawshılar menen quslar,
11Jer júziniń patshaları, barlıq xalıqlar,
Aqsúyekler, jer júzindegi barlıq húkimdarlar,
12Jigitler hám qızlar,
Ǵarrılar hám jaslar!

13Hámmesi Jaratqan Iyeniń atına alǵıslar aytsın,
Jalǵız Onıń atı ullı.
Onıń ullılıǵı jer hám kókten bálent[+].
14Jaratqan Iye[†] Óz xalqın kúshli qıldı,
Barlıq sadıq qullarınıń,
Ózine jaqın bolǵan xalıqtıń,
Izrail[†] xalqınıń dańqın shıǵardı.

Haliluya!

#### 149

1Haliluya![†]

Jaratqan Iyege[†] jańa qosıq aytıń,
Sadıq qullarınıń jıyınında Onı alǵıslań![+]
2Izrail[†] óz Jaratıwshısı sebepli quwansın,
Sion[†] xalqı óz Patshasına shadlansın!
3Oyınǵa túsip, alǵıslar aytsın Onıń atına,
Dáp hám lira[†] shertip, Oǵan alǵıs-maqtaw qosıǵın aytsın!

4Jaratqan Iye[†] xalqına kewli toladı,
Kishipeyillilerge jeńis berip, olardı dańqqa bóleydi.
5Usı erisken húrmetine yoshlansın sadıq qulları,
Tóseklerinde shadlanıp baqırsın![+]
6Awızlarında Qudayǵa alǵıs-maqtawlar bolsın,
Qollarında eki júzli qılısh penen,
7Jat xalıqlardan ósh alsın,
Xalıqlarǵa jaza bersin.
8Olardıń patshaların shınjırlap,
Abıraylı adamlarına temir kisenler salsın!
9Olardıń ústinen shıǵarılǵan húkimdi orınlasın!
Barlıq sadıq qulları ushın bul húrmet bolar.

Haliluya![+]

#### 150

1Haliluya![†]

Muxaddes[†] mákanında Qudayǵa alǵıslar aytıń!
Qúdireti ushın kóklerde Oǵan alǵıslar aytıń![+]
2Alǵıslar aytıń Oǵan qúdiretli isleri ushın!
Alǵıslar aytıń Oǵan teńsiz ullılıǵına jarasa!

3Kárnay[†] shertip, Oǵan alǵıslar aytıń!
Arfa[†] hám lira[†] shertip, Oǵan alǵıslar aytıń![+]
4Dáp qaǵıp, oyınǵa túsip, Oǵan alǵıslar aytıń!
Tarlı saz ásbap hám sıbızǵı shertip, Oǵan alǵıslar aytıń![+]
5Kimballar qaǵıp, Oǵan alǵıslar aytıń!
Bálent dawıslı kimballar menen Oǵan alǵıslar aytıń![+]
6Murnında demi bar barlıq tiri janlar,
Jaratqan Iyege[†] alǵıslar aytıń!

Haliluya!

### Hikmetler

#### Hikmetler

Hikmetler


Alǵí sóz

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]


#### Alǵí sóz


Sulaymannıń hikmetleri


Kitap haqqında maǵlıwmat

Sulaymannıń hikmetleri kitabı naqıl hám násiyatlar túrindegi tárbiya hám diniy tálimatlardan ibarat. Bul kitaptıń bas avtorı Izrail xalqınıń dana patshası Sulayman boladı. Kitaptıń bazı bólimleri Agur (30:1) hám patsha Lemuel (31:1) tárepinen jazılǵan.

Qatarlardıń kópshiliginde kúndelikli ómirde ushıraytuǵın mashqalalar haqqında sóz etiledi. Bul kitap «Jaratqan Iyeden qorqıw – danalıqtıń bası» degen dana sózler menen baslanıp (1:7), tek ǵana diniy isler tuwrısında emes, al ádep-ikramlıq hám aqıl menen qılınıwı kerek bolǵan isler haqqında da násiyat beriledi. Bul hikmetler shańaraq hám jámiyettegi qarım-qatnaslar, danalıq penen is tutıw, isbilermenlik, tárbiya hám Qudayǵa boysınıwshılıq sıyaqlı temalardı óz ishine aladı. Kitapta múláyimlik, sabır-taqat, kámbaǵallardı húrmet etiw hám dosqa sadıqlıq sıyaqlı minezlemeler haqqında kóp pikirler aytıladı.

Kitaptaǵı kóplegen hikmetler mazmunı boyınsha bir-birine baylanıslı, al bazı hikmetli sózler qısqa bolıp, qatarǵa baylanıslı bolmasa da, ulıwmalıq mánini ózinde túsindirip beredi.

#### 1


Hikmetlerdiń maqseti

1Bular Izraildıń[†] patshası Dawıttıń ulı Sulaymannıń hikmetleri:[+]

2Bul hikmetlerdiń maqseti mınaw:
Danalıqtı hám násiyattı úyretiw,
Aqıllı sózlerdi túsindiriw;
3Tuwrı jasaw qaǵıydaların,
Ádillik, ádalatlıq hám hadallıqtı ózlestiriw;[+]
4Sadalarǵa tereń túsinik,
Óspirimlerge bilim hám sana beriw[+].

5Danalar tıńlap, bilimine bilim qosadı,
Aqıllılar dana keńes aladı.
6Usılayınsha olar naqıl hám hikmetlerdi,
Danıshpanlardıń sózleri menen jumbaqların túsinedi.

7Jaratqan Iyeden[†] qorqıw – danalıqtıń bası.
Tek aqılsızlar ǵana danalıq hám násiyattı jek kóredi[+].


Azǵırıwlardan saq bol!

8Balam, ákeńniń násiyatlarına qulaq sal,
Anań bergen tálimnen bas tartpa![+]
9Olar basıńa ájayıp taj,
Moynıńa monshaq boladı[+].
10Balam! Eger gúnakarlar seni azǵırmaqshı bolsa,
Olarǵa kónbe[+].
11Eger olar: «Bizler menen júr,
Qan tógiw ushın buqqıda jatayıq,
Sebepsizden sebepsiz biygúnanı ańlıyıq[+].
12Olardı óliler mákanı[†] kibi tiriley,
Tuńǵıyıqqa túskenler kibi pútinley jutayıq[+].
13Barlıq qımbatbaha zatların alayıq,
Úylerimizdi oljaǵa toltırayıq.
14Bizler menen táwekelge bel bayla,
Bar baylıǵımız ortaq boladı», – dese,
15Balam, olar menen joldas bolma,
Olardıń jolınan awlaq bol![+]
16Olardıń ayaqları jawızlıqqa talpınar,
Qan tógiwge asıǵar[+].
17Hátte, quslar da,
Kóz aldında qurılǵan awǵa túspes.
18Al sol adamlar óz qanın tógiw ushın buqqıda jatadı,
Ózleriniń janın ózleri ańlıydı.
19Haram tabısqa qumardıń aqıbeti sonday boladı,
Sol qumarlıq haram tabıs iyesiniń basın jalmaydı[+].


Danalıqtı tıńla!

20Danalıq kóshelerde jar salıp,
Maydanlarda dawıslap baqıradı[+].
21Shawqımlı kósheniń basında qıshqırıp,
Qala dárwazalarınıń kirer awzında óz sózin aytadı:
22«Háy, sadalar! Sadalıǵıńızdı qashanǵa deyin súymekshisiz?
Surbetler qashanǵa deyin mazaqlawdan zawıq aladı?
Aqmaqlar qashanǵa shekem bilimdi jek kóredi[+]?
23Qáne, meniń áshkaralaǵanımnan dúzelseńiz edi!
Sizlerdi ruwxıma toltırıp,
Sózlerimdi bildirer edim.
24Sizlerdi shaqırdım, meni tıńlawdan bas tarttıńız,
Qolımdı sozdım, názer awdarǵan bolmadı[+].
25Sizler meniń barlıq keńeslerimdi mensinbedińiz,
Meniń áshkaralawlarımdı qabıl etpedińiz[+].
26Sonıń ushın men de apatqa ushıraǵanıńızda, ústińizden kúlemen,
Húreyińiz ushqanda, mazaq qılaman[+].
27Qorqınısh dawılday bastırıp kelgende,
Apatshılıq quyınday dúbegende,
Qayǵı hám hásiret basıńızǵa túskende,
28Meni shaqırasız, men de juwap bermeymen,
Meni izleysiz, biraq tappaysız[+].
29Óytkeni sizler bilimdi jek kórdińiz,
Jaratqan Iyeden qorqıwdı maqul kórmedińiz.
30Keńeslerimdi qabıl qılmadıńız,
Áshkaralawlarımdı kózge ilmedińiz.
31Sonıń ushın, tutqan jolıńızdıń ashshı miywelerin jep,
Óz sumlıqlarıńızǵa toyınasızlar[+].
32Sadanıń ójetligi ózin óltiredi,
Aqmaqtıń biyǵamlıǵı onı qurtadı.
33Al meni tıńlaǵanlar qáwipsiz jasap,
Jamanlıqtan qorqpay, tınısh boladı».

#### 2


Danalıqtıń qádiri

1Balam! Eger sen sózlerimdi qabıl qılıp,
Buyrıqlarımdı júregińde saqlasań,[+]
2Danalıqqa qulaq túrip,
Túsinikke júregińdi ashsań,
3Eger aqıl-parasattı shaqırıp,
Túsinikke dawıslap jalbarınsań,
4Onı gúmis kibi izlep,
Kómilgen ǵáziyne kibi aqtarsań,[+]
5Sonda sen Jaratqan Iyeden[†] qorqıwdıń ne ekenin túsinip,
Qudaydıń kim ekenin bileseń[+].
6Danalıqtı Jaratqan Iye[†] berer,
Bilim hám túsinik Onıń awzınan shıǵar[+].
7Ol haqlar ushın tabıs sıylap,
Minsizler ushın qalqan bolar[+].
8Ol ádalatlıq jolların qorıp,
Ózine sadıqlardıń jolların qorǵar[+].
9Sonda sen ádillik hám ádalatlıqtı uǵıp,
Hadal hám tuwrı joldıń ne ekenin túsinerseń[+].
10Júregiń danalıqqa tolıp,
Kewliń bilimnen zawıq alar.
11Aqıl-parasat seni aman saqlap,
Durıs túsinik seni qorǵar.
12Danalıq seni jawızlardıń jolınan,
Jalǵan sóylewshilerden,
13Qarańǵılıq jolınan júriw ushın,
Tuwrı joldı taslap ketkenlerden,
14Jamanlıq islep quwanıp,
Jawızlıqtıń buzǵınlıǵınan lázzet alatuǵınlardan,[+]
15Teris jolǵa túsip,
Óz jollarınan adasqanlardan saqlar[+].

16Danalıq seni buzıq hayaldan,
Jezókshe hayaldıń maylı tilinen saqlar[+].
17Ol jaslay qosılǵan kúyewin taslap ketken,
Qudaydıń aldında dúzgen kelisimin[†] umıtqan.
18Onıń úyi ólimge,
Jolları óliler aldına alıp baradı[+].
19Oǵan barǵanlar qaytıp kelmes,
Ómir jolına qayta túspes.
20Sonlıqtan jaqsılardıń jolınan júr,
Ádillerdiń jolın bekkem tut.
21Haqlar jer betin mákan qılar,
Minsizler sol jerde qalar[+].
22Jamanlar jer betinen qırıp taslanar,
Opasızlar túp-tamırı menen joq qılınar[+].

#### 3


Jaslarǵa másláhát

1Balam, úyretkenlerimdi umıtpa,
Buyrıqlarımdı júregińde saqla![+]
2Olar ómir jasıńdı uzaytıp,
Mol tınıshlıq sıylaydı[+].
3Súyispenshilik[†] hám sadıqlıq hasla seni tárk etpesin,
Olardı moynıńa taǵıp,
Júregińe oyıp jazıp qoy[+].
4Sonda Qudaydıń hám adamlardıń názerinde,
Miyrim[†] hám abırayǵa iye bolasań.
5Shın júrekten Jaratqan Iyege[†] úmit bayla,
Óz aqıl-parasatıńa súyenip júrme[+].
6Islegen hár bir isińde Jaratqan Iyeni tanıp bil,
Ol seniń jollarıńdı tuwrılap turar[+].
7Ózińdi danıshpanman dep sanama,
Jaratqan Iyeden qorq, jamanlıqtan awlaq júr[+].
8Bul deneńe salamatlıq,
Súyeklerińe azıq boladı.
9Mal-múlkińnen hám hámme zúráátińniń dáslepki óniminen berip,
Jaratqan Iyege húrmet kórset[+].
10Sonda telekleriń dánge tolıp-tasıp,
Iskenjeleriń taza sharapqa toladı[+].
11Balam, Jaratqan Iyeniń tárbiyasına itibarsız qarama,
Ol áshkaralaǵanda júregińe awır alma[+].
12Áke[†] jaqsı kórgen ulın jazalaǵanı sıyaqlı,
Jaratqan Iye[†] de kimdi súyse, sonı áshkaralaydı[+].


Danalıqtıń qunı

13Danalıqtı tapqan,
Túsinikke iye bolǵan adam qanday baxıtlı!
14Óytkeni danalıq gúmisten qunlıraq,
Onıń paydası altınnan da joqarı[+].
15Danalıq hasıl tastan da qımbat,
Qumartqan hesh bir nárseń oǵan teń kelmes[+].
16Uzaq ómir onıń oń qolında,
Baylıq hám dańq sol qolında[+].
17Danalıqtıń jolları jaǵımlı jollar,
Onıń barlıq soqpaqları tınıshlıqqa aparar.
18Danalıq – onı iyelegen adam ushın ómir teregi,
Onı bekkem uslaǵan qanday baxıtlı![+]

19Jaratqan Iye danalıq penen jerdiń tiykarın saldı,
Túsinik penen kóklerdi bekkem ornattı[+].
20Onıń bilimi menen tuńǵıyıqtıń kózleri ashıldı,
Bultlar shıq túsirdi[+].
21Balam! Saw pikir hám durıs túsinikti saqla,
Olardı názerińnen qashırma.
22Olar janıńa ómir,
Moynıńa ájayıp monshaq boladı.
23Sonda ómir jolıńda qáwipsiz júreseń,
Ayaqlarıń da súrnikpeydi[+].
24Jatqanıńda qorqpaysań,
Uyıqlaǵanıńda uyqıń tınısh boladı[+].
25Tosattan bolatuǵın apattan,
Nahaqlardıń basına túsetuǵın báleden qorqpaysań[+].
26Jaratqan Iye seniń súyenishiń bolıp,
Ayaqlarıńdı duzaqqa túsiwden saqlaydı.

27Qolıńnan keletuǵın waqıtta,
Mútájlerden járdemińdi ayama[+].
28Qolıńda bar bola tura jaqınıńa:
«Erteń kel, sonda beremen», – deme[+].
29Biyǵam janıńda jasap atırǵan qońsıńa,
Jamanlıq oylama.
30Ózińe jamanlıq qılmaǵan adam menen,
Sebepsiz jánjellespe.
31Zorlıq islewshige háwes qılma,
Onıń jollarınıń birde birewin tańlama[+].
32Jaratqan Iye azǵırıwshılardan jerkenedi,
Haq adamǵa jaqın boladı.
33Jaratqan Iye zalımnıń úyin náletleydi,
Ádillerdiń mákanın jarılqaydı[+].
34Ol surbetlerdiń ózlerin mazaq qıladı,
Kishipeyillerge miyrim kórsetedi[+].
35Danalar dańq-ataqtı,
Aqılsızlar shermendelikti miyras etip aladı.

#### 4


Danalıqtıń artıqmashlıǵı

1Balalarım, ákeńizdiń násiyatlarına qulaq salıń!
Aqıl-parasattı iyelewge itibar beriń[+].
2Men sizlerge jaqsı tálim beremen,
Úyretkenlerimnen júz burmańlar.
3Men de ákemniń úyinde bala boldım,
Kóziniń qarası, anamnıń jalǵızı edim.
4Ákem maǵan úyretip, bılay der edi:
«Sózlerimdi júregińe bekkem jayla,
Buyrıqlarımdı orınla, sonda jaqsı jasaysań[+].
5Danalıqtı hám aqıl-parasattı iyele,
Sózlerimdi umıtpa, olardan júz burma.
6Danalıqtan ayırılma, ol seni qorǵaydı,
Onı súy, ol seni aman saqlaydı.
7Eń baslısı – danalıq, danalıqtı iyele,
Bar iyeligińdi berip bolsa da, aqılǵa iye bol.
8Onı joqarı bahala, ol seni mártebeli qıladı,
Oǵan jabısıp alsań, ol seni abırayǵa eristiredi[+].
9Danalıq basıńa ájayıp gúl sheńber,
Sawlatlı bir taj kiydiredi»[+].

10Balam, tıńla hám sózlerimdi qabıl et,
Sonda ómir jasıń uzaq boladı[+].
11Men saǵan danalıq jolın úyrettim,
Seni tuwrı soqpaqlardan jeteledim.
12Júrgenińde, adımıń tosqınlıqqa ushıramaydı,
Juwırǵanıńda súrnikpeyseń[+].
13Násiyatıma bekkem ámel qıl, onnan ayırılma,
Onı saqla, ol – seniń ómiriń[+].
14Zalımlardıń soqpaǵınan,
Jawızlardıń jolınan júrme[+].
15Onnan bas tart, ol joldan júre górme,
Onnan awlaq bolıp, burılıp ket.
16Olar jawızlıq islemese, uyıqlay almaydı,
Birewdi qulatpasa, uyqısı qashadı[+].
17Olar nızamsızlıq arqalı nan jep,
Jawızlıq arqalı sharap ishedi.
18Ádildiń jolı tań shuǵlasına uqsaydı,
Ol túske deyin jarqıraǵan sayın jarqıraydı[+].
19Zalımnıń jolı túnekke uqsaydı,
Olar nege súrnigip qulaytuǵının bilmeydi[+].
20Balam, sózlerime dıqqat qoy,
Aytqanlarıma qulaq túr.
21Sózlerimdi názerińnen qashırma,
Olardı júrek tórinde saqla.
22Olar ózin tapqanlarǵa ómir sıylaydı,
Pútkil denesine densawlıq beredi[+].
23Eń baslısı, bar kúshiń menen júregińdi qorǵa,
Ol ómir bulaǵı.
24Awzıńnan jalǵan sóz shıqpasın,
Tilińdi ótirik sózden tıy[+].
25Kózleriń alǵa tuwrı qarasın,
Názeriń aldıǵa tigilgen bolsın.
26Qádemińdi oylap bas,
Pútkil jollarıń bekkem bolsın[+].
27Ońǵa da, solǵa da qayırılma,
Ayaǵıńdı jawızlıqtan awlaq tut[+].

#### 5


Neke hadallıǵın buzıwǵa qarsı eskertiw

1Balam, danalıǵıma itibar ber,
Men túsingen nárselerge qulaq sal[+].
2Solay etseń, sana-sezimiń joǵalmas,
Awzıń bilimdi saqlap qalar[+].

3Buzıq hayaldıń awzınan pal tamar,
Sózleri maydan da jumsaq bolar[+].
4Biraq onıń aqıbeti juwsanday ashshı,
Eki júzli qılıshtay ótkir[+].
5Ayaqları ólimge túsip barar,
Qádemleri óliler mákanına[†] qaray jeteler[+].
6Ómir jolı tuwralı ol oylamas,
Qıysıq jol menen júrgenin ańǵarmas.

7Solay eken, balalarım, meni tıńlańlar,
Aytqan sózlerimnen bas tartpańlar!
8Onday hayaldan awlaq bol,
Onıń esigine de jolama.
9Bolmasa, abırayıńdı basqalarǵa,
Ómirińdi tas bawırǵa bereseń.
10Baylıǵıńnan basqalar ráhátlenip,
Miynetiń basqa úydi bayıtadı.
11Etiń súyegińe taqalıp, ómiriń aqırlaǵanda,
Ah shegip, bılay dep páriyad qılarsań:
12«Men nege násiyattı jek kórdim?
Nege júregim eskertiwdi pisent etpedi?
13Muǵallimlerimdi tıńlamadım,
Ustazlarıma qulaq aspadım.
14Sonlıqtan men jıynalǵan jámiyettiń aldında,
Iyt masqara bolayın dep qalıppan!»
15Suwdı óz suw saqlaǵıshıńnan,[†]
Óz qudıǵıńnan shıqqan suwdan ish[+].
16Bulaqlarıń kóshe boylap,
Aǵın suwlarıń maydanlar boylap aqsın ba?
17Olar tek ózińdiki bolsın,
Basqalar menen bólispe.
18Bulaǵıń bereketli bolsın,
Jaslay qosılǵan qostarıńnan lázzet al[+].
19Ol súykimli suwın, názik kiyikke uqsaydı.
Onıń kókiregine bárqulla qanaat etip,
Bárqulla muhabbatınan lázzet al.
20Balam, saǵan tiyisli emes hayaldan lázzet alıwdıń,
Basqanıń gewdesin qushıwdıń ne keregi bar?
21Adamnıń jolları Jaratqan Iyeniń[†] kóz aldında,
Ol onıń barlıq adımların baqlap turadı[+].
22Jaman adamnıń ayıplı isleri onıń ózin duzaqqa túsiredi,
Ol óz gúnalarına shırmalıp qaladı.
23Ol tárbiyasızlıqtan ólip ketedi,
Aqmaqlıǵı onı joldan shıǵaradı.

#### 6


Aqmaqlıq qılıwdan saq bol!

1Balam, eger birew ushın kepil bolıp,
Onıń qarızın moynıńa alsań,[+]
2Onda sen sózińnen tutılıp,
Óz sózińniń qarmaǵına ilingeniń.
3Yaǵnıy, sol adamnıń qolına túskeniń.
Balam, onnan qutılıw ushın bılay qıl:
Bar da, ayaǵına jıǵıl, jalın.
4Kózińe uyqı berme,
Kirpik ilme.
5Ańshıdan qashqan jeyran kibi,
Qus awlawshıdan qashqan qus kibi, ózińdi qutqar[+].

6Háy erinshek, qumırısqanıń janına bar,
Onıń islerine qarap, danalıq úyren[+].
7Onıń baslıǵı da, qadaǵalawshısı da,
Húkimdarı da joq.
8Biraq ol jazda óz azıǵın toplaydı,
Jıyın-terim waqtında awqatın jıynaydı[+].
9Háy erinshek! Qashanǵa deyin jatpaqshısań?
Qashan uyqıńnan oyanasań[+]?
10Biraz uyıqlap, az-maz múlgip otırsań,
Geyde qol qawsırıp, jatıp ta alsań,
11Tonawshıday bolıp joqshılıq jetip keler,
Qaraqshıday bolıp mútájlik bas salar[+].

12Ońbaǵan hám jawız adam jalǵan sóylep júrer,[+]
13Kózlerin qıpılıqlatar,
Ayaqları menen belgi berip,
Barmaqları menen isharat qılar,[+]
14Júregindegi hiyle menen jawız niyet qılıp,
Bárqulla jánjel tuwdırar.
15Sonlıqtan apat oǵan tosattan keler,
Kútilmegende, sharasız shıl-párshe bolar[+].
16Jaratqan Iye[†] jek kóretuǵın altı nárse,
Hátte, Ol jerkenetuǵın jeti nárse bar:[+]
17Menmen kóz, jalǵan sóylewshi til,
Ayıpsız qan tógetuǵın qollar,[+]
18Jawız niyetli júrek,
Jawızlıqqa asıǵatuǵın ayaqlar,[+]
19Ótirik sóyleytuǵın jalǵan gúwa,
Tuwısqanlar arasına ot salıwshı adam[+].


Neke hadallıǵın buzıwǵa qarsı jáne bir eskertiw

20Balam, ákeńniń buyrıǵın este saqla,
Anań bergen tárbiyadan bas tartpa![+]
21Olardı bárqulla júregińe túyip,
Moynıńa baylap júr[+].
22Júrgenińde, olar seni jeteler,
Uyıqlaǵanıńda, olar seni qorǵap turar,
Oyanǵanıńda, olar saǵan keńes berer.
23Bul buyrıqlar – shıra, násiyatlar – nur.
Dúzetiwshi tárbiya – ómirge jol[+].
24Olar seni júwensiz hayaldan,
Buzıq hayaldıń maylı tilinen qorǵaydı[+].
25Onıń sulıwlıǵın júregiń qumartpasın,
Kózin súzip seni aylandırıp almasın[+].
26Jezókshe sebepli nanǵa zar bolasań,
Al kúyewi bar hayal sebepli ómirińnen ayırılasań.
27Adam qoyınǵa ot salar da,
Kiyimin órtemes pe?
28Shoq ústinde júrer de,
Ayaǵın kúydirmes pe?
29Basqanıń hayalı menen jatqanǵa da solay boladı,
Oǵan jaqınlaǵan jazasız qalmaydı.
30Ashlıq sebepli tek qarnın toydırıw ushın urlıq qılsa,
Adamlar onı jek kórmeydi.
31Biraq ol qolǵa túsip qalsa,
Urlaǵan nársesin jeti ese qılıp tóleydi,
Hátte, úyindegi barlıq mal-múlkin beriwi múmkin[+].
32Buzıqshılıq qılǵan – esiwas,
Solay islegen óz janın nabıt qılar[+].
33Ol tayaq jep, masqara bolar,
Shermendelikten máńgige tazalana almas.
34Qızǵanıshtan kúyewin ashıw kerner,
Ósh alǵanda ayawdı bilmes[+].
35Hesh qanday tólemdi qabıl etpes,
Ne berseń de, alıwdı qálemes.

#### 7

1Balam, sózlerimdi esińde tut,
Buyrıqlarımdı júregińde saqla[+].
2Buyrıqlarıma ámel qıl, sonda jaqsı jasaysań,
Násiyatımdı kóz qarashıǵınday asıra[+].
3Olardı júzik kibi barmaǵıńa taǵıp al,
Júregińe oyıp jazıp qoy[+].
4Danalıqqa: «Sen meniń apamsań», – dep ayt,
Túsinikti tuwısqanım, dep ata.
5Olar seni buzıq hayaldan,
Jezókshe hayaldıń maylı tilinen qorǵaydı[+].

6Bir kúni úyimniń áyneginen,
Terezeden sırtqa qaradım.
7Sada jaslardıń arasında,
Aqılı tolmaǵan jas jigitti kórip qaldım[+].
8Ol kósheni hayal jasaytuǵın múyeshke jaqın jerden kesip ótip,
Sol hayaldıń úyine aparatuǵın jol menen ketti.
9Bul ımırt jabılǵan keshki waqıt bolıp,
Túngi qarańǵılıq shókken edi[+].
10Sonda buzıqlar sıyaqlı kiyingen hiyleker hayal,
Aldınan shıǵıp, jigitti kútip aldı[+].
11Ol úyinde turmaytuǵın,
Wayraqı hám júwensiz bolıp,
12Birese kóshede, birese maydanda,
Múyeshlerde jigitlerdi awlap turadı[+].
13Ol jigitti uslap alıp, súydi,
Beti búlk etpey oǵan bılay dedi:
14«Búgin tatıwlıq qurbanlıǵın berip,
Bergen wádemdi orınladım.
15Sonlıqtan seni kútip alıwǵa shıqtım,
Seni izlep, mine, tawıp ta aldım!
16Túrli reńli Mısır[†] tawarlarınan,
Tósegimdi qaplap, tósedim.
17Jataq jayıma xosh iyisli mirra,
Aloe hám korica septim[+].
18Qáne kel, tań atqansha, muhabbat lázzetin tatıp,
Onnan ráhátleneyik.
19Úyde kúyewim joq,
Ol alıs saparǵa ketti.
20Ol gúmis tolı shıjlanın da alıp ketti,
Ay tolǵansha qaytıp kelmeydi».
21Hayal jıllı sózler menen jigitti aylandırıp,
Maylı tili menen joldan urdı[+].
22Sol waqıtta-aq, jigit oǵan erip ketti.
Jigit soyılıwǵa baratırǵan buǵaǵa,
Duzaqqa ayaq basıp atırǵan suwınǵa uqsar edi[+].
23Oq bawırın tesip ótpegenshe,
Duzaqqa taslanǵan qus sıyaqlı,
Ólimge baratırǵanın bilmes edi.

24Solay eken, balalarım, meni tıńlańlar,
Aytqan sózlerime qulaq salıńlar!
25Júregińiz sonday hayaldıń jolına burılmasın,
Onıń soqpaqları boylap adasıp júrmeńler.
26Ol kóplerdi jaradar etip qulattı,
Sansız adamlar onıń qolınan qaza taptı.
27Onıń úyi óliler mákanına[†] jeteleytuǵın,
Ólimge alıp túsetuǵın jol[+].

#### 8


Danalıqtı tıńla!

1Shaqırıp atırǵan Danalıq emes pe?
Dawıslap turǵan túsinik emes pe[+]?
2Ol jol shetindegi bálentliklerdiń ústinde,
Dárbent jollarda turadı.
3Ol qala dárwazalarınıń aldında,
Qalaǵa kirer awızda turıp jar saladı:
4«Háy adamlar, men sizlerdi shaqırıp turman,
Shaqırıǵım adam balasına qaratılǵan!
5Sadalar, uzaqtı kóriwdi úyreniń,
Aqmaqlar, túsinikke iye bolıń![+]
6Tıńlańlar, áhmiyetli nárselerdi aytpaqshıman,
Haqıyqattı bayan etpekshimen.
7Tilim haqıyqattı sóyleydi,
Awzım jalǵannan jerkenedi.
8Awzımnan shıqqan hár bir sóz haqıyqat,
Onda hiyle hám jalǵan joq.
9Sanalıǵa barlıǵı ayan,
Bilimdi iyelegenge bári durıs.
10Gúmisti emes, meniń násiyatımdı al,
Sap altın ornına bilim al[+].
11Danalıq yaqıttan da qımbat,
Ańsaǵan hesh nárseń oǵan teń kelmes[+].

12Men – Danalıqpan, Aqıl-parasat penen birge jasayman,
Bilim hám sana-sezim mende bar.
13Jaratqan Iyeden[†] qorqıw – jamanlıqtan jerkeniw.
Men menmenlik hám tákabbirlikti,
Jawızlıq jolın hám ótirik sózdi jek kóremen[+].
14Mende jaqsı keńes bar, mende úgit-násiyat bar,
Men túsinikpen, kúsh-quwat ta mende bar[+].
15Men arqalı patshalar biylik eter,
Húkimdarlar ádil húkim shıǵarar.
16Jer betindegi barlıq húkimdarlar,
Ádil basqarıp otırǵan hámme aqsúyekler men arqalı basqarar.
17Meni súygenlerdi men de súyemen,
Meni ıqlas penen izlegenler, meni tabadı[+].
18Mende baylıq hám dańq-ataq bar,
Tawısılmas baylıq hám ádalat mende bar[+].
19Beretuǵın jemisim altınnan, sap altınnan da jaqsı,
Men beretuǵın payda saylandı gúmisten de joqarı[+].
20Men ádillik jolınan,
Ádalat soqpaqlarınan júremen.
21Meni súygenlerge baylıq sıylap,
Olardıń qaznaların toltıraman.

22Jaratqan Iye[†] Óz isin baslamastan aldın,
Óz jolınıń bası retinde meni jarattı[+].
23Eń basta, dúnya jaratılmastan aldın,
Men tayınlanǵan edim.
24Ele túpsiz teńiz de bolmaǵan,
Mol suwlı bulaqlar da kóz ashpaǵan waqıtta,
Men tuwılǵan edim.
25Ele tawlar ornatılmastan aldın,
Tóbelerden de burın men tuwıldım[+].
26Ol waqıtta Ol ele jerdi de, dalalardı da,
Dúnyanıń birinshi topıraǵın da jaratqan joq edi.
27Ol aspandı ornatqanda,
Tereń teńiz júzine jiyek sızǵanda, men sol jerde edim[+].
28Joqarıǵa bultlardı qoyǵanda,
Jer astı bulaqlarına tiykar salǵanda,[+]
29Suwlar shegaradan shıǵıp ketpesin dep,
Teńizge kórsetpe bergende,
Jerdiń tiykarın belgilegende,[+]
30Men Onıń janında usta boldım.
Hár kúni Onı quwantıp,
Onıń aldında shadlanar edim.
31Ol jaratqan dúnyada kewlimdi kóterer edim,
Adam balası meniń quwanıshım edi.

32Solay eken, balalarım, meni tıńlańlar,
Jolımdı tutqanlar qanday baxıtlı![+]
33Násiyatımdı tıńlap, dana bolıńlar,
Hesh qashan onnan júz burmańlar!
34Hár kúni dárwazam aldında sergek turatuǵın,
Esigim aldında kútip turatuǵın,
Meni tıńlaytuǵın adam qanday baxıtlı!
35Meni tapqan ómirdi tabadı,
Jaratqan Iyeniń miyrimine erisedi[+].
36Al Meni qoldan shıǵarǵan ózine zıyan keltiredi,
Meni jek kóretuǵınlardıń hámmesi ólimdi súyedi».

#### 9


Danalıqtıń hám aqmaqlıqtıń mirát etiwi

1Danalıq ózine úy qurıp aldı,
Onıń jeti sútinin jonıp qoydı.
2Ol malların soyıp, sharap tayarlap,
Dasturxan jaydı[+].
3Ol óz xızmetshi hayalların jollap,
Qalanıń biyik jerlerinde jar saldırdı:[+]
4«Kim sada bolsa, berman kelsin!»
Al aqıl-esi kemlerge bılay dedi:
5«Kelińler, nanımnan jep,
Men tayarlaǵan sharaptan ishińler[+].
6Nadanlıqtı taslap, jasańlar,
Aqıl-parasattıń jolınan júrińler».

7Surbetke násiyat bergen masqara bolar,
Jamandı áshkaralaǵanǵa min taǵılar.
8Surbetti áshkaralama, ol seni jek kórip qalar,
Dananı áshkarala, ol seni súyip qalar[+].
9Danaǵa úyret, ol ele de danaraq bolar,
Ádilge tálim ber, ol bilimin arttırar[+].
10Jaratqan Iyeden[†] qorqıw – danalıqtıń bası,
Muxaddes[†] Qudaydı tanıw – aqıl-parasat[+].
11Men – danalıq arqalı ómiriń uzayar,
Jasıńa jas qosılar[+].
12Eger dana bolsań, ózińe payda,
Surbet bolsań, jábirin óziń tartarsań.

13Aqmaqlıq – ǵawǵalı hayal,
Ol nadan, hesh nárseni bilmeydi[+].
14Ol úyiniń esigi aldında,
Qalanıń biyik jerinde otırıp alıp,
15Joldan ótip baratırǵanlardı,
Óz jolı menen ketip baratırǵanlardı shaqırıp:
16«Kim sada bolsa, berman kelsin!» – deydi.
Al jarımeslerge bılay deydi:
17«Urlap ishilgen suw júdá tatlı,
Jasırıp jelingen nan sonday mazalı»[+].
18Biraq sadalar bilmeydi burın shaqırılǵanlardıń,
Óliler mákanınıń[†] túbinde ólip jatırǵanın.

#### 10


Sulaymannıń hikmetli sózleri

1Sulaymannıń dana hikmetleri:

Dana perzent ákesiniń quwanıshı,
Aqılsız perzent anasınıń qayǵısı[+].
2Haram baylıq payda keltirmes,
Al tuwrılıq ólimnen qutqarar[+].
3Jaratqan Iye[†] ádil adamdı ash qoymas,
Zalımlardıń qálewiniń orınlanıwına jol qoymas[+].
4Erinshek qol jarlı qılar,
Miynetkesh qol baylıq keltirer[+].
5Jazda ónim jıynaǵan – aqıllı bala,
Jıyın-terim waqtında uyıqlaǵan bala ákesin uyatqa qaldırar.
6Ádil adamnıń basına bereket jawar,
Zalımnıń awzı zorlıqtı jasırar.
7Ádiller teberik qılıp eske alınar,
Zalımlardıń atı umıt bolıp keter[+].
8Dananıń júregi buyrıqlardı qabıl eter,
Aqmaqtıń tili apatqa jeteler.
9Hadal júrgen qáwipsiz júrer,
Al óz jolın nadurıs tárepke burǵan áshkara bolar[+].
10Kóz qısqan adam apatqa jolıǵar,
Ótirik sóylegen nabıt bolar[+].
11Ádildiń awzı – ómir bulaǵı,
Al zalımnıń awzı zorlıqtı jasırar[+].
12Óshpenlilik jánjel tuwdırar,
Súyispenshilik[†] barlıq qılmıslardı juwıp keter[+].
13Aqıllı adamnıń awzınan danalıq tógiler,
Es-aqılı kem adamnıń arqasına qamshı tiyer[+].
14Danalar bilimdi saqlap qoyar,
Aqılsızdıń awzı báleni jaqınlastırar[+].
15Baydıń baylıǵı – onıń qorǵanı,
Jarlınıń apatı – onıń kámbaǵallıǵı[+].
16Ádildiń miyneti ómirge,
Zalımnıń tabısı gúnaǵa aparar[+].
17Násiyattı alǵanlar ómir jolında júrer,
Áshkaralaǵandı tán almaǵanlar joldan azǵırılar[+].
18Qaslıǵın jasırǵannıń tili jalǵanshı,
Ósek taratqan adam aqılsız.
19Kóp sóylegen qılmıssız bolmas,
Tilin tıyǵan – aqıllı[+].
20Ádildiń tili – saylandı gúmis,
Zalımnıń júregi hesh nársege arzımas.
21Ádildiń tili kóplerdi azıqlandırar,
Aqmaq aqılı jetpegenlikten nabıt bolar[+].
22Jaratqan Iyeniń[†] jarılqawı adamdı bayıtar,
Ol baylıqqa ǵam-qayǵını qospas.
23Aqılsız jamanlıq qılıwdan,
Túsimpaz danalıqtan lázzet alar[+].
24Zalım neden qorqsa, soǵan tap bolar,
Ádil adamlardıń ármanı orınlanar[+].
25Quyın turıp, zalımlar joq bolar,
Ádiller máńgi bekkem turar[+].
26Erinshek ózin jumsaǵanlar ushın,
Tiske quyılǵan sirke suwına,
Kózge kirgen tútinge megzer[+].
27Jaratqan Iyeden qorqıw ómirdi uzaytar,
Al zalımlardıń ómiri qısqarar[+].
28Ádildiń kútkeni shadlıqqa jeteler,
Zalımnıń úmiti pushqa shıǵar[+].
29Jaratqan Iye – jolı minsizlerge qorǵan,
Jawızlıq islewshilerge apatshılıq boladı.
30Ádil adam máńgige shayqalmas,
Zalım adam jer betinde tura almas[+].
31Ádildiń awzı danalıqtan sóyler,
Al jalǵanshınıń tili kesip taslanar[+].
32Ádildiń tili minásip sózlerdi biler,
Zalımnıń awzı ótirik sózler shıǵarar.

#### 11

1Jaratqan Iye[†] jalǵan táreziden jerkener,
Durıs tárezige Onıń kewli tolar[+].
2Menmenlik kelse, masqarashılıq ta keler,
Kishipeyilliler danalıq penen birge bolar[+].
3Haq niyetliniń minsizligi oǵan jol kórseter,
Opasızdıń sumlıǵı óziniń basına jeter[+].
4Ǵázep kúni baylıq payda bermes,
Ádillik ólimnen qutqarar[+].
5Minsizdiń ádilligi onıń jolın dúziw qılar,
Zalım zalımlıǵı sebepli qulap túser[+].
6Haq niyetlini ádilligi qutqarar,
Opasızlar óz nápsiniń torına túser[+].
7Zalım adam ólgende, úmiti de úziler,
Súyengen baylıǵı da paydasız bolar[+].
8Ádil adam báleden qutılar,
Onıń ornına zalım sol bálege duwshar bolar[+].
9Qudaysız jaqının tili menen joq qılar,
Ádiller óz bilimi menen aman qalar.
10Ádiller jaynap-jasnasa, qala yoshlanar,
Zalımlar qulasa, quwanısh penen baqırısar[+].
11Haq adamlardıń aq pátiyası menen qala rawajlanar,
Zalımlardıń awzı menen ol wayran bolar[+].
12Aqılsız jaqının kemsiter,
Aqıllı awzına bek bolıp júrer.
13Ósek tasıǵan sırdı ashar,
Sadıq adam sırdı saqlar[+].
14Qáwendersiz el qular,
Keńesshisi kóp el jeńer[+].
15Basqaǵa kepil bolǵan bálege jolıǵar,
Kepil bolıwdan qashqan qáwipsizlikte bolar.
16Miyrimli hayal abırayǵa eriser,
Tas bawır erkek tek baylıqqa iye bolar.
17Miyrimli adam óz janına jaqsılıq qılar,
Tas bawır ózine zıyan keltirer.
18Zalım aldamshı sıy ushın miynet eter,
Ádillik sebiwshi haqıyqıy sıy alar[+].
19Ádillikti bekkem uslaǵan jasar,
Jawızlıqqa umtılǵan óler[+].
20Hiyleker júrekli Jaratqan Iyege[†] jerkenishli,
Al minsiz júrgenge Onıń kewli tolar[+].
21Bilip qoy, jawız adam jazasız qalmas,
Ádildiń áwladı aman qalar[+].
22Sulıw, biraq ádepsiz hayal,
Shoshqanıń murnına taǵılǵan altın árebekke megzer.
23Ádillerdiń tilegi tek jaqsılıq,
Al zalımlardıń kútkeni – ǵázep.
24Birew keń peyillik penen shashar, sonda da baylıǵı arta berer,
Birew hádden tıs saq, biraq jarlılana berer[+].
25Saqıy bolǵan molshılıqqa eriser,
Shóllegenge suw bergenniń ózine de suw beriler[+].
26Biydaydı jasırǵandı xalıq náletler,
Onı satqanǵa pátiya beriler[+].
27Jaqsılıqqa talpınǵan bereket tabar,
Jawızlıqtı izlegenge jawızlıq keler[+].
28Óz baylıǵına isengen qular,
Ádiller bolsa jasıl japıraqtay jaynap óser[+].
29Xojalıǵın azapqa qaldırǵan samaldı miyras etip alar,
Aqılsız danaǵa qul bolar.
30Ádildiń miywesi – ómir teregi,
Dana adam adamlardı ózine tartar[+].
31Eger ádil adamǵa jer betinde isine say qaytarılsa,
Onda zalımlar menen gúnakarlarǵa sirá da jaza beriler[+].

#### 12

1Násiyattı súygen bilimdi súyer,
Eskertiwdi jek kórgen – nadan[+].
2Aq kewil adamǵa Jaratqan Iyeniń[†] kewli tolar,
Niyeti buzıqtı jazaǵa húkim qılar.
3Adam jawızlıq penen kámal tappas,
Ádildiń negizi terbelmes[+].
4Jaqsı hayal – kúyewiniń tajı,
Kúyewin uyatqa qaldıratuǵın hayal – súyegindegi irińli jara[+].
5Ádildiń oy-niyeti ádalatlı,
Zalımnıń keńesi aldamshı[+].
6Zalımnıń sózi – qan tógiw ushın duzaq,
Ádil adamnıń sózi qan tógiliwden qutqarar[+].
7Zalım qulap, joq bolar,
Ádildiń úyi bekkem turar.
8Adamdı aqılına qarap maqtar,
Niyeti buzıq kemsitiler.
9Nanǵa zar bola tura, kókirek kóterip júrgennen,
Qarapayım bolıp, xızmetshi bolǵan jaqsıraq.
10Ádil óz malınıń da janın ayar,
Zalımnıń rehimi de jawızlıq[+].
11Jerine tárbiya bergenniń tamaǵı toq,
Bos arzıw-qıyalǵa berilgenniń aqılı joq[+].
12Zalım adam jawız adamnıń oljasın kúser,
Ádildiń tamırı en jayar.
13Zalım gúnalı tili sebepli tutılar,
Ádil báleden shıǵıp keter[+].
14Adam óz sóziniń miywesinen jaqsılıqqa eriser,
Qollarınıń miyneti de óz haqısın alar[+].
15Aqılsızdıń jolı óz kózine durıs bolıp kóriner,
Dana adam másláhátke qulaq salar[+].
16Aqılsızdıń ashıwı dárriw betine shıǵar,
Aqıllı shekken jábirin jasırar[+].
17Tuwrı sóyleytuǵın gúwa haqıyqattı,
Jalǵan gúwa ótirikti aytar[+].
18Oylanbay aytılǵan sóz qılıshtay jaraqatlar,
Dananıń sózi shıpa berer[+].
19Íras sóyleytuǵın til máńgi turar,
Ótirikshi til tek bir sátlik[+].
20Jaman niyetlilerdiń júreginde jalǵan,
Tınıshlıqtı niyet etkenniń júreginde shadlıq bar.
21Haq adamǵa hesh qanday bále kelmes,
Nahaqtıń bası báleden shıqpas[+].
22Ótirikshi til Jaratqan Iyege jerkenishli,
Tuwrı is isleytuǵınlarǵa Onıń kewli tolar[+].
23Aqıllı adam bilimin jasırar,
Aqmaqtıń júregi nadanlıǵın járiya qılar[+].
24Miynetkesh qol biylik qılar,
Erinshek márdikarǵa alınar.
25Júrektegi uwayım adamdı shóktirer,
Jaqsı sóz onı quwantar.
26Ádil adam jaqınına jol kórseter,
Zalım adamnıń jolı olardı adastırar.
27Erinshek tutqan ańın pisirip jemes,
Talapshań qımbatbaha baylıqqa iye bolar.
28Ádillik jolında ómir bar,
Onıń soqpaqlarında ólim joq.

#### 13

1Aqıllı perzent ákesiniń násiyatına qulaq salar,
Surbet perzent keyigenge qulaq aspas[+].
2Jaqsı adam awzınıń miywesinen jaqsılıq tatar,
Opasızlar jawızlıqqa talpınar[+].
3Tilin tıyǵan óz ómirin saqlap qalar,
Tiline erk bergen ózin nabıt qılar,[+]
4Erinshek qálese de, hesh nárse ala almas,
Talapshańnıń tilegi aqırına deyin orınlanar[+].
5Ádil adam ótirik sózdi jek kórer,
Zalım uyatsızlıq qılıp, óziniń abırayın tóger.
6Ádillik minsizdi jolında qorǵar,
Zalımlıq gúnakardı qulatar[+].
7Birew hesh nársesi bolmasa da, ózin bay qılıp kórseter,
Basqası baylıǵı mol bolsa da, ózin jarlı qılıp kórseter[+].
8Baylıǵı menen adam óz janın satıp alar,
Jarlı bolsa qáwip-qáterden awlaq bolar.
9Ádillerdiń nurı jarqırap jaynap turar,
Zalımlardıń shırası da óship qalar[+].
10Menmenlik daw-jánjel keltirip shıǵarar,
Keńeske qulaq salǵanlarda danalıq bolar[+].
11Ańsat tabılǵan baylıq tez tawısılar,
Miynet penen jıynaǵan baylıǵın kóbeyter.
12Uzaq waqıt orınlanbaǵan úmit júrekti túńildirer,
Orınlanǵan tilek bolsa, ómir teregine uqsar[+].
13Násiyattı mensinbegen ózine zıyan keltirer,
Buyrıqlardı húrmet etken sıy alar.
14Danalar tálimi – ómirdiń bulaǵı,
Ol adamdı ólim duzaǵınan qutqarar[+].
15Jaqsı aqıl unamlı qılar,
Opasızdıń ómiri wayran bolar.
16Hár qanday aqıllı adam bilim menen is tutar,
Aqılsız óziniń aqmaqlıǵın kórseter[+].
17Jaman shabarman apatqa ushırar,
Isenimli elshi[†] shıpa alıp keler[+].
18Násiyatqa qulaq salmaǵan joqshılıq penen shermendelikke ushırar,
Eskertiwdi qabıl etkenler húrmet-izzetke bólener[+].
19Orınlanǵan tilek janǵa jaǵımlı,
Aqılsız jamanlıqtan waz keshiwdi jek kórer.
20Dana menen dos bolǵan dana bolar,
Aqılsız benen dos bolǵan apatqa ushırar.
21Baxıtsızlıq gúnakardı quwıp júrer,
Abadanlıq ádillerdiń sıyı bolar.
22Jaqsı adam aqlıq-shawlıqlarına da miyras qaldırar,
Gúnakarlardıń baylıǵı ádiller ushın jıynalar[+].
23Jarlınıń atızı da mol biyday beriwi múmkin,
Biraq ádalatsızlıq sebepli wayran bolar.
24Jazalawǵa ayaǵan balasın súymeydi,
Balasın súygen balalıqtan tárbiyalaydı[+].
25Ádil toyǵanınsha jer,
Zalımnıń qarnı ash qalar[+].

#### 14

1Dana hayal úyin jaynatar,
Aqılsız hayal onı óz qolı menen buzar.
2Tuwrı joldan júretuǵın Jaratqan Iyeden[†] qorqatuǵın adam,
Joldan shıqqan Onı mensinbeytuǵın adam[+].
3Aqmaqtıń sózi arqasına qamshı bolar,
Dananıń sózi onı qorǵar[+].
4Ógiz bolmasa, aqır bos turar,
Ógizdiń kúshinen mol payda alınar.
5Isenimli gúwa ótirik sóylemes,
Jalǵan gúwanıń ótirigi tawısılmas[+].
6Surbet danalıq izler, biraq taba almas,
Aqıllıǵa bilim ańsat tabılar[+].
7Aqmaqtan awlaq júr,
Bilimli sóz shıqpas onıń awzınan.
8Parasatlı adamnıń danalıǵı – óz jolın túsiniwi,
Aqılsızdıń aqmaqlıǵı – aldamshılıq.
9Aqmaqlar ayıp qurbanlıǵı ústinen kúler,
Ádil adamlar Qudaydıń miyrimine sazıwar bolar.
10Hár kimniń qayǵısı ózine ayan,
Quwanıshın da hesh kim bólise almas.
11Zalımnıń úyi buzılar,
Ádil adamnıń shatırı gúllene berer[+].
12Sonday jol bar, adamǵa durıs bolıp kóriner,
Biraq aqıbeti, ólimge alıp barar[+].
13Geyde kúlgende de júregiń sızlar,
Quwanısh ta geyde qayǵı menen juwmaqlanar[+].
14Azǵın adam tutqan jolınıń,
Jaqsı adam islegen isiniń sıyın alar.
15Sada hámme sózge isene berer,
Aqıllı adımın oylap basar.
16Dana qorqıp, jamanlıqtan awlaq bolar,
Aqılsız ózin basqara almas hám ózine isener.
17Ashıwshaq aqılsızlıq qılar,
Niyeti buzıqtı hámme jek kórer.
18Sadanıń nesiybesine aqmaqlıq tiyer,
Aqıllı bilimdi taj qılar.
19Jawızlar jaqsılar aldında,
Zalımlar ádillerdiń dárwazası aldında tájim eter[+].
20Kámbaǵaldı qońsıları da jaqsı kórmes,
Baylardıń dostı kóp bolar[+].
21Jaqının kemsitken gúna[†] qılar,
Jarlıǵa miyrim[†] kórsetken baxıtlı bolar[+].
22Niyeti buzıqlar joldan adaspay ma?
Biraq jaqsı niyetliler súyispenshilik[†] hám sadıqlıqqa iye bolar.
23Hár qanday miynettiń paydası bar,
Bos sóz tek joqshılıq keltirer[+].
24Danalardıń tajı – olardıń baylıǵı,
Aqılsızlardıń tajı – aqmaqlıǵı.
25Ádil gúwa jandı qutqarar,
Jalǵan gúwa satqınlıq qılar.
26Jaratqan Iyeden qorqıw – bekkem qorǵan,
Onıń balalarına da pana bolar.
27Jaratqan Iyeden qorqıw – ómirdiń bulaǵı,
Ol adamdı ólim duzaǵınan qutqarar[+].
28Xalıqtıń kópligi – patshanıń ullılıǵı,
Xalıqtıń azlıǵı – húkimdardıń apatı.
29Sabır-taqatlı adamda ullı aqıl bar,
Ashıwshaq óz aqmaqlıǵın málim qılar[+].
30Tınısh júrek denege ómir berer,
Qızǵanshaqlıq súyeklerdi shiriter[+].
31Jarlını ezgen onı Jaratqandı aqıretlegen bolar,
Mútájge járdem bergen onı Jaratqandı húrmet etken bolar[+].
32Zalım óz jawızlıǵı sebepli joq bolar,
Ádillerge ólerinde de pana tabılar.
33Danalıq aqıllınıń júregine ornalasar,
Hátte, aqmaqlardıń júregi de onı tanıydı.
34Ádillik xalıqtıń dárejesin kóterer,
Nızamsızlıq xalıqtı masqara eter.
35Patshaǵa aqıllı xızmetshi unar,
Shermende is qılǵanǵa onıń ǵázebi jawar.

#### 15

1Múláyim juwap ashıwdı basar,
Ashshı sóz ǵázepti qozǵar[+].
2Dananıń tili bilimdi maqtar,
Aqılsızdıń awzınan aqmaqlıq aǵar[+].
3Jaratqan Iyeniń[†] kózi hámme jerde,
Ol jamandı da, jaqsını da kórip turar[+].
4Múláyim til – ómir teregi,
Ótirikshi til – jandı jaralar[+].
5Aqmaq ákesiniń tárbiyasınan bezer,
Eskertiwge qulaq asqan aqıl-parasatlı.
6Ádildiń úyinde mol ǵáziyne bolar,
Zalımnıń tapqanı mashqala alıp keler.
7Dananıń awzı bilim taratar,
Aqmaqtıń júregi onday emes.
8Nahaqtıń qurbanlıǵınan Jaratqan Iye[†] jerkener,
Haq adamnıń duwası Oǵan unar[+].
9Zalımnıń jolınan Jaratqan Iye jerkener,
Ádillik izinen júrgendi Ol súyer.
10Tuwrı joldan adasqanlar awır jaza alar,
Eskertiwdi jek kórgenler nabıt bolar[+].
11Óliler mákanı[†] hám nabıt bolıw mákanı Jaratqan Iyege ayan eken,
Demek, adam balasınıń júregi Oǵan olardan da ayanıraq![+]
12Surbet ózin áshkaralaǵandı unatpas,
Ol dananıń qasına da jolamas[+].
13Júrektiń quwanıshı júzdi jarqıratar,
Júrektiń qayǵısı ruwxtı sóndirer[+].
14Aqıllınıń júregi bilimdi izler,
Aqılsızdıń awzı aqmaqlıqqa toyınar[+].
15Baxıtsızdıń hár bir kúni qayǵıdan arılmas,
Júregi quwanıshlınıń zıyapatı ada bolmas.
16Kóp baylıq penen táshiwishte jasaǵannan góre,
Az baylıq penen Jaratqan Iyeden qorqıp jasaǵan abzalıraq[+].
17Jek kórip berilgen semiz baspaq góshinen góre,
Súyispenshilik[†] penen berilgen bılamıq jaqsıraq[+].
18Ashıwshaq jánjel tuwdırar,
Sabır-taqatlı dawdı basar[+].
19Erinshektiń jolı shatlı tikenge uqsar,
Haq adamnıń jolı tegis bolar[+].
20Dana bala ákesin quwantar,
Aqmaq bala anasın pisent etpes[+].
21Aqmaqlıq aqılsızdı quwandırar,
Aqıllı adam tuwrı joldan júrer[+].
22Keńespey islengen is bosqa shıǵar,
Kóp másláhátshiniń oy-niyeti iske asar[+].
23Orınlı juwap adamdı quwantar,
Óz waqtında aytılǵan sóz ájayıp bolar![+]
24Tómendegi óliler mákanına túspewi ushın,
Aqıllını ómir jolı joqarıǵa jeteler[+].
25Jaratqan Iye tákabbirdiń úyin qulatar,
Jesirdiń jer shegarasın saqlap qalar[+].
26Zalımlardıń niyetleri Jaratqan Iyege jerkenishli,
Jaqsı sózler – pák[+].
27Haram tabısqa qumar óz úyine apat keltirer,
Paranı jek kórgen tınısh ómir súrer[+].
28Ádil oylap juwap berer,
Zalımnıń awzı jawızlıq qusar[+].
29Jaratqan Iye zalımlardan alıs bolar,
Ádillerdiń duwasın esiter[+].
30Nurlı júz júrekti quwantar,
Jaqsı xabar súyekke azıq berer[+].
31Ómir beretuǵın násiyatqa qulaq salǵan,
Danalar arasınan orın tabar.
32Násiyattan júz burǵan óz janın xor qılar,
Eskertiwge qulaq salǵan aqılǵa iye bolar[+].
33Jaratqan Iyeden qorqıw danalıqqa úyreter,
Kishipeyillik dańqqa baslar[+].

#### 16

1Adam joba dúzer,
Biraq bul jobanıń juwabın Jaratqan Iye[†] berer[+].
2Adamǵa hámme jolları hadal bolıp kóriner,
Biraq oy-niyetti Jaratqan Iye ólsher[+].
3Islerińdi Jaratqan Iyege[†] tapsır,
Sonda niyetiń júzege asar[+].
4Jaratqan Iye hámme nárseni olardıń ózleriniń maqsetine say jarattı,
Hátte, zalımlardı da apatshılıq kúni ushın jarattı[+].
5Hár bir tákabbir Jaratqan Iye ushın jerkenishli,
Gúmansız, olar jazasız qalmaydı[+].
6Súyispenshilik[†] hám sadıqlıq gúnanı juwar,
Jaratqan Iyeden qorqıw jawızlıqtan awlaq qılar[+].
7Adamnıń jolı Jaratqan Iyege maqul bolsa,
Ol onı dushpanları menen de jarastırar[+].
8Haram jol menen kirgen mol paydadan góre,
Hadal jol menen kirgen azǵantay payda jaqsıraq[+].
9Júrer jolın adam júreginde oylap qoyar,
Biraq Jaratqan Iye onıń adımların baǵdarlar[+].
10Patsha Qudaydıń atınan sóyleydi,
Ol húkim qılǵanda ádillikti burmalamawı tiyis[+].
11Tuwrı tárezi hám táreziniń pálleleri Jaratqan Iyeden beriler,
Barlıq tárezi tasları Ol arqalı jaratılǵan[+].
12Patsha jawızlıqtan jerkener,
Taxt ádillik arqalı bekkem bolar[+].
13Ádil til patshaǵa unar,
Haqıyqattı aytqandı ol súyer[+].
14Patshanıń ǵázebi – ólim xabarshısı,
Biraq dana adam onı tınıshlandırar[+].
15Patshanıń júzi nurlansa – ómirden nıshan,
Onıń miyrimi báhárdegi jawın alıp keletuǵın bultqa megzer[+].
16Danalıqqa iye bolıw altınnan qanshelli jaqsıraq,
Aqılǵa iye bolıw gúmisten qanshelli qunlıraq[+].
17Haq adamnıń jolı jawızlıqtan awlaq qılar,
Jolın qorǵaǵan óz janın aman saqlar.
18Wayran bolıwdan aldın menmenlik,
Qulawdan aldın tákabbirlik keler[+].
19Menmenler menen olja bóliskennen,
Jarlılar arasında kishipeyil bolǵan jaqsıraq.
20Aqıl menen is alıp barǵan jaqsılıq tabar,
Jaratqan Iyeden úmit etken baxıtlı bolar![+]
21Júregi danalar parasatlı deliner,
Jaǵımlı til tálim kúshin arttırar.
22Aqıl iyesi ushın – ómir bulaǵı,
Aqmaqlıq aqmaq ushın – jaza[+].
23Dananıń júregi onıń sózin dana qılıp,
Awzındaǵı tálimin arttırar.
24Jaǵımlı sóz palday tatlı,
Janǵa jaǵımlı, denege shıpalı[+].
25Sonday jol bar, adamǵa durıs bolıp kóriner,
Biraq aqıbeti, ólimge alıp barar[+].
26Adamnıń ishteyi oǵan miynet ettirer,
Ashlıǵı onı májbúr eter[+].
27Ońbaǵan adam jamanlıq oylar,
Onıń sózi jalmaytuǵın jalınǵa megzer[+].
28Hiyleker adam jánjel tuwdırar,
Ósekshi doslardı ayırar[+].
29Zorlıq islewshi jaqının azǵırar,
Onı jaman jolǵa baslar[+].
30Kózin súzip qaraǵan hiyle oylar,
Ernin tislegen jawızlıq isler.
31Aǵarǵan shash – húrmetli taj,
Tuwrı jasaǵan onı qolǵa kirgizer[+].
32Sabırlı adam márt áskerden,
Ózin uslay alatuǵın adam qalanı basıp alǵannan ústinirek[+].
33Kiyimniń shalǵayına shek[†] taslanar,
Onıń sheshimi Jaratqan Iyeden beriler[+].

#### 17

1Dasturxanı mol hám zıyapatı kóp jánjelli úyden,
Bir tislem qattı nanı bar tınısh-tatıw úy jaqsıraq[+].
2Uyat is qılatuǵın uldı aqıllı qul basqarar,
Ol tuwısqanlar qatarında miyrasqa sherik bolar[+].
3Gúmis balqıtıwxanada, altın oshaqta sınalar,
Adamnıń júregin Jaratqan Iye[†] sınar[+].
4Zalım jawızdıń sózine dıqqat qoyar,
Ótirikshi búlginshi tilge qulaq salar.
5Kámbaǵaldı mazaq qılǵan adam,
Onı Jaratqandı aqıretlegen bolar,
Baxıtsızlıqqa quwanǵan jazasız qalmas[+].
6Aqlıqlar – atalar tajı,
Ata-analar – balalar maqtanıshı[+].
7Tóreli sóz aqmaqqa jaraspaǵanı sıyaqlı,
Ótirik sóz de húkimdarǵa jaraspas[+].
8Beriwshiniń názerinde para sıyqırlı tasqa uqsar,
Ne qılsa da isi tabıslı bolar[+].
9Qáteni keshirgen doslıqtı saqlar,
Onı qayta-qayta esley bergen dostın bezdirer.
10Aqılsızǵa berilgen júz dúrreden góre,
Aqıllıǵa berilgen bir keyis tásirlirek.
11Jaman adam tek búlginshilikti gózler,
Sonlıqtan oǵan qarsı zalım perishte[†] jiberiler.
12Aqmaqtıń aqmaqlıǵına tap bolǵansha,
Balasınan ayırılǵan ana ayıwǵa tap bolǵan jaqsıraq[+].
13Jaqsılıqqa jamanlıq qılǵannıń,
Úyinen jamanlıq arımas[+].
14Jánjeldiń baslanıwı jıqqın suwǵa uqsar,
Jánjeldi kúsheymesten burın toqtat[+].
15Nahaqtı aqlaw hám haqtı ayıplaw –
Ekewi de Jaratqan Iyege[†] jerkenishli[+].
16Aqılsızdıń qolındaǵı ǵáziyneden ne payda?
Danalıqtı iyelewge onıń qálewi joq ǵoy!
17Dos hárdayım súyedi,
Tuwısqan da qayǵını bólisiw ushın tuwılǵan[+].
18Aqılı kem qol berip,
Qońsısı ushın kepil bolar.
19Gúnanı jaqsı kórgen jánjeldi súyer,
Dárwazasın biyik qurǵan qulawdı izler[+].
20Hiyleker júrek jaqsılıq tappas,
Ótirikshi til bálege jolıǵar.
21Aqılsız bala tuwǵan adamnıń mańlayınıń sorı,
Aqmaqtıń ákesi quwanıshtıń ne ekenin bilmes[+].
22Quwanıshlı júrek shıpa baǵıshlawshı dári,
Ezilgen ruwx súyekti quwratar[+].
23Ádalat jolın burmalaw ushın,
Zalım jasırın para alar[+].
24Aqıllı adam názerin danalıqtan qashırmas,
Aqmaqtıń kózi jer túbin sharlar.
25Aqmaq bala ákesi ushın qayǵı,
Anası ushın ǵam keltirer[+].
26Ayıpsızdı jazalaw,
Hasılzadanı hadallıǵı ushın urıw jaqsı emes.
27Bilimli adam tilin jılawlar,
Parasatlı adam saldamlı bolar[+].
28Aqmaq ta úndemese dana sanalar,
Tilin tıyıp turǵan, parasatlı bolıp kóriner[+].

#### 18

1Sayaq adam qara basın oylar,
Barlıq saw pikirge qarsı shıǵar.
2Aqmaq túsiniwdi jek kórer,
Ol óz oyın bildiriwdi xosh kórer.
3Zalım ózi menen kemsitiwshilik,
Biyabıraylıq ózi menen masqarashılıq alıp keler.
4Adamnıń awzınan shıqqan sózler tereń suwlarǵa,
Danalıq bulaǵı aǵın suwǵa megzer[+].
5Húkimde zalımdı jaqlap,
Ayıpsızdı nahaqqa shıǵarıw jaqsı emes[+].
6Aqmaqtıń tili jánjel tuwdırar,
Awzı menen dúrreni shaqırar[+].
7Aqılsızdıń awzı ózine ájel,
Onıń tili bolsa, janına duzaq bolar[+].
8Ósekshiniń sózleri sonday tatlı,
Olar adamnıń jan dúnyasına kirip alar[+].
9Óz jumısına nemquraydı bolıw –
Buzǵınshınıń tuwısqanı.
10Jaratqan Iyeniń[†] atı – bekkem qorǵan,
Ádil oǵan qashıp, bas sawǵalar[+].
11Baydıń baylıǵı onıń bekkem qalası,
Óz qıyalına biyik diywalday kóriner[+].
12Qular aldınan adamnıń júregi tákabbirlener,
Húrmetten aldın kishipeyillik keler[+].
13Tıńlamay juwap beriw,
Aqmaqlıq hám uyatsızlıq.
14Adamnıń dártine ruwxı tózim berer,
Biraq ezilgen ruwxqa kim shıdam berer[+]?
15Aqıllınıń júregi bilimdi iyeler,
Dananıń qulaǵı bilimdi izler.
16Sıy beriw adamǵa jol ashar,
Húrmetli adamlar aldına deyin aparar[+].
17Qarsılası kelip, oǵan soraw qoyıp teksermegenshe,
Birinshi bolıp dawlasqan haq bolıp kóriner.
18Shek taslaw dawdı toqtatar,
Kúshli qarsılaslardıń dawın shesher.
19Ókpeli tuwısqan bekitilgen qalaǵa,
Arasındaǵı daw bolsa, qorǵan qala dárwazasınıń támbisine uqsar.
20Adam awzınıń jemisinen qarnın,
Tiliniń óniminen ózin toydırar[+].
21Ólim hám ómir tildiń ıqtıyarında,
Til ne sóylese, sonıń jemisinen dám tatar.
22Úylengen bereket tabar,
Jaratqan Iyeniń miyrimine eriser[+].
23Jarlı jalınıp sóyler,
Bay turpayı juwap berer.
24Doslar bar, ózin dos qılıp kórsetken,
Biraq shın dos ta bar, tuwısqannan da jaqın[+].

#### 19

1Jalǵan tilli aqmaqtan,
Minsiz júrgen jarlı jaqsı[+].
2Bilimsiz umtılıs jaqsı emes,
Asıqqan joldan jańılısar[+].
3Óz aqmaqlıǵı adamnıń jolın buzar,
Al onıń júregi Jaratqan Iyege[†] narazı bolar[+].
4Baylıq doslardı kóbeyter,
Jarlını dostı da taslap keter[+].
5Jalǵan gúwa jazasız qalmas,
Ótirik sóylegen qutıla almas[+].
6Kópler jomart adamnıń miyrimine túsiwdi qáler,
Qolı ashıqqa hámme dos bolar[+].
7Jarlını tuwısqanları da jek kórer,
Dosları da onnan sonshelli bezip keter,
Sóylesiw ushın izlese de, olardı taba almas[+].
8Danalıqqa erisken óz janın súyer,
Aqıl-parasatqa kewil qoyǵan jaqsılıq tabar[+].
9Jalǵan gúwa jazasız qalmas,
Ótirikshi tiri qalmas[+].
10Saltanatlı ómir aqmaqqa jaraspaǵanı sıyaqlı,
Baslıqlarǵa biylik etiw qulǵa sirá dá jaraspas[+].
11Aqıl adamnıń ǵázebin tıyar,
Qáteni keshiriw oǵan húrmet keltirer[+].
12Patshanıń ǵázebi arıslannıń aqırıwına uqsar,
Al onıń miyrimi shópke túsken shıqqa uqsar[+].
13Aqılsız bala ákesiniń basına bále bolar,
Urısqaq hayal toqtamay tamatuǵın suwǵa uqsar[+].
14Úy hám baylıq – ata-anadan miyras,
Aqıllı hayal – Jaratqan Iyeden sıy[+].
15Qosjaqpaslıq adamdı qattı uyqıshı qılar,
Erinshek ash qalar[+].
16Buyrıqlardı orınlaǵan ómirin saqlar,
Óz jolına itibar bermegen nabıt bolar[+].
17Jarlıǵa miyrim[†] kórsetiw – Jaratqan Iyege qarız bergendey bolar,
Islegen jaqsılıǵınıń esesin Jaratqan Iye[†] qaytarar[+].
18Úmit barda balańdı jónge sal,
Onıń óliwine ayıplı bolma[+].
19Ashıwshaq jazasın alsın,
Eger qutqarsań, onı jáne de jazalawǵa tuwrı keledi.
20Keleshekte dana bolıwıń ushın,
Keńesti tıńlap, násiyattı qabıl et.
21Adam júreginde niyet kóp,
Biraq tek Jaratqan Iyeniń maqseti ámelge asar[+].
22Adamnıń qálewi – sadıqlıq,
Jarlı bolıw ótirikshi bolıwdan jaqsıraq.
23Jaratqan Iyeden qorqıw ómirge jeteler,
Ol tınısh hám mashqalasız jasar[+].
24Erinshek tabaqqa qol salar,
Biraq awzına aparıwǵa eriner[+].
25Surbetti jazalasań, sadalar aqılǵa kirer,
Eger aqıllını áshkaralasań, ol sonnan sabaq alar[+].
26Ákesin tonap, anasın quwǵan bala,
Júzi qara hám uyatsız bala[+].
27Balam, násiyattı tıńlawdı toqtatqanıń,
Bul bilimli sózlerden bas tartqanıń.
28Jaramas gúwa ádalatlıq ústinen kúler,
Zalımlardıń awzı jamanlıqtı jalmap jutar[+].
29Surbetler ushın húkim tayar,
Aqmaqtıń arqasına dúrre tayar[+].

#### 20

1Sharap – surbet, ótkir ishimlik – jánjelkesh,
Olardı iship aldanǵan hár bir adam aqılsız[+].
2Patshanıń qáhári arıslannıń aqırǵanına uqsar,
Onıń qáhárin keltirgen ómiri menen juwap berer[+].
3Jánjelden awlaq bolıw adamǵa abıray keltirer,
Barlıq aqmaqlar jánjelge asıǵar.
4Erinshek waqtında jer súrmes,
Jıyın waqtında hesh nárse tappas[+].
5Adamnıń oy-pikiri tereń suwǵa megzer,
Aqıllı adam olardı tereńnen ilip shıǵarar[+].
6Kópler ózin sadıqpan der,
Biraq haqıyqattan isenimli adamdı kim taba alar?
7Ádil minsiz jasar,
Izindegi balaları baxıtlı bolar!
8Patsha húkim gúrsisinde otırǵanda,
Kózleri menen barlıq jawızlıqtı ajıratar.
9Kim: «Meniń júregim taza,
Hadal hám gúnasızban», – dep ayta alar[+].
10Nadurıs tárezi hám nadurıs taslar,
Ekewi de Jaratqan Iyege[†] jerkenishli[+].
11Hátte, bala da isinen biliner,
Onıń tazalıǵı da, durıslıǵı da háreketinen ayan bolar.
12Esitetuǵın qulaqtı, kóretuǵın kózdi,
Ekewin de Jaratqan Iye[†] jaratqan[+].
13Uyqıshıl bolma, joqshılıqqa ushırarsań,
Qıraǵı bol, nanıń mol bolar[+].
14Satıp alıwshı: «Jaramsız nárse», – der,
Bılay shıǵıp, arzan alǵanına maqtanar.
15Altın bar, qımbatbaha tas ta mol,
Bilimli til – taptırmaytuǵın hasıl tasqa megzer.
16Biytanısqa kepil bolǵannıń kiyimin sheship al,
Onı basqaǵa kepil bolǵanı ushın girewge uslap tur[+].
17Hiyle menen tabılǵan nan mazalı,
Biraq keyin awız tolǵan qumǵa aylanar[+].
18Másláhát penen jobalar dúz,
Dana keńes penen urısqa shıq[+].
19Ósek tasıǵan sırıńdı ashar,
Awzı bos penen qatnas qılma[+].
20Ata-anasın ǵarǵaǵannıń,
Qoyıw qarańǵılıqta ómir shıraǵı sóner[+].
21Áwel bastan, asıǵıs qolǵa kirgizilgen miyrastıń,
Aqırı bereketli bolmas[+].
22«Jamanlıq ushın ósh alaman», – deme,
Jaratqan Iyege tapsırıp kút, Ol seni qutqarar[+].
23Nadurıs ólshem tasları Jaratqan Iyege jerkenishli,
Nadurıs tárezi de jaqsı emes[+].
24Adamnıń adımların Jaratqan Iye belgiler,
Solay eken, adam óz jolın qalay túsinsin[+]?
25Asıǵıs wáde etip, Qudayǵa ataw,
Atap bolıp, oylanıw,
Bul – adam ushın duzaq[+].
26Aqıllı patsha jawızlardı ajıratıp,
Olardıń ústinen túyek aydaydı.
27Adamnıń ruwxı – Jaratqan Iyeniń shıraǵı,
Ol adam qálbiniń tereńliklerin izertler[+].
28Miyrim[†]-shápáát hám sadıqlıq patshanı qorǵar,
Miyrim menen ol taxtın bekkem qılar.
29Jaslardıń maqtanıshı – olardıń kúsh-quwatı,
Jası úlkenlerdiń abırayı – olardıń aq shashları[+].
30Tayaqtan qalǵan jaraqat jawızlıqtan tazartar,
Tayaqtıń zardabı ishki dúnyanı pákler.

#### 21

1Patshanıń júregi Jaratqan Iyeniń[†] qolındaǵı suw aǵısına uqsar,
Ol patshanı qálegen jaǵına baǵıtlar[+].
2Óz jolınıń hámmesi adamǵa tuwrı bolıp kóriner,
Biraq Jaratqan Iye[†] júrekti tekserer[+].
3Ádillik hám ádalatlıqtı saqlaw,
Jaratqan Iye ushın qurbanlıq[†] bergennen unamlıraq[+].
4Tákabbir názer hám menmen júrek,
Zalımlardıń shıraǵı hám gúnası[+].
5Miynetkesh adamnıń oy-niyeti molshılıq alıp keler,
Asıǵıslardıń bári joqshılıqqa ushırar[+].
6Jalǵan til menen jıynalǵan baylıq,
Joq bolıp ketetuǵın puw hám ólim duzaǵı[+].
7Zalımlardıń zulımlıǵı ózin joq qılar,
Olar ádalatlı is tutıwdan bas tartar.
8Ayıplınıń jolı qıysıq,
Ayıpsızdıń is-háreketi tuwrı.
9Urısqaq hayal menen bir úyde jasaǵannan,
Úshektiń bir múyeshinde jasaǵan jaqsı[+].
10Zalımnıń kewli jawızlıqqa qumar,
Jaqını da onnan rehim tappas.
11Surbetke jaza berilse, sadaǵa aqıl kirer,
Dana tálim alsa, bilimi artar[+].
12Ádil Quday[†] zalımnıń úyin baqlar,
Zalımlardı nabıt qılar.
13Jarlınıń páriyadına qulaq salmaǵan,
Ózi páriyad qılǵanda juwap ala almas[+].
14Jasırın berilgen sawǵa ǵázepti,
Qoyınǵa tıǵıp berilgen para kúshli qáhárdi basar[+].
15Ádalat júzege assa, ádiller quwanar,
Al jawızlıq qılıwshılardı qorqınısh biyler.
16Aqıllılıq jolınan uzaqlasqan,
Óliler jıyınına ornalasar[+].
17Zawqı-sapanı súygen jarlılanar,
Sharaptı hám záytún[†] mayın súygen bayımas.
18Zalım ádildiń,
Biyopa haqtıń tólemi bolar[+].
19Urısqaq hám kekshil hayal menen jasaǵannan,
Shólde jasaǵan jaqsıraq[+].
20Dananıń úyi qımbatbaha ǵáziyne hám záytún mayına tolar,
Aqılsız barın shashar.
21Ádillik hám miyrim[†] izlegen adam,
Ómir, ádalat hám húrmetke iye bolar.
22Dana adam kúshlilerdiń qalasına kirer,
Olar isengen qorǵandı tas-talqan qılar[+].
23Awzına hám tiline bek bolǵan,
Janın apattan saqlar[+].
24Órkókirek hám tákabbirdi surbet dep atar,
Ol asa menmenlik penen háreket eter[+].
25Erinshekti qumarlıǵı óltirer,
Qolları jumıstan bas tartar[+].
26Ol kún boyı ashkózlik penen alıwdı gózler,
Biraq ádil ayamay berer[+].
27Zalımnıń qurbanlıǵı – jerkenishli,
Ásirese, jawız oy menen berse, onnan da jaman[+].
28Jalǵan gúwa nabıt bolar,
Hámmesin esitkenniń gúwalıǵı óter[+].
29Zalım júzin isenimli qılıp kórseter,
Ádil adam óz jolında bekkem turar.
30Jaratqan Iyege qarsı turatuǵın,
Danalıq ta, túsinik te, keńes te joq[+].
31At sawash kúni ushın tayınlanar,
Biraq jeńis Jaratqan Iyeden beriler[+].

#### 22

1Jaqsı ataq úlken baylıqtan jaqsı,
Jaqsı ataq-abıray gúmis hám altınnan jaqsı[+].
2Bay hám jarlınıń ortaqlıǵı mınada:
Olardıń ekewin de Jaratqan Iye[†] jaratqan[+].
3Aqıllı qáwip-qáterdi kórip, bas sawǵalar,
Sada alǵa basıp bara berip, zálel kórer[+].
4Kishipeyillik hám Jaratqan Iyeden[†] qorqıw ushın beriletuǵın sıy –
Baylıq, dańq hám ómir[+].
5Azǵınnıń jolı tiken hám duzaqqa tolı,
Janın saqlamaqshı bolǵan onnan awlaq júrsin[+].
6Balanı jastan tuwrı jolǵa sal,
Ol qartayǵanda da onnan taymaydı[+].
7Baylar jarlılarǵa ústemlik qılar,
Qarızdar qarız bergenge qul bolar.
8Nahaqlıq qılǵan apat orar,
Onıń ǵázep qamshısı sınar[+].
9Saqıy adam bereket tabar,
Óz nanın jarlılar menen bóliser[+].
10Surbetti quwsań, jánjel de keter,
Daw hám keyis te toqtar[+].
11Júrek pákligin súyetuǵın hám jaǵımlı sóyleytuǵın adamǵa,
Patsha dos bolar[+].
12Jaratqan Iyeniń názeri bilimdi qorǵar,
Opasızdıń sózlerin Ol joqqa shıǵarar.
13Erinshek: «Dalada arıslan bar!
Maydan ortasında meni óltiredi!» – der[+].
14Buzıq hayaldıń awzı túpsiz shuqırǵa megzer,
Jaratqan Iye kimge ǵázeplense, ol sol shuqırǵa qular[+].
15Aqılsızlıq óspirimniń júreginde bar,
Tárbiyalawshı qamshı onı sonnan arıltar[+].
16Bayıw ushın jarlıǵa jábir kórsetetuǵın,
Bayǵa sıy beretuǵın adam kámbaǵallasadı[+].


Danalardıń otız násiyatı

17Danalardıń sózlerin qulaq túrip tıńla,
Beretuǵın bilimime júregińdi ash[+].
18Olardı júregińde saqlasań,
Hám olar seniń tillerińde bolsa, jaqsı boladı.
19Isenimińdi Jaratqan Iyege artıwıń ushın,
Búgin bulardı saǵan, awa, saǵan úyretip atırman.
20Másláhát hám bilim menen,
Saǵan otız násiyat jazbaǵan ba edim?
21Bul isenimli haqıyqat sózlerin úyreniwiń,
Seni jibergenge durıs juwap bere alıwıń ushın jazılǵan emes pe edi?


Birinshi násiyat

22Jarlını jarlılıǵı sebepli tonama,
Baxıtsızdı qala dárwazası aldında húkim qılǵanda qıynama[+].
23Olardıń isin Jaratqan Iye jaqlar,
Olardı tonaǵanlardıń janın alar[+].


Ekinshi násiyat

24Ashıwshaq adam menen dos bolma,
Qızba adam menen joldas bolma.
25Bolmasa, sen de oǵan eliklerseń,
Janıńdı duzaqqa túsirerseń.


Úshinshi násiyat

26Qol berip,
Basqanıń qarızına kepil bolatuǵınlardıń biri bolma.
27Tólew ushın hesh nárseń bolmasa,
Tósegińdi de astıńnan tartıp alar[+].


Tórtinshi násiyat

28Ata-babalarıń qoyıp ketken,
Eski shegara belgisin jıljıtpa[+].


Besinshi násiyat

29Óz kásibiniń mamanı bolǵan adamdı kórdiń be?
Ol patshalarǵa xızmet eter,
Ápiwayı adamlarǵa xızmet etpes.

#### 23


Altınshı násiyat

1Húkimdar menen dasturxanlas bolǵanıńda,
Aldıńdaǵılarǵa dıqqat penen názer sal,
2Eger qulqınıńdı tıya almasań,
Awzıńdı buwıp qoy.
3Onıń dámli taǵamların kewliń kúsemesin,
Ol hiyle menen berilgen bolıwı múmkin.


Jetinshi násiyat

4Bay bolıw ushın ózińdi zorıqtırma,
Bul oyıńdı shıǵarıp taslaytuǵın danalıqqa iye bol[+].
5Baylıq kóz ashıp-jumǵansha joq bolar,
Qanat baylap, búrkit kibi aspanǵa ushıp keter[+].


Segizinshi násiyat

6Ishi tardıń úyinen as ishpe,
Onıń mazalı taǵamların da kúseme.
7Ol jegen hár bir nárseńdi esaplap turar,
«Ish, je», – der saǵan, biraq júregi bunı qálemes.
8Jegen az-maz nárseńdi qusıp taslarsań,
Aytqan jaqsı sózleriń de bosqa keter.


Toǵızınshı násiyat

9Aqmaqqa sóz aytpa,
Ol seniń dana sózlerińdi mensinbeydi.


Onınshı násiyat

10Eski shegara belgisin jıljıtpa,
Jetimniń atızına qol salma[+].
11Olardıń Ámeńgeri[†] kúshli,
Ol saǵan qarsı shıǵıp, olardıń isin jaqlar[+].


On birinshi násiyat

12Júregińdi tálimge,
Qulaǵıńdı bilimli sózlerge ber.


On ekinshi násiyat

13Balanı tárbiyasız qaldırma,
Onı qamshı menen jazalasań da, ólmeydi[+].
14Onı qamshı menen jazala,
Janın óliler mákanınan[†] qutqararsań.


On úshinshi násiyat

15Balam, eger júregiń dana bolsa,
Meniń júregim de shadlanar.
16Awzıń durıs sóylese,
Qálbim yoshlanar.


On tórtinshi násiyat

17Júregiń gúnakarlarǵa háwes qılmasın,
Bárqulla Jaratqan Iyeden[†] qorqıp jasa[+].
18Sonda keleshegiń bolatuǵını gúmansız,
Úmitiń de bosqa shıqpas[+].


On besinshi násiyat

19Tıńla balam, dana bol,
Júregińdi tuwrı jolǵa baǵıtla.
20Máskúnem hám góshke toymaytuǵınlar arasında bolma[+].
21Máskúnem hám tamaqsaw adam jarlılanar,
Uyqıshıllıq adamǵa jırtıq kiyim kiygizer.


On altınshı násiyat

22Seni dúnyaǵa keltirgen ákeńe qulaq sal,
Qartayǵanında anańdı mensinbey júrme[+].
23Haqıyqattı satıp al, onı satpa,
Danalıq, tálim hám aqılǵa iye bol.
24Ádildiń ákesi shadlanadı,
Dana balası bar áke[†] ol ushın quwanadı.
25Ákeń hám anań quwansın,
Seni tuwǵan qattı shadlansın!


On jetinshi násiyat

26Balam, júregińdi maǵan baǵıshla,
Kózleriń men júrgen jolda bolsın.
27Buzıq hayal – tereń shuqır,
Ózgeniń hayalı – tar qudıq[+].
28Ol qaraqshıday buqqıda kúter,
Biyopa erkektiń sanın kóbeyter[+].


On segizinshi násiyat

29Ah shekken kim? Dad salǵan kim?
Kimde jánjel? Kimde shaǵım?
Kimge sebepsiz kók túsken?
Kimniń kózleri qızarǵan?
30Bunıń bári sharap iship kóp otıratuǵınlarda,
Aralas sharaplardı tatıp kóriwge barǵanlarda bolar[+].
31Sharaptıń qızarǵanına,
Kesede tawlanıp turıwına,
Jumsaq jutılıwına qarama![+]
32Aqıbetinde ol jılan kibi shaǵar,
Sur jılan kibi uwın shashar.
33Kózlerińe ersi nárseler kóriner,
Oyıńnan jaman pikirler óter.
34Sen teńizdiń qaq ortasında qayıqta,
Órlik aǵashınıń ústinde jatırǵanday bolarsań.
35«Meni urdı, awırmadı,
Sabadı, maǵan sezilmedi,
Jáne ishimlikti izlew ushın,
Qashan oyanaman?» – derseń[+].

#### 24


On toǵızınshı násiyat

1Zalım adamlarǵa háwes qılma,
Olar menen birge bolıwdı kúseme[+].
2Olardıń oyı zorlıq etiwdi oylar,
Awzı mashqala keltiriw tuwralı sóz eter[+].


Jigirmalanshı násiyat

3Danalıq penen úy salınar,
Aqıl menen bekkem bolar.
4Bilim menen úydiń ishi,
Qımbatbaha hám ájayıp baylıqqa tolar[+].


Jigirma birinshi násiyat

5Dana adam kúshli bolar,
Bilimli adam kúshke tolıp barar[+].
6Sonlıqtan urıstı aqıl-keńes penen alıp bar,
Másláhátshi kóp jerde jeńis bar[+].


Jigirma ekinshi násiyat

7Aqmaq ushın danalıq qol jetpes bolar,
Májiliste ol awzın da ashpas.


Jigirma úshinshi násiyat

8Jamanlıq islewdi niyet etken adam,
Niyeti buzıq dep atalar.
9Aqmaqtıń haram oyı – gúna[†],
Surbet – adamlar ushın jerkenishli[+].


Jigirma tórtinshi násiyat

10Eger sen apatqa ushıraǵanda hálsizlik etseń,
Onda seniń kúshińniń az bolǵanı[+].


Jigirma besinshi násiyat

11Ayıpsız ólimge kesilgendi qutqar,
Soymaqshı bolǵandı izine qaytar[+].
12«Biz bunı bilmedik», – deseń de,
Júrekti sınaytuǵın Quday[†] shınlıqtı bilmey me?
Janıńdı qorǵaytuǵın bunı ańlamay ma?
Ol hár bir adamǵa isine jarasa qaytarmay ma[+]?


Jigirma altınshı násiyat

13Balam, pal je, ol jaqsı,
Pal uyanıń palı tańlayıńa tatlı[+].
14Sol sıyaqlı, danalıq ta janıńa tatlı,
Eger onı tapsań, keleshegiń bolar,
Úmitiń de úzilmes[+].


Jigirma jetinshi násiyat

15Háy zalım, ádildiń úyine jawızlıq oylama,
Onıń mákanın wayranlama[+].
16Ádil jeti ret jıǵılsa da, turıp keter,
Zalım apatshılıqtan nabıt bolar[+].


Jigirma segizinshi násiyat

17Dushpanıń jıǵılsa, quwanba,
Súrnikse, shadlanba[+].
18Solay isleseń, Jaratqan Iye[†] bunı kórip, narazı bolar,
Dushpanıńa degen ǵázebinen qaytar[+].


Jigirma toǵızınshı násiyat

19Jawızlıq qılıwshılarǵa qáhárlenbe,
Zalımlarǵa háwes qılma[+].
20Jawızlıq qılıwshılardıń keleshegi joq,
Zalımlardıń shıraǵı óship qalar[+].


Otızınshı násiyat

21Balam, Jaratqan Iyeden[†] hám patshadan qorq,
Qozǵalańshı menen sherik bolma[+].
22Jaratqan Iye hám patsha tosattan bále jiberer,
Olar ekewiniń qanday bále jiberetuǵının kim biler?


Danalardıń basqa násiyatları

23Mınalar da danalardıń aytqanları:

Húkimde adamdı alalaw jaqsı emes[+].
24Ayıplıǵa: «Sen ayıpsızsań», – degendi xalıqlar náletler,
Milletler onı jek kórer[+].
25Ayıplını jazalaǵan tabısqa eriser,
Oǵan jarılqawlar jawar.
26Tuwrı juwap,
Haqıyqıy doslıqtıń belgisi.
27Sırttaǵı islerińdi pitker,
Egislik jerińdi tártipke sal,
Sońınan úyińdi qur.
28Sebepsiz jaqınıńa qarsı jalǵan gúwalıq berme,
Awzıń menen ótirik sóyleme[+].
29«Maǵan ne qılǵan bolsa, ózine de sonı isleymen,
Ol ne qılsa, ózine sonı qaytaraman», – deme[+].

30Men erinshektiń atızınan,
Essizdiń júzimzarınan óttim.
31Qarasam, hámmesine tikenler ósken,
Jeriniń betin jabayı shóp basqan,
Tas diywalı da qulaǵan.
32Qarap, oylanıp qaldım,
Kórip, sabaq aldım.
33Biraz uyıqlap, az-maz múlgip otırsań,
Geyde qol qawsırıp, jatıp ta alsań,
34Tonawshıday bolıp, joqshılıq jetip keler,
Qaraqshıday bolıp, mútájlik bas salar[+].

#### 25


Sulaymannıń hikmetleriniń ekinshi bólimi

1Mınalar da Yahuda[†] patshası Xizkiyanıń adamları tárepinen jazıp alınǵan Sulaymannıń hikmetleri:[+]

2Isti qupıya etiw – Qudaydıń dańqı,
Isti izertlep ashıw – patshalardıń dańqı[+].
3Aspannıń biyikligi, jerdiń tereńligi kibi,
Patshanıń oy-niyeti de túsinip bolmas nárse.
4Gúmisten ǵawajaqtı alıp tasla,
Sonda ónerment onnan ıdıs soǵa alar.
5Patshadan zalımdı uzaqlastır,
Onıń taxtı ádillik penen bekkem bolar[+].
6Patshanıń aldında gárdiyme,
Ullılardıń ornına turıp alma[+].
7Hasılzada aldında kemsitilgennen góre,
Onıń saǵan: «Bılay, joqarı shıq», – degeni jaqsıraq.
Kózleriń menen kórgen nárseni,
8Húkimge tapsırıwǵa asıqpa.
Eger qarsılasıń seni jeńip shıǵıp, uyaltsa,
Keyin ne qılasań?
9Dawdı jaqınıń menen jeke talqıla,
Basqanıń sırın ashpa.
10Bolmasa adamlar esitip, seni uyaltar,
Jaman atıń izińnen qalmas.
11Ornı menen aytılǵan sóz,
Gúmis tabaqqa salınǵan altın almaǵa uqsar[+].
12Tıńlar qulaqqa dananıń áshkaralawı,
Altın sırǵaǵa yaki sap altın taǵınshaqqa uqsar[+].
13Isenimli elshi[†] ózin jibergenler ushın,
Orım-jıyın waqtındaǵı qardıń suwıǵı yańlı,
Óz xojayınlarınıń janın jay taptırar[+].
14Bermegen sıyın berdim dep maqtanatuǵın adam,
Qurǵaq samal hám jawmas bultqa uqsaydı[+].
15Sabırlılıq penen húkimdar kóndiriler,
Jumsaq til súyekti sındırar.
16Pal tapsań, jeterlisin je,
Artıq jeseń, qusıp taslarsań[+].
17Qońsıńa jiyi-jiyi bara berme,
Sennen bezip, jek kórip qalmasın.
18Jaqınına qarsı jalǵan gúwalıq bergen adam,
Shoqmar, qılısh hám ushlı oqqa uqsar[+].
19Apat kúni opasızdan úmitleniw,
Sınǵan tis hám sal bolǵan ayaqqa megzer.
20Qayǵılıǵa kewilli qosıq aytıw,
Suwıq kúni kiyimin sheship alǵanǵa,
Yamasa jaraǵa duz sepkenge megzer.
21Eger dushpanıń ash bolsa, oǵan nan ber,
Eger shóllese, suw ber[+].
22Solay islep, onı uyaltarsań,
Esesin Jaratqan Iyeden[†] alarsań[+].
23Arqa samalı jawın alıp keler,
Ósekshi til adam júzinde ǵázep oyatar.
24Urısqaq hayal menen bir úyde jasaǵannan,
Úshektiń bir múyeshinde jasaǵan jaqsı[+].
25Alıs elden kelgen jaqsı xabar,
Shóllegenge berilgen salqın suwǵa megzer[+].
26Zalımǵa bas iygen ádil adam,
Ílaylanǵan bulaq hám pataslanǵan qudıqqa megzer.
27Kóp pal jegen jaqsı emes,
Dańq ushın umtıla beriw de dańq ápermes.
28Ózin basqara almaytuǵın adam,
Diywalsız, wayran bolǵan qalaǵa megzer.

#### 26

1Jazǵa qar, orım-jıyın waqtına jawın jaraspaǵanı sıyaqlı,
Aqmaqqa dańq jaraspas[+].
2Pırr etip ushqan shımshıqtay,
Ushıp ketken qarlıǵashtay,
Jónsiz ǵarǵıs ta adamǵa tiymes[+].
3Atqa qamshı, eshekke júwen,
Aqmaqtıń arqasına tayaq kerek[+].
4Aqmaqqa aqmaqlıq penen juwap berme,
Bolmasa, óziń de oǵan uqsap qalasań.
5Eger aqmaqqa aqmaqlıǵına say juwap bermeseń,
Onda ol ózin aqıllı sanar[+].
6Aqmaq arqalı xabar jibergen,
Ayaǵına balta urǵanday yamasa zorlıqqa shıdaǵanday bolar.
7Aqmaq aytqan hikmetler,
Sholaqtıń ayaǵı sıyaqlı shontıq bolar.
8Aqılsızdı húrmetlew,
Saqpanǵa tastı baylap atqanday paydasız[+].
9Aqmaq aytqan hikmetler,
Máskúnemniń qolındaǵı tikenli shaqaǵa uqsar.
10Aqmaqtı yaki dus kelgen adamdı jallawshı,
Bet aldına qaramay jaraqat salatuǵın sadaqshıǵa uqsar.
11Óz aqmaqlıǵın tákirarlaǵan aqmaq,
Óz qusıǵına qaytıp kelgen iytke uqsar[+].
12Ózin dana dep sanaytuǵın adamdı kórdiń be?
Sonday adamǵa qaraǵanda, aqmaqtan kóbirek úmit bar[+].
13Erinshek: «Jolda arıslan bar.
Maydanlarda arıslan júr», – deydi[+].
14Esiktiń topsada aylana bergeni sıyaqlı,
Erinshek tóseginde awnap jata berer.
15Erinshek tabaqqa qol salar,
Biraq awzına aparıwǵa eriner[+].
16Erinshek ózin,
Oylanıp juwap beretuǵın jeti adamnan da aqıllıraq sanar.
17Basqanıń jánjeline aralasqan,
Joldaǵı iyttiń qulaǵınan tartqanǵa uqsar.
18Telbe adam adamdı óltiretuǵın otlı oqlar atadı,
19Jaqının aldap, zıyan keltirgennen keyin:
«Men házillesip edim», – deytuǵın adam da sonday.
20Otın tawısılsa, ot ósher,
Ósekshi bolmasa, daw sóner[+].
21Kómir qızıw ushın, otın ot ushın,
Urısqaq adam jánjeldi tutandırıw ushın.
22Ósekshiniń sózi sonday tatlı,
Olar adamnıń jan dúnyasına kirip alar[+].
23Shiyrin sózli jawız niyetli adam,
Gúmis jalatılǵan ılay ıdısqa megzer[+].
24Dushpan óz kegin tili artına jasırar,
Júreginde bolsa, hiyle saqlar.
25Onıń múláyim sóylegenine isenbe,
Júreginde jeti sumlıq bar onıń[+].
26Óshpenligin hiyle menen jasırsa da,
Jawızlıǵı xalıq jıyınında júzege shıǵar.
27Kim gór qazsa, soǵan ózi túser,
Kim joqarıǵa tas domalatsa, ózi astında qalar[+].
28Jalǵan til ózi jaralaǵanlardı jek kórer,
Jaǵımpaz awız apat keltirer.

#### 27

1Erteńgi kún menen maqtanba,
Onıń ne alıp keletuǵının bilmeyseń[+].
2Seni óz awzıń emes, basqa awız,
Óz tilleriń emes, ózge til maqtasın.
3Tas ta salmaqlı, qum da awır,
Aqmaq tuwdırǵan ǵázep ekewinen de awır[+].
4Ashıw rehimsiz, ǵázepti basqarıp bolmas,
Biraq kúnshillikke kim qarsı tura aladı[+]?
5Ashıq eskertken,
Jasırın súyispenshilikten[†] jaqsı[+].
6Dostıń eskertiwi sadıqlıq,
Dushpannıń súyiwi aldamshı[+].
7Toyınǵan paldan da bas tartar,
Ashqa ashshı da mazalı kóriner[+].
8Óz mákanın taslap, gezip ketken,
Uyasın taslap, gezip ketken qusqa megzer.
9Xosh iyisli may[†] hám tútetki júrekti quwantar,
Dostıń shın júrekten aytqan keńesi kewilge jaǵımlı bolar.
10Ózińniń dostıńnan hám ákeńniń dostınan qol úzbe,
Basıńa is túskende aǵayinlerińe juwırma,
Uzaqtaǵı aǵayinnen jaqındaǵı qońsı artıq[+].
11Balam, dana bolıp júregime quwanısh baǵıshla,
Sonda meni ayıplaǵanlarǵa ne dep juwap beriwdi bilemen[+].
12Aqıllı qáwip-qáterdi kórip, bas sawǵalar,
Sada alǵa basıp bara berip, zálel kórer[+].
13Biytanısqa kepil bolǵannıń kiyimin sheship al,
Onı basqaǵa kepil bolǵanı ushın girewge uslap tur[+].
14Tań azannan qońsısına dawıslap alǵıs aytqan,
Ǵarǵaǵan sanalar.
15Urısqaq hayal,
Jawınlı kúni tınbay tamshılaytuǵın jawınǵa megzer[+].
16Onı toqtatıw samaldı basqarǵanǵa,
Yamasa qol menen maydı uslaǵanǵa uqsaydı.
17Temir temirdi qayrap ótkir qılǵanı sıyaqlı,
Adam adamdı jetik qıladı.
18Ánjirdi tárbiyalaǵan jemisin jer,
Mırzasına ǵamxorlıq etken húrmette bolar[+].
19Adam suwǵa qarap júzin kórgendey,
Júregine qarap ózin kórer.
20Óliler mákanı[†] hám nabıt bolıw mákanı toyımsız bolǵanı sıyaqlı,
Adamnıń kózi de toyımsız[+].
21Gúmis balqıtıwxanada, altın oshaqta sınalar,
Adam maqtalǵanda sınalar[+].
22Aqmaqtı biyday menen kelide túyseń de,
Onnan aqmaqlıǵı ayırılmas.
23Súriwlerińniń jaǵdayın jaqsı bil,
Padalarıńa jaqsılap qara.
24Baylıq máńgilik emes,
Taj da áwladtan-áwladqa berilmes[+].
25Otlar orılıp, taza shóp shıǵar,
Tawdaǵı shópler de jıynap alınar.
26Sonda qoylar seni kiyindirer,
Tekeler jer satıp alıwǵa pul bolar.
27Ózińe hám úy-ishińe azıq ushın,
Eshki súti mol bolar,
Shorılarıńnıń ishiwi ushın da jeter.

#### 28

1Jawız adam hesh kim quwmasa da qasha berer,
Ádiller arıslanday batır bolar[+].
2Elde nızamsızlıq kóbeyse, basshılar kóbeyer,
Túsimpaz hám bilimli basshı bolsa, elde tártip saqlanar[+].
3Hálsizlerdi ezetuǵın jarlı,
Egindi jaypaytuǵın nóser jawınǵa uqsar[+].
4Nızamdı buzǵanlar zalımlardı maqtar,
Nızamǵa ámel qılǵanlar olarǵa qarsı turar.
5Jawız adamlar ádalattı uqpas,
Jaratqan Iyeni[†] izlegenler hámmesin túsiner.
6Natuwrı joldan júrgen baydan,
Minsiz júrgen jarlı jaqsı[+].
7Nızamǵa ámel qılǵan bala – aqıllı bala,
Al jaramasqa dos bolǵan bala ákesin uyatqa qaldıradı.
8Ústeme paydası menen baylıq jıynaǵan,
Onı jarlılarǵa saqawat kórsetetuǵın adam ushın jıynaydı[+].
9Nızamdı esitpew ushın qulaǵın jawǵan adamnıń,
Etken duwası da jerkenishli[+].
10Haq adamdı joldan azǵırǵan,
Ózi qazǵan shuqırǵa ózi túser,
Minsizler jaqsılıqtı miyras qılar[+].
11Bay adam ózin dana sanar,
Aqıllı jarlı onı áshkara qılar[+].
12Ádiller ústin shıqsa, quwanısh húkim súrer,
Zalımlar lawazımǵa kóterilse, jurt bas sawǵalar[+].
13Qılmısın jasırǵan tabısqa erispes,
Moyınlaǵan hám olardan bas tartqan rehim tabar[+].
14Bárqulla Qudaydan qorqqan adam qanday baxıtlı!
Júregin qatal qılǵan apatqa ushırar.
15Jarlı xalıqqa biylik etken zalım basshı,
Aqırǵan arıslanǵa yaki ash ayıwǵa uqsar[+].
16Aqılsız húkimdar xalqın ezer,
Haram paydanı jek kórgenniń ómiri uzaq bolar.
17Qan tógip adam óltirgen,
Górge kirgenshe, qashıp júrer,
Oǵan hesh kim járdem bermesin![+]
18Minsiz júrgen qáwipsizlikte bolar,
Nadurıs joldan júrgen tosattan qular[+].
19Jerine tárbiya bergenniń tamaǵı toq bolar,
Bos arzıw-qıyalǵa berilgen joqshılıqqa toyar[+].
20Sadıq adam jarılqawǵa bay bolar,
Bayıwǵa asıqqan jazasız qalmas[+].
21Adamlardı alalaw jaqsı emes,
Geybir adam bir tislem nan ushın nahaqlıq qılar[+].
22Ishi tar adam bayıwǵa asıǵar,
Joqshılıqqa ushıraytuǵının oylamaydı da[+].
23Adamdı ádil áshkaralaǵan,
Aqırında, jaǵımpazǵa qaraǵanda úlken húrmetke eriser[+].
24«Gúna[†] emes», – dep ata-anasınan urlaytuǵın –
Gellekeserlerdiń sherigi[+].
25Ashkóz jánjel shıǵarar,
Jaratqan Iyege úmit artqan toq jasar[+].
26Ózine isengen – aqılsız,
Danalıq penen júrgen qáwipsizlikte bolar.
27Jarlıǵa bergen kem bolmas,
Al onnan kóz jumǵan kóp ǵarǵısqa qalar[+].
28Zalımlar lawazımǵa kóterilse, jurt bas sawǵalar,
Olar qulasa, ádiller kóbeyer[+].

#### 29

1Jiyi eskertiwdi tıńlamay qasarısqan adam,
Kútilmegende, shıpasız ólip keter[+].
2Ádiller biylik etse, xalıq quwanar,
Zalımlar biylik etse, xalıq dad salar[+].
3Danalıqtı súygen ákesine quwanısh keltirer,
Buzıqlar menen dos bolǵan baylıǵın shashar[+].
4Patsha ádalatlıq penen eldi bekkemler,
Para alǵan onı qulatar.
5Jaqınına jaǵımpazlanǵan,
Onıń ayaǵı astına aw qurǵan bolar[+].
6Zalımnıń gúnası ózine duzaq bolar,
Ádil shadlanıp baqırar hám quwanar[+].
7Ádil jarlılardıń huqıqın qorǵar,
Zalımnıń buǵan bilimi jetpes[+].
8Surbetler qalanı kóteriliske túrtkiler,
Danalar ashıw-ızanı basar[+].
9Dana adam aqmaq penen qazıxanada dawlassa,
Aqmaq ashıwlanar, kúler, hesh maza bermes.
10Qanxor adamlar minsizdi jek kórer,
Haq adamlar onıń ómirine ǵamxorlıq eter[+].
11Aqmaq bar ashıwın tóger,
Dana ózin ózi biyler[+].
12Eger húkimdar jalǵan sózge qulaq salsa,
Onıń barlıq hámeldarları jawızǵa aylanar.
13Jarlı menen eziwshige ortaq nárse mınaw:
Ekewiniń de kózine Jaratqan Iye[†] nur bergen[+].
14Patsha jarlılarǵa ádalatlı húkim shıǵarsa,
Onıń taxtı hárdayım bekkem bolar[+].
15Tayaq hám eskertiw danalıq berer,
Qarawsız qalǵan bala anasın uyatqa qaldırar[+].
16Zalımlar kóbeyse, nızamsızlıq kóbeyer,
Ádiller bolsa, olardıń qulaǵanın kórer[+].
17Balańdı tárbiyala, ol saǵan ráhát berer,
Janıńdı quwanıshqa bóler[+].
18Kókten ayan bolmasa, xalıq júwensiz bolar,
Nızamǵa ámel qılǵan baxıtlı bolar[+].
19Quldı tek sóz benen tárbiyalap bolmas,
Ol túsinedi, biraq qulaq salmas.
20Oylanbay sóyleytuǵın adamdı kórdiń be?
Sonday adamǵa qaraǵanda, aqmaqtan kóbirek úmit bar[+].
21Qul balalıǵınan erkeletip ósirilse,
Aqırında basıńa bále bolar.
22Ashıwlı adam jánjel shıǵarar,
Qızba adam kóp gúna[†] qılar[+].
23Menmenlik adamdı jer qılar,
Kishipeyil húrmetke iye bolar[+].
24Urıǵa sherik bolǵan óz janın jaman kórer,
Ǵarǵısqa qalsa da, bilgenin aytıwǵa batılı jetpes[+].
25Adamnan qorqıw duzaqqa túsirer,
Jaratqan Iyege[†] úmit artqan qáwipsiz bolar[+].
26Kópler húkimdardıń kózine túsiwdi qáler,
Biraq ádalat Jaratqan Iyeden beriler[+].
27Ádiller ushın nahaqlar jerkenishli,
Zalımlar ushın haq júrgenler jerkenishli.

#### 30


Agurdıń sózleri

1Mınalar Yake ulı Agurdıń Itielge, Itiel menen Uxalǵa aytqan hikmetli sózleri:

2Írasında da, men adamlar arasındaǵı eń nadanı ekenmen,
Adamǵa tán aqıl da joq mende.
3Danalıqtı úyrengen de emespen,
Muxaddes[†] Qudaydı tanımayman da.
4Kim bir ret bolsa da, kóklerge kóterilgen yamasa tómen túsken?
Kim alaqanına samaldı jıynap alǵan?
Kim suwdı kiyimine orap alǵan?
Kim jerdiń shegin ornatqan?
Onıń atı kim? Ulınıń atı kim?
Bilseń, maǵan ayt![+]
5Qudaydıń hár bir sózi haq,
Ol Ózin panalaytuǵınlardıń qalqanı[+].
6Onıń sózlerine hesh nárse qospa,
Qossań, Ol seni áshkaralar, ótirikshi bolıp qalarsań[+].
7Quday[†], men Sennen eki nárse sorayman,
Ólmesimnen burın solardı bershi:
8Mıljıń sózdi hám ótirikti mennen awlaq qıl,
Jarlılıq ta, baylıq ta bermeshi maǵan,
Tek bere gór kúndelikli nanımdı[+].
9Toyınıp ketip, Sennen bas tartıp:
«Jaratqan Iye[†] degen kim ózi?» – dep aytpayın,
Jarlılanıp qalıp urlıq islep,
Seniń atıńa daq túsirip júrmeyin[+].

10Xızmetkerin xojayınına jamanlama,
Bolmasa, ol seni ǵarǵap, jazasın tartarsań[+].
11Sonday áwlad bar, ákesin ǵarǵar,
Anasına da alǵıs aytpas[+].
12Sonday áwlad bar, ózin taza sanar,
Hátte, qusıǵınan tazarmaǵan bolsa da[+].
13Sonday áwlad bar, tákabbirlenip baǵar,
Hámmeniń ústinen qarar[+].
14Jarlılardı jer betinen,
Mútájlerdi adamlar arasınan jalmap jutatuǵın,
Tisleri qılısh, azıwları pıshaqtay adamlar bar[+].

15Súliktiń eki qızı bar. «Ber, ber», – dep baqırar olar.
Hesh qashan toymaytuǵın úsh nárse,
«Jeterli» demeytuǵın tórt nárse bar:
16Óliler mákanı,[†] násilsiz qursaq,
Suwǵa qanbaytuǵın topıraq penen órt hesh qashan «jeterli» demes.

17Ákeni mazaqlaytuǵın,
Anaǵa boysınıwdan bas tartatuǵın kózdi,
Oypatlıqtaǵı ǵarǵalar shoqıydı,
Qara qustıń palapanları jeydi[+].

18Meniń aqılım jetpeytuǵın úsh nárse,
Men túsinbeytuǵın tórt nárse bar:[+]
19Aspandaǵı búrkittiń jolı,
Tas ústindegi jılannıń jolı,
Teńiz ortasındaǵı kemeniń jolı,
Erkektiń qızǵa baratuǵın jolı.
20Buzıq hayaldıń jolı da sonday.
Ol jep bolıp, awzın súrtip,
«Hesh jamanlıq islemedim», – der.

21Jer úsh nárseden lárzege keler,
Tórtewin ol kótere almas:
22Qul patsha bolǵanda,
Aqmaq asqa toyǵanda,[+]
23Jaǵımsız qız turmısqa shıqqanda,
Shorı xanımınıń ornın alǵanda.

24Jer betinde tórt kishkene nárse bar,
Biraq olar danalardıń danası:
25Qumırısqa kúshsiz janzat,
Biraq qıs azıǵın jazda tayarlar[+].
26Daman[*] hálsiz janzat,
Biraq óz inin jartasqa[†] salar.
27Shegirtkede patsha joq,
Biraq hámmesi sap tartıp júris qılar[+].
28Kesirtkeni qol menen uslawǵa bolar,
Biraq ol patsha sarayında da bola alar.

29Qádemi sawlatlı úsh nárse,
Júrisi aybatlı tórt nárse bar:
30Haywanlardıń eń kúshlisi arıslan,
Hesh nárseden qaymıqpas.
31Mákiyenler aldındaǵı qoraz,
Súriw aldındaǵı teke,
Ordasınıń basındaǵı patsha.

32Eger menmenlik etip aqmaqlıq qılǵan,
Yamasa jamanlıq oylaǵan bolsań,
Awzıńdı qolıń menen jap[+].
33Sútti gúbige pisse may[†] shıǵar,
Murınǵa ursa qan shıǵar,
Sol sıyaqlı, ashıwdı qozǵasa jánjel shıǵar.

#### 31


Lemueldiń aytqanları

1Patsha Lemueldiń hikmetli sózleri, anasınıń oǵan úyretkenleri:

2Balam, qursaǵımnan shıqqan balam!
Balam, wáde berip, tilep alǵanım!
3Kúshińdi hayallarǵa jumsama,
Patshalardı nabıt qılatuǵınlarǵa jaslıǵıńdı sarp qılma[+].

4Lemuel, patshalarǵa sharap ishiw jaraspas,
Húkimdarlarǵa ótkir ishimlikti ańsaw jaraspas[+].
5Ishkende, olar nızamdı umıtar,
Ezilgenlerden huqıqın tartıp alar.
6Ótkir ishimlikti ólip baratırǵanǵa,
Sharaptı ruwxı qıynalǵanǵa ber[+].
7Ol iship, jarlılıǵın umıtsın,
Qayǵı-hásiretin endi eske almasın.
8Awzıńdı óz huqıqın qorǵay almaytuǵınlar ushın,
Ezilgenlerdi qorǵaw ushın ash[+].
9Awzıńdı ádil húkim shıǵarıw ushın,
Jarlı hám mútájdiń isin qorǵaw ushın ash[+].


Uqıplı hayal

10Jaqsı hayaldı kim taba alar?
Ol qımbatbaha taslardan da qımbat[+].
11Kúyewi oǵan shın júrekten isener,
Hesh nárseden mútájlik kórmes.
12Ol kúyewine jamanlıq emes,
Bir ómir jaqsılıq qılar.
13Ol jún hám zıǵır tabar,
Ráhátlenip, óz qolları menen isler.
14Ol sawdagerdiń kemesine uqsar,
Nanın uzaqtan alıp keler.
15Ol tań atpay turıp,
Xojalıǵı ushın awqat tayarlar,
Shorılarına da tapsırma berer[+].
16Atızdı kózden keshirip, satıp alar,
Eńbeginiń túsiminen júzim otırǵızar.
17Belin bekkem buwıp,
Qollarına kúshin jıynar.
18Ol isiniń paydalı ekenin biler,
Shırası túnde de óshpes.
19Qolların sharıqqa qoyar,
Barmaqları menen urshıq iyirer.
20Jarlılarǵa qolın sozar,
Mútájlerge qol berer[+].
21Úy-ishin oylap, qardan qorqpas,
Úyindegiler qırmızı kiyim kiygen.
22Ol ózi ushın tósek tiger,
Kiyimleri shım qızıl hasıl zıǵırdan.
23Kúyewiniń ataǵı keń jayılıp,
El aqsaqalları menen keńes qurar.
24Hayal zıǵırdan kiyim tigip satar,
Sawdagerlerdi qayıs penen támiyinler.
25Kúsh hám abıray onıń kiyimi,
Shad bolıp baǵadı erteńgi kúnge.
26Ol danalıq penen sóyler,
Mehir menen násiyat qılar.
27Xojalıq islerin baqlap barar,
Miynetsiz nan jemes.
28Balaları turıp, raxmet aytar,
Kúyewi de bılay dep onı maqtar:
29«Jaqsı hayallar kóp,
Biraq sen hámmesinen artıqsań».
30Súykimlilik aldamshı, sulıwlıq ótkinshi,
Biraq Jaratqan Iyeden[†] qorqatuǵın hayal maqtawǵa ılayıq.
31Oǵan miynetine jarasa sıy berińler,
Isleri qala dárwazası aldındaǵı keńeste táriyiplensin![+]

### Wazshı

#### Wazshı

Wazshı


Alǵí sóz

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]


#### Alǵí sóz


Wazshı kitabı


Kitap haqqında maǵlıwmat

Bul kitap insan ómiriniń maqseti hám mánisi haqqında tereń oy juwırtqan dana Wazshınıń pikirlerinen ibarat. Muxaddes Kitap alımlarınıń pikiri boyınsha, Wazshı – patsha Sulayman. Ǵarrılıq jasqa barıp qalǵan Wazshı óz basınan keshirgenlerine názer taslap, dúnyanıń isleri haqqında pikir júritedi. Onıń názerinde bul dúnya insan túsinbeytuǵın, basqalarǵa da túsindiriw qıyın bolǵan máselelerge tolı. Wazshınıń tastıyıqlawı boyınsha, ólimniń arjaǵına hesh kim názer taslay almaydı.

Wazshı dúnyaǵa názer taslar eken, insan birese ana nárseniń, birese mına nárseniń izinen quwǵanın kóredi. Adamzat dúnyanı ózine boysındırmaqshı bolıp, onıń sırların biliwge umtıladı. Insan dúnyanıń eń áhmiyetli nızam hám qaǵıydaların ózgerte alatuǵınday, óz táǵdirin sheshe alatuǵınday miynet qılıwdan sharshamaydı. Wazshı adamzattıń óz arzıw-ármanların júzege asırıwǵa biykarǵa umtılıp atırǵanın kóredi, biraq onıń názerinde bul arzıw-ármanlar biyhuda, samaldıń izinen quwǵanday edi.

Wazshı bizlerge hámme nárseni qanday bolsa, sondaylıǵınsha qabıl qılıwdı úyretedi. Barlıq nárseni Quday Óz maqseti boyınsha tayınlaǵan, olardıń hámmesin, hátteki, adamzattıń kemshiliklerin de Quday belgilegen. Sonıń ushın, adam sabırlı bolıp, Qudaydıń bergen ómirinen kewillenip jasawı tiyis. Adam óz uqıplarınıń shegaralanǵanın tán alıwı, kúshi jetpeytuǵın nárselerge umtılıp, qayǵıların arttırmawı kerek. Eń áhmiyetlisi Wazshınıń mına juwmaqqa keliwi: «Qudaydan qorq, Onıń buyrıqların orınla! Bul hár bir adamnıń parızı. Quday hár bir isti, jasırın islengen jaqsı-jaman islerdiń hámmesin húkim qıladı» (12:13-14).

#### 1


Jumbaqlı dúnya

1Bular Dawıttıń ulınıń, Erusalimde[†] patshalıq etken Wazshınıń sózleri:[+]

2«Biyhuda, biyhuda, – deydi Wazshı, – hámmesi biyhuda!»[+]

3Quyash astında islegen barlıq miynetinen,
Adam ne payda tabar[+]?
4Bir áwlad keter, bir áwlad keler,
Al dúnya máńgige usılay qala berer[+].
5Kún shıǵar, kún batar,
Keyin ol shıqqan ornına qaytıwǵa asıǵar[+].
6Samal qublaǵa eser, keyin arqaǵa aylanar.
Ol aylanıp-aylanıp esip,
Qaytıp óz jolına túser.
7Barlıq dáryalar teńizge quyar,
Biraq teńiz hesh tolmas.
Dáryalar aqqan jaqqa qaytadan aǵa berer[+].
8Hámme nárse jalıqtıradı,
Adam olardı sóz benen jetkere almas.
Kóz kóriwden,
Qulaq esitiwden toymas[+].
9Aldın ne bolǵan bolsa, jáne bolar.
Ne qılınǵan bolsa, jáne qaytalanar.
Quyash astında hesh qanday jańa nárse joq[+].
10Qanday da bir nárse bar ma: «Qarańlar, mınaw jańalıq-ǵo», – dep ayta alǵanday?
Biraq ol nárse de áyyemnen, bizlerden ásirler aldın bar edi.
11Burın bolǵanlar eske alınbas,
Keleshekte bolatuǵınlar da olardan keyingiler arasında eske alınbas[+].


Danalıq izlewdiń paydası joq

12Men, Wazshı, Erusalimde Izrail[†] patshası edim. 13Ózimdi aspan astında islenip atırǵan nárselerdiń hámmesin danalıq penen izertlewge hám úyreniwge baǵıshladım. Qudaydıń adam balasına bergen júgi qanday awır![+] 14Men quyash astında islenip atırǵan barlıq islerdi kórdim: olardıń hámmesi biyhuda, hámmesi samaldıń izinen quwǵanǵa uqsaydı eken.

15Qıysayǵan nárseni dúzetip bolmas,
Joq nárseni sanap bolmas[+].

16Men ózime ózim bılay dedim: «Mine, men ullılıqta hám danalıqta Erusalimde ózimnen aldın biylik etkenlerdiń hámmesinen de ilgerilep, ozıp kettim. Mol danalıq hám bilimdi iyelep aldım»[+]. 17Men ózimdi danalıqtı biliwge, jáne aqılsızlıq penen aqmaqlıqtı biliwge baǵıshladım. Sonda bunıń da samaldıń izinen quwǵanǵa uqsaytuǵının túsindim.

18Kóp bilgen sayın, qapashılıq ta kóbeyer.
Kóp túsingen sayın, dárt te asıp barar[+].

#### 2


Keypi-sapanıń biyhudalıǵı

1Men ózime: «Qáne, endi ráhátlenip, kewil-xoshlıq etip kóreyin», – dedim. Biraq ol da biyhuda eken. 2Men kúlki haqqında: «Aqılsızlıq», – dedim, al kewil-xoshlıq haqqında: «Ne keregi bar?» – dedim[+]. 3Danalıǵım basshılıǵında denemdi sharap penen sınap kóriw ushın aqmaqlıqqa beriliwdi sheshtim. Usılayınsha, adamlar aspan astındaǵı qısqa ómirinde nelerdi islese paydalı bolatuǵının bilmekshi boldım.

4Men ullı isler isledim: ózime úyler qurdım, júzim baǵların ósirdim,[+] 5baǵlar hám sulıw toǵaylar jarattım, ol jerlerge túrli miywe aǵashların otırǵızdım,[+] 6Aǵashlardı suwǵarıw ushın háwizler qurdım, 7qul hám shorılar satıp aldım, úyimde tuwılǵan qul hám shorılarım da bar edi, iri hám mayda mallarım da sonshelli kóp edi. Mennen aldın Erusalimde[†] jasaǵanlardıń hesh birinde bunshelli kóp mal bolmaǵan. 8Ózime gúmis hám altın jıynadım, patshalardan hám wálayatlardan ǵáziyne topladım, hayal hám erkek qosıqshılarǵa iye boldım, erkekke unaytuǵın sulıw toqallardı alıp kewlimdi xoshladım[+]. 9Solay etip, men ullılıqqa erisip, ózimnen aldın Erusalimde jasaǵanlardıń hámmesinen asıp tústim. Danalıǵım da meni tárk etpedi[+].

10Kózim túsip, unatqannıń hesh qaysısınan bas tartpadım.
Kewlim kúsegen nársege shek[†] qoymadım.
Qılǵan hár bir isimnen kewlim xosh boldı.
Pútkil miynetime berilgen pay usı boldı.
11Biraq óz qollarım menen islegen islerime,
Qılǵan hámme miynetlerime qarasam,
Bulardıń hámmesi biyhuda, samaldıń izinen quwǵanday nárse ekenin,
Quyash astında hesh qanday paydalı nárse joq ekenin kórdim[+].


Danalıq hám aqılsızlıq

12Sonnan keyin, jáne danalıq, aqılsızlıq hám aqmaqlıqtıń ne ekenin kórmekshi boldım.
Patsha miyrasxorı álle qashan islengen islerden basqa neler isley alar edi?
13Jaqtılıqtıń qarańǵılıqtan jaqsıraq bolǵanı sıyaqlı,
Danalıqtıń da aqılsızlıqtan jaqsıraq ekenin kórdim.
14Dana júrer jolın biler,
Al aqılsız qarańǵılıqta júrer.
Biraq men ekewiniń de ómiriniń aqıbetiniń birdey ekenin túsindim[+].
15Sonda men ishimnen bılay dedim: «Aqılsızdıń basına ne tússe, meniń basıma da sol túsedi.
Onda júdá aqıllı bolıwdıń ne keregi bar?»
Jáne ózime ózim: «Bul da biyhuda», – dedim.
16Aqılsız da, dana da,
Uzaq este saqlanbaydı,
Ekewi de tez arada umıtıladı.
Dana da aqılsız benen birdey ólim kórmey me[+]?
17Usılayınsha men ómirdi jek kórdim.
Sebebi quyash astında islengen hár bir is maǵan júdá qayǵılı kórindi.
Hámmesi biyhuda, samaldıń izinen quwǵanday nárse eken.


Miynettiń biyhudalıǵı

18Men quyash astında islegen pútkil miynetimdi jek kórdim. Sebebi olardı ózimnen keyingi adamǵa qaldırıwım kerek edi[+]. 19Ol dana bola ma, aqılsız bola ma, kim biledi? Bári bir ol meniń quyash astında miynet etip, aqıl menen eriskenlerimniń hámmesine iyelik qıladı. Bul da biyhuda. 20Sonlıqtan men quyash astında islegen barlıq miynetlerime ashına basladım. 21Adam danalıǵı, bilimi hám uqıbı menen miynet etedi, keyin bulardıń hámmesi, tap onıń payı sıyaqlı bularǵa hesh miyneti sińbegen adamǵa qalıwı kerek boladı. Bul da biyhuda, bul – ullı azap! 22Quyash astında islegen miynetinen hám urınıwlarınan adam nege erisedi? 23Onıń barlıq kúnleri dártke, jumısları qayǵıǵa tolı, hátte, júregi túnde de tınıshlanbaydı. Bul da biyhuda[+].

24Adam ushın iship-jewden, islegen miynetinen ráhátleniwden artıq nárse joq eken. Bulardıń da Qudaydan berilgenine kózim jetti[+]. 25Aqırı, Ol bermese, kim jey aladı, kim ráhátlene aladı? 26Ózine ılayıqlı bolǵanlarǵa Quday[†] danalıq, bilim hám quwanısh beredi. Al gúnakarlarǵa bolsa, baylıq arttırıp jıynaw isin tapsıradı. Sońınan Ózine ılayıqlı bolǵan adamlarǵa onıń jemisin beredi. Bul da aqılǵa sıymaydı, bul da samaldıń izinen quwǵanday nárse[+].

#### 3


Hár nárseniń waqtı bar

1Hár nárseniń óz máháli bar, quyash astındaǵı hár istiń óz waqtı bar.
2Tuwılıwdıń da, óliwdiń de óz waqtı bar.
Egiwdiń de, egisti jıynawdıń da óz waqtı bar[+].
3Óltiriwdiń de, shıpa beriwdiń de óz waqtı bar,
Buzıwdıń da, qurıwdıń da óz waqtı bar.
4Jılawdıń da, kúliwdiń de óz waqtı bar,
Joqlaw aytıp jılawdıń da, oyınǵa túsiwdiń de óz waqtı bar[+].
5Tas atıwdıń da, onı jıynawdıń da óz waqtı bar,
Qushaqlasıwdıń da, onnan ózin tıyıwdıń da óz waqtı bar.
6Izlewdiń de, joǵaltıwdıń da óz waqtı bar,
Saqlap qoyıwdıń da, taslap jiberiwdiń de óz waqtı bar.
7Jırtıwdıń da, tigiwdiń de óz waqtı bar,
Úndemewdiń de, sóylewdiń de óz waqtı bar[+].
8Súyiwdiń de, jek kóriwdiń de óz waqtı bar,
Urıstıń da, tınıshlıqtıń da óz waqtı bar.

9Jumısshı islegen miynetinen qanday payda tabadı[+]? 10Insanlardıń ter tógiwi ushın, Quday[†] bergen awır jumıslardı kórdim[+]. 11Quday hámme nárseni óz waqtında ájayıp etip jarattı. Ol adamlarǵa dáwirdi túsiniw múmkinshiligin berdi. Sonda da adam Qudaydıń islegen islerin basınan aqırına deyin túsine almaydı[+]. 12Adam ushın ómirde ráhátlenip jasawdan hám jaqsılıq islewden artıq hesh nárseniń joq ekenin bildim[+]. 13Eger adam iship-jese hám óz miynetiniń ráhátin kórse, bul oǵan Qudaydan berilgen sıy[+]. 14Jáne de, Quday islegen hár bir istiń máńgige ózgermeytuǵının bildim. Onnan hesh nárse alınıp, oǵan hesh nárse qosılmaydı. Quday adamlardıń Ózinen qorqıwı ushın usılay isledi.

15Házir ne bolsa, ótmishte de sol boldı,
Keleshekte bolatuǵınlar házir de bolıp atır,
Quday bolıp ótkenlerdi jáne qaytarar[+].
16Men quyash astında mına nárseni:
Ádalat qarar tabıwı tiyis orında nızamsızlıqtı,
Ádillik iske asıwı tiyis orında jawızlıqtı kórdim.
17Sonda men ishimnen:
«Quday jaqsını da, jamandı da húkim qıladı.
Ol hár bir nárse hám hár bir is ushın,
Húkim qılatuǵın waqıt belgilegen», – dedim[+].

18Jáne, adamlar tuwralı ishimnen bılay dedim: «Quday adamlardıń ózleriniń de haywanlarday ekenin kórsetiwi ushın, olardı sınaydı»[+]. 19Haywanlardıń basına túsken nárse adamlardıń da basına túsedi: haywanlar da óledi, adamlar da óledi. Ekewinde de birdey jan bar, adamnıń haywannan ústinligi joq. Awa, hámmesi biyhuda[+]. 20Ekewi de bir jerge baradı, topıraqtan jaratılǵan, topıraqqa qaytadı[+]. 21Adam balasınıń ruwxı joqarıǵa kóterile me, haywannıń ruwxı tómenge, jer astına kire me, bunı kim biledi? 22Sonda men adam ushın óz miynetinen ráhátleniwden basqa jaqsı nárseniń joq ekenin túsindim. Onıń payına tiygen nárse usı. Ózinen keyin bul dúnyada ne bolatuǵının oǵan kim kórsete aladı[+]?

#### 4


Dúnyadaǵı qıyınshılıqlar

1Men quyash astında bolıp atırǵan eziwshiliklerdi kórdim:
Jábirlengenlerdiń kóz jasların kórdim,
Olardı jubatıwshı joq edi.
Kúsh eziwshiler tárepinde edi.
Al ezilgenlerge táselle beriwshi de joq[+].
2Sonda men ólip ketken marhumlardıń jaǵdayınıń,
Tirilerdiń jaǵdayınan jaqsıraq ekenin túsindim[+].
3Biraq ele tuwılmaǵanlar,
Bular ekewinen de baxıtlıraq.
Olar quyash astında islenip atırǵan jawız islerdi kórmedi[+].

4Men jáne adamnıń pútkil miyneti hám istegi jetiskenligi adamlar arasında qızǵanısh tuwdıratuǵının kórdim. Bul da biyhuda, bul da samaldıń izinen quwǵanǵa uqsaydı.

5Aqılsız qolların qawsırıp alıp, óziniń etin ózi jeydi[+].
6Tınıshlıq penen alınǵan bir uwıs zat,
Samaldıń izinen quwıp, awır miynet etip tapqan bir qosuwıs zattan jaqsıraq[+].


Jalǵızlıqtıń biyhudalıǵı

7Men quyash astında jáne bir biyhudalıqtı kórdim:
8Bir jalǵız baslı adam bar edi.
Onıń perzenti de, tuwısqanı da joq edi.
Ol tınım tappay miynet eter,
Kózleri de baylıqqa toymas edi.
Ol ózinen: «Men kim ushın miynet etip,
Ózimdi ráhátleniwden mahrum etip atırman?» – dep soramaydı.
Bul da biyhuda, awır bir dárt[+].

9Birewden ekew jaqsı,
Olar miynetine jaqsı sıy aladı.
10Eger birewi qulasa, ekinshisi turǵızadı.
Al eger jalǵız adam qulasa,
Onı turǵızatuǵın adam bolmaydı.
11Eki adam birge jatsa, jıllı jatadı.
Al jalǵız jatqan adam qalay jılınadı[+]?
12Eger birew jalǵız bolsa, jeńiler,
Ekew bolsa, qarsı tura alar.
Úsh jipten esilgen arqan teginlikte úzilmes.


Joqarılawdıń biyhudalıǵı

13Berilgen keńeske qulaq aspaytuǵın aqılsız ǵarrı patshadan, jarlı, biraq aqıllı jigit jaqsıraq. 14Sonday jigit patshalıqta jarlı bolıp tuwılıp, qamaqxanada otırǵan bolsa da, ol qamaqxanadan shıǵıp, patsha bolıp kóteriliwi múmkin[+]. 15Men quyash astında jasap atırǵan hár bir adamnıń patshanıń ornına otırǵan sonday jigittiń izine ergenin kórdim. 16Onıń izine ergen xalıq esap-sansız bolsa da, keyingi urpaqlardıń oǵan kewli tolmaydı. Awa, bul da biyhuda, bul da samaldıń izinen quwǵanǵa uqsaydı.


Quday menen qarım-qatnas

17Qudaydıń Úyine[†] barǵanda, qádemińdi oylap bas! Ol jerge islegen jamanlıǵınıń parqına barmaytuǵın aqılsızlar sıyaqlı tek qurbanlıq[†] beriw ushın barǵannan góre, tıńlaw ushın barǵan jaqsıraq[+].

#### 5

1Tiliń sóylewge asıqpasın.
Qudaydıń aldında sóz sóylewge júregiń asıqpasın.
Quday[†] aspanda, sen bolsań, jerdeseń.
Sonlıqtan gápiń qısqa bolsın[+].
2Mashqala kóp bolǵanda, adam kóp tús kóretuǵını sıyaqlı,
Kóp sóylegende, aqılsızlıq júzege keledi[+].

3Qudayǵa wáde berseń, onı orınlawdı keshiktirme. Ol aqılsızlardı unatpaydı. Al sen wádeńdi orınla[+]. 4Wáde berip, orınlamaǵannan góre, wáde bermegeniń jaqsıraq[+]. 5Tilińniń seni gúnaǵa baslawına jol qoyma hám Qudaydıń ruwxaniyine:[†] «Wáde berip, qáte qıldım», – deme. Sózleriń menen Qudaydıń ǵázebin keltirme. Bolmasa, Ol qollarıń menen islegen islerińdi joq qıladı[+]. 6Kóp sóylew de, kóp tús kóriw de paydasız. Jaqsısı, Qudaydan qorq![+]


Baylıqtıń biyhudalıǵı

7Eger sen bir jerde jarlıǵa zulımlıq qılınıp, ádillik hám haqlıqtıń ayaq astı etilip atırǵanın kórseń, buǵan hayran bolma. Sebebi hámeldardıń ústinen qadaǵalawshı úlkeni bar, al olardıń ústinen qadaǵalawshı olardan da úlkeniregi bar[+]. 8Hár bir adam jerdiń ónimine ósh, hátte, patsha da atızdan alınǵan ónimnen óziniń payın aladı.

9Puldı súygen, pulǵa toymas,
Baylıqtı súygen baylıqqa toymas.
Bul da biyhudalıq.
10Mal-dáwlet kóbeyse, olardı isletiwshiler de kóbeyedi.
Sonda baylıqtıń iyesi óz baylıǵına telmirip, qızıqsınıp qarawdan basqa ne payda tabadı?
11Jumısshı az jese de, kóp jese de tınısh uyıqlaydı.
Al baydı baylıǵı uyqıdan mahrum qıladı.

12Men quyash astında jáne bir qayǵılı waqıyanı kórdim:
Jıynalǵan baylıq iyesine zıyan keltirdi[+].
13Bul baylıq áwmetsizligi sebepli joq bolıp ketti,
Ulı tuwılǵanda,
Ulına hesh nárse qaldıra almadı.
14Adam anadan qalay jalańash tuwılǵan bolsa,
Bul dúnyadan da solay ketedi.
Islegen miynetiniń jemisinen
Hesh nárseni de qollarına alıp kete almaydı[+].
15Mınaw da awır qayǵılı nárse:
Adam qalay kelgen bolsa, solay ketedi.
Onda qurı dalaǵa miynet etiwdiń ne keregi bar[+]?
16Ol ómir boyı nanın qarańǵılıqta jeydi,
Qıyınshılıqtı, kesellikti hám ashıwshaqlıqtı bastan keshiredi.

17Men insan ushın jaqsı hám ájayıp nárse – bul Qudaydıń ózine bergen qısqa ómiri ishinde iship-jew, quyash astında islegen barlıq miynetiniń ráhátin kóriw ekenin bildim. Insanǵa tiygen pay – usı. 18Eger Quday adamǵa mal-múlik hám baylıq berse, oǵan usı nárselerden paydalanıwǵa, óz úlesin alıp, miynetinen ráhátleniwge jol ashsa, onda bul Qudaydan berilgen sıy[+]. 19Quday onıń júregin quwanıshqa toltırıp qoyǵanlıqtan, bunday adam qansha ómiri ketip, qanshası qalǵanlıǵı tuwralı kem oylaydı.

#### 6


Adamlar ushın ne jaqsı?

1Men quyash astında adamlar arasında bolıp turatuǵın, awır bir apattı kórdim:[+] 2Quday[†] adamǵa baylıq, mal-múlik, ataq-abıray beredi. Ol kewli kúsegeniniń hámmesine iye boladı. Biraq Quday oǵan sonıń qızıǵın kóriwge imkaniyat bermeydi hám bulardıń barlıǵı basqaǵa buyıradı. Bul da biyhuda, bul – qayǵılı bir dárt[+].

3Eger bir adamnıń júz balası bolsa hám ol uzaq ómir súrse, biraq ol ómirdiń ráhátin kórmese hám óligin kómgendey adam bolmasa, onda men óli tuwılǵan bala onnan baxıtlıraq der edim[+]. 4Óli tuwılǵan bala biykarǵa dúnyaǵa kelip, qarańǵılıq ishinde dúnyadan ótedi, atı da qarańǵılıqqa kómiledi. 5Ol, hátte, quyashtı kórgen de, bilgen de joq. Biraq óli tuwılǵan balanıń jaǵdayı sol adamnıń jaǵdayınan jaqsıraq. 6Sol adam, hátte, mıń jıldan eki ret ómir súrse de, ráhát kórmeydi. Bári bir hámme de bir jerge barmay ma?

7Adamnıń barlıq miyneti qarındı toydırıw ushın,
Biraq ashkózlikten kewil toymaydı[+].
8Dananıń aqılsızdan qanday artıqmashlıǵı bar?
Jarlıǵa ómirde ózin qalay tutıwdı bilgeninen ne payda[+]?
9Ózińde joqtı kúsegennen, barǵa qanaat etken jaqsıraq.
Ol da biyhuda, ol da samaldıń izinen quwǵanday nárse.

10Bar nárseniń hámmesine álle qashan at qoyılǵan.
Adamnıń da táǵdiri belgili.
Hesh kim ózinen kúshli bolǵan menen qasarısa almaydı[+].

11Sóz kóp bolsa, biyhudalıq kóbeyer.
Bunnan adamǵa ne payda[+]?

12Saya sıyaqlı ótip ketetuǵın ómiriniń mánissiz kúnlerinde adam ushın neniń jaqsı ekenin kim biledi? Ózinen keyin quyash astında ne bolatuǵının adamǵa kim ayta aladı[+]?

#### 7


Danalıq

1Jaqsı at qımbatbaha átir mayınan,
Ólim kúni bolsa, tuwılǵan kúnnen jaqsıraq[+].
2Toy berip atırǵan úyge barǵannan,
Joqlaw aytılıp atırǵan úyge barǵan jaqsıraq.
Hámmeniń ómiri ólim menen juwmaqlanadı.
Adam tiri waqtında bunı júrekte saqlasın[+].
3Qayǵı kúlkiden jaqsıraq.
Qayǵı ómirden bahalı sabaq beredi[+].
4Dananıń oyı joqlaw aytılıp atırǵan úyde,
Aqılsızdıń oyı toylap atırǵan úyde.
5Dananıń keyiwi,
Aqılsızdıń maqtawınan jaqsıraq[+].
6Haqıyqattan da aqılsızdıń kúlkisi
Qazan astında janǵan otınnıń sıtırlısına uqsaydı.
Bul da biyhuda.

7Basqalardı jábirlew dananı aqılınan ayırar,
Para júrekti azǵırar[+].

8Tamamlaw baslawdan jaqsıraq,
Sabırlılıq menmenlikten jaqsıraq[+].
9Ashıwlanıwǵa asıqpa,
Ashıw aqılsızlardıń júregine uya saladı.

10«Ne ushın ótmishim búginimnen jaqsı edi?» – dep sorama.
Bul soraw danalıqqa tán emes.

11Danalıq miyras sıyaqlı jaqsı,
Ol quyashtı kórip turǵan hár bir adam ushın paydalı.
12Baylıq adamdı qalay qorǵasa,
Danalıq ta adamdı solay qorǵaydı.
Biraq bilimniń artıqmashlıǵı mınaw:
Danalıq óz iyesiniń ómirin saqlaydı.

13Qudaydıń islerine názer sal.
Ol qıysaytqan nárseni kim dúzete aladı[+]?
14Jaqsı kúnlerińde onnan ráhátlen,
Jaman kúnlerińde mınaǵan oy juwırt:
Adam erteń ne bolatuǵının bile almawı ushın,
Jaqsı kúndi de, jaman kúndi de Quday[†] jaratqan.

15Men usı biyhuda ómirim dawamında hámme nárseni kórdim:
Haq adam ádil bola tura, erte ólip ketedi,
Al jaman adam jaman bola tura, uzaq ómir súredi[+].
16Sonlıqtan asa ádil de, asa dana da bolma.
Ózińdi óziń qurtıwdıń ne keregi bar?
17Hádden tıs jaman da, aqılsız da bolma.
Ájeliń jetpey, óliwdiń ne keregi bar[+]?
18Birewin tut,
Ekinshisinen de qol úzbe.
Qudaydan qorqqan adam ekewin de basshılıqqa aladı.

19Danalıq dananı qalanıń on húkimdarınan da kúshlirek qıladı[+].
20Jer betinde bárqulla jaqsılıq islep,
Hesh gúna[†] qılmay júrgen ádil adam joq[+].

21Adamlar aytıp atırǵan hámme sózlerge dıqqat awdara berme,
Bolmasa qulıńnıń ózińdi jamanlap atırǵanın esitip qalıwıń múmkin[+].
22Ózińniń de basqa adamlardı,
Kóp márte jamanlaǵanıńdı ishiń biledi.

23Bulardıń hámmesin danalıǵım menen sınap kórdim.
Ózime ózim: «Dana bolaman», – dedim.
Biraq danalıq mennen alıs edi.
24Danalıq degen nárse,
Júdá uzaq hám júdá tereńde.
Onı kim taba aladı[+]?
25Men danalıqtı hám barlıqtıń mazmunın izlep tabıwǵa,
Izertlep, tereń túsiniwge ózimdi baǵıshladım.
Jawızlıqtıń aqılsızlıq,
Aqılsızlıqtıń telbelik ekenin bilmekshi boldım[+].

26Jáne men mınaday hayaldı ólimnen de ashshı dep taptım:
Onıń ózi – duzaq, júregi tor, al qolları kisen.
Qudayǵa unamlı bolǵan adam onnan qashadı,
Al gúnakar oǵan tutqın boladı[+].

27Mine, men mınanı úyrendim, – deydi Wazshı.
– Kóp nárseni izertlep,
Mınanı túsindim:
28Júregim ele izlegen nársesin taba almadı:
Mıńnan bir haq erkekti taptım,
Biraq birde bir haq hayaldı taba almadım.
29Men tek mına nárseni ańladım:
Quday adamdı haq etip jarattı,
Biraq adamlar júdá kóp nadurıs oy-qıyallarda[+].

#### 8

1Kim dana adamǵa uqsaydı?
Hámme nárseniń mánisin kim túsine aladı?
Danalıq adamnıń júzin jaynatadı,
Onıń betindegi qatallıqtı jumsartadı.


Patshaǵa boysınıńlar

2Men bılay deymen: patshanıń aytqanlarına qulaq sal, sebebi Quday[†] oǵan ant ishken[+]. 3Patshanıń aldınan ketiwge asıqpa hám patshaǵa qarsı til biriktiriwshilerge qosılma. Ol qálegeniniń hámmesin isley aladı[+]. 4Patshanıń sózinde qúdiret bar, hesh kim oǵan: «Siz ne islep atırsız?» – dep aytpaydı[+].

5Buyrıqtı orınlaǵanlar zıyan kórmeydi.
Dana adam durıs nárseni islew waqtın da, jolın da biledi.
6Hár bir istiń óz waqtı hám qaǵıydası bar.
Sonday bolsa da, adam ushın qıyınshılıqtı kóteriw júdá awır.
7Keleshekte ne bolatuǵının adam bilmeydi,
Bunıń qalay bolatuǵının oǵan kim ayta aladı?
8Hesh kimniń samaldı uslap alıp,
Oǵan biylik etiwge kúshi jetpegenligi sıyaqlı,
Ólim kúni ústinen biylik etiwge de,
Hesh kimniń kúshi jetpeydi.
Urıstan qashıwǵa bolmaytuǵınlıǵı sıyaqlı,
Jawızlıq ta jawızlıq islewshi adamdı qutqara almaydı.

9Men bulardıń hámmesin kórdim hám quyash astında bolıp atırǵan hámme nársege dıqqat awdardım: adam adamǵa húkimdarlıq etken waqıtta, bir-birine zıyan keltirgenin kórdim[+]. 10Keyin jaman adamnıń qalay jerlengenin kórdim. Muxaddes[†] orınǵa kelip-ketip júrgen sol adamlar ózleri jamanlıq qılǵan qalada maqtaw aldı. Bul da biyhuda.

11Jınayat ushın tez jaza berilmese, adam balasınıń júregi jamanlıq islewge qumar boladı. 12Gúnakar júz márte gúna[†] islep, uzaq ómir súrse de, Qudaydan qorqqanlardıń hám Onıń aldında hadal júrgenlerdiń jaqsılıq kóretuǵının anıq bilemen. 13Al jaman adam Qudaydan qorqpaǵanı ushın jaqsılıq kórmeydi hám onıń sayaǵa uqsaǵan ómiri uzaq bolmaydı[+].

14Jer betinde aqılǵa sıymaytuǵın mınaday nárse de bar: geyde ádil adamlar jaman adamlarǵa tiyisli bolǵan jazanı aladı, al ádil adamlarǵa tiyisli húrmetti jaman adamlar aladı. Men: «Bul da biyhuda, túsiniksiz nárse», – deymen[+]. 15Sonlıqtan men kewil kóteriwdi artıq kórdim. Quyash astında adam ushın iship-jep, kewil kóteriwden artıq baxıt joq. Quyash astında Qudaydıń adamǵa bergen ómiri dawamında islegen miynetinen oǵan qalatuǵını usı[+].

16Men ózimdi danalıqtı biliwge hám jer betinde kúni-túni uyqı kórmey islenip atırǵan islerdi túsiniwge baǵıshladım[+]. 17Sonda men Qudaydıń hámme islerine oy juwırttım. Hesh kim quyash astında bolıp atırǵan nárselerge túsinbeydi. Ol qansha urınsa da, buǵan erise almaydı. Dana adam bunı biletuǵının aytsa da, ol bunıń túbine jete almaydı[+].

#### 9


Adamlar Qudaydıń qolında

1Solay etip, bulardıń hámmesin úyrenip, mına juwmaqqa keldim: ádiller, danalar hám olar islegen hár bir is Qudaydıń qolında. Olardı Quday[†] unata ma, unatpay ma, bunı adam bilmeydi. 2Hár bir adamnıń aqıbeti birdey boladı. Ádil adam menen jawız adamnıń da, jaqsı adam menen jaman adamnıń da, hadal adam menen haram adamnıń da, qurbanlıq[†] beretuǵın adam menen qurbanlıq bermeytuǵın adamnıń da aqıbeti birdey boladı.

Jaqsı adamǵa ne bolsa, gúnakarǵa da sol boladı.
Ant ishkenge ne bolsa, ant ishiwden qorqqanǵa da sol boladı[+].

3Quyash astında bolıp atırǵan islerdiń hámmesiniń ishinde qayǵılısı mınaw: hámmeniń táǵdiri birdey. Adamlardıń júregi jawızlıqqa tolǵan hám olar ómir súrgen dáwirinde aqmaqlıq isleydi. Keyin olar ólilerdiń janına ketedi. 4Biraq tiri júrgen hár bir adam ushın úmit bar. Awa, óli arıslannan tiri iyt jaqsı.

5Tiriler óletuǵının biledi,
Al óliler hesh nárseni bilmeydi.
Olarǵa artıq sıy joq,
Olar endi hesh eske alınbaydı[+].
6Ólgenlerdiń súyispenshiligi, jek kóriwshiligi,
Qızǵanıshları álle qashan ótip ketti.
Olar quyash astında bolıp atırǵan nárselerge,
Endi aralasa almaydı.

7Endi barıp, shadlıq penen nanıńdı jep, quwanısh penen sharabıńdı ish. Quday usı islerińdi maqullaydı[+]. 8Kiyimlerińiz hárdayım taza bolsın, basıńızdan átir arımasın. 9Quyash astında Quday ózińe bergen qısqa ómirińniń pútkil jumbaqlı kúnlerin súyikli hayalıń menen ráhátte ótker. Ómirden hám quyashtıń astında islegen miynetińnen saǵan berilgen pay usı boladı. 10Qolıńnan ne nárse kelse, hámmesin bar kúshiń menen isle. Sen baratuǵın jerde, yaǵnıy óliler mákanında[†] jumıs ta, oy-pikir de, bilim de, danalıq ta joq[+].

11Quyash astında men jáne bir nárseni kórdim:
Jarısta júyrik,
Urısta kúshli jeńe bermeydi eken.
Danaǵa – mal-múlik,
Aqıllıǵa – baylıq,
Uqıplıǵa – húrmet bárqulla nesip ete bermeydi eken.
Biraq olardıń hámmesi ushın ele waqıt hám úmit bar.

12Adam óz waqtın bilmeydi.
Torǵa túsken balıq hám duzaqqa túsken qus sıyaqlı,
Adam da kútilmegende baxıtsızlıqqa ushıraydı[+].


Danalıq aqılsızlıqtan jaqsıraq

13Quyash astında men danalıqtan jáne bir mısal kórdim. Ol maǵan áhmiyetli bolıp kórindi. 14Ishinde az ǵana adam jasaytuǵın kishkene bir qala bar edi. Kúshli bir patsha ol jerge kelip, onı qamal qıldı hám qalanı basıp alıw ushın, onıń qarsısına úlken bekinis qurdı. 15Biraq sol qalada jarlı bolsa da, dana bir adam jasaytuǵın edi. Ol óz danalıǵı menen bul qalanı qutqarıp qaldı. Degen menen, keyin bul jarlı adamdı hesh kim eske almadı. 16Sonda men ózime ózim: «Danalıq kúshten artıq. Biraq jarlı adamnıń danalıǵına kewil bólip, onıń sózlerin tıńlamaydı eken», – dedim[+].

17Dananıń álpayım aytqan sózi,
Aqılsızlar ishindegi basshınıń baqırıp aytqan sózlerinen jaqsıraq.
18Danalıq urıs qurallarınan jaqsıraq,
Biraq bir aqılsız kóp jaqsılıqtı joqqa shıǵaradı[+].

#### 10

1Átir mayǵa túsip ólgen shıbınlar átir maydı buzadı,
Sol sıyaqlı, húrmetli adamnıń az ǵana aqılsızlıǵı,
Onıń danalıǵı menen abırayına zıyan keltiredi.
2Dananıń júregi durıs jolǵa,
Aqılsızdıń júregi teris jolǵa talpınadı.
3Aqılsız qanday joldan júrmesin,
Oǵan bári bir aqıl jetispeydi.
Ol óziniń aqılsızlıǵın hámmege kórsetedi.
4Eger húkimdarıńnıń ǵázebi saǵan qaray lawlasa,
Ornıńnan turıp, ketip qalma.
Kishipeyillik úlken qapashılıqlardı da bastıra aladı[+].

5Quyash astında jáne bir jawızlıqtı kórdim.
Ol húkimdar islegen qátelik edi:
6Aqılsızlar joqarı lawazımlarǵa otırıp,
Húrmetli adamlar tómende otıradı.
7Men jáne atqa mingen qullardı,
Qulday bolıp, jayaw júrgen basshılardı kórdim[+].

8Shuqır qazǵannıń ózi sol shuqırǵa túsedi,
Diywaldı buzǵandı jılan shaǵadı[+].
9Tas qashaǵan adamdı taslar jaraqatlaydı,
Aǵash jarǵandı aǵash jaraqatlawı múmkin[+].

10Topır baltanı qayramasa,
Kóp kúsh sarp etiledi.
Biraq tabısqa erisiw ushın, danalıqtıń paydası kóp.

11Eger jılan sıyqırlanbastan burın shaǵıp alsa,
Onda jılan sıyqırlawshınıń ne keregi bar[+]?

12Dananıń awzınan jaǵımlı sózler shıǵadı,
Al aqılsız óz sózi menen ózin nabıt qıladı[+].
13Onıń sóziniń bası – aqılsızlıq,
Aqırı – aqmaqlıq.
14Aqılsız kóp sóyleydi,
Biraq adam keleshekte ne bolatuǵının bilmeydi.
Adam ólgennen keyin ne bolatuǵının kim ayta aladı[+]?

15Aqılsızdıń jumısı ózin sharshatadı,
Ol qalaǵa baratuǵın joldı da bilmeydi.

16Háy, patshası jas bolıp,
Hámeldarları azannan baslap zıyapat quratuǵın el, hásiret shegeseń!
17Al patshası hasıl tuqımnan shıqqan,
Hámeldarları tek máslik etiw ushın emes,
Al kúsh toplaw ushın kerek waqtında zıyapat beretuǵın el baxıtlı![+]

18Erinsheklikten tamnıń tóbesi oyılar,
Jalqawlıqtan tóbeden suw óter.
19Zıyapat adamnıń kewlin kóterer,
Sharap ómirge quwanısh alıp keler,
Biraq hámmesi aqsha menen piter[+].

20Patshanı, hátte, ishińnen bolsa da, jamanlama,
Húrmetli adamdı tósekte jatıp ta, ǵarǵama.
Sebebi aspandaǵı quslar xabar tasır,
Qanatlı barlıqlar sózińdi jetkizer[+].

#### 11


Keleshekti oyla

1Nanıńdı basqalarǵa bergende, qıynalmay ber,
Sonda kúnler ótip, ol ózińe qaytıp keler.
2Barıńnan jeti yamasa segiz adamǵa pay ber,
Jer betinde qanday apatshılıq bolajaǵın bilmeyseń.
3Bultlar toyınǵanda,
Jer betine jawın jawdıradı.
Terek qublaǵa qaray qulasa da, arqaǵa qaray qulasa da,
Ol qulaǵan jerinde qaladı.
4Samal qattı esse, tuqım seppes,
Bult qoyıw bolsa, zúráátin ormas.

5Samaldıń qay jaqtan esetuǵının hám qursaqtaǵı balanıń súyeginiń qalay payda bolatuǵının bilmeytuǵınıń sıyaqlı,
Hámme nárseni isleytuǵın Qudaydıń islerin de bile almaysań[+].

6Azanda tuqım sep,
Keshte de qolıń bos turmasın.
Olardıń qaysısınıń ónimli bolatuǵının bilmeyseń.
Anawsı ma, mınawsı ma?
Bálkim ekewi de jaqsı ónim berer.

7Jaqtılıq tatlı,
Quyashtı kóriw kózge jaǵımlı.
8Adam qansha kóp jasasa da,
Bárqulla quwanıp jasasın.
Biraq qarańǵı kúnlerdiń bar ekenin de umıtpasın.
Olar da az emes.
Ne júz bermesin, bári de biyhuda.


Jaslıqtıń qádirin bil

9Háy, óspirim! Jaslıq shaqta kewil kóter.
Jaslıq shaǵıńda júregiń seni shadlıqqa bólesin.
Kewliń kúsegen, kóziń qálegen nárseni isle.
Biraq bulardıń barlıǵı ushın, Qudaydıń seni húkim qılatuǵının bilip qoy[+].
10Sonlıqtan júrekten qayǵını quwıp,
Deneńnen azaptı alıp tasla.
Balalıq ta, jaslıq ta tez ótip ketedi.

#### 12

1Qayǵılı kúnler, yaǵnıy aqırǵı kúnler kelip:
«Men olardan hesh ráhát tappadım», – dep aytpasıńnan aldın,
Jaslıq shaǵıńda Jaratıwshıńdı eske al![+]
2Quyash, jarıqlıq, ay hám juldızlar gúńgirtlenip,
Jawın izinen jáne qara bultlar qaplamastan aldın,
Onı eske al![+]
3Sol kún kelgende,
Úydi qorǵaytuǵınlar qaltıraydı,
Kúshliler iyiledi,
Digirman tartıwshılar az qalǵanlıqtan, isin toqtatadı,
Terezeden sırtqa qaraytuǵınlardı gúńgirt tartadı.
4Kóshege qaraǵan qapılar jabıladı,
Digirmannıń sestin esitpeytuǵın boladı.
Qus sestinen oyanadı,
Biraq sayraǵanın zorǵa esitedi[+].
5Bálentlikten qorqatuǵın bolıp qaladı,
Kóshege shıǵıwǵa júreksinbeydi,
Badam aǵashı aq túske enedi,
Shegirtke súyretilip qaladı,
Hesh bir miywe qushtarlıq oyatıwǵa járdem bermeydi.
Adam óziniń máńgilik úyine kirejaq,
Kóshe joqlaw aytıp jılaǵanlarǵa tolıp ketedi[+].

6Sonlıqtan gúmis shınjır úzilip,
Altın kese sınbastan,
Bulaq basındaǵı gúze qıyrap,
Qudıq ústindegi suw tartqısh úzilmesten,[+]
7Topıraqtan islengen deneń jerge qaytpastan,
Quday[†] bergen ruwxıń da Qudayǵa qaytpastan burın,
Ózińdi Jaratqandı eske al![+]
8Biyhuda, biyhuda! – deydi Wazshı, – Hámmesi biyhuda![+]


Sońǵı sóz

9Wazshı dana adam bolıp ǵana qoymay, bilgenlerin xalıqqa da úyretti. Ol kóplegen naqıl-maqallardı oy eleginen ótkizip, izertledi hám qayta islep, ornı-ornına qoydı[+]. 10Wazshı tereń mánili sózlerdi izledi, ol haqıyqat sózlerin durıs jazdı.

11Danalardıń sózleri shopannıń ushlı tayaǵına, jıynalǵan naqıl sózler bekkem qaǵılǵan shegege uqsaydı. Bul sózler bir Shopan tárepinen berilgen[+]. 12Bulardan tısqarı, balam, mınalardı bilip qoy: kóp kitap jazıwdıń shegi joq, kóp kitap oqıw deneni sharshatadı[+].

13Hámme nárse aytıldı, endi juwmaqtı tıńlayıq:
Qudaydan qorq, Onıń buyrıqların orınla!
Bul hár bir adamnıń parızı[+].
14Quday hár bir isti,
Jasırın islengen jaqsı-jaman islerdiń hámmesin húkim qıladı[+].

### Qosıqlar qosıǵı

#### Qosıqlar qosıǵı

Qosıqlar qosıǵı


Alǵí sóz

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]


#### Alǵí sóz


Qosıqlar qosıǵı


Kitap haqqında maǵlıwmat

Bul kitap muhabbat haqqındaǵı qosıqlar toplamı bolıp, onda jigit penen qız bir-birine óz muhabbatın aytadı. Jigit hám qız bazıda oy-pikirinde sóyleydi, bazıda bir-birine yamasa doslarına qarata sóyleydi. Al bazı qosıqlarda bolsa, olar muhabbatınıń birinshi demlerin eslep atırǵanǵa uqsaydı.

Bul kitaptıń avtorı patsha Sulayman hám kitaptıń atı evreysheden sózbe-sóz awdarılǵan bolıp, «Qosıqlar qosıǵı» dep atalǵan.

Bul qosıqlardı hár túrli túsiniw múmkin. Bazılar qosıqlardaǵı jigit Sulaymannıń ózi dese, basqalar bul qosıqtı Sulaymannıń sarayında júz berip atırǵan waqıya dep túsinedi. Yaǵnıy qız patshanıń sarayına alıp kelingen, biraq óz awılında súygeni bar. Kitapta bayan etiliwi boyınsha, ashıqlar aqırında tabısadı.

Bazılar bul qosıqtaǵı jigit hám qızdı «Quday hám Onıń xalqı yamasa Masiyx hám Onıń jámááti» dep túsinedi.

Bul kitapta evreyshe qosıq qatarlarında qollanılıp júrgen hár túrli miyweler, xosh iyisli shayırlar, sharap, baǵ, qozı hám eshki sıyaqlı gózzal súwretlewler keń qollanılǵan.

#### 1

1Sulaymannıń eń jaqsı qosıǵı.


Qız:

Súy meni, erinleriń menen súy!
Muhabbatıń sharaptan da tatlı![+]
2Átir mayıń qanday xosh iyisli!
Atıń da tógilgen átir kibi,
Sonıń ushın qızlar súyedi seni![+]
3Meni óziń menen alıp ket, asıǵayıq,
Shahzadam meni otawına aparsın!


Jawanlar:

Seniń menen quwanıp, shadlanamız,
Muhabbatıńdı sharaptan da zıyada dep táriyipleymiz.


Qız:

Minásipseń sen qızlardıń muhabbatına[+].

4Erusalim[†] qızları,
Men qara torıdan kelgen sulıwman.
Kedar shatırlarınday qaraman,
Sulaymannıń perdelerindey gózzalman[+].

5Qara torı bolǵanıma qaramań,
Quyash qarayttı meni.
Aǵa-inilerim maǵan ashıwlanıp,
Meni júzimzarǵa qarawıl qılıp qoydı.
Ózimniń júzimzarıma qaray almadım.
6Súyiklim, aytshı, súriwińdi qay jerde baǵasań?
Túste onı qay jerde tınıqtırasań?
Nege seniń doslarıńnıń súriwleri arasınan,
Betine perde jamılǵan buzıqlarday,
Seni izlep, sergizdan bolıwım kerek[+]?


Jigit:

7Háy, gózzallar gózzalı!
Bilmeseń, súriwlerdiń izi menen júr,
Shopanlardıń shatırlarınıń janında,
Ílaqlarıńdı baq[+].
8Faraonnıń[†] arbasına jegilgen,
Baytalǵa megzetemen seni, súyiklim![+]
9Taǵınshaqlar bet álpetińe,
Monshaqlar moynıńa qanday jarasqan!
10Saǵan gúmis penen áshekóylengen,
Altın taǵınshaq soǵıp beremiz[+].


Qız:

11Shahzadam óz dasturxanı átirapında otırǵanda,
Nard átirim xosh iyisin tarattı[+].
12Súyiklim men ushın,
Kókireklerim ortasında jatırǵan,
Mirra[*] tolı qaltashaǵa megzeydi[+].
13Súyiklim men ushın,
En-Gediydegi júzim baǵındaǵı,
Qına gúliniń dástesine megzeydi[+].


Jigit:

14Qanday gózzalsań, súyiklim!
Gózzalsań, qumırı kózlim[+].


Qız:

15Qanday sımbatlısań, súyiklim!
Júdá súykimliseń!
Jataǵımız jasıl maysazar.
16Kedrler úyimizdiń tóbesi bolsa,
Sárwi aǵashları shertegimiz[+].

#### 2


Qız:

1Men Sharon nargizimen,
Oypatlıqlar lalasıman[+].


Jigit:

2Qızlar arasında meniń súyiklim,
Tikenler arasındaǵı lalaǵa megzer.


Qız:

3Jigitler arasında meniń súyiklim,
Toǵay aǵashları arasındaǵı alma aǵashına megzer.
Sayasında otırıw maǵan ráhát baǵıshlar,
Miywesiniń dámi awzımnan ketpes[+].
4Ol meni zıyapat úyine alıp keldi,
Meni muhabbatı menen qapladı.
5Kishmishler menen meni kúshke toltır,
Almalar menen janlandır.
Sebebi ıshqı dártinde janbaqtaman[+].
6Onıń shep qolı basım astında,
Oń qolı menen meni aymalaydı[+].
7Erusalim[†] qızları!
Jeyran hám jabayı suwınlar haqı jalbarınaman:
Muhabbattıń ózi oyanbaǵansha,
Íshqını oyatpań hám qozǵamań[+].

8Mınaw súyiklimniń dawısı!
Ol tawlardan sekirip,
Tóbeshiklerden atlap kiyatır.
9Súyiklim jeyranǵa yamasa jas suwınǵa megzer.
Mine, ol diywalımız artında turıp,
Terezelerden úńilip,
Áynektiń kózlerinen sıǵalar[+].
10Súyiklim maǵan bılay dedi:
«Tur, súyiklim, gózzalım,
Júr, birge keteyik!
11Qara, qıs ta ótti,
Jawın da tındı.
12Jerde gúller ashılıp,
Qosıq aytatuǵın waqıt keldi.
Úlkemizde qumırınıń,
Hawazı esitilip tur[+].
13Ánjir ǵumsha shıǵardı.
Júzim shaqaları gúllep,
Xosh iyisin shashıp tur.
Tur, súyiklim, gózzalım,
Júr, birge keteyik!»


Jigit:

14Jartastıń[†] jarıǵına,
Tawlardıń shıńlarına jasırınǵan qumırım!
Jamalıńdı kórset, dawısıńdı esiteyin.
Dawısıń jaǵımlı, jamalıń gózzal[+].
15Bizge túlkilerdi,
Júzimzarlardı wayran etip atırǵan,
Túlkisheklerdi uslap beriń.
Júzim baǵlarımız gúl ashpaqta.


Qız:

16Súyiklim meniki, men de onıkimen.
Súriwin lala gúller arasında baǵadı ol[+].
17Kesh túsip, kóleńke uzayǵansha,
Qaytıp kel, súyiklim,
Sánli tawlardaǵı jeyranday,
Yamasa jas suwınday shapqıla![+]

#### 3


Qız:

1Tún boyı tósegimde jatıp,
Qálbimniń ashıǵın ańsadım,
Ańsadım, biraq onı taba almadım[+].
2Endi turıp, qalanı aylanayın,
Kóshe hám maydanlar boylap,
Qálbimniń ashıǵın izleyin.
Onı izledim, biraq taba almadım.
3Qalanı aylanıp júrgen saqshılar,
Meni kórip qaldı. Olardan men:
«Meniń qálbimniń ashıǵın kórmedińiz be?» – dep soradım[+].
4Olardıń janınan ketiwim menen,
Qálbimniń ashıǵın taptım.
Onı qoltıqlap uslap,
Anamnıń úyine,
Maǵan hámiledar bolǵan bólmege,
Alıp kelgenimshe, jibermedim[+].
5Erusalim[†] qızları!
Jeyran hám jabayı suwınlar haqı jalbarınaman:
Muhabbattıń ózi oyanbaǵansha,
Íshqını oyatpań hám qozǵamań[+].


Qurbı-qurdaslar:

6Sawdagerlerdiń barlıq xosh iyisli átirlerinen islengen,
Mirra hám xosh iyisli tútetkini ańqıtıp,
Buwdaqlaǵan tútindey kóterilip,
Shólden shıǵıp kiyatırǵan kim eken[+]?
7Qarańlar, Sulaymannıń tasımalı taxtı!
Qasında alpıs batırı,
Izraildıń[†] márt jawıngerleri bar.
8Hámmesi qılısh asınǵan,
Urıs tájiriybesine iye.
Túngi qáwipke qarsı,
Hár biriniń qılıshı belinde[+].
9Patsha Sulayman Lebanondaǵı kedr aǵashınan,
Ózine tasımalı taxt isletken.
10Onıń baqanların gúmisten,
Arqasın altınnan isletip,
Otırǵıshın shım qızıl tawar menen qaplatqan.
Ishin Erusalim qızları shın kewilden bezegen.
11Sion[†] qızları, sırtqa shıǵıńlar!
Toyı kúni,
Júregi shadlıqqa tolǵan kúni,
Anası basına kiydirgen,
Tajına qarańlar!

#### 4


Jigit:

1Qanday gózzalsań, súyiklim, gózzalsań!
Júzińdegi perde astındaǵı kózleriń,
Qumırınıń kózlerine megzeydi.
Shashlarıń Gilad[†] tawlarınan túsip kiyatırǵan,
Qara eshkiler súriwindey tawlanıp turadı[+].
2Qırqıp, shomıldırıp shıǵarılǵan,
Qoy súriwindey appaq seniń tisleriń.
Hár biriniń sıńarı bar,
Hesh biri jalǵız emes[+].
3Qırmızı sabaqtay erinleriń,
Awzıń sonday ájayıp.
Japqısh astındaǵı júzińniń alması,
Anardıń yarımınday qıp-qızıl[+].
4Moynıń tik qurılǵan,
Dawıttıń minarasına megzeydi,
Oǵan mıń qalqan asılǵan,
Hámmesi batırlar qalqanı.
5Lalazarda otlap júrgen qos suwınǵa,
Egiz jeyranǵa uqsaydı qos anarıń[+].
6Kesh túsip, kóleńke uzayǵansha,
Mirra tawına,
Xosh iyisli shayırlar bar tóbege baraman[+].
7Súyiklim, sen sonday gózzalsań,
Hesh jerińde miniń joq!
8Lebanonnan meniń menen birge kel, kelinshegim,
Lebanonnan meniń menen birge kel!
Amana tóbesinen,
Senir, yaǵnıy Xermon tóbesinen,
Arıslanlar inlerinen,
Qaplanlar mákanlaǵan tawlardan asıp kel[+].
9Ázizim, kelinshegim, júregimdi biylep aldıń,
Janarıńnıń bir qarawı,
Monshaǵıńnıń bir danası menen,
Júregimdi biylep aldıń[+].
10Muhabbatıń qanday tatlı, ázizim, kelinshegim!
Muhabbatıń sharaptan,
Átirińniń xosh iyisi,
Barlıq xosh iyisli zatlardan lázzetli![+]
11Láblerińnen pal tamadı, kelinshegim,
Pal menen sút bar tiliń astında.
Kiyimlerińniń jaǵımlı iyisi,
Lebanonnıń xosh iyisindey[+].
12Ázizim, kelinshegim, sen bir qapısı jabıq baǵ,
Awzı jabıq qudıq, mór[†] basılǵan bulaqsań.
13Sen – jaqsı miywe beretuǵın,
Anar baǵısań.
Bul baǵda qına hám nard bar[+].
14Awa, bul baǵda nard hám shafran,
Xosh iyisli qamıs hám korica,
Hár túrli xosh iyisli terekler,
Mirra hám aloe,
Álwan túrli, eń jaqsı xosh iyisli ósimlikler ósedi.
15Sen baǵ bulaǵısań,
Taza suw qudıǵı,
Lebanon tawlarınıń aǵar suwısań[+].


Qız:

16Oyan, háy, arqa samalı!
Kel, qubla samalı!
Baǵımda esip, onıń xosh iyisin tarat!
Súyiklim óz baǵına kelip,
Onıń saylandı miywelerinen jesin[+].

#### 5


Jigit:

1Men baǵıma kirdim, ázizim, kelinshegim.
Mirra hám xosh iyisli zatlarımdı jıynayman.
Palımdı uyası menen jeymen,
Sharabımdı, sútimdi ishemen.


Qurbı-qurdaslar:

Jeńler, doslar, ishińler!
Iship, lázzet alıń, háy, ashıqlar![+]


Qız:

2Uyıqlap jatsam da, kewlim sergek.
Tıńlap kór! Súyiklim esik qaǵıp tur:
«Esikti ash, ázizim, súyiklim,
Qumırım, minsiz sulıwım!
Hól bolǵan basım shıqtan,
Shashlarım túngi ızǵardan»[+].
3Men sheshinip qoydım,
Qalay jáne kiyinemen?
Ayaqlarımdı juwıp qoydım,
Qalay jáne patas qılaman?
4Súyiklim esik tesiginen qolın suqqanda,
Júregim tolqınlanıp ketti.
5Turdım súyiklime qapı ashpaǵa,
Qollarımnan mirra tamdı,
Barmaqlarımnan aqtı mirra,
Esiktiń ildirgishine.
6Súyiklime esik ashtım,
Biraq ol ketip qalǵan eken.
Onıń ketip qalǵanına, júregim ezildi.
Onı izledim, taba almadım,
Shaqırdım, juwap bermedi[+].
7Qalanı aylanıp júrgen saqshılar,
Meni uslap alıp, urıp, jaraqatladı,
Sol diywal saqshıları,
Meniń jawlıǵımdı sheship tasladı[+].
8Erusalim[†] qızları! Sizlerge jalbarınaman:
Eger súyiklimdi ushıratsańız,
Aytıńlar, ıshqıdan qástemen men[+].


Qurbı-qurdaslar:

9Súyiklińniń basqalardan nesi artıq,
Háy, gózzallar gózzalı?
Bizlerge jalbarınatuǵınday,
Súyiklińniń basqalardan nesi artıq[+]?


Qız:

10Súyiklim meniń qızıl júzli, quwatlı,
On mıń adamnıń arasında ayırılıp turar.
11Bası sap altınnan,
Shashları buyra,
Ǵarǵaday qara.
12Kóziniń qarashıqları suw jaǵasında,
Sútke shomılıp, lázzetlenip otırǵan,
Qos qumırıǵa uqsaydı[+].
13Shekeleri átir taratıp turǵan,
Gúl baǵına uqsaydı.
Erinleri mirra tamıp turǵan,
Lala gúlge uqsaydı.
14Qolları sarı yaqıt taǵılǵan,
Altın hasaǵa uqsaydı.
Denesi lazurit tasları menen qaplanǵan,
Pil súyeginen islengen buyımǵa uqsaydı.
15Ayaqları altın túbekke ornatılǵan,
Mramor sútinge uqsaydı.
Túr-túsi Lebanon tawlarına uqsaydı,
Kedr aǵashlarınday sawlatlı.
16Tili shiyrin,
Qáddi-qáwmeti kelisken.
Usı meniń súyiklim, usı meniń dostım,
Háy, Erusalim qızları!

#### 6


Qurbı-qurdaslar:

1Súyikliń qayda ketti,
Háy, gózzallar gózzalı?
Ol qay tárepke ketti?
Onı seniń menen birge izleyik[+].


Qız:

2Súyiklim óz baǵına,
Jupar iyisli gúl baǵına,
Baǵda súriwin baǵıwǵa,
Lala gúller teriwge ketti[+].
3Men súyiklimdiki, súyiklim meniki.
Súriwin lala gúller arasında baǵadı ol[+].


Jigit:

4Súyiklim, sen Tirsa qalasınday gózzalsań,
Erusalimdey[†] súykimliseń,
Bayraq kótergen láshkerlerdey aybatlısań.
5Kózlerińdi alıp qash mennen,
Olar meni bende qılmaqta.
Shashlarıń Gilad[†] tawlarınan túsip kiyatırǵan,
Qara eshkiler súriwine uqsaydı[+].
6Qırqıp, shomıldırıp shıǵarılǵan,
Qoy súriwindey appaq seniń tisleriń.
Hár biriniń sıńarı bar,
Hesh biri jalǵız emes[+].
7Japqısh astındaǵı júzińniń alması,
Anardıń yarımınday qıp-qızıl[+].
8Patshanıń alpıs hayalı, seksen toqalı,
Sansız jas qızları bar.
9Biraq meniń qumırım, minsiz sulıwım – teńsiz.
Ol anasınıń jalǵızı,
Onı tuwǵannıń erkesi.
Qızlar onı kórip, baxıtlı deydi,
Hayallar hám toqallar onı maqtaydı.


Qurbı-qurdaslar:

10Tańday atqan,
Ayday sulıw, kúndey jarqıraǵan,
Bayraq kótergen láshkerlerdey aybatlı,
Kim eken bul?


Qız:

11Oypatlıqtaǵı kóklemzardı kóriw ushın,
Hám de júzim putaları búrtik jardı ma,
Anar aǵashları gúlledi me dep,
Usılardı kóriw ushın, men ǵoza toǵayına bardım[+].
12Bilmedim, qálbim meni biylep alıp,
Xalqımnıń aqsúyekleriniń arbasına mindirdi.

#### 7


Qurbı-qurdaslar:

1Qayt, shulamlı qız, izge qayt!
Seni bir kóreyik, izge qayt!


Qız:

Qız-jigitler arasında ayaq oyınǵa túsip atırǵanday,
Ne ushın meni kórejaqsız?


Jigit

2Qanday sulıw sandal kiygen ayaqlarıń,
Háy, hasılzadanıń qızı!
Domalaq bókseleriń zergerdiń,
Qolınan shıqqan gáwhar mısalı.
3Kindigiń bárqulla xosh dámli sharapqa tolı,
Domalaq kese mısalı.
Beliń lalalar menen oralǵan,
Biyday úyindisi mısalı.
4Qos anarıń qos suwın,
Egiz jeyran mısalı[+].
5Moynıń pil súyeginen qurılǵan minaraday,
Kózleriń Bat-Rabbim dárwazası janındaǵı,
Xeshbon háwizlerindey.
Murnıń Damaskke qarap turǵan,
Lebanon minarasınday.
6Basıń Karmel tawınday tik bolıp,
Ilpildegen shashlarıń shım qızıl,
Patsha shashlarıńa tutqın boldı.
7Qanday sulıwsań, qanshelli súykimliseń,
Íshqım ketken súykimli jamalıńa!
8Turpatıń palma aǵashına,
Qos anarıń onıń solqım-solqım jemisine megzeydi.
9Men: «Bul palmaǵa órmeleyin,
Uslayın miyweli shaqaların», – dedim.
Anarlarıń júzim solqımlarınday,
Demiń almanıń iyisindey jupar,
10Erinleriń eń jaqsı sharapqa uqsar.


Qız:

Bul sharap súyiklime,
Onıń uyıqlap atırǵan erinlerine qaray aqsın.
11Men súyiklimdikimen,
Ol da meni qumsaydı[+].
12Júr súyiklim, atızǵa barayıq,
Túndi qına gúlleri arasında ótkereyik.
13Erte turıp, júzimzarǵa barayıq,
Kóreyik, júzim putaları búrshik jardı ma,
Olardıń gúlleri ashıldı ma,
Anar aǵashları da gúlledi me?
Sol jerde ıshqımdı saǵan baǵıshlayman[+].
14Márgiya shóp xosh iyisin ańqıtpaqta,
Esigimiz aldında,
Álwan túrli jaqsı miyweler bar.
Jańasın da, eskisin de,
Sen ushın saqladım, súyiklim!

#### 8

1Qánekey, tuwısqanımday bolsań edi,
Anamnıń emshegin birge emgen!
Kóshede kórgenimde, súyer edim,
Hesh kim meni ayıplamas edi.
2Aldıńa túsip,
Turmısqa tayarlaǵan,
Anamnıń úyine alıp keler edim.
Xosh iyisli sharaptan,
Anarlarımnıń suwınan ishkizer edim saǵan[+].
3Seniń shep qolıń basım astında,
Oń qolıń menen meni aymalaydı[+].
4Erusalim[†] qızları, sizlerge jalbarınaman:
Muhabbattıń ózi oyanbaǵansha,
Íshqını oyatpań hám qozǵamań[+].


Qurbı-qurdaslar:

5Súyiklisine súyenip,
Shólden shıǵıp kiyatırǵan kim eken?


Qız:

Alma aǵashınıń astında,
Anań saǵan hámiledar bolǵan jerde,
Ol tolǵatıp, seni tuwǵan jerde,
Men seni oyatıp aldım[+].
6Sal meni júregińe mórdey qılıp,
Qolıńa mórli júziktey qılıp.
Óytkeni muhabbat ólimdey qúdiretli,
Qumarlıq ájeldey kúshli.
Íshqınıń otı otlı jalınday janar,
Lawlap janǵan jalın kibi[+].
7Suwlar da muhabbattı óshire almas,
Dáryalar da onı aǵızıp kete almas.
Eger adam muhabbat ushın barı-joǵın berse de,
Ol jek kórinishli bolıp, mazaq qılınar edi.


Qızdıń tuwısqanları:

8Bizlerdiń kishkene qarındasımız bar,
Onıń ele kókiregi de shıqpaǵan.
Onı ayttırıp kelgen kúni,
Qarındasımız ushın ne qıla alamız?
9Eger ol diywal bolsa,
Ústine gúmis minara qurar edik,
Eger ol qapı bolsa,
Onı kedr taxtalar menen jawıp taslar edik.


Qız:

10Men ózim diywalman,
Qos anarım minara mısalı,
Sol sebepli onıń kózine,
Baxıtlı kórindim.
11Sulaymannıń Baal[†]-Hamonda,
Júzim baǵı bar eken,
Ol baǵdı saqshılarǵa tapsırıptı.
Hár biri onıń jemisi ushın,
Mıń shekel[*] gúmis tólewi kerek eken[+].
12Mıń gúmis teńge seniki bolsın, háy, Sulayman,
Eki júzi jemisin qorıǵandiki bolsın.
Al meniń júzimzarım ózimdiki, ózime tiyisli[+].


Jigit:

13Háy, baǵlarǵa mákan basqan!
Joldaslarım dawısıńdı esitip tur,
Dawısıńdı tek men esitetuǵın bolayın.


Qız:

14Asıq súyiklim!
Jupar iyisi ańqıǵan tawlardaǵı,
Jeyranday yamasa jas suwınday shapqıla[+].

### Iyshaya

#### Iyshaya

Iyshaya


Alǵí sóz

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]

[51]

[52]

[53]

[54]

[55]

[56]

[57]

[58]

[59]

[60]

[61]

[62]

[63]

[64]

[65]

[66]


#### Alǵí sóz


Iyshaya payǵambardıń kitabı


Kitap haqqında maǵlıwmat

Iyshaya payǵambar shama menen qırıq jıl dawamında xızmet etedi. Usı dáwirde Yahuda patshalarınan tórtewi birinen keyin biri húkimdarlıq qıladı (1:1). Iyshaya Erusalimde jasap, Qudaydıń sózin Yahudaǵa, yaǵnıy qubla patshalıqqa jetkizedi. Ol jasaǵan dáwirde Izrail, yaǵnıy arqa patshalıq qulap, xalqı Assiriyaǵa tutqın etip alıp ketiledi. Hoshea hám Mixa payǵambarlar Iyshaya payǵambardıń zamanlasları edi.

Bul kitaptı úsh bólimge bóliwge boladı. Kitaptıń birinshi bóliminde (1–35 baplar) Iyshaya payǵambar Yahuda xalqınıń gúnaların ashıp beredi. Eldegi buzıqshılıq hám húkim súrgen ádalatsızlıqtı tilge aladı. Yahuda xalqınıń gúnaları Qudaydıń ǵázebin oyatadı. Kitaptıń bul bóliminde avtor Qudaydıń muxaddesligine ayrıqsha itibar berip, Onı pútkil álemniń Patshası, sheksiz kúsh-qúdiret Iyesi sıpatında súwretleydi.

Kitaptıń ekinshi bóliminde (36–39 baplar) tariyxta júz bergen waqıyalar, Patsha Xizkiyaniń zamanında Assiriyanıń Yahuda eline bastırıp kelgeni hám Erusalimdi qamal qılǵanı haqqında sóz etiledi. Sol waqıtta Assiriya tabısqa erispegen edi. Biraq Iyshaya patsha Xizkiyanı aldın ala eskertip, Babiloniya patshalıǵınıń kúsheyetuǵının hám keleshekte Yahuda elin basıp alatuǵının aytadı.

Kitaptıń úshinshi bólimi (40–66 baplar) uzaq keleshekke baylanıslı ayanlardan ibarat bolıp, xalıqqa úmit baǵıshlaydı. Babiloniya patshalıǵı Yahuda elin wayran qılıp, xalıqtı tutqınlıqqa alıp ketkennen soń, Quday Ózi belgilegen waqıtta olardı óz eline qaytarıp alıp keledi. Olardı jubatıp, abadan ómirge alıp shıǵadı. Bul kitaptıń negizi mınadan ibarat: Quday dúnyada júz berip atırǵan waqıyalardı basqaradı, Ol tek ǵana Óz xalqına emes, al basqa milletlerge de jaqsılıqtı rawa kóredi. Quday dúnyadaǵı barlıq xalıqlarǵa Yahuda xalqı arqalı bereket beredi.

#### 1

1Yahuda[†] patshaları Uzziya, Iotam, Axaz hám Xizkiya húkimdarlıq qılǵan dáwirde Amos ulı Iyshayanıń Yahuda hám Erusalim[†] tuwralı kórgen ayanı:[+]


Jaratqan Iyeniń Yahuda xalqına eskertiwi

2Háy kókler, tıńlań! Háy jer, qulaq túr!
Jaratqan Iye[†] bılay deydi:
«Men balalardı tárbiyalap, ósirdim,
Biraq olar Maǵan qarsı bas kóterdi[+].
3Mal óz iyesin,
Eshek iyesi qoyǵan aqırdı tanıydı.
Biraq Izrail[†] Meni tanımaydı,
Xalqım Meni túsinbeydi»[+].

4Wah, gúnalı millet,
Jazıǵı awır xalıq,
Jawızlıq islewshi áwlad,
Buzǵın balalar, hásiret shegesizler!
Sizler Jaratqan Iyeni[†] tárk ettińiz,
Izraildıń Muxaddesin[†] mensinbedińiz,
Oǵan arqańızdı qarattıńız.

5Ne ushın sizler ele jazalana beresiz?
Nege bas kóteriwdi dawam ete beresiz?
Basıńız pútkilley jaralanǵan,
Júregińiz tolıq hálsiregen.
6Ayaǵıńızdıń ushınan basıńızǵa shekem saw jerińiz joq,
Tek jaraqatlar, kesikler, ashıq jaralar.
Juwılmaǵan, baylanbaǵan, may[†] jaǵılmaǵan[+].

7Elińiz wayran bolǵan,
Qalańız janıp kúl bolǵan.
Jat jerliler kóz aldıńızda jerińizdi talan-taraj etedi,
Wayran etip, onı qarabaqanaǵa aylandıradı[+].
8Qız Sion[†] jalǵızlanıp, júzim baǵındaǵı sayaman,
Palız atızındaǵı shertek,
Qamaldaǵı qala sıyaqlı bolıp qaladı.
9Eger Álemniń Jaratqan Iyesi,
Bizler ushın bir qansha adamdı aman qaldırmaǵanda,
Bizler Sodomday bolar,
Gomoraǵa megzer edik.[*][+]

10Háy, Sodom basshıları,
Jaratqan Iyeniń sózin tıńlań!
Háy, Gomora xalqı,
Qudayımızdıń Nızamına qulaq salıń![+]
11«Qurbanlıqlarıńızdıń[†] kóp bolǵanınan Maǵan ne payda?!
– deydi Jaratqan Iye. –
Jandırılatuǵın qurbanlıqqa bergen qoshqarlarıńızǵa,
Semirtilgen mallarıńızdıń maylarına ábden toydım.
Buǵa, toqlı hám eshkilerdiń qanınan lázzet almayman[+].
12Aldıma xızmet etiw ushın kelgenińizde,
Kim sizlerden bulardıń hámmesin alıp keliwdi soradı?
Meniń háwlimdi basqılamań,[+]
13Bunnan bılay mánissiz sadaqalarıńızdı[†] usınbań!
Xosh iyisli tútetkilerińiz de Maǵan jerkenishli.
Jańa ay bayramlarıńızdaǵı, Shabbat kúnlerińizdegi,
Basqa da jıynalıslarıńızdaǵı jawızlıqlarǵa taqatım joq[+].
14Jańa ay bayramıńızdı[†] hám belgilengen bayram kúnlerińizdi,
Janım jek kóredi.
Olar Men ushın júk boldı,
Olardı kóterip júriwden sharshadım.

15Sizler qol jayıp, Maǵan jalbarınǵanıńızda,
Kózimdi sizlerden jasıraman,
Qanshama kóp duwa etseńiz de,
Men tıńlamayman.
Qollarıńız qanǵa batqan[+].
16Juwınıń, tazalanıń,
Islegen jawız islerińizdi kózimnen joq qılıń,
Jamanlıq qılıwdı toqtatıp,[+]
17Jaqsılıq islewdi úyreniń!
Ádalatlıqtı izleń,
Eziwshini jolǵa salıń,
Jetimdi qorǵań,
Jesirdi jaqlań[+].

18Kelińler, máseleni birge talqılayıq!
– deydi Jaratqan Iye. –
Gúnalarıńız qıp-qızıl bolsa da,
Olar qarday appaq boladı.
Olar shım qızıl bolsa da,
Aq júndey boladı[+].
19Eger boysınıp, tıńlasańız,
Jer óndirgen jaqsı nárselerdi jeysiz[+].
20Al eger qasarısıp, bas kóterseńiz,
Sizlerdi qılısh jalmaydı».
Bular Jaratqan Iyeniń awzınan shıqqan sózler[+].


Quday Erusalimdi húkim etedi

21Erusalim! Qalayınsha sadıq qala buzıq hayalǵa aylandı?
Ol ádalatqa tolı edi,
Onda ádillik mákan basqan edi,
Endi bolsa, qanxorlarǵa tolǵan![+]
22Gúmistey ediń ǵawajaqqa aylandıń,
Jaqsı sharaptay ediń endi suw aralastı[+].
23Húkimdarlarıń qulaqsızlıq etti,
Urılarǵa sherik boldı.
Olardıń hámmesi paranı jaqsı kóredi,
Sawǵa dáme etedi.
Olar jetimlerdi qorǵamaydı,
Jesirlerdiń arzın tıńlamaydı[+].

24Sonlıqtan Iye, Álemniń Jaratqan Iyesi,
Izraildıń Kúshli Qudayı bılay deydi:
«Dushpanlarıma ǵázebimdi tógip,
Jawlarımnan óshimdi alaman![+]
25Qolımdı saǵan qarsı kóterip,
Ǵawajaǵıńdı silti menen tazartaman,
Barlıq qosımtalardı sennen alıp taslayman[+].
26Burınǵıday, biylerińdi qayta tiklep,
Basında bolǵanınday, másláhátshilerińdi qayta qoyaman.
Sonda seni „Ádillik qalası,
Sadıq paytaxt“ dep ataydı[+].

27Sion[†] ádalatlıq penen,
Táwbe qılǵan turǵınları ádillik penen qutqarıladı.
28Biraq óshegiskenleri menen gúnakarları birge qırıp taslanıp,
Jaratqan Iyeni tárk etkenler joq qılınadı[+].

29Zawıqlanıp sıyınǵan kiyeli terebinf aǵashlarıńız ushın uyatqa qalıp,
Sıyınıw ushın ózlerińiz saylap alǵan baǵlarıńız ushın shermende bolasız[+].
30Sizler japıraǵı tógilgen terebinf aǵashına,
Suwsız qalǵan baǵqa uqsaysız[+].
31Kúshliler qawıqqa,
Olardıń isleri ushqınǵa aylanadı.
Kúshliler isleri menen birge janadı,
Bul ottı hesh kim óshirmeydi»[+].

#### 2

1[•]Amos ulı Iyshayaǵa Yahuda[†] hám Erusalim[†] haqqında ayan arqalı bildirilgen sóz mınaw:

2Aqırǵı kúnler kelgende,
Jaratqan Iyeniń Úyi[†] qurılǵan taw,
Barlıq tawlardan joqarı bolıp,
Hámme tóbeshiklerden mártebeli boladı.
Pútkil milletler oǵan qaray aǵıladı.
3Kóplegen xalıqlar kelip, bılay deydi:
«Júrińler, Jaratqan Iyeniń[†] tawına,
Yaqıptıń[†] Qudayınıń Úyine kóterileyik.
Ol bizlerge Óz jolların úyretsin,
Bizler de Onıń soqpaqlarınan júreyik».
Óytkeni Nızam Sionnan,[†]
Jaratqan Iyeniń sózi Erusalimnen shıǵadı[+].
4Jaratqan Iye[†] milletler arasında qazılıq etip,
Kóplegen xalıqlardıń arızın sheshedi.
Endi olar qılıshlarınan pazna,
Nayzalarınan oraq soǵadı.
Millet milletke qarsı qılısh kótermeydi,
Artıq urısıwdı da úyrenbeydi[+].
5Yaqıptıń urpaqları,
Keliń, Jaratqan Iyeniń nurında júreyik![+]


Jaratqan Iyeniń kúni

6Sen Óz xalqıńdı, Yaqıptıń urpaqların tárk ettiń,
Óytkeni olardıń ishi shıǵıstıń úrp-ádetlerine tolı.
Olar filistler[†] kibi pal ashadı,
Jat elliler menen qol qısısadı.
7Jeri bolsa, gúmis hám altınǵa tolı,
Ǵáziynesiniń esap-sanı joq.
Eli atlarǵa tolı,
Arbalarınıń esap-sanı joq[+].
8Olardıń jeri jalǵan qudaylarǵa tolı,
Olar óz qollarınıń isine,
Barmaqları menen soqqan nársege tájim etedi[+].
9Insan ayaq astı boldı,
Hár biri diz shókti,
Quday[†], olardı keshirme!

10Jaratqan Iyeniń qorqınıshlı qáhárinen,
Onıń saltanatınıń ullılıǵınan,
Jartaslarǵa[†] kirip alıń,
Topıraq astına jasırınıń[+].
11Adamnıń menmen názeri tómen qaratılıp,
Tákabbirligi jerge urıladı.
Tek jalǵız Jaratqan Iye sol kúni joqarılatıladı[+].
12Álemniń Jaratqan Iyesiniń bir kúni bar,
Sol kúni Ol barlıq menmenlerge,
Tákabbirlerge hám barlıq maqtanshaqlarǵa qarsı shıǵıp,
Olardı jerge uradı.
13Lebanonnıń barlıq biyik hám asqınlaǵan kedr aǵashlarına,
Bashannıń[†] barlıq emenlerine,[+]
14Barlıq biyik tawlarǵa,
Barlıq bálent tóbeshiklerge,
15Hár bir biyik minaraǵa,
Hár bir bekkem diywalǵa,
16Barlıq úlken sawda kemelerine,
Barlıq ájayıbatlarǵa qarsı turıladı[+].
17Adamzattıń menmenligi qulatılıp,
Insan maqtanıshı jerge urıladı.
Tek jalǵız Jaratqan Iye sol kúni joqarılatıladı.
18Jalǵan qudaylar birotala joq boladı.
19Jaratqan Iye jerdi lárzege keltiriw ushın turǵanda,
Onıń qorqınıshlı qáhárinen,
Saltanatınıń ullılıǵınan,
Adamlar jartaslardıń jarıqlarına,
Jerdiń tesiklerine kirip ketedi[+].
20Sol kúni adamlar ózleri sıyınıw ushın,
Gúmis hám altınnan islegen jalǵan qudayların,
Górtıshqan hám jarǵanatlarǵa taslaydı[+].
21Jaratqan Iye jerdi lárzege keltiriw ushın turǵanda,
Onıń qorqınıshlı qáhárinen,
Saltanatınıń ullılıǵınan qashıp,
Jartaslardıń jarıqlarına,
Tawlardıń tesiklerine kiriw ushın solay isleydi.
22Demi murnında bolǵan adamzattan úmit etiwdi toqtatıń!
Ol kim bolıptı[+]?

#### 3


Yahuda hám Erusalim ústinen shıǵarılǵan húkim

1Mine, Iye[†], Álemniń Jaratqan Iyesi,[†]
Erusalimnen[†] hám Yahudadan[†] tirek hám súyenishlerin:
Barlıq nan hám suw dereklerin,[+]
2Batırların hám jawıngerlerin,
Biylerin hám payǵambarların,[†]
Palkerlerin hám aqsaqalların,
3Eliwbasıların hám abıraylı adamların,
Másláhátshilerin, sheber ustaların hám kózbaylawshıların tartıp aladı.
4Ol bılay deydi:
«Men óspirimlerdi olarǵa basshı etip qoyaman,
Olarǵa gódekler húkimdarlıq etedi.
5Adamlar bir-birine qısım jasap,
Qońsı qońsısın jábirleydi.
Jaslar jası úlkenlerdi,
Qarapayımlar abıraylılardı sıylamay qoyadı[+].
6Sonda adamlar óz ákesiniń xojalıǵındaǵı,
Tuwısqanına jabısıp:
„Seniń ústińde kiyimiń bar eken,
Sen bizlerge basshı bolıp,
Mına wayran bolǵan úyindilerdi qol astıńa al!“ – deydi.
7Biraq sol kúni ol baqırıp:
„Men jarańızdı tańa almayman!
Úyimde awqat ta, kiyim de joq.
Meni basshı qılıp qoymańlar“, – deydi».

8Erusalim qıyradı,
Yahuda quladı.
Olardıń sózleri hám isleri Jaratqan Iyege qarsı bolıp,
Onıń saltanatın masqara qıldı.
9Júz kórinisleri ózlerine qarsı gúwalıq beredi,
Sodom sıyaqlı gúnaların ashıq aytadı, hesh jasırmaydı.
Olardıń sorı qurıydı!
Sebebi olar óz basına ózleri apat keltirdi[+].
10Ádillerge aytıń, olar jaqsılıq kóredi,
Olar óz isleriniń miywesin tatadı[+].
11Zalımlardıń sorı qurıydı!
Olar jaqsılıq kórmeydi,
Qolı menen islegen isiniń esesin aladı.
12Jas balaları xalqımdı ezedi,
Hayalları olarǵa húkimdarlıq etedi.
Xalqım, jetekshileriń sizlerdi joldan urdı,
Júrer jolıńızdan adastırdı.

13Jaratqan Iye dawa ashıw ushın ornınan qozǵalıp,
Xalıqlardı húkim etiw ushın ayaqqa turdı[+].
14Jaratqan Iye Óz xalqınıń aqsaqalların hám basshıların húkim etiwge kirisip:
«Sizler júzimzarlarımdı wayran ettińiz,
Úylerińiz jarlılardan talap alǵan oljaǵa tolı[+].
15Sizler nege Meniń xalqımdı ezip,
Jarlılardı qısqıǵa ala beresiz?» – deydi Iye, Álemniń Jaratqan Iyesi[+].

16Jaratqan Iye bılay deydi:
«Sion[†] qızları tákabbir,
Murnın aspanǵa kóterip,
Kózlerin súzip júredi,
Ayaqlarındaǵı halqaların shıńǵırlatıp,
Kerilip qádem basadı»[+].
17Sonlıqtan Iyemiz Sion qızlarınıń bas kiyimlerin julıp alıp,
Eńbegin ashıp taslaydı.
18Sol kúni Iyemiz olardıń ayaqlarındaǵı halqalardı,
Shashbawların, yarım ay kórinisindegi bezeniw buyımların,[+]
19Sırǵaların, bileziklerin, oramalların,
Oraypeklerin, tobıǵındaǵı shınjırlardı, iyin japqıshların,
Átir shiyshelerin, tumarların,
20Mór[†] júziklerin, árebeklerin,
21Sánli kiyimlerin, jegdelerin, shekpenlerin, shıjlanların,
22Siyledey juqa kiyimlerin, zıǵır kiyimlerin,
Túrmelerin, jawlıqların tartıp aladı.
23Sonda átirdiń ornın sasıq iyis,
Belbewdiń ornın jip,
Áshekóylengen shashtıń ornın taqır bas,
Sánli kiyimniń ornın aza kiyimi,
Sulıwlıqtıń ornın shermendelik tamǵası basadı.
24Erkeklerińiz qılıshtan óledi,
Jawıngerlerińiz sawash maydanında qaza tabadı.
25Sionnıń dárwazaları jılap, aza tutadı,
Bosap qalıp, paytaxt taqır jerde otırıp qaladı[+].

#### 4

1Sol kúni jeti hayal bir erkekke jabısıp, oǵan:
«Bizler óz nanımızdı jep, óz kiyimimizdi kiyemiz,
Bizlerdi óz nekeńe alıp,
Shermendelikten qutqarsań bolǵanı», – deydi.


Erusalimniń keleshegi

2Sol kúni Jaratqan Iye[†] otırǵızǵan nál gózzal hám saltanatlı boladı. Jerdiń miywesi de Izraildıń[†] aman qalǵanlarına maqtanısh hám dańq boladı[+]. 3Sionda[†] qalǵanlar, Erusalimde[†] aman qalǵanlar – Erusalimde tiri qalıw táǵdirine jazılǵan hár bir adam «muxaddes»[†] dep ataladı[+]. 4Iyemiz Sion qızlarınıń napákligin juwıp taslaǵanda, Erusalimde tógilgen qandı da húkim ruwxı hám ot ruwxı menen tazalaydı[+]. 5Sońınan Jaratqan Iye Sion tawınıń hámme tárepiniń ústine hám ol jerge jıynalǵanlardıń ústine kúndiz bult hám tútin, túnde jalınlaǵan ottıń jaqtısın jaratadı. Pútkil saltanat ústi qaplanǵan bolıp,[+] 6ol kúndizgi ıssıda shatır, dawıl menen jawında pana hám qorǵanısh boladı[+].

#### 5


Júzimzar tuwralı jır

1Men súyiklimniń júzimzarı tuwralı jır aytıp bereyin:
Topıraǵı ónimdar bir tóbede,
Súyiklimniń júzimzarı bar edi[+].
2Ol jerdi awdarıp, tastan tazalap,
Saylandı nállerdi ekti.
Onıń ortasına gúzet minarasın ornatıp,
Júzim sıǵatuǵın shuqır qazdı.
Ol baǵınan jaqsı júzim kútti,
Biraq baǵ jabayı júzim berdi.

3Sonlıqtan súyiklim bılay deydi:
«Endi, háy Erusalim[†] turǵınları, Yahuda[†] xalqı!
Meniń menen júzimzarım ortasında qazılıq etiń.
4Júzimzarım ushın jáne ne qılayın?
Men oǵan islemegen ne qaldı?
Men jaqsı júzim kútken edim,
Ol nege jabayı júzim berdi?
5Al endi men sizlerge,
Júzim baǵıma ne qılatuǵınımdı aytayın:
Onıń qorǵanların alıp taslayman,
Baǵ jalmap jep qoyılsın,
Diywalların buzıp taslayman,
Ol basqılap taslansın[+].
6Men baǵdı wayran qılaman,
Ol putalmaydı, topıraǵı awdarılmaydı,
Onı shat tiken hám jantaq basıp ketedi.
Ústine jawın jawmasın dep, bultqa buyrıq beremen»[+].

7Álemniń Jaratqan Iyesiniń[†] júzimzarı – Izrail[†] xalqı,
Yahuda xalqı – Onıń otırǵızǵan súyikli baǵı.
Ol ádalatlıq kútti,
Biraq, qannan basqa hesh nárse kórmedi.
Ol ádillik kútti,
Biraq japa shekkenlerdiń páriyadınan basqa hesh nárse esitpedi[+].


Zulımlıq qılıwshılardıń shegetuǵın hásireti

8Úy ústine úy, atız ústine atız qosıp atırǵanlar,
Hásiret shegesizler!
Basqalarǵa jer qaldırmay,
Jer betinde jalǵız ózińiz jasamaqshısızlar[+].
9Álemniń Jaratqan Iyesiniń mına sózleri qulaǵıma shalındı:
«Sózsiz, kóp úyler wayran qılınadı,
Záwlim hám kórkem jaylar iyesiz qaladı.
10On súrim jerdegi júzimzardan tek bir bat[*] sharap shıǵadı,
Bir xomer[*] tuqım tek bir efa[*] ónim beredi».

11Erte tańda turıp, ótkir ishimlik izinen quwǵanlar,
Ímırt jabılǵansha sharap iship más bolǵanlar, hásiret shegedi![+]
12Olardıń zıyapatlarında lira[†][*] hám arfa,[†]
Dáp hám sırnay shertilip, sharap ishiledi,
Biraq olar Jaratqan Iyeniń islerine kewil bólmeydi,
Onıń qolları menen jaratılǵanlarǵa itibar bermeydi[+].
13Sonlıqtan xalqım nadanlıǵı sebepli súrgin[†] qılınadı.
Abıraylı adamları ashlıqtan ólip,
Qarapayım xalıq shólden qırıladı[+].
14Buǵan qosa, óliler mákanınıń[†] ishteyi ashılıp,
Awzın qattı kerip ashadı,
Erusalimniń abıraylıları hám qarapayım xalqı,
Olardıń shawqım-súrenleri hám shadlıǵı sol jerge kiredi[+].
15Adamzat boysındırılıp, hár bir adam dize búgedi,
Menmenniń kózi tómen qaraydı[+].
16Biraq Álemniń Jaratqan Iyesi ádalatlıqta mártebege erisip,
Muxaddes[†] Quday[†] ádillikte Óz muxaddesligin kórsetedi.
17Sonda qoylar óz jaylawlarındaǵıday jayılıp júredi,
Qozılar baylar taslap ketken qarabaqanalar arasında otlaydı.

18Qılmısın jalǵan qosıp esilgen arqan menen,
Al gúnanı arbanıń jibi menen tartıp júrgenler, hásiret shegedi!
19Hátte, olar: «Quday asıqsın, isin tezirek islesin,
Biz de kóreyik.
Izraildıń Muxaddesiniń maqseti tezirek ámelge assın,
Biz de onı bileyik», – deydi[+].

20Jamandı jaqsı, jaqsını jaman,
Túnekti jaqtı, jaqtını túnek,
Ashshını mazalı, mazalını ashshı degenler, hásiret shegedi![+]
21Ózin dana dep sanap,
Ózin aqıllı bilgenler, hásiret shegedi![+]
22Sharap ishiwde qaharman bolǵanlar,
Ótkir ishimlikti aralastırıp ishiwde batırlar,
23Para alıp, ayıplını aqlaǵanlar,
Haqtı huqıqınan ayırǵanlar hásiret shegedi![+]
24Ottıń sabandı jalmaǵanı,
Jalınnıń pishendi órtegeni sıyaqlı,
Olardıń tamırı da shirip ketedi,
Gúlleri shań-tozań kibi kókke suwırıladı.
Sebebi olar Álemniń Jaratqan Iyesiniń Nızamınan júz burıp,
Izraildıń Muxaddesiniń sózin názerge ilmedi[+].
25Sol sebepli Jaratqan Iyeniń ǵázebi,
Óz xalqına qarsı lawladı,
Qolın kóterip, olardı jazalaydı.
Sonda tawlar titiresedi,
Olardıń óli deneleri taslandı sıyaqlı kóshelerde jatadı.
Sonda da Onıń ǵázebi basılmaydı,
Qolı kóteriliwin dawam etedi[+].

26Ol alıslardaǵı milletlerge belgi beredi,
Jer shetinde jasap atırǵanlardı ısqırıp shaqıradı,
Mine, olar da tez, asıǵıp-úsigip jetip keledi[+].
27Birde birewi sharshamaydı, súrnikpeydi,
Múlgimeydi, uyıqlamaydı,
Belinen belbewi sheshilmeydi,
Ayaq kiyiminiń bawı úzilmeydi.
28Olardıń oqları ushqırlanǵan,
Oq jayları tartılǵan,
Atlarınıń tuyaqları shaqmaq tasqa,
Arbalarınıń dóńgelekleri quyınǵa megzeydi[+].
29Olardıń aqırıwı arıslanǵa uqsaydı,
Olar jırtqısh arıslan kibi aqıradı,
Írıldap, oljasın tutıp, alıp ketedi,
Hesh kim onı qutqara almaydı[+].
30Sol kúni olar olja ústinde,
Teńiz tuwlawı kibi ırıldasadı.
Eger birew jerge názer salsa,
Áne, qara túnek penen azaptı kóredi,
Nur qara bultlar menen qaplanǵan boladı[+].

#### 6


Jaratqan Iyeniń Iyshayanı shaqırıwı

1Patsha Uzziya ólgen jılı men biyik hám saltanatlı taxt ústinde otırǵan Iyemizdi kórdim. Onıń kiyiminiń etekleri Ibadatxananı[†] toltırıp turǵan edi[+]. 2Onıń joqarısında seraflar[*] turǵan bolıp, hár biriniń altı qanatı bar edi. Olar eki qanatı menen júzin, eki qanatı menen ayaqların jawıp, al qalǵan ekewi menen ushıp turǵan edi[+]. 3Olar bir-birine dawıslap bılay dep aytıp turdı:

«Álemniń Jaratqan Iyesi,[†]
Muxaddes,[†] muxaddes, muxaddes!
Pútkil álem Onıń saltanatına tolǵan»[+].

4Olardıń dawısınan qapınıń jaqlawları qozǵalıp, Ibadatxana tútinge toldı[+].

5Sonda men:

– Sorım qurısın! Qurıp qaldım! Óytkeni men awzı haram adamman hám awzı haram adamlar arasında jasap atırman. Degen menen, Patshanı – Álemniń Jaratqan Iyesin kózlerim kórdi, – dedim.

6Bunnan soń, seraflardıń biri maǵan qaray ushtı. Onıń qolında tútetki tútetiletuǵın orınnan átóshkir menen alınǵan qoz bar edi. 7Ol qozdı awzıma tiygizip:

– Mine, bul qoz erinlerińe tiydi. Endi qılmıslarıń alıp taslandı, gúnalardan páklendiń, – dedi[+]. 8Sońınan Iyemizdiń:

– Kimdi jibereyin? Bizler ushın kim baradı? – degen dawısın esittim.

– Mine, meni jiber, men baraman, – dedim men.

9Ol bılay dedi:

– Barıp, bul xalıqqa:

«Tıńlap turasız, biraq túsinbeysiz,
Qarap turasız, biraq mán bermeysiz», – dep ayt[+].
10Solay etip, bul xalıqtıń júregin sezimsiz qıl,
Qulaqların awırlastır,
Kózlerin gúńgirtlestir.
Olar kózleri menen kórmesin,
Qulaqları menen esitpesin,
Júrekleri menen sezbesin,
Maǵan qaytıp kelip, shıpa tappasın[+].

11Men Onnan:

– Iyem[†], bul qashanǵa deyin dawam etedi? – dep soradım.

Ol bılay dep juwap berdi:

– Qalalar qıyrap, qańırap bosap,
Úyler adamsız qalǵansha,
Jerler qańırap, wayran bolǵansha,
12Men, Jaratqan Iye hámmesin uzaqlarǵa quwıp jiberip,
Elde taslap ketilgen jerler kóbeygenshe.
13Eger de elde xalıqtıń onnan biri qalsa da,
Onı qaytadan joq qılaman.
Biraq kesip taslanǵanda túbiri qalǵan,
Terebinf yamasa emen aǵashı sıyaqlı,
Muxaddes tuqım da túbirden qayta shıǵadı[+].

#### 7


Patsha Axazǵa berilgen belgi

1Uzziyanıń aqlıǵı Iotamnıń ulı Axaz Yahudaǵa[†] patshalıq qılǵan dáwirde Aram[†] patshası Resin menen Izrail[†] patshası Remaliya ulı Peqax Erusalimge[†] urıs ashtı, biraq basıp ala almadı[+].

2Dawıttıń urpaǵı Aramnıń Efrayım[†][*] menen birleskenin esitkende, Axazdıń hám onıń xalqınıń júregi toǵaydaǵı dawıl terbetken terekler kibi shayqalıp, dirildedi. 3Sol arada Jaratqan Iye[†] Iyshayaǵa bılay dedi:

– Ulıń Shear-Yashub[*] penen birge kir juwıwshınıń atızına baratuǵın joldaǵı, Joqarǵı háwizge suw quyılatuǵın jerge barıp, Axazdı qarsı al[+]. 4Oǵan bılay dep ayt: «Abaylı bol, tınıshlıq saqla, qorqpa! Pısqıp, shala janıp turǵan eki otın qaldıǵınan – Aram patshası Resinniń hám Remaliyanıń ulınıń lawlaǵan ǵázebinen ruwxıń túspesin. 5Aram Efrayım hám Remaliyanıń ulı menen saǵan qarsı jaman joba dúzip: 6„Keliń, Yahudaǵa shabıwıl jasayıq, onı qorqıtıp, basıp alayıq hám Tabeeldiń ulın patsha etip qoyayıq“, – deydi.

7Biraq Quday[†] Iye bılay deydi:

„Bul ámelge aspaydı,
Júz bermeydi de,[+]
8Damask tek Aramnıń paytaxtı,
Resin bolsa tek ǵana Damasktiń bası.
Efrayım alpıs bes jıl ishinde xalıq bolıwdan qaladı.
9Samariya[†] tek Efrayımnıń paytaxtı,
Al Remaliyanıń ulı bolsa tek ǵana Samariyanıń bası.
Eger isenimińizde bekkem turmasańız,
Sizler de hesh qashan bekkem tura almaysız“».

10Jaratqan Iye Axazǵa qaytadan:

11– Qudayıń Jaratqan Iyeden[†] belgi sora. Belgi óliler mákanınan[†] tereńde, aspannan biyikte bolsa da soray ber, – dedi.

12Biraq Axaz:

– Men soramayman, Jaratqan Iyeni sınamayman, – dedi.

13Sonda Iyshaya bılay dedi:

– Onda tıńlań, háy Dawıttıń urpaqları! Adamlardıń shıdamın sınaǵanıńız az bolǵanday, endi Qudayımnıń da shıdamın sınamaqshımısız? 14Solay etip, Iyeniń Ózi sizlerge belgi beredi: Mine, qız hámiledar bolıp ul tuwadı. Onıń atın Immanuel[*] dep qoyadı[+]. 15Ol jamannan qashıp, jaqsını tańlay bilemen degenshe, qatıq iship, pal jeydi. 16Sebebi bala jamannan qashıp, jaqsını tańlay bilemen degenshe, seni qorqıtqan sol eki patshanıń jeri shólge aylandırıladı. 17Biraq Jaratqan Iye Assiriya[†] patshası arqalı seniń, xalqıńnıń hám ata-babalarıńnıń urpaqlarınıń basına Efrayımnıń Yahudadan ayırılǵan kúninen beri bolıp kórilmegen awır kúnlerdi saladı[+].

18Sol kúni Jaratqan Iye Mısır[†] dáryalarınıń ayaq ushlarındaǵı shıbınlardı hám Assiriya jerlerindegi hárrelerdi ısqırıp shaqıradı[+]. 19Olar ushıp kelip, dárya jaǵasındaǵı oypatlıqlarǵa, jartaslardıń[†] jarıqlarına, barlıq tikenekli putalarǵa hám barlıq jaylawlarǵa ornalasıp aladı.

20Sol kúni Iyemiz Evfrat dáryasınıń arǵı jaǵınan jallap alınǵan páki – Assiriya patshası arqalı shashıńızdı, ayaqlarıńızdaǵı túklerdi, hátte, saqallarıńızdı da alıp taslaydı[+]. 21Sol kún kelgende kim de kim bir qashar hám eki qoydı saqlap qala alsa, 22olar bergen mol sútten, sol adam qatıq ishedi. Elde qalǵan hár bir adam qatıq iship, pal jeydi.

23Sol kúni bahası mıń shekel[*] gúmiske teń bolǵan mıń júzim náli otırǵızılǵan hár bir baǵdı shat tiken hám jantaq qaplap ketedi. 24Pútkil eldi tiken hám jantaq qaplap ketkenlikten, adamlar ol jerge oq jay hám oqları menen ańǵa keledi[+]. 25Bir waqıtları islew berip paydalanǵan tóbeshiklerdiń hesh birine endi tiken hám jantaqlardan qorqıp, bara almaysızlar. Ol jerler sıyır baǵılıp, qoy basqılaytuǵın jerge aylanadı.

#### 8


Assiriya patshasınıń urısı

1Jaratqan Iye[†] maǵan:

– Úlken bir taxta al da, oǵan anıq etip: «Maher-Shalal-Xash-Baz»[*] dep jaz[+]. 2Men ruwxaniy[†] Uriya menen Eberexiya ulı Zexariyanı isenimli gúwalar etip tayınlayman, – dedi[+].

3Keyin men payǵambar[†] hayalım menen jattım. Ol hámiledar bolıp, ul tuwdı. Sonda Jaratqan Iye maǵan:

– Atın Maher-Shalal-Xash-Baz qoy. 4Bala «aǵa, apa» dep aytıp úlgermesten aldın, Assiriya[†] patshası Damasktiń baylıǵın hám Samariyadan[†] tartıp alǵan oljaların alıp ketedi, – dedi[+].

5Jaratqan Iye sózin dawam etip maǵan bılay dedi:

6– Bul xalıq tınısh aǵıp turǵan Shiloax suwlarınan waz keship, Resin hám Remaliyanıń ulına quwandı[+]. 7Sonlıqtan, Iyeńiz bolǵan Men Evfrattıń mol hám burqasınlaǵan suwın – Assiriya patshasın hám onıń pútkil qúdiretin ústińizge baslap kelmektemen. Ol barlıq kánarlarınan shıǵıp, pútkil jaǵanı basıp ketedi[+]. 8Suw tasqını Yahudanı[†] basıp, alqımına keledi. Immanuel, onıń jayılǵan qanatları pútkil elińdi qaplaydı![+]

9Háy xalıqlar, jıynalıńlar, nabıt bolasızlar! Qulaq túrińler, háy uzaqtaǵı ellerdiń hámmesi! Bellerińizdi buwıńlar, biraq nabıt bolasızlar! Bellerińizdi buwıńlar, biraq nabıt bolasızlar! 10Birge másláhát qurıń, biraq ol pushqa shıǵadı. Sóz sóyleysiz, biraq ol ámelge aspaydı. Sebebi Quday[†] bizler menen birge![+]


Jaratqan Iyeniń eskertiwi

11Jaratqan Iyeniń[†] kúshli qolı ústimde bolıp, bul xalıqtıń jolınan júrmewdi qatań eskertip, maǵan bılay dedi:

12«Bul xalıqtıń til biriktiriw dep ataǵanınıń hesh qaysısın,
Til biriktiriw dep atamań.
Olar qorqqan nárseden qorqpań, húreyińiz de ushpasın[+].
13Álemniń Jaratqan Iyesin muxaddes[†] dep húrmet qılıń.
Onnan qorqıń,
Onnan zárreńiz ushsın,
14Ol Muxaddesxana boladı.
Biraq Izraildıń[†] eki patshalıǵı ushın,
Ol súrniktiretuǵın tas, jıǵıltatuǵın jartas,[†]
Al Erusalim[†] turǵınları ushın,
Duzaq hám tor boladı[+].
15Olardıń kópshiligi súrnigip, jıǵılıp,
Mılja-mılja boladı,
Duzaqqa túsip, tutqın boladı».
16Bul xabardı jazıp, orap bayla,
Shákirtlerim arasında tálimattı mórlep, olarǵa saqlatqızıp qoy[+].

17Men júzin Yaqıptıń[†] urpaqlarınan jasırǵan,
Jaratqan Iyeni kútemen,
Úmitim tek Onnan[+].

18Minekey, men hám Jaratqan Iye maǵan bergen balaları menen birge usı jerdemen. Bizler Sion[†] tawında mákan qurǵan Álemniń Jaratqan Iyesiniń Izraildaǵı nıshanı hám belgisimiz[+].

19Birewler sizlerge: «Sıbırlap hám sandıraqlap árwaqlardı hám ruwxlardı shaqırıwshılardan sorań. Xalıq óz qudaylarınan sorawı kerek emes pe? Tiriler ushın ólilerden soraw kerek emes pe?» – deydi[+]. 20Qudaydıń tálimatına hám xabarına júz burıń! Eger kim de kim bularǵa say sóylemese, ol jerde tań nurı bolmaydı[+]. 21Ol ash hám ábiger bolıp jer beti boylap, posıp júredi. Olar ash bolǵanda, ǵázeplenip, óz patshasın hám óz Qudayın náletleydi. Olar joqarıǵa qarasa da,[+] 22jerge qarasa da, tilekke qarsı, tek qayǵı-hásiret, qarańǵılıq hám qorqınıshlı túnekti kóredi hám qoyıw qarańǵılıqqa shúmip ketedi[+].

#### 9


Tınıshlıq patshası

1Degen menen, qayǵı ishindegiler qoyıw qarańǵılıqta bolmaydı. Burın Iyemiz Zebulon jeri menen Naftaliy jerin masqara qılǵan edi, al keleshekte Iordannıń arǵı jaǵasındaǵı teńizge baratuǵın joldaǵı basqa milletler jasaytuǵın Galilanı dańqqa bóleydi[+].

2Túnekte júrgen bul xalıq,
Ullı nurdı kórdi,
Tereń qarańǵılıq elinde jasaǵanlardıń,
Ústine nur shashıldı[+].
3Jaratqan Iye[†], Sen milletlerdi kóbeyttiń,
Olardıń quwanıshın arttırdıń.
Olar jıyın-terim waqtında quwanǵanday,
Olja bólisip atırǵanda shadlanǵanday,
Seniń aldıńda quwanıshqa bólenedi[+].
4Midyanlardı[†] jeńgen kúndegi sıyaqlı,[*]
Sen olardıń awır moyıntırıǵın,
Jawırınına tiyetuǵın juwan tayaqtı,
Eziwshilerdiń qolındaǵı qamshını sındırdıń[+].
5Áskerlerdiń sawashta kiygen etikleri,
Qanǵa bılǵanǵan barlıq kiyimleri,
Jaǵıp jiberilip, otqa jem boladı[+].
6Sebebi bizler ushın bir náreste tuwıldı,
Bir ul inam etildi!
Húkimdarlıq onıń jelkesine júklenedi,
Onıń atı: Ájayıp Másláhátshi, Kúshli Quday[†],
Máńgilik Áke[†], Paraxatshılıq Kósemi boladı[+].
7Onıń húkimdarlıǵı tınımsız ósip,
Tınıshlıq sheksiz húkim súredi.
Ol Dawıttıń taxtına otırıp,
Onıń patshalıǵında húkimdarlıq etedi.
Házirden baslap máńgige,
Ádalatlıq hám tuwrılıq penen,
Patshalıqtı tastıyıqlap, bekkemleydi,
Álemniń Jaratqan Iyesi[†] jan kúydirip,
Bunı iske asıradı[+].


Jaratqan Iyeniń Izrailǵa qarsı ǵázebi

8Iyemiz Yaqıpqa[†] qarsı sóz jiberdi,
Ol Izrailǵa[†] kelip tústi.
9Pútkil xalıq – Efrayım[†] hám Samariya[†] turǵınları bunı bildi.
Biraq olar menmenlik hám tákabbirlik penen bılay deydi:
10«Gerbish penen salınǵan úyler quladı,
Ornına jonılǵan taslardan úy quramız,
Jabayı ánjir aǵashları kesip taslandı,
Ornına kedr aǵashların tigemiz».
11Solay etip, Jaratqan Iye Resinniń dushpanların,
Olarǵa qarsı qozǵap,
Dushpanlardı háreketke keltirdi[+].
12Shıǵıstan aramlar, batıstan filistler,[†]
Awzın ashıp, Izraildı jutıp jiberdi.
Biraq, sonda da Jaratqan Iyeniń ǵázebi basılmas,
Qolı kóteriliwin dawam eter[+].

13Xalıq ózlerin jazalaǵanǵa júz burmadı,
Álemniń Jaratqan Iyesin izlemedi[+].
14Sonlıqtan Jaratqan Iye Izraildıń basın da, quyrıǵın da,
Palma aǵashlarınıń shaqaların da, qamısın da,
Bir kúnde kesip taslaydı[+].
15Aqsaqallar hám abıraylı adamlar – bul bas,
Jalǵan payǵambarlar[†] – bul quyrıq[+].
16Jol kórsetkenler bul xalıqtı adastırdı,
Olarǵa ergenler bası berik kóshege kirip qaldı.
17Sonlıqtan Iyemiz olardıń jasları ushın quwanbas,
Jetim hám jesirine janı ashımas.
Sebebi hár biri qudaysız hám jawız,
Hámmesiniń awzınan aqmaq sóz shıǵar.
Biraq, sonda da, Jaratqan Iyeniń ǵázebi basılmas,
Qolı kóteriliwin dawam eter[+].

18Jawızlıq ot kibi janıp,
Tiken hám jantaqlardı jalmap jiberer,
Toǵaydaǵı qalıń aǵashlardı ot alıp,
Tútin sútin bolıp álaspanǵa kóteriler.
19Álemniń Jaratqan Iyesiniń ǵázebinen jer janar,
Adamlar ot ushın otın bolıp,
Hesh kim tuwısqanın ayamas[+].
20Olar oń tárepten tutıp jer, biraq ashlıǵı basılmas,
Shep tárepten alıp jer, biraq qarnı toymas.
Hár kim óz jaqınınıń etin jer[+].
21Menashshe Efrayımnıń,
Efrayım Menashsheniń etin jer,
Keyin ekewi birigip, Yahudaǵa[†] hújim eter.
Biraq, sonda da Jaratqan Iyeniń ǵázebi basılmas,
Qolı kóteriliwin dawam eter[+].

#### 10

1Ádalatsız qaǵıydalar shıǵarıp,
Jábirlewshi pármanlar jazǵanlar, hásiret shegesizler![+]
2Sizler jarlılardı huqıqınan ayırıp,
Xalqımnıń hálsizlerin ádalattan mahrum etesiz,
Jesirlerdi tonap,
Jetimlerdi oljaǵa aylandırasız[+].
3Sizler jaza kúni,
Uzaqtan apat kelgende ne qılasız?
Járdem sorap kimge juwırasız?
Baylıǵıńızdı qayaqqa qaldırasız?
4Tutqınlar arasında dize búgiwden,
Yamasa sawashta ólip ketiwden basqa sharańız joq.
Bári bir, Jaratqan Iyeniń[†] ǵázebi basılmas,
Qolı kóteriliwin dawam eter[+].


Qudaydıń Assiriyaǵa shıǵarǵan húkimi

5«Ashıwımnıń tayaǵı bolǵan Assiriya,[†] hásiret shegedi!
Qolındaǵı tayaǵı – Meniń ǵázebim[+].
6Onı qudaysız xalıqqa,
Ǵázebim kelgen xalıqqa qarsı jiberemen.
Onı talan-taraj qılıp, oljalawdı,
Kóshedegi ılay sıyaqlı, ayaq astı qılıwdı buyıraman[+].
7Biraq Assiriya patshası bulay niyet etip,
Bulay oylamaydı da.
Onıń oyı kóplegen milletlerdi qırıp, joq qılıw[+].
8Ol bılay deydi:
„Meniń láshkerbasılarımnıń hámmesi patshalar emes pe?
9Kalno qalası Karkemish sıyaqlı,
Xamat qalası Arpad sıyaqlı,
Samariya[†] Damask sıyaqlı joq bolǵan emes pe[+]?
10Butları Erusalim[†] menen Samariyanikinen de úlken bolǵan,
Butqa iseniwshi patshalıqlarǵa qolım jetti.
11Samariya hám onıń butlarına islegenimdi,
Erusalim hám onıń butlarına da islemeymen be?“»[+]

12Iyemiz Sion[†] tawına hám Erusalimge qarsı barlıq islerin tamamlap bolıp, bılay deydi: «Assiriya patshasın maqtanıp kókirek kótergeni hám tákabbir názer taslap júrgeni ushın jazalayman[+]. 13Sebebi Assiriya patshası bılay deydi:

„Bunı óz qollarımnıń kúshi menen,
Óz danalıǵım menen isledim.
Óytkeni men aqıllıman.
Men xalıqlardıń shegaraların alıp taslap,
Ǵáziynelerin taladım,
Qúdiretli birewdey, olardıń patshaların taxttan qulattım[+].
14Uya tapqan sıyaqlı,
Milletlerdiń baylıǵın taptım,
Qarawsız qaldırılǵan máyeklerdi jıynaǵanday,
Pútkil dúnyanı jıynadım.
Qanat qaǵıp, awzın ashıp,
Aybat etken bolmadı“».

15Balta ózi menen shawıp atırǵanǵa maqtana ma?
Yamasa jarǵı ózi menen kesip atırǵanǵa ózin maqtay ma?
Tayaq ózin uslap turǵandı kótere ala ma?
Yamasa aǵashtan bolmaǵan tiri jandı shoqmar kóterip silke ala ma?
16Sonlıqtan Iye[†], Álemniń Jaratqan Iyesi,
Assiriyanıń mıqlı jawıngerlerine,
Júdetetuǵın kesellik jiberedi.
Onıń saltanatı astında alısıp atırǵan órt kibi,
Jalın tutanadı[+].
17Izraildıń[†] nurı otqa,
Onıń Muxaddesi[†] jalınǵa aylanıp,
Assiriyanıń tikenzar hám jantaqların,
Bir kúnde jandırıp, jalmap jiberedi[+].
18Onıń sawlatlı toǵayları menen ónimdar jerlerin,
Pútkilley joq qıladı Jaratqan Iye,
Janı da, táni de nabıt boladı,
Awır dártke jolıqqan adam kibi.
19Toǵaydaǵı tereklerdiń az qalǵanı sonshelli,
Hátte, jas balalar da olardı sanap, jaza aladı.


Izraildıń aman qalǵanları

20Sol kúni Izraildıń qalǵanları,
Yaqıptıń[†] urpaǵınıń aman qutılǵanları,
Bunnan bılay ózlerin jazalaǵanlarǵa arqa súyemey,
Sadıqlıq penen Jaratqan Iyege,
Izraildıń Muxaddesine arqa súyeydi.
21Aman qalǵanlar, Yaqıptıń urpaǵınıń aman qalǵanları,
Kúshli Qudayǵa qaytıp keledi.
22Izrail, seniń xalqıń teńizdiń qumınday kóp sanlı bolǵan bolsa da,
Tek olardan aman qalǵanları ǵana qaytadı.
Joq qılınıw qarar etilgen,
Ol ádillik penen iske asırıladı[+].
23Qarar qılınǵanınday, Iye, Álemniń Jaratqan Iyesi,
Pútkil jer júzinde joq qılınıwdı ámelge asıradı[+].


Iyemizdiń Assiriyanı jazalawı

24Sonlıqtan Iye, Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi:
«Háy, Sionda jasap atırǵan xalqım!
Mısırlılardıń[†] islegeni sıyaqlı,
Assiriyalılar sizlerge shoqmar kóterip,
Tayaq penen urǵanda, olardan qorqpańlar[+].
25Kóp ótpey, Meniń sizlerge degen ǵázebim basılıp,
Qáhárim assiriyalılardı joq qılıwǵa qaray dónedi.
26Men, Álemniń Jaratqan Iyesi,
Midyanlardı[†] Oreb jartasında[†] qırǵanım sıyaqlı,[*]
Olarǵa qarsı qamshımdı kóteremen.
Mısırda qılǵanım sıyaqlı,
Hasamdı suwlar ústine sozaman.[*][+]
27Sol kúni assiriyalılardıń júgi eńseńizden túsip,
Moyıntırıǵı moynıńızdan alıp taslanadı.
Kúshke tolǵanıńız sebepli, moyıntırıq sındırıladı»[+].

28Assiriyalılar Ayyat qalasına júris qıldı,
Migrondı kesip ótip,
Júklerin Mixmasta qaldırdı[+].
29Qıyın joldan asıp ótip, Gebada túnedi,
Rama qalası lárzege keldi,
Gibada jasaytuǵın Shauldıń xalqı qashıp ketti[+].
30Páriyad qıl, háy, Gallim qızı!
Qulaq túr, háy, Laysha!
Juwap ber, háy, Anatot![+]
31Madmena xalqı qashıp ketti,
Gebim turǵınları pana izlep, ushtı.
32Bul kúni dushpanlar Nobta toqtaydı,
Qız Sionnıń[†] tawına,
Erusalimniń tóbeshigine mush kóteredi[+].

33Mine, Iye, Álemniń Jaratqan Iyesi,
Qorqınıshlı kúshi menen shaqalardı kesip,
Sawlatlı aǵashlardı shawıp taslaydı,
Biyik terekler sozılıp jerge qulaydı[+].
34Toǵaydaǵı qalıń jerlerdi Ol balta menen shawıp taslaydı,
Lebanonnıń qalıń toǵayları da qulaydı.

#### 11


Tınısh patshalıq

1Ishaydıń[*] túbirinen bir putaq ósip shıǵıp,
Onıń tamırınan ósip shıqqan shaqa miywe beredi.
2Jaratqan Iyeniń[†] Ruwxı:
Danalıq hám aqıl-parasat ruwxı,
Másláhát hám kúsh-qúdiret ruwxı,
Jaratqan Iyeni biliw hám Onnan qorqıw ruwxı,
Onıń ústinde boladı[+].
3Ol Jaratqan Iyeden qorqıwdan lázzet alar.
Ol kózi kórgenine qarap, húkim qılmas,
Qulaǵı esitkenine qarap, sheshim qabıllamas.
4Ol jarlılardı ádillik penen húkim qılıp,
Jer betindegi kámbaǵallar ushın tuwrı qarar shıǵarar.
Bir awız sózi menen dúnyanı jazalap,
Demi menen zalımdı óltirer[+].
5Ádillik Onıń belindegi,
Sadıqlıq Onıń beldemesindegi qayıs bolar.

6Sonda qozı qasqır menen jasar,
Qaplan ılaq penen jatar,
Baspaq, arıslan hám semirtilgen mallar birge bolıp,
Kishkene balalar olardı jeteklep júrer[+].
7Sıyır ayıw menen birge otlar,
Olardıń tólleri birge jatar,
Arıslan buǵa sıyaqlı saban jer.
8Bópe jılan uyasınıń ústinde oynar,
Náreste qolın uwlı jılannıń inine tıǵar.
9Muxaddes[†] tawımnıń hesh bir jerinde,
Zıyan keltirilmes, hesh kim óltirilmes.
Sebebi teńiz suwǵa tolǵanı sıyaqlı,
Jer beti de Jaratqan Iyeniń bilimine tolar[+].

10Sol kúni Ishaydan ósip shıqqan tamır xalıqlar ushın belgi boladı. Milletler Onı izlep keledi, Onıń mákanı saltanatlı boladı[+]. 11Sol kúni Iyemiz Óz xalqınan aman qalǵanlardı qaytarıw ushın ekinshi ret qolın sozadı. Ol Assiriyadan,[†] Mısırdan,[†] Patrustan, Xabashstannan,[†] Elamnan, Shınardan[*], Xamattan hám teńizdegi atawlardan olardı qaytarıp alıp keledi[+].

12Ol milletlerge belgi etip bayraq kóterip,
Izraildıń[†] quwǵın bolǵanların toplar.
Yahudanıń[†] tarqalıp ketkenlerin,
Jerdiń tórt tárepinen jıynar[+].
13Efrayımnıń[†] qızǵanshaqlıǵı toqtar,
Yahudanıń dushpanlıǵı joq qılınar,
Efrayım Yahudanı kúnlemes,
Yahuda Efrayımǵa dushpanlıq etpes[+].
14Olar batısta filistlerge[†] hújim eter,
Shıǵıstaǵı xalıqlardı birge talar,
Edomǵa[†] hám Moabqa[†] qarsı qol kóterer,
Ammonlar[†] boysınar olarǵa[+].
15Mısır teńiziniń qoltıǵın,
Bóleklep taslar Jaratqan Iye[†].
Ol Evfrat dáryası ústine qolın sozıp,
Kúydiretuǵın samal jiberer,
Onı jeti arnaǵa bóler,
Sandal menen óter adamlar onnan[+].
16Mısırdan shıqqan kúni,
Izraillılarǵa shıǵıw jolı bolǵanı kibi,
Jaratqan Iyeniń xalqınıń Assiriyada aman qalǵanları ushın,
Úlken bir shıǵıw jolı boladı[+].

#### 12


Alǵıs-maqtaw qosıǵı

1Sol kúni sen bılay deyseń:

«Jaratqan Iye[†]! Seni alǵıslayman.
Sen maǵan ǵázeplendiń,
Biraq Óz ǵázebińdi basıp,
Meni jubattıń[+].
2Haqıyqattan da, Quday[†] meniń qutqarıwshım,[†]
Oǵan úmit baylayman, endi qorqpayman,
Sebebi Jaratqan Iye bolǵan Quday meniń kúsh-qúdiretim,
Ol meni qutqarıwǵa keldi»[+].

3Qutqarılıw bulaqlarınan quwanısh penen suw alasızlar.
4Sol kúni bılay deysizler:
«Jaratqan Iyege[†] minnetdarshılıq bildirip,
Onıń atın aytıp shaqırıńlar,
Xalıqlarǵa Onıń islerin bildirip,
Atınıń ullılıǵın járiyalańlar[+].
5Jaratqan Iyege saz shertip, alǵıs aytıńlar,
Sebebi Ol ullı isler isledi,
Bunı pútkil dúnya bilsin![+]
6Quwanıshtan qıshqır Sion[†] xalqı, shadlanıp baqır,
Óytkeni arańızdaǵı Izraildıń[†] Muxaddesi[†] ullı!»[+]

#### 13


Babilonǵa qarsı payǵambarshılıq

1Amos ulı Iyshaya kórgen ayanda Babilon[†] tuwralı aytılǵan payǵambarshılıq[†] sóz:[+]

2Taqır tóbe basına bayraq tigiń,
Shabıwılshılarǵa dawıslap baqırıń.
Aqsúyeklerdiń dárwazalarına kiriwi ushın,
Qol bılǵap, olarǵa belgi beriń[+].
3Men Ózimniń tańlap alǵanlarıma buyrıq berdim.
Ǵázebimdi shashıw ushın, jawıngerlerimdi shaqırdım.
Meniń jeńisime quwanatuǵınlardı topladım.

4Tawlardaǵı alamannıń baqırısqan dawısın tıńlań,
Ol sansız xalıqtıń dawısına megzer.
Bir jerge jıynalǵan milletlerdiń,
Yaǵnıy patshalıqlardıń qıshqırısqan dawısın tıńlań!
Álemniń Jaratqan Iyesi[†] sawashqa láshker toplamaqta!
5Jaratqan Iye[†] hám Onıń ǵázep quralları,
Pútkil jerdi joq qılıw ushın,
Uzaq jerlerden, aspannıń shetinen kiyatır olar[+].

6Páriyad etiń! Jaratqan Iyeniń húkim kúni jaqın qaldı!
Ol keledi Qúdireti kúshli Qudaydıń apatshılıǵı kibi[+].
7Sol sebepli qollarda dárman qalmas,
Hár bir adamnıń ruwxı túser[+].
8Olardı qorqınısh biylep,
Dárt hám qayǵı basar,
Tolǵaq tutqan hayalday azap sheger,
Bir-birine hayran bolıp qarar,
Júzleri ottay lawlap janar[+].

9Mine, Jaratqan Iyeniń húkim kúni kiyatır!
Jer júzin wayran etip,
Ondaǵı gúnakarlardı joq qılıw ushın,
Rehimsiz, qáhárli hám lawlaǵan ǵázepke tolǵan[+].
10Kóktegi juldızlar, olardıń toparı,
Jarıqlıq taratpas,
Shıqqan quyash qarawıtıp,
Ay da nurın shashpas[+].

11Men dúnyanı jawızlıǵı ushın,
Zalımlardı qılmısları ushın jazalayman.
Menmenlerdiń menmenligine shek[†] qoyaman,
Zalımlardıń tákabbirligin jerge uraman[+].
12Men adamlardı sap altınnan da,
Ofir altınınan da siyrek ushıraytuǵın qılaman[+].
13Sonlıqtan Álemniń Jaratqan Iyesiniń,
Meniń ǵázebim lawlaǵan kúni,
Men kóklerdi titiretemen,
Qáhárimnen jer ornınan qozǵalar[+].

14Sonda ańshı quwǵan jeyranday,
Shopanı joq qoylarday,
Hár bir adam óz xalqına qaytar,
Hár biri óz eline qashar[+].
15Hár bir tutılǵan adam nayzaǵa shanshılar,
Hár bir qolǵa túsken adam qılıshtan ótkeriler.
16Balaları kóz aldında mılja-mılja qılınar,
Úyleri tonalıp, hayallarınıń namısı ayaq astı qılınar[+].

17Mine, Men gúmisti qádirlemeytuǵın,
Altındı súymeytuǵın,
Midiyalılardı[†] olarǵa qarsı óshegistiremen[+].
18Olardıń oq jayları jas jigitlerdi óltirer,
Bópelerge rehim etpes,
Balalarǵa da ayanısh penen qaramas[+].
19Men, Quday[†] patshalıqlardıń eń saltanatlısı,
Kaldeylerdiń jarqın maqtanıshı bolǵan Babilondı,
Sodom hám Gomora sıyaqlı,
Jer menen jeksen etemen[+].
20Ol jerde hesh qashan adam jasamas,
Áwladtan-áwladqa mákan basqan adam bolmas,
Kóshpeli arablar ol jerge shatırın tikpes,
Shopanlar da súriwin ol jerge jaymas[+].
21Biraq jabayı haywanlar ol jerge mákan basar,
Ol jerdegi úylerdi jabayı ańlar iyeler,
Ol jerde úkiler jasar,
Tekeler sekirip júrer[+].
22Qorǵan qalalarında sırtlanlar,
Kórkem saraylarında saǵallar ulır.
Babilonnıń sońı jaqın qaldı,
Onıń kúnleri uzaq bolmas.

#### 14


Jaratqan Iyeniń xalqınıń úyine qaytıwı

1Jaratqan Iye[†] Yaqıptıń[†] urpaqlarına rehim eter,
Izraildı[†] jáne tańlap alıp,
Ózleriniń eline ornalastırar.
Jat jerliler olarǵa qosılıp,
Yaqıptıń násiline biriger[+].
2Xalıqlar olardı óz jerlerine alıp keler,
Izrail xalqı bolsa, olardı basıp alıp,
Jaratqan Iyeniń[†] jerinde qul hám shorı qılar.
Ózlerin tutqın qılǵandı tutqın qılıp,
Ózlerin ezgenlerge húkimdarlıq qılar[+].

3Jaratqan Iye sizlerdi azaptan, qayǵıdan hám qullıqtıń awır júginen qutqarǵan kúni, 4Babiloniya[†] patshasın mazaq qılıp, mına qosıqtı aytıp berersiz:

«Mine, eziwshiniń aqırı keldi!
Tákabbirligi tamam boldı![+]
5Jaratqan Iye zalımnıń tayaǵın,
Húkimdardıń hasasın sındırdı.
6Ol ǵázeplenip, xalıqlardı úzliksiz sabap,
Ayawsız ezip, milletlerdi qáhár menen basqarǵan edi.
7Endi pútkil dúnya tınıshlıq hám paraxatshılıq ishinde,
Shadlanıp qosıq aytadı.
8Hátte, Lebanonnıń sárwi hám kedr aǵashları,
Shadlanıp, eziwshiler ústinen bılay deydi:
„Sen jerge qulaǵannan beri,
Hesh kim bizdi shabıwǵa kelmeydi“[+].

9Seni kútip alıw ushın,
Óliler mákanı[†] háreketke keledi.
Seni qarsı alıw ushın,
Ol ólilerdiń ruwxların,
Jer júziniń barlıq basshıların oyatadı,
Milletlerdiń barlıq patshaların,
Taxtlarınan turǵızadı.
10Olardıń hámmesi saǵan:
„Sen de bizlerdey hálsiz boldıń,
Bizlerge uqsadıń“, – deydi.
11Saltanatıń da, arfańnıń[†] sesti de,
Óliler mákanına kirdi.
Shıbın qurtları astıńa tóselip,
Jawın qurtları kórpeń boldı.

12Háy, jarqın juldız, tań ulı,
Kóklerden qalay quladıń!
Xalıqlardı ezip kelgen sen,
Endi óziń jerge jıǵıldıń![+]
13Sen ishińnen bılay dediń:
„Kóklerge kóterilemen,
Taxtımdı Qudaydıń juldızlarınan,
Joqarıǵa qoyaman.
Qudaylar jıynalatuǵın tawda,
Safon tawında otıraman[+].
14Bultlardıń ústine shıǵaman,
Ózimdi Quday Taaladay[†] qılaman“[+].
15Biraq sen óliler mákanına,
Tuńǵıyıqtıń túbine ılaqtırılasań[+].

16Seni kórgenler tigilip qarap,
Táǵdirińe hayran qalıp, bılay deydi:
„Jerdi terbeltip,
Patshalıqlardı titiretken,
17Dúnyanı shólistanǵa aylandırıp,
Ondaǵı qalalardı qıyratqan,
Tutqınlardı úylerine qaytarmaǵan adam usı ma?“[+]
18Milletlerdiń patshaları saltanatlı jerlenip,
Hár biri óz qábirinde jatır.
19Al sen kereksiz putaq kibi,
Qábirińnen sırtqa ılaqtırıldıń.
Sen qılısh penen shabılǵan,
Taslı tuńǵıyıqqa taslanǵan,
Óliler arasında jatırsań.
Ayaq astında qalǵan óli denege uqsaysań.
20Sen basqa patshalar kibi jerlenbeyseń.
Sebebi sen jerińdi wayran ettiń,
Xalqıńdı qırdıń.
Jawızlıq qılǵanlardıń násili hasla eske alınbasın![+]

21Ata-babaları islegen ayıp ushın,
Ulların bawızlawǵa tayarlań.
Olar qalıp, dúnyanı iyelemesin,
Jer betin óz qalaları menen toltırmasın».

22«Men olarǵa qarsı kóterilemen,
– deydi Álemniń Jaratqan Iyesi, –
Men Babilonnan onıń atın, tiri qalǵanların,
Urpaqların hám keleshek áwladın joq qılaman,
– deydi Jaratqan Iye. –
23Men onı kirpitikenler iyeligine,
Batpaqlıqqa aylandırıp,
Joq qılıw sipsesi menen sıpırıp taslayman,
– deydi Álemniń Jaratqan Iyesi»[+].


Assiriyaǵa qarsı payǵambarshılıq

24Álemniń Jaratqan Iyesi bılay dep ant ishti:

«Neni niyet etken bolsam, sol boladı,
Qanday qararǵa kelgen bolsam, sol ámelge asadı.
25Assiriyalılardı[†] Ózimniń elimde sındıraman,
Tawlarımda olardı ayaq astı qılaman.
Olardıń moyıntırıǵı xalqımnan,
Júkleri xalqımnıń iyninen alıp taslanadı[+].
26Pútkil dúnya ushın qabıl etilgen qarar bul,
Pútkil milletlerge sozılǵan qol bul».
27Álemniń Jaratqan Iyesi qarar etti,
Onı kim biykar qıla aladı?
Ol qolın sozdı,
Onı kim izge qaytara aladı[+]?


Filistlerge qarsı payǵambarshılıq

28Patsha Axaz ólgen jılı usı payǵambarshılıq[†] sóz tústi:[+]

29«Ózlerińizdi urǵan tayaq sındı dep,
Shadlanbańlar, háy Filistiya![†]
Sebebi jılannıń tuqımınan qara jılan tuwılar,
Jılannıń balası da záhárli jılan bolar.
30Jarlınıń tuńǵıshı toyadı,
Mútájler qáwipsizlikte boladı,
Biraq seniń tuqımıńdı ashlıqtan qurtaman,
Aman qalǵanlarıńızdı da óltiremen.
31Páriyad qıl, háy dárwaza! Dad sal, háy, qala!
Filistiya, qorqınıshtan ruwxıńız tússin!
Arqadan shań-tozań bultı kiyatır,
Dushpan áskerleri sap tartıp kiyatır».

32Millettiń xabarshılarına ne dep juwap beremiz?
Olarǵa: «Jaratqan Iye Siondı[†] qurdı,
Xalqınıń jarlıları sol jerden pana tabadı», – deymiz[+].

#### 15


Moabqa qarsı payǵambarshılıq

1Moab[†] tuwralı payǵambarshılıq[†] sóz:

Moabtıń Ar qalası,
Bir túnde qarabaqanaǵa aylanıp,
Moab joq boldı!
Moabtıń Kir qalası,
Bir túnde qarabaqanaǵa aylanıp,
Moab joq boldı![+]
2Dibon xalqı jılaw ushın ibadatxanaǵa,[†]
Sıyınıw orınlarına shıqtı.
Moab xalqı Nebo hám Medeba ushın joqlaw aytar,
Hár biri shashın aldırıp, saqalın qırqar[+].
3Kóshelerde xalıq aza kiyimin kiyer,
Úydiń tóbelerinde, maydanlarda,
Hámme páriyad etip, zar eńirep jılar.
4Xeshbon menen Elale baqırıp jılar,
Olardıń dawısı Yahasqa deyin esitiler.
Sonlıqtan Moabtıń áskerleri de zar jılar,
Qorqınıshtan júrekleri qaltırar[+].

5Júregim Moab ushın jılaydı,
Qashqınları Soarǵa,
Eglat-Shelishiyaǵa qashıp ketedi.
Olar jılawı menen Luxit biyikligine kóterilip,
Xoronayımǵa baratuǵın jolda,
Wayran bolǵanı ushın dad salıp jılaydı[+].
6Nimrim suwları qurıp, shópler soladı,
Taza shóp kógermedi, hasla kók shóp qalmadı.
7Jıynap-terip, saqlaǵan baylıǵın,
Olar Arabim sayı arqalı alıp ketedi.
8Moab jeri jılaǵan dawısqa toldı,
Olardıń eńirewi Eglayımǵa,
Nalası Beer-Elimge jetti.
9Dibonnıń suwları qanǵa tolǵan.
Biraq Men Dibonnıń basına,
Bunnan beterin jawdıraman,
Moabtan qashqanlardıń,
Elde qalǵanlardıń ústine,
Arıslan jiberemen.

#### 16

1Shól jolı arqalı Seladan,
Qız Sionnıń[†] tawına,
Eldiń húkimdarlarına,
Qozılardı sıyǵa jiberiń[+].
2Moab[†] hayalları uyalarınan ılaqtırıp taslanǵan,
Qaltırap qanat qaqqan quslarday,
Arnon sayınıń ótkelinde júredi[+].

3Olar Yahuda[†] xalqına bılay deydi:
«Bizge keńes ber, qarar qabıl et,
Kún ortasındaǵı sayańdı,
Tún sıyaqlı bizge túsir.
Quwılǵanlardı jasır,
Qashaqlardı qolǵa berme.
4Moabtan quwılǵanlar,
Mákan bassın arańızda,
Qırǵın qılıwshılardan,
Jasırınatuǵın pana bol!»

Eziwshiler joq bolǵanda,
Wayranshılıq toqtap,
Talanshılar elden ǵayıp bolar.
5Taxt súyispenshilik[†] penen ornatılar,
Onda sadıqlıq penen otırar húkimdar,
Ol Dawıttıń xojalıǵınan kelip shıǵar,
Ádalatlıqtı izler, ádillikti júzege asırıwǵa asıǵar[+].

6Moabtıń tákabbirligi,
Asa menmenligi, dańqparazlıǵı,
Kókirekligi hám surbetligi haqqında esittik.
Biraq olar bosqa maqtanadı[+].
7Sonıń ushın moablılar zar jılasın,
Hámmesi birge Moab ushın nala sheksin.
Kir-Xaresettiń kishmishlerin qumartıp,
Qayǵırıp, joqlaw aytıń[+].
8Xeshbonnıń egin maydanları,
Sibmanıń júzimzarları qurıp qaldı,
Milletlerdiń kósemleri,
Jaqsı júzim aǵashları basqılandı,
Bul aǵashlar Yazerge jetip,
Shólge deyin jayıldı.
Shaqaları uzayıp,
Teńizden de asqan edi[+].
9Sonlıqtan Sibmanıń júzimzarları ushın,
Yazer jılaǵanday, men de jılayman.
Xeshbon hám Elale!
Sizlerdi kóz jasım menen suwǵaraman.
Sebebi miywe pisken waqıttaǵı,
Dán oraǵı waqtındaǵı oyın-kúlkińiz toqtadı[+].
10Shadlıq hám quwanısh baǵlardı tárk etti,
Júzimzarlarda hesh kim shadlanıp baqırmaydı, qıshqırmaydı da,
Júzim sıǵılatuǵın shuqırlarda júzim sıǵılmaydı,
Quwanıshlı shawqımlarǵa shek[†] qoydım.
11Júregim Moab ushın,
Janım Kir-Xeres ushın lira[†] sıyaqlı nala shegedi[+].
12Eger Moab ózleriniń sıyınıw ornında payda bolıp,
Ózlerin talıqtırsa da,
Olar duwa etiw ushın ózleriniń muxaddes[†] orınlarına kelse de,
Bul hesh qanday payda bermeydi.

13Bul Jaratqan Iyeniń[†] Moab haqqında álle qashan aytqan sózi edi. 14Biraq endi Jaratqan Iye[†] bılay deydi: «Jallanǵan isshiniń múddeti kibi, úsh jıldan keyin, Moabtıń saltanatınıń hám kóp sanlı xalqınıń abırayı tógiledi. Xalqınıń aman qalǵanları júdá az hám hálsiz boladı»[+].

#### 17


Quday Aramdı hám Izraildı jazalaydı

1Damask tuwralı payǵambarshılıq[†] sóz:

«Mine, Damask endi qala dep sanalmas,
Ol qarabaqanaǵa aylanadı[+].

2Aroer qalaları tárk etiledi,
Súriwler jatatuǵın jaylawǵa aylanıp,
Olardı úrkitetuǵın hesh kim bolmas[+].
3Efrayımda[†] qorǵanlı qala qalmas,
Damaskte patshalıq bolmas,
Aramnıń[†] aman qalǵanları,
Izraildıń[†] saltanatı kibi bolar,
– deydi Álemniń Jaratqan Iyesi.[†] –

4Sol kúni Yaqıptıń[†] dańqı ósher,
Maylı denesi azıp-tozar.
5Oraqshılardıń dándi jıynap alǵanınday,
Óz qolları menen masaqtı terip alǵanınday boladı.
Ol Refaim oypatlıǵında birewdiń masaqlardı jıynap alǵanına uqsaydı[+].
6Záytún[†] aǵashınıń miywesi qaǵıp alınǵannan soń,
Eń tóbesinde eki-úsh záytún,
Ónimdar shaqasında tórt-bes záytún qalǵanı sıyaqlı,
Tek bir neshe adam ǵana aman qaladı,
– deydi Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye[†]»[+].

7Sol kúni xalıq Jaratqanǵa názerin tigedi,
Kózleri Izraildıń Muxaddesin[†] kóredi.
8Endi olar ózleri islegen qurbanlıq[†] orınǵa qaramaydı.
Qolları menen soqqan kiyeli aǵashlarǵa,[†]
Tútetki tútetiletuǵın orınlarǵa názer salmaydı[+].
9Sol kúni olardıń bekinisli qalaları,
Izraillılardan qashqan xiwler[†] menen amorlardıń,[†]
Tárk etken qalaları sıyaqlı shólge aylanadı[+].
10Sen óz Qutqarıwshı[†] Qudayıńdı umıttıń,
Óz Qorǵanıń bolǵan Jartastı[†] eske almadıń.
Sonlıqtan unamlı ósimlikler ekseń de,
Basqa jaqtan alıp kelip, júzim nállerin otırǵızsań da,[+]
11Olardı ekken kúni ósirseń de,
Otırǵızıp baslaǵan kúni azanda gúlletseń de,
Hástelik hám dárt kúni kelgende,
Jıynap alar daqıl bolmaydı.

12Kóp milletlerdiń shuwıldısı,
Teńizdiń shuwıldısınday shuwıldaydı!
Xalıqlardıń gúwildisi,
Kúshli tolqınlar kibi gúwildeydi![+]
13Milletler kúshli tolqınlardıń gúwildisi kibi gúwildesin,
Biraq Quday[†] olardı áshkaralaǵanda,
Tóbelerde samal ushırǵan qawıq kibi,
Uzaqlarǵa qashıp ketedi.
Dúbeley ushırǵan qańbaqtay aylanadı.
14Keshki waqıt, mine, qorqınısh!
Azanǵa taman olar joq bolıp ketedi!
Bizlerdi tonaǵanlardıń payı,
Bizlerdi talan-taraj qılǵanlardıń táǵdiri usınday boladı.

#### 18


Quday Xabashstandı jazalaydı

1Xabashstan[†] dáryalarınıń arǵı jaǵında jasaytuǵın,
Qanatların suwıldatatuǵın el, hásiret shegesiz!
2Sol el qamıstan islengen qayıq penen,
Nil dáryası arqalı óz elshilerin[†] jiberedi.
Háy, júyrik xabarshılar!
Jerleri dáryalar menen bólingen,
Uzın boylı, tegis terili milletke,
Jaqın-alısqa qorqıw salǵan xalıqqa,
Kúshli hám basqınshı milletke qaytıńlar.

3Háy sizler, pútkil dúnya turǵınları,
Jer betinde jasawshılar!
Taw basında urıs jalawı kóterilse, qarańlar,
Kárnay[†] shalınǵanda, esitińler[+].
4Jaratqan Iye[†] maǵan bılay dedi:
«Kúnniń háwirli ıssısı sıyaqlı,
Jıyın-terim waqtındaǵı shıqlı bult sıyaqlı,
Men Óz mákanımnan tınısh qarap turaman»[+].

5Hasıl jıynalmastan aldın,
Gúllep bolıp, gúl júzimge aylanǵanda,
Ol baǵ qayshısı menen putaqlardı kesip,
Jayılǵan shaqalardı shawıp, ılaqtıradı.
6Hámmesi tawlardaǵı jırtqısh quslarǵa,
Jerdegi jabayı haywanlarǵa qaladı.
Olar jazda jırtqısh quslarǵa,
Qısta jabayı haywanlarǵa jem boladı.

7Sol waqıtta jerleri dáryalar menen bólingen,
Uzın boylı, tegis terili millet,
Jaqın-alısqa qorqıw salǵan xalıq,
Kúshli hám basqınshı millet,
Álemniń Jaratqan Iyesine,[†]
Álemniń Jaratqan Iyesiniń atı bolǵan jerge,
Sion[†] tawına sawǵalar alıp keledi.

#### 19


Mısır tuwralı payǵambarshılıq

1Mısır[†] tuwralı payǵambarshılıq[†] sóz:

Mine, Jaratqan Iye[†] ushqır bultqa minip alıp,
Mısırǵa keledi.
Onıń aldında Mısır butları titireydi,
Mısırlılardıń ruwxları túsip ketedi[+].

2«Men mısırlını mısırlıǵa qarsı kóteremen,
Tuwısqan tuwısqanǵa, qońsı qońsıǵa, qala qalaǵa,
Patshalıq patshalıqqa qarsı urısadı[+].
3Mısırlılardıń ruwxı túsedi,
Niyetlerin pushqa shıǵaraman.
Olar butlarınan, óli ruwxlarınan,
Árwaqlardı hám ruwxlardı shaqırıwshılardan másláhát soraydı[+].
4Men mısırlılardı zalım xojayınlardıń qolına beremen,
Olardıń ústinen rehimsiz patsha húkim súredi»,
– deydi Iye, Álemniń Jaratqan Iyesi.[†][+]

5Nildiń suwı qurıp,
Tarmaqları tartılıp, qurǵap qalar[+].
6Onıń kanalları pataslanar.
Mısırdaǵı Nildiń tarmaqları qurıp, kewip qalar,
Jekenler hám qamıslar shirip keter[+].
7Nildiń jaǵasındaǵı basqa ósimlikler,
Nil dógeregindegi atızlardaǵı eginler quwrap,
Samal menen ushıp, joq bolar.
8Balıqshılar dad salıp, zar jılar,
Nilge qarmaq salıp, kún kórip otırǵanlar,
Suwǵa aw taslaǵanlar túskinlikke túser.
9Zıǵırdıń qabıǵına islew beriwshiler,
Jaqsı zıǵır tawar toqıwshılar uyatqa qalar.
10Kiyim toqıwshılar qayǵıǵa batıp,
Jallanba jumısshılar túskinlikke túser.

11Soannıń xızmetkerleri qanday aqılsız?
Faraonnıń[†] dana keńesshileri aqmaq keńes beredi.
Sizler qalayınsha faraonǵa:
«Men danıshpannıń ulıman,
Áyyemgi patshalar násilinenmen», – dey alasız[+].
12Háy faraon, qáne sol dana adamlarıń?
Álemniń Jaratqan Iyesi Mısırǵa qarsı neni maqset qılǵanın,
Olar saǵan aytıp bersin, bildirsin[+].
13Soannıń xızmetkerleri aqıldan adastı!
Nof húkimdarları aldandı!
Mısırdı óz urıw basshıları joldan adastırdı[+].
14Jaratqan Iye olarǵa aqılınan adastırıw ruwxın jiberdi,
Óz qusıǵına tayıp jıǵılǵan máskúnem qanday bolsa,
Olar da Mısırdı hámme isinde adastırdı[+].
15Bas ta, quyrıq ta, palma shaqası da, qamıs ta,
Mısır ushın hesh nárse qıla almadı[+].


Mısırlılardıń Jaratqan Iyege boysınıwı

16Sol kúni mısırlılar hayal adamǵa uqsap qalıp, Álemniń Jaratqan Iyesi ózlerine qarsı qol kótermey atırıp, qorqıp, titiresedi[+]. 17Yahuda[†] eli mısırlılarǵa qáwip tuwdıradı. Yahudanıń atı atalǵanda, Álemniń Jaratqan Iyesiniń Mısırǵa qarsı shıǵarǵan qararınan hár bir mısırlı qorqatuǵın boladı.

18Sol kúni Mısırda bes qala qanan[†] tilinde sóylep, Álemniń Jaratqan Iyesine sadıq bolıwǵa ant ishedi. Olardıń biri Quyash qalası dep ataladı[+].

19Sol kúni Mısırdıń ortasına Jaratqan Iyege arnap qurbanlıq[†] orın qurılıp, eldiń shegarasına Oǵan arnalǵan estelik tas qoyıladı[+]. 20Bul Álemniń Jaratqan Iyesi ushın Mısırda bir belgi hám gúwalıq boladı. Olar eziwshiler sebepli Jaratqan Iyege jalbarınǵanda, Jaratqan Iye mısırlılarǵa qutqarıwshı[†] jiberip, ǵamxorlıq qıladı hám azat etedi. 21Jaratqan Iye Ózin mısırlılarǵa tanıtadı hám sol kúni mısırlılar Jaratqan Iyeni tanıydı. Olar qurbanlıqlar hám ǵálle sadaqaları[†] menen Jaratqan Iyege sıyınadı, Oǵan wádeler berip, olardı orınlaydı[+]. 22Jaratqan Iye Mısırdı jazalaydı hám jazalaǵannan keyin Ózi olarǵa shıpa beredi. Mısırlılar Jaratqan Iyege júz buradı, Jaratqan Iye de olardıń jalbarınıwlarına qulaq salıp, olarǵa shıpa beredi[+].

23Sol kúni Mısırdan Assiriyaǵa[†] keń jol ashıladı. Assiriyalılar Mısırǵa, mısırlılar Assiriyaǵa baradı. Mısırlılar assiriyalılar menen birge sıyınadı[+].

24Sol kúni Izrail[†] Mısır menen Assiriya qasındaǵı úshinshi el bolıp, olar arqalı dúnya jarılqanadı[+]. 25Álemniń Jaratqan Iyesi: «Xalqım Mısır, Óz qolımnıń isi bolǵan Assiriya hám miyrasım Izrail jarılqansın», – dep olarǵa aq pátiyasın beredi.

#### 20


Mısır hám Xabashstan tuwralı payǵambarshılıq

1Assiriyanıń[†] bas sárkárdası Assiriya patshası Sargonnıń buyrıǵı menen Ashdodqa hújim jasap, qalanı qolǵa kirgizgen jılı,[+] 2Jaratqan Iye[†] Amos ulı Iyshaya arqalı sóyledi. Ol Iyshayaǵa:

– Barıp, ústińdegi aza kiyimdi hám ayaǵıńdaǵı sandaldı sheship tasla, – dedi. Ol solay islep, jalańash hám jalańayaq júrdi[+].

3Sonda Jaratqan Iye bılay dedi:

– Qulım Iyshayanıń úsh jıl jalańash hám jalańayaq júrgeni Mısır[†] hám Xabashstan[†] ushın belgi hám nıshan boladı[+]. 4Mısırdı shermende qılıw ushın Assiriya patshası Mısır tutqınların, Xabashstannan súrgin[†] bolǵanlardı, olardıń jasın hám ǵarrısın jalańash, jalańayaq, uyatlı jerleri ashıq halda aydap ketedi[+]. 5Xabashstanǵa úmit baylap, Mısır menen maqtanǵanlar qorqıp, uyatqa qaladı. 6Sol kúni bul teńiz jaǵasınıń turǵınları bılay deydi: «Qara, Assiriya patshasınan qutılıw ushın járdem kútip, úmit baylaǵanımız ne boldı?! Endi bizler qalay qashıp qutılamız?»

#### 21


Babilon tuwralı payǵambarshılıq

1Teńiz jaǵasındaǵı shól[*] tuwralı payǵambarshılıq[†] sóz:

Qubladan dúbeleylerdiń dúbegeni kibi,
Basqınshı da shólden, qorqınıshlı jurttan keledi[+].

2Maǵan bir qorqınıshlı ayan tústi:
Satqan satadı, talawshı talaydı.
Hújim et, Elam! Qamal qıl, Midiya![†]
Ol sebepli bolǵan nalalardı aqırına jetkeremen[+].

3Sol sebepli belim shanshıp,
Tuwatuǵın hayaldıń tolǵaǵı kibi,
Tolǵaq tuttı meni.
Esitkenlerimnen eki búgilip,
Kórgenlerimnen qorqınıshqa tústim[+].
4Júregim háwlirip, qorqınısh biylep aldı meni,
Ímırt jabılıwın kútken edim,
Biraq ol meni qorqınıshqa saldı.

5Gilemler tóselip, dasturxan jayılıp,
Jep hám iship atır eken.
Turıńlar, áskerbasılar, qalqanlarıńızdı maylańlar!

6Iye[†] maǵan bılay dedi:
«Barıp, gúzetshi qoy, kórgenin aytsın[+].
7Ol sawash arbaların, qos at jegilgen arbaǵa mingenlerdi,
Eshekke, túyege mingenlerdi kórse,
Olarǵa muqıyatlı túrde dıqqat qoysın!»

8Gúzetshi bılay dep baqırdı:
«Mırzam, kún boyı men minarada turaman,
Túnde de óz ornımda náwbetshilikte bolaman[+].
9Áne, olar qos at jegilgen sawash arbada kiyatır».
Keyin gúzetshi baqırıp xabarladı:
«Quladı Babilon,[†] quladı!
Onıń qudaylarınıń barlıq músinleri,
Qıyrap jerde jatır»[+].

10Qırmanda biyday kibi jenshilgen xalqım!
Álemniń Jaratqan Iyesinen,[†] Izraildıń[†] Qudayınan,
Esitkenlerimdi sizlerge ayan qıldım[+].


Edom tuwralı payǵambarshılıq

11Duma[*] tuwralı payǵambarshılıq sóz:

Birew meni Seirden shaqıradı:
«Gúzetshi, tań atıwǵa qansha qaldı?
Gúzetshi, qashan tún tamam boladı?»

12Gúzetshi bılay deydi:
«Tań atadı, biraq jáne tún qaytıp keledi,
Eger soraǵıńız kelse, qaytıp kelip soray beriń».


Arabstan tuwralı payǵambarshılıq

13Arabstan tuwralı payǵambarshılıq sóz:

Dedanlılardıń kárwanları!
Arabstan toǵaylarında túneysizler.
14Tema jeriniń turǵınları!
Shóllegenge suw berińler,
Qashqınlarǵa awqat berińler[+].
15Olar qılıshtan, jalańashlanǵan qılıshtan,
Kerilgen oq jaydan, ǵıjlaǵan urıstan qashıp keledi.

16Iye maǵan bılay dedi: «Bir jıldan keyin, jallanǵan isshiniń múddeti kibi, Kedardıń pútkil saltanatı aqırına jetedi[+]. 17Kedardıń sarıjayshı jawıngerlerinen azǵantayı ǵana aman qaladı». Bunı Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye ayttı.

#### 22


Erusalim tuwralı payǵambarshılıq

1Ayan oypatlıǵı tuwralı payǵambarshılıq[†] sóz:

Ne boldı sizlerge?
Nege hámmeńiz úsheklerge shıǵıp aldıńız?
2Háy, shawqım-súrenge tolı,
Ǵalmaǵallı hám shadlı qala!
Ólgenlerińiz qılıshtan da ólmedi,
Sawashta da ólmedi[+].
3Húkimdarlarıń birgelikte qashıp ketti,
Biraq oq jaylarınan bir oq atpay-aq tutqınǵa tústi.
Olar uzaqqa qashıp ketken edi,
Tabılǵanlardıń hámmesi tutqınǵa alındı.
4Sonda men bılay dedim:
«Meni jalǵız qaldırıń, ókirip jılap alayın.
Xalqımnıń qırǵınǵa ushıraǵanı ushın,
Táselle bermeń maǵan»[+].

5Sebebi Iye[†], Álemniń Jaratqan Iyesiniń,[†]
Ayan oypatlıǵında ǵawǵalı,
Zorlıq-zombılıqqa tolı hám ala-sapıran kúni boladı.
Sol kúni diywallar qulap,
Járdem soraǵan dawıslar tawlardı jańǵırtadı.
6Elam oq jay hám oǵın alıp,
Sawash arbaları hám atlıları menen keldi.
Kir áskerleri qalqanların tayarladı[+].
7Seniń saylandı oypatlıqlarıń sawash arbalarına toldı,
Atlılar qala dárwazası janında sap tartıp tur.
8Jaratqan Iye Yahudanıń[†] bekinislerin kúl-talqan qıldı.

Sol kúni «Lebanon toǵayı» dep atalatuǵın imarattaǵı,
Qural-jaraqqa úmit etip qaradıńız.
9Sizler Dawıttıń qalasınıń diywallarında,
Kóp jarıqlardı kórdińiz.
Tómengi háwizge suw saqlap qoydıńız[+].
10Sizler Erusalimdegi[†] úylerdi qarap shıǵıp,
Diywaldı pitew ushın, úylerdi buzdıńız.
11Eski háwizdiń suwları ushın,
Eki diywal arasına suw saqlaǵısh[†] qurdıńız.
Biraq bunı Kimniń oylap qoyǵanına názer salmadıńız,
Bunı Kimniń ázelden joba qılǵanına itibar bermedińiz.

12Sol kúni Iye, Álemniń Jaratqan Iyesi,
Jılap, aza tutıwǵa,
Shashlarıńızdı aldırıp, aza kiyim kiyiwge shaqırdı[+].
13Biraq sizler: «Kelińler, iship-jep qalayıq,
Sebebi erteń ólemiz-ǵo», – dep,
Ógiz soyıp, qoy shalıp,
Gósh jep, sharap iship,
Keypi-sapa qurıp atırsız[+].

14Sonda Álemniń Jaratqan Iyesi qulaǵıma:
«Bul gúna[†] ólgenińizshe keshirilmeydi», – dedi.
Bunı Iye, Álemniń Jaratqan Iyesi ayttı.


Shebnaǵa eskertiw

15Iye, Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: «Qáne, patshanıń oń qolı bolǵan saray basqarıwshısı sol Shebnaǵa barıp, bılay dep ayt:[+] 16„Bul jerde ne jumısıń bar? Ózińe qábir oyatuǵınday, bul jerde kimiń bar? Joqarıda ózińe qábir qazıp, jartasqa[†] jasaw ushın úńgir oyıpsań[+]. 17Háy, kúshli adam! Jaratqan Iye seni ılaqtırıp jiberedi. Ol seni bekkem uslap alıp, 18aylandırıp-aylandırıp, top kibi keń bir elge ılaqtırıp jiberedi. Sen sol jerde óleseń. Ájayıp sawash arbalarıń sol jerde qaladı hám sen mırzańnıń úyin shermende qılasań. 19Men seni óz lawazımıńnan túsirip, ornıńnan alıp taslayman.

20Sol kúni Men qulım Xilkiya ulı Elyakimdi shaqıraman[+]. 21Seniń kiyimlerińdi oǵan kiygizip, beline belbewińdi baylayman hám hákimshiligińdi oǵan beremen. Ol Erusalim turǵınlarınıń hám Yahuda xalqınıń ákesi boladı. 22Dawıttıń úyiniń giltin onıń moynına asaman. Onıń ashqanın hesh kim jaba almaydı, onıń japqanın hesh kim asha almaydı[+]. 23Men onı qattı jerge qaǵılǵan qazıqtay etip qaǵaman. Ol óz násili ushın saltanat taxtı boladı. 24Onıń xojalıǵınıń pútkil abırayı: onıń urpaqları hám shaqaları – onıń keseden gúzege shekemgi barlıq ıdısları oǵan júklenedi.

25Sol kúni, – deydi Álemniń Jaratqan Iyesi, – qattı jerge qaǵılǵan qazıq bosap, suwırılıp, qulap túsedi. Oǵan ilingen barlıq júk te alıp taslanadı. Bunı Jaratqan Iye ayttı“».

#### 23


Tir tuwralı payǵambarshılıq

1Tir[†] tuwralı payǵambarshılıq[†] sóz:

Úlken sawda kemeleri, jılańlar!
Tir qalası wayran boldı,
Úysiz, baspanasız qaldı.
Kittim jerlerinen olarǵa xabar keldi[+].
2Teńizden júzip ótkenler arqalı bayıǵan,
Ataw xalqı hám Sidon[†] sawdagerleri, úndemeń![+]
3Mol suw jolı arqalı,
Shixordıń dáni, Nildiń zúrááti paydańız edi.
Milletlerdiń sawda orayı edińiz[+].

4Uyal, háy Sidon, teńiz jaǵasındaǵı qorǵan!
Teńiz saǵan bılay deydi:
«Tolǵaq ta tutpadı, tuwmadım da,
Ul da tárbiyalamadım, qız da ósirmedim».

5Xabar Mısırǵa[†] jetkende,
Tir haqqındaǵı xabardan Mısır qorqıp, qayǵıǵa túsedi.
6Tarshishke qaray júziń,
Háy, ataw turǵınları, páriyad etiń!
7Haslında ázelden bar bolǵan,
Uzaq úlkelerge ayaǵı jetip, qonıs basqan,
Shadlıqqa bólengen qalańız usı ma?

8Patshalarǵa taj kiydiretuǵın,
Tirge qarsı bul isti kim belgiledi?
Sawdagerleri húkimdarlar bolıp,
Olar dúnyanıń abıraylı adamları edi.
9Menmenliginiń negizi bolǵan pútkil dańq-ataǵın xorlaw,
Dúnyanıń barlıq abıraylı adamların jer qılıw ushın,
Álemniń Jaratqan Iyesi[†] usılay qarar shıǵardı.

10Háy, qız Tarshish!
Nil sıyaqlı elińdi kesip ót,
Ol jerde endi jaǵıs bolmaydı.
11Jaratqan Iye[†] qolın teńiz ústine sozıp,
Patshalıqlardı titiretti.
Qanan[†] qorǵanların qıyratıwdı buyırdı[+].
12Ol bılay dedi:
«Háy, ezilgen pák qız Sidon!
Sen endi yoshlanbaysań.
Tur, Kittimge bar,
Ol jerde de ráhát kórmeyseń».

13Kaldeylerdiń jerine qara!
Bul xalıq joq endi.
Assiriyalılar[†] onı jabayı haywanlarǵa berdi.
Olar qalaǵa qarsı aǵash minara tiklep,
Sarayların qıyrattı,
Qalanı qarabaqanaǵa aylandırdı[+].
14Jılańlar, úlken sawda kemeleri,
Qorǵanıńız wayran boldı!

15Sol kúnnen baslap Tir jetpis jılǵa, bir patshanıń ómirindey waqıtqa umıtıladı. Usı jetpis jıl tamamlanǵanda, buzıq hayal haqqında aytılǵan mına qosıqtaǵılar Tirdiń basına túsedi:[+]

16«Háy, umıtılǵan buzıq hayal!
Lira[†] alıp, qalanı aylan,
Jaqsı nama shertip, bir qansha qosıqlar ayt,
Bálkim, seni eslep qalar».

17Jetpis jıldan soń, Jaratqan Iye Tirge jaqsılıq qıladı. Qala óz sawdasına qaytıp, jer betindegi barlıq patshalıqlar menen buzıqshılıq qıladı[+]. 18Biraq onıń sawdadan hám xızmetten alǵan dáramatları Jaratqan Iyege baǵıshlanadı. Dáramatlar saqlanbaydı da, jıynalmaydı da. Sawdadan alınǵanlar toyǵansha jew, sulıw kiyiniw ushın Jaratqan Iyeniń dárgayında jasaytuǵınlarǵa beriledi.

#### 24


Jaratqan Iye jer betin jazalaydı

1Mine, Jaratqan Iye[†] dúnyanı wayran etip, qarabaqanaǵa aylandıradı,
Jer betin kúl-talqan etip, turǵınların tarqatıp jiberedi[+].
2Xalıqqa ne bolsa, ruwxaniyge[†] de sol boladı.
Qulǵa ne bolsa, xojayınǵa da sol boladı.
Shorıǵa ne bolsa, biykege de sol boladı.
Qarıydarǵa ne bolsa, satıwshıǵa da sol boladı.
Qarız alıwshıǵa ne bolsa, qarız beriwshige de sol boladı.
Qarızdarǵa ne bolsa, payda alıwshıǵa da sol boladı[+].
3Jer beti tolıq wayran etilip, tolıq talan-taraj qılınadı.
Bul sózdi Jaratqan Iye ayttı.

4Jer júzi kewip, qurǵap qaladı,
Dúnya sónip, solıydı,
Dúnyadaǵı kúshliler kúshten taladı[+].
5Dúnyada jasaytuǵınlar jerdi haramladı,
Olar nızamlarǵa boysınbadı, qaǵıydalardı ayaq astı qıldı,
Máńgilik kelisimdi[†] buzdı[+].
6Sol sebepli dúnyaǵa nálet jawadı,
Turǵınları gúnasınıń jazasına tartıladı.
Jer betinde jasawshılar otqa jaǵılıp,
Tek azǵantay adam qaladı[+].
7Taza sharap azayadı, júzim putaları solıydı,
Shadlanıp júriwshiler ah uradı[+].
8Dáptiń shadlı hawazı basıldı,
Quwanǵanlardıń sesti tındı,
Liranıń[†] shadlı hawazı da sóndi[+].
9Endi qosıq aytıp sharap ishpes,
Ótkir ishimlik dámi de ishkenlerge ashshı túyiler.
10Wayran bolǵan qala qarabaqanaǵa aylanǵan,
Hár bir úy jabılǵan, hesh kim kire almas.
11Kóshelerde sharap ushın nala sheger,
Shadlıq qayǵıǵa aylanǵan,
Quwanısh jer betin tárk etti[+].
12Qala qarabaqanaǵa aylanǵan,
Qala dárwazaları kúl-talqan bolǵan.
13Záytún[†] aǵashı qaǵılǵanda,
Yaki júzim jıynap alınǵannan keyin,
Qalǵan miywelerge ne bolsa,
Dúnyadaǵı milletlerge de sol boladı[+].

14Aman qalǵanlar dawısların kóterip,
Shadlanıp baqıradı.
Jaratqan Iyeniń[†] ullılıǵın aytıp,
Batıstan baqıradı.
15Sonlıqtan shıǵısta Jaratqan Iyeni,
Teńiz jaǵasında Izraildıń[†] Qudayı Jaratqan Iyeniń atın dańqqa bóleń.
16Jerdiń shetinen alǵıs-maqtaw qosıqların esitemiz:
«Ádil Bolǵanǵa dańq-ataq bolsın!»
Biraq men bılay dedim:
«Qurıp qaldım, qurıp qaldım!
Sorım qurıydı!
Satqınlar satqınlıq qılmaqta,
Satqınlıǵı sheksiz olardıń»[+].
17Háy dúnyada jasawshılar!
Qorqıw, shuqır hám duzaq basıńızǵa túsedi[+].
18Sonda qorqıw dawısınan qashqan shuqırǵa túsedi,
Shuqırdan shıqqan duzaqqa túsedi.
Aspan qaqpaqları ashılıp,
Jerdiń tiykarı titireydi[+].
19Jer bólek-bólek bolıp,
Maydalanıp ketedi,
Ol kúshli silkinedi.
20Jer más adamday súrnigedi,
Dawıldaǵı shertektey shayqaladı,
Qılmısları oǵan awır júk boladı,
Jıǵıladı, qaytıp tura almaydı[+].

21Sol kúni Jaratqan Iye joqarıdaǵı, kóklerdegi kúshlerdi,
Jerdegi dúnya patshaların jazalaydı.
22Olar zindandaǵı tutqınlar kibi, bir jerge jıynalıp,
Zindanǵa qamaladı hám bir qansha waqıttan keyin, jazalanadı.
23Sonda ay uyalıp, quyash shermende boladı.
Álemniń Jaratqan Iyesi Sion[†] tawında,
Erusalimde[†] patshalıq etip,
Xalıq aqsaqalları aldında Óz saltanatın kórsetedi[+].

#### 25


Alǵıs-maqtaw qosıǵı

1Jaratqan Iye[†], Sen meniń Qudayımsań!
Seni ullılayman, atıńa alǵıs aytaman.
Sebebi Sen ájayıp isler qıldıń,
Ázelden dúzgen rejelerińdi,
Sadıqlıq hám isenim menen júzege asırdıń[+].
2Sen qalanı tas úyindisine,
Qorǵan qalanı qarabaqanaǵa aylandırdıń.
Jat jerlilerdiń sarayı bolǵan qalanı joq qıldıń,
Ol endi hesh qashan qayta qurılmas[+].
3Sonlıqtan kúshli xalıqlar dańqqa bóler Seni,
Rehimsiz xalıqlar qorqar Sennen.
4Sen jarlılarǵa,
Apatqa ushıraǵanda, kámbaǵallarǵa pana boldıń.
Boranda baspana, jáziyramada saya boldıń.
Rehimsizlerdiń qáhárli demi, diywalǵa urılǵan dawılǵa,[+]
5Qurǵaq jerdegi ıssıǵa uqsar.
Sen jat jerlilerdiń shawqımın,
Íssını bult sayası menen bastırǵanday bastırdıń,
Rehimsizlerdiń qosıǵı da sóndi.


Quday tayarlaǵan zıyapat

6Sion[†] tawında Álemniń Jaratqan Iyesi,[†]
Pútkil xalıqlar ushın mol taǵamlı,
Jıllaǵan sharaplı, maylı jilikli,
Tazartılǵan sharaplı zıyapat beredi[+].
7Bul tawda Ol barlıq xalıqlarǵa jabılǵan párenjelerdi,
Barlıq milletlerge jabılǵan japqıshlardı joq qıladı.
8Ol ólimdi máńgige jutıp jiberedi.
Quday[†] Iye hámmeniń kóz jasın súrtip qoyadı,
Óz xalqınıń shermendeligin pútkil jer júzinen alıp taslaydı.
Bunı Jaratqan Iye ayttı[+].

9Sol kúni adamlar bılay deydi:
«Mine, bizlerdiń Qudayımız,
Oǵan úmit baylaǵan edik, bizdi qutqardı,
Bul – biz úmit baylap kútken Jaratqan Iye,
Onıń qutqarǵanına quwanıp, shadlanayıq»[+].
10Jaratqan Iyeniń qolı Sion tawın qorǵaydı,
Dáris taslanǵan shuqırda sabannıń ezilgeni kibi,
Moab[†] ta óz elinde ayaq astı boladı[+].
11Júziwshi qolın júziw ushın sermegeni sıyaqlı,
Moab ta dáris ishinde qolların sermeydi.
Biraq qansha háreket etse de,
Jaratqan Iye onıń menmenligin basıp qoyadı.
12Biyik hám bekkem diywalların jıǵıp, qulatıp,
Jer menen jeksen qıladı.

#### 26


Alǵıs-maqtaw jırı

1Sol kúni Yahuda[†] jerinde mına jır aytıladı:

«Bizde kúshli qala bar!
Qudayımızdıń qutqarıwı,[†]
Diywallar menen qorǵanlar sıyaqlı onı qorǵaydı.
2Dárwazalardı ashıńlar!
Sadıqlıqtı saqlaǵan ádil millet ishke kirsin[+].
3Saǵan úmit artqanı ushın,
Pikirin Saǵan baǵıshlaǵandı,
Tolıq tınıshlıqta saqlaysań.
4Jaratqan Iyege[†] máńgige úmit bayla,
Óytkeni Ol máńgilik súyewshi jartas.[†][+]
5Ol tákabbirlerdi jerge urar,
Biyik qalanı qulatar,
Jer menen jeksen qılıp, topıraqqa aylandırar.
6Ol qala ayaq astı bolıp,
Jarlılardıń ayaǵı,
Kámbaǵallardıń tabanı menen basqılanar».

7Ádildiń jolı tegis,
Haq Bolǵan, Sen ádildiń soqpaǵın dúziw qılasań[+].

8Jaratqan Iye[†]! Húkimlerińe ámel qılıp,
Seni kútemiz.
Atıńdı hám Seni este saqlaw júregimizdiń tilegi.
9Túnde janım Seni ańsaydı,
Ishimdegi ruwxım Seni izleydi.
Jerde húkim júrgizgenińde,
Dúnyada jasawshılar ádillikti úyrenedi[+].
10Zalımǵa rehim kórsetilse de,
Olar ádillikti úyrenbes.
Hátte, haqıyqatshıllardıń jerinde nahaqlıq eter.
Jaratqan Iyeniń ullılıǵın kórmes.
11Jaratqan Iye, qolıń kóterilgen,
Biraq olar kórmes.
Olar Seniń xalqıńa degen ıqlasıńdı kórip, uyalsın.
Dushpanlarıńa niyetlegen ot olardı jalmasın[+].

12Jaratqan Iye! Sen bizlerge tınıshlıq bereseń.
Islegen barlıq islerimizdi bizler ushın júzege asırǵan Senseń[+].
13Qudayımız Jaratqan Iye,
Sennen basqa iyeler bizlerge húkimdarlıq qıldı.
Biraq bizler tek Seniń atıńdı húrmet etemiz[+].
14Sol iyeler dúnyadan ótti,
Ólilerdiń ruwxları endi ornınan turmaydı.
Sen olardı jazalap, joq qıldıń,
Endi olardı hesh kim yadqa almas[+].
15Jaratqan Iye, sen milletimizdi kóbeyttiń,
Milletimizdi kóbeytip, dańqqa eristiń,
Elimizdiń shegarasın keńeyttiń[+].

16Jaratqan Iye, xalqımız qayǵı ishinde Seni izledi.
Sen olardı jazalaǵanda,
Sıbırlap zorǵa duwa etti.
17Jaratqan Iye, bizler de Seniń aldıńda,
Hámiledar hayaldıń tolǵaq azabınan qıynalıp,
Baqırǵanı sıyaqlı qıynaldıq[+].
18Bizler hámiledar bolıp, tolǵattıq,
Biraq samaldan basqa hesh nárse tuwmadıq.
Jer betine qutqarılıw alıp kelmedik,
Áwladlardı da dúnyaǵa keltirmedik.

19Biraq ólileriń jasar, deneler tiriler.
Háy, topıraq astında jatırǵanlar,
Oyanıń, shadlanıp baqırıń!
Sebebi Jaratqan Iyeniń shıǵı tań shıǵına megzer,
Jer ólilerdi jasaw ushın shıǵarar[+].
20Keliń, háy xalqım, bólmelerińizge kirip,
Ishten qapını jawıp alıń!
Onıń ǵázebi ótip ketkenshe, az-maz jasırınıp turıń[+].
21Mine, dúnya turǵınların islegen ayıbına bola jazalaw ushın,
Jaratqan Iye Óz mákanınan shıǵıp kiyatır.
Jer ózine tógilgen qandı áshkara eter,
Óltirilgenlerdi artıq jasırmas[+].

#### 27


Izraildıń qutqarılıwı

1Sol kúni Jaratqan Iye[†] ǵázepli, ullı hám qúdiretli qılıshı menen,
Qashıp baratırǵan, iyreńlegen jılandı, Liwyatandı[*] jazalaydı.
Ol teńizdegi usı aydarhanı óltiredi[+].

2Sol kúni ájayıp júzimzar tuwralı qosıq aytıń:[+]
3«Men, Jaratqan Iye onıń qarawılıman,
Bárqulla onı suwǵarıp,
Hesh kim zıyan tiygizbesin dep,
Kúni-túni onı qarawıllayman.
4Men ǵázeplenbeymen.
Eger tiken hám jantaqlar Maǵan qarsı shıqsa,
Men olar menen urısıp,
Olardı tolıq jaǵıp jiberemen[+].
5Yamasa olar Mennen pana izlep kelsin,
Meniń menen kelisim[†] dúzsin,
Awa, Meniń menen kelisim dúzsin».

6Keleshekte Yaqıptıń[†] urpaǵı tamır jayadı,
Izrail[†] búrtik jarıp, gúlleydi,
Jer betin miywege toltıradı[+].

7Jaratqan Iye izraillılardı,
Olardı jazalaǵanlardı jazalaǵanday etip jazaladı ma?
Yamasa izraillılardı,
Olardı óltirgenlerdi óltirgendey etip óltirdi me?
8Jaratqan Iye olardı húkim etti,
Quwıp, súrgin[†] qıldı.
Olardı shıǵıs samalı kibi,
Ǵázepli demi menen quwıp shıǵardı[+].
9Solay etip, Yaqıptıń urpaqlarınıń ayıbı alıp taslanıp,
Gúnasınıń óteliwiniń miywesi mınaw boladı:
Qurbanlıq[†] orınnıń barlıq tasların,
Hák tasları kibi sındırǵanda,
Kiyeli aǵashlar[†] da,
Tútetki tútetiletuǵın orınlar da qalmaydı[+].
10Qorǵan qala qańırap bosap,
Shólge uqsap tárk etilip,
Taslandı jurtqa aylanadı.
Ol jerde baspaqlar otlaydı,
Aǵash shaqaların sıp-sıydam etip, sol jerde jatadı[+].
11Shaqaları quwrap sınadı,
Hayallar kelip, olardı jaǵadı.
Bul xalıq es-aqılınan ayırılǵan,
Sonlıqtan Jaratqanı da olarǵa rehim etpes,
Jaratıwshısı da olarǵa mehir kórsetpes[+].

12Sol kúni Jaratqan Iye Evfrat dáryasınan Mısır[†] shegarasındaǵı sayǵa deyin dándi qawıǵınan ayırıp, Izrail xalqın birme-bir jıynap aladı. 13Sol kúni ullı kárnay[†] shalınadı. Assiriyada[†] joq bolǵanlar hám Mısırǵa súrgin etilgenler kelip, Erusalimdegi[†] muxaddes[†] tawda Jaratqan Iyege[†] sıyınadı[+].

#### 28


Efrayımnıń hásiret shegiwi

1Efrayım[†] máskúnemleriniń maqtanǵan tajı,
Ónimdar oypatlıqtıń eń jaqsı jerindegi sharapqa toyǵanlardıń qalası,
Hásiret shegedi!
Onıń saltanatlı gózzallıǵı, solıp atırǵan gúlge megzeydi.
2Mine, Iyeniń qúdiretli hám kúshli adamı bar,
Ol burshaqlı dawılday, qıyratıwshı quyınday,
Zuwlaǵan topan suwı kibi,
Óz qolı menen qalanı jerge qulatadı[+].
3Efrayım máskúnemleriniń maqtanıshı bolǵan tajı,
Ayaq astında qaladı.
4Ónimdar oypatlıqtıń eń jaqsı jerinde jaylasqan,
Saltanatlı gózzallıǵı solıp baratırǵan gúl,
Erte pisken ánjir kibi boladı.
Onı kórgen, dárriw úzip alıp, jep qoyadı.

5Sol kúni Álemniń Jaratqan Iyesi[†] xalqınan aman qalǵanlar ushın saltanat tajı, gózzallıq sheńberi boladı. 6Ol húkim gúrsisinde otırǵanlar ushın ádalatlıq ruwxı, dárwazanı dushpannan qorǵaǵanlar ushın mádet boladı[+].


Iyshayanıń eskertiwi

7Mınalar da sharap iship tentireklep, ótkir ishimlik iship teńselip júredi: ruwxaniyler[†] hám payǵambarlar[†] ótkir ishimlik iship tentireklep, sharap iship esten ayırıldı. Olar ótkir ishimlikten teńselip, ayan kórgende shatastıradı, sheshim qabıllaǵanda aljasadı[+]. 8Pútkil dasturxanları qusıqqa tolǵan, hesh bir taza jeri qalmaydı.

9Olar bılay deydi: «Quday[†] kimge bilim úyretpekshi? Xabardı kimge túsindirmekshi? Endi emshekten shıqqanlarǵa ma yamasa jaqında emiwdi toqtatqanlarǵa ma? 10„Ba-ba-ba, da-da-da“, – dep, olay-bulay bıdırlaydı»[+].

11Endi Jaratqan Iye[†] bul xalıqqa shet ellilerdiń awzı menen, túsiniksiz tillerde sóyleydi[+]. 12Burın olarǵa: «Bul – tınıshlıq jeri, sharshaǵanlar dem alsın. Bul – dem alıw ornı», – degen edi. Biraq olar tıńlamadı. 13Jaratqan Iyeniń sózi olar ushın: «„Ba-ba-ba, da-da-da“, – dep, olay-bulay bıdırlaw» boldı. Solay etip, olar ketip, shalqasına qulap jaraqatlanadı, duzaqqa túsip, alıp ketiledi[+].

14Sonlıqtan, Erusalimde[†] bul xalıqqa húkimdarlıq etip otırǵan surbetler, Jaratqan Iyeniń sózin tıńlańlar![+] 15Sizler: «Bizler ólim menen kelisim[†] dúzdik, óliler mákanı[†] menen pitim dúzdik. Apatshılıq kelse, bizge tiymey, ótip ketedi. Sebebi bizler ótirikti pana, jalǵandı jasırınatuǵın orın qılıp alǵanbız», – deysizler. 16Sonıń ushın Quday Iye bılay deydi: «Mine, Men Sionǵa[†] tiykar tasın, sınalǵan tastı, qımbatbaha múyesh tasın, isenimli tiykar qoyaman. Oǵan isengenler hesh qashan qáweterge túspeydi[+]. 17Men ádillikti ólshew jibi, ádalatlıqtı tárezi qılaman. Burshaq jawıp, ótiriktiń panasın sıpırıp alıp ketedi, jasırınǵan ornıńızdı sel basadı[+]. 18Sizlerdiń ólim menen dúzgen kelisimińiz buzıladı, óliler mákanı menen dúzgen pitimińiz óz kúshin joytadı. Ullı apat kelgende, jer menen jeksen bolasız. 19Apat hár kelgeninde, sizlerdi sıpırıp alıp ketedi. Ol hár kúni azanda, kúndiz-túni keledi».

Bul xabardı túsingenińizde, sizlerdiń húreyińiz ushadı. 20Sozılıwǵa tósegińiz dım qısqa, oranıwǵa kórpeńiz dım ensiz boladı. 21Jaratqan Iye Perasim tawındaǵı sıyaqlı[*] qozǵalajaq, Gibon oypatlıǵındaǵı sıyaqlı[*] ǵázepke minejaq. Ol Óz isin, ádetten tıs isin, Óz háreketin, tań qalarlıq háreketin júzege asıradı[+]. 22Eger kisenleriń jáne de bekkemirek bolmasın deseńiz, bunnan bılay surbetlikti toqtatıń. Pútkil dúnyanı joq qılıwdı sheshkeni tuwralı Iye, Álemniń Jaratqan Iyesinen esittim[+].

23Qulaq túrip, dawısımdı esitiń, dıqqat qoyıp, sózimdi tıńlań! 24Diyxan egin egiw ushın tek jer ayday bere me? Yamasa tek kesek ezip, malalay bere me? 25Ol jerdi tegislep bolıp, anis egip, zire seppey me? Biydaydı qatarlap, arpanı óz tanabına, jazlıq biydaydı shetine aylandırıp egip taslamay ma? 26Qudayı oǵan násiyat berip, usınday tártipke úyretedi. 27Anis túyekke aydalmaydı, zire arbanıń dóńgelegi menen basılmaydı. Anis tayaq penen, al zire shıbıq penen sabalanadı. 28Nanǵa arnalǵan biyday túyeklenedi, biraq ol máńgige ezile bermeydi. Arbanıń dóńgelegi menen ústinen túyekti aydasa da, atlar biydaydı maydalap ezip taslamaydı. 29Bul da Álemniń Jaratqan Iyesinen berilgen. Onıń másláháti ájayıp, danalıǵı ullı[+].

#### 29


Erusalimniń hásireti

1Dawıttıń mákan basqan qalası Ariel[*], Ariel, hásiret shegeseń!
Jılǵa jıl qos, bayramlarıń dawam ete bersin[+].
2Men Arielge azap shektiremen.
Ol jılap, páriyad etedi,
Men ushın qurbanlıq[†] oshaǵı kibi boladı.
3Seni aylanıp, orda quraman,
Láshkerlerdi ornatıp, qamal qılaman.
Qarsıńa minaralar tikleymen[+].
4Sen qulatılıp, jerdiń astınan sóyleyseń,
Sózleriń topıraq ishinen esitiledi,
Dawısıń árwaq dawısınday bolıp, jerden shıǵadı,
Sózleriń topıraqtan sıbırlap esitiledi.

5Biraq sansız dushpanlarıń orpań shańǵıt kibi,
Rehimsiz sansız láshkerler suwırılǵan qawıq kibi ushıp ketedi.
Tosattan, bir máwritte,
6Álemniń Jaratqan Iyesi[†] gúldirmama,
Jer qozǵalıwı, ullı shawqım,
Boran, dawıl hám jalmaytuǵın ot jalını menen keledi[+].
7Arielge qarsı urısqan barlıq milletler,
Oǵan hám onıń qorǵanlı qalalarına hújim qılıp,
Onı ezgenler,
Túndegi tús kibi, túngi kórinis kibi boladı[+].
8Ash adam túsinde awqat jese de,
Oyanǵanda ash boladı,
Túsinde suw ishken adamnıń da,
Ońında shóli basılmaydı.
Sion[†] tawına qarsı urısqan,
Hámme milletlerdiń sansız ordası da usı awhalǵa túsedi.

9Hayran bolıp, tań qalıń,
Ózińizdi gór qılıń, soqır bolıń,
Más bolıń, biraq sharaptan emes,
Súrnigiń, biraq ótkir ishimlikten emes[+].
10Jaratqan Iye[†] sizlerge tereń uyqı berdi,
Kózlerińizdi jawıp qoydı, háy, payǵambarlar,[†]
Baslarıńızdı orap qoydı, háy, wáliyler[+].

11Bul ayanlardıń hámmesi sizler ushın mórlengen orama qaǵazdaǵı[†] sózlerdey bolıp qaldı. Eger oqıp biletuǵın adamǵa orama qaǵazdı berip: «Mınanı oqıp ber», – deseńiz, ol: «Oqıy almayman, bul mórlengen-ǵo», – deydi[+]. 12Eger orama qaǵazdı oqıp bilmeytuǵın adamǵa berip: «Mınanı oqıp ber», – deseń, ol: «Men oqıy almayman», – dep juwap beredi.

13Iyemiz bılay deydi:
«Bul xalıq tek sózi menen Maǵan jaqınlap,
Tek awzı menen Meni sıylaydı.
Biraq júregi Mennen alıs.
Adam oylap tapqan parızlar arqalı Maǵan sıyınadı[+].
14Sonlıqtan Men bul xalıqtıń arasında jáne bir qúdiretli is,
Tań qalarlıq qúdiretli is isleymen.
Danaları danalıqtan mahrum boladı,
Aqıllıları aqılınan ayırıladı»[+].

15Óz niyetlerin Jaratqan Iyeden jasırıwǵa tırısıp,
Islerin qarańǵılıqta qılıp atırǵanlar, hásiret shegedi!
Olar: «Bizdi kim kóredi, kim bizdi biledi?» – deydi[+].
16Sizler hámmesin nadurıs túsinip atırsız!
Gúlalshını ılay menen teńlestirip bola ma?
Islengen zat ózin islegenge:
«Ol meni islemedi», – dey me?
Pishimi keltirilgen zat óziniń pishimin islep shıqqanǵa:
«Ol hesh nárseni túsinbeydi», – dep ayta ma[+]?

17Tez arada ájayıp Lebanon bir jıńǵıllıqqa,
Al jıńǵıllıq bolǵan jerler ájayıp toǵayǵa aylanbay ma?
18Sol kúni gereńler orama qaǵazdıń sózlerin esiter,
Qoyıw qarańǵılıq ishinde soqırlardıń kózleri kórer[+].
19Ezilgenler Jaratqan Iyede jańadan quwanısh tabar,
Jarlılar Izraildıń[†] Muxaddesinde[†] shadlanar[+].
20Zalımlar joq bolar,
Surbetler ǵayıp bolar,
Jamanlıq tárepdarları joq qılınar.
21Dóhmet qılıp, adamlardı ginalaǵanlar,
Qala dárwazasındaǵı qazıǵa duzaq qurar,
Haqtı jalǵan gúwalıqlar menen huqıqınan mahrum eter[+].

22Sonlıqtan Ibrayımdı qutqarǵan Jaratqan Iye,
Yaqıptıń[†] urpaqları tuwralı bılay deydi:
«Bunnan bılay Yaqıptıń urpaǵı masqaralanbas,
Endi júzi qara bolmas[+].
23Meniń qollarım jaratqan balaların óz aralarında kórgende,
Atımdı muxaddes sanaydı.
Yaqıptıń Muxaddesin muxaddes sanap,
Izraildıń Qudayınan qorqatuǵın boladı.
24Joldan adasqanlar túsinedi,
Shaǵım etip nalıytuǵınlar tálimdi qabıl etedi».

#### 30


Qozǵalańshı xalıq

1«Qozǵalańshı balalar, hásiret shegedi!
– deydi Jaratqan Iye[†], –
Olar Mennen bolmaǵan oy-niyetlerdi júzege asıradı,
Meniń Ruwxımsız kelisimler[†] dúzedi,
Gúna[†] ústine gúna jamaydı.
2Mennen keńes soramay,
Faraonnıń[†] panasında panalaw,
Mısırdıń[†] sayasına tıǵılıw ushın, Mısırǵa baradı[+].
3Faraonnıń panası sizlerdi uyatqa qaldıradı,
Mısırdıń qorǵawshı sayası sizlerdi biyabıray qıladı[+].
4Basshıları Soanda bolıp,
Elshileri[†] Xaneske jetken bolsa da,[+]
5Ózlerine paydası bolmaǵan xalıq sebepli olar uyatqa qaladı.
Sol xalıq járdem de, payda da bermeydi.
Tek olardı uyatqa qaldırıp, shermende qıladı»[+].

6Negeb haywanları tuwralı payǵambarshılıq[†] sóz:

Urǵashı hám erkek arıslan,
Záhárli sur hám oq jılanlar jasaytuǵın,
Apatlı hám azaplı úlkeni gezip,
Baylıqların esheklerdiń arqasına,
Ǵáziynelerin túyelerdiń órkeshine artıp,
Paydası joq xalıqqa aǵılıp baradı.
7Mısırdıń járdemi paydasız hám úmitsiz.
Sonlıqtan Men onı: «Biykarshı Rahab[*]» dep atadım[+].

8Endi barıp, bunı bir tas taxtaǵa jazıp,
Olarǵa kitap etip ber.
Bul keleshek kúnleri ushın,
Máńgilik gúwalıq bolsın[+].
9Bul qozǵalańshı xalıq, hiyleker balalar,
Jaratqan Iyeniń[†] táliminen bas tartatuǵın perzentler.
10Olar kózi ashıqlarǵa: «Ayan kóriwdi qısqartıń!»
Al wáliylerge: «Haqıyqattı aytıp, payǵambarshılıq qılmań,
Bizlerge jaǵımlı sózlerdi aytıp,
Qıyalıy payǵambarshılıq etiń,[+]
11Joldan shıǵıń, qaytıń bul joldan,
Izraildıń[†] Muxaddesin[†] kózimizden joq qılıń!» – deydi.

12Sonlıqtan Izraildıń Muxaddesi bılay deydi:
«Bul xabardı qabıl etpey,
Zulımlıq hám jalǵannan úmit etip,
Olarǵa súyengenińiz ushın,
13Bul qılmısıńız sizler ushın,
Biyik diywaldaǵı opırılıp atırǵan tesik kibi boladı.
Diywal tosattan, bir sátte qulap, qıyraydı[+].
14Ol ılay ıdıs yańlı qıyrap qaladı.
Maydalanǵanı sonshelli,
Oshaqtan kúl alıwǵa da, quyıdan suw alıwǵa da,
Jaraǵanday sınıǵı qalmaydı»[+].

15Sonlıqtan Quday[†] Iye, Izraildıń Muxaddesi bılay deydi:
«Maǵan qaytıp, ráhát tabıń, qutqarılasız.
Eger sizler tınıshlıq penen Maǵan úmit baylasańız, kúshli bolasız.
Biraq sizler bunı qálemedińiz.
16Sizler: „Yaq, bizler atqa minip qashamız“, – dedińiz.
Sonıń ushın qashasız-dá!
Sizler: „Bizler júyrik atqa minip shabamız“, – dedińiz.
Sonıń ushın quwıwshılar da júyrik boladı!
17Bir adamnıń aybatınan mıń adam qashadı,
Besewiniń aybatınan hámmeńiz qashasız.
Qalǵanlarıńız taw tóbesindegi bayraq shıbıǵı,
Tóbeshiktegi bayraq kibi bolasız»[+].

18Jaratqan Iye sizlerge miyrim[†]-shápáát kórsetiw ushın kútip turadı,
Sizlerge rehim kórsetiw ushın ornınan turadı.
Sebebi Jaratqan Iye ádalat Qudayı,
Onı kútkenler baxıtlı![+]


Jaratqan Iyeniń Óz xalqın jarılqawı

19Háy, Erusalimde[†] jasaytuǵın Sion[†] xalqı,
Endi jılamaysız!
Páriyad etkenińizde, Ol sizlerge miyrim-shápáát kórsetedi.
Esitiwden-aq, Ol sizlerge juwap beredi.
20Iyemiz sizlerge azap shóregin berip,
Apat suwın ishkizgen bolsa da,
Muǵallimińiz endi jasırınbaydı,
Kózińiz benen Onı kóresiz.
21Qulaǵıńız art betten:
«Mınaw durıs jol, sonnan júr», – degen dawıstı esitedi.
Sonda ońǵa burılıw kerek pe, shepke burılıw kerek pe, bilesiz.
22Sonda gúmisiń menen qaplanǵan butlardı,
Altınıń menen qaplanǵan háykellerdi,
Haram dep sanap, haram nársedey kórip, ılaqtırıp taslaysız.
Olarǵa: «Joq bolıńlar!» – deysiz[+].
23Iyemiz jerge ekken tuqımıń ushın jawın jawdıradı,
Jerdiń zúrááti mol hám bereketli boladı.
Sol kúni mallarıń keń jaylawda jayılıp júredi[+].
24Jer aydaytuǵın ógiz hám eshekler,
Gúrek hám jaba menen samalǵa suwırılǵan,
Saylandı jem jeydi.
25Ullı qırǵın kúni, minaralar qulaǵanda,
Hár bir biyik tawda, hár bir biyik tóbede suwlar aǵıp turadı[+].
26Jaratqan Iye Óz xalqınıń jaraların tańıp,
Ózi bergen jaraqattı jazǵan kúni,
Aydıń nurı kún nurınday,
Kúnniń nurı jeti kúnniń nurınday,
Jeti ese jaqtı boladı[+].


Jaratqan Iyeniń Assiriyanı jazalawı

27Mine, Jaratqan Iyeniń Ózi uzaqtan,
Lawlaǵan qáhári menen qoyıw bult ishinde kiyatır.
Onıń awzı ǵázepke tolı,
Tili jalmaytuǵın otqa megzeydi[+].
28Demi moyınǵa deyin kóteriletuǵın tasqınǵa uqsaydı.
Ol milletlerdi nabıt bolıw eleginen ótkeredi.
Xalıqlardıń awzına olardı joldan azǵıratuǵın júwen saladı[+].
29Biraq sizler muxaddes bayramdı nıshanlaǵan túndegidey,
Qosıq aytasız.
Jaratqan Iyeniń tawına, Izraildıń qorǵawshı jartasına,[†]
Sırnay sazı astında shıqqanıńızday,
Júregińiz shadlanadı[+].

30Jaratqan Iye aybatlı dawısın esittirip,
Lawlaǵan ǵázebi hám jalmaytuǵın ot jalını menen,
Nóser jawın, dawıl hám burshaq penen,
Bileginiń kúshin kórsetedi[+].
31Jaratqan Iyeniń dawısı Assiriyanı[†] qorqıtıp, titiretedi,
Ol hasası menen Assiriyanı uradı.
32Jaratqan Iyeniń jaza hasası menen,
Olardı urǵan hár bir soqqısı,
Dáp hám lira[†] naması astında ámelge asadı.
Jaratqan Iye qol jumsap, olar menen urısadı.
33Deneler jaǵılatuǵın orın álle qashan tayınlandı,
Awa, Assiriya patshası ushın tayın qılıp qoyıldı.
Ol jer tereń hám keń bolıp,
Otın qalap toltırılǵan.
Aǵıp turǵan kúkirt kibi,
Jaratqan Iyeniń demi onı jandıradı[+].

#### 31


Mısırǵa úmit baylamaw tuwralı

1Járdem sorap Mısırǵa[†] ketkenler,
Atlarǵa isengenler,
Kóp bolǵanı ushın sawash arbalarına,
Júdá kúshli bolǵanı ushın shabandozlarǵa,
Úmit baylaǵanlar, hásiret shegedi!
Olar Izraildıń[†] Muxaddesine[†] júz burmadı,
Jaratqan Iyeden[†] keńes soramadı[+].
2Biraq Jaratqan Iye[†] de dana.
Ol baxıtsızlıq jawdırar, Óz sózin qaytarıp almas.
Jawızlıq islewshilerdiń úyine qarsı kóterilip,
Qılmıskerlerge járdem beriwshilerge qarsı shıǵar.
3Mısırlılar – Quday[†] emes, adam,
Olardıń atları – ruwx emes, deneden ibarat.
Jaratqan Iye qolın kóterse, járdem beriwshi súrnigip,
Járdem alıwshı qulap, ekewi de nabıt boladı[+].

4Sebebi Jaratqan Iye maǵan bılay dedi:
«Arıslanǵa, awlaǵan awınıń basında ırıldaǵan jırtqısh arıslanǵa,
Bir topar shopan qarsı shıqsa da,
Arıslan olardıń baqırǵanınan qorqpaydı,
Shuwlasqanınan seskenbeydi.
Álemniń Jaratqan Iyesi de urısıw ushın,
Sion[†] tawına hám onıń tóbelerine túsip keledi[+].
5Quslardıń qanat jayıp,
Óz palapanların qorǵaǵanı sıyaqlı,
Álemniń Jaratqan Iyesi de,
Erusalimdi[†] qorǵaydı.
Ol onı qorǵaydı, qutqaradı,
Rehim etip, azat qıladı»[+].

6Háy izraillılar, ózlerińiz ójetlenip bas tartqan,
Jaratqan Iyege qaytıńlar.
7Sebebi sol kúni hár birińiz,
Óz qollarıńız benen gúnaǵa batıp,
Gúmis hám altınnan islegen jalǵan qudaylarıńızdan júz burasız[+].

8«Assiriyalılar[†] adamdiki bolmaǵan qılıshtan qulaydı,
Adamzattiki bolmaǵan qılıshtan óledi.
Olar qılıshtan qashadı,
Jas jigitleri qul boladı[+].
9Qorqıwdan jıǵılar olardıń jartası,[†]
Sárkárdaları bayraqtı kórip, titireser».
Otı Sionda,
Oshaǵı Erusalimde bolǵan Jaratqan Iye usılay deydi[+].

#### 32


Ádil patsha

1Mine, patsha ádillik penen patshalıq etip,
Húkimdarlar ádalatlıq penen basqaradı[+].
2Olardıń hár biri samaldan qorǵaytuǵın bastırmaday,
Dawıldan bas sawǵalaytuǵın panaday boladı.
Olar shóldegi aǵın suwǵa,
Kewip shóllegen jerdegi úlken jartastıń[†] sayasına uqsaydı[+].
3Endi kóretuǵınlardıń kózleri jumılmaydı,
Esitetuǵınlar qulaq qoyadı[+].
4Oysızlar túsiniwdi úyrenedi,
Saqawlar tutlıqpay, anıq sóyley aladı.
5Bunnan bılay, aqmaq hasılzada, dep shaqırılmas,
Hiyleker húrmetke ılayıqlı, dep aytılmas.
6Aqmaq biyádeplik penen sóyleydi,
Niyeti jamanlıq islewden ibarat.
Ol zorlıq isleydi,
Jaratqan Iyege[†] til tiygizedi,
Ashlardı ash qaldırıp,
Shóllegenge suw beriwden bas tartadı[+].
7Hiylekerdiń usılı jawız,
Jarlınıń dawası haq bolsa da,
Onı jalǵan sózler menen joq etiw ushın,
Jawız jobalar dúzedi.
8Al hasılzadalar hasıl jobalar dúzip,
Hasıl isler ushın bekkem turadı.


Jazalaw hám qutqarıw

9Háy, erkin jasap atırǵan hayallar,
Ornıńızdan turıp, dawısımdı esitiń!
Háy, biyǵam qızlar,
Meniń sózime qulaq salıń![+]
10Háy, biyǵam hayallar,
Biraz jıldan keyin titiresesiz,
Sebebi júzim hasıl bermes,
Miywe jıyın-terimi bolmas.
11Háy, erkin jasap atırǵan hayallar, titiresesiz!
Háy, biyǵam qızlar, qaltırasasız!
Kiyimlerińizdi sheship taslap,
Azalap, belińizdi buwıp alıń.
12Ónimdar atızlar ushın,
Hasılı mol júzim shaqaları ushın,
Kókiregińizdi mushlap urıp, aza tutıń.
13Tiken hám jantaqlar basıp ketetuǵın,
Xalqımnıń jeri ushın,
Quwanıshqa tolı úyler,
Shadlıqqa tolı qalalar ushın jılańlar[+].
14Óytkeni saraylar taslap ketilip,
Shawqımlı qala bos qaladı.
Qorǵan hám minaralar máńgige qıyralıp,
Qulanlardıń quwanıshına,
Mallardıń jaylawına aylanadı.
15Ústimizge joqarıdan Ruwx tógilgenshe,
Shól ónimdar atızǵa aylanǵansha,
Ónimdar atız ájayıp baǵ dep sanalǵansha usılay boladı[+].
16Keyin shólde ádalat mákan basıp,
Ádillik ónimdar atızda jasaydı.
17Ádilliktiń miywesi tınıshlıq,
Nátiyjesi amanlıq hám máńgilik qáwipsizlik boladı.
18Xalqım tınısh orınlarda,
Qáwipsiz úylerde,
Ráhát baǵıshlaytuǵın jerlerde jasaydı.
19Toǵay pútkilley joq bolsa da,
Qala jer menen jeksen etilse de,[+]
20Sizler baxıtlı bolasızlar!
Hár bir dárya jaǵasında egin egesiz,
Ógiz hám esheklerdi bos jiberesiz.

#### 33


Járdem sorap jalbarınıw

1Háy, ózi wayran etilmegen,
Wayran etiwshi, hásiret shegeseń!
Háy, ózine satqınlıq islenbegen,
Satqınlıq etiwshi, hásiret shegeseń!
Wayran etip bolǵanıńnan keyin,
Óziń de wayran etileseń,
Satqınlıq etip bolǵanıńnan keyin,
Ózińe de satqınlıq islenedi[+].

2Jaratqan Iye[†], bizlerge rehim et!
Bizler Saǵan úmit bayladıq.
Hár tańda bizge kúsh-quwat berip,
Qıyınshılıqqa ushıraǵanımızda qutqara gór!
3Qúdiretli dawısıńnan xalıqlar qashıp keter,
Ornıńnan turǵanıńda, milletler pıtırap qashar.
4Oljańız shegirtkeler jep taslaǵanday joq bolar,
Adamlar úlken shegirtkeler toparınıń topılǵanınday oljaǵa bas salar[+].

5Joqarıda mákan qurǵan Jaratqan Iye ullı!
Toltırar Ol Siondı[†] ádalatlıq hám ádillikke[+].
6Ol seniń dáwirińniń bekkem tiykarı bolıp,
Mol etip qutqarılıw,[†] danalıq hám bilim berer.
Jaratqan Iyeden[†] qorqıw – bul ǵáziyne.

7Mine, batırları kóshelerde páriyad eter,
Paraxatshılıq elshileri[†] zar eńirep jılar[+].
8Úlken jollar bosap qalar,
Jolawshılar ol joldan júrmes.
Pitimler buzılıp, ishken antlarınan tayar,
Adamlar qádirin joytar[+].
9Jer qurǵap, kewip barar,
Lebanon toǵayları uyattan quwrap qalar.
Sharon tegisligi shólge uqsap qalıp,
Bashan[†] hám Karmeldegi aǵashlar japıraqların tóger[+].


Jaratqan Iyeniń xalıqlarǵa eskertiwi

10«Endi ornımnan turaman,
– deydi Jaratqan Iye, –
Kóterilip, dańqımdı shıǵaraman[+].
11Sizler pishenge hámiledar bolıp, saban tuwasız.
Demińiz ózlerińizdi jalmap jutatuǵın otqa aylanadı.
12Xalıqlar janıp kúl boladı,
Kesilip, otqa jaǵılǵan tikendey boladı[+].
13Háy uzaqtaǵılar, ne islegenimdi esitiń!
Háy jaqındaǵılar, qúdiretimdi biliń!»

14Siondaǵı gúnakarlar qorqıwǵa túsip,
Qudaysızlardı titirew biylep aldı.
Olar bılay deydi:
«Jalmaytuǵın ottıń janında qaysısımız jasay alamız?
Máńgi janıp turǵan jalın janında qaysısımız ornalasa alamız?»[+]
15Hadal jasap, tuwrı sóylegen,
Zorlıq penen alınǵan paydadan jerkengen,
Qolın para alıwdan tıyǵan,
Qanxorǵa qulaq túrmegen,
Jamandı kórmew ushın kózlerin jumǵan,[+]
16Bunday adam biyikliklerde jasaydı.
Jartaslardaǵı[†] qorǵanlar onıń panası boladı,
Onıń nanı mol bolıp, hesh qashan suwsız qalmaydı.


Ullı patshanıń eli

17Kózińiz patshanı pútkil gózzallıǵı ishinde kórip,
Uzaqlarǵa sozılǵan úlkeni sholıp óter.
18Ótken qorqınıshlı kúnler haqqında oylap:
«Salıq jıynaǵan qay jerde?
Salıqtı ólshep alǵan qay jerde?
Minaralardı sanaǵan qay jerde?» – deyseń.
19Bunnan bılay, gápine túsinbeytuǵın,
Basqa tilde sóyleytuǵın,
Sol tákabbir xalıqtı kórmeysiz[+].
20Bayramlarımız belgilenetuǵın Sion qalasına qara!
Kózleriń tınısh mákandı,
Bekkem shatır bolǵan Erusalimdi[†] kóredi.
Onıń qazıqları hesh qashan ornınan suwırılmaydı,
Birde bir jibi úzilmeydi.
21Keń dáryalar hám saylar aǵıp turǵan jerde,
Qúdiretli Jaratqan Iye bizler menen birge boladı.
Olardan eskekli kemeler de,
Jelqomlı kemeler de óte almaydı.
22Jaratqan Iye biziń qazımız,
Ol bizlerdiń nızam shıǵarıwshımız.
Jaratqan Iye biziń patshamız,
Ol bizlerdi qutqaradı.
23Házir kemelerińizdegi jipler juqarıp,
Olar órlikti uslap tura almaytuǵın,
Jelqomdı da asha almaytuǵın bolsa da,
Waqtı kelgende úlken olja bólinedi,
Hátte, aqsaqlar da oljasın aladı.
24Sion turǵınlarınıń hesh biri: «Men keselmen» – demeydi,
Ol jerde jasaǵan xalıqtıń gúnası keshiriledi.

#### 34


Milletler ústinen húkim

1Háy milletler, jaqınıraq kelip, qulaq salıń!
Háy xalıqlar, dıqqat awdarıń!
Jer hám onı toltırıp turǵanlar,
Dúnya hám onda tuwılǵanlardıń barlıǵı esitsin![+]
2Jaratqan Iyeniń[†] pútkil milletlerge qáhári kelip,
Olardıń pútkil láshkerlerine qarsı ǵázebi lawladı.
Ol olardı pútkilley joq qılıp,
Bawızlaw ushın tapsırdı.
3Olardıń ólikleri dalaǵa ılaqtırıp taslanıp,
Shirip, sasıp jatadı,
Tawlar olardıń qanına bılǵanadı[+].
4Pútkil aspan deneleri shirip ketedi,
Aspan orama qaǵazday[†] shıyırıladı.
Júzim aǵashınıń japıraǵınday,
Ánjir aǵashınıń japıraǵınday bolıp,
Ondaǵı pútkil barlıq solıp tógiledi[+].

5Jaratqan Iye[†] bılay deydi:
«Qılıshım kóklerde qanǵa toydı.
Endi, qılıshım jazalaw ushın Edomnıń[†] ústine,
Pútkilley joq qılıwdı qarar etken xalıqtıń ústine túsedi»[+].

6Jaratqan Iyeniń qılıshı qanǵa toyınıp hám mayǵa bılǵanıp,
Qozı menen tekeniń qanına,
Qoshqardıń bóteke mayına toyǵan.
Jaratqan Iyeniń Bosrada qurbanlıǵı bar,
Edom jerinde ullı qırǵın boladı[+].
7Jabayı buǵalar, tanalar hám kúshli buǵalar da,
Olar menen birge qulaydı.
Olardıń jeri qanǵa suwǵarıladı,
Topıraǵı mayǵa toyadı[+].
8Sebebi bul kún Jaratqan Iyeniń ósh alıw kúni,
Sionnıń[†] dawası ushın ósh alatuǵın jıl boladı[+].

9Sonda Edomnıń dáryaları qara mayǵa,
Topıraǵı kúkirtke,
Jeri janıp turǵan qara mayǵa aylanadı[+].
10Ol kúni-túni óshpey,
Tútini máńgige kóterilip turadı.
Sol jer áwladtan-áwladqa qańırap, bos qaladı.
Endi hesh qashan ol jerden hesh kim ótpeydi[+].
11Uzaqsha hám kirpitikenler ol jerdi iyelep alıp,
Qulaqlı japalaq hám ǵarǵalar mákan basadı.
Jaratqan Iye onıń ústinen tártipsizlik jibin,
Wayran bolıw aspa rejesin tartadı[+].
12Aqsúyekleri sol jerde patshalıq joqlıǵın aytadı,
Pútkil húkimdarları joq bolıp ketedi.
13Onıń saraylarına tikenler,
Qorǵanlarına jantaq hám oshaǵanlar ósip,
Saǵallardıń mákanına,
Úkilerdiń baspanasına aylanadı[+].
14Ol jerde jabayı haywanlar sırtlanlarǵa dus keledi,
Teke máńirep bir-birin shaqıradı.
Túnde janzatlar sol jerde dem alıp, tınım tabadı[+].
15Bayıwlılar sol jerge uya salıp,
Máyek basıp shıǵarıp,
Palapanların qanatı astına jıynaydı.
Shayquslar da sol jerde jup-jubı menen toplanadı[+].

16Jaratqan Iyeniń kitabınan oqıp, izleń:
Bulardan hesh biri joǵalmaydı,
Hesh biri jupsız qalmaydı.
Sebebi bul buyrıq Jaratqan Iyeniń awzınan shıqtı,
Onıń Ruwxı olardı jıynaydı.
17Jaratqan Iye olar ushın shek[†] tasladı,
Óz qolı menen jerdi ólshep berdi.
Olar sol jerdi máńgige iyelep,
Áwladtan-áwladqa sol jerde jasaydı.

#### 35


Azat bolǵanlardıń Sionǵa qaytıwı

1Shól hám qurǵaq aymaq quwanadı,
Qula dúz shadlanıp, nargiz kibi gúlleydi.
2Jaynap gúllep shadlanadı, shadlanıp baqırısadı.
Oǵan Lebanonnıń dańqı,
Karmel hám Sharonnıń saltanatı beriledi.
Olar Jaratqan Iyeniń[†] dańqın,
Qudayımızdıń saltanatın kóredi[+].
3Hálsiz qollarǵa kúsh berip,
Qaltıraǵan dizelerge quwat beriń[+].
4Qoyanjúreklerge bılay deńler:
«Márt bolıń, qorqpań!
Qudayıńız ósh alıwǵa,
Esesin qaytarıwǵa kelip,
Sizlerdi qutqaradı»[+].

5Sonda soqırlardıń kózleri,
Gereńlerdiń qulaqları ashıladı[+].
6Aqsaq adam kiyiktey sekirip,
Gúńelek shadlanıp baqıradı.
Shólden qaynar bulaqlar shıǵıp,
Qula dúzde saylar aǵadı[+].
7Qaynaǵan shól kólge aylanıp,
Shóllegen dala bulaqlarǵa toladı.
Saǵallar mákan basqan jerlerde,
Kók shóp, qamıs hám jeken ósedi.

8Sol jerde dárbent jol bolıp,
Ol «Muxaddes[†] jol» dep ataladı.
Napákler onnan ótpeydi,
Aqmaqlar da ol jolǵa ayaq baspaydı.
Ol tek Qudaydıń xalqınıń jolı boladı[+].
9Ol jerde arıslan bolmaydı,
Hesh qanday jabayı ańlar da ol jolǵa shıqpaydı,
Olar ol jerden tabılmaydı.
Ol joldan qutqarılǵanlar ǵana júredi.
10Jaratqan Iyeniń azat etkenleri izge qaytadı,
Qosıq aytıp Sionǵa[†] qaytıp keledi.
Olar máńgilik quwanısh tajın baslarına kiyedi.
Quwanısh hám shadlıqqa tolıp tasıp,
Qayǵı hám ǵam-táshiwish qashıp ketedi[+].

#### 36


Sanxeribtiń Erusalimdi qorqıtıwı

1[•]Xizkiyanıń patshalıǵınıń on tórtinshi jılında, Assiriya[†] patshası Sanxerib Yahudanıń[†] barlıq qorǵanlı qalalarına hújim jasap, olardı basıp aldı. 2Sońınan Assiriya patshası bas wázirin úlken armiya menen Laxishten Erusalimge,[†] patsha Xizkiyaǵa jiberdi. Ol kelip, kir juwıwshınıń atızına baratuǵın joldaǵı, Joqarǵı háwizge suw quyılatuǵın jerde toqtadı[+]. 3Saray basqarıwshısı Xilkiya ulı Elyakim, xatker Shebna hám diywanbegi Asaf ulı Ioax onı qarsı alıwǵa shıqtı[+]. 4Sonda Assiriya patshasınıń bas wáziri olarǵa bılay dedi:

– Ullı patsha, Assiriya patshasınıń mına sózlerin Xizkiyaǵa jetkiziń: «Neńe úmit artıp tursań? 5Urıs ushın joba hám kúsh bar dep aytasań, biraq sen tek bos sózlerdi aytıp tursań. Sen kimge súyenip, maǵan qarsı bas kóterip tursań? 6Mine, sen ózine súyengenniń alaqanın tesetuǵın sınıq qamıs hasaǵa uqsaǵan Mısırǵa[†] súyenip tursań. Mısır patshası faraon[†] ózine isengenlerdiń hámmesine usınday[+]. 7Bálkim maǵan: „Bizler Qudayımız Jaratqan Iyege[†] úmit baylaymız“, – dersizler. Yahuda hám Erusalim xalqına: „Tek mına qurbanlıq[†] orında sıyınıńlar“, – dep sıyınıw orınların hám qurbanlıq orınların joq qılǵan Xizkiya emes pe edi?»[+] 8Endi sen, meniń mırzam Assiriya patshası menen mawasaǵa kel. Eger men saǵan eki mıń bas at bersem, olarǵa minetuǵın sonsha adam taba alar ma ediń? 9Solay eken, mırzamnıń eń hálsiz áskerbasısın da jeńe almaysań-ǵo. Yamasa Mısırdıń sawash arbaları menen atlılarına isenip tursań ba? 10Qala berse, men bul jerdi wayran etiw ushın Jaratqan Iyeniń erkisiz keldim be? Jaratqan Iye[†] maǵan: «Sol úlkege hújim qılıp, onı wayran et», – dedi.

11Xilkiya ulı Elyakim, Shebna hám Ioax bas wázirge bılay dep juwap berdi:

– Bul qullarıńız benen arameyshe sóylese beriń, túsinemiz. Diywal ústindegi xalıqqa esittirip, bizler menen evrey tilinde sóylespeń[+].

12Bas wázir olarǵa:

– Mırzam meni bul sózlerdi tek mırzańa hám saǵan aytıw ushın emes, al sizler menen birge óz dáretin jep, sidigin ishiwge duwshar bolatuǵın diywal ústinde otırǵan adamlarǵa da jetkeriw ushın jiberdi, – dedi. 13Sońınan bas wázir ornınan turıp, evrey tilinde bılay dep baqırdı:

– Ullı patshanıń, Assiriya patshasınıń sózlerine qulaq salıńlar! 14Patsha bılay deydi: «Xizkiya sizlerdi aldamay-aq qoysın. Ol sizlerdi qutqara almaydı. 15Ol: „Jaratqan Iye bizlerdi qutqaradı, qala Assiriya patshasınıń qolına berilmeydi“, – dep sizlerdi Jaratqan Iyeden úmitlendirmesin».

16Xizkiyaǵa qulaq salmańlar. Sebebi Assiriya patshası bılay deydi: «Meniń menen jarasıp, maǵan kelińler. Sonda hár bir adam óz júziminiń hám ánjir aǵashınıń miywesinen jep, óz suw saqlaǵıshınan[†] suw ishedi[+]. 17Sońınan men kelip, sizlerdi biydayı, sharabı, nanı, júzimzarları mol bolǵan, óz úlkeńizge uqsaǵan bir úlkege kóshiremen[+]. 18Xizkiya: „Jaratqan Iye bizlerdi qutqaradı“, – dep aldamasın. Qaysı xalıqtıń qudayı óz úlkesin Assiriya patshasınıń qolınan qutqara alǵan? 19Xamat hám Arpadtıń qudayları qayda? Sefarwayımnıń qudayları qayda? Samariyanıń[†] qudayları Samariyanı meniń qolımnan qutqara aldı ma[+]? 20Usı ellerdiń qudaylarınıń qaysı biri óz jerin meniń qolımnan qutqara aldı? Solay eken, Jaratqan Iye Erusalimdi meniń qolımnan qalay qutqaradı?»[+]

21Xalıq úndemedi, juwap ta qaytarmadı. Óytkeni patsha Xizkiya xalıqqa oǵan juwap bermewdi buyırǵan edi. 22Saray basqarıwshısı Xilkiya ulı Elyakim, xatker Shebna hám diywanbegi Asaf ulı Ioax kiyimlerin jırtıp, Xizkiyanıń aldına keldi hám Assiriya patshasınıń bas wáziriniń sózlerin oǵan aytıp berdi.

#### 37


Xizkiyanıń Iyshaya payǵambardan keńes sorawı

1[•]Patsha Xizkiya bulardı esitkende, kiyimlerin jırttı hám aza kiyimlerin kiyip, Jaratqan Iyeniń Úyine[†] bardı. 2Ol aza kiyimin kiygen saray basqarıwshısı Elyakimdi, xatker Shebnanı hám jası úlken ruwxaniylerdi[†] Amos ulı payǵambar[†] Iyshayaǵa jiberdi[+]. 3Olar Iyshayaǵa bılay dedi:

– Xizkiya bılay deydi: «Búgingi kún azap, jaza hám masqarashılıq kúni. Sebebi bala shıǵayın dep awızǵa taqalıp turǵanı menen, tuwıwǵa kúshi joq hayalǵa uqsaymız[+]. 4Bálkim, tiri Qudaydı aqıretlew ushın mırzası, Assiriya[†] patshası jibergen bas wázirdiń barlıq sózlerin Qudayıń Jaratqan Iye[†] esitken shıǵar hám usı esitken sózleri ushın olardı jazalar. Sonlıqtan tiri qalǵanlar ushın duwa et»[+].

5Patsha Xizkiyanıń xızmetkerleri patshanıń sózlerin Iyshayaǵa jetkizgende, 6Iyshaya olarǵa bılay dedi:

– Mırzańızǵa bılay dep aytıńlar: «Jaratqan Iye bılay deydi: Assiriya patshasınıń xızmetkerleriniń Meni masqaralap aytqan sózlerinen, yaǵnıy óziń esitken sózlerden qorqpa[+]. 7Mine, Men oǵan bir ruwx jiberemen. Sonda ol bir xabar esitip, óz eline qaytıp ketedi. Men onı óz elinde qılısh penen óltirtemen».

8Assiriya patshasınıń bas wáziri izine qaytıp, óz patshasın Libna qalasına qarsı urısıp atırǵan jerinen taptı. Sebebi ol Assiriya patshasınıń Laxishten shegingenin esitken edi[+]. 9Assiriya patshası Xabashstan[†] patshası Tirhaqanıń ózine qarsı urısqa atlanǵanın esitip, Xizkiyaǵa jáne elshilerin[†] jiberip bılay dedi:

10– Yahuda[†] patshası Xizkiyaǵa bılay dep aytıńlar: «Súyengen Qudayıń seni: „Erusalim[†] Assiriya patshasına táslim bolmaydı“, – dep aldamasın. 11Assiriya patshalarınıń barlıq ellerdi jer menen jeksen etip, neler islegenin esitken shıǵarsań?! Endi sen qutılıp qalmaqshımısań? 12Ata-babalarım wayran etken Gozan, Xaran, Resef hám Telassardaǵı Edende jasaǵan xalıqlardıń qudayları olardı qutqara aldı ma[+]? 13Xamat hám Arpad patshaları qáne? Sefarwayım, Hena hám Iwwa qalalarınıń patshaları qáne?»[+]


Xizkiyanıń duwası

14Xizkiya xattı elshilerdiń qolınan alıp oqıǵannan soń, Jaratqan Iyeniń Úyine bardı hám xattı Jaratqan Iyeniń[†] aldına jayıp qoydı. 15Keyin Jaratqan Iyeniń aldında duwa etip, bılay dedi: 16«Kerublar[†][*] arasında taxtta otırǵan Izraildıń[†] Qudayı bolǵan Álemniń Jaratqan Iyesi! Sen pútkil dúnya patshalıqlarınıń jalǵız Qudayısań! Aspan hám jerdi Sen jaratqansań[+]. 17Jaratqan Iye, qulaq salıp, esit, kózlerińdi ashıp, kór. Tiri Qudaydı aqıretlew ushın Sanxeribtiń aytıp jibergen sózlerin esit[+]. 18Jaratqan Iye, ırasında da, Assiriya patshaları xalıqlardı hám olardıń jerlerin wayranladı. 19Olardıń qudayların otqa taslap, joq qıldı. Biraq olar haqıyqatında qudaylar emes, al aǵashtan hám tastan adam qolı menen islengen nárseler edi[+]. 20Qudayımız Jaratqan Iye, bizlerdi Sanxeribtiń qolınan qutqara gór. Sonda pútkil dúnya patshalıqları Seniń jalǵız Jaratqan Iye ekenińdi biledi»[+].


Iyshayanıń payǵambarshılıǵı

21Sońınan Amos ulı Iyshaya payǵambar Xizkiyaǵa mınaday xabar jiberdi:

«Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye bılay deydi: Sen Assiriya patshası Sanxerib haqqında Maǵan duwa ettiń. 22Ol tuwralı Men, Jaratqan Iye bılay deymen:

Pák qız Sion,[†] seni kemsitip, ústińnen kúler,
Qız Erusalim, seniń izińnen bas shayqar.

23Sen kimdi aqıretlep, kimdi mazaqladıń?
Kimge dawıs kóterip sóylep, kimge menmensip qaradıń?
Maǵan – Izraildıń Muxaddesine![†]
24Elshileriń arqalı Meni aqıretlep bılay dediń:
„Sansız sawash arbalarım menen tawlardıń biyik shıńına,
Lebanon tawlarınıń uzaq janbawırlarına shıqtım,
Biyik kedr aǵashların, jaqsı sárwi aǵashların kestim.
Onıń eń tórine, eń qalıń toǵayına bardım[+].
25Men qudıqlar qazdım hám jat ellerdiń suwların ishtim,
Mısırdıń[†] barlıq dáryaların tabanım menen qurıttım“.
26Biraq bunıń hámmesin burınnan jobalastırıp,
Áyyemgi kúnlerden oylap qoyǵanımdı esitpegen be ediń?
Házir Men sonı orınladım.
Sonlıqtan sen qorǵanlı qalalardı qarabaqanaǵa aylandıra aldıń[+].
27Sonda qol-qanatı qırqıldı qala xalqınıń,
Qorqıp, uyatqa qaldı.
Olar daladaǵı kók shópke, jańa shıqqan názik shópke,
Tamnıń basındaǵı, shıqpay atırıp, órt shalǵan shópke uqsap qaldı[+].
28Men seniń otırıs-turısıńdı, qashan kelip-ketetuǵınıńdı,
Maǵan degen ǵázebińdi, hámmesin bilemen[+].
29Maǵan degen ǵázebiń ushın,
Tákabbirligiń qulaǵıma jetip kelgeni ushın,
Halqamdı murnıńnan ótkizip,
Suwlıǵımdı awzıńa taǵaman.
Seni kelgen jolıń menen izińe qaytaraman[+].

30Háy, Xizkiya! Sen ushın belgi mınaw boladı:
Usı jılı shashılǵan dánnen ósken ónimdi jeysiz,
Kelesi jılı sonıń ornına ósken ónimdi azıq qılasız,
Al úshinshi jılı dán sewip, ónim alasız,
Júzim baǵların otırǵızıp, olardıń miywesinen jeysiz[+].
31Yahuda xalqınıń qutılıp qalǵanları jerge tamır jayıp,
Joqarıda miywe beredi[+].
32Sebebi tiri qalǵanlar Erusalimnen,
Qutılǵanlar Sion[†] tawınan kelip shıǵadı.
Bunı Álemniń Jaratqan Iyesi,
Óz qızǵanshaqlıǵı menen júzege asıradı[+].
33Sonlıqtan Jaratqan Iye Assiriya patshası tuwralı bılay deydi:
Ol bul qalaǵa kirmeydi, oq ta atpaydı,
Qalaǵa jaqınlamas qalqanı menen,
Qala diywalına topıraq ta úydirmeydi[+].
34Kelgen jolı menen qaytadı, qalaǵa kirmeydi,
– deydi Jaratqan Iye. –
35Men Ózim ushın hám qulım Dawıttıń húrmeti ushın,
Bul qalanı qorǵap, qutqaraman».

36Sol kúni túnde Jaratqan Iyeniń perishtesi[†] assiriyalılardıń ordasına barıp, bir júz seksen bes mıń adamdı qırıp tasladı. Azanda oyanıp qaraǵanlar hámme jerdiń óliklerge tolıp ketkenin kórdi[+]. 37Sonda Assiriya patshası Sanxerib ordanı taslap, izine qayttı. Ol Nineviyaǵa qaytıp kelip, sol jerde jasap qaldı[+]. 38Bir kúni ol óz qudayı Nisroxtıń butxanasında tabınıp atırǵanda, ulları Adrammelex penen Sareser onı qılısh penen óltirdi hám ózleri Ararat úlkesine qashıp ketti. Sanxeribtiń ornına ulı Esar-Xaddon patsha boldı[+].

#### 38


Xizkiyanıń kesel bolıwı hám shıpa tabıwı

1[•]Sol kúnleri Xizkiya awırıp, ólim tóseginde jattı. Sonda Amos ulı Iyshaya payǵambar[†] oǵan kelip bılay dedi:

– Jaratqan Iye[†] bılay deydi: «Úy-ishińe wásiyatnamańdı qaldırıp, ırzalasa ber, sebebi táwir bolmaysań, óleseń».

2Xizkiya júzin diywalǵa qaratıp, Jaratqan Iyege[†] duwa etip:

3– O, Jaratqan Iye! Aldıńda meniń shın júrekten sadıqlıq penen jasaǵanımdı hám názerińde tuwrı islerdi islep júrgenimdi esley gór! – dedi hám óksip-óksip jıladı[+].

4Sonda Iyshayaǵa Jaratqan Iyeden mınaday sóz tústi:

5– Izińe qaytıp, Xizkiyaǵa mına xabardı jetkiz: «Babań Dawıttıń Qudayı Jaratqan Iye bılay deydi: Duwańdı esittim, kóz jaslarıńdı kórdim. Ómirińdi on bes jılǵa uzaytaman[+]. 6Ózińdi de, bul qalanı da Assiriya[†] patshasınıń qolınan qutqarıp, bul qalanı qorǵayman[+].

7Jaratqan Iyeniń, yaǵnıy Meniń saǵan Óz sózimdi orınlaytuǵınımdı bildiretuǵın belgi mınaw: 8Axaz soqtırǵan teksheniń ústine túsip turǵan sayanı on adım artqa jıljıtaman».

Sonda teksheniń ústine túsip turǵan saya on adım artqa jıljıdı[+].

9Yahuda[†] patshası Xizkiya táwir bolǵannan keyin, mına jırdı jazdı:

10«Men: „Ómirimniń gúllengen shaǵında,
Óliler mákanınıń[†] dárwazasınan ótip ketemen.
Qalǵan ómir jıllarımnan mahrum etildim“, – dedim.
11Jáne: „Tiriler áleminde Jaratqan Iyeni kórmeymen,
Bunnan bılay, insan zatına kózim túspes,
Bul dúnyada jasaǵanlardıń janında da bolmaspan“, – dedim[+].
12Úyim shopannıń shatırı kibi,
Suwırılıp, qolımnan alındı.
Ómirimdi toqıwshı sıyaqlı ótkerdim,
Jaratqan Iye meni toqıw úskenesinen kesip alıp tasladı.
Bir kún ishinde ómirimdi aqırına jetkerdiń[+].
13Azanǵa shekem tózim berip shıdadım,
Ol arıslan kibi, barlıq súyeklerimdi sındırdı.
Bir kún ishinde ómirimdi aqırına jetkerdiń[+].
14Men qarlıǵash yaki tırna kibi baqırdım,
Kepter kibi zarladım.
Joqarıǵa qarawdan kózlerim taldı,
Men zulımlıqqa ushıradım, járdem ber, Iye![+]

15Ne deyin? Meniń menen sóylesken de, onı ámelge asırǵan da Ózi.
Qálbimdegi qayǵını eske alıp,
Ómirim boyı, abaylap jasayman.
16Iye, Seniń qararıń adamlarǵa ómir bere aladı,
Meniń ómir jıllarım da maǵan qayta berildi,
Densawlıǵımdı tiklep, ómirimdi saqlap qala gór!
17Mine, shekken azabım men ushın jaqsılıqqa boldı,
Ómirimdi nabıt bolıw shuqırınan qutqardıń.
Barlıq gúnalarımdı artıńa ılaqtırdıń[+].
18Óliler mákanı Seni alǵıslamas,
Ólim Saǵan maqtaw aytpas,
Tuńǵıyıqqa túskenler Seniń sadıqlıǵıńa úmit baylamas[+].
19Búgin meniń islegenim sıyaqlı,
Tiriler, tek tiriler ǵana Saǵan alǵıs aytar,
Ákeler balalarına Seniń sadıqlıǵıń tuwralı aytıp berer[+].
20Jaratqan Iye meni qutqarar,
Pútkil ómirimiz boyı Jaratqan Iyeniń Úyinde,[†]
Tarlı saz ásbapları menen qosıq aytamız».

21Iyshaya patshanıń adamlarına: «Keptirip nıǵızlanǵan ánjir alıp kelip, onı jaraǵa qoyıń, ol sawalıp ketedi», – degen edi. 22Sonda Xizkiya Iyshayadan: «Jaratqan Iyeniń Úyine baratuǵınımdı qanday belgi arqalı bilemen?» – dep soraǵan edi.

#### 39


Babilonnan kelgen elshiler

1[•]Sol arada Xizkiyanıń awırıp, keyin táwir bolǵanın esitken Babiloniya[†] patshası Baladan ulı Merodax-Baladan Xizkiyaǵa xatlar hám sawǵalar jiberdi. 2Xizkiya elshilerdi[†] qabıl etti hám olarǵa óz qaznasındaǵı zatlardıń hámmesin: gúmis hám altınların, xosh iyisli zatların, qımbatbaha mayların, qural-jaraq saqlanatuǵın bólmesin kórsetti. Xizkiyanıń sarayında da, patshalıǵında da olarǵa kórsetilmegen hesh nárse qalmadı[+].

3Sonda payǵambar[†] Iyshaya patsha Xizkiyanıń janına kelip, oǵan:

– Bul adamlar sizge ne dedi? Olar qay jaqtan kelipti? – dep soradı. Xizkiya oǵan:

– Olar maǵan uzaq elden, Babiloniyadan kelgen, – dep juwap berdi.

4Iyshaya:

– Olar sarayıńızda ne kórdi? – dep soradı. Xizkiya:

– Sarayımdaǵı hámme nárseni kórdi. Qaznamda olarǵa kórsetpegen hesh nársem qalmadı, – dep juwap berdi.

5Sonda Iyshaya Xizkiyaǵa bılay dedi:

– Onda Álemniń Jaratqan Iyesiniń[†] sózin esitiń: 6«Sarayıńdaǵı hámme nárse hám ata-babalarıńnıń usı kúnge shekem jıynaǵan hámme nársesi Babilonǵa alıp ketiletuǵın kún keledi, hesh nárse qalmaydı, – deydi Jaratqan Iye[†][+]. 7– Seniń násilińnen bolǵan ayırım urpaqlarıń da alıp ketilip, Babiloniya patshasınıń sarayında xızmetker boladı»[+]. 8Xizkiya Iyshayaǵa:

– Jaratqan Iyeniń siz arqalı aytqan sózleri jaqsı sózler, – dedi. Sebebi ol ishinen: «Hesh bolmaǵanda, meniń zamanımda tınıshlıq hám abadanshılıq boladı», – dep oyladı.

#### 40


Jubatıwshı sózler

1Jubatıń, xalqıma táselle beriń!
– deydi Qudayıńız. –[+]
2Erusalimge[†] jumsaq sózler aytıń,
Sawash múddetiniń tawısılǵanın,
Qılmıslarınıń keshirilgenin,
Barlıq gúnalarınıń jazasın Jaratqan Iyeniń[†] qolınan,
Eki ese etip alǵanın járiyalań[+].
3Baqırǵan bir dawıs esitiledi:
«Shól dalada Jaratqan Iyege jol tayarlańlar,
Qula dalada Qudayımız ushın dúziw hám úlken bir jol ashıńlar![+]
4Barlıq oypatlıqlar toltırılsın,
Taw-tóbeler páske shóksin,
Qıysıq jerler dúzetilsin,
Budır jerler tegislensin.
5Sonda Jaratqan Iyeniń saltanatı ayan bolıp,
Pútkil adamzat bunı birgelikte kóredi.
Bunı Jaratqan Iye[†] aytadı»[+].

6Dawıs: «Baqır», – dedi.
Men: «Ne dep baqırayın?» – dep soradım.
Dawıs bılay dedi:
«Pútkil adamzat shópke,
Onıń pútkil sadıqlıǵı – atızdaǵı gúlge uqsaydı.
7Jaratqan Iye demin úplegende,
Shóp quwraydı, gúl solıydı.
Haqıyqattan da, xalıq – bul shóp.
8Shóp quwraydı, gúl solıydı.
Biraq Qudayımızdıń sózi máńgi turadı»[+].

9Háy, Sionǵa[†] xosh xabar[†] alıp keliwshi,
Biyik tawǵa shıq!
Háy, Erusalimge xosh xabar alıp keliwshi,
Bar dawısıń menen baqır!
Dawısıńdı kóter, qorqpa.
Yahuda[†] qalalarına: «Mine, sizlerdiń Qudayıńız!» – dep ayt.
10Mine, Quday[†] Iye qúdiret penen kelip,
Húkimdarlıqtı qolına aladı.
Onıń sıyı Ózi menen birge,
Miynettiń esesin qaytarıw Onıń qolında[+].
11Ol Óz súriwin shopan kibi baǵadı,
Qozılardı qolına alıp,
Olardı kóterip, bawırına basadı,
Emiziwli qoylarǵa ǵamxorlıq penen jol kórsetedi[+].


Qudaydıń ullılıǵı

12Kim suwlardı alaqanı menen,
Kóklerdi qarısı menen ólshedi?
Kim jerdiń topıraǵın ólshem ıdısına salǵan,
Yamasa tawlardı tárezide,
Tóbelerdi tárezi pállesinde ólshegen[+]?
13Jaratqan Iyeniń Ruwxına kimniń aqılı jetken,
Yamasa kim Oǵan keńes bergen[+]?
14Aqıl alıw ushın Ol kimnen másláhát soradı,
Yamasa Oǵan kim ádalat jolın úyretti?
Oǵan bilim berip,
Túsinik jolın kórsetken kim[+]?

15Mine xalıqlar shelektegi suw tamshısınday,
Tárezilerdegi shań sıyaqlı kórinedi,
Ol atawlardı uwıs topıraq sıyaqlı kóteredi.
16Lebanonnıń otını qurbanlıqtı[†] jaǵıwǵa,
Malları jandırılatuǵın qurbanlıqqa azlıq etedi[+].
17Pútkil milletler Onıń aldında hesh nárse emes,
Olar Ol ushın joqtan da, boslıqtan da pás sanaladı[+].

18Onda Qudaydı kimge uqsatasız?
Onıń biynesin kimge teńeysiz[+]?
19Butqa ma? Buttı ónerment quyıp,
Zerger onı altınǵa qaplaydı,
Onıń ushın gúmis shınjır soǵıladı.
20Eger buǵan qurbı jetpese,
Shirimeytuǵın bir aǵashtı saylap alıp,
Qozǵalmaytuǵın but soqtırıw ushın,
Sheber ónermentti izleydi[+].

21Bilmeysizler me, esitpedińler me?
Áwel bastan, sizlerge aytılmadı ma?
Dúnya jaratılǵannan beri túsinbedińiz be?
22Quday jer ústindegi aspan gúmbezinde otır,
Jerde jasaytuǵınlar shegirtkelerge megzer.
Ol kóklerdi perde kibi jayıp,
Jasaw ushın olardı shatır kibi tigedi[+].
23Ol basshılardı túkke turǵısız etip,
Dúnyanıń húkimdarların kúshinen ayıradı[+].
24Olar zorǵa egilip, zorǵa sebilip,
Zorǵa tamır jayǵan gezinde,
Jaratqan Iye demin úpleydi, olar quwrap,
Dawıl olardı qawıq kibi ushırıp ketedi.

25«Meni kimge uqsatasız,
Kim Maǵan teń keledi?» – deydi muxaddes[†] Quday.
26Basıńızdı joqarı kóterip, aspanǵa qarań,
Bulardı kim jaratqan?
Quday juldızlardı birme-bir shaqırıp,
Atpa-at ataydı.
Onıń qúdiretli kúshi hám ullı qúdiretine góre,
Olardıń hesh biri ornınan shıqpay qalmaydı[+].

27Háy, Yaqıp,[†] háy, Izrail,[†] qalayınsha sen:
«Jolım Jaratqan Iyeden jasırın,
Qudayım huqıqımdı qorǵamaydı», – deyseń[+]?
28Bilmeysizler me? Esitpedińiz be?
Jaratqan Iye – máńgilik Quday,
Pútkil dúnyanıń Jaratıwshısı.
Ol sharshamaydı da, talıqpaydı da,
Onıń danalıǵına aqıl jetpes[+].
29Ol haldan tayǵandı hállendirip,
Mádetsizlerdiń kúshine kúsh qosadı[+].
30Hátte, jaslar da sharshap, talıǵadı,
Jas jigitler de súrnigip, jıǵıladı.
31Biraq Jaratqan Iyege úmit baylaǵanlar,
Jańadan kúsh aladı.
Olar búrkit kibi qanat jayadı.
Juwırsa da, sharshamaydı,
Jortsa da, hesh talıqpaydı[+].

#### 41


Quday Izrailǵa kúsh beredi

1Jaratqan Iye[†] bılay deydi:
«Háy, atawlar, Meniń aldımda úndemey tıńlań!
Xalıqlar kúsh toplap alsın,
Olar jaqın kelip, sóylesin.
Kelińler, húkim ushın bir jerge jıynalayıq[+].

2Shıǵıstan azat etiwshini háreketke keltirgen kim?
Onı Ózine xızmetke shaqırǵan kim?
Milletlerdi onıń qolına bergen,
Patshalardı ayaq astı qılǵan kim?
Ol qılıshı menen olardı shańǵa,
Oq jayı menen suwırılǵan qawıqqa aylandırdı[+].
3Ol olardı quwdalaydı,
Ayaq basılmaǵan joldan aman-esen júrip ótedi.
4Bulardı orınlap, júzege asıratuǵın kim?
Áwel bastan áwladlardı shaqırǵan kim?
Men, Jaratqan Iye – basıman,
Aqırında da Men bolaman[+].

5Atawlar bunı kórip, qorqadı,
Jerdiń tórt tárepi qaltıraydı.
Olar jaqınlap keledi.
6Hámme bir-birine járdem berip:
„Márt bol“, – deydi.
7Ónerment zergerge,
Urıp tegislewshi tós urıwshıǵa kepseri tuwralı:
„Jaqsı qurastırıldı“, – dep jiger beredi.
Keyin ornınan qozǵalmawı ushın buttı shegeleydi[+].

8Biraq sen, háy, qulım Izrail,[†]
Men tańlaǵan Yaqıp,[†]
Dostım Ibrayımnıń urpaǵı![+]
9Seni dúnyanıń tórt tárepinen jıynadım,
Uzaq jerlerden shaqırıp:
„Sen Meniń qulımsań,
Seni tańladım, tárk etpedim“, – dedim.
10Qorqpa, Men seniń menen birgemen.
Qáweterlenbe, Men seniń Qudayıńman.
Saǵan kúsh berip, járdemlesemen.
Azat etiwshi oń qolım menen súyeymen.

11Saǵan ǵázeplengenlerdiń hámmesi,
Masqara bolıp, uyatqa qaladı,
Saǵan qarsı shıqqanlar dımı qalmay joq boladı.
12Dushpanlarıńdı izleseń de tappaysań,
Seniń menen urısqanlar da hesh bolmaǵanday joq bolıp ketedi.
13Men, Qudayıń Jaratqan Iye,
Oń qolıńnan uslap, súyep:
„Qorqpa, saǵan járdem beremen“, – deymen.

14Háy, qurt sıyaqlı bolǵan Yaqıp,
Háy, az sanlı Izrail, qorqpa!
Men saǵan járdem beremen,
– deydi Jaratqan Iye, –
Seniń Ámeńgeriń,[†] Izraildıń Muxaddesi.[†][+]
15Mine, Men seni taza, ótkir tisli,
Túyek aydaytuǵın taxta qılaman.
Sen tawlardı bastırıp, talqanlap,
Tóbeshiklerdi qawıqqa aylandırasań.
16Sen olardı suwırasań,
Samal ushırıp, alıp ketedi,
Dúbeley aylandırıp, ushırıp ketedi.
Sen Jaratqan Iyede[†] shadlanasań,
Izraildıń Muxaddesi menen maqtanasań.

17Jarlı hám kámbaǵal suw izleydi,
Biraq suw joq.
Shólden tańlayları kewip qaladı.
Men Jaratqan Iye olarǵa juwap beremen,
Men, Izraildıń Qudayı olardı taslap qoymayman.
18Men taqır tóbeshiklerden dáryalar,
Oypatlıqlardıń ortasınan bulaqlar aǵızaman.
Shóldi kólge, qurǵaq dalanı suwlı bulaqlarǵa aylandıraman[+].
19Shólge kedr, akaciya, mirta putaların hám záytún[†] aǵashların,
Quw dalaǵa sárwi, shınar hám qaraǵay aǵashların birge otırǵızaman[+].
20Sonda adamlar bunı Jaratqan Iyeniń islegenin,
Izraildıń Muxaddesiniń jaratqanın,
Kóredi, biledi, aqıl juwırtıp, túsinedi».


Jaratqan Iye butlarǵa qarsı

21«Dawańızdı aytıń,
– deydi Jaratqan Iye, –
Dálillerińizdi keltiriń,
– deydi Yaqıptıń Patshası. –
22Butlarıńızdı alıp keliń,
Olar ne bolatuǵının aytıp bersin.
Oylanıp, aqıbetin túsiniwimiz ushın,
Ótmishte bolǵanlardıń mánisin ayan etsin,
Yamasa keleshekte bolatuǵınlardı bizge bildirsin.
23Sizlerdiń quday ekenińizdi biliwimiz ushın,
Bunnan keyin ne bolatuǵının bildiriń.
Kórip, hayran qalıwımız ushın,
Jaqsı yaki jaman bir nárse qılıń.
24Sizler de, islerińiz de hesh nárse emes.
Sizlerdi tańlaǵanlar jerkenishli[+].

25Men arqadan birewdi háreketke keltirdim, ol kiyatır.
Meniń atımdı shaqırǵan shıǵıstan kiyatır.
Ol gúlalshınıń ılaydı basqılaǵanı sıyaqlı,
Húkimdarlardı ılayday qılıp basqılaydı[+].
26Biliwimiz ushın, kim bunı áwel bastan járiya etti?
„Haqsız“ dep aytıwımız ushın, kim aldın ala xabar berdi?
Hesh kim xabar bermedi, hesh kim járiya etpedi,
Hesh kim sózlerińdi esitpedi[+].
27Men birinshi bolıp Sionǵa:[†]
„Olar kiyatır“, – dep bildirdim,
Erusalimge[†] xabarshı jiberdim[+].
28Kóz salıp qarasam, arasında keńes beretuǵın da,
Men soraǵanda, juwap beretuǵın da birde birewi joq.
29Mine, olardıń hámmesi jalǵan!
Isleri hesh nársege turǵısız,
Músinleri samal hám boslıqtan ibarat».

#### 42


Jaratqan Iyeniń qulı

1«Mine, Men qollaǵan qulım,
Kewlime unaǵan tańlaǵanım!
Men Óz Ruwxımdı Oǵan beremen,
Ol milletlerge ádalat alıp keledi[+].
2Ol baqırmaydı, dawısın kótermeydi,
Kóshelerde Onıń sesti esitilmeydi.
3Ol mayısqan qamıstı sındırmaydı,
Pısqıp turǵan pilikti de óshirmeydi,
Sadıqlıq penen ádalattı iske asıradı.
4Jer betinde ádalattı ornatpaǵansha,
Hálsiremeydi, ruwxı da túspeydi.
Atawlar Onıń tálimine úmit baylaydı».

5Kóklerdi jaratıp, onı jayǵan,
Jerdi hám ondaǵılardı jayıp jibergen,
Ondaǵı insanlarǵa dem bergen,
Onda júrgenlerge jan bergen,
Quday[†] Iye[†] bılay deydi:[+]
6«Men, Jaratqan Iye seni qutqarıwımdı[†] kórsetiw ushın shaqırdım,
Seniń qolıńnan uslap, qorǵayman,
Xalqım menen dúzgen kelisimimdi,[†]
Sen arqalı ámelge asıraman.
Seni milletlerge nur qılaman[+].
7Sen soqır kózlerdi ashıp,
Tutqınlardı qamaqxanadan shıǵarıp,
Qarańǵılıqtaǵını zindannan azat eteseń[+].

8Men – Jaratqan Iyemen.[†] Meniń atım usı.
Dańqımdı basqaǵa, Ózime aytılatuǵın alǵıstı butlarǵa bermeymen[+].
9Mine, burın boljap aytılǵanlar ámelge astı.
Men taza nárselerdi járiyalayman,
Olar júzege aspay turıp,
Aldın ala sizlerge ayan etemen».


Alǵıs-maqtaw jırı

10Teńizde júzip júrgenler hám onı toltırıp turǵanlar,
Atawlar hám olarda jasawshılar,
Jaratqan Iyege arnap taza qosıq aytıń,
Jerdiń eń shetlerinen Oǵan alǵıs-maqtawlar aytıń![+]
11Shól hám ondaǵı qalalar,
Kedar xalqı jasaytuǵın awıllar dawısın kótersin!
Sela turǵınları quwanıshtan qosıq aytıp,
Tawlardıń tóbelerinen baqırsın![+]
12Olar Jaratqan Iyeni ullılasın,
Atawlarda Oǵan alǵıs-maqtawlar aytsın!
13Jaratqan Iye bahadır jigittey bolıp,
Jawıngerdey ǵázebin shashadı,
Áskeriy uran salıp, baqırıp,
Dushpanlardan ústinligin kórsetedi[+].


Jaratqan Iyeniń járdem sózi

14«Men uzaq waqıt úndemedim,
Sabırlılıq penen Ózimdi usladım.
Endi bolsa, tuwayın dep atırǵan hayalday qıshqıraman,
Entigip dem alaman[+].
15Men tawlardı hám tóbeshiklerdi wayran etemen,
Pútkil ot-shóplerdi qırıp taslayman.
Dáryalardı atawlarǵa aylandırıp,
Háwizlerdi qurıtaman[+].
16Soqırlardı bilmegen jollarınan alıp júremen,
Olardı tanıs bolmaǵan soqpaqlardan jeteleymen,
Aldında qarańǵılıqtı jaqtılıqqa,
Oylı-biyik jerlerdi tegis jerge aylandıraman.
Men bulardı isleymen,
Olardı tárk etpeymen[+].
17Oyma butlarǵa isengenler,
Quyma butlarǵa: „Sizler qudayımızsız“, – deytuǵınlar,
Shermende bolıp, olardan júz buradı»[+].


Soqır hám gereń Izrail

18«Háy, gereńler, esitińler,
Háy, soqırlar, qarap kórińler![+]
19Meniń qulımday soqır bolǵan bar ma?
Men jiberetuǵın xabarshıday, gereń bolǵan bar ma?
Maǵan baǵıshlanǵan birewdey, soqır,
Yamasa Meniń, Jaratqan Iyeniń qulınday, soqır bolǵan bar ma[+]?
20Sen kóp nárseni kórdiń, biraq itibar bermediń,
Qulaqlarıń ashıq edi, biraq esitpediń»[+].

21Óz ádalatı haqı,
Nızamların dańqqa bólep, ullı qılıw,
Jaratqan Iyege unadı.
22Biraq bul xalıq talan-taraj qılınǵan,
Hámmesi zindanǵa taslanıp, qamaqxanaǵa qamalǵan.
Olar oljaǵa aylandı, qutqaratuǵın hesh kim joq.
Talandı, «Qaytarıp ber», deytuǵın hesh kim joq[+].

23Arańızda buǵan qulaq túretuǵın,
Dıqqat qoyıp, keleshek ushın tıńlaytuǵın bar ma?
24Yaqıptı[†] talanshılarǵa,
Izraildı[†] qaraqshılarǵa bergen kim?
Bul Jaratqan Iye emes pe?
Oǵan qarsı gúna[†] islemedik pe?
Olar Onıń jolınan júrmedi,
Nızamına qulaq aspadı.
25Sonlıqtan Ol lawlaǵan ǵázebin,
Ǵıjlaǵan urıstı ústine dóndirdi.
Dógeregin ot penen qaplasa da, túsinbedi,
Kúydirse de, júrekke almadı[+].

#### 43


Izraildıń qutqarıwshısı

1Biraq endi, Yaqıp,[†] seni jaratqan,
Izrail,[†] seni dóretken,
Jaratqan Iye[†] bılay deydi:
«Qorqpa, Men seni azat ettim,
Seniń atıńdı aytıp shaqırdım, sen Menikiseń[+].
2Suwlardan ótkenińde, seniń menen birge bolaman,
Dáryalardan ótkenińde, olar seni ıǵızıp ketpeydi.
Ot ishinen júrgenińde janbaysań,
Jalın seni jalmamaydı[+].
3Men seniń Qudayıń Jaratqan Iye,
Izraildıń Muxaddesi,[†] seniń Qutqarıwshıńman.[†]
Seniń tólemiń sıpatında Mısırdı,[†]
Seniń ornıńa Xabashstan[†] menen Sebanı berdim[+].
4Názerimde qımbatbaha hám qádirli bolıp,
Seni súygenim ushın,
Seniń ornıńa adamlardı,
Seniń ómiriń ushın xalıqlardı beremen.
5Qorqpa, Men seniń menen birgemen,
Urpaqlarıńdı shıǵıstan alıp kelemen,
Ózińdi batıstan jıynap alaman[+].
6Arqaǵa: „Olardı ber“,
Qublaǵa: „Olardı uslama“, – deymen.
„Ullarımdı uzaqtan,
Qızlarımdı jerdiń túpkirlerinen,
7Maǵan tiyisli bolǵan hár bir adamdı,
Óz dańqım ushın jaratqanlarımdı,
Pishim berip, dóretkenlerimdi qaytar“, – deymen».


Jaratqan Iyeniń gúwası – Izrail

8Kózi bolsa da, kórmeytuǵın soqırlardı,
Qulaǵı bolsa da, esitpeytuǵın gereńlerdi alıp shıǵıń[+].
9Pútkil milletler bir jerge jıynalsın,
Xalıqlar toplansın.
Olardıń arasında qaysısı bulardı járiyalap,
Ótken waqıyalardı aldın ala bizlerge bildire aldı?
Gúwalardı alıp kelip, ózlerin aqlasın,
Basqalar esitip: «Bul durıs», – desin[+].

10«Sizler Meniń gúwalarımsız,
– deydi Jaratqan Iye. –
Meni bilip, Maǵan iseniwińiz,
Meniń kim ekenimdi túsiniwińiz ushın,
Saylap alǵan qullarımsız.
Mennen aldın, hesh qanday quday bolǵan emes,
Mennen keyin de bolmaydı[+].

11Men, tek jalǵız Men – Jaratqan Iyemen.[†]
Mennen basqa Qutqarıwshı joq[+].
12Men aldın ala bildirdim, qutqardım hám járiyaladım.
Arańızda basqa quday joq.
Sizler Meniń gúwalarımsız,
– deydi Jaratqan Iye, –
Men Qudayman.
13Áwel bastan beri, Men Solman.
Men uslaǵandı hesh kim jazdıra almaydı.
Men qılǵandı kim biykarlay aladı?»[+]


Babilonnan qutılıw

14Ámeńgerińiz,[†] Izraildıń Muxaddesi,
Jaratqan Iye bılay deydi:
«Sizler haqı Babilonǵa[†] birewdi atlanısqa jollayman.
Kaldeylerdi dawrıǵı kókke jetken kemelerine mingizip,
Qashıwǵa májbúr etemen.
15Sizlerdiń Muxaddesińiz, Izraildıń Jaratıwshısı,
Sizlerdiń Patshańız Jaratqan Iye Men bolaman».

16Teńizden jol,
Burqasınlaǵan suwdan soqpaq ashqan Jaratqan Iye,[+]
17Sawash arbaların, atlardı,
Kúshli áskerlerdi ordası menen alıp shıqqan[*] Ol bılay deydi:
«Olar jıǵılıp, tura almaydı,
Óshirildi, shıraday sóndi.
18Ótkenlerdi umıtıń,
Burınǵılardı eske almań.
19Mine, Men jańa nárse qılaman!
Ol baslandı, nege túsinbeysiz?
Men shólde jol, sahrada dáryalar salaman[+].
20Jabayı haywanlar, saǵal hám úkiler,
Meni húrmet qıladı.
Sebebi tańlap alǵan xalqım ishiwi ushın,
Shólde suw, sahrada dáryalar aǵızdım[+].
21Maǵan alǵıs-maqtaw aytıwı ushın,
Ózim ushın jarattım bul xalıqtı.

22Biraq sen, Yaqıp, Meni shaqırmadıń,
Izrail, sen Mennen sharshadıń![+]
23Jandırılatuǵın qurbanlıq[†] ushın qoylarıńdı alıp kelmediń,
Qurbanlıqlarıń menen Meni sıylamadıń.
Men sadaqalar[†] talap etip, seni qıynamadım,
Xosh iyisli tútetkiler talap etip, awırmanlıq salmadım.
24Sen Maǵan arnap, xosh iyisli qamıs satıp almadıń,
Meni qurbanlıqtıń mayına toydırmadıń.
Kerisinshe, gúnalarıń menen Maǵan júk boldıń,
Qılmıslarıń menen Meni sharshattıń[+].
25Ózim ushın qılmıslarıńdı óshiretuǵın Menmen,
Endi qaytıp gúnalarıńdı eslemeymen[+].

26Meniń yadıma sal, dawlasayıq,
Aqlanıw ushın, dálillerińdi keltir[+].
27Túp atań gúna[†] islegen edi,
Dáldalshılarıń Maǵan qarsı bas kóterdi[+].
28Sonlıqtan Ibadatxana[†] basshılarınıń abırayın tóktim,
Yaqıptı pútkilley joq qılıwǵa,
Izraildı ǵarǵısqa húkim ettim».

#### 44


Jaratqan Iye – jalǵız Quday

1«Biraq, endi, qulım Yaqıp,[†]
Tańlaǵanım Izrail,[†] qulaq sal![+]
2Seni jaratqan, qursaqta seni qáliplestirgen,
Saǵan járdem beretuǵın Jaratqan Iye[†] bılay deydi:
Qorqpa, qulım Yaqıp,
Saylap alǵanım Eshurun[*]!
3Kewip qalǵan jerge suw jiberip,
Qurǵaq jerlerge saylar aǵızaman.
Urpaqlarıńnıń ústine Ruwxımdı,
Perzentlerińniń ústine jarılqawımdı jawdıraman[+].
4Olar jasıl jaylawdaǵı otlar,
Aǵın suw jaǵasındaǵı tallar sıyaqlı ósip-ónedi.
5Birewi: „Men Jaratqan Iyege[†] tiyislimen“, – deydi,
Ekinshisi ózin Yaqıptıń atı menen ataydı,
Basqası: „Jaratqan Iyege tiyislimen“, – dep qolına jazıp,
Ózin Izrail dep ataydı».

6Izraildıń Patshası hám Ámeńgeri[†] Jaratqan Iye,
Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi:
«Men birinshi hám sońǵıman,
Mennen basqa quday joq[+].
7Maǵan uqsaǵanı bar ma? Ol xabar bersin.
Áyyemgi xalqımdı jaratqan kúnnen baslap bolıp ótkenlerdi,
Keleshekte ne bolatuǵının bildirip, bayanlasın.
Endi bolatuǵın nárselerden xabar bersin.
8Qaltıramań, qorqpań!
Sizlerge áwel bastan aytıp, bildirmedim be?
Sizler Meniń gúwalarımsız.
Mennen basqa quday bar ma?
Basqa Jartas[†] joq, basqa birde birewin de bilmeymen»[+].


Butqa tabınıwshılarǵa eskertiw

9But soqqanlardıń hámmesi – hesh kim emes,
Olar qádirlegen nárseler – paydasız.
Olardıń ózleri buǵan gúwa,
Sebebi butları kórmeydi de, túsinbeydi de.
Sonlıqtan olar shermende boladı[+].
10Payda bermeytuǵın qudaydı kim soǵadı?
Buttı kim quyadı[+]?
11Qara, soǵan sherik bolǵanlardıń hámmesi uyatqa qaladı.
Ónermentler – barı-joǵı tek adamlar.
Olardıń hámmesi jıynalıp, hámmesi bir jerde tursın.
Olar qorqıp, uyatqa qaladı[+].
12Temirshi quralın alıp,
Kómir shoǵında taplaydı,
Shókkish penen islew berip,
Bileginiń kúshi menen pishim beredi.
Temirshi ash bolıp, hálsireydi,
Suw ishpey, haldan tayadı.
13Aǵash ustası aǵashtı jip penen ólshep,
Ushlı qural menen sızıp aladı.
Qashaw menen pishim berip,
Asha tayaq penen tamǵalap,
Adam qálpine keltiredi.
Onı butxanaǵa qoyıw ushın,
Pútkil adam gózzallıǵın beredi.
14Ol kedr aǵashın kesip aladı.
Sárwi yaki emen aǵashın tańlap alıp,
Ósiw ushın toǵaydaǵı terekler arasında qaldıradı.
Yamasa kedr aǵashın otırǵızadı,
Jawın onı ósiredi.
15Keyin aǵash otın boladı,
Adam otınnıń bir bólegin jaǵıp ısınsa,
Basqa bólegi menen nan pisiredi.
Al qalǵanınan ózine bir quday soǵıp alıp, tabınadı,
But soǵıp alıp, aldına jıǵılıp, tájim etedi.
16Otınnıń yarımın jaǵıp, awqat tayarlaydı,
Kábap pisirip, toyǵansha jeydi.
Ol jılınıp, bılay deydi:
«Men jılındım, ottıń háwirin sezdim».
17Awısqan otınnan ol quday, yaǵnıy ózine but islep alıp,
Onıń aldında tájim etedi, oǵan sıyınadı.
Oǵan duwa etip, bılay deydi:
«Meni qutqar, óytkeni sen qudayımsań».
18Bunday adamlar hesh nárseni bilmeydi, túsinbeydi de.
Óytkeni kórmesin dep kózleri,
Túsinbesin dep júrekleri jabılǵan[+].
19Hesh kim oylanıp kórmeydi:
«Otınnıń yarımın jaqtım,
Qozına nan pisirdim,
Góshten kábap pisirip jedim,
Endi qalǵanınan jerkenishli nárse soǵayın ba?
Bir bólek aǵashqa tabınayın ba?» – dep aytıwǵa,
Aqıl-parasatı jetpeydi.
20Ol kúldiń izinen quwadı,
Aldanǵan júregi onı joldan adastıradı.
Ol óz janın qutqara almaydı,
«Oń qolımdaǵı nárse jalǵan nárse emes pe?» – dey almaydı[+].

21«Yaqıp, bulardı este tut,
Izrail, sen Meniń qulımsań.
Men seni jarattım, sen Meniń qulımsań.
Izrail, Men seni umıtpayman[+].
22Seniń qılmıslarıńdı bult kibi,
Gúnalarıńdı azanǵı duman kibi, taratıp jiberemen.
Maǵan qayt, Men sen ushın tólem tóledim»[+].

23Háy kókler, quwanısh penen qosıq aytıń,
Sebebi bunı Jaratqan Iye júzege asırdı.
Háy jerdiń tereńlikleri, baqırıń!
Taw hám toǵaylar,
Toǵaydaǵı hámme terekler qosıq aytıń,
Sebebi Yaqıptı Jaratqan Iye azat etti,
Izrailda Ózin dańqqa bóledi[+].

24Seni qursaqta qáliplestirgen Ámeńgeriń,
Jaratqan Iye bılay deydi:
«Hámme nárseni jaratqan,
Kóklerdi jalǵız Ózi jayǵan,
Jalǵız Ózi jerdi dóretken,[+]
25Jalǵan payǵambarlardıń[†] belgilerin pushqa shıǵarǵan,
Palkerlerdi aqmaq qılǵan,
Danalarǵa soqqı berip,
Bilimlerin nadanlıqqa aylandırǵan,[+]
26Qulınıń sózin tastıyıqlaǵan,
Xabarshılarınıń aytqanların ámelge asırǵan,
Erusalimge:[†] „Ishinde jáne adam jasaydı“, – dep aytqan,
Yahuda[†] qalalarına: „Olar qaytadan qurıladı,
Qarabaqanaların tikleymen“, – degen,[+]
27Shuqır suwlarǵa: „Qurıp ket, dáryalarıńdı qurıtaman“, – degen,[+]
28Kirge[*]: „Meniń shopanım, barlıq maqsetlerimdi ol ámelge asıradı“, – degen,
Erusalimge: „Jańadan qurıladı“,
Ibadatxanaǵa:[†] „Qayta tiklenedi“, – degen,
Jaratqan Iye Men bolaman»[+].

#### 45


Jaratqan Iyeniń Kirdi tańlawı

1Jaratqan Iye[†] maylaǵanına,
Oń qolınan uslaǵanına, yaǵnıy Kirge bılay deydi:
«Aldıńda milletlerdi bas iydiremen,
Patshalardı qurallarınan mahrum etemen.
Aldıńda dárwazalar ashılıp,
Olar jabılmaydı[+].
2Men aldıńda júrip, tawlardı tegisleymen,
Qola dárwazalardı buzıp, temir támbilerdi sındıraman[+].
3Saǵan qarańǵılıqta jasırınǵan ǵáziynelerdi,
Jasırın jerlerde saqlanǵan baylıqlardı beremen.
Usı arqalı atıńdı aytıp shaqırǵan Men – Jaratqan Iye,
Izraildıń[†] Qudayı ekenimdi bileseń[+].
4Sen Meni tanımasań da,
Qulım Yaqıp,[†] tańlaǵanım Izrail haqı,
Seni atıńdı aytıp shaqırdım,
Saǵan húrmetli at qoydım[+].
5Men – Jaratqan Iyemen,[†] basqası joq.
Mennen basqa quday joq.
Meni tanımasań da, saǵan kúsh beremen[+].
6Shıǵıstan batısqa deyingi adamlar,
Mennen basqasınıń joq ekenin bilip qoysın.
Men – Jaratqan Iyemen, basqası joq[+].
7Nurdı dóretken, qarańǵılıqtı jaratqan Men bolaman,
Abadanlıqtı beretuǵın, apatshılıqtı jiberetuǵın da Menmen.
Bulardıń hámmesin isleytuǵın Men, Jaratqan Iyemen[+].
8Kókler, sen joqarıdan qutqarılıwdı[†] tók,
Bultlar onı tómenge jawdırsın.
Jer ashılıp, qutqarılıw ósip shıqsın,
Onıń menen birge ádillik te óssin.
Bunı Men, Jaratqan Iye jarattım».


Qúdireti kúshli Quday

9Jaratıwshısı menen dawlasatuǵınlar, hásiret shegesizler!
Topıraqtan jasalǵan gúzeniń sınıǵı!
Ílay gúlalshıǵa: «Ne islep atırsań?»
Yamasa: «Islep atırǵan nárseńniń uslaǵıshı joq», – dep ayta ma[+]?
10Ákesine: «Meni nege dúnyaǵa keltirdiń?»
Anasına: «Meni nege tuwdıń?» – deytuǵınlar,
Hásiret shegesizler!
11Izraildıń Muxaddesi[†] hám Onıń Jaratıwshısı,
Jaratqan Iye bılay deydi:
«Balalarımnıń keleshegi haqqında sorawǵa tutpaqshımısız?
Qolımnıń isleri tuwralı buyrıq bermekshimisiz?
12Men jerdi dóretip,
Onıń ústine adamdı jarattım,
Óz qollarım menen kóklerdi jaydım,
Aspan denelerine buyrıq berdim[+].
13Kirdi ádil niyetimdi ámelge asırıw ushın háreketke keltirdim,
Onıń pútkil jolların tegisleymen.
Ol Meniń qalamdı qayta quradı,
Tutqın bolǵan xalqımdı tólemsiz hám parasız azat etedi», –
deydi Álemniń Jaratqan Iyesi[+].

14Jaratqan Iye Izrailǵa bılay deydi:
«Mısırdıń[†] baylıǵı, Xabashstannıń[†] paydası seniki boladı,
Uzın boylı Seba urpaqları saǵan keledi.
Olar saǵan eredi,
Kisenbánt bolıp saǵan kelip,
Tájim etip, jalbarınıp:
„Quday[†] tek seniń menen birge, basqa biri joq,
Onnan basqa quday joq“, – deydi»[+].

15Izraildıń Qudayı – Qutqarıwshı,
Haqıyqattan da, Ózin jasırǵan Quday – Senseń!
16But soǵatuǵınlardıń hámmesi uyatqa qalıp, masqara boladı,
Hámmesi birge shermende boladı[+].
17Biraq Izrail Jaratqan Iye tárepinen máńgige qutqarıladı.
Sizler máńgige uyatqa qalmaysız,
Masqara bolmaysız[+].

18Kóklerdi jaratqan – Ol Quday.
Dúnyanı bina etken,
Oǵan túr-tús berip, onı bekkemlegen,
Onı bos turıw ushın emes,
Al adam jasawı ushın jaratqan,
Jaratqan Iye bılay deydi:
«Men – Jaratqan Iyemen, Mennen basqası joq.
19Men jasırın da, qarańǵılıqta da sóylemedim.
Men Yaqıptıń urpaqlarına:
„Meni hesh nárse joq jerden izleń“, – demedim.
Men – Jaratqan Iyemen, haqıyqattı aytaman,
Men shınlıqtı bayan etemen»[+].


Quday hám Babilonnıń butları

20«Milletlerden qashıp qutılǵanlar,
Kelip, bir jerge jıynalıp, qasıma jaqınlańlar!
Aǵash butlardı kóterip,
Qutqarmaytuǵın qudayǵa sıyınǵanlar,
Hesh nárseni bilmeydi[+].
21Aytıń, dawańızdı bayan etiń,
Olar birge másláhátlessin!
Bunı ázelden aytqan kim?
Ótmishte ayan etken kim?
Jaratqan Iye bolǵan Men emespen be?
Mennen basqa quday joq,
Men ádil Qudayman hám Qutqarıwshıman,
Mennen basqası joq[+].

22Pútkil dúnya,
Maǵan júz burıń, qutqarılasız!
Men Qudayman, basqası joq.
23Men Ózim haqı ant ishtim,
Awzımnan shıqqan sóz tuwrı,
Ol bosqa shıqpas:
„Hár bir adam Meniń aldımda dize búgedi,
Hár bir til Maǵan ant ishedi“[+].

24Olar Men tuwralı: „Ádalat hám kúsh,
Jalǵız Jaratqan Iyede“, – deydi.

Oǵan ǵázeplengenlerdiń hámmesi,
Aldına kelip, uyalıp qaladı.
25Biraq Izraildıń pútkil násili,
Jaratqan Iyede aqlanıp, Onıń menen maqtanadı».

#### 46

1Bel degen quday dize búkti,
Nebo degen quday búgildi,
Olardıń butları janıwarlarǵa hám ógizlerge júklendi.
Burın saltanatlı túrde kóterip júrgen nárselerińiz,
Endi sharshaǵan haywanlarǵa júk boldı[+].
2Olardıń qudayları búgilip, dize búkti,
Olar júklerdi qutqara almas,
Ózleri súrgin[†] etilip atır[+].

3«Yaqıp[†] urpaqları,
Izraildıń[†] aman qalǵanları, Meni tıńlańlar!
Qursaqta waqtıńızda qabıl etip alıp,
Tuwılǵanıńızdan beri, kóterip júrdim[+].
4Qartayǵanıńızda da, Men solay isleymen,
Shashıńız aǵarǵanda da, sizlerdi kóteremen.
Men sizlerdi jarattım, Ózim qollayman,
Sizlerdi kóterip júremen, qutqaraman[+].

5Meni kimge uqsatıp, kimge teńlestirejaqsız?
Kimge salıstırıp, uqsatajaqsız[+]?
6Adamlar altındı shıjlanınan shıǵarıp tólep,
Gúmisti tárezide ólshep,
Bir zergerdi jallap aladı.
Zerger olardan bir quday soǵıp beredi,
Adamlar jerge jıǵılıp, oǵan tabınadı[+].
7Qudayın iyninde kóterip alıp júredi,
Ornına qoyadı, ol sol jerde tura beredi.
Ornınan qozǵala almaydı.
Oǵan jalbarınsa, juwap bermeydi,
Hesh bir apattan da qutqarmaydı[+].

8Háy, gúnakarlar, bunı umıtpań,
Márt bolıń, yadtan shıǵarmań.
9Áyyemgi bolıp ótken islerdi esleń.
Men Qudayman, basqası joq,
Men Qudayman, Maǵan uqsaǵanı joq.
10Men aqırǵı bolatuǵınlardı áwel bastan,
Keleshekte bolatuǵınlardı áyyemnen bildirip kelemen.
Men: „Maqsetlerimdi iske asırıp,
Ózime unaǵan nárselerdiń hámmesin isleymen“, – deymen[+].
11Shıǵıstan jırtqısh qustı,
Maqsetimdi orınlaytuǵın bir adamdı,
Uzaq jurttan shaqıraman.
Men aytqanımdı orınlayman,
Jobalastırǵanımdı ámelge asıraman[+].

12Júregi qaysarlar,
Jeńisti uzaq dep oylaǵanlar, meni tıńlańlar!
13Jeńisim jaqın, ol uzaq emes,
Qutqarıwım[†] keshikpeydi.
Men Sionǵa[†] qutqarılıw,
Izrailǵa dańqımdı sıylayman»[+].

#### 47


Babilonnıń qulawı

1«Háy, pák qız Babilon,[†]
Tómenge túsip, topıraqqa otır!
Háy, kaldeylerdiń qızı,
Jerge otır, endi taxtıń joq.
Endi seni: „Názik hám múláyim“, – dep atamaydı[+].
2Digirmandı alıp, un tart,
Párenjeńdi alıp tasla, etegińdi túrip,
Baltırıńdı kórsetip, dáryalardı keship ót[+].
3Deneń ashılıp, uyatlı jeriń kórinsin.
Men ósh alaman, hesh kimdi ayamayman»[+].

4Ámeńgerimiz[†] – Izraildıń[†] Muxaddesi,[†]
Onıń atı – Álemniń Jaratqan Iyesi.[†]

5«Háy, kaldeylerdiń qızı,
Qarańǵıǵa barıp, úndemey otır!
Seni artıq: „Patshalıqlardıń xanımı“, – dep atamaydı.
6Xalqıma qáhárlendim,
Miyrasımdı xorlap,
Seniń qolıńa berdim,
Sen de olarǵa rehim etpediń.
Hátte, ǵarrılarǵa da,
Júdá awır moyıntırıq taqtıń[+].
7Sen: „Men máńgige xanım bolaman“, – dediń.
Bularǵa dıqqat bermediń,
Aqıbetiniń ne bolatuǵının oylamadıń[+].

8Háy, ráhátti súyetuǵın,
Qáwipsizlikte jasap, ishinen:
„Mine men, maǵan teń keletuǵını joq,
Men hesh qashan jesir bolıp otırmayman,
Perzent daǵın da kórmeymen“, – deytuǵın sen,
Endi mınanı tıńla![+]
9Bulardıń ekewi de bir kúnde,
Tosattan basıńa túsedi:
Perzentlerińnen ayırılasań, jesir qalasań.
Sıyqırshılıqtıń kópligine,
Duwaxanlıqtıń ullı kúshine qaramastan,
Olar bári bir basıńa túsedi.
10Sen óz jawızlıǵıńa isendiń,
„Meni hesh kim kórmeydi“, – dep oyladıń.
Danalıǵıń hám bilimiń seni joldan adastırdı.
Ishińnen: „Mine men, maǵan teń keletuǵını joq“, – dediń.
11Sonlıqtan apatshılıqqa ushıraysań,
Sıyqırshılıq penen onnan qutıla almaysań.
Basıńa baxıtsızlıq túsedi,
Tólem menen onı qaytara almaysań.
Oylamaǵan wayranshılıq,
Tosattan ústińe keledi[+].
12Jaslıǵıńnan beri shuǵıllanıp kelgen,
Duwaxanlıǵıń hám sansız sıyqırshılıǵıńdı dawam et.
Bálkim, olardan saǵan payda tiyer,
Yaki olar menen birewdi qorqıtarsań.
13Másláhátlerdiń kópligi seni sharshattı.
Juldızlardı izertlewshiler,
Jańa aydıń basında ne bolatuǵının aytatuǵınlar,
Basıńa túsetuǵın nárselerden seni qutqarsın.

14Áne, olar sabanǵa uqsaydı,
Ot olardı jandıradı.
Jalmaǵan órtten ózlerin de qutqara almaydı.
Bul jılınatuǵın qoz da,
Janında otıratuǵın jalın da emes[+].
15Usılayınsha seniń menen miynet etip,
Jaslıǵıńnan aldı-sattı islegenlerdiń hár biri,
Bası awǵan tárepke rawana boladı,
Seni hesh kim de qutqarmaydı».

#### 48


Izraildıń qasarısıwı

1Tıńla, háy, Yaqıptıń[†] urpaqları!
Izraildıń[†] atı menen atalatuǵınlar,
Yahudanıń[†] belinen óngenler!
Sizler Jaratqan Iyeniń[†] atı menen ant ishesiz,
Izraildıń Qudayın shaqırasız.
Biraq bunı shın júrekten hám ádillik penen islemeysiz[+].
2Sonda da, ózlerińizdi muxaddes[†] qaladanbız dep,
Izraildıń Qudayına súyendińiz.
Onıń atı – Álemniń Jaratqan Iyesi.

3«Bolıp ótkenlerdi Men aldın ala ayttım,
Meniń awzımnan shıqtı, Men olardı bildirdim.
Keyin tosattan olardı isledim,
Olar orınlandı[+].
4Sebebi seniń qaysarlıǵıńdı bilemen,
Jelke tamırıń temirdey,
Mańlayıń qoladay qattı[+].
5Bulardı saǵan aldın ala bayan ettim,
„Bulardı meniń butlarım isledi,
Aǵash músinlerim hám quyma qudaylarım,
Bulardı buyırdı“, – dep aytpawıń ushın,
Orınlanbastan aldın, olardı saǵan bildirdim[+].

6Bulardı esittiń, endi hámmesin kór.
Bulardı moyınlamaqshı emespiseń?
Búginnen baslap, saǵan jańa zatlardı,
Sen bilmegen jasırın zatlardı aytaman[+].
7Bular tap házir jaratıldı, ótmishte emes,
Búginge deyin, sen bular tuwralı esitpediń,
Bolmasa: „Bulardı biletuǵın edim“, – deyseń.
8Sen esitpediń de, bilmeyseń de,
Ázelden qulaǵıń ashıq emes edi.
Men seniń satqın ekenińdi bilemen,
Tuwılǵanıńnan beri, qozǵalańshı dep atalasań.
9Óz atım haqı ǵázebimdi tutıp,
Óz dańqım haqı onı tıydım.
Bolmasa, seni joq qılar edim.
10Mine, gúmistey etip bolmasa da, seni tazaladım,
Azap oshaǵında sınadım[+].
11Bunı Ózim haqı, Ózim ushın isleymen.
Nege atıma daq túsiwi kerek?
Dańqımdı basqaǵa bermeymen[+].

12Háy, Yaqıp, shaqırǵanım Izrail, Meni tıńla!
Men – Solman, birinshi de, sońǵı da Menmen[+].
13Qolım jerdiń tiykarın qoydı,
Oń qolım kóklerdi jaydı.
Men olardı shaqırsam,
Hámmesi birge aldımda turadı[+].

14Hámmeńiz jıynalıp, tıńlań!
Butlardıń qaysısı bulardı aldın ala bildirdi?
Jaratqan Iyeniń súyiklisi[*],
Onıń Babiloniyaǵa[†] qarsı maqsetin ámelge asıradı,
Onıń qolı kaldeylerge qarsı boladı[+].
15Men, awa, Men oǵan ayttım,
Onı Men shaqırdım, Men alıp keldim,
Ol óz isinde tabısqa erisedi[+].

16Maǵan jaqınlap, mınanı tıńlańlar!
Bastan-aq, Men jasırın sóylemedim,
Sonnan beri, Men sol jerdemen».

Endi Quday[†] Iye[†] meni hám Ruwxın jiberdi[+].
17Ámeńgeriń,[†] Izraildıń Muxaddesi,
Jaratqan Iye bılay deydi:
«Saǵan paydalı nárselerdi úyretetuǵın,
Júriwiń kerek bolǵan joldan jeteleytuǵın,
Qudayıń Jaratqan Iye Men bolaman.
18Eger Meniń buyrıqlarıma qulaq asqanıńda edi!
Abadanshılıǵıń dáryaday,
Ádilligiń teńiz tolqınlarınday bolar edi[+].
19Urpaqlarıń teńiz qumınday kóp,
Násilleriń qum qıyırshıqlarınday sansız bolar edi.
Atları da óshirilmes,
Meniń aldımda joq bolmas edi»[+].

20Babiloniyadan shıǵıp, kaldeylerden qashıń!
Bunı quwanıshlı dawıs penen járiyalań,
Jerdiń shetlerine deyin xabarlap:
«Jaratqan Iye Óz qulı Yaqıptı azat etti!» – dep jayıń[+].
21Olardı shólden alıp ótkende de, shóllemedi,
Olar ushın jartastan[†] suw aǵızdı,[*]
Ol jartastı jardı, suw atılıp shıqtı[+].

22«Jawızlar ushın tınıshlıq joq», – deydi Jaratqan Iye.

#### 49


Jaratqan Iyeniń qulınıń xızmeti

1Atawlar, meni tıńlań!
Uzaqtaǵı xalıqlar, qulaq túriń!
Jaratqan Iye[†] meni ana qursaǵında bolǵan waqtımda-aq shaqırdı.
Anamnıń ishinde waqtımda-aq atap atımdı qoydı[+].
2Ol sózimdi qılıshtay ótkir qıldı,
Meni qolınıń sayasına jasırdı.
Meni ushqır oq qıldı,
Óziniń oq qabında saqladı[+].
3Ol maǵan: «Meniń qulımsań,
Izrail,[†] Men sen arqalı dańqqa erisemen», – dedi[+].

4Biraq men: «Miynetim zaya ketti,
Bosqa, biyhuda kúshimdi sarpladım,
Bári bir, Jaratqan Iye haqımdı beredi,
Quday[†] miynetimniń esesin qaytaradı», – dedim.

5Yaqıptıń[†] urpaqların Oǵan qaytarıwım,
Izraildı Onıń aldına jıynawım ushın,
Qursaqta meni qáliplestirip,
Ózine xızmetshi qılǵan,
Jaratqan Iye sóyledi.
Men Jaratqan Iyeniń[†] názerinde húrmetke eristim,
Qudayım meniń kúsh-qúdiretim boldı.
6Ol bılay dedi: «Yaqıptıń tiyrelerin qayta tiklew,
Izraildıń tiri qalǵanların qaytarıw ushın,
Qulım bolıwıń jeterli emes,
Seni milletlerge nur qılaman,
Meniń qutqarıwım[†] jerdiń shetine deyin jetip barsın»[+].

7Insanlar kemsitip, xalıq jek kórgenge,
Húkimdarlardıń qulına,
Izraildıń Ámeńgeri,[†] Onıń Muxaddesi,[†]
Jaratqan Iye bılay deydi:
«Patshalar seni kórip, ornınan turadı,
Kósemler jıǵılıp, tájim qıladı,
Seni tańlaǵan Izraildıń Muxaddesi,
Sadıq Jaratqan Iye haqı solay qıladı»[+].


Izraildıń Jaratqan Iyege júz burıwı

8Jaratqan Iye bılay deydi:
«Miyrimim túsken waqıtta, Men saǵan juwap beremen,
Qutqarılıw kúninde járdem beremen.
Seni qorǵayman,
Xalqım menen dúzgen kelisimimdi,[†]
Sen arqalı ámelge asıraman.
Sen eldi qayta tiklep,
Wayran bolǵan jerlerdi qayta iyeleyseń[+].
9Tutqınlarǵa: „Shıǵıńlar!“,
Qarańǵılıqta bolǵanǵa: „Azatsań!“ – deyseń.
Olar jol jaǵalarında otlaydı,
Tap-taqır tóbeshiklerde jaylaw tabadı[+].
10Olar ash ta bolmaydı, shóllemeydi de,
Quwratıwshı samal da, quyash ta olarǵa zıyan tiygizbeydi.
Miyrim[†] kórsetiwshi olardı jetekleydi,
Suw kózlerine alıp baradı[+].
11Hámme tawlarımdı jolǵa aylandıraman,
Dárbent jollarımdı biyikletemen.
12Mine, olar alıstan,
Kimisi arqadan, kimisi batıstan,
Kimisi Sinim jerlerinen kiyatır»[+].

13Kókler, quwanısh penen baqırıń!
Jer, shadlan!
Tawlar, qosıq aytıńlar!
Jaratqan Iye Óz xalqın jubatıp,
Azap shekkenlerge rehim etejaq[+].

14«Sion[†] bolsa bılay deydi:
„Jaratqan Iye meni tárk etti,
Iyem meni umıttı“[+].
15Ana emiziwli balasın umıta ma?
Ózi tuwǵan balasına rehimi túspey me?
Hátte, ana óz balasın umıtsa da,
Men seni umıtpayman[+].
16Qara, atıńdı alaqanlarıma jazdım,
Qıyralǵan diywallarıń bárqulla kóz aldımda.
17Ullarıń asıǵıp keledi,
Seni qırıp, wayran etkenler shıǵıp ketedi.
18Basıńdı kóterip, aylanaǵa qara,
Hámmesi jıynalıp, saǵan kiyatır.
Tiriligim haqı ant ishemen,
– deydi Jaratqan Iye. –
Olardıń hámmesi sen ushın bezeniw buyımınday boladı,
Kelinshektey olardı taǵıp alasań[+].

19Awa, jeriń wayranlanıp, bosap qalıp,
Qarabaqanaǵa aylanǵan bolsa da,
Endi jer xalqıńa tarlıq etip,
Seni jalmap kelgenler sennen uzaqlasadı[+].
20Tutqın bolǵan waqıtta tuwılǵan balalarıń,
Ele saǵan bılay deydi:
„Bul jer bizlerge tarlıq etip atır,
Jasaw ushın kóbirek jer ber“[+].
21Sonda sen ishińnen bılay deyseń:
„Bulardı maǵan kim tuwıp berdi?
Men balalarımdı joytıp, násilsiz bolıp qalǵan edim,
Súrgin[†] etilip, quwıp jiberilgen edim.
Bulardı kim ósirdi?
Men jalǵız ózim qalǵan edim,
Bular qaydan payda boldı?“»

22Quday Iye bılay deydi:
«Men milletlerge qol menen belgi beremen,
Xalıqlarǵa bayraǵımdı kóteremen.
Olar ullarıńdı qolına,
Qızlarıńdı iynine kóterip alıp keledi[+].
23Patshalar saǵan ákelik qılıp,
Xanbiykeler saǵan sút beriwshi ana boladı.
Olar aldıńda beti jerge tiygenshe iyilip tájim etedi,
Ayaqlarıńdaǵı shańdı artadı.
Sonda sen Meniń Jaratqan Iye ekenimdi,
Maǵan úmit baylaǵanlar uyatqa qalmaytuǵının bilip alasań»[+].

24Kúshliden oljasın tartıp alıw múmkin be?
Yamasa zalımnıń qolınan tutqın qutıla ala ma[+]?
25Biraq Jaratqan Iye bılay deydi:
«Awa, kúshliniń qolınan oljası tartıp alınadı,
Zalımnıń oljaları qaytarıladı.
Saǵan qarsı shıqqanǵa,
Men qarsı turaman,
Balalarıńdı qutqaraman[+].
26Seni ezgenlerge óz denesin jegizemen,
Sharap ishkendey, óz qanların iship más boladı.
Sonda pútkil adamzat Meniń Jaratqan Iye ekenimdi,
Seniń Qutqarıwshıń hám Ámeńgeriń ekenimdi,
Yaqıptıń Kúshli Qudayı ekenimdi bilip aladı»[+].

#### 50


Izraildıń gúnası

1Jaratqan Iye[†] bılay deydi:
«Men anańızdı quwıp jibergen waqıtta bergen talaq xat qáne?
Sizlerdi qarız alǵan adamımnıń qaysısına satıppan?
Mine, sizler óz jawız islerińiz sebepli satıldıńız,
Sizlerdiń qılmıslarıńız sebepli anańız quwıp jiberildi[+].
2Kelgenimde, ne ushın hesh kim joq edi?
Shaqırǵanımda, ne ushın hesh kim juwap bermedi.
Sizlerdi azat etiw ushın qolım sonday-aq qısqa ma edi?
Yamasa sizlerdi qutqarıwǵa[†] Mende kúsh joq pa?
Bir aybat etsem, teńiz qurıydı,
Dáryalardı shólge aylandıraman.
Balıqlar suwsızlıqtan sasıp, shólden óledi[+].
3Kóklerge qara kiydiremen,
Aza kiyimin olardıń japqıshı qılaman»[+].


Quldıń sózdi tıńlawı

4Sharshaǵanǵa sóz benen mádet bersin dep,
Quday[†] Iye maǵan tálim berip, dana til berdi.
Hár kúni tańda Ol meni oyatıp,
Shákirtlerdey tıńlasın dep, qulaǵımdı ashadı[+].
5Quday Iye qulaǵımdı ashtı,
Men qarsı shıqpadım, júz burıp ketpedim.
6Men ózimdi urǵanlarǵa arqamdı,
Saqalımdı julǵanlarǵa júzimdi tuttım.
Masqaralaǵanda da, túkirgende de júzimdi jasırmadım[+].
7Quday Iye maǵan járdem bergenlikten,
Men uyatqa qalmadım.
Ózimdi miytindey bekkem tuttım,
Bilemen, shermende bolmayman[+].
8Meni aqlawshı janımda,
Meniń menen kim dawlasadı?
Kel, júzleseyik,
Meni kim ayıplay aladı?
Ol janıma kelsin![+]
9Maǵan járdem beriwshi – Quday Iye,
Kim meni gúnalıǵa shıǵara aladı?
Olardıń hámmesi kiyimdey tozadı,
Olardı kúye jep qoyadı[+].

10Arańızda Jaratqan Iyeden[†] qorqıp,
Onıń xızmetshisiniń dawısına qulaq salǵan bar ma?
Qarańǵılıqta júrgenler, nurı bolmaǵanlar,
Jaratqan Iyeniń atına úmit baylap,
Qudayına súyensin!
11Biraq ot jaǵıp, shıra uslaǵan sizler, hámmeńiz,
Óz otıńızdıń jarıǵında,
Jaqqan shıralarıńızdıń jaqtısında júre beriń.
Meniń qolım sizlerge mınanı qıladı:
Azap ishinde jatasız.

#### 51


Jaratqan Iyeniń Siondı jubatıwı

1«Azatlıqqa umtılıp,
Meni, Jaratqan Iyeni[†] izlegenler,
Maǵan qulaq salıńlar!
Ózlerińiz kesip alınǵan jartasqa,[†]
Ózlerińiz qazıp alınǵan tas kánine názer salıń.
2Ákeńiz Ibrayımǵa,
Ózińizdi tuwǵan Saraǵa názer salıń.
Men onı shaqırǵanımda, ol jalǵız edi,
Men onı jarılqap, kóbeyttim[+].
3Men, Jaratqan Iye[†] Sionǵa,[†]
Onıń hámme qarabaqanalarına táselle beremen.
Men Sionnıń shóllerin Edendey,
Dalańlıqların Jaratqan Iyeniń baǵınday qılaman.
Onda shadlıq hám quwanısh,
Minnetdarshılıq hám qosıq dawısları esitiledi[+].

4Xalqım, Maǵan dıqqat awdarıń,
Milletim, Maǵan qulaq tutıń!
Nızam Mennen shıǵadı,
Ádalatım xalıqlarǵa nur boladı[+].
5Azat etiwim tez jaqınlaspaqta,
Qutqarıwım[†] jolǵa shıqtı.
Qollarım xalıqlardı basqaradı,
Atawlar Meni kútpekte,
Qolımnıń kúshine úmit baylamaqta[+].
6Basıńızdı kóterip, kóklerge kóz tigiń,
Tómende bolǵan jerge qarań:
Kókler tútindey tarqap ketedi,
Jer kiyim kibi tozadı,
Ondaǵı jasaytuǵınlar shıbınday ólip ketedi.
Biraq Meniń qutqarıwım máńgi boladı,
Meniń azat etiwim hesh qashan tamam bolmaydı[+].

7Ádillikti bilgen,
Nızamımdı júreginde saqlaǵanlar,
Meni tıńlań!
Adamlardıń abay etiwinen qorqpań,
Olardıń ǵarǵaǵanınan qáweterlenbeń[+].
8Kúye olardı kiyim kibi,
Qurtlar olardı jún kibi jeydi.
Biraq Meniń azat etiwim máńgige boladı,
Meniń qutqarıwım áwladtan-áwladqa dawam etedi»[+].

9Oyan, oyan, kúshke tol, Jaratqan Iyeniń qolı!
Áyyemgi waqıtlardaǵıday, áwelgi áwladtaǵıday oyan!
Rahabtı[*] tilkimlegen,
Sol teńiz aydarhasınıń denesin tesken Sen emes pe ediń[+]?
10Teńizdi, tereń tuńǵıyıqtıń suwların qurıtqan Sen emes pe ediń?
Qutqarılǵanlar ótsin dep,
Teńiz túbin jol qılǵan Sen emes pe ediń[+]?
11Jaratqan Iyeniń azat etkenleri izge qaytadı,
Qosıq aytıp, Sionǵa qaytıp keledi.
Olar máńgilik quwanısh tajın baslarına kiyedi.
Quwanısh hám shadlıqqa tolıp tasıp,
Qayǵı hám ǵam-táshiwish qashıp ketedi[+].

12Jaratqan Iye bılay deydi:
«Sizlerdi jubatatuǵın Menmen.
Ne ushın basında ólimi bar insannan,
Shóptey solıp qalatuǵın adamnıń ulınan[†] qorqasań[+]?
13Sen ózińdi jaratqan, kóklerdi jayǵan,
Jerdiń tiykarın qoyǵan,
Jaratqan Iyeni, Jaratıwshıńdı nege umıttıń?
Seni joq qılıw niyetinde bolǵan,
Eziwshiniń ǵázebinen nege kúni boyı qorqasań?
Qáne, eziwshiniń ǵázebi qayda[+]?
14Tez arada tutqınlar azat etiledi,
Olar ólmeydi, qábirge de túspeydi,
Nanǵa da zar bolmaydı.
15Tolqınları shuwıldasın dep, teńizdi shayqaǵan,
Qudayıń Jaratqan Iye Men bolaman.
Meniń atım Álemniń Jaratqan Iyesi[+].
16Sózlerimdi awzıńa saldım,
Seni qolımnıń sayasında jasırdım.
Kóklerdi ornatqan,
Jerdiń tiykarın qoyǵan,
Sionǵa: „Sen Meniń xalqımsań“ degen Men bolaman».


Jaratqan Iyeniń ǵázep kesesi

17Oyan, Erusalim,[†] oyan, ayaqqa tur!
Jaratqan Iyeniń ǵázep kesesin Onıń qolınan ishtiń,
Túbine deyin iship, tentireklep júrdiń[+].
18Óziń tuwǵan ullarıńnıń ishinde,
Seni jetekleytuǵın birewi de joq.
Óziń ósirgen ullarıńnıń ishinde,
Qolıńnan uslap, súyeytuǵın birewi de joq.
19Basıńa qos apat tústi,
Kim saǵan táselle beredi?
Nabıt bolıw, wayranshılıq, ashlıq hám qılısh,
Kim seni jubata aladı[+]?
20Ullarıń esten tanıp,
Torǵa túsken antilopaday bolıp,
Hár kósheniń basında jatır.
Olar Jaratqan Iyeniń ǵázebine,
Qudayıńnıń qáhárine ushıraǵan.

21Sonlıqtan azap shekken,
Sharapsız más bolǵanlar, mınaǵan qulaq salıń!
22Iyeń, Óz xalqın qorǵaytuǵın Qudayıń Jaratqan Iye bılay deydi:
«Mine, Men seni tentirekletetuǵın keseni qolıńnan aldım,
Bunnan bılay, Meniń ǵázep kesemnen ishpeyseń[+].
23Onı seni jábirlegenlerdiń qolına beremen.
Olar saǵan: „Jerge jat, ústińnen basıp óteyik“, – dedi,
Sonda sen arqańdı tutıp, jerdey,
Olar ótetuǵın kóshedey qıldıń».

#### 52


Sionnıń quwanıshı

1Oyan Sion,[†] oyan, kúshke tol!
Erusalim,[†] muxaddes[†] qala, ájayıp kiyimlerińdi kiy!
Endi súnnetsizler hám haram adamlar saǵan kirmes hasla[+].
2Ústińdegi topıraqtı qaǵıp taslap,
Tur, Erusalim, taxtqa otır.
Moynıńdaǵı shınjırdı úzip tasla,
Tutqın bolǵan qız Sion![†]

3Jaratqan Iye[†] bılay deydi:
«Sizler pulǵa satılmadıńız,
Pulsız azat etilesiz».
4Quday[†] Iye bılay deydi:
«Xalqım jasap turıw ushın, dáslep Mısırǵa[†] bardı,
Keyin assiriyalılar[†] sebepsiz olardı jábirledi.
5Bul ne awhal?
– deydi Jaratqan Iye. –
Xalqım qurıdan-qurı basıp alındı,
Húkimdarları páriyad etpekte,
– deydi Jaratqan Iye. –
Kúni boyı atıma til tiymekte[+].
6Biraq xalqım Meniń atımdı bilip aladı.
Sol kúni olar Meniń sóylegenimdi,
„Mine, Men“ degenniń Men ekenin biledi».

7Tawlar asıp, Xosh Xabar[†] alıp kiyatırǵannıń,
Ayaqları qanday ájayıp!
Ol paraxatshılıqtı járiyalamaqta,
Xosh xabar alıp kelmekte,
Qutqarılıwdı[†] járiya qılmaqta.
Ol Sionǵa: «Qudayıń húkimdarlıq qıladı!» demekte[+].
8Tıńlań! Gúzetshileriń dawısın kótermekte,
Birge olar quwanıp baqırmaqta.
Jaratqan Iyeniń[†] Sionǵa qaytıp kelgenin,
Olar óz kózleri menen kóredi.

9Birgelikte shadlıq penen baqırıń,
Erusalimniń qarabaqanaları!
Jaratqan Iye Óz xalqına táselle berdi,
Erusalimdi azat etti[+].
10Pútkil milletlerdiń kóz aldında,
Jaratqan Iye muxaddes bilegin túrdi.
Pútkil dúnya,
Qudayımızdıń qutqarıwın kóredi[+].

11Ketiń, ketiń, ol jerden shıǵıń!
Haram nárselerge qol tiygizbeń!
Sizler, Jaratqan Iyeniń muxaddes zatların tasıwshılar!
Ol jerden shıǵıp, tazalanıń,[+]
12Biraq asıǵıs shıǵıp ketpeń,
Qashıp ta júrmeń.
Sebebi Jaratqan Iye aldıńızda júredi,
Izraildıń[†] Qudayı izińizden qorǵap baradı[+].


Jaratqan Iyeniń qulınıń azap shegiwi hám ullılanıwı

13«Mine, qulım tabısqa erisedi,
Ol kóterilip, ullılanıp, eń biyikke shıǵarıladı[+].
14Kópler oǵan hayran qaldı.
Onıń túr-túsi adamǵa uqsamaytuǵın sıqılsız,
Kórinisi de adam ulına[†] uqsamaytuǵın edi.
15Ol kóp milletlerdi lal qaldıradı,
Patshalar onıń aldında awzın jumadı.
Sebebi olar aytılmaǵan nárselerdi kórip,
Esitpegen nárselerin túsinedi»[+].

#### 53

1Bizlerge jiberilgen xabarǵa kim isendi?
Jaratqan Iyeniń[†] kúsh-qúdireti kimge ayan boldı[+]?
2Jaratqan Iyeniń qulı Onıń aldında náldey,
Qurǵaq jerdegi tamırday ósip shıqtı.
Bizler oǵan qaraǵanday,
Onda sın-sımbat ta, ullılıq ta bolmadı,
Ózine tartqanday kórinis te joq edi[+].
3Ol adamlar tárepinen kemsitildi, onnan júz burıldı.
Ol qayǵınıń, azap-aqırettiń ne ekenin biletuǵın edi.
Adamlar onnan betin jasıratuǵınday dárejede ol kemsitildi,
Onı biz adam qatarında kórmedik[+].

4Haqıyqatında ol, bizlerdiń keselliklerimizdi ózine aldı,
Awırıwlarımızdı kóterdi.
Bizler bolsa, onı Quday[†] tárepinen jazalanıp,
Urılıp, azap shegip atır, dep oyladıq[+].
5Al ol bizlerdiń qılmıslarımız ushın jaraqatlandı,
Bizlerdiń jınayatımız ushın azap shekti.
Tınıshlıq alıwımız ushın beriletuǵın jazanı ol aldı,
Onıń jaraları bizlerge shıpa berdi[+].
6Bizlerdiń hámmemiz qoylarday joldan adastıq,
Hár birimiz óz jolımızdan kettik.
Jaratqan Iye[†] oǵan hámmemizdiń qılmısımızdı júkledi[+].

7Ol ezilip, azap shekse de, awzın ashpadı,
Soyılıwǵa alıp baratırǵan qoy kibi,
Jún qırqıwshınıń aldında únsiz jatqan qoy kibi,
Hesh awzın ashpadı[+].
8Ol nahaq húkim menen alıp ketildi.
Xalqımnıń jınayatı ushın azaplanıp,
Tiriler áleminen shıǵarıp taslandı.
Onıń zamanlaslarınan qaysı biri bunı bildi[+]?
9Ol zalım da bolmaǵan,
Awzınan jalǵan sóz de shıqpaǵan bolsa da,
Onıń qábiri zalımlar janınan belgilendi,
Bay adamnıń qasına qoyıldı[+].

10Onıń jábirlenip, azap shegiwi,
Jaratqan Iyeniń qálewi edi.
Onıń janı gúna[†] ushın qurbanlıq[†] etip berilgen waqıtta,
Ol óz urpaqların kórip, ómiri uzayadı.
Ol arqalı Jaratqan Iyeniń erki orınlanadı.
11Jan azabınan soń ol nurdı kóredi,
Óz bilimi arqalı qanaatlanadı.
Meniń ádil qulım kóplerdi aqlaydı,
Olardıń qılmısların ózine aladı[+].
12Sonlıqtan ullılar qatarında oǵan pay beremen,
Kúshliler menen olja bólisedi.
Óytkeni ol janın qurban etti,
Jınayatshılar qatarında sanaldı,
Kóplerdiń gúnasın ózine aldı,
Qılmıskerler ushın araǵa tústi.

#### 54


Sionnıń keleshektegi ullılıǵı

1«Shadlan, háy, bala kórmegen násilsiz hayal!
Tolǵatıp kórmegen, sen, shadlanıp baqır!
Sebebi taslap ketilgen hayaldıń balaları,
Kúyewi bar hayaldikinen kóp boladı,
– deydi Jaratqan Iye[†]. –[+]
2Shatırıńnıń ornın keńeyt,
Mákan jayıńnıń perdelerin ayamay sozıp,
Jiplerin uzın etip al, qazıqların bekkemle.
3Sen ońǵa da, solǵa da jayılasań,
Urpaqlarıń milletlerdiń jerlerin iyelep,
Bos qalǵan qalalarǵa ornalasıp aladı.
4Qorqpa, uyatqa qalmaysań,
Ruwxıń túspesin, masqara bolmaysań.
Sen jaslıǵıńdaǵı shermendelikti umıtasań,
Jesirlik hásiretińdi artıq eske almaysań[+].
5Sebebi seniń kúyewiń – seniń Jaratıwshıń,
Onıń atı – Álemniń Jaratqan Iyesi.[†]
Izraildıń[†] Muxaddesi[†] – Ámeńgeriń,[†]
Ol pútkil dúnyanıń Qudayı dep ataladı[+].
6Sen kúyewi taslap ketip,
Qálbi jaraqatlanǵan hayalǵa uqsaysań.
Biraq Jaratqan Iye seni shaqıradı,
– deydi Qudayıń. –[+]
7Men seni bir máwrit tárk ettim,
Biraq ullı mehir menen seni jıynayman[+].
8Qáhárlengenimde, sennen bir máwrit júzimdi jasırǵan edim,
Biraq máńgilik súyispenshiligim menen,
Saǵan rehim etemen,
– deydi Ámeńgeriń Jaratqan Iye. –[+]
9Bul Men ushın Nuxtıń dáwirine uqsaydı.
Nuxtıń dáwirinde topan suwı,
Jer júzinde endi qaytalanbaydı dep ant ishkenim sıyaqlı,
Saǵan da endi qáhárlenip, jazalamayman dep ant ishtim[+].
10Tawlar ornınan qozǵalıp, tóbeler shayqalsa da,
Meniń saǵan degen súyispenshiligim terbelmeydi,
Tınıshlıq kelisimim[†] de qozǵalmas,
– deydi saǵan rehim etken Jaratqan Iye. –[+]

11Azap shegip, dawıl dúbep, jubanısh tappaǵan qala!
Seni periwzadan qurıp,
Tiykarıńdı lazuritten qoyaman.
12Minaralarıńdı rubinnen,
Dárwazalarıńdı gáwhardan,
Diywallarıńdı qımbatbaha taslardan isleymen.
13Balalarıńnıń hámmesi Jaratqan Iyeden tálim aladı,
Olar ullı tınıshlıqqa bólenedi[+].
14Sen ádalatlıq penen negiz qurasań,
Eziliwden awlaq bolasań, qorqpaysań.
Qáwip-qáterden jıraq bolasań, ol saǵan jaqınlamas.
15Eger birew saǵan topılsa,
Bul Mennen emes,
Saǵan hújim qılǵannıń hár biri saǵan bas iyedi.

16Qara, kómir shoǵın úplep,
Óz maqseti ushın qural-jaraq soqqan temirshini,
Men jarattım.
Wayran qılsın dep, basqınshını da Men jarattım.
17Saǵan qarsı qollanıw ushın jaratılǵan,
Hesh qanday qural-jaraq tabısqa erispeydi,
Húkimde seni ayıplamaqshı bolǵan hár bir tildi,
Sen ayıplaysań.
Jaratqan Iyeniń qullarınıń miyrası – usı,
Men olardı aqlayman,
– deydi Jaratqan Iye»[+].

#### 55


Jaratqan Iyeniń shaqırıǵı

1«Shóllegenlerdiń hámmesi, suw kózlerine kelińler!
Aqshası joqlar da kelip, awqat alıp jeńler!
Kelińler, sharap hám sút alıńlar,
Biypul, esheyin![+]
2Ne ushın aqshańızdı nan bolmaǵan nársege,
Miynetińizdi ózlerińizdi qanıqtırmaytuǵın nársege sarplaysızlar?
Meni qunt penen tıńlap, jaqsı nárseni jeńler,
Janıńız toyımlı awqatlardan lázzet alsın![+]
3Qulaq túrińler hám Maǵan kelińler,
Tıńlańlar, sonda jasaysız.
Dawıtqa bolǵan sadıq súyispenshiligim haqı,
Sizler menen máńgilik kelisim[†] dúzbekshimen[+].
4Mine, Men onı xalıqlarǵa gúwa,
Kósem hám sárdar qıldım.
5Sen tanımaǵan xalıqlardı shaqırasań,
Seni tanımaǵan xalıqlar saǵan keliwge asıǵadı.
Sebebi Izraildıń[†] Muxaddesi,[†]
Qudayıń Jaratqan Iye[†] bolǵan Men,
Seni ullılıqqa bólegenmen»[+].

6Tabıwǵa pursat barda, Jaratqan Iyeni[†] izleń,
Jaqın jerde eken, Onı shaqırıń[+].
7Zalım óz jolınan,
Jawız adam óz niyetinen qaytsın.
Jaratqan Iyege júz bursın,
Jaratqan Iye rehim eter,
Qudayımızǵa qaytsın,
Onıń keshirimi sheksiz!
8«Meniń pikirlerim sizlerdikinen ózgeshe,
Meniń jolım sizlerdikinen basqa,
– deydi Jaratqan Iye. –
9Aspan jerden qansha joqarı bolsa,
Meniń jollarım da sizlerdikinen sonsha joqarı,
Meniń oy-pikirlerim de sizlerdikinen júdá biyik[+].
10Aspannan jawǵan jawın menen qar, aspanǵa qaytpaydı.
Al jerdi suwǵarıp, ósimlik kógertip ósiredi,
Egiw ushın dán, jew ushın nan beredi.
11Meniń awzımnan shıqqan sóz de soǵan uqsaydı:
Ol orınlanbay, Maǵan qaytpaydı.
Ol Meniń erkimdi orınlaydı,
Nege jibergen bolsam, sol ámelge asadı»[+].

12Sonlıqtan sizler quwanısh penen shıǵasızlar,
Paraxatshılıq penen jetelenesizler.
Tawlar hám tóbeshikler aldıńızda qosıq aytıp,
Daladaǵı barlıq aǵashlar qol shappatlaydı[+].
13Tikenli puta ornına sárwi aǵashı,
Tikenektiń ornına mirta aǵashı ósedi.
Bul Jaratqan Iyeniń dańqın asıratuǵın,
Sónbeytuǵın máńgi belgi boladı[+].

#### 56


Jaratqan Iyeniń pútkil milletlerdi qabıl etiwi

1Jaratqan Iye[†] bılay deydi:
«Ádalattı saqlań, tuwrı bolǵan islerdi isleń,
Sebebi tez arada Meniń qutqarıwım[†] kelip,
Azat qılıwım ayan boladı[+].
2Mınanı isleytuǵın adam,
Onı muqıyat orınlaytuǵın adam balası, qanday baxıtlı!
Bunday adam Shabbat kúnine[†] ámel qıladı, onı xorlamaydı,
Qolın jawız islerden tıyadı[+].

3Jaratqan Iyege[†] baǵıshlanǵan jat jerlilerdiń hesh biri:
„Jaratqan Iye meni Óz xalqınan birotala ayırıp taslaydı“, – demesin.
Hesh bir aqta da: „Men tek bir quwrap qalǵan terekpen“, – dep aytpasın»[+].
4Sebebi Jaratqan Iye bılay deydi:
«Shabbatıma ámel qılıwshı,
Maǵan unaǵan nárselerdi tańlawshı,
Kelisimime[†] sadıq bolǵan aqtalarǵa,
5Ibadatxanamda,[†] diywallarımnıń ishinde,
Ullarım menen qızlarımnan da góre jaqsıraq,
Estelik belgi hám at beremen.
Men olarǵa joǵalmaytuǵın, máńgilik bir at beremen.

6Jaratqan Iyege xızmet etiw,
Onıń atın súyiw,
Onıń qulı bolıw ushın,
Jaratqan Iyege ózin baǵıshlaǵan jat jerlilerdi,
Shabbat kúnine ámel qılıp, onı xorlamaǵanlardı,
Kelisimimdi bekkem saqlaǵanlardı,
7Muxaddes[†] tawıma alıp kelemen.
Duwa etetuǵın Úyimde olardı quwanıshqa bóleymen.
Olardıń jandırılatuǵın qurbanlıqları[†] hám basqa qurbanlıqları,
Qurbanlıq ornımda qabıl etiledi.
Meniń Úyim hámme xalıqlar ushın,
Duwa etetuǵın úy dep ataladı»[+].

8Izraildıń[†] quwǵın bolǵanların jıynap alatuǵın,
Quday[†] Iye bılay deydi:
«Men jıynaǵanlarıma qosa,
Basqalardı da jıynayman»[+].


Izraildıń jawız basshılarınıń húkim qılınıwı

9Háy, daladaǵı jabayı haywanlar,
Háy, toǵaydaǵı jabayı haywanlar,
Kelip, jeńler![+]
10Izraildıń gúzetshileri soqır,
Olardıń hámmesi nadan,
Barlıǵı úrmeytuǵın tilsiz iytler,
Olar jatıp alıp, tús kóredi,
Uyqını jaqsı kóredi[+].
11Olar toyǵanın bilmeytuǵın ashkóz iytler.
Aqılsız shopanlardıń hár biri,
Óz paydasın gózlep,
Óz jolınan ketedi[+].
12Olar: «Keliń, sharap isheyik!
Ótkir ishimlikke toyayıq!
Erteń de búgingidey boladı,
Hátte, bunnan da jaqsıraq bolar», – deydi[+].

#### 57


Opasız xalıq

1Ádil adam ólip ketip atır,
Biraq hesh kim bunı júrekke jaqın almaydı.
Sadıq adamlar joq bolıp ketip atır,
Sebebin hesh kim túsinbeydi.
Ádil adam jawızlıqtan qutılıp,
2Tınısh jerge kiredi.
Tuwrı joldan júrgenler óz qábirinde tınıǵadı[+].

3«Sizler bolsańız, háy, palkerlerdiń balaları,
Neke hadallıǵın buzıwshı hám buzıqlardıń urpaqları,
Berman keliń![+]
4Sizler kimniń ústinen kúlip tursız?
Kimdi mazaqlap,
Kimge tilińizdi shıǵarıp tursız?
Sizler qozǵalańshılardıń balaları,
Jalǵanshılardıń zúryadı emessiz be?
5Sizler kiyeli terebinflerdiń arasında,
Hár bir qoyıw japıraqlı terek astında,
Qushtarlıq otında órtendińiz.
Saylarda hám jartastıń[†] quwıslarında,
Balalarıńızdı qurbanlıqqa[†] usındıńız[+].
6Seniń payıń – dáryanıń sıypaq tasları arasındaǵı butlar,
Nesiybeń – solar boladı.
Olarǵa ishimlik sadaqaların[†] quydıń,
Ǵálle sadaqasın berdiń.
Bulardan keyin de, seni jazasız qaldırayın ba?
7Biyik hám ullı taw ústine tósegińdi salıp,
Qurbanlıq beriw ushın sol jerge shıqtıń.
8Qapı hám jaqlawıńnıń arǵı jaǵına,
Óz butlarıńnıń músinlerin qoydıń.
Meni taslap ketip, jalańashlanıp, tósegińe kirdiń.
Tósegińdi keń jaydıń.
Kim menen tósekte jaqsı bolsa,
Sonıń menen pitim dúzdiń.
Olardıń jalańash denesine tigilip qaldıń[+].
9Xosh iyisli may[†] alıp, Moloxqa[†] bardıń,
Átirlerińdi kóbeyttiń.
Elshilerińdi[†] uzaqlarǵa jolladıń,
Hátte, óliler mákanına[†] jiberdiń.
10Uzaq sapar seni talıqtırdı,
Biraq sonda da úmitińdi úzbediń.
Kúshińdi qayta tiklediń,
Sol sebepli haldan taymadıń.

11Meni aldap, esińnen shıǵaratuǵınday,
Júregińnen Maǵan orın bermeytuǵınday,
Kimnen aybınıp, kimnen qorqtıń?
Uzaq waqıt úndemegenim sebepli,
Mennen qorqpaysań ba[+]?
12Jalǵan ádilligińdi, islerińdi áshkara qılaman,
Bulardan saǵan payda bolmaydı.
13Páriyad etkenińde,
Jıynap qoyǵan butlarıń qutqarsın!
Olardı samal ushırıp alıp ketedi,
Úplegen jel olardı kóterip ketedi.
Biraq Meni panalaǵan adam jerdi iyeleydi,
Meniń muxaddes[†] tawımdı miyrasqa aladı»[+].


Qudaydıń jubatıwshı sózi

14Jaratqan Iye[†] bılay deydi:
«Topıraqtı tegislep, jol salıń,
Xalqımnıń jolındaǵı bógetlerdi alıp taslań».

15Biyik hám bálent Bolǵan,
Máńgi jasaytuǵın,
Atı Muxaddes Bolǵan bılay deydi:
«Men biyik, muxaddes jerde jasayman,
Sonday bolsa da, ruwxı túskenlerdiń ruwxın kóteriw,
Ezilgenlerdiń júregin janlandırıw ushın,
Ezilgenler hám ruwxı túskenler menen birgemen[+].
16Men adamlardı bárqulla ayıplap,
Máńgige ǵázeplenbeymen.
Bolmasa, Men jaratqan insanlardıń ruwxı,
Janı aldımda tura almas edi[+].
17Haram paydaǵa óshligi ushın ǵázeplenip,
Men olardı jazaladım,
Qáhárlenip, júzimdi jasırdım.
Biraq olar qaytıwdan bas tartıp,
Júregi qálegen joldan ketti[+].
18Men olardıń jolların kórdim,
Degen menen, olarǵa shıpa beremen.
Olardı jetelep, qayǵırǵanlardı qayta jubataman[+].
19Awızlarına alǵıs-maqtaw sózlerin salaman.
Uzaqtaǵılarǵa da, jaqındaǵılarǵa da tınıshlıq bolsın!
– deydi Jaratqan Iye. –
Men olardı shıpalayman![+]
20Biraq jawızlar tolqınlanǵan teńizge uqsaydı,
Ol tınısh tura almaydı,
Suwları ılay menen balshıqtı shıǵara beredi,
21Jawızlar ushın tınıshlıq joq»,
– deydi Qudayım[+].

#### 58


Haqıyqıy oraza

1«Dawısıńdı qıspay, qattı baqır!
Dawısıń kárnaydıń[†] sestindey bolıp shıqsın!
Xalqıma qılmısların,
Yaqıptıń[†] násiline gúnaların járiyala![+]
2Olar hár kúni Meni izler,
Jollarımdı biliwden zawıq almaqshımısh!
Tuwrı is islegen,
Qudaydıń kórsetpelerinen júz burmaǵan xalıq kibi,
Mennen ádil qarar soraydı,
Qudayǵa jaqın bolıwdı árman etedi.
3Olar: „Bizler oraza tuttıq,
Sen nege kórmediń?
Ózimizdi boysındırdıq,
Nege itibar bermediń?“ – deydi.

Mine, sizler oraza tutqan kúnińizdiń ózinde,
Qálegenińizdi qılıp,
Jumısshılarıńızdı ezesiz[+].
4Mine, oraza tutıp atırıp daw-jánjel qılasız,
Zorlıq penen mush kóteresiz.
Búgingidey oraza menen,
Dawısıńızdı joqarıǵa esittire almaysız.
5Men qálegen oraza,
Adam ózin boysındırǵan kún usınday bola ma?
Qamıs kibi basıńızdı iyip,
Aza kiyimin kiyip, kúlge jatıwdı,
Oraza, yaǵnıy Jaratqan Iyege[†] unaytuǵın kún dep ataysız ba[+]?
6Men qálegen oraza,
Ádalatsızlıq shınjırların sheshiw,
Moyıntırıq jiplerin úziw,
Ezilgenlerdi azat etiw,
Hár qanday moyıntırıqtı sındırıw emes pe[+]?
7Nanıńdı ash penen bólisip jep,
Úysiz jarlılarǵa úyińnen orın beriw emes pe?
Jalańashtı kórgende kiyim berip,
Jaqınlarıńnan járdemińdi ayamaw emes pe[+]?
8Sonda nurıń shuǵla kibi jarqırap,
Tez shıpa tabasań.
Ádilligiń aldıńda júrip,
Jaratqan Iyeniń saltanatı izińde qorǵanıń boladı[+].
9Keyin shaqırsań, Jaratqan Iye[†] juwap beredi,
Páriyad etseń, Ol: „Men mındaman“, – deydi.

Arańızdan moyıntırıqtı alıp taslap,
Barmaq shoshaytıp kórsetiwdi hám ósekti toqtatsań,
10Ashlar ushın janıńdı pidá etseń,
Qıynalǵanlardı mútáj zatı menen támiyinleseń,
Onda qarańǵılıqta nurıń sáwle shashıp,
Tas túnegiń túski waqıttay boladı.
11Jaratqan Iye seni bárqulla jetekleydi,
Qurǵaq jerde de keregiń menen támiyinleydi.
Súyegińe quwat beredi.
Sen suwǵarılǵan baǵ kibi,
Suwı qurımaytuǵın bulaq kibi bolasań[+].
12Eski qarabaqanalarıń qayta tiklenedi,
Kóp urpaqlardan qalǵan,
Qarabaqanalardıń tiykarın qayta tikleyseń.
Sen: „Qıyraǵan diywallardı ońlaytuǵın,
Jasaw ushın kóshelerdi qayta tikleytuǵın“, – dep atalasań[+].

13Shabbat kúnin[†] ayaq astı qılıwdan,
Muxaddes[†] kúnimde qálegenińdi qılıwdan saqlansań,
Shabbat kúnimdi zawıqlı,
Jaratqan Iyeniń muxaddes kúnin húrmetli dep atasań,
Ózińe unaǵanın islep,
Keypi-sapanı izlemeseń,
Bos sózlerdi sóylemeseń,
Sol kúndi húrmetleseń,[+]
14Sonda Jaratqan Iyeden zawıq alasań.
Men seni dúnyanıń bálentliklerine shıǵarıp,
Ákeń Yaqıptıń miyrasın saǵan beremen».
Bunı Jaratqan Iye aytadı[+].

#### 59


Gúna hám jaza

1Bilip qoyıń, Jaratqan Iyeniń[†] qolı qutqara almaytuǵınday qısqa emes,
Qulaǵı da esitpeytuǵınday, awır emes[+].
2Degen menen, qılmıslarıńız Qudayıńız benen arańızǵa suwıqlıq saldı,
Gúnalarıńız Onıń júzin sizlerden jasırdı,
Sonlıqtan Ol sizlerdi esitpeydi[+].
3Qollarıńız qan menen,
Barmaqlarıńız qılmıs penen haramlandı.
Awzıńız jalǵan aytıp,
Tilińiz ótirik sózler sóyleydi[+].
4Hesh kim ádillikke shaqırmaydı,
Hesh kim hadal dawlaspaydı.
Ózleriniń bos sózlerine súyenip, jalǵan sóyleydi,
Buzǵınlıqqa hámiledar bolıp, jawızlıq tuwadı[+].
5Olar uwlı jılannıń máyegin qurıq basadı,
Órmekshiniń awın toqıydı.
Olardıń máyegin jegen óledi,
Sınǵan máyekten záhárli jılan shıǵadı.
6Aw toqıǵan menen hesh nársege erispeydi,
Dúzgen jobaları paydasız.
Olardıń isleri jaramas isler,
Qolları zorlıq qıladı[+].
7Ayaqları jamanlıqqa juwıradı,
Biygúna qan tógiwge asıǵadı.
Oyları jawızlıqqa tolı,
Talan-taraj hám qırǵın bar jollarında[+].
8Sol jollardan júretuǵınlar,
Tınıshlıqtıń ne ekenin bilmeydi.
Ádalat joq jollarında,
Ózlerine qıysıq jollar isledi,
Tınıshlıqtıń ne ekenin bilmeytuǵınlar,
Sol jollardan júredi.


Xalıqtıń óz gúnaların moyınlawı

9Sonlıqtan ádalat bizden uzaqta,
Ádillik bizge jetip kelmedi.
Nurdı kútemiz, biraq tek qarańǵılıq bar,
Jaqtılıq izleymiz, biraq túnekte júremiz.
10Soqırdıń diywaldı sıypalaǵanına uqsap,
Kózli kibi qarmalanamız,
Kúpá-kúndiz ımırt jabılǵanday súrnigemiz,
Kúshliler arasında ólideymiz[+].
11Hámmemiz ayıwlar kibi baqıramız,
Kepterler kibi shırıldaymız.
Ádalattı kúttik, biraq ol joq,
Qutqarılıwdı[†] kúttik, biraq ol bizden alısta[+].
12Aldıńda qılmıslarımız kóp,
Gúnalarımız bizge qarsı gúwalıq bermekte.
Qılmıslarımız kóz aldımızda,
Ayıplarımızdı ózimiz bilemiz.
13Boysınbay, Jaratqan Iyeni tárk ettik,
Qudayımızdan júz burdıq,
Zulımlıq penen sóyledik, bas kóterdik,
Júregimiz hámiledar bolǵan jalǵandı sóyledik.
14Ádalat quwıldı, ádillik uzaqta qaldı.
Haqıyqat qala maydanında quladı,
Hadallıq aramızǵa kire almaydı.
15Hesh jerde haqıyqat joq,
Zulımlıqtan bas tartqan talanadı.


Jaratqan Iye xalqın qutqarmaqshı

Jaratqan Iye[†] bunı kórip,
Ádalattıń joqlıǵına qapa boldı.
16Jaratqan Iye hesh kimniń joqlıǵın kórdi,
Aralasatuǵın hesh kimniń joqlıǵına hayran qaldı.
Óz qolı Onı jeńiske eristirdi,
Ádilligi Oǵan súyenish boldı[+].
17Ol ádillikti sawıt kibi kiydi,
Qutqarılıw duwlıǵasın basına kiydi.
Ósh alıwdı Ol kiyim kibi kiyip alıp,
Ǵázepti shapan kibi jamıldı[+].
18Ol hár kimge isine jarasa jaza beredi.
Dushpanlarına qáhárin tógip,
Jawlarına jazasın tartqızadı.
Hátte, shetki atawlarǵa da esesin qaytaradı[+].

19Batıstaǵılar Jaratqan Iyeniń atınan,
Shıǵıstaǵılar Onıń dańqınan qorqadı.
Sebebi Jaratqan Iye Óz demi menen quwǵan,
Tasqın suwday bolıp keledi.

20«Men Ámeńgeri[†] sıpatında Sionǵa,[†]
Yaqıptıń[†] urpaqlarınıń táwbe qılǵanlarına kelemen»,
– deydi Jaratqan Iye[+].

21«Meniń olar menen dúzetuǵın kelisimim[†] mınaw, – deydi Jaratqan Iye. – Saǵan bergen Ruwxım hám awzıńa salǵan sózim búginnen baslap seniń de, balalarıńnıń da, balalarıńnıń balalarınıń da, – deydi Jaratqan Iye, – máńgige awzınan túspeydi»[+].

#### 60


Erusalimniń saltanatlı keleshegi

1«Tur, jarqıra, seniń nurıń keldi,
Jaratqan Iyeniń[†] saltanatı ústińe shashıldı[+].
2Mine, jer júzin qarańǵılıq,
Xalıqlardı tas túnek qapladı.
Biraq seniń ústińde Jaratqan Iye[†] jarqırap,
Onıń ullılıǵı kórinedi[+].
3Milletler seniń nurıńa,
Patshalar tań nurıńnıń shuǵlasına keledi[+].

4Basıńdı kóterip, aylanaǵa qara,
Hámmesi jıynalıp, saǵan kiyatır.
Ullarıń uzaqlardan keledi,
Qızlarıńdı qollarında kóterip ákeledi[+].
5Sonda olardı kórip, júziń jarqırap,
Shadlıqtan júregiń háwliredi.
Sebebi teńiz arqalı keletuǵın baylıqlar saǵan nesip etip,
Xalıqlardıń baylıqları saǵan keledi[+].
6Túye kárwanı jerińdi qaplap ketip,
Midyan[†] hám Efadan kelgen jas túyeler kárwanına tolasań.
Olardıń hámmesi Shebadan keledi,
Altın hám xosh iyisli zatlar alıp kelip,
Jaratqan Iyege alǵıslar aytadı[+].
7Kedardıń barlıq súriwleri sende jıynaladı,
Nebayottıń qoshqarları saǵan xızmet etip,
Olar qurbanlıq[†] ornımda qurbanlıqqa qabıl etiledi,
Men saltanatlı Úyimdi dańqqa bóleymen[+].

8Bultqa uqsap, uyasına kiyatırǵan kepterge uqsap,
Ushıp kiyatırǵan mınalar kimler[+]?
9Atawlar meni kútedi.
Qudayıń Jaratqan Iye,
Izraildıń[†] Muxaddesi[†] húrmeti,
Úlken sawda kemeleri birinshilerden bolıp,
Ullarıńdı alıslardan,
Gúmis hám altını menen birge alıp keledi.
Sebebi Jaratqan Iye seni dańqqa bóledi[+].
10Jat jerliler diywallarıńdı quradı,
Patshaları saǵan xızmet etedi.
Ǵázeplengenimde, seni jazalaǵan bolsam da,
Miyrimim túskende, rehim etemen[+].
11Dárwazalarıń mudamı ashıq bolıp,
Olar kúni-túni jabılmaydı.
Milletler óz patshaları menen súrgin[†] qılınıp,
Baylıqların saǵan alıp kele beredi[+].
12Saǵan xızmet etpegen millet hám patshalıq joq boladı,
Bunday xalıqlar pútkilley wayran qılınadı[+].

13Muxaddes Úyimdi bezew ushın,
Lebanonnıń sánli aǵashları:
Sárwi, shınar hám qaraǵay aǵashları saǵan alıp kelinedi.
Men ayaq basqan jerimdi saltanatlı qılaman.
14Saǵan jábir qılǵanlardıń balaları kelip,
Saǵan tájim etedi.
Seni kemsitkenlerdiń hámmesi ayaǵıńa jıǵıladı.
Seni Jaratqan Iyeniń qalası,
Izraildıń Muxaddesiniń Sionı[†] dep ataydı[+].

15Tárk etilip, jek kórinishli boldıń,
Sen arqalı hesh kim ótpedi.
Biraq Men seni máńgige ullı qılıp,
Áwladtan-áwladqa shadlıqqa bóleymen.
16Milletler seni ana kibi emizer,
Patshalar saǵan kókirek sútin berer.
Sonda sen Meniń Jaratqan Iye – Qutqarıwshıń,[†]
Ámeńgeriń,[†] Yaqıptıń[†] Kúshli Qudayı ekenimdi bileseń[+].
17Saǵan qola ornına altın,
Temir ornına gúmis,
Aǵash ornına qola,
Tas ornına temir beremen.
Paraxatshılıqtı hákimiń,
Ádillikti húkimdarıń qılaman.
18Jerińde bunnan bılay zorlıq-zombılıq,
Shegarań ishinde qırǵın hám wayranshılıq esitilmeydi.
Diywallarıńdı „Qutqarılıw“,
Dárwazalarıńdı „Alǵıs“ dep ataysań[+].

19Saǵan kúndiz quyash nurı,
Túnde ay sáwlesi hájet bolmaydı.
Óytkeni Jaratqan Iye seniń máńgi nurıń boladı,
Qudayıń seniń ullılıǵıń boladı[+].
20Bunnan bılay, quyashıń batpas,
Ayıńnıń da sáwlesi óshpes.
Óytkeni Jaratqan Iye seniń máńgi nurıń boladı,
Qayǵılı kúnleriń tamam boladı[+].
21Pútkil xalqıń ádil bolıp,
Jerdi máńgi iyeleydi.
Ullılıǵımdı ayan qılıw ushın,
Men olardı ektim, olar Meniń qollarımnıń isi[+].
22Olardıń eń azı – mıń adamǵa,
Eń kishkenesi – kúshli milletke aylanadı.
Men – Jaratqan Iyemen.
Óz waqtında, bunı tez ámelge asıraman».

#### 61


Jaratqan Iyeniń miyrimlilik jılı

1Quday[†] Iyeniń Ruwxı meniń ústimde.
Ol meni jarlılarǵa xosh xabar[†] járiyalaw ushın mayladı.
Meni jaralı júreklerdi emlewge,
Tutqınlardıń azatlıqqa,
Qamaqtaǵılardıń erkinlikke shıǵatuǵının,[+]
2Jaratqan Iyeniń[†] miyrimlilik jılın,
Qudayımızdıń ósh alatuǵın kúnin járiyalawǵa,
Barlıq qayǵıǵa batqanlarǵa jubanısh beriwge,[+]
3Sionda[†] qayǵı basqanlarǵa ǵamxorlıq qılıwǵa,
Kúl ornına sánli taj,
Qayǵı ornına shadlıq mayın,
Ǵamlı ruwx ornına alǵıs tonın beriwge jiberdi.
Olar Jaratqan Iyeniń dańqın kórsetiw ushın egilgen,
Ádillik terebinfleri dep ataladı[+].
4Olar áyyemgi qarabaqanalardı qayta qurıp,
Eski qıyraǵan orınlardı qayta tikleydi.
Áwladtan-áwladqa wayran bolıp,
Qıyrap qalǵan qalalardı abat qıladı[+].

5Jat jerliler sizlerdiń súriwlerińizdi baǵıp,
Shet elliler diyxan hám baǵmanıńız boladı.
6Sizler bolsa, Jaratqan Iyeniń ruwxaniyleri,[†]
Qudayımızdıń xızmetshileri dep atalasız.
Sizler milletlerdiń baylıǵınan lázzet alıp,
Olardan alǵan qaznalarǵa maqtanasız[+].
7Burın uyatqa qalǵanıńız ushın esesin alasız,
Xorlıq ornına alǵan jer úlesińiz ushın shadlanasız.
Óz jerińizden eki ese úles alasız,
Máńgilik quwanısh sizlerdiki boladı[+].

8«Men, Jaratqan Iye[†] ádalattı súyemen,
Talanshılıq hám nahaqlıqtı jek kóremen.
Sadıqlıq penen ılayıqlı sıyın berip,
Olar menen máńgilik kelisim[†] dúzemen[+].
9Olardıń áwladları milletler arasında,
Urpaqları xalıqlar arasında tanımalı boladı,
Olardı kórgenlerdiń hár biri,
Jaratqan Iye jarılqaǵan xalıq ekenin ańlaydı»[+].

10Men Jaratqan Iyede shadlanaman,
Janım Qudayımda yoshlanar.
Óytkeni Ol maǵan qutqarılıw[†] kiyimin kiygizdi.
Maǵan ádillik shapanın japtı.
Men taj kiygen kúyewge,
Bezeniw buyımların taqqan kelinge uqsayman[+].
11Topıraqtıń ósimlikti shıǵarǵanı kibi,
Baǵdıń egilgen nárselerdi ósirgeni sıyaqlı,
Quday Iye de ádillik hám alǵıstı,
Pútkil milletlerdiń kóz aldında ósirdi.

#### 62


Sionnıń taza atı

1Ádilligi nur kibi,
Qutqarılıwı[†] shom kibi parlap janbaǵansha,
Sion[†] haqı úndemey qalmayman,
Erusalim[†] haqı tınısh turmayman.
2Milletler ádilligińdi,
Barlıq patshalar ullılıǵıńdı kóredi.
Sen Jaratqan Iye[†] Óz awzı menen qoyatuǵın,
Taza at penen atalasań[+].
3Sen Jaratqan Iyeniń[†] qolındaǵı gózzallıq gúltajı,
Qudayıńnıń qolındaǵı patshalıq tajı bolasań[+].

4Endi saǵan «Tárk etilgen», dep aytpas,
Jerińdi «Qańırap qalǵan», dep atamas.
Biraq saǵan «Súyiklim»,
Jerińe «Kelinshegim», delinedi.
Sebebi Jaratqan Iye seni súyedi,
Jeriń de xojalıqlı boladı[+].
5Jigittiń qızǵa úylengenindey,
Ullarıń da saǵan iyelik etedi.
Kúyewdiń kelin ushın quwanǵanı sıyaqlı,
Qudayıń da sen ushın quwanadı[+].

6Háy Erusalim, diywallarıńa gúzetshiler qoydım,
Olar kúni-túni únsiz qalmas.
Háy, Jaratqan Iyeni eske alıwshılar,
Ózlerińizge tınıshlıq bermeń.
7Erusalimdi bekkemlep,
Onı jer júziniń dańqı qılmaǵansha,
Jaratqan Iyege tınıshlıq bermeń.

8Jaratqan Iye oń qolı,
Qúdiretli qolı menen ant ishti:
«Endi ǵálleńdi dushpanlarıńa azıq ushın bermeymen,
Jat elliler miynetiń sińgen sharabıńnan ishpeydi[+].
9Zúráátin jıynaǵanlar jep,
Jaratqan Iyege alǵıs aytadı,
Júzimin jıynaǵanlar,
Muxaddes[†] háwlilerimde sharabın ishedi».

10Kelińler, kelińler, dárwazalardan shıǵıńlar!
Qaytıp kiyatırǵan xalıqqa jol tayarlańlar.
Biyik etip jol salıńlar!
Taslardı alıp taslańlar!
Xalıqlar ushın bayraq tigińler![+]
11Jaratqan Iye jerdiń tórt tárepine járiyaladı:
«Qız Sionǵa[†] bılay dep aytıńlar:
„Mine, Qutqarıwshıń kiyatır!
Onıń sıyı janında, inamı aldında!“»[+]
12Turǵınlarıń «Jaratqan Iye qutqarǵan muxaddes xalıq», dep ataladı.
Óziń «Quday[†] izlep tapqan, tárk etilmegen qala», dep atalasań.

#### 63


Jaratqan Iyeniń qúdireti

1– Edomnan[†] kiyatırǵan,
Qırmızı kiyim kiyip, Bosradan kiyatırǵan bul kim?
Sánli kiyimler kiyip,
Ullı kúsh penen qádem basqan bul kim?

– Ádillik penen sóyleytuǵın,
Qutqarıwǵa[†] kúshim jetetuǵın bul Menmen[+].

2– Iskenjede júzim sıǵıp atırǵan adamdiki kibi,
Kiyimiń ne ushın qıp-qızıl?

3– Men jalǵız ózim iskenjede júzim sıqtım,
Janımda xalıqlardan hesh biri bolmadı.
Men olardı ashıw menen basqılap,
Ǵázep penen jenishtim.
Olardıń qanı kiyimlerime shashırap,
Pútkil ústi-basımdı ılasladı[+].
4Men xalqımdı qutqaratuǵın jıl,
Dushpanlarınan ósh alatuǵın kúnim keldi dep uyǵardım[+].
5Men názer saldım, kómekshi joq edi,
Súyenish bolatuǵın hesh kimniń joqlıǵına hayran qaldım.
Sonda Óz qolım Maǵan jeńis sıyladı,
Óz ǵázebim Meni qolladı[+].
6Qáhárlenip, xalıqlardı ayaqqa bastım,
Ǵázebim menen olardı más qılıp,
Qanın jerge tóktim[+].


Miyrim sorap duwa etiw

7Jaratqan Iyeniń[†] súyispenshiligin,
Onıń alǵısqa ılayıqlı islerin,
Bizlerge kórsetken barlıq jaqsılıqların,
Ullı súyispenshiligi hám miyrim[†]-shápááti menen,
Izrail[†] urpaqlarına kórsetken ullı miyrimin eske alaman.
8Jaratqan Iye[†]: «Haslında, olar Meniń xalqım,
Aldamaytuǵın balalarım», – dep,
Olardıń Qutqarıwshısı boldı.
9Olar azap shekkende, Ol qosılıp qıynaldı,
Onnan kelgen perishte[†] olardı azat etti.
Olardı Ol súyispenshiligi hám miyrimi menen qutqardı.
Ázelden olardı qolına kóterip keldi[+].

10Biraq olar bas kóterip,
Onıń Muxaddes Ruwxın[†] qapa qıldı.
Keyin Ol olardıń dushpanına aylanıp,
Olar menen Ózi urıstı[+].
11Sonda Onıń xalqı áyyemgi kúnlerin,
Onıń qulı Muwsanıń kúnlerin esledi:
«Olardı Óz súriwiniń shopanları menen birge,
Teńizden ótkergen qayda?
Olarǵa Muxaddes Ruwxın bergen qayda[+]?
12Ullı qolın Muwsanıń oń qolına bergen,
Óziniń atın máńgi dańqqa eristiriw ushın,
Olardıń aldındaǵı suwdı ekige ayırǵan qayda[+]?
13Xalqın teńiz túbinen alıp ótken qayda?»
Quw dalada shapqılaǵan at kibi,
Súrnikpesten ótken edi olar.
14Otlı oypatlıqqa túsip atırǵan pada kibi,
Olar Jaratqan Iyeniń Ruwxınan ráhátlendi.
Óz atıńdı dańqqa eristiriw ushın,
Óz xalqıńdı usılay jeteklep júrdiń.

15Jaratqan Iye, kóklerden qarap,
Ózińniń muxaddes[†] hám dańqlı ornıńnan názer sal!
Seniń qızǵanıshıń hám kúshiń qayda?
Janashırlıǵıń hám miyrimińdi bizden jıraq tuttıń[+].
16Sen bizlerdiń Ákemizseń!
Ibrayım bizlerdi tán almasa da,
Izrail bizlerdi qabıl almasa da,
Jaratqan Iye, Sen bizlerdiń Ákemizseń,
Ázelden atıń «Ámeńgerimiz»[†] boldı[+].
17Jaratqan Iye, ne ushın Sen bizlerdi Óz jolıńnan uzaqlastırıp,
Ózińnen qorqpawımız ushın, júreklerimizdi qatallastırdıń?
Óz qullarıń haqı,
Miyrasıń bolǵan urpaqlar haqı izge qayta gór!
18Seniń xalqıń az waqıt muxaddes ornıńdı iyelik etti,
Biraq dushpanlarımız Ibadatxanańdı[†] ayaq astı qıldı.
19Bizler Sen hesh qashan húkimdarlıq qılmaǵan,
Seniń atıń menen atalmaǵan,
Xalıqqa uqsap qaldıq[+].

#### 64

1Jaratqan Iye[†], kóklerdi jarıp, tómenge túskenińde edi!
Aldıńda tawlar titireser edi![+]
2Atıńdı dushpanlarǵa tanıt.
Jalınnıń otındı jandırıp, suwdı qaynatqanınday,
Milletlerdi aldıńda qaltırat!
3Bizler kútpegen tań qalarlıq islerdi islegenińde,
Jerge tústiń, aldıńda tawlar titiredi!
4Ózinen úmit etkenler ushın,
Sonday islerdi islegen jalǵız Quday[†] Senseń.
Sennen basqa qudaydı ázelden qulaq ta esitpegen, kóz de kórmegen[+].
5Tuwrı islerdi shadlıq penen islep,
Seniń jollarıńdı yadında tutqanlardı qarsı alasań.
Biraq bizler gúna[†] isledik, Sen ǵázeplendiń.
Bizler ázelden gúnaǵa batqanbız,
Endi qalay bizler qutqarıla alamız[+]?
6Hámmemiz haram adamday boldıq,
Tuwrı islerimiz de pataslanǵan kiyimge uqsaydı.
Hámmemiz japıraq kibi solıp atırmız,
Gúnalarımız bizdi samalday ushırıp áketip baratır[+].
7Seniń atıńdı aytıp shaqırǵan,
Saǵan ózin tolıq baǵıshlaǵan hesh kim joq.
Sonlıqtan Sen bizlerden júzińdi jasırıp,
Bizlerdi gúnalarımız húkimine tapsırdıń[+].
8Sonda da, Jaratqan Iye, Sen bizlerdiń Ákemizseń!
Bizler ılay, Sen – gúlalshımızsań.
Hámmemiz Seniń qolıńnan shıqqanbız[+].
9Jaratqan Iye, bizge qattı ǵázeplenbe,
Qılmıslarımızdı bárqulla yadta saqlama.
Bizge názer sala gór, jalbarınaman,
Hámmemiz Seniń xalqıńbız.
10Muxaddes[†] qalalarıń shólge aylandı,
Hátte, Sion[†] da shólge aylandı,
Erusalim[†] qańırap bosap qaldı.
11Muxaddes hám dańqlı Ibadatxanamız,[†]
Ata-babalarımız Saǵan maqtaw aytqan orın,
Órtep jiberildi.
Biz qádirlegen nárseler,
Wayran boldı[+].
12Jaratqan Iye, sonda da,
Ózińdi tutıp tura bereseń be?
Úndemey, bizlerge sheksiz azap bere bereseń be?

#### 65


Húkim hám qutqarıw

1«Men soramaǵanlarǵa Ózimdi ayan ettim,
Izlemegenler Meni taptı,
Atımdı aytıp shaqırmaǵan milletke:
„Men mındaman, Men mındaman“, – dedim.
2Óz qálewlerine erip,
Nadurıs joldan júrgen,
Qaysar bir xalıqqa,
Kúni boyı qushaǵımdı ashıp turdım[+].
3Ol xalıq baǵlarda butlarǵa qurbanlıq[†] berip,
Gerbishtiń ústinde tútetki tútetip,
Júzime tik qarap turıp,
Úzliksiz ǵázebimdi keltiredi[+].
4Olar qábirler arasında otırıp,
Túndi sırlı jerlerde ótkeredi.
Shoshqa góshin jep,
Qazanlarında haram gósh qaynatadı[+].
5Olar: „Arı tur, maǵan jaqınlama,
Men sen ushın júdá muxaddespen“,[†] – deydi.
Olar murnıma ashshı tútindey bolıp,
Kúni boyı pısqıp janıp turǵan otqa megzeydi.

6Mine, aldımda bılay dep jazılǵan:
Men úndemey qalmayman,
Isine jarasa qaytaraman, sózsiz qaytaraman[+].
7Olardı ózleriniń hám ata-babalarınıń gúnaları ushın jazalayman,
– deydi Jaratqan Iye[†]. –
Olar tawlarda tútetki tútetti,
Tóbeshiklerde Meni aqıretledi.
Olardıń islegen islerin ólshep, esesin qaytaraman».

8Jaratqan Iye bılay deydi:
«Júzim solqımında ele shire bar gezde,
Birew: „Onı zayalama, bereket sonda ǵoy“, – deydi.
Men de qullarım haqı solay isleymen,
Hámmesin qırıp taslamayman[+].
9Men Yaqıptan[†] jańa áwlad,
Yahudadan[†] tawlarımnıń miyrasxorların órbitemen.
Tańlaǵanlarım olardı miyras etip,
Qullarım sol jerde jasaydı.
10Meni izlegen xalıq ushın,
Sharon súriwlerine jaylaw,
Axor oypatlıǵı mallarına tınıǵatuǵın orın boladı[+].

11Biraq sizler, Jaratqan Iyeni[†] tárk etkenler,
Muxaddes tawımdı umıtqanlar,
Tabıs degen qudayǵa dasturxan jayǵanlar,
Táǵdir degen butqa toltırıp sharap quyıp bergenler,
12Men sizlerdiń táǵdirińizge qılıshtı jazaman.
Hámmeńiz qılıshtan qırılasız.
Sebebi shaqırǵanımda, juwap bermedińiz,
Sóylegenimde, qulaq salmadıńız.
Meniń názerimde jawız bolǵan islerdi islep,
Maǵan unamaǵan nárselerdi tańlap isledińiz»[+].

13Sol sebepli Quday[†] Iye bılay deydi:
«Mine, qullarım jeydi, sizler ash qalasız.
Mine, qullarım ishedi, sizler shólleysiz.
Mine, qullarım shadlanadı,
Sizler bolsańız shermende bolasız[+].
14Mine, qullarımnıń júregi shadlanıp, qosıq aytadı,
Sizler júrek dártinen dad salıp,
Ruwxıy azap penen páriyad etesiz[+].
15Meniń tańlap alǵanlarım ushın,
Atıńızdı ǵarǵıs sıpatında qaldırasız.
Quday Iye sizlerdi ólimge húkim etip,
Óz qullarına basqa at beredi[+].
16Elde pátiya bergen hár bir adam,
Haqıyqat Qudayınıń atı menen pátiya beredi,
Elde ant ishken hár bir adam,
Haqıyqat Qudayı haqı ant ishedi.
Burınǵı qapashılıq umıtılıp,
Qaytıp kózime túspeytuǵın boladı»[+].


Jańa aspan hám jańa jer

17«Mine, Men jańa aspan hám jańa jer jarataman.
Burınǵılar endi yadqa alınbas, oyǵa da kelmes[+].
18Jaratqanlarıma máńgige quwanıp, shadlanıń.
Óytkeni Men Erusalimdi[†] shadlıq ushın,
Xalqın quwanıshqa toltırıw ushın jarataman.
19Ózim de Erusalim ushın quwanıp,
Xalqım ushın shadlanaman.
Endi ol jerde jılaǵan da, dad salǵan da ses esitilmes[+].
20Endi onda náresteler qaza tappas,
Uzaq ómir súrmegen ǵarrı da bolmas.
Júz jasta ólgen jas sanalar,
Júz jasqa jetpey ólgen ǵarǵıs urǵan esaplanar.
21Olar úyler qurıp, onda jasar,
Júzimzarlar otırǵızıp, miywesin jer[+].
22Endi olar qurǵan úyde, basqalar jasamas,
Endi olar otırǵızǵan náldiń miywesin basqalar jemes.
Xalqımnıń ómiri tereklerdiń ómirindey uzaq bolar,
Tańlap alǵanlarım óz miynetiniń jemisinen lázzet alar[+].
23Olar biyhudaǵa miynet etpes,
Apat ushın bala tuwmas.
Olardıń ózleri de, urpaqları da,
Jaratqan Iye jarılqaǵan xalıq bolar[+].
24Meni shaqırmastan-aq, olarǵa juwap beremen,
Aytpay atırıp, esitemen[+].
25Qasqır hám qozı birge otlar,
Arıslan ógiz sıyaqlı ot jer,
Al jılan ushın topıraq azıq bolar.
Meniń muxaddes tawımnıń barlıq jerinde,
Hesh kimge zıyan keltirilmes,
Hesh kim joq qılınbas»,
– deydi Jaratqan Iye[+].

#### 66


Húkim hám úmit

1Jaratqan Iye[†] bılay deydi:
«Kókler – Meniń taxtım,
Jer – Meniń ayaq basarım!
Sonda Maǵan qanday úy qurmaqshısız?
Meniń dem alatuǵın ornım qay jerde boladı[+]?
2Hámmesi Meniń qolım menen jaratılǵan,
Hámmesi Meniki,
– deydi Jaratqan Iye. –

Sonda da Men kishipeyilge, ruwxıy ezilgenge,
Sózimnen qaltıraytuǵınǵa názer salaman[+].
3Buǵanı qurbanlıqqa[†] shalǵan adam,
Solay islep turıp, adamdı da qurbanlıqqa beredi,
Toqlını qurbanlıqqa shalǵan adam,
Solay islep turıp, iyttiń de moynın úzedi,
Ǵálle sadaqasın[†] bergen adam,
Solay islep turıp, shoshqa qanın da usınadı,
Xosh iyisli tútetki tútetken adam,
Solay islep turıp, butqa da sıyınadı.
Olar óz jolların ózleri tańlap aldı,
Jeksurın islerinen lázzet aladı[+].
4Men de olar ushın qatal jaza tańlayman,
Ózleri qorqqan nársesin basına salaman.
Óytkeni Men shaqırǵanda, hesh kim juwap bermedi,
Men sóylegende, hesh kim tıńlamadı.
Olar Meniń názerimde jawız bolǵan islerdi islep,
Maǵan lázzet baǵıshlamaytuǵın nárselerdi tańlap aldı»[+].

5Jaratqan Iyeniń[†] sózinen qaltıraytuǵınlar,
Onıń sózine qulaq salıń:
«Sizlerdi jek kóretuǵın,
Meniń atım sebepli quwdalaytuǵın tuwısqanlarıńız:
„Jaratqan Iye ullılansın,
Biz de siziń quwanıshıńızdı kóreyik!“ – deydi.
Biraq olardıń ózleri uyatqa qaladı».

6Mine, qaladan shawqım esitiledi.
Ibadatxanadan[†] dawıs esitiledi.
Dushpanlarına isine ılayıqlı jaza berip atırǵan,
Jaratqan Iyeniń dawısı bul!

7Hayal tolǵatpay-aq, bosanıp,
Qıynalmay-aq, ul tuwdı[+].
8Usındaydı esitken bar ma?
Usındaydı kórgen bar ma?
El bir kúnde tuwıla ma?
Millet bir máwritte dúnyaǵa kele me?
Biraq Sion[†] tolǵata baslaǵannan-aq,
Ulların tuwıp aladı.
9Tuwıw waqtına deyin ákelip,
Tuwdırmay qoyaman ba?
– deydi Jaratqan Iye. –
Tuwıwǵa kúsh berip bolıp,
Qursaqtı bekitip qoyaman ba?
– deydi Qudayıń.

10Erusalim[†] menen birge shadlanıń,
Onı súygenlerdiń hámmesi ol ushın quwanıń,
Ol ushın aza tutqanlar,
Onıń menen birge shadlanıp, quwanıshqa bóleniń.
11Onıń jubanısh beriwshi emsheklerin emip, toyasız,
Qanıp iship, onıń mol dáwletinen lázzet alasız.

12Jaratqan Iye bılay deydi:
«Mine, Men Sionǵa abadanshılıqtı dáryaday,
Milletlerdiń baylıǵın tolıp aqqan sayday etip aǵızaman.
Ol sizlerdi emizip, qollarına kóterip,
Ayaǵına shayqaydı[+].
13Ana balasın jubatqanday, Men sizlerdi jubataman.
Sizler Erusalimde jubanısh tabasız»[+].

14Bunı kórgende, júregińiz quwanıshqa tolıp,
Deneńiz maysa shóp kibi gúllep ósedi.
Jaratqan Iyeniń qolı Óz qullarınıń ústinde ekeni ayan boladı,
Al Onıń ǵázebi bolsa, dushpanlarına jawadı.
15Qarań, Jaratqan Iye ot ishinde kiyatır,
Onıń sawash arbaları quyınday,
Kúshli ǵázebin qáhár menen,
Ashıwın lawlaǵan jalınday tógejaq[+].
16Jaratqan Iye pútkil adamzattı,
Ot hám qılısh penen húkim qıladı.
Jaratqan Iye tárepinen óltiriletuǵınlar kóp boladı[+].

17«Ózlerin páklep hám tazalap, basshılarına erip butlardıń baǵlarına kirgenler, shoshqa, tıshqan hám sol sıyaqlı haram nárselerdiń góshin jegenler joq etiledi, – deydi Jaratqan Iye[+].

18Men olardıń islerin de, niyetlerin de bilemen.

Pútkil milletlerdi hám barlıq tillerdi bir jerge jıynaw ushın Men kelemen. Olar kelip, ullılıǵımdı kóredi[+]. 19Men olardıń arasında bir belgi kórsetip, aman qalǵanlarınıń ayırımların milletlerge xızmet etiwge jiberemen. Olar Tarshishke, Pulǵa, sadaqshılardıń eli bolǵan Ludqa, Tubalǵa, Yawanǵa, Men tuwralı esitpegen hám ullılıǵımdı kórmegen alıstaǵı atawlarǵa barıp, ullılıǵımdı milletlerge járiyalaydı. 20Izrail[†] ullarınıń ǵálle sadaqaların hadal ıdıslarda Jaratqan Iyeniń Úyine[†] alıp kelgeni sıyaqlı, olar da barlıq milletler arasınan tuwısqanlarıńızdıń hámmesin toplap, atlarǵa, hár qıylı arbalarǵa, ǵashırlarǵa hám túyelerge mingizip, – deydi Jaratqan Iye, – Meniń muxaddes[†] tawıma, Erusalimge, Jaratqan Iyege sıy retinde alıp keledi[+]. 21Olardıń ayırımların ruwxaniy[†] hám ayırımların lebiyli[†] xızmetker etip tayınlayman, – deydi Jaratqan Iye[+].

22Men jaratatuǵın jańa aspan hám jańa jer aldımda qansha tursa, – deydi Jaratqan Iye, – sizlerdiń násillerińiz benen atıńız da sonsha turadı[+]. 23Jańa aydan Jańa ayǵa, Shabbattan Shabbatqa pútkil adamlar aldıma kelip, Maǵan sıyınadı, – deydi Jaratqan Iye. 24Sırtqa shıqqanda, Maǵan qarsı bas kótergenlerdiń óli denelerin kóredi. Olardıń denelerin jep atırǵan qurtlar ólmes, olardı jaqqan ot sónbes. Pútkil adamzat olardan jerkenedi»[+].

### Eremiya

#### Eremiya

Eremiya


Alǵí sóz

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]

[51]

[52]


#### Alǵí sóz


Eremiya payǵambardıń kitabı


Kitap haqqında maǵlıwmat

Eremiya búlginshilik dáwirde jasaǵan payǵambar. Babiloniya patshalıǵı Yahudaǵa hújim etip, onı basıp aladı. Yahuda xalqı azatlıqtı qoldan berip, Babiloniyanıń koloniyasına aylanadı. Eremiya payǵambar bul waqıyalarǵa gúwa boladı. Sefaniya, Xabaqquq, Daniel hám Ezekiel payǵambarlar Eremiyanıń zamanlasları edi.

Eremiya jas waqtınan baslap, Yahuda xalqına Qudaydıń sózin jetkize baslaydı. Onıń xızmeti b. e. sh. 586-jılǵa deyin, yaǵnıy Babiloniya Yahuda elin basıp alıp, Erusalimdi wayran qılǵanǵa deyin dawam etedi. Keyin bolsa, Mısırǵa qashıp baratırǵan adamlar Eremiyanı májbúrlep ózleri menen alıp ketedi. Eremiya Mısırda da óz xalqına Qudaydıń sózin jetkiziwdi dawam etedi.

Eremiyanıń payǵambarshılıq sózleriniń kóbisinde, olardıń jazılǵan sánesi kórsetilgen. Biraq bul payǵambarshılıqlar xronologik tárizde emes, al temalar boyınsha jaylastırılǵan.

Eremiya ójet hám gúnaǵa batqan Yahuda xalqın úzliksiz eskertip, Qudaydıń olardı jazalaytuǵının aytıp, Qudayǵa qaytıwdı ótinedi. Payǵambar xalıqtı babiloniyalılarǵa táslim bolıwǵa shaqıradı. Sol sebepli Eremiyanıń dushpanları onı satqınǵa shıǵaradı. Olar Eremiyanı zindanǵa taslaydı, hátte, óltirmekshi de boladı. Sonday bolsa da, ol xalqınıń boysınbawshılıǵına hám ayanıshlı táǵdirine qattı qayǵıradı. Sol sebepli ol «jılap atırǵan payǵambar» dep te ataladı.

Eremiya Yahuda xalqına: «Sizler Jaratqan Iye menen dúzilgen kelisimdi buzdıńız, jalǵız Oǵan xızmet qılmay, butqa tabınıwshılıqqa berilip kettińiz», – dep kóp eskertedi. Usı qılmısları ushın, Yahuda xalqı Qudaydıń ǵázebine ushırap, Babiloniya xalqına táslim bolatuǵının, keyin Babiloniyaǵa súrgin etiletuǵının aldın ala ayan qıladı. Al 31:31-34; 32:36-40 ayatlarda bolsa, waqtı kelip Quday tańlaǵan xalqın óz eline qaytarıp alıp keletuǵının hám olar menen jańa kelisim dúzetuǵının aytadı.

#### 1

1Bular Benyamin jerindegi Anatot qalasında jasaytuǵın ruwxaniylerdiń[†] biri Xilkiya ulı Eremiyanıń sózleri[+]. 2Yahuda[†] patshası Amon ulı Ioshiyanıń húkimdarlıǵınıń on úshinshi jılında Eremiyaǵa Jaratqan Iyeden[†] sóz tústi[+]. 3Eremiyaǵa Jaratqan Iyeniń sóziniń túsiwi Yahuda patshası Ioshiyanıń ulı Ehoyakimniń dáwirinen, Yahuda patshası Ioshiya ulı Sedekiyanıń patshalıǵınıń on birinshi jılınıń besinshi ayına deyin, yaǵnıy Erusalim[†] xalqınıń súrgin[†] etip alıp ketiliwine deyin dawam etti[+].


Eremiyanıń shaqırılıwı

4Maǵan Jaratqan Iyeden mınaday sóz tústi:[+]

5– Men seni jatırda payda etpesimnen aldın tanıdım,
Qursaqtan shıqpasıńnan aldın seni tańladım.
Seni milletler ushın payǵambar[†] etip tayınladım.

6Sonda men:

– Haw, Quday[†] Iye[†]! Men qalay sóylewdi bilmeymen, júdá jaspan, – dedim[+].

7Biraq Jaratqan Iye maǵan bılay dedi:

– «Men jaspan», – deme. Seni kimge jibersem, hámmesine barasań, ne buyırsam, sonı aytasań. 8Olardan qorqpa, seniń menen birge bolıp, seni qutqaraman, – dedi Jaratqan Iye[+].

9Keyin Jaratqan Iye qolın sozıp, awzıma tiygizdi de maǵan bılay dedi:

– Mine, sózlerimdi awzıńa saldım[+]. 10Qara, suwırıp taslaw, qırıw, joq qılıw, jer menen jeksen qılıw ushın, sonday-aq qurıw, bekkemlew ushın, búgin Men seni milletler hám patshalıqlar ústinen qoydım[+].

11Maǵan Jaratqan Iyeden sóz tústi. Ol:

– Eremiya, sen neni kórip tursań? – dedi.

– Badam aǵashınıń shaqasın kórip turman, – dep juwap berdim men[+].

12– Tuwrı kórdiń, – dedi Jaratqan Iye maǵan. – Sebebi Men hár bir sózimniń orınlanıwın baqlap turaman.

13Maǵan jáne Jaratqan Iyeden sóz tústi. Ol:

– Neni kórip tursań? – dedi.

– Arqa tárepten júzi bir tárepke qıysayıp qaynap turǵan qazandı kórip turman, – dep juwap berdim men[+].

14Sonda Jaratqan Iye maǵan bılay dedi:

– Bul jerdiń barlıq turǵınlarına arqa tárepten apatshılıq keledi[+]. 15Men arqadaǵı patshalıqlardıń barlıq qáwimlerin shaqıraman, – dedi Jaratqan Iye.

– Olardıń patshaları kelip,
Óz taxtların Erusalim dárwazalarınıń kirer awzına,
Onı qorshap turǵan diywallardıń,
Yahudanıń pútkil qalalarınıń aldına qoyadı[+].
16Xalqımnıń Mennen júz burıp,
Islegen barlıq jawızlıqları ushın,
Basqa qudaylarǵa tútetki tútetip,
Óz qolları menen islegen nárselerine tabınǵanı ushın,
Men olarǵa qarsı Óz húkimimdi járiyalayman.

17Sen bolsań, belińdi bekkem buw. Barıp, Meniń saǵan buyırǵanlarımnıń hámmesin olarǵa ayt. Olardan qorqpa, bolmasa Men seni olardıń aldında qorqıwǵa salaman[+]. 18Búgin Men seni pútkil elge – Yahuda patshalarına, onıń xızmetkerlerine, ruwxaniylerine hám sol jerdiń xalqına qarsı bekkem qala, temir sútin hám qola diywal qıldım[+]. 19Olar saǵan qarsı urısadı, biraq jeńe almaydı. Sebebi seni qutqarıw[†] ushın Men seniń menen birgemen, – dedi Jaratqan Iye.

#### 2


Izraildıń Qudaydan uzaqlasıwı

1Jaratqan Iyeden[†] maǵan sóz tústi:

2– Barıp, mınalardı Erusalim[†] xalqına esittirip járiyala:

«Jaratqan Iye[†] bılay deydi:
Seniń jaslıǵıńda qanday opadar bolǵanıń,
Kelinshek waqtıńdaǵı súyispenshiligiń,
Shólde, egin ege almaytuǵın jerde,
Izime ergeniń yadımda[+].
3Izrail[†] Jaratqan Iye ushın muxaddes[†] xalıq,
Onıń jemisiniń birinshi miywesi.
Onnan jegenlerdiń barlıǵı jazıqlı bolıp,
Baslarına apat jawdı, – deydi Jaratqan Iye[+].

4Yaqıptıń[†] xalqı, Izrail xalqınıń barlıq tiyreleri,
Jaratqan Iyeniń sózin tıńlań!
5Jaratqan Iye bılay deydi:
Mennen uzaqlasatuǵınday,
Ata-babalarıńız Mennen ne jamanlıq kórdi?
Jaramsız butlarǵa tabınıp,
Ózleri de túkke turǵısız boldı[+].
6Olar: „Bizlerdi Mısırdan[†] alıp shıqqan,
Shól dalada, qumlı hám shuqırları bar jerlerde,
Suwsız hám qarańǵı jerde,
Hesh kim óte almaytuǵın hám hesh kim jasamaytuǵın jerde,
Bizge jol kórsetken Jaratqan Iye qay jerde?“ – dep soramadı[+].
7Miywesinen hám jaqsılıǵınan tatsın dep,
Men sizlerdi ónimdar bir jerge alıp kelgen edim.
Biraq ol jerge kirip, iyeligimdi haramladıńız,
Múlkimdi jerkenishli orınǵa aylandırdıńız[+].
8Ruwxaniyler:[†] „Jaratqan Iye qayda?“ – dep soramadı.
Qazılar Meni tanımadı,
Xalıq basshıları Maǵan qarsı bas kóterdi.
Payǵambarlar[†] Baaldıń atınan payǵambarshılıq qılıp,
Paydasız nárselerdiń izinen quwdı[+].

9Sonlıqtan Men sizler menen jáne dawlasaman,
– deydi Jaratqan Iye. –
Men sizlerdiń balalarıńızdıń balaları menen de dawlasaman[+].
10Kittim jaǵalawlarına barıp kóriń,
Kedarǵa adam jollap, dıqqat penen kózden ótkeriń.
Tómendegidey waqıya qashan bolsa da, júz bergen be eken[+]?
11Hátte, olardıń qudayları Quday[†] bolmasa da,
Óz qudaylarınan waz keshken millet bar ma?
Biraq Meniń xalqım óziniń dańqlı Qudayın,
Paydasız nársege almastırdı[+].
12Háy, kókler, buǵan tańlanıp,
Qorqıwdan titireń,
– deydi Jaratqan Iye. –
13Meniń xalqım eki jamanlıq isledi:
Meni, tiri suw bulaǵın tárk etti,
Ózlerine suw turmaytuǵın, buzıq suw saqlaǵıshlardı[†] qazıp aldı[+].

14Izrail qul ma?
Yamasa qul bolıp tuwılǵan ba?
Onda nege ol olja boldı?
15Kúshli arıslanlar oǵan aqırıp, dawısın kóterdi.
Jerin shólistanǵa aylandırdı.
Qalası qarabaqanaǵa aylanıp, adamsız qaldı[+].
16Nof hám Taxpanxes xalqı da,
Eńbegińizdi oyıp tasladı.
17Ózińe jol kórsetken Qudayıń,
Jaratqan Iyeni tárk etkeniń ushın,
Bul basıńa túspedi me?
18Endi nege Mısırǵa baratırsań,
Shixordıń suwınan ishiw ushın ba?
Assiriyaǵa[†] ne ushın baratırsań,
Evfrat suwınan ishiw ushın ba[+]?
19Sizlerdi óz jamanlıǵıńız jazalap,
Opasızlıǵıńız ginalaydı.
Qudayıńız Jaratqan Iyeni tárk etiwdiń,
Mennen qorqpawdıń sizler ushın qanday jaman hám ashshı ekenin,
Kórip, biliń, – deydi Iye, Álemniń Jaratqan Iyesi.

20Sen uzaq waqıt aldın moyıntırıǵıńdı buzıp,
Kisenlerińdi úzip:
„Saǵan xızmet etpeymen“, – dediń.
Sen hár bir biyik tóbeshikte,
Hár bir qoyıw japıraqlı terektiń astında,
Dize búgip buzıqshılıq qıldıń[+].
21Men seni hasıl tuqımnan,
Saylandı júzim aǵashınan ekken edim.
Biraq sen nege aynıp qalıp,
Jabayı júzim aǵashına aylandıń[+]?
22Endi kóp silti suwı menen juwıp,
Sabın menen tazalasań da,
Seniń ayıpdarlıǵıńnıń tamǵası aldımda turadı,
– deydi Quday Iye. –[+]
23Sen qalayınsha: „Men haram emespen,
Baallarǵa da ermedim“, – dep aytasań?
Oypatlıqta qılǵan qılıǵıńa[*] qarap,
Ne islegenińdi oylap kór.
Sen ózin ol jaqtan bul jaqqa urǵan,
Urǵashı túyege uqsaysań.
24Sen shólge úyrengen,
Qushtarlıǵıń qozǵanda, samalǵa pısqırǵan qulansań.
Kúyge kelgende, onı kim toqtata aladı?
Shaǵılısqısı kelgenler izinen quwıp sharshamaydı,
Kúyge kelgen ayında, onı tawıp aladı[+].
25Ayaǵıńdı jalańayaq juwırıwdan,
Tamaǵıńdı shóllewden saqla.
Biraq sen: „Úmit etpe, men jat qudaylardı súyemen,
Onıń izine eremen“, – dediń[+].
26Urı qolǵa túskende, shermende bolǵanınday,
Izrail xalqı, onıń patshaları, basshıları,
Ruwxaniyleri, payǵambarları masqara boladı[+].
27Olar terekke: „Meniń ákemseń“,
Tasqa: „Sen meni tuwdıń“, – deydi.
Olar Maǵan júzin emes, al arqasın qarattı.
Biraq baslarına apat túskende:
„Kelip, bizlerdi qutqar“, – deydi[+].
28Seniń óziń ushın islep alǵan qudaylarıń qayda?
Apatqa ushıraǵanıńda,
Seni qutqara alatuǵın bolsa, kelsin.
Yahuda,[†] qalalarıńnıń sanı qansha bolsa,
Qudaylarıńnıń sanı da sonsha[+].
29Nege Maǵan dawa qılasız?
Hámmeńiz Maǵan qarsı bas kóterdińiz,
– deydi Jaratqan Iye. –
30Xalqıńdı qatal jazaladım,
Biraq olar tárbiyamdı almadı.
Qılıshıńız jırtqısh arıslan kibi,
Payǵambarlarıńızdı qırıp tasladı[+].

31Sizler, bul dáwir urpaqları,
Jaratqan Iyeniń sózine qulaq túriń:
Men Izrail ushın bir shól,
Qara túnek bir jer me edim?
Sonda ne ushın xalqım:
„Bizler erkinbiz,
Endi janıńa qaytıp barmaymız“, – deydi.
32Qız bala taǵınshaqların,
Kelinshek kelin kiyimin esten shıǵara ma?
Al Meniń xalqım Meni umıttı,
San-sanaqsız kúnler ótti[+].
33Oynas tabıwǵa qanshelli ustasań,
Hátte, buzıq hayalǵa da jollarıńnan úyrenetuǵın nárse bar[+].
34Etegiń de biygúna paqırdıń qanına bılǵanǵan,
Onı sen urlıq ústinde uslamaǵan bolsań da,
Bularǵa qaramastan:[+]
35„Men ayıpsızban,
Jaratqan Iyeniń maǵan degen qáhári anıq sóndi“, – deyseń.
Biraq: „Men gúnasızban“, – degeniń ushın,
Ústińnen húkim shıǵaraman.
36Nege tez-tez jolıńdı ózgerte bereseń?
Assiriyada uyatqa qalǵanıń sıyaqlı,
Mısırda da uyatqa qalasań[+].
37Ol jerden de qolıń menen betińdi jawıp shıǵasań.
Sebebi Jaratqan Iye sen úmit etkenlerden júz burdı,
Endi olar arqalı tabısqa erise almaysań».

#### 3


Opasız Izrail

1«Eger birew hayalı menen ajırassa,
Hayal ketip, basqa birewge turmısqa shıqsa,
Birinshi kúyewi onı qayta hayallıqqa alar ma edi?
Bul arqalı jer pútkilley haramlanbay ma?[*]
Sen kópler menen oynaslıq qıldıń,
Endi Maǵan qaytıp kelmekshimiseń?
– deydi Jaratqan Iye[†]. –[+]
2Kóz jiberip, taqır tóbelerge názer sal,
Sen buzıqshılıq qılmaǵan orın qalıp pa?
Shóldegi qaraqshı sıyaqlı,
Jol shetinde otırıp, oynaslarıńdı ańlıdıń.
Buzıqshılıǵıń hám jawız isleriń menen,
Jerdi haramladıń[+].
3Sonlıqtan jawın jawmadı,
Báhárdegi nóser de quymadı.
Sen namıssız jezókshege uqsadıń,
Uyattıń ne ekenin bilmediń[+].
4Endi bolsa: „Áke[†], jaslıǵımnan Sen meniń dostım ediń,
5Qáháriń máńgige dawam ete bere me?“ – deyseń.
Usılay ayta tura,
Qolıńnan kelgen jamanlıqlardı isley bereseń»[+].


Yahudanıń Izrailǵa eriwi

6Ioshiya patshanıń dáwirinde Jaratqan Iye maǵan bılay dedi:

– Sen opasız Izraildıń[†] islegen islerin kórdiń be? Ol hár bir biyik tóbeshikte hám hár bir qoyıw japıraqlı terektiń astında buzıqshılıq qıldı[+]. 7Bulardı islep bolǵannan keyin, ol maǵan bet burar dep oylaǵan edim. Biraq ol qaytpadı, bunı biyopa sińlisi Yahuda[†] da kórdi. 8Islegen barlıq buzıqshılıǵı ushın, Men opasız Izrailǵa talaq xat berip, quwıp jibergenimde de, onıń biyopa sińlisi Yahuda bunnan qorqpastan, buzıqshılıq islegenin kórdim[+]. 9Buzıqshılıq Izrail ushın hesh nárse emestey bolıp kórindi, ol tas hám aǵashlar menen buzǵınlıq islep, jerdi haramladı[+]. 10Bulardıń hámmesine qaramastan, Izraildıń biyopa sińlisi Yahuda shın júrekten emes, al jalǵannan Maǵan qaytıp keldi, – deydi Jaratqan Iye[+].

11Jaratqan Iye maǵan bılay dedi:

– Opasız Izrail biyopa Yahudadan ádilirek bolıp shıqtı[+]. 12Barıp, bul sózlerdi arqaǵa járiyala: «Opasız Izrail, Maǵan qayt! – deydi Jaratqan Iye. – Men miyrimlimen, endi saǵan ǵázebimdi shashpayman, – deydi Jaratqan Iye. – Máńgige qáhárlenip júrmeymen[+]. 13Tek ayıbıńdı moyınla: Sen Qudayıń Jaratqan Iyege[†] qarsı bas kóterdiń, hár bir qoyıw japıraqlı terektiń astında basqa qudaylarǵa kewil berdiń. Meniń dawısıma qulaq aspadıń, – deydi Jaratqan Iye[+].

14Háy biyopa xalıq, Maǵan qayt! – deydi Jaratqan Iye. – Sebebi Men seniń xojayınıńman. Men sizlerdi qaladan birewden, urıwdan ekewden alıp shıǵarıp, Sionǵa[†] alıp baraman. 15Sizlerge Óz kewlimdegidey shopanlardı beremen. Olar sizlerdi bilim hám túsinik penen baǵadı[+]. 16Sizler bul jerde ósip-ónip, san-sanaqsız bolǵanıńızda, – deydi Jaratqan Iye, – xalıq Jaratqan Iyeniń Kelisim sandıǵı[†] tuwralı aytpaytuǵın boladı. Ol tuwralı endi oylamaydı, eske de almaydı, onı kúsemeydi, jáne qaytadan onı soqpaydı[+]. 17Sol waqıtta Erusalim[†] Jaratqan Iyeniń taxtı dep ataladı hám Jaratqan Iyeniń atı húrmeti pútkil milletler Erusalimge jıynaladı. Bunnan bılay, olar jawız júrekleriniń qıńırlıǵın qılmaydı. 18Sol kúnlerde Yahuda xalqı menen Izrail xalqı birigip, arqadaǵı jerlerden shıǵıp, Men ata-babalarına múlik etip bergen jerge keledi[+].

19Men sizlerdi de balalarım qılıp alıp,
Ájayıp bir jerdi,
Barlıq milletlerdiń gózzal miyrasların bermekshi edim.
Sizler Meni „Ákem“ deysiz,
Mennen hesh júz burmaysız, dep oylaǵan edim.
20Biraq hayaldıń kúyewine opasızlıq qılǵanı sıyaqlı,
Izrail xalqı, sizler de Maǵan opasızlıq qıldıńız!
– deydi Jaratqan Iye[+].

21Jalańash tóbelerden bir dawıs esitiledi,
Bul Izrail xalqınıń ahıw-nalası menen páriyadı.
Óytkeni olar joldan shıqtı,
Qudayı Jaratqan Iyeni umıttı[+].

22Háy, biyopa perzentler, keri qaytıńlar,
Men sizlerdi opasızlıqtan emleymen.

Xalıq bılay deydi:
„Mine, Saǵan qaytıp kiyatırmız,
Sebebi Qudayımız Jaratqan Iye Senseń[+].
23Írasında da, tóbelerde tabınıp,
Tawlarda salǵan shawqım-súrenler jalǵan.
Haqıyqatında, Qudayımız Jaratqan Iye Izraildı qutqaradı.
24Jaslıǵımızdan ata-babalarımızdıń múlki bolǵan,
Mayda hám iri malların,
Ul hám qızların jerkenishli but jalmap juttı.
25Kelińler, shermendeligimizdi búrkenip,
Masqarashılıqtı jamılıp alayıq.
Sebebi Qudayımız Jaratqan Iyege qarsı gúna[†] islep keldik,
Ata-babalarımız da, bizler de,
Jaslıǵımızdan usı kúnge deyin,
Qudayımız Jaratqan Iyeniń dawısına qulaq salmadıq.“»[+]

#### 4

1«Háy, Izrail![†] Eger qaytpaqshı bolsań,
– deydi Jaratqan Iye[†], –
Eger Maǵan qaytpaqshı bolsań,
Jerkenishli butlarıńdı Meniń kózimnen joǵaltsań,
Joldan azǵırılmay júrseń,[+]
2Haqıyqat, ádalat hám tuwrılıq penen:
„Tiri Jaratqan Iye haqı ant ishemen“, – deseń,
Onda milletler Men arqalı jarılqanıp,
Meniń menen maqtanadı»[+].

3Jaratqan Iye Yahuda[†] xalqına hám Erusalim[†] turǵınlarına bılay deydi:

«Súrilmegen jerińizdi súriń,
Tikenler arasına tuqım seppeń[+].
4Yahuda xalqı hám Erusalim turǵınları,
Júregińizdegi jamanlıqlardı alıp taslap,
Maǵan, Jaratqan Iyege[†] ózińizdi baǵıshlań.
Bolmasa, jawız islerińiz sebepli,
Ǵázebimdi ot kibi lawlataman,
Onı hesh kim sóndire almas»[+].


Arqadan keletuǵın apat

5«Yahudada járiyalap, Erusalimde jar salıp, bılay deńler:
„El boylap kárnay[†] shalıń!“
Baqırıp bılay dep aytıń:
„Jıynalıp, qorǵanlı qalalarǵa qashayıq!“[+]
6Sionǵa[†] qashıń dep, bayraq kóteriń!
Sızılmay, tezirek qashıp qutılıń!
Óytkeni Men arqa tárepten apat,
Ullı qırǵın alıp kelemen[+].

7Arıslan ininen shıqtı,
Milletlerdi joq qılıw ushın jolǵa shıqtı.
Jerińdi wayran etiw ushın,
Ol óz ornınan qozǵaldı.
Yahuda, seniń qalalarıń qarabaqanaǵa aylanadı,
Adamsız húwlep qaladı[+].
8Sonıń ushın aza kiyimin kiyip, zarlap jılań,
Sebebi Jaratqan Iyeniń lawlaǵan ǵázebi bizdi shetlep ótpedi[+].

9Sol kúni,
– deydi Jaratqan Iye, –
Patshanıń hám hámeldarlardıń júrekleri suwlaydı,
Ruwxaniylerdi[†] qorqınısh biylep alıp,
Payǵambarlar[†] ań-tań boladı».

10Sonda men bılay dedim:

– Wah, Quday[†] Iye! «Sizlerge tınıshlıq boladı», – dep, bul xalıqtı hám Erusalimdi pútkilley aldadıń. Qılısh alqımına taqalıp tur-ǵo![+]

11«Sol waqıtta bul xalıqqa hám Erusalimge bılay dep aytıladı: „Shóldegi jalańash tóbelerden esken ıssı samal Meniń xalqım tárepke espekte. Biraq ol qırman suwırıw yaki dándi tazalaw ushın emes. 12Mennen keletuǵın samal júdá kúshli boladı. Olardıń ústinen húkim shıǵaratuǵın waqıt keldi. Bunı Men aytaman“[+].

13„Áne, dushpan bult kibi jaqınlap kiyatır,
Sawash arbaları quyınǵa megzer.
Atları búrkitten de shaqqan.
Sorımız qurısın, sorlap qaldıq!“[+]
14Háy, Erusalim! Júregińdi jamanlıqtan tazala, qutqarılasań.
Jawız niyetlerińdi qashanǵa deyin ishińde saqlamaqshısań[+]?
15Dannan bir dawıs esitiledi,
Efrayım[†] tawınan apatshılıq xabarı kelmekte.

16Milletlerge járiyalap, Erusalimge xabarlań:
Alıslardan basqınshılar kiyatır,
Yahuda qalalarına qarsı sawash súrenin aytıp baqırmaqta.
17Olar atızdaǵı saqshılarǵa uqsap,
Erusalimdi qorshap aladı.
Sebebi Erusalim Maǵan qarsı bas kóterdi,
– deydi Jaratqan Iye. –[+]
18Bulardıń hámmesin basıńa salǵan,
Seniń jollarıń hám isleriń boladı.
Bul jawızlıǵıńnıń kesapatı.
Qanday ashshı! Bul seniń júregińniń tórine jetti!»[+]

19Way, janım! Way, janım!
Azarına shıday almayman!
Wah, júregim! Júregim hásiret shegip atır!
Úndemey tura almayman,
Sebebi kárnay sestin, sawash shawqımın esittim[+].
20Apatshılıq izinen apatshılıq keldi,
Pútkil jurt was-wayran boldı.
Kózdi ashıp-jumǵansha, shatırlarım,
Bir demde perdelerim jırtılıp ketti[+].
21Qashanǵa deyin, men sawash bayraqların kórip,
Kárnay seslerin esite beremen?

22«Meniń xalqım aqmaq,
Olar Meni tanımaydı.
Olar nadan balalar, olarda túsinik joq.
Olar jamanlıq qılıwǵa sheber,
Jaqsılıq qılıwdı bilmeydi»[+].

23Men, Eremiya jerge qaradım,
Ol bos hám tússiz edi.
Aspanǵa qaradım, onda nur joq edi[+].
24Tawlarǵa qaradım, olar qaltırasar,
Pútkil tóbeler terbelip turar edi[+].
25Qaradım, wah, hesh kim joq,
Kóktegi barlıq quslar ushıp ketken edi[+].
26Qaradım, Jaratqan Iyeniń aldında,
Ónimdar topıraq shólge aylanıp,
Pútkil qalalar wayran bolǵan edi.
Buǵan Onıń lawlaǵan ǵázebi sebepshi edi[+].

27Jaratqan Iye bılay deydi:
«Men bul jerdi pútkilley joq qılmasam da,
Onıń hámmesi qańırap, bosap qaladı[+].
28Sonlıqtan jer aza tutıp, aspan túneredi.
Men ayttım, Men qarar qıldım,
Ókinbeymen, pikirimnen qaytpayman[+].

29Barlıq qala xalqı,
Atlılardıń hám sadaqshılardıń shawqımınan qashadı.
Kimisi qalıń putalarǵa tıǵıladı,
Kimisi jartaslarǵa[†] órmeleydi.
Hámme qalalar qańırap qaladı,
Olarda jasaytuǵın hesh kim bolmaydı.

30Háy, wayran bolǵan sen!
Nege qırmızı kiyim kiyip aldıń?
Ne ushın altın taǵınshaqlar taǵıp,
Kózlerińdi baqıraytıp boyap aldıń?
Biykarǵa bezenip alıpsań.
Oynaslarıń seni jek kóredi,
Olar seniń janıńdı almaqshı[+].

31Men tolǵatıp atırǵan hayaldıń baqırǵan dawısına,
Birinshi balasın tuwıp atırǵan hayaldıń,
Íńqıldısına uqsaǵan dawıstı esitip turman.
Men qız Sionnıń[†] entikken dawısın esitip turman.
Ol qolların sozıp bılay demekte:
„Sorım qurısın!
Janımdı almaqshı bolǵanlar aldında dimarım qurıdı“»[+].

#### 5


Erusalimniń gúnası

1«Erusalim[†] kóshelerin aylanıń,
Átirapına qarap, ańlań,
Qala maydanlarınan izleń.
Eger ádalatlı hám haqıyqattı izlegen bir adam tapsańız,
Onda Men bul qalanıń gúnasınan ótemen[+].
2Olar: „Tiri Jaratqan Iye[†] haqı ant ishemiz“, – dese de,
Negizinde, ishken antı jalǵan»[+].

3Jaratqan Iye, Seniń názeriń haqıyqatqa tigilgen emes pe?
Olardı urdıń, biraq olar azarın sezbedi,
Olardı joq qılmaqshı boldıń, biraq sabaq alıwdan bas tarttı.
Olar betlerin jartastan[†] da qattı qılıp,
Izge qaytıwdı qálemedi[+].
4Men ishimnen: «Bul adamlar ǵárip hám aqılsız,
Olar Jaratqan Iyeniń[†] jolın,
Óz Qudayınıń Nızamın bilmeydi[+].
5Endi men abıraylı adamlarǵa barıp,
Olar menen sóylesemen.
Olar Jaratqan Iyeniń jolın,
Óz Qudayınıń Nızamın biledi», – dep oyladım.
Biraq olardıń hámmesi de Qudayınıń moyıntırıǵın sındırıp,
Kisenlerin úzip taslaǵan eken[+].
6Sonlıqtan toǵaydan shıqqan arıslan olardı tilkimlep,
Shóldegi qasqır olardı ǵajıp taslaydı.
Qaplan qalaları janında buqqıda jatıp,
Qaladan shıqqan hár bir adamdı tilkim-tilkim qıladı.
Sebebi olardıń qılmısı úlken,
Opasızlıǵı sansız[+].

7«Seni qalay keshiremen?
Balalarıń Meni taslap ketip,
Quday[†] bolmaǵan butlar haqı ant ishti.
Men olardı toydırdım.
Olar bolsa, qıyanet etip,
Toplanısıp, buzıqlardıń úylerine ketti[+].
8Olar kúyge kelgen ayǵırlar kibi,
Hár biri qońsısınıń hayalına kisneydi[+].
9Bular ushın Men olardı sózsiz jazalamayman ba?
– deydi Jaratqan Iye. –
Usınday bir milletten ósh almayın ba[+]?

10Júzimzarlarına kirip, olardı wayran qılıń,
Biraq pútkilley joq qılmań.
Júzim shaqalarınıń kereksizlerin julıp taslań,
Endi olar Maǵan, Jaratqan Iyege tiyisli emes[+].
11Izrail[†] hám Yahuda[†] xalıqları,
Maǵan pútkilley qıyanet etti», – deydi Jaratqan Iye.

12Xalıq Jaratqan Iye haqqında jalǵan sóylep, bılay deydi:
«Ol hesh nárse qılmaydı,
Basımızǵa apatshılıq túspeydi,
Bizler qılısh ta, ashlıq ta kórmeymiz[+].
13Payǵambarlar[†] samalǵa megzer,
Olarda Jaratqan Iyeniń sózi joq.
Aytqanları olardıń ózleriniń basına tússin»[+].

14Sonlıqtan Álemniń Qudayı Jaratqan Iye bılay deydi:
«Xalıq bul sózlerdi aytqanı ushın,
Óz sózlerimdi seniń awzıńda jalınday qılaman.
Bul xalıqtı otın qılaman,
Ot olardı jandırıp joq qıladı[+].
15Háy, Izrail xalqı,
– deydi Jaratqan Iye, –
Sizlerdiń ústińizge,
Uzaq jerden bir milletti alıp kelemen.
Ol kúshli hám áyyemgi xalıq bolıp,
Sol adamlardıń tilin sen bilmeyseń,
Sózine de túsinbeyseń[+].
16Olardıń oq jayları ashıq qábirge megzer,
Adamlarınıń hámmesi batır jawıngerler[+].
17Olar seniń zúráátińdi hám nanıńdı jep taslap,
Ul-qızlarıńızdı jalmap jutadı.
Mayda hám iri mallarıńızdı,
Júzim hám ánjirlerińizdi jeydi.
Sizler isengen qorǵanlı qalalarıńızdı,
Qılısh penen wayran qıladı[+].

18Hátte, sol kúnleri de, – deydi Jaratqan Iye, – sizlerdi pútkilley joq qılmayman. 19Xalıq sennen: „Nege Qudayımız Jaratqan Iye bizlerge bul nárselerdi isledi?“ – dep sorasa, olarǵa bılay dep juwap ber: „Sizler Onı tárk etip, óz jerińizde basqa qudaylarǵa xızmet ettińiz. Endi sizler ózlerińizge tiyisli bolmaǵan jerde basqalarǵa solay xızmet etesiz“[+].

20Yaqıptıń[†] xalqına jar salıp,
Yahudada járiyalań:
21Háy, kózi bolsa da, kórmegen,
Qulaǵı bolsa da, esitpegen,
Nadan hám biyparasat xalıq,
Qulaq salıń![+]
22Mennen qorqpaysız ba?
– deydi Jaratqan Iye. –
Meniń aldımda qaltıramaysız ba?
Men qumdı teńizge shegara,
Máńgi ótip bolmaytuǵın bóget qıldım.
Tolqınlar tassa da, ústine shıǵa almaydı,
Shuwlasa da, onnan asıp kete almaydı[+].
23Biraq bul xalıq ójet hám qozǵalańshı.
Olar azǵırılıp, óz jolına qaytıp ketti[+].
24Olar júregine túyip:
„Gúzgi hám báhárgi jawındı óz waqtında jawdıratuǵın,
Jıyın-terim ushın belgilengen hápteni saqlap kelgen,
Qudayımız Jaratqan Iyeden qorqayıq“, – demeydi[+].
25Ayıplarıńız sizlerdi usı jaqsı nárselerden uzaqlastırdı,
Gúnalarıńız bereketten mahrum etti.

26Xalqımnıń arasında jawız adamlar bar,
Olar qus awlaǵanday buqqıda jatıp,
Duzaq qurıp, adamlardı tutadı[+].
27Tordıń qusqa tolǵanınday,
Olardıń úyleri de jalǵanǵa tolı.
Sonlıqtan olar kúsheyip, bayıdı,
28Semirip, jıltıradı.
Olardıń jawız isleriniń shegarası joq.
Jetimniń dawa-arzın ádalatlı qaramaydı,
Isti onıń paydasına sheshpeydi,
Jarlınıń huqıqın da qorǵamaydı[+].
29Bular ushın Men onı jazalamayın ba?
– deydi Jaratqan Iye. –
Bunday milletten ósh almayın ba[+]?

30Sol jerde qorqınıshlı hám tań qalarlıq nárse bolmaqta:
31Payǵambarlar jalǵan payǵambarshılıq qılmaqta,
Ruwxaniyler[†] ózleriniń qálewi boyınsha basqarmaqta.
Meniń xalqıma bul unamaqta.
Biraq bulardıń aqırı kelgende ne qılasız?»[+]

#### 6


Erusalimniń qamal qılınıwı

1«Háy, Benyamin xalqı, janıńızdı qutqarıw[†] ushın,
Erusalimnen[†] qashıp ketiń!
Teqoada kárnay[†] shalıń!
Beyt-Hakkeremde ot jaǵıp, belgi beriń!
Arqadan apatshılıq, ullı qırǵın kórinbekte[+].
2Sulıw hám názik qızdı,
Qız Siondı[†] joq qılaman.
3Shopanlar súriwi menen oǵan kelip,
Dógeregine shatırların tigedi.
Hár kim úlesine tiygen jerde súriwin jayadı.

4„Erusalimge qarsı urısqa tayarlanıń!
Turıńlar, kúndiz hújimge shıǵayıq!
Sorımız qurısın! Kún batıwǵa meyil beripti,
Kesh túsip, kóleńkeler uzayıptı[+].
5Turıńlar, túnde hújim jasap,
Onıń qorǵanların qıyratayıq!“»

6Álemniń Jaratqan Iyesi[†] bılay deydi:
«Tereklerin kesiń,
Erusalimge minetuǵın topıraq úyiń.
Bul qala jazalanadı,
Onda zorlıq-zombılıqtan basqa hesh nárse joq[+].
7Bulaqtan suw shıǵa bergenindey,
Bul qalada da jawızlıq solay shıǵa beredi.
Onnan zorlıq hám zulımlıqtıń dawısı esitilip tur,
Kesellik hám jaralardı kórip turman[+].
8Erusalim, eskertiwime qulaq sal,
Bolmasa, sennen júz buraman.
Seni qańıratıp,
Adam jasamaytuǵın jerge aylandıraman».

9Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi:
«Júzimniń sońǵı solqımına deyin terilgenindey,
Dushpanlar Izraildı[†] aman qalǵanlarınan jurday qıladı.
Sonlıqtan júzim teriwshi sıyaqlı,
Qolıńdı iske salıp shaqalardı qayta kórip shıq».

10Men kimge aytıp, kimdi qáwipten saqlayın?
Kim maǵan qulaq asadı?
Olardıń qulaqları jabıq, esitpeydi.
Jaratqan Iyeniń sózi olarǵa shermendeliktey túyiledi,
Onnan ráhátlenbeydi[+].
11Sol sebepli men Jaratqan Iyeniń ǵázebine toldım,
Qáhárimdi basa almayman.

«Bul ǵázepti kóshedegi balalardıń,
Jıynalıp turǵan jigitlerdiń ústine tók.
Ol erkek hám hayallarǵa jawadı,
Qartayǵanlar hám kúni jaqınlasqanlar da onnan qutıla almaydı[+].
12Olardıń úyleri, atızları hám hayalları,
Basqalarǵa beriledi.
Sebebi Men bul jerdiń turǵınlarına qarsı qolımdı kóteremen,
– deydi Jaratqan Iye[†]. –[+]
13Kishkenesinen úlkenine shekem,
Haram dúnya tabıwǵa háwes,
Payǵambarlarınan[†] ruwxaniylerine[†] shekem,
Hámmesi hiyle menen is tutadı[+].
14Tınıshlıq bolmasa da:
„Tınıshlıq, tınıshlıq“, – dep,
Xalqımnıń qáwipli jarasın júzeki emleydi[+].
15Islegen jerkenishli isleri ushın olar uyaldı ma?
Yaq, hesh te uyalmadı,
Qızarıw ne ekenin de bilmedi.
Sonlıqtan olar da qulaǵanlar menen qulaydı,
Jazalaǵanımda, jer menen jeksen boladı», – deydi Jaratqan Iye[+].

16Jaratqan Iye bılay deydi:
«Dárbent jollarda turıp, qarań,
Áyyemgi soqpaqlar haqqında sorap,
Jaqsı joldıń qay jerde ekenin úyreniń.
Onnan júriń, janıńız ráhát tabadı.
Biraq sizler: „Onnan júrmeymiz“, – dedińiz[+].
17Men sizlerdiń ústińizden gúzetshi qoyıp:
„Kárnaydıń dawısına qulaq salıń“, – dedim.
Biraq sizler: „Tıńlamaymız“, – dedińiz[+].
18Sonıń ushın, milletler, qulaq salıń,
Qarap turǵanlar, olardıń basına neler túsetuǵının biliń.
19Tıńla, jer júzi!
Bul xalıqtıń basına apatshılıq jawdıraman,
Bul olardıń jaman niyetleriniń miywesi boladı.
Olar Meniń sózlerime qulaq aspadı,
Nızamımdı qabıl etpedi[+].
20Ne ushın Maǵan Shebadan xosh iyisli tútetki,
Uzaq ellerden xosh iyisli qamıs alıp kelinedi?
Jandırılatuǵın qurbanlıqlarıńızdı[†] qabıl etpeymen,
Sizlerdiń qurbanlıqlarıńız Maǵan unamaydı»[+].

21Sonlıqtan Jaratqan Iye bılay deydi:
«Bul xalıqtıń aldına súrnigetuǵın tas qoyaman,
Ákeler balaları menen birge súrnigip jıǵıladı,
Qońsılar dosları menen birge nabıt boladı»[+].

22Jaratqan Iye bılay deydi:
«Mine, arqa tárepten bir xalıq kiyatır,
Dúnyanıń shetinen bir ullı millet ayaqqa turmaqta[+].
23Olar oq jay hám semser menen qurallanǵan,
Ózleri de zalım hám rehimsiz.
Atlarǵa minip shawǵan sesti,
Teńiz sıyaqlı shuwıldaydı.
Qız Sion! Saǵan hújim qılıw ushın,
Olar bir adamday sap tartıp turadı».

24Olar haqqındaǵı bul xabardı esitip,
Qollarımızda dárman qalmadı.
Tolǵaq tutqan hayal kibi,
Shanshıw hám azap biylep aldı[+].
25Atızlarǵa shıqpań, jollarda júrmeń!
Dushpannıń qolında qılısh bar,
Átiraptı qorqınısh orap alǵan[+].
26Háy, meniń xalqım!
Aza kiyimin kiyip, kúlge otır.
Jalǵız perzent ushın aza tutqanday,
Ashshı-ashshı kóz jas tók.
Sebebi ústimizge tosattan nabıt qılıwshı keledi[+].

27«Men seni xalqım arasına,
Temirdi sınaǵanday etip,
Xalqımdı sınaw ushın qoydım.
Sen olardı baqlap, jollarına baha bereseń[+].
28Olardıń hámmesi baǵınbaytuǵın qozǵalańshı,
Ósekshi adamlar.
Olar qola hám temirdey qattı,
Bári joldan shıqqan.
29Kórik toqtawsız úplenip,
Otta qorǵasın erip atır.
Biraq zergerdiń bul isi biyhuda ketti,
Sonda da jawızlıqtan ajıratılmadı.
30Olardı „sıpatsız gúmis“ dep ataydı.
Óytkeni Men, Jaratqan Iye olardan júz burdım»[+].

#### 7


Eremiyanıń Ibadatxanada waz aytıwı

1Eremiyaǵa Jaratqan Iyeden[†] mınaday sóz tústi:

2– Jaratqan Iyeniń Úyiniń[†] dárwazasında turıp, mına sózdi járiyala: «Háy, pútkil Yahuda[†] xalqı, Jaratqan Iyege sıyınıw ushın mına dárwazalardan kirgenler! Jaratqan Iyeniń sózin tıńlań![+] 3Izraildıń[†] Qudayı Álemniń Jaratqan Iyesiniń sózi mınaw: Jollarıńızdı hám is-háreketińizdi tuwrılań. Sonda Men sizlerge bul jerde jasawǵa ruxsat beremen[+]. 4„Bul Jaratqan Iyeniń Ibadatxanası,[†] bul Jaratqan Iyeniń Ibadatxanası, Jaratqan Iyeniń Ibadatxanası usı jerde“, – degen jalǵan sózlerge isenbeń[+]. 5Eger jollarıńızdı, islerińizdi pútkilley dúzetseńiz, bir-birińizge ádalatlı bolsańız,[+] 6kelgindige, jetimge hám jesirge zulımlıq qılmasańız, bul jerde nahaq qan tókpeseńiz, ózlerińizge zıyan keltiretuǵın basqa qudaylarǵa awıp ketpeseńiz, 7onda Men sizlerge bul jerde, áwelden ata-babalarıńızǵa bergen jerde máńgi-baqıy jasawıńızǵa ruxsat beremen[+]. 8Degen menen, sizler paydasız jalǵan sózlerge isenip júrsiz. 9Sizler urlıq qılasız, adam óltiresiz, neke hadallıǵın buzasız, jalǵan ant ishesiz, Baalǵa arnap, xosh iyisli tútetki tútetesiz, tanımaytuǵın basqa qudaylarǵa eresiz[+]. 10Keyin bul jerkenishli islerdi dawam etiw ushın, Meniń atım menen atalǵan mına Úyge kelip, aldımda turıp: „Bizler aman-esenbiz“, – deysizler me? 11Meniń atım menen atalǵan bul Úy sizler ushın qaraqshılar mákanına aylandı ma? Degen menen, Men ne islep atırǵanıńızdı kórip turman, – deydi Jaratqan Iye[†][+]. 12– Endi Shiloǵa, Men Óz atımdı dáslepki ret ornatqan jerge barıń hám xalqım Izraildıń jawızlıǵı sebepli oǵan ne qılǵanımdı kóriń. 13Bulardıń hámmesin sizler de isledińiz, – deydi Jaratqan Iye. – Men sizlerge qayta-qayta ayttım, qulaq salmadıńız, shaqırdım, juwap bermedińiz[+]. 14Solay eken, Men Shiloǵa ne qılǵan bolsam, Meniń atım menen atalǵan, sizler isengen bul Ibadatxanaǵa, sizlerge hám ata-babalarıńızǵa bergen bul jerge sonı qılaman. 15Tuwısqanlarıńızdı, pútkil Efrayım[†][*] násillerin aldımnan qalay quwǵan bolsam, sizlerdi de solay quwaman»[+].


Xalıqtıń boysınbawshılıǵı

16– Eremiya, sen bul xalıq ushın duwa etpe, olar ushın páriyad qılma, jalınba, Maǵan táwelle salma. Bári bir Men seni tıńlamayman[+]. 17Yahuda qalalarında, Erusalim[†] kóshelerinde olardıń ne islep atırǵanın kórip turǵanıń joq pa? 18Balalar otın jıynaydı, ákeler ot jaǵadı, hayallar qamır iylep, Aspan xanshasına arnap mazalı nan pisiredi. Meniń ǵázebimdi keltiriw ushın, bul xalıq basqa qudaylarǵa ishimlik sadaqasın[†] quyadı. 19Olardıń ashıwǵa tiymekshi bolǵanı Men be? – deydi Jaratqan Iye. – Yaq, olar ózlerine zálel keltirip, uyatqa qalmaqta.

20Sol sebepli Quday[†] Iye bılay deydi: Men ashıw-ǵázebimdi bul jerge, adamlar menen haywanlardıń, atızdaǵı aǵashlar menen jerdiń óniminiń ústine tógemen. Ǵázebim ot bolıp janar, ol sóndirilmes[+].

21Izraildıń Qudayı, Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: Jandırılatuǵın qurbanlıqlarıńızdı[†] basqa qurbanlıqlarıńızǵa qosıp, ekewiniń de góshin jey beriń[+]. 22Óytkeni Men ata-babalarıńızdı Mısırdan[†] alıp shıqqanımda, jandırılatuǵın qurbanlıq hám basqa qurbanlıqlar tuwralı hesh nárse aytpadım, buyrıq ta bermedim[+]. 23Men olarǵa tek mına buyrıqtı bergen edim: «Maǵan qulaq salıń. Sonda Men sizlerdiń Qudayıńız, sizler de Meniń xalqım bolasız. Bárqulla Men buyırǵan joldan júriń, sonda abadan turmısqa erisesiz»[+]. 24Biraq olar tıńlamadı, Maǵan dıqqat awdarmadı. Kerisinshe, óz qálewi hám jawız júreginiń ójetligi jolında júrdi. Alǵa ilgerilewdiń ornına, artqa ketti[+]. 25Ata-babalarıńız Mısırdan shıqqan kúnnen tap usı kúnge shekem, Men olarǵa barlıq qullarımdı – payǵambarlardı[†] hár kúni izli-izinen jiberdim[+]. 26Sonda da olar Meni tıńlamadı, názer de awdarmadı. Olar moyın tawlap, ata-babalarınan da beter jamanlıq qıldı[+].

27Sen olarǵa usı sózlerdiń hámmesin aytasań, biraq olar seni tıńlamaydı. Sen olardı shaqırasań, biraq olar juwap bermeydi. 28Sonlıqtan sen olarǵa bılay dep ayt: «Bul Qudayı Jaratqan Iyeniń sózine qulaq aspaǵan, tálim-tárbiyanı qabıl almaǵan millet! Haqıyqat óldi, olardıń awzınan haq sóz shıqpaytuǵın boldı.

29Erusalim xalqı, shashıńızdı kesip ılaqtırıń,
Taqır tóbelerge shıǵıp, joqlaw aytıń.
Sebebi ǵázebine ushıraǵan bul áwladtı,
Jaratqan Iye tárk etip, taslap ketti.

30Yahuda xalqı Meniń názerimde jawız bolǵan islerdi isledi, – deydi Jaratqan Iye. – Olar Meniń atım menen atalǵan úyge jerkenishli butlardı qoyıp, onı haramladı[+]. 31Ul-qızların otta jaǵıp qurbanlıq qılıw ushın, Ben-Hinnom oypatlıǵındaǵı Tofette sıyınıw orınların qurdı. Bulardı Men buyırmadım, bular oyıma kirip te shıqpadı[+]. 32Endi sonday kúnler keledi, – deydi Jaratqan Iye, – Ol jer Tofet yamasa Ben-Hinnom oypatlıǵı delinbeydi, al Bawızlaw oypatlıǵı dep ataladı. Tofette jerlewge orın qalmaǵansha, óliler jerlenedi. 33Bul xalıqtıń óli deneleri aspandaǵı quslarǵa hám jerdegi jabayı haywanlarǵa jem boladı. Olardı úrkitetuǵın hesh kim qalmaydı[+]. 34Yahuda qalalarında hám Erusalim kóshelerinde quwanısh hám shadlıq seslerin, kelin-kúyewdiń toyınıń sestin esitilmeytuǵın qılaman. Ol el qarabaqanaǵa aylanadı»[+].

#### 8

1«Sol waqıtta, – deydi Jaratqan Iye[†], – Yahuda[†] patshalarınıń, basshılarınıń, ruwxaniyleriniń,[†] payǵambarlarınıń[†] súyekleri, Erusalim[†] turǵınlarınıń súyekleri qábirlerinen shıǵarıp taslanadı. 2Bul súyekler ózleri súygen, xızmet etken, izine ergen, másláhát soraǵan hám tabınǵan zatlarınıń, yaǵnıy quyashtıń, aydıń hám aspan deneleriniń astına shashıp taslanadı. Olar jıynap alınbaydı, jerlenbeydi, topıraqta tezek sıyaqlı shashılıp jatadı[+]. 3Bul jaman xalıqtan aman qalǵanların qay jerge súrgin[†] qılsam da, olar ómirden ólimdi abzal kóredi», – deydi Álemniń Jaratqan Iyesi.[†][+]


Gúna hám jaza

4– Sen olarǵa ayt:

«Jaratqan Iye bılay deydi:
Jıǵılǵan adam qayta turmay ma?
Joldan adasqan izge qaytpay ma?
5Ne ushın bul xalıq joldan shıqtı?
Ne ushın Erusalim Mennen úzliksiz júz buradı?
Olar jalǵanǵa qattı jabısıp alıp,
Maǵan qaytıwdan bas tartpaqta.
6Men dıqqat penen tıńladım,
Olar hesh tuwrı sóylemeydi.
Hesh biri: „Ne qılıp qoydım“, – dep,
Qılmısına pushayman bolmaydı.
Olar sawashqa umtılǵan at kibi,
Hár biri óz jolına jortadı.
7Hátte, aspandaǵı láylek te,
Óziniń qaytıw máwsimin biledi.
Qumırı, qarlıǵash hám tırna da,
Kóshiw waqtın biledi.
Biraq xalqım Meniń kórsetpelerimdi bilmeydi[+].
8Qalayınsha sizler: „Bizler aqıllımız,
Jaratqan Iyeniń Nızamı bizlerde“, – dep ayta alasız.
Negizinde, xatkerlerdiń jalǵan qálemi,
Bul Nızamdı jalǵanǵa aylandırǵan joq pa[+]?
9Danalar uyatqa qaldı,
Albırap, duzaqqa tústi.
Olar Jaratqan Iyeniń sózinen júz burdı.
Sonda olardıń danalıǵı qayda?
10Kishkenesinen úlkenine shekem,
Haram dúnya tabıwǵa háwes.
Payǵambarlarınan ruwxaniylerine shekem,
Hámmesi hiyle menen is tutadı.
Sonlıqtan olardıń hayalların basqalarǵa,
Atızların basqınshılarǵa beremen[+].
11Tınıshlıq bolmasa da: „Tınıshlıq, tınıshlıq“, – deydi.
Xalqımnıń qáwipli jarasın júzeki emleydi[+].

12Islegen jerkenishli isleri ushın olar uyaldı ma?
Yaq, hesh uyalmadı,
Qızarıw ne ekenin bilmedi.
Sonlıqtan, olar da qulaǵanlar menen qulaydı,
Jazalaǵanda, jer menen jeksen boladı, – deydi Jaratqan Iye[+].

13Olardıń zúráátin joq qılaman,
– deydi Jaratqan Iye. –
Shaqalarda júzim qalmaydı,
Ánjir aǵashı da miywe bermeydi,
Hátte, japıraqları da quwrap qaladı.
Olarǵa ne bergen bolsam,
Hámmesinen juda boladı»[+].

14Adamlar bılay desti:
«Nege ele bul jerde otırmız?
Jıynalıp, qorǵanlı qalaǵa barayıq,
Sol jerde jan táslim qılayıq.
Qudayımız Jaratqan Iyege qarsı gúna[†] islegenimiz ushın,
Ol bizlerge záhárli suw ishkizip,
Ólim jazasın berdi[+].
15Bizler tınıshlıq kúttik,
Biraq jaqsılıq kelmedi,
Shıpa waqtın kúttik,
Biraq tosattan qorqınıshqa duwshar boldıq[+].
16Dushpan atlarınıń pısqırıǵı,
Dannan esitilip tur.
Ayǵırlarınıń kisnegeninen,
Pútkil jer júzi titirep atır.
Olar bul jerdi hám ishindegi hámme nárseni,
Qalanı hám onda jasaytuǵınlardıń hámmesin,
Joq qılıw ushın keldi»[+].

17«Men arańızǵa jılanlardı,
Aldap-arbawǵa kónbeytuǵın uwlı jılanlardı jiberemen.
Olar sizlerdi shaǵadı», – deydi Jaratqan Iye[+].

18Dártime shıpa joq,
Júregim jaralı.
19Tıńlań, xalqımnıń zarlaǵan dawısı,
Jerdiń alıs túpkirinen esitilip tur:
«Jaratqan Iye Sionda[†] emes pe?
Onıń Patshası da endi ol jerde bolmay ma?»

«Ne ushın olar ózleriniń butları,
Jaramsız qudayları menen Meniń qáhárimdi keltirdi?»[+]

20«Báhár de ótti, jaz da tamam boldı,
Bizler ele qutqarılmadıq», – deydi xalıq.

21Xalqımnıń azabı zardabınan men de azaplandım,
Aza tuttım, meni qorqınısh biylep aldı[+].
22Giladta[†] málhám joq pa?
Ol jerde shıpaker joq pa?
Xalqımnıń jaraqatı nege jazılmay qoydı[+]?

#### 9

1Qánekey, basım suw tolı qudıq,
Kózlerim kóz jas shıǵatuǵın bulaq bolsa edi!
Xalqımnıń qaza tapqanları ushın,
Kúni-túni joqlaw aytıp, jılar edim![+]
2Qánekey, shólde men ushın bir kárwan saray bolsa edi!
Xalqımdı taslap, olardan uzaqlasar edim!
Sebebi olardıń hámmesi buzıq,
Opasızlar jıyındısı[+].

3«Olar jalǵan ushın tillerin oq jay kibi iyedi,
Nahaqlıqtıń arqasınan olar jerde kúsheyip barmaqta,
Jawızlıq ústine jawızlıq qılmaqta,
Meni hasla tanımaydı,
– deydi Jaratqan Iye[†]. –[+]
4Hár birińiz óz dostıńızdan saqlanıń,
Tuwısqanlarıńızdıń birde birewine isenbeń.
Sebebi hár bir tuwısqan jalǵanshı,
Hár bir dos ósekshi[+].
5Hár kim óz dostısın aldaydı,
Hesh kim haqıyqattı sóylemeydi.
Tillerin jalǵan sóylewge úyretken,
Qılmıs islew menen ózlerin harıqtırdı.
6Sen, Eremiya, ótirikshiler arasında jasap atırsań,
Ótirikshiligi sebepli olar Meni tanıwdan bas tartadı», – deydi Jaratqan Iye.

7Sonlıqtan Álemniń Jaratqan Iyesi[†] bılay deydi:
«Men olardı otta eritip, sınaqtan ótkeremen.
Xalqımnıń jaman isine bunnan basqa ne qılayın[+]?
8Olardıń tilleri óltiretuǵın oq,
Hiyle menen sóyleydi,
Dostı menen kózabaǵa jaqsı sóylesedi,
Biraq ishinen oǵan duzaq quradı[+].
9Bular ushın Men olardı jazalamayın ba?
– deydi Jaratqan Iye, –
Bunday milletten ósh almayın ba?»[+]

10Men tawlar ushın jılap-sıqlap,
Daladaǵı jaylawlar ushın joqlaw aytaman.
Olar kúyip, shólge aylandı,
Hesh kim ol jerden ótpeydi,
Mallardıń dawısı da esitilmeydi.
Quslar da, haywanlar da ol jerden qashıp ketken[+].

11«Men Erusalimdi[†] tas úyindisine,
Saǵallardıń mákanına aylandıraman.
Yahuda[†] qalaların shólge aylandırıp,
Adamsız bos qaldıraman»[+].

12Bunı túsiniwge kimniń danalıǵı jetedi? Bul jerdiń ne ushın qurıp, wayran bolıp, hesh kim júrmeytuǵın shólge aylanǵanın bizge túsindiretuǵınday, Jaratqan Iyeniń awzınan shıqqan sózdi kim alıp, járiyaladı?

13Jaratqan Iye bılay deydi: «Olar Meniń ózlerine bergen Nızamımdı orınlawdan bas tarttı, dawısıma qulaq aspadı hám Nızamıma say jasamadı. 14Kerisinshe, olar qaysarlıq penen óz júrek qálewlerine berilip, ata-babaları úyretkenindey, Baallarǵa erdi».

15Sonıń ushın Álemniń Jaratqan Iyesi Izraildıń[†] Qudayı bılay deydi: «Men bul xalıqqa ashshı juwsan jegizip, záhárli suw ishkizemen[+]. 16Men olardı ózleri de, ata-babaları da tanımaytuǵın milletlerdiń arasına tarqatıp jiberemen. Olar tolıq qırılıp bolmaǵansha, izine qılısh salaman»[+].

17Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi:
«Oylanıp kóriń!
Joqlaw aytıp jılaytuǵın hayallardı shaqırıń!
Olardıń eń sheberlerin aldırtıń![+]
18Jıldam kelip, bizler ushın jılasın,
Kózimizden jas shıǵarıp,
Qabaǵımızdan suwday aǵızsın[+].
19Sionnan[†] joqlaw aytıp jılaǵan dawıs esitiledi:
„Bizler wayran boldıq!
Qattı uyatqa qaldıq!
Jerimizdi tárk ettik,
Mákanımız jer menen jeksen boldı“».

20Háy, hayallar, Jaratqan Iyeniń sózin tıńlań!
Awzınan shıqqan sózge qulaq salıń!
Qızlarıńızǵa jılawdı,
Olardıń doslarına joqlaw jırın aytıwdı úyretiń.
21Kóshelerde balalardı,
Maydanlarda jaslardı qırıp taslaw ushın,
Ólim áyneklerimizge tırmasıp,
Qorǵan qalalarımızǵa kirdi.

22Olarǵa ayt:
«Jaratqan Iye bılay deydi:
Adamnıń óli deneleri,
Ashıq daladaǵı qıy sıyaqlı,
Oraqshılardan qalǵan masaq sıyaqlı shashılıp jatadı.
Olardı jıynap alatuǵın hesh kim bolmaydı»[+].

23Jaratqan Iye bılay deydi:
«Dana adam danalıǵı menen,
Kúshli kúshi menen,
Bay baylıǵı menen maqtanbasın[+].
24Maqtanatuǵın adam Meni túsingeni hám tanıǵanı menen,
Jer júzinde súyispenshilik,[†]
Ádalat hám tuwrılıqtı júzege asıratuǵın,
Jaratqan Iye Men ekenim menen maqtansın.
Bulardan Men ráhátlenemen», – deydi Jaratqan Iye[+].

25«Sonday kúnler keledi, – deydi Jaratqan Iye, – tek kózabaǵa súnnetlengenlerdiń hámmesin jazalayman. 26Mısırdı,[†] Yahudanı, Edomdı,[†] ammonlardı,[†] Moabtı[†] hám shólde jasap, tulımshaqların kesetuǵınlardıń hámmesin jazalayman. Óytkeni bul milletlerdiń bári súnnetsiz, pútkil Izrail xalqınıń da júregi súnnetsiz»[+].

#### 10


Haqıyqıy Quday hám butlar

1Háy, Izrail[†] xalqı, Jaratqan Iyeniń[†] sizlerge aytıp atırǵan sózlerin tıńlań! 2Jaratqan Iye[†] bılay deydi:

«Milletlerdiń jolların úyrenbeń,
Basqa milletler qorqqanı sıyaqlı,
Aspan belgilerinen qorqpań.
3Xalıqlardıń dástúrleri paydasız.
Olar toǵaydan aǵash kesip alıp,
Ustanıń quralı menen oǵan pishim beredi.
4Onı gúmis hám altın menen bezeydi,
Jıǵılıp ketpesin dep,
Shege menen shókkishlep qaǵıp qoyadı[+].
5Bul butlar palız atızındaǵı qaraqshıǵa uqsaydı,
Sóyley almaydı,
Kóterip júriw kerek,
Ózleri júre almaydı.
Olardan qorqpań,
Olardıń qolınan jamanlıq islew de,
Jaqsılıq islew de kelmeydi»[+].

6Jaratqan Iye, Saǵan uqsaǵanı joq!
Sen ullısań, atıń da qúdiretke iye![+]
7Milletler Patshası, Sennen qorqpaytuǵın kim bar?
Sen buǵan ılayıqlısań.
Milletlerdiń barlıq danıshpanları,
Barlıq patshalıqları arasında,
Saǵan uqsaǵanı joq[+].
8Bul xalıqlar aqmaq hám aqılsız.
Jansız aǵashtan tálim aladı.
9Tarshishten shókkishlep tegislengen gúmis,
Ufazdan altın alıp kelinedi.
Usta hám zerger islegen nársege,
Qızǵısh kók hám shım qızıl kiyim kiygizedi.
Hámmesi sheber ónermentlerdiń isi[+].
10Biraq Jaratqan Iye – haqıyqıy Quday[†],
Ol tiri Quday hám máńgilik Patsha.
Ol qáhárlense, jer titireydi,
Milletler Onıń ǵázebine shıdam bere almaydı.

11Butqa sıyınatuǵın xalıqlarǵa bılay dep aytıńlar:
«Jer hám aspandı jaratpaǵan qudaylar,
Jer betinen hám aspan astınan joq boladı»[+].

12Ol Óz qúdireti menen jerdi jarattı,
Danalıǵı menen dúnyanı qurdı,
Aqılı menen kóklerdi jaydı[+].
13Ol gúrkiregende, kóktegi suwlar shuwıldaydı,
Ol jerdiń tórt tárepinen bultlardı kóteredi.
Jawın jawdırıw ushın shaqmaq shaqtırıp,
Saqlap qoyǵan jerinen samal estiredi[+].
14Hámme adam aqmaq hám bilimsiz,
Hár bir zerger soqqan butları sebepli uyatqa qaladı,
Olardıń músinleri qoldan soǵılǵan, olarda jan joq[+].
15Olar paydasız, masqarapazdıń isi,
Jazalaǵan waqıtta-aq joq boladı.
16Biraq Yaqıptıń[†] Qudayı olarǵa uqsamaydı,
Ol – pútkil barlıqtı jaratqan Quday.
Izrail urıwı – Onıń miyrası,
Onıń atı – Álemniń Jaratqan Iyesi[+].


Apatshılıqtıń keliwi

17Qamalda jasaǵanlar,
Barı-joǵıńızdı jıynań!
18Óytkeni Jaratqan Iye bılay deydi:
«Mine, endi bul jerdiń turǵınların ılaqtırıp taslayman.
Tawıp alıwı ushın,
Olardı tar jerge quwıp alıp baraman».

19Sorım qurısın, sorlap qaldım!
Jaraqatım awır! Biraq men ózime:
«Basımda bul dárt te bar eken,
Shıdawım kerek», – dedim[+].
20Shatırım quladı, úzildi barlıq jipleri,
Balalarım taslap ketti, endi olar joq.
Shatırımdı qayta tigetuǵın,
Perdelerin taǵatuǵın hesh kim joq[+].
21Shopanlar aqıldan adastı,
Jaratqan Iyeden másláhát soramadı.
Sonlıqtan isleri ońınan kelmedi,
Hámme súriwleri tarap ketti[+].
22Tıńlańlar, bir xabar kiyatır!
Yahuda[†] qalaların shólge,
Saǵallar mákanına aylandırıw ushın,
Arqadan ullı shawqım kiyatır![+]


Eremiyanıń duwası

23Jaratqan Iye, men adam jolınıń óz qolında emesligin,
Óz adımın ózi basqara almaytuǵının bilemen[+].
24Jaratqan Iye, ǵázebiń menen emes,
Al ádalatıń menen meni tárbiyala!
Bolmasa meni qurtasań[+].
25Ǵázebińdi Ózińdi tanımaǵan milletlerge,
Atıńdı aytıp shaqırmaǵan qáwimlerge tók.
Sebebi olar Yaqıptı jalmadı,
Pútkilley qırıp, joq qılıp,
Mákanın wayran etti[+].

#### 11


Kelisimniń buzılıwı

1Eremiyaǵa Jaratqan Iyeden[†] mınaday sóz tústi:

2– Mına kelisimniń[†] shártlerin tıńla! Bulardı Yahuda[†] xalqına hám Erusalim[†] turǵınlarına bayan et. 3Olarǵa ayt: «Izraildıń[†] Qudayı Jaratqan Iye[†] bılay deydi: Bul kelisimniń shártlerine qulaq aspaǵan adamǵa nálet jawadı[+]. 4Men ata-babalarıńızdı Mısırdan,[†] temir oshaqtan alıp shıqqan kúnimde olarǵa bılay dep buyrıq berdim: „Meniń dawısıma qulaq salıń hám buyırǵan nárselerimniń bárin orınlań. Sonda sizler Meniń xalqım, Men de sizlerdiń Qudayıńız bolaman[+]. 5Solay isleseńiz, ata-babalarıńızǵa bergen antımdı orınlap, ózlerińiz házir iyelegen jerdi, sút hám pal aǵıp turǵan jerdi beremen“».

Sonda men:

– Awmiyin, Jaratqan Iye, – dep juwap berdim[+].

6Keyin Jaratqan Iye maǵan bılay dedi:

– Bul sózlerdiń hámmesin Yahuda qalalarında hám Erusalim kóshelerinde járiyalap, bılay dep ayt: «Bul kelisimniń shártlerin tıńlań hám olardı orınlań. 7Men ata-babalarıńızdı Mısırdan alıp shıqqan kúnnen tap usı kúnge shekem úzliksiz: „Sózime qulaq salıń“, – dep qattı eskertip keldim. 8Degen menen, olar tıńlamadı, qulaq aspadı. Qaytama qırsıǵıp, hár biri júreginiń jaman qálewleri menen júre berdi. Sonlıqtan kelisimdegi barlıq ǵarǵıstı olardıń basına jawdırdım. Men olarǵa bulardı orınlawdı buyırǵan edim, biraq olar orınlamadı»[+].

9Sońınan Jaratqan Iye maǵan bılay dedi:

– Yahuda xalqı hám Erusalim turǵınları arasında bir til biriktiriw júzege shıqtı[+]. 10Olar Meniń sózlerime qulaq salıwdan bas tartqan ata-babalarınıń ayıplarına qayta oraldı, basqa qudaylardıń izine erip, olarǵa xızmet etti. Izrail xalqı da, Yahuda xalqı da Meniń ata-babaları menen dúzgen kelisimimdi buzdı[+]. 11Sonlıqtan Men, Jaratqan Iye bılay deymen: Men olardıń basına qashıp qutıla almaytuǵın apat jawdıraman. Olar Meni shaqırsa da, Men olarǵa qulaq salmayman[+]. 12Keyin Yahuda qalaları menen Erusalim turǵınları ózleri xosh iyisli tútetki tútetken qudaylarına barıp, jalbarınadı. Biraq apatshılıq kelgende, bul qudaylar olardı hasla qutqarmaydı[+]. 13Yahuda, sende qansha qala bolsa, qudaylarıńnıń sanı da sonsha! Jerkenishli butqa, yaǵnıy Baal[†] butına arnap xosh iyisli tútetki tútetiw ushın, Erusalimde qansha kóshe bolsa, sonsha qurbanlıq[†] orın qurdıńız[+].

14Eremiya, sen bul xalıq ushın duwa etpe, olar ushın jalbarınba da. Sebebi apatshılıqqa ushırap Meni shaqırǵanda, Men olarǵa qulaq salmayman[+]. 15Súyikli xalqımnıń Ibadatxanamda[†] ne jumısı bar? Olar kóp jaman isler qıldı. Eger jawızlıq qılıp atırıp, shadlanadı eken, qalayınsha qurbanlıq góshi qabıl alınadı![+]

16Jaratqan Iye Óz xalqına «Sulıw miyweli, jasıl japıraqlı záytún[†] aǵashı» degen at berdi. Endi bolsa, kúshli ǵalmaǵallıq shawqımı astında oǵan ot beredi, onıń shaqaları janıp, nabıt boladı[+]. 17Bul terekti tikken Álemniń Jaratqan Iyesiniń Ózi onı joq qılıwdı qarar etti. Óytkeni Izrail hám Yahuda xalqı jawızlıqlar isledi, Baalǵa tútetkiler tútetip, Onıń ǵázebin keltirdi[+].


Eremiyaǵa qarsı til biriktiriw

18Jaratqan Iye maǵan ayan qıldı. Olardıń jawız niyetlerin ashıp bergeni ushın, men onnan xabar taptım. 19Men bolsam, bawızlawǵa alıp baratırılǵan juwas bir qozı sıyaqlı edim. Olardıń maǵan qarsı til biriktirgenin bilmedim. Olar:

«Keliń, aǵashtı miywesi menen joq qılayıq,
Bunnan bılay, onıń atı eske alınbawı ushın,
Tiriler áleminen kesip taslayıq», – degen edi[+].

20Ádalatlı húkim shıǵaratuǵın,
Júrek-qálibti sınaytuǵın,
Álemniń Jaratqan Iyesi!
Dawamdı Saǵan tapsıraman,
Olardan qalay ósh alǵanıńdı kóreyin![+]

21Sonlıqtan janımdı almaqshı bolıp: «Jaratqan Iyeniń atınan payǵambarshılıq[†] qılma, bolmasa, qolımızdan óleseń», – degen anatotlılar haqqında Jaratqan Iye aytadı[+]. 22Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: «Men olardı jazalayman. Jasları qılıshtan, balaları hám qızları ashlıqtan óledi. 23Hesh biri aman qalmaydı. Húkim qılınatuǵın jılı, Men anatotlılardıń basına apatshılıq jawdıraman».

#### 12


Eremiyanıń shaǵımı

1Jaratqan Iye[†], dawa-arzımdı Saǵan alıp kelsem,
Sen bárqulla haq bolıp shıǵasań.
Sonda da, húkim tuwralı,
Seniń menen sóylespekshimen.
Ne ushın jamannıń isi júrisedi?
Ne ushın satqınlar tınıshlıqta jasaydı[+]?
2Olardı Sen otırǵızdıń, olar tamır jayıp,
Ósip, miywe berdi.
Atıń awzınan túspeydi,
Biraq júregi Sennen alıs[+].
3Meni bolsa, Jaratqan Iye, Sen tanıysań,
Meni kóreseń,
Óziń haqqıńdaǵı pikirlerimdi sınaysań.
Sol adamlardı bawızlanatuǵın qoyday etip súyrep,
Soyılatuǵın kún ushın ajıratıp, tayınla[+].
4Qashanǵa deyin jer aza tutıp,
Atızlarda shópler solıp jatadı?
Ol jerdiń turǵınlarınıń jaman isleri aqıbetinde,
Haywanlar hám quslar nabıt bolmaqta.
Sebebi bul xalıq:
«Ol bizlerge ne bolatuǵının kórmeydi», – deydi[+].


Qudaydıń Eremiyaǵa juwabı

5«Eremiya, piyadalar menen jarısıp sharshasań,
Onda atlar menen qalay jarısasań?
Jazıq jerde súrnikseń,
Onda Iordan boyındaǵı qalıń toǵayda ne qılasań?
6Hátte, ákeńniń úy-ishi, tuwǵan-tuwısqanlarıń,
Saǵan qıyanet etti,
Artıńnan qattı sóyledi.
Olar saǵan jaqsı sóylese de,
Olarǵa isenbe[+].

7Men úyimdi tárk ettim,
Iyeligimdi taslap kettim.
Janımday súygen xalqımdı,
Dushpanlarınıń qolına berdim.
8Óz xalqım Maǵan toǵaydaǵı arıslanday boldı,
Maǵan ırıldadı, sonıń ushın onı jek kóremen.
9Xalqım jırtqısh qusqa,
Hár tárepten topılısqa ushıraǵan jırtqısh qusqa uqsap qalmadı ma?
Barıp, barlıq jabayı haywanlardı toplań,
Olar Meniń iyeligimdi jalmap jutsın[+].
10Kóp shopanlar júzimzarımdı nabıt qıldı,
Atızımdı basqılap tasladı,
Súyikli atızımdı taqır shólge aylandırdı[+].
11Onı wayran qıldı,
Kewip, aldımda nala shegip atır.
Barlıq jer wayran boldı,
Oǵan kewil bóletuǵın hesh kim joq.
12Shóldegi barlıq taqır tóbeler arqalı,
Qurtıwshılar kiyatır.
Jaratqan Iyeniń,[†] Meniń qılıshım,
Jerdiń bir shetinen ekinshi shetine deyin qırıp joyadı.
Onnan hesh kim aman qalmaydı.
13Olar biyday egip, tiken ordı,
Tınbay miynet etip, ráhát kórmedi.
Lawlaǵan ǵázebim sebepli,
Zúráát ala almay shermende boldıńız»[+].

14Jaratqan Iye bılay deydi: «Xalqım Izrailǵa[†] bergen múlkime qol salǵan barlıq jaman qońsıların óz jerlerinen suwırıp taslayman. Yahuda[†] xalqın da olar menen birge suwırıp taslayman[+]. 15Hámmesin suwırıp taslaǵanımnan soń, olarǵa jáne rehim etip, hár birin óz miyrasına, óz jerine qaytıp alıp kelemen[+]. 16Eger xalqıma Baal[†] haqı ant ishiwdi úyretkeni sıyaqlı, ózleri de xalqımnıń jolın ıqlas penen úyrenip: „Tiri Jaratqan Iye haqı ant ishemen“, – dep, Meniń atım menen ant ishiwdi úyrense, onda olar da xalqımnıń arasına ornalasadı[+]. 17Biraq Maǵan qulaq salmaǵan hár bir milletti túp-tamırı menen qoparıp, nabıt qılaman», – deydi Jaratqan Iye.

#### 13


Zıǵır belbew

1Jaratqan Iye[†] maǵan:

– Barıp, zıǵır belbew satıp al. Onı belińe bayla, biraq suwǵa tiygizbe, – dedi[+]. 2Jaratqan Iyeniń[†] sózi boyınsha men belbew satıp alıp, onı belime bayladım.

3Maǵan jáne Jaratqan Iyeden sóz tústi:

4– Belińdegi satıp alǵan belbewińdi al da, Perat dáryasına barıp, onı sol jerdegi bir jartastıń[†] jarıǵına jasır.

5Men Jaratqan Iyeniń buyrıǵı boyınsha barıp, belbewdi Perattıń boyına jasırdım.

6Aradan kóp kúnler ótkennen keyin, Jaratqan Iye maǵan:

– Tur, Peratqa bar da, jasırǵan belbewińdi al, – dedi. 7Keyin men Peratqa kettim, jasırǵan jerimdi gewlep, belbewdi aldım. Biraq belbew shirip, hesh nársege jaramaytuǵın bolıp qalǵan edi.

8Sonda maǵan Jaratqan Iyeden mınaday sóz tústi:

9– Jaratqan Iye bılay deydi: Men Yahudanıń[†] tákabbirligin hám Erusalimniń[†] asa menmenligin shiritemen. 10Bul jawız xalıq qaysar júreginiń qálewin orınlap, Meniń sózlerime qulaq salıwdan bas tarttı. Basqa qudaylarǵa erip, olarǵa xızmet etti, tabındı. Sonıń ushın, olar da usı belbew sıyaqlı hesh nársege jaramaytuǵın boladı. 11Belbewdiń denege jabısıp turǵanı sıyaqlı, Men de pútkil Izrail[†] hám Yahuda xalıqların Ózime jaqın tutqan edim, – deydi Jaratqan Iye. – Maǵan ataq-abıray, alǵıs hám dańq keltiredi dep, olardıń Óz xalqım bolıwın qáledim. Biraq olar qulaq salmadı.


Sharap quyılǵan mes

12– Olarǵa mına sózlerdi jetker: «Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye bılay deydi: Hámme mesler sharapqa toladı». Eger olar saǵan: «Hámme meslerdiń sharapqa tolatuǵının bizler ne bilmeymiz be?» – dese, 13onda olarǵa bılay dep juwap ber: «Jaratqan Iye bılay deydi: Bul jerde jasaytuǵınlardıń hámmesin – Dawıttıń taxtında otırǵan patshalardı, ruwxaniylerdi,[†] payǵambarlardı[†] hám Erusalim turǵınlarınıń hámmesin más bolǵansha sharapqa toydıraman[+]. 14Men olardı bir-birine, ata-anaların balalarına qarsı qılıp qoyaman, – deydi Jaratqan Iye. – Olardı joq qılǵanımda ayamayman, ashınbayman, rehim de etpeymen»[+].


Súrgin jaqınlaspaqta

15Tákabbirlik etpey qulaq salıp, tıńlań,
Sebebi Jaratqan Iye ayttı.
16Ústińizge qarańǵılıq jibermesten,
Zulmat tawlarında ayaǵıńız súrnikpesten aldın,
Qudayıńız Jaratqan Iyeni ullılań.
Bolmasa, Ol sizler kútip atırǵan jarıqlıqtı,
Zulmatqa aylandırıp,
Tas túnek qarańǵı qıladı[+].
17Eger bul sózlerge qulaq salmasańız,
Onda tákabbirligińiz ushın janım pinhamı jılaydı,
Kózlerim ashshı-ashshı jas tógedi.
Sebebi Jaratqan Iyeniń qoyları,
Tutqın etip alıp ketiledi[+].

18Patshaǵa hám ana xanshaǵa bılay dep ayt:
«Taxtıńızdan túsip, jerge otırıń,
Óytkeni saltanatlı tajıńız basıńızdan túsip ketti»[+].
19Negebtiń qalaları jabıldı,
Olardı ashatuǵın hesh kim joq.
Pútkil Yahuda súrgin[†] etildi,
Birde bir adam qalmay súrgin etildi.
20Erusalim, basıńdı kóterip,
Arqadan kiyatırǵanlarǵa qara.
Saǵan berilgen súriw,
Ájayıp súriw qayaqta[+]?
21Ózińe awqamlas qılıp jetistirgen adamlarıńdı,
Jaratqan Iye seniń ústińnen basshı qılsa, ne der ekenseń?
Sonda tolǵaq tutqan hayaldıń azabınday,
Sen de azap shekpeyseń be[+]?
22Ishińnen: «Ne ushın bular meniń basıma tústi?» – derseń.
Ayıplarıńnıń kópligi sebepli,
Etekleriń ashıldı, namısıńa tiyildi[+].
23Xabashstanlı[†] terisiniń reńin,
Qaplan ústindegi daqların ózgerte ala ma?
Sol sıyaqlı, jawızlıq qılıp úyrengen sizler de,
Jaqsılıq qıla alasız ba?

24«Men sizlerdi shól samalı menen suwırılǵan,
Qawıq sıyaqlı ushırıp jiberemen[+].
25Seniń nesiybeń,
Men ólshep beretuǵın payıń – usı,
– deydi Jaratqan Iye. –
Sebebi sen Meni umıtıp,
Jalǵanǵa úmit bayladıń[+].
26Shermendeligińdi kórsetiw ushın,
Men de etegińdi betińe deyin kóteremen[+].
27Dalalarda hám tóbeshikler ústinde,
Sen qılǵan jerkenishli islerdi,
Qıyanetińdi, esirkep kisnewińdi,
Uyatsız buzıqshılıǵıńdı kórdim.
Sorıń qurısın seniń, Erusalim!
Pákleniwiń ushın saǵan jáne qansha waqıt kerek?»[+]

#### 14


Jan túrshiktiretuǵın qurǵaqshılıq

1Qurǵaqshılıq haqqında Eremiyaǵa Jaratqan Iyeden[†] mınaday sóz tústi:

2«Yahuda[†] aza tutıp,
Qalaları quwrap atır.
Adamları joqlaw aytıp, jerde otır,
Erusalimnen[†] zarlaǵan dawıslar shıǵıp atır[+].
3Aqsúyekler qulların suwǵa jiberdi,
Olar suw saqlaǵıshlarǵa[†] barıp, suw tappay,
Bos ıdısları menen úylerine qayttı.
Olar albırap, qısınıp, júzin jawıp aldı.
4Jerge jawın jawmaǵannan keyin,
Jer qaq ayırıldı.
Diyxanlar úmitsizlikke túsip,
Basın usladı[+].
5Hátte, shóldegi ana suwın da,
Ot-shóp bolmaǵanı ushın,
Jańa tuwǵan balasın taslap ketpekte.
6Qulanlar jalańash tóbelerde turıp,
Saǵallar kibi suwıq demin almaqta.
Otlaq bolmaǵanlıqtan,
Kózleriniń nurı sóngen».

7Ayıplarımız bizge qarsı gúwalıq berse de,
Óz atıń húrmeti bir nárse qıl, Jaratqan Iye[†]!
Qıyanetimiz júdá awır,
Saǵan qarsı gúna[†] isledik[+].
8Izraildıń[†] úmiti,
Azap kúninde Qutqarıwshı![†]
Nege jerimizge kelgen kelgindige,
Túnep ketetuǵın jolawshıǵa uqsaysań[+]?
9Nege Sen albıraǵan adamǵa,
Qutqarıwǵa kúshi jetpeytuǵın,
Jawıngerge uqsaysań?
Biraq Sen bizlerdiń aramızdasań-ǵo,
Bizler Seniń atıń menen shaqırıldıq,
Bizlerdi tárk etpe, Jaratqan Iye!

10Bul xalıq tuwralı Jaratqan Iye bılay deydi:
«Olar haqıyqattan da, qańǵırıp júrgendi jaqsı kóredi,
Ayaqların tıya almaydı.
Sonlıqtan Meniń olarǵa kewlim tolmaydı,
Endi ayıpların eske alaman,
Gúnaları ushın olardı jazalayman»[+].

11Keyin Jaratqan Iye maǵan bılay dedi:

– Bul xalıqtıń abadanlıǵı ushın duwa etpe[+]. 12Olar oraza tutsa da, olardıń jalbarınıwlarına qulaq salmayman. Jandırılatuǵın qurbanlıq[†] hám ǵálle sadaqasın[†] usınsa da, Men olardı qabıl qılmayman. Kerisinshe, olardı qılısh, ashlıq hám illet penen qırıp taslayman[+].

13Sonda men:

– Quday[†] Iye, payǵambarlar[†] bul xalıqqa qılısh júzin kórmeysiz, ashlıq ta bolmaydı, bul jerde haqıyqıy abadan turmıs keshiresiz dep atır, – dedim[+].

14Jaratqan Iye maǵan bılay dep juwap berdi:

– Payǵambarlar Meniń atımnan jalǵan payǵambarshılıq qılmaqta. Olardı Men jibermedim. Olarǵa buyrıq ta bermedim, olar menen sóylespedim de. Olar sizlerge jalǵan ayanlardı, ashqan paydasız palın hám ózleriniń júrekleri qálegen jalǵanlardı aytıp payǵambarshılıq etip júr[+]. 15Sonlıqtan Meniń atım menen payǵambarshılıq etip júrgenlerge bılay deymen: «Olardı Men jibermegen bolsam da, olar: „Bul jerge qılısh ta, ashlıq ta jolamaydı“, – deydi. Biraq bul payǵambarlardıń ózleri qılısh hám ashlıqtan qaza tabadı[+]. 16Olar payǵambarshılıq qılǵan xalıq ta ashlıq hám qılısh sebepli Erusalim kóshelerine ılaqtırıladı. Olardıń ózlerin de, hayalların da, ul-qızların da jerleytuǵın hesh kim bolmaydı. Olardıń jawızlıqların ózleriniń baslarına jawdıraman»[+].

17– Sen olarǵa mına sózdi jetkiz:

«Kúni-túni kóz jasım toqtamasın.
Sebebi pák qızım – xalqım awır jaraqatlandı,
Kúshli soqqı jedi[+].
18Dalaǵa shıqsam,
Qılıshtan qaza tapqanlar,
Qalaǵa kirsem,
Ashlıqtan ólimshi bolǵanlardı kóremen.
Payǵambar da, ruwxaniy[†] de,
Ózleri bilmeytuǵın jerde qańǵıp júr»[+].

19Yahudadan pútkilley bas tartqanıń ba?
Sionnan[†] da jerkenetuǵın boldıń ba?
Ne ushın bizdi shıpasız qılıp jaraqatladıń?
Bizler paraxatshılıq kúttik,
Biraq jaqsılıq kórmedik.
Shıpa alatuǵın waqıttı kúttik,
Ornına zárremiz ushtı[+].
20Jaratqan Iye, islegen jamanlıqlarımızdı,
Ata-babalarımızdıń ayıpların moyınlaymız.
Aldıńda gúna isledik[+].
21Atıń húrmeti bizlerden júz burma,
Saltanatlı taxtıń húrmeti ayaq astı qılma.
Bizler menen dúzgen kelisimińdi[†] eske al,
Onı buzba[+].
22Milletlerdiń jaramsız butlarınıń arasında,
Jawın jawdıra alatuǵını bar ma?
Yamasa aspan ózliginen nóser quydıra ala ma?
Qudayımız Jaratqan Iye, bunı tek ǵana Sen isley alasań.
Bulardıń hámmesin isleytuǵın Senseń,
Úmitimiz Sennen![+]

#### 15


Yahuda xalqına rehim etilmeydi

1Jaratqan Iye[†] maǵan bılay dedi:

– Hátte, Muwsa menen Samuel aldımda turıp jalbarınsa da, bul xalıqqa júregim jibimeydi. Bul xalıqtı aldımnan quw, ketsin![+] 2Eger olar sennen: «Qay jerge baramız?» – dese, olarǵa bılay dep ayt: «Jaratqan Iye bılay deydi:

Ólimge húkim etilgenler – ólsin,
Qılıshqa húkim etilgenler – qılısh astına tússin,
Ashlıqqa húkim etilgenler – ashlıqqa ushırasın,
Tutqınlıqqa húkim etilgenler – tutqın bolsın[+].

3Olarǵa tórt túrli jaza beriwdi qarar ettim, – deydi Jaratqan Iye, – óltiriw ushın qılıshtı, tilkimlew ushın iytlerdi, jep, joq qılıw ushın kóktegi quslar menen jerdegi haywanlardı jiberemen[+]. 4Yahuda[†] patshası Xizkiya ulı Menashsheniń Erusalimde[†] islegen isleriniń[*] kesiri sebepli, pútkil jer betindegi patshalıqlar ushın olardı húreydi ushıratuǵın kóriniske aylandıraman[+].

5Erusalim, saǵan kimniń janı ashıydı?
Kim sen ushın aza tutadı?
Hal-jaǵday soraw ushın,
Kim qayırılıp, saǵan keler eken[+]?
6Sen Mennen júz burdıń,
– deydi Jaratqan Iye, –
Sen arqańdı qarattıń.
Sonlıqtan qolımdı kóterip,
Seni joq qılaman.
Seni ayawdan sharshadım.
7Bul jerdiń qala dárwazalarında,
Xalqımdı gúrek penen suwıraman.
Perzentlerinen ayırıp,
Xalqımdı nabıt qılaman.
Óytkeni olar jaman jollarınan qaytpadı.
8Olardıń jesirleri teńiz qumınan da kóp boladı.
Jigitleriniń analarınıń ústine,
Tal túste nabıt qılıwshını jiberemen.
Tosattan olardı qayǵı hám qorqınıshqa salaman.
9Jeti balalı ana hálsirep,
Sońǵı demin beredi.
Onıń quyashı kúndiz-aq batadı.
Ol uyatqa qalıp, masqara boladı.
Aman qalǵanlardı dushpanlarınıń kóz aldında,
Qılıshqa tapsıraman, – deydi Jaratqan Iye»[+].


Eremiyanıń shaǵım etiwi

10Meniń sorım qurısın!
Anajan, sen meni pútkil dúnya menen dawlasıp,
Jánjellessin dep tuwıp pa ediń?
Men hesh kimge qarız bermedim, qarız da almadım,
Sonda da hámme meni náletleydi[+].

11Jaratqan Iye bılay dedi:
«Men seni pútkilley dushpanlarǵa beremen.
Apatshılıq hám baxıtsızlıq waqtında,
Olardı saǵan jiberemen.
12Temirdi, arqadan kelgen temir hám qolanı,
Kim sındıra aladı?
13Eldiń hámme jerinde islegen gúnalarıńız ushın,
Baylıǵıńızdı hám ǵáziyneńizdi,
Dushpanlarıńızǵa ańsat olja qılaman[+].
14Men sizlerdi ózlerińiz bilmeytuǵın jerdegi,
Dushpanlarıńızǵa qul qılaman.
Ǵázebim sizlerge qarsı tutanıp,
Ot bolıp janadı»[+].

15Jaratqan Iye, Sen bileseń,
Meni yadqa al, járdem ber,
Meni quwǵın qılǵanlardan óshimdi al.
Sabırlılıǵıń menen meni nabıt qılma,
Bileseń, Sen ushın xorlıqlarǵa shıdap atırman[+].
16Sózlerińdi tawıp, jedim.
Sózleriń maǵan quwanısh, júregime shadlıq alıp keldi.
Álemniń Qudayı Jaratqan Iye,
Men Seniń atıń menen atalǵanman[+].
17Keypi-sapa qurǵanlar menen otırmadım,
Olar menen yoshıp, shadlanbadım.
Seniń qolıń ústimde bolıp,
Meni ǵázepke toltırǵanıń ushın,
Men jalǵız otırdım[+].
18Nege azabımnıń azarı basılmaydı?
Nege jaraqatım awır hám shıpasız?
Sen men ushın suwı qurıp qala beretuǵın,
Aldamshı bir say bolajaqsań ba[+]?

19Buǵan Jaratqan Iye bılay deydi:
«Eger táwbe qılsań, qayta qabıl etip,
Seni xızmetime qoyaman.
Eger mánissiz sóylemey,
Áhmiyetli sózlerdi aytsań,
Meniń tilim menen sóyleyseń.
Bul xalıqtıń ózleri saǵan qaytadı,
Biraq sen olarǵa qayırılıp qarama.
20Men seni bul xalıq ushın,
Qoladan islengen bekkem diywal qılaman.
Olar seniń menen urısadı, biraq jeńe almaydı.
Qutqarıw[†] hám azat qılıw ushın,
Men seniń menen birgemen,
– dedi Jaratqan Iye. –[+]
21Seni nahaqlardıń qolınan azat etemen,
Rehimsizlerdiń pánjesinen satıp alaman».

#### 16


Yahudanıń qulawı

1Maǵan Jaratqan Iyeden[†] mınaday sóz tústi:

2– Úylenbe, bul elde ul-qızlarıń bolmasın. 3Bul jerde tuwılǵan ul-qızlar, olardı tuwǵan analar hám olardı dóretken ákeler tuwralı Jaratqan Iye[†] bılay deydi: 4Olar awır keselliklerden óledi. Olar ushın joqlaw aytılmaydı, olar jerlenbeydi. Olar topıraqta tezek sıyaqlı shashılıp jatadı. Qılıshtan qaza tabadı, ashlıqtan óledi. Deneleri kóktegi quslarǵa hám jerdegi haywanlarǵa jem boladı[+].

5Sonlıqtan Jaratqan Iye bılay deydi: Adam qaytıs bolǵan úyge kirme, joqlaw aytıw yamasa kewil bildiriw ushın barma. Men bul xalıqtan tınıshlıǵımdı, súyispenshiligimdi hám rehimimdi alıp qoydım, – deydi Jaratqan Iye[+]. 6– Bul jerde úlkeninen kishkenesine deyin hámmesi óledi. Olardı hesh kim jerlemeydi, olar ushın joqlaw aytıp, óz denelerin tilip, shashların aldırmaydı[+]. 7Ólige joqlaw aytıp jılaǵanlardı jubatıp, shórek sındırıp beretuǵın da, ata-anasın eske alǵanda táselle kesesin usınatuǵın da hesh kim bolmaydı. 8Toy bolıp atırǵan úyge de kirme, olar menen otırıp, iship-jeme.

9Sebebi Izraildıń[†] Qudayı, Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: Sizlerdiń kúnlerińizde, sizlerdiń kóz aldıńızda bul jerdegi quwanısh hám shadlıq dawısın, kelin hám kúyewdiń dawısın tıyaman[+].

10Bul sózlerdiń hámmesin xalıqqa jetkergenińde, olar saǵan: «Ne ushın Jaratqan Iye bizlerge bul awır azaptıń barlıǵın jawdırmaqshı ekenin bildirdi? Jazıǵımız ne? Qudayımız Jaratqan Iyege qarsı qanday gúna[†] isledik?» – deydi[+]. 11Sonda sen olarǵa bılay dep juwap ber: «Ata-babalarıńız Meni tárk etti, – deydi Jaratqan Iye. – Olar basqa qudaylarǵa erdi, olarǵa xızmet etip, tabındı. Meni taslap ketti, Nızamıma ámel qılmadı[+]. 12Sizler bolsańız, ata-babalarıńızdan da beter jamanlıq qıldıńız. Maǵan qulaq salmay, hár birińiz qırsıqlıq penen júregińizdiń jamanlıqların islep atırsız[+]. 13Sonıń ushın Men sizlerdi bul jerden shıǵarıp, ózlerińiz de, ata-babalarıńız da bilmeytuǵın jerge ılaqtırıp taslayman. Ol jerde kúni-túni basqa qudaylarǵa xızmet etesiz. Men sizlerge rehim qılmayman»[+].


Súrginnen qaytıw

14«Sonday kúnler keledi, – deydi Jaratqan Iye, – adamlar endi: „Izrail xalqın Mısırdan[†] alıp shıqqan Tiri Jaratqan Iye haqı ant ishemen“, demeytuǵın boladı. 15Bunıń ornına, „Izrail xalqın arqadan, Ózi quwıp jibergen barlıq jerlerden alıp shıqqan tiri Jaratqan Iye haqı ant ishemen“, deytuǵın boladı. Sebebi Men olardı ata-babalarına bergen jerge qaytarıp alıp kelemen[+].

16Mine, Men kóp balıqshılardı jiberemen, – deydi Jaratqan Iye, – balıqshılar olardı tutadı. Bunnan keyin, Men kóp ańshılardı jiberemen. Ańshılar barlıq taw, barlıq tóbeshik hám barlıq jartaslardıń[†] jarıqlarınan olardı awlaydı[+]. 17Olardıń barlıq jolları Meniń kóz aldımda, olar Mennen jasırına almaydı, qılmısları da názerimnen qasha almaydı[+]. 18Olar jansız, jerkenishli butları menen jerimdi haramladı, Meniń múlkimdi jerkenishli músinlerge toltırdı. Sonlıqtan qılmısları hám gúnaları ushın olarǵa eki ese qılıp qaytaraman»[+].

19Jaratqan Iye, Sen meniń kúshim hám qorǵanımsań,
Apatshılıq kúni panamsań!
Dúnyanıń tórt tárepinen milletler,
Seniń aldıńa kelip bılay deydi:
«Bizlerdiń ata-babalarımız tek jalǵan qudaylardı,
Paydasız, jaramsız butlardı miyrasqa aldı[+].
20Adam ózine qudaylardı soǵa ala ma?
Aqırı, bular Quday[†] emes-ǵo!»[+]

21«Solay eken, bul ret Men olarǵa sabaq bereyin,
Kúshimdi hám qúdiretimdi kórsetip qoyayın.
Sonda olar Meniń atımnıń Jaratqan Iye ekenin bilip aladı».

#### 17


Yahudanıń gúnası

1«Yahudanıń[†] gúnası temir qálem menen jazıldı.

Bul olardıń júrekleriniń taxtasına,
Qurbanlıq[†] orınnıń shaqlarına,
Shaqmaq tas penen oyıp jazıldı[+].
2Hár bir biyik tóbeshiktegi,
Qoyıw japıraqlı terektiń astındaǵı,
Qurbanlıq orınlar menen kiyeli aǵashlarǵa,[†]
Olardıń balaları da tabınıwın dawam etpekte[+].
3Jerimdegi tawım ústinde,
Pútkil aymaǵıńızda qılǵan gúnalarıńız ushın,
Men seniń baylıǵıńdı,
Barlıq ǵáziynelerińdi,
Sıyınıw orınlarıń menen birge,
Dushpanǵa olja qılıp beremen.
4Óz ayıbıń sebepli,
Ózińe bergen úlesimnen juda bolasań.
Men seni óziń bilmeytuǵın jerdegi,
Dushpanlarıńa qul qılaman.
Sizler Meniń ǵázebimdi tutandırdıńız,
Ol máńgige janadı»[+].

5Jaratqan Iye[†] bılay deydi:
«Insanǵa isengen,
Insannıń kúshine súyengen,
Júregi Jaratqan Iyeden[†] alıslaǵan,
Adamǵa nálet jawsın![+]
6Ol shóldegi putaǵa megzeydi,
Jaqsılıq kelgende, onı kórmeydi.
Ol kúydiretuǵın shólde,
Adamsız duzlı jerde jasaydı[+].

7Jaratqan Iyege úmit baylaǵan,
Oǵan súyengen adam qanday baxıtlı![+]
8Ol suw jaǵasına otırǵızılǵan terekke megzeydi,
Tamırın ózekke qaray jayadı.
Íssıdan qorqpaydı,
Japıraǵı bárqulla jasıl boladı.
Jıl qurǵaq kelse de, qayǵıǵa batpaydı,
Miywe beriwin toqtatpaydı[+].

9Adam júregi hámme nárseden de hiyleker,
Hasla dúzelmeydi,
Oǵan kim túsine aladı?

10Men, Jaratqan Iye hár bir adamnıń tutqan jolına,
Islegen islerine qaray qaytarıw ushın,
Adamnıń júregine qarayman,
Qálbin sınayman»[+].

11Haram baylıq jıynaǵan adam,
Ózi tuwmaǵan máyekke qurıq basqan keklikke uqsaydı.
Ómiriniń ortasında baylıǵı qoldan ketip,
Aqırında ol aqmaq bolıp shıǵadı[+].


Eremiyanıń duwası

12Muxaddes[†] Ibadatxanamız[†] – ázelden kóterilgen,
Jaratqan Iyeniń saltanatlı taxtı!
13Jaratqan Iye, Izraildıń[†] Úmiti!
Seni tárk etkenlerdiń hámmesi uyatqa qaladı.
Sennen júz burǵanlardıń atları,
Qumǵa jazılǵanday joq boladı.
Sebebi olar tiri suw bulaǵın,
Jaratqan Iyeni tárk etti[+].

14Shıpa ber maǵan, Jaratqan Iye, sawalayın,
Meni qutqar, qutqarılayın.
Sebebi tek Ózińe alǵıs aytaman.
15Olar maǵan: «Jaratqan Iyeniń sózi qay jerde?
Ol ámelge assın», – dey beredi[+].
16Men xızmetińde shopan bolıwdan qashpadım.
Apatshılıq kúniniń keliwin de tilemedim.
Awzımnan shıqqan hár bir sózdi Óziń bileseń.
Ol sózler Seniń aldıńda aytılǵan.
17Meniń húreyimdi ushırma,
Apatshılıq kúni panam Ózińseń[+].
18Meni quwǵın qılǵanlar uyatqa qalsın,
Biraq meni uyatqa qalıwdan saqlay gór.
Olardı qorqıwǵa sal,
Biraq meni qorqıwdan saqlay gór.
Olarǵa apatshılıq kúnin jawdırıp,
Eki ese awır soqqı berip, joq qıl[+].


Shabbat kúniniń muxaddesligi

19Jaratqan Iye maǵan bılay dedi:

– Yahuda patshaları kirip-shıǵatuǵın Xalıq dárwazasına barıp, sol jerde tur. Sońınan Erusalimniń[†] basqa dárwazalarına da barıp tur. 20Xalıqqa bılay dep ayt: «Mına dárwazalardan ótetuǵın Yahuda patshaları, pútkil Yahuda xalqı hám pútkil Erusalim turǵınları, Jaratqan Iyeniń sózin tıńlań! 21Jaratqan Iye bılay deydi: Eger ómirińizdi saqlap qalmaqshı bolsańız, onda Shabbat kúni[†] júk tasımań, onı Erusalim dárwazaları arqalı alıp ótpeń[+]. 22Sol kúni úyińizden júk shıǵarmań, hesh qanday jumıs islemeń. Meniń ata-babalarıńızǵa buyırǵanımday, Shabbat kúnin muxaddes saqlań[+]. 23Degen menen, ata-babalarıńız Meni tıńlamadı, qulaq ta salmadı. Qaysarlıq etip, Meni tıńlamadı, tárbiyamdı almadı. 24Biraq eger sizler Maǵan qulaq salıp, – deydi Jaratqan Iye, – Shabbat kúni bul qalanıń dárwazalarınan júk alıp ótpeseńiz, hesh qanday jumıs islemey, Shabbat kúnin muxaddes saqlasańız, 25onda Dawıttıń taxtında otıratuǵın patshalar óz hámeldarları menen arbalarǵa hám atlarǵa minip, Yahuda xalqı hám Erusalim turǵınların ertip, bul qalanıń dárwazalarınan kiredi. Bul qalada máńgige adamlar jasaydı[+]. 26Yahuda qalalarınan, Erusalimniń átiraplarınan, Benyamin jerinen, batıstaǵı taw eteklerinen, tawlı úlkeden, Negebten adamlar kelip, Jaratqan Iyeniń Úyine[†] jandırılatuǵın qurbanlıqları menen basqa qurbanlıqların, ǵálle sadaqaların,[†] xosh iyisli tútetki menen minnetdarshılıq qurbanlıqların alıp keledi[+]. 27Eger de Meni tıńlamasańız, Shabbat kúni Erusalim dárwazalarınan júk penen kirip, muxaddes Shabbat kúnin muxaddes saqlamasańız, onda qala dárwazalarına ot beremen. Ot Erusalim sarayların jandırıp joq qıladı, ol hesh qashan sónbeydi»[+].

#### 18


Eremiya gúlalshınıń úyinde

1Eremiyaǵa Jaratqan Iyeden[†] mınaday sóz tústi:[+]

2– Tur, gúlalshınıń úyine bar, sol jerde Óz sózimdi ayan qılaman.

3Men gúlalshınıń úyine barǵanımda, onıń gúlal ásbabın aylandırıp jumıs islep otırǵanın kórdim[+]. 4Ílaydan islep atırǵan ıdısı gúlalshınıń qolında buzılıp ketkende, ol sol ılaydan óziniń kózine jaqqanday basqa bir ıdıstı shıǵardı.

5Sol waqıtta Jaratqan Iyeden maǵan sóz tústi:

6– Háy, Izrail[†] xalqı, mına gúlalshınıń óz ıdısına islegenindey nárseni, Men de sizlerge isley almayman ba? – deydi Jaratqan Iye[†]. – Ílay gúlalshınıń qolında qanday bolsa, Izrail xalqı, sizler de Meniń qolımda sondaysız[+]. 7Qálegen waqıtta Men qanday da bir millet yamasa patshalıqtı túp-tamırı menen suwırıp taslaw, qulatıw hám joq qılıw tuwralı sheshim qabıl ete alaman[+]. 8Biraq Men aytqan sol xalıq jawızlıqları ushın táwbe qılsa, onıń basına jawdıratuǵın apatshılıǵımnan waz keshemen[+]. 9Aytayıq, Men bir milletti yamasa patshalıqtı qurıp, bekkemlew tuwralı jar salsam, 10biraq sol millet Meniń názerimde jawız bolǵan islerdi qılıp, sózime qulaq salmasa, onda Men oǵan islemekshi bolǵan jaqsılıǵımnan waz keshemen[+].

11Sonlıqtan endi Yahuda[†] xalqı menen Erusalim[†] turǵınlarına ayt: «Jaratqan Iye bılay deydi: Men sizlerge bir apattı tayarlap, bir joba oylap atırman. Hár birińiz jawız jollarıńızdan qaytıp, is-háreketińizdi dúzetiń»[+]. 12Biraq olar: «Bizler ushın áwere bolmań! Óz niyetimizdi iske asıra beremiz, hár birimiz jawız júregimizdiń qaysarlıǵı menen is tuta beremiz», – deydi[+].

13Sonlıqtan Jaratqan Iye bılay deydi:
«Milletlerden sorań,
Buǵan uqsaǵan nárselerdi kim esitipti?
Pák qız Izrail,
Qorqınıshlı is qıldı.
14Lebanon jartaslı[†] janbawırlarındaǵı,
Qarlar hesh erip, joq bolar ma?
Alıs tawlardan aǵıp kelgen muzday suwlar,
Ada bolar ma eken?
15Biraq Meniń xalqım Meni umıttı.
Olar paydasız butlarǵa tútetki tútetti.
Bular olardı óz jolında súrniktirdi,
Eski jollardan adastırdı.
Olar tuwrı joldan shıǵıp,
Teris joldan júrip ketti[+].
16Olardıń jeri qorqınıshlı hám jandı túrshiktiretuǵın kóriniske aylanadı,
Janınan ótkenlerdiń júregi suwlap,
Basların shayqaytuǵın boladı[+].
17Shıǵıs samalı kibi,
Olardı dushpanlarınıń aldına shashaman.
Olar apatshılıqqa ushıraǵanda,
Júzimdi burıp, arqamdı kórsetemen»[+].


Eremiyanı óltiriw jobası

18Sonda xalıq:

– Keliń, Eremiyaǵa qarsı til biriktireyik. Ruwxaniyler[†] úyretetuǵın Nızam da, danıshpanlardıń másláháti de, payǵambarlardıń[†] sózleri de bizlerge jeterli. Eremiyaǵa qarsı sóylep, onıń hesh bir sózine qulaq aspayıq, – dedi[+].

19– Jaratqan Iye, meni tıńla,
Dushpanlarımnıń sózlerin esit!
20Nelikten jaqsılıqqa jamanlıq qaytarmaqshı?
Olar maǵan gór qazdı.
Olarǵa degen ǵázebińdi basıw ushın,
Olardıń iygiligin gózlep,
Aldıńda qalay jalbarınıp turǵanımdı esińe al[+].
21Bunıń ushın, balaların ashlıqqa ushırat,
Olardı qılısh júzine tapsır.
Anaları perzentlerinen ayırılsın,
Hayalları jesir bolıp qalsın,
Erkekleri ájel tapsın,
Jasları urısta qılıshtan qaza tapsın[+].
22Tosattan ústine qaraqshılardı jibergenińde,
Úylerinen dad-páriyad esitilsin.
Sebebi meni túsiriw ushın gór qazdı,
Ayaǵımnıń astına tor tasladı[+].
23Jaratqan Iye, Sen olardıń meni óltiriw ushın,
Dúzgen barlıq jobaların bileseń.
Olardıń ayıpların keshirme,
Gúnalarına kóz jumba.
Olar Seniń aldıńda qulasın,
Ǵázeplengenińde olarǵa qarsı is tut[+].

#### 19


Sınǵan gúze

1Jaratqan Iye[†] bılay dedi:

– Barıp, gúlalshıdan ılaydan islengen gúze satıp al. Janıńa xalıq aqsaqallarınan hám ruwxaniylerdiń[†] jası úlkenlerinen alıp,[+] 2Sınǵan gúzeler degen dárwaza arqalı shıǵıp, Ben-Hinnom oypatlıǵına bar. Saǵan aytpaqshı bolǵan sózlerimdi sol jerde járiyala[+]. 3Olarǵa bılay de: «Háy Yahuda[†] patshaları menen Erusalim[†] turǵınları, Jaratqan Iyeniń[†] sózin tıńlań! Izraildıń[†] Qudayı, Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: Men bul jerge sonday apatshılıq alıp kelemen, ol tuwralı esitken adamnıń qulaqları shuwıldaydı[+]. 4Sebebi bul xalıq Meni tárk etip, bul jerdi haramladı. Olar bul jerde ózleri de, ata-babaları da, Yahuda patshaları da bilmegen basqa qudaylarǵa qurbanlıq[†] jandırıp, bul jerdi biygúna adamlardıń qanına toltırdı[+]. 5Olar Baalǵa arnap sıyınıw orınların qurdı hám óz balaların otqa jaǵıp, Baalǵa jandırılatuǵın qurbanlıq qılıp berdi. Men olarǵa bulay islewdi buyırǵan da, aytqan da joqpan, bunday nárse qıyalıma da kelmegen[+].

6Mine, sonday waqıtlar keledi, – deydi Jaratqan Iye, – bul jer artıq Tofet yaki Ben-Hinnom oypatlıǵı dep emes, al Bawızlaw oypatlıǵı dep ataladı. 7Usı jerde Yahuda menen Erusalimniń niyetlerin pushqa shıǵaraman. Olardı dushpanlardıń qılıshına, olarda qastı barlardıń qolına tapsıraman. Denelerin kóktegi quslarǵa hám jerdegi jırtqısh haywanlarǵa jem qılaman[+]. 8Men bul qalanı qorqınıshlı hám jandı túrshiktiretuǵın kóriniske aylandıraman. Ol jerden ótken hár bir adamnıń júregi suwlap, apatshılıqları sebepli esten awadı[+]. 9Men bul qalanıń turǵınların óz ul-qızlarınıń etin jewge májbúr qılaman. Janın alıwdı qálegen dushpanlar olardı qamalǵa alǵanda, olar mútájlikten bir-biriniń etin jeydi»[+].

10Sen óziń menen kelgenlerdiń kóz aldında gúzeni sındırıp, 11olarǵa ayt: «Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: Gúlalshınıń gúzesiniń sınıp, onıń qayta dúzetilmeytuǵını sıyaqlı, Men de bul xalıqtı hám bul qalanı solay sındıraman. Tofette jerlewge orın qalmaǵansha, óliler jerlenedi[+]. 12Men bul jerge de, onıń turǵınlarına da solay qılaman, – deydi Jaratqan Iye. – Bul qalanı da Tofettey qılaman. 13Erusalimniń úyleri de, Yahuda patshalarınıń sarayları da Tofet degen orın sıyaqlı haram sanaladı. Sebebi barlıq úylerdiń tóbelerinde aspan denelerine arnap xosh iyisli tútetkiler tútetildi hám basqa qudaylarǵa arnap ishimlik sadaqaları[†] quyıldı»[+].

14Keyin Eremiya Jaratqan Iye payǵambarshılıq[†] qılıw ushın jibergen jerinen, Tofetten qaytıp keldi. Ol Jaratqan Iyeniń Úyiniń[†] háwlisinde turıp, pútkil xalıqqa bılay dedi:[+]

15– Izraildıń Qudayı Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: «Olar qaysarlıq etip, sózimdi tıńlawdan bas tartqanı ushın, Men bul qalaǵa hám onıń átirapındaǵı qalalarǵa Ózim aytqan bálelerdiń hámmesin jiberemen».

#### 20


Eremiya hám ruwxaniy Pashxur

1Jaratqan Iyeniń Úyiniń[†] bas xızmetkeri ruwxaniy[†] Immer ulı Pashxur Eremiyanıń payǵambarshılıq[†] etip usı sózlerdi aytıp atırǵanın esitti. 2Pashxur Eremiya payǵambardı urıp, Jaratqan Iyeniń Úyiniń Joqarǵı Benyamin dárwazası janında buǵawlatıp qoydı[+]. 3Erteńine, Pashxur onı buǵawdan bosatqan waqtında, Eremiya oǵan bılay dedi:

– Jaratqan Iye[†] seni Pashxur dep emes, al Magor-Missabib[*] dep atadı[+]. 4Sebebi Jaratqan Iye bılay deydi: «Basıńa túsetuǵın isler arqalı Men seni hám hámme doslarıńdı qorqınıshqa salaman. Olardıń dushpan qılıshınan qalay qulaǵanın óz kóziń menen kóreseń. Men pútkil Yahudanı[†] Babiloniya[†] patshasınıń qolına beremen. Bul patsha olardı Babilonǵa súrgin[†] qıladı yamasa qılıshtan ótkeredi. 5Men bul qalanıń pútkil baylıǵın, mal-múlkin, qımbatbaha zatların, Yahuda patshalarınıń barlıq ǵáziynelerin dushpanlarınıń qolına beremen. Olardı talan-taraj etip, Babilonǵa alıp ketedi[+]. 6Al Pashxur, sen hám úyińde jasaytuǵınlardıń hámmesi Babiloniyaǵa súrgin qılınasız. Sen de, óziń payǵambarshılıq etken doslarıń da sol jerde ólip, sol jerde jerlenesiz»[+].


Eremiyanıń shaǵım etiwi

7Jaratqan Iye, Sen meni aldadıń,
Men de aldandım.
Sen mennen kúshliseń, meni jeńdiń.
Hár bir adam ústimnen kúlip,
Kúni boyı meni mazaqlap júr[+].

8Qashan sóyley baslasam, páriyad etemen,
«Zorlıq hám qırǵın boladı», – dep baqıraman.
Jaratqan Iye, Seniń sóziń sebepli,
Kún boyı ayaq astı bolıp, kúlkige qalaman.
9Eger ishimnen: «Endi Sen tuwralı oylamayman,
Seniń atıńnan sóylemeymen», – desem de,
Sózleriń júregimdi ot kibi,
Súyeklerimdi shoq kibi órteydi,
Onı ishimde saqlawdan sharshadım,
Artıq shıday almayman[+].
10Kóplerdiń: «Ján-jaqtı qorqınısh qaplaǵan!
Ústinen shaǵım qılıń!
Bizler de shaǵım qılayıq!» – degen sıbırlısın esitemen.
Sırlas doslarımnıń hámmesi,
Qulawımdı kútip, kóz tigip:
«Bálkim ol aldanar, qolǵa túser,
Sonda óshimizdi alarmız», – deydi[+].
11Biraq Jaratqan Iye, Sen batır jawınger kibi,
Meniń menen birgeseń,
Sonlıqtan meni quwǵın qılıwshılar súrnigip,
Meni jeńe almaydı.
Tabısqa erise almay,
Olar qattı uyatqa qaladı,
Olardıń ayaq astı bolǵanı,
Hesh qashan umıtılmaydı[+].
12Álemniń Jaratqan Iyesi,[†] haqlardı sınaytuǵın,
Júrek-qálibti anıq kóre alatuǵın Senseń!
Dawamdı isenip Saǵan tapsıraman,
Olardan qalay ósh alǵanıńdı kórset maǵan[+].

13Jaratqan Iyege alǵıs aytıń!
Jaratqan Iyege qosıq aytıń!
Jaratqan Iyeni alǵıslań!
Sebebi jarlınıń janın,
Zalımlardıń qolınan Ol qutqaradı[+].

14Men tuwılǵan kúnge nálet jawsın!
Anam meni tuwǵan kún qutlı bolmasın![+]
15«Ullı boldıń», – dep ákeme xabar bergen,
Onı quwandırǵan adamǵa nálet jawsın!
16Sol adam Jaratqan Iye ayawsız qırǵan,
Qalalarǵa[*] uqsasın.
Ol tań azanda ahıw-nala,
Túste urıs súrenin esitsin[+].
17Óytkeni ol anamnıń qursaǵında meni óltirmedi.
Sonda anam meniń qábirim bolar edi,
Onıń qursaǵı máńgige hámile menen qalar edi[+].
18Men ne ushın qursaqtan shıqqan ekenmen?
Azap hám qayǵını bastan keshirip,
Shermendelik penen ómir súriw ushın ba[+]?

#### 21


Jaratqan Iyeniń Erusalimge qarsı shıǵıwı

1Patsha Sedekiya Malkiya ulı Pashxur menen Maaseya ulı ruwxaniy[†] Sefaniyanı Eremiyaǵa jibergende, Eremiyaǵa Jaratqan Iyeden[†] sóz tústi. Pashxur menen Sefaniya Eremiyaǵa:[+]

2– Babiloniya[†] patshası Nabuxodonosor bizlerge urıs ashtı. Sol sebepli bizler ushın Jaratqan Iyege jalbarın. Bálkim, Jaratqan Iye[†] bizler ushın burınǵıday ájayıp káramatlarınan birin kórsetip, Nabuxodonosor elimizden sheginer, – dedi[+].

3Eremiya olarǵa Sedekiyaǵa mınanı aytıp barıwdı tapsırdı:

4– Izraildıń[†] Qudayı Jaratqan Iye bılay deydi: «Sizlerdiń sırtqı diywallarıńızdı qamal qılǵan Babiloniya patshasına hám kaldeylerge qarsı qollanıp atırǵan qollarıńızdaǵı qurallardı ózlerińizge qarsı buraman. Olardıń hámmesin bul qalanıń ortasına toplayman. 5Kúshli bilegim hám sozılǵan qolım meniń ashıwǵa, qáhárge hám ǵázepke minip, Meniń Ózim sizlerge qarsı urısaman[+]. 6Men bul qalada jasawshılardıń hámmesin: adamlardı da, haywanlardı da joq qılaman. Olar qorqınıshlı illetten qırıladı. 7Bunnan keyin, – deydi Jaratqan Iye, – Yahuda[†] patshası Sedekiyanı, onıń hámeldarların, bul qalanıń turǵınların, yaǵnıy illetten, qılıshtan hám ashlıqtan aman qalǵanlarınıń hámmesin Babiloniya patshası Nabuxodonosordıń hám janın alıwdı qálegen dushpanlarınıń qolına tapsıraman. Nabuxodonosor olardı qılıshtan ótkeredi, olarǵa rehim etpeydi, janı ashımaydı, ayamaydı»[+].

8Bul xalıqqa ayt: «Jaratqan Iye bılay deydi: Mine, Men ómir jolı menen ólim jolın usınaman[+]. 9Bul qalada qalǵan hár bir adam qılıshtan, ashlıqtan hám illetten óledi, al qaladan shıǵıp, ózlerin qamal qılıp turǵan kaldeylerge táslim bolǵan hár bir adam bolsa, janın qutqarıp, ómirin saqlap qaladı[+]. 10Men bul qalaǵa jaqsılıq qılıw ushın emes, – deydi Jaratqan Iye, – al apatshılıq keltiriw ushın bet burdım. Qala Babiloniya patshasınıń qolına beriledi, ol qalaǵa ot qoyadı»[+].

11Yahuda patshasınıń úy-ishine ayt: «Jaratqan Iyeniń sózin tıńlań![+] 12Háy, Dawıttıń násili, Jaratqan Iye bılay deydi:

Hár kúni azanda ádalattı júzege asırıń,
Jábirlengendi zalımnıń qolınan azat etiń.
Bolmasa, qılǵan jawızlıqlarıńız sebepli,
Ǵázebim ottay lawlap janadı,
Onı hesh kim sóndire almaydı.
13Háy, oypatlıqtaǵı biyik jartas,[†]
Tegislik ústindegi Erusalim![†]
Men saǵan qarsıman!
– deydi Jaratqan Iye. –
Sizler: „Kim joqarıdan asıp túsip, bizge qarsı shıǵa aladı?
Kim qorǵanımızǵa kire aladı?“ – deysizler[+].
14Men sizlerdi is-háreketińizge jarasa jazalayman,
– deydi Jaratqan Iye. –
Toǵaylarıńızǵa ot beremen,
Ot átirapıńızdaǵılardıń hámmesin jalmaydı»[+].

#### 22

1Jaratqan Iye[†] maǵan bılay dedi:

– Yahuda[†] patshasınıń sarayına bar da, mına sózdi oǵan ayan et: 2«Háy, Dawıttıń taxtında otırǵan Yahuda patshası, sen, hámeldarlarıń hám bul dárwazadan ótetuǵın xalqıń, Jaratqan Iyeniń[†] sózin tıńlań! 3Jaratqan Iye bılay deydi: Ádalattı hám tuwrılıqtı júzege asırıń. Tonalǵandı eziwshiniń qolınan azat etiń. Kelgindige, jetimge hám jesirge nahaqlıq qılmań hám azar bermeń. Bul jerde ayıpsız qan tókpeń[+]. 4Eger bul buyrıqtı muqıyat orınlasańız, onda Dawıttıń taxtında otırǵan patshalar atlarǵa hám arbalarǵa minip, olardıń ózleri de, xızmetkerleri de, xalqı da usı saray dárwazalarınan kiredi[+]. 5Eger bul buyrıqtı orınlamasańız, tiriligim haqı ant ishemen, – deydi Jaratqan Iye, – bul saray qarabaqanaǵa aylanadı[+].

6Sebebi Jaratqan Iye Yahuda patshasınıń sarayı tuwralı bılay deydi:

Sen Meniń kózime Giladtay,[†]
Lebanonnıń shıńındaysań.
Biraq Men seni shól dalaǵa,
Adamsız qalaǵa aylandıraman.
7Saǵan qurtıwshılardı jiberemen,
Hár biriniń qolında quralı bar,
Olar seniń sarayıńa qollanǵan kedr aǵashlarıńdı,
Otqa ılaqtıradı[+].

8Kóp milletler bul qala janınan ótkende, bir-birine: „Bul ullı qalanı Jaratqan Iye ne ushın bunday qıldı eken?“ – deydi[+]. 9Olarǵa bılay dep juwap beriledi: „Olar ózleriniń Qudayı Jaratqan Iyeniń kelisimin[†] buzıp, basqa qudaylarǵa tabınıp, olarǵa xızmet etip ketti“»[+].


Shallum patsha tuwralı bildiriw

10Ólgen patsha ushın joqlaw aytpań, ol ushın aza tutpań,
Jaqsısı, tutqın bolǵan patsha ushın jılań,
Ol qaytıp kelmeydi,
Ana jurtın kórmeydi[+].

11Ákesi Ioshiyanıń ornına Yahudanıń patshası bolǵan hám ol jerden shıǵıp ketken Ioshiya ulı Shallum[*] tuwralı Jaratqan Iye bılay deydi:

«Ol bul jerge qaytıp kelmeydi. 12Ol tutqın qılıp alıp barılǵan jerinde óledi hám artıq bul jerdi kórmeydi»[+].


Ehoyakin patsha tuwralı bildiriw

13Sarayın ádalatsızlıq penen,
Joqarǵı bólmelerin nızamsızlıq penen salǵan,
Jaqın adamların esheyin jumsap,
Miynet haqısın bermegen hásiret shegedi![+]
14«Joqarǵı bólmelerin keń qılıp,
Ózim ushın záwlim saray salaman», – deydi birew.
Oǵan kóp aynalar qoyıp,
Kedr aǵashı menen qaplap,
Onı qızıl reńge boyaydı.

15Kedr aǵashın kóp qollanǵan menen,
Patsha bolıp qalasań ba?
Ákeń toyıp iship-jegeni menen,
Ádil hám tuwrı islerdi isledi,
Sonlıqtan isleri tabıslı boldı[+].
16Ol jarlı hám biysharanıń huqıqın qorǵadı,
Sol sebepli abadan turmıs keshirdi.
Meni tanıwdıń mánisi usı emes pe?
– deydi Jaratqan Iye. –[+]
17Biraq seniń kóziń hám júregiń,
Haram paydanı, ayıpsız qan tógiwdi,
Zulım hám zorlıq qılıwdı qáleydi.

18Sonlıqtan Jaratqan Iye Yahuda patshası Ioshiya ulı Ehoyakim tuwralı bılay deydi:

«Way-way, tuwısqanım! Way-way, bawırım!» – dep,
Ol ushın joqlaw aytılmaydı.
«Way-way, mırzam! Way-way, taqsırım!» – dep,
Ol ushın joqlaw aytıp jılamaydı[+].
19Onıń óligin Erusalim[†] dárwazasınan sırtqa shıǵarıp taslap,
Eshektiń óligin kómgendey etip jerleydi[+].


Erusalim tuwralı bildiriw

20Erusalim, Lebanonǵa shıǵıp, páriyad et.
Dawısıń Bashannan[†] esitilip tursın,
Tawlı Abarim jerlerinen páriyad et,
Sebebi barlıq oynaslarıń qırıldı[+].
21Abadanshılıqta bolǵanıńda saǵan eskerttim,
Biraq sen: «Men tıńlamayman», – dediń.
Jaslıǵıńnan solay islep,
Meni hesh tıńlamadıń.
22Barlıq basshılarıńdı samal ushırıp ketedi,
Awqamlaslarıńdı súrgin[†] qılıp alıp ketedi.
Sonda islegen zulımlıqlarıń ushın,
Uyatqa qalıp, shermende bolasań.
23Háy, Lebanonda jasap,
Onıń kedrine uya salǵan!
Tuwıp atırǵan hayaldıń tolǵaǵı sıyaqlı,
Seni shanshıw tutqanda, azaptan ıńırsıysań![+]


Exoniyanıń jazalanıwı

24Óz tiriligim haqı ant ishemen, – deydi Jaratqan Iye, – Háy, Yahuda patshası Ehoyakimniń ulı Exoniya[*], hátte, sen oń qolımdaǵı mór[†] júzigim bolsań da, seni shıǵarıp ılaqtırǵan bolar edim[+]. 25Men seni janıńda qastı barlardıń hám óziń qorqatuǵınlardıń, Babiloniya[†] patshası Nabuxodonosordıń hám kaldeylerdiń qolına tapsıraman. 26Seni hám seni tuwǵan anańdı kindik qanıń tambaǵan ózge bir jurtqa ılaqtıraman. Sizler sol jerde ólesiz[+]. 27Sizler bul jerge qaytıp keliwdi árman qılasız, biraq qaytıp kele almaysız.

28Mına adam – Exoniya sınıq gúzege,
Kereksiz buyımǵa aylanıp qalǵan ba?
Ne ushın ol hám onıń balaları quwılıp,
Ózleri bilmeytuǵın jerge ılaqtırıp taslandı[+]?

29Háy elim, elim, elim,
Jaratqan Iyeniń sózin tıńla![+]
30Jaratqan Iye bılay deydi:
Bul adamdı zúryadsız,
Ómirinde isi kelispegen adam, dep jazıp qoy.
Sebebi endi onıń násilinen hesh biriniń jolı bolmas.
Hesh biri Dawıttıń taxtına otırmas,
Yahudada húkimdarlıq qılmas[+].

#### 23


Ádil shaqa

1Jaylawımdaǵı qoylardı nabıt qılıp, tarqatıp jibergen shopanlar hásiret shegedi! – deydi Jaratqan Iye[†][+].

2Sonlıqtan Izraildıń[†] Qudayı Jaratqan Iye Óz xalqın baqqan shopanlar haqqında bılay deydi: «Sizler Meniń súriwimdi daǵıttıńız, olardı tarqatıp jiberip, ǵamxorlıq qılmadıńız. Men sizlerdi jawız islerińiz ushın jazalayman, – deydi Jaratqan Iye. 3– Súriwimnen aman qalǵanların Ózim quwıp jibergen barlıq ellerden jıynap, qaytadan jaylawlarına alıp kelemen. Olar sol jerde kóbeyip, ósip-ónedi[+]. 4Men olardıń ústinen olardı baǵatuǵın shopanlardı qoyaman. Olar endi qorqıp, qáweterge túspeydi hám joytılmaydı, – deydi Jaratqan Iye[+].

5Mine, sonday kúnler keledi,
– deydi Jaratqan Iye, –
Dawıttıń násilinen ádil bir shaqanı shıǵaraman.
Sol patsha taxtqa otırıp, danalıq penen basqaradı,
Jer júzinde ádalat hám tuwrılıq húkimdarlıq qıladı[+].
6Sol kúnlerde Yahuda[†] qutqarıladı,
Izrail qáwipsizlikte jasaydı.
Onı „Jaratqan Iye – ádilligimiz“, dep ataydı[+].

7Sonlıqtan sonday kúnler keledi, – deydi Jaratqan Iye, – artıq: „Izraildı Mısırdan[†] alıp shıqqan tiri Jaratqan Iye haqı ant ishemen“, – dep aytılmaydı. 8Al: „Izrail xalqın arqadaǵı ellerden hám Ózi quwıp jibergen basqa barlıq ellerden alıp shıqqan tiri Jaratqan Iye haqı ant ishemen“, – dep aytılatuǵın boladı. Solay etip, olar óz jerlerinde jasaydı»[+].


Jalǵan payǵambarlar tuwralı

9Payǵambarlar[†] haqqında:
Júregim ishimde parra-parra boldı,
Pútkil súyeklerim qaltıraydı.
Jaratqan Iye sebepli,
Onıń muxaddes[†] sózi sebepli,
Men más adam kibi,
Sharapqa jeńilgen adam kibi boldım.
10Jer buzıqlarǵa tolı,
El nálet zardabınan aza tutpaqta.
Shóldegi jaylawlar kúyip ketken.
Adamlar jaman jolǵa túsip,
Kúshlerin nahaqlıqqa qollanbaqta.

11«Payǵambarlar da, ruwxaniyler[†] de iplas,
Hátte, olardıń jamanlıqların,
Óz Úyimde de kórdim,
– deydi Jaratqan Iye. –[+]
12Sonlıqtan júrgen jolları olarǵa,
Qarańǵılıqtaǵı tayǵaq jolday boladı.
Sol jerde súrnigip, jıǵıladı.
Sebebi olardı jazalaytuǵın jılda,
Olardıń basına apatshılıq jawdıraman,
– deydi Jaratqan Iye. –[+]
13Samariya[†] payǵambarları arasında,
Men mına jerkenishli isti kórdim:
Olar Baaldıń atınan payǵambarshılıq etip,
Xalqım Izraildı joldan azǵırdı[+].
14Al Erusalim[†] payǵambarları arasında,
Bunnan da qorqınıshlıraq isti kórdim.
Olar buzıqshılıq etip, jalǵanǵa erip,
Jamanlıq qılǵanlardı qollap atır.
Sonlıqtan hesh kim jamanlıqtan qol úzbeydi.
Olardıń hámmesi Men ushın Sodomday,
Onıń turǵınları Gomoraday[*] bolıp ketti»[+].

15Sonıń ushın, payǵambarlar haqqında Álemniń Jaratqan Iyesi[†] bılay deydi:

«Men bul xalıqqa ashshı juwsan jegizip,
Záhárli suw ishkizemen.
Óytkeni Erusalim payǵambarlarınıń iplaslıǵı,
Pútkil jer júzine jayıldı»[+].

16Sonlıqtan Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi:
«Payǵambarlar sizlerge sóylegende, qulaq salmań,
Olar sizlerdi bosqa úmitlendiredi.
Olar Meniń sózlerimdi emes,
Ózleri qıyal etken ayanlardı aytıp júr[+].
17Olar Meniń sózimdi húrmet etpeytuǵınlarǵa,
„Jaratqan Iye: Sizlerde paraxatshılıq boladı, – dep ayttı“, – deydi.
Júrekleriniń qaysarlıǵı menen jasaytuǵınlardıń hámmesine:
„Apat kelmeydi“, – deydi»[+].

18Kim Jaratqan Iyeniń keńesinde qatnasıptı?
Kim Onı kórip, sózin esitipti[+]?
19Mine, Jaratqan Iyeniń ǵázebi dawılday dúbep,
Quyın sıyaqlı zalımlardıń basına dónedi[+].
20Júrektegi niyetin tolıq iske asırmaǵansha,
Jaratqan Iyeniń ǵázep otı sónbeydi.
Sizler bunı waqtı kelgende anıq túsinesiz[+].

21«Bul payǵambarlardı Men jibermedim,
Olardıń ózleri ortaǵa shıǵıwǵa asıqtı.
Men hesh nárse aytpasam da,
Olar payǵambarshılıq ete berdi[+].
22Eger olar Meniń keńesimde bolǵanda,
Xalqıma Meniń sózlerimdi aytıp,
Olardı jaman jollarınan,
Jawızlıqlarınan qaytarǵan bolar edi.

23Men tek jaqın jerde ǵana Quday[†] bolıp,
Alısta Quday emespen be?
– deydi Jaratqan Iye. –[+]
24Qupıya jerge jasırınǵandı,
Meni kórmeydi dep oylaysız ba?
– deydi Jaratqan Iye. –
Aspan menen jerdi Men toltırmayman ba?
– deydi Jaratqan Iye[+].

25Meniń atımnan jalǵan payǵambarshılıq etken payǵambarlardıń ne aytıp júrgenin esittim. Olar: „Men tús kórdim! Men tús kórdim!“ – deydi[+]. 26Ótirik payǵambarshılıqtı aytıp, óz qıyalların járiyalaytuǵın payǵambarlardıń júrektegi jalǵan oy-qıyalları qashanǵa deyin dawam etedi? 27Ata-babaları Baalǵa tabınıw arqalı Meniń atımdı umıtqanı sıyaqlı, olar da bir-birine aytqan túsleri arqalı xalqıma Meniń atımdı umıttırmaqshı boladı[+]. 28Tús kórgen payǵambar túsin aytsın, al Meniń sózimdi esitken, onı sadıq bayan etsin. Kepek penen dánniń arasında úlken ayırmashılıq bar – deydi Jaratqan Iye. 29– Meniń sózim jalınǵa, – deydi Jaratqan Iye, – jartastı[†] maydalaytuǵın shókkishke uqsamay ma? – deydi Jaratqan Iye.

30– Sonıń ushın, – deydi Jaratqan Iye, – Men bir-birinen sózimdi urlaǵan payǵambarlarǵa qarsıman[+]. 31– Awa, Men óz sózlerin aytıp, „Jaratqan Iye ayttı“, deytuǵın payǵambarlarǵa qarsıman, – deydi Jaratqan Iye. 32– Awa, Men jalǵan túsler menen payǵambarshılıq etetuǵınlarǵa qarsıman, – deydi Jaratqan Iye. – Olar óz túslerin aytıp, jalǵan sózleri hám bos úgitleri menen Meniń xalqımdı joldan azǵıradı. Olardı Men jibermedim, olarǵa Men tapsırma bermedim. Olardıń bul xalıqqa hasla paydası joq, – deydi Jaratqan Iye»[+].


Jalǵan payǵambarlardıń jalǵan payǵambarshılıǵı

33«Eger sennen bul xalıq, payǵambar yamasa ruwxaniy: „Jaratqan Iye saǵan qanday awır payǵambarshılıq júkledi?“ – dep sorasa, sen olarǵa: „Sizlerdiń ózlerińiz Maǵan júksizler. Men sizlerdi tárk etemen, – deydi Jaratqan Iye“ – dep juwap ber. 34Eger bir payǵambar, ruwxaniy yamasa xalıq ishinen biri: „Bul Jaratqan Iyeniń payǵambarshılıq júgi“, – dese, onda Men sol adamdı hám onıń úy-ishin jazalayman. 35Sizler bir-birińizge hám tuwısqan tuwısqanǵa: „Jaratqan Iye ne dep juwap berdi? Yamasa Jaratqan Iye ne dedi?“ – dep aytıńlar. 36Biraq bunnan bılay: „Jaratqan Iyeniń payǵambarshılıq júgi“, – degen sózdi qollanbań. Sebebi hár kimniń óz sózi ózine júk boladı. Bul arqalı sizler tiri Qudaydıń, Qudayımız Álemniń Jaratqan Iyesiniń sózin burmalap taslaysız. 37Payǵambardan tek: „Jaratqan Iye saǵan ne dep juwap berdi? Yamasa Jaratqan Iye ne dedi?“ – dep sorańlar. 38Eger sizler: „Jaratqan Iyeden kelgen júk“, – dep ayta beretuǵın bolsańız, onda Jaratqan Iye sizlerge bılay deydi: Men sizlerge: „Jaratqan Iyeniń payǵambarshılıq júgi“, – degen sózdi aytpawdı buyırsam da, sizler „Jaratqan Iyeden kelgen júk“, – degen sózdi jáne ayttıńız. 39Sonlıqtan Men joqarıǵa kóterip, sizlerdi ózlerińizge hám ata-babalarıńızǵa bergen qala menen birge dárgayımnan ılaqtırıp taslayman. 40Men sizlerdi máńgige uyatqa qoyıp, máńgige umıtılmaytuǵın shermendelikke qaldıraman»[+].

#### 24


Eki sebet ánjir

1Babiloniya[†] patshası Nabuxodonosor Yahuda[†] patshası Ehoyakimniń ulı Exoniyanı, Yahudanıń basshıların, ónermentshileri menen temirshilerin Erusalimnen[†] Babilonǵa tutqın etip alıp ketkennen soń, Jaratqan Iye[†] maǵan Ibadatxananıń[†] aldına qoyılǵan eki sebet ánjirdi kórsetti[+]. 2Bir sebette erte piser júdá jaqsı ánjirler, ekinshisinde jewge jaramsız jaman ánjirler bar edi[+].

3Jaratqan Iye maǵan:

– Eremiya, ne kórip tursań? – dep soradı. Men:

– Ánjir. Jaqsısı júdá jaqsı, al jamanı sonday jaman, hátte, jewge de bolmaydı, – dep juwap berdim.

4Sonda maǵan Jaratqan Iyeden[†] mınaday sóz tústi: 5«Izraildıń[†] Qudayı Jaratqan Iye bılay deydi: Bul jerden kaldeylerdiń jerine Men jibergen Yahuda tutqınların usı jaqsı ánjirler dep esaplayman. 6Olardıń iygiligi ushın, názerim olarda boladı. Olardı usı jerge qaytaraman. Olardı ayaqqa turǵızaman, qulatpayman, otırǵızaman, qoparıp taslamayman[+]. 7Men olarǵa Jaratqan Iye ekenimdi tanıp biletuǵın júrek beremen. Olar Meniń xalqım, Men olardıń Qudayı bolaman. Sebebi olar shın júrekten Maǵan qaytadı[+].

8Men Yahuda patshası Sedekiyanı, onıń basshıların, bul jerde Erusalimniń aman qalǵanların hám Mısır[†] jerine kóship qonıs basqanlardı mına jewge bolmaytuǵın ánjirlerge uqsataman, – deydi Jaratqan Iye[+]. 9– Men olardıń basına sonday apatshılıq salaman, bunı kórgen jer betindegi barlıq patshalıqlardıń húreyi ushadı. Súrgin[†] qılǵan jerlerimniń hámmesinde olar nasaqqa qalıp, ápsanaǵa aylanadı, masqara bolıp, atı ǵarǵısta qollanılatuǵın boladı[+]. 10Ózlerine hám ata-babalarına bergen jerimnen joq bolǵansha, olardıń ústine qılısh, ashlıq hám illet dóndiremen»[+].

#### 25


Jetpis jıllıq súrgin

1Yahuda[†] patshası Ioshiyanıń ulı Ehoyakimniń patshalıǵınıń tórtinshi jılı, Babiloniya[†] patshası Nabuxodonosordıń patshalıǵınıń birinshi jılı Eremiyaǵa pútkil Yahuda xalqı haqqında ayan boldı[+]. 2Payǵambar[†] Eremiya bunı pútkil Yahuda xalqına hám Erusalim[†] turǵınlarına jetkerip, bılay dedi:

3– Mine, jigirma úsh jıldan beri, Yahuda patshası Amon ulı Ioshiyanıń patshalıǵınıń on úshinshi jılınan, usı kúnge deyin Jaratqan Iyeniń[†] sózi maǵan tústi. Men olardı sizlerge qayta-qayta ayttım, biraq sizler tıńlamadıńız[+]. 4Jaratqan Iye[†] Óz qulları bolǵan payǵambarlardı sizlerge qayta-qayta jiberse de, olarǵa qulaq salmadıńız, itibar da bermedińiz[+]. 5Olar arqalı sizlerge bılay dedi: «Endi hár birińiz jawız joldan, natuwrı isler qılıwdan bas tartıń. Sonda Men ózlerińizge hám ata-babalarıńızǵa bergen jerde máńgi-baqıy mákan basasız[+]. 6Basqa qudaylarǵa ermeń, xızmet etpeń hám tabınbań. Qollarıńız benen islegen butlar menen ǵázebimdi keltirmeń. Sonda Men de sizlerge zıyan keltirmeymen»[+].

7«Biraq sizler Meni tıńlamay, – deydi Jaratqan Iye, – qollarıńız benen islegen butlarıńız sebepli ǵázebimdi keltirdińiz hám ózińizge zıyan jetkizdińiz».

8Sonlıqtan Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: «Meniń sózlerimdi tıńlamaǵanıńız ushın, 9Men arqadaǵı barlıq xalıqlardı hám Babiloniya patshası bolǵan qulım Nabuxodonosordı shaqıraman, – deydi Jaratqan Iye. – Olardı bul jerdiń pútkil turǵınlarına hám aynalasındaǵı barlıq milletlerge qarsı atlandıraman. Bul xalıqlardı pútkilley joq qılaman hám jerin máńgige qańıratıp taslayman. Olardı kórgenlerdiń júregi suwlap, janı túrshigedi[+]. 10Olardı quwanısh hám shadlıqtan juda qılaman, kelin-kúyewdiń toyınıń sesti esitilmeydi, digirman sesti de tınadı, shıraǵı sónedi[+]. 11Pútkil el qańırap, qorqınıshlı kóriniske aylanadı. Bul milletler jetpis jıl Babiloniya patshasına xızmet etedi[+].

12Jetpis jıl ótkennen keyin Men Babiloniya patshasın, onıń xalqın hám kaldeylerdiń elin qılǵan qılmısı ushın jazalap, – deydi Jaratqan Iye, – jerin máńgilikke shól dalaǵa aylandıraman. 13Men sol jerge qarsı aytqanlarımnıń hámmesin, bul kitapta jazılǵanlardıń hámmesin, yaǵnıy Eremiyanıń pútkil milletler tuwralı aytqan payǵambarshılıqların ámelge asıraman[+]. 14Kóp milletler hám ullı patshalar olardı qul qıladı. Men olarǵa is-háreketine hám qollarınıń isine say qaytaraman»[+].


Jaratqan Iyeniń ǵázep kesesi

15Izraildıń[†] Qudayı Jaratqan Iye maǵan bılay dedi:

– Mına Meniń qáhárimniń sharabına tolǵan keseni qolımnan al da, Men seni jiberetuǵın milletlerdiń hámmesine onı ishkiz[+]. 16Olar sol keseden iship, tentirekleydi hám aqılın joytadı. Awa, Men olarǵa qılısh jiberemen[+].

17Men keseni Jaratqan Iyeniń qolınan alıp, Jaratqan Iye meni jibergen milletlerdiń hámmesine onnan ishkizdim[+]. 18Búgin bolǵanı kibi wayran bolsın, qorqınıshlı jáne jandı túrshiktiretuǵın kóriniske aylansın hám nálet jawsın dep, Erusalimge, Yahuda qalalarına, onıń patshaları menen basshılarına ishkizdim. 19Sonday-aq Mısır[†] patshası faraonǵa,[†] onıń xızmetkerlerine, basshılarına hám pútkil xalqına,[+] 20Mısırda jasap atırǵan barlıq kelgindilerge, Us jeriniń barlıq patshalarına, Filist jerindegi: Ashkelon, Gaza, Ekron patshalarına hám Ashdodtıń aman qalǵanlarınıń patshasına,[+] 21Edomǵa,[†] Moabqa[†] hám ammonlarǵa,[†][+] 22Tirdiń barlıq patshalarına, Sidonnıń[†] barlıq patshalarına, teńiz jaǵalawlarındaǵı hám atawlardaǵı patshalarǵa,[+] 23Dedanǵa, Temaǵa, Buzǵa hám tulımshaqların kesip júretuǵınlardıń hámmesine,[+] 24barlıq Arabstan patshalarına hám shólde jasaytuǵın aralas qáwimlerdiń barlıq patshalarına, 25Zimriydiń, Elamnıń hám Midiyanıń[†] barlıq patshalarına,[+] 26uzaq-jaqın jerdegi barlıq arqa patshalarına hám jer betindegi barlıq patshalıqlarǵa náwbetpe-náwbet ishkizdim. Bulardıń hámmesinen keyin, Sheshax[*] patshası da ishedi.

27– Sońınan olarǵa ayt: «Izraildıń Qudayı Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: Iship, más bolıń, qusıń hám ózlerińizge jiberetuǵın qılıshımnan qaytıp turmaytuǵınday bolıp qulań»[+]. 28Eger olar seniń qolıńnan keseni qabıl qılıp, ishiwden bas tartsa, olarǵa ayt: «Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: Sózsiz ishesiz![+] 29Mine, Men Óz atım menen atalǵan qalaǵa apat jiberiwdi basladım. Sizler jazasız qalaman dep oylaysız ba? Jazasız qalmaysız, sebebi Men jer betinde jasap atırǵan hár bir adamǵa qılısh jiberemen, – deydi Álemniń Jaratqan Iyesi»[+].

30Sonlıqtan mına sózlerdiń hámmesin olarǵa payǵambarshılıq etip ayt:

«Jaratqan Iye joqarıdan gúrkirep,
Muxaddes[†] mákanınan saza beredi.
Óz jaylawındaǵı xalqına bar dawısı menen gúrkireydi.
Pútkil jer beti turǵınlarına qarsı,
Júzim basqılaǵannıń baqırǵanınday baqıradı[+].
31Aqırıwı jer betiniń ushlarına jetedi,
Sebebi Jaratqan Iyeniń milletlerge dawası bar.
Ol pútkil adamzatqa húkim shıǵarıp,
Zalımlardı qılıshtan ótkeredi, – deydi Jaratqan Iye.

32Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi:
Qarańlar, apat xalıqtan xalıqqa ótpekte.
Jer betiniń shetinen,
Qorqınıshlı dawıl turmaqta[+].

33Sol kúni Jaratqan Iyeniń óltirgenleri jerdiń bir shetinen ekinshi shetine deyin jayrap qaladı. Olarǵa joqlaw aytılmaydı, jıynap alınbaydı, jerlenbeydi, tezek sıyaqlı shashılıp jatadı[+].

34Shopanlar jılap, dad-páriyad qılıń!
Súriwdiń basshıları, kúlge awnań!
Sizlerdiń bawızlanıp, tarqatılatuǵın kúnińiz keldi,
Qulatılıp, qımbatbaha ıdıs sıyaqlı sındırılasız[+].
35Shopanlar qasha almas,
Súriw basshıları qutılıp ketpes.
36Shopanlardıń páriyad etken dawısı,
Súriw basshılarınıń eńirep jılaǵanları esitilip tur.
Jaratqan Iye olardıń jaylawların jaypap taslap atır.
37Jaratqan Iyeniń lawlaǵan ǵázebi sebepli,
Tınısh jaylawlar nabıt bolmaqta.
38Ol arıslanday bolıp ininen shıqtı.
Onıń lawlaǵan ǵázebinen,
Basqınshılardıń qılıshınan,
Olardıń jeri qańırap bos qaladı».

#### 26


Xalıq Eremiyanı óltirmekshi

1Yahuda[†] patshası Ioshiyanıń ulı Ehoyakimniń patshalıǵınıń basında Eremiyaǵa Jaratqan Iyeniń[†] sózi ayan boldı[+]. 2Jaratqan Iye[†] bılay dedi:

– Meniń Úyimniń háwlisine barıp tur da, Yahuda qalalarınan sıyınıw ushın sol jerge kelgenlerdiń hár birine saǵan aytıwdı buyırǵan sózlerimniń birde birewin qaldırmay, hámmesin ayt[+]. 3Olar qulaq salıp, hár biri jaman jolınan qaytıwı múmkin. Sonda Men ırayımnan qaytıp, olardıń jawız isleri ushın jawdırmaqshı bolǵan apattı jibermeymen[+]. 4Olarǵa ayt: «Jaratqan Iye bılay deydi: Eger sizler Meni tıńlamasańız hám ózlerińizge bergen Nızamımdı orınlamasańız,[+] 5qayta-qayta jibergen qullarım bolǵan payǵambarlarımnıń[†] sózlerine qulaq aspawdı dawam etseńiz,[+] 6onda Men bul Úydi Shilo sıyaqlı joq qılaman. Bul qalanı bolsa, jer júziniń pútkil milletleri ushın náletiy qılaman».

7Ruwxaniyler,[†] payǵambarlar hám pútkil xalıq Jaratqan Iyeniń Úyinde[†] Eremiyanıń aytqan bul sózlerin esitti. 8Eremiya Jaratqan Iyeniń pútkil xalıqqa ayt dep ózine buyırǵan sózleriniń hámmesin aytıp bolıwdan, ruwxaniyler, payǵambarlar hám pútkil xalıq Eremiyanı tutıp alıp:

– Sen sózsiz óleseń! 9Nege sen: «Bul Úy Shiloday boladı, al bul qala adamsız qarabaqanaǵa aylanadı», – dep, Jaratqan Iyeniń atınan payǵambarshılıq eteseń? – dedi. Jaratqan Iyeniń Úyinde pútkil xalıq Eremiyanıń aynalasına toplandı.

10Yahuda basshıları bunı esitkende, olar patshanıń sarayınan Jaratqan Iyeniń Úyine keldi hám Jaratqan Iyeniń Úyiniń Taza dárwazasınıń kirer awzındaǵı óz orınlarına otırdı[+]. 11Sonda ruwxaniyler menen payǵambarlar basshılarǵa hám pútkil xalıqqa:

– Óz qulaqlarıńız benen esitkenińizdey, bul adam usı qalaǵa qarsı payǵambarshılıq qıldı. Sonlıqtan bul adam ólim jazasına ılayıqlı! – dedi.

12Sonda Eremiya barlıq basshılarǵa hám pútkil xalıqqa bılay dedi:

– Jaratqan Iye meni bul Úy hám qala haqqında jańa esitken sózlerińizdi payǵambarshılıq etiw ushın jiberdi. 13Endi jollarıńızdı hám islerińizdi dúzetip, Qudayıńız Jaratqan Iyege qulaq salıń. Sonda Jaratqan Iye de ırayınan qaytıp, sizlerge jiberemen degen apatın jiberiwden waz keshedi[+]. 14Maǵan kelsek, men sizlerdiń qolıńızdaman, kózińizge ne jaqsı hám durıs bolıp kórinse, sonı isleń[+]. 15Biraq mınanı bilip qoyıń: eger meni óltirseńiz, bul qala da, onıń turǵınları da, sizler de tógilgen biygúna qan ushın juwapker bolasız. Haqıyqattan da, bul sózlerdiń hámmesin qulaǵıńızǵa jetkeriw ushın meni Jaratqan Iye sizlerge jiberdi.

16Sonda basshılar menen pútkil xalıq ruwxaniyler menen payǵambarlarǵa:

– Bul adam ólimge húkim etilmewi kerek. Ol bizlerge Qudayımız Jaratqan Iyeniń atınan sóyledi, – dedi.

17Sonda sol jerdiń aqsaqallarınan bir neshesi aldıǵa shıǵıp, jıynalǵan xalıqqa bılay dedi:[+]

18– Yahuda patshası Xizkiyanıń dáwirinde moreshetli Mixa payǵambarshılıq etip, pútkil Yahuda xalqına bılay degen edi: «Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi:

Sion[†] egin maydanı kibi súrilip,
Erusalim[†] qarabaqanaǵa aylanadı,
Ibadatxana[†] turǵan tawdı,
Toǵay qaplaydı»[*][+].

19Bunıń ushın Yahuda patshası Xizkiya yamasa Yahuda xalqınan biri Mixanı óltirip pe edi? Qaytama, Xizkiya Jaratqan Iyeden qorqıp, Onnan rehim soraǵan joq pa edi? Jaratqan Iye de ırayınan qaytıp, olarǵa jiberemen degen apatın jibermey qoyǵan joq pa edi? Bizler bolsaq, ózimizge úlken apat jawdırayın dep turmız[+].

20Kiryat-Yarimnen Shemaya ulı Uriya degen bir adam da Jaratqan Iyeniń atınan payǵambarshılıq qılıp júrgen edi. Ol da tap Eremiyaǵa uqsap, bul qala hám elge qarsı payǵambarshılıq qıldı[+]. 21Patsha Ehoyakim óziniń áskerbasıları hám barlıq hámeldarları menen onıń sózlerin esitkende, onı óltirmekshi boldı. Uriya bunı esitkende qorqıp ketip, Mısırǵa[†] qashıp ketti[+]. 22Patsha Ehoyakim Axbor ulı Elnatandı bir neshe adamlar menen Mısırǵa jiberdi[+]. 23Olar Uriyanı Mısırdan alıp shıǵıp, Ehoyakim patshaǵa alıp keldi. Ol Uriyanı qılısh penen óltirip, denesin qarapayım xalıq jerlenetuǵın mazarǵa ılaqtırdı.

24Biraq Shafan ulı Axiqam Eremiyanı qorǵaǵanı sebepli, Eremiya óltiriliw ushın xalıqtıń qolına berilmedi[+].

#### 27


Yahudanıń Nabuxodonosorǵa beriliwi

1Yahuda[†] patshası Ioshiyanıń ulı Sedekiyanıń[*] patshalıǵınıń basında Eremiyaǵa Jaratqan Iyeden[†] mına sóz tústi[+]. 2Jaratqan Iye[†] maǵan bılay dedi:

– Qayıs penen aǵashtan moyıntırıq islep, onı moynıńa taq[+]. 3Sońınan Erusalimdegi[†] Yahuda patshası Sedekiyaǵa kelgen elshiler[†] arqalı Edom,[†] Moab,[†] Ammon, Tir[†] hám Sidon[†] patshalarına xabar jiber[+]. 4Elshilerge óz mırzalarına mına xabardı bildiriwin buyır: «Izraildıń[†] Qudayı Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: Mırzalarıńızǵa mınanı aytıńlar: 5Bul dúnyanı, jer betinde jasap atırǵan adamlardı hám haywanlardı Men ullı qúdiretim hám sozılǵan qolım menen jarattım. Solay eken, onı qálegen adamıma beremen[+]. 6Endi bul jerlerdiń hámmesin Babiloniya[†] patshası qulım Nabuxodonosorǵa berdim. Hátte, jabayı haywanlardı da onıń ıqtıyarına tapsırdım[+]. 7Onıń eliniń aqırǵı kúni kelgenshe, barlıq milletler onıń ózine, ulına hám aqlıǵına xızmet etedi. Keyin kóp milletler hám ullı patshalar onıń ózin qul qıladı[+].

8Eger qanday da bir millet yamasa patshalıq Babiloniya patshası Nabuxodonosorǵa xızmet etpese, onıń moyıntırıǵın taqpasa, sol milletti Men bul patshanıń qolı menen joq qılmaǵanımsha, qılısh, ashlıq hám illet penen jazalayman, – deydi Jaratqan Iye[+]. 9– Sonıń ushın: „Babiloniya patshasına xızmet qılmaysız“, – dep atırǵan payǵambarlarıńızǵa,[†] palkerlerińizge, tús jorıwshılarıńızǵa, boljawshılarıńızǵa, sıyqırshılarıńızǵa qulaq salmań[+]. 10Olar sizlerge jalǵan payǵambarshılıq qılıp atır. Bunıń nátiyjesinde, Men sizlerdi elińizden aydap shıǵıp, súrgin[†] qılaman, aqıbette nabıt bolasız[+]. 11Biraq Babiloniya patshasınıń moyıntırıǵın taǵıp, oǵan xızmet etken milletti óz jerinde qaldıraman, – deydi Jaratqan Iye. – Olar óz jerinde jasap, óz jerine islew beredi».

12Men Yahuda patshası Sedekiyaǵa da sol sózlerdi aytıp bılay dedim: «Babiloniya patshasınıń moyıntırıǵın taǵıp alıń, oǵan hám onıń xalqına xızmet etip, tiri qalıń[+]. 13Jaratqan Iye Babiloniya patshasına xızmet etpegen hár bir milletti óltiretuǵının aytqan edi. Solay eken, sizge hám xalqıńızǵa qılıshtan, ashlıqtan hám illetten nabıt bolıwdıń nege keregi bar[+]? 14„Babiloniya patshasına xızmet qılma“, – dep aytıp atırǵan jalǵan payǵambarlardıń sózlerine qulaq aspań. Olar jalǵan payǵambarshılıq qılıp atır. 15Olardı Men jibermedim, – deydi Jaratqan Iye, – biraq olar Meniń atımnan jalǵan payǵambarshılıq qılıp atır. Sonlıqtan Men sizlerdi quwıp jiberemen. Sizler hám sizlerge payǵambarshılıq etip atırǵan payǵambarlarıńız nabıt bolasız».

16Sońınan men ruwxaniylerge[†] hám pútkil xalıqqa qarata sóyledim: «Jaratqan Iye bılay deydi: „Jaqında Jaratqan Iyeniń Úyindegi[†] zatlar Babilonnan qaytıp alıp kelinedi“, – dep atırǵan payǵambarlarǵa qulaq salmań. Olar sizlerge jalǵan payǵambarshılıq qılmaqta[+]. 17Olarǵa qulaq salmań. Babiloniya patshasına xızmet etiń hám aman qalıń. Ne ushın bul qala qarabaqanaǵa aylanıwı kerek? 18Eger olar payǵambar bolsa, olarda Jaratqan Iyeniń sózi bolsa, onda olar Jaratqan Iyeniń Úyinde, Yahuda patshasınıń sarayında hám Erusalimde qalǵan zatlardıń Babilonǵa alıp ketilmewin sorap, Álemniń Jaratqan Iyesine jalbarınsın.

19Álemniń Jaratqan Iyesi Ibadatxanadaǵı[†] qoladan islengen zatlar: óreler, háwiz, túbeldirik, bul qalada qalǵan basqa zatlar tuwralı aytadı[+]. 20Babiloniya patshası Nabuxodonosor Yahuda patshası Ehoyakimniń ulı Exoniyanı, Yahudanıń hám Erusalimniń barlıq aqsúyeklerin Erusalimnen Babilonǵa súrgin etip alıp ketkende, ayırım zatlardı qaldırıp ketken edi. 21Awa, Izraildıń Qudayı Álemniń Jaratqan Iyesi Óz Úyinde, Yahuda patshasınıń sarayında hám Erusalimde qalǵan sol zatlar tuwralı bılay deydi: 22„Olar Babilonǵa alıp ketiledi. Men olarǵa názer awdarmaǵanımsha, olar sol jerde qaladı, – deydi Jaratqan Iye. – Keyin Men olardı qaytarıp alıp kelemen“»[+].

#### 28


Jalǵan payǵambar Xananiya

1Sol jılı, tórtinshi jıldıń besinshi ayında, Yahuda[†] patshası Sedekiyanıń patshalıǵınıń basında, gibonlı Azzur ulı payǵambar[†] Xananiya Jaratqan Iyeniń Úyindegi[†] ruwxaniyler[†] menen xalıqtıń aldında maǵan bılay dedi:[+]

2– Izraildıń[†] Qudayı Álemniń Jaratqan Iyesi[†] bılay deydi: «Babiloniya[†] patshasınıń moyıntırıǵın sındıraman[+]. 3Eki jıl ótpey, Babiloniya patshası Nabuxodonosor bul jerden Babilonǵa alıp ketken Jaratqan Iyeniń Úyine tiyisli zatlardıń hámmesin qaytarıp alıp kelemen[+]. 4Jáne Yahuda patshası Ehoyakimniń ulı Exoniya menen Babiloniyaǵa súrgin[†] etilgen pútkil yahudalılardı bul jerge qaytarıp alıp kelemen, – deydi Jaratqan Iye[†]. – Men Babiloniya patshasınıń moyıntırıǵın sındırıp taslayman».

5Sonda men, Eremiya payǵambar Jaratqan Iyeniń Úyinde turǵan ruwxaniylerdiń hám pútkil xalıqtıń aldında payǵambar Xananiyaǵa 6bılay dedim:

– Awmiyin! Jaratqan Iyeniń aytqanı kelsin! Jaratqan Iye Óz Úyinen alıp ketilgen zatlardı hám tutqınlardı Babilonnan bul jerge qaytarıp, seniń payǵambarshılıq etip aytqan sózlerińdi ámelge asırsın. 7Biraq meniń saǵan hám mına xalıqtıń hámmesine aytatuǵın sózimdi tıńla. 8Mennen de, sennen de burın jasap ketken payǵambarlar kóp jerlerge hám ullı patshalıqlarǵa qarsı urıs, ashlıq hám illet boladı dep payǵambarshılıq etken. 9Biraq tınıshlıq boladı, dep payǵambarshılıq etken payǵambardıń sózi júzege asqannan keyin ǵana, sol payǵambardı haqıyqattan da Jaratqan Iye jibergeni belgili bolǵan edi[+].

10Sonda Xananiya payǵambar Eremiya payǵambardıń moynındaǵı moyıntırıqtı alıp, sındırdı da,[+] 11toplanıp turǵan xalıqqa bılay dedi:

– Jaratqan Iye bılay deydi: «Eki jıl ótpey, Men Babiloniya patshası Nabuxodonosordıń moyıntırıǵın barlıq milletlerdiń moynınan alıp, usılay sındıraman».

Bunnan keyin, Eremiya óz jolı menen ketti.

12Xananiya payǵambar Eremiya payǵambardıń moynındaǵı moyıntırıqtı sındırǵanınan keyin kóp ótpey, Eremiyaǵa Jaratqan Iyeden sóz tústi:

13– Barıp, Xananiyaǵa ayt: «Jaratqan Iye bılay deydi: Sen aǵashtan islengen moyıntırıqtı sındırdıń, endi onıń ornın temirden islengen moyıntırıq iyeleydi. 14Izraildıń Qudayı, Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: Men bul milletlerdiń hámmesin Babiloniya patshası Nabuxodonosorǵa xızmet etiwge májbúrlew ushın, moynına temir moyıntırıq saldım, olar oǵan xızmet etedi. Hátte, jabayı haywanlardı da onıń ıqtıyarına tapsırdım»[+].

15Eremiya payǵambar Xananiya payǵambarǵa bılay dedi:

– Qulaq sal, Xananiya! Seni Jaratqan Iye jibermedi, sen bul xalıqtı jalǵanǵa iseniwge májbúr qıldıń[+]. 16Sonıń ushın Jaratqan Iye bılay deydi: «Men seni jer betinen sıpırıp taslayman. Jaratqan Iyege qıyanet etiwge shaqırǵanıń ushın, usı jılı-aq óleseń».

17Solay etip, sol jıldıń jetinshi ayında Xananiya dúnyadan ótti.

#### 29


Súrgindegilerge jazılǵan xat

1Payǵambar Eremiya Erusalimnen Babiloniyaǵa[†] Nabuxodonosor tárepinen tutqın qılıp alıp ketilgen tutqınlar arasında aman qalǵan aqsaqallarǵa, ruwxaniylerge,[†] payǵambarlarǵa[†] hám pútkil xalıqqa Erusalimnen[†] xat jolladı[+]. 2Bul xat Exoniya patsha menen onıń anası, saray xızmetkerleri, Yahuda[†] hám Erusalim basshıları, ónermentshiler hám temirshiler Erusalimnen súrgin[†] etilgennen keyin jazıldı[+]. 3Xat Yahuda patshası Sedekiyanıń Babiloniya patshası Nabuxodonosorǵa jibergen adamları, Shafan ulı Elasa hám Xilkiya ulı Gemariya arqalı berip jiberildi. Xatta bılay dep jazılǵan edi:

4«Izraildıń[†] Qudayı Álemniń Jaratqan Iyesi[†] Ózi Erusalimnen Babiloniyaǵa súrgin etken hár bir adamǵa bılay deydi: 5Úyler qurıp, ornalasıń, baǵ egip, onıń jemisin jeń. 6Úylenip, ul-qızlı bolıń. Ullarıńızdı úylendirip, qızlarıńızdı turmısqa beriń. Olardan da ullar hám qızlar dúnyaǵa kelsin. Ol jerde azaymań, qayta kóbeyiń. 7Men sizlerdi tutqın etip jibergen qalanıń abadanshılıǵın tileń. Ol qala ushın Jaratqan Iyege duwa etiń, sizlerdiń abadan turmıs keshiriwińiz onıń abadanshılıǵına baylanıslı[+].

8Izraildıń Qudayı Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: Arańızdaǵı payǵambarlar menen palkerlerińizge ózińizdi aldatpań. Olar kórgen túslerin aytqanda qulaq salmań[+]. 9Olar Meniń atım menen sizlerge jalǵan payǵambarshılıq aytadı. Olardı Men jibermedim, – deydi Jaratqan Iye[†][+].

10Jaratqan Iye bılay deydi: Babiloniyada bolǵanıńızǵa jetpis jıl tolǵanda, Men sizlerge názer awdarıp, sizlerdi usı jerge qaytarıp alıp kelemen degen iygilikli wádemdi orınlayman[+]. 11Men sizler ushın dúzgen jobalarımdı Ózim bilemen, – deydi Jaratqan Iye. – Bul jobalarım sizlerge apat emes, al abadanshılıq alıp keledi, keleshekke úmit baǵıshlaydı. 12Sonda sizler Meni shaqırasız, kelip, Maǵan duwa etesiz. Men de sizlerdi esitemen[+]. 13Sizler Meni izleysiz, eger shın júrekten izleseńiz, tabasız[+]. 14Awa, Meni tabasız, – deydi Jaratqan Iye. – Men sizlerdiń abadanshılıǵıńızdı qayta tikleymen. Men sizlerdi quwǵın qılǵan jerlerimniń hámmesinen, barlıq milletler arasınan jıynap alaman, – deydi Jaratqan Iye. – Men sizlerdi qay jerden súrgin qılǵan bolsam, sol jerge qaytıp alıp kelemen[+].

15Biraq sizler: „Jaratqan Iye Babiloniyada bizlerge payǵambarlar berdi“, – deysiz. 16Jaratqan Iye Dawıttıń taxtında otırǵan patsha haqqında, bul qalada qalǵan pútkil xalıq haqqında, sizler menen súrginge ketpegen tuwısqanlarıńız haqqında bildirdi[+]. 17Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: Men olarǵa qılısh, ashlıq hám illet jiberdim. Olardı jewge bolmaytuǵın shirik ánjirdey qılaman. 18Qılısh, ashlıq hám illet penen olardıń izinen quwıp, jer betindegi barlıq patshalıqlardıń húreyin ushıraman. Men olardı quwıp jibergen milletler arasında olar ǵarǵısqa qaladı, qorqınıshlı hám jandı túrshiktiretuǵın kóriniske aylanıp, nasaqqa qaladı[+]. 19Sebebi olar Meniń sózlerimdi hám qayta-qayta ózlerine jibergen qullarım payǵambarlardıń sózlerin tıńlamadı, – deydi Jaratqan Iye[+].

20Sonlıqtan háy, barlıq súrgindegiler, Erusalimnen Babiloniyaǵa súrgin qılǵanlarım, Jaratqan Iyeniń sózin tıńlań! 21Meniń atım menen sizlerge jalǵan payǵambarshılıq qılǵan Qolaya ulı Axab penen Maaseya ulı Sedekiya haqqında Izraildıń Qudayı Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: Olardı Babiloniya patshası Nabuxodonosorǵa táslim etemen. Ol ekewin de sizlerdiń kóz aldıńızda óltiredi[+]. 22Solay etip, Yahudadan Babilonǵa súrgin etilgenler arasında: „Jaratqan Iye seni Babiloniya patshası tiriley otta jaqqan Sedekiya hám Axabtay qılsın“, – degen ǵarǵıs payda boladı[+]. 23Olar Izrailda jaramas islerdi isledi, qońsılarınıń hayalları menen buzıqshılıq qıldı, Men buyırmasam da, Meniń atımnan jalǵan sózlerdi ayttı. Men bulardı bilemen hám Ózim olarǵa gúwaman, – deydi Jaratqan Iye»[+].


Shemaya tuwralı bildiriw

24– Nexelamlı Shemayaǵa aytıńlar:[+] 25«Izraildıń Qudayı Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: Sen Erusalimdegi pútkil xalıqqa, Maaseyanıń ulı ruwxaniy Sefaniyaǵa hám basqa barlıq ruwxaniylerge ózińniń atıńnan bılay dep xatlar jollapsań:

26„Ruwxaniy Ehoyadanıń ornına Jaratqan Iye seni ruwxaniy etip tayınladı. Jaratqan Iyeniń Úyiniń[†] qadaǵalawshısı sıpatında, ózin payǵambar etip kórsetken hár bir telbeni kisenlep, temir buǵaw menen buǵawlawıń kerek[+]. 27Solay eken, ne ushın arańızda payǵambarshılıq qılıp júrgen anatotlı Eremiyaǵa shara kórmedińiz? 28Sebebi ol bizlerge, Babiloniyaǵa xat jollap: Súrgin uzaq dawam etedi. Ózlerińizge úyler qurıp, olarda jasańlar. Baǵlar otırǵızıp, olardıń miywesin jeńler, – dep jazıptı“».

29Ruwxaniy Sefaniya bul xattı payǵambar Eremiyaǵa esittirip oqıdı. 30Sonda Eremiyaǵa Jaratqan Iyeden sóz tústi:

31– Súrgindegilerdiń hámmesine mına xattı jiber:

«Jaratqan Iye nexelamlı Shemaya haqqında bılay deydi: Men onı jibermegen bolsam da, Meniń atımnan sizlerge payǵambarshılıq qılıp, jalǵanǵa isendirdi[+]. 32Men nexelamlı Shemayanı hám onıń urpaqların jazalayman. Onıń áwladınan hesh biri bul xalıq arasında jasamaydı hám xalqıma isleytuǵın jaqsılıǵımdı kórmeydi, – deydi Jaratqan Iye. – Sebebi ol Maǵan qarsı sóyledi».

#### 30


Jaratqan Iyeniń Óz xalqına wáde beriwi

1Eremiyaǵa Jaratqan Iyeden[†] sóz tústi. 2Izraildıń[†] Qudayı Jaratqan Iye[†] bılay dedi:

– Saǵan aytqan sózlerimniń hámmesin bir orama kitapqa[†] jaz[+]. 3Sonday kúnler keledi, – deydi Jaratqan Iye, – xalqım Izrail menen Yahudanıń[†] burınǵı abadanshılıǵın qayta tikleymen. Men olardı ata-babalarına bergen jerime qaytarıp alıp kelemen, olar sol jerge iyelik qıladı, – deydi Jaratqan Iye[+].

4Izrail hám Yahuda haqqında Jaratqan Iye aytqan sózler mınalar:

5«Jaratqan Iye bılay deydi:
Sizler tınıshlıq emes,
Ala-sapıran hám qorqınısh dawısın esitip tursız.
6Endi sorań hám kóriń!
Erkek bala tuwa ma?
Nege tolǵaq tutqan hayalday,
Hár bir erkektiń qolın belinde kórip turman?
Nege hámmesiniń júzi solǵın[+]?
7Qanday qorqınıshlı kún!
Oǵan uqsaǵan kún basqa bolmaǵan.
Bul Yaqıp[†] urpaǵı ushın apat waqtı,
Biraq olar onnan qutqarıladı[+].

8Sol kúni, – deydi Álemniń Jaratqan Iyesi, –
Men moynındaǵı moyıntırıqtı sındıraman,
Buǵawlardı qoparaman.
Bunnan bılay basqa milletlerge xızmet etpeydi[+].
9Endi Qudayı Jaratqan Iyege hám Men taxtqa otırǵızǵan,
Dawıt áwladınan bolǵan patshaǵa xızmet etedi[+].

10Sen, qulım Yaqıp, qorqpa,
– deydi Jaratqan Iye, –
Qáweterlenbe, Izrail!
Men seni qutqarıp, uzaq elden,
Urpaqlarıńdı tutqın bolǵan elinen qaytaraman.
Yaqıp, sen qaytıp keleseń,
Biyqáter hám tınısh jasaysań.
Seni qorqıtatuǵınlar da bolmaydı[+].
11Al Men seniń menen birgemen,
– deydi Jaratqan Iye, –
Seni qutqaraman.
Seni arasına shashqan,
Millettiń bárin joq qılaman.
Tek seni joq qılmayman.
Biraq seni ádalatlıq penen tárbiyalayman,
Seni jazasız qoymayman[+].

12Jaratqan Iye bılay deydi:
Jaraqatlarıń shıpasız,
Jarań awır[+].
13Seniń dawańdı hesh kim qorǵamaydı,
Jarańa shıpa beretuǵın dári joq,
Saǵan hesh qanday shıpa joq.
14Oynaslarıńnıń hámmesi seni umıttı,
Olar seni izlemeydi.
Ayıbıń awır,
Gúnań sheksiz bolǵanı ushın,
Seni dushpan kibi soqqıladım,
Ayawsız jazaladım.
15Nege jaraqatıń ushın,
Shıpasız dártiń ushın páriyad eteseń?
Qılmısıń awır,
Gúnań sheksiz bolǵanı ushın,
Saǵan solay isledim.
16Biraq seni jalmaǵanlar, jalmanadı,
Barlıq dushpanlarıń,
Olardıń hár biri súrgin[†] etiledi.
Seni talaǵanlar, talanadı,
Seni olja qılǵanlardıń ózlerin,
Men olja qılaman[+].
17Seni: „Taslap ketilgen“, – dep atap,
„Sionnıń[†] hesh kimge keregi joq“, – dep aytsa da,
Men saǵan shıpa berip,
Dártińnen jazaman, – deydi Jaratqan Iye[+].

18Jaratqan Iye bılay deydi:
Men Yaqıptıń shatırınıń abadanshılıǵın qayta tikleymen,
Onıń turaq jaylarına rehim etemen.
Qala qarabaqanaları ústine qayta qurıladı,
Burınǵı ornına saray salınadı.
19Olardan táriyiplew qosıqları,
Quwanısh sesleri esitiledi.
Men olardı kóbeytemen, endi azaymaydı,
Olardı abıraylı qılaman, ayaq astı bolmaydı[+].
20Balaları burınǵıday ómir súredi,
Jámiyeti aldımda bekkemlenedi.
Olarǵa jábir kórsetkenlerdi jazalayman.
21Kósemi olardıń ózinen boladı,
Húkimdarı olardıń arasınan shıǵadı.
Men onı jaqınlataman,
Ol Maǵan jaqın boladı,
Ózinshe Maǵan jaqınlawǵa kim júrek etedi?
– deydi Jaratqan Iye. –
22Sizler Meniń xalqım bolasız,
Men sizlerdiń Qudayıńız bolaman»[+].

23Mine, Jaratqan Iyeniń dawılı,
Ǵázepke minip, kóterildi.
Kúshli quyın kóterilip,
Nahaqlardıń basına dónedi[+].
24Júrektegi niyetin ámelge asırmaǵansha,
Jaratqan Iyeniń lawlaǵan ǵázebi sónbeydi.
Waqtı kelgende sizler bunı túsinesiz[+].

#### 31

1«Sol waqıtta, – deydi Jaratqan Iye[†], – Men Izrail[†] tiyreleriniń hámmesiniń Qudayı bolaman, olar Meniń xalqım boladı».

2Jaratqan Iye bılay deydi:
«Qılıshtan aman qalǵan xalıq,
Shólde miyrim[†] tabadı.
Men Izraildı tınıshlandırıwǵa kelemen.
3Burınıraqta Jaratqan Iye Izrailǵa kórinip, bılay degen edi:
Máńgilik súyispenshilik[†] penen seni súyip,
Saǵan miyrim kórsetiwdi dawam ettim[+].
4Seni jáne ayaqqa turǵızaman,
Sen ayaqqa turasań, pák qız Izrail!
Jáne dápler menen bezenip,
Kewil kótergenler menen ayaq oyınǵa túseseń[+].
5Samariya[†] tawlarında jáne júzimzarlar otırǵızasań,
Baǵ otırǵızǵanlar onıń miywesinen dám tatadı[+].
6Sonday kúnler keledi,
Efrayım[†] tawlı úlkesindegi gúzetshiler:
„Turıńlar, Sionǵa,[†]
Qudayımız Jaratqan Iyeniń[†] janına shıǵayıq“, – dep baqıradı»[+].

7Jaratqan Iye bılay deydi:
«Yaqıp[†] ushın quwanısh penen qosıq aytıń,
Milletlerdiń basshısı ushın dawıslap alǵıs aytıń.
Alǵıslap bılay deńler:
„Jaratqan Iye, qutqar xalqıńdı,
Izraildan aman qalǵanların“.
8Mine, Men olardı arqadaǵı ellerden,
Dúnyanıń tórt tárepinen jıynayman.
Olardıń arasında soqır, aqsaq,
Hámiledar hám endi bosanǵanlar da boladı.
Olar ullı jıyın bolıp bul jerge qaytadı[+].
9Olar jılap-sıqlap keledi,
Alıp kiyatırǵanımda jalbarınadı.
Olardı aǵın suwlar boylap jeteleymen,
Súrnikpesin dep, tegis jollardan alıp júremen.
Men Izraildıń ákesi ekenmen,
Efrayım da Meniń tuńǵıshım[+].

10Háy, milletler! Jaratqan Iyeniń sózin tıńlap,
Onı uzaqtaǵı jaǵalawlarda járiyalap bılay deńler:
„Izraildı tarqatıp jibergen, onı toplayjaq,
Shopannıń óz súriwin qorǵaǵanınday onı qorǵaydı“[+].
11Sebebi Jaratqan Iye Yaqıptı azat etip,
Onı ózinen kúshli bolǵannıń qolınan qutqaradı[+].
12Olar kelip, Sionnıń bálent tóbesinde,
Quwanıp, qosıq aytadı,
Jaratqan Iye bergen bereketke,
Biyday, sharap, záytún[†] mayı,
Qoy súriwleri hám mal padaları sebepli,
Júzlerinen nur jawadı.
Olar suwǵarılǵan baǵ kibi,
Endi hasla solımaydı[+].
13Sonda jas qızlar shadlanıp, ayaq oyınǵa túsedi,
Óspirim hám úlken jastaǵı erkekler birge quwanadı.
Men olardıń qayǵısın quwanıshqa aylandıraman,
Hásiretine táselle berip, quwanısh baǵıshlayman[+].
14Ruwxaniylerin[†] sıpatlı azıq penen toydıraman,
Xalqım bereketime toyadı», – deydi Jaratqan Iye.

15Jaratqan Iye bılay deydi:
«Ramadan bir dawıs esitiledi,
Jılaǵan hám páriyad qılǵan dawıslar!
Balaların joqlap jılar Rahila,
Jubanǵısı kelmes,
Óytkeni joq endi olar»[+].

16Jaratqan Iye bılay deydi:
«Dad salıwdı toqtat, kóz jaslarıńdı súrt,
Shekken azabıńnıń esesi tólenedi,
– deydi Jaratqan Iye, –
Balalarıń dushpan jurtınan qaytıp keledi.
17Seniń keleshegińnen úmit bar,
– deydi Jaratqan Iye, –
Balalarıń óz jurtına qaytıp keledi.

18Men Efrayımnıń hásiretli dawısın esittim:
„Men qırsıq bir tana sıyaqlı edim,
Meni tárbiyaladıń, men de sabaq aldım.
Meni qayta tikle, aldıńa qaytıp barayın,
Óytkeni Qudayım Jaratqan Iye – Senseń[+].
19Adasqannan keyin, ókinip táwbe qıldım,
Aqılım kirgende, sanıma urıp jıladım.
Jaslıǵımda islegen ayıp islerim sebepli,
Uyalıp, shermende boldım“.

20Efrayım Meniń áziz ulım emes pe?
Ol Meniń súyikli balam emes pe?
Oǵan awır sóz aytqan waqtımda da,
Onı yadımnan shıǵarmay, súyispenshilik penen esleymen.
Qálbim onı kúseydi,
Oǵan sózsiz rehim etemen,
– deydi Jaratqan Iye. –[+]
21Óziń ushın jol belgilerin qoy,
Jol kórsetetuǵın sútinler ornat.
Júrgen jolıńa dıqqat qoy.
Pák qız Izrail, izge qayt,
Ózińniń qalalarıńa qayt.
22Qashanǵa deyin gezip júrmekshiseń, háy biyopa qız?
Jaratqan Iye dúnyada burın bolmaǵan nárse jarattı:
Hayal erkektiń dıqqatın tartadı»[+].

23Álemniń Jaratqan Iyesi, Izraildıń Qudayı bılay deydi: «Men olardıń abadanshılıǵın qayta tiklegenimde, olar Yahuda[†] jerinde hám onıń qalalarında mına sózlerdi aytadı:

„Jaratqan Iye seni jarılqasın,
Ádillik mákanı, muxaddes[†] taw!“[+]

24Diyxanlar hám mal izindegi shopanlar Yahudada hám onıń qalalarında birge jasaydı. 25Men sharshaǵanlardıń shólin qandırıp, ruwxıy túńilgenlerdi ruwxlandıraman.

26Sonda men oyanıp ketip qarasam, ház etip uyıqlaǵan ekenmen.

27Sonday kúnler keledi, – deydi Jaratqan Iye, – Men Izrailda hám Yahudada adamlardı hám haywanlardı kóbeytemen[+]. 28Burın Men olardı qadaǵalap turǵan, suwırıp taslap, wayran qılǵan, awdarıp taslap, jer menen jeksen etken, baslarına apat keltirgen bolsam, endi Men qurıw hám bekkemlew ushın olarǵa názer salaman, – deydi Jaratqan Iye[+]. 29– Sol kúnlerde adamlar bılay dep aytpaytuǵın boladı:

„Ákeler qıshqıl júzim jeydi,
Al balalardıń tisi qamasadı“[+].

30Endi hár bir adam óz ayıbı ushın ózi óledi. Kim qıshqıl júzim jese, sonıń tisi qamasadı»[+].


Jańa kelisim

31«Mınaday kúnler keledi, – deydi Jaratqan Iye. – Men Izrail hám Yahuda xalqı menen jańa kelisim[†] dúzemen[+]. 32Bul kelisim Men olardıń ata-babalarınıń qolınan uslap, Mısır[†] elinen alıp shıqqan waqtımda olar menen dúzgen kelisimdey bolmaydı. Men olardıń xojayını bolsam da, olar sol kelisimdi buzdı, – deydi Jaratqan Iye[+].

33Biraq sol kúnlerden keyin, Izrail xalqı menen dúzetuǵın kelisimim mınaw, – deydi Jaratqan Iye, – Men Óz nızamımdı olardıń sana-sezimine ornalastırıp, júreklerine jazıp qoyaman. Men olardıń Qudayı bolaman, olar Meniń xalqım boladı[+]. 34Bunnan bılay hesh kim óz dostına yamasa óz tuwısqanına: „Jaratqan Iyeni tanıp bil“, – dep úyretpeytuǵın boladı. Sebebi kishkenesinen úlkenine deyin hámmesi Meni tanıytuǵın boladı, – deydi Jaratqan Iye. – Men olardıń qılmısların keshiremen, gúnaların qaytıp esime almayman»[+].

35Kúndiz jaqtı bolsın dep, quyashtı bergen, túnde jarıq bolsın dep, ay hám juldızlarǵa qaǵıyda bergen, tolqınlarınıń shuwıldasıwı ushın teńizdi óshegistirgen Jaratqan Iye, atı Álemniń Jaratqan Iyesi bolǵan bılay deydi:[+]

36«Eger bul qaǵıydalar Meniń aldımda háreketten toqtasa, – deydi Jaratqan Iye, – onda Izrail násili de millet bolıwdan máńgige ayırıladı»[+].

37Jaratqan Iye bılay deydi: «Joqarıdaǵı aspandı ólshewge bolmaytuǵınday, tómendegi jerdiń tiykarın tabıw múmkin bolmaytuǵınday, islegen barlıq isleri ushın, pútkil Izrail násilin Men de tárk ete almayman, – deydi Jaratqan Iye[+].

38Sonday kúnler keledi, – deydi Jaratqan Iye, – Xananel minarasınan Múyesh dárwazasına shekem qala Men ushın qayta qurıladı[+]. 39Jerdi ólsheytuǵın jip sol jerden tuwrı Gareb tóbeshigine deyin sozılıp, Goaǵa burıladı. 40Óli deneler hám kúller taslanǵan pútkil oypatlıq, Kidron sayına shekemgi barlıq atızlar, shıǵıstaǵı At dárwazasınıń múyeshine shekemgi jerler Jaratqan Iye ushın muxaddes boladı. Qala endi hesh qashan wayran qılınbaydı hám qulamaydı»[+].

#### 32


Eremiyanıń atız satıp alıwı

1Yahuda[†] patshası Sedekiyanıń patshalıǵınıń onınshı jılında Eremiyaǵa Jaratqan Iyeden[†] sóz tústi. Sol jılı Nabuxodonosordıń patshalıǵınıń on segizinshi jılı edi[+]. 2Sol waqıtta Babiloniya[†] patshasınıń láshkerleri Erusalimdi[†] qamal qılıp turǵan, al payǵambar[†] Eremiya Yahuda patshasınıń sarayındaǵı saqshılar háwlisinde qamaqta saqlanıp atırǵan edi[+]. 3Yahuda patshası Sedekiya onı qamap qoyıp, sen ne ushın bulay payǵambarshılıq ettiń dedi: «Jaratqan Iye[†] bılay deydi: Men bul qalanı Babiloniya patshasınıń qolına beremen, ol qalanı basıp aladı. 4Yahuda patshası Sedekiya kaldeylerdiń qolınan qutıla almaydı, ol Babiloniya patshasınıń qolına tapsırıladı hám onı óz kózleri menen kórip, onıń menen júzbe-júz sóylesedi. 5Ol Sedekiyanı Babilonǵa alıp ketedi. Men Sedekiyaǵa kewil awdarmaǵanımsha, ol sol jerde qaladı, – deydi Jaratqan Iye, – Kaldeylerge qarsı gúresseńiz de, jeńiske erispeysiz»[+].

6Eremiya bılay dep juwap berdi:

– Maǵan Jaratqan Iyeden mınaday sóz tústi: 7«Aǵań Shallumnıń ulı Xanamel kelip, saǵan: „Meniń Anatottaǵı atızımdı satıp al. Meniń eń jaqın aǵayinim bolǵanıń sebepli, onı satıp alıwǵa haqıń bar hám buǵan minnetliseń“, – deydi»[+].

8Sońınan Jaratqan Iyeniń aytqanınday, aǵamnıń ulı Xanamel saqshılar háwlisine, maǵan kelip: «Benyamin jeri aymaǵındaǵı Anatottaǵı atızımdı satıp al. Onı satıp alıp, óz wazıypańdı orınla. Onı satıp alsa», – dedi. Sonda men bul sózdiń Jaratqan Iyeden túskenin bildim[+]. 9Keyin men Anatottaǵı atızdı aǵamnıń ulı Xanamelden satıp aldım. Oǵan on jeti shekel[*] gúmisti ólshep berdim. 10Aldı-sattı shártnamasına qol qoyıp, mórimdi bastım hám gúwalardı shaqırıp, gúmisti ólshep berdim. 11Men nızam-qaǵıydaları jazılǵan mórlengen shártnamanıń túp nusqasın hám mórlenbegen bir nusqasın alıp, 12bul aldı-sattı shártnamasın aǵamnıń ulı Xanameldiń, oǵan qol qoyǵan gúwalardıń hám saqshılar háwlisinde meniń menen qamaqta otırǵan barlıq yahudiylerdiń[†] kóz aldında Maxseyanıń aqlıǵı Neriyanıń ulı Baruxqa berdim[+]. 13Olardıń kóz aldında Baruxqa bılay dep tapsırma berdim: 14«Izraildıń[†] Qudayı Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: Bul aldı-sattı shártnamasınıń mórlengen hám mórlenbegen nusqaların alıp, uzaq waqıt saqlanıwı ushın, ılay gúzege salıp qoy. 15Sebebi Izraildıń Qudayı Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: Bul jerde jáne úyler, atızlar hám júzimzarlar satıp alınadı».


Eremiyanıń duwası

16Aldı-sattı shártnamasın Neriya ulı Baruxqa berip bolıp, Jaratqan Iyege duwa ettim:

17«O, Quday[†] Iye! Ullı qúdiretiń hám sozılǵan qolıń menen Sen kóklerdi hám jerdi jarattıń. Saǵan múmkin emes nárseniń ózi joq[+]. 18Sen mıńınshı áwladqa shekem miyrim[†] kórseteseń, biraq ákeleriniń ayıplarınıń jazasın balalarına tarttırasań. Ullı hám kúshli Quday, Seniń atıń – Álemniń Jaratqan Iyesi[+]. 19Seniń niyetleriń ullı hám isleriń qúdiretli. Sen adamzattıń jollarınıń hámmesin kórip turasań, hár bir adamǵa tutqan jolına, isiniń miywesine jarasa qaytarasań[+]. 20Sen Mısırda[†] belgiler hám káramatlar kórsettiń. Házirge deyin bulardı Izrailda hám adamzat arasında kórsetip, házirgi kúnge shekem Ózińdi dańqqa bólediń[+]. 21Belgiler hám káramatlar menen, kúshli hám sozılǵan qolıń menen hám ullı aybatıń menen xalqıń Izraildı Mısır jerinen alıp shıqtıń[+]. 22Ata-babalarına beremen dep ant ishken bul jerdi, sút hám pal aǵıp turǵan jerdi olarǵa berdiń[+]. 23Olar kelip, sol jerdi iyelep aldı. Biraq Saǵan qulaq aspadı, Seniń Nızamıńa say jasamadı hám Sen buyırǵan islerdi qılmadı. Sonlıqtan Sen bul apatlardıń hámmesin olardıń basına jawdırdıń[+].

24Qara, dushpanlar qalanı qolǵa kirgiziw ushın topıraq úymekte. Qılısh, ashlıq hám illet sebepli qala ózine hújim qılǵan kaldeylerdiń qolına tústi. Kórip turǵanıńday, aytqanlarıń júzege astı[+]. 25O Quday Iye, qala kaldeylerdiń qolına berilgen bolsa da, Sen maǵan: Gúwalardıń qatnasıwında gúmiske atız satıp al, – dediń».


Qudaydıń juwabı

26Bunnan keyin Eremiyaǵa Jaratqan Iyeden sóz tústi:[+]

27– Men – pútkil adamzattıń Qudayı Jaratqan Iyemen. Maǵan múmkin emes nárseniń ózi bar ma? 28Sonlıqtan Jaratqan Iye bolǵan Men bılay deymen: Men bul qalanı kaldeylerge hám Babiloniya patshası Nabuxodonosorǵa beremen. Olar qalanı qolǵa aladı. 29Bul qalaǵa hújim qılatuǵın kaldeyler kelip, oǵan ot qoyadı. Úsheklerinde Baal[†] butına xosh iyisli tútetkiler tútetken hám basqa qudaylarǵa ishimlik sadaqaların[†] quyıp, Meniń qáhárimdi keltirgen adamlardıń úylerin tolıq órtep jiberedi[+].

30Izrail hám Yahuda xalqı jaslıǵınan Meniń názerimde jawız bolǵan islerdi isledi. Awa, Izrail xalqı qollarınıń isi menen bárqulla Meniń ǵázebimdi keltirdi, – deydi Jaratqan Iye[+]. 31– Bul qala bina bolǵannan baslap, búginge deyin qala xalqı Meniń ǵázebimdi keltirdi. Sonlıqtan onı dárgayımnan quwıp jiberemen. 32Izrail hám Yahuda xalqı, olardıń patshaları, hámeldarları, ruwxaniyleri,[†] payǵambarları, Yahuda hám Erusalim turǵınları – barlıǵı jawız isler islep, Meniń ǵázebimdi keltirdi[+]. 33Olar Maǵan júzin emes, al arqasın qarattı. Men olarǵa zinharlap úyrettim, biraq olar tıńlamadı, tárbiyamdı almadı, násiyatımdı qabıl etpedi. 34Meniń atım menen atalatuǵın Úyge jerkenishli zatların qoyıp, onı haramladı[+]. 35Ul hám qızların Molox[†] butına arnap otta jaǵıp qurbanlıqqa[†] beriw ushın, Baalǵa arnap Ben-Hinnom oypatlıǵına sıyınıw orınların qurdı. Bunday jerkenishli isti qılıp, Yahudanıń gúnaǵa batıwın Men buyırmaǵanman, hátte, bul qıyalıma da kelmegen[+].

36Biraq sizler: «Qılısh, ashlıq hám illet sebepli Babiloniya patshasına beriledi», – dep aytqan bul qala tuwralı Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye bılay deydi:[+] 37Men xalqımdı qáhárim, ǵázebim hám ashıwım menen hámme jerge tarqatıp jibergen edim, endi olardı jıynap alaman. Olardı qaytarıp bul jerge alıp kelip, qáwipsizlikte jasataman[+]. 38Olar Meniń xalqım boladı, Men de olardıń Qudayı bolaman[+]. 39Olar bárqulla Mennen qorqıp jasaytuǵın bir maqsetke baǵdarlanǵan jol beremen. Bul olardıń ózleri ushın da, ózlerinen keyingi balaları ushın da jaqsı boladı[+]. 40Men olar menen máńgilik kelisim[†] dúzemen. Olarǵa jaqsılıq qılıwdan qashpayman. Mennen júz burıp ketpewi ushın, olardıń júregine Ózimnen qorqıw sezimin salıp qoyaman[+]. 41Men olarǵa quwanısh penen jaqsılıq qılaman, sadıqlıq penen shın júrekten hám jan-tánim menen olardı usı jerge ornalastıraman[+].

42Jaratqan Iye bılay deydi: Bul xalıqtıń basına ullı apatshılıqlardı qalay salǵan bolsam, olarǵa wáde etken jaqsılıqlardı da solay jawdıraman[+]. 43Sizlerdiń: «Kaldeylerge berilip, adamsız hám haywansız qańırap qalǵan jer», – dep aytıp júrgen bul jerde jáne de atızlar satıp alınadı. 44Benyamin jerinde, Erusalimniń aylanasındaǵı jerlerde, Yahuda dalalarında, tawlı aymaqlarda, batıstaǵı taw eteklerinde hám Negeb jerlerinde atızlar gúmiske satıp alınıp, shártnamalarǵa qol qoyılıp, mór[†] basılıp, gúwalar shaqırıladı. Sebebi Men olardıń burınǵı abadanshılıǵın qayta tikleymen, – deydi Jaratqan Iye[+].

#### 33


Xalıqtıń abadan keleshekten úmit etiwi

1Eremiya ele saqshılar háwlisinde qamaqta saqlanıp atırǵan waqıtta, oǵan Jaratqan Iyeden[†] ekinshi ret sóz tústi:[+]

2– Isti jobalastırıp, onı isleytuǵın hám júzege asıratuǵın, atı Jaratqan Iye[†] bolǵan Jaratqan Iye bılay deydi: 3Meni shaqır, juwap beremen. Sen bilmegen ullı hám jumbaqlı sırlardı saǵan aytaman[+].

4Qalaǵa taqap úyilgen topıraqtan hám qılıshtan qorǵanıw ushın buzılǵan bul qaladaǵı úyler hám Yahuda[†] patshalarınıń sarayları haqqında Izraildıń[†] Qudayı Jaratqan Iye bılay deydi:[+] 5Sizler kaldeyler menen urısasız, biraq olar úylerińizdi Meniń qáhárim hám ǵázebim menen qırıp taslanǵan óli denelerge toltıradı. Olardıń islegen barlıq jawızlıqları ushın, Men bul qaladan júzimdi jasırdım. 6Solay bolsa da, bul qalaǵa jáne shıpa berip, onı sawaltaman. Men Óz xalqımdı emleymen. Olarǵa sheksiz abadanshılıq hám paraxatshılıq beremen[+]. 7Men Yahudanıń hám Izraildıń burınǵı abadanshılıǵın qayta tikleymen, olardı burınǵıday qayta bina qılaman[+]. 8Olardı aldımda islegen barlıq gúnalarınan tazalayman hám Maǵan qarsı bas kóterip, islegen barlıq ayıpların keshiremen[+]. 9Dúnyadaǵı barlıq milletler olarǵa islegen hámme jaqsılıqlarımdı esitedi hám bul qala jer betindegi barlıq xalıqlar aldında Maǵan quwanısh, alǵıs, ataq-abıray hám dańq alıp keledi. Erusalimge[†] islegen hámme jaqsılıqlarım hám bergen paraxatshılıǵım tuwralı esitip, bul milletler qorqıp titiresedi.

10Jaratqan Iye bılay deydi: Sizler: «Bul orın wayran bolıp, adamsız hám haywansız shólge aylanadı», – dedińiz. Biraq adamsız hám haywansız bosap qalǵan Yahuda qalalarında hám Erusalim kóshelerinde[+] 11shadlıq hám quwanısh sesleri, kelin hám kúyew sesti, Jaratqan Iyeniń Úyine[†] minnetdarshılıq qurbanlıqların[†] alıp kelgenlerdiń bılay degen dawısları esitiledi:

«Álemniń Jaratqan Iyesin táriyipleń!
Ol iygilikli, sadıqlıǵı máńgi dawam etedi».

Óytkeni Men bul jerdiń burınǵı abadanshılıǵın qayta tikleymen, – deydi Jaratqan Iye[+].

12Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: Adamsız hám haywansız bosap qalǵan bul jerde, onıń barlıq qalalarında jáne shopanlardıń óz súriwlerin baǵatuǵın jaylawları boladı. 13Tawlı úlkedegi qalalarda, batıstaǵı taw eteklerinde, Negebte, Benyamin jerlerinde, Erusalim átirapındaǵı hám Yahuda qalalarındaǵı aymaqlarda shopanlar jáne qoyların sanaytuǵın boladı, – deydi Jaratqan Iye.

14Sonday kúnler keledi, – deydi Jaratqan Iye, – Izrail hám Yahuda xalqı haqqında aytqan qayırlı wádelerimdi orınlayman. 15Sol kúnlerde hám sol waqıtta Men Dawıttıń násilinen ádil bir shaqanı ósirip shıǵaraman. Ol jer betinde ádalat hám ádillikti júzege asıradı[+]. 16Sol kúnlerde Yahuda qutqarıladı, Erusalim qáwipsizlikte jasaydı. Onı «Jaratqan Iye – ádilligimiz», dep ataydı[+].

17Sebebi Jaratqan Iye bılay deydi: Dawıttıń násilinen Izrail taxtında otıratuǵınlardıń izi úzilmeydi[+]. 18Aldımda jandırılatuǵın qurbanlıqlardı beretuǵın, ǵálle sadaqaların[†] jandıratuǵın hám qurbanlıq shalatuǵın Lebiy áwladınan bolǵan ruwxaniyler[†] hesh qashan joq bolıp qalmaydı.

19Eremiyaǵa Jaratqan Iyeden sóz tústi:[+]

20– Jaratqan Iye bılay deydi: Eger kim de kim Meniń kúndiz hám tún menen dúzgen kelisimimdi[†] buzıp, olardıń tártibin ózgerte alsa, 21onda Men, qulım Dawıt penen dúzgen kelisimimdi buzıp, Dawıttıń násilin taxttan túsiremen. Sonday-aq, Maǵan xızmet qılıp atırǵan Lebiy urpaqları menen de dúzgen kelisimim buzılǵan esaplanadı[+]. 22Men qulım Dawıttıń urpaqların hám aldımda xızmet etetuǵın lebiylilerdi[†] aspandaǵı juldızlarday, teńiz jaǵasındaǵı qumlarday san-sanaqsız etip kóbeytemen[+].

23Eremiyaǵa Jaratqan Iyeden jáne sóz tústi:

24– Mına xalıqtıń: «Jaratqan Iye Ózi tańlap alǵan eki patshalıqtan da waz keshti», – dep aytıp júrgenin kórmediń be? Olar endi Meniń xalqımdı kemsitip, hátte, onı millet dep atawǵa arlanıp atır. 25Jaratqan Iye bılay deydi: Haqıyqattan da, Men tún hám kún menen kelisim dúzdim, kóklerdiń hám jerdiń tártibin belgilep berdim[+]. 26Sonday-aq Yaqıptıń[†] hám qulım Dawıttıń násilinen hesh qashan waz keshpeymen. Ibrayım, Ísaq hám Yaqıp násili ústinen Dawıttıń urpaqlarınan birin húkimdar etip qoyıwdı dawam etemen. Men xalqımnıń burınǵı abadanshılıǵın qayta tikleymen, olarǵa rehim qılaman[+].

#### 34


Sedekiya ushın xabar

1Babiloniya[†] patshası Nabuxodonosor óziniń barlıq láshkerleri, qol astındaǵı jerlerdiń barlıq patshalıqları hám xalıqları menen birge Erusalim[†] hám onıń dógeregindegi qalalarǵa qarsı urısıp atırǵan waqıtta, Jaratqan Iyeden[†] Eremiyaǵa sóz tústi:[+]

2– Izraildıń[†] Qudayı Jaratqan Iye[†] bılay deydi: Yahuda[†] patshası Sedekiyaǵa barıp ayt: «Jaratqan Iye bılay deydi: Men bul qalanı Babiloniya patshası Nabuxodonosordıń qolına tapsıraman. Ol qalaǵa ot qoyadı[+]. 3Sen onıń qolınan qutıla almaysań, sózsiz tutıp alınıp, oǵan tapsırılasań. Sen Babiloniya patshasın óz kózleriń menen kóreseń, onıń menen júzbe-júz sóyleseseń. Sen Babilonǵa alıp ketileseń[+].

4Degen menen, Yahuda patshası Sedekiya, Jaratqan Iyeniń mına sózin de tıńla, Sen tuwralı Jaratqan Iye bılay deydi: Sen qılıshtan qaza tappaysań, 5tınıshlıq penen kóz jumasań. Saǵan deyingi bolǵan patshalardıń, ata-babalarıńnıń húrmetine qalay ot jaǵılǵan bolsa, seniń húrmetińe de solay ot jaǵılıp: Way-way taqsırım! – dep joqlaw aytıladı. Bunı Men, Jaratqan Iye aytıp atırman»[+].

6Eremiya payǵambar[†] bulardıń hámmesin Erusalimdegi Yahuda patshası Sedekiyaǵa aytıp berdi. 7Sol waqıtta Babiloniya patshasınıń láshkerleri Erusalim menen, Yahudanıń ele táslim bolmaǵan qalaları Laxish hám Azeqa menen urısıp atırǵan edi. Yahudanıń qorǵanlı qalalarınan tek usılar qalǵan edi[+].


Qul nızamınıń buzılıwı

8Sedekiya patsha Erusalimdegi pútkil xalıq penen kelisim[†] dúzip, qullardı azat etiwdi járiyalaǵannan keyin, Eremiyaǵa Jaratqan Iyeden sóz tústi. 9Bul kelisim boyınsha, hár bir adam óziniń evrey qulın hám shorısın azat etip, hesh kim artıq óz tuwısqanı bolǵan yahudalını qullıqta uslamawı tiyis edi[+]. 10Pútkil basshılar hám xalıq bul kelisimge boysınıp, ózleriniń qul hám shorıların azat etiwge hám olardı bunnan bılay qullıqta uslamawǵa ırazı boldı hám olardı azatlıqqa shıǵardı. 11Biraq keyin pikirinen qaytıp, azatlıqqa shıǵarǵan qulların hám shorıların májbúrlep alıp kelip, olardı jáne qulǵa aylandırdı.

12Sonda Eremiyaǵa Jaratqan Iyeden sóz tústi:

13– Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye bılay deydi: Men ata-babalarıńızdı Mısırdan,[†] qul bolǵan jerinen alıp shıqqanımda, olar menen kelisim dúzip:[+] 14«Ózlerin sizlerge qul etip satıp, altı jıl sizlerge xızmet etken evrey tuwısqanıńızdı jetinshi jılı azatlıqqa shıǵarıń», – degen edim. Biraq ata-babalarıńız Meni tıńlamadı, qulaq aspadı[+]. 15Endi sizler táwbe qılıp, hár birińiz óz tuwısqanıńızdıń azatlıǵın járiyalap, Meniń názerimde tuwrı bolǵan isti isledińiz. Meniń atım menen atalǵan Úyde, aldımda turıp kelisim dúzdińiz. 16Keyin sózińizden tanıp, Meniń atıma daq túsirdińiz. Sizler azat etkennen keyin, ózleri qálegen jerge ketken qul hám shorılarıńızdı qaytarıp alıp kelip, qul bolıwǵa májbúrledińiz.

17Sonlıqtan Jaratqan Iye bılay deydi: Maǵan qulaq salmadıńız, hár birińiz tuwısqanıńızdı hám qońsıńızdı bosatıp jibermedińiz. Sol sebepli Men sizlerdi qılısh, illet hám ashlıqqa qaray bosatatuǵınımdı járiyalayman, – deydi Jaratqan Iye. – Sizlerdi kórgen jer júzindegi barlıq patshalıqlardıń húreyi ushadı[+]. 18Kelisim dúzgende tananı ekige bólip, onıń arasınan ótken edińiz. Men kelisimimdi buzıp, aldımda dúzgen kelisim shártlerin orınlamaǵanlardı sol tana kibi ekige bólemen. 19Tananıń eki bólegi arasınan ótken Yahuda hám Erusalim basshıların, saray xızmetkerlerin, ruwxaniylerin[†] hám bul jerdiń pútkil xalqın 20dushpanlarınıń hám janın almaqshı bolǵanlardıń qolına beremen. Olardıń deneleri aspandaǵı quslarǵa hám jerdegi haywanlarǵa jem boladı[+].

21Yahuda patshası Sedekiyanı hám onıń hámeldarların olardıń dushpanlarına hám janın almaqshı bolǵanlardıń qolına, sizlerden shegingen Babiloniya patshasınıń láshkerlerine tapsıraman[+]. 22Men buyrıq berip, – deydi Jaratqan Iye, – babiloniyalılardı bul qalaǵa qaytıp alıp kelemen. Olar qalaǵa hújim etip, onı qolǵa aladı hám jaǵıp jiberedi hám Men Yahuda qalaların adam jasamaytuǵın shólge aylandıraman[+].

#### 35


Eremiya hám Rexab násili

1Yahuda[†] patshası Ioshiyanıń ulı Ehoyakim húkimdarlıq qılǵan dáwirde Eremiyaǵa Jaratqan Iyeden[†] mına sóz tústi:[+]

2– Rexabtıń urpaqlarına barıp, olar menen sóyles. Olardı Jaratqan Iyeniń Úyiniń[†] bir bólmesine alıp kelip, ishiw ushın sharap ber[+].

3Men Xabassiniyanıń aqlıǵı Eremiyanıń ulı Yazaniyanı, onıń tuwısqanları menen balaların hám Rexabtıń urpaqların ertip, 4Qudaydıń adamı bolǵan Igdaliya ulı Xanannıń ullarınıń Jaratqan Iyeniń Úyindegi bólmesine alıp bardım. Bul bólme basshılardıń bólmesiniń qaptalında, lawazımlı ruwxaniy[†] Shallum ulı Maaseyanıń bólmesiniń joqarısında edi. 5Keyin Rexabtıń urpaqlarınıń aldına sharap tolı gúzeler menen keselerdi qoyıp, olarǵa:

– Sharaptan ishińler, – dedim. 6Biraq olar bılay dep juwap berdi:

– Bizler sharap ishpeymiz. Sebebi babamız Rexab ulı Ionadab bılay dep buyrıq bergen: «Ózleriń de sharap ishpeń, áwladlarıńız da hesh qashan sharap ishpesin[+]. 7Hesh qashan úy qurmań, egin ekpeń, júzim otırǵızbań. Bulardan hesh biri sizlerde bolmasın. Óytkeni sizler bárqulla shatırlarda jasawıńız tiyis. Sonda kóship-qonıp júrgen jerlerińizde uzaq ómir kóresiz». 8Bizler babamız Rexab ulı Ionadabtıń barlıq buyrıqların orınlap kelemiz. Ózlerimiz de, hayallarımız da, ul-qızlarımız da hesh qashan sharap ishpeymiz. 9Jasaw ushın úyler qurmadıq. Bizlerde júzimzar da, egislik atız da, egin de joq. 10Bizler shatırlarda jasaymız. Babamız Ionadabqa qulaq asıp, onıń buyrıqların orınlap kelemiz. 11Biraq Babiloniya[†] patshası Nabuxodonosor bul elge hújim qılǵanda, bizler «aramlılardıń hám kaldeylerdiń láshkerlerinen qashıp, Erusalimge[†] baramız» – dep sheshtik. Sol sebepli házir de Erusalimde jasap atırmız[+].

12Sonda Eremiyaǵa Jaratqan Iyeden sóz tústi:

13– Izraildıń[†] Qudayı Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: Barıp, Yahuda xalqı menen Erusalim turǵınlarına bılay dep ayt: «Sizler Meniń sózlerimdi tıńlawdı qashan úyrenesiz? – deydi Jaratqan Iye[†]. 14– Rexab ulı Ionadab óz urpaqlarına sharap ishpewdi buyırdı. Olar babasınıń buyrıǵına boysınıp, usı kúnge deyin sharap ishpeydi. Al Men sizlerge qayta-qayta aytsam da, sizler tıńlamadıńız. 15Men qullarım bolǵan payǵambarlardıń[†] hámmesin aldıńızǵa jiberip: „Hár birińiz jawız jollarıńızdan qaytıp, is-háreketińizdi ózgertiń. Basqa qudaylarǵa xızmet etiw ushın, olarǵa ermeń. Sonda ózlerińizge hám ata-babalarıńızǵa bergen jerimde jasaysızlar“, – dedim. Biraq sizler Meni tıńlamadıńız, Maǵan qulaq aspadıńız[+]. 16Rexab ulı Ionadabtıń urpaqları ata-babalarınıń ózlerine bergen buyrıqların orınladı, al bul xalıq bolsa Meni tıńlamadı.

17Sonlıqtan Izraildıń Qudayı, Álemniń Qudayı Jaratqan Iye bılay deydi: Men Ózim aytqan bálelerdi Yahudada hám Erusalimde jasaytuǵın hár bir adamnıń basına jawdıraman. Sebebi Men olarǵa ayttım, olar tıńlamadı. Olardı shaqırdım, juwap bermedi»[+].

18Rexab urpaǵına bolsa, Eremiya bılay dedi:

– Izraildıń Qudayı Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: «Sizler babańız Ionadabtıń buyrıqlarına boysınıp, olarǵa ámel qılıp, ózlerińizge tapsırǵanlarınıń hámmesin orınladıńız. 19Sonlıqtan Izraildıń Qudayı Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: Rexab ulı Ionadabtıń urpaǵınan Meniń aldımda xızmet etetuǵın adamnıń izi úzilmeydi».

#### 36


Baruxtıń Ibadatxanada orama qaǵazdı oqıwı

1Yahuda[†] patshası Ioshiya ulı Ehoyakimniń patshalıǵınıń tórtinshi jılında Eremiyaǵa Jaratqan Iyeden[†] sóz tústi:[+]

2– Orama qaǵaz[†] alıp, Ioshiyanıń dáwirinde seniń menen sóylesken kúnimnen baslap, usı kúnge shekemgi Izrail,[†] Yahuda hám pútkil milletler haqqında aytqanlarımnıń hámmesin jazıp qoy[+]. 3Bálkim Yahuda xalqı baslarına jawdırmaqshı bolǵan barlıq bále-qadalar haqqında esitkende, jaman jolınan qaytar, Men de olardıń ayıpların hám gúnaların keshirermen[+].

4Eremiya Neriya ulı Baruxtı shaqırdı. Barux Eremiyanıń awzınan Jaratqan Iyeniń aytqan sózleriniń hámmesin orama qaǵazǵa jazdı[+].

5Keyin Eremiya Baruxqa bılay dep buyırdı:

– Maǵan Jaratqan Iyeniń Úyine[†] kiriw qadaǵan. 6Sonlıqtan sen barıp, meniń awzımnan jazıp alǵan Jaratqan Iyeniń sózlerin oraza kúni Jaratqan Iyeniń Úyinde xalıqqa dawıslap oqıp ber. Onı óz qalalarınan kelgen pútkil Yahuda xalqına dawıslap oqıp ber. 7Bálkim, olar Jaratqan Iyeniń aldında jalbarınar, jawız jollarınan qaytar. Sebebi Jaratqan Iyeniń bul xalıqqa járiyalaǵan qáhár-ǵázebi ullı.

8Neriya ulı Barux Eremiya payǵambardıń[†] tapsırmasın tolıq orınladı. Ol Jaratqan Iyeniń Úyine barıp, orama qaǵazdaǵı Jaratqan Iyeniń sózlerin oqıdı.

9Yahuda patshası Ioshiya ulı Ehoyakimniń patshalıǵınıń besinshi jılınıń toǵızınshı ayında Erusalimnen[†] hám Yahuda qalalarınan kelgen barlıq xalıq Jaratqan Iyeniń aldında oraza járiyalaǵan edi[+]. 10Sonda Barux Jaratqan Iyeniń Úyiniń Taza dárwazası janındaǵı joqarǵı háwlide jaylasqan Shafan ulı xatker Gemariyanıń bólmesinde turıp, orama qaǵazdan Eremiyanıń sózlerin pútkil xalıqqa dawıslap oqıp berdi[+]. 11Shafannıń aqlıǵı Gemariyanıń ulı Mixa orama qaǵazdaǵı Jaratqan Iyeniń sózlerin esitkende, 12patsha sarayındaǵı xatkerler bólmesine bardı. Ol jerde barlıq basshılar: patsha xatkeri Elishama, Shemaya ulı Delaya, Axbor ulı Elnatan, Shafan ulı Gemariya, Xananiya ulı Sedekiya hám barlıq saray hámeldarları otırǵan edi[+]. 13Barux orama qaǵazdan xalıqqa oqıp bergende esitken barlıq sózlerin Mixa olarǵa aytıp berdi. 14Hámeldarlar: «Xalıqqa oqıp bergen orama qaǵazdı alıp, kel», – dep aytıw ushın, Kushiydiń shawlıǵı Shelemiyanıń aqlıǵı Netaniya ulı Yahudiydi[†] Baruxqa jiberdi. Neriya ulı Barux orama qaǵazdı alıp, olarǵa keldi. 15Hámeldarlar Baruxqa:

– Endi otırıp, bizlerge de oqıp ber, – dedi. Barux olarǵa da oqıp berdi. 16Olar bul sózlerdi aqırına deyin tıńlaǵannan soń, qorqısıp, bir-birine qarap, Baruxqa:

– Bizler patshanı sózsiz bul sózlerden xabardar qılıwımız kerek, – dedi. 17Keyin olar Baruxtan:

– Ótinemiz, bizlerge ayt, Eremiyanıń awzınan shıqqan bul sózlerdiń hámmesin sen qalay jazıp aldıń?

18Barux olarǵa bılay dep juwap berdi:

– Ol bul sózlerdiń hámmesin maǵan aytıp turdı, men olardı sıya menen orama qaǵazǵa jazıp aldım. 19Sonda saray hámeldarları Baruxqa:

– Barıp, Eremiya ekewińiz de jasırınıń. Qay jerde ekenińizdi hesh kim bilmesin, – dedi.

20Hámeldarlar orama qaǵazdı xatker Elishamanıń bólmesinde qaldırıp, patsha sarayınıń háwlisine bardı hám patshaǵa hámmesin bayan qıldı. 21Patsha Yahudiydi orama qaǵazdı alıp keliwge jiberdi. Yahudiy onı xatker Elishamanıń bólmesinen alıp kelip, patshaǵa hám onıń janında turǵan barlıq hámeldarlarǵa oqıp berdi. 22Sol waqıtta, toǵızınshı ayda patsha qısqı sarayındaǵı ot janıp turǵan oshaqtıń janında otırǵan edi[+]. 23Yahudiy orama qaǵazdan úsh yamasa tórt bólekti oqıp bolıwdan, patsha olardı xatkeriniń pıshaǵı menen kesip, otqa taslay berdi. Ol orama qaǵazdıń hámmesin jaǵıp bolǵansha solay isledi. 24Bul sózlerdi esitkende patsha da, onıń qasındaǵı xızmetkerlerdiń hesh biri de qorqpadı, qayǵırıp kiyimlerin jırtpadı[+]. 25Elnatan, Delaya hám Gemariya patshadan orama qaǵazdı jaǵıp jibermewdi ótindi, biraq patsha olardı tıńlamadı. 26Bunıń ornına patsha shahzada Eraxmeelge, Azriel ulı Serayaǵa hám Abdeel ulı Shelemiyaǵa Eremiya payǵambardı hám xatker Baruxtı tutıp alıp keliwdi buyırdı. Biraq Jaratqan Iye[†] olardı jasırıp qoydı[+].

27Eremiyanıń awzınan Barux jazıp alǵan sózler jazılǵan orama qaǵazdı patsha jaǵıp jibergennen soń, Eremiyaǵa Jaratqan Iyeden sóz tústi:

28– Basqa bir orama qaǵaz alıp, oǵan birinshi orama qaǵazdaǵı, Yahuda patshası Ehoyakim jaǵıp jibergen orama qaǵazdaǵı sózlerdiń bárin jaz. 29Yahuda patshası Ehoyakimge bolsa, Jaratqan Iye bılay deydi dep ayt: «Orama qaǵazda: „Babiloniya[†] patshası sózsiz keledi, bul jerdi wayran etip, adamlardı hám haywanlardı qırıp taslaydı“, – dep jazılǵanı ushın Eremiyaǵa aybat etip qaǵazdı órtep tasladıń[+]. 30Sonlıqtan Jaratqan Iye Yahuda patshası Ehoyakim haqqında bılay deydi: „Onıń násilinen hesh kim Dawıttıń taxtına otırmaydı, denesi kúndizdiń jáziyrama ıssısına, túnniń ayazına taslanadı[+]. 31Ayıpları ushın onıń ózin, urpaqların hám xızmetkerlerin jazalayman. Olar tuwralı aytqan barlıq apatshılıqlardı olardıń ózleriniń, Erusalim turǵınları menen Yahuda xalqınıń basına jawdıraman. Sebebi olar Maǵan qulaq aspadı“».

32Eremiya basqa orama qaǵaz alıp, Neriya ulı xatker Baruxqa berdi. Barux Yahuda patshası Ehoyakim otqa jaqqan orama qaǵazdaǵı barlıq sózlerdi Eremiyanıń awzınan jazıp aldı. Biraq bul sózlerge áwelgige uqsaǵan kóplegen sózler qosılǵan edi.

#### 37


Eremiya hám patsha Sedekiya

1Babiloniya[†] patshası Nabuxodonosor Ehoyakimniń ulı Exoniyanıń[*] ornına Ioshiya ulı Sedekiyanı Yahuda[†] eline patsha etip qoydı[+]. 2Biraq patsha da, onıń wázirleri de, úlke xalqı da Jaratqan Iyeniń[†] Eremiya payǵambar[†] arqalı aytqan sózlerine qulaq salmadı[+]. 3Degen menen, patsha Sedekiya Shelemiya ulı Ehuxal menen Maaseya ulı ruwxaniy[†] Sefaniyanı: «Ótinemen, bizler ushın Qudayımız Jaratqan Iyege duwa et», – dep aytıw ushın Eremiyaǵa jiberdi[+].

4Eremiya sol waqıtta xalıq arasında biyǵam jasap atırǵan bolıp, ele zindanǵa taslanbaǵan edi[+]. 5Sol arada faraonnıń[†] láshkerleri Mısırdan[†] shıqtı. Erusalimdi[†] qamal qılıp turǵan kaldeyler bul xabardı esitkende, Erusalimnen shegindi[+].

6Sonda Eremiya payǵambarǵa Jaratqan Iyeden sóz tústi:[+]

7– Izraildıń[†] Qudayı Jaratqan Iye[†] bılay deydi: Mennen soraw ushın sizlerdi Maǵan jibergen Yahuda patshasına bılay dep aytıńlar: «Sizlerge járdemge kiyatırǵan faraonnıń láshkerleri óz eline, Mısırǵa qaytıp ketedi. 8Al kaldeyler qaytıp kelip hújim etedi, qalanı qolǵa alıp, órtep jiberedi[+].

9Jaratqan Iye bılay deydi: „Kaldeyler sózsiz bizlerden sheginedi“, – dep ózlerińizdi aldamańlar. Olar sheginbeydi. 10Eger sizler ózlerińizge qarsı urısqa shıqqan kaldeylerdiń pútkil láshkerlerin qırıp taslasańız da, olarda tek jaradarlar qalǵan bolsa da, olar shatırlarınan shıǵıp kelip, bul qalanı órtegen bolar edi».

11Faraonnıń láshkerleri sebepli, kaldeylerdiń láshkerleri artqa shegingen waqıtta, 12Eremiya Benyamin jerine barıp, xalıq arasındaǵı óziniń payına túsken jer úlesin alıw ushın Erusalimnen ketpekshi boldı. 13Ol Benyamin dárwazasına jetkende, gúzetshiler baslıǵı Xananiyanıń aqlıǵı Shelemiya ulı Iriya Eremiyanı uslap alıp:

– Sen ne, kaldeylerge qashıp ketpekshimiseń? – dedi[+].

14Eremiya oǵan:

– Jalǵan, men kaldeylerge qashıp ketpekshi emespen, – dedi. Biraq Iriya onı tıńlamadı hám Eremiyanı uslap, wázirlerdiń aldına alıp keldi. 15Wázirler Eremiyaǵa ashıwlanıp, onı sabadı, keyin xatker Ionatannıń úyine qurılǵan zindanǵa tasladı[+]. 16Eremiya zindanǵa taslanıp, ol jerde kóp kúnlerdi ótkerdi.

17Bir kúni patsha Sedekiya adam jollap, Eremiyanı sarayına aldırdı. Patsha óz sarayında jasırın túrde onnan:

– Jaratqan Iyeden qanday da bir sóz bar ma? – dep soradı.

Eremiya oǵan:

– Bar, siz Babiloniya patshasınıń qolına túsesiz, – dep juwap berdi[+].

18Keyin Eremiya Sedekiya patshaǵa bılay dedi:

– Meni zindanǵa taslaǵanday, men sizge, xızmetkerlerińizge yaki bul xalıqqa ne qıldım? 19«Babiloniya patshası sizge, bul xalıqqa hújim qılmaydı», – dep payǵambarshılıq etken payǵambarlarıńız qayaqta[+]? 20Endi meni tıńlań, taqsırım, ótinish qılıwǵa ruxsat beriń. Meni xatker Ionatannıń úyine qaytarıp jibermeń, bolmasa, men sol jerde ólip ketemen.

21Patsha Sedekiya Eremiyanı saqshılar háwlisine qamap qoyıwdı hám qalada nan pútkilley tawısılǵansha, hár kúni oǵan nanbayxanadan bir shórek alıp berip turıwdı buyırdı. Solay etip, Eremiya saqshılar háwlisinde qaldı[+].

#### 38


Eremiyanıń suw saqlaǵıshqa taslanıwı

1Mattan ulı Shefatiya, Pashxur ulı Gedaliya, Shelemiya ulı Yuxal hám Malkiya ulı Pashxur Eremiyanıń pútkil xalıqqa aytqan mına sózlerin esitti:[+] 2«Jaratqan Iye[†] bılay deydi: Bul qalada qalǵan adam qılıshtan, ashlıqtan hám illetten óledi, al kaldeyler tárepke ótken adam tiri qaladı, janın qutqarıp aman qaladı[+]. 3Jaratqan Iye bılay deydi: Bul qala álbette Babiloniya[†] patshasınıń láshkerleriniń qolına beriledi, ol qalanı basıp aladı»[+].

4Sonda saray hámeldarları patshaǵa:

– Bul adam óltirilsin. Ol bul sózlerdi aytıp, bul qalada qalǵan áskerlerimizdiń hám pútkil xalıqtıń ruwxın túsirmekte. Bul adam xalıqqa jaqsılıq emes, al jamanlıq tileydi, – dedi[+].

5Patsha Sedekiya olarǵa:

– Mine, ol sizlerdiń qolıńızda, men sizlerge qarsılıq kórsetpeymen, – dedi[+].

6Olar Eremiyanı uslap alıp, patshanıń ulı Malkiyanıń saqshılar háwlisindegi suw saqlaǵıshqa[†] arqan menen túsirdi. Suw saqlaǵısh suwsız bolıp, onda tek ılay bar edi. Eremiya balshıqqa batıp qaldı[+]. 7Patshanıń saray xızmetkerlerinen biri, xabashstanlı[†] Ebed-Melex Eremiyanıń suw saqlaǵıshqa taslanǵanın esitti. Sol waqıtta patsha Benyamin dárwazası aldında otırǵan edi[+]. 8Ebed-Melex patsha sarayınan shıqtı da, patshaǵa barıp:

9– Taqsır, Eremiyanı suw saqlaǵıshqa taslap, bul adamlar jaman is qılıptı. Qalada nan qalmadı, Eremiya ol jerde ashtan óledi, – dedi[+]. 10Patsha xabashstanlı Ebed-Melexke:

– Qasıńa otız adam al da, ólip qalmasınan burın, Eremiya payǵambardı[†] suw saqlaǵıshtan shıǵarıp al, – dep buyırdı.

11Ebed-Melex qasına adamlardı alıp, patsha ǵáziynexanasınıń astındaǵı bólmege kirdi hám ol jerden góne-kóksi shúberekler menen góne-kóksi kiyimlerdi tawıp alıp, olardı arqanǵa baylap, suw saqlaǵıshtaǵı Eremiyaǵa túsirdi. 12Keyin Eremiyaǵa:

– Arqan deneńe batpawı ushın, mına góne-kóksi shúberekler menen kiyimlerdi qoltıǵıńnıń astına qoy, – dedi.

Eremiya solay isledi. 13Olar Eremiyanı arqanlar járdeminde suw saqlaǵıshtan shıǵarıp aldı. Bunnan keyin, Eremiya saqshılar háwlisinde qaldı.


Sedekiyanıń Eremiyadan jáne másláhát sorawı

14Patsha Sedekiya adam jiberip, Eremiya payǵambardı Jaratqan Iyeniń Úyiniń[†] úshinshi esiginiń aldına alıp keltirdi. Patsha Eremiyaǵa:

– Men sennen bir nárse sorayjaqpan, mennen hesh nárseni jasırma, – dedi. 15Eremiya Sedekiyaǵa:

– Eger ırasın aytsam, meni óltirmes pe edińiz? Másláhát bergenim menen meni tıńlamaysız, – dedi.

16Biraq patsha Sedekiya jasırın túrde ant iship, Eremiyaǵa:

– Bizge jan bergen tiri Jaratqan Iye haqı ant ishemen: seni óltirmeymen hám janıńa qaslıq qılmaqshı bolǵanlardıń qolına tapsırmayman, – dedi. 17Sonnan keyin, Eremiya Sedekiyaǵa bılay dedi:

– Izraildıń[†] Qudayı, Álemniń Qudayı Jaratqan Iye bılay deydi: «Eger Babiloniya patshasınıń hámeldarlarına táslim bolsań, janıń tiri qaladı, bul qala da órtep jiberilmeydi, óziń de, úy-ishiń de aman qalasız[+]. 18Biraq eger Babiloniya patshasınıń hámeldarlarına táslim bolmasań, bul qala kaldeylerdiń qolına beriledi, olar qalanı órtep jiberedi, óziń de olardıń qolınan qashıp qutıla almaysań»[+].

19Patsha Sedekiya Eremiyaǵa:

– Men kaldeyler tárepke ótken yahudiylerden[†] qorqaman. Kaldeyler meni olardıń qolına tapsırsa, olar meni xorlaydı, – dedi[+].

20Eremiya patshaǵa bılay dedi:

– Yaq, olarǵa tapsırmaydı. Aytqanlarımdı islep, Jaratqan Iyeniń[†] sózine qulaq salsańız, tiri qalıp, abadan turmısqa erisesiz[+]. 21Eger táslim bolıwdan bas tartsańız, Jaratqan Iye maǵan mınanı ayan etti: 22Mine, Yahuda[†] patshasınıń sarayında qalǵan barlıq hayallar Babiloniya patshasınıń áskerbasısına alıp ketiledi. Sol hayallar sizge bılay deydi:

«Isengen doslarıńız,
Sizdi aldap, jeńip ketti,
Batpaqqa battı ayaqlarıńız,
Olar sizdi taslap ketti»[+].

23Siziń barlıq hayallarıńız benen balalarıńız kaldeylerge beriledi. Siz de olardıń qolınan qashıp qutıla almaysız, Babiloniya patshasınıń qolına túsesiz. Bul qala bolsa, órtep jiberiledi[+].

24Keyin Sedekiya Eremiyaǵa bılay dedi:

– Sóyleskenimiz tuwralı hesh kim bilmesin, bolmasa óleseń. 25Eger hámeldarlar meniń seniń menen sóyleskenimdi esitip, saǵan kelip: «Patsha menen neler tuwralı sóyleskenińdi jasırmay ayt, bolmasa óleseń», – dese, 26sen olarǵa: «Meni Ionatannıń úyine qaytarıp jiberme, bolmasa, men ol jerde ólip qalaman, dep patshaǵa jalbarındım dep ayt», – dedi[+].

27Barlıq hámeldarlar kelip, Eremiyanı sorawǵa tuttı. Ol da patsha buyırǵanınday etip juwap berdi. Patshaǵa aytılǵanlardan hesh kimniń xabarı bolmaǵanlıqtan, olar úndemey qaytıp ketti. 28Erusalim[†] qolǵa alınǵan kúnge deyin, Eremiya saqshılar háwlisinde qaldı.[*]

#### 39


Erusalimniń qulawı

1[•]Yahuda[†] patshası Sedekiyanıń húkimdarlıǵınıń toǵızınshı jılınıń onınshı ayında Babiloniya[†] patshası Nabuxodonosor pútkil áskerleri menen Erusalimge[†] júris qılıp, onı qamalǵa aldı[+]. 2Sedekiyanıń patshalıǵınıń on birinshi jılınıń onınshı ayınıń toǵızınshı kúni diywal buzıldı[+]. 3Erusalim qolǵa alınǵanda, Babiloniya patshasınıń barlıq hámeldarları ishke kirip, Ortańǵı dárwaza janında otırdı. Olar: Nergal-Shareser, Samgar-Nebo, áskeriy wákil Sarsexim, bas másláhátshi Nergal-Shareser hám patshanıń barlıq hámeldarları edi.

4Yahuda patshası Sedekiya hám onıń barlıq áskerleri olardı kórgende, túnde patshanıń baǵınıń janındaǵı, eki diywal arasındaǵı dárwaza arqalı shıǵıp, Iordan tegisligine qaray qashıp ketti. 5Biraq kaldey áskerleri olardı quwıp, Erixo tegisliginde izinen jetti hám Sedekiyanı uslap, tutqınǵa aldı da, Xamat úlkesiniń Ribla qalasında bolǵan Babiloniya patshası Nabuxodonosorǵa alıp bardı. Sol jerde patsha Sedekiyanıń ústinen húkim shıǵardı[+]. 6Babiloniya patshası Riblada Sedekiyanıń ulların kóz aldında bawızlattı. Jáne de, ol Yahudanıń barlıq aqsúyeklerin de bawızlattı. 7Bunnan keyin, Sedekiyanıń kózlerin oydırdı, Babilonǵa alıp ketiw ushın onı qola shınjır menen baylattı[+].

8Kaldeyler patshanıń sarayın, xalıqtıń úylerin órtep, Erusalim diywalların qulattı[+]. 9Saqshılar baslıǵı Nabuzaradan qalada aman qalǵan adamlardı hám Babiloniya patshası tárepke ótken qashqınlardı qalǵan xalıq penen birge Babiloniyaǵa tutqın qılıp alıp ketti[+]. 10Biraq Nabuzaradan hesh nársesi joq biysharalardı Yahuda jerinde qaldırıp, sol waqıtta olarǵa júzimzarlar hám atızlar berdi.

11Babiloniya patshası Nabuxodonosor saqshılar baslıǵı Nabuzaradanǵa Eremiya tuwralı mınaday buyrıq berdi: 12«Onı uslap alıp, kózqulaq bol. Oǵan hesh qanday zıyan keltirme, ne sorasa, sonı isle».

13Patsha saqshılarınıń baslıǵı Nabuzaradan, áskeriy wákil Nabushazban, bas másláhátshi Nergal-Shareser hám Babiloniya patshasınıń barlıq hámeldarları 14adam jollap, Eremiyanı saqshılar háwlisinen aldırttı. Olar Shafannıń aqlıǵı Axiqamnıń ulı Gedaliyaǵa Eremiyanı úyine alıp ketiwdi tapsırdı. Solay etip, Eremiya óz xalqı arasında qaldı[+].

15Qarawıllar háwlisinde qamaqta bolǵan waqtında, Eremiyaǵa Jaratqan Iyeden[†] mınaday sóz túsken edi:[+]

16– Barıp, xabashstanlı[†] Ebed-Melexke ayt: «Izraildıń[†] Qudayı Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: Men bul qala tuwralı aytqan sózlerimdi jaqsılıq penen emes, al jamanlıq penen júzege asıraman. Bular seniń kóz aldıńda ámelge asadı[+]. 17Biraq sol kúni Men seni qutqaraman, – deydi Jaratqan Iye[†]. – Sen óziń qorqıp júrgen adamlarıńnıń qolına túspeyseń[+]. 18Men seni qutqaraman. Sen qılıshtan qaza tappaysań, Maǵan úmit artqanıń ushın, janıń ózińe olja boladı, – deydi Jaratqan Iye»[+].

#### 40


Eremiya Gedaliyanıń qasında boladı

1Babiloniyaǵa[†] súrgin[†] etilgen pútkil Erusalim[†] hám Yahuda[†] tutqınları menen birge Eremiya da shınjır menen baylanıp, Ramaǵa alıp barıldı. Ol jerde saqshılar baslıǵı Nabuzaradan Eremiyanı tawıp, onı bosattı. Sonda Eremiyaǵa Jaratqan Iyeden[†] sóz tústi[+]. 2Saqshılar baslıǵı Eremiyanı qasına shaqırıp alıp, oǵan bılay dedi:

– Qudayıń Jaratqan Iye[†] bul elge apatshılıq jawdırajaǵın aytqan eken[+]. 3Mine, onı jawdırıp, aytqanınday qıldı. Bulardıń hámmesi Jaratqan Iyege qarsı gúna[†] islegenińiz hám Oǵan qulaq salmaǵanıńız sebepli bolıp otır[+]. 4Búgin men seni qolıńdaǵı shınjırlardan azat etemen. Eger meniń menen Babilonǵa ketiwdi qáleseń, júr, men saǵan kózqulaq bolaman. Eger ketiwdi qálemeseń, onda qal. Mine, pútkil el aldıńda jatır. Qay jaqqa ketiwdi qáleseń, yaki qay jaqqa ketiwdi názerińde tuwrı dep tapsań, sol jerge kete ber.

5Eremiya juwap berip úlgermey-aq, Nabuzaradan sózin dawam etti:

– Babiloniya patshası tárepinen Yahuda qalalarına hákim etip qoyılǵan Shafannıń aqlıǵı Axiqam ulı Gedaliyanıń janına bar. Onıń menen birge xalıq arasında jasay ber. Yamasa qay jaqqa ketiwdi qáleseń, sol jaqqa ket.

Saqshılar baslıǵı oǵan azıq-awqat hám sawǵalar berip, bosatıp jiberdi[+].

6Eremiya Mispadaǵı Axiqamnıń ulı Gedaliyanıń janına ketti. Mispaǵa barıp, onıń menen birge elde qalǵan xalıqtıń arasında jasadı[+].


Yahuda hákimi Gedaliya

7[•]Dalalarda boy tasalap qalǵan barlıq áskerbasılar hám olardıń adamları Babiloniya patshasınıń Axiqam ulı Gedaliyanı hákim qılıp qoyǵanın hám súrginge alıp ketilmegen jarlı erkeklerdi, hayallardı hám balalardı oǵan tapsırǵanın esitti[+]. 8Sonda Netaniya ulı Ismayıl, Qareax ulları Yuxanan menen Ionatan, netofalı Tanxumet ulı Seraya, netofalı Efay ulları, maaxalı Ezaniya hám olardıń áskerleri Mispaǵa Gedaliyaǵa keldi[+]. 9Shafannıń aqlıǵı Axiqam ulı Gedaliya olarǵa hám olardıń áskerlerine ant iship, bılay dedi:

– Kaldeylerge xızmet etiwden qorqpań. Elge ornalasıp alıp, Babiloniya patshasına xızmet etiń, sonda abadan turmısqa erisesiz. 10Men bul jerge keletuǵın kaldeylerge wákillik qılıw ushın Mispada jasap qalaman. Sizler sharap, jazǵı miyweler hám záytún[†] mayın jıynap, saqlap qoyıńlar da, ózlerińiz ornalasıp alǵan qalalarda jasay berińler.

11Moabta,[†] ammonlardıń[†] arasında, Edomda[†] hám basqa ellerde jasap atırǵan yahudiylerdiń[†] hámmesi Babiloniya patshası Yahudada bir topar adamlardı qaldırǵanın, olarǵa Shafannıń aqlıǵı Axiqamnıń ulı Gedaliyanı hákim qılıp qoyǵanın esitti. 12Olardıń hámmesi súrgin qılınǵan jerlerdiń bárinen Yahuda jerine, Mispaǵa, Gedaliyanıń aldına qaytıp keldi. Olar sol jerde kóp miywe jıynap, mol sharap tayarladı.

13Qareax ulı Yuxanan menen shól daladaǵı áskerbasılar Mispadaǵı Gedaliyaǵa kelip,[+] 14oǵan:

– Ammonlardıń patshası Baalistiń sizdi óltiriw ushın Netaniya ulı Ismayıldı jibergeninen xabarıńız bar ma? – dedi. Biraq Axiqam ulı Gedaliya buǵan isenbedi. 15Keyin Qareax ulı Yuxanan Mispada jasırın túrde Gedaliyaǵa:

– Keliń, men barıp, Netaniya ulı Ismayıldı óltireyin, bunı hesh kim bilmeydi. Ne ushın sizdi óltiriwine, qasıńızǵa jıynalǵanlardıń tarqap ketiwine hám Yahudada qalǵanlardıń nabıt bolıwına jol qoyıwımız kerek? – dedi. 16Biraq Axiqam ulı Gedaliya Qareax ulı Yuxananǵa:

– Bulay isleme, sen Ismayıl tuwralı jalǵan aytıp tursań, – dedi.

#### 41


Ismayıldıń Gedaliyanı óltiriwi

1Jetinshi ayda patsha áwladınan hám patshanıń wázirlerinen biri bolǵan Elishamanıń aqlıǵı Netaniyanıń ulı Ismayıl on adamı menen Mispadaǵı Axiqam ulı Gedaliyaǵa keldi. Olar Mispada birge iship-jep otırǵanda,[+] 2Netaniya ulı Ismayıl menen onıń janındaǵı on adam orınlarınan turdı da, Babiloniya[†] patshası sol elge hákim qılıp qoyǵan Shafannıń aqlıǵı Axiqam ulı Gedaliyanı qılısh penen shawıp tasladı[+]. 3Ismayıl Mispada Gedaliya menen birge bolǵan barlıq yahudiylerdi[†] de, ol jerdegi kaldey áskerlerin de óltirdi.

4Erteńine Gedaliyanıń óltirilgeni haqqında hesh kim bilmey turıp, 5Shexemnen, Shilodan hám Samariyadan[†] seksen adam keldi. Olar qayǵıdan saqalların qırqqan, kiyimlerin jırtqan, denelerin tilgen bolıp, qollarında Jaratqan Iyeniń Úyine[†] alıp kiyatırǵan ǵálle sadaqası[†] menen xosh iyisli tútetkisi bar edi[+]. 6Olardı kútip alıw ushın Mispadan Netaniya ulı Ismayıl jolǵa shıqtı. Ol jılap ushırasıp, olarǵa:

– Axiqam ulı Gedaliyaǵa barıńlar, – dedi.

7Endi qala ortasına kelgende, Netaniya ulı Ismayıl hám onıń janındaǵı adamlar olardı óltirip, suw saqlaǵıshqa[†] tasladı. 8Biraq olardıń arasınan on adam Ismayılǵa:

– Bizlerdi óltirme, bizlerdiń atızda jasırıp qoyǵan biydayımız, arpamız, mayımız hám palımız bar, – dedi. Sonda ol ózin tutıp, olardı qasındaǵıları menen birge óltirmey, aman qaldırdı.

9Ismayıl Gedaliyaǵa tiyisli ólilerdiń denelerin taslaǵan suw saqlaǵısh júdá úlken bolıp, onı patsha Asa Izrail[†] patshası Baashadan qorǵanıw ushın qazdırǵan edi. Netaniya ulı Ismayıl onı óli denege toltırdı[+]. 10Ismayıl Mispadaǵı qalǵan pútkil xalıqtı – patshanıń qızların hám saqshılar baslıǵı Nabuzaradan Axiqam ulı Gedaliyanıń ıqtıyarına tapsırǵan Mispada qalǵan pútkil xalıqtı tutqınǵa aldı. Netaniya ulı Ismayıl olardı aydap, ammonlar[†] tárepke ótiw ushın jolǵa tústi.

11Biraq Qareax ulı Yuxanan hám onıń janındaǵı pútkil áskerbasılar Netaniya ulı Ismayıl islegen jınayatları haqqında esitkende,[+] 12adamlarınıń hámmesin alıp, Netaniya ulı Ismayıl menen urısıw ushın jolǵa shıqtı. Olar Gibondaǵı mol suwlı háwiz janında Ismayıldıń izinen jetti[+]. 13Ismayıldıń qasındaǵı pútkil xalıq Qareax ulı Yuxanandı hám onıń qasındaǵı áskerbasılardı kórgende, quwanıp ketti. 14Ismayıl Mispada tutqınǵa alǵan adamlardıń hámmesi izge, Qareax ulı Yuxananǵa qaray juwırdı. 15Biraq Netaniya ulı Ismayıl segiz adamı menen Yuxanannan qutılıp, ammonlarǵa qashıp ketti[+].


Mısırǵa qashıw

16Qareax ulı Yuxanan hám onıń janındaǵı barlıq áskerbasılar aman qalǵanlardıń hámmesin Axiqam ulı Gedaliyanı óltirgen Netaniya ulı Ismayıldan qutqarıp, hám Gibonnan izge qaytarıp alıp kelgen áskerlerdi, hayallardı, balalardı, saray xızmetkerlerin Mispadan alıp shıqtı. 17Olar jol júrip, Mısırǵa[†] ótiw ushın, Beytlehem jaqınındaǵı Gerut-Kimhamda toqtadı. 18Babiloniya patshası el ústinen hákim qılıp qoyǵan Axiqam ulı Gedaliyanı Netaniya ulı Ismayıl óltirgeni sebepli, olar kaldeylerden qorqtı.

#### 42


Xalıqtıń Eremiyadan Qudaydıń erkin bilip beriwdi sorawı

1Keyin barlıq áskerbasılar, Qareax ulı Yuxanan, Hoshaya ulı Ezaniya hám úlken-kishi pútkil xalıq Eremiya payǵambarǵa[†] kelip,[+] 2oǵan bılay dedi:

– Ótinishimizdi qabıl etip, bizler ushın, mına aman qalǵanlar ushın Qudayıń Jaratqan Iyege[†] duwa et. Kórip turǵanıńday, kópten az qaldıq[+]. 3Qay jerge barıp, ne isleytuǵınımızdı Qudayıń Jaratqan Iye[†] bizge kórsetsin.

4Eremiya payǵambar olarǵa:

– Yaqshı, aytqanıńızday, men Qudayıńız Jaratqan Iyege duwa etemen hám Jaratqan Iye ne dep juwap berse de, onı sizlerge ayan qılaman. Sizlerden hesh nárseni jasırmayman, – dedi. 5Olar Eremiyaǵa jáne bılay dedi:

– Eger Qudayıń Jaratqan Iye bizge bildiriw ushın saǵan ayan etken hár bir sózge ámel qılmasaq, Jaratqan Iyeniń Ózi bizlerge qarsı haqıyqıy hám sadıq gúwa bolsın[+]. 6Jaqsı bolsa da, jaman bolsa da, bizler seni janına jiberip atırǵan Qudayımız Jaratqan Iyege qulaq asamız. Qudayımız Jaratqan Iyege qulaq assaq, abadan turmısqa erisemiz[+].

7On kúnnen keyin, Eremiyaǵa Jaratqan Iyeden sóz tústi. 8Eremiya Qareax ulı Yuxanandı, onıń menen birge áskerbasılardı hám úlken-kishi pútkil xalıqtı shaqırıp, 9olarǵa bılay dedi:

– Ótinishińizdi bildiriw ushın meni Izraildıń[†] Qudayı Jaratqan Iyeniń dárgayına jibergen edińiz. Ol bılay deydi: 10«Eger usı jerde qalsańız, Men sizlerdi qayta tikleymen, qulatpayman, otırǵızaman, qoparıp taslamayman. Sebebi Men Ózim basıńızǵa salǵan apatshılıq sebepli ókinip atırman[+]. 11Ózlerińiz qorqıp atırǵan Babiloniya[†] patshasınan endi qorqpań. Onnan qorqpań, – deydi Jaratqan Iye, – Men sizler menen birge bolaman. Sizlerdi onıń qolınan qutqaraman hám azat etemen. 12Men sizlerge rehim qılaman, sonda onıń sizlerge janı ashıp, sizlerdi óz jerińizge qaytaradı».

13Eger sizler: «Bul jerde qalıwdı qálemeymiz», – dep Qudayıńız Jaratqan Iyeniń sózine qulaq salmasańız, 14jáne: «Yaq, bizler Mısırǵa[†] ketemiz. Ol jerde urıs ta kórmeymiz, onı xabarlaǵan kárnay[†] sestin de esitpeymiz, nanǵa zar bolmaymız, sol jerde jasaymız», – deseńiz,[+] 15onda Yahudanıń[†] aman qalǵanları, Jaratqan Iyeniń sózin tıńlań! Izraildıń Qudayı Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: «Eger sizler Mısırǵa barıwǵa qarar etip, sol jerge barıp jasasańız, 16sizler qorqqan qılısh ol jerde izińizden jetedi, sizler qorqqan ashlıq Mısırda jaǵańızǵa jabısadı hám sizler sol jerde ólesiz[+]. 17Mısırǵa barıp jasawdı qarar qılǵan hár bir adam qılıshtan, ashlıqtan hám illetten óledi. Men basıńızǵa jawdıratuǵın apatshılıqtan hesh kim tiri qalmaydı, hesh kim qashıp ta qutıla almaydı».

18Izraildıń Qudayı Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: «Erusalim[†] turǵınlarına qáhár-ǵázebim tógilgenindey, Mısırǵa kirgenińizde, sizlerge de ǵázebim tógiledi. Sizler ǵarǵısqa qalıp, qorqınıshlı kóriniske aylanasız, náletlenip, nasaqqa qalasız. Bul jerdi qaytıp kórmeysiz».

19Háy, Yahudanıń aman qalǵanları! Jaratqan Iye sizlerge Mısırǵa ketpewdi buyırdı. Bilip qoyıń, búgin men sizlerge eskertip atırman. 20Meni Qudayıńız Jaratqan Iyeniń dárgayına jiberip: «Bizler ushın Qudayımız Jaratqan Iyege duwa et. Onıń aytqanlarınıń hámmesin bizlerge bildir, bizler de oǵan ámel qılamız», – degenińizde, úlken qátege jol qoydıńız. 21Men búgin sizlerge bunı bildirdim, biraq sizler Qudayımız Jaratqan Iyeniń men arqalı aytqan sózlerine qulaq salmadıńız. 22Endi jaqsılap bilip qoyıń, barıp jasamaqshı bolǵan jerińizde qılıshtan, ashlıqtan hám illetten ólesiz.

#### 43


Eremiyanıń Mısırǵa alıp ketiliwi

1Eremiya pútkil xalıqqa ózleriniń Qudayı Jaratqan Iyeniń[†] sózlerin, ózleriniń Qudayı Jaratqan Iyeniń ózin jiberip ayttırǵan sózlerin tolıq aytıp bolǵanda, 2Hoshaya ulı Azariya, Qareax ulı Yuxanan hám surbet adamlardıń hámmesi Eremiyaǵa bılay dedi:

– Sen jalǵan aytıp tursań. Qudayımız Jaratqan Iye[†] seni bizlerge: «Mısırǵa[†] barıp jasamań», – dep aytıw ushın jibergen joq[+]. 3Kaldeyler bizlerdi óltirsin yamasa Babiloniyaǵa[†] tutqın etip alıp ketsin dep, bizlerdi olardıń qolına tapsırıw ushın Neriya ulı Barux seni bizlerge qarsı iytermelemekte[+].

4Solay etip, Qareax ulı Yuxanan, áskerbasılar hám pútkil xalıq Jaratqan Iyeniń Yahudada[†] qalıw tuwralı aytqan buyrıǵına qulaq aspadı. 5Yahudada jasaw ushın tarap ketken jerlerinen qaytıp kelgen yahudiylerdiń[†] aman qalǵanlarınıń hámmesin Qareax ulı Yuxanan hám áskerbasılar ertip ketti. 6Bulardan tısqarı, olar babilonlı saqshılar baslıǵı Nabuzaradannıń Shafannıń aqlıǵı Axiqam ulı Gedaliyanıń qasında qaldırıp ketken adamlarınıń hámmesin: erkek hám hayallardı, balalardı, patshanıń qızların, Eremiya payǵambardı[†] hám Neriya ulı Baruxtı ózleri menen alıp ketti[+]. 7Olar Jaratqan Iyege qulaq aspay, Mısır jerine ketip, Taxpanxeske jetip keldi[+].

8Taxpanxeste Eremiyaǵa Jaratqan Iyeden sóz tústi:

9– Qolıńa úlken taslardı alıp, olardı Taxpanxestegi faraonnıń[†] sarayınıń kirer awzındaǵı gerbishler arasına kóm. Bunı yahudiylerdiń kóz aldında isle. 10Keyin olarǵa ayt: «Izraildıń[†] Qudayı Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: Mine, Men Babiloniya patshası qulım Nabuxodonosordı bul jerge alıp kelip, onıń taxtın mına kómilgen taslar ústine ornataman. Nabuxodonosor patshalıq shatırın usı taslardıń ústine tigedi[+]. 11Ol kelip, Mısırdı wayran qıladı. Táǵdirine ólim jazılǵan óledi, táǵdirine súrgin[†] jazılǵan súrginge ketedi, táǵdirine qılısh jazılǵan qılısh penen shabıladı[+]. 12Babiloniya patshası Mısır qudaylarınıń butxanalarına ot qoyadı, butlardı jandıradı, bazıların ózi menen alıp ketedi. Shopan tonın búrgeden tazalaǵanday, Mısırdı da solay tazalaydı. Keyin ol jerden aman-esen shıǵıp ketedi[+]. 13Ol Mısır jerindegi Quyash qudayınıń butxanasındaǵı Quyash qudayına arnap qoyılǵan kiyeli taslardı[†] buzıp, Mısır qudaylarınıń barlıq butxanaların órtep jiberedi».

#### 44


Jaratqan Iyeniń Mısırdaǵı yahudiylerge jollaǵan xabarı

1Mısırdıń[†] Migdol, Taxpanxes, Nof qalalarında hám Patrus wálayatında jasaǵan barlıq yahudiyler[†] haqqında Eremiyaǵa Jaratqan Iyeden[†] sóz tústi:[+]

2– Izraildıń[†] Qudayı Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: «Sizler Erusalim[†] hám Yahudanıń[†] barlıq qalalarına Men jawdırǵan apatshılıqlardıń hámmesin kórdińler. Mine, házir olar bosap qalǵan, olarda hesh kim jasamaydı. 3Olar ózleri de, sizler de, sizlerdiń ata-babalarıńız da bilmegen basqa qudaylarǵa arnap tútetki tútetip, xızmet etip, ózleriniń jawız isleri menen Meniń ǵázebimdi keltirdi[+]. 4Men sizlerge qullarım bolǵan payǵambarlardıń[†] hámmesin qayta-qayta jiberip: „Men jek kóretuǵın bul jerkenishli islerdi islemeń“, – dep ayttırdım[+]. 5Biraq olar tıńlamadı, qulaq aspadı. Jawız islerinen qaytpadı, basqa qudaylarǵa arnap tútetki tútetiwin dawam ete berdi. 6Sonda qáhárim hám ǵázebim tógilip, Yahuda qalalarında hám Erusalim kóshelerinde lawlap jandı. Házir kórip turǵanıńızday, olar qarabaqanaǵa hám shólge aylandı.

7Endi Izraildıń Qudayı, Álemniń Qudayı Jaratqan Iye[†] bılay deydi: Ne ushın bul awır nárselerdi basıńızǵa túsirmekshisiz? Yahudadan kelgen erkek, hayal, bala hám bópelerdiń basına jetip, ózińizden keyin tuqım qalmaw ushın ba? 8Ne ushın ózińiz jasaw ushın kelgen Mısır jerinde basqa qudaylarǵa tútetki tútetip, qoldan islegen butlarıńız benen Meni ǵázeplendirip atırsız? Ózińizdi qurtıp, jer betindegi barlıq xalıqlardıń ǵarǵısına ushırap, nasaqqa qalıw ushın ba? 9Yahuda jerinde, Erusalim kóshelerinde ata-babalarıńızdıń, Yahuda patshalarınıń, olardıń hayallarınıń, ózlerińizdiń hám hayallarıńızdıń islegen jaman islerin umıttıńız ba[+]? 10Olar bul kúnge deyin táwbe qılmadı, qorqpadı, sizlerge hám ata-babalarıńızǵa bergen Nızamım hám qaǵıydalarım boyınsha jasamadı.

11Sonlıqtan Izraildıń Qudayı, Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: Men ústińizge apatshılıq jawdırıp, Yahuda xalqın pútkilley joq qılıwǵa qarar ettim. 12Mısırǵa kelip, usı jerde jasap qalıwǵa qarar qılǵan yahudiylerdiń aman qalǵanların qolǵa alaman, hámmesi Mısır jerinde qulap, joq qılınadı, qılıshtan hám ashlıqtan ólip ketedi. Kishkenesinen úlkenine deyin qılıshtan hám ashlıqtan óledi. Olar ǵarǵısqa ushırıp, qorqınıshlı kóriniske aylanadı, náletlenip, nasaqqa qaladı[+]. 13Erusalimdi jazalaǵanımday, Mısır jerinde jasap atırǵanlardı da qılısh, ashlıq hám illet penen jazalayman[+]. 14Jasaw ushın Mısırǵa kelgen yahudiylerdiń aman qalǵanlarınıń hesh biri qutılıp, tiri qalıp, Yahudaǵa qayta almaydı. Ol jerge qaytıp barıp jasawdı jan-táni menen qálese de, bir-eki qashqınnan basqa hesh kim qaytıp bara almaydı».

15Hayallarınıń basqa qudaylarǵa tútetki tútetkenin bilgen barlıq erkekler, sol jerde turǵan barlıq hayallar, úlken jámáát[†] – Mısırdıń Patrus wálayatında jasap atırǵan pútkil xalıq Eremiyaǵa bılay dedi:

16– Bizler seniń Jaratqan Iyeniń atınan aytqan sózlerińe qulaq salmaymız[+]. 17Bizler hámmesin ózimiz bergen antqa say isleymiz: Aspan xanshasına tútetki tútetemiz, oǵan arnap ishimlik sadaqasın[†] quyamız. Bizler ózlerimiz, ata-babalarımız, patshalarımız hám hámeldarlarımız Yahuda qalalarında, Erusalim kóshelerinde neler qılǵan bolsaq, sonı qılamız. Sol waqıtta toyıp jep, abadan turmıs keshirip, jamanlıq kórmegen edik[+]. 18Biraq Aspan xanshasına tútetki tútetip, oǵan arnap ishimlik sadaqaların quyıwdı toqtatqanımızdan beri, jetispewshilikten basımız shıqpaydı, qılıshtan hám ashlıqtan qırılıp atırmız.

19Hayallar da bılay dedi:

– Bizlerdiń Aspan xanshasına tútetki tútetip, ishimlik sadaqasın usınǵanımızdan, onıń kórinisinde, oǵan arnap shórekler japqanımızdan kúyewlerimizdiń xabarı joq dep oylaysız ba?

20Sonda Eremiya pútkil xalıqqa, oǵan juwap bergen erkekler menen hayallarǵa bılay dedi:

21– Sizler ózlerińiz, ata-babalarıńız, patshalarıńız, hámeldarlarıńız, úlke xalqı Yahuda qalalarında hám Erusalim kóshelerinde tútetki tútetkenińizdi Jaratqan Iye umıtıp ketti deysiz be? Yamasa bul Onıń júregine jetip barmadı dep oylaysız ba? 22Jaratqan Iye islegen jaman hám jerkenishli islerińizge artıq taqat qıla almaǵanı sebepli, házir elińiz wayran bolıp, qorqınıshlı kóriniske aylandı, ǵarǵısqa ushırap adamsız qańırap qaldı[+]. 23Butlarǵa arnap tútetki tútetip, Jaratqan Iyege qarsı gúna[†] isledińiz. Onıń dawısına qulaq salmadıńız, Onıń Nızamına, qaǵıydalarına hám shártlerine say jasamadıńız. Sonlıqtan búgin kórip turǵan apatshılıq basıńızǵa tústi[+].

24Eremiya pútkil xalıqqa hám hayallarǵa jáne bılay dedi:

– Mısır jerindegi yahudiylerdiń hámmesi, Jaratqan Iyeniń sózin tıńlań! 25Izraildıń Qudayı Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: «Sizler hayallarıńız benen birge: „Aspan xanshasına tútetki tútetip, oǵan ishimlik sadaqasın quyamız“, – dep ishken antlarımızdı sózsiz orınlaymız dep, awzıńız benen aytıp, qolıńız benen isledińiz. Yaqshı, aytqanıńızdı qılıń, ishken antlarıńızdı orınlań!»

26Endi Mısır jerinde jasap atırǵan pútkil yahudiyler, Jaratqan Iyeniń sózin tıńlań: «Men Ózimniń ullı atım menen ant ishemen, – deydi Jaratqan Iye, – pútkil Mısır boylap jasap atırǵan yahudiylerdiń hesh biri bunnan bılay Meniń atımdı tilge almaydı, „Quday[†] Iye haqı“ dep ant ishpeydi. 27Men jaqsılıq emes, al jamanlıq keltiriw ushın olardı qadaǵalap turaman. Mısırdaǵı yahudiylerdiń birde birewi qalmaǵansha, qılıshtan hám ashlıqtan qırılıp baradı[+]. 28Qılıshtan aman qalǵan júdá az sanlı yahudiyler Mısırdan Yahuda jerine qaytıp baradı. Sonda Mısırda jasaw ushın kelgenlerden aman qalǵanlar kimniń sóziniń júzege asatuǵının, yaǵnıy Meniń sózim be yamasa olardiki me, bunı bilip aladı[+]. 29Meniń sizlerdi usı jerde jazalawım, sizler ushın nıshan boladı, – deydi Jaratqan Iye. Sonda Meniń sizlerge aytqan sózimniń orınlanatuǵının bilip alasız.

30Jaratqan Iye bılay deydi: Yahuda patshası Sedekiyanı onıń janında qastı bolǵan dushpanı Babiloniya[†] patshası Nabuxodonosordıń qolına bergenim sıyaqlı, Mısır patshası faraon[†] Xofranı da onıń janında qastı bolǵan dushpanlarınıń qolına beremen»[+].

#### 45


Jaratqan Iyeniń Baruxqa aytqan sózi

1Yahuda[†] patshası Ioshiya ulı Ehoyakimniń patshalıǵınıń tórtinshi jılında Neriya ulı Barux Eremiyanıń awzınan mına sózlerdi kitapqa jazıp otırǵanda, Eremiya payǵambardıń[†] Baruxqa aytqan sózi:[+]

2– Barux, Izraildıń[†] Qudayı Jaratqan Iye[†] saǵan bılay deydi:[+]

3«Sen: „Sorım qurısın! Óytkeni Jaratqan Iye dártime qayǵı-hásiret qostı, ıńqılday berip sharshadım, hesh tınıshlıq tappay atırman“, – deyseń». 4Jaratqan Iye maǵan Baruxqa bılay dep ayt dedi: «Mına pútkil jer júzinde qurǵanımdı qırıp taslayman, ekkenimdi suwırıp taslayman. 5Sen óziń ushın ullı nárselerdi izleyseń be? Izleme, sebebi Men pútkil adamzattıń basına apatshılıq jawdıraman, – deydi Jaratqan Iye. – Al saǵan hámme jerde, qayaqqa barsań da janıńdı ózińe olja qılaman»[+].

#### 46


Mısır tuwralı payǵambarshılıq

1Eremiya payǵambarǵa[†] milletler haqqında Jaratqan Iyeden[†] sóz tústi[+].

2Mısır[†] tuwralı xabar: Yahuda[†] patshası Ioshiya ulı Ehoyakimniń patshalıǵınıń tórtinshi jılında Babiloniya[†] patshası Nabuxodonosor Evfrat dáryasınıń jaǵasındaǵı Karkemishte Mısır patshası faraon[†] Nexonıń ordasın qırǵınǵa ushırattı[+].

3«Qalqanlardı tayarlap, sawashqa kirisiń!
4Atlarıńızdı ertlep, atlarǵa miniń!
Duwlıǵańızdı kiyip, sapqa diziliń!
Nayzalardı egep, sawıtlardı kiyiń!
5Men ne kórip turman?
Olar qorqıp, sheginip atır,
Jawıngerleri jeńilip,
Artına qaramay, qashıp baratır.
Hár tárepten qorqınısh biylep alǵan,
– deydi Jaratqan Iye[†]. –[+]
6Júyrik qashıp qutıla almas,
Batır qashıp kete almas.
Arqada, Evfrat dáryası boyında,
Olar súrnigip, jıǵıladı.
7Nil kibi tasıp,
Suwları burqasınlaǵan dáryaday bolǵan kim?
8Nil kibi tasıp,
Suwları burqasınlaǵan dáryaday bolǵan bul – Mısır.
Ol: „Tasıp, dúnya júzin qaplayman,
Qalanı turǵınları menen joq qılaman“, – deydi.
9Háy, atlar, alǵa basıń!
Háy, arbalar, jel bolıp ushıń!
Márt jawıngerler hújimge ótsin:
Xabashstan[†] áskerleri, Put qalqanshıları,
Sheber sarıjayshı Lud áskerleri.

10Bul kún Iyeniń, Álemniń Jaratqan Iyesiniń kúni.
Bul kún Onıń dushpanlarınan ósh alınatuǵın tólem kúni.
Qılısh toyǵansha,
Qanǵa shóli qanǵansha jalmaydı.
Evfrat dáryasınıń arqasındaǵı jerlerde,
Iye, Álemniń Jaratqan Iyesi ushın qurbanlıq[†] boladı[+].

11Háy, pák qız Mısır,
Giladqa[†] barıp, málhám al.
Qansha dári ishseń de, biypayda,
Seniń dártińe dawa joq[+].
12Shermendeligińdi milletler esitti,
Jer beti páriyadıńa toldı.
Ásker áskerge dúgisip,
Ekewi de jerge quladı»[+].

13Babiloniya patshası Nabuxodonosordıń urısıw ushın Mısır eline keletuǵını tuwralı Eremiya payǵambarǵa Jaratqan Iye mına sózdi ayttı:

14«Mısırda járiyalań, Migdolda jar salıń,
Nofta hám Taxpanxeste esittirip, bılay deń:
„Turıp, tayarlanıń,
Qılısh dógeregińizdegilerdi qırıp taslaydı“[+].
15Ne ushın qudayıń Apis qashtı?
Buǵań ne ushın ayaqta tura almadı?
Sebebi Jaratqan Iye onı jer menen jeksen etti.
16Ol jıǵılǵanlardı kóbeytti,
Olar bir-biriniń ústine jıǵılıp atırıp:
„Bol tez, zalımnıń qılıshınan qashıp,
Óz xalqımızǵa, tuwılǵan mákanımızǵa qaytayıq!“ – deydi[+].
17Ol jerde bolsa: „Mısır patshası faraon tek maqtanshaq,
Ol pursattı qoldan shıǵardı“, – deydi[+].

18Atı Álemniń Jaratqan Iyesi bolǵan Patsha bılay deydi:
Óz tiriligim haqı ant ishemen:
Tawlar arasında Tabor tawı qanday bolsa,
Teńiz jaǵasındaǵı Karmel tawı qanday bolsa,
Sizlerge kiyatırǵan dushpan da sonday[+].
19Háy, qız Mısırdıń turǵınları!
Túyinshigińizdi túyip, súrginge[†] tayarlanıń.
Nof wayran bolıp,
Adamsız húwlep qaladı[+].

20Mısır júdá sulıw qashar,
Biraq arqanıń sonaları japırılıp oǵan ushıp keledi[+].
21Onıń jallanba áskerleri,
Baqqı tanaday bolsa da,
Sheginip, birlikte izge qashadı,
Olardıń jerinde tura almaydı.
Sebebi olardıń apatshılıqqa ushıraytuǵın kúni,
Jazalanatuǵın waqtı jetip keldi.
22Dushpannıń kúshli ordası jaqınlaǵan sayın,
Mısır jılanday ısıldaydı.
Otın shabatuǵın adamlarday,
Dushpan baltalar menen keledi.
23Tıǵız toǵayday bolsa da,
Onı shawıp taslaydı,
– deydi Jaratqan Iye. –
Olar shegirtkelerden de kóp,
Esapsız, san-sanaqsız.
24Qız Mısır shermende bolıp,
Arqa xalqınıń qolına beriledi»[+].

25Izraildıń[†] Qudayı Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: «Men No qalasınıń qudayı Amondı, faraondı, Mısır menen onıń qudayların, patshaların hám faraonǵa úmit baylaǵanlardı jazalayman[+]. 26Olardı olardıń janında qastı bolǵan Babiloniya patshası Nabuxodonosordıń hám onıń qullarınıń qolına beremen. Bunnan keyin, Mısırda burınǵıday jáne xalıq jasaydı», – deydi Jaratqan Iye[+].


Jaratqan Iye Óz xalqın qutqaradı

27«Qulım Yaqıp,[†] sen qorqpa!
Izrail, qáweterlenbe!
Men seni uzaq ellerden,
Urpaqlarıńdı súrgin etilgen jerlerinen qutqaraman.
Yaqıp qaytıp kelip,
Tınısh hám biyqáter ómir súredi,
Hesh kim onı qorqıtpaydı[+].
28Qorqpa, qulım Yaqıp!
Men seniń menen birgemen,
– deydi Jaratqan Iye. –
Seni Ózim aralarına jibergen,
Milletlerdiń hámmesin joq qılaman.
Biraq seni joq qılmayman,
Tek ádalatlı túrde jaza beremen,
Jazasız qaldırmayman»[+].

#### 47


Filistler tuwralı payǵambarshılıq

1Faraon[†] Gazaǵa hújim qılmastan aldın, Jaratqan Iyeden[†] Eremiya payǵambarǵa[†] filistler[†] tuwralı sóz tústi[+].

2Jaratqan Iye[†] bılay deydi:
«Arqadan suwlar kóterilip,
Dárya kibi tolıp tasıp,
Jerdi hám onı toltırıp turǵan nárselerdi,
Qalanı hám onda jasaytuǵınlardı basıp ketedi.
Adamlar dad-páriyad qılıp,
Sol jerde jasaytuǵın pútkil xalıq ahıw-nala shegedi[+].
3Kúshli atlardıń tuyaqlarınıń dúrsildisinen,
Sawash arbalarınıń tasırlısınan,
Dóńgelekleriniń dawıslarınan,
Qollarında dárman qalmaǵan ákeler,
Balalarına qayırılıp ta qaramaydı.
4Sonday kún keledi,
Pútkil filistler qırıp taslanadı.
Tir[†] menen Sidonnıń[†] sońǵı awqamlasları joq qılınadı.
Jaratqan Iye Kaftor jaǵasınan kelgen filistlerdiń,
Aman qalǵanların joq qıladı[+].
5Gaza aza tutıp shashın aldıradı,
Ashkelon únsiz qaladı.
Tiri qalǵan oypatlıq turǵınları!
Qashanǵa deyin ǵam shegip, óz deneńizdi tilkimleysiz?

6„Ah, Jaratqan Iyeniń qılıshı!
Qashan tınısh tabasań?
Qınıńa kir,
Tınıshlanıp, demińdi al!“[+]
7Jaratqan Iye oǵan buyrıq bergen bolsa,
Ol qalay tınıshlansın?
Jaratqan Iye Óz qılıshın,
Ashkelonǵa hám teńiz jaǵasına jolladı»[+].

#### 48


Moab tuwralı payǵambarshılıq

1Izraildıń[†] Qudayı Álemniń Jaratqan Iyesi[†] Moab[†] tuwralı bılay deydi:

«Nebonıń sorı qurıp, qarabaqanaǵa aylanadı.
Kiryatayım masqara bolıp, basıp alınadı.
Shermende bolıp, qorǵanı wayran etiledi[+].
2Moabtıń dańqı sónedi.
Xeshbonda dushpanları oǵan qarsı joba dúzedi,
„Keliń, bul milletti qurtayıq“, – desedi.
Madmen qalası, seniń sestiń óshedi,
Qılısh seni quwalaydı.
3Xoronayımnan dad-páriyad esitiledi:
„Ullı qırǵınshılıq hám wayranshılıq“.
4Moab quladı,
Balaları shıńǵırıp jılamaqta.
5Ókirip jılawı menen,
Luxit biyikligine kóteriledi,
Xoronayımǵa túsetuǵın jolda,
Qırǵınnıń zarlı dawısın esitedi[+].
6Qashıńlar, bas sawǵalańlar!
Shóldegi jıńǵıl putasınday jan saqlańlar[+].

7Moab, sen islegen isleriń ushın,
Baylıǵıńa úmit baylaǵanıń ushın qolǵa alınasań.
Ruwxaniyleri[†] hám hámeldarları menen,
Kemosh[†] súrgin[†] etiledi[+].
8Jaratqan Iyeniń aytqanınday,
Hár bir qalanı qırıp taslawshı keledi,
Birde bir qala aman qalmaydı,
Oypatlıq nabıt boladı,
Tegislik jer menen jeksen boladı[+].
9Moabqa qábir tasın qoyıń,
Onıń qalaları shólge aylanadı,
Ol jerde hesh kim jasamaydı.
10Jaratqan Iyeniń tapsırǵan isin,
Nemquraydı orınlaǵanǵa,
Onıń qılıshın qan tógiwden toqtatqanǵa nálet jawsın!

11Moab jaslıǵınan biyqáterlikte,
Tındırılǵan sharaptay tınısh jasadı.
Onı ıdıstan ıdısqa quymadı,
Súrginge alıp ketpedi.
Sonlıqtan onıń dámi saqlanıp qalǵan,
Xosh iyisi ózgermegen[+].

12Biraq onı ıdıstan ıdısqa ózgertetuǵın adamlardı jiberetuǵın kúnler keledi, – deydi Jaratqan Iye[†]. – Onı tógedi, ıdısların bosatadı hám gúzelerin shıl-párshe etedi. 13Izraildıń ózleri isengen Beyt-El sebepli uyatqa qalǵanınday, Moab ta Kemosh sebepli uyatqa qaladı[+].

14Sizler qalayınsha: „Bizler márt jawıngerlermiz,
Sawashqa tayar batırlarmız“, – deysiz.
15Moab wayran qılınadı,
Qalaları basıp alınadı,
Saylandı jigitleri qırıp taslanadı, – deydi,
Atı Álemniń Jaratqan Iyesi bolǵan Patsha[+].
16Moabqa qırǵın jaqınlaspaqta,
Apat oǵan jeldey ushıp kelmekte.
17Aynalasında jasaytuǵınlar ol ushın jılańlar,
Onıń atın biletuǵınlar joqlaw aytıp:
„Wah, qúdiretli hasa,
Dańqlı tayaq qalay sındı?“ – deńler.

18Qız Dibon turǵınları!
Saltanatlı ornıńızdan túsip,
Qurǵaq jerde otırıń.
Moabtı qırǵın qılǵan sizlerge kelip,
Qorǵanlarıńızdı wayran qıladı[+].
19Aroer turǵınları!
Jol jaǵasında turıp, názer salıń,
Qashqan erkekten hám qutılǵan hayaldan:
„Ne boldı?“ – dep sorań[+].
20Moab masqara boldı, joq qılındı!
Páriyad etiń, ókirip jılań!
Moabtıń wayran bolǵanın,
Arnon sayında járiya etiń.
21Tegisliktegi mına qalalar ústinen húkim shıǵarıldı:
Xolon, Yahasa, Mefaat,
22Dibon, Nebo, Beyt-Diblatayım,
23Kiryatayım, Beyt-Gamul, Beyt-Meon,
24Keriyot, Bosra hám Moabtıń uzaq hám jaqın hár bir qalası.
25Moabtıń shaqı sındı, qolı kesildi,
– deydi Jaratqan Iye. –
26Onı más bolǵanınsha ishkiziń,
Sebebi ol Jaratqan Iyege kókirek kóterdi.
Moab óz qusıǵına ózi awnap jatsın,
Adamlarǵa kúlki bolsın[+].
27Sen Izraildıń ústinen kúlmediń be?
Ol tuwralı sóz bolsa, bas shayqaytuǵınday,
Ol ne urlıq ústinde uslanıp pa edi[+]?
28Moab turǵınları!
Qalalarıńızdı taslap,
Jartaslar[†] arasında jasań.
Uyasın úńgirdiń awzına salǵan,
Kepterdey bolıń[+].
29Bizler Moabtıń tákabbirligi,
Onıń asa menmenligi,
Órkókirekligi menen bálentpárwazlıǵı,
Maqtanshaqlıǵı hám pańpańlıǵı tuwralı esittik[+].
30Men onıń surbetligin bilemen,
– deydi Jaratqan Iye, –
Onıń maqtanǵanları bos, isleri push.
31Sol sebepli Moab ushın zarlap,
Pútkil Moab ushın jılayman,
Kir-Xeres xalqı ushın joqlaw aytaman[+].
32Sibmanıń júzimzarları!
Seniń ushın Yazer ushın jılaǵanımnan da kóbirek jılayman.
Seniń shaqalarıń teńizden asıp ótip,
Yazerge deyin sozıldı.
Qırǵın qılıwshı jazǵı jemisińe,
Pisip turǵan júzimińe hújim etti[+].
33Moabtıń baǵ-baqshalarınan, atızlarınan,
Shadlıq hám quwanısh tartıp alındı.
Júzim sıǵılatuǵın shuqırlardan,
Aǵatuǵın sharapqa shek[†] qoydım.
Onda endi qosıq aytıp júzim basqılanbaydı.
Shawqım-súren bola beredi,
Biraq ol quwanısh shawqımı emes.

34Olardıń páriyad etip baqırǵan dawısı,
Xeshbonnan Elale hám Yahasqa deyin,
Soardan Xoronayımǵa hám Eglat-Shelishiyaǵa deyin esitiledi.
Hátteki, Nimrim suwları da qurıp qaldı[+].
35Men Moabtaǵı sıyınıw orınlarında qurbanlıq[†] bergendi,
Óz qudaylarına tútetki tútetkendi,
Joq qılaman, – deydi Jaratqan Iye.
36Sol sebepli júregim sırnay kibi,
Moab ushın sızlaydı.
Kir-Xeres xalqı ushın,
Júregim sırnay kibi ıńıranadı.
Sebebi olar qolǵa kirgizgen baylıǵınan jurday boldı.

37Hár bir adam shashın aldırıp, saqalın qırqıp,
Qolların tilip jaraqatlap,
Aza kiyimin kiygen[+].
38Moabtıń barlıq úshekleri menen maydanlarında,
Ǵalaba jılasqan dawıslar esitiledi.
Sebebi Men Moabtı kereksiz ıdıstay sındırıp tasladım,
– deydi Jaratqan Iye[+].
39Wah, Moab qanday shıl-párshe boldı!
Olar qattı baqırıp jılamaqta!
Moab shermendelikten júzin jasırmaqta!
Ol kúlkige qalıp,
Átirapındaǵılar ushın qorqınıshqa aylandı.

40Jaratqan Iye bılay deydi:
Qarań, qanatların Moab ústine jayıp,
Dushpan búrkit kibi ushıp júr[+].
41Keriyot qolǵa túsedi,
Qorǵan qalalar basıp alınadı.
Sol kúni Moab jawıngerleriniń júregi,
Tolǵatıp atırǵan hayaldikindey boladı[+].
42Moab Jaratqan Iyege qarsı bas kótergeni ushın,
Xalıqlar arasınan joq qılınadı.
43Moab turǵınları!
Seni qorqınısh, shuqır hám duzaq kútpekte,
– deydi Jaratqan Iye. –[+]
44Qorqınıshtan qashqan shuqırǵa,
Shuqırdan shıqqan duzaqqa túsedi.
Óytkeni Meniń Moabtı,
Jazalaytuǵın jılım keldi,
– deydi Jaratqan Iye. –[+]
45Haldan tayǵan qashqınlar,
Xeshbonnıń sayasında toqtaydı.
Biraq Xeshbon qalasınan ot,
Sixon patshanıń qalasınan jalın shıǵıp,
Moab elin jandırıp,
Qozǵalańshı xalqın jalmaydı[+].
46Moab, sorıń qurısın!
Quday[†] Kemoshtıń xalqı nabıt boldı,
Ullarıń súrginge aydaldı,
Qızlarıń tutqınǵa alındı[+].
47Biraq aqırǵı kúnlerde Men Moabtıń,
Abadanshılıǵın qaytarıp beremen», – deydi Jaratqan Iye.

Moabtıń jazası usı jerde juwmaǵına jetedi[+].

#### 49


Ammon tuwralı payǵambarshılıq

1Jaratqan Iye[†] ammonlar[†] haqqında bılay deydi:
«Izraildıń[†] ulları joq pa?
Onıń miyrasxorı joq pa?
Onda ne ushın Moloxqa[†] tabınatuǵınlar,
Gad urıwınıń jerin iyelep,
Xalqı Gadtıń qalalarında jasap atır[+]?
2Sonlıqtan sonday kúnler keledi,
– deydi Jaratqan Iye, –
Ammonlardıń bas qalası Rabbaǵa qarsı,
Urıs dabılın qaqtıraman.
Ol úyilgen topıraqqa aylanadı, órteledi.
Sonda Izrail ózlerinen tartıp alınǵanlardı iyeleydi,
– deydi Jaratqan Iye. –[+]
3Zar jıla, Xeshbon!
Óytkeni Ay qalası qırıp taslandı.
Rabba hayalları páriyad etiń!
Aza kiyimin kiyip, ókirip jılań!
Atızlarda gezip júriń!
Óytkeni ruwxaniyleri[†] hám hámeldarları menen,
Molox súrgin[†] qılınadı[+].
4Oypatlıqlarıń menen nege maqtanasań?
Oypatlıqlarıń nabıt boladı.
Biyopa qız, ǵáziynelerińe isenip:
„Maǵan kim hújim ete aladı?“ – dediń[+].
5Men Ózim saǵan hámme tárepten,
Qorqınısh jiberemen,
– deydi Iye, Álemniń Jaratqan Iyesi.[†] –
Sizler quwılıp, tarap qashasız,
Qashqınlardı hesh kim qayta jıynamaydı.
6Biraq bunnan keyin, Men ammonlardıń,
Burınǵı abadanshılıǵın qaytarıp beremen», – deydi Jaratqan Iye[+].


Edom tuwralı payǵambarshılıq

7[•]Edom[†] tuwralı Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi:
«Temanda endi danalıq joq pa?
Danalarda másláhát qalmadı ma?
Olardıń danalıǵı ǵayıp boldı ma[+]?
8Dedan turǵınları!
Artıńızǵa qaramay, qashıp,
Úńgirlerge jasırınıń.
Men Esawdı jazalaǵanımda,
Basına apatshılıq jawdıraman[+].
9Baǵıńda júzim tergenler,
Azǵantay bolsa da júzim qaldırmas pa edi?
Túnde kelgen urılar,
Keregin urlamas pa edi?
10Biraq Esawdı tır[†] jalańash qılaman,
Sırlı jerlerin áshkara qılaman,
Ol jasırına almaydı.
Onıń urpaqları,
Aǵayin hám qońsıları joq qılınadı,
Ózi de joq boladı.
11Hesh kim: „Jetimlerińizdi qaldırıń,
Olardıń janın saqlayman.
Jesirlerińiz de maǵan úmit baylasın“, – dey almaydı».

12Jaratqan Iye bılay deydi:
«Jaza kesesinen ishiwi kerek bolmaǵanlar da,
Onnan ishkende, sen jazasız qalasań ba?
Yaq, jazasız qalmaysań,
Álbette, onnan isheseń[+].
13Óz atım menen ant ishemen,
– deydi Jaratqan Iye, –
Bosra qorqınıshlı kóriniske aylanıp, nasaqqa qaladı,
Shólge aylanıp, ǵarǵısqa duwshar boladı.
Onıń barlıq qalaları máńgi bosap qaladı»[+].

14Men Jaratqan Iyeden bir xabar esittim,
Milletlerge jollanǵan jarshı:
«Bir jerge jıynalıp, oǵan qarsı shıǵıń,
Ayaqqa turıp, sawashqa atlanıń!» – dedi.

15«Men seni milletler arasında arzımas,
Adamlar arasında jek kórinishli qılaman.
16Qáweterge túsiwiń hám tákabbir júregiń,
Seni aldadı.
Háy, jartastıń[†] jarıqlarında jasaytuǵın,
Tóbelerdiń biyik shoqqıların iyelegen!
Búrkit kibi uyańdı bálent qursań da,
Seni ol jerden tómenge túsiremen,
– deydi Jaratqan Iye. –[+]
17Edom qorqınıshlı kóriniske aylanadı.
Ol jerden ótken hár bir adamnıń júregi suwlap,
Apatshılıqları sebepli janı túrshigedi[+].
18Sodom menen Gomora hám olardıń átirapındaǵı qalalardıń,
Jer menen jeksen bolǵanı sıyaqlı,
– deydi Jaratqan Iye, –
Edomda da birde bir adam jasamaydı,
Tiri jan qalmaydı[+].

19Men Iordan boyındaǵı qalıń toǵaydan,
Jap-jasıl jaylawǵa shıqqan arıslan sıyaqlı,
Edom xalqın ol jerden asıǵıs quwıp shıǵaman.
Men olarǵa patsha beremen, biraq ol olardı qorǵay ala ma?
Sebebi Maǵan teń keletuǵın kim bar?
Mennen kim esap talap qıla aladı?
Qaysı patsha Maǵan qarsı tura aladı?»[+]

20Sonlıqtan Jaratqan Iyeniń Edomǵa qarsı dúzgen jobasın,
Teman turǵınları ushın niyetlegen maqsetin esitiń:
«Haqıyqatında, súriwdegi eń jası da súyrep ketiledi,
Olardıń jaylawları bosap qaladı[+].
21Olardıń qulaǵan dawısınan,
Jer júzi lárzege keledi.
Qıshqırısqan dawısları,
Qızıl teńizge deyin esitiledi.
22Áne, dushpan búrkit kibi joqarı ushıp,
Qanatların Bosranıń ústine jaydı.
Sol kúni Edom áskerleriniń júregi,
Tolǵatqan hayaldıń júregindey boladı»[+].


Damask tuwralı payǵambarshılıq

23Damask tuwralı payǵambarshılıq:[†]
«Xamat hám Arpad uyatqa qaldı,
Qorqınıshlı xabardı esitip, qattı muńaydı.
Ruwxı túsip,
Tolqın kóterilgen teńizdey basılmaydı[+].
24Damask hálsirep, qasha jóneldi,
Onı qorqınısh biylep aldı.
Tolǵaq tutqan hayalday,
Onı azap hám dárt tuttı[+].
25Quwanıshım mákanı bolǵan,
Bul dańqlı qala qalayınsha taslap ketildi?
26Onıń jas jigitleri kóshelerde óledi,
Barlıq áskerleri sol kúni qaza tabadı,
– deydi, Álemniń Jaratqan Iyesi. –[+]
27Damask diywallarına ot qoyaman,
Ben-Hadad qorǵan qalasın órt jalmaydı»[+].


Kedar hám Xasor tuwralı payǵambarshılıq

28Babiloniya[†] patshası Nabuxodonosor basıp alǵan Kedar hám Xasor patshalıqları tuwralı Jaratqan Iye bılay deydi:

«Barıp, Kedarǵa hújim qılıń,
Shıǵıstaǵı xalıqlardı joq qılıń![+]
29Olardıń shatırları menen súriwleri tartıp alınadı,
Perdeleri, buyımları, túyeleri talan-taraj qılınadı,
Adamlar way-waylap: „Qáwip dónbekte“, – dep baqırısadı[+].
30Xasor turǵınları! Qashıńlar,
Uzaqlarǵa ketińler,
Úńgirlerge jasırınıńlar!
– deydi Jaratqan Iye. –
Sebebi Babiloniya patshası Nabuxodonosor,
Sizler ushın qarar qabıl etti,
Sizlerge qarsı joba dúzdi.
31Barıń, tınısh hám qáwipsiz jasap atırǵan,
Xalıqqa hújim etiń,
– deydi Jaratqan Iye. –
Olardıń dárwazaları da, támbileri de joq,
Olar jeke jasaydı[+].
32Olardıń túyeleri oljalanıp,
Kóp malları qolǵa alınadı.
Tulımshaqların kestirip júretuǵın bul adamlardı,
Tórt tárepke tarqatıp jiberemen,
Hár tárepten olarǵa apat jiberemen,
– deydi Jaratqan Iye. –[+]
33Xasor máńgige qańırap,
Saǵallar mákanına aylanadı.
Ol jerde birde bir adam jasamaydı,
Tiri jan qalmaydı»[+].


Elam tuwralı payǵambarshılıq

34Yahuda[†] patshası Sedekiyanıń patshalıǵınıń baslarında Eremiya payǵambarǵa Elam haqqında sóz tústi[+].

35Álemniń Jaratqan Iyesi bılay dedi:
«Elamnıń qúdiretiniń negizi bolǵan,
Sadaǵın sındıraman,
36Aspannıń tórt tárepinen jiberilgen samal menen,
Elamdı tórt tárepke tarqatıp jiberemen.
Elamnan súrgin etilgenlerdiń,
Ayaq baspaǵan jurtı qalmaydı[+].
37Elamdı dushpanlarınıń,
Janında qastı bolǵanlardıń aldında albırataman.
Men lawlaǵan ǵázebimdi,
Ústine apat qılıp jawdıraman,
– deydi Jaratqan Iye. –
Olardı pútkilley joq qılmaǵansha,
Izine qılısh salaman[+].
38Men taxtımdı Elamǵa ornatıp,
Onıń patshasın hám hámeldarların joq qılaman,
– deydi Jaratqan Iye. –
39Biraq aqırǵı kúnlerde Elamǵa,
Abadanshılıǵın qaytarıp beremen»,
– deydi Jaratqan Iye[+].

#### 50


Babiloniya tuwralı payǵambarshılıq

1Babilon[†] hám kaldeylerdiń jeri haqqında Jaratqan Iyeniń[†] Eremiya payǵambar[†] arqalı aytqan sózi mınaw:[+]

2«Milletler arasında járiyalap, jar salıń,
Bayraq kóteriń, olarǵa esittiriń,
Hesh nárseni jasırmay aytıń:
„Babilon qolǵa alındı,
Qudayı Bel shermende boldı,
Qudayı Merodax shilpárshe boldı.
Onıń butları masqara boldı,
Músinleri sındırıp taslandı“[+].
3Sebebi arqadan bir millet oǵan qarsı shıǵıp,
Onıń jerin shólge aylandıradı.
Ol jerde hesh kim jasamaydı,
Adam da, haywan da onnan qashıp ketedi[+].
4Sol kúnleri hám sol waqıtları,
– deydi Jaratqan Iye[†], –
Izrail[†] xalqı Yahuda[†] xalqı menen birge,
Kóz jas tógip kelip,
Ózleriniń Qudayı Jaratqan Iyeni izleydi[+].
5Olar Sionǵa[†] qaray bet burıp,
Oǵan baratuǵın joldı soraydı.
„Keliń, umıtılmaytuǵın máńgilik kelisim[†] dúzip,
Jaratqan Iye menen jarasayıq“, – deydi[+].
6Meniń xalqım adasqan qoylarday,
Shopanları olardı adastırıp,
Tawlarǵa aydap jiberdi,
Olar taw-tóbelerde gezip,
Óz órisin umıttı[+].
7Qoylarıma dus kelgen olardı jedi,
Dushpanları: „Biz ayıplı emespiz,
Olar haqıyqat órisi bolǵan Jaratqan Iyege,
Ata-babalarınıń úmiti bolǵan,
Jaratqan Iyege qarsı gúna[†] isledi“, – deydi.

8Babilonnan qashıp ketiń,
Kaldeylerdiń jerinen shıǵıp ketiń,
Súriwdi baslap júrgen tekedey bolıń[+].
9Mine, Men arqadaǵı ullı milletler toparın,
Babilonǵa qarsı kóterip, alıp kelemen.
Olar Babilonǵa qarsı sap tartıp turadı,
Onı qolǵa aladı.
Oqları mergen áskerdikindey,
Hesh biri bos ketpeydi[+].
10Kaldeyler talan-taraj qılınıp,
Onı talaǵanlardıń bári oljaǵa batıp qaladı,
– deydi Jaratqan Iye.

11Háy, miyrasımdı talaǵan babiloniyalılar!
Sizler más bolıp, yoshlandıńlar,
Otlaqtaǵı qasharday sekirip quwanıp,
Ayǵırday kisnedińler.
12Biraq ana jurtıńız uyatqa qaladı,
Kindik qanıńız tamǵan jer ayaq astı boladı.
Ol milletler ishindegi eń áhmiyetsizi bolıp,
Shólge, quw dalaǵa, sahraǵa aylanadı.
13Jaratqan Iyeniń ǵázebinen,
Elsiz bolıp, pútkilley qańırap qaladı.
Babilonnan ótken hár bir adamnıń júregi suwlap,
Apatshılıqları sebepli janı túrshigedi[+].
14Háy, sadaqshılar,
Babilon átirapına sap tartıp turıń.
Oǵan oq atıń, oqlardı ayamań,
Sebebi ol Jaratqan Iyege qarsı gúna isledi[+].
15Hámme tárepten qalaǵa qaray baqırıń!
Ol táslim boldı, minaraları quladı,
Diywalları jer menen jeksen boldı.
Bul Jaratqan Iyeniń óshi, onnan ósh alıń,
Ózi ne islegen bolsa, ózine de sonı isleń[+].
16Babiloniyada egin ekkendi,
Oraq waqtında oraqshını da joq qılıń.
Dushpan qılıshınan qashıp,
Hár bir adam óz xalqına qaytsın,
Óz watanına qashıp barsın»[+].


Izraildıń qayta tikleniwi

17«Izrail arıslanlar quwıp,
Súriwden ayırılıp qalǵan qoyǵa uqsaydı.
Dáslep onı Assiriya[†] patshası jalmadı,
Al mına, onıń súyegin kemirgen sońǵısı,
Babiloniya patshası Nabuxodonosor boldı[+].
18Sonlıqtan Izraildıń Qudayı,
Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi:
Men Assiriya patshasın qalay jazalaǵan bolsam,
Babiloniya patshası menen onıń elin de solay jazalayman[+].
19Izraildı jáne óz órisine qaytaraman,
Ol Karmelde, Bashanda[†] otlap,
Efrayım[†] tawlarında hám Giladta[†] toyıp júredi[+].
20Sol kúnleri hám sol waqıtta,
– deydi Jaratqan Iye, –
Izraildıń ayıbı izlenedi,
Biraq hesh bir ayıp tabılmaydı.
Yahudanıń gúnası izlenedi,
Biraq onnan hesh bir gúna tabılmaydı.
Men aman qaldırǵanlarımdı keshiremen»[+].


Jaratqan Iyeniń Babiloniyanı jazalawı

21«Meratayım jerine hám Peqod[*] xalqına hújim qılıńlar.
Olardı qırıp, tolıq joq qılıń,
– deydi Jaratqan Iye. –
Ózińe buyırǵanlardıń hámmesin orınla[+].
22Babiloniyada urıs shawqımı hám ullı wayranshılıq![+]
23Pútkil dúnyanı toqpaqlap ezgen Babiloniya,
Endi qanshelli sınıp, maydalandı!
Ol milletler arasında,
Qanday qorqınıshlı kóriniske aylandı![+]
24Men saǵan duzaq qurdım,
Babilon, sen bilmey, oǵan tústiń.
Jaratqan Iyege qarsı shıqqanıń ushın,
Sen tabıldıń hám tutqınǵa alındıń.
25Iyeniń, Álemniń Jaratqan Iyesiniń,
Kaldeylerdiń jerinde isleytuǵın isi bolǵanı sebepli,
Jaratqan Iye zat saqlaytuǵın bólmesin ashıp,
Onnan ǵázep quralların shıǵardı[+].
26Babilonǵa hár tárepten hújim qılıń.
Onıń dárwazaların ashıń,
Qaladaǵınıń hámmesin úyin-úyin qılıp jıynap,
Pútkilley joq qılıń.
Onnan hesh nárse qaldırmań.
27Barlıq batırların óltiriń,
Qırıp taslań.
Olardıń sorı qurısın!
Óytkeni olardıń kúni keldi,
Jaza alatuǵın waqtı jetti.

28Babiloniyadan qashıp qaytıp kelgenlerdiń dawısı esitiledi.
Olar Sionǵa kelip,
Qudayımız Jaratqan Iyeniń óshin,
Óz Ibadatxanası[†] ushın alǵan óshin járiyalamaqshı[+].
29Sarıjayshılardı, oq atatuǵınlardıń hámmesin,
Babilonnıń qarsısına shaqırıń.
Qalanı qorshawǵa alıń,
Hesh kim qutılıp kete almasın.
Islegen isine jarasa qaytarıń,
Ózi ne islegen bolsa, ózine de sonı isleń.
Sebebi ol Izraildıń Muxaddesine,[†]
Jaratqan Iyege qarsı kókirek kóterdi[+].
30Sonlıqtan jas jigitleri kóshelerde ólip,
Barlıq áskerleri sol kúni qaza tabadı, – deydi Jaratqan Iye[+].

31Háy, tákabbir, Men saǵan qarsıman,
– deydi Iye, Álemniń Jaratqan Iyesi. –
Seniń kúniń keldi, Men seni jazalaytuǵın waqıt jetti.
32Tákabbir súrnigip jıǵıladı,
Onı hesh kim ornınan turǵızbaydı.
Onıń qalalarına ot qoyaman,
Dógeregindegilerdiń hámmesin ot jalmaydı»[+].

33Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi:
«Izrail menen Yahuda da jábir shekpekte,
Tutqınǵa alǵanlardıń hámmesi olardı bekkem uslap,
Azat qılıwdan bas tartpaqta[+].
34Biraq olardıń ámeńgeri[†] kúshli,
Onıń atı Álemniń Jaratqan Iyesi,
Ol Izraildıń isin jaqlaydı.
Jer júzine tınıshlıq,
Al Babiloniya turǵınlarına zobalań beredi.

35Kaldeylerge qılısh dónsin!
– deydi Jaratqan Iye. –
Babilon turǵınlarına,
Basshılarına hám danıshpanlarına qılısh dónsin!
36Jalǵan payǵambarlarına qılısh dónsin!
Olar aqmaqlıq qılmaqta!
Áskerlerine qılısh dónsin!
Olar nabıt bolmaqta!
37Atlarına, sawash arbalarına,
Basqa milletlerden jallap alǵan áskerlerine qılısh dónsin!
Olar hayal sıyaqlı hálsiz boladı.
Onıń ǵáziynesine qılısh dónsin!
Olar talan-taraj boladı[+].
38Qurǵaqshılıq baslanıp,
Suwlar tartılıp, qurıp qalsın,
Óytkeni bul jer butlar mákanı.
Qorqınıshlı butlar sebepli,
Adamlar aqıldan azdı[+].
39Endi ol jerde jabayı haywanlar,
Sırtlanlar hám úkiler jasaydı.
Onda adam jasamaydı,
Áwladtan-áwladqa hesh kim ayaq baspaydı[+].
40Sodom menen Gomoranıń,
Olardıń átirapındaǵı qalalardıń,
Jer menen jeksen bolǵanı sıyaqlı,
Ol jerde de birde bir adam jasamaydı,
Tiri jan qalmaydı, – deydi Jaratqan Iye[+].

41Mine, arqadan bir xalıq kiyatır.
Dúnyanıń shetinen bir ullı millet,
Sonday-aq kóplegen patshalar ayaqqa turmaqta[+].
42Olar oq jay hám semser menen qurallanǵan,
Ózleri de jawız hám rehimsiz.
Atlarǵa minip shawǵan sesti,
Teńiz sıyaqlı shuwıldaydı.
Qız Babilon! Saǵan hújim qılıw ushın,
Olar bir adamday sap tartıp turadı.
43Babiloniya patshası olar haqqında esitkende,
Qollarında mádar qalmadı.
Tolǵaq tutqan hayal kibi,
Onı qayǵı-azap biylep aldı[+].

44Men Iordan boyındaǵı qalıń toǵaydan,
Jap-jasıl jaylawǵa shıqqan arıslan sıyaqlı,
Olardı sol jerden asıǵıs quwıp shıǵaman.
Men olarǵa patsha beremen, biraq ol olardı qorǵay ala ma?
Sebebi Maǵan teń keletuǵın kim bar?
Mennen kim esap talap qıla aladı?
Qaysı patsha Maǵan qarsı tura aladı?»[+]

45Endi, Jaratqan Iyeniń Babilonǵa qarsı dúzgen jobasın,
Kaldeylerdiń jeri ushın niyetlegen maqsetin esitiń:
«Haqıyqatında, súriwdegi eń jası da súyrep ketiledi,
Olardıń jaylawları bosap qaladı[+].
46„Babilon basıp alındı!“ – dep baqırǵanda,
Jer júzi lárzege keledi.
Qıshqırısqan dawısları,
Milletler arasınan esitiledi».

#### 51

1Jaratqan Iye[†] bılay deydi:
«Men Babilon[†] hám Leb-Qamay[*] turǵınların,
Nabıt qılatuǵın dawıl turǵızaman[+].
2Babilonǵa jat jerlilerdi jiberemen.
Onı biydayday suwırıp, elin bosatıp taslaydı.
Apatshılıq kúni oǵan ján-jaqtan hújim qıladı.
3Sarıjayshılardıń sarıjayın tartıwına,
Sawıtların kiyip tayar turıwına jol qoymań.
Babilonnıń jasların ayamań,
Onıń láshkerlerin tolıq qırıp taslań.
4Qaza tapqanlar kaldeylerdiń elinde,
Óltirilgenler kóshelerde jatadı»[+].

5Izrail[†] hám Yahuda[†] eli,
Izraildıń Muxaddesi[†] aldında,
Gúnaǵa batqan bolsa da,
Qudayı Álemniń Jaratqan Iyesi,[†]
Olardı tárk etpedi[+].
6Babilonlılar arasınan qashıń,
Hár kim óz janın qutqarsın.
Onıń qılmısı sebepli nabıt bolmań.
Sebebi Jaratqan Iye Babilonnan ósh almaqta,
Qılmısına jarasa jaza bermekte[+].
7Babilon Jaratqan Iyeniń qolında,
Pútkil dúnyanı más qılǵan,
Altın kese sıyaqlı edi.
Milletler onıń sharabınan iship,
Aqılınan azdı[+].
8Babilon qulap, shıl-párshe boldı.
Ol ushın jılań,
Jarasına málhám jaǵıń,
Bálkim, jazılıp qalar![+]

9Biz Babilonǵa shıpa bermekshi boldıq,
Ol shıpa tappadı.
Onı taslap, hámme óz watanımızǵa keteyik.
Oǵan shıǵarılǵan húkim kóklerge jetti,
Bultlarǵa deyin kóterildi.

10Jaratqan Iye bizdi aqladı,
Barıp, Qudayımız Jaratqan Iyeniń islerin,
Sionda[†] járiya qılayıq.

11Oqlardı ushqırlap, oq qaltalardı toltırıń.
Jaratqan Iye Midiya[†] patshalarınıń ruwxın qozǵadı.
Niyeti Babilondı joq qılıw edi.
Usılay, Jaratqan Iye Óziniń óshin,
Ibadatxanasınıń[†] óshin aladı[+].
12Babilon diywallarına qarsı bayraq kóteriń,
Baqlawshılardı kúsheytiń, gúzetshiler qoyıń,
Buqqılardı tayarlań.
Jaratqan Iye maqsetlerin ámelge asıradı,
Babilon turǵınlarına aytqanların orınlaydı.
13Mol suwlar boyında,
Bay ǵáziynege iye bolǵan xalıq!
Seniń aqırıń jetti,
Ájeliń keldi[+].
14Álemniń Jaratqan Iyesi Ózi haqı ant ishti:
«Seni top-top shegirtkedey bolǵan,
Áskerlerge toltıraman.
Olar jeńis dawrıǵın saladı»[+].


Jaratqan Iyege alǵıs-maqtaw

15Ol Óz qúdireti menen jerdi jarattı,
Danalıǵı menen dúnyanı qurdı,
Aqılı menen kóklerdi jaydı[+].
16Ol gúrkiregende kóktegi suwlar shuwıldaydı,
Ol jerdiń tórt tárepinen bultlardı kóteredi,
Jawın jawdırıw ushın shaqmaq shaqtırıp,
Saqlap qoyǵan jerinen samal estiredi[+].
17Hámme adam aqmaq hám bilimsiz,
Hár bir zerger soqqan butları sebepli uyatqa qaladı.
Olardıń músinleri qoldan soǵılǵan, olarda jan joq[+].
18Olar paydasız, masqarapazdıń isi,
Jazalaǵan waqıtta-aq joq boladı.
19Biraq Yaqıptıń[†] Qudayı olarǵa uqsamaydı,
Ol pútkil barlıqtı jaratqan Quday[†].
Izrail urıwı – Onıń miyrası,
Onıń atı – Álemniń Jaratqan Iyesi[+].


Babilonnıń qıyralıwı

20«Babilon, sen Meniń shoqmarım ediń,
Sen arqalı milletlerdi qırıp,
Patshalıqlardı wayran qıldım[+].
21Sen arqalı atlar menen ondaǵı shabandozlardı,
Sawash arbaları menen arbakeshlerdi qırdım.
22Sen arqalı erkekler menen hayallardı,
Ǵarrılar menen jaslardı,
Jigitler menen qızlardı qırdım.
23Sen arqalı shopandı hám onıń súriwin,
Diyxandı hám onıń jer aydaytuǵın ógizin,
Húkimdarları menen hámeldarların qırdım.

24Babilonnıń hám pútkil kaldeylerdiń,
Sionda islegen barlıq jawızlıqların,
Sizlerdiń kóz aldıńızda ózlerine qaytaraman,
– deydi Jaratqan Iye. –
25Háy, wayran etiwshi taw,
Pútkil dúnyanı qıyratqan taw!
Men saǵan qarsıman!
– deydi Jaratqan Iye. –
Qolımdı sozıp,
Seni jartastan[†] qulatıp,
Janıp ketken tawǵa aylandıraman.
26Sennen múyeshke qoyılatuǵın tas ta,
Tiykar tas ta alınbaydı.
Máńgige qańırap qalasań,
– deydi Jaratqan Iye».

27Sol jerde bayraq kóterip,
Milletler arasında kárnay[†] shalıń,
Milletlerdi Babilonǵa qarsı urısqa tayarlań.
Ararat, Minniy hám Ashkenaz patshalıqların,
Babilonǵa qarsı toplań.
Oǵan qarsı sárkárda tayınlap,
Atlardı shegirtkedey ústine bastırıń[+].
28Babilonǵa qarsı urısıwǵa milletlerdi,
Midiya patshaların, onıń húkimdarları menen hámeldarların,
Olardıń qol astındaǵı barlıq ellerdi tayarlań[+].
29Jer titirep, qaltıramaqta.
Óytkeni Babilondı adamsız shólge aylandırıw haqqındaǵı,
Jaratqan Iyeniń niyeti ámelge aspaqta[+].
30Babilon batırları sawashtan waz keship,
Óz qorǵanlarında otır.
Kúshi ketip, hayalday bolıp qalǵan.
Olardıń jayları órtelip,
Qapı ilgishleri sındırıldı[+].
31Shabarman izinen shabarman,
Xabarshı izinen xabarshı kelip,
Babiloniya patshasına mına xabardı bildirdi:
«Qala hámme tárepten basıp alındı,
32Dárya ótkelleri qolǵa alındı,
Qamıslı batpaqlar órteldi,
Áskerlerdi qorqınısh biyledi».

33Izraildıń Qudayı Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi:
«Orım waqtında qırman qalay aydalatuǵın bolsa,
Qız Babilon da solay qılınadı.
Tez arada sol waqıt keledi»[+].

34«Babiloniya patshası Nabuxodonosor,
Meni jalmap, albırattı,
Bos ıdısqa aylandırıp qoydı.
Aydarhaday jutıp,
Qarnın lázzetli zatlarıma toltırdı,
Keyin qusıp tasladı[+].
35Bizlerge hám jerleslerimizge islengen zorlıq,
Babilonnıń basına tússin», – deydi Sion turǵınları.
«Tógilgen qanımızdıń qunı,
Kaldeylerden talap etilsin», – deydi Erusalim.[†]

36Sonlıqtan Jaratqan Iye bılay deydi:
«Men seniń isińdi jaqlap,
Seniń ushın ósh alaman.
Teńizin qurǵatıp,
Suw bulaqların qurıtaman[+].
37Babilon tas úyindisine,
Saǵallar mákanına aylanadı.
Qorqınıshlı hám jandı túrshiktiretuǵın kóriniske aylanıp,
Kúlkige qaladı.
Ol jerde hesh kim jasamaydı[+].
38Babilon xalqı arıslanday aqıradı,
Arıslan balasınday qańsılaydı[+].
39Sonda, ishteyi ashılǵanda,
Men olarǵa zıyapat qurıp beremen.
Yoshlanıp, máńgilik uyqıǵa ketip,
Hesh waqıt oyanbasın dep,
Olardı más qılaman,
– deydi Jaratqan Iye. –
40Olardı toqlı, qoshqar hám serke kibi,
Soyıwǵa alıp baraman.

41Wah, Sheshax[*] basıp alınadı!
Pútkil dúnyanıń saltanatı qolǵa alınadı!
Wah, milletler arasında Babilon qorqınıshlı kóriniske aylanadı!
42Babilondı teńiz qaplap,
Tuwlaǵan tolqınları onı bastıradı.
43Onıń qalaları qańırap,
Quw dalaǵa, shólge aylanadı,
Hesh kim jasamaytuǵın,
Adam balası ol arqalı ótpeytuǵın jer bolıp qaladı[+].
44Babilon qudayı Beldi jazalap,
Jutqanların qustıraman.
Endi milletler oǵan kelmeytuǵın boladı,
Babilon diywalları qulaydı[+].

45Xalqım Meniń! Olardıń arasınan shıǵıp,
Jaratqan Iyeniń lawlaǵan ǵázebinen,
Janıńızdı saqlap qalıń[+].
46Elde tarqalǵan mısh-mıshlardan,
Júregińiz artqa tartıp, qorqpasın.
Bıyıl bir gáp tarqalsa,
Kelesi jılı basqası tarqaladı.
Eldegi zorlıq-zombılıq,
Patshalar arasındaǵı urıs haqqında,
Mısh-mıshlar tarqaladı.
47Sonday kúnler kiyatır,
Men Babilonnıń butların jazalayman.
Pútkil úlke uyatqa qalıp,
Óli deneleri onıń ortasında jayrap jatadı[+].
48Arqadan joq qılıwshı,
Babilonǵa hújim etkende,
Aspan, jer hám ondaǵılardıń hámmesi,
Babilonnıń jaǵdayına shadlanıp, qıshqırısadı,
– deydi Jaratqan Iye. –[+]
49Izraillılardı qırǵanı,
Jer júzindegi basqa xalıqlardı da qırǵanı ushın,
Babilon qulaydı.

50Qılıshtan qutılǵanlar irkilmey, ketiń!
Uzaq jerlerde Jaratqan Iyeni eske alıń,
Erusalimdi júrekte saqlań.
51„Bizler keyis esitkende, uyaldıq,
Shet elliler Jaratqan Iyeniń Úyiniń,[†]
Muxaddes jerlerine kirgende,
Júzi qara boldıq!“[+]

52Sonday kúnler keledi,
– deydi Jaratqan Iye. –
Men Babilonnıń butların jazalayman.
Pútkil jer boylap,
Jaradarlardıń páriyadı esitiledi[+].
53Hátte, Babilon kóklerge kóterilse de,
Bálent qorǵanların bekkem qılsa da,
Men oǵan qırǵın keltiriwshini jiberemen», – deydi Jaratqan Iye[+].

54Babilonnan ahıw-nala sesleri,
Kaldeylerdiń jerinen ullı qırǵın sesti esitiledi[+].
55Jaratqan Iye Babilondı opat etip,
Ullı shawqımın basıp tındıradı.
Dushpanları mol suwlardıń tolqınınday shuwlap,
Dawısları jańlap turadı.
56Qırǵın keltiriwshi Babilonǵa keledi.
Áskerleri tutqınǵa alınıp,
Oq jayları sındırıladı.
Jaratqan Iye – ósh alıwshı Quday,
Ol isine say tolıq qaytaradı[+].

57«Men Babilonnıń basshıların, danıshpanların,
Húkimdarların, hámeldarların hám áskerlerin más qılaman.
Olar oyanbaytuǵın máńgilik uyqıǵa ketedi», – deydi,
Atı Álemniń Jaratqan Iyesi bolǵan Patsha.

58Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi:
«Babilonnıń qalıń diywalları jer menen jeksen boladı,
Bálent dárwazaları jaǵıp jiberiledi.
Xalıqlardıń miyneti biyhudaǵa ketedi,
Milletlerdiń miyneti otqa jemtik boladı»[+].

59Yahuda patshası Sedekiyanıń patshalıǵınıń tórtinshi jılı, patshanıń jol saparların uyımlastırıwshı wáziri Maxseyanıń aqlıǵı, Neriyanıń ulı Seraya Sedekiya menen birge Babilonǵa keterinde, payǵambar[†] Eremiya Serayaǵa usı tapsırmanı berdi[+]. 60Eremiya Babilonnıń basına túsetuǵın barlıq apatshılıqlardı, Babilonǵa tiyisli barlıq sózlerdi bir orama qaǵazǵa[†] jazıp qoyǵan edi. 61Eremiya Serayaǵa bılay dedi:

– Babilonǵa barǵanıńda, bul sózlerdi dawıslap oqıp ber. 62Keyin bılay dep duwa et: «Jaratqan Iye, bul orınnıń joq etiletuǵını, onda insan da, haywan da jasamaytuǵını, onıń máńgige qańırap jatatuǵını tuwralı Óziń ayttıń»[+]. 63Orama qaǵazdı oqıp bolıp, oǵan tas baylap, Evfrat dáryasına atıp jiber[+]. 64Keyin bılay dep ayt: «Babilon da usılay suwǵa shógedi. Ol Men jawdıratuǵın apatshılıqtan, endi hesh qashan ayaqqa tura almaydı. Onıń hámme turǵınları nabıt boladı».

Usınıń menen, Eremiyanıń sózi juwmaǵına jetedi.

#### 52


Erusalimniń qulawı

1[•]Sedekiya jigirma bir jasında patsha bolıp, Erusalimde[†] on bir jıl patshalıq etti. Onıń anasınıń atı Xamutal bolıp, ol libnalı Eremiyanıń qızı edi[+]. 2Sedekiya da Ehoyakimge uqsap, Jaratqan Iyeniń[†] názerinde jawız bolǵan islerdi isledi. 3Jaratqan Iye[†] Erusalim menen Yahudaǵa[†] ǵázeplengeni ushın, olardı Óz dárgayınan quwıp jiberdi.

Sedekiya Babiloniya[†] patshasına qarsı bas kóterdi[+]. 4Sedekiyanıń patshalıǵınıń toǵızınshı jılınıń onınshı ayınıń onınshı kúni Babiloniya patshası Nabuxodonosor pútkil áskerleri menen Erusalimniń átirapına kelip, orda qurdı hám qalanıń aynalasına qamal minaraların qurdı[+]. 5Solay etip, Sedekiyanıń patshalıǵınıń on birinshi jılına deyin, qala qamalda boldı.

6Sol jılǵı tórtinshi aydıń toǵızınshı kúni qalada ashlıqtıń háwij alǵanı sonshelli, úlke xalqı bir tislem nanǵa zar boldı. 7Sol waqıtta qala diywalı quladı. Kaldeyler qalanı aylana qorshap turǵan bolsa da, barlıq áskerler túnde patshanıń baǵınıń janındaǵı, eki diywal arasındaǵı dárwaza arqalı shıǵıp, Iordan tegisligine qaray qashıp ketti. 8Kaldey áskerleri patshanı quwıp, Erixo tegisliginde izinen jetip aldı. Hámme áskerler Sedekiyanı taslap qashıp ketti. 9Kaldeyler Sedekiyanı tutqınǵa alıp, Xamat úlkesiniń Ribla qalasında bolǵan Babiloniya patshası Nabuxodonosorǵa alıp bardı. Sol jerde patsha Sedekiyanıń ústinen húkim shıǵardı[+]. 10Babiloniya patshası Riblada Sedekiyanıń ulların kóz aldında bawızlattı. Jáne de, ol Yahudanıń barlıq hámeldarların da bawızlattı[+]. 11Bunnan keyin, Sedekiyanıń kózlerin oydırdı, onı qola shınjır menen baylatıp, Babilonǵa alıp ketti. Onı ólimine deyin qamaqxanada saqladı[+].

12Babiloniya patshası Nabuxodonosordıń patshalıǵınıń on toǵızınshı jılınıń besinshi ayınıń onınshı kúni Babiloniya patshasına xızmet etken saqshılar baslıǵı Nabuzaradan Erusalimge keldi[+]. 13Ol Jaratqan Iyeniń Úyine,[†] patsha sarayına hám Erusalimdegi úylerdiń hámmesine ot berip, pútkil záwlim jaylardı órtep jiberdi[+]. 14Saqshılar baslıǵı menen birge kelgen kaldey áskerleri Erusalimdi qorshap turǵan barlıq diywallardı qulatıp tasladı[+]. 15Saqshılar baslıǵı Nabuzaradan qalada aman qalǵanlardı, xalıqtıń kámbaǵalların, Babiloniya patshası tárepine ótken qashqınlardı hám tiri qalǵan ónermentshilerdi súrgin[†] qılıp, alıp ketti. 16Júzimgershilik hám diyxanshılıq penen shuǵıllanıwı ushın, Nabuzaradan úlkedegi jarlılardan ayırımların sol jerde qaldırdı.

17Kaldeyler Jaratqan Iyeniń Úyindegi qola órelerdi, túbeldiriklerdi, qola háwizdi bóleklep, qolalardı Babiloniyaǵa alıp ketti[+]. 18Sonıń menen birge, olar xızmet etiw waqtında qollanılatuǵın kúl salınatuǵın ıdıslardı, kúl alatuǵın belshelerdi, pilik keskishlerdi, qan sebetuǵın tabaqlardı, tostaǵanlardı hám barlıq qola buyımlardı alıp ketti[+]. 19Saqshılar baslıǵı altın hám gúmisten islengen buyımlardıń hámmesin, qırmalardı, shoq salınatuǵın ıdıslardı, qan sebetuǵın tabaqlardı, kúl salınatuǵın ıdıslardı, shıra qoyǵıshlardı, tostaǵanlardı hám keselerdi alıp ketti. 20Jaratqan Iyeniń Úyi ushın patsha Sulayman isletken eki óre, bir háwiz hám háwiz astındaǵı on eki qola ógiz ushın sarp etilgen qolanıń esabı joq edi[+]. 21Hár bir óreniń biyikligi on segiz shıǵanaq, domalaq aylanası on eki shıǵanaq, qalıńlıǵı tórt eli bolıp, ishi bos edi[+]. 22Óreniń tóbesinde qola tóbelik bar edi. Onıń biyikligi bes shıǵanaq bolıp, aynalası qoladan islengen shınjırlı torlar hám quyma anarlar menen bezelgen edi. Ekinshi óre de anar áshekóyler menen bezelgen edi. 23Hár tárepte toqsan altı anar, tordıń ústindegisi menen hámmesi bolıp júz anar bar edi.


Yahuda xalqınıń Babiloniyaǵa súrgin etiliwi

24Saqshılar baslıǵı Nabuzaradan bas ruwxaniy[†] Serayanı, ekinshi dárejeli ruwxaniy Sefaniyanı hám Ibadatxana[†] bosaǵasındaǵı qadaǵalawshı úsh ruwxaniydi tutqınǵa aldı[+]. 25Jáne de, ol qalada qalǵan áskerlerge áskerbası etip qoyılǵan bir sárkárdanı, qaladan tabılǵan patshanıń jeti wázirin, úlke xalqın áskerlikke shaqırıw isi menen shuǵıllanatuǵın áskerbasınıń xatkerin hám el turǵınlarınan alpıs adamdı tutqınǵa aldı. 26Saqshılar baslıǵı Nabuzaradan olardı Riblaǵa, Babiloniya patshasına alıp bardı. 27Babiloniya patshası olardı Xamat jeriniń Ribla qalasında óltirtti. Yahuda xalqı óz jerinen súrgin etildi.

28Nabuxodonosor súrgin qılıp alıp kelgen xalıqtıń sanı mınaday: patshalıǵınıń jetinshi jılında úsh mıń jigirma úsh yahudiydi,[†][+] 29patshalıǵınıń on segizinshi jılında Erusalim turǵınlarınan segiz júz otız eki adamdı, 30jigirma úshinshi jılı bolsa saqshılar baslıǵı Nabuzaradan jeti júz qırıq bes adamdı súrgin etip alıp keldi. Súrgin etilgenler jámi tórt mıń altı júz adam edi.


Ehoyakinniń tutqınnan bosatılıwı

31[•]Yahuda patshası Ehoyakinniń súrgin etilgenine otız jeti jıl bolǵanda, Babilonǵa Ewil-Merodax patsha boldı. Ol sol jıldıń on ekinshi ayınıń jigirma besinshi kúni Yahuda patshası Ehoyakinge jaqsılıq qılıp, onı tutqınlıqtan azat etti[+]. 32Patsha Ehoyakin menen jıllı sóylesti hám onı Babilonǵa súrgin etilgen basqa patshalardan ústin qoydı. 33Solay etip, Ehoyakin qamaqtaǵı kiyimlerin ózgertti hám ómiriniń aqırına deyin patsha dasturxanınan awqat jedi. 34Onıń kúndelikli kerek-jaraǵı ómiriniń aqırına shekem, ólemen degenshe Babiloniya patshası tárepinen berildi.

### Joqlaw

#### Joqlaw

Joqlaw


Alǵí sóz

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]


#### Alǵí sóz


Eremiyanıń joqlawı


Kitap haqqında maǵlıwmat

B. e. sh. 586-jılı Erusalim qulap, Yahuda xalqı Babiloniyaǵa súrginge alıp ketiledi. Kitap usı waqıyaǵa baylanıslı jazılǵan hám bul bes toplam qosıqtan, yaǵnıy bes baptan ibarat. Hár bir baptaǵı ayatlardıń bas háripleri evrey álipbesindegi háriplerdiń izbe-izligi menen jazılǵan bolıp, ádebiyattıń joqarǵı shıńına jetkenligi kórsetilgen. Tereń qayǵı belgisi bolǵan bul qosıqlar «Joqlaw» dep ataladı. Qosıq qatarları Erusalim qalası atınan hám «payǵambar» dep atalǵan kitap avtorı atınan sóz etiledi. Kitaptıń avtorı Eremiya payǵambar boladı.

Eremiya payǵambar Erusalimniń óz gúnaları ushın jazalanıp atırǵanın tán aladı. Ol Erusalimniń hám Ibadatxananıń wayran bolǵanına hám Yahuda xalqınıń tutqın etip alıp ketilgenine qattı qayǵıradı. Biraq úmit usınday apatlı demlerde de óshpeydi. Kitap avtorı Qudaydıń iygiligine, súyispenshiligine hám sadıqlıǵına qattı isenedi. Ol Qudayǵa jalbarınıp, xalıqqa miyrim-shápáát etiwin soraydı.

#### 1


Erusalimdi joqlaw

1Áttegene-ay!
Bir waqıtları adamǵa tolı qala,
Qalayınsha endi jalǵızlanıp qaldı!
Milletler arasında ullı sanalǵan,
Jesir hayalǵa uqsap qaldı.
Wálayatlardıń xanımı bolǵan,
Endi kúńge aylandı.

2Tún boyı ol zar jılaydı,
Kóz jasları shekelerinen aǵadı.
Barlıq oynasları arasında,
Onı jubatatuǵını joq.
Barlıq dosları satqınlıq etti,
Onıń dushpanlarına aylandı[+].

3Yahuda[†] apatshılıq hám awır qullıq astında,
Súrgin[†] qılıp alıp ketildi.
Ol basqa milletler arasında jasap,
Hesh tınıshlıq tappadı.
Ol qısqıǵa ushıraǵanda,
Quwǵın qılıwshılardıń qolına tústi[+].

4Sionǵa[†] baratuǵın jollar aza tutpaqta,
Sebebi belgilengen bayramlarǵa keletuǵın hesh kim joq.
Barlıq dárwazaları húwlep qaldı,
Ruwxaniyleri[†] awır gúrsinbekte.
Bul qalanıń qızları qayǵı-azap shekpekte,
Qalanıń ózi de ǵamǵa batqan.
5Dushpanları basshı bolıp alǵan,
Jawları bereket tappaqta.
Qılmısınıń awırlıǵı sebepli,
Jaratqan Iye[†] bul azaptı Sionǵa jawdırdı.
Balaları dushpannıń aldına salınıp,
Tutqın qılıp alıp ketildi[+].

6Qız Sion[†] óz sawlatın joyttı.
Basshıları jaylaw tappaǵan suwın yańlı,
Ańshıdan qashıwǵa mádarı qalmadı.

7Azap hám sergizdanlıq kúnlerinde,
Erusalim[†] burın iyelegen barlıq ǵáziynelerin eske aladı.
Xalqı jaw qolına túskende,
Oǵan járdem bergen bolmadı.
Onıń qulaǵanın tamashalap,
Dushpanlar ústinen kúldi[+].

8Erusalim awır gúna[†] isledi,
Sol sebepli haram boldı.
Onı húrmet etkenler jalańashlıǵın kórip,
Oǵan jek kóriwshilik penen qaradı.
Endi bolsa ol gúrsinip,
Hámmeden júzin jasırmaqta[+].

9Onıń jazıǵı awır edi,
Biraq aqıbetin oylamadı.
Ol jan túrshigerli tárizde quladı,
Oǵan táselle beriwshi bolmadı.
«O, Jaratqan Iye, awır awhalıma bir názer sal,
Sebebi dushpan mennen ústin shıqtı!»[+]

10Dushpan onıń eń qımbatlı zatlarına qol saldı,
Basqa milletlerge Óz jıyınıńa kiriwdi qadaǵan qılǵan bolsań da,
Erusalim olardıń Muxaddes[†] mákanǵa kirgenin kórdi[+].

11Qalanıń pútkil xalqı nan izlep ah urmaqta,
Júrek jalǵaw ushın, bar baylıǵın bermekte.
«O, Jaratqan Iye, názer salıp,
Qanday xorlanǵanımdı kór![+]

12Háy, joldan ótip baratırǵanlar!
Sizlerge bári bir me?
Awhalıma bir qarap kóriń,
Men jolıqqan dárttey dárt bar ma?
Jaratqan Iye ǵázebi lawlaǵan kúni,
Bul dártti basıma tókti.
13Ol joqarıdan ot jiberip,
Súyeklerimdi kúydirdi.
Ayaqlarıma tor taslap,
Meni artqa qaytardı.
Meni wayran etip,
Kún boyı haldan taydırdı[+].
14Gúnalarımnan maǵan moyıntırıq isledi,
Iye olardı Óz qolları menen biriktirip baylap,
Onı meniń moynıma asıp qoydı,
Onıń menen kúshimdi hálsiretti.
Meni ózim qarsı tura almaytuǵın,
Dushpanlarımnıń qolına berdi[+].

15Iye mendegi barlıq batırlarımdı jerge urdı,
Jigitlerimdi qırıw ushın maǵan qarsı láshker topladı.
Iye pák qız Yahudanı,
Júzim sıqqanday etip jenishti.

16Bular ushın eńireymen,
Kózimnen jas sel bolıp aǵadı.
Qasımda meni jubatıp,
Janımdı jay taptırar hesh kim joq.
Balalarım wayran boldı,
Sebebi dushpan ústin keldi»[+].

17Sion qolların sozadı,
Biraq oǵan táselle beretuǵın joq.
Yaqıpqa[†] dushpan bolıwdı,
Jaratqan Iye buyırdı qońsı xalıqlarǵa.
Erusalim olardıń arasında haram nársege aylandı[+].

18«Awa, Jaratqan Iye ádil,
Men Onıń buyrıǵına qarsı shıqtım.
Háy barlıq xalıqlar, maǵan qulaq salıń,
Meniń shegip atırǵan azabıma qarań.
Jas qızlar menen jigitlerim súrgin qılındı[+].

19Men oynaslarımdı shaqırdım,
Biraq olar meni sattı.
Ruwxaniylerim menen aqsaqallarım,
Jan saqlaw ushın azıq izlep júrip,
Qala ishinde jan tapsırdı[+].

20Qara, Jaratqan Iye, qanday azap shegip atırman,
Ishim janıp, júregim qaq ayırılmaqta,
Sebebi Saǵan qarsı bas kóterdim.
Sırtta qılısh balalarımnan ayırmaqta,
Ishte ólim húkim súrmekte[+].

21Adamlar ahıw-nalamdı esitti,
Biraq maǵan táselle beriwshi joq.
Barlıq dushpanlarım apatshılıǵımnan xabar taptı,
Maǵan islegenlerińnen shad boldı.
Sen járiyalaǵan sol kúndi alıp kel,
Olar da meniń awhalıma tússin.

22Pútkil jawızlıqları názerińnen qashpasın,
Barlıq qılmıslarım ushın maǵan ne qılǵan bolsań,
Olarǵa da sonı isle.
Ahıw-nalam kóp,
Júregimde mádarım qalmadı»[+].

#### 2


Erusalimniń jazalanıwı

1Áttegene-ay! Qalayınsha Iye[†] ǵázep atına minip,
Qız Siondı[†] qara bult penen qapladı.
Ol Izraildıń[†] gózzallıǵın,
Kóklerden jerge ılaqtırdı.
Qáhári kelgen kúni,
Ayaq qoyǵıshı bolǵan Ibadatxananı[†] eske almadı[+].

2Yaqıptıń[†] urpaqlarınıń pútkil mákanların,
Iye ayawsız jalmap juttı.
Ǵázebi kelip, qırıp tasladı,
Qız Yahudanıń[†] qorǵanlı qalaların.
Patshalıǵın hám húkimdarların,
Xorlap, jer menen jeksen qıldı[+].

3Ǵázebi qaynap,
Izraildıń pútkilley shaqın sındırdı.
Dushpan hújim qılǵanda,
Oń qolın Izraildıń ústinen tartıp aldı.
Dógerekti jalmaytuǵın jalınday bolıp,
Yaqıptıń jurtın jandırıp jiberdi[+].

4Ol dushpan kibi oq jayın tartıp,
Jaw kibi oń qolın iske saldı.
Kózge jaǵımlı kóringenlerdiń hámmesin óltirip,
Qız Sionnıń shatırınıń ústine,
Ǵázebin ot kibi tókti[+].

5Iye dushpanday bolıp,
Izraildı jalmap juttı.
Barlıq sarayların jalmap jutıp,
Qorǵanlı qalaların wayran etti.
Qız Yahudanıń páriyadın,
Ahıw-nalasın arttırdı.

6Ibadatxanasın baǵdaǵı qostay etip qulattı,
Jıynalatuǵın orındı qarabaqanaǵa aylandırdı.
Jaratqan Iye Sionda[†] belgilengen bayramlardı,
Shabbat kúnlerin umıttırdı.
Qáhár-ǵázepke minip,
Patsha hám ruwxaniylerden[†] júz burdı.

7Iye Óz qurbanlıq[†] ornınan waz keshti,
Muxaddes[†] mákanın tárk etti.
Ibadatxana imaratın,
Dushpan qolına berdi.
Jaratqan Iyeniń Úyinen[†] shıqqan dushpan shawqımı,
Bayram kúnindegi dawısqa megzedi.

8Jaratqan Iye qız Sionnıń diywalın,
Wayran qılıwdı sheshti.
Ol jaqsılap jobalastırdı,
Írayınan qaytpay, hámmesin nabıt qıldı.
Solay etip, sırtqı hám ishki diywallar aza tutpaqta,
Ekewi de haldan taydı.

9Dárwazasın topıraqqa bılǵap,
Iye támbilerin sındırıp, joq qıldı.
Patshasın hám kósemlerin,
Jat milletler arasına súrgin[†] qıldı.
Endi xalıqqa Qudaydıń nızamları úyretilmeydi,
Payǵambarlarına[†] da Jaratqan Iyeden[†] ayan kelmeydi[+].

10Qız Sionnıń aqsaqalları,
Til qatpastan jerde otırıptı,
Baslarına topıraq shashıp,
Aza kiyimin kiyip alǵan.
Basların tómen salbıratıp alǵan,
Erusalimniń[†] jas qızları da[+].

11Jas tógiwden kózlerim taldı,
Qálbim órtenbekte.
Xalqımnıń nabıt bolǵanı zardabınan,
Júregim tilkim-tilkim bolmaqta.
Sebebi qala kóshelerinde,
Balalar hám náresteler esten tanıp jatırıptı.

12Olar: «Nan menen suw ber», – dep,
Analarına páriyad qılmaqta,
Jaradar kibi, qala kóshelerinde esten tanıp,
Analarınıń bawırında jan táslim qılmaqta[+].

13Men saǵan ne aytayın?
Seni nege megzeteyin, o, qız Erusalim?
O, pák qız Sion!
Jubatıwım ushın, seni nege teńeyin?
Jaraqatıń teńizdey tereń,
Saǵan kim shıpa bere aladı?

14Payǵambarlarıń kórgen ayanlar,
Jalǵan hám mánissiz bolıp shıqtı.
Abadanshılıǵıńdı qayta tiklew ushın,
Qılmıslarıńdı betińe aytpadı.
Olar kórgen jalǵan ayanlar,
Seni joldan shıǵardı[+].

15Joldan ótkenler qol shoshaytıp,
Qız Erusalim, seni tabalap, bas shayqap:
«Gózzallıq kórki,
Pútkil dúnyanıń quwanıshı delingen qala usı ma?» – deydi[+].

16Barlıq dushpanlar saǵan awzın keń ashıp,
Tabalap, tislerin qayraydı.
«Bizler onı jalmap juttıq!
Mine, biz kútken kún!
Aqırı bul kúnge de jettik, onı kórdik!» – deydi[+].

17Jaratqan Iye Óz niyetin ámelge asırdı.
Áyyemgi zamanlarda aytqanınday,
Aytqan sózin orınladı,
Seni ayawsız nabıt qıldı.
Awhalıńa dushpanlardı shad qıldı,
Jawlarıńdı kúshke toltırdı[+].

18Iyege qattı jalbarın!
Háy, qız Sionnıń diywalı!
Kúndiz-túni kóz jasıńdı dárya kibi aǵız,
Ózińe tınıshlıq berme,
Kóz jasıń hasla toqtamasın![+]

19Tur, túni menen qayta-qayta jalbarın,
Kewlińdegini Iye dárgayında suw kibi tók!
Hár bir kósheniń basında, ashlıqtan qulap atırǵan,
Perzentlerińniń janı ushın,
Qol jayıp, Oǵan jalbarın[+].

20Qara, Jaratqan Iye, xalqıńnıń awhalın kór!
Qaysı xalıqtı bunday awhalǵa salǵan ediń?
Hayallar erkeletip ósirgen balaların jey ala ma?
Ruwxaniy hám payǵambarlar Muxaddes mákanda óltirile me[+]?

21Jası-ǵarrısı kóshede shańǵa bılǵanıp jatır,
Qız-jigitlerim qılıshtan qırıldı.
Ǵázebiń kelgen kúni Sen olardı óltirdiń,
Hámmesin ayawsız bawızladıń.

22Belgilengen bayram kúnindegidey shaqırıp,
Hár tárepten maǵan qarsı dushpanlardı jıynadıń.
Jaratqan Iyeniń ǵázebi kelgen kúni,
Hesh kim qashıp qutıla almadı,
Birde birewi jan saqlap qala almadı,
Erkeletip ósirgenlerimdi dushpanım qırıp tasladı.

#### 3


Qayǵıǵa batqan adam

1Qudaydıń ǵázep tayaǵın jep,
Azap shekken adamman men[+].
2Ol meni aydap aparıp,
Jaqtı túspeytuǵın qarańǵılıqta júrgizdi[+].
3Pútkil kún dawamında qayta-qayta,
Tek maǵan qarsı qolın kóterdi.
4Etimdi, terimdi tozdırıp,
Súyeklerimdi sındırdı[+].
5Meni qamal qılıp,
Hásiretli awırmanlıq penen qorshap aldı[+].
6Ázelde álemnen ótkenler sıyaqlı,
Meni qarańǵılıqta jasawǵa májbúrledi[+].
7Qashpawım ushın, átirapımdı diywal menen qorshadı,
Awır shınjırlar menen kisenledi.
8Páriyad etip, jalbarınǵanımda da,
Ol duwamdı qabıl qılmadı[+].
9Jonılǵan taslar menen jolımdı tosıp,
Soqpaqlarımdı bılǵastırıp tasladı[+].
10Quday[†] men ushın buqqıdaǵı ayıwǵa,
Jasırın jatqan arıslanǵa uqsaydı[+].
11Ol meni jolımnan shıǵarıp, tilkimledi,
Dármansız jalǵız qaldırdı.
12Oq jayın kerip,
Meni oǵına nıshan qıldı[+].
13Oq qaltasınan oqlar alıp atıp,
Bawırımdı testi[+].
14Men pútkil xalqıma kúlki bolıp,
Kún boyı aytatuǵın qosıǵına aylandım[+].
15Ol meni ashshı hásiretke toydırıp,
Juwsannıń ashshı suwın ishtirdi[+].
16Ózimdi topıraqqa bılǵap,
Tas penen tislerimdi sındırdı.
17Janım tınıshlıqtan mahrum boldı,
Baxıttıń ne ekenin umıttım.
18Ózime ózim: «Shıdamım tawısıldı,
Jaratqan Iyege[†] bolǵan úmitim sóndi», – dedim.
19Azabım hám sergizdanlıǵım tuwralı oylasam,
Ashshı juwsan hám záhár ishkendey bolaman.
20Janım bunı úzliksiz eske alıp,
Ishimde ezilip atır.
21Biraq mınanı júregime túyip,
Sonnan úmit etemen:
22Jaratqan Iyeniń súyispenshiligi sebepli,
Biz joq bolıp ketpedik,
Onıń rehimliligi tawısılmaydı.
23Hár kúni azanda olar jańara beredi,
Onıń sadıqlıǵı ullı![+]
24Men ishimnen: «Jaratqan Iye[†] – meniń úlesim,
Sonlıqtan men Oǵan úmit baylayman», – dedim[+].

25Jaratqan Iye Ózine úmit baylaǵanlarǵa,
Ózin izlegenlerge jaqsılıq qıladı.
26Jaratqan Iyeniń qutqarıwın,[†]
Únsiz kútken jaqsı.
27Jaslıqta moyıntırıqqa úyrengen jaqsı.
28Adam únsiz, jalǵız otırsın,
Sebebi bul awırmanlıqtı Jaratqan Iye saldı[+].
29Et betinen jerge jıǵılsın,
Bálkim, ele úmit bar shıǵar.
30Ózin urǵanǵa shekesin tutsın,
Kórgen xorlıqtı ishine jutsın[+].

31Sebebi Iye, máńgige taslap qoymaydı[+].
32Ol qayǵı keltirgen bolsa da,
Ullı miyrimi menen rehim qıladı[+].
33Adamzattı jazalap, azar berse de,
Bulardı Ol júrek qálewi menen qılmaydı.
34Úlkedegi barlıq tutqınlar,
Ayaq astında ezilgende,
35Quday Taalanıń[†] dárgayında,
Adam huqıqınan mahrum bolǵanda,
36Dawa isinde adamǵa ádalatsızlıq qılınǵanda,
Iye bulardı kórmey me?
37Bulardı Iyeniń Ózi buyırmasa,
Kim aytıp, júzege asıradı[+]?
38Jamanlıq ta, jaqsılıq ta,
Quday Taalanıń awzınan shıqpay ma[+]?
39Óz gúnaları ushın jazasın alsa da,
Tiri qalǵan eken, adam nege shaǵım etsin?

40Jollarımızdı tekserip, sınap kóreyik,
Jaratqan Iyege qaytıp barayıq.
41Keliń, kóklerdegi Qudayǵa qollarımızdı sozıp,
Júregimizdi ashıp bılay deyik:[+]
42«Bizler qılmıs islep, bas kóterdik,
Sen de bizlerdi keshirmediń[+].

43Ǵázepke minip, bizlerdi quwdaladıń,
Ayawsız óltirdiń.
44Duwalarımız esitilmewi ushın,
Óziń bultlarǵa búrkenip aldıń.
45Bizlerdi milletler arasında,
Taslandı hám sıpırındıqqa aylandırdıń.
46Barlıq dushpanlarımız awzın keń ashıp,
Bizlerdi tabaladı[+].
47Qáwip hám hiyle,
Qıyraw hám wayranshılıq basımızǵa tústi»[+].

48Xalqımnıń nabıt bolǵanı sebepli,
Kóz jaslarım sel bolıp aǵadı[+].
49Kóz jasım toqtamay, úzliksiz aǵa beredi,[+]
50Jaratqan Iye kóklerden názer salıp, kórmegenshe.
51Qalamdaǵı barlıq qızlardıń awhalın kórip,
Júregim qayǵı-hásiretke batqan.
52Hesh qanday sebepsiz,
Dushpanlarım meni qustay awladı[+].
53Janımdı alıw ushın shuqırǵa tasladı,
Ústimnen tas attı[+].
54Suw basımnan asıp ketti,
Men, óldim dep oyladım[+].
55Shuqırdıń túbinen,
Atıńdı aytıp shaqırdım, o, Jaratqan Iye[+].
56«Qulaǵıńdı jawma, dadımdı esit», – dedim.
Sen jalbarınǵanımdı esittiń.
57Shaqırǵanımda, Sen maǵan jaqınlap:
«Qorqpa», – dediń.
58Iye, Sen dawa-arzımdı qorǵap,
Ómirimdi saqlap qaldıń[+].
59Jaratqan Iye, maǵan qılınǵan nahaqlıqtı Sen kórdiń,
Dawama haq húkimińdi shıǵar.
60Olardıń qalay ósh almaqshı ekenin,
Maǵan qarsı dúzgen jobasın kórdiń[+].
61Jaratqan Iye, olardıń meni qalay xorlaǵanın,
Maǵan qarsı dúzgen jobasın,
62Dushpanlardıń kún boyı meniń ústimnen,
Qalay gáp qılǵanların esittiń.
63Olarǵa názer sal! Otırsa da, tursa da,
Meni qosıq qılıp, ústimnen kúledi.
64Olarǵa qolları menen islegen isine jarasa,
Jazasın ber, Jaratqan Iye!
65Olardıń júreklerin túnekke búrke,
Seniń ǵarǵısıń ústilerine jawsın!
66Ǵázep penen olardıń izinen qalmay,
Kóklerińniń astınan olardı joq qıl, Jaratqan Iye!

#### 4


Erusalimniń sońǵı kúnleri

1Áttegene-ay!
Qalayınsha altın qarawıttı!
Sap altın jıltıramay qaldı!
Hár kósheniń basında,
Muxaddes[†] hasıl taslar shashılıp jatır[+].

2Sionnıń[†] áziz balaları,
Sap altınday qádirli edi.
Eh, endi bolsa, gúlalshınıń qolınan shıqqan,
Ílay ıdıstay qádirsiz bolıp qaldı[+].

3Hátte, saǵallar da emshek berip,
Óz balaların emizedi.
Biraq meniń xalqım shóldegi túyequs kibi,
Balalarına rehimsiz boldı.

4Náresteniń tili shólden,
Tańlayına jabısıp qaldı.
Balalar nan sorap, tilenbekte,
Biraq olarǵa hesh kim bir tislem nan bermeydi[+].

5Lázzetli taǵamlar jep jasaǵanlar,
Kóshelerde ashlıqtan nabıt bolmaqta.
Qırmızı kiyim kiyip óskenler,
Úyilgen taslandılardan awqat izlemekte.

6Xalqımnıń jazası,
Adamzat qolı tiymesten,
Bir demde joq bolǵan,
Sodomnıń jazasınan[*] da awır[+].

7Erusalim[†] jolbasshıları qardan da taza,
Sútten de aq edi.
Deneleri yaqıttay qızıl,
Kórinisi lazuritke megzer edi.

8Endi bolsa kómirden de qara,
Kóshelerde adam tanıp bolmas olardı,
Etleri súyeklerine jabısıp qalǵan,
Kewip qalǵan aǵashqa aylanǵan[+].

9Ashlıqtan ólgennen góre,
Qılıshtan ólgen abzalıraq edi.
Jerdiń óniminen mahrum bolıp,
Ashlıq azabınan jan táslim qıldı[+].

10Miyrimli hayallar óz balaların,
Óz qolları menen pisirdi.
Xalqım wayran bolǵan waqıtta,
Perzentleri olarǵa azıq boldı[+].

11Jaratqan Iye[†] qáhárin tolıq shashtı,
Lawlaǵan ǵázebin tókti.
Sionǵa qarsı tutandırǵan otı,
Onıń tiykarların da jandırıp jiberdi[+].

12Jer júzindegi patshalardıń da,
Dúnyadaǵı insanlardıń da hesh biri,
Erusalim dárwazaların dushpanlardıń,
Jawlardıń jarıp ótetuǵınına isenbedi.

13Bularǵa Erusalim payǵambarlarınıń[†] gúnası,
Ruwxaniyleriniń[†] qılmısı sebepshi boldı.
Sebebi olar qala ortasında,
Ádillerdiń qanın tókti[+].

14Endi olar soqır adamday,
Kóshelerde qańǵıp júr.
Ústileri qan menen haramlanǵan,
Olarǵa hesh kimniń jaqınlaǵısı kelmeydi[+].

15Xalıq olarǵa: «Joq bolıń, haramılar!
Ketińler, ketińler, qol tiygizbeńler!» – dep baqıradı.
Olar solay quwılıp, sergizdan boladı.
Biraq milletler arasında da olarǵa bılay delinedi:
«Bul jerden shıǵıp ketińler!»

16Jaratqan Iyeniń[†] Ózi olardı tarattı,
Ol endi olarǵa názer salmaydı.
Ruwxaniylerge húrmet,
Jası úlkenlerge miyrim[†] kórsetilmeydi[+].

17Biyhuda járdem kútiwden,
Kózlerimiz taldı.
Minarada turıp kúttik,
Qutqara almaytuǵın xalıqtı[+].

18Dushpan adımımızdı ańlıdı,
Óz kóshelerimizde júre almay qaldıq.
Ájel jetip, kúnlerimiz tawısıldı,
Ómirimiz payanına jetti[+].

19Bizdi quwdalaǵanlar,
Kóklerdegi búrkitten de shaqqan.
Olar tawlarda bizlerdi awladı,
Shóllerde ańlıp jattı[+].

20Ómirimiz demi, Jaratqan Iyeniń maylaǵan patshası,
Olardıń duzaǵına tústi.
Bizler ol tuwralı: «Onıń sayasında,
Milletler arasında jasaymız», – degen edik[+].

21Háy, Us elinde jasaytuǵın,
Qız Edom![†] Shadlan, quwan!
Biraq saǵan da jaza kesesi jetip baradı,
Más bolıp, kiyimińdi shesheseń[+].

22Háy, qız Sion![†] Qılmısıńnıń jazası tamamlandı,
Iye seni súrginde[†] uzaq uslap turmaydı.
Biraq háy, qız Edom, seniń gúnalarıńdı ashıp taslap,
Qılmıslarıń ushın seni jazalaydı[+].

#### 5


Rehim sorap duwa etiw

1O, Jaratqan Iye[†], basımızǵa túskenler tuwralı oylap kór.
Qara, qanday xor bolǵanımızdı kór!
2Bizge bergen jeriń jat jerlilerge,
Úylerimiz kelgindilerge qaldı[+].
3Bizler ákesiz jetim bolıp qaldıq,
Analarımız jesirge aylandı.
4Suwımızdı pul tólep ishemiz,
Otınımızdı da satıp alamız.
5Moynımızǵa moyıntırıq salıp jumsamaqta,
Qattı sharshadıq, tınıshlıqtan juda bolǵanbız.
6Qarnımızdı toydırıw ushın,
Mısır[†] menen Assiriyaǵa[†] qol sozdıq[+].
7Ata-babalarımız gúna[†] isledi, biraq endi ózleri joq.
Bizler bolsaq, olardıń qılmısı ushın jazalanbaqtamız[+].
8Qullar ústimizden húkimdarlıq qılmaqta,
Olardıń qolınan qutqaratuǵın hesh kim joq.
9Daladaǵı qaraqshınıń qılıshı sebepli,
Janımızdı qáwip astına qoyıp nan tabamız.
10Ashlıqtıń dártinen,
Tandırdan shıqqanday laplap tur terimiz.
11Sionda[†] hayallardıń,
Yahuda[†] qalalarında qızlardıń namısına tiydi[+].
12Jolbasshılarımız olardıń qolı menen asıp qoyıldı,
Aqsaqallarımız húrmet etilmedi[+].
13Jigitler digirman tartpaqta,
Balalar awır otın astında tentireklemekte[+].
14Aqsaqallar qala dárwazasında másláhátlesip otırmaytuǵın boldı,
Jas jigitler artıq qosıq aytpaytuǵın boldı.
15Júregimizdi shadlıq tárk etti,
Oyın-kúlkimiz azaǵa aylandı[+].
16Basımızdan tajımız túsip qaldı,
Gúna islegenimiz ushın sorımız qurıdı![+]
17Júregimiz túńildi,
Jılay berip, kózlerimiz gúńgirtlesti.
18Sebebi Sion tawı húwlep bosap qaldı,
Saǵallar ol jerde ızǵıp júr.
19Sen bolsań, o, Jaratqan Iye, máńgige húkimdarlıq qılasań,
Seniń taxtıń áwladtan-áwladqa dawam etedi[+].
20Nege Sen bizlerdi pútkilley umıttıń?
Nege bizlerdi uzaq waqıt taslap qoydıń[+]?
21Jaratqan Iye, bizlerdi Ózińe qaytar,
Bizler qaytayıq,
Bizlerge burınǵı kúnlerimizdi qaytarıp ber[+].
22Sen bizlerden pútkilley waz keshken bolsań da,
Ǵázebiń sheksiz bolsa da, solay qıl[+].

### Ezekiel

#### Ezekiel

Ezekiel


Alǵí sóz

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]


#### Alǵí sóz


Ezekiel payǵambardıń kitabı


Kitap haqqında maǵlıwmat

Ezekiel ruwxaniy edi, Eremiya hám Daniel payǵambarlar onıń zamanlasları bolǵan. Ezekiel Babiloniyaǵa súrgin etip alıp ketiledi hám sol jerde súrginde bolǵan Yahuda xalqınıń arasında jasaydı. Ol Quday tárepinen payǵambar etip tayınlanıp, tek Babiloniyaǵa súrgin qılınǵan Yahuda xalqına ǵana emes, al Erusalimde qalǵan adamlarǵa da Qudaydıń sózin waz qıladı. Ezekiel óz xızmetin shama menen b. e. sh. 593-jılı baslap, b. e. sh. 571-jılı tamamlaydı. Usı dáwir Yahuda patshalıǵınıń aqırǵı jıllarınan baslap, b. e. sh. 586-jılı Erusalim qulaǵannan keyingi dáwirdi óz ishine aladı. Ezekiel Erusalim qulawınan aldın da, onnan keyin de waz qıladı. Sonıń ushın, onıń bazı wazları Qudaydıń qorqınıshlı húkiminen xabar beredi, basqa wazları bolsa xalıqqa úmit baǵıshlaydı.

Bul kitaptı úlken bes bólimge bóliwge boladı. Birinshi bólimde (1–3 baplar) Ezekiel kórgen ayanda Qudaydıń ullılıǵı súwretlenedi, sonday-aq, Quday Ezekieldi payǵambar etip tayınlaǵanı sóz etiledi. Ekinshi bólim (4–24 baplar) bir neshe xabardı óz ishine aladı. Bul xabarlarda Yahuda xalqına beriletuǵın jazalar haqqında aytıladı, sebebi xalıq Qudaydan júz burǵan edi. Ezekiel bul xabarlardıń kópshilik bólegin mayda-shúydesine deyin súwretlep, óz háreketleri menen kórsetip beredi. Yahuda xalqı Qudaydıń tańlaǵanı hám Ibadatxana Erusalimde jaylasqanı sebepli, xalıq muxaddes bolıwı hám ózin pák saqlawı shárt edi. Yahuda xalqı Qudaydan júz burǵanda, Quday Ibadatxananı tárk etip, olardı jazalaytuǵın edi.

Kitaptıń úshinshi bóliminde (25–32 baplar) Qudaydıń Yahuda eliniń átirapındaǵı xalıqlardı jazalaytuǵını haqqında jazıladı. Tórtinshi bólim (33–39 baplar) Erusalim qulaǵannan keyingi dáwirdi óz ishine aladı. Usı bólimde úmit beretuǵın sózler jazıladı, Quday Óz xalqın keshiretuǵını, keyin olardı Yahuda hám Erusalimge qaytarıp alıp keletuǵını haqqında sóz etiledi.

Besinshi bólimde (40–48 baplar) Erusalimdegi jańa Ibadatxana tuwrısındaǵı Ezekieldiń kórgen ayanı jazıladı. Bul bólimde Qudayǵa sıyınıw qaǵıydaları kórsetiledi. Sonday-aq, keleshekte jer Izraildıń on eki urıwı arasında qalayınsha bólistiriliwi kerekligi haqqında aytıladı.

Bul kitaptaǵı kewip qalǵan súyekler haqqındaǵı Ezekiel kórgen ayan júdá keńnen tanılǵan. Bul ayanda Qudaydıń Ruwxı súyeklerge jan baǵıshlap, olardı tiriltedi (37:1-14).

Quday hámme waqıtta Óz kelisimine sadıq qaladı. Ol Óz xalqın gúnalardan pákleydi, olardı tikleydi, xalqın mártebeli qılıp, muxaddes qala bolǵan Erusalimde Óz saltanatın ornatadı.

#### 1


Ezekiel kórgen birinshi ayan

1[•]Otızınshı jıldıń tórtinshi ayınıń besinshi kúni edi. Men Kebar kanalınıń boyında súrgin[†] etilgenlerdiń arasında turǵanımda, aspan ashıldı hám maǵan Qudaydan ayanlar kórine basladı[+]. 2Aydıń besinshi kúni, yaǵnıy Ehoyakin patshanıń súrgindegi waqtınıń besinshi jılında,[+] 3kaldeylerdiń jerindegi Kebar kanalı boyında maǵan, Buziy ulı ruwxaniy[†] Ezekielge Qudaydan sóz tústi. Ol jerde Jaratqan Iyeniń[†] qolı meniń ústimde edi[+].

4Qarap, arqadan kúshli quyınnıń kiyatırǵanın kórdim. Ol ot shashqan hám nur menen qaplanǵan úlken bult edi. Ottıń ortasında mıs sıyaqlı bir nárse jaltırap turdı[+]. 5Ot ortasında kórinisi insanǵa uqsaǵan tórt tiri janzattıń turǵanın kórdim[+]. 6Olardıń hár biriniń tórt bet-álpeti hám tórt qanatı bar edi. 7Ayaqları dúziw, al tabanları tananikine uqsaǵan bolıp, jıltıraǵan qoladay sáwle shashıp turdı[+]. 8Tórt qaptalındaǵı qanatlarınıń astında adamnıń qolları bar edi. Olardıń bet-álpeti hám qanatları tórt qaptalında bolıp, 9qanatları bir-birine tiyip turdı. Janzatlar júrgende, burılmay, tuwrı alǵa qaray háreketlendi.

10Olardıń bet-álpetiniń kórinisi mınaday edi: tórtewiniń de aldınǵı bet-álpeti – adamdiki, oń jaǵındaǵısı – arıslandiki, shep jaǵındaǵısı – buǵaniki hám artındaǵısı – búrkittiki edi[+]. 11Olardıń bet-álpeti usınday edi. Qanatları bolsa, joqarıǵa qaray jayılıp turdı. Hár janzattıń qanatlarınıń ekewi qasındaǵı janzatlardıń qanatlarına tiyip tursa, basqa eki qanatı óz denesin jawıp turdı[+]. 12Olar tek aldıǵa qaray háreketlendi. Hesh jaqqa burılmay, ruwx qay jaqqa baǵdarlasa, sol jaqqa qaray júrdi. 13Janzatlardıń kórinisi janıp turǵan kómir shoǵına yamasa jalańlaǵan otqa megzer edi. Ot janzatlardıń ortasında tınımsız háreket eter edi. Ot jalın shashıp, onnan shaqmaq shaǵıp turdı[+]. 14Janzatlardıń ózleri de jıldırımday tez ol jaqtan bul jaqqa barıp keler edi.

15Men janzatlarǵa ser salǵanımda, jerde, hár biriniń janında, bir dóńgelekten turǵanın kórdim. 16Tórt dóńgelektiń kórinisi menen dúzilisi birdey bolıp, sarı yaqıt kibi jaltırap turdı. Olardıń kórinisi hám dúzilisi dóńgelektiń ishine kesesine dóńgelek salınǵanday edi[+]. 17Janzatlar qay tárepke baǵıt alsa da, dóńgelekler burılmay-aq tórt tárepke de jıljıy alatuǵın edi. 18Dóńgeleklerdiń sheńberleri bálent hám qorqınıshlı edi. Tórtewiniń de sheńberi aylana kózler menen qaplanǵan edi[+].

19Janzatlar qozǵalǵanda, olardıń janındaǵı dóńgelekler de háreketke keletuǵın edi. Jerden kóterilgende, dóńgelekler de kóteriletuǵın edi. 20Ruwx qayaqqa baǵıt alsa, olar da sol jaqqa baratuǵın, dóńgelekler de olar menen birge kóteriletuǵın edi. Sebebi janzatlardıń ruwxı dóńgeleklerdi de háreketke keltiretuǵın edi. 21Janzatlar qozǵalǵanda, dóńgelekler de qozǵalatuǵın, janzatlar toqtaǵanda, dóńgelekler de toqtaytuǵın, janzatlar jer betinen kóterilgende, dóńgelekler de olar menen birge kóteriletuǵın edi. Óytkeni janzatlardıń ruwxı dóńgeleklerdi de háreketke keltirip turdı.

22Janzatlardıń basınıń ústinde gúmbezge uqsaǵan, kristallday jaltıraǵan hám qorqınıshlı bir nárse jayılıp turǵan edi[+]. 23Janzatlardıń gúmbez astında jayǵan qanatları bir-birine qaray sozılıp turdı. Olardıń hár biriniń denesin jawıp turǵan basqa eki qanatı da bar edi. 24Janzatlar qozǵalǵanda, qanatlarınıń shuwıldısın esittim. Ol kúshli suwlardıń shuwıldısına, Qúdireti kúshli Qudaydıń dawısına, sawash maydanındaǵı láshkerlerdiń shawqımına uqsar edi. Janzatlar toqtaǵanda, qanatların túsirip otırdı[+]. 25Olar toqtap, qanatların túsirip otırǵanda, gúmbez tárizli keńisliktiń joqarısınan bir dawıstı esittim. 26Gúmbezdiń ústinde lazuritten islengen taxtqa uqsaǵan bir nárse bar edi. Onda insan kórinisinde birew otırǵan edi[+]. 27Onıń belinen joqarısınıń ishi otqa tolıp, jaltıldaǵan mıstay bolıp turǵanın kórdim. Belinen tómeniniń bolsa, otqa megzes ekenin kórdim. Onı jarqıraǵan nur qaplap turǵan edi[+]. 28Onıń átirapındaǵı nur jawınlı kúni bultta payda bolatuǵın ayqulaqqa uqsar edi. Bul kórinis Jaratqan Iyeniń saltanatınıń kórinisi edi.

Bunı kórgende, et betimnen jıǵıldım hám birewdiń sóylegen dawısın esittim.

#### 2


Ezekieldiń shaqırılıwı

1Ol maǵan:

– Insan ulı, ornıńnan tur, Men seniń menen sóylespekshimen, – dedi[+].

2Dawıs maǵan sóylep atırǵanda, maǵan Ruwx kirip alıp, meni ayaqqa turǵızdı hám men sóylep turǵannıń sózlerin esittim[+]. 3Ol maǵan bılay dedi:

– Insan ulı, Men seni Maǵan qarsı bas kótergen qaysar millet, Izrail[†] xalqına jiberemen. Olar hám olardıń ata-babaları usı kúnge shekem Maǵan qarsı bas kóterip kelmekte[+]. 4Bul xalıq qaysar hám ójet. Men seni olarǵa jiberemen. Sen olarǵa: «Quday[†] Iye[†] bılay dep atır», – deyseń. 5Bul qozǵalańshı xalıq sózińe qulaq sala ma, salmay ma, bári bir ózleriniń arasında bir payǵambardıń[†] bolǵanın bilsin[+]. 6Al sen bolsań, háy insan ulı, olardan da, olardıń sózlerinen de qorqpa. Hátte, tikenli putalar menen oshaǵanlar átirapıńdı qorshap alsa da, shayanlar arasında jasasań da qorqpa. Olardıń sózlerinen qorqpa, júzlerinen aybınba, olar qozǵalańshı xalıq[+]. 7Seni tıńlasa da, tıńlamasa da, olarǵa sózlerimdi ayt. Olar qozǵalańshı xalıq. 8Sen bolsań, háy insan ulı, Meniń aytqanlarımdı tıńla, bul qozǵalańshı xalıqqa uqsaǵan qaysar bolma. Awzıńdı ashıp, Meniń saǵan beretuǵın nársemdi je.

9Qarasam, maǵan qaray bir qol sozıldı. Qolda bir orama qaǵaz[†] bar edi[+]. 10Qol orama qaǵazdı aldıma ashıp qoydı. Onıń eki tárepine de joqlaw, qayǵı hám hásiret sózleri jazılǵan edi[+].

#### 3

1Ol maǵan:

– Insan ulı, aldıńdaǵı bul orama qaǵazdı[†] je, keyin barıp, Izrail[†] xalqı menen sóyles, – dedi[+]. 2Men awzımdı ashtım, Ol maǵan orama qaǵazdı jewge berdi. 3Keyin maǵan:

– Insan ulı, Men ózińe berip atırǵan usı orama qaǵazdı jep, qarnıńdı toydır, – dedi. Men orama qaǵazdı jedim, ol awzımda palday tatlı boldı. 4Ol maǵan jáne bılay dedi:

– Insan ulı, endi barıp, Izrail xalqına Meniń sózlerimdi ayt. 5Seni túsiniksiz sóyleytuǵın, tili awır xalıqqa emes, al Izrail xalqına jiberip atırman. 6Eger Men seni túsiniksiz sóyleytuǵın, tili awır hám sózlerine túsinip bolmaytuǵın kóp milletler arasına jibergenimde edi, olar saǵan sózsiz qulaq salǵan bolar edi. 7Biraq Izrail xalqı saǵan qulaq salmaydı, olar, hátte, Maǵan da qulaq salmaydı. Óytkeni pútkil Izrail xalqı ójet hám qaysar. 8Mine, Men seni de olardıń ózleri sıyaqlı ójet hám qaysar qılaman[+]. 9Men seni miytindey bekkem qılaman. Olar qozǵalańshı xalıq bolsa da, olardan qorqıp, qáweterlenbe[+].

10Ol maǵan jáne mınalardı ayttı:

– Insan ulı! Meniń saǵan aytqanlarımdı dıqqat penen tıńlap, hámmesin júregińde saqla! 11Endi súrgindegi[†] jerleslerińe bar da, tıńlasa da, tıńlamasa da, olarǵa: «Quday[†] Iye[†] bılay demekte», – dep ayt[+].

12Keyin Ruwx meni kóterip aldı. Sonda men art jaǵımnan: «Jaratqan Iyeniń[†] saltanatı Óz mákanında alǵıslansın», – degen bálent, gúmbirlegen dawıstı esittim[+]. 13Bul janzatlardıń qanatlarınıń bir-birine tiygen hám olardıń janındaǵı dóńgeleklerdiń gúmbirlegen dawısı edi[+]. 14Ruwx meni joqarı kóterip, basqa jaqqa alıp ketti. Men bolsam, hásiretke hám ǵázepke tolıp, kete berdim. Jaratqan Iyeniń ústime sozılǵan qolı awır edi[+]. 15Keyin men Kebar kanalınıń boyındaǵı Tel-Abibte jasap atırǵan súrgindegilerge bardım. Sol jerde olardıń arasında jeti kún dawamında ózime kele almay, ań-tań bolıp otırdım[+].


Ezekieldiń Izrailǵa gúzetshi etip qoyılıwı

16[•]Sol jeti kún ótkennen keyin, Jaratqan Iyeden maǵan sóz tústi:

17– Insan ulı! Men seni Izrail xalqına gúzetshi etip tayınladım. Sen Meniń awzımnan shıqqan sózlerdi tıńlap, olardı Meniń atımnan eskert[+]. 18Eger Men nahaq adamǵa: «Sen sózsiz óleseń», – desem, al sen onıń ómirin saqlap qalıw ushın, onıń menen sóylesip, nahaqlıq jolınan qaytıwdı eskertpeseń, onda ol óz gúnası ushın óledi. Biraq Men onıń qanınıń qunın sennen talap qılaman. 19Eger sen nahaqtı eskertseń, biraq ol jawızlıǵınan da, nahaqlıq jolınan da qaytpasa, onda ol óz gúnası ushın óledi, al sen óz janıńdı saqlap qalasań[+]. 20Eger haq adam haqlıǵınan bas tartıp, nahaqlıqqa qol ursa, Men onı súrniktiremen, ol óledi. Sen oǵan eskertpegeniń sebepli, ol óz gúnası ushın óledi hám islegen jaqsı isleri eske alınbaydı. Al Men onıń qanınıń qunın sennen talap etemen[+]. 21Eger sen haq adamǵa gúna[†] islemewdi eskertseń hám ol gúna islemese, onda ol sózsiz jasaydı. Sebebi ol eskertiwge qulaq saldı, al sen bolsań, óz janıńdı saqlap qalasań.

22Sol jerde Jaratqan Iyeniń qolı meniń ústimde boldı hám Ol maǵan:

– Turıp, oypatlıqqa tús, Men seniń menen sol jerde sóylesemen, – dedi[+].

23Men turıp, oypatlıqqa tústim. Sol jerde Jaratqan Iyeniń saltanatı maǵan Kebar kanalı janında kóringendey bolıp tur eken. Men et betimnen jerge jıǵıldım[+]. 24Ruwx maǵan kirip, meni ayaqqa turǵızıp qoydı. Ol maǵan til qatıp bılay dedi:

– Úyińe kirip, esigińdi ishten ilip al. 25Endi bolsa, insan ulı, seni arqan menen shırmap baylap taslaydı. Sóytip, sen xalıqtıń arasına shıǵa almaysań[+]. 26Bul qozǵalańshı xalıqtı áshkaralamawıń ushın, Men seni gúń qılıp, tilińdi tańlayıńa jabıstırıp taslayman[+]. 27Biraq saǵan til qatqanımda, sen olarǵa: «Quday Iye bılay dep atır», – dep aytıwıń ushın seni tilge kirgizemen. Tıńlaǵısı kelgenler tıńlasın, tıńlaǵısı kelmegenler tıńlamay-aq qoysın. Aqırı, olar qozǵalańshı xalıq ǵoy![+]

#### 4


Erusalim qamalınıń kórinisi

1– Insan ulı! Endi bir gerbish alıp aldıńa qoy, onıń ústine Erusalim[†] qalasınıń súwretin sal. 2Qalanı qorshawǵa alıp, oǵan qarsı qamal minaraların qur, diywalǵa topıraq úy, dushpan ordasın qur hám qala aylanasına diywal buzatuǵın úskenelerdi ornat[+]. 3Keyin temir taba alıp, onı óziń menen qalanıń ortasına temir diywal etip ornat. Keyin júzińdi qalaǵa qarat. Qala qamal qılınadı, sen onı qamal qılǵan bolasań. Bul Izrail[†] xalqı ushın eskertiw boladı. 4Sońınan shep qaptalıń menen jambaslap jatıp, Izrail xalqınıń gúnasın ústińe júkle. Shep jaǵıń menen qansha kún jatsań, sonsha kún olardıń gúnasın ózińe júkleyseń. 5Olardıń gúna[†] qılǵan jıllarınıń sanına bola, sen ushın sonsha kún ajırattım. Sen úsh júz toqsan kún dawamında Izrail xalqınıń gúnasın ózińe júkleyseń. 6Belgilengen waqıt tamam bolǵannan keyin, oń jaǵıńa jambaslap jat, endi Yahuda[†] xalqınıń gúnasın ózińe alasań. Men hár jıldı bir kún dep esaplap, saǵan qırıq kún belgiledim[+]. 7Erusalimniń qamal qılınǵan diywallarına júzińdi qarat, bilegińdi túrip, oǵan qarsı payǵambarshılıq[†] qıl. 8Qalanı qamal qılǵan kúnleriń pitpegenshe, Men seni bir jaǵıńnan ekinshi jaǵıńa awnay almaytuǵınday etip, arqan menen baylap taslayman[+].

9Endi biyday, arpa, aq hám qızıl lobiya, tarı hám jazlıq biyday alıp, bir ıdısqa sal hám nan pisir. Onı úsh júz toqsan kún bir jaǵıńda jatqanıńda jeyseń. 10Hár kúni jeytuǵın nanıńnıń muǵdarı jigirma shekeldiń[*] awırlıǵına teń boladı, onı belgilengen waqıtta jeyseń. 11Suwdı da ólshep isheseń, onıń muǵdarı hinniń altıdan bir bólegine[*] teń boladı. Onı da belgilengen waqıtta isheseń. 12Nanıńdı arpa gúlshelerindey etip tayarlap je. Olardı adamlardıń kóz aldında, adamnıń úlken dáretine pisir.

13Jaratqan Iye[†] taǵı:

– Men Izrail xalqın basqa milletler arasına súrgin[†] qılǵanımda, olar haram nan jeydi, – dedi[+]. 14Sonda men:

– Ah, Quday[†] Iye! Men hesh qashan ózimdi haramlamaǵanman. Jaslıǵımnan usı kúnge deyin, hesh qashan haram ólgen yaki jırtqısh talap óltirgen haywandı jemegenmen. Hesh qanday haram góshti awzıma alǵan emespen, – dedim[+].

15– Yaqshı, – dedi Ol, – nanıńdı adam dáretiniń ornına, maldıń tezegine pisiriwińe ruxsat beremen.

16Sońınan Ol maǵan bılay dedi:

– Insan ulı! Men Erusalimdi bir tislem nanǵa zar qılaman. Olar qorqıw ishinde nanın ólshep jeydi hám ǵulǵılaǵa túsip, suwın ólshep ishedi[+]. 17Suw hám nan jetispeydi. Adamlar qorqınıshtan esten ayırıladı hám gúnalarınıń zardabınan dimarları qurıydı.

#### 5


Erusalimdi qırǵın bolıw kútpekte

1– Insan ulı! Ótkir bir qılısh al, onı páki ornına paydalanıp, shashıń menen saqalıńdı qırqıp tasla. Keyin shashıńdı ólshew ushın tárezi alıp, olardı bóleklerge ból. 2Qalanıń qamal kúnleri tamamlanǵanda, shashıńnıń úshten bir bólegin gerbishke sızılǵan qalanıń ústinde jandır. Úshten bir bólegin qala átirapına shashıp taslap, qılısh penen maydala. Qalǵan úshten birin samalǵa ushırıp jiber. Men de qılıshımdı jalańashlap, qala turǵınlarınıń izinen quwaman[+]. 3Biraq shashıńnıń bir neshe talın alıp, shapanıńnıń shalǵayına tańıp qoy[+]. 4Olardan jáne bir neshewin alıp, otqa taslap, órtep jiber. Sol jerden shıqqan ot pútkil Izrail[†] xalqına taraydı.

5Quday[†] Iye[†] bılay deydi: Bul Erusalim,[†] onı Men milletlerdiń qaq ortasına, al basqa milletlerdi onıń aylanasına jaylastırdım. 6Biraq Erusalim aylanasındaǵı barlıq milletlerden hám ellerden beter jamanlıq qılıp, Meniń nızamlarıma hám qaǵıydalarıma qarsı bas kóterdi. Meniń nızamlarımnan waz keshti hám qaǵıydalarıma boysınbadı[+].

7Sonlıqtan Quday Iye bılay deydi: Sizler aylanańızdaǵı milletlerden de beter bas kótergish bolıp kettińler. Meniń qaǵıydalarıma ámel qılmadıńlar, nızamlarıma boysınbadıńlar, hátte, átirapıńızdaǵı milletlerdiń dástúrleri boyınsha da háreket etpedińler.

8Sonlıqtan Quday Iye bılay deydi: Bilip qoy, Men Ózim saǵan qarsı shıǵaman. Seni milletlerdiń kóz aldında jazalayman[+]. 9Qılǵan jerkenishli isleriń sebepli, Men saǵan burın islemegen hám keleshekte de islemeytuǵın bir isti qılaman[+]. 10Sonda ashlıqtan sendegi ata-analar balalarınıń, balalar ata-analarınıń etin jeydi. Men sizlerdi jazalayman hám tiri qalǵanlardı samalǵa suwıraman[+].

11Óz tiriligim haqı ant ishemen, – deydi Quday Iye, – barlıq jerkenishli músinleriń hám buzıq dástúrleriń menen sen Muxaddes[†] mákanımdı haramladıń. Men seni saqal qırıqqanday etip qırqıp taslayman, ayamayman, rehim de qılmayman[+]. 12Xalqıńnıń úshten biri illetten yamasa ashlıqtan qala ishinde óledi, úshten biri qala átirapında qılıshtan qırıladı, al qalǵan úshten birin samalǵa suwıraman hám qılıshımdı jalańashlap, olardıń izinen quwaman[+].

13Olarǵa ǵázebimdi tolıq shashıp bolǵannan keyin, qáhárim basıladı hám Men tınıshlanaman. Qáhárimdi olarǵa tolıq shashıp bolǵannan keyin, olar Meniń, Jaratqan Iyeniń[†] qızǵanısh penen aytqanın bilip aladı[+].

14Aynalańdaǵı xalıqlardıń hám sen arqalı ótetuǵın hár bir adamnıń kóz aldında seni qıyratıp taslap, nasaqqa qaldıraman. 15Men sizlerdi ashıw hám ǵázep penen húkim qılıp, awır jaza menen jazalaǵanımda, sen aynalańdaǵı xalıqlarǵa masqara bolıp, kúlkige qalasań, olar bunnan qorqıwǵa túsip, sabaq aladı. Bunı Men, Jaratqan Iye aytıp turman[+]. 16Sizlerdi joq qılıw ushın, ústińizge ashlıqtıń nabıt qılıwshı oqların ataman. Ashlıǵıńdı kúsheytip, bir tislem nanǵa zar qılaman[+]. 17Men saǵan ashlıqtı hám jabayı ańlardı jiberemen, olar seni balalarıńnan ayıradı. Illet hám qan tógispe eldi jaylaydı, ústińe qılısh dóndiremen. Bunı Men, Jaratqan Iye aytıp turman[+].

#### 6


Jaratqan Iyeniń butparazlıqqa qarsı húkimi

1Maǵan Jaratqan Iyeden[†] sóz tústi:

2– Insan ulı! Izrail[†] tawlarına júzińdi qaratıp, olarǵa qarsı payǵambarshılıq[†] etip,[+] 3bılay dep ayt: «Háy, Izrail tawları, Quday[†] Iyeniń sózin tıńlań! Quday Iye[†] tawlarǵa, tóbelerge, say-salalarǵa hám oypatlıqlarǵa bılay deydi: Qarańlar, Men sizlerge qarsı qılısh jiberemen, sıyınıw orınlarıńızdı qıyrataman. 4Qurbanlıq[†] orınlarıńız wayran qılınadı, tútetki tútetiletuǵın orınlarıńız qıyratıladı, óltirilgen adamlarıńızdı butlarıńızdıń aldına ılaqtıraman[+]. 5Men Izrail xalqınıń óli denelerin olardıń butlarınıń aldına taslayman hám súyeklerińizdi qurbanlıq orınlarıńızdıń dógeregine shashaman[+]. 6Sizler qay jerde jasasańız da, qalalarıńız wayran boladı, sıyınıw orınlarıńız qıyraydı. Sonda qurbanlıq orınlarıńız wayran bolıp, qańırap qaladı, butlarıńız bóleklenip, jer menen jeksen boladı, tútetki tútetiletuǵın orınlarıńız sındırıp taslanıp, qol miynetińiz túp-tamırı menen joq qılınadı. 7Arańızda óltirilgenler qulap jatadı, sonda Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip alasız.

8Biraq Men bazılardı aman qaldıraman. Sizler el boylap tarqatıp jiberilgenińizde, ayırımlarıńız basqa milletler arasında qılıshtan qutılıp qalasız[+]. 9Aman qalǵanlar súrgin[†] etip alıp ketilgen jerindegi milletler arasında Meni esleydi. Mennen júz burǵan opasız júrekleri hám butlardıń izinen qaraǵan buzıq kózleri sebepli qanshelli hásiret shektim. Olar islegen jamanlıqları hám jerkenishli isleri ushın ózlerinen ózleri jerkenedi[+]. 10Sonda olar Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip aladı. Men olarǵa bul apatshılıqtı jiberemen dep, bostan-bosqa aybat etkenim joq.

11Quday Iye bılay demekte: Ashıw menen alaqanıńdı alaqanıńa urıp, jerdi tewip bılay dep ayt: Islegen barlıq jawız hám jerkenishli isleri ushın izraillılardıń sorı qurıydı! Olar qılıshtan, ashlıqtan hám illetten qırıladı[+]. 12Uzaqtaǵılar illetten óledi, jaqındaǵılar qılıshtan qırıladı. Qutılıp, aman qalǵanlar ashlıqtan nabıt boladı. Usılayınsha, Men olarǵa ǵázebimdi tolıq shashaman. 13Qurbanlıq orınlarınıń átirapındaǵı butlardıń arasında, hár bir biyik tóbeshikte hám barlıq tawdıń tóbelerinde, hár bir qoyıw japıraqlı terektiń hám hár bir sayalı terebinf astında, yaǵnıy butlarına xosh iyisli tútetki tútetken jerlerde qırılǵanlar sozılıp jatqanda, olar Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip aladı[+]. 14Men olarǵa qolımdı kóterip, shólden Diblaǵa shekemgi, olar jasaǵan barlıq jerlerdi qańıratıp, bos qaldıraman. Sonda olar Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip aladı».

#### 7


Izrail xalqınıń sońǵı kúnleri

1Maǵan Jaratqan Iyeden[†] sóz tústi:

2– Insan ulı! Quday[†] Iye[†] Izrail[†] jerine bılay deydi: «Aqırı jetti! Jerdiń tórt tárepiniń aqırı jetti![+] 3Mine, seniń aqırıń jetti! Men seniń ústińe ǵázebimdi shashaman. Saǵan tutqan jollarıńa ılayıqlı húkim shıǵarıp, barlıq jerkenishli isleriń ushın jazalayman. 4Seni ayamayman, rehim de qılmayman. Tutqan jollarıń ushın seni sózsiz jazalayman, jerkenishli isleriń ushın jazańdı tartasań. Sonda sizler Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip alasız[+].

5Quday Iye bılay deydi: Apat ústine apat! Qarańlar, apat kelmekte! 6Aqırıń jetti, awa, kúniń payanına jetti! Ol saǵan qarsı kóterildi. Qara, ol kiyatır! 7Saǵan qırǵın keldi, saǵan keldi, háy, eldiń turǵını! Waqıt jetti, kún jaqın. Tawlarda quwanısh emes, ala-sapıran húkim súredi[+]. 8Tez arada Men saǵan qáhárimdi tógemen hám ǵázebimdi tolıq shashaman. Saǵan tutqan jollarıńa ılayıqlı húkim shıǵarıp, barlıq jerkenishli isleriń ushın jazalayman. 9Seni ayamayman, rehim de qılmayman. Tutqan jollarıń ushın seni sózsiz jazalayman, jerkenishli isleriń ushın jazańdı tartasań. Sonda sizlerdi jazalaǵan Men, Jaratqan Iye ekenimdi bilip alasız[+].

10Mine ol, sol kún! Mine, ol keldi: qırǵın kógerip shıqtı, zorlıq gúlledi, menmenlik búrtik jardı. 11Zorlıq nızamsızlıqtı jazalaytuǵın tayaq bolıp ósip shıqtı. Xalıqtan hesh kim qalmadı. Olardıń molshılıǵı da, baylıǵı da, saltanatı da qalmadı. 12Waqıt keldi, sol kún jaqınlastı. Satıp alǵan quwanbasın, satqan ǵam shekpesin. Sebebi Meniń ǵázebim pútkil alaman ústine jawadı. 13Jerin satqan adam ómiriniń aqırına deyin satqan jerin qaytarıp ala almaydı. Óytkeni ayan pútkil alamanǵa tiyisli, ol ózgermeydi. Ózleriniń gúnası sebepli olardıń birewi de ómirin saqlap qala almaydı[+]. 14Kárnaylar[†] shalındı, hámmesi tayar. Biraq hesh kim sawashqa túspeydi, óytkeni Meniń ǵázebim pútkil alaman ústine jawadı. 15Sırtta qılısh, ishte illet hám ashlıq. Daladaǵılar qılıshtan, qala ishindegiler ashlıqtan hám illetten óledi[+]. 16Aman qalǵanlar oypatlıqtaǵı kepterlerdey tawǵa qashadı. Olardıń hár biri óz gúnası ushın zar eńireydi[+]. 17Qollarında hal qalmaydı, dizeleriniń mádarı qurıydı[+]. 18Olar aza kiyimin kiyedi, olardı qorqınısh biyleydi. Hámmesiniń júzi uyattan qızarıp, barlıǵı shashların tıqırlap aldıradı[+]. 19Olar gúmisin kóshege ılaqtıradı, altını haram sanaladı. Jaratqan Iyeniń ǵázep kúninde gúmis hám altını olardı qutqara almaydı, ashlıqtan da saqlamaydı, qarnın da toydırmaydı. Altın hám gúmis olardı gúnaǵa baslaǵan edi[+]. 20Ózleri maqtanıp júrgen ájayıp taǵınshaqlarınan olar jerkenishli butlarınıń músinlerin hám haram nárselerin isletti. Sonlıqtan Men bul baylıqların olar ushın haram qıldım. 21Men olardı jat jerlilerge olja qılaman, jer betindegi jawızlarǵa talataman. Jawızlar olardı haramlaydı. 22Men olarǵa názer salmayman, olar Meniń qádirli ornımdı haramlaydı. Basqınshılar sol jerge kirip, onı haramlaydı.

23Shınjırlar tayarlań! El qanlı jınayatqa, qala zorlıqqa tolıp ketken[+]. 24Men milletlerdiń eń jawızın jiberemen. Olar xalqımnıń úylerin basıp aladı. Kúshlilerdiń menmenligine shek[†] qoyaman, olardıń muxaddes[†] orınları haram qılınadı[+]. 25Qorqınısh kelgende, olar tınıshlıq izley baslaydı, biraq tınıshlıq bolmaydı. 26Apat izinen apat keledi, mısh-mısh izinen mısh-mısh tarqaladı. Olar payǵambarlardan[†] biykarǵa ayanlar soraydı, ruwxaniyler[†] tálim beriwden, aqsaqallar keńes beriwden juda boladı[+]. 27Patsha ǵamǵa batadı, húkimdarın qorqınısh biyleydi, el xalqınıń qolı iske barmaydı. Olardı tutqan jollarına say jazalayman, óz húkimlerine ılayıqlı húkim shıǵaraman. Sonda olar Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip aladı».

#### 8


Ibadatxanadaǵı butparazlıq

1Súrginde[†] bolǵan waqtımızdıń altınshı jılınıń altınshı ayınıń besinshi kúni men úyimde otırǵan edim, Yahuda[†] aqsaqalları da meniń janımda edi. Sonda Quday[†] Iye[†] qolın ústime qoydı[+]. 2Qaraǵanımda, jalınǵa uqsaǵan birewdi kórdim. Onıń belinen tómeni jalınǵa uqsaydı, belinen joqarısı bolsa, mıstay jarqırap turǵan edi[+]. 3Ol qolǵa uqsaǵan bir nárseni sozıp, meniń shashımnan uslap aldı. Ruwx meni jer hám kók aralıǵına kóterdi hám Qudaydıń ayanında meni Erusalimge,[†] Ibadatxananıń[†] ishki háwlisiniń arqa dárwazasınıń kirer awzına alıp bardı. Ol jerde Qudaydıń qızǵanıshın oyatqan buttıń músini turǵan edi[+]. 4Sol jerde maǵan Izraildıń[†] Qudayınıń saltanatı kórindi. Men bunday ayandı oypatlıqta da kórgen edim[+].

5Quday maǵan:

– Insan ulı! Arqa tárepke qara, – dedi. Qarasam, qurbanlıq[†] orın janındaǵı dárwazanıń arqa tárepinde sol qızǵanısh oyatatuǵın buttıń músini turǵan eken.

6Quday maǵan jáne bılay dedi:

– Insan ulı, sen olardıń ne islep atırǵanın kórip tursań ba? Izrail xalqı bul jerde júdá jerkenishli islerdi islewi arqalı Meni Muxaddes[†] mákanımnan uzaqlastırmaqta. Biraq sen bunnan da beter jerkenishli nárselerdi kóreseń.

7Ol meni háwliniń kirer awzına alıp keldi. Qarasam, diywalda bir tesik bar eken. 8Ol maǵan:

– Insan ulı! Diywaldı tes, – dedi. Men diywaldı testim hám ol jerde bir qapını kórdim[+]. 9Ol maǵan:

– Kirip, olar bul jerde islep atırǵan júdá jerkenishli islerdi kór, – dedi. 10Men ishke kirip qaraǵanımda, diywaldı aylandırıp hár qıylı jer bawırlawshılardıń, jerkenishli haywanlardıń hám izraillılardıń barlıq butlarınıń súwretleriniń salınǵanın kórdim[+]. 11Olardıń aldında izraillılardıń jetpis aqsaqalı hám aqsaqallardıń arasında Shafan ulı Yazaniya turǵan edi. Olardıń hár biriniń qolında tútetki tútetiletuǵın ıdıs bolıp, ıdıstan shıqqan xosh iyis bultlar kibi joqarıǵa kóterilip turdı.

12Keyin Quday maǵan bılay dedi:

– Insan ulı! Izrail aqsaqallarınıń hár biriniń qarańǵılıqta, ózleriniń butlarınıń bólmelerinde neler islep atırǵanın kórdiń be? Olar: «Jaratqan Iye bizlerdi kórmeydi, Jaratqan Iye eldi tárk etken», – deydi[+].

13Ol maǵan taǵı da:

– Sen olardıń bunnan da beter jerkenishli islerdi islegenin kóreseń, – dedi.

14Sońınan Ol meni Jaratqan Iyeniń Úyiniń[†] arqa dárwazasınıń kirer awzına alıp keldi. Men ol jerde Tammuz degen quday ushın aza tutıp jılap[*] otırǵan hayallardı kórdim. 15Ol maǵan:

– Bunı kórdiń be, insan ulı? Sen bunnan da beter jerkenishli islerdi kóreseń, – dedi.

16Ol meni Jaratqan Iyeniń Úyiniń ishki háwlisine alıp keldi. Ol jerde, Ibadatxananıń kirer awzında, aywan hám qurbanlıq orın aralıǵında jigirma beske jaqın erkek bar edi. Olar Jaratqan Iyeniń[†] Ibadatxanasına arqasın, al shıǵısqa júzin qaratıp, shıǵıstaǵı quyashqa tabınıp atırǵan edi[+]. 17Ol maǵan bılay dedi:

– Kórdiń be, insan ulı? Yahuda xalqınıń bul jerde islep atırǵan jerkenishli isleri jeterli emes pe edi? Buǵan qosa, olar jerdi zorlıqqa toltırmaqta hám Meniń ǵázebimdi qattıraq qozǵatpaqta. Olardıń Maǵan qalay til tiygizip atırǵanına qara! 18Sonıń ushın Men ǵázep atına minemen. Men olardı ayamayman, rehim de etpeymen. Bar dawısı menen baqırıp jalbarınsa da, olardı tıńlamayman[+].

#### 9


Erusalimniń jazalanıwı

1Keyin men Jaratqan Iyeniń[†] bálent dawıs penen:

– Qalanı jazalaw ushın tayınlanǵanlar, hár birińiz qurallarıńızdı alıp berman keliń! – dep baqırǵanın esittim. 2Men arqaǵa qarap turǵan joqarǵı dárwaza tárepten kiyatırǵan altı erkekti kórdim. Olardıń hár biriniń qolında qırǵın qılıwshı qural bar edi. Olardıń janında zıǵırdan kiyim kiygen, beline jazıw quralların asıp alǵan birew bar edi. Olar ishke kirip, qola qurbanlıq[†] orınnıń qasında turdı[+].

3Kerublar[†][*] ústindegi Izraildıń[†] Qudayınıń saltanatı óz ornınan kóterilip, Ibadatxananıń[†] bosaǵasına bardı. Jaratqan Iye[†] zıǵır kiyim kiyip, beline jazıw quralların asıp alǵan adamdı shaqırıp, 4oǵan:

– Erusalim[†] qalasın aylanıp shıq hám qalada islenip atırǵan jerkenishli islerden nala shegip, zarlap atırǵanlardıń mańlayına belgi qoy, – dedi[+]. 5Basqa altı adamǵa Onıń bılay degenin esittim:

– Onıń izinen qalanı aylanıp, adamlardı qırıp taslań, ayamań, rehim etpeń[+]. 6Ǵarrılardı, jigit hám qızlardı, balalardı hám hayallardı qırıp taslań. Biraq mańlayında belgisi barlarǵa tiymeń. Meniń Muxaddes[†] mákanımnan baslań.

Olar Ibadatxana aldında turǵan aqsaqallardan basladı[+]. 7Quday[†] altı adamǵa:

– Háwlilerdi óli denelerge toltırıp, Ibadatxananı haramlań. Qáne, baslańlar! – dedi. Olar barıp, qaladaǵılardı qıra basladı. 8Olar adamlardı óltirgende, jalǵız ózim qalǵan men et betimnen jerge jıǵılıp, páriyad etip:

– Ah, Quday Iye! Ǵázebińdi Erusalimge shashıp, Izrailda tiri qalǵanlardıń hámmesin qırıp jibermekshimiseń? – dedim[+]. 9Ol maǵan bılay dep juwap berdi:

– Izrail hám Yahudanıń[†] gúnası júdá awır, el qanǵa, qala ádalatsızlıqqa tolǵan. Adamlar: «Jaratqan Iye eldi tárk etti, Jaratqan Iye kórmeydi», – deydi[+]. 10Men de olardı ayamayman, rehim de etpeymen. Tutqan jollarına jarasa jazasın beremen[+].

11Sol arada zıǵır kiyim kiyip, beline jazıw quralların asqan adam qaytıp kelip:

– Men buyırǵanıńday qıldım, – dep xabarladı.

#### 10


Qudaydıń saltanatınıń Ibadatxananı tárk etiwi

1[•]Men kerublardıń[†] ústi betindegi gúmbezdiń joqarısında lazuritten islengen taxtqa uqsaǵan bir nárseni kórdim. 2Jaratqan Iye[†] zıǵır kiyimli adamǵa:

– Kerublar astındaǵı dóńgelekler arasına kir. Kerublar arasında janıp turǵan kómirden bir qosuwıs alıp, onı qalaǵa shash, – dedi.

Ol adam dóńgelekler arasına kirdi, men kórip turdım[+]. 3Ol adam kirgende, kerublar Ibadatxananıń[†] qubla tárepinde turǵan edi. Ishki háwli bultqa toldı[+]. 4Jaratqan Iyeniń[†] saltanatı kerublardan ayırılıp, Ibadatxananıń bosaǵasına kelip turdı. Ibadatxana bultqa toldı, al háwli Jaratqan Iyeniń saltanatınıń nurına toldı. 5Kerublardıń qanatlarınıń dawısı Qúdireti kúshli Qudaydıń sóylegendegi dawısına uqsap, sırtqı háwliden esitilip turdı.

6Jaratqan Iye zıǵır kiyimli adamǵa: «Dóńgeleklerdiń arasınan, kerublardıń arasınan ot alıp shıq», – dep buyrıq bergende, adam kirip, dóńgelektiń arasında turdı. 7Sonda kerublardıń biri ózleriniń janındaǵı otqa qolın sozıp, biraz ot alıp zıǵır kiyim kiygen adamnıń alaqanına saldı. Adam ottı alıp, ol jerden shıqtı. 8Kerublardıń qanatları astında adamnıń qolına uqsaǵan nárse kórindi.

9Qaraǵanımda, kerublardıń janında tórt dóńgelekti kórdim. Hár bir kerubtıń janında bir dóńgelekten bolıp, dóńgelekler sarı yaqıt kibi jaltıldar edi. 10Olardıń tórtewiniń de kórinisi birdey bolıp, hár dóńgelektiń ishinde kesesine salınǵan jáne bir dóńgelekten bar edi. 11Olar qozǵalǵanda, tórt tárepke de háreket ete alatuǵın edi. Bas qay jaqqa baǵıtlansa, olar burılmastan, sol jaqqa júrdi. Júrgende olar hesh jaqqa burılmadı. 12Olardıń pútkil denesi, arqası, qolları, qanatları hám dóńgelekleri, barlıq tórt dóńgelegi de kózler menen qaplanǵan edi[+]. 13Dóńgeleklerdiń «quyın» dep aytılatuǵının esitip qaldım. 14Olardıń hár biriniń tórt bet-álpeti bar edi: birinshi bet-álpeti – kerubtiki, ekinshisi – adamdiki, úshinshisi – arıslandiki, tórtinshisi – búrkittiki edi.

15Kerublar kóterildi. Olar meniń Kebar kanalı boyında kórgen janzatlarım edi[+]. 16Kerublar júrgende, janındaǵı dóńgelekler de júretuǵın edi. Kerublar jerden kóteriliw ushın qanatların jayǵanda, dóńgelekler de olardan ayırılmay júrdi. 17Janzatlardıń ruwxı dóńgeleklerde bolǵanlıqtan, olar toqtaǵanda, dóńgelekler de toqtaytuǵın, olar kóterilgende, dóńgelekler de kóteriletuǵın edi.

18Jaratqan Iyeniń saltanatı Ibadatxananıń bosaǵasınan ketip, kerublardıń ústinde turdı. 19Kerublar qanatların qaǵıp, meniń kóz aldımda jerden kóterildi. Dóńgelekler de olar menen birge kóterilip, Jaratqan Iyeniń Úyiniń[†] shıǵıs dárwazasınıń kirer awzında toqtadı. Izraildıń[†] Qudayınıń saltanatı olardıń ústinde edi[+].

20Bul janzatlardı men Kebar kanalı boyında, Izraildıń Qudayınıń tómengi jaǵında kórgen edim. Men olardıń kerublar ekenin endi bildim. 21Hár bir kerubtıń tórt bet-álpeti, tórt qanatı hám qanatlarınıń astında adam qolına uqsaǵan qolları bar edi. 22Olardıń bet-álpeti de, kórinisi de, ózleri de men sol Kebar kanalı boyında kórgenlerime uqsaytuǵın edi. Hár biri tuppa-tuwrı aldıǵa qaray júretuǵın edi.

#### 11


Izraildıń jetekshileriniń jazalanıwı

1Ruwx meni kóterip, Jaratqan Iyeniń Úyiniń[†] shıǵıs dárwazasına alıp keldi. Dárwazanıń kirer awzında jigirma bes adam bar edi. Olardıń arasında men xalıq jetekshilerinen Azzur ulı Yazaniyanı, Benaya ulı Pelatiyanı kórdim[+].

2Jaratqan Iye[†] maǵan:

– Insan ulı! Jawız niyetli mına adamlar qaladaǵılarǵa jaman keńes berip: 3«Úy salatuǵın waqıt ele kelmedi. Bul qala – qazan, al bizler – onıń ishindegi góshpiz», – dep júr. 4Sonlıqtan olarǵa qarsı payǵambarshılıq[†] et, payǵambarshılıq et, insan ulı!

5Sońınan Jaratqan Iyeniń[†] Ruwxı ústime túsip, maǵan mınalardı aytıwdı buyırdı: «Jaratqan Iye bılay deydi: Izrail[†] xalqı, sizlerdiń ne aytqanıńızdı hám ne oylaǵanıńızdı Men bilemen. 6Sizler bul qalada kóp adamlardı óltirip, kóshelerin óli denelerge toltırdıńız[+].

7Sonlıqtan Quday[†] Iye bılay deydi: Sizler qalada qaldırǵan óliler – gósh, al qala – qazan boladı. Biraq ózlerińizdi bul qaladan quwıp shıǵaraman. 8Sizler qılıshtan qorqasız, Men sizlerge qılısh jawdıraman, – deydi Quday Iye[+]. 9– Sizlerdi qaladan quwıp shıǵarıp, ózlerińizdi basqalardıń qolına tapsıraman hám ústińizden húkim shıǵaraman. 10Sizler qılıshtan qırılasız, sizlerdi Izrail shegaraları ishinde húkim qılaman. Sonda Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip alasız. 11Qala sizlerge hesh qashan qazan, al sizler onıń ishindegi gósh bolmaysızlar. Sizlerdi Izrail shegaraları ishinde húkim etemen. 12Sonda Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip alasız. Sizler Meniń qaǵıydalarıma ámel qılmadıńız, nızamlarıma boysınbadıńız. Kerisinshe, aynalańızdaǵı xalıqlardıń ádetlerine say jasadıńız».

13Men payǵambarshılıq qılıp atırǵanımda, Benaya ulı Pelatiya jan tapsırdı. Men et betimnen jerge jıǵılıp:

– Ah, Quday Iye, Izraildıń aman qalǵanların tolıq qırıp taslamaqshımısań? – dep dawıslap jiberdim[+].

14Maǵan Jaratqan Iyeden sóz tústi:

15– Insan ulı! Tuwısqanlarıń, qanlaslarıń hám pútkil Izrail xalqı tuwralı Erusalim[†] turǵınları bılay dep aytpaqta: «Jaratqan Iyeden awlaq jasań, bul jer bizlerge múlik qılıp berildi». 16Sonlıqtan súrginde[†] bolǵanlarǵa ayt: «Quday Iye bılay deydi: Men olardı uzaqtaǵı milletler arasına jiberip, jer boylap tarqatqan bolsam da, olar barǵan jerlerinde Maǵan sıyınadı, biraq muxaddes[†] orın bolmaydı»[+].

17– Keyin olarǵa ayt: «Quday Iye bılay deydi: Men sizlerdi xalıqlar arasınan jıynap alaman, tarqap ketken jerlerińizden qaytaraman hám sizlerge Izrail jerin beremen»[+]. 18Xalqım qaytıp kelgende, barlıq jerkenishli hám haram nárselerdi ol jerden alıp taslaydı. 19Olarǵa bir tutas júrek berip, jańa ruwx sıylayman. Denesinen tas júrekti alıp taslap, jumsaq júrek beremen[+]. 20Sonda olar qaǵıydalarıma ámel qılıp, nızamlarıma boysınıp, olardı orınlap jasaydı. Olar Meniń xalqım, Men olardıń Qudayı bolaman[+]. 21Al júrekleri jerkenishli hám haram islerge qumar adamlardı islerine jarasa jazalayman, – deydi Quday Iye[+].

22Keyin kerublar[†] qanatların jaydı, dóńgelekler de olardıń janında edi. Izraildıń Qudayınıń saltanatı olardıń ústinde edi[+]. 23Jaratqan Iyeniń saltanatı qalanıń ishinen kóterilip, qala shıǵısındaǵı tawdıń ústinde toqtadı[+]. 24Qudaydıń Ruwxı[†] arqalı kórgen ayanda Ruwx meni kóterip, kaldeylerdiń elindegi súrgin etilgenlerdiń arasına alıp keldi. Keyin men kórgen ayan meni tárk etti[+]. 25Men Jaratqan Iyeniń ayan qılǵanlarınıń hámmesin súrgindegilerge aytıp berdim.

#### 12


Yahudanıń súrgin etiliwiniń belgisi

1Maǵan Jaratqan Iyeden[†] sóz tústi:

2– Insan ulı! Sen qozǵalańshı xalıq arasında jasap atırsań. Olardıń kóriwge kózi bar, biraq kórmeydi, esitiwge qulaǵı bar, biraq esitpeydi. Óytkeni olar qozǵalańshı xalıq[+]. 3Sen, insan ulı, súrgin[†] qılınǵan adam kibi zatlarıńdı tayarlap, kúndiz olardıń kóz aldında jolǵa shıq. Olardıń kóz aldında óz ornıńnan basqa jerge kósh. Olar qozǵalańshı xalıq bolsa da, bálkim, túsiner[+]. 4Kóshiwge kerek nárselerińdi kúndiz sırtqa shıǵarıp qoy, al óziń, olardıń kóz aldında súrgin qılınǵan adam kibi keshte jolǵa shıq. 5Diywaldı tesip, túyinshigińdi sol tesikten alıp shıq[+]. 6Gewgim túskende, olardıń kózinshe túyinshikti jelkeńe salıp, jolǵa shıq. Tárk etip atırǵan jerdi kórmew ushın júzińdi jawıp al. Sebebi Men seni Izrail[†] xalqı ushın bir belgi qıldım.

7Men buyırılǵanlardı isledim. Súrginge kerek nárselerdey etip, zatlarımdı kúndiz shıǵarıp qoydım. Keshte diywaldı qolım menen oydım. Gewgim túskende, túyinshigimdi shıǵarıp, adamlardıń kóz aldında onı jelkeme saldım.

8Azanda maǵan Jaratqan Iyeden sóz tústi:

9– Insan ulı! Bul qozǵalańshı Izrail xalqı sennen ne qılıp atırǵanıńdı soramadı ma[+]? 10Olarǵa Quday[†] Iye[†] bılay deydi dep ayt: «Bul Erusalimdegi[†] húkimdarǵa hám ol jerde jasap atırǵan pútkil Izrail xalqına tiyisli xabar»[+]. 11Izrail xalqına ayt: «Men sizler ushın belgimen. Men ne qılǵan bolsam, Erusalimdegilerge de sol boladı. Olar tutqın qılınıp, súrginge alıp ketiledi». 12Arasındaǵı húkimdarı da qarańǵılıqta zatların iynine artıp, jolǵa túsedi. Diywal arqalı shıǵıw ushın onı tesedi, tárk etilip atırǵan bul jerdi kórmew ushın betin jawıp aladı. 13Men onıń ústine torımdı taslayman, ol duzaǵıma túsedi. Onı Babilonǵa,[†] kaldeylerdiń jerine alıp baraman. Biraq ol Babilondı kórmeydi hám sol jerde jan tapsıradı[+]. 14Onıń dógeregindegilerdiń hámmesin, barlıq járdemshilerin hám barlıq láshkerlerin hár tárepke tarqatıp jiberemen hám qılısh jalańashlap izinen quwaman[+]. 15Olardı milletler arasına tarqatıp, ózge jurtlarǵa shashıp jibergenimde, olar Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip aladı[+]. 16Barǵan jerlerinde ózleriniń jerkenishli isleri tuwralı aytıp beriwi ushın, olardıń ayırımların qılıshtan, ashlıqtan hám illetten aman saqlap qalaman. Sonda olar Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip aladı[+].

17Jaratqan Iyeden maǵan sóz tústi:

18– Insan ulı, jegenińde titire, ishkenińde qorqıwdan qaltıra. 19Eldegi adamlarǵa mınalardı ayt: «Erusalim turǵınları hám Izrail xalqı tuwralı Quday Iye bılay deydi: Olar nanın qorqıw menen jep, suwın ǵulǵılaǵa túsip otırıp ishetuǵın boladı. Óytkeni eldiń turǵınlarınıń jawızlıqları kesirinen jer barı-joǵınan ayırıladı[+]. 20Qonıslı qalalar wayran bolıp, el qańırap bos qaladı. Sonda olar Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip aladı».


Aytılǵan sóz sózsiz orınlanadı

21Maǵan Jaratqan Iyeden sóz tústi:

22– Insan ulı! Sizlerde, Izrail jerinde: «Kúnler óter, barlıq payǵambarshılıq[†] sózler pushqa shıǵar», – dep aytılıp júrgeni ne naqıl ózi[+]? 23Olarǵa Quday Iye bılay deydi dep ayt: «Men bul naqıldı joq qılaman, qaytıp Izrailda bunı hesh kim aytpaytuǵın boladı». Olarǵa: «Barlıq payǵambarshılıq ayanlar orınlanatuǵın kúnler jaqınlaspaqta», – dep ayt. 24«Endi Izrail xalqında jalǵan payǵambarshılıq hám aldamshı boljawlar bolmaydı[+]. 25Men, Jaratqan Iye ne aytsam da orınlanadı, endi keshikpeydi. Qozǵalańshı xalıq, sizlerdiń kúnlerińizde Men sóz aytaman hám onı ámelge asıraman, – deydi Quday Iye»[+].

26Quday Iyeden maǵan sóz tústi:

27– Insan ulı! Izraillılar: «Onıń kórgen ayanları kóp waqıttan keyin orınlanadı, ol tek ǵana uzaq keleshek haqqında payǵambarshılıq qıladı», – dep aytpaqta[+]. 28Sonlıqtan olarǵa Quday Iye bılay deydi dep ayt: «Aytqan sózlerimniń birde birewi endi keshiktirilmeydi. Ne aytqan bolsam, hámmesi orınlanadı, – deydi Quday Iye».

#### 13


Jalǵan payǵambarlardıń jazalanıwı

1Maǵan Jaratqan Iyeden[†] sóz tústi:

2– Insan ulı, házir payǵambarshılıq[†] qılıp atırǵan Izrail[†] payǵambarları menen sóyles. Ózliginen payǵambarshılıq qılıp atırǵanlarǵa ayt: «Jaratqan Iyeniń sózin tıńlań![+] 3Quday[†] Iye[†] bılay deydi: Hesh nárse kórmey, ayanlardı ózleri qıyalınan shıǵarıp júrgen aqılsız payǵambarlardıń sorı qurısın! 4Izrail, seniń payǵambarlarıń qarabaqanalar arasındaǵı saǵallarǵa uqsaydı. 5Jaratqan Iyeniń kúni kelgende, Izrail xalqı sawashta bekkem turıwı ushın, olar diywallarǵa shıǵıp, olardıń opırılǵan jerlerin dúzetpedi[+]. 6Olardıń ayanları ótirik, ashqan palları jalǵan. Olardı Jaratqan Iye jibermegen bolsa da: „Jaratqan Iye usılay aytadı“, – dep járiyalaydı hám sol sózlerdiń orınlanıwın kútedi[+]. 7Men aytpaǵan bolsam da: „Bunı Jaratqan Iye aytadı“, – degenińizde, jalǵan ayanlar kórip, ótirik boljawlardı aytpadıńız ba?

8Sonlıqtan Quday Iye bılay deydi: Sizlerdiń sózlerińiz ótirik hám ayanlarıńız jalǵan. Bunıń ushın Men sizlerge qarsı shıǵaman, – deydi Quday Iye[+]. 9– Jalǵan ayanlar kórip, ótirik boljawlar aytatuǵın payǵambarlarǵa qarsı qolımdı kóteremen. Olar Meniń xalqımnıń keńesinde qatnaspaydı, Izrail xalqınıń dizimine tirkelmeydi hám Izrail jerine kirmeydi. Sonda sizler Meniń Quday Iye ekenimdi bilesiz[+].

10Sebebi bul payǵambarlar tınıshlıq bolmaytuǵın bolsa da, tınıshlıq bolatuǵının aytıp, Meniń xalqımdı azǵırdı. Olar hálsiz diywaldı háklegendey qıldı[+]. 11Olardı háklep atırǵanlarǵa diywaldıń qulaytuǵının ayt. Nóser jawın quyıp, úlken burshaq jawıp, kúshli dawıl kóteriledi[+]. 12Diywal qulaǵanda, adamlar jaqqan hágińizdiń qayaqta ekenin soramay ma?

13Endi Quday Iye bılay demekte: Men ǵázeplenip, kúshli dawıl turǵızaman, qáhárim menen nóser hám burshaq jawdırıp, diywaldı opat qılaman. 14Sizler háklegen diywaldı qulatıp, jer menen jeksen etemen, onıń túbi kórinip qaladı. Diywal qulaǵanda, sizler astında qalıp, nabıt bolasız. Sonda Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip alasız[+]. 15Men diywalǵa hám onı háklegenlerge ǵázebimdi tolıq shashıp, sizlerge: „Diywal da, onı háklegenler de joq boldı, 16yaǵnıy Erusalimde[†] tınıshlıq bolmaytuǵın waqıtta tınıshlıqtıń keletuǵının aytıp, payǵambarshılıq qılǵan Izraildıń payǵambarları joq boldı“, – deymen, – deydi Quday Iye».

17– Al endi, insan ulı, ózinshe payǵambarshılıq etip júrgen xalqıńnıń hayal-qızlarına júzińdi bur da, olarǵa qarsı payǵambarshılıq qıl. 18Olarǵa Quday Iye bılay deydi dep ayt: «Hár bir adamnıń janın awlap, olardıń qollarına tumar taqqan hám adamlardıń basına túrli ólshemdegi japqısh tikken hayallardıń sorı qurıydı! Xalqımnıń janına qaslıq qılıp, óz janımdı saqlap qalaman dep oylaysız ba? 19Bir neshe uwıs arpa hám bir neshe tislem nan ushın, xalqımnıń aldında Meni xorladıńız. Jalǵanǵa háwes bolǵan xalqıma ótirik sóylep, óliwge tiyisli bolmaǵan adamdı óltirdińiz, óliwi kerek adamnıń janın aman saqlap qaldıńız[+].

20Sonlıqtan Quday Iye bılay deydi: Men sizlerdiń adam janın qus kibi awlap atırǵan tumarlarıńızǵa qarsıman. Olardı qollarıńızdan julıp alaman, qus kibi awlaǵan janlarıńızdı azat qılaman. 21Japqıshlarıńızdı da jırtıp, xalqımdı qolıńızdan qutqaraman. Olar endi sizlerge olja bolmaydı. Sonda sizler Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip alasız. 22Men haq adamǵa zıyan keltirmekshi bolmasam da, sizler ótirik penen onı úmitsizlendirdińiz. Sizler nahaq adamdı qollap quwatladıńız. Sonlıqtan olar jaman jolınan qaytpadı hám janın saqlap qala almadı[+]. 23Sol sebepli endi sizler jalǵan ayanlar kórmeysiz hám pal ashpaysız. Men xalqımdı sizlerdiń qolıńızdan qutqaraman. Sonda Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip alasız»[+].

#### 14


Quday butparazlıqtı jazalaydı

1Izrail[†] aqsaqallarınıń bazıları kelip, qarsı aldımda otırdı[+]. 2Sonda Maǵan Jaratqan Iyeden[†] sóz tústi:

3– Insan ulı, mına adamlar óz butların júrek tórine jaylap, azǵırıwshını ózleriniń aldına qoydı. Solay eken, Mennen másláhát sorawına qalay jol qoyaman[+]? 4Sonlıqtan olar menen sóylesip, olarǵa ayt: «Quday[†] Iye[†] bılay deydi: Óz butların júrek tórine jaylap, azǵırıwshını ózleriniń aldına qoyǵan Izrail xalqınan bir adam payǵambardıń[†] aldına kelse, Men, Jaratqan Iye oǵan butlarınıń kópligine jarasa juwap beremen. 5Solay etip, butları sebepli Maǵan jat bolǵan Izrail xalqınıń júregin Ózime qarataman».

6– Sonlıqtan Izrail xalqına ayt: «Quday Iye bılay deydi: Táwbe qılıń, butlarıńızdan waz keshiń hám pútkil jerkenishli zatlarıńızdan júz burıń[+]. 7Eger Izrail xalqınan bolǵan birew yamasa Izrailda jasap atırǵan kelgindilerden biri Meni tárk etse, óz butların júrek tórine jaylap, azǵırıwshını óziniń aldına qoysa hám Mennen másláhát soraw ushın payǵambarǵa kelse, onda Men, Jaratqan Iye, oǵan Óz juwabımdı beremen. 8Men sol adamǵa qarsı shıǵaman, onı eskertiwshi mısalǵa hám ápsanaǵa aylandıraman, onı xalqımnıń arasınan joq qılaman. Sonda Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip alasız[+].

9Eger payǵambar joldan azıp, bir sóz aytsa, onda sol payǵambardı Men, Jaratqan Iye azǵırǵan bolaman. Men oǵan qarsı qolımdı kóterip, xalqım Izraildıń arasınan joq qılaman[+]. 10Payǵambar da, onnan másláhát sorap kelgen de jazasın aladı. Ekewi birdey ayıplı. 11Sonda Izrail xalqı basqa Mennen ayırılmaydı hám gúnaları menen ózlerin haramlamaydı. Olar Meniń xalqım, Men olardıń Qudayı bolaman, – deydi Quday Iye»[+].

12Maǵan Jaratqan Iyeden sóz tústi:

13– Insan ulı, eger bir el qıyanet etip, Maǵan qarsı gúna[†] islese, Men oǵan qarsı qolımdı kóteremen, olardı bir tislem nanǵa zar qılıp, ashlıqqa duwshar qılaman. Eldegi adam hám haywanlardı qırıp taslayman[+]. 14Eger mına úsh adam: Nux, Daniel hám Ayup sol jerde bolǵanda da, olar haqlıǵı menen tek ózleriniń janların ǵana qutqarıp qalǵan bolar edi, – deydi Quday Iye[+]. 15– Eger Men sol jerge jırtqısh haywanlardı jibersem, olar sol jerdi adamsız qılsa hám sol jer jırtqıshlar sebepli bosap, adam ayaq baspaytuǵın bolıp qalsa, 16sonda usı úsh adam olardıń arasında bolsa, Men Quday Iye, tiriligim haqı ant ishemen: olar ózlerinen basqa hesh kimdi, hátte, ulların da, qızların da qutqara almas edi. Jer bolsa qańırap bos qalar edi[+]. 17Yamasa, Men sol jerge qılısh jiberip: «Qılısh, el boylap ót!» – desem hám ondaǵı adamlar menen haywanlardı qırsam,[+] 18sonda usı úsh adam olardıń arasında bolsa, Men Quday Iye, tiriligim haqı ant ishemen: olar ózlerinen basqa hesh kimdi, hátte, ulların da, qızların da qutqara almas edi. 19Bolmasa, Men bul elge illet jibersem, yamasa qan tógiw ushın ǵázebimdi tógip, adamlardı hám haywanlardı qırıp taslasam, 20Men Quday Iye, tiriligim haqı ant ishemen: Nux, Daniel hám Ayup olardıń arasında bolsa da, olar ulların da, qızların da qutqara almas edi. Tek haqlıǵı menen ózleriniń janın ǵana qutqara alar edi.

21Al endi Quday Iye bılay deydi: Erusalimdegi[†] adamlardı hám haywanlardı joq qılıw ushın, olarǵa bunnan da beter tórt awır jazanı: qılısh, ashlıq, jırtqısh haywanlar hám illet jiberemen[+]. 22Degen menen ayırım adamlar aman qaladı. Aman qalǵan erkek hám hayallar ol jerden shıǵıp, Babiloniyaǵa,[†] aldıńızǵa keledi. Sizler olardıń júris-turısın hám islerin kórgenińizde, Men Erusalimge nege usınday apatlardı jibergenimdi túsinip, olardıń basına salǵan hámme nárseden táselle tabasız[+]. 23Awa, olardıń júris-turısın hám islerin kórip táselle tabasız. Sizler Meniń Erusalimde islegen barlıq islerimniń qurıdan-qurı islenbegenin bilesiz, – deydi Quday Iye.

#### 15


Jaramsız aǵash

1Maǵan Jaratqan Iyeden[†] sóz tústi:

2– Insan ulı! Júzim aǵashınıń, basqa barlıq tereklerden yamasa júzim shaqasınıń toǵaydaǵı basqa aǵashlardıń shaqasınan artıqmashlıǵı bar ma[+]? 3Júzim shaqasınan bir nárse islewge bola ma? Hesh bolmasa, bir nárseni ilip qoyıw ushın ilgish soǵa ala ma? 4Yaq, ol tek otın qılıwǵa jaraydı. Ot onıń eki ushın jandırıp, ortasın kúydirip jibergennen keyin, ol dártke asa ma? 5Janbaǵan shaqa jaramsız bolǵannan keyin, otqa janıp kúyip ketkennen keyin, qalay iske jaraydı? 6Sonlıqtan Quday[†] Iye[†] bılay deydi: Toǵaydaǵı terekler arasındaǵı júzim aǵashı kibi, Erusalim[†] turǵınların da otqa taslayman[+]. 7Olarǵa qarsı shıǵaman. Bir ottan qashıp qutılsa, ekinshisi jalmaydı. Júzimdi olarǵa qarsı qaratqanımda, Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip alasız. 8Xalqım Maǵan qıyanet qılǵanı ushın, bul jerdi qańıraǵan shólge aylandıraman, – deydi Quday Iye.

#### 16


Biyopa Erusalim

1Maǵan Jaratqan Iyeden[†] sóz tústi:

2– Insan ulı! Erusalimniń[†] barlıq jerkenishli islerin áshkaralap,[+] 3Quday[†] Iye[†] bılay deydi dep ayt: «Seniń ata tegiń hám seniń tuwılǵan jeriń Qanan,[†] ákeń amor xalqınan,[†] anań xet xalqınan.[†][+] 4Tuwılǵanıńda seniń kindigiń kesilmedi, tazalap shomıldırılmadıń, duzǵa salınbadıń, jórgekke de oralmadıń. 5Hesh kim ayap, saǵan bulardan birewin islemedi, miyrim[†] kórsetpedi. Qaytama, dúnyaǵa kelgen kúni-aq, sen jek kórilip, dalaǵa ılaqtırıp taslandıń. 6Qaptalıńnan ótip baratırıp, Men seniń qanıńa bılǵanıp jatırǵanıńdı kórip qaldım, saǵan: „Jasa!“ – dedim. Men saǵan: „Jasa!“ – dep ayttım[+]. 7Men seni daladaǵı ósimlik kibi ósirdim. Sen ósip kámalǵa jettiń, ayrıqsha gózzallıqqa bólendiń, kókiregiń tolısıp, shashlarıń ósti. Biraq sen tırday jalańash ediń. 8Men jáne qasıńnan óttim hám saǵan ser saldım, sen muhabbatqa tayar ediń. Etegimdi jalańash deneńe jawıp, onı qımtadım. Ant iship, seniń menen neke kelisimin[†] dúzdim hám sen Meniki boldıń, – deydi Quday Iye[+].

9Seni shomıldırıp, qannan tazaladım hám deneńe záytún[†] mayın jaqtım. 10Ústińe naǵıslı kóylek, ayaǵıńa jumsaq teriden ayaq kiyim kiygizip, basıńa hasıl zıǵır oraypek oradım hám jipekten kiyimler kiygizdim. 11Seni bezendirdim, qollarıńa bilezik, moynıńa monshaq taqtım. 12Murnıńa árebek, qulaqlarıńa sırǵa taǵıp, basıńa ájayıp taj kiygizdim[+]. 13Sen altın hám gúmiske bólendiń. Hasıl zıǵır hám jipekten tigilgen naǵıslı kiyimler kiydiń. Sapalı biyday unınan jabılǵan nan, pal hám záytún mayı menen awqatlandıń. Sen asa sulıw bolıp, xansha dárejesine jettiń[+]. 14Sulıwlıǵıń milletler arasında dańq tarattı, Meniń saǵan bergen ullılıǵım sebepli, gózzallıǵıń minsiz edi, – deydi Quday Iye.

15Sen bolsań, gózzallıǵıńa isendiń, dańqıńnan paydalanıp, buzıqshılıq islediń. Ótken-ketkenge kewil qoyıp, gózzallıǵıńdı olarǵa berdiń[+]. 16Kiyimlerińnen birazı menen sıyınıw orınların bezediń hám sol jerde buzıqshılıq qıldıń. Bunday nárse burın bolmaǵan, endi de bolmaydı. 17Men bergen altın hám gúmis taǵınshaqlardan erkek butlardıń músinin islettiń hám olar menen buzıqshılıq qıldıń[+]. 18Naǵıslı kiyimlerdi olardıń ústine jawıp, Men bergen záytún mayın hám xosh iyisli tútetkini olardıń aldına qoydıń. 19Meniń nanımdı, Men saǵan bergen sapalı biyday unın, záytún mayın hám paldı xosh iyisli sıy retinde olardıń aldına qoydıń. Awa, solay islediń, – deydi Quday Iye[+].

20Hátte, Maǵan tuwıp bergen ullarıńdı hám qızlarıńdı olarǵa jem qılıp, qurbanlıqqa[†] berdiń. Buzıqshılıq qılǵanıń az bolǵanday, 21sen Meniń balalarımdı shalıp, otta jaǵıp, olarǵa berdiń[+]. 22Usı jerkenishli islerdi hám buzıqshılıqlardı islegenińde, ózińniń tırday jalańash bolıp, qanıńa bılǵanıp jatırǵan kúnińdi, jaslıǵıńdı eslemediń.

23Sorıń qurısın, sorıń qurısın! – deydi Quday Iye. – Islegen barlıq jawızlıqlarıńa qosa, 24sen hár bir ashıq maydanda ózińe shatır hám sıyınıw ornın qurdıń. 25Hár bir kósheniń basına sıyınıw ornın qurıp, gózzallıǵıńdı ayaq astı qıldıń. Ótken-ketkenge satanıńdı ashıp, buzıqshılıq ústine buzıqshılıq qıldıń[+]. 26Jınısıy aǵzası iri bolǵan qońsılarıń mısırlılar[†] menen buzıqshılıq islediń. Buzıqshılıq ústine buzıqshılıq qılıp, Meniń qáhárimdi keltirdiń[+]. 27Mine, Men saǵan qarsı qolımdı kóterip, ırısqıńdı kemeyttim. Seni dushpanıń filistli qızlardıń qolına berdim. Hátte, seniń uyatsız qılıqlarıńnan olardıń da júzi qızarǵan. 28Sen assiriyalılar[†] menen de buzıqshılıq islediń, toymadıń. Olar menen buzıqshılıq islediń, qanaatlanbadıń[+]. 29Sawdagerlerdiń jeri bolǵan kaldeylerdiń jerine deyin buzıqshılıǵıńdı arttırdıń, biraq bunıń menen de qanaatlanbadıń[+].

30Júregiń qanday buzıq! – deydi Quday Iye. – Bulardıń hámmesin, júwensiz jezókshedey júzege asırdıń. 31Hár kósheniń basına shatır qurıp, hár bir maydanǵa sıyınıw ornın salǵanıńda, sen jezóksheden parıq qıldıń, sebebi tólemnen júz burdıń. 32Sen biyopa hayalsań. Óz kúyewińnen góre, basqa erkeklerdi abzal kórdiń[+]. 33Hámme buzıqlar sıy aladı, al sen óziń oynaslarıńa sıylar berdiń. Hár jaqtan kelip, seniń menen jatıwı ushın, olardı satıp aldıń[+]. 34Sen basqa buzıqlardan ózgesheseń. Hesh kim seni buzıqshılıq qılıwǵa iytermelemegen, saǵan hesh kim haqı tólemegen, sen óziń olarǵa haqı tólegenseń. Sonıń ushın sen basqalarǵa uqsamaǵansań.

35Sonlıqtan, jezókshe, Jaratqan Iyeniń sózin tıńla! 36Quday Iye bılay deydi: Seniń betsizligiń áshkara boldı, oynaslarıń menen buzıqshılıq qılǵanıńda, jalańashlıǵıń ashılıp qaldı, barlıq jerkenishli butlarıńa tabınıp, balalarıńdı olarǵa qurbanlıqqa berdiń. 37Bular ushın káypi-sapa qurǵan barlıq oynaslarıńdı, barlıq súyiklilerińdi, olar menen birge sen jerkengenlerdi hámme jaqtan bir jerge toplayman. Seni tırday jalańash qılıp, olardıń aldına shıǵarıp qoyaman. Olar seniń tolıq jalańash deneńdi kóredi[+]. 38Neke hadallıǵın buzǵan hám qan tókken hayallarǵa beriletuǵın jazanı saǵan beremen. Ǵázebim hám qızǵanıshım menen seniń qanıńdı aǵızaman[+]. 39Seni oynaslarıńnıń qolına tapsıraman, olar seniń shatırıńdı jıǵıp, sıyınıw orınlarıńdı buzıp taslaydı. Ústińdegi kiyimlerińdi hám taǵınshaqlarıńdı tartıp alıp, seni tırday jalańash qaldıradı[+]. 40Olar saǵan qarsı alamandı toplaydı, seni tas boran qılıp óltirip, deneńdi qılısh penen tilkimleydi[+]. 41Úyińdi órtep, kóplegen hayallardıń kóz aldında seni húkim qıladı. Solay etip, buzıqshılıǵıńa shek[†] qoyaman, artıq oynaslarıńa haqı tólemeyseń[+]. 42Sonda saǵan degen ǵázebimnen túsip, qáhárden qaytaman. Tınıshlanaman hám basqa ǵázeplenbeymen[+]. 43Sen jaslıq kúnlerińdi eske almadıń. Qılmıs islep, Meni ǵázeplendirgeniń ushın, usı qılmıslarıńa jarasa jaza beremen, – deydi Quday Iye. – Barlıq jerkenishli islerińniń ústine bul uyatsız qılıqlardı da qospadıń ba?

44Naqıl menen sóyleytuǵınlar sen tuwralı: „Anası qanday bolsa, qızı da sonday“, – dep aytadı[+]. 45Sen kúyewinen hám perzentinen waz keshken anańa júdá uqsaysań. Sen kúyewinen hám perzentlerinen waz keshken apa-sińlilerińniń óziseń. Seniń anań xet xalqınan, ákeń amor xalqınan[+]. 46Ájapań – qızları menen arqa tárepińde jasaǵan Samariya,[†] al sińliń – qızları menen seniń qubla tárepińde jasaǵan Sodom[+]. 47Sen olardıń jollarınan júrip, jerkenishli islerine eliklep ǵana qoymay, óz jollarıńda olardan tez ozıp kettiń[+]. 48Men, Quday Iye, tiriligim haqı ant iship aytaman: sińliń Sodom da óz qızları menen sen hám seniń qızlarıń islegen jawızlıqlarıńdı islemedi[+]. 49Sińliń Sodomnıń ayıbı mınaw edi: ol hám onıń qızları menmen, toq, biypárwa edi. Olar kámbaǵal hám jarlılarǵa járdem bermedi[+]. 50Olar tákabbir edi hám Meniń aldımda jerkenishli islerdi isledi. Men bunı kórip, olardı joq qıldım[+]. 51Samariya da sen islegen gúnalardıń yarımın da islegen joq. Sen jerkenishli islerdi islewde olardan asıp tústiń. Sen islegen islerge salıstırǵanda, apa-sińlileriń haq bolıp kórinedi[+]. 52Endi shermendeligińdi kóter. Sen apa-sińlilerińniń jazasın jeńillestirdiń. Sen olardan da beter jerkenishli gúnalardı islep, olardı ózińnen gúnasızıraq qılıp kórsettiń. Uyattan qızarıp, shermendeligińdi kóter. Sebebi sen apa-sińlilerińdi gúnasız qılıp kórsettiń.

53Biraq Sodomnıń hám onıń qızlarınıń, Samariyanıń hám onıń qızlarınıń, olar menen birge seniń de abadanshılıǵıńdı qaytaraman[+]. 54Sonda sen islegen isleriń ushın uyatqa qalıp, shermende bolasań. Bunı kórip apa-sińlileriń ózleriniń awhalına shúkirlik qıladı. 55Apa-sińlileriń Sodom hám Samariya óz qızları menen burınǵı awhalına qaytadı. Sen de óz qızlarıń menen birge burınǵı awhalıńa qaytasań. 56Tákabbir waqtıńda sińliń Sodomdı mazaq qılatuǵın ediń. 57Endi bolsa, seniń jawızlıǵıń ashılıp qaldı. Sen Aram[†] qızları hám onıń barlıq qońsılarına, filistli qızlarǵa hám átiraptaǵı seni jek kóretuǵın barlıq xalıqlarǵa masqara bolasań. 58Uyatsız qılıqlarıń hám jerkenishli isleriń ushın jazańdı tartıwıń shárt, – deydi Jaratqan Iye.

59Quday Iye bılay deydi: Men saǵan ılayıqlı jazańdı beremen. Sen Meniń kelisimimdi buzıp, antqa nemquraydı qaradıń. 60Degen menen, jaslıq shaǵıńda seniń menen dúzgen kelisimimdi yadqa alıp, seniń menen máńgilik kelisim dúzemen[+]. 61Ájapańdı hám sińlińdi qabıl qılǵanıńda, óz jolıńdı esińe alıp, uyalasań. Men olardı saǵan qız qılıp beremen. Biraq bul seniń menen dúzetuǵın kelisimime kirmeydi[+]. 62Men seniń menen kelisimimdi qayta tikleymen. Sonda sen Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip alasań[+]. 63Men seni barlıq gúnalarıńnan páklegenimde, sen olardı eske alatuǵın, uyalıp, awzıńdı da ashpaytuǵın bolasań, – deydi Quday Iye».

#### 17


Eki búrkit hám júzim aǵashı haqqında tımsal

1Maǵan Jaratqan Iyeden[†] sóz tústi:

2– Insan ulı! Izrail[†] xalqına jumbaqlap tımsal aytıp ber. 3Olarǵa ayt: «Quday[†] Iye[†] bılay deydi: Úlken qanatlı, uzın párli, mamıq, ala-shubar bir aybatlı búrkit Lebanonǵa ushıp kelip, kedr aǵashınıń tóbesin búrip,[+] 4eń joqarǵı shaqasın julıp aldı. Onı sawdagerlerdiń eline alıp barıp, alıp satarlardıń qalasına otırǵızdı. 5Keyin úlkeniń tuqımınan alıp, ónimdar topıraqqa ekti. Onı mol suwlar boyına, tal sıyaqlı otırǵızdı[+]. 6Ol ósip, shaqaları jayılǵan, kelte boylı júzim aǵashına aylandı. Onıń shaqaları búrkitke qaray iyildi, tamırı óz ornında qaldı. Solay etip, ol shaqalaǵan, qoyıw japıraqlı aǵash bolıp ósti[+].

7Biraq úlken qanatlı, mamıq párli basqa bir búrkit te bar edi. Júzim aǵashı suw izlep, otırǵızılǵan ornınan tamırın oǵan qaray burdı hám shaqaların oǵan sozdı. 8Júzim aǵashı shaqalap, miywe berip, sawlatlı bolatuǵınday, mol suwlar boyına, ónimdar topıraqqa egilgen edi».

9– Olarǵa ayt: «Quday Iye bılay deydi: Endi bul júzim aǵashı ǵawlap óse me eken? Birinshi búrkit onı tamırı menen suwırıp, solqımların julıp, solıtıp taslamay ma? Onıń tazadan ósken shaqaları quwrap qaladı. Aǵashtı tamırı menen suwırıp alıw ushın, úlken kúsh yaki kóp sanlı láshker kerek bolmaydı. 10Ol kóshirip egilse de, ǵawlap óse me eken? Shıǵıs samalı eskende, quwrap qalmay ma? Aǵash ósken qarıǵında-aq solıp qaladı»[+].

11Maǵan Jaratqan Iyeden sóz tústi:

12– Qozǵalańshı xalıqqa: «Bulardıń mánisin bilmeysiz be?» – dep ayt. Olarǵa bılay dep ayt: «Mine, Babiloniya[†] patshası Erusalimge[†] kelip, onıń patshasın hám hámeldarların Babilonǵa alıp ketti[+]. 13Ol patsha áwladınan birewin tańlap, onıń menen pitim dúzdi hám ant ishtirip pitimdi bekitti. Ol eldegi barlıq basshılardı tutqın etip alıp ketti[+]. 14Patshalıqtıń boysınıwshań bolıwı, kóterilis qılmawı hám pitim saqlanıp qalıp, bekkem bolıwı ushın ol usılay isledi. 15Biraq taza qoyılǵan patsha atlar menen adamlar beriwin sorap, Mısırǵa[†] elshilerin[†] jiberdi hám usı isi arqalı Babilonǵa qarsı shıqtı. Bul adam tabısqa erise alar ma eken? Bunı islegen adam aman qalar ma eken? Ol pitimdi buzdı, endi aman qala ma[+]? 16Men, Quday Iye tiriligim haqı ant ishemen: ishken antınan qaytıp, dúzgen pitimin buzǵanı ushın, ol ózin patsha etip taxtqa otırǵızǵan patshanıń mákanında, Babilonda óledi[+]. 17Babiloniya patshası kóplerdiń janın alıw ushın, diywalǵa topıraq úygende hám qamal minaraların qurǵanda, ullı kúshi hám sansız xalqı bolsa da, faraon[†] bul urısta járdem bermeydi[+]. 18Ol dúzgen pitimin buzdı, ishken antınan taydı. Ol qol berisken bolsa da, bul islerdi qıldı. Endi ol qashıp qutıla almaydı.

19Sonlıqtan Quday Iye bılay deydi: Óz tiriligim haqı ant ishemen: Meniń aldımda ishilgen antqa nemquraydı qaraǵanı hám Meniń aldımda dúzilgen pitimdi buzǵanı ushın, ondaǵı barlıq náletlerdi onıń basına salaman. 20Men oǵan tor taslayman, ol Meniń duzaǵıma túsedi. Onı Babilonǵa alıp barıp, Maǵan qarsı islegen opasızlıǵı ushın húkim shıǵaraman[+]. 21Onıń qashıp baratırǵan áskerleri qılıshtan qaza tabadı, al qalǵanları samalǵa suwırıladı. Sonda bul sózlerdi aytqan Men – Jaratqan Iye ekenimdi bilip alasız[+].

22Quday Iye bılay deydi: Kedr aǵashınıń usha basınan bir shaqanı alıp otırǵızaman. Tóbesindegi shaqasınan bir jas shıbıq alıp, onı úlken hám bálent tawdıń tóbesine egemen. 23Onı Izraildıń bálent tawına otırǵızaman. Ol shaqa jayıp, miywe beredi hám bir ullı kedr aǵashına aylanadı. Barlıq quslar shaqalarına mákan basadı, hár qıylı qanatlı janzatlar shaqalarınıń sayasın panalaydı[+]. 24Daladaǵı barlıq aǵashlar biyik aǵashtı jıǵatuǵın, pás aǵashtı biyikletetuǵın, jasıl aǵashtı quwratatuǵın, quwraǵan aǵashtı gúllendiretuǵın bul – Men, Jaratqan Iye ekenimdi bilip aladı. Men, Jaratqan Iye aytaman hám júzege asıraman»[+].

#### 18


Jeke juwapkershilik

1[•]Maǵan Jaratqan Iyeden[†] sóz tústi:

2«Ne ushın sizler Izrailda:[†] „Ákeleri qıshqıl júzim jeydi, balalarınıń tisi qamasadı“, – degen naqıldı qollanasız[+]? 3Men, Quday[†] Iye[†] tiriligim haqı ant ishemen: bul naqıldı Izrailda endi aytpaytuǵın bolasız[+]. 4Bilip qoyıń: hár bir tiri jan Maǵan tiyisli. Ákeniń de, balanıń da janı Meniki. Tek gúna[†] qılǵan adam óledi[+]. 5Haq adam ádalatlı hám tuwrı bolǵan nárseni isleydi. 6Ol tóbeshiklerdegi butlarǵa arnalǵan qurbanlıq[†] máresimine qatnaspaydı, Izrail xalqınıń butlarına kóz salmaydı, basqanıń hayalın haramlamaydı hám etek kiri kelgen waqtında hayalǵa jaqınlamaydı[+]. 7Hesh kimge zulım qılmaydı, girewge alǵan zatın qaytarıp beredi, talanshılıq qılmaydı, ash adamǵa nan, jalańashqa kiyim beredi[+]. 8Ósim ushın qarız bermeydi, ústeme almaydı, nahaqlıqtan qolın tıyadı, eki adam arasındaǵı dawdı ádillik penen sheshedi[+]. 9Ol Meniń qaǵıydalarıma ámel qıladı, nızamlarımdı shın júrekten orınlaydı. Bunday adam – haq adam, ol sózsiz jasaydı, – deydi Quday Iye[+].

10Biraq usı haq adamnıń qan tógip júrgen, bir qaraqshı balası bolıp, ol usı nadurıs nárselerden birin islese, 11yaǵnıy ákesi islemegen isti qılıp, tóbeshiklerdegi butlarǵa arnalǵan qurbanlıq máresimine qatnassa, basqanıń hayalın haramlasa, 12jarlı hám kámbaǵalǵa zulım qılsa, talanshılıq qılsa, girewge alǵan zatın qaytarıp bermese, butlarǵa tabınsa, jerkenishli islerdi islese, 13ósim ushın qarız berip, ústeme alsa, onda ol aman qalar ma eken? Ol aman qalmaydı. Bunday jerkenishli islerge qol urǵan adam sózsiz óltiriliwi tiyis. Ólimine ózi sebepshi boladı[+].

14Eger bunday adamnıń perzenti bolsa hám ol ákesi islegen barlıq gúnalardı kóre tura, ákesine eliklemese, 15yaǵnıy tóbeshiklerdegi butlarǵa arnalǵan qurbanlıq máresimine qatnaspasa, Izrail xalqınıń butlarına kóz salmasa, jaqınınıń hayalın haramlamasa, 16hesh kimge zulım qılmasa, qarızdardan girew talap qılmasa, talanshılıq qılmasa, ashqa nan, kiyimsizge kiyim berse, 17kámbaǵaldı jábirlemese, ósim hám ústeme almasa, Meniń nızamlarıma boysınıp, qaǵıydalarıma ámel qılsa, onda ol ákesiniń gúnası ushın ólmeydi, ol jasaydı. 18Al ákesi óz gúnası ushın óledi. Sebebi ol zulımlıq qıldı, tuwısqanın taladı, óz xalqı arasında jaramas islerdi isledi.

19Sizler: „Ne ushın perzent ákeniń gúnası ushın juwap bermeydi?“ – dep aytasız. Sebebi perzent ádil hám tuwrı islerdi isledi. Meniń barlıq qaǵıydalarıma muqıyatlı túrde ámel qıldı. Ol sózsiz jasaydı[+]. 20Tek gúna qılǵan adam óledi. Perzent ákeniń, áke[†] bolsa, perzenttiń gúnası ushın juwapker emes. Haq adam haqlıǵınıń, nahaq adam óz nahaqlıǵınıń juwabın aladı[+].

21Eger nahaq adam islegen barlıq gúnaları ushın táwbe qılıp, Meniń barlıq qaǵıydalarıma ámel qılsa, ádil hám tuwrı islerdi islese, ol jasaydı, ólmeydi. 22Ol qanday qılmıs islemesin, hesh biri eske alınbaydı, ol islegen ádil isleri sebepli jasaydı. 23Men nahaq adamnıń ólimin qáleymen be? – deydi Quday Iye, – Men onıń jaman joldan qaytıwın hám jasawın qálemeymen be[+]?

24Eger haq adam óz haqlıǵınan tayıp, nahaq is tutsa, jawızlar kibi barlıq jerkenishli islerdi islese, ol jasay ma? Ol islegen ádalatlı islerdiń hesh biri eske alınbaydı, al ózi islegen qıyaneti hám gúnası ushın óledi[+].

25Sizler: „Iyeniń jolı natuwrı“, – deysizler. Tıńlań, Izrail xalqı! Men tutqan jol natuwrı ma? Sizlerdiń jolıńız natuwrı emes pe? 26Eger haq adam haqlıǵınan tayıp, natuwrı islerge qol ursa hám usı sebepli ólse, onda ol ózi islegen gúnası ushın óledi. 27Eger nahaq adam óz nahaqlıǵınan qaytıp, ádil hám tuwrı islerdi qılsa, ol óz ómirin saqlap qaladı. 28Ol ózi islegen barlıq qılmıslarına kóz jiberip, olar ushın táwbe qılǵanı sebepli jasaydı, ólmeydi. 29Sonday bolsa da, Izrail xalqı: „Iyeniń jolı tuwrı emes“, – deydi. Meniń jolım natuwrı ma, Izrail xalqı? Natuwrı jol sizlerdiki emes pe? 30Bunıń ushın, Izrail xalqı, sizlerdiń hár birińizdi óz jollarıńızǵa bola húkim etemen, – deydi Quday Iye. – Táwbe qılıń, barlıq gúnalarıńızdan qaytıń, qılmıslarıńız sizlerdi nabıt qılmasın[+]. 31Islegen barlıq gúnalarıńızdan júz burıp, ózlerińizge jańa júrek hám jańa ruwx alıń. Izrail xalqı, sizlerge óliwdiń ne keregi bar[+]? 32Men hesh kimniń ólimin qálemeymen, – deydi Quday Iye. – Jaman joldan qaytıń hám jasań!»

#### 19


Izrail húkimdarları ushın joqlaw

1– Sen Izrail[†] húkimdarları ushın joqlaw aytıp, 2bılay de:

«Seniń anań qanday arıslan edi?!
Ol arıslanlar arasına ornalastı,
Jırtqısh arıslanlar arasında balaların ósirdi[+].
3Balalarınan biri kúshli arıslan bolıp jetilisti,
Ol aw qılıwdı úyrendi,
Adamlardı jey basladı.
4Milletler ol tuwralı esitti,
Arıslandı shuqırǵa túsirdi,
Shınjırlap, Mısır[†] jerine alıp bardı[+].
5Anası kúte-kúte, úmitin úzdi,
Balalarınan basqa birewin alıp,
Onı kúshli arıslan qılıp ósirdi[+].
6Ol kúshli arıslanǵa aylanıp,
Arıslanlar arasında gezip júrdi,
Aw qılıwdı úyrendi,
Adamlardı jey basladı.
7Olardıń qorǵanların buzdı,
Qalaların wayran qıldı.
Jer hám onda jasawshılar,
Onıń aqırıwınan titiredi.
8Dógerektegi wálayatlardaǵı milletler,
Oǵan qarsı hújim qıldı.
Ústine tor tasladı,
Arıslan olardıń shuqırına tústi[+].
9Shınjırlap, onı qápeske saldı,
Babiloniya[†] patshasına alıp bardı,
Onı qamaqqa tasladı.
Izrail tawlarınıń ústinde,
Qaytıp esitilmesin, dep onıń dawısı.

10Seniń anań suwlardıń boyına egilgen,
Baǵdaǵı júzim aǵashına uqsar edi.
Suwlardıń molshılıǵınan,
Ol ónimdar hám mol shaqalı edi[+].
11Húkimdarǵa hasa bolǵanday,
Kúshli shaqaları bar edi.
Qalıń japıraqlar arasında,
Tik boyı bálent kóterildi.
Bálentligi hám mol shaqaları menen,
Kózge taslanıp turar edi.
12Biraq ǵázep penen,
Ol suwırılıp jerge urıldı.
Shıǵıs samalı miywelerin solıttı,
Kúshli shaqaları sınıp quwradı,
Hámmesin ot jalmap tasladı[+].
13Ol endi shólge,
Qurǵaq hám suwsız jerge kóshirildi.
14Onıń tik shaqasınan jalın shıǵıp,
Solqımların kúydirip jiberdi.
Húkimdarlıq hasası ushın bekkem shaqası qalmadı».

Bul joqlaw qosıǵı bolıp, joqlaw ushın qollanıladı.

#### 20


Biyopa Izrail

1Súrgin[†] bolǵan waqtımızdıń jetinshi jılınıń besinshi ayınıń onınshı kúni Izrail[†] aqsaqallarınan ayırımları Jaratqan Iyeden[†] másláhát soraw ushın meniń aldıma keldi[+]. 2Maǵan Jaratqan Iyeden sóz tústi:

3– Insan ulı! Izrail aqsaqalları menen sóylesip, olarǵa ayt: «Quday[†] Iye[†] bılay deydi: Sizler Mennen másláhát soraw ushın keldińiz be? Tiriligim haqı ant iship aytaman: sizlerge hesh qanday másláhát bermeymen, – deydi Quday Iye»[+].

4Olardı húkim qıl! Olardı húkim qıl, insan ulı! Olarǵa ata-babalarınıń jerkenishli islerin aytıp ber[+]. 5Olarǵa ayt: «Quday Iye bılay deydi: Men Izraildı tańlaǵan kúnim, Yaqıptıń[†] urpaqlarına ant ishkenmen hám Mısırda[†] Ózimdi tanıtqanman. Men olarǵa ant iship: „Men Qudayıńız Jaratqan Iye bolaman“, – degenmen[+]. 6Sol kúni Men olarǵa, ózlerin Mısırdan shıǵarıp, olar ushın gózlegen jer betindegi eń ájayıp úlkege, sút hám pal aǵıp turǵan jerge alıp baratuǵınımdı aytıp ant bergen edim[+]. 7Olarǵa: „Hár bir adam ózi kewil bergen jerkenishli músinlerin ılaqtırıp taslasın, Mısır butları menen ózlerin haramlamasın. Men Qudayıńız Jaratqan Iyemen“, – degen edim[+].

8Biraq olar Maǵan qarsı bas kóterdi hám Meni tıńlamadı. Kewil qoyǵan jerkenishli músinlerin ılaqtırıp taslamadı hám Mısır butlarınan júz burmadı. Sonda Men Mısırda-aq qáhárimdi tógip, ǵázebimdi tolıq shashpaqshı boldım. 9Biraq olar arasında jasaǵan milletler aldında atıma daq túsirmew ushın, Óz atım húrmeti ushın háreket ettim. Men ol milletlerdiń kóziniń aldında izraillılardı Mısırdan alıp shıǵıp, Ózimdi olarǵa tanıttım[+]. 10Men olardı Mısırdan shıǵarıp, shólge alıp keldim[+]. 11Óz qaǵıydalarımdı berdim hám nızamlarımdı járiyaladım. Olarǵa ámel qılǵan hár bir adam olar arqalı jasaydı[+]. 12Jáne, ózlerin muxaddes[†] qılatuǵın Men, Jaratqan Iye ekenimdi bilsin dep, Ózim hám olar arasındaǵı belgi retinde Shabbatımdı berdim[+].

13Degen menen, Izrail xalqı shólde de Maǵan qarsı shıqtı. Meniń qaǵıydalarıma ámel qılmadı, nızamlarımdı mensinbedi. Usılardı orınlaǵan adam olar arqalı aman qalatuǵın edi. Olar Shabbatımdı da tolıq xorladı. Sonda Men olardıń ústine ǵázebimdi tógip, shólde olardı qırıp jibermekshi boldım[+]. 14Biraq Izraildı Mısırdan alıp shıqqanımdı kórgen milletler aldında atıma daq túspesin dep, Óz atım húrmeti ushın háreket ettim. 15Olardı ózlerine bermekshi bolǵan jer betindegi eń ájayıp úlkege, sút hám pal aǵıp turǵan jerge alıp barmaytuǵınımdı aytıp, shólde ant ishtim[+]. 16Sebebi olar Meniń nızamlarımdı mensinbedi, qaǵıydalarıma ámel qılmadı hám Shabbatımdı xorladı. Olardıń júregi butlarǵa berilgen edi[+]. 17Degen menen, olardı qırıp jiberiwge kózim qıymadı hám Men olardı shólde joq qılmadım.

18Men shólde olardıń balalarına bılay dedim: „Atalarıńızdıń úrp-ádetleri boyınsha júrmeń, olardıń butları menen ózlerińizdi haramlamań[+]. 19Men sizlerdiń Qudayıńız Jaratqan Iyemen. Meniń qaǵıydalarıma ámel qılıń hám nızamlarımdı muqıyatlı túrde orınlań[+]. 20Shabbatımdı muxaddes tutıń. Qudayıńız Jaratqan Iye Men ekenimdi biliwińiz ushın, olar bizlerdiń aramızda belgi boladı“[+].

21Biraq balaları da Maǵan qarsı bas kóterdi. Meniń qaǵıydalarıma ámel qılmadı, nızamlarımdı orınlawǵa háreket etpedi. Adam olardı orınlawı arqalı aman qalatuǵın bolsa da, olardı orınlamadı, Shabbatımdı xorladı. Sonda Men shólde olarǵa ǵázebimdi tógip, qáhárimdi tolıq shashpaqshı boldım[+]. 22Solay bolsa da, Izraildı Mısırdan alıp shıqqanımdı kórgen milletler aldında atıma daq túspesin dep, qolımdı tarttım hám Óz atım húrmeti ushın háreket ettim. 23Jáne de, shólde olardı milletler arasına tarqatıp, el boylap shashıp jiberemen dep ant ishtim[+]. 24Sebebi olar Meniń nızamlarımdı orınlamadı, qaǵıydalarımdı mensinbedi, Shabbatımdı xorladı hám ata-babalarınıń butlarına qushtarlana kóz tikti. 25Sonlıqtan Men olardı jaqsı bolmaǵan qaǵıydalardıń hám adam orınlaǵanı menen aman qalmaytuǵın nızamlardıń biyligine tapsırdım[+]. 26Olardı qorqıtıw ushın hám olar Meniń Quday Iye ekenimdi biliwi ushın, ózleri bergen sıylar, yaǵnıy qarınnan birinshi shıqqan hár bir perzentin otta jaǵıp, qurbanlıq[†] keltiriwi arqalı olardı haramladım»[+].

27Solay eken, insan ulı, Izrail xalqı menen sóylesip, olarǵa ayt: «Quday Iye bılay deydi: Ata-babalarıńız jáne opasızlıq qıldı hám bul arqalı Maǵan til tiygizdi. 28Men beremen dep ant ishken jerime olardı alıp barǵanımda, olar kórgen hár bir biyik tóbeshikte hám hár bir qoyıw japıraqlı terektiń astında óz qurbanlıqların shaldı. Ol jerde Meniń ǵázebimdi keltiretuǵın sadaqalardı[†] berdi, xosh iyisli tútetkilerdi tútetti hám ishimlik sadaqaların quydı[+]. 29Sonda Men olardan: „Sizler barıp atırǵan bul qanday sıyınıw ornı?“ – dep soradım».

Sonlıqtan sonday orınlar búgingi kúnge deyin «sıyınıw ornı[*]» dep ataladı.

30Solay eken, Izrail xalqına Quday Iye bılay deydi dep ayt: «Sizler de ata-babalarıńızǵa eliklep, ózlerińizdi haramlamaqshımısız? Olardıń jerkenishli músinleri menen buzıqshılıq qılmaqshımısız? 31Usı kúnge deyin, sizler balalarıńızdı otta jaǵıp, qurbanlıq qılıp usınıw arqalı, pútkil butlarıńız benen ózlerińizdi haramlap kiyatırsız. Solay isley otırıp, Izrail xalqı, Mennen másláhát soramaqshımısız? Tiriligim haqı ant iship aytaman: sizlerge hesh qanday másláhát bermeymen, – deydi Quday Iye[+]. 32– Sizler: „Bizler de basqa milletler, basqa jerlerdegi qáwimler sıyaqlı, aǵash hám taslarǵa sıyınayıq“, – deysiz. Biraq oyıńızǵa kelgen bul islerińiz ámelge aspaydı[+]. 33Men, Quday Iye tiriligim haqı ant iship aytaman: kúshli bilegim, sozılǵan qolım hám lawlaǵan ǵázebim menen ústińizden patshalıq qılaman[+]. 34Kúshli bilegim, sozılǵan qolım hám lawlaǵan ǵázebim menen sizlerdi xalıqlardıń arasınan shıǵarıp, tarqap ketken jerlerińizden jıynap alaman[+]. 35Keyin sizlerdi xalıqlardıń shól dalasına alıp barıp, sol jerde júzbe-júz húkim shıǵaraman[+]. 36Mısır jerindegi shólde ata-babalarıńızǵa qanday húkim shıǵarǵan bolsam, sizlerge de sonday húkim shıǵaraman, – deydi Quday Iye[+]. 37– Sizlerdi hasa tayaǵım menen barlap shıǵıp, kelisimime[†] boysınıwǵa májbúr etemen. 38Qozǵalańshılardı hám Maǵan boysınbaytuǵınlardı sizlerden ayıraman. Olardı súrginde bolǵan elden alıp shıqqanım menen, olar Izrail jerine kirmeydi. Sonda Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip alasız[+].

39Sizler tuwralı, Izrail xalqı, Quday Iye bılay deydi: Eger Maǵan qulaq salmaytuǵın bolsańız, onda hár birińiz óz butlarıńızǵa xızmet ete berińler. Biraq sıylarıńız hám butlarıńız arqalı Meniń muxaddes atıma artıq daq túsirmeńler[+]. 40Endi Muxaddes tawımda, Izraildıń biyik tawında, – deydi Quday Iye, – sol jerde qansha Izrail xalqı bolsa, hámmesi Maǵan xızmet etedi. Sol jerde Men olardı ırazılıq penen qabıl etemen. Barlıq muxaddes zatlarıńız benen birge sadaqalarıńızdı hám ónimińizdiń birinshi bóleklerin sol jerde talap etemen[+]. 41Sizlerdi xalıqlardıń arasınan alıp shıǵıp, tarap ketken jerlerińizden jıynap alǵanımda, sizlerdi xosh iyisli tútetki sıpatında qabıl etemen hám milletlerdiń kózleriniń aldında Óz muxaddesligimdi ayan etemen[+]. 42Sizlerdi ata-babalarıńızǵa beremen dep ant ishken jerime, Izrail jerine alıp kelgenimde, Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip alasız[+]. 43Sol jerde ózlerińizdi haramlaǵan jollarıńızdı, islegen jawız islerińizdi esińizge alasız hám islegen barlıq jawızlıqlarıńız sebepli ózińizden ózińiz tiksinesiz[+]. 44Izrail xalqı, Men sizlerdiń tutqan jaman jollarıńızǵa hám jaramas islerińizge qaray emes, al Óz atım húrmeti ushın háreket etkenimde, sizler Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip alasız, – deydi Quday Iye»[+].


Qubladaǵı órt

45Maǵan Jaratqan Iyeden sóz tústi:

46– Insan ulı, júzińdi qublaǵa qaratıp, qublaǵa waz ayt hám sol jerdegi toǵayǵa qarsı payǵambarshılıq[†] qıl. 47Qubladaǵı toǵayǵa bılay dep ayt: «Jaratqan Iyeniń sózin tıńla! Quday Iye bılay deydi: Men ishińde ot tutandıraman, ol sendegi barlıq aǵashlardı, jasılın da, quwraǵanın da joq qıladı. Lawlaǵan ot óshpeydi, qubladan arqaǵa shekemgi barlıq jerler janıp kúydiriledi[+]. 48Pútkil insan ulı bul ottı Jaratqan Iyeniń, Meniń jaqqanımdı kóredi, ot óshpeydi»[+].

49Sonda men:

– Ah, Quday Iye! Bul adamlar men tuwralı: «Bul adam qurı tımsal aytıp júrgen joq pa?» – dep aytpaqta, – dedim[+].

#### 21


Jaratqan Iyeniń qılıshı

1Maǵan Jaratqan Iyeden[†] sóz tústi:

2– Insan ulı, júzińdi Erusalimge[†] qaratıp, muxaddes[†] orınlarına qarsı waz ayt. Izrail[†] jerine qarsı payǵambarshılıq[†] qılıp,[+] 3oǵan ayt: «Jaratqan Iye[†] bılay deydi: Men saǵan qarsıman, qılıshımdı qınınan shıǵarıp, sendegi jaqsını da, jamandı da qırıp taslayman[+]. 4Jaqsını da, jamandı da, qubladan arqaǵa shekemgi barlıq tiri jandı qırıp taslaw ushın qılıshımdı qınınan shıǵardım[+]. 5Sonda pútkil adamzat qılıshın qınınan shıǵarǵan bul Men, Jaratqan Iye ekenimdi bilip aladı. Endi qılıshımdı qınına salmayman».

6Sen, insan ulı, zar eńire, olardıń kóziniń aldında beliń qayısıp, júregiń ezilip, nala shek[†]. 7Sennen: «Nege nala shegip atırsań?» – dep sorasa, olarǵa: «Kelgen jaman xabar sebepli qayǵıǵa batıp atırman», – dep juwap ber. Ol júzege asqanda, hámmeniń júregi eziledi, qollarında mádet qalmaydı, ruwxı túsedi, dizeleriniń mádarı qurıydı. Bul keledi hám júzege asadı, – deydi Quday[†] Iye[+].

8Maǵan Jaratqan Iyeden sóz tústi:

9– Insan ulı, payǵambarshılıq et hám Iye bılay deydi dep ayt:

«Qılısh, qılısh!
Ol sharlandı hám jıltıratıldı![+]
10Bawızlaw ushın sharlandı,
Shaqmaqtay jaltıldaw ushın jıltıratıldı.
Qalay quwanayıq, háy ulımnıń patshalıq hasası,
Qılısh hár qanday aǵashtı pisent etpeydi.
11Qılısh qolǵa uslanıw ushın jıltıratıwǵa berildi,
Qanxordıń qolına beriliw ushın,
Sharlandı, jıltıratıldı.
12Insan ulı, dad salıp, páriyad qıl,
Qılısh Meniń xalqıma,
Izraildıń barlıq húkimdarlarına júzlengen.
Meniń xalqım menen birge,
Izrail húkimdarları da qılıshtan ótkeriledi.
Endi sanıńa urıp, jıla.

13Sınaw waqtı sózsiz keledi. Qılısh patshalıq hasasın mensinbese, ne boladı? Patshalıq hasasınıń kúni pitedi, – deydi Quday Iye».

14– Sen, insan ulı, payǵambarshılıq qıl,
Ashıw menen alaqanıńdı alaqanıńa ur.
Qılısh eki ret, úsh ret shapsın.
Bul qılısh óltiriw ushın,
Ullı qırǵın ushın arnalǵan.
Qılısh olardı hár tárepten qısıp kelmekte.
15Ruwxları tússin,
Qaza tapqanlar kóbeysin dep,
Men barlıq dárwazalardıń aldına,
Qorqınıshlı qılıshımdı qoydım.
O-ho, qılısh shaqmaq kibi jaltıldadı,
Qırıw ushın qınınan shıǵarıldı.
16Ońǵa ur, shepke shap,
Júzińniń qaraǵan jaǵına ur.
17Men de alaqanımdı alaqanıma uraman,
Ǵázebimdi usılay basaman.
Bunı Men, Jaratqan Iye aytıp turman.

18Maǵan Jaratqan Iyeden sóz tústi:

19– Insan ulı, Babiloniya[†] patshasınıń qılıshı keletuǵın eki joldıń súwretin sız, ekewi de bir jerden shıqsın. Eki qalaǵa baratuǵın joldıń baslanǵan jerine bir belgi qoy. 20Qılıshtıń ammonlardıń[†] Rabba qalasına hám Yahudadaǵı[†] qorshawlı qala Erusalimge baratuǵın jolın sızıp belgile[+]. 21Sebebi Babiloniya patshası joldıń ekige ayırılǵan jerinde turıp, pal ashadı. Ol oqlardı silkitedi, kiyeli músinlerden soraydı, qurbanlıq[†] qılınǵan mallardıń bawırına qarap jorıydı. 22Onıń oń qolında Erusalimdi kórsetip turǵan pal bar. Ol jerge diywallardı tesetuǵın qurallar ornatıw, ólim buyrıǵın beriw, urıs súrenin salıw, dárwazanı buzatuǵın qurallardı qoyıw, diywalǵa topıraq úyiw, qamal minaraların qurıw keregi aytıladı[+]. 23Babiloniya patshasına ant iship, kelisim[†] dúzgen Erusalim xalqınıń názerinde bul pal ótirik bolıp túyiledi. Biraq Babiloniya patshası olardıń ayıbın esletip, olardı qolǵa almaqshı boladı.

24Sonlıqtan Quday Iye bılay deydi: «Sizler ashıq jınayat qılıp, qılmıslarıńızdı eslettińiz. Qılǵan hár bir isińizde gúnalarıńızdı áshkara qılıp, ózlerińiz bunı eske saldıńız. Sonıń ushın sizler qolǵa túsesiz. 25Sen, Izraildıń napák, jawız húkimdarı, sońǵı kúniń jaqınlastı, aqırǵı jaza kúniń jetip keldi![+]

26Quday Iye bılay deydi: Sálleńdi shesh, tajıńdı alıp tasla. Endi bul bulay bolmaydı. Xorlanǵan adam joqarılaydı, joqarıdaǵı adam xorlanadı. 27Qırǵın! Qırǵın! Qalaǵa qırǵın tiygizemen! Biraq bul uzaq dawam etpeydi. Húkim shıǵarıwshı keledi. Oǵan húkim etiwdi tapsıraman».

28– Sen, insan ulı, payǵambarshılıq qıl. Izraildı mazaq qılǵan ammon xalqı tuwralı Quday Iye bılay deydi dep ayt:

«Qılısh! Qılısh!
Bawızlaw ushın qınnan shıǵarıldı,
Jutıw hám shaqmaqtay jaltıldaw ushın jıltıratıldı[+].
29Ammon xalqınıń qılısh tuwralı kórgen ayanları jalǵan,
Ashtırǵan palları ótirik.
Qılısh napák jawızlardıń moynın shabadı.
Olardıń sońǵı kúni keldi,
Aqırǵı jaza waqtı jetti[+].

30Qılıshtı qınına sal!
Jaratılǵan jerińde,
Tuwılǵan mákanıńda,
Men saǵan húkim shıǵaraman[+].
31Ústińe qáhárimdi tógip,
Ǵázep otımdı úpleymen.
Seni óltiriwge sheber,
Jawız adamlardıń qolına beremen.
32Sen otqa jem bolasań,
Qanıń jerge tógiledi.
Sen hesh qashan eske alınbaysań.
Bunı Men, Jaratqan Iye aytıp turman»[+].

#### 22


Erusalimniń gúnası

1Maǵan Jaratqan Iyeden[†] sóz tústi:

2– Sen, insan ulı, húkim qıl, qanxor qalanı húkim qıl! Onıń islegen jerkenishli islerin aytıp ber[+]. 3Oǵan Quday[†] Iye[†] bılay deydi dep ayt: «Háy, óz ishińde qan tógip, jaza kúnin jaqınlatqan qala! Sen butlar soǵıp, ózińdi haramladıń! 4Tókken qanıń menen ayıplı boldıń, soqqan butlarıń menen haramlandıń. Kúnleriń jaqınlastı, jıllarıń payanına jetti. Sonıń ushın Men seni milletlerdiń mazaqlawına, pútkil ellerdiń ústińnen kúliwine jol qoyaman[+]. 5Jaman at shıǵarǵan, ǵawǵaǵa tolǵan qala, jaqındaǵılar da, alıstaǵılar da seni mazaqlaydı.

6Mine, ishińde jasap atırǵan hár bir Izrail[†] húkimdarı óz hámelinen paydalanıp, qan tógedi. 7Qalada ata-anasın mensinbeydi, kelgindini ezedi, jetim hám jesirge zulımlıq qıladı[+]. 8Sen Meniń muxaddes[†] nárselerimdi húrmet etpediń, Shabbatıma biypárwa boldıń[+]. 9Arańızda jala jawıp, qan tógetuǵınlar, tóbeshiklerde butlarǵa arnalǵan qurbanlıq[†] máresimine qatnasatuǵınlar hám uyatsız qılıqlardı qılatuǵınlar bar[+]. 10Arańızda ákesiniń hayalı menen jatatuǵınlar, etek kiri kelip júrgen hayaldı zorlaytuǵınlar bar[+]. 11Birewi qońsısınıń hayalı menen jerkenishli is qılsa, basqası shermendelershe kelinin haramlaydı, basqası tuwısqan qarındasınıń namısına tiyedi[+]. 12Sendegi adamlar qan tógiw ushın para aladı. Sen ósim hám ústeme alasań, zorlıq penen jaqınıńnıń mal-múlkin tartıp alasań, al Meni bolsa, umıttıń, – deydi Quday Iye[+].

13Minekey, haram paydań hám ishińde qan tókkeniń ushın Men ashıw menen alaqanımdı alaqanıma uraman. 14Men saǵan qarsı háreketke kirgen kúni júregiń daw berip, qolıńda kúshiń qalar ma eken? Bunı Men, Jaratqan Iye aytaman hám júzege asıraman. 15Men seni milletler arasına tarqatıp, el boylap shashıp jiberemen hám arańızdaǵı haram islerge shek[†] qoyaman[+]. 16Xalıqlardıń kóz aldında xor bolǵanıńda, Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip alasań».

17Maǵan Jaratqan Iyeden sóz tústi:

18– Insan ulı, Izrail xalqı Men ushın ǵawajaqtay qádirsiz bolıp qaldı. Olardıń hámmesi – oshaqtaǵı mıs, qalayı, temir hám qorǵasın. Olar gúmisten qalǵan ǵawajaqqa aylandı[+].

19Sonlıqtan Quday Iye bılay deydi: «Hámmeńiz ǵawajaqqa aylanǵanıńız ushın, Men sizlerdi Erusalimge[†] jıynayman. 20Ottı alıstırıp, gúmisti, mıstı, temirdi, qorǵasındı hám qalayını eritiw ushın oshaqqa salǵanınday, Men de qáhár-ǵázebim menen sizlerdi jıynayman, hámmeńizdi salıp, eritemen. 21Sizlerdi jıynap, ǵázep otımdı ústińizge úpleymen hám qala ishinde erip ketesiz. 22Gúmistiń oshaqta erigenindey, sizler de qala ishinde eriysiz. Sonda ǵázep otın ústińizge tókken Men – Jaratqan Iye ekenimdi bilip alasız».

23Maǵan Jaratqan Iyeden sóz tústi:

24– Insan ulı, elge: «Sen tazalanbaǵan jerseń. Ǵázep kúni jawın menen suwǵarılmaǵansań», – dep ayt[+]. 25Onıń ishindegi húkimdarları[*] ırıldap, oljasın tilkimlep atırǵan arıslanǵa uqsaydı. Olar adamlardı jeydi, múlik hám baylıqlardı tartıp aladı, jesirlerdiń sanın kóbeytedi[+]. 26Onıń ruwxaniyleri[†] nızamımdı buzadı, muxaddes zatlarımdı haramlaydı. Muxaddes zat penen haram zattı parıqlamaydı. Hadal menen haramnıń ayırmashılıǵın túsindirmeydi. Shabbatıma kóz jumadı, Men olardıń arasında xorlanıp atırman[+]. 27Olardıń hámeldarları oljasın tilkimlep atırǵan qasqırǵa uqsaydı. Baylıq arttırıw ushın qan tógedi, adamlardıń janın aladı[+]. 28Al payǵambarları[†] bolsa olardıń qılmısların hák penen aqlaydı. Ótirikten ayanlar kórip, Jaratqan Iye solay aytpasa da: «Quday Iye usılay aytadı», – dep jalǵan boljawlar aytadı[+]. 29Eldiń xalqı birin biri ezedi, tonaydı, jarlı hám kámbaǵalǵa zulımlıq qıladı, kelgindini nahaq jábirleydi.

30Eldi joq qılmawım ushın, diywaldıń buzılǵan jerlerin dúzetetuǵın, onıń buzılǵan jerine qalqan bolıp, sol jer ushın Meniń aldımda turatuǵın birewdi izledim, biraq taba almadım[+]. 31Solay etip, Men olarǵa qáhárimdi tógemen, ǵázep otım menen joq qılaman hám qılǵan qılmıslarına jarasa jazasın beremen, – deydi Quday Iye[+].

#### 23


Opasız apa-sińliler

1Maǵan Jaratqan Iyeden[†] sóz tústi:

2– Insan ulı! Bir anadan tuwılǵan eki qız bar edi. 3Olar jaslıq shaǵınan-aq buzıq jolǵa túsip, Mısırda[†] buzıqshılıq qıldı. Sol jerde olardıń kókiregi sıypalanıp, qızlıq emshekleri aymalandı[+]. 4Úlkeniniń atı Ohola, kishkenesiniń atı Oholiba edi. Olar Meniki boldı, ul hám qızlar tuwdı. Ohola – Samariyanı,[†] Oholiba – Erusalimdi[†] bildiredi. 5Ohola Meniki bola tura, buzıqshılıq etip, oynasları bolǵan assiriyalılardıń[†] ıshqında jandı[+]. 6Bular qızǵısh kók reńli lipas kiygen jawıngerler, hákimler hám lawazımlı adamlar bolıp, hámmesi sawlatlı jigitler hám atqa mingen áskerler edi. 7Ohola Assiriyanıń kórnekli adamları menen buzıqshılıq qıldı hám ózi ıshqında janǵanlardıń butları menen ózin haramladı. 8Ol Mısırda baslaǵan buzıqshılıǵın taslamadı. Jaslıǵında-aq erkekler onıń menen jatıp, qızlıq emsheklerin aymalap, qumarların qandırǵan edi. 9Sonlıqtan Men onı ózi ıshqında janǵan oynaslarınıń qolına, assiriyalılardıń qolına berdim[+]. 10Olar Oholanı tırday jalańash qılıp sheshindirdi, ul-qızların tutqın qılıp alıp, ózin qılısh penen óltirdi. Oǵan usınday húkim shıǵarıldı hám ol hayallar arasında shermende boldı.

11Oholanıń sińlisi Oholiba bunı kórse de, qumarlıǵı hám buzıqshılıǵı menen ájapasınan da asıp tústi[+]. 12Ol da assiriyalılardıń hákimleri menen lawazımlı adamlarınıń, bezenip kiyingen jawıngerleri menen atlı áskerleriniń, barlıq sawlatlı jigitleriniń ıshqında jandı[+]. 13Men onıń da ózin haramlaǵanın kórdim. Olardıń ekewiniń de jolı bir edi. 14Oholiba buzıqshılıǵın arttırdı. Ol qızıl reń menen diywalǵa sızılǵan kaldeyli erkeklerdiń súwretin kórdi[+]. 15Olardıń bellerinde qayıs, baslarında jelbiregen sálleleri bolıp, hámmesi kaldeylerdiń jerinde tuwılǵan babiloniyalı[†] láshkerbasılarǵa uqsaytuǵın edi. 16Olardı kóriwden, Oholibanıń ıshqı ketti hám kaldeylerdiń jerine shabarmanlar jolladı. 17Babiloniyalılar onıń janına, ıshqı tósegine keldi hám buzıqshılıq qılıp, onı haramladı. Oholiba haramlanǵannan keyin, olardan jerkenish penen júz burdı[+]. 18Ol ashıq túrde buzıqshılıqqa berilip, jalańash denesin kórsetkende, onıń ájapasınan jerkenip júz burǵanımday, onnan da jerkenip, júz burdım. 19Degen menen, ol Mısırda buzıqshılıq qılǵan jaslıǵın eslep, jáne de kóbirek buzıqshılıq qıla basladı[+]. 20Ol jınısıy aǵzaları eshektikindey, urıǵı ayǵırdikindey bolǵan oynaslarına ıntıqtı. 21Solay etip, sen mısırlılar emsheklerińdi aymalap, kókireklerińdi sıypalaǵan jaslıǵıńdaǵı uyatsız qılıqlarıńdı saǵındıń.

22Sonlıqtan, Oholiba, Quday[†] Iye[†] bılay deydi: «Men óziń jerkenip júz burǵan oynaslarıńdı ózińe qarsı qozǵayman, olardı hámme jaqtan jıynap alıp kelemen[+]. 23Babiloniyalılardı, barlıq kaldeylerdi, peqod, shoa hám qoa urıwlarınıń adamların, olar menen birge barlıq assiriyalılardıń sawlatlı jigitlerin, hákimlerin, lawazımlı adamların, láshkerbasıların hám jawıngerlerin – barlıq atqa minerlerin alıp kelemen[+].

24Olar qurallar, sawash hám júk arbalar, kóplegen xalıqlar menen kelip, seni ján-jaqtan úlken-kishi qalqan hám duwlıǵa menen qorshawǵa aladı. Men olarǵa seni húkim qılıw ıqtıyarın beremen, olar óziniń ádet-dástúrleri boyınsha húkim qıladı[+]. 25Men saǵan qarsı qızǵanıshımdı qozǵayman. Olar seni rehimsiz jazalaydı. Qulaq hám murnıńdı kesip taslaydı, aman qalǵanlar qılıshtan ótkeriledi. Ullarıńdı hám qızlarıńdı tutqınǵa aladı, aman qalǵanlardı ot jandırıp joq qıladı. 26Ústińdegi kiyimlerińdi sheship alıp, qımbatbaha taǵınshaqlarıńdı aladı[+]. 27Men seniń Mısırdan alıp kelgen azǵınlıǵıń menen uyatsız qılıǵıńa shek[†] qoyaman. Endi olarǵa kóz salmaytuǵın hám Mısırdı eske almaytuǵın bolasań[+].

28Quday Iye bılay deydi: Bilip qoy, Men seni óziń jek kórgen, kewliń jerkengen adamlardıń qolına tapsıraman. 29Olar saǵan ayawsız qatnas jasaydı, miynet penen jıynaǵanlarıńdı alıp ketedi, ózińdi tırday jalańash qaldıradı. Usılayınsha seniń uyatsız jalańashlıǵıń, uyatsızlıǵıń hám buzıqshılıǵıń ayan boladı. 30Bular seniń milletler menen buzıqshılıq islegeniń, olardıń butları menen ózińdi haramlaǵanıń sebepli júz beredi[+]. 31Sen ájapańnıń jolınan júrdiń, sol sebepli oǵan ishkizgen jaza kesemnen saǵan da ishkizemen[+].

32Quday Iye bılay deydi: Sen ájapańnıń shúńgil hám keń kesesinen isheseń. Seniń ústińnen kúledi, masqara bolasań. Kesege júdá kóp ketedi. 33Sen más bolasań hám qayǵıǵa batasań. Bul qırǵın hám wayranshılıq kesesi, bul ájapań Samariyanıń kesesi. 34Onnan iship, tawısasań, onı sındırıp, kókiregińdi tilkimleyseń. Bunı Men aytıp turman, – deydi Quday Iye[+].

35Sonlıqtan Quday Iye bılay deydi: Sen Meni umıtıp, Maǵan arqańdı qaratqanıń ushın, uyatsızlıǵıńnıń hám buzıqshılıǵıńnıń jazasın tart»[+].

36Jaratqan Iye maǵan bılay dedi:

– Insan ulı, Ohola menen Oholibanı húkim qıl! Olardıń jerkenishli islerin áshkaralap ayt![+] 37Olar neke hadallıǵın buzdı, qolları qanǵa bılǵanǵan. Olar butlar menen buzıqshılıq qıldı, hátte, Maǵan tuwıp bergen balaların da, butlarǵa azıq qılıp, jandırıp usındı[+]. 38Olar Maǵan jáne mınanı da qıldı: sol kúni olar Meniń Muxaddes[†] mákanımdı da haramladı hám Shabbatımdı xorladı[+]. 39Balaların butlarǵa arnap shalǵan kúni, olar Meniń Muxaddes mákanıma kirip, onı haramladı. Olar Meniń Úyimde, mine, usılardı isledi[+].

40Hátte, olar alıs jerdegi adamlarǵa shabarmanlar jiberdi, olar da keldi. Olar kelgende, apa-sińliler olar ushın juwındı, kózlerin boyadı hám áshekóylerin taqtı[+]. 41Jayılǵan tolı dasturxan qasındaǵı sulıw tósekke otırdı. Dasturxanǵa Meniń xosh iyisli tútetkimdi hám záytún[†] mayımdı qoydı. 42Káypi-sapa qurıp otırǵan alaman dawısı esitilip turdı. Shól daladan kelgen bul máskúnemler apa-sińliniń qolına bilezik taqtı, basına ájayıp taj kiydirdi.

43Sonda Men buzıqshılıq islep, haldan tayǵan hayallar tuwralı bılay dedim: «Erkekler bul hayallarǵa jezókshedey qatnas jasasın, sebebi olar sonday». 44Olar jezóksheniń janına kirgendey, olar menen jattı. Solay etip, uyatsız hayallar Ohola hám Oholibaǵa usılay qatnas jasaldı. 45Biraq ádil adamlar olardı neke hadallıǵın buzǵanlıqta hám qanxorlıqta ayıplap, húkim shıǵardı. Óytkeni olar buzıq hayallar bolıp, qolları qanǵa bılǵanǵan edi[+].

46Quday Iye bılay deydi: Olarǵa qarsı alamandı jıynap alıp kelip, olardıń húreylerin ushırıp, tonat. 47Alaman olardı tas boran qıladı, qılıshı menen shabadı. Balaların hám qızların óltiredi, úylerin jaǵıp jiberedi[+]. 48Usılayınsha Men eldegi uyatsız islerge shek qoyaman, pútkil hayallar bunnan sabaq alıp, sizlerge eliklemeytuǵın boladı[+]. 49Sizler uyatsız qılıqlarıńız hám butqa tabınǵanıńız ushın jazańızdı alasız. Sonda sizler Meniń Quday Iye ekenimdi bilesiz[+].

#### 24


Qaynaǵan qazan

1Súrginde[†] bolǵan waqtımızdıń toǵızınshı jılınıń onınshı ayınıń onınshı kúni Maǵan Jaratqan Iyeden[†] sóz tústi:

2– Insan ulı, usı kúndi, búgingi sáneni jazıp qoy. Babiloniya[†] patshası usı búgin Erusalimdi[†] qamal qıldı[+]. 3Bul qozǵalańshı xalıqqa bir tımsal aytıp, Quday[†] Iye[†] bılay deydi dep ayt: «Qazandı oshaqqa qoyıp, ishine suw quy[+]. 4Oǵan góshtiń jaqsı bóleklerin: jambas hám jawırın góshlerin salıp, saylandı jiliklerge toltır. 5Gósh saylandı qoydıń góshi bolsın. Astına otındı úyip salıp, súyegin jaqsılap pisir.

6Quday Iye bılay deydi: Qanxor qala hásiret shegedi! Tat basıp, tatı tazalanbaǵan bul qazan hásiret shegedi! Shek taslap saylamastan, góshti bólek-bólek qılıp alıp, ılaqtırıń[+]. 7Qalanıń qanı onıń ortasında. Ol qandı keyin shań menen bastırılıp qalatuǵın jerge emes, al jalańash jartastıń[†] ústine tókti[+]. 8Ósh alıwǵa degen ǵázebimdi oyatıw ushın, Men de qandı jartas ústinde qaldırdım, onı jasırıp bolmaydı.

9Sonlıqtan Quday Iye bılay deydi: Qanxor qala hásiret shegedi! Men úlken qılıp otın úyemen[+]. 10Otındı mol etip salıp, ottı alıstır, góshti qaynat hám dám beriwshi zatlardı qos. Súyekler de kúyip kúl bolsın. 11Qazandı bosat, kómirdiń ústine qoyıp, qızdır. Mıs qızıp, ishindegi pataslıq erisin hám tatı kúyip ketsin. 12Biraq barlıq miynetim bosqa ketti, qalıń tattı eritiw ushın, hátte, ot ta járdem bermedi[+]. 13Uyatsız qılıǵıń seni haramladı. Seni tazalamaqshı bolǵanımda, sen tazalanbadıń. Sol sebepli ústińe ǵázebimdi tolıq tógip bolmaǵansha, tazalanbaysań. 14Bunı Men, Jaratqan Iye aytıp turman. Meniń háreketke kiretuǵın waqtım boldı. Men Ózimdi toqtatpayman, ayamayman, rehim de qılmayman. Sen óz jolıń hám islerińe góre húkim qılınasań, – deydi Quday Iye»[+].


Ezekieldiń hayalınıń óliwi

15Maǵan Jaratqan Iyeden sóz tústi:

16– Insan ulı, men bir soqqı menen seni kózińe qádirli bolǵan adamnan juda qılaman. Biraq joqlaw aytpa, jılama, kóz jas tókpe[+]. 17Ishińnen jıla, marhum ushın aza tutpa. Sálleńdi hám ayaq kiyimińdi sheshpe, saqalıńdı jawma, kewil aytıwǵa kelgenler ákelgen awqattan jeme[+].

18Azanda men xalıq penen sóylestim, keshte hayalım qaytıs boldı. Kelesi kúni azanda men ózime buyırılǵanlardı orınladım. 19Sonda adamlar mennen:

– Sen islep atırǵan bul nárselerdiń bizler ushın qanday mánisi bar? – dep soradı[+]. 20Men olarǵa Jaratqan Iyeden maǵan mınaday sóz túskenin ayttım:

21«Izrail[†] xalqına ayt, Quday Iye bılay deydi: Kúshińizdiń maqtanıshı, kózińizge qádirli hám janıńızdıń arzıwı bolǵan Muxaddes[†] mákanımnıń haramlanıwına jol qoyaman. Qaldırıp ketken ul hám qızlarıńız qılıshtan qırıladı[+].

22Sonda Ezekiel ne qılǵan bolsa, sizler de sonı qılasız. Saqalıńızdı jawmaysız, kewil aytıwǵa kelgenler ákelgen awqattan jemeysiz. 23Sálleńiz basıńızda, ayaq kiyimińiz ayaǵıńızda boladı. Joqlaw aytpaysız, jılamaysız. Qılmıslarıńızdıń zardabınan dimarıńız qurıp, birge nala shegesiz[+].

24Ezekiel sizler ushın belgi boladı. Ol ne islegen bolsa, sizler de solay isleysiz. Bular júz bergende, sizler Meniń Quday Iye ekenimdi bilesiz»[+].

25Bunnan keyin Quday Iye maǵan bılay dedi:

– Saǵan kelsek, insan ulı, Men olardıń qorǵanın, saltanatlı shadlıǵın, kózine qádirli bolǵan nársesin hám janınıń arzıwın, sonday-aq ulların hám qızların tartıp alǵanımda, 26sol kúni qashıp qutılǵan bir adam xabardı jetkeriw ushın saǵan keledi[+]. 27Sonda jáne tilge kirip, sol adam menen sóyleseseń, artıq tiliń tutılmaydı[*]. Sen xalqım ushın bir belgi bolasań, sonda olar Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip aladı[+].

#### 25


Qońsı xalıqlarǵa qarsı payǵambarshılıqlar


Ammon

1Maǵan Jaratqan Iyeden[†] sóz tústi:

2– Insan ulı, júzińdi ammonlarǵa[†] qaratıp, olarǵa qarsı payǵambarshılıq[†] qıl[+]. 3Olarǵa ayt: «Quday[†] Iyeniń sózin tıńlań! Quday Iye[†] bılay deydi: Muxaddes[†] mákanım haramlanǵanda, Izrail[†] jeri wayran qılınǵanda hám Yahuda[†] xalqı tutqınǵa túskende, „Hay-hay“ dep olardıń ústinen kúlgen edińiz[+]. 4Sonlıqtan Men sizlerdi shıǵıs xalıqlarınıń iyeligine beremen. Olar elińizge orda qurıp, shatırların tigedi, ónimlerińizdi jep, sútińizdi ishedi. 5Rabba qalasın túyelerdiń órisine, Ammon elin qoylardıń qorasına aylandıraman. Sonda sizler Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip alasız[+].

6Quday Iye bılay deydi: Sen qol shappatlap, ayaq tapırlatıp, Izrail jerin jek kórip, baxıtsızlıǵına shın júrekten quwandıń. 7Sonlıqtan Men de saǵan qarsı qol kóterip, seni xalıqlarǵa olja qılıp beremen. Seni xalıqlar arasınan joq qılaman, eller arasınan qurtıp, tuqımqurt qılaman. Sonda sen Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip alasań»[+].


Moab

8«Quday Iye bılay deydi: Moab[†] penen Seir: „Yahuda xalqınıń basqa xalıqlardan artıqmashlıǵı joq“, – dep ayttı. 9Sonlıqtan Moabtıń qaptalın eldiń maqtanıshı bolǵan Beyt-Eshimot, Baal[†]-Meon hám Kiryatayım qalalarınan baslap ashıp taslayman[+]. 10Moabtı ammon xalqı menen birge shıǵıs xalıqlarınıń iyeligine beremen. Ammon xalqı milletler arasında eske alınbaytuǵın boladı[+]. 11Men Moab ústinen húkim shıǵaraman. Sonda olar Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip aladı».


Edom

12«Quday Iye bılay deydi: Edom[†] qaslıq penen Yahudadan ósh alıp, awır gúnaǵa qol urdı[+]. 13Sonlıqtan Quday Iye bılay deydi: Edomǵa qarsı qolımdı kóteremen, ondaǵı adamlardı hám haywanlardı joq qılaman, al eldi shólge aylandıraman. Temannan Dedanǵa shekemgi xalıq qılıshtan qırıladı[+]. 14Men xalqım Izraildıń qolı menen Edomnan ósh alaman. Olar Edomda Meniń qáhár-ǵázebim menen háreket etedi. Sonda edom xalqı Meniń ósh alıwımnıń qanday ekenin bilip aladı, – deydi Quday Iye».


Filist

15«Quday Iye bılay deydi: Áyyemnen dushpanlıǵı bolǵan filistler[†] yahudalılardan ósh alıwǵa háreket etti, júregindegi jek kóriwshilik sebepli olardı jer menen jeksen etip ósh aldı. 16Sol sebepli Quday Iye bılay deydi: Mine, Men filistlerge qarsı qolımdı kóterip, keretlerdi joq qılaman hám olardıń teńiz jaǵasında qalǵanların qırıp jiberemen[+]. 17Ǵázep penen jazalap, olardan qattı ósh alaman. Sonda olar Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip aladı».

#### 26


Tir qalasına qarsı payǵambarshılıq

1Súrginde[†] bolǵan waqtımızdıń on birinshi jılı, aydıń birinshi kúni maǵan Jaratqan Iyeden[†] sóz tústi:

2– Insan ulı, Tir[†] Erusalim[†] tuwralı: «Hay-hay! Xalıqlardıń dárwazası bolǵan qala buzıldı. Men ushın qapıları ashıldı. Ol wayran boldı, men bolsam, bayıp ketemen», – dep atır[+]. 3Sonlıqtan Quday[†] Iye[†] bılay deydi: «Tir, Men saǵan qarsıman. Men kóplegen milletlerdi saǵan qarsı kóteremen. Olar teńiz tolqınlarınıń kóterilgeni kibi saǵan japırılıp keledi. 4Olar diywallarıńdı wayran qılıp, minaralarıńdı qulatadı. Men qalanıń topıraǵın sıpırıp taslap, onı jalańash taslaqqa aylandıraman. 5Teńizdegi bul jer balıqshılar aw jayatuǵın jer boladı. Bunı Men aytıp turman, – deydi Quday Iye. – Tir qalası xalıqlarǵa olja boladı[+]. 6Qurǵaqlıqtaǵı qalalarınıń turǵınları qılıshtan ótkeriledi. Sonda olar Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip aladı[+].

7Quday Iye bılay deydi: Men patshalar patshası bolǵan Babiloniya[†] patshası Nabuxodonosordı Tirge qarsı qozǵayman. Ol arqadan atlar, sawash arbaları, atlılar hám top-top láshkerlerin ertip keledi[+]. 8Tir, olar qurǵaqlıqtaǵı qalalarıńnıń turǵınların qılıshtan ótkeredi. Qala átirapına qamal minaraların quradı, qala diywalına topıraq úyedi, saǵan qarsı qalqanlar ornatadı[+]. 9Diywal buzatuǵın qurallar menen diywallarıńdı oyadı, shókkishleri menen minaralarıńdı buzadı[+]. 10Atlardıń kópliginen seni shań-tozań qaplaydı. Dárwazalarıńnan kirgende, diywalları buzılǵan qalaǵa bastırıp kirgendey, atlılardıń, dóńgeleklerdiń hám arbalardıń shawqımınan diywallarıń titireydi. 11Atlarınıń tuyaqları barlıq kóshelerińdi basqılap taslaydı. Adamlarıń qılıshtan qırıladı, úlken kiyeli taslarıń[†] jer menen jeksen boladı. 12Olar baylıǵıńdı talap, satılatuǵın buyımlarıńdı basıp aladı. Diywallarıńdı jıǵıp, sawlatlı imaratlarıńdı wayran qıladı, taslarıńdı, aǵashlarıńdı hám topıraǵıńdı teńizge ılaqtıradı. 13Men qosıqlarıńnıń aytılıwına shek[†] qoyaman, liralarıńnıń[†][*] sesti qaytıp esitilmeydi[+]. 14Seni jalańash taslaqqa aylandıraman, sen aw jayatuǵın orın bolasań. Endi hesh qashan qayta tiklenbeyseń. Bunı Men, Jaratqan Iye aytıp turman, – deydi Quday Iye[+].

15Quday Iye Tir qalasına bılay deydi: Qulawıńnıń shawqımınan, jaradarlardıń ıńqıldısınan, basıńa túsken qırǵınnan atawlardaǵı hám jaǵalawlardaǵı xalıqlar titiremey me[+]? 16Barlıq teńiz húkimdarları óz taxtlarınan túsip, shapanların hám kesteli kiyimlerin sheshedi. Qorqınıshqa búrkenip jerge otıradı, toqtawsız qaltırasıp, awhalıńdı kórip ań-tań boladı[+]. 17Keyin saǵan joqlaw aytıp, bılay deydi:

„O, teńizshiler jasaǵan,
Teńizde dańq taratqan qala,
Qalay nabıt boldıń!
Sen hám sende jasaǵanlar,
Teńizde qúdiretli edińler.
Teńizdiń jaǵasında jasaytuǵınlardıń hámmesiniń,
Húreyin ushırdıń[+].
18Sen qulaǵan kúni atawlar titiredi,
Teńiz jaǵasındaǵılar seniń nabıt bolıwıńnan qorqıp qaldı“.

19Quday Iye bılay deydi: Seni adamsız qalǵan qalaǵa uqsatıp, qarabaqanaǵa aylandırǵanımnan keyin, tuńǵıyıq suwların kóterip, úlken suwlardı ústińe bastırǵanımnan keyin, 20seni ólim shuqırına túskenler menen birge áyyemgi xalıqtıń janına túsiremen. Tuńǵıyıqqa túskenler menen birge, eski qarabaqanalar arasına, jer astındaǵı dúnyaǵa ornalastıraman. Solay etip, saǵan hesh kim mákan baspaydı hám sen tiriler áleminde húrmetke erispeyseń[+].

21Men aqıbetińdi qorqınıshlı qılaman, sen joq bolasań. Seni izleydi, biraq hesh qashan taba almaydı, – deydi Quday Iye»[+].

#### 27


Tir ushın joqlaw aytıw

1Maǵan Jaratqan Iyeden[†] sóz tústi:

2– Insan ulı, Tirge arnap joqlaw ayt[+]. 3Teńiz dárwazasında mákan basqan hám jaǵalawlardaǵı xalıqlar menen sawda-satıq qılatuǵın Tir[†] qalasına ayt: «Quday[†] Iye[†] bılay deydi:

Tir, sen: „Men gózzallıqta minsizben“, – dediń.
4Seniń shegaralarıń teńiz qoynında edi.
Qurılısshılarıń gózzallıǵıńdı minsizlikke eristirdi.
5Qaptal taxtaylarıń Senir tawındaǵı sárwi aǵashlarınan,
Tayınlanǵan úlken kemedey ediń.
Óreligińdi soǵıw ushın,
Lebanonnan kedr aǵashın alıp keldi[+].
6Eskeklerińdi Bashan[†] emenlerinen,
Edenlik taxtaylarıńdı Kittim jaǵalawlarındaǵı qaraǵaylardan soǵıp,
Pildiń súyegi menen bezedi[+].
7Mısırdıń[†] naǵıslı zıǵır tawarı,
Saǵan jelqom qılıp qoyıldı,
Ol sen ushın bayraq boldı.
Elisha jaǵalawlarınan alıp kelingen,
Qızǵısh kók hám shım qızıl tawarlar saǵan sayaban qılındı.
8Eskekshileriń Sidon[†] hám Arwad turǵınları edi,
Sheber adamlarıń, Tir,
Seniń darǵalarıń edi[+].
9Kemeniń jarıqların pitew ushın,
Geballı tájiriybeli adamlar hám ustalar sende bar edi.
Aldı-sattı qılıw ushın,
Teńizdegi barlıq kemeler hám teńizshiler saǵan keletuǵın edi[+].
10Parsılar, Lud hám Put adamları,
Ásker bolıp xızmet etti.
Qalqan hám duwlıǵaların saǵan asıp qoyıp,
Olar seni dańqqa eristirdi[+].
11Arwad hám Xelexten kelgenler,
Diywallarıńda aylanıp turıp saqshılıq etti.
Gammadtan kelgenler minaralarıńda xızmet etti.
Olar qalqanların diywallarıńa asıp qoyıp,
Kórkińe kórik qostı.

12Seniń baylıǵıń asa kóp bolǵanlıqtan, Tarshish te seniń menen sawda-satıq isledi. Olar bergen zatlarıńnıń ornına gúmis, temir, qalayı hám qorǵasın berdi[+]. 13Yawan, Tubal hám Meshex sawdagerleri seniń menen sawda isledi. Olar sen bergen zatlardıń ornına qullardı hám qoladan islengen buyımlardı berdi[+]. 14Togarma turǵınları sen bergen zatlardıń ornına yabılardı, áskeriy atlardı hám ǵashırlardı berdi[+]. 15Dedan xalqı da seniń menen sawda-satıq qıldı. Teńiz jaǵasındaǵı kóplegen ellerdiń bazarı seniń qolıńda edi. Olar pil súyegin hám ebon teregin saǵan tólem qılıp beretuǵın edi[+]. 16Zatlarıńnıń kópligi sebepli, Aram[†] da seniń menen sawda-satıq qıldı. Olar seniń zatlarıńnıń ornına periwza taslar, shım qızıl gezlemeler, naǵıslı kiyimler, hasıl zıǵır tawarlar, marjan hám rubin berdi. 17Yahuda[†] menen Izrail[†] da seniń menen sawda-satıq qıldı. Olar seniń buyımlarıńnıń ornına Minnitten alıp kelingen biyday, sonday-aq mazalı zatlar, pal, záytún[†] mayın hám málhám berdi[+]. 18Seniń zatlarıńnıń kópligi hám sheksiz baylıǵıń sebepli, Damask Xelbonnan sharap hám Zaxardan jún alıp kelip, seniń menen sawda-satıq qıldı[+]. 19Uzaldan kelgen Wedan hám Yawan xalıqları sennen zatlar satıp alıp, olardıń ornına islew berilgen temir, kassiya hám xosh iyisli qamıs beretuǵın edi[+]. 20Dedan attıń erine jabatuǵın qımbatbaha gilemleri menen sawda qıldı. 21Arabstan hám Kedardıń barlıq biyleri seniń qarıydarlarıń edi. Olar qozılar, qoshqarlar hám eshkiler alıp kelip, seniń menen sawda isledi[+]. 22Sheba menen Raamanıń sawdagerleri seniń menen sawda qılıp, alǵan zatlarınıń ornına eń jaqsı xosh iyisli zatlar, qımbatbaha taslar hám altın beretuǵın edi[+]. 23Xaran, Kanne, Eden qalaları, Sheba, Ashshur hám Kilmad sawdagerleri seniń menen sawda-satıq qıldı[+]. 24Olar qımbatbaha kiyimler, qızǵısh kók hám naǵıslı gezlemeler, ráńbáráń gilemler hám jaqsılap esilgen jiplerdi saǵan sattı. 25Úlken sawda kemeleri kárwanlarıń bolıp xızmet etti.

Sen teńiz qoynında awır júkke toldıń[+].
26Eskekshileriń seni ashıq teńizge alıp shıqtı.
Shıǵıs samalı seni teńiz qoynında qıyrattı[+].

27Qıyraǵan kúniń, baylıǵıń, zatlarıń, buyımlarıń, teńizshileriń, darǵalarıń, jarıqlardı pitewshileriń, sawdagerleriń, áskerleriń hám kemede bolǵan hámme adamlarıń teńiz túbine ǵarq boladı.

28Darǵalarıńnıń qıshqırıǵınan,
Jaǵadaǵı dala lárzege keledi.
29Barlıq eskekshiler kemelerin tárk etedi.
Teńizshiler hám darǵalar jaǵaǵa shıǵıp aladı[+].
30Olar sen ushın páriyad qıladı,
Dadlap ashshı kóz jas tógedi.
Baslarına topıraq shashıp,
Kúlge awnaydı[+].
31Shashların aldırıp,
Aza kiyimin kiyedi.
Seniń ushın júrekleri ezilip,
Zar eńirep, aza tutadı.
32Olar aǵıl-tegil bolıp jılap,
Sen ushın bılay dep joqlaw aytadı:

„Teńiz ortasında qıyraǵan,
Tir kibi basqa qala bar ma[+]?
33Zatlarıń teńizden shıqqanda,
Kóp milletlerdi toydırdıń.
Baylıǵıńnıń hám aldı-sattıńnıń kópligi menen,
Jerdiń patshaların bayıttıń[+].
34Al teńizde qıyrap, suw túbine shókkenińde,
Buyımlarıń hám adamlarıń seniń menen birge suwǵa ǵarq boldı.
35Atawlarda jasawshılar sen tuwralı esitkende, janları túrshikti,
Patshalarınıń zárresi ushıp, júzinde qan qalmadı[+].
36Basqa xalıqlardıń sawdagerleriniń janı túrshikti.
Aqıbetiń qorqınıshlı boldı,
Sen máńgige joq bolasań“»[+].

#### 28


Tir patshasına qarsı payǵambarshılıq

1Maǵan Jaratqan Iyeden[†] sóz tústi:

2– Insan ulı, Tirdiń húkimdarına ayt: «Quday[†] Iye[†] bılay deydi: Seniń kókiregiń kóterilip: „Men qudayman, teńiz qoynındaǵı qudaylardıń taxtında otırıppan“, – dediń. Óziń quday emes, adam bola tura, ózińdi qudayǵa teń bileseń[+]. 3Sen Danielden de dana ekenseń-dá, sennen jasırın sır joq eken-dá![+] 4Danalıǵıń hám aqılıń menen baylıq arttırdıń hám ǵáziynexanańa altın menen gúmis jıynadıń[+]. 5Sawda-satıqtaǵı danalıǵıń menen baylıq arttırdıń hám baylıǵıń sebepli menmensip kettiń.

6Sonlıqtan Quday Iye bılay deydi: Ózińdi qudayday dana bilgeniń ushın, 7ústińe jat jerlilerdi, xalıqlardıń eń jawızın alıp kelemen. Olar danalıǵıń jaratqan gózzallıqqa qarsı qılıshların jalańashlaydı hám nurlı saltanatıńdı sóndiredi[+]. 8Ózińdi górge tıǵadı hám sen teńiz qoynındaǵı qalańda jawızlıq penen óltirileseń. 9Sonda ózińdi óltirgenler aldında: „Men qudayman“, – dey alasań ba? Ózińdi óltirgenlerdiń qolında sen quday emes, al ápiwayı bir adam bolasań. 10Sen jat jerlilerdiń qolınan súnnetsizlerdiń ólimi menen óleseń. Bunı Men aytıp turman, – deydi Quday Iye»[+].

11Maǵan Jaratqan Iyeden sóz tústi:

12– Insan ulı, Tir[†] patshası ushın joqlaw ayt hám oǵan Quday Iye bılay deydi dep ayt:

«Sen minsizlik tımsalısań,
Danalıqqa tolǵan, gózzallıqta bárkamal ediń[+].
13Sen Edende, Qudaydıń baǵında ediń.
Serdolik, xrizolit, gagat,
Sarı yaqıt, oniks, yashma,
Lazurit, periwza, zúmret sıyaqlı,
Qımbatbaha taslarǵa bezendiń.
Bezeniw buyımlarıń altınnan islengen edi.
Sen jaratılǵan kúni, bular tayarlanǵan edi[+].
14Sen maylanǵan qorǵawshı kerub[†] ediń,
Usı iske seni Men qoyǵan edim.
Sen Qudaydıń muxaddes[†] tawı ústinde ediń,
Otlı taslar arasında júrer ediń[+].
15Jaratılǵan kúnińnen baslap,
Qılmısqa qol urǵanǵa deyin,
Óz jolıńda minsiz ediń.
16Sawdańnıń kópligi sebepli,
Ishiń nahaqlıqqa toldı,
Gúnaǵa qol urdıń.
Men seni haram dep sanap,
Qudaydıń tawınan ılaqtırdım.
Qorǵawshı kerub, seni,
Otlı taslardıń arasınan quwıp jiberdim.
17Gózzallıǵıń sebepli júregiń tákabbirlendi,
Dańqparazlıǵıń sebepli danalıǵıńdı joq qıldıń.
Soǵan bola, Men seni jerge ılaqtırdım,
Patshalar aldında shermende qıldım.
18Qılmıslarıńnıń kópligi menen,
Sawda-satıqtaǵı nahaqlıǵıń menen,
Óz muxaddes orınlarıńdı haramladıń.
Sonda Men ortańnan ot shıǵardım,
Ol seni jalmap qoydı.
Kórgenlerdiń kóz aldında,
Seni kúlge aylandırdım.
19Xalıqlar arasında seni tanıytuǵınlardıń hámmesi,
Awhalıńa tań qaldı.
Aqıbetiń qorqınıshlı boldı,
Sen máńgige joq bolasań»[+].


Sidonǵa qarsı payǵambarshılıq

20Maǵan Jaratqan Iyeden sóz tústi:

21– Insan ulı, júzińdi Sidonǵa[†] qaray burıp, oǵan qarsı payǵambarshılıq[†] qıl[+]. 22Oǵan Quday Iye bılay deydi dep ayt:

«Háy, Sidon, Men saǵan qarsıman.
Men seniń ishińde dańqqa erisemen.
Saǵan húkim shıǵarıp,
Óz muxaddesligimdi ayan qılǵanımda,
Hámme Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip aladı.
23Men Sidonǵa illet jiberemen,
Kóshelerinde qan tógiledi.
Ján-jaqtan urılǵan qılıshtan,
Qala ortasında qaza tapqanlar qulap jatadı.
Sonda olar Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip aladı»[+].

24Izrail[†] xalqın jek kóretuǵın qońsılardıń hesh biri, endi qaytıp Izrailǵa jaralawshı tiken yamasa tikenli jantaqtay bolmaydı. Sonda olar Meniń Quday Iye ekenimdi biledi[+].

25Quday Iye bılay deydi: Xalıqlar arasına tarqatıp jiberilgen izraillılardı jıynap alǵanımda, milletlerdiń kóz aldında olarǵa Óz muxaddesligimdi ayan etemen. Keyin olar óz jerlerine, qulım Yaqıpqa[†] bergen jerlerge mákan basadı[+]. 26Ol jerde qáwipsiz jasaydı, úyler quradı, júzimzarlar otırǵızadı. Dógerektegi olardı jek kórgenlerge húkim shıǵarǵanımnan keyin, olar qáwipsizlikte jasaydı. Sonda olar Meniń ózleriniń Qudayı Jaratqan Iye ekenimdi bilip aladı[+].

#### 29


Mısırǵa qarsı payǵambarshılıq

1Súrginde[†] bolǵan waqtımızdıń onınshı jılınıń onınshı ayınıń on ekinshi kúni maǵan Jaratqan Iyeden[†] sóz tústi:

2– Insan ulı, júzińdi Mısır[†] patshası faraonǵa[†] qaratıp, oǵan hám pútkil Mısırǵa qarsı payǵambarshılıq[†] qıl[+]. 3Til qatıp, oǵan Quday[†] Iye[†] bılay deydi dep ayt:

«Dárya tarmaqları ishinde jatqan,
Úlken aydarha, Mısır patshası faraon!
Men saǵan qarsıman.
Sen: „Nil ózimdiki,
Onı ózim ushın jarattım“, – deyseń[+].
4Biraq Men jaǵıńa qarmaq salaman,
Teńgelerińe dárya tarmaqlarındaǵı balıqlardı jabıstıraman.
Teńgelerińe jabısqan balıqlar menen birge,
Seni suwırıp shıǵaraman[+].
5Ózińdi de, tarmaqlarıńdaǵı balıqlardı da,
Shólistanǵa ılaqtırıp taslayman.
Sen ashıq dalada jatasań,
Hesh kim seni jıynamaydı, kóterip almaydı.
Seni jerdegi jabayı haywanlarǵa,
Aspandaǵı quslarǵa jemtik qılaman[+].
6Sonda Mısırda jasaytuǵın hár bir adam,
Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip aladı.

Sebebi sen Izrail[†] xalqı ushın qamıs hasa boldıń[+]. 7Izrail xalqı seni uslaǵanda, sınıp ketip, olardıń iynin jaraqatladıń. Al súyengende, sen sınıp, olardı tentirekletip jiberdiń.

8Sonlıqtan Quday Iye bılay deydi: Men saǵan qılısh jiberip, seniń adamlarıń menen mallarıńdı qırıp taslayman[+]. 9Mısır jerin adamsız quw dalaǵa aylandıraman. Sonda olar Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip aladı. „Nil ózimdiki, onı ózim ushın jarattım“, – degeniń ushın, 10Men saǵan hám dáryadaǵı tarmaqlarıńa qarsı shıǵaman. Mısır jerin Migdoldan Siwenege shekem hám Xabashstan[†] shegaralarına shekem qańıraǵan quw dalaǵa aylandıraman[+]. 11Ol jerge adam ayaq baspaydı, haywan tuyaǵı tiymeydi. Ol jerde qırıq jıl adam jasamaydı. 12Men Mısırdı qańırap qalǵan ellerdiń ishindegi eń jamanına aylandıraman. Onıń qalaları wayran etilgen qalalardıń eń wayran bolǵanı bolıp, qırıq jıl adamsız qaladı. Mısırlılardı basqa xalıqlar arasına tarqatıp, jat jerlerge shashıp jiberemen[+].

13Quday Iye bılay deydi: Qırıq jıldan keyin, tarqatıp jiberilgen mısırlılardı xalıqlardıń arasınan jıynayman[+]. 14Mısırlılardı súrginnen qaytarıp, ózleriniń tuwılǵan jurtı Patrusqa alıp kelemen. Ol jerde olardıń patshalıǵı hálsiz boladı[+]. 15Ol hálsizirek patshalıq bolıp, artıq xalıqlardan ústin bolmaydı. Olar xalıqlar ústinen húkimdarlıq qılmawı ushın, Men olardı azaytaman. 16Mısır endi hesh qashan Izrailǵa súyenish bolmaydı. Kerisinshe, Mısırdıń baxıtsızlıǵı olarǵa Mısırdan járdem soraw arqalı gúna[†] islegenin esletedi. Sonda olar Meniń Quday Iye ekenimdi biledi»[+].

17Súrginde bolǵan waqtımızdıń jigirma jetinshi jılınıń birinshi ayınıń birinshi kúni maǵan Jaratqan Iyeden sóz tústi:

18– Insan ulı, Babiloniya[†] patshası Nabuxodonosor Tir[†] menen urısıw ushın áskerlerine qattı miynet ettirdi: hámme áskerdiń shashı túsip qaldı, jelkeleri qırshıldı. Biraq ol da, áskerleri de Tirden miynetine jarasa olja ala almadı.

19Sonlıqtan Quday Iye bılay deydi: «Men Babiloniya patshası Nabuxodonosorǵa Mısır jerin beremen. Ol Mısırdıń baylıǵın alıp ketedi. Onı talan-taraj qıladı, oljalap alıp ketedi. Bul onıń áskerleri ushın miynet haqı boladı[+]. 20Awa, Men oǵan Mısırdı miyneti ushın sıy qılıp beremen, sebebi ol hám onıń áskerleri Men ushın miynet etti, – deydi Quday Iye. 21– Sol kúni Men Izrail xalqın kúshli qılaman hám olardıń arasında ashıq sóylew ushın saǵan sayrap turǵan til beremen. Sonda olar Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip aladı».

#### 30


Mısır ushın joqlaw aytıw

1Maǵan Jaratqan Iyeden[†] sóz tústi:

2– Insan ulı, payǵambarshılıq[†] qılıp ayt: «Quday[†] Iye[†] bılay deydi:

Ah, sol kún, dep baqır!
3Sebebi sol kún jaqınlastı,
Jaratqan Iyeniń kúni jaqınlastı.
Bul kún qalıń bultlı boladı,
Milletlerdiń qıyamet-qayım kúni[+].
4Mısırǵa[†] qarsı qılısh shıǵadı.
Mısırlılar qılıshtan qırılǵanda,
Xabashstandı[†] qorqınısh biyleydi.
Mısırdıń baylıǵı alıp ketiledi,
Tiykarı kúl-talqan qılınadı[+].

5Xabashstan, Put, Lud, jat jerli jallanba áskerler, Kub hám olar menen pitim dúzgen ellerdiń xalqı qılıshtan ótkeriledi[+].

6Jaratqan Iye bılay deydi:
Mısırdıń awqamlasları qırıladı,
Maqtanıshlı qúdireti qulaydı.
Migdoldan Siwenege shekem,
Hámmesi qılıshtan ótkeriledi,
– deydi Quday Iye. –[+]
7Olar qańırap qalǵan ellerdiń ishindegi,
Eń jamanına aylanadı.
Onıń qalaları wayran etilgen qalalar ishindegi,
Eń wayran qılınǵanı boladı[+].
8Mısırǵa ot berip,
Onı qollaǵanlardıń hámmesin joq qılǵanımda,
Olar Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip aladı[+].

9Sol kúni qayǵı-ǵamsız jasap atırǵan xabashstanlılardı qorqıtıw ushın, Men kemeler menen xabarshılar jiberemen. Mısırdıń qıyamet-qayım kúninde, xabashstanlılardı qorqınısh biylep aladı. Mine, usı kún sózsiz keledi.

10Quday Iye bılay deydi:
Men Babiloniya[†] patshası Nabuxodonosordıń qolı menen,
Kóp sanlı Mısır xalqın joq qılaman[+].
11Nabuxodonosordıń ózi hám áskerleri,
Barlıq xalıqlar arasındaǵı eń jawızı.
Ol Mısırdı qurtıw ushın alıp kelinedi.
Mısırǵa qarsı qılıshların jalańashlap,
Jerdi ólilerge toltıradı.
12Men Nildiń tarmaqların qurıtıp,
Eldi zalımlardıń qolına beremen.
Eldi hám ondaǵı hámme nárseni,
Jat jerlilerdiń qolı menen wayran etemen.
Bunı Men, Jaratqan Iye aytıp turman[+].

13Quday Iye bılay deydi:
Men barlıq butlardı joq qılaman,
Noftaǵı qudaylardıń músinlerin qurtaman.
Mısırda endi húkimdar bolmaydı.
Mısır jerin qorqınıshqa salaman[+].
14Patrus úlkesin wayran qılaman,
Soan qalasına ot qoyaman,
No qalası ústinen húkim shıǵaraman[+].
15Mısırdıń qorǵanı bolǵan Singe ǵázebimdi tógemen.
No qalasınıń kóp sanlı xalqın qırıp taslayman.
16Mısırǵa ot qoyaman,
Sin sheksiz azap shegedi.
No qalasınıń diywalı tesiledi,
Nofqa kúpá-kúndiz dushpan hújim qıladı.
17Uon hám Piy-Beset jigitleri,
Qılıshtan nabıt boladı,
Qala xalqı súrgin[†] qılınadı[+].
18Men Mısırdıń biylik hasasın sındırǵan,
Hám de onıń maqtanıshlı qúdiretin qulatqan kúni,
Taxpanxeste kún túnekke aylanadı,
Qalanı qara bult qaplaydı,
Oǵan qaraslı qala-awıllardıń turǵınları súrgin qılınadı[+].
19Men Mısır ústinen húkim shıǵaraman.
Sonda olar Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip aladı»[+].

20Súrginde bolǵan waqtımızdıń on birinshi jılınıń birinshi ayınıń jetinshi kúni maǵan Jaratqan Iyeden sóz tústi:

21– Insan ulı, Men Mısır patshası faraonnıń[†] qolın sındırdım. Onıń shıpa tabıwı ushın, hesh kim qolın baylamadı, qaytıp qılısh uslawı ushın, hesh kim qolına taxtay salıp tańbadı[+]. 22Sonlıqtan Quday Iye bılay deydi: «Men Mısır patshası faraonǵa qarsıman. Men onıń eki qolın da: saw qolın da, sınǵan qolın da sındıraman. Qolındaǵı qılıshı jerge túsip ketedi. 23Mısırlılardı xalıqlar arasına tarqatıp, eller arasına shashıp jiberemen[+]. 24Men Babiloniya patshasınıń bilegine kúsh berip, qolına qılıshımdı uslataman. Al faraonnıń qolların sındıraman. Faraon Babiloniya patshasınıń aldında awır jaradar bolǵan adamday ıńırsıydı. 25Men Babiloniya patshasınıń qollarına kúsh beremen, al faraonnıń qollarında dárman qalmaydı. Men Babiloniya patshasına qılıshımdı bergenimde hám ol qılıshtı Mısır jerine qaray sozǵanda, olar Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip aladı. 26Men mısırlılardı xalıqlar arasına tarqatıp, ellerdiń arasına shashıp jiberemen. Sonda olar Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip aladı».

#### 31


Kedr aǵashı tuwralı tımsal

1Súrginde[†] bolǵan waqtımızdıń on birinshi jılınıń úshinshi ayınıń birinshi kúni maǵan Jaratqan Iyeden[†] sóz tústi:

2– Insan ulı, Mısır[†] patshası faraonǵa[†] hám onıń sansız xalqına bılay dep ayt:

«Ullılıqta saǵan teń keletuǵın kim bar[+]?
3Ánekey, sulıw shaqalı, qoyıw sayalı,
Lebanondaǵı kedr aǵashına uqsaǵan,
Assiriyaǵa[†] qara!
Onıń boyı bálent bolıp,
Tóbesi bultlarǵa tiyip turatuǵın edi[+].
4Suwlar onı suwǵardı,
Jer astı bulaqları onı ósirdi.
Aǵısları ol ósken jerden aqtı,
Tarmaqları toǵaydaǵı hámme tereklerdi qandırdı.
5Ol toǵaydaǵı barlıq tereklerden biyik bolıp ósti,
Suwǵa jaqsılap qanǵanlıqtan,
Baldaqları irilenip,
Shaqaları uzaydı.
6Aspandaǵı barlıq quslar,
Shaqalarına uya saldı.
Barlıq jabayı haywanlar,
Shaqaları astında balaladı.
Barlıq ullı milletler,
Onıń sayasında jasadı[+].
7Ol óziniń bálentligi menen,
Shaqalarınıń uzınlıǵı menen kórkem edi.
Sebebi tamırı ullı suwlarǵa tiyip turǵan edi.
8Qudaydıń baǵındaǵı kedrler onıń menen bellese almas edi.
Sárwiler onıń putaqlarına teń kelmes edi.
Shınarlardıń shaqaları onıkindey emes edi.
Qudaydıń baǵındaǵı birde bir terek,
Gózzallıqta oǵan teń kelmes edi[+].
9Men onı qalıń shaqalar menen bezedim,
Qudaydıń Eden baǵındaǵı hámme aǵashlar,
Oǵan háwes qılar edi.

10Sonlıqtan Quday[†] Iye[†] bılay deydi: Onıń boyı ósip, tóbesi bultlarǵa jetkende, ol biyikliginen tákabbirlenip ketti[+]. 11Sonıń ushın Men onı milletlerdiń húkimdarınıń qolına berdim hám ol onı óz jawızlıǵına jarasa jazaladı. Men onı quwıp jiberdim. 12Xalıqlar arasındaǵı eń jawızı onı kesip, taslap ketti. Shaqaları tawlarǵa hám oypatlıqlarǵa túsip, sınǵan putaqları jerdiń barlıq say-salalarında shashılıp jattı. Jer betindegi hámme milletler onıń sayasın tárk etip, ózin taslap ketti[+]. 13Aspandaǵı barlıq quslar qulaǵan aǵashqa kelip qondı, barlıq jabayı haywanlar shaqaları arasına jaylastı[+]. 14Endigiden bılay, suw boyında ósken hesh bir terek bunday bálent bolıp ósip, tóbesi bultlarǵa tiymewi, mol suw iship ósken hesh bir terek bunday dárejede bálent bolmawı ushın usılay boldı. Olardıń hámmesi górge kirgen adamlar menen birge ólimge, jer astındaǵı dúnyaǵa tapsırılǵan[+].

15Quday Iye bılay deydi: Kedr aǵashı óliler mákanına[†] kirgen kúni, Men onıń ushın aza tutsın dep, jer astı suw kózlerin bekittim. Olardıń aǵısın toqtattım, mol suwların aǵızbay qoydım. Bul aǵash ushın pútkil Lebanondı túnekke qapladım, barlıq tereklerin solıttım. 16Men onı górge kirgenler menen birge óliler mákanına túsirgenimde, qulawınıń shawqımınan milletlerdi titirettim. Sonda Eden baǵınıń barlıq terekleri de, Lebanonnıń eń jaqsı hám saylandı terekleri de, mol suw iship ósken terekler de jer astındaǵı dúnyada táselle taptı[+]. 17Onıń sayasında jasaǵanlar, yaǵnıy xalıqlar arasındaǵı onıń awqamlasları onıń menen birge óliler mákanına túsip, qılıshtan qaza tapqanlarǵa qosıldı. 18Eden baǵındaǵı tereklerdiń qaysı biri dańq-ataqta hám ullılıqta saǵan teń keledi eken? Biraq sen Eden terekleri menen birge jer astındaǵı dúnyaǵa kireseń. Sen qılıshtan qaza tapqanlar menen birge súnnetsizlerdiń arasında jatasań. Bul faraonnıń hám onıń sansız xalqınıń tımsalı, – deydi Quday Iye»[+].

#### 32


Faraon ushın joqlaw aytıw

1Súrginde[†] bolǵan waqtımızdıń on ekinshi jılınıń on ekinshi ayınıń birinshi kúni maǵan Jaratqan Iyeden[†] sóz tústi:

2– Insan ulı, Mısır[†] patshası faraon[†] ushın bılay dep joqlaw ayt:

«Sen ózińdi xalıqlar arasındaǵı arıslan dep bileseń,
Biraq óziń teńizdegi aydarhaǵa uqsaysań.
Dáryalarıńa boy taslaysań,
Ayaqlarıń menen suwlardı basqılaysań,
Tarmaqların ılaytasań[+].
3Quday[†] Iye[†] bılay deydi:
Ústińe torımdı taslayman.
Kóplegen xalıqlar jıynalıp,
Torım menen seni tartıp shıǵaradı[+].
4Seni jerge ılaqtıraman,
Ashıq maydanǵa taslayman.
Aspandaǵı barlıq quslardı ústińe qondıraman,
Jer betindegi barlıq jabayı haywanlar saǵan toyadı[+].
5Góshińdi tawlarǵa jayıp taslayman,
Oypatlıqlardı óligińe toltıraman.
6Jerdi tawlarǵa deyin aqqan qanıńa qandıraman,
Say-salalardı etińe toltıraman.
7Seni gúm qılǵanımnan keyin, kóklerdi jawaman,
Ondaǵı juldızlardı túnertemen,
Quyashtıń júzin bult penen qaplayman,
Ay da sáwle shashıwın toqtatadı[+].
8Aspandaǵı barlıq jaqtılıq shıraqların,
Ústińde qarańǵı qılaman,
Jerińdi zulmat penen qaplayman,
– deydi Quday Iye. –[+]
9Jer boylap, sen tanımaytuǵın xalıqlar arasında,
Seniń qulaǵanıńdı járiyalap,
Kóp xalıqlardıń júregine ǵulǵıla salaman.
10Kóp xalıqlardı saǵan hayran qaldıraman,
Aldında qılısh oynatqanımda,
Olardıń patshaları sen sebepli qaltırap qorqadı.
Sen qulaǵan kúni,
Hár biri óz janı ushın hár sátte titireydi[+].

11Quday Iye bılay deydi:
Babiloniya[†] patshasınıń qılıshı saǵan dúbeydi[+].
12Xalıqlar arasındaǵı eń jawızı bolǵan,
Kúshli áskerlerdiń qılıshı menen,
Seniń kóp sanlı xalqıńdı qıraman.
Olar Mısırdıń menmenligin ayaq astı qılıp,
Sansız xalqın qırıp joyadı[+].
13Mol suwlar janında baǵılıp atırǵan,
Pútkil malların joq qılaman,
Bunnan bılay, adam ayaǵı da,
Haywan tuyaǵı da bul suwlardı basqılamaydı.
14Sonda suwlardı tındıraman,
Dáryaların mayday bolıp aǵatuǵın qılaman,
– deydi Quday Iye. –
15Mısır jerin qańıratıp, bos qaldırǵanımda,
Onı hámme nársesinen jurday etkenimde,
Onda jasaytuǵınlardı qırıp taslaǵanımda,
Olar Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip aladı[+].

16Mine bul, milletlerdiń qızları aytatuǵın joqlaw. Mısır hám onıń kóp sanlı xalqı tuwralı usı joqlawdı aytadı, – deydi Quday Iye».


Mısır óliler mákanına túsedi

17Súrginde bolǵan waqtımızdıń on ekinshi jılı, aydıń on besinshi kúni maǵan Jaratqan Iyeden sóz tústi:

18– Insan ulı, Mısırdıń kóp sanlı xalqı ushın qayǵırıp jıla. Olardı hám kúshli milletlerdiń qızların górge kirgenler menen birge jer astındaǵı dúnyaǵa jiber[+]. 19Olarǵa bılay dep ayt: «Sen ózińdi basqalardan unamlıman dep oylaysań ba? Túsip, súnnetsizler menen birge jat»[+].

20Olar qılıshtan qaza tapqanlardıń arasında jan tapsıradı. Qılısh berildi. Mısırdı hám onıń kóp sanlı xalqın qırıp taslań. 21Óliler mákanındaǵı[†] eń kúshli sárkárdalar Mısır hám onıń awqamlasları tuwralı: «Qılıshtan ótkerilgen súnnetsizler jer astına túsirildi, olar sol jerde jatırıptı», – deydi[+].

22Assiriya[†] hám onıń pútkil áskerleri sol jerde jatır. Qılıshtan qaza tapqan áskerleriniń qábirleri átirapın qorshap alǵan[+]. 23Olardıń qábirleri tuńǵıyıqtıń eń túbinde, áskerleri onıń átirapında. Tiriler áleminiń húreyin ushırǵanlardıń hámmesi qılıshtan ótkerilip óltirildi[+].

24Elam da sol jerde, kóp sanlı xalqı da onıń qábiriniń átirapında. Olardıń hámmesi qılıshtan qaza tapqan. Tiriler áleminiń húreyin ushırǵan bul súnnetsizler jer astındaǵı dúnyaǵa tústi. Olar tuńǵıyıqqa túskenler menen birge óz shermendeligin alıp ketti[+]. 25Elamǵa hám onıń kóp sanlı xalqına óltirilgenler arasınan orın berildi. Adamları onıń dógeregine qoyıldı. Olardıń hámmesi súnnetsiz bolıp, qılıshtan ótkerilgen edi. Olar tiriler áleminiń húreyin ushırǵan edi, endi tuńǵıyıqqa túskenler menen birge óz shermendeligin alıp ketti. Olar qaza tapqanlardıń arasına ornalastı.

26Meshex penen Tubal da sol jerde kóp sanlı xalqı menen birge jatır. Adamlarınıń qábirleri olardıń átirapında. Bul súnnetsizler de tiriler áleminiń húreyin ushırǵanı ushın qılıshtan qaza tapqan[+]. 27Olar óliler mákanına qural-jaraqları menen kirgen, qılıshları basına qoyılǵan, súnnet etilmegen batırlar menen birge jatpaydı. Meshex penen Tubaldıń gúnaları súyeklerine ornalasıp alǵan. Óytkeni olar batırlar kibi tiriler áleminiń húreyin ushırdı. 28Faraon, sen de tas-talqan qılınıp, qılıshtan qaza tapqanlar menen birge súnnetsizler arasında jatasań[+].

29Edom[†] da óz patshaları hám barlıq húkimdarları menen birge ol jerde. Kúshliligine qaramastan, olardıń hámmesi qılıshtan qaza tapqanlar menen birge qoyılǵan. Olar súnnetsizler hám tuńǵıyıqqa túskenler menen birge jatır[+].

30Arqa táreptiń barlıq basshıları menen sidonlılar[†] da sol jerde. Olar kúshli bolıp, adamlardıń húreyin ushırǵanına qaramastan, qaza tapqanlar menen birge shermendelik penen ol jerge kirdi. Bul súnnetsizler qılıshtan qaza tapqanlar menen birge jatır hám tuńǵıyıqqa túskenler menen birge óz shermendeligin alıp ketti[+].

31Faraon hám onıń barlıq áskerleri bulardı kórip, ózleriniń qılıshtan qaza tapqan sansız xalqı ushın táselle tabadı, – deydi Quday Iye. 32– Men olarǵa tiriler áleminiń húreyin ushırıwǵa jol bergen bolsam da, faraon hám onıń sansız xalqı qılıshtan qaza tapqanlar menen birge súnnetsizlerdiń arasında jatadı, – deydi Quday Iye.

#### 33


Qudaydıń Ezekieldi Izrailǵa gúzetshi qılıp tayınlawı

1[•]Maǵan Jaratqan Iyeden[†] sóz tústi:

2– Insan ulı, óz xalqıń menen sóylesip, olarǵa bılay dep ayt: «Eger Men bir elge qılısh jibersem, sol jerdiń xalqı ózlerinen bir adamdı saylap, onı gúzetshi qılıp tayınlaydı[+]. 3Ol jerine kiyatırǵan qılıshtı kórip, kárnay[†] shalıp, xalqın eskertedi[+]. 4Eger birew kárnaydıń sestin esitse de, saqlanbasa hám qılısh kelip, onı óltirse, onıń qanı óz moynında qaladı[+]. 5Ol kárnay sestin esitip turıp, itibar bermegeni ushın, óz ólimine ózi ayıplı. Al ózin qáwipten saqlaǵan adam óz ómirin saqlap qaladı. 6Eger gúzetshi qılısh kiyatırǵanın kórse hám xalqın eskertiw ushın kárnay shalmasa, qılısh kelip, olardan birewiniń janın alsa, onda bul adam óz gúnası ushın óledi. Biraq onıń qanınıń qunın Men gúzetshiden talap etemen».

7Insan ulı, Men seni Izrail[†] xalqına gúzetshi etip tayınladım. Sen Meniń awzımnan shıqqan sózlerdi tıńlap, olardı Meniń atımnan eskert[+]. 8Men nahaq adamǵa: «Nahaq adam, sen sózsiz óleseń!» – desem, al sen nahaqtı jolınan qaytarıw ushın hesh nárse aytpasań, onda nahaq óz gúnası ushın óledi. Biraq Men onıń qanınıń qunın sennen talap qılaman. 9Eger sen nahaqtı jolınan qaytarıw ushın eskertseń, biraq ol óz jolınan qaytpasa, ol óz gúnası ushın óledi, al sen óz janıńdı saqlap qalasań[+].

10[•]Insan ulı, sen Izrail xalqına sizler bılay deysizler dep ayt: «Bizler qılmıslarımız benen gúnalarımızǵa kómildik, olar bizlerdiń dimarımızdı qurtıp atır. Bul awhalda qalay tiri qalamız?»[+] 11Olarǵa bılay dep ayt:

«Men, Quday[†] Iye[†] Óz tiriligim haqı aytaman: Men nahaq adamnıń ólimin qálemeymen, onıń óz jolınan qaytıp, jasawın qáleymen. Qaytıńlar! Jaman jollarıńızdan qaytıńlar! Nege óliwińiz kerek, Izrail xalqı?!»[+]

12Insan ulı, óz xalqıńa bılay dep ayt: «Eger haq adam gúna[†] islese, onıń haqlıǵı onı qutqara almaydı. Eger nahaq adam tuwrı jolǵa kirse, qılǵan qılmısları qulawına sebep bolmaydı. Sol sıyaqlı, haq adam gúna islese, burınǵı haqlıǵı onı tiri saqlap qala almaydı. 13Eger Men haq adamǵa jasaytuǵının aytsam, al ol haqlıǵına isenip, gúnaǵa qol ursa, onda onıń burınǵı haqlıǵı eske alınbaydı, qaytama, ol islegen jawızlıǵı ushın óledi[+]. 14Al nahaq adamǵa sózsiz óletuǵının aytsam, ol gúnalarınan júz burıp, tuwrılıq hám ádillikti júzege asırsa, 15qarızı ushın girewge alǵan zatın da, urlaǵan zatın da qaytarıp berse, ómirge eristiretuǵın qaǵıydalardı orınlasa hám qaytıp zulımlıq qılmasa, ol sózsiz jasaydı, ólmeydi[+]. 16Ol islegen gúnalardıń hesh biri eske alınbaydı. Bul adam tuwrı hám ádil isler qılǵanı ushın, sózsiz jasaydı».

17Seniń xalqıń: «Iyeniń jolı natuwrı», – deydi. Biraq ózleriniń jolı natuwrı. 18Eger haq adam haqlıǵınan tayıp, natuwrı islerge qol ursa, bunıń ushın óledi. 19Eger nahaq adam nahaqlıǵın taslap, ádil hám tuwrı islerdi isley baslasa, ol usılay islep, janın saqlap qaladı. 20Sizler bolsańız: «Iyeniń jolı natuwrı», – deysiz. Izrail xalqı, Men sizlerdiń hár birińizdi isińizge jarasa húkim qılaman.


Erusalimniń qulawı

21Súrginde[†] bolǵan waqtımızdıń on ekinshi jılınıń onınshı ayınıń besinshi kúni Erusalimnen[†] qashıp qutılǵan bir adam maǵan kelip:

– Qala basıp alındı, – dedi.

22Sol qashqın kelmesinen bir kún burın keshte Jaratqan Iyeniń qolı meniń ústimde boldı. Qashqın azanda aldıma kelmey turıp, Ol maǵan sóylew qábiletin qaytarıp berdi. Men jáne tilge kirdim[*][+]. 23Maǵan Jaratqan Iyeden sóz tústi:

24– Insan ulı, Izrail jeriniń wayran bolǵan jerlerinde jasap júrgen adamlar: «Ibrayım jalǵız ózi bolsa da, bul jerge iyelik qılǵan edi. Al bizler kóppiz, sonlıqtan bul jerdiń bizlerge iyelikke berilgenin anıq bilemiz», – dep aytpaqta[+]. 25Sonlıqtan olarǵa ayt: «Quday Iye bılay deydi: Sizler góshti qanı menen jeysiz, butlarǵa tabınasız, qan tógesiz. Solay qıla tura, bul jerge iyelik qılmaqshımısız[+]? 26Sizler qılıshıńızǵa isenesiz, jerkenishli islerdi qılasız, hár birińiz basqa adamnıń hayalın haramlaysız. Solay qıla tura, bul jerge iyelik qılmaqshımısız?» 27Olarǵa ayt: «Quday Iye bılay deydi: Tiriligim haqı ant ishemen: wayran bolǵan jerde jasap atırǵanlar qılıshtan nabıt boladı. Ashıq dalada bolǵanlardı Men jabayı haywanlarǵa jem qılaman. Bekinisli jerlerde hám úńgirlerde bolǵanlar illetten óledi[+]. 28Bul jerdi qańıraǵan shólistanǵa aylandıraman. Onıń maqtanıshlı qúdireti payanına jetedi. Izrail tawlarında da adam qalmaydı, ol jerge hesh kim ayaq baspaydı. 29Islegen jerkenishli isleri ushın jerdi qańıraǵan shólistanǵa aylandırǵanımda, olar Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip aladı»[+].

30Insan ulı, jerlesleriń diywallar qasında hám úyleriniń bosaǵasında turıp, sen tuwralı bir-birine: «Júriń, Jaratqan Iyeden qanday sóz kelgen eken, esiteyik», – dep atır. 31Olar toparlasıp keledi. Meniń xalqım seniń aldıńda otıradı, sózlerińdi tıńlaydı, biraq olardı orınlamaydı. Olar tillerinde jaǵımpazlanǵanı menen, júreklerinde óz paydasın gózleydi[+]. 32Sen olar ushın, jaqsı sazende hám muhabbat haqqında qosıq aytatuǵın xosh hawaz qosıqshısań. Olar sózlerińdi esitedi, biraq olardı orınlamaydı. 33Bular júzege asqanda, mine, júzege asıp ta atır, olar ózleriniń arasında bir payǵambardıń[†] bolǵanın bilip aladı[+].

#### 34


Izrail shopanları

1Maǵan Jaratqan Iyeden[†] sóz tústi:

2– Insan ulı, Izrail shopanlarına payǵambarshılıq[†] qıl. Payǵambarshılıq qılıp, olarǵa, yaǵnıy shopanlarǵa ayt: «Quday[†] Iye[†] bılay deydi: Súriwdi baǵıwdıń ornına ózlerin baǵıp júrgen Izrail[†] shopanları, hásiret shegesiz![+] 3Sizler may[†] jeysiz, júnnen kiyim kiyesiz, semiz qoylardı soyasız, biraq súriwdi baqpaysız[+]. 4Hálsizge kúsh bermedińiz, keseldi shıpalamadıńız, súyegi sınǵannıń sınıǵın tańbadıńız. Adasqandı qaytıp alıp kelmedińiz, joytılǵandı izlemedińiz. Qaytama, olardı kúsh penen, rehimsiz basqardıńız. 5Olar shopansız hár jaqqa taradı hám tarqap júrip, jabayı haywanlarǵa jem boldı[+]. 6Qoylarım tawlarda hám biyik tóbelerde gezdi. Olar barlıq jerge jayıldı, olardı hesh kim izlemedi, tabıwǵa urınbadı.

7Sonlıqtan, shopanlar, Jaratqan Iyeniń sózin tıńlań!

8Tiriligim haqı ant ishemen, – deydi Quday Iye, – shopannıń joqlıǵı sebepli qoylarım talandı hám jırtqısh haywanlarǵa jem boldı. Shopanlarım qoylarımdı izlemedi, qoylarımdı baqpay, ózlerin baqtı[+]. 9Sonlıqtan, shopanlar, Jaratqan Iyeniń sózin tıńlań![+] 10Quday Iye bılay deydi: Men shopanlarǵa qarsıman! Men olardan esap talap etemen hám endigiden bılay, olarǵa qoylarımdı baqtırmayman. Artıq ózlerin de baqpaydı. Endi olarǵa jem bolmawı ushın, awızlarınan qoylarımdı tartıp alaman.

11Quday Iye bılay deydi: Men Ózim qoylarımdı izleymen hám olarǵa qarayman[+]. 12Tarqalıp ketken qoylardıń arasında shopan súriwine qalay qaraytuǵın bolsa, Men de olarǵa solay qarayman. Bult túnergen bultlı kúni tarqalıp ketken qoylarımdı hámme jerden qutqarıp alaman[+]. 13Olardı xalıqlardıń arasınan shıǵarıp, ellerden jıynap alaman. Ata jurtına alıp kelip, Izrail tawlarında, saylarında hám eldiń adam mákan basqan jerleriniń hámmesinde baǵaman[+]. 14Men olardı jasıl jaylawlarda baǵaman, Izraildıń bálent tawları olardıń órisi boladı. Olar sol jerlerdegi maysazarlarda jatıp, Izraildıń tawlarındaǵı mol shópli jaylawlarda otlaydı[+]. 15Qoylarıma Men Ózim shopan bolaman, olarǵa dem berip, tınıshlandıraman, – deydi Quday Iye. 16– Joytılǵanın izleymen, adasqanın qaytıp alıp kelemen, súyegi sınǵannıń sınıǵın tańaman, awırǵanına mádet beremen, al semiz hám kúshlisin bolsa, joq qılaman. Olardı ádalatlıq penen baǵaman[+].

17Sizlerge kelsek, qoylarım, – deydi Quday Iye, – qoy menen qoy, qoshqar menen teke arasında qazılıq qılaman[+]. 18Jasıl jaylawda otlaǵanıńız az bolǵanday, jegenińizden qalǵanın basqılap atırsız! Taza suwdan ishkenińiz jetkilikli emestey, ishkenińizden qalǵanın ayaǵıńız benen ılaytıp atırsız! 19Meniń qoylarım sizlerdiń basqılap taslaǵan shóplerińizdi jep, ayaqlarıńız benen ılaytıp taslaǵan suwlarıńızdı ishiwi kerek pe?

20Sonlıqtan Quday Iye bılay deydi: Semiz qoy menen arıq qoy arasında Men Ózim qazılıq qılaman. 21Hálsiz qoylardı quwıp shıǵarmaǵansha, sizler olardı jambasıńız hám iynińiz benen iyterip, shaqıńız benen dúktińiz[+]. 22Men qoylarımdı qutqaraman, olar endi talanbaydı. Jáne de, qoy menen qoydıń arasında qazılıq qılaman. 23Olardıń ústinen baǵatuǵın bir shopandı, qulım Dawıttı qoyaman. Dawıt olardı baǵadı hám olardıń shopanı boladı[+]. 24Men, Jaratqan Iye, olardıń Qudayı, al qulım Dawıt olardıń húkimdarı boladı. Bunı Men, Jaratqan Iye aytıp turman[+].

25Men olar menen tınıshlıq kelisimin[†] dúzip, eldegi barlıq jırtqısh haywanlardı quwıp shıǵaraman. Sonda qoylarım jabayı tábiyat qoynında qáwipsiz jasap, toǵaylarda uyıqlaydı[+]. 26Men olardı jarılqayman hám tawımnıń átirapında jasataman. Óz waqtında jawın jawdıraman, bul jawınlar bereketli jawınlar boladı[+]. 27Aǵashlar óz miywesin, jer óz ónimin beredi. Xalıq óz jerinde qáwipsiz jasaydı. Moyıntırıqların sındırıp, olardı qul qılǵanlardıń qollarınan azat etkenimde, olar Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip aladı[+]. 28Bunnan bılay, olar milletlerge talanbaydı hám jırtqısh haywanlar olardı jemeydi. Olar qáwipsiz jasaydı, hesh kim olardı qorqıtpaydı. 29Men olarǵa ónimdar jerlerdi beremen, olar endi elde ashlıqtan qırılmaydı, xalıqlardıń tabasına da ushıramaydı. 30Sonda olar Meniń ózleriniń Qudayı Jaratqan Iye ekenimdi, ózleri menen birge ekenimdi hám Izrail xalqı Meniń xalqım ekenin bilip aladı, – deydi Quday Iye. 31– Sizler Meniń qoylarım, jaylawdaǵı qoylarımsız. Sizler adamsızlar, Men bolsam, sizlerdiń Qudayıńızban, – deydi Quday Iye»[+].

#### 35


Edomǵa qarsı payǵambarshılıq

1Maǵan Jaratqan Iyeden[†] sóz tústi:

2– Insan ulı, júzińdi tawlı Seir jerine qaratıp, oǵan qarsı payǵambarshılıq[†] qılıp,[+] 3oǵan ayt: «Quday[†] Iye[†] bılay deydi: Háy, tawlı Seir jeri, Men saǵan qarsıman. Qolımdı kóterip, seni kimsesiz qańıratıp taslayman[+]. 4Qalalarıńdı qarabaqanaǵa aylandırıp, adamsız qaldıraman. Sonda Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip alasań[+].

5Ázelden dushpanshılıǵıń bolǵanlıqtan, Izrail[†] apatqa ushırap, sońǵı jazasın tartıp atırǵanda, olardı qılıshtıń erkine tapsırdıń[+]. 6Sol qılǵanlarıń ushın, tiriligim haqı aytaman, – deydi Quday Iye, – seni qanǵa bılǵayman, qan izińnen qalmaydı. Qan tógiwden tiksinbegeniń ushın, qan da seniń izińnen qalmaydı[+]. 7Tawlı Seir jeri, seni adamsız shólge aylandıraman. Saǵan kelip-ketiwshilerdi joq qılaman. 8Ózińdi óli denege toltıraman. Tóbeshiklerińde, oypatlıqlarıńda hám barlıq saylarıńda qılıshtan qaza tapqanlar qulap jatadı. 9Seni máńgige qańıratıp, bos qaldıraman. Qalalarıńda adam jasamaytuǵın boladı. Sonda Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip alasań.

10Men, Jaratqan Iye sol jerde bolǵanıma qaramastan, sen: „Bul eki xalıq hám olardıń jerleri biziki boladı, olardı iyelep alamız“, – degeniń ushın, 11tiriligim haqı aytaman, – deydi Quday Iye, – xalqımdı jek kórip, ashıw hám qızǵanshaqlıq penen olarǵa ne qılǵan bolsań, Men de saǵan sonı isleymen. Saǵan qazılıq qılǵanımda, olarǵa Ózimdi ayan etemen[+]. 12Sonda sen Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip alasań. Men seniń Izrail tawlarına: „Qańırap bos qaldı, olar bizge jem qılıp berildi!“ – dep masqaralap aytqan barlıq sózlerińdi esittim[+]. 13Sen kóz aldımda maqtanıp, Maǵan qarsı gápti kóbeyttiń. Men bulardı esittim.

14Quday Iye bılay deydi: Pútkil jer beti quwanıshqa bólenip atırǵanda, men seni qańıratıp, quw dalaǵa aylandıraman. 15Izrail xalqınıń miyras jeri bosap qalǵanda qalay quwanǵan bolsań, sol isti seniń de basıńa salaman. Tawlı Seir jeri hám pútkil Edom[†] birgelikte quw dalaǵa aylanasız. Sonda hámme Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip aladı»[+].

#### 36


Quday Izrailǵa bereket bermekshi

1– Insan ulı, Izrail[†] tawlarına payǵambarshılıq[†] qılıp, olarǵa ayt: «Izrail tawları, Jaratqan Iyeniń[†] sózin tıńlań![+] 2Quday[†] Iye[†] bılay deydi: Dushpan sizler tuwralı: „Hay-hay, áyyemgi biyiklikler endi bizlerdiki boldı!“ – dep aytqan edi». 3Sonlıqtan payǵambarshılıq etip, mına sózlerdi ayt: «Quday Iye bılay deydi: Hár tárepten talap, wayran qılǵanı sebepli, sizler aman qalǵan milletlerdiń múlkine aylandıńız, olardıń tabasına hám ósegine qaldıńız. 4Háy, Izrail tawları, Quday Iyeniń sózin tıńlań! Quday Iye tawlarǵa hám tóbelerge, saylar menen oypatlıqlarǵa, dógerektegi aman qalǵan milletlerge olja bolıp, tabaǵa qalǵan elsiz qarabaqanalarǵa hám adamsız qalǵan qalalarǵa sóylemekte[+]. 5Quday Iye bılay deydi: Aman qalǵan milletlerge, ásirese, Edomǵa[†] qarsı lawlaǵan ǵázebim menen sóyleymen. Olar jaylawlardı talan-taraj qılıw ushın, júregi shadlanıp, jek kóriwshilik penen jerimdi ózlerine múlik qılıp aldı»[+].

6– Sonlıqtan Izrail jeri tuwralı payǵambarshılıq etip, tawlarǵa hám tóbelerge, saylar menen oypatlıqlarǵa ayt: «Quday Iye bılay deydi: Sizler xalıqlardıń mazaqlawlarınan azap shekkenińiz ushın, Men qızǵanıshım hám ǵázebim menen sóyleymen. 7Endi bolsa Quday Iye bılay deydi: Men ant iship aytaman: átirapıńızdaǵı xalıqlardıń ózleri masqaralanıp, azap shegedi. 8Al sizler bolsańız, Izrail tawları, shaqalarıńızdı jayıp, xalqım Izrail ushın miywe beresiz, sebebi olar jaqında eline qaytıp keledi. 9Mine, Men sizlerge qayırılıp qarap, názer salaman, sizler súrilip, egilesiz. 10Sizlerdiń turǵınlarıńızdı, pútkil Izrail xalqın, olardıń hámmesin kóbeytemen. Qalalar adamǵa toladı, qarabaqanalar abat qılınadı[+]. 11Adamlardıń hám mallardıń sanın kóbeytemen, olar ónip-ósip kóbeyedi. Men sizlerge burınǵıday adamlardı qonıs bastıraman hám burınǵıdan da kóbirek jaqsılıq qılaman. Sonda sizler Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip alasız[+]. 12Xalqım Izraildı ústińizge alıp kelemen, olar sizlerdi iyeleydi, sizler olardıń múlki bolasız. Qaytıp olardı balalarınan mahrum etpeysiz[+].

13Quday Iye bılay deydi: Izrail tawları, sizler tuwralı: „Adamlardı jalmaytuǵın, xalqın perzentinen mahrum qılatuǵın“, – deydi[+]. 14Sonlıqtan, endi adamlardı jalmamaysız, bunnan bılay, xalqıńnıń súrnigiwine sebep bolmaysız, – deydi Quday Iye. 15– Endi milletlerdiń ústińizden kúlgenin esitpeytuǵın bolasız, xalıqlardıń tabalawın kóterip júrmeysiz, xalqıńdı perzentlerinen juda etpeysiz, – deydi Quday Iye».

16Maǵan Jaratqan Iyeden sóz tústi:

17– Insan ulı, Izrail xalqı óz jerinde jasap atırǵanda, tutqan jolı hám islegen isi menen ol jerdi haramladı. Olardıń jolı Meniń názerimde etegi kelgen hayaldıń haramlıǵına uqsaydı[+]. 18Qan tókkeni hám ózleriniń butları menen jerdi haramlaǵanı ushın, olarǵa ǵázebimdi tóktim[+]. 19Men olardı xalıqlar arasına tarqatıp, jer boylap shashıp jiberdim. Olardı tutqan jolları hám islegen isleri ushın jazaladım[+]. 20Olar qaysı xalıq arasına barsa da, sol jerdegi adamlar: «Olar Jaratqan Iyeniń xalqı, biraq Onıń jerinen shıǵıp ketiwge májbúr bolıptı», – deytuǵın boldı. Usılay etip, xalqım Meniń muxaddes[†] atıma til tiyiwine jol qoya berdi. 21Olar ózleri barǵan xalıqlar arasında til tiygizgen muxaddes atım ushın janım ashıdı[+].

22Sonlıqtan Izrail xalqına ayt: «Quday Iye bılay deydi: Izrail xalqı, Men bulardı sizler ushın emes, al sizler barǵan jerlerińizde til tiygizgen Ózimniń muxaddes atım ushın isleymen. 23Milletlerdiń arasında til tiygizilgen, olardıń arasında sizler til tiygizgen ullı atımnıń muxaddesligin kórsetemen. Men olardıń kóz aldında sizler arqalı Óz muxaddesligimdi ayan qılǵanımda, xalıqlar Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip aladı, – deydi Quday Iye[+]. 24– Sizlerdi milletlerdiń arasınan, hámme ellerden jıynap alıp, óz jerińizge alıp kelemen[+]. 25Keyin ústińizge taza suw sebemen, sizler taza bolasız. Sizlerdi barlıq napákligińizden hám barlıq butlarıńızdan tazalayman[+]. 26Sizlerge jańa júrek hám jańa ruwx beremen. Deneńizden tas júrekti alıp taslap, jumsaq júrek beremen[+]. 27Ishińizge Óz Ruwxımdı salaman, sizler Meniń qaǵıydalarıma say jasaysız, buyrıqlarıma ámel qılıp, olardı orınlaysız[+]. 28Sonda ata-babalarıńızǵa bergen jerimde jasaysız. Sizler Meniń xalqım, Men sizlerdiń Qudayıńız bolaman[+]. 29Men sizlerdi barlıq napáklikten saqlayman. Ǵállege ósip, mol ónim beriwdi buyıraman, bunnan bılay ashlıqqa duwshar qılmayman[+]. 30Endi ashlıq sebepli xalıqlarǵa masqara bolmawıńız ushın, miywe jemislerin hám atızlardaǵı ónimdi mol qılaman[+]. 31Sonda jawız jolıńızdı hám jaman islerińizdi esińizge alıp, qılmıslarıńız hám jerkenishli islerińiz sebepli ózińizden jerkenesiz[+]. 32Bunı sizler ushın islep atırǵanım joq, – deydi Quday Iye, – mınanı bilip qoyıń: Izrail xalqı, tutqan jollarıńız ushın qızarıp, uyalıń.

33Quday Iye bılay deydi: Sizlerdi barlıq qılmıslarıńızdan tazalaǵan kúnim qalalarǵa ornalastıraman, qarabaqanalardı abat qılaman. 34Olay-bulay ótkenlerdiń kóz aldında wayran bolıp jatırǵan shólge islew beriledi. 35Sonda olar: „Mına shólge aylanǵan jer Eden baǵınday bolıptı. Mına wayran bolıp, adamsız qarabaqanaǵa aylanǵan qalaǵa diywal salınıp, adamlar mákan basıptı“, – deydi[+]. 36Sonda átirapıńızda qalǵan xalıqlar buzılǵandı tikleytuǵın, shóldi eginzarǵa aylandıratuǵın – bul Jaratqan Iye ekenin biledi. Bunı Men, Jaratqan Iye aytaman hám júzege asıraman.

37Quday Iye bılay deydi: Men xalqım Izraildıń jalbarınıwlarına qulaq salıp, olar ushın mınanı isleymen: adamlardı qoy súriwindey kóp qılaman[+]. 38Belgilengen bayramlarda Erusalimde[†] qurbanlıq[†] qılınatuǵın qoylar qansha kóp bolsa, bosap qalǵan qalalar da adamlarǵa sonshelli tolı boladı. Sonda Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip aladı»[+].

#### 37


Kewip qalǵan súyekler oypatlıǵı

1Jaratqan Iyeniń[†] qolı meniń ústimde edi. Ol meni Óz Ruwxı menen alıp ketip, oypatlıqtıń ortasına aparıp qoydı. Ol jer súyeklerge tolıp atırǵan edi[+]. 2Ol meni olardıń arası menen jeteledi, men oypatlıqta jatırǵan sansız súyeklerdi kórdim. Súyekler júdá kewip qalǵan edi. 3Ol mennen:

– Insan ulı, mına súyekler tirile ala ma? – dep soradı. Men Oǵan:

– Quday[†] Iye[†], bunı tek Sen bileseń, – dep juwap berdim[+]. 4Keyin Ol maǵan bılay dedi:

– Payǵambarshılıq[†] etip, mına súyeklerge bılay dep ayt: «Kewip qalǵan súyekler, Jaratqan Iyeniń sózin tıńlań! 5Quday Iye bul súyeklerge bılay demekte: Men sizlerge jan beremen, sizler tirilesiz[+]. 6Ústińizge sińirler pitirip, et ósiremen hám teri menen qaplayman. Ishińizge jan salaman, sizler tirilesiz hám Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip alasız».

7Men ózime tapsırılǵanday, payǵambarshılıq ettim. Payǵambarshılıq etip atırǵanımda, tasırlaǵan shawqım esitildi, súyekler bir-biri menen birlese basladı. 8Men olarda sińirdiń hám ettiń qalay payda bolǵanın, olardı teri qaplaǵanın kórdim. Biraq denesinde ele jan joq edi. 9Sonda Ol maǵan bılay dedi:

– Janǵa payǵambarshılıq qıl. Insan ulı, payǵambarshılıq qılıp, oǵan bılay dep ayt: «Quday Iye bılay deydi: Háy jan, tórt tárepten samal bolıp, mına óltirilgenlerdiń ústine es, olar tirilsin».

10Men Ol tapsırǵanday, payǵambarshılıq qıldım. Jan olarǵa kirip, olar tirildi, ayaqqa turdı. Olar júdá ullı alamanǵa aylandı[+]. 11Sonda Ol maǵan bılay dedi:

– Insan ulı, mına súyekler – pútkil Izrail[†] xalqı. Olar: «Súyegimiz quwrap qaldı, úmitimiz úzildi, bizler tamırdan úzilip taslanǵanbız», – deydi. 12Sonlıqtan payǵambarshılıq etip, olarǵa ayt: «Quday Iye bılay deydi: Xalqım, Men qábirlerińizdi ashıp, sizlerdi górden shıǵaraman hám Izrail jerine alıp kelemen[+]. 13Qábirlerińizdi ashıp, o, xalqım, sizlerdi górden shıǵarǵanımda, Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip alasız. 14Sizlerge ruwxımdı salaman, sizler tirilesiz. Men sizlerdi óz jerińizge ornalastıraman. Sonda bunı Meniń, yaǵnıy Jaratqan Iyeniń aytqanın hám júzege asırǵanın bilesiz, – deydi Jaratqan Iye»[+].

15Maǵan Jaratqan Iyeden sóz tústi:

16– Insan ulı, sen bir tayaq alıp, oǵan: «Yahuda[†] hám onıń menen birlesken izraillılar ushın» dep jaz. Keyin basqa tayaq alıp, oǵan: «Yusup hám onıń menen birlesken Izrail xalqı ushın Efrayımnıń[†] tayaǵı» dep jaz. 17Eki tayaqtı bir-birine qosıp usla, olar qolıńda bir tayaqtay bolıp kórinsin. 18Xalqıń: «Qolıńdaǵı ne, túsindirip bereseń be?» – dep sorasa,[+] 19olarǵa bılay dep ayt: «Quday Iye bılay deydi: Men Efrayımnıń qolındaǵı tayaǵın, yaǵnıy Yusup penen birlesken Izrail urıwlarınıń tayaǵın alıp, Yahudanıń tayaǵına qosaman. Olardı bir tayaq qılıp, Óz qolımda uslayman»[+]. 20Sen jazıw jazǵan eki tayaq olardıń kóz aldında seniń qolıńda turǵanda, 21olarǵa Quday Iye bılay deydi dep ayt:

«Men Izrail xalqın hámme jaqtan, ózleri barǵan xalıqlardıń arasınan jıynap alıp, ózleriniń jerine alıp kelemen[+]. 22Olardı sol jurtta, Izrail tawlarında bir xalıq qılaman hám olardıń hámmesin bir patsha basqaratuǵın boladı. Olar endi eki xalıq bolmaydı hám eki patshalıqqa bólinbeydi. 23Endi butlar menen, jerkenishli zatlar menen hám hár qıylı nadurıs nárseler menen ózlerin haramlamaydı. Gúnaǵa batıp jasaǵan mánzillerinen olardı azat etip, tazalayman. Olar Meniń xalqım, Men olardıń Qudayı bolaman[+].

24Qulım Dawıt olarǵa patsha boladı hám hámmesiniń shopanı boladı. Olar Meniń buyrıqlarım menen jasaydı, qaǵıydalarıma ámel qılıp, olardı orınlaydı[+]. 25Olar Men qulım Yaqıpqa[†] bergen jerde, ata-babaları jasaǵan jerde jasaydı. Sol jerge olardıń ózleri, balaları hám balalarınıń balaları máńgige mákan basadı. Qulım Dawıt máńgige olardıń húkimdarı boladı[+]. 26Men olar menen tınıshlıq kelisimin[†] dúzemen, bul kelisim máńgige dawam etedi. Olardı ayaqqa turǵızaman, kóbeytemen hám Ózimniń Muxaddesxanamdı[†] olardıń ortasına máńgige ornataman[+]. 27Olardıń arasında mákan basaman. Men olardıń Qudayı, olar Meniń xalqım boladı[+]. 28Muxaddesxanam máńgige olardıń arasında jaylasqanda, xalıqlar Izraildı muxaddes qılatuǵın Men, Jaratqan Iye ekenin bilip aladı»[+].

#### 38


Gogqa qarsı payǵambarshılıq

1Maǵan Jaratqan Iyeden[†] sóz tústi:

2– Insan ulı, Magog jerindegi Meshex hám Tubaldıń ullı húkimdarı Gogqa júzińdi qaratıp, oǵan payǵambarshılıq[†] qıl:[+] 3«Quday[†] Iye[†] bılay deydi: Háy, Meshex hám Tubaldıń ullı húkimdarı Gog, Men saǵan qarsıman! 4Men seni basqa tárepke burıp jiberip, jaqlarıńa qarmaq salaman. Seni hám pútkil ordańdı, atlarıńdı, atlılarıńdı, bezenip kiyinip alıp, úlken hám kishi qalqan uslaǵan úlken toparıńdı, qılısh penen qurallanǵanlardıń hámmesin súyrep shıǵaraman[+]. 5Qalqan uslap, duwlıǵa kiygen Persiya,[†] Xabashstan[†] hám Put xalıqları,[+] 6Gomerdiń barlıq áskerleri, arqadaǵı alıs jurt Togarma xalqınıń pútkil láshkerleri, sonday-aq, kóplegen xalıqlar seniń menen birge boladı[+].

7Tayar tur! Janıńa jıynalǵan pútkil alaman menen birge tayar tur! Sen olarǵa jetekshi bolasań. 8Kóp waqıttan keyin, sen atlanısqa shaqırılasań. Sońǵı jıllarda sen urıstan ózin tiklep alǵan bir jerge hújim qılasań. Bul jerdiń xalqı kóp milletlerden shıǵıp, uzaq waqıttan beri adamsız qalǵan Izrail[†] tawlarına jıynalǵan. Onıń turǵınları milletler arasınan alıp kelinip, házir qáwipsiz jasap atır[+]. 9Sen dawılday kóterileseń. Seniń óziń, láshkerleriń hám seniń menen bolǵan kóp xalıq eldi qaplap alıw ushın, bulttay bolıp kelesiz[+].

10Quday Iye bılay deydi: Sol kúni sen jaman qıyallarǵa berilip, jawız jobalar dúzeseń. 11Sen bılay deyseń: „Qorǵansız jerlerge bastırıp barıp, biyǵam, tınısh jasap atırǵan xalıqqa hújim qılaman. Olardıń diywalı da, támbilenetuǵın qapısı da joq[+]. 12Burın qańırap bos jatqan, házir adam mákan basqan qalalarda jasap atırǵan xalıqtı talap, oljalayman. Sharwashılıq hám sawda menen shuǵıllanatuǵın, milletlerdiń arasınan jıynalıp, dúnyanıń orayında jasaytuǵın bul xalıqqa qol salaman“. 13Sheba, Dedan, Tarshish sawdagerleri hám onıń barlıq jolbasshıları sennen: „Sen talaw ushın keldiń be? Talan-taraj qılıw, gúmis hám altın alıp ketiw, mal hám baylıqtı tartıp alıw, mol oljalı bolıw ushın láshker tartıp keldiń be?“ – dep soraydı»[+].

14Sonlıqtan insan ulı, payǵambarshılıq qılıp, Gogqa ayt: «Quday Iye bılay deydi: Sol kúni xalqım Izraildıń qáwipsizlikte jasap atırǵanına seniń kóziń jetedi. 15Sonda arqadaǵı alıs jurtıńnan kóp xalıqlardı: atlılardı, ullı jıyındı hám sansız láshkerlerdi ertip keleseń. 16Sen jer júzin qaplaǵan bult kibi, xalqım Izrailǵa hújim jasaysań. Keleshekte, háy Gog, Men seni Óz jerime jiberemen. Milletlerdiń kóz aldında, sen arqalı muxaddesligimdi[†] ayan etip, milletlerge Ózimdi tanıtaman[+].

17Quday Iye bılay deydi: Áyyemgi dáwirlerde qullarım Izrail payǵambarları arqalı aytqan adamım sen emesseń be? Sol waqıtları olar Meniń seni izraillılarǵa qarsı jiberetuǵınım tuwralı jıllar boyı payǵambarshılıq etti[+]. 18Gogtıń Izrail jerine hújim etetuǵın kúni, – deydi Quday Iye, – qáhárlenip, ǵázebim lawlaydı. 19Qızǵanshaqlıǵım menen ǵázep otında janıp, sol kúni Izrail jerinde ullı jer silkiniw júz beretuǵının járiyalayman[+]. 20Teńizdegi balıqlar, kóktegi quslar, jabayı haywanlar, barlıq jer bawırlawshılar, jer betindegi barlıq adamlar Meniń aldımda titireydi. Tawlar astan-kesten boladı, tik jarlar qulaydı hám barlıq diywallar jer menen jeksen boladı[+]. 21Pútkil tawlarımda Gogqa qarsı qılısh shaqıraman, – deydi Quday Iye. – Hár bir adamnıń qılıshı óz tuwısqanına qarsı boladı[+]. 22Gogtı illet hám qan tógiw menen jazalayman. Onıń hám láshkerleriniń ústine, janındaǵı kóp xalıqlardıń ústine ǵarq etiwshi jawın, taslı burshaq, ot hám kúkirt jawdıraman[+]. 23Solay etip, Men ullılıǵımdı hám muxaddesligimdi kórsetemen hám kóp milletlerdiń kóz aldında Ózimdi ayan etemen. Sonda olar Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip aladı»[+].

#### 39


Gogtıń jeńiliske ushırawı

1– Insan ulı, sen Gogqa qarsı payǵambarshılıq[†] qılıp, oǵan ayt: «Quday[†] Iye[†] bılay deydi: Háy, Meshextiń hám Tubaldıń ullı húkimdarı Gog, Men saǵan qarsıman![+] 2Seni basqa tárepke burıp jiberemen, arqadaǵı alıs jurttan shıǵarıp, Izrail[†] tawlarına alıp kelemen[+]. 3Shep qolıńdaǵı sadaǵıńdı hám oń qolıńdaǵı oǵıńdı urıp túsiremen[+]. 4Sen pútkil láshkerleriń hám janıńdaǵı xalıqlar menen birge Izrail tawlarında qulaysań. Seni hár túrli jırtqısh quslarǵa hám jabayı haywanlarǵa jemtik qılaman[+]. 5Sen ashıq maydanda óleseń. Bunı Men aytıp turman, – deydi Quday Iye. 6– Men Magog jerine hám atawlarda qáwipsiz jasap atırǵanlarǵa ot jiberemen. Sonda olar Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip aladı[+].

7Men Ózimniń muxaddes[†] atımdı xalqım Izrailǵa ayan etemen. Bunnan bılay, muxaddes atıma til tiygiziwine jol qoymayman. Sonda xalıqlar Izraildıń Muxaddesi, Jaratqan Iye Men ekenimdi bilip aladı[+]. 8Mine, bul kún keledi hám júzege asadı, – deydi Quday Iye, – yaǵnıy sol Men aytqan kún.

9Izrail qalalarınıń turǵınları sırtqa shıǵıp, qural-jaraqlardı, úlken hám kishkene qalqanlardı, oq jay hám onıń oqların, tayaq hám nayzalardı otqa jaǵadı. Olar jeti jıl otın boladı[+]. 10Daladan otın tasıwǵa, toǵaydan otın shabıwǵa hájet qalmay, qural-jaraqlardı otın qıladı. Izrail xalqı ózlerin tonaǵanlardı tonaydı, ózlerinen tartıp alǵanlardan tartıp aladı, – deydi Quday Iye[+].

11– Sol kúni Men Izraildan, teńizdiń shıǵısındaǵı Jolawshılar oypatlıǵınan Gogqa qábirstan ushın orın beremen. Ol ótken-ketkenlerdiń jolın tosadı. Ol jerge Gog penen onıń pútkil láshkerleri jerlenedi hám ol jer „Gogtıń sansız láshkerleriniń oypatlıǵı“ dep ataladı. 12Eldi tazalaw ushın, Izrail xalqı olardı jeti ay boyı jerleydi. 13Eldegi pútkil xalıq olardı jerlewge qatnasadı. Men Ózimdi dańqqa eristirgen kúnim, Izrail xalqı abırayǵa iye boladı, – deydi Quday Iye. 14– Usı jeti ay ótkende, hár kúni eldi gezip júretuǵın adamlar belgilenedi. Olar menen birge eldi tazalaw ushın kómiwsiz qalǵan ólilerdi kómetuǵın adamlar da belgilenedi. 15Eldi gezip júrgenler adam súyegin kórip qalsa, onıń qasına belgi qoyıp ketedi. Jerlewshiler onı alıp, Gogtıń sansız láshkerleriniń oypatlıǵına jerleydi. 16Sol jerde Hamona degen qala da boladı. Olar usılayınsha eldi tazalaydı».

17Insan ulı, sen bolsań, – deydi Quday Iye, – hár túrli quslarǵa hám barlıq jabayı haywanlarǵa bılay dep ayt: «Meniń sizler ushın soyatuǵın qurbanlıǵıma, Izrail tawlarındaǵı ullı qurbanlıqqa[†] ján-jaqtan jıynalıp kelińler. Ol jerde gósh jep, qan ishesiz[+]. 18Bashan[†] úlkesinde semirtilip baǵılǵan qoshqarlardıń, toqlılardıń, tekelerdiń, buǵalardıń góshi hám qanı sıyaqlı, kúshli adamlardıń hám dúnya húkimdarlarınıń góshin jep, qanın ishesiz[+]. 19Meniń sizler ushın soyatuǵın qurbanlıǵımnan toyǵansha góshtiń mayın jep, más bolǵansha qan ishesiz. 20Meniń dasturxanımnan atlarǵa, atlılarǵa, kúshli jawıngerlerge hám hár qıylı áskerlerge toyasız, – deydi Quday Iye. 21– Men milletler arasında ullılıǵımdı ayan etemen. Barlıq xalıqlar Meniń shıǵarǵan húkimimdi hám olardı qúdiretli qolım menen jazalaǵanımdı kóredi. 22Sol kúnnen baslap, Izrail xalqı Meniń ózleriniń Qudayı Jaratqan Iye ekenimdi bilip aladı[+]. 23Basqa xalıqlar Izrail xalqınıń Maǵan qıyanet qılǵanı sebepli, óz jazıǵı ushın súrgin[†] etip alıp ketilgenin biledi. Men olardan júzimdi jasırdım, olardı dushpanlardıń qolına berdim hám hámmesi qılıshtan qaza taptı[+]. 24Olarǵa óz napákligine hám nızamsızlıǵına jarasa is tuttım hám júzimdi olardan jasırdım.

25Sonlıqtan Quday Iye bılay deydi: Endi Men Yaqıptı[†] burınǵı abadanshılıǵına eristiremen, pútkil Izrail xalqına rehim qılaman hám muxaddes atım húrmeti qızǵanaman[+]. 26Olarǵa hesh kim qáwip tuwdırmay, óz ellerinde qorqınıshsız jasap atırǵanında, olar Maǵan qılǵan qıyanetleri ushın uyaladı[+]. 27Olardı xalıqlar arasınan qaytarıp, dushpan jerlerinen jıynap alǵanımda, kóp milletlerdiń kóziniń aldında olar arqalı Óz muxaddesligimdi ayan etemen[+]. 28Men olardı xalıqlar arasına tarqatıp jibergen bolsam da, keyin ol jerde olardıń birde birewin qaldırmay óz jerine jıynaǵanımda, olar Meniń ózleriniń Qudayı Jaratqan Iye ekenimdi bilip aladı. 29Men Izrail xalqınıń ústine Ruwxımdı tógemen, endi hesh qashan júzimdi olardan jasırmayman, – deydi Quday Iye»[+].

#### 40


Taza Ibadatxana tuwralı ayan

1[•]Súrginde[†] bolǵan waqtımızdıń jigirma besinshi jılınıń birinshi ayınıń onınshı kúni Erusalimniń[†] basıp alınǵanına on tórt jıl bolǵan edi. Sol kúni Jaratqan Iyeniń[†] qolı meniń ústimde bolıp, Jaratqan Iye[†] meni sol jerge alıp bardı[+]. 2Ayanda Quday[†] meni Izrail[†] eline alıp barıp, bálent bir tawdıń ústine turǵızıp qoydı. Ol jerdiń qubla tárepinde imaratlar bolıp, qalaǵa uqsap turǵan edi[+]. 3Meni sol jerge alıp bardı. Qarasam, dárwaza aldında bir adam tur. Onıń kórinisi jıltıraǵan qoladay bolıp, qolında zıǵır jip hám ólsheytuǵın tayaq bar edi[+]. 4Sol adam maǵan bılay dedi:

– Insan ulı, kózleriń menen kór, qulaqlarıń menen esit. Kórsetken nárselerimniń hámmesine dıqqat qoy. Meniń saǵan kórsetiwim ushın, sen bul jerge alıp kelindiń. Kórgenlerińniń hámmesin Izrail xalqına jetker[+].


Shıǵıs dárwaza imaratı

5Qarasam, Ibadatxananıń[†] sırtı aylana diywal menen qorshalǵan eken. Sol adamnıń qolındaǵı ólsheytuǵın tayaqtıń uzınlıǵı altı shıǵanaq bolıp, hár bir shıǵanaqtıń uzınlıǵı ádettegi ólshemnen tórt elige artıq edi. Ol diywaldı ólshedi, diywaldıń qalıńlıǵı da, biyikligi de bir ólshew tayaǵına teń boldı[+]. 6Keyin ol shıǵısqa qarap turǵan dárwazaǵa barıp, tekshelerden kóterilip, dárwaza bosaǵasın ólshedi. Bosaǵa tabaldırıǵınıń eni bir tayaqqa teń bolıp, bul birinshi bosaǵa edi[+]. 7Dárwaza imaratınıń ishinde saqshılardıń bólmeleri bar edi. Olardıń uzınlıǵı da, eni de bir tayaqqa teń bolıp, usı bólmelerdi ajıratıp turǵan diywallardıń qalıńlıǵı bes shıǵanaq edi. Dáliz jolınıń aqırında Ibadatxana háwlisine qaraǵan aywan bolıp, usı aywanǵa shıǵatuǵın tabaldırıqtıń eni bir tayaqqa teń boldı. 8Soń ol aywandı ishten ólshedi, onıń dálizden tısqarı uzınlıǵı bir tayaq shıqtı. 9Keyin ol aywandı sırttan ólshedi, onıń uzınlıǵı segiz tayaq shıqtı. Aywan esiginiń eki qaptalındaǵı sútinge uqsaǵan shıǵıńqı diywallardıń hár qaysısınıń qalıńlıǵı eki shıǵanaqtan edi. Bul aywan dárwaza imaratınıń ishinde bolıp, Ibadatxanaǵa qarap turǵan edi. 10Shıǵıs dárwaza imaratınıń ishiniń eki qaptalında da úsh-úshten bólmeler bolıp, olardıń hámmesiniń ólshemi de, olardıń arasındaǵı diywallar da birdey qalıńlıqta edi. 11Ol dárwazanıń kirer awzın ólshedi, ol on shıǵanaq, al dálizdiń eni on úsh shıǵanaq shıqtı. 12Saqshılardıń bólmeleriniń hár qaysısınıń aldında eni bir shıǵanaqtan bolǵan páskeltek paqsa bar edi. Saqshılardıń bólmeleriniń eni de, uzınlıǵı da altı shıǵanaq edi. 13Keyin dárwaza imaratınıń tóbesiniń enin, bir bólmeniń shetki diywalınan qarama-qarsı turǵan bólmeniń shetki diywalına shekemgi aralıqtı ólshedi. Tóbeniń eni jigirma bes shıǵanaq shıqtı. 14Keyin ol dárwaza imaratınıń háwli tárepindegi shıǵıńqı diywalların ólshedi. Olardıń biyikligi alpıs shıǵanaq shıqtı. 15Dárwaza imaratınıń kirer awızdan shıǵar awızǵa shekemgi uzınlıǵı eliw shıǵanaq edi. 16Dárwaza imaratınıń ishiniń eki tárepinde jaylasqan saqshılardıń bólmeleri menen olardıń arasındaǵı diywallarda, sonday-aq aywannıń ishiniń hár bir tárepinde ayna tárizli oyıqlar bar edi. Aywannıń háwli tárepindegi shıǵıńqı diywalları palma aǵashınıń súwretleri menen bezelgen edi[+].


Sırtqı háwli

17Keyin ol meni sırtqı háwlige alıp kirdi. Háwli átirapında otız bólme hám tas tóselgen jol bar edi[+]. 18Dárwazalardıń eki tárepindegi tas joldıń eni dárwazalardıń uzınlıǵına teń edi. Bul tas jol háwlidegi tas joldan pásirek edi. 19Ol háwliniń enin, shıǵıstaǵı dárwaza imaratınıń shıǵar awzınan ishki háwliniń kirer awzına shekemgi aralıqtı ólshedi, ol júz shıǵanaq shıqtı.


Arqa dárwaza

20Ol sırtqı háwliniń arqaǵa qaraǵan dárwazasınıń uzınlıǵı menen enin ólshedi. 21Imarattıń eki tárepindegi úsh-úshten qurılǵan saqshılardıń bólmeleri, olardıń arasındaǵı diywallardıń hám aywannıń ólshemi birinshi dárwaza imaratınıń ólshemleri menen birdey edi. Imarattıń uzınlıǵı eliw shıǵanaq, eni jigirma bes shıǵanaq edi. 22Diywallardaǵı ayna tárizli oyıqlardıń, aywannıń hám palma aǵashınıń súwretleriniń ólshemleri shıǵıs dárwazasındaǵı menen birdey edi. Dárwazaǵa jeti basqaldaqlı tekshe arqalı kóteriletuǵın edi. Al aywan imarattıń ishki tárepinde edi. 23Arqa dárwazasınıń aldında da shıǵıs dárwazasınıń aldındaǵıday qarama-qarsı turǵan ishki háwliniń dárwaza imaratı bar edi. Bul adam ishki dárwaza imaratınan sırtqı dárwaza imaratına shekemgi aralıqtı ólshedi. Aralıq júz shıǵanaq shıqtı.


Qubla dárwaza

24Ol meni qubla tárepke alıp bardı. Ol jerde qublaǵa qaraǵan dárwaza imaratı bar edi. Ol imarattıń diywalların hám aywanın ólshedi. Olardıń ólshemleri basqalardiki menen birdey shıqtı. 25Basqa dárwaza imaratlarında bolǵanınday, bul dárwaza imaratınıń da, onıń aywanınıń da hámme tárepinde ayna tárizli oyıqlar bar edi. Imarattıń uzınlıǵı eliw shıǵanaq, eni jigirma bes shıǵanaq bolıp shıqtı. 26Oǵan jeti basqaldaqlı tekshe arqalı kóterilip, aywanǵa kiretuǵın edi. Imarattıń ishki diywalları palma aǵashınıń súwretleri menen bezelgen edi. 27Ishki háwliniń de qublaǵa qaraǵan dárwazası bar edi. Ol qubladaǵı sırtqı dárwazadan usı dárwazaǵa shekemgi aralıqtı ólshedi. Aralıq júz shıǵanaq shıqtı.


Ishki háwlige kiretuǵın dárwazalar

28Ol meni qubla dárwaza arqalı Ibadatxananıń ishki háwlisine alıp kirdi de, qubladaǵı dárwazanı ólshedi. Onıń da ólshemleri basqalardiki menen birdey edi[+]. 29Saqshılardıń bólmeleriniń, olar arasındaǵı diywallardıń hám aywannıń ólshemi de basqa imaratlardaǵılar menen birdey bolıp shıqtı. Dárwaza imaratınıń hám onıń aywanınıń hámme tárepinde ayna tárizli oyıqlar bar edi. Dárwaza imaratınıń uzınlıǵı eliw shıǵanaq, eni jigirma bes shıǵanaq edi. 30Ishki háwlidegi dárwaza imaratlarınıń hár biriniń aywanınıń uzınlıǵı jigirma bes shıǵanaq, eni bes shıǵanaq edi. 31Aywan sırtqı háwlige qarap turǵan bolıp, onıń kirer awzınıń eki qaptalındaǵı shıǵıńqı diywalları palma aǵashınıń súwretleri menen bezelgen edi. Dárwazaǵa segiz basqaldaqlı tekshe arqalı kóteriletuǵın edi.

32Ol shıǵıs dárwazasınıń imaratı arqalı meni ishki háwlige alıp kirdi hám onı ólshedi. Ol da basqalarday bolıp shıqtı. 33Saqshılar bólmeleri, olar arasındaǵı diywalları hám aywannıń ólshemleri basqaları menen birdey edi. Imarattıń da, onıń aywanınıń da hámme tárepinde ayna tárizli oyıqlar bar edi. Dárwaza imaratınıń uzınlıǵı eliw shıǵanaq, eni jigirma bes shıǵanaq edi. 34Aywan sırtqı háwlige qarap turǵan bolıp, onıń shıǵıńqı diywalları palma aǵashınıń súwretleri menen bezelgen edi. Dárwazaǵa segiz basqaldaqlı tekshe arqalı kóteriletuǵın edi.

35Keyin ol meni arqa dárwazaǵa alıp kelip, dárwaza imaratın ólshedi. Onıń ólshemleri basqa imaratlardıń ólshemleri menen birdey edi. 36Saqshılar bólmeleri, olardıń arasındaǵı diywalları hám aywannıń ólshemi basqalardiki menen birdey edi. Imarattıń ishiniń hámme tárepinde aynala ayna tárizli oyıqlar bar edi. Imarattıń uzınlıǵı eliw shıǵanaq, eni jigirma bes shıǵanaq edi. 37Aywan sırtqı háwlige qarap turǵan bolıp, onıń shıǵıńqı diywalları palma aǵashınıń súwretleri menen bezelgen edi. Dárwazaǵa segiz basqaldaqlı tekshe arqalı kóteriletuǵın edi.


Qurbanlıqtı tayarlaytuǵın orınlar

38Ishki dárwazanıń aywanınıń qaptalında, bólek bir bólmeli jay bar edi. Jandırılatuǵın qurbanlıqlar[†] usı jerde juwılatuǵın edi[+]. 39Jandırılatuǵın qurbanlıqtı, gúna[†] hám ayıp qurbanlıǵın soyıw ushın dárwaza aywanınıń ishinde, eki qaptalda ekew-ekewden tórt stol turdı[+]. 40Aywannıń sırtında bolsa, eki tárepte eki stoldan tórt stol bolıp, olar arqa dárwazaǵa kiretuǵın teksheden kórinip turdı. 41Solay etip, dárwazanıń ishki hám sırtqı táreplerinde qurbanlıqlardı soyıwǵa arnalǵan segiz stol bar edi. 42Jandırılatuǵın qurbanlıqlar ushın jonılǵan tastan qurılǵan jáne tórt stol bar edi. Hár bir stoldıń uzınlıǵı hám eni bir yarım shıǵanaq, biyikligi bir shıǵanaq edi. Jandırılatuǵın qurbanlıqlardı hám basqa qurbanlıqlardı soyıw ushın arnalǵan qural-jaraqlar onıń ústinde turdı. 43Aywannıń diywallarına hár biri tórt eli bolǵan ilmekler qaǵılǵan edi. Qurbanlıq góshi bolsa stollar ústine qoyılatuǵın edi.


Ruwxaniylerdiń bólmeleri

44Ishki dárwazanıń sırtında, ishki háwlide eki bólme bar edi. Bulardıń birewi arqadaǵı dárwazanıń janında bolıp, qublaǵa qaraǵan, ekinshisi shıǵıs dárwazanıń janında bolıp, arqaǵa qaraǵan edi[+]. 45Adam maǵan bılay dedi:

– Qublaǵa qarap turǵan bólme Ibadatxanada xızmet etip atırǵan ruwxaniylerge[†] arnalǵan. 46Al arqaǵa qarap turǵan bólme qurbanlıq orında xızmet etip atırǵan ruwxaniylerge arnalǵan. Bular Sadoqtıń urpaqları bolıp, olarǵa Lebiy urıwı arasınan Jaratqan Iyege xızmet etiw ushın, Oǵan jaqınlasıwǵa ruxsat etilgen edi[+].

47Keyin ol ishki háwlini ólshedi. Ol tórt múyeshli bolıp, uzınlıǵı da, eni de júz shıǵanaq shıqtı. Qurbanlıq orın Ibadatxananıń aldında edi[+].


Ibadatxana

48Ol meni Ibadatxananıń aywanına alıp kelip, onıń bosaǵasınıń eki tárepindegi sútinge uqsaǵan shıǵıńqı diywalların ólshedi. Diywallardıń qalıńlıǵı bes shıǵanaq, eni úsh shıǵanaq shıqtı. 49Aywannıń óziniń uzınlıǵı jigirma shıǵanaq, eni on eki shıǵanaq edi. Aywanǵa on basqaldaqlı tekshe arqalı kóteriletuǵın edi. Aywannıń kirer awzınıń eki tárepinde eki sútin bar edi[+].

#### 41

1Keyin ol meni Muxaddes bólmeniń[†] qapısına alıp barıp, qapınıń eki tárepindegi diywallardı ólshedi. Eki táreptegi diywaldıń da qalıńlıǵı altı shıǵanaq edi. 2Bosaǵanıń ózi on shıǵanaq, eki tárepindegi diywallar bes shıǵanaqtan edi. Ol Muxaddes bólmeni de ólshedi. Onıń uzınlıǵı qırıq shıǵanaq, eni jigirma shıǵanaq shıqtı[+]. 3Keyin ol ishki bólmege kirip, onıń bosaǵasınıń jaqlaw diywalların ólshedi. Diywallardıń qalıńlıǵı eki shıǵanaqtan, bosaǵanıń ózi altı shıǵanaq, al eki tárepten bosaǵaǵa qosılǵan diywallardıń uzınlıǵı jeti shıǵanaqtan edi. 4Ol ishki bólmeni de ólshedi. Onıń uzınlıǵı da, eni de jigirma shıǵanaq edi. Ol maǵan:

– Bul Eń muxaddes bólme,[†] – dedi[+].


Ibadatxananıń diywalına qosıp salınǵan bólmeler

5Ol Ibadatxana[†] diywalın ólshedi. Diywaldıń qalıńlıǵı altı shıǵanaq shıqtı. Ibadatxananıń sırtqı diywalına taqap, aylandırıp salınǵan bólmelerdiń eni tórt shıǵanaq edi[+]. 6Bul bólmeler biriniń ústine biri úsh qabat etip salınıp, hár qabatta otız bólmeden bar edi. Ibadatxana diywalları shıǵarılıńqırap tekshedey etip órilip, sol shıǵıńqıraǵan jeri párdiywal xızmetin atqardı. Solay etip, bólmelerdi bastırǵan aǵashlar Ibadatxana diywalına kirmey turdı[+]. 7Ibadatxana diywalınıń tómengi bólegi joqarıdaǵı bólegine qaraǵanda qalıńıraq bolǵanı ushın joqarıdaǵı bólmeler keńirek edi. Tómengi qabattan ekinshi qabatqa, onnan úshinshi qabatqa kóteriletuǵın edi.

8Men Ibadatxana átirapına salınǵan usı bólmelerdiń tırnaǵın kórdim. Onıń biyikligi bir tayaq, yaǵnıy altı shıǵanaq edi. 9Bólmelerdiń sırtqı diywalınıń qalıńlıǵı bes shıǵanaq edi. Ibadatxana aylanasında aylanıp turǵan bólmeler menen 10ruwxaniylerdiń[†] bólmeleriniń arasındaǵı aralıqtıń eni jigirma shıǵanaq edi. 11Bólmelerdiń qubla hám arqa tárepinde ashıq maydanǵa qaraǵan esikleri bar edi. Bólmeler átirapındaǵı sırtqa shıǵıńqırap turǵan tırnaqtıń eni bes shıǵanaq edi.


Ibadatxananıń batısındaǵı imarat

12Ibadatxananıń artındaǵı, yaǵnıy batıs tárepindegi ashıq maydanda eni jetpis shıǵanaq, uzınlıǵı toqsan shıǵanaq, diywalınıń qalıńlıǵı bes shıǵanaq bolǵan úlken bir imarat bar edi.


Ibadatxanaǵa tiyisli ulıwma ólshemler

13Keyin ol Ibadatxananı ólshedi. Ibadatxananıń uzınlıǵı júz shıǵanaq shıqtı. Ibadatxananıń artındaǵı ashıq maydan, art bettegi imarat hám onıń diywalı júz shıǵanaq shıqtı[+]. 14Ibadatxananıń aldınǵı tárepindegi, yaǵnıy shıǵıs tárepindegi ashıq maydannıń eni júz shıǵanaq shıqtı. 15Ol Ibadatxananıń artındaǵı ashıq maydanǵa qarap turǵan imarattıń uzınlıǵın ólshedi. Imarat penen onıń eki qaptalındaǵı dálizlerdiń uzınlıǵı júz shıǵanaq shıqtı.


Ibadatxananıń ishki qurılısı

Ibadatxananıń ishi hám onıń aywanı, 16bosaǵalar, ayna tárizli oyıqlar hám qosımsha islengen ernekler tabaldırıqtıń aldınan hám edennen ayna tárizli oyıqlarǵa shekem aǵash penen qaplanǵan edi. Ayna tárizli oyıqlarǵa da aǵashtan islew berip qaplanǵan edi[+]. 17Ibadatxana hám aywannıń ishindegi hámme diywalları, qapılardıń joqarısı, 18kerublardıń[†] hám palma aǵashınıń súwretleri salınǵan taxtalar menen qaplanǵan edi. Hár eki kerubtıń ortasında bir palma aǵashınıń súwreti salınǵan bolıp, hár bir kerubtıń eki bet-álpeti bar edi[+]. 19Palma aǵashına bir tárepten kerubtıń adamnıń bet-álpetine uqsaǵan júzi, ekinshi tárepten arıslanǵa uqsaǵan júzi qarap turǵan edi. Bunday súwretler Ibadatxananıń ishki diywalların aylandırıp,[+] 20edennen qapılardıń ústilerine shekem islengen edi. 21Muxaddes bólmeniń qapısınıń jaqlawları tórt múyeshli edi. Eń muxaddes bólmeniń qapısınıń jaqlawları da sonday edi[+]. 22Uzınlıǵı hám eni eki shıǵanaq, biyikligi úsh shıǵanaq bolǵan aǵashtan islengen bir qurbanlıq[†] orın bar edi. Onıń múyeshleri, tiykarı hám qaptalları aǵashtan islengen edi. Sol adam maǵan:

– Bul Jaratqan Iyeniń[†] aldındaǵı stol, – dedi.

23Muxaddes bólmeniń de, Eń muxaddes bólmeniń de jarma qapısı bar edi. 24Olardıń hár bir tárepi eki taxtadan ibarat bolıp, jıynalmalı etip islengen edi[+]. 25Muxaddes bólmeniń qapılarına diywallardaǵıday kerublar menen palma aǵashınıń súwretleri salınǵan edi. Aywannıń aldına aǵash shertek qurılǵan edi[+]. 26Aywannıń eki tárepindegi diywallarda ayna tárizli oyıqlar hám palma aǵashınıń súwretleri bar edi. Ibadatxananıń qosımsha bólmelerinde de shertekler bar edi[+].

#### 42


Ruwxaniylerdiń bólmeleri

1Adam meni arqadaǵı jol arqalı sırtqı háwlige alıp shıǵıp, ruwxaniylerdiń[†] bólmelerine alıp bardı. Bul bólmeler ashıq maydannıń hám Ibadatxananıń[†] artındaǵı jaydıń arqa tárepinde jaylasqan edi[+]. 2Bólmelerdiń esigi arqaǵa qarap turǵan bolıp, imarattıń uzınlıǵı júz shıǵanaq, eni eliw shıǵanaq edi. 3Imarattıń bir tárepi ishki háwliniń eni jigirma shıǵanaq bolǵan ashıq jerine, ekinshi tárepi sırtqı háwlidegi tas tóselgen jolǵa qarap turǵan edi. Imarat úsh qabat qılıp qurılǵan bolıp, onıń qaptal dálizleri bar edi. 4Imarattıń aldında eni on shıǵanaq, uzınlıǵı júz shıǵanaq[*] bolǵan ayaq jol bolıp, sol jol arqalı imaratqa kiriwge bolatuǵın edi. Bólmelerdiń qapıları arqaǵa qaray ashılatuǵın edi. 5Úshinshi qabattaǵı bólmeler ekinshi qabattaǵıǵa, ekinshi qabattaǵı bólmeler birinshi qabattaǵıǵa qaraǵanda tarlaw edi. Sebebi ústingi qabattaǵı bólmelerdiń dálizleri kóbirek orın alıp turǵan edi. 6Usı úsh qabatlı imaratta háwlilerdegidey sútinler bolmadı. Sonlıqtan joqarǵı qabattaǵı bólmeler tómengi qabattaǵı bólmelerden tar edi. 7Bólmeler sırtqı háwliden diywal arqalı ajıratılıp turdı. Diywal bólmelerdiń aldında eliw shıǵanaqqa sozılıp jattı. 8Sırtqı háwlidegi bólmelerdiń uzınlıǵı eliw shıǵanaq, al Ibadatxana táreptegi bólmelerdiń uzınlıǵı júz shıǵanaq edi. 9Sırtqı háwliden tómengi bólmelerge kiretuǵın awız shıǵıs tárepte jaylasqan edi. 10Bul awız háwliniń diywalı baslanǵan jerde edi.

Ibadatxananıń qubla[*] tárepinde de ruwxaniylerdiń bólmeleri bar edi. Olar ashıq maydannıń hám Ibadatxananıń artındaǵı imarattıń qubla tárepinde jaylasqan edi. 11Bólmelerdiń aldında ayaq jol bar edi. Bul bólmelerdiń uzınlıǵı da, eni de, barlıq esikleri de, jaylasıwı da arqa táreptegi bólmeler menen birdey kóriniste edi. 12Qubladaǵı bólmelerge shıǵıstan, diywaldı boylap turǵan joldıń baslanǵan jerinen kiretuǵın edi.

13Adam maǵan bılay dedi:

– Ashıq maydannıń arqasındaǵı hám qublasındaǵı bólmeler – muxaddes bólmeler.[†] Jaratqan Iyege[†] jaqınlasatuǵın ruwxaniyler eń muxaddes[†] zatlardı sol jerde jeydi. Eń muxaddes qurbanlıqlardı[†] – ǵálle sadaqaların,[†] gúna[†] hám ayıp qurbanlıqların sol jerge qoyadı. Sebebi ol jer muxaddes[+]. 14Ruwxaniyler muxaddes orınnan sırtqı háwlige tuwrı shıǵıp ketpewi tiyis. Olar xızmet waqtında kiygen kiyimlerin usı jerge sheship qoyıwı kerek. Sebebi bul kiyimler muxaddes. Xalıqtıń aldına shıqpasınan aldın, ruwxaniyler kiyimlerin ózgertiwi kerek[+].


Ibadatxana aymaǵı

15Ol Ibadatxananıń ishki jaǵındaǵı ólshemlerdi alıp bolǵannan soń, meni shıǵıstaǵı dárwaza arqalı alıp shıǵıp, Ibadatxana dógeregindegi sırtqı aymaqtı ólshey basladı. 16Ol ólsheytuǵın tayaq penen shıǵıs tárepti ólshedi. Ol bes júz shıǵanaq shıqtı. 17Arqa tárepti ólshedi, ol bes júz shıǵanaq shıqtı. 18Qubla tárepti ólshedi, ol da bes júz shıǵanaq shıqtı. 19Keyin batısqa aylanıp, onı ólshedi, ol da bes júz shıǵanaq shıqtı. 20Usılayınsha, ol Ibadatxana aymaǵınıń tórt tárepin ólshep shıqtı. Muxaddes orındı muxaddes emes orınnan ajıratıp turatuǵın diywal bar edi. Onıń uzınlıǵı da, eni de bes júz shıǵanaqqa teń edi[+].

#### 43


Jaratqan Iyeniń saltanatınıń Ibadatxananı toltırıwı

1Keyin adam meni shıǵısqa qarap turǵan dárwazaǵa alıp keldi[+]. 2Mine, Izraildıń[†] Qudayınıń saltanatı shıǵıs tárepten kirip keldi. Dawısı kúshli aqqan suwlardıń gúmbirlisi yańlı edi. Saltanatınan jer júzi nurǵa tolıp turdı[+]. 3Bul ayan Quday[†] Erusalimdi[†] nabıt qılıwǵa kelgeninde hám Kebar kanalı boyında bolǵanımda kórgen ayanlarıma uqsar edi. Men jerge et betimnen jıǵıldım[+]. 4Jaratqan Iyeniń[†] saltanatı shıǵısqa qaraǵan dárwazadan Ibadatxanaǵa[†] kirdi. 5Ruwx meni kóterip, ishki háwlige alıp keldi. Men Ibadatxananıń Jaratqan Iyeniń saltanatına tolıp turǵanın kórdim[+].

6Adam qasımda turǵanında, Ibadatxanadan maǵan sóylegen dawıstı esittim. 7Ol bılay dedi:

– Insan ulı, bul orın Meniń taxtım turatuǵın hám taban tireytuǵın jerim. Usı jerde, Izrail xalqınıń arasında máńgige bolaman. Bunnan bılay, Izrail xalqı da, patshaları da, ózleriniń opasızlıǵı menen hám marhum patshalarına sıyınıwı menen muxaddes[†] atımdı haramlamaytuǵın boladı[+]. 8Olar bosaǵasın bosaǵamnıń qasına, qapılarınıń jaqlawların Meniń qapı jaqlawlarımnıń qasına qurdı. Meniń menen olardıń arasında tek ǵana bir diywal bar edi. Olar islegen jerkenishli isleri arqalı Meniń muxaddes atımdı haramladı. Sonlıqtan ǵázep penen olardı joq qıldım. 9Endi Izrail xalqı opasızlıqların hám marhum patshalarına sıyınıwdı Mennen awlaq qılsın. Sonda Men olardıń arasında máńgige mákan basaman.

10Insan ulı, usı Ibadatxana tuwralı Izrail xalqın xabardar qıl. Olar islegen gúnalarınan uyalsın, mına Ibadatxananıń jobası menen tanısıp shıqsın[+]. 11Eger olar islegen barlıq islerinen uyalıp, pushayman bolsa, onda olarǵa Ibadatxananıń kórinisin, jaylasıw tártibin, kiretuǵın hám shıǵatuǵın jerlerin, onıń qurılısı menen dúzilisin hám tártip-qaǵıydaların kórset. Onıń qurılısı menen qaǵıydaların saqlawı hám olarǵa ámel qılıwı ushın, bulardıń hámmesin olardıń kóz aldına jazıp qoy. 12Ibadatxana nızamı mınaday: tawdıń tóbesi hám onıń átirapındaǵı aymaq – júdá muxaddes! Ibadatxana nızamı mine usınday!


Qurbanlıq orın

13Ibadatxanadaǵı qurbanlıq[†] orınnıń ólshemleri bir shıǵanaq hám qosımsha tórt eli turatuǵın uzınıraq shıǵanaq penen ólshenedi. Qurbanlıq orınnıń aynalasında tereńligi bir shıǵanaq, eni bir shıǵanaq, erneginiń eni bir qarıs bolǵan salmasha boladı. Qurbanlıq orınnıń biyikligi mınaday:[+] 14Qurbanlıq orınnıń tómengi bóleginiń biyikligi salmashanıń túbinen ólshegende eki shıǵanaq, ústingi tárepiniń ekinshi bólektiń túbine deyingi aralıǵı bir shıǵanaq. Ortadaǵı bólektiń biyikligi tórt shıǵanaq, ústingi tárepiniń úshinshi bólektiń túbine deyingi aralıǵı bir shıǵanaq. 15Eń ústingi úshinshi bólektiń, yaǵnıy qurbanlıq jaǵılatuǵın orınnıń biyikligi tórt shıǵanaq bolıp, onnan tórt shaq shıǵıp turadı[+]. 16Qurbanlıq orınnıń oshaǵınıń uzınlıǵı da, eni de on eki shıǵanaq bolıp, tórt múyeshlik kórinisinde boladı. 17Ortadaǵı bóleginiń tórt tárepi de on tórt shıǵanaqtan edi. Qurbanlıq orınnıń túbindegi salmashanıń erneginiń biyikligi yarım shıǵanaq boladı. Dógeregine aylandırıp islengen salmashanıń tereńligi bir shıǵanaq edi. Qurbanlıq orınnıń tekshesi shıǵıs tárepte boladı[+].

18Adam maǵan bılay dedi:

– Insan ulı! Quday Iye[†] bılay deydi: «Qurbanlıq orındı qurǵannan keyin, onıń ústinde jandırılatuǵın qurbanlıqtı usınıw hám qan serpiw qaǵıydaları mınaday:[+] 19Maǵan xızmet etiw ushın janıma jaqınlasa alatuǵın Sadoq násilinen bolǵan lebiyli[†] ruwxaniylerge[†] gúna[†] qurbanlıǵı retinde bir buǵa ber, – deydi Quday Iye[+]. 20– Buǵanıń qanın alıp, qurbanlıq orınnıń tórt shaqına súrtip, joqarǵı bólektiń tórt múyeshine hám erneklerine aylandırıp serpip shıqsın. Usılayınsha qurbanlıq orın tazalanıp, páklenedi[+]. 21Keyin gúna qurbanlıǵı ushın shalınǵan buǵanı Muxaddesxananıń sırtındaǵı arnawlı orınǵa alıp barıp, órtep jibersin[+].

22Ekinshi kúni gúna qurbanlıǵı ushın minsiz teke usınılsın. Buǵanıń qanı menen tazalanǵanı sıyaqlı, tekeniń qanı menen de qurbanlıq orın tazalansın. 23Qurbanlıq orındı páklegennen soń, minsiz buǵa menen qoshqardı 24Jaratqan Iyeniń, Meniń aldıma alıp kel. Ruwxaniyler olarǵa duz sewip, olardı jandırılatuǵın qurbanlıq qılıp Maǵan usınsın[+].

25Jeti kún dawamında, hár kúni minsiz bir tekeni gúna qurbanlıǵı qılıp usınsın. Jáne de, minsiz bir buǵa menen minsiz bir qoshqardı da qurbanlıqqa usınsın[+]. 26Usı jeti kún dawamında ruwxaniyler qurbanlıq orındı páklep tazalasın. Keyin onı paydalanıwǵa boladı. 27Jeti kún tamam bolǵannan keyin, segizinshi kúnnen baslap ruwxaniyler jandırılatuǵın qurbanlıqlarıńızdı hám tatıwlıq qurbanlıqlarıńızdı qurbanlıq orında usınadı. Sonda Meniń sizlerge kewlim toladı, – deydi Quday Iye»[+].

#### 44


Shıǵıs dárwazanıń wazıypası

1Sol adam meni qaytadan Muxaddesxananıń[†] shıǵısındaǵı sırtqı dárwaza janına alıp bardı. Dárwaza jabıq edi. 2Jaratqan Iye[†] maǵan bılay dedi:

– Bul dárwaza bárqulla jabıq tursın, ashılmasın, bunnan hesh kim kirmesin. Sebebi Men, Izraildıń[†] Qudayı Jaratqan Iye bunnan kirdim, sonlıqtan ol jabıq halında qaladı. 3Tek húkimdar ǵana Meniń aldımda qurbanlıq[†] asınan jew ushın bul imaratqa kiredi. Ol aywan arqalı kirip, sol jol menen shıǵıp ketedi.


Ibadatxanadaǵı xızmet tuwralı

4Keyin ol adam meni arqadaǵı dárwaza arqalı Ibadatxanaǵa[†] alıp keldi. Men Ibadatxananıń Jaratqan Iyeniń[†] saltanatına tolıp turǵanın kórdim hám et betimnen jerge jıǵıldım[+]. 5Jaratqan Iye maǵan bılay dedi:

– Insan ulı, kórgen hám esitkenlerińe dıqqatlı bol. Men saǵan Jaratqan Iyeniń Úyiniń[†] qaǵıydaları hám nızamları tuwralı aytaman. Ibadatxanaǵa kimlerdiń kirip-shıǵıwına bolatuǵınına dıqqatlı bol[+]. 6Qozǵalańshı Izrail xalqına ayt: «Quday[†] Iye bılay deydi: Izrail xalqı, jeter endi, jerkenishli islerińizdi toqtatıń![+] 7Qurbanlıqtıń qanı menen mayın awqat sıpatında Maǵan usınǵanıńızda, júregi hám denesi súnnet etilmegen jat jerlilerdi Muxaddesxanama alıp kirip, onı haramladıńız. Jerkenishli islerińiz benen kelisimimdi[†] buzdıńız[+]. 8Muxaddes zatlarımdı qorǵawǵa baylanıslı talaplarımdı orınlamadıńız. Bul zatlarǵa qaraw ushın ózlerińizdiń ornıńızǵa jat jerlilerdi xızmetke qoydıńız. 9Quday Iye bılay deydi: Júregi hám eti súnnet etilmegen birde bir jat jerli, hátte, ol izraillılar arasında jasasa da Muxaddes mákanıma kirmewi kerek.

10Izrail joldan azıp, butlarǵa tabınıp ketkende, olarǵa qosılıp Mennen júz burǵan lebiyliler[†] óz gúnasınıń jazasın tartadı. 11Olar Muxaddes mákanımda xızmet ete beredi: dárwazada qarawıl boladı, Ibadatxanaǵa baylanıslı xızmetlerdi atqaradı. Jandırılatuǵın qurbanlıqlardı hám basqa qurbanlıqlardı soyadı, xalıqqa xızmet etedi. 12Biraq butlarǵa tabınıp júrgen Izrail xalqına xızmet etip, olardı gúnaǵa baslaǵanı ushın ant ishemen, – deydi Quday Iye, – olar óz ayıbınıń jazasın tartadı. 13Olar ruwxaniy[†] bolıp Maǵan jaqınlaspaydı, muxaddes zatlarıma hám eń muxaddes zatlarıma qol tiygizbeydi. Islegen jerkenishli isleri ushın uyatqa qaladı. 14Degen menen, Ibadatxana menen baylanıslı xızmetti hám ol jerde islenetuǵın barlıq ápiwayı islerdi olarǵa júkleymen.

15Izrail xalqı Mennen júz burıp ketkende, Muxaddesxananıń xızmetin sadıqlıq penen atqarǵan Sadoq násilinen bolǵan lebiyli ruwxaniyler xızmet etiw ushın Maǵan jaqınlasadı. Qurbanlıqtıń mayın hám qanın usınıw ushın Meniń aldımda turadı, – deydi Quday Iye[+]. 16– Tek olar ǵana Muxaddesxanama kirip, Maǵan xızmet etiw hám talaplarımdı orınlaw ushın dasturxanıma jaqınlasadı[+].

17Ruwxaniyler ishki háwliniń dárwazasınan kirerde, zıǵırdan tigilgen kiyim kiyip alsın. Ishki háwlide yamasa Ibadatxana ishinde xızmet qılǵanında ústine júnli kiyim kiymesin. 18Baslarına zıǵır sálle orasın hám zıǵır diz kiyim kiyip alsın. Terletetuǵın kiyim kiymesin[+]. 19Sırtqı háwlige, xalıqtıń aldına shıqpastan aldın xızmet waqtında kiygen kiyimlerin sheship, muxaddes bólmelerde[†] qaldırıp, basqa kiyim kiysin. Xalıq olardıń muxaddes kiyimlerine tiyip ketpesin[+].

20Ruwxaniyler shashların páki menen aldırmawı hám uzın etip ósirmewi kerek. Al shashların bárqulla keltertip tursın[+]. 21Ishki háwlige kirgende birde bir ruwxaniy sharap ishpewi kerek[+]. 22Olar jesirge de, ajırasqan hayalǵa da úylenbewi kerek. Tek ǵana Izrail násilinen bolǵan qızlarǵa hám ruwxaniyden qalǵan jesirge úyleniwi múmkin[+].

23Ruwxaniyler xalqıma muxaddes nárse menen muxaddes emes nárseniń, haram menen hadaldıń ayırmashılıǵın úyretsin[+]. 24Dawlı máselelerde qazılıq etip, Meniń nızamlarıma say qarar shıǵarsın. Men belgilegen bayramlarǵa baylanıslı kórsetpelerimdi hám qaǵıydalarımdı qadaǵalasın. Shabbatımdı muxaddes saqlasın[+]. 25Olardan hesh biri óli denege jaqınlap, ózin haramlamasın. Tek ata-anası, ul-qızı, aǵa-inisi yamasa turmısqa shıqpaǵan ájapa hám qarındası ólse ǵana, ruwxaniy ólige jaqınlap, ózin haramlawı múmkin[+]. 26Ruwxaniy tazalanıw rásiminen ótkennen keyin, jáne jeti kún kútiwi kerek[+]. 27Ol Muxaddes orında xızmet etiw ushın ishki háwlige kirgen kúni, ózi ushın gúna[†] qurbanlıǵın beriwi kerek, – deydi Quday Iye[+].

28– Ruwxaniylerge Izrail jerinen úles berilmesin. Olardıń miyrası da, úlesi de Men bolaman[+]. 29Olar ǵálle sadaqalarınan,[†] gúna hám ayıp qurbanlıqlarınan jeydi. Izrailda tolıǵı menen Maǵan baǵıshlanǵan hár bir nárse olarǵa tiyisli boladı[+]. 30Qamırdıń birinshi zuwalasınan jabılǵan nanlar hám barlıq sıylarıńız ruwxaniylerdiki boladı. Úyińizde bereket bolıwı ushın, biydaydıń dáslepki tartılǵan unın ruwxaniylerge beriń[+]. 31Haram ólgen yaki jırtqısh haywan talaǵan qustıń hám haywannıń góshin jew ruwxaniylerge qadaǵan etiledi»[+].

#### 45


Jaratqan Iyeniń úlesi

1«Izrail[†] jerin urıwlarǵa bólgenińizde, uzınlıǵı jigirma bes mıń shıǵanaq, eni jigirma mıń shıǵanaq[*] bolǵan bir bólek jerdi muxaddes[†] aymaq sıpatında Jaratqan Iye[†] ushın ajıratıń. Bul jer tolıǵı menen muxaddes sanalsın[+]. 2Sol jerdiń bes júz shıǵanaqqa bes júz shıǵanaq bolǵan tórt múyeshli jeri Muxaddesxana ushın ajıratılsın. Onıń átirapın aylanǵan eliw shıǵanaqlıq ashıq maydan bolsın[+]. 3Muxaddes aymaqtan uzınlıǵı jigirma bes mıń shıǵanaq, eni on mıń shıǵanaq bolǵan bir bólek ólshe. Muxaddesxana jaylasqan bul jer júdá muxaddes jer boladı. 4Jerdiń bul muxaddes bólegi Jaratqan Iyege[†] jaqınlasatuǵın ruwxaniylerge,[†] yaǵnıy Muxaddesxanada xızmet etetuǵın ruwxaniylerge tiyisli boladı. Bul bólekte Muxaddesxana ushın muxaddes orın hám ruwxaniylerdiń úyleri boladı[+]. 5Uzınlıǵı jigirma bes mıń shıǵanaq, eni on mıń shıǵanaq bolǵan muxaddes aymaqtıń ekinshi yarımı Ibadatxana[†] xızmetindegi lebiylilerge[†] jasaytuǵın qalaların qurıw ushın múlik etip beriledi[+]. 6Muxaddes aymaqtıń qaptalınan eni bes mıń shıǵanaq, uzınlıǵı jigirma bes mıń shıǵanaq bolǵan jerdi qala ushın ajıratıń. Bul jer pútkil Izrail xalqına tiyisli boladı»[+].


Húkimdar ushın jer

7«Muxaddes aymaq penen qala aymaǵınıń eki qaptalındaǵı jerler húkimdarǵa berilsin. Ol batıs tárepten batısqa, shıǵıs tárepten shıǵısqa qaray sozılıp, onıń uzınlıǵı batıstan shıǵısqa shekem sozılǵan Izrail urıwlarına ajıratılǵan jerdiń uzınlıǵına teń boladı[+]. 8Bul Izrailda húkimdardıń úlesi boladı. Bunnan bılay, húkimdarlarım xalqıma zulımlıq qılmaydı. Izrail urıwları óz jerlerine ózleri iyelik qıladı».


Ólshem birlikleri

9«Quday[†] Iye bılay deydi: Jeter endi, Izrail húkimdarları! Zorlıq-zombılıqtı hám eziwshilikti toqtatıń. Ádalat hám tuwrılıqtı júzege asırıń. Xalqımdı óz iyeliginen quwıp shıǵarıwdı toqtatıń, – deydi Quday Iye[+]. 10– Tárezińiz tuwrı bolsın, sıyımlılıqtı ólsheytuǵın efa[*] hám suyıqlıqtı ólsheytuǵın bat[*] ıdıslarıńız durıs ólshemde bolsın[+]. 11Efa menen battıń sıyımlılıq kólemi birdey bolsın. Efa da, bat ta xomerdiń onnan bir bólegine[*] teń bolsın. Efa ushın da, bat ushın da xomer úlgi bolıp belgilensin. 12Bir shekel jigirma geraǵa[*] teń bolsın, jigirma shekel, jigirma bes shekel hám on bes shekel qosılıp bir minanı[*] qurasın»[+].


Salıqlar

13«Beretuǵın salıǵıńız mınadan ibarat: biydaydıń alpıstan bir bólegi, arpanıń alpıstan bir bólegi, 14záytún[†] mayınıń júzden bir bólegi. Maydı ólshegende battan paydalanıń, on bat bir xomerge, yaǵnıy bir korǵa[*] tuwrı keledi. 15Sonday-aq Izrail jaylawındaǵı eki júz qoydan birewi húkimdarǵa berilsin. Bular ǵálle sadaqası,[†] jandırılatuǵın qurbanlıq[†] hám tatıwlıq qurbanlıǵı bolıp, gúnadan pákleniw ushın beriledi, – deydi Quday Iye. 16– Eldegi pútkil xalıq bul salıqlardı Izrail húkimdarına beriwi kerek. 17Húkimdar Izrailda barlıq bayramlarda – úlken bayramlarda, jáne de Jańa ay bayramında[†] hám Shabbat kúnlerinde jandırılatuǵın qurbanlıqlardı, ǵálle sadaqaların hám ishimlik sadaqaların támiyinlewi shárt. Ol Izrail xalqın páklew ushın beriletuǵın gúna[†] qurbanlıǵın, ǵálle sadaqasın, jandırılatuǵın qurbanlıqtı hám tatıwlıq qurbanlıǵın alıp keledi[+].

18Quday Iye bılay deydi: Birinshi aydıń birinshi kúni minsiz bir buǵa alıp, Muxaddesxananı pákle[+]. 19Ruwxaniy gúna qurbanlıǵınıń qanınan alıp, onı Ibadatxana qapılarınıń jaqlawlarına, qurbanlıq orınnıń ústiniń tórt múyeshine, ishki háwlige kiretuǵın dárwazalardıń jaqlawlarına jaqsın[+]. 20Xalıqtıń bilmey hám abaylamay qılǵan gúnaları ushın jetinshi kúni de solay isleńler. Usılayınsha Ibadatxananı pákleń.

21Birinshi aydıń on tórtinshi kúni Qutqarılıw[†] bayramın bayramlań, bunda jeti kún dawamında ashıtqısız nan jewińiz kerek.[*][+] 22Bayramnıń birinshi kúni húkimdar óziniń hám xalıqtıń gúnası ushın bir buǵanı gúna qurbanlıǵı ushın usınadı. 23Bayramnıń jeti kúni dawamında hár kúni húkimdar Maǵan minsiz jeti buǵa menen minsiz jeti qoshqardı jandırılatuǵın qurbanlıq etip hám hár kúni bir tekeni gúna qurbanlıǵı etip beriwi kerek[+]. 24Qurbanlıq qılınatuǵın hár bir buǵa hám hár bir qoshqar menen birge ǵálle sadaqası sıpatında bir efadan un hám hár bir efa ushın bir hinnen záytún mayın bersin[+].

25Jetinshi aydıń on besinshi kúni baslanatuǵın Qos bayramı[†] ushın da húkimdar jeti kún dawamında beriletuǵın gúna qurbanlıqların, jandırılatuǵın qurbanlıqlardı, ǵálle sadaqaların hám záytún mayın bersin».[*][+]

#### 46

1«Quday[†] Iye[†] bılay deydi: Ishki háwlige alıp kiretuǵın shıǵıs táreptegi dárwaza altı jumıs kúni dawamında jabıq tursın. Al Shabbat kúni[†] hám Jańa ay bayramı[†] kúni ashılsın. 2Húkimdar dárwaza imaratınıń aywanı arqalı dárwazanıń ishinen ótip, dárwazanıń jaqlawlarınıń janında tursın. Ruwxaniy[†] onıń jandırılatuǵın hám tatıwlıq qurbanlıqların[†] usınıp atırǵanda, húkimdar aywan bosaǵasında turıp sıyınsın. Keyin kelgen jolı menen shıǵıp ketsin. Biraq dárwaza keshke shekem ashıq tursın[+]. 3Hár Shabbat hám Jańa ay bayramı kúni Izrail[†] xalqı usı dárwaza aldında turıp, Jaratqan Iyege[†] sıyınsın. 4Shabbat kúni húkimdar Jaratqan Iyege minsiz altı toqlı menen minsiz bir qoshqardı jandırılatuǵın qurbanlıq ushın alıp kelsin[+]. 5Qoshqarǵa qosıp, ǵálle sadaqası[†] ushın bir efa un bersin. Al toqlılar menen birge qálegen muǵdarda un bersin. Hár bir efa unǵa bir hin muǵdarda záytún[†] mayın qosıp bersin. 6Jańa ay bayramı kúni minsiz bir buǵa, altı toqlı hám bir qoshqar bersin[+]. 7Ǵálle sadaqası ushın buǵaǵa qosıp bir efa, qoshqarǵa qosıp bir efa un alıp kelsin. Al toqlılar menen birge qálegen muǵdarda ǵálle sadaqasın bersin. Hár bir efa un ushın bir hin záytún mayın qosıp bersin. 8Húkimdar ishke kirgende, dárwaza imaratınıń aywanı arqalı kirsin hám sol jol menen qaytıp shıqsın.

9Belgilengen bayramlarda úlke xalqı sıyınıw ushın Jaratqan Iyeniń aldına kelgende, arqadaǵı dárwazadan kirgenleri qubladaǵı dárwazadan, qubladaǵı dárwazadan kirgenleri arqadaǵı dárwazadan shıǵıp ketsin. Hár bir adam kirgen dárwazasınan qaytıp shıqpay, qarama-qarsı dárwazadan shıǵıp ketiwi kerek[+]. 10Húkimdar olardıń arasında bolıwı kerek. Xalıq kirgende kiriwi, xalıq shıqqanda shıǵıwı kerek.

11Úlken bayramlarda hám belgilengen bayramlarda qurbanlıq qılınatuǵın hár bir buǵa hám hár bir qoshqar menen birge bir efadan ǵálle sadaqası beriledi. Toqlılar menen birge qálegen muǵdarda ǵálle sadaqası beriledi. Hár bir efa un menen birge bir hin záytún mayı beriledi. 12Húkimdar Jaratqan Iyege ıqtıyarlı túrde jandırılatuǵın qurbanlıq yamasa tatıwlıq qurbanlıǵın bermekshi bolsa, oǵan shıǵısqa qaraǵan dárwaza ashılsın. Bul qurbanlıqlardı ol Shabbat kúni beretuǵın qurbanlıqlarday etip usınsın. Keyin ol sırtqa shıǵıp ketedi hám dárwaza jabıladı»[+].


Kúndelikli qurbanlıqlar

13«Hár kúni azanda bir jasar minsiz bir toqlını jandırılatuǵın qurbanlıq etip alıp kelip, onı Jaratqan Iyege usınıń[+]. 14Onıń menen birge hár kúni azanda ǵálle sadaqası ushın efanıń altıdan bir bólegi muǵdarında sapalı un hám unǵa aralastırıw ushın hinniń úshten bir bólegi muǵdarında záytún mayı berilsin. Ǵálle sadaqasınıń Jaratqan Iyege usınıw qaǵıydası máńgige usınday boladı. 15Toqlı, ǵálle hám záytún mayı jandırılatuǵın qurbanlıq ushın hár kúni azanda úzliksiz túrde alıp kelinsin».


Húkimdardıń jer múlki tuwralı nızam

16«Quday Iye bılay deydi: Eger húkimdar óz iyeliginen ullarınıń birine jer sawǵa qılsa, bul jer onıń áwladlarına da miyrasqa ótip, olardıń miyrası boladı. 17Eger húkimdar xızmetshileriniń birine jer sawǵa qılsa, xızmetshi bul jerge Qutlı jılǵa[*] deyin ǵana iyelik qıla aladı. Keyin jer húkimdarǵa qaytarıp beriledi. Húkimdardıń jeri tek onıń balalarına ǵana miyrasqa óte aladı[+]. 18Húkimdardıń xalıqtı jerden quwıp shıǵarıp, olardıń jerin tartıp alıwǵa haqısı joq. Ol tek óz jerinen balalarına miyras ajıratıwı múmkin. Xalqımnıń hesh biri óz jerinen quwıp shıǵarılmasın»[+].


Ibadatxana asxanası

19Keyin adam meni dárwaza janındaǵı jol arqalı ruwxaniylerge arnalǵan, arqaǵa qarap turǵan muxaddes bólmelerge[†] alıp keldi. Sol jerden batıstaǵı eń shetki orındı kórsetti. 20Ol bılay dedi:

– Bul jerde ruwxaniyler ayıp hám gúna[†] qurbanlıqlarınıń góshin pisiredi hám ǵálle sadaqasınıń nanın jabadı. Xalıqtıń muxaddes[†] azıq-awqatlarǵa tiyip ketpewi ushın, olardı sırtqı háwlige shıǵarmawı kerek.

21Keyin ol meni sırtqı háwlige shıǵarıp, háwliniń tórt múyeshine alıp bardı. Hár bir múyeshte qorshalǵan bir orın bar edi. 22Háwliniń hár bir múyeshinde ólshemleri birdey bolǵan, uzınlıǵı qırıq shıǵanaq, eni otız shıǵanaq bolǵan ústi jabıq orınlar bar edi. 23Olardıń hámmesi diywal menen aylandırılǵan bolıp, diywaldıń ishi boylap oshaqlar qurılǵan edi. 24Adam maǵan bılay dedi:

– Bular asxanalar. Onda Ibadatxana[†] xızmetshileri xalıqtıń alıp kelgen qurbanlıq góshlerin pisiredi.

#### 47


Ibadatxanadan aǵıp shıqqan dárya

1Keyin ol meni qaytadan Ibadatxana[†] qapısına alıp bardı. Ibadatxana shıǵısqa qarap turǵan edi. Men Ibadatxana bosaǵasınıń astınan shıǵısqa qaray suw aǵıp turǵanın kórdim. Suw Ibadatxananıń qubla tárepinen shıǵıp, qurbanlıq[†] orınnıń qublası arqalı aǵıp turǵan edi[+]. 2Adam meni arqa dárwaza arqalı alıp shıqtı hám sırt jaq penen aylanıp, shıǵısqa qarap turǵan sırtqı dárwazaǵa alıp bardı. Suw qubla tárepten aǵıp turǵan edi.

3Adam qolındaǵı ólshewish jibi menen shıǵısqa qaray júrdi de, mıń shıǵanaq aralıqtı ólshedi. Keyin meni suwǵa túsirdi. Suw tobıǵıma kelip turdı[+]. 4Ol taǵı mıń shıǵanaq aralıqtı ólshep, meni armanıraq alıp bardı. Suw dizeme keldi. Jáne mıń shıǵanaq aralıqtı ólshep, meni jáne de armanıraq alıp bardı. Endi suw belime deyin keldi. 5Keyin ol jáne mıń shıǵanaq aralıqtı ólshep aldı. Bul jerde suw men óte almaytuǵın dáryaǵa aylandı. Suw kóterilip, júzip ótpese, keship óte almaytuǵın dáryaǵa aylanǵan edi.

6Ol mennen:

– Insan ulı, mınanı kórip tursań ba? – dep soradı. Keyin meni jaǵaǵa alıp shıqtı. 7Jaǵaǵa shıqqanımda, men eki jaǵada da kóp tereklerdiń ósip turǵanın kórdim.

8Ol maǵan bılay dedi:

– Bul suw shıǵısqa qaray aǵıp, Iordan tegisligi arqalı Óli teńizge quyadı. Sonda teńizdiń suwı dushshı boladı[+]. 9Dárya aǵıp barǵan hámme jerde tirishilik baslanadı, balıqlar tolıp tasadı. Sebebi dárya suwı ashshı suwdı dushshı suwǵa aylandıradı. Bul suwlar aǵıp ótken jerlerdiń hámmesinde tirishilik boladı. 10Dárya boylarında balıqshılar turıp, En-Gediyden En-Eglayımǵa shekemgi orınlarda awların keptiredi. Jer Orta teńizindegidey balıqlardıń túri kóp boladı[+]. 11Biraq batpaqlıqlar menen shalshıq suwlardıń suwları tazalanbaydı. Olar duz káni bolıp qala beredi. 12Dáryanıń eki tárepinde hár túrli miywe aǵashları ósedi, japıraqları solımaydı, miyweleri tawısılmaydı, hár ayda miywe beredi. Óytkeni Muxaddesxanadan[†] shıqqan suw olardı suwǵaradı. Miyweleri azıq boladı, al japıraqları shıpalı boladı[+].


Eldiń jańa shegaraları

13[•]Quday[†] Iye[†] bılay deydi: «Jerdi Izraildıń[†] on eki urıwına bólip bergenińizde, mınaday qılıń: Yusupke eki pay berilsin. 14Jerdi urıwlarǵa teńdey bólip berińler. Men bul jerdi ata-babalarıńızǵa beremen dep ant ishtim. Bul jer sizlerdiń múlkińiz boladı[+].

15Eldiń shegarası mınaday: arqa shegarańız Jer Orta teńizinen baslanıp, Xetlon jolı arqalı Lebo-Xamattıń qası menen Sedad, 16Berota qalalarına hám Damask penen Xamat aralıǵında jaylasqan Sibrayım qalasına deyin barıp, Xawran shegarasındaǵı Xaser-Hattixonǵa deyin sozıladı. 17Solay etip, shegara Jer Orta teńizinen Xasar-Enonǵa shekem sozıladı. Arqada Damask hám Xamat iyelikleri bar. Bul arqa shegarańız.

18Shıǵıs shegara Xawran hám Damask aralıǵınan baslanıp, Izrail hám Gilad[†] jerleri arasınan aǵıp ótetuǵın Iordan dáryası arqalı shıǵıstaǵı teńizge barıp, sol jerden Tamar qalasına deyin jetip baradı. Bul shıǵıs shegarańız.

19Qubla shegarańız Tamar qalasınan Qadeshtegi Meriba suwlarına shekem, keyin Mısır[†] shegarasındaǵı say boylap barıp, Jer Orta teńizine kelip tireledi. Bul qubla shegarańız[+].

20Batıs shegarańız Jer Orta teńizin boylap barıp, Lebo-Xamatqa qarama-qarsı jaylasqan jerge deyin sozıladı. Bul batıs shegarańız boladı.

21Bul jerlerdi Izrail urıwlarına bólip berińler. 22Jerdi ózlerińizge hám arańızda jasap balalı bolǵan kelgindilerge bólistirip beriń. Jat jerliler Izrail urpaqları arasında jergilikli turǵınlar sıpatında qaralsın hám izraillılar menen teńdey úleske iye bolsın[+]. 23Jat jerli qaysı urıwdıń arasına qonıs basqan bolsa, oǵan sol urıwdıń jerinen úles berilsin», – deydi Quday Iye.

#### 48


Urıwlarǵa tiyisli jerler

1«Mınalar urıwlardıń atları. Dan urıwınıń úlesi arqada jaylasqan. Onıń shegarası Xetlon jolı boylap Lebo-Xamatqa deyin barıp, onnan Damask hám Xamat arasındaǵı arqa shegarada ornalasqan Xasar-Enanǵa deyin sozıladı. Dan urıwına tiyisli aymaq Izrail[†] eliniń shıǵıs shegarasınan batıs shegarasına shekem sozıladı[+].

2Asherdiń úlesi Dannıń jeri menen shegaralasıp, shıǵıstan batısqa deyin sozıladı[+].

3Naftaliydiń úlesi Asher jeri menen shegaralasıp, shıǵıstan batısqa deyin sozıladı[+].

4Menashsheniń úlesi Naftaliydiń jeri menen shegaralasıp, shıǵıstan batısqa deyin sozıladı[+].

5Efrayımnıń[†] úlesi Menashshe jeri menen shegaralasıp, shıǵıstan batısqa deyin sozıladı[+].

6Rubenniń úlesi Efrayım menen shegaralasıp, shıǵıstan batısqa deyin sozıladı[+].

7Yahudanıń[†] úlesi Rubenniń jeri menen shegaralasıp, shıǵıstan batısqa deyin sozıladı[+].

8Yahudanıń shegarasınan baslap, shıǵıstan batısqa deyin sozılǵan jerdi ajıratıp qoyıń. Onıń eni jigirma bes mıń shıǵanaq, uzınlıǵı shıǵıstan batısqa sozılǵan, urıwlardıń payına tiygen jerdiń uzınlıǵı menen teń bolsın. Bul jerdiń ortasında Muxaddesxana[†] boladı[+]. 9Jaratqan Iyege[†] arnalǵan jerdiń uzınlıǵı jigirma bes mıń shıǵanaq, eni jigirma mıń shıǵanaq[*] boladı[+]. 10Muxaddes aymaqtıń ruwxaniylerge[†] tiyisli bóleginiń arqadaǵı uzınlıǵı jigirma bes mıń shıǵanaq, batıstaǵı eni on mıń shıǵanaq, shıǵıstaǵı eni on mıń shıǵanaq, qubladaǵı uzınlıǵı jigirma bes mıń shıǵanaq boladı. Onıń ortasında Jaratqan Iyeniń Muxaddesxanası boladı. 11Bul úles Sadoq násilinen shıqqan hám ruwxaniylikke tayınlanǵan ruwxaniylerge tiyisli boladı. Olar Meniń talaplarımdı orınladı. Izrail xalqı menen birge lebiyliler[†] de joldan azǵanda, olar Maǵan sadıq qaldı[+]. 12Muxaddes aymaqtıń júdá muxaddes bólegi ruwxaniylerge tiyisli boladı. Ol jer lebiylilerdiń jerine shegaralas boladı.

13Ruwxaniylerdiń jeriniń janınan lebiylilerge beriletuǵın jerdiń uzınlıǵı jigirma bes mıń shıǵanaq, eni jigirma mıń shıǵanaq boladı. Bul bólektiń uzınlıǵı barlıǵı bolıp jigirma bes mıń shıǵanaq, eni jigirma mıń shıǵanaq boladı[+]. 14Bul bólekti satıwǵa da, almastırıwǵa da bolmaydı. Bul eldegi eń jaqsı úles boladı. Onı basqa adamnıń qolına beriwge bolmaydı. Sebebi bul – Jaratqan Iyeniń muxaddes jeri.

15Qalǵan eni bes mıń shıǵanaq, uzınlıǵı jigirma bes mıń shıǵanaq bolǵan ápiwayı jer qala úyleri hám jaylawlar ushın beriledi. Qala sol jerdiń orayında jaylasadı[+]. 16Qalanıń ólshemi mınaday: arqa tárepi tórt mıń bes júz, qubla tárepi tórt mıń bes júz, shıǵıs tárepi tórt mıń bes júz hám batıs tárepi tórt mıń bes júz shıǵanaq[+]. 17Qala arqa, shıǵıs, qubla hám batıs táreplerden eni eki júz eliw shıǵanaq bolǵan jaylawlar menen qorshalǵan boladı. 18Qaladan tısqarı bolǵan, muxaddes jer menen shegaralas turǵan jerdiń shıǵıs tárepi de, batıs tárepi de on mıń shıǵanaq boladı. Bul jerde qalada islewshiler ushın azıq jetistiriledi. 19Izraildıń hámme urıwlarınan qalada islewshiler bul atızlarǵa egin egiwi múmkin. 20Ulıwma ajıratılǵan jerdiń uzınlıǵı da, eni de jigirma bes mıń shıǵanaqtan boladı, al qalaǵa ajıratılǵan úles muxaddes aymaqtıń tórtten birine teń boladı.

21Muxaddes aymaqtıń hám qalaǵa qaraslı bólektiń eki tárepindegi jerler húkimdarǵa tiyisli boladı. Onıń uzınlıǵı jigirma bes shıǵanaq bolıp, shıǵıs tárepindegisi shıǵıs shegaraǵa, batıs tárepindegisi batıs shegaraǵa barıp taqaladı. Urıwlarǵa tiyisli úleske shegaralas jaylasqan bul eki aymaq húkimdarǵa tiyisli boladı. Muxaddes Ibadatxana[†] turǵan muxaddes aymaq olardıń ortasında boladı[+]. 22Solay etip, lebiylilerdiń úlesi hám qala múlki húkimdardıń iyeliginiń arasında jaylasadı. Húkimdardıń iyeligi Yahuda hám Benyamin jerleriniń ortasında boladı.

23Qalǵan urıwlarǵa kelsek, Benyaminniń úlesi shıǵıstan batısqa deyin sozıladı[+].

24Shimonnıń úlesi Benyaminniń úlesi menen shegaralasıp, shıǵıstan batısqa deyin sozıladı[+].

25Issaxardıń úlesi Shimonnıń úlesi menen shegaralasıp, shıǵıstan batısqa deyin sozıladı[+].

26Zebulonnıń úlesi Issaxardıń úlesi menen shegaralasıp, shıǵıstan batısqa deyin sozıladı[+].

27Gadtıń úlesi Zebulonnıń úlesi menen shegaralasıp, shıǵıstan batısqa deyin sozıladı[+].

28Gadtıń úlesiniń qubla shegarası Tamar qalasınan Qadeshtegi Meriba suwlarına shekem baradı, ol jerden Mısır[†] shegarasındaǵı say boylap ótip, Jer Orta teńizine jetedi[+].

29Solay etip, Izrail urıwlarına bólip beretuǵın úles jerlerińiz usılar», – deydi Quday[†] Iye[†].


Qalanıń aynala dógeregi

30«Qalanıń aynala dógeregi mınaday bolsın: uzınlıǵı tórt mıń bes júz shıǵanaq bolǵan arqa tárepte[+] 31úsh dárwaza bolsın. Qala dárwazaları Izrail urıwlarınıń atları menen atalsın. Arqa táreptegi dárwazalar Ruben, Yahuda hám Lebiy dárwazaları dep atalsın. 32Uzınlıǵı tórt mıń bes júz shıǵanaq bolǵan shıǵıs tárepte úsh dárwaza bolıp, olar Yusup, Benyamin hám Dan dárwazaları dep atalsın. 33Uzınlıǵı tórt mıń bes júz shıǵanaq bolǵan qubla tárepte úsh dárwaza bolıp, olar Shimon, Issaxar hám Zebulon dárwazaları dep atalsın. 34Uzınlıǵı tórt mıń bes júz shıǵanaq bolǵan batıs tárepte úsh dárwaza bolıp, olar Gad, Asher hám Naftaliy dárwazaları dep atalsın. 35Qalanıń aylanası barlıǵı bolıp on segiz mıń shıǵanaq boladı. Qala sol kúnnen baslap „Jaratqan Iye sol jerde“ dep ataladı»[+].

### Daniel

#### Daniel

Daniel


Alǵí sóz

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]


#### Alǵí sóz


Daniel payǵambardıń kitabı


Kitap haqqında maǵlıwmat

Bul kitaptıń bas qaharmanı Daniel payǵambar. Ol evreylerdiń aqsúyekler shańaraqlarınıń birinde tuwılıp ósedi hám b. e. sh. 605-jılı basqa tutqınlar qatarı patsha Nabuxodonosor tárepinen Babiloniyaǵa súrgin qılınadı. Daniel Babiloniya patshasınıń sarayında xızmet qıla baslaydı. B. e. sh. 539-jılı Midiya hám Persiya láshkerleri Babilon taxtın iyelegennen keyin de, Daniel saraydaǵı xızmetin dawam etedi.

Kitaptıń birinshi bóliminde (1–6 baplar) avtor bizlerge jas Danieldi hám onıń úsh dostın tanıstıradı. Olardıń shaqqanlıǵı, uqıbı hám ádepliligi haqqında sóz etilip, Babilon sarayında júz bergen waqıyalar haqqında bizlerdi xabardar qıladı. Sonday-aq, dúnya xalıqlarınıń táǵdiri hám Qudaydıń máńgi húkimdarlıǵı haqqında sóz etiledi.

Kitaptıń ekinshi bólimi (7–12 baplar) Danielge kelgen ayanlardan hám perishte oǵan aytqan ayan mánisleriniń túsindiriliwinen ibarat. Bul ayanlarda dúnya júzindegi xalıqlardıń táǵdiri, yahudiy xalqınıń keleshegi hám Qudaydıń máńgi húkimdarlıǵı haqqında sóz etiledi. Keleshekte tariyx saxnasına shıǵatuǵın ullı imperiyalardıń húkimdarlıǵı hám yahudiylerdiń olarǵa ǵárezli bolıwı sóz etiledi.

Juwmaqlap aytqanda, kitaptıń tiykarǵı mánisi mınadan ibarat: adamzat táǵdirin Quday basqaradı. Quday patshalıqlardı qúdiretli qıladı, waqtı kelgende bolsa olardı jeńiliske ushıratadı. Tariyx saxnasına shıqqan ullı Babiloniya hám Persiya imperiyaları, jeńilmes Aleksandr Makedonskiy húkimeti hám Rim húkimdarlıǵı keldi de, ketti, al Qudaydıń Óz xalqı arqalı ornatqan Aspan patshalıǵı bolsa máńgi turıptı.

#### 1


Danieldiń Babilonǵa alıp ketiliwi

1Yahuda[†] patshası Ehoyakimniń patshalıǵınıń úshinshi jılında Babiloniya[†] patshası Nabuxodonosor Erusalimge[†] júris qılıp, qalanı qamal qıldı[+]. 2Iye[†] Nabuxodonosordıń Yahuda patshası Ehoyakimdi tutqınǵa alıwına hám Qudaydıń Úyindegi[†] bazı ıdıslardı alıp ketiwine jol qoydı. Nabuxodonosor ıdıslardı Babiloniyaǵa alıp barıp, olardı óz qudayınıń ibadatxanasınıń[†] ǵáziynexanasına jaylastırdı[+].

3Babiloniya patshası sarayınıń bas xızmetshisi Ashpenazǵa Izrail[†] xalqınan alıp kelingen tutqınlardıń ishinen patshaǵa hám aqsúyeklerdiń shańaraǵına tiyisli bolǵan jas jigitlerdi alıp keliwdi buyırdı. 4Bular minsiz, kelbetli, hár tárepleme aqıl-parasatlı, bilimli, jaqsı túsinikke iye hám patsha sarayında xızmet etiwge ılayıqlı bolıwı kerek edi. Jáne de Ashpenaz olarǵa kaldeylerdiń tilin hám ádebiyatın úyretiwi tiyis edi. 5Patsha olar ushın óz dasturxanınan awqat hám sharap ajıratıp qoydı. Sol jas jigitler úsh jıl dawamında tálim alǵannan keyin, patshanıń aldında xızmetke tayın bolıwı kerek edi.

6Tańlanǵan jaslardıń arasında Yahuda urıwınan bolǵan Daniel, Xananiya, Mishael hám Azariya bar edi[+]. 7Saraydıń bas xızmetshisi olardıń atların ózgertip, Danieldi Belteshassar, Xananiyanı Shadrax, Mishaeldi Meshax, Azariyanı bolsa Abed-Nego dep atadı[+].

8Daniel ózin haramlamawdı sheshti hám ol saray bas xızmetshisinen patsha dasturxanınan beriletuǵın awqat hám sharaptan ákelmewdi ótinish qıldı[+]. 9Quday[†] Danieldiń saray bas xızmetshisiniń kewlinen shıǵıwına hám rehimine miyasar bolıwına jol qoydı[+]. 10Saraydıń bas xızmetshisi Danielge bılay dedi:

– Yaq, sizlerge beriletuǵın awqat penen ishimliklerdi ullı mártebeli patshamızdıń ózi belgilep berdi. Onıń buyrıqlarınan bas tartıwdan qorqaman. Eger ol júzińizdiń kórinisi basqa jas jigitlerdiń júzinen góre solǵın ekenin kórse, onda janımdı qáwip astına qoyǵan bolasız.

11Daniel usı másele boyınsha saray bas xızmetshisi tayınlaǵan saqshı menen sóylesti, sebebi bul saqshı Daniel, Xananiya, Mishael hám Azariya ushın juwapker adam edi. Ol saqshıǵa bılay dedi:

12– Iltimas, qullarıńızǵa on kún dawamında jewge palız ónimlerin hám ishiwge suw berip, sınap kóriń[+]. 13Keyin bizlerdiń kórinisimizdi patsha dasturxanınan awqat jegen jigitlerdiń kórinisi menen salıstırıp kóriń, usıdan keyin óz bilgenińizdi qılıń.

14Solay etip, saqshı buǵan ırazı bolıp, olardı on kún dawamında sınap kórdi. 15On kún ótkennen keyin, olardıń qáddi-qáwmetleri tolısıp, patsha dasturxanınan berilgen awqatlardı jegen jigitlerden ádewir kelbetli hám tolıǵıraq bolıp kórindi. 16Solay etip, sol kúnnen baslap saqshı patsha dasturxanınan olar ushın alıp kelingen awqatlar menen sharaplardı bılay qoyıp, olarǵa tek ǵana palız ónimlerin beretuǵın boldı.

17Quday bul tórt jigitke hár tárepleme bilim hám ádebiyat penen danalıqtı úyreniwde uqıp bergen edi. Onnan qala berse, Daniel hár túrli ayan hám túslerdi jorıw qábiletine iye edi[+].

18Patsha belgilegen múddet tamam bolǵanda, saray bas xızmetshisi barlıq jigitlerdi Nabuxodonosordıń aldına alıp bardı. 19Patsha olar menen sóylesti hám olardıń arasınan Daniel, Xananiya, Mishael hám Azariyaǵa teń keletuǵını tabılmadı. Sonıń ushın, olar patshanıń xızmetine tayınlandı. 20Patsha qanday soraw bermesin, olardıń danalıǵı, túsinigi pútkil patshalıqtaǵı palkerlerden hám porxanlardan on ese ústin bolıp shıqtı[+]. 21Patsha Kirdiń patshalıǵınıń birinshi jılına deyin Daniel sarayda xızmet etti[+].

#### 2


Nabuxodonosordıń kórgen túsi

1Óz húkimdarlıǵınıń ekinshi jılında Nabuxodonosor bir tús kórdi. Túsi onı sonshelli tınıshsızlandırıp jibergenlikten, uyqısı qashtı[+]. 2Patsha túsiniń jorılıwın biliw ushın, qol astındaǵı barlıq palkerlerdi, porxanlardı, juldız izertlewshilerdi hám danıshpanlardı shaqırttı. Olar patshanıń aldına kelgende, 3patsha olarǵa:

– Bir tús kórdim. Meni tınıshsızlandırǵan bul tústiń mánisin bilgim keledi, – dedi.

4Danıshpanlar patshaǵa aramey tilinde bılay dedi:

– Mırzamız patshanıń ómiri uzaq bolsın! Túsińizdi aytıp beriń, bizler onı jorıp bereyik[+].

5Patsha olarǵa bılay dedi:

– Meniń keskin qararım mınaday: eger sizler maǵan kórgen túsimdi hám onıń jorılıwın aytıp bermeseńiz, men sizlerdi jazalap, denelerińizdi bóleklep taslayman, al úylerińizdi bolsa wayran qılıp, bir úyindi tasqa aylandıraman[+]. 6Al eger de túsimdi aytıp, onı jorıp berseńiz, onda sizlerge bahalı sawǵalar berip, húrmet-izzet kórsetemen. Bunıń ushın, meniń túsimdi aytıp, onı jorıp beriń[+].

7Olar patshaǵa jáne:

– Taqsır, aldı menen kórgen túsińizdi aytıp beriń, bizler onı jorıymız, – dedi.

8Patsha olarǵa bılay dedi:

– Sizler meniń qararımnıń qatań ekenin kórip, waqıttan utıwdı qálep atırǵanıńızdı bilip turıppan. 9Eger túsimdi aytıp bermeseńiz, sizlerdi tek ǵana bir jaza kútip turıptı. Sizler meni aldastırıp, jaǵday ózgergenshe waqıttı sozıwdı kelisip alǵansız. Qáne, tústi maǵan aytıp beriń, sonda onı jorıy alatuǵınıńızdı da bilemen[+].

10Danıshpanlar patshaǵa:

– Jer júzinde siziń bul talabıńızǵa juwap bere alatuǵın birde bir jan joq. Ullı hám qúdiretli bolǵan patshalardıń hesh biri de palkerden, porxannan hám danıshpannan bunday nárseni talap qılmaǵan. 11Taqsır, siz bizlerge qıyın bolǵan talaptı qoyıp atırsız. Adamlar arasında jasamaytuǵın qudaylardan basqa bunı patshaǵa aytıp beretuǵın hesh kim joq, – dep juwap berdi.

12Bul sózlerge ǵázeplengen patsha Babilondaǵı[†] barlıq danıshpanlardı óltiriwdi buyırdı[+]. 13Solay etip, hámmesiniń óltiriliwi ushın buyrıq shıqtı. Daniel hám onıń dosların da ólim jazası kútip turǵan edi.


Qudaydıń Danielge Nabuxodonsordıń túsin ashıp beriwi

14Patsha saqshılarınıń baslıǵı Aryox Babilondaǵı barlıq danıshpanlardı óltiriw ushın jolǵa shıqqanda, Daniel onıń aldına bardı hám aqıl-parasat penen oǵan xabarlasıp:

15– Ne ushın patsha bunday qatań buyrıq shıǵardı? – dep soradı.

Aryox bolǵan waqıyanı Danielge aytıp berdi. 16Sonda Daniel patshanıń aldına kirip, tústiń jorılıwın tabıw ushın máwlet soradı. 17Keyin Daniel úyine qaytıp, bolıp ótkenlerdi dosları Xananiya, Mishael hám Azariyaǵa aytıp berdi hám olarǵa:[+]

18– Babilon danıshpanları menen birge ólmewimiz ushın, aspandaǵı Qudayǵa jalbarınıń. Ol bizlerge rehim kórsetip, sol sırdı ashıp beriwin sorań, – dedi.

19Sol túni Danielge bul sır ayan arqalı ashıldı hám Daniel aspandaǵı Qudayǵa alǵıs-maqtawlar aytıp:

20«Qudayımız dana hám qúdiretlidur,
Onıń atı máńgige jarılqansın!
21Ol zamandı hám dáwirdi ózgerter,
Patshalardı taxttan túsirip, taxtqa otırǵızar.
Danıshpanlarǵa danalıq,
Aqıllılarǵa bilim berer[+].
22Ol tereń hám sırlı zatlardı ashadı,
Qarańǵılıqta jasırınǵan nárselerdi biledi,
Onıń dógeregi jarıqlıq penen qorshalǵan[+].
23Ata-babalarımnıń Qudayı,
Saǵan alǵıs aytıp, Seni maqtayman,
Sen maǵan danalıq hám kúsh berdiń,
Soraǵanımızdı maǵan ashıp bergen Senseń,
Patsha soraǵan nárseni bizlerge kórsetken Sen bolasań», – dedi.


Danieldiń patshaǵa túsin hám onıń jorılıwın aytıp beriwi

24Daniel Babilon danıshpanların óltiriw ushın patsha tárepinen tayınlanǵan Aryoxtıń aldına barıp:

– Babilon danıshpanların óltirmeń. Meni patshanıń aldına alıp barıń, men ol kórgen tústi jorıp beremen, – dedi.

25Aryox dárhal Danieldi patshanıń aldına alıp barıp:

– Taqsır, Yahuda[†] tutqınlarınıń arasınan túsińizdi jorıytuǵın bir adamdı tawıp keldim, – dedi.

26Patsha Belteshassar dep atalǵan Danielge:

– Sen maǵan kórgen túsimdi hám onıń jorılıwın aytıp bere alasań ba? – dep soradı.

27Daniel patshaǵa bılay dep juwap berdi:

– Taqsır, bul sırdı danıshpan da, porxan da, palker de, boljawshı da sizge ashıp bere almaydı. 28Biraq aspandaǵı Quday[†] usı sıyaqlı sırlardı ashıp bere aladı. Mırzamız Nabuxodonosor, Ol sizge keleshekte ne bolatuǵının ayan qılmaqshı. Siz kórgen tús hám ayan mınaday edi:[+]

29Taqsır, siz jatıp, keleshek haqqında oyladıńız. Sonda sırlardı ashıp beriwshi Quday sizge keleshekte ne júz beretuǵının bildirdi. 30Maǵan bul sır danalıǵım basqalardikinen zıyat bolǵanı ushın ashılmadı, al patshamnıń kórgen túsiniń jorılıwın biliwi ushın hám júreginde bolǵan oy-pikiriniń mánisin túsiniwi ushın ashıldı[+].

31Taqsır, siz túsińizde náhán bir músin kórdińiz. Aldıńızda turǵan sol músin oǵada úlken hám júdá jarqıraǵan edi. Jáne de, onıń kórinisi qorqınıshlı edi. 32Músinniń bası sap altınnan, kókirek hám qolları gúmisten, beli hám sanları qoladan, 33baltırları temirden, ayaqlarınıń bir bólegi temirden, bir bólegi ılaydan edi. 34Siz qarap turǵanıńızda, adamzattıń qolı tiymesten bir tas qoparılıp, músinniń temir hám ılaydan bolǵan bólegine urıldı da, onı maydalap tasladı. 35Temir, ılay, qola, gúmis hám altın maydalanıp, jazǵı qırmandaǵı qawıqtay bolıp qaldı. Samal olardı ushırıp jiberip, hesh nárse qalmadı. Músinge urılǵan tas bolsa, úlken taw bolıp, pútkil jer júzin toltırıp jiberdi.

36Bul siziń kórgen túsińiz edi. Endi bolsa, túsińizdiń jorılıwın aytıp bereyin. 37Patsha, siz patshalar patshasısız. Aspandaǵı Quday sizge patshalıq, saltanat, kúsh-qúdiret hám ullılıq bergen[+]. 38Ol jerde jasap atırǵan barlıq adamzattı, hátteki, daladaǵı jabayı haywanlardı hám aspandaǵı quslardı siziń qolıńızǵa tapsırıp, olardıń ústinen húkimdar etip qoydı. Altın bas – bul sizsiz[+]. 39Al sizden keyin basqa bir patshalıq ayaqqa turadı. Ol patshalıq sizden hálsizlew boladı. Onnan keyin pútkil dúnyanı iyeleytuǵın qoladan bolǵan úshinshi patshalıq húkimdarlıq qıladı[+]. 40Bunnan soń keletuǵın tórtinshi patshalıq temirdey qattı boladı. Temir hámme nárseni sındırıp joq qılǵanınday, sol patshalıq ta ózinen aldın bolǵan patshalıqtı buzıp, joq qıladı[+]. 41Siz músinniń baltırdan tómeni menen ayaq barmaqlarınıń bir bóleginiń ılaydan, bir bóleginiń temirden ekenin kórdińiz, bul bólingen patshalıq boladı. Ílay temir menen qarılǵanı ushın, demek bul patshalıqtıń kúshli hám hálsiz tárepleri boladı. 42Ayaqtıń barmaqlarınıń bir bólegi temirden hám bir bólegi ılaydan bolǵanı sıyaqlı, patshalıqtıń da bir bólegi kúshli, bir bólegi hálsiz boladı. 43Temir menen ılaydıń qarılıwı – bul xalıqlardıń bir-birine quda-tamır bolıp aralasıp, bekkem bolǵısı keletuǵının bildiredi. Biraq temir ılay menen birikpegeni sıyaqlı, olar da bir-biri menen birlese almaydı. 44Sol patshalardıń dáwirinde aspannıń Qudayı máńgi hám hesh bir xalıqtan jeńilmeytuǵın bir patshalıq ornatadı. Bul patshalıq basqa barlıq patshalıqlardı joq qılıp, ózi máńgi turadı[+]. 45Tawdan adamzattıń qolı tiymey-aq tastıń ózi túsip, temir, qola, ılay, gúmis hám altındı maydalap taslaǵanın kórdińiz. Ullı Quday keleshekte bolatuǵınlardı sizge bildirgen. Siziń kórgen túsińiz haqıyqat, jorılıwı da durıs.


Patshanıń Danieldi sıylıqlawı

46Sonda patsha Nabuxodonosor Danieldi húrmet etip, onıń aldında et beti menen jerge jıǵıldı. Keyin óz adamlarına Daniel ushın sıylar ákeliwdi hám xosh iyisli zatlardı beriwdi buyırdı[+]. 47Patsha Danielge bılay dedi:

– Shınında da, seniń Qudayıń sırlardı ashıp beretuǵın qudaylardıń Qudayı, patshalardıń Iyesi eken. Óytkeni meniń sırlarımdı tek ǵana sen ashıp bere aldıń![+]

48Bunnan soń, patsha Danieldi joqarı mártebege kóterip, kóp bahalı sawǵalar menen sıylıqladı hám onı Babilon wálayatınıń húkimdarı hám Babilondaǵı pútkil danıshpanlar ústinen basshı etip tayınladı. 49Danieldiń ótinishi menen, patsha Babilon wálayatın basqarıwdı Shadrax, Meshax hám Abed-Negoǵa tapsırdı. Danieldiń ózi patshanıń sarayında xızmet etip qaldı.

#### 3


Nabuxodonosordıń altın músindi ornatıwı

1Patsha Nabuxodonosor úlken bir altın músin isletti. Biyikligi alpıs shıǵanaq, eni altı shıǵanaq bolǵan bul músindi Babilon[†] wálayatındaǵı Dura tegisligine ornattı[+]. 2Sonnan soń, ol nayıplardı[*], húkimdarlardı, hákimlerdi, wázirlerdi, qaznashılardı, qazılardı, hámeldarlardı hám barlıq wálayat xızmetkerlerin shaqırıp, ózi ornatqan músinniń ashılıw máresimine qatnasıwın buyırdı. 3Olardıń barlıǵı patsha Nabuxodonosor ornatqan músinniń ashılıw máresimine qatnasıw ushın, músinniń aldına jıynalǵanda, 4jarshı bálent dawıs penen bılay dep jar saldı: «Háy, barlıq xalıqlar, milletler hám hár túrli tildegi adamlar, patshanıń buyrıǵına qulaq salıńlar! 5Kárnay,[†] nay, lira,[†] citra, arfa,[†] dáp hám basqa da saz ásbaplarınıń shertilgen dawısların esitiwden, jerge jıǵılıp, patsha Nabuxodonosor ornatqan altın músinge tabınıńlar. 6Kim de kim tájim qılıp, tabınbasa, sol waqıttıń ózinde ot janıp turǵan peshke taslanadı»[+]. 7Sonlıqtan kárnay, nay, lira, citra, arfa hám basqa da saz ásbaplarınıń dawısın esitiwden, barlıq xalıqlar, milletler hám hár túrli tildegi adamlar jerge jıǵılıp, patsha Nabuxodonosor ornatqan músinge tabındı.


Danieldiń doslarınıń ayıplanıwı

8Sol waqıtta yahudiylerdi[†] qaralaw niyetinde júrgen bazı kaldeyler payıttan paydalanıp,[+] 9patsha Nabuxodonosorǵa bılay dedi:

– Ullı mártebeli patsha, ómirińiz uzaq bolsın![+] 10Taqsır, siziń buyrıǵıńız boyınsha, kárnay, nay, lira, citra, arfa, dáp hám basqa da saz ásbaplarınıń dawısın esitken hár bir adam jerge jıǵılıp, altın músinge tabınıwı kerek emes pe edi? 11Siz buyrıqqa ámel qılmaǵan hár bir adamnıń ot janıp turǵan peshke taslanatuǵının aytqan edińiz. 12Biraq bazı yahudiyler, yaǵnıy ózińiz Babilon wálayatına húkimdar etip tayınlaǵan Shadrax, Meshax hám Abed-Nego siziń buyrıǵıńızǵa boysınbadı. Bul adamlar qudaylarıńızǵa tabınbaydı, siz ornatqan músinge de tabınıwdı maqul kórmedi[+].

13Bul xabardı esitip, qattı ǵázeplengen Nabuxodonosor Shadrax, Meshax hám Abed-Negonı aldına alıp keliwdi buyırdı. Olar patshanıń aldına alıp kelingende,[+] 14Nabuxodonosor olarǵa bılay dedi:

– Háy, Shadrax, Meshax hám Abed-Nego, meniń qudaylarıma hám men ornatqan altın músinge tabınbaǵanıńız ıras pa? 15Degen menen, men sizlerge jáne bir múmkinshilik beremen. Házir kárnay, nay, lira, citra, arfa, dáp hám basqa da saz ásbaplarınıń dawısın esitiwden-aq, jerge jıǵılıp, men ornatqan músinge tabınıńlar. Eger tájim etpeseńler, sol waqıttıń ózinde otlı peshke taslanasızlar. Sonda sizlerdi meniń qolımnan hesh bir quday da qutqara almaydı![+]

16Shadrax, Meshax hám Abed-Nego patshaǵa bılay dep juwap berdi:

– Mırzamız, bul máselede ózlerimizdi aqlamaqshı emespiz. 17Bizler sıyınatuǵın Quday[†] bizlerdi ot janıp turǵan peshten de, siziń qolıńızdan da qutqara aladı. 18Biraq eger Ol bizlerdi qutqarmaǵan jaǵdayda, taqsır, mınanı bilip qoyıń: bizler hesh qashan qudaylarıńızǵa sıyınbaymız, siz ornatqan altın músinge de tabınbaymız.


Danieldiń doslarınıń ólimge húkim etiliwi

19Shadrax, Meshax hám Abed-Negonıń bul juwabına Nabuxodonosordıń qattı ǵázebi kelgenlikten túri ózgerip ketti. Ol peshtegi ottı aldınǵısınan jeti ese qattı jandırıwdı buyırdı[+]. 20Keyin áskerleriniń arasınan eń kúshli áskerlerge Shadrax, Meshax hám Abed-Negonı baylap, otlı peshke taslawdı buyırdı. 21Solay etip, áskerler olardı baylap, ústki kiyimi, ıshtanı, bas kiyimi, qullası barlıq kiyimleri menen birge otlı peshke tasladı. 22Patshanıń buyrıǵınıń qatań bolǵanlıǵı hám peshtiń sonshelli kúshli janıp turǵanlıǵı sebepli, Shadrax, Meshax hám Abed-Negonı otqa taslaǵan áskerler ottıń háwirine kúyip ózleri ólip qaldı. 23Shadrax, Meshax hám Abed-Nego bolsa baylanǵan halda otlı peshke qulap tústi.

24Bunı tamasha qılıp turǵan patsha Nabuxodonosor birden ornınan sekirip turdı da, tań qalıp, keńesgóylerine:

– Peshke baylanǵan halda úsh adamdı taslamadıq pa? – dep baqırıp jiberdi.

– Álbette, sonday, mırzamız patsha, – dep juwap berdi olar.

25Patsha:

– Qarańlar, al men ot ishinde baylanbaǵan halda júrgen tórt adamdı kórip turman. Olardıń hesh biri de zıyan kórmegen. Tórtinshisi bolsa, kórinisinen iláhiy barlıqqa uqsaydı! – dedi[+].

26Nabuxodonosor ot janıp turǵan peshtiń awzına barıp:

– Háy, Quday Taalanıń[†] qulları Shadrax, Meshax hám Abed-Nego, berman shıǵıńlar! Meniń aldıma kelińler! – dep baqırdı.

Sonda Shadrax, Meshax hám Abed-Nego ottıń ishinen shıqtı[+]. 27Barlıq nayıplar, húkimdarlar, hákimler hám patsha keńesgóyleri Shadrax, Meshax hám Abed-Negonı dógereklep aldı hám ottıń bul adamlarǵa hesh qanday zıyan tiygizbegenin kórdi. Olardıń shashları kúymegen, kiyimlerine zıyan tiymegen, hátteki, olardan ottıń iyisi de shıqpay turǵan edi.

28Sonda Nabuxodonosor bılay dedi:

– Shadrax, Meshax hám Abed-Negonıń Qudayına alǵıs-maqtawlar bolsın! Ol Óz perishtesin[†] jiberip, Ózine isengen qulların qutqardı. Olar óz Qudayınan basqa qudaylarǵa sıyınıwdan góre, janınan keshiwdi abzal kórdi, sonıń ushın, patshanıń, yaǵnıy meniń buyrıǵıma boysınıwdan bas tarttı.

29Sonıń ushın, mınanı párman qılaman: Shadrax, Meshax hám Abed-Negonıń Qudayına til tiygizgen hár bir adam qaysı xalıq, millet yamasa qaysı tilge tiyisli bolıwına qaramastan, olar shawıp taslanadı, úyleri bolsa wayran qılınadı. Óytkeni bunday qılıp qutqara alatuǵın basqa quday joq[+].

30Keyin patsha Shadrax, Meshax hám Abed-Negonıń mártebesin jáne de asırıp, olardı Babilon wálayatındaǵı joqarǵı lawazımǵa kóterdi.


Nabuxodonosordıń ekinshi túsi

31Patsha Nabuxodonosor jer júzindegi barlıq xalıqlar, milletler hám hár túrli tildegi adamlarǵa mınaday xabar jolladı:

«Sizlerge tınıshlıq hám bereket tileymen![+] 32Quday Taalanıń maǵan kórsetken belgi hám káramatları haqqında sizlerdi xabardar qılmaqshıman.

33Qanday ullı Onıń belgileri!
Qanday qúdiretli káramatları!
Onıń patshalıǵı – máńgi patshalıq bolar,
Onıń húkimdarlıǵı áwladtan-áwladqa dawam eter»[+].

#### 4

1Men, Nabuxodonosor óz úyimde – sarayımda tınısh, ráhátlenip jasap atırǵan edim. 2Biraq bir kúni túnde qorqınıshlı tús kórdim. Tósegimde jatqanımda, bul tús hám ayanlar meni qattı qorqınıshqa saldı[+]. 3Túsimdi maǵan jorıp beriwi ushın Babilonnıń[†] barlıq danıshpanların aldıma alıp keliwdi buyırdım. 4Aldıma kelgen palkerlerge, porxanlarǵa, danıshpanlarǵa hám boljawshılarǵa túsimdi aytıp berdim, biraq olar onı jorıy almadı[+]. 5Aqırında atı meniń qudayımnıń atı menen atalǵan Belteshassar degen muxaddes[†] qudaylardıń ruwxı menen tolǵan Daniel aldıma keldi. Men oǵan túsimdi aytıp berip, bılay dedim:[+]

6– Háy, Belteshassar, danıshpanlardıń basshısı, sende muxaddes qudaylardıń ruwxı bar ekenin hám hár bir sırdı asha alatuǵınıńdı bilemen. Kórgen túsimdi tıńlap, maǵan jorıp ber. 7Tósegimde jatıp, kórgen ayanlarda dúnyanıń ortasında ósip turǵan júdá úlken bir terekti kórdim[+]. 8Terek ósip barıp, kúshke toldı hám onıń ushı aspanǵa jetti. Bul terekti dúnyanıń tórt tárepinen kóriwge bolatuǵın edi. 9Onıń japıraqları sulıw hám pútkil dúnyanı támiyinleytuǵın mol miywesi bar edi. Jabayı haywanlar onıń sayasında pana tawıp, kóktegi quslar shaqalarına uya salıp, jer júzindegi barlıq tiri janlar onnan azıqlanatuǵın edi. 10Tósegimde jatıp, kórip atırǵan ayanda, aspannan muxaddes bir gúzetshi túsip keldi. 11Ol bálent dawıs penen bılay dedi: «Terekti kesip, shaqaların shawıp taslańlar, japıraqların úzip, miywelerin shashıp taslańlar. Sayasındaǵı haywanlardı quwıńlar, shaqalarındaǵı quslardı ushırıp jiberińler. 12Biraq terektiń túbiri menen tamırlarına tiymeńler, onı temir hám qola menen shınjırlap, jabayı shóplerdiń arasında qaldırıńlar. Ol aspannan túsken shıqqa shomılsın, jabayı haywanlar menen jasap, nesiybesin dala shóplerinen terip jesin. 13Onnan adamzat júregi alıp taslanıp, haywan júregi berilsin. Ol jeti múddet haywanday bolıp jasasın. 14Bul húkimdi gúzetshiler, qarardı muxaddesler[†] shıǵardı. Solay etip, hár bir tiri jan Quday Taalanıń[†] adamzat patshalıǵınıń Húkimdarı ekenin bilsin. Ol patshalıqtı qálegen adamına berer, hátteki, qarapayım adamdı taxtqa otırǵızar»[+]. 15Men, patsha Nabuxodonosor usınday tús kórdim. Endi sen, Belteshassar maǵan onı jorıp ber, sebebi patshalıǵımdaǵı danıshpanlardıń hesh biri túsimdi jorıp bere almadı. Al bul seniń qolıńnan keledi, óytkeni sende muxaddes qudaylardıń ruwxı bar[+].


Danieldiń tústi jorıwı

16Keyin Daniel, yaǵnıy Belteshassar bir neshe waqıt ózine kele almay turdı, oyları onı qorqınıshqa salǵan edi. Sonda patsha oǵan:

– Belteshassar, túsim de, onıń jorılıwı da seni qorqınıshqa salmasın, – dedi.

Sonda Belteshassar bılay dep juwap berdi:

– Mırzam, bul tús sizdi jek kóretuǵınlardıń, onıń jorılıwı dushpanlarıńızdıń basına tússin![+] 17Siz usha bası aspanǵa tiyip turǵan biyik hám kúshli bir terekti kórdińiz. Bul terek sonshelli úlken bolǵanlıqtan, onı dúnyanıń tórt tárepinen kóriwge bolatuǵın edi. 18Onıń japıraqları júdá sulıw, pútkil dúnyanı támiyinleytuǵın mol miyweleri bar edi. Onıń sayasında jabayı haywanlar jasap, kóktegi quslar shaqalarına uya salǵan edi. 19Patsham, bul terek siz bolasız. Siz ullı hám kúshli boldıńız. Ullılıǵıńız kóklerge jetip, húkimdarlıǵıńız pútkil jer júzine jayıldı[+]. 20Siz aspannan túsip kiyatırǵan muxaddes gúzetshini de kórdińiz. Ol: «Terekti kesip, joq qılıńlar. Biraq onıń túbiri hám tamırlarına tiymeńler, olardı temir hám qola menen shınjırlap, jabayı shóplerdiń arasında qaldırıńlar. Jeti múddet dawamında ol aspannan túsken shıqqa shomılıp, jabayı haywanlar menen birge jasasın», – dedi. 21Patshamız, tústiń jorılıwı hám Quday Taalanıń taqsırım bolǵan sizge shıǵarǵan qararı mınaday: 22siz adamlar jámiyetinen shıǵarılıp, jabayı haywanlardıń arasında jasaysız. Quday Taalanıń adamzat patshalıǵınıń jalǵız Húkimdarı ekenin hám Ol taxttı qálegen adamına beretuǵının túsingenińizshe jeti múddet dawamında malǵa uqsap ot jep, aspannan túsken shıqqa shomılasız. 23Degen menen, terektiń túbiri hám tamırları qaldırılsın! – degen buyrıq mınanı ańlatadı: Barlıq húkimdarlıqtıń aspandaǵı Qudayǵa tiyisli ekenin túsingenińizden keyin, patshalıǵıńız qayta tiklenedi. 24Sonlıqtan taqsır, sizden ótinemen, másláhátimdi alıńız: gúnalarıńızdan bas tartıp, tuwrı islerdi isleń, ayıp islerińizden waz keship, jarlılarǵa rehim qılıń. Sonda siziń tabıslı ómirińiz dawam etedi[+].


Nabuxodonosordıń túsiniń ońınan keliwi

25Bulardıń hámmesi patsha Nabuxodonosordıń basına tústi. 26Aradan on eki ay ótkennen soń, ol Babilondaǵı sarayınıń tam basına shıǵıp júrdi. 27Sonda ol qalaǵa qarap:

– Ózim qurdırǵan patsha qalası bolǵan ullı Babilonǵa qarańlar! Men bunı ullı saltanatım ushın óz qúdiretim menen qurdım, – dedi. 28Ol bul sózlerdi aytıp úlgermesten-aq aspannan bir dawıs keldi:

– Háy, patsha Nabuxodonosor, sózime qulaq sal! Házirden baslap, sen taxtıńnan túsirildiń. 29Sen adamlar jámiyetinen aydalıp, jabayı haywanlar menen jasaysań. Quday Taala – adamzat patshalıǵınıń jalǵız Húkimdarı ekenin hám Ol taxttı qálegen adamına beretuǵının túsinip jetpegenińshe, jeti múddet dawamında malǵa uqsap ot jep júreseń.

30Nabuxodonosorǵa aytılǵan bul sózler sol waqıtta orınlandı. Ol adamlar jámiyetinen aydaldı hám mal sıyaqlı ot jep, aspannan túsken shıqqa shomıldı. Shashları búrkittiń qanatlarınıń uzınlıǵınday, tırnaqları bolsa qustıń tırnaqlarınday bolıp ósip ketti.

31Belgilengen múddet tamamlanǵanda, men, Nabuxodonosor kózlerimdi kókke tiktim hám sol waqıtta ózime keldim. Quday Taalaǵa alǵıs-maqtawlar ayttım, máńgi ómir súriwshini alǵıslap, ullıladım:

Onıń húkimdarlıǵı – máńgi húkimdarlıq,
Onıń patshalıǵı áwladtan-áwladqa dawam eter[+].
32Dúnyada jasap atırǵanlar Onıń aldında hesh nárse emes,
Ol aspandaǵı kúshlerdiń hám dúnyada jasap atırǵanlardıń ústinen,
Óziniń qálegen húkimin shıǵarar.
Hesh kim Onı toqtata almas,
Oǵan «Ne qılıp atırsań?» – dep hesh kim ayta almas[+].

33Es-aqılım qaytıp kelgen waqıttıń ózinde, meniń patshalıq mártebem, abırayım hám saltanatım qayta tiklendi. Keńesgóylerim hám aqsúyeklerim meni izlep keldi. Men qaytadan taxtqa otırdım, ullılıǵım bolsa, aldınǵısınan da asıp ketti[+]. 34Endi men, Nabuxodonosor Aspannıń Patshasına alǵıs-maqtaw aytaman, Onı alǵıslap, ullılayman. Óytkeni Onıń barlıq isleri haqıyqat hám jolları ádil. Tákabbirlerdiń kókiregin basıwǵa Onıń kúshi jetedi.

#### 5


Patsha Belshassardıń bergen zıyapatı

1Patsha Belshassar óziniń mıń aqsúyegi ushın úlken zıyapat berip, olar menen birge sharap ishti[+]. 2Sharaptan más bolǵan Belshassar Erusalimdegi[†] Ibadatxanadan[†] ákesi Nabuxodonosor alıp kelgen altın hám gúmis keselerdi alıp keliwdi buyırdı. Patsha aqsúyekleri, hayalları hám toqalları menen sol keselerden sharap ishpekshi edi[+]. 3Solay etip, Erusalimdegi Ibadatxanadan, yaǵnıy Qudaydıń Úyinen[†] alıp kelingen altın ıdıslardı aldırıp, patshanıń ózi, aqsúyekleri, hayalları hám toqalları sol ıdıslardan sharap ishti. 4Olar sharaptan iship, altın, gúmis, qola, temir, aǵash hám tastan islengen qudaylardı alǵısladı[+].

5Kútilmegende, bir insan qolı payda bolıp, shıra qoyǵıshtıń qasındaǵı patsha sarayınıń háklengen diywalına jaza basladı. Patsha jazıp atırǵan qoldı kórdi. 6Onı qorqınısh biylep alıp, júzi bozarıp ketti hám belinde quwatı qalmay, dizeleri qaltıray basladı[+]. 7Patsha dawıslap baqırıp, porxan, danıshpanlar hám boljawshılardı alıp keliwdi buyırdı. Patsha Babilon[†] danıshpanlarına:

– Kim bul jazıwdı oqıp, onıń mánisin maǵan túsindirip berse, sol adamnıń ústine patshalıq shapan kiygizemen, moynına altın shınjır taǵıp, patshalıqta úshinshi húkimdar etip tayınlayman, – dedi[+].

8Patshanıń barlıq danıshpanları ishke kirip keldi, biraq olar jazıwdı oqıy almadı, onıń mánisin de túsindirip bere almadı[+]. 9Patsha Belshassar qattı qorqınıshqa túsip, júzi bozarıp ketti, aqsúyekleri bolsa sasqalaqlap qaldı.

10Sol waqıtta patsha hám aqsúyekleriniń dawısların esitip, zıyapat bolıp atırǵan jerge kelgen patshanıń anası:

– Mırzamız patshanıń ómiri uzaq bolsın! Qorqpa, túrińiz de quwarmasın![+] 11Siziń patshalıǵıńızda muxaddes[†] qudaylardıń ruwxına tolǵan bir adam bar. Ákeńniń dáwirinde bul adam aqıllı, zeyinli hám qudaylar sıyaqlı dana dep tán alınǵan edi. Ákeń patsha Nabuxodonosor onı palker, porxan, danıshpan hám boljawshılardıń basshısı etip tayınlaǵan edi[+]. 12Patsha Nabuxodonosor Belteshassar dep ataǵan sol Daniel túslerdi jorıwda da, jumbaqlardı túsindiriwde de, mashqalalardı sheshiwde de ǵayrıtábiyǵıy ruwxqa, bilim hám aqıl-parasatqa iye. Patsham, Danieldi usı jerge alıp keliwdi buyır, ol sizge mına jazıwdıń mánisin túsindirip bersin, – dedi[+].

13Solay etip, Daniel patshanıń aldına alıp kelindi. Patsha Danielge bılay dedi:

– Patsha ákem Yahudadan[†] alıp kelgen tutqınlar arasındaǵı Daniel senbiseń? 14Seni qudaylardıń ruwxı menen tolǵan, aqıllı, zeyinli hám dana dep esittim. 15Men danıshpanlardı hám porxanlardı mına jazıwdı oqıp, mánisin túsindirip bersin, dep shaqırttım. Degen menen, olardıń birewi de mánisin ayta almadı. 16Seniń jumbaqlardı sheship, olardı túsindire alatuǵınıńdı esittim. Eger sen házir bul jazıwdı oqıp, onıń mánisin túsindire alsań, men seniń ústińe patshalıq shapan kiygizemen, moynıńa altın shınjır taǵıp, patshalıqtaǵı úshinshi húkimdar etip tayınlayman.

17Daniel patshaǵa bılay dep juwap berdi:

– Sawǵalarıńız ózińizde qala bersin, yaki olardı basqa birewge beriń. Men bul jazıwdı sonda da oqıp, onıń mánisin túsindirip beremen[+].

18Taqsır, Quday Taala[†] ákeńiz Nabuxodonosorǵa patshalıq, ullılıq, dańq hám húrmet berdi. 19Quday[†] oǵan bergen ullılıǵı sebepli hámme xalıqlar, milletler hám hár bir tildegi adamlar ákeńizden qorqıp qaltıraytuǵın edi. Ol qálegenin óltirip, qálegenin tiri qaldıratuǵın, qálegenin mártebege kóterip, qálegenin xor qılatuǵın edi. 20Degen menen, ol tákabbirlenip, menmen bolıp ketkenlikten, patshalıq taxttan túsirilip, barlıq saltanatınan ayırılǵan edi[+]. 21Ol adamlar jámiyetinen shıǵarılıp, aqılsız haywanday bolıp qalǵan edi. Ákeńiz adamzat patshalıǵınıń jalǵız húkimdarı Quday Taala ekenin hám Ol taxttı qálegen adamına beretuǵının túsingenshe, jabayı eshekler menen birge jasap, mal sıyaqlı ot penen azıqlandı hám aspannan túsken shıqqa shomıldı[+].

22Al onıń zúryadı bolǵan siz, patsha Belshassar, bulardıń hámmesinen xabarıńız bolsa da, kishipeyil bolmadıńız. 23Bunıń ornına siz aspannıń Iyesine qarsı bas kóterdińiz. Qudaydıń Ibadatxanasındaǵı ıdıslardı aldırıp, aqsúyeklerińiz, hayallarıńız hám toqallarıńız benen sharap ishtińiz. Kórmeytuǵın, esitpeytuǵın, hesh nárseni bilmeytuǵın gúmis, altın, qola, temir, aǵash hám tastan soǵılǵan qudaylardı alǵısladıńız. Biraq ómirińizdi hám barlıq jollarıńızdı qolında uslap turǵan Qudaydı ullılamadıńız[+]. 24Sonıń ushın, Quday qol jiberip, usı sózlerdi jazdırdı.

25Bunda bılay dep jazılǵan: «MENE, MENE, TEKEL» hám «PARSIN». 26Bunıń mánisi mınadan ibarat: MENE – Quday siziń húkimdarlıq kúnińizdi esaplap shıǵıp, onıń sońın belgiledi. 27TEKEL – siz tárezide tartılıp, jeńil bolıp shıqtıńız[+]. 28PERES[*] – patshalıǵıńız bólinip, Midiya[†] hám Persiyaǵa[†] beriledi.

29Sonda Belshassardıń bergen buyrıǵı boyınsha, Danielge patshalıq shapan kiydirilip, moynına altın shınjır taǵıldı hám ol patshalıqtaǵı úshinshi húkimdar, dep járiyalandı.

30Sol kúni túnde Babiloniya patshası Belshassar óltirildi. 31Onıń patshalıǵın alpıs eki jasar midiyalı Dariy iyeledi[+].

#### 6


Danieldiń arıslanlar turǵan shuqırǵa taslanıwı

1Patsha Dariy pútkil patshalıqtaǵı jerlerdi 120 wálayatqa bólip, hár bir wálayat ústinen nayıp tayınlawdı sheshti. 2Patshaǵa qıyın bolmawı ushın, nayıplardan esap alıp otıratuǵın úsh wázir tayınlandı, olardıń ishinde Daniel de bar edi. 3Daniel basqa wázirler hám nayıplarǵa qaraǵanda óz isin joqarı dárejede alıp baratuǵın edi. Sonıń ushın, patsha pútkil patshalıqqa basqarıwshı etip, Danieldi tayınlawdı jobalastırıp qoyǵan edi[+]. 4Sonda bunı kóre almaǵan basqa wázirler hám nayıplar Danieldi ayıplawǵa urınıp, onıń basqarıw islerinen kemshilik tabıwǵa háreket qıldı. Biraq onnan birde bir qáte yaki kemshilik taba almadı. Sebebi Daniel sadıq edi. Onnan hesh qanday gúna[†] da, ayıp ta tabılmadı[+]. 5Aqırında olar bir-birine bılay dedi: «Onıń Qudayınıń nızamına baylanıslı bir nárseler tappasaq, Danielge qarsı basqa ayıp taba almaymız».

6Sonda wázirler hám nayıplar patshanıń aldına barıp bılay dedi:

– Patsha Dariy, ómirińiz uzaq bolsın![+] 7Patshalıqtaǵı barlıq wázirler, húkimdarlar, nayıplar, keńesgóyler hám hákimler keńesip, patshamız, siziń mınaday qatań párman shıǵarıwıńızdı maqul taptıq: Otız kún ishinde kim de kim sizden basqa adamǵa yamasa qudayǵa sıyınsa yamasa duwa etse, ol arıslanlar turǵan shuqırǵa taslansın. 8Patsha, párman shıǵarıp, onı tastıyıqlań. Bul párman Midiya[†] hám Persiya[†] nızamlarına muwapıq ózgertilmeytuǵın hám biykar etilmeytuǵın bolsın[+].

9Solay etip, patsha Dariy pármandı tastıyıqladı.

10Daniel pármannıń tastıyıqlanǵanın bilse de, úyine barıp, terezeleri Erusalim[†] tárepke qarap ashılǵan joqarǵı bólmesine shıqtı da, ádettegidey kúnine úsh márte dizerlep, Qudayǵa duwa etti hám Onı alǵısladı[+].

11Oǵan qarsı til biriktirgen adamlar bir topar bolıp, úyine bardı hám Danieldiń óz Qudayına duwa etip, miyrim[†]-shápáát sorap atırǵanınıń ústinen shıqtı. 12Sonda olar patshanıń aldına barıp, shıǵarılǵan párman haqqında bılay dep ayta basladı:

– Taqsır! Siz párman shıǵarıp, kim de kim otız kún ishinde sizden basqa bir qudayǵa yamasa adamǵa duwa etse, ol arıslanlar turǵan shuqırǵa taslanadı, dep tastıyıqlaǵan joq pa edińiz?

Patsha:

– Awa, men shıǵarǵan bul párman Midiya hám Persiya patshalıǵınıń nızamlarına muwapıq qatań, ózgermeydi, – dep juwap berdi.

13Olar patshaǵa bılay dedi:

– Taqsır Yahuda[†] tutqınlarınan bolǵan Daniel sizdi de, siz shıǵarǵan pármandı da mensinbey, ol kúnine úsh márte óz Qudayına duwa etip atır, – dedi[+].

14Patsha bunı esitip, qattı qáweterge tústi. Ol Danieldi qutqarıp qalıwdı júreginde niyet etti. Hátteki, kún batqansha qolınan kelgenshe onı qutqarıwǵa[†] háreket qıldı. 15Degen menen, Danielge qarsı til biriktirgenler patshanıń aldına kelip:

– Taqsır, Midiya hám Persiya nızamlarına muwapıq, patsha shıǵarǵan hár bir buyrıq hám párman ózgertilmeytuǵının bilesiz, – dedi.

16Sonda patsha Danieldi alıp kelip, arıslanlar turǵan shuqırǵa taslawdı buyırdı. Danieldiń ózine bolsa:

– Hámme waqıtta óziń xızmet etip kelgen sol Qudayıń seni qutqarsın! – dedi.

17Bir tas ákelinip shuqırdıń awzı jawıp qoyıldı. Danielge baylanıslı jaǵday ózgertilmesin, dep patsha óziniń hám aqsúyekleriniń mór[†] júzikleri menen tastı mórlep qoydı[+]. 18Keyin patsha óz sarayına qayttı. Oǵan kewil kóteretuǵın hesh nárse ákelinbedi hám túndi hesh nárse jemey ótkerdi. Túni menen uyıqlamay shıqtı.

19Tań atıwdan patsha ornınan turıp, asıǵıp-úsigip, arıslanlar turǵan shuqırǵa qaray júrip ketti. 20Ol shuqırǵa jaqınlap barǵannan, muńlı dawıs penen:

– Háy, tiri Qudaydıń qulı Daniel! Sen hámme waqıtta xızmet etip júrgen Qudayıń seni arıslanlardan qutqara aldı ma? – dedi.

21Daniel:

– Taqsır, ómirińiz uzaq bolsın![+] 22Meniń Qudayım perishtesin[†] jiberip, arıslanlardıń awzın jawıp qoydı hám arıslanlar maǵan hesh qanday zıyan tiygizbedi. Óytkeni Qudayımnıń aldında gúnasız boldım hám siziń aldıńızda da men hesh qanday ayıp is qılmadım, – dep juwap berdi.

23Sonda patshanıń quwanıshı ishine sıymay, onı shuqırdan shıǵarıwdı buyırdı. Danieldi shuqırdan shıǵarǵan adamlar, oǵan hesh qanday zıyan tiymegenin kórdi, sebebi Daniel óz Qudayına isengen edi[+]. 24Patshanıń buyrıǵı boyınsha, Danieldi nahaq qaralaǵan adamlar alıp kelinip, hayalları hám balaları menen birge arıslanlar turǵan shuqırǵa taslandı. Olar shuqırdıń túbine jetpey atırıp-aq, arıslanlar olarǵa taslanıp, súyeklerin sındırıp, maydalap tasladı[+].

25Sonnan keyin, patsha Dariy jer júzindegi barlıq xalıqlar, milletler hám hár bir tildegi adamlarǵa bılay dep xat jolladı: «Sizlerge tınıshlıq hám bereket bolsın![+] 26Men mınaday párman shıǵaraman: patshalıǵımdaǵı barlıq adamlar Danieldiń Qudayınan qorqıp, qaltırasın, óytkeni:

Ol máńgi bar bolǵan tiri Qudaydur,
Onıń patshalıǵı hasla qulamas,
Húkimdarlıǵı hesh qashan tawısılmas[+].
27Ol azat qıladı hám qutqaradı,
Aspan menen jerde belgi hám káramatlar kórsetedi,
Ol qutqardı Danieldi arıslanlardıń pánjesinen»[+].

28Solay etip, patsha Dariy hám Persiya patshası Kir húkimdarlıq júrgizgen dáwirlerde Daniel tabısqa eristi[+].

#### 7


Danieldiń tórt maqluq haqqında kórgen ayanı

1Babiloniya[†] patshası Belshassardıń patshalıǵınıń birinshi jılında Daniel tóseginde jatıp, túsinde ayanlar kórdi. Sonda ol túsin jazıp,[+] 2bılay dep bayan qıldı:

Túnde kórgen ayanımda aspannıń tórt tárepinen esken kúshli samal ullı teńizdi tolqınlandırıp atırǵan eken[+]. 3Sol teńizden bir-birine uqsamaytuǵın úlken tórt jırtqısh maqluq shıqtı[+]. 4Birinshisi arıslanǵa uqsaytuǵın edi. Onda búrkittiń qanatları bar edi. Qanday da bir kúshtiń onıń qanatların julıp taslaǵanın hám jerden kóterip, adamǵa uqsatıp eki ayaqqa turǵızıp qoyǵanın kórdim. Sol maqluqqa adamnıń júregi berildi.

5Ekinshi maqluq artqı ayaqları menen turǵan ayıwǵa uqsaytuǵın edi. Ol awzına úsh qabırǵa súyekti tislep alǵan edi. Oǵan: «Qáne, toyǵanıńsha gósh je», – dep aytıldı.

6Sońınan qaplanǵa uqsaǵan basqa bir maqluqtı kórdim. Onıń arqasında qustıń tórt qanatı bar edi hám ol tórt baslı edi. Oǵan húkimdarlıq etiw huqıqı berilgen edi[+].

7Sonnan keyin, túr-túsi qorqınıshlı, aybatlı hám júdá kúshli tórtinshi maqluqtı kórdim. Ol temir tisleri menen barlıǵın shaynap, maydalap tasladı. Al qaldıqların bolsa, ayaqları menen basıp ezdi. Ol aldınǵı maqluqlarǵa uqsamaytuǵın edi, onıń on múyizi bar edi[+]. 8Men usı maqluqtıń múyizlerin tamasha qılıp turǵanımda, olardıń arasınan ósip shıǵıp atırǵan jáne bir kishkene múyiz kórdim. Oǵan orın bosatıw ushın, aldınǵı on múyizden úshewi túbi menen qoparılıp tústi. Jańa ósip shıqqan múyizde adamnıń kózine uqsaǵan kózleri hám menmenlik penen sóyleytuǵın awzı bar edi[+].


Qudaydıń húkimi

9Men taxtlardıń orın-orınlarına qoyılıp, Ázelden Bar Bolǵannıń óz ornına otırǵanın kórdim. Onıń kiyimi appaq qarday, shashları bolsa tap-taza mamıqtay edi. Onıń taxtı janıp turǵan jalın, taxttıń dóńgelekleri lawlap turǵan ot sıyaqlı edi[+]. 10Onıń aldınan otlı bir dárya aǵıp shıqtı. Mıń-mıńlaǵanlar Oǵan xızmet etip, on mıń – on mıńlaǵanı Onıń aldında turdı. Húkim baslandı, kitaplar ashıldı[+].

11Menmenlik penen sóylep atırǵan sol kishkene múyizge qarap turǵanımda, sol tórtinshi maqluq kóz aldımda óltirildi hám onıń óligi otqa taslanıp, joq qılındı[+]. 12Basqa maqluqlardan bolsa húkimdarlıq tartıp alındı, biraq belgili bir waqıtqa deyin jasawına ruxsat berildi.

13Túnde kórgen sol ayanımda men aspan bultlarında kiyatırǵan adam ulına[†] uqsaǵan birewdi kórdim. Ol Ázelden Bar Bolǵannıń aldına aparıldı[+]. 14Oǵan húkimdarlıq, ullılıq hám patshalıq berildi. Barlıq xalıqlar, milletler hám hár bir tildegi adamlar oǵan xızmet etti. Onıń biyligi tawısılmaytuǵın, máńgi húkimdarlıq, patshalıǵı hesh qashan qulamaytuǵın patshalıqdur[+].


Ayannıń mánisi

15Daniel, yaǵnıy men ishimnen ruwxıy qattı tınıshsızlandım hám kórgen ayanım meni qáweterge saldı[+]. 16Men sol jerde turǵanlardıń birine jaqınlap, bulardıń hámmesiniń haqıyqıy mánisin aytıp beriwin soradım. Ol maǵan ayannıń mánisin ashıp, bılay dep túsindirip berdi:

17– Bul tórt úlken maqluq – jer júzinde payda bolatuǵın tórt patsha. 18Biraq Quday Taalanıń[†] muxaddesleri[†] patshalıqtı qolǵa alıp, olar sheksiz, máńgi húkimdarlıq qıladı[+].

19Sonda tórtinshi maqluq tuwralı shın mánisin biliwdi qálegen edim, óytkeni ol basqa maqluqlardan ayrıqsha hám qattı qorqınıshlı edi. Temir tisleri hám qola tırnaqları bar bul maqluq barlıǵın shaynap maydalap, qalǵanların bolsa basıp ezetuǵın edi. 20Onıń basındaǵı on múyizdiń hám jańa ósip shıqqan múyizdiń mánisin biliwdi qáledim. Sol múyiz ósip shıǵıp atırǵanda, ornındaǵı úsh múyizdi túsirip jibergen edi. Kózleri hám menmenlik penen sóyleytuǵın awzı bar bul múyiz basqa múyizlerge qaraǵanda kóbirek kúshke iye bolıp kórinetuǵın edi.

21Men tamasha qılıp turǵanımda, sol múyiz muxaddes[†] adamlar menen sawash júrgizip, olardı jeńip atırǵan edi[+]. 22Sonda Ázelden Bar Bolǵan kelip, Óziniń muxaddesleri ushın ádil húkim shıǵardı. Qudaydıń muxaddesleriniń patshalıqtı qolǵa alatuǵın waqtı kelgen edi.

23Sáwbetlesim dawam etip bılay dep túsindirip berdi:

– Tórtinshi maqluq – bul jer júzinde húkimdarlıq qılatuǵın tórtinshi patshalıqtıń tımsalı. Bul patshalıq basqa patshalıqlardan ayrıqsha boladı. Ol pútkil dúnyanı shaynap, ezip maydalap taslaydı[+]. 24Maqluqtıń on múyizi – patshalıqtı basqaratuǵın on patsha. Keyinirek jańadan bir patsha payda boladı. Bul patsha aldınǵı on patshadan ayrıqsha boladı hám olardıń arasınan úsh patshanı taxttan túsirip taslaydı. 25Ol Quday Taalaǵa qarsı sózlerdi aytıp, Onıń muxaddeslerin ezedi. Muxaddes bayramlar hám nızamlardı ózgertiwge háreket etedi. Qudaydıń muxaddesleri bir múddet, eki múddet hám yarım múddet dawamında sol patshanıń zulımlıǵı astında boladı. 26Usı múddetler tamamlanǵanda, aspanda húkim jıynalısı baslanadı. Zalım patsha taxttan túsirilip, pútkilley joq qılınadı. 27Quday Taalanıń muxaddeslerine bolsa patshalıq, húkimdarlıq hám aspan astındaǵı barlıq patshalıqlardıń ullılıǵı beriledi. Olardıń patshalıǵı máńgi patshalıq boladı. Barlıq húkimdarlıq olarǵa boysınıp, xızmet etedi[+].

28Kórgen, esitkenlerim usılardan ibarat edi. Men, Daniel bul túsimnen sonday qattı qáweterlenip, júzim solǵın tartıp ketken edi. Degen menen, bulardıń hámmesin ishimde saqladım[+].

#### 8


Qoshqar hám teke haqqındaǵı ayan

1Birinshi ayannan keyin, patsha Belshassardıń húkimdarlıǵınıń úshinshi jılında Danielge, yaǵnıy maǵan jáne bir ayan kórindi[+]. 2Bul ayanda men Elam wálayatınıń Suza qorǵan qalasında, Ulay kanalınıń boyında turǵan ekenmen[+]. 3Men kanal boyında bir qoshqardıń turǵanın kórdim. Onıń uzın eki múyizi bar edi. Onıń múyiziniń biri uzınıraq, sol uzın múyizi ekinshi bolıp shıqqan edi. 4Qoshqar batıs, arqa hám qubla táreplerge ózin urıp atırǵanın kórdim. Hesh bir haywan oǵan qarsı shıǵa almaytuǵın edi hám onıń qolınan hesh nárseni qutqara almaytuǵın edi. Qoshqar qálegenin islep, ózin aybatlı qılıp kórsetti.

5Bunı tamasha qılıp turǵanımda, batıs tárepten bir tekeniń pútkil jer júzin aralap, tuyaqları jerge tiymesten kiyatırǵanın kórdim. Onıń kózleriniń ortasında bir úlken múyizi bar edi. 6Ol bar kúshi hám ǵázebi menen men kórgen kanaldıń boyında turǵan eki múyizli qoshqarǵa qaray taslandı. 7Ǵázep penen qoshqardı súzip, onıń múyizlerin sındırǵanın kórdim. Qoshqardıń tekege qarsı shıǵatuǵın kúshi joq edi. Teke onı jerge qulatıp, basqılap tasladı, qoshqardı onıń qolınan qutqaratuǵın hesh kim bolmadı[+].

8Teke qattı kúsheyip ketti, biraq kúsh-qúdiretke tolǵan waqıtta, onıń úlken múyizi sınıp tústi hám onıń ornına tórt tárepke qayırılıp, basqa úlken tórt múyiz ósip shıqtı[+].

9Sol múyizlerdiń birinen jáne bir kishkene múyiz ósip shıqtı. Keyin ol úlkeyip, qublaǵa, shıǵısqa hám gózzal úlkege qaray jayıla berdi[+]. 10Qúdireti kókke jetken bul múyiz aspan láshkerlerine hújim qıldı. Aspan láshkerleri bolǵan juldızlardıń bazıların jerge túsirip, olardı basqılap tasladı[+]. 11Hátteki, aspan láshkerleriniń sárkárdasın mensinbey, oǵan beriletuǵın kúndelikli qurbanlıqlardı[†] toqtattı. Muxaddes[†] mákandı bolsa wayran qıldı[+]. 12Jawızlıq sebepli aspan láshkerleri kúndelikli qurbanlıqlar menen birge oǵan tapsırıldı. Haqıyqattı ayaq astı qılǵan sol múyiz hár bir isinde tabısqa eriser edi.

13Keyin bir perishteniń[†] sóylesip atırǵanın esitip qaldım. Basqa bir perishte onnan bılay dep soradı:

– Ayandaǵı bul jawızlıq kúndelikli qurbanlıqlardıń ornın qashanǵa deyin iyeleydi? Qashanǵa deyin Muxaddes orın hám aspan láshkerleri ayaq astı boladı[+]?

14Ekinshi perishte maǵan bılay dedi:

– Bunday awhal eki mıń úsh júz kún hám tún dawam etedi. Sonnan keyin, Muxaddes orın páklenip, aldınǵı halına qaytarıladı.


Perishte Jabrayıldıń ayandı túsindirip beriwi

15Men, Daniel kórgen ayanımnıń mánisin túsiniw ushın, basımdı qatırıp turǵanımda, kútilmegende, aldımda adam súlderindegi birew payda boldı. 16Sol waqıtta men Ulay kanalınan: «Háy, Jabrayıl,[†] bul adamǵa ayannıń mánisin túsindirip ber», – dep aytqan adam dawısın esittim[+]. 17Jabrayıl men turǵan jerge jaqınlasqanda, qorqqanımnan et betimnen jerge jıǵıldım. Biraq ol maǵan:

– Háy, insan ulı, bul aqırzaman haqqındaǵı ayan ekenin túsin, – dedi[+].

18Ol sóylep atırǵanda esten awıp, jerde sozılıp jatırǵan edim. Degen menen, ol qolın sozıp, meni ayaqqa turǵızıp qoydı da,[+] 19maǵan bılay dedi:

– Qulaq sal, Quday[†] Óz ǵázebin jer júzine shashıwdı belgilegen waqtında, neler bolatuǵının saǵan bildiremen. Sebebi bul ayan belgilengen aqırzamanǵa baylanıslı[+]. 20Sen kórgen eki múyizli qoshqar – bul Midiya[†] hám Persiya[†] patshaları. 21Júnli teke bolsa – Grek patshası. Eki kóziniń ortasındaǵı úlken múyiz – Grek taxtına otıratuǵın birinshi patsha[+]. 22Sınıp túsken múyizdiń ornına shıqqan tórt múyiz – sol xalıqtan shıǵatuǵın tórt patshalıqtı bildiredi. Taxtqa otırǵan tórt patsha aldınǵı patshaǵa qaraǵanda hálsiz boladı.

23Sol tórt patshanıń húkimdarlıǵınıń aqırı jaqınlap, gúnaları tolıp tasqanda, hiylekerlikke sheber, aybat júzli bir patsha bas kóterip shıǵadı. 24Ol júdá kúsheyip ketedi, biraq óz kúshi menen buǵan erispeydi. Ol hámme nárseni wayran qılıp, barlıq islerinde tabısqa erisedi. Kúshli basshılardı hám muxaddes xalıqtı qırıp taslaydı[+]. 25Ol sumlıǵı menen hiylekerligi arqalı tabısqa erisip, tákabbirlenip ketedi. Kóp adamlardı eskertip otırmay óltiredi, hátteki, eń ullı patshalardıń Patshasına qarsı bas kóteredi. Biraq ol insan qolı tiymey-aq joq qılınadı[+]. 26Saǵan aytılǵan azanǵa hám keshke baylanıslı ayan haqıyqat. Sen ayandı sır tut, óytkeni bul uzaq keleshekke baylanıslı[+].

27Usı waqıyadan soń, Danieldiń, yaǵnıy meniń mánisim qashıp, bir neshe kún awırıp jattım. Sońınan ornımnan turıp, patshanıń xızmetine qayttım. Degen menen, bul ayan meni pútkilley hawlıqtırıp taslaǵan edi. Men onıń mánisin túsinbegen edim.

#### 9


Danieldiń óz xalqı ushın duwa etiwi

1Babiloniya[†] patshalıǵına otırǵan midiyalı[†] Axashwerosh ulı Dariydiń húkimdarlıǵınıń birinshi jılı edi[+]. 2Men, Daniel Dariydiń húkimdarlıǵınıń dáslepki jılında Muxaddes[†] Jazıwlardı túsiniwge kirisken edim. Jaratqan Iyeniń[†] payǵambar[†] Eremiyaǵa aytqan sózleri boyınsha, Erusalimniń[†] jetpis jıl dawamında wayran bolıp jatatuǵının bilip aldım[+].

3Sonda men júzimdi Quday[†] Iye[†] tárepke burıp, jalbarınıp duwa ettim, oraza tuttım, aza kiyimin kiyip, kúlge otırdım[+]. 4Qudayım Jaratqan Iyege duwa etip, gúnalarımızdı moyınlap, bılay dedim:

«O, Iye, ullı hám aybatlı Quday! Seni súyip, buyrıqlarıńa boysınǵanlar menen dúzgen kelisimińde[†] sadıq qalasań![+] 5Al bizler gúna[†] islep, jamanlıqqa qol urdıq. Jawız islerdi islep, Saǵan qarsı bas kóterdik, buyrıqlarıńnan hám nızamlarıńnan júz burdıq[+]. 6Bizler Seniń atıń menen patshalarımızǵa, basshılarımızǵa, ata-babalarımızǵa hám elimizdegi barlıq xalıqqa sóylegen xızmetkerleriń bolǵan payǵambarlarǵa qulaq salmadıq[+].

7Ádalatlıq Sen tárepte, Iye! Al bizler búgin shermende boldıq. Bizler Saǵan qıyanet etkenimiz ushın Yahuda[†] hám Erusalim turǵınların – pútkil Izrail[†] xalqı bolǵan bizlerdi uzaq hám jaqın ellerge tarqatıp jiberdiń. 8Jaratqan Iye, Saǵan qarsı gúna qılǵanımız ushın patshalarımız, basshılarımız, ata-babalarımız – hámmemiz shermende boldıq. 9Quday Iyemiz, bizler Saǵan qarsı bas kótersek te, Sen gúnalarımızdı keshiriwshi, rehimli Qudaysań[+]. 10Qudayımız Jaratqan Iye, bizler Saǵan qulaq salmadıq! Xızmetkerleriń payǵambarlar arqalı bizlerge bergen nızamlarıńa ámel qılmadıq.

11Pútkil Izrail xalqı Nızamıńdı buzıp, haq joldan azǵırıldı, Saǵan qulaq salıwdı qálemedi. Bizler Saǵan qarsı gúna qılǵanımız ushın, qulıń Muwsanıń Nızamında jazılǵan náletler basımızǵa tústi, ishilgen antlar orınlandı[+]. 12Awa, Sen bizlerge hám basshılarımızǵa eskertip aytqan sózlerińdi júzege asırıp, bizlerdi úlken apatqa duwshar ettiń. Erusalimniń basına túsken awır apat jer júzindegi hesh bir jerde bolmaǵan[+]. 13Muwsanıń Nızamında jazılǵan barlıq apatlar basımızǵa tústi. Al bizler sonda da gúnalarımızdan qaytıp, Qudayımız Jaratqan Iyeniń miyrim[†]-shápáátin izlemedik, Onıń haqıyqat sózin de eske almadıq[+]. 14Jaratqan Iye bizlerdi bul apatlarǵa duwshar qıldı, sebebi Qudayımız Jaratqan Iye islegen hár bir isinde ádalatlı. Al bizler Onıń sózine qulaq salmadıq[+].

15O, Quday Iyemiz, Sen Óz xalqıńdı Mısırdan[†] qúdiretli qolıń menen alıp shıqtıń hám házirge deyin atıń dańqqa bólengen. Al bizler gúna qıldıq, jawızlıqqa qol urdıq[+]. 16Iye, Sen haqlıǵıń boyınsha Óz qalań Erusalimnen, Ózińniń muxaddes tawıńnan ashıw hám ǵázebińdi alıp taslay gór! Bizlerdiń gúnalarımız hám ata-babalarımızdıń nızamsızlıqları sebepli Erusalim hám Óziń tańlaǵan xalqıń qońsı xalıqlardıń arasında xor bolıp atır[+]. 17Endi Qudayımız, qulıńnıń duwasın hám jalbarınıwın esit. Óziń ushın, Iye, wayran bolǵan Muxaddes mákanıńa nurlı júzińdi qarat[+]. 18Qudayım, qulaq salıp, esit! Kózlerińdi ashıp, bizlerdiń shekken azabımızǵa hám Óz atıń menen atalǵan qalańnıń awhalına qara. Bizler óz haqlıǵımızǵa súyenip emes, al Seniń sheksiz miyrimińe súyenip jalbarınamız[+]. 19Iye, qulaq sal! Iye, bizlerdi keshir! Iye, názer salıp, háreket ete gór! Qudayım, Óziń ushın asıǵa gór, óytkeni bul qala hám xalıq Seniń atıń menen atalǵan»[+].


Jabrayıldıń ayandı túsindirip beriwi

20Men tınbay duwa etip, ózimniń hám xalqım Izraildıń gúnaların ashıq moyınlap, Qudaydıń muxaddes tawı – Erusalim ushın Qudayım Jaratqan Iyege jalbarınıp atırǵan edim[+]. 21Men ele duwa etip atırǵanımda, aldınǵı ayanımda kórgen adam súlderindegi Jabrayıl[†] jıldam ushıp, qasıma kelip turdı. Bul keshki qurbanlıq[†] usınılatuǵın waqıt edi[+]. 22Ol maǵan túsindirip, bılay dedi:

– Daniel, men saǵan danalıq hám túsinik beriw ushın keldim. 23Sen Qudayǵa duwa etip baslaǵanıńda, Ol saǵan juwap bergen edi. Men juwaptı saǵan jetkiziw ushın keldim, sebebi sen Qudaydıń súyikli bendesiseń. Qáne, endi aytatuǵın sózlerime jaqsılap qulaq sal, ayannıń mánisin túsinip al[+].

24Jınayat islerdi toqtatıp, gúnalarǵa shek[†] qoyıw, ayıplardı páklew hám máńgi ádillikti ornatıw, ayan hám payǵambarlardıń sózleri ámelge asıp, júdá muxaddes Ibadatxana[†] qayta baǵıshlanıp, maylanıwı ushın Quday seniń xalqıń hám muxaddes qalań ushın jetpis hápte belgiledi[+]. 25Mınanı túsinip, bilip al: Erusalimdi qayta qurıw ushın buyrıq berilgennen baslap, maylanǵan húkimdar kelgenge deyin jetpis hápte ótedi. Alpıs eki hápte ótkende, Erusalim qalası, onıń kósheleri hám qorǵanları qayta tiklenedi, biraq bul qıyınshılıq dáwirde júz beredi. 26Alpıs eki hápte ótkende, maylanǵan húkimdar óltiriledi hám ol erisken hár bir nárse joq boladı. Keyingi keletuǵın húkimdardıń áskerleri qalanı da, Ibadatxananı da wayran qıladı. Onıń aqırı topan suwınday bolıp, urıs aqırına deyin dawam etedi. Quday qıyratıwdı qarar etken edi[+]. 27Sol húkimdar kóp xalıqlar menen bir hápte kúshli bir kelisim dúzedi. Sol hápteniń yarımı ótkende, ol qurbanlıq hám sadaqalarǵa[†] shek qoyadı. Jáne de, Ibadatxanaǵa wayran qılatuǵın jerkenishli bir zattı ornatadı. Bul – wayran qılıwshı húkimdardı joq qılıw ushın Quday belgilegen kúnge deyin dawam etedi[+].

#### 10


Danieldiń Tigr dáryasınıń boyında kórgen ayanı

1Persiya[†] patshası Kirdiń patshalıǵınıń úshinshi jılında, Belteshassar dep atalǵan Danielge bir ayan keldi. Keleshekte júz beretuǵın kúshli sawashqa baylanıslı bolǵan bul xabar haqıyqat. Daniel bul xabardı ayan arqalı túsindi[+].

2Sol kúnleri men, Daniel úsh hápte aza tutıp júrdim. 3Úsh hápte dawamında hesh qanday toyımlı awqat jemedim, gósh penen sharaptı awzıma da almadım hám may[†] súrtpedim. 4Birinshi aydıń jigirma tórtinshi kúni men ullı dáryanıń, yaǵnıy Tigr dáryasınıń boyında turǵan edim[+]. 5Sonda men ústinde zıǵırdan toqılǵan aq kiyimi, belinde taza altınnan islengen belbewi bar birewdi kórdim[+]. 6Onıń denesi sarı yaqıt sıyaqlı jarqırap, júzi shaqmaq jalınınday, kózleri shomday bolıp janıp turǵan edi. Onıń ayaq-qolları jıltır qoladay jıltırap, dawısı alaman xalıqtıń dawısınday jańǵırıp turatuǵın edi[+].

7Ayandı jalǵız men kórdim. Janımdaǵılar ayandı kórmese de, olardıń zárreleri ushqanı sonshelli, olar qashıp, jasırınıp aldı[+]. 8Sonda men bir ózim qaldım. Sol ullı ayandı kórip atırǵanımda, hálsizlenip, júzim quwarıp, dińkem de qalmaǵan edi. 9Sonda perishteniń[†] dawısın esittim. Dawıstı esitkenimde esimnen awıp, et betimnen jerge jıǵıldım[+]. 10Sonda bir qol maǵan tiyip, meni kóterip, qol hám dizelerime turǵızıp qoydı[+].

11Sol perishte maǵan:

– Háy, Daniel, sen Qudaydıń súyikli bendesiseń. Qáne, tur! Saǵan aytatuǵın sózlerime jaqsılap qulaq sal, óytkeni házir men seniń aldıńa jiberilgenmen.

Ol maǵan usı sózlerdi aytıp atırǵanda, men qaltırap ornımnan turdım[+].

12Ol sózin dawam etip, bılay dedi:

– Qorqpa, Daniel! Sen bul xabar haqqında túsinik alıwdı niyet etip, Qudayıńnıń aldında ózińdi kishipeyil tutqan kúnińnen-aq seniń duwań qabıl etildi. Duwalarıńa juwap beriw ushın aldıńa keldim[+]. 13Biraq Persiya patshalıǵınıń húkimdarı jigirma bir kún dawamında maǵan qarsı turdı. Men Persiya patshalarınıń ishinde jalǵız qalǵanımda, bas perishtelerdiń biri Mixail[†] maǵan járdemge keldi[+]. 14Men saǵan keleshekte xalqıńnıń basına túsetuǵın nárselerdi túsindiriw ushın keldim. Bul ayan sol kúnler haqqında[+].

15Ol usı sózlerdi aytıp atırǵanda, men basımdı iyip, únsiz turǵan edim. 16Sonnan soń adam balasına uqsaǵan birew erinlerime qolın tiygizdi. Sonda men de awzımdı ashıp, aldımda turǵanǵa bılay dedim:

– Mırzam, bul ayan meni qattı qıynap jiberdi, dińkem qurıdı[+]. 17Mendey bir qulıń qalayınsha mırzam menen sóylese aladı? Halım qalmaǵan, demim tıǵılıp, zorǵa dem alıp atırman.

18Sonda adam ulına[†] uqsaǵan sol birew jáne bir márte qolın tiygizip, maǵan kúsh baǵıshlap, 19bılay dedi:

– Háy, Qudaydıń súyikli bendesi, qorqpa! Saǵan tınıshlıq bolsın! Kúshli bol, awa, kúshli bol!

Ol maǵan sóylep atırǵanda, maǵan kúsh-quwat enip:

– Mırzam, siz maǵan kúsh-quwat berdińiz, endi ayta beriń, – dedim[+].

20Ol maǵan:

– Seniń aldıńa ne ushın kelgenimdi bileseń be? Endi men Persiya patshalıǵınıń húkimdarı menen urısıwǵa qaytıp baraman. Biraq men ketkennen keyin, Grek patshalıǵınıń húkimdarı keledi[+]. 21Biraq dáslep Haqıyqat kitabında ne jazılǵanın saǵan aytıp beremen. Olarǵa qarsı gúreste maǵan sizlerdiń húkimdarıńız Mixail perishteden basqa hesh kim járdem bermeydi, – dedi.

#### 11

1– Midiyalı[†] Dariydiń húkimdarlıǵınıń birinshi jılında, men oǵan járdem berip, qorǵaw ushın onıń qasında turǵan edim[+].


Qubla hám arqa patshalıqları

2– Endi men saǵan haqıyqattı aytaman. Persiya[†] patshalıǵında jáne úsh patsha húkimdarlıq qıladı. Biraq tórtinshi patsha basqalarına qaraǵanda baylıǵı aytarlıqtay kóp bolıp, baylıǵı arqalı kúsh arttıradı hám hámmeni Grek patshalıǵına qarsı qozǵaydı[+].

3Keyin taxtqa kúshli bir patsha otıradı, ol ullı húkimdarlıq penen basqarıp, qálegen isin qıladı[+]. 4Degen menen, ol kúsh-qúdiretke tolıp tasqanda, patshalıǵı ıdırap, tórtke bólinip ketedi. Taxt onıń zúryadına berilmeydi hám patshalıqtıń aldınǵı kúsh-qúdireti olarda bolmaydı. Sebebi onıń patshalıǵı túp-tamırı menen julıp taslanıp, onıń zúryadınan bolmaǵan basqa birewlerge beriledi.

5Sol arada qubla patshası kúsheyip ketedi, biraq patshanıń sárkárdarlarınan biri kúsheyip, patshanıń saltanatınan góre úlkenirek bir patshalıqqa húkimdarlıq qıladı. 6Bir neshe jıl ótkennen soń, qubla patshası arqa patshası menen tınıshlıq kelisimin[†] dúzedi. Usı kelisimdi bekkemlew ushın, qubla patshasınıń qızı arqa patshasına baradı. Degen menen, qubla patshasınıń qızı óz kúshin joytadı hám kúshin saqlay almaydı. Qız, onıń menen birge kelgen nókerleri, balası hám onı qollap quwatlaǵan qolǵa tapsırıladı.

7Biraq qubla patshalıǵınıń taxtına qızdıń aǵayinlerinen biri otıradı. Ol arqa patshalıǵınıń láshkerlerine hújim qılıp, qorǵanların qolǵa aladı hám olardıń ústinen jeńiske erisedi. 8Olardıń músin qudayların, quyma butların, gúmis hám altınnan islengen qımbatbaha ıdısların olja qılıp, Mısırǵa[†] alıp ketedi. Keyin bir neshe jıl dawamında arqa patshasınıń tınıshın buzbaydı. 9Sońınan arqa patshası qubla patshasına bastırıp baradı, biraq artqa sheginiwge májbúr bolıp, óz eline qaytıp ketedi.

10Keyin arqa patshalıǵınıń balaları urısqa tayarlanıp, júdá kóp láshker jıynaydı. Láshkerler topan suwday aǵıp, qubla patshalıǵınıń qorǵanına hújim qıladı[+]. 11Ǵázepke mingen qubla patshası arqa patshası menen sawashqa túsedi. Arqa patshasınıń sansız láshkerleri dushpan qolına táslim qılınadı[+]. 12Sansız láshkerdiń ústinen jeńiske erisken qubla patshası tákabbirlenip ketedi hám mıń-mıńlaǵan áskerdi óltirse de, onıń jeńisi uzaqqa sozılmaydı. 13Sebebi bir neshe jıldan keyin arqa patshası aldınǵısınan da kóp hám jaqsı qurallanǵan láshkerleri menen qubla patshalıǵına jáne bastırıp baradı.

14Sol waqıtta kóp adamlar qubla patshasına qarsı bas kóteredi. Ayan ámelge assın, dep xalqıńnıń arasındaǵı bazı qozǵalańshılar da bas kóteredi, biraq tabısqa erise almaydı. 15Sonda arqa patshası kelip, qorǵan qalanı qamal qıladı, ishine kiriw ushın diywalǵa topıraq úyip, onı qolǵa aladı. Qubla patshalıǵınıń láshkerleri arqa patshalıǵınıń kúshine qarsı tura almaydı, hátteki, qubla patshalıǵınıń saylandı láshkerleri de jawdıń láshkerleriniń kúshli hújimin qaytara almaydı[+]. 16Arqa patshası qálegenin isleydi, hesh bir adam oǵan qarsılıq qılıwǵa júreksinbeydi. Ol gózzal Izrail[†] úlkesin qolǵa kirgizip, onı wayran etiw múmkinshiligine iye boladı[+]. 17Aldın arqa patshası óz patshalıǵınıń bar kúshi menen qubla patshalıǵın basıp almaqshı boladı. Ol qubla patshalıǵın jer menen jeksen qılıw maqsetinde onıń patshası menen kelisim dúzip, oǵan qızın uzatadı. Biraq arqa patshasınıń bul jobaları push bolıp, tabısqa erise almaydı. 18Sonnan soń arqa patshası burılıp, teńiz boyındaǵı qalalarǵa hújim qılıp, kóbisin qolǵa aladı. Degen menen, bir sárkárda bul tákabbir patshanı toqtatıp, onıń qılmıslarına jarasa jazasın beredi. 19Sonda arqa patshası sheginip, óz elindegi qorǵanlarǵa qaytadı hám jolda jeńiliske ushırap, izsiz joq boladı[+].

20Onıń ornına arqa taxtına basqa bir patsha otıradı. Ǵáziynesin toltırmaqshı bolǵan bul patsha salıqshısın jiberip, adamlarǵa kóp salıq saladı. Biraq qısqa waqıt ishinde ol óledi. Onıń ólimi sawashtıń yamasa birewdiń qastıyanshılıǵı nátiyjesinde júz bermeydi.

21Onıń ornına taxtqa otırǵan patsha ońbaǵan bir adam boladı. Patsha zúryadınan bolmaǵan bul adam kútilmegende hiylekerlik penen arqa patshalıǵınıń taxtına otırıp aladı. 22Ol ózine qarsılıq kórsetken júdá kúshli áskeriy ordanı joq qıladı. Hátteki, kelisim dúzgen húkimdardı da usı awhalǵa saladı. 23Ol basqa xalıqlar menen kelisim dúzip, hiylekerlik penen is tutadı. Oǵan ergenlerdiń sanı az bolıwına qaramastan, onıń kúshi barǵan sayın artıp baradı. 24Ol bay wálayatlarǵa kútilmegende bastırıp barıp, ata-babaları hesh qashan qılmaǵan islerge qol uradı. Qolǵa kirgizgen olja hám mal-múliklerdi óziniń izine ergenlerge bólistirip beredi. Qorǵanlardı qolǵa alıw jobaların dúzedi, biraq bul jaǵday uzaqqa sozılmaydı.

25Ol kúsh-qúdiretin jıynap, qubla patshasına úlken bir láshker tartıp baradı. Qubla patshası da oǵada qúdiretli hám kúshli láshkerleri menen urısqa shıǵadı. Biraq oǵan qarsı dúzilgen hiylekerlik sebepli artıq qarsı tura almaydı. 26Qubla patshasınıń óz tabaqlasları oǵan satqınlıq qıladı. Onıń ordası jeńiliske ushırap, kóbisi qırılıp qaladı. 27Sol eki patshanıń júreginde jaman niyet boladı. Olar bir dasturxanda otırıp, bir-birine ótirik sóyleydi. Biraq bunnan nátiyje shıqpaydı. Sebebi belgilengen waqıt ele kelmegen edi. 28Arqa patshası kóp baylıq penen óz eline qaytıp ketedi. Biraq onıń júregi muxaddes[†] kelisimge qarsı boladı. Jolda ol niyetin ámelge asırıp, keyin óz eline qaytadı.

29Belgilengen waqıtta arqa patshası qubla patshalıqqa jáne júris qıladı, biraq bul ret aldınǵıday bolmaydı. 30Batıstan kelgen kemeleri oǵan qarsılıq kórsetedi, ruwxı túsken patsha artqa sheginedi. Biraq qaytıp kelgende, ol ashıwın muxaddes kelisim dúzgen xalıqtan aladı, muxaddes kelisimnen bas tartqanlarǵa bolsa jaqsılıq qıladı. 31Onıń láshkerleri Muxaddes mákannıń qorǵanına bastırıp kirip, Muxaddes orındı haramlaydı. Kúndelikli qurbanlıqlardı[†] toqtatıp, wayran qılatuǵın jerkenishli bir zattı ornatadı[+]. 32Sol patsha hiyle menen kelisimnen bas tartqanlardıń kewlin tawıp, olardı óz tárepine awdırıp aladı. Al Qudayǵa sadıq qalǵanlar bolsa, bar kúshi menen oǵan qarsılıq kórsetedi. 33Xalıqtıń arasındaǵı dana jolbasshılar adamlarǵa aqıllı násiyatlar beredi. Degen menen, bir qansha waqıtqa deyin olardıń bazıları qılıshtan óledi, otta jandırıladı, bazıları zindanǵa taslanadı, talan-taraj boladı[+]. 34Quwǵın waqtında olar azǵantay járdem aladı. Kópler jaǵımpazlıq penen olarǵa qosıladı. 35Quwǵın waqtında bir neshe dana adamlar azap shegedi. Usı arqalı aqırǵı waqıtqa deyin olar usılayınsha páklenip, tazalanadı. Sebebi belgilengen waqıt ele kelmegen.

36Arqa patshası kewli qálegen isti qıladı. Ol ózin kókke kóterip, qudaylardan joqarı qoyadı. Qudaylardıń Qudayına qarsı sóylep, til tiygizedi. Qudaydıń belgilep qoyǵan ǵázep waqtı tawısılǵanǵa deyin, ol tabıslı boladı. Degen menen, Quday[†] óz jobasın sózsiz ámelge asıradı[+]. 37Ol ata-babaları sıyınǵan qudaylardı hám hayallar jaqsı kórgen qudaydı mensinbeydi. Ol ózin olardıń hámmesinen joqarı qoyıp, birde bir qudaydı óz názerine ilmeydi. 38Bulardıń ornına qorǵanlardı qorǵawshı, dep atalǵan qudaydı ullılaydı. Ata-babaları tabınbaǵan bul qudayǵa altın, gúmis, qımbat bahalı taslar hám qımbat sıylardı sadaqa[†] qılıp, húrmet kórsetedi. 39Ol jat qudaydıń járdemi menen qorǵanların qorǵaydı. Onı haqıyqıy húkimdar dep tán alǵanlarǵa húrmet-izzet kórsetip, olardı kóp adamlardıń ústinen basshı etip qoyadı hám olarǵa jerlerdi sawǵa sıpatında bólip beredi.

40Zamannıń aqırında qubla patshası oǵan hújim qıladı. Biraq arqa patshası sawash arbaları, atlıları hám kóp kemeleri menen oǵan quyınday bastırıp barıp, jerlerdi suw tasqını sıyaqlı jaypap ótedi. 41Ol gózzal Izrail úlkesin de qolǵa alıp, kóplegen ellerdiń basına jetedi. Degen menen, edom,[†] moab[†] hám ammon xalqınıń[†] basshıları onıń qolınan qashıp qutıladı[+]. 42Ol basqa ellerge de qol saladı, Mısır da onnan qashıp qutıla almaydı. 43Ol Mısırdıń altın, gúmis qaznalarına hám barlıq baylıqlarına iyelik qıladı. Liviyalılar menen xabashstanlılar[†] da oǵan baǵınıshlı boladı[+]. 44Degen menen, shıǵıs hám arqa tárepten kelgen xabarlar onı tań qaldıradı. Bul xabardan ǵázeplengen patsha jolǵa atlanıp, kóp adamlardı qırıp taslaydı. 45Keyin teńiz hám gózzal muxaddes taw arasındaǵı jerlerge barıp, sol jerge patshalıq shatırların tigedi. Biraq ol sol jerde óledi, oǵan járdem beretuǵın hesh kim bolmaydı.

#### 12


Aqırzaman

1– Sol waqıtta xalqıńdı qorǵawshı ullı húkimdar, Mixail[†] perishte[†] payda boladı. Óytkeni milletler payda bolǵannan baslap ulıwma júz bermegen qorqınıshlı azap dáwiri baslanadı. Sonda seniń xalqıńnıń arasınan Qudaydıń kitabına atı jazılǵan hár bir adam qutqarıladı[+]. 2Ólip, topıraqqa kómilgenlerdiń kópshiligi oyanadı: kimisi máńgilik ómirge[†] iye boladı, kimisi shermendelikke hám máńgi uyatqa duwshar boladı[+]. 3Danalar ashıq aspan sıyaqlı jaynaydı, adamlardı ádil jolǵa jetelegenler bolsa, juldızlar yańlı udayına máńgi-baqıy jarqıraydı[+]. 4Al sen, Daniel, kitaptı mórle de, bul sózlerdi aqırzamanǵa deyin sır saqla. Kóp adamlar ózlerin ana jaqtan mına jaqqa urıp, bilimin asıradı[+].


Danieldiń eki perishte haqqında kórgen ayanı

5Sonda men, Daniel dáryanıń boyında payda bolǵan jáne basqa ekewin kórdim: birewi dáryanıń bergi jaǵasında, ekinshisi arǵı jaǵasında turǵan edi. 6Olardıń biri aǵıstıń joqarǵı jaǵında turǵan zıǵır kiyimli perishteden:

– Qashanǵa deyin bul tań qalarlıq waqıya dawam etedi? – dep soradı[+].

7Suwdıń joqarǵı jaǵında turǵan zıǵır kiyimli perishteniń eki qolın aspanǵa sozıp, máńgi jasawshı Quday[†] haqı ant ishkenin hám mınaday sózler aytqanın esittim:

– Bul tań qalarlıq waqıyalar bir múddet, eki múddet hám yarım múddet dawam etedi. Muxaddes[†] xalıqtıń kúsh-qúdireti tolıq joq bolǵanda, bulardıń hámmesi tamam boladı.

8Sol adamnıń aytqan sózlerin esittim, biraq túsinbedim hám onnan:

– Mırzam, bunıń aqıbeti ne boladı? – dep soradım.

9Ol bılay dep juwap berdi:

– Endi kete ber, Daniel. Bul sózler jabılıp, aqırzamanǵa deyin mórlep qoyılǵan. 10Kópler páklenedi hám aǵarıp, tazalanadı. Biraq napák napákligin dawam etedi. Napáklerdiń birewi de bunı túsinbeydi, danalar bolsa bulardıń barlıǵın túsinip aladı[+]. 11Kúndelikli qurbanlıqlar[†] toqtatılıp, wayran qılatuǵın jerkenishli zat ornatılǵannan baslap 1290 kún ótedi[+]. 12Aqırına deyin, yaǵnıy 1335 kún ótkenshe kútip, shıdaǵanlar qanday baxıtlı! 13Sen, Daniel, ómir jolıńdı dawam etip, bul dúnyadan kóz jumasań. Biraq aqırzamanda tirilip, sıyıńdı alasań[+].

### Hoshea

#### Hoshea

Hoshea


Alǵí sóz

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]


#### Alǵí sóz


Hoshea payǵambardıń kitabı


Kitap haqqında maǵlıwmat

Hoshea payǵambar Amos payǵambardan keyin Izrailda, yaǵnıy arqa patshalıqta, patshalıq qulamastan aldın xızmet etken. Izrail patshalıǵı b. e. sh. 722-jılı qulaǵan.

Kitaptıń dáslepki úsh babında Hosheanıń shańaraq qurıwı súwretlenedi. Hosheanıń shańaraǵı Izrail elinde waz etip aytqan xabarınıń janlı súwreti bolıp xızmet etedi. Quday Óz xalqı Izraildıń biyopalıǵın kórsetpekshi bolıp, Hosheaǵa: «Buzıq hayalǵa úylen», – dep buyıradı. Buzıq hayal Hosheaǵa úsh perzent tuwıp beredi. Hosheanıń perzentlerine Quday Izrail xalqınıń jazalanıwın esletip turatuǵın atlardı qoyadı. Quday Hosheaǵa: «Biyopa hayalıńdı súy», – dep buyıradı, sebebi bul Qudaydıń biyopa Izrail xalqına bolǵan máńgi súyispenshiliginiń tımsalı boladı.

Kitaptıń qalǵan bóliminde Qudaydıń Izrail xalqı menen dúzgen kelisimine ayrıqsha itibar beriledi. Bul kelisim boyınsha, Quday hám Izrail xalqı bir-birine sadıq bolıwı tiyis. Quday hámme waqıtta kelisim shártlerin orınlap keledi, Izrail xalqı bolsa hár saparı kelisim shártlerin buzadı. Olar Qudaydıń járdemine isenbey, láshkeriniń kúshi hám basqa ellerdiń járdemi menen ózlerin qorǵamaqshı boladı. Bunnan tısqarı, butlarǵa tabınıp, jaqsı jemis jıynap alamız, mallarımız kóbeyedi, dep úmitin butlarǵa baylaydı.

Izrail hám Yahuda xalıqları Qudaydan júz buradı, Quday olar menen bul haqqında aytısadı, kelisimdi buzǵanlıǵın aytıp olardı ayıplaydı. Olar islegen gúnaları ushın jazasın tartadı.

Gúnalarına qaramay, Quday Óz xalqın súyedi. Aqırı, Qudaydıń sheksiz súyispenshiligi olardıń júrek tórin iyelep aladı, Quday hám xalıq arasındaǵı qarım-qatnas tiklenedi.

#### 1

1Yahuda[†] patshaları Uzziya, Iotam, Axaz, Xizkiya húkimdarlıq etken waqıtları hám Izrail[†] patshaları Ehoash ulı Yarobam húkimdarlıq etken waqıtları Beeriy ulı Hosheaǵa Jaratqan Iyeden[†] sóz tústi[+].


Hosheanıń hayalı hám balaları

2Jaratqan Iye[†] Hoshea arqalı sóyley baslap, oǵan bılay dedi:

– Bar, bir buzıq hayalǵa úylen, onıń buzıqshılıq penen tuwǵan balaları boladı. Óytkeni bul el de Jaratqan Iyeden bas tartıp, opasızlıq qıldı[+].

3Solay etip, Hoshea Diblayımnıń qızı Gomerge úylendi. Gomer hámiledar bolıp, Hosheaǵa ul tuwıp berdi. 4Jaratqan Iye Hosheaǵa bılay dedi:

– Ulıńnıń atın Izreel dep qoy. Sebebi uzaq waqıt ótpey, Men patsha Ehudıń shańaraǵın Izreelde qan tókkeni ushın jazalayman. Izrail patshalıǵın joq qılaman[+]. 5Sol kúni Men Izreel oypatlıǵında Izraildıń sadaǵın sındıraman[+].

6Gomer jáne hámiledar bolıp, qız tuwdı. Jaratqan Iye Hosheaǵa:

– Qızdıń atın Lo-Ruxama[*] dep qoy. Óytkeni bunnan bılay Men Izrail xalqına rehim qılmayman, olardı keshirmeymen[+]. 7Biraq Yahuda xalqına rehim qılaman. Olardı sadaq, qılısh, sawash, at hám atlılar arqalı emes, al olardıń Qudayı bolǵan Men, Jaratqan Iye, Óz kúshim menen qutqaraman, – dedi[+].

8Gomer Lo-Ruxamanı emshekten shıǵarǵannan soń, jáne hámiledar bolıp, ul tuwdı. 9Jaratqan Iye bılay dedi:

– Ulıńnıń atın Lo-Ammiy[*] dep qoy. Óytkeni endi sizler Meniń xalqım emessiz, Men de sizlerdiń Qudayıńız emespen. 10Degen menen, Izrail xalqı teńizdegi qum sıyaqlı kóp bolıp, olardı ólshep te, sanap ta bolmaytuǵın waqıt keledi. Olarǵa: «Sizler xalqım emessiz», – dep aytılǵan jerde: «Tiri Qudaydıń balalarısız», – dep aytıladı[+]. 11Sonda Yahuda hám Izrail xalıqları qaytadan birlesip, ózlerine bir basshı tańlaydı. Olar óz elinde ósip, gúllep jasnaydı. Solay etip, Izreeldiń[*] kúni ullı bir kún boladı[+].

#### 2

1Jaratqan Iye[†] bılay dedi: «Aǵa-inilerińizdi Ammiy[*], ájapa-qarındaslarıńızdı Ruxama[*], dep shaqırıń»[+].


Izraildıń opasızlıǵı

2«Anańızdıń ayıbın betine basıń, awa, ayıbın betine basıń,
Ol endi hayalım emes,
Men de onıń kúyewi emespen.
Júzindegi buzıqshılıq boyawın óshirip,
Alıp taslasın kókiregindegi buzıqshılıq belgisin[+].
3Bolmasa, Ózim onıń kiyimin sheship, jalańash qılaman,
Anasınan tuwılǵanday etip, hámmeniń aldına qoyaman.
Kewip qalǵan jerdey, shól daladay etip,
Suwsızlıqtan óltiremen[+].
4Balalarına rehim qılmayman,
Óytkeni olar buzıqshılıqtan tuwılǵan[+].
5Olardıń anası buzıqshılıq qıldı,
Shermendelik penen olarǵa hámiledar boldı.
Ol bılay dedi: „Oynaslarımnıń izinen eremen,
Nanımdı, suwımdı, jún hám zıǵır tawarımdı,
Záytún[†] mayımdı hám ishimligimdi olar beredi“.

6Sonıń ushın, tosaman jolın tikenler menen,
Jolın taba almasın dep, diywal quraman.
7Oynaslarınıń izinen quwadı,
Biraq olarǵa jete almaydı,
Olardı izleydi, biraq taba almaydı.
Sonda ol bılay deydi:
„Kúyewimniń aldına qaytıp barayın,
Sol waqıttaǵı awhalım házirgiden jaqsı edi!“[+]
8Biyday, sharap hám záytún mayın,
Oǵan Men bergenimdi bilmedi.
Baal[†] ushın qollanǵan gúmis penen altındı da,
Oǵan Men bergenimdi bilmedi[+].

9Sonıń ushın, zúráát waqtında tartıp alaman biydayımdı,
Jıyın-terim máwsiminde alıp qoyaman taza sharabımdı.
Jalańash denesin jawıp turǵan jún hám zıǵır tawarlarımdı qaytarıp alaman.
10Mine, endi oynaslarınıń kóz aldında,
Onı jalańashlap, abırayın tógemen,
Hesh kim onı qutqara almaydı Meniń qolımnan[+].
11Pútkil quwanıshlarına, úlken bayramlarına,
Jańa Ay bayramına[†] hám Shabbat kúnlerine,
Barlıq belgilengen bayramlarına shek[†] qoyaman[+].
12„Oynaslarımnıń bergen tólemi“, dep aytqan,
Júzimzarları menen ánjir baǵların wayran etemen,
Hámmesin toǵaylıqqa aylandıraman.
Baǵları jem boladı jabayı haywanlarǵa[+].
13Baallarǵa arnalǵan bayram kúnleri,
Oǵan arnap tútetki tútetkeni ushın,
Sırǵa hám taǵınshaqlar menen bezenip,
Oynaslarınıń izinen júrip,
Meni tolıq umıtqanı ushın, onı jazalayman», – deydi Jaratqan Iye[+].


Jaratqan Iyeniń Izrailǵa degen súyispenshiligi

14«Al endi, onıń kewlin tabaman,
Shólge alıp barıp, jıllı sóylesemen[+].
15Sonnan keyin oǵan júzimzarların qaytarıp beremen,
Axor[*] oypatlıǵın úmit esigi qılaman.
Jaslıq waqtındaǵıday,
Mısırdan[†] shıqqan kúnlerindegidey,
Ol Maǵan: „Awa“, – dep juwap beredi.

16Sol kúni, – deydi Jaratqan Iye, – sen Meni „Kúyewim“, dep shaqırasań, artıq „Mırzam“[*] demeyseń. 17Baallardıń atların qaytıp tilińe almaytuǵın qılaman. Olardıń atları qaytadan yadqa alınbaydı[+]. 18Sol kúni olar ushın jabayı haywanlar, aspandaǵı quslar hám jer bawırlawshılar menen kelisim[†] dúzemen. Sol jerden sadaq hám qılıshlardı, barlıq sawash quralların joq qılaman. Sonda olar qáwipsiz jatatuǵın boladı[+]. 19Men seni Ózime máńgige nekelep alaman. Saǵan hámme waqıtta ádalatlı hám ádil, súyispenshilikli[†] hám miyrim[†]-shápáátli qatnasta bolaman[+]. 20Seniń menen bolǵan nekege sadıq qalaman, sen Meni Jaratqan Iye, dep bileseń[+].

21Sol kúni juwap beremen,
– deydi Jaratqan Iye, –
Men aspanǵa, aspan bolsa jerge juwap beredi.
22Jer biyday, taza sharap hám záytún mayı menen juwap beredi,
Olar Izreelge juwap beredi.
23Sol waqıtta Men onı Ózim ushın usı jerge egemen.
Lo-Ruxamaǵa rehim kórsetemen,
Lo-Ammiyge: „Meniń xalqım“, – deymen.
Ol da Meni: „Meniń Qudayım“, – dep shaqıradı»[+].

#### 3


Hoshea hám onıń opasız hayalı

1Jaratqan Iye[†] maǵan bılay dedi:

– Sen jáne bar! Oynası bar hám buzıqshılıq islegen bolsa da, hayalıńa qaytadan súyispenshiligińdi kórset. Jaratqan Iye bolǵan Meniń Izrail[†] xalqın súygenim sıyaqlı, sen de hayalıńdı súy. Izrail xalqı basqa qudaylarǵa burılıp ketti hám nıǵızlanǵan kishmishti jaqsı kóredi.

2Solay etip, men on bes shekel[*] gúmiske, bir yarım xomer[*] arpaǵa óz hayalımdı qaytarıp satıp aldım[+]. 3Oǵan:

– Sen uzaq waqıt meniń menen jasaysań. Buzıqshılıq qılmaysań. Birde bir erkekke jaqınlamaysań, men de saǵan jaqınlaspayman, – dedim. 4Óytkeni Izrail xalqı da uzaq waqıt dawamında patshasız, basshısız, qurbanlıqsız,[†] kiyeli tassız,[†] efod[†][*] hám kiyeli músinsiz jasaydı. 5Sonnan keyin, Izrail xalqı qaytadan Qudayı Jaratqan Iyeni[†] hám Dawıt patshanı izleydi. Aqırǵı kúnlerde olar Jaratqan Iyeden qorqıp, Onıń iygiligin qabıllaytuǵın boladı[+].

#### 4


Jaratqan Iyeniń Izrail xalqın ayıplawı

1Tıńlań Jaratqan Iyeniń[†] sózin, Izrail[†] xalqı,
Jaratqan Iyeniń bul eldiń turǵınlarına qarsı dawası bar:
«Bul elde sadıqlıq ta, súyispenshilik[†] te, Quday[†] haqqında bilim de joq,
Meni, Óz Qudayın tanıǵısı kelmeydi[+].
2Ol jerde nálet, jalǵan, adam óltiriw, urlıq,
Hám buzıqshılıq tolıp ketken.
Hámme jaqta zorlıq, qan ústine qan tógedi.
3Sonıń ushın, jer kóz jas tógedi,
Ol jerde jasaytuǵın xalıq hálsireydi.
Nabıt bolar jabayı haywanlar,
Kóktegi quslar, hátteki teńizdegi balıqlar»[+].


Jaratqan Iyeniń ruwxaniylerdi ayıplawı

4«Birde birewińiz dawlaspańlar,
Hesh kim bir-birin ayıplamasın,
Meniń dawam sizlerge qarsı, háy ruwxaniyler![†]
5Sizler kúndiz jıǵılasız,
Payǵambar[†] da túnde sizler menen birge súrnigedi,
Men anańızdı nabıt qılaman.

6Joq bolmaqta xalqım Meni bilmegeni ushın,
Óytkeni sizler waz keshtińiz Meni biliwden,
Maǵan ruwxaniy bolıp xızmet etpesin, dep,
Men de waz keshemen sizlerden.
Sizler umıttıńız Qudayıńızdıń nızamların,
Sonıń ushın, Men de perzentlerińizdi umıtaman[+].
7Ruwxaniyler, sizlerdiń sanıńız artqan sayın,
Maǵan qarsı kóp gúna[†] qıldıńız.
Endi abırayıńızdı tógip, shermende qılaman.
8Sizler xalqımnıń gúna qurbanlıqları[†] arqalı jasaysız,
Olardıń gúna qılıwın qáleysiz[+].
9Xalqımnıń basına túsken sizlerdiń de basıńızǵa túsedi.
Tutqan jolıńız boyınsha jazalayman,
Qılǵan qılmısıńızǵa jarasa qaytaraman[+].
10Olar jeydi, biraq toymaydı qarnı,
Buzıqshılıq qıladı, biraq kóbeymeydi sanı.
Olar buzıqshılıq ushın, Jaratqan Iyeni tárk etti»[+].


Qudaydıń butqa tabınıwshılardı húkim qılıwı

11«Jańa hám eski sharap,
Xalqımdı es-aqılınan ayırdı[+].
12Olar aǵash buttan keńes sorap,
Tayaqtan juwap aladı.
Óytkeni joldan urdı olardı buzıqshılıq ruwxı,
Óz Qudayınan ayırılıp, buzıqshılıq qıldı[+].
13Tawlardıń tóbelerinde qurbanlıqlar shalıp,
Tútetki tútetip atır tóbeshiklerde,
Emen, aq terek hám terebinflerdiń qoyıw sayalarında.
Sonıń ushın, qızlarıńız buzıq boldı,
Kelinlerińiz neke hadallıǵın buzdı[+].
14Buzıqshılıq qılǵan qızlarıńızdı,
Neke hadallıǵın buzǵan kelinlerińizdi jazalamayman.
Sebebi erkeklerdiń ózleri buzıqlarǵa baradı,
Butqa tabınatuǵın jerde buzıqlar menen birge qurbanlıq shaladı.
Es-aqılınan ayırılǵan xalıq óledi[+].

15Sen, Izrail buzıqshılıq qılsań da, Yahuda[†] bul ayıpqa qol urmasın.
Tabınıw ushın Gilgalǵa barmań, Beyt-Awenge[*] de ayaq baspań.
Tiri Jaratqan Iye[†] haqı ant ishpeń[+].
16Izrail qaysar sıyırday bolıp ketti,
Endi Jaratqan Iye olardı
Qalay baǵadı qoyday etip keń jaylawda?
17Efrayım[†][*] butlarǵa júregin berdi,
Qoy onı!
18Olar sharabın tawısılǵansha iship,
Buzıqshılıq jolın dawam etedi,
Olardıń húkimdarları shermendelikti jaqsı kórdi.
19Dawıl olardı ushırıp alıp ketedi,
Butlarǵa bergen qurbanlıqları sebepli uyatqa qaladı»[+].

#### 5


Izrail hám Yahudanıń húkim etiliwi

1Jaratqan Iye[†] bılay deydi:
«Háy, ruwxaniyler,[†] esitińler!
Háy, Izrail[†] xalqı, dıqqat penen tıńlańlar!
Qulaq salıń, háy patsha shańaraǵı!
Sizlerge qarsı húkim shıǵarıldı.
Sizler Mispada adamlar ushın duzaq,
Tabor tawında jayılǵan bir tor boldıńız[+].
2Sizler tereń battıńız Shittimde,
Biraq Men hámmeńizdi jazalayman[+].
3Efrayım,[†] seni jaqsı bilemen,
Izrailda da Meniń ushın jasırın nárse joq.
Efrayım, házir sen buzıqshılıq qılıp kettiń,
Izrail, sen ózińdi haramladıń.
4Islegen isleri Qudayına qaytıwına jol qoymaydı,
Sebebi olardıń ishinde buzıqshılıq ruwxı bar,
Olar Jaratqan Iyeni[†] tanımadı[+].
5Izraildıń menmenligi ózine qarsı gúwalıq beredi,
Óz jınayatı sebepli qulaydı Izrail, yaǵnıy Efrayım,
Yahuda[†] da onıń menen birge qulaydı[+].
6Qoy hám malları menen Jaratqan Iyeni izleydi,
Biraq Onı taba almaydı,
Óytkeni Jaratqan Iye olardı taslap ketti[+].
7Olar Jaratqan Iyege opasızlıq etti,
Nekesiz balalar tuwdı.
Jańa ay bayramı[†] olardıń ózlerin,
Jáne de, eginlerin jalmap jutadı».


Izrail menen Yahuda arasındaǵı urıs

8«Gibada kárnay,[†] Ramada kárnay shertiń,
Beyt-Awende sawash dabılın urıń,
Dushpan izińizden kiyatır, háy Benyamin![+]
9Jaza kúni Efrayım qańırap, bosap qaladı,
Izrail urıwlarına járiyalaǵanım sózsiz júz beredi.
10Yahuda basshıları jer shegarasınıń sızıǵın,
Jılıstırǵanlarǵa uqsaydı,
Suw tasqınınday etip, ǵázebimdi tógemen olardıń ústine[+].
11Húkim waqtında Efrayım azap shegip, ezildi,
Óytkeni biyhuda zatlarǵa eriwdi abzal kórdi.
12Men Efrayımdı kúye sıyaqlı jep,
Yahuda xalqın qurt sıyaqlı kemiremen.
13Efrayım óziniń kesel ekenin,
Yahuda óz jaraların kórgende,
Efrayım Assiriyaǵa[†] ketti,
Ullı patshadan járdem sorap, elshi[†] jiberdi,
Biraq ol shıpa bere almaydı sizlerge,
Jarańızdı táwir qıla almaydı[+].
14Óytkeni Men Efrayımǵa arıslan sıyaqlı,
Yahuda xalqı ushın kúshli bir arıslanday bolaman.
Olardı Ózim tilkimlep, maydalap taslayman,
Súyrep, Ózim alıp ketemen.
Olardı hesh kim qutqara almaydı[+].
15Olar óz gúnasın moyınlaǵan waqıtqa deyin,
Men olardı taslap ketemen.
Azap ishinde júrgende, Meniń júzimdi izlep, olar Maǵan qaytadı»[+].

#### 6


Xalıqtıń ótirikten táwbe qılıwı

1Bul xalıq bılay deydi:
«Kelińler, Jaratqan Iyege[†] qaytayıq!
Ol bizlerdi tilkimlep, maydalap tasladı,
Shıpanı da Ózi beredi.
Bizlerdi jaradar qıldı,
Jaralarımızdı Ózi tańadı[+].
2Eki kúnde bizlerdi ómirge qaytaradı,
Úshinshi kúni ayaqqa turǵızadı,
Onıń dárgayında jasaymız[+].
3Kelińler, Jaratqan Iyeni biliwge umtılayıq,
Onı biliwge ǵayrat salayıq.
Ol tań atıwınday sózsiz keledi,
Jerdi suwǵaratuǵın jawın sıyaqlı,
Awa, báhár jawınınday bizlerge keledi».

4Quday[†] bılay deydi:
«Saǵan ne qılayın, háy Efrayım?[†]
Saǵan ne qılayın, háy Yahuda?[†]
Súyispenshiligińiz tańdaǵı dumanday tez joq boladı,
Erte azanǵı shıq sıyaqlı parlanıp ketedi[+].
5Sonıń ushın, sizlerdi payǵambarlarım[†] arqalı shawıp tasladım,
Awzımnan shıqqan sózlerim menen óltirdim,
Tań nurınıń shıǵatuǵınınday,
Shıǵarǵan húkimim sózsiz júzege asadı[+].
6Óytkeni Men qurbanlıq[†] emes,
Miyrim[†]-shápáát qáleymen,
Jandırılatuǵın qurbanlıqlardı emes,
Meni, Qudaydı tanıp, biliwińizdi qáleymen[+].
7Xalqım Adam-ata sıyaqlı kelisimdi[†] buzdı,
Awa, ol jerde Maǵan opasızlıq qıldı.
8Gilad[†] – jawızlardıń qalası,
Kósheleri qan izlerine tolı[+].
9Qaraqshılar buqqıda jatıp, qurbanın ańlıydı,
Ruwxaniyler[†] toparı da olarǵa uqsaydı.
Shexem qalasına baratuǵın jolda adam óltiredi,
Awa, olar jerkenishli jınayatqa qol uradı[+].
10Men Izrailda[†] qorqınıshlı hádiyseni kórdim:
Efrayım buzıqshılıq qıldı,
Izrail ózin haramladı.
11Háy, Yahuda, seniń de jaza kúniń belgilendi.

Men xalqımdı jáne abadanshılıqqa eristirmekshi bolǵanımda,[+]

#### 7

1Izraildı[†] shıpalamaqshı bolǵanımda,
Efrayımnıń[†] ayıpları áshkara boldı,
Samariyanıń[†] jınayatı ashıldı.
Olar hiylekerlik penen is tutadı,
Urılar úylerge urlıqqa túsedi,
Qaraqshılar jol tosıp tonawshılıq qıladı.
2Olardıń islegen jawız isleri yadımda,
Biraq olar bunı oylamaydı da.
Endi jawız isleri ózlerin qorshap aldı,
Sol gúnalar Meniń kóz aldımda.

3Olar jamanlıqları menen patshanıń,
Jalǵanları menen hámeldarlarınıń kewlin kóterer.
4Olardıń hámmesi buzıqshılıqqa háwes,
Olar qamırdı iylegennen baslap,
Ol ashıǵanǵa deyin,
Óshpey janıp turǵan tandırǵa uqsaydı.
5Patshasınıń bayramı kúni,
Hámeldarlar sharaptıń qızıwına más boldı,
Patsha surbetler menen tabaqlas boldı.
6Olar hiyle menen oǵan jaqın bolar,
Júrekleri peshtey janar,
Túni menen ǵázepten pısqıp,
Azanda jalınday lawlaydı.
7Tandırday qızǵan bul barlıq adamlar,
Húkimdarların jalmamay jutıp atır.
Nátiyjede patshaları birinen keyin biri ólip atır,
Biraq Meni járdemge shaqırmadı birewi de[+].

8Efrayım basqa xalıqlar menen aralasıp ketti,
Ol bir jaǵı kúyip, bir jaǵı shiyki qalǵan nanǵa uqsaydı[+].
9Ózge xalıqlar onıń kúshin jalmadı,
Ol bolsa, bunı ańlamadı.
Shashlarına aq tústi,
Biraq bunı da bayqamadı[+].
10Izraildıń menmenligi, ózine qarsı gúwalıq berer,
Basına túsken apatlarǵa qaramay,
Óz Qudayı Jaratqan Iyege[†] qaytpadı,
Olar Meni izlemedi[+].

11Efrayım sana-sezimi joq, aqılsız kepterge uqsaydı,
Olar birese Mısırdı[†] shaqırıp,
Birese Assiriyaǵa[†] barıp, járdem soraydı[+].
12Olar ketkende, Men torımdı olardıń ústine taslayman,
Aspanda ushıp júrgen qustay etip, jerge túsiremen.
Olardı jıyınında aytılǵanı boyınsha jazalayman[+].
13Hásiret bolsın, olarǵa!
Sebebi olar Mennen uzaqlasıp ketti!
Apat jawadı olardıń baslarına,
Óytkeni Maǵan qarsı bas kóterdi!
Olardı qutqarǵım keledi,
Biraq Maǵan jalǵan sóyleydi.
14Olar Maǵan shın júrekten jalbarınbaydı,
Tóseklerinde jatıp, baqıradı.
Biyday hám sharap ushın olar óz denelerin tiledi[*].
Mennen olar uzaqlasadı[+].
15Olarǵa tálim-tárbiya berip, kúsheytken bolsam da,
Olar Maǵan qarsı jamanlıq oyladı.
16Olar jaramsız sadaqqa uqsaydı,
Maǵan, Quday Taalaǵa[†] júzin burmaydı.
Aqılsız sózleri sebepli,
Basshıları qılıshtan óledi,
Mısırda olar kúlki boladı»[+].

#### 8


Qudaydıń butqa tabınıwshılardı ayıplawı

1Jaratqan Iye[†] bılay deydi:
«Kárnay[†] shalıp, dabıl salıń!
Dushpan búrkittey Jaratqan Iyeniń[†] xalqınıń ústinde ushıp júr,
Sebebi xalqım kelisimimdi[†] buzdı,
Olar nızamıma qarsı shıqtı[+].
2Izrail[†] xalqı Maǵan dad salıp:
„Qudayım, Seni tán alamız!“ – deydi[+].
3Ózleri bolsa, iygilikli islerden bas tarttı,
Dushpanlar quwǵın qıladı olardı.
4Olar Mensiz patshalar tayınladı,
Ruxsatımsız basshılar sayladı.
Gúmis hám altınınan ózleri ushın butlar soqtı,
Usı arqalı baslarına apat keltirdi[+].
5Háy, Samariya![†] Seniń tana súlderindegi butıń jerkenishli,
Sizlerge qarsı ǵázebim lawlap janbaqta!
Qashan ayıpsız bolıp júresiz[+]?
6Óytkeni bul Izraildıń isi,
Buttı bir ónerment soqtı, sonlıqtan ol Quday[†] emes!
Samariyanıń músin tanası sındırıp taslanadı.
7Samal ekken adamlar boran orıp alar,
Masaqsız biyday un bolmas.
Biydayıńızdıń masaǵı bolǵanı menen,
Onı bóten xalıqlar jep keter[+].
8Izrail jalmap jutıldı,
Basqa xalıqlar arasında jaramsız ıdısqa uqsap qaldı[+].
9Jalǵız qańǵıp júrgen qulanday,
Olar Assiriyaǵa[†] ketti.
Efrayım[†] ózine oynaslar jalladı[+].
10Olar basqa xalıqlardan oynaslar jallasa da,
Men olardı bir jerge jıynap alaman.
Kúshli patshanıń zulımlıǵı astında,
Olar tez arada hálsizlenip qaladı.

11Efrayım gúnaların juwmaqshı bolıp,
Kóp qurbanlıq[†] orınlar qurıp tasladı.
Bular bolsa, gúna[†] isleytuǵın orınǵa aylandı.
12Men bul xalıqqa kóp nızamlar jazdım,
Biraq olar nızamlarımdı jat nárse dep sanadı.
13Olar qurbanlıqlar beredi,
Ózleri qurbanlıq góshinen jeydi,
Biraq Jaratqan Iyeniń, Meniń kewlim tolmas olarǵa.
Olardıń jınayatların eske alaman.
Gúnaları ushın jazasın beremen,
Olar Mısırǵa[†] qaytıp ketedi[+].
14Izrail Óz Jaratıwshısın umıtıp, saraylar qurdı,
Yahuda[†] kóp qalalardı bekkemledi.
Biraq Men qalalarına ot qoyaman,
Qorǵanların otqa jem qılaman»[+].

#### 9


Izrail xalqınıń jazalanıwı

1Háy Izrail,[†] basqa xalıqlarday quwanıp, shadlanba!
Sen opasızlıq qılıp, Qudaydan uzaqlastıń,
Barlıq qırman jerinde,
Buzıqshılıqqa tólengen tólemdi jaqsı kórdiń[+].
2Al endi qırman da, sharap sıǵatuǵın iskenje de xalıqtı toydırmas,
Taza sharap ta olardıń úmitin aqlamas.
3Olar Jaratqan Iyeniń[†] jerinde qalmaydı,
Efrayım[†] Mısırǵa[†] qaytıp ketedi.
Assiriyada[†] haram sanalǵan azıq-awqatlardı jeydi[+].
4Qurbanlıqlarıń[†] lazımdaǵı nan sıyaqlı bolıp,
Onnan jegenlerdiń hámmesi haram sanaladı.
Jaratqan Iyege ishimlik sadaqasın[†] quymań,
Alıp kelgen qurbanlıqlarıń Oǵan maqul bolmas.
Olardıń nanı tek ǵana qarın ushın,
Bunday nanlar Jaratqan Iyeniń Úyine[†] kirgizilmes[+].

5Ne isley alasız belgilengen bayramlarda,
Jaratqan Iyeniń bayram kúnlerinde?
6Olar apattan qashıp qutılsa da,
Mısır olardı bir jerge jıynaydı,
Paytaxtı Memfis olardı jerleydi.
Bahalı gúmis zatlarıńdı jantaq shópler basıp,
Shatırlarına sheńgel ósip ketedi.
7Jaza beriletuǵın waqıt jetip keldi,
Esap beretuǵın waqtı keldi.
Háy, Izrail, mınanı bilip qoy,
Kóp gúnalarıń sebepli,
Dushpanshılıǵıńnıń sheksizligi sonshelli,
Payǵambar[†] aqmaq, ruwxtan ilhamlanǵan adamlar telbe, dep sanaldı[+].
8Qudayım payǵambardı Efrayımǵa gúzetshi qıldı,
Biraq onıń hár bir adımına duzaq qurdıńız,
Dushpanlıq bar Qudayımızdıń Úyinde[+].
9Giba kúnlerindegi sıyaqlı[*], olar azǵırılıwǵa tereń battı.
Quday[†] jınayatların eske aladı,
Gúnalarına jarasa jaza beredi[+].

10Jaratqan Iye[†] bılay deydi:
«Men Izraildı tapqanda,
Shólde júzim tapqanday boldım.
Ata-babalarıńızdı kórgende,
Dáslepki ánjir miywesin kórgendey boldım.
Biraq olar Baal[†]-Peorǵa kelgende,
Sol jerdegi jerkenishli butqa ózlerin baǵıshladı.
Olar ózleri jaqsı kórgen sol but sıyaqlı
Jerkenishli bolıp qaldı[+].
11Efrayımnıń saltanatı bir qus sıyaqlı ushıp ketedi,
Olarda perzent te tuwılmas, hayalları da hámiledar bolmas,
Qursaǵına bala da pitpes.
12Eger perzent ósirse de,
Men olardı birewin de qaldırmay tartıp alaman.
Awa, olardı taslap ketkenimde, hásiret shegedi!
13Efrayımdı kórgenimde,
Ol Tir[†] qalasına uqsaytuǵın edi,
Gózzal jerde jaylasqan edi.
Biraq endi Efrayım óz balaların,
Jálladtıń aldına alıp shıǵadı»[+].

14Jaratqan Iye, bul xalqıńa ne bereseń?
Hayallardı bala tuwmaytuǵın,
Balaların emize almaytuǵın qılıp ber.

15Jaratqan Iye bılay deydi:
«Olardıń hár bir jawızlıǵı Gilgaldan baslandı,
Sol jerde jerkene basladım olardan.
Islegen jawızlıqları ushın,
Olardı úyimnen quwıp jiberemen.
Artıq olardı jaqsı kórmeymen,
Olardıń barlıq basshıları Maǵan qarsı bas kóterdi[+].
16Efrayım quladı, tamırları kewip qaldı,
Artıq miywe bere almaydı.
Balalı bolǵan jaǵdayda da,
Álpeshlegen zúryadın óltiremen».

17Olar Qudayǵa qulaq salmaǵanlıqtan,
Qudayım olardan júz buradı.
Xalıqlar arasında gezende boladı[+].

#### 10

1Izrail[†] jayılıp ósken júzim aǵashına megzeydi,
Mol miywesin berdi,
Biraq miywesi kóbeygen sayın,
Butqa arnap kóp qurbanlıq[†] orın qurdı.
Eli gúllep jasnaǵan sayın, kiyeli taslardı[†] bezedi[+].
2Kewilleri ekige bólingen bul xalıq endi ayıbı ushın jazasın aladı,
Jaratqan Iye[†] butqa arnalǵan qurbanlıq orınların qulatadı,
Kiyeli tasların sındırıp taslaydı.

3Sonnan soń olar bılay deydi:
«Bizlerdiń patshamız joq,
Óytkeni Jaratqan Iyeden[†] qorqpadıq.
Patshamız bolǵanı menen,
Ne keler edi onıń qolınan?»
4Olar aytıp atır mánissiz sózlerdi,
Jalǵan ant iship, kelisim[†] dúzip atır.
Sonıń ushın, atızdıń qarıqlarındaǵı záhárli shóp sıyaqlı,
Ádilsizlik kóbeyip barmaqta.
5Samariyada[†] jasaytuǵınlar,
Beyt-Awendegi qashar butınan qáweter alar,
Xalqı onıń ushın jas tóger.
Buttıń ruwxaniyleri[†] de dad salar,
Sebebi buttıń saltanatı alıp taslanadı[+].
6But sıy retinde ullı patshaǵa, Assiriyaǵa[†] alıp ketiledi,
Efrayım[†] shermende boladı,
Izrail óz jobası sebepli uyatqa qaladı.
7Suwdaǵı ıǵıp ketken tayaq sıyaqlı,
Samariya patshası joq bolıp ketedi.
8Izraildıń gúnasına sebep bolǵan,
Awendegi sıyınıw orınları joq qılınadı.
Qurbanlıq orınlardı jantaq hám sheńgeller basadı.
Sonda adamlar tawlarǵa: «Bizlerdi jerleń!»
Tóbeshiklerge: «Ústimizge qulań!» dep jalınadı[+].

9Jaratqan Iye bılay deydi:
«Háy, Izrail, sen Gibada bolǵan kúnnen baslap gúna[†] islediń,
Sol jerde ózgermesten qaldıń.
Gibadaǵı jınayatshılarǵa qarsı sawash bolmadı ma[+]?
10Men qálegen waqtımda jazańdı beremen,
Saǵan qarsı xalıqlardı birlestiremen.
Eki jınayatıń ushın,
Dushpanlar saǵan kisen saladı.
11Efrayım túyek aydawdı jaqsı kóretuǵın,
Úyretilgen qasharǵa uqsaydı.
Biraq moyıntırıq taǵaman,
Efrayımnıń sulıw moynına.
Efrayımdı ertleymen,
Yahudaǵa[†] qos aydataman,
Yaqıpqa[†] mala bastıraman[+].

12Háy, Izrail, ózińiz ushın ádillik egiń,
Súyispenshilik[†] jemisin orıp alıń.
Ózlerińiz ushın súrilmegen jerińizdi súriń,
Sebebi Jaratqan Iyeniń aldına keletuǵın waqtıńız boldı,
Ol kelgen waqıtta,
Ústińizge ádalatlıqtı jawınday jawdırsın[+].
13Biraq sizler jawızlıq egip,
Ádilsizlikti orıp aldıńız,
Jalǵannıń miywesinen jedińiz,
Óytkeni tutqan óz jolıńızǵa súyenip,
Batır jawıngerlerińizge isendińiz[+].
14Sonıń ushın, xalqıńızdıń basına sawash apatı dónip tur,
Shalmannıń sawash kúninde Beyt-Arbeldi qulatqanınday,
Hayallardı balaları menen birge jerge urıp óltirgenindey,
Qulaydı seniń barlıq qorǵanlarıń[+].
15Háy Beyt-El, jawızlıqlarıńnıń kópligi ushın,
Usı kúnler basıńa túsedi.
Tań atqanda, Izrail patshası nabıt boladı».

#### 11


Qudaydıń Izrailǵa degen súyispenshiligi

1Jaratqan Iye[†] bılay deydi:
«Balalıǵında Izraildı[†] súydim,
Ulımdı Mısırdan[†] shaqırıp aldım[+].
2Olardı qansha shaqırsam,
Mennen sonsha uzaqlastı.
Qurbanlıqlar[†] berdi Baallarǵa,
Tútetkiler tútetti butlarǵa.
3Efrayımǵa[†] táy-táy turıp, júriwdi Men úyrettim,
Onı qollarımda kóterip júrdim.
Biraq ol bilmedi Meniń shıpa bergenimdi[+].
4Men onı insan jibi menen,
Súyispenshilik[†] arqanı menen jeteledim.
Moynınan moyıntırıqtı alıp taslap,
Onı awqatlandırıw ushın, eńkeydim[+].

5Xalqım táwbe qılıwdan bas tartqanı ushın,
Mısırǵa qaytıp barmay ma?
Assiriya[†] olarǵa húkimdarlıq qılmay ma?
6Qalalarında qılısh jalańlaydı,
Dárwazalarınıń támbileri joq qılınadı,
Qorǵanı ishinde olardı qılısh jalmaydı.
7Óz xalqım Mennen júz burıwǵa beyimlesedi,
Baalǵa dad salsa da,
Ol olardı hasla joqarı kótermes.

8Háy, Efrayım, qalay sennen waz kesheyin?
Háy Izrail, qalayınsha seni taslap keteyin?
Adma qalasın joq qılǵanımday, seni joq qıla alaman ba?
Seboyımǵa qılǵanımdı saǵan qıla alaman ba?
Bunday qılıwǵa júregim dawamas hasla!
Saǵan bolǵan mehrim artıp ketti.
9Yaq, lawlaǵan ǵázebimdi basıńızǵa jawdırmayman,
Efrayımdı jáne nabıt qılmayman.
Óytkeni Men insan emespen, Qudayman,
Arańızda bolatuǵın muxaddes[†] Qudayman,
Artıq aldıńızǵa ǵázep penen barmayman[+].
10Arıslanday aqırǵanımda, xalqım Jaratqan Iyeniń,[†] Meniń izime eredi,
Men aqırǵanımda balalarım batıstan titiresip keledi[+].
11Olar Mısırdan quslarday bolıp,
Assiriyadan kepterlerdey qaltırap keledi.
Men olardı úylerine ornalastıraman,
Bunı Men, Jaratqan Iye aytaman»[+].


Izraildıń gúnası

12«Efrayım átirapımdı jalǵan menen,
Izrail Meni hiyle menen orap tasladı.
Al Yahuda[†] Quday[†] menen birge bolıp,
Muxaddes Qudayǵa sadıq qaldı».

#### 12

1Efrayım[†] shól samalın kútip turadı,
Kúni boyı shıǵıs samalınıń izinen quwıp júredi.
Jalǵan hám zorlıqtı arttıradı.
Assiriya[†] menen kelisim[†] dúzip,
Záytún[†] mayın Mısırǵa[†] jiberedi[+].
2Jaratqan Iyeniń[†] dawası bar Yahudaǵa,[†]
Yaqıptı[†] júrgen jolı boyınsha jazalaydı,
Islegen islerin ózlerine qaytaradı.
3Yaqıp anasınıń qarnında tuwısqanınıń tabanın uslaǵan[*],
Úlkeygende, Quday[†] menen gúresken[*][+].
4Perishte[†] menen gúresip, onı jeńdi,
Ol jılap, miyrim[†]-shápáát soradı.
Qudaydı Beyt-Elde taptı,
Sol jerde Quday bizler menen sóylesti[*][+].
5Jaratqan Iye[†], Álemniń Qudayı,
Onıń atı – Jaratqan Iye[+].
6Sonlıqtan Qudayıńa qayt sen,
Súyispenshilikti[†] hám ádillikti saqla,
Hámme waqıtta Qudayıńdı kút[+].
7Jaratqan Iye bılay deydi:
«Xalqım táreziden jeytuǵın sawdagerge uqsaydı,
Olar urlıqtı jaqsı kóredi[+].
8Efrayım: „Men bayman,
Ózime mal-dáwlet arttırdım,
Barımdı mańlay terim menen taptım,
Hesh kim meni gúnakar dep ayıplay almas“, – deydi[+].

9Biraq seni Mısırdan alıp shıqqan,
Qudayıń Jaratqan Iye – Men bolaman.
Shóldegi kúnlerińizdegidey,
Seni jáne shatırlarǵa ornalastıraman.
10Men payǵambarlarǵa[†] sóyledim,
Olarǵa kóp ayanlar berdim,
Olar arqalı tımsallar ayttım».

11Giladta[†] jawızlıq islenbedi me?
Sózsiz onıń xalqı áhmiyetsiz bolıp qaldı.
Gilgalda buǵalar qurbanlıq[†] qılınbadı ma?
Atızlar dógeregindegi qurbanlıq orınlar,
Tas úyindilerine uqsap qaladı[+].
12Yaqıp Aram[†] eline qashıp ketti[*],
Izrail[†] ol jerde hayalı ushın qul bolıp,
Qalıńlıq tólew ushın qoy baqtı[*][+].
13Jaratqan Iye payǵambarı arqalı,
Izrail xalqın Mısırdan alıp shıqtı,
Payǵambar arqalı olardı qorǵadı[+].
14Biraq Efrayım qattı ǵázeplendirdi Qudaydı,
Efrayımnan esabın talap qıladı tókken qanı ushın,
Onı mazaq qılǵanı ushın ılayıqlı jazasın qaytaradı[+].

#### 13


Izraildıń keyingi jazası

1Jaratqan Iye[†] bılay deydi:
«Burın Efrayım[†] sóylegende, hámme titireytuǵın edi,
Izrailda[†] onıń mártebesi ullı edi.
Biraq Efrayım Baalǵa tabınıp, gúna[†] arttırdı,
Usılay etip, ózin ólimge tapsırdı[+].
2Házir de xalqım gúna ústine gúna islep atır,
Gúmislerinen quyma butlar,
Sheberlik penen músinler soǵıp atır.
Bulardıń hámmesin ónerment qoldan isler.
Bunday adamlar haqqında bir sóz bar:
„Butqa qurbanlıq[†] qılǵan – tananı súygen boladı“[+].
3Sonıń ushın, olar tańǵı dumanday boladı,
Bir maydanda joq bolatuǵın shıqqa uqsaydı.
Samal ushırǵan qırmandaǵı qawıqtay joq boladı,
Morıdan shıqqan tútinge uqsap qaladı[+].

4Biraq Mısırdan[†] seni alıp shıqqan,
Qudayıń Jaratqan Iye – Men bolaman.
Mennen basqa Qudaydı bilmewiń kerek,
Mennen basqa joqdur seniń qutqarıwshıń.[†][+]
5Men seni shólde,
Suwsız qurǵaqshılıqta baqtım[+].
6Otlı jaylawda olar toydı,
Qarnı toyǵannan keyin, menmen boldı.
Sol sebepli sen Meni umıttıń[+].
7Men olardıń jolın arıslan sıyaqlı ańlıyman,
Qaplan sıyaqlı, buqqıda jataman[+].
8Balalarınan ayırılǵan ayıw sıyaqlı taslanaman,
Júreklerin jawıp turǵan kókireklerin tilkimlep taslayman.
Sol jerde arıslan sıyaqlı olardı jalmayman,
Jırtqısh haywan kibi maydalap taslayman[+].

9Háy, Izrail, Men seni qurtaman,
Saǵan kim járdem bere aladı?
10Barlıq qalalarıńdı qutqaratuǵın patshań qáne?
„Bizlerge patsha hám basshı ber“, – dep soraǵan biyleriń qáne[+]?
11Men ashıwlanıp, saǵan patsha berdim,
Ǵázepke mingenimde, onı alıp tasladım[+].
12Efrayımnıń jınayatı jıynalıp tur,
Onıń gúnası saqlanıp tur.
13Tolǵaq tutqan ananıń azabı oǵan túsedi,
Biraq bala aqılsız bolıp,
Waqtı bolǵanda da, qarınnan shıqpadı[+].

14Bul xalıqtı óliler mákanınıń[†] kúshinen qutqarar ma edim?
Olarǵa ámeńgerlik[†] qılar ma edim?
Háy ólim, uwlı iyneńdi shıǵar!
Háy óliler mákanı, apat kúshińdi kórset!
Endi Men rehim qılmayman»[+].

15Efrayım tuwısqanları arasında kóp ósip-ónse de,
Jaratqan Iye onıń ústine shıǵıs samalın,
Shólden esetuǵın samal jiberedi,
Onıń bulaǵı qurıydı,
Qudıǵınıń suwı tartılıp qaladı.
Ǵáziynesindegi bahalı zatları tonaladı[+].

#### 14

1Samariya[†] óz Qudayına qarsı bas kóterdi,
Endi olar gúnasınıń jazasın tartıp, qılıshtan óledi.
Dushpanlar jerge urıp óltiredi bópelerin,
Júkli hayallarınıń qarınların jaradı[+].


Hosheanıń Izrailǵa jalbarınıwı

2Qudayıń Jaratqan Iyege[†] qayt, háy Izrail,[†]
Óytkeni gúnań sebepli quladıń[+].
3Táwbe etip, Jaratqan Iyege qayt,
Oǵan ayt: «Barlıq gúnalarımızdı keshir,
Duwamızdı qabıl et.
Buǵalardı qurbanlıq[†] qılǵanday, Saǵan alǵıs-maqtaw usınamız[+].
4Assiriya[†] bizlerdi qutqara almaydı,
Minbeymiz sawash atlarına.
Endi qoldan soǵılǵan butlardı „qudayımız“, demeymiz.
Sebebi jetim Sennen rehim tabadı»[+].


Jaratqan Iyeniń Izrailǵa úmit beriwi

5Jaratqan Iye[†] bılay deydi:
«Shıpa berip xalqıma, opasızlıqtan qaytaraman,
Súyemen shın kewilden olardı.
Sebebi olarǵa degen ǵázebim qayttı.
6Shıq sıyaqlı bolaman Izrailǵa,
Sonda Izrail lala gúldey ashıladı,
Lebanon kedri sıyaqlı tamır jayadı[+].
7Olardıń shaqaları jayılıp,
Záytún[†] aǵashınday kórkem boladı.
Lebanondaǵı kedr aǵashınday xosh iyis taratadı.
8Olardıń sayasında jáne xalıqlar jasaydı,
Olar mol biyday jetistirip, júzimdey gúlleydi.
Lebanon sharabınday belgili boladı.
9Efrayım[†] bılay desin: „Butlar maǵan kerek emes!
Qudaydıń dawısına qulaq salaman,
Názerimdi Oǵan qarataman,
Men jasıl sárwi aǵashınday bolaman“.
Men sen alǵan mol zúráátińniń bulaǵıman».

10Kim dana bolsa, usı jazılǵan sózlerdi túsinedi,
Kim aqıl-parasatlı bolsa, bulardıń barlıǵın ańlaydı.
Jaratqan Iyeniń jolları tuwrı,
Bul joldan júredi haq adamlar,
Biraq gúnakarlar bul jollarda súrnigip jıǵıladı[+].

### Ioel

#### Ioel

Ioel


Alǵí sóz

[1]

[2]

[3]


#### Alǵí sóz


Ioel payǵambardıń kitabı


Kitap haqqında maǵlıwmat

Ioel payǵambar Yahuda hám Erusalim turǵınlarına payǵambarshılıq qılıp, olardı táwbege shaqıradı. Onıń payǵambarshılıqları anıq hám tuwrı boladı. Ioel payǵambardıń qashan xızmet qılǵanı belgisiz. Bazı alımlardıń shamalawı boyınsha, ol Babiloniya Erusalimdi basıp alıwınan aldın, yaǵnıy b. e. sh. 586-jılǵa deyin xızmet qılǵan.

Bul kitapta Ioel payǵambar Jaratqan Iyeniń kúni haqqında xabar beredi. Sol dáwirde Yahuda xalqı Jaratqan Iyeniń kúnin intizarlıq penen kútetuǵın edi. Olar sol kún kelgende Quday barlıq dushpanlardı joq qıladı, yahudiyler ushın abadanshılıq dáwiri baslanadı, dep oylaytuǵın edi. Biraq payǵambar buǵan kelisim bermeydi, negizinde Jaratqan Iyeniń kúni kelgende, Quday birinshi náwbette Óz xalqın gúnaları ushın jazalaytuǵının aytadı. Sonıń ushın, payǵambar xalıqtı táwbege shaqıradı. Ol Yahuda eline bastırıp keletuǵın úyin-úyin shegirtkeler hám elde bolatuǵın qorqınıshlı qurǵaqshılıq haqqında eskertedi. Ol Jaratqan Iyeniń kúnin tas túnek kún, bult qaplaǵan tas qarańǵı kún, dep súwretleydi.

Ioel payǵambar xalıqtı Qudayǵa qaytıwǵa shaqıradı. Qudaydıń miyrimi hám rehimliligi haqqında sóz baslaydı. Ol xalıq jaza alıp bolǵannan keyin, Qudaydıń olarǵa rehim etetuǵının, ústilerine Óz Ruwxın mol qılıp jawdıratuǵının hám dushpanların qatań jazalaytuǵının aytıp, payǵambarshılıq qıladı.

#### 1

1Petuel ulı Ioelge Jaratqan Iyeden[†] sóz tústi:


Shegirtkelerdiń jerdi qaplap alıwı

2Háy, aqsaqallar, tıńlańlar,
Elde jasap atırǵan hár bir adam, qulaq salıńlar,
Siziń zamanıńızda yamasa ata-babalarıńızdıń dáwirinde,
Júz bergen be edi usınday apat?
3Aytıp beriń bul haqqında balalarıńızǵa,
Balalarıńız bayanlap bersin balalarına,
Olardıń balaları jetkizsin keyingi áwladına[+].
4Sheksheklerden qalǵanın shegirtkeler jedi,
Olardan awısqanın qońızlar jedi,
Qońızlardan awısqanın qurtlar jedi[+].

5Háy, máskúnemler oyanıń hám jılań!
Háy, sharap ishiwshiler, sharabıńız ushın dad salıń!
Óytkeni taza sharabıńız awzıńızdan tartıp alındı[+].
6Bastırıp keldi jerime kúshli hám sansız bir xalıq,
Tisleri arıslan tislerine uqsar,
Arıslandikindey gúrek tisleri de bar[+].
7Wayran qıldı júzim aǵashlarımdı,
Jalańashlap tasladı ánjir aǵashlarımdı,
Shaqalarınıń qabıqların sılıp tasladı,
Hámmesi appaq talday bolıp qaldı.

8Kúyewinen ayırılıp, aza kiyim kiygen,
Jas kelinshektey dad salıń.
9Jaratqan Iyeniń Úyinde[†] toqtadı ǵálle hám ishimlik sadaqası,[†]
Jaratqan Iyeniń xızmetindegi ruwxaniyler[†] aza tutıp atır.
10Egislik maydanlar bosap qaldı, dad salmaqta dalalar,
Óytkeni joq etildi biydaylar,
Tawısıldı jańa sharap, záytún[†] mayı da aqpay, toqtap qaldı[+].
11Biyday hám arpa ushın qayǵırıń, háy, diyxanlar!
Dad salıń, háy, baǵmanlar,
Sebebi atızıńızdıń ónimleri joq boldı[+].
12Júzim shaqaları quwradı, ánjir aǵashları solıdı,
Anar, palma, alma aǵashları,
Barlıq miywe aǵashları quwradı.
Adamzattıń quwanıshı joq boldı[+].


Táwbege shaqırılıw

13Ruwxaniyler, aza kiyim kiyip, jas tógiń,
Qurbanlıq[†] orındaǵı xızmettegiler, dad salıń,
Háy, Qudayımnıń xızmetinde júrgenler,
Ibadatxanaǵa[†] kelip, túndi aza kiyim menen ótkeriń.
Óytkeni Qudayıńızdıń Úyinde,
Ǵálle hám ishimlik sadaqası qalmadı[+].
14Oraza ushın kún belgileń,
Saltanatlı jıynalıs járiyalań.
Aqsaqallardı hám bul jerde jasaytuǵınlardıń hámmesin,
Qudayıńız Jaratqan Iyeniń Úyine jıynań,
Jaratqan Iyege hámmeńiz jalbarınıń![+]

15Sol kún, yaǵnıy Jaratqan Iyeniń kúni jaqındur,
Qúdireti kúshli Qudaydıń jiberetuǵın apatı sıyaqlı keledi sol kún[+].
16Azıq-awqatımız joq etildi kóz aldımızda,
Qudayımızdıń Úyinde quwanısh hám shadlıq tamam bolǵan joq pa[+]?
17Tuqımlar shirip ketti kesekler astında,
Ǵálle ónimleri quwrap qalǵanlıǵı sebepli,
Ǵállexanalar bosap, telekler buzıldı.
18Íńırsıp atır mallar!
Gezip júripti padalar,
Óytkeni quwrap qalǵan jaylawdaǵı otlar,
Qoy súriwleri de qıynalıp qalǵan.
19Jaratqan Iye[†], Saǵan jalbarınaman.
Óytkeni jalın jalmadı jaylawlardı,
Ot órtedi daladaǵı barlıq aǵashlardı[+].
20Hátteki, jabayı haywanlar da Saǵan jalbarınıp atır,
Sebebi say hám bulaqlar qurıp qaldı,
Ot jalmadı daladaǵı jaylawlardı[+].

#### 2


Shegirtkeler hám dushpanlar

1Sionda[†] kárnay[†] shertińler!
Muxaddes[†] tawımda dabıl urıńlar!
Qorqıwdan titiresin bul jerde jasaytuǵınlar,
Óytkeni kiyatır Jaratqan Iyeniń[†] kúni,
Ol júdá jaqın[+].
2Bul kún qarańǵı, tas túnek,
Bultlı hám qap-qarańǵı bolar.
Tawlardıń ústinen jayılǵan tań nurı yańlı,
Sansız hám kúshli bir láshker ordası kiyatır.
Áwelleri bunday hesh júz bermegen,
Áwladlar boyı da hesh qashan bolmas[+].
3Olardıń aldında jalmaytuǵın ot,
Artında lawlaǵan jalın janar.
Aldındaǵı Eden baǵı sıyaqlı jerler,
Olar ótkennen keyin, izsiz shólge aylanar.
Hesh nárse qashıp qutıla almas olardan[+].

4Olardıń kórinisi atlarǵa uqsaydı,
Sawash atlarınday dúsirlesedi[+].
5Taw tóbesine shıǵıp atırǵan,
Sawash arbasınıń dawısınday dúsirleydi,
Sabandı jandırıp atırǵan jalınday tısırlaydı,
Sawashqa sap tartıp, júris qılǵan,
Kúshli láshker ordasınıń shawqımına uqsaydı.
6Olardıń aldında qorqınıshqa túsedi xalıqlar,
Hámmeniń júzi solıp, aǵarıp ketedi[+].
7Bahadırlarday hújim qıladı olar,
Batır áskerler sıyaqlı diywallarǵa órmelep minedi.
Olar sap tartıwı menen alǵa basıp,
Hesh biri óz jolınan shetke shıqpaydı[+].
8Bir-birin iyterip, túrtpesten,
Hámmesi saptı buzbay qádem basadı.
Jawdıń qurallı bógetlerin jarıp ótkende de,
Olardı hesh nárse toqtata almas.
9Olar qalaǵa bastırıp kirip,
Diywallardan órmelep ótedi,
Úylerge tırmasıp minip,
Urıday terezeden kiredi[+].

10Olardıń aldında jer silkinedi,
Aspan qaltırap turadı.
Quyash hám ay qarayıp ketedi,
Juldızlardıń nurı sónedi[+].
11Dawısı gúrkirep, Jaratqan Iye[†] ordasın baslap baradı,
Sansız Onıń láshkerleri,
Onıń buyrıǵına boysınatuǵınlar qúdiretli.
Jaratqan Iyeniń sol kúni ullı hám qorqınıshlı!
Sol kúnge kim shıday alar eken?![+]


Táwbege shaqırılıw

12Jaratqan Iye bılay deydi:
«Házir oraza tutıp, jılap hám kóz jas tógip,
Pútkil júregińiz benen Maǵan qaytıń[+].
13Kiyimińizdi emes, júreklerińizdi jırtıń».

Qudayıńız Jaratqan Iyege qaytıń.
Sebebi Jaratqan Iye miyrimli, rehimli,
Sabır-taqatlı hám súyispenshiligi ullı.
Jazalawdan waz keshetuǵın Quday[†][+].
14Kim biledi, Ol rayınan qaytıp, rehim qılıwı múmkin?
Keyin bereket beredi.
Sonda Qudayıńız Jaratqan Iyege,
Ǵálle hám ishimlik sadaqalarıńızdı[†] usınarsız[+].

15Sionda kárnay shertiń,
Oraza ushın kún belgileń,
Sol kúni saltanatlı jıynalıs járiyalań[+].
16Jıynań xalıqtı,
Pákleń jámiyetti,
Qartayǵanlardı bir jerge shaqırıń,
Balalardı, hátteki emiziwli bópelerdi alıp keliń.
Jáne de, kúyew óz bólmesinen shıqsın,
Kelinshek shımıldıqtan shıǵıp kelsin[+].
17Ruwxaniyler,[†] Jaratqan Iyeniń xızmetkerleri,
Jılasın Ibadatxananıń[†] aywanı menen qurbanlıq[†] orın arasında,
Jalbarınsın olar bılay dep:
«Jaratqan Iye, Óz xalqıńa rehim qıl,
Múlkiń ápsanaǵa aylanıp, masqara bolmasın basqa milletler arasında,
Xalıqlar: „Olardıń Qudayı qayaqta?“ – dep mazaq qılmasın»[+].


Jaratqan Iyeniń juwabı

18Sonda Jaratqan Iye janı ashıp,
Rehim qıldı Óz xalqına[+].
19Bılay dep juwap berdi Ol xalqına:
«Mine, sizlerge beremen ǵálle, jańa sharap hám záytún[†] mayın,
Bulardan toyıp iship-jeysiz.
Endi jol qoymayman milletler arasında mazaq bolıwıńızǵa.
20Arqadan kelgen qáwipti sizlerden uzaqlastıraman,
Quwraǵan hám izsiz shólge olardı aydap jiberemen.
Aldındaǵılardı shıǵıstaǵı teńizge,
Keyindegilerdi batıstaǵı teńizge ılaqtıraman.
Sasıq iyis shıǵadı óliklerinen».
Shınında da, Jaratqan Iye ullı is qıldı[+].

21Qorqpa, jer júzi, quwanıp shadlan!
Jaratqan Iye ullı islerdi isledi[+].
22Qorqpań, jabayı haywanlar!
Sebebi jasılǵa dónedi jaylawlar.
Miywelerin berer miywe aǵashlar,
Ánjir hám júzimlerdiń miyweleri mol boladı[+].
23Háy, Sion xalqı, shadlanıń,
Qudayıńız Jaratqan Iyede quwanıń.
Tiklenip alıwıńız ushın, Ol sizlerge gúzgi jawın jawdırdı,
Óz waqtında jawdırdı gúz hám báhár jawınların[+].
24Endi qırmanlarda taza dánler mol bolıp,
Sharapqa hám záytún mayına ıdıslar tolıp tasadı.


Jaratqan Iye Óz xalqın qutqaradı

25Jaratqan Iye bılay deydi:
«Sol jılları sizlerge jibergen,
Shegirtke úyirleriniń jegenleriniń,
Qıyratqanlarınıń, jalmaǵanlarınıń,
Yaǵnıy, Men jibergen láshker ordasınıń,
Keltirgen zıyanınıń ornın toltıraman[+].
26Endi qálegenińizshe jep toyasız,
Sizler ushın ájayıp islerdi kórsetken,
Qudayıńız Jaratqan Iye bolǵan Maǵan alǵıs aytasız.
Xalqım, sizler endi hasla shermende bolmaysız.
27[•]Háy, Izrail,[†] Meniń arańızda ekenimdi,
Meniń Qudayıńız Jaratqan Iye ekenimdi,
Mennen basqa quday joq ekenin bilip alasız.
Xalqım, sizler endi hasla shermende bolmaysız[+].
28Sonnan keyin, barlıq adamlardıń ústine,
Óz Ruwxımdı jawdıraman.
Ul hám qızlarıńız payǵambarshılıq[†] qıladı,
Qartayǵan adamlarıńız túsler,
Jaslarıńız ayanlar kóredi[+].
29Óz Ruwxımdı jawdıraman sol kúnlerde,
Hátteki qul hám shorılardıń ústine.
30Aspanda hám jer júzinde belgi kórsetemen,
Qan, ot hám tútin minarası payda boladı[+].
31Jaratqan Iyeniń ullı hám qorqınıshlı kúni kelmesinen aldın,
Quyash qarańǵılanıp, ay qanǵa aylanadı[+].
32Sonda Meniń, Jaratqan Iyeniń atın aytıp shaqırǵan hár bir adam qutqarıladı.
Jaratqan Iye, yaǵnıy Men wáde bergenimdey,
Sion tawındaǵı hám Erusalimdegi[†] qashıp qutılǵanlar,
Aman qalǵanlar Jaratqan Iyeniń, yaǵnıy Meniń tańlap alǵanlarım boladı»[+].

#### 3


Jaratqan Iye xalıqlardı húkim qıladı

1«Mine, sol kúnlerde, Men Yahuda[†] hám Erusalimdi,[†]
Qaytadan abadanshılıqqa eristirgenimde,[+]
2Barlıq milletlerdi jıynap,
Ehoshafat[*] oypatlıǵına alıp baraman.
Múlkim bolǵan Izrail[†] xalqın,
Milletler arasına tarqatıp, jerimdi bólisip alǵanı ushın,
Sol jerde olardı húkim qılaman[+].
3Olar qul saylaw ushın shek[†] tasladı xalqım ushın,
Ózleri buzıqshılıq qılıw ushın, er balalardı sattı,
Ishken sharabı ushın qızlardı tólem ornına berdi[+].
4Háy, Tir[†], Sidon[†] hám barlıq filist úlkeleri,
Sizlerge Mennen ne kerek?
Mennen ósh alıwdı qáleysizler me?
Eger Mennen ósh almaqshı bolsańız,
Sol waqıttıń ózinde óz qılmısıńızdı,
Qaytarıp óz basıńızǵa salaman[+].
5Sizler tonap aldıńız gúmis hám altınımdı,
Alıp kettińiz óz ibadatxanalarıńızǵa[†] qımbat bahalı zatlarımdı[+].
6Yahuda hám Erusalim xalqın greklerge satıp,
Olardı óz watanınan uzaqlastırdıńız.
7Kóresizler, Yahuda hám Erusalim xalqın,
Alıp shıǵaman sizler satqan jerlerden.
Qılmısıńızdı óz basıńızǵa salaman.
8Endi ul hám qızlarıńızdı Yahuda xalqına tapsıraman,
Olardı uzaq bir jurtqa – shebalılarǵa satadı.
Bulardı Jaratqan Iye[†] bolǵan Men ayttım[+].

9Milletler arasında bılay dep járiyalań:
„Sawashqa tayarlanıp, batırlarıńızdı shaqırıń,
Barlıq áskerlerińiz atlanıp, hújimge shıqsın!
10Paznańızdan qılıshlar,
Oraǵıńızdan nayzalar soǵıń.
Jawıngermen, – desin hálsizler[+].
11Háy, dógerektegi barlıq milletler, asıǵıń,
Hámmeńiz jıldam keliń“».

Jaratqan Iyeden[†] Óz batırların sol jerge ákeliwin sorań.

12Jaratqan Iye bılay deydi:
«Milletler ayaqqa tursın,
Ehoshafat oypatlıǵına toplansın.
Sebebi dógerektegi barlıq milletlerdi,
Húkim etiw ushın sol jerde bolaman[+].
13Qáne, oraq salıńlar, eginler pisti,
Kelińler, júzim iskenjeleri tolıp ketti,
Basıp júzimlerdi sıǵıńlar.
Óytkeni olardıń jawızlıqları tolıp ketti»[+].

14Húkim oypatlıǵına,
Sansız alaman jıynaldı,
Húkim oypatlıǵına,
Jaqınlastı Jaratqan Iyeniń kúni[+].
15Quyash hám ay qarańǵılasqan,
Juldızlardıń nurı sónip qalǵan[+].
16Jaratqan Iye Sionda[†] turıp baqıradı,
Erusalimnen gúrkiregen dawıs shıǵaradı.
Aspan hám jer shayqaladı.
Biraq Jaratqan Iye Óz xalqın panasına aladı,
Izrail xalqınıń qorǵanı boladı[+].


Quday Óz xalqın jarılqaydı

17Jaratqan Iye jáne bılay deydi:
«Sol waqıtta sizler biletuǵın bolasız,
Muxaddes[†] tawım bolǵan Siondı mákan etken,
Qudayıńız Jaratqan Iye – Men ekenimdi.
Erusalim muxaddes qala,
Basqa xalıqlar onı endi hasla basıp almaydı[+].

18Sol kúni mazalı júzim sharabı aǵar tawlardan,
Sút aǵıp turar tóbeshiklerden,
Yahudadaǵı hámme suwsız ózekler suwǵa toladı,
Jaratqan Iyeniń Úyinen[†] bir bulaq shıǵadı,
Shittim oypatlıǵın suwǵaradı[+].

19Biraq Mısır[†] wayran boladı,
Edom[†] izsiz shólge aylanadı,
Sebebi olar yahudalılardıń jerine hújim qılıp,
Ayıpsız adamlardıń qanın tókti[+].
20Al Yahuda adamnıń máńgi mákanlaytuǵın jeri boladı,
Erusalim áwladtan-áwladqa turadı[+].
21Tógilgen qanlar ushın jaza bermegen edim,
Endi olardıń qanınıń óshin alaman.
Jaratqan Iyeńiz bolǵan Men Siondı mákanlayman»[+].

### Amos

#### Amos

Amos


Alǵí sóz

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]


#### Alǵí sóz


Amos payǵambardıń kitabı


Kitap haqqında maǵlıwmat

Amos payǵambar Yahuda elinen bolıp, ol jerde sharwashılıq penen shuǵıllanatuǵın edi. Quday onı Izrail eline jiberedi hám ol jerdegi xalıqqa payǵambarshılıq qılıwdı buyıradı. Amos Yahudada ózi jasap atırǵan Teqoadan shıǵıp, Izraildaǵı Beyt-El qalasına baradı. Sol dáwirlerde Beyt-El Izraildaǵı butparazlıqtıń eń kúshli orayı bolǵan.

Bul kitaptıń basında Amos payǵambar Izraildıń átirapındaǵı xalıqlar haqqında payǵambarshılıq qıladı. Keyin Izrail xalqınıń, ásirese, bay adamlardıń ashshı táǵdirin járiyalaydı. Óytkeni olar kámbaǵal watanlasların talap, qul qılatuǵın edi. Sol dáwirde Izrail xalqınıń kópshiligi Qudaydıń jolınan shıǵıp, butlarǵa sıyına baslaǵan edi. Soǵan qaramastan, olar Qudaydan qutqarılıw kútetuǵın edi. Amos bolsa xalıqtı eskertip, Qudaydıń olardı jazalaytuǵının aytadı.

Kitap úmit beretuǵın sózler menen tamamlanadı. Quday Óz xalqın jazalap bolǵannan soń, olardı tutqınnan óz jerine qaytarıp alıp keledi hám xalıqtı qaytadan tikleydi.

#### 1

1Teqoalı sharwashılardıń biri bolǵan Amostıń sózleri. Yahuda[†] patshası Uzziya, Izrail[†] patshası Ehoash ulı Yarobam húkimdarlıq qılǵan waqıtlarda, jer silkiniwden eki jıl aldın, Amos Izrail haqqında ayanlar kórdi[+].

2Amos bılay dedi:

«Jaratqan Iye[†] Sionnan[†] dawıslap baqıradı,
Erusalimnen[†] gúrkiregen dawıs shıǵaradı.
Shopanlardıń jaylawları qayǵıǵa batadı,
Karmel tawınıń joqarısındaǵı shópler quwrap qaladı»[+].


Izrailǵa qońsılas xalıqlardıń jazalanıwı


Aram

3Jaratqan Iye bılay deydi:
«Damask jınayat ústine jınayat isledi,
Men jazasız qaldırmayman olardı,
Olar temir tisli mala menen Giladtı[†] ezdi[+].
4Sonıń ushın, Xazaeldiń úyine ot jawdıraman,
Ot jandırıp joq etedi Ben-Hadadtıń qorǵan qalaların[+].
5Damask dárwazalarınıń támbilerin sındıraman,
Awen oypatlıǵında taxtta otırǵandı joq qılaman,
Beyt-Edende patshalıq hasasın uslaǵandı óltiremen,
Kir jurtına súrgin[†] boladı aram xalqı».
Bular Jaratqan Iyeniń[†] sózleri[+].


Filist

6Jaratqan Iye bılay deydi:
«Gaza jınayat ústine jınayat isledi,
Men jazasız qaldırmayman olardı.
Olar pútkil jámiyetti súrginge alıp ketip,
Edomlılarǵa[†] satıp jiberdi[+].
7Sonıń ushın, Gaza diywallarına ot jawdıraman,
Ot jandırıp joq etedi onıń qorǵan qalaların.
8Ashdod qalasında taxtta otırǵandı joq qılaman,
Ashkelonda patshalıq hasasın uslaǵandı óltiremen.
Ekronǵa qarsı qolımdı kóteremen,
Filistlerdiń[†] aman qalǵanları joq boladı».
Bular Quday[†] Iyeniń sózleri[+].


Tir

9Jaratqan Iye bılay deydi:
«Tir[†] jınayat ústine jınayat isledi,
Men jazasız qaldırmayman olardı.
Olar doslıq kelisimin[†] umıtıp,
Pútkil jámiyetti tutqınǵa alıp,
Edomlılarǵa satıp jiberdi[+].
10Sonıń ushın, Tir qalasınıń diywallarına ot jawdıraman,
Ot jandırıp joq etedi onıń qorǵan qalaların».


Edom

11Jaratqan Iye bılay deydi:
«Edom jınayat ústine jınayat isledi,
Men jazasız qaldırmayman olardı.
Olar qılısh penen quwdı tuwısqanların,
Rehim qılmay, qáhárin sheksiz shashtı,
Ǵázebinen hesh qaytpadı[+].
12Sonıń ushın, Temanǵa ot jawdıraman,
Ot jandırıp, joq etedi Bosranıń qorǵanların».


Ammon

13Jaratqan Iye bılay deydi:
«Ammon jınayat ústine jınayat isledi,
Men jazasız qaldırmayman olardı.
Olar jer shegarasın keńeytiw ushın Giladqa hújim qılıp,
Ol jerdegi júkli hayallardıń qarnın jardı[+].
14Sonıń ushın, Rabba qalasınıń diywallarına ot qoyaman,
Ot jandırıp, joq qıladı onıń qorǵan qalaların.
Sawash kúnindegi qıshqırıqlar astında,
Dawıllı kúnniń dúbeleyi ishinde qaladı[+].
15Ammon patshası xızmetshileri menen birge súrgin etiledi».
Bular Jaratqan Iyeniń sózleri[+].

#### 2


Moab

1Jaratqan Iye[†] bılay deydi:
«Moab[†] jınayat ústine jınayat isledi,
Men jazasız qaldırmayman olardı.
Olar Edom[†] patshasınıń súyeklerin,
Hák kúydirgendey etip jaǵıp jiberdi[+].
2Sonıń ushın, Moabqa ot jawdıraman,
Ot jandırıp, joq etedi Keriyot qorǵan qalasın.
Shawqım, sawash dabılları hám kárnay[†] sesleri astında,
Moab xalqı qırılıp ketedi[+].
3Onıń húkimdarın joq qılaman,
Hámeldarı menen birge barlıq xızmetshilerin óltiremen».
Bular Jaratqan Iyeniń[†] sózleri.


Yahudanıń jazalanıwı

4Jaratqan Iye bılay deydi:
«Yahuda[†] jınayat ústine jınayat isledi,
Jazasız qaldırmayman olardı.
Jaratqan Iyeniń, Meniń nızamlarımnan olar bas tarttı,
Qaǵıydalarımdı orınlamadı.
Ata-babaları sıyaqlı jalǵan qudaylarǵa erip,
Tuwrı joldan azǵırıldı[+].
5Sonıń ushın, Yahudaǵa ot jawdıraman,
Ot jandırıp joq etedi Erusalim[†] qorǵan qalasın»[+].


Izraildıń jazalanıwı

6Jaratqan Iye bılay deydi:
«Izrail[†] jınayat ústine jınayat isledi,
Jazasız qaldırmayman olardı.
Ayıpsız adamdı pulǵa sattı,
Kámbaǵaldı bir jup ayaq kiyimge almastırdı[+].
7Olar jarlınıń basın topıraqqa bılǵap, ayaq astı qıldı,
Biysharaǵa jol bermey, shetke shıǵarıp tasladı,
Ákesi menen balası bir qız benen jatıp,
Meniń muxaddes[†] atıma til tiygizdi[+].
8Hár bir qurbanlıq[†] orınnıń qasında,
Girewge alǵan kiyimlerdi jayıp, ústinde jatadı.
Járiyma qılıp tóletken sharaptı,
Ózleriniń Qudayınıń Úyinde ishedi.
9Óz xalqım ushın Men amor xalqın[†] joq qıldım.
Olar kedr aǵashınday uzın,
Emen aǵashınday bekkem bolsa da,
Shaqalarındaǵı miywelerin,
Jerdegi tamırların qurttım[+].
10Sizlerdi Mısır[†] jerinen Men alıp shıqtım,
Amor xalqınıń jerlerin iyelesin dep,
Shólde qırıq jıl jeteledim[+].
11Ullarıńızdan payǵambarlar,[†]
Jas jigitlerińizden Maǵan baǵıshlanǵan názirler tayınladım.
Solay emes pe, Izrail xalqı?
– deydi Jaratqan Iye. –[+]
12Sizler názirlerge sharap ishtirdińiz,
„Payǵambarshılıq qılmań!“ – dep,
Payǵambarlarǵa buyrıq berdińiz.

13Awır júk tiyelgen arba jerdi ezgenindey etip,
Men sizlerdi ezemen.
14Sonda shaqqanlar qashıp qutıla almaydı,
Kúshlilerdiń kúsh-quwatı qalmaydı,
Jawıngerler óz janın qutqara almaydı[+].
15Sadaqshı óz ornında tura almaydı,
Tez juwıratuǵınlar qasha almaydı,
Atlı óz janın qutqara almaydı.
16Sol kúni eń dáw júrek jawınger de,
Óz qural-jaraqların taslap qashadı».
Bular Jaratqan Iyeniń sózleri.

#### 3

1Háy, Izrail[†] xalqı, Jaratqan Iyeniń[†] sózlerine qulaq salıń.
Ol sizlerge, Mısırdan[†] Ózi alıp shıqqan barlıq urıwıńızǵa qarsı bılay deydi:[+]
2«Jer júzindegi barlıq xalıqlar arasınan,
Tek ǵana sizlerdi tańlap aldım,
Sonlıqtan sizlerdi hámme jınayatlarıńız ushın jazalayman»[+].


Payǵambardıń wazıypası

3Óz ara kelisip almay turıp, eki adam birge jolǵa shıǵa ma?
4Oljası bolmasa, toǵayda arıslan aqıra ma?
Uslaǵan hesh nársesi bolmasa, jırtqısh arıslan ininen dawıs shıǵara ma?
5Jerdegi duzaqqa jem qoyılmasa,
Duzaqqa qus túse me?
Duzaqqa hesh nárse túspese,
Duzaqtıń jibi tartıla ma?
6Qalada qáwipli jaǵday sebepli kárnay[†] shalınsa,
Xalıqtı qorqınısh baspay ma?
Jaratqan Iye[†] jibermese,
Qalaǵa apat kele me[+]?
7Shınında, qulı payǵambarlarǵa[†] Óz jobasın ashpay turıp,
Quday[†] Iye hesh nárse qılmaydı[+].
8Arıslan aqırǵanda, kim qorqpaydı?
Quday Iye sóylegende,
Kim payǵambarshılıq qılmaydı[+]?


Samariyanıń húkim etiliwi

9Ashdod saraylarında járiyalań,
Mısır saraylarında da bılay dep járiyalań:
«Samariya[†] tawlarında jıynalıń,
Qalanıń ishindegi ullı tártipsizliklerdi,
Ondaǵı eziwshiliklerdi kóriń[+].
10Olar ádalatlıqtı qalay islewdi bilmeydi,
– deydi Jaratqan Iye, –
Qorǵan qalalarında zulımlıq hám zorlıq jıynaydı»[+].

11Sonıń ushın, Quday Iye bılay deydi:
«Dushpan qorshap almaqta jerińdi,
Kúsh-quwattan ayırıp seni,
Qorǵan qalalarıńdı talan-taraj qıladı»[+].
12Jaratqan Iye bılay deydi:
«Bir shopan arıslannıń awzınan qoydıń eki tuyaǵın,
Yamasa qulaǵınıń bir bólegin alıp qalǵanınday,
Samariyada jasap atırǵan izraillılar da,
Tóseginiń bir sheti hám juqa kórpesi menen ǵana aman qaladı.
13Qulaq salıń hám Yaqıptıń[†] urpaqların eskertiń!»
Quday Iye, Álemniń Qudayı bılay deydi:
14«Jınayatları sebepli Men Izraildı jazalaǵan kúni,
Beyt-Eldiń qurbanlıq[†] orınların joq qılaman,
Kesilip jerge túsedi qurbanlıq orınnıń shaqları[+].
15Qısqı hám jazǵı saraylardı buzıp taslayman,
Pil súyegi menen bezelgen saraylar wayran qılınadı,
Kóp úyler joq boladı», – deydi Jaratqan Iye[+].

#### 4

1Háy, Samariya[†] tawındaǵı semiz sıyırlarday bolǵan hayallar,
Qulaq salıń mına sózlerge:
Kámbaǵallardı ezesiz,
Jarlılarǵa jábir beresiz,
Kúyewlerińizge: «Ishimlik alıp keliń, ishemiz», – deysiz[+].
2Quday[†] Iye[†] Óz muxaddesligi[†] haqı ant iship, bılay deydi:
«Mine, sizlerdi shanıshqı menen ildirip,
Qalǵanlarıńızdı balıqtay qarmaq penen súyrep ketetuǵın kúnler keledi[+].
3Hár birińiz buzılǵan diywal jarıqlarınan alıp ótilip,
Harmonǵa ılaqtırılasız», – deydi Jaratqan Iye[+].


Izrail xalqınıń Qudayǵa qaytıp kelmewi

4«Beyt-Elge barıp, gúna[†] isley beriń,
Gilgalǵa ketip, gúnańızdı kóbeytiń!
Azanda qurbanlıqlarıńızdı[†] usınıń,
Hár úsh kúnnen onnan birińizdi alıp keliń[+].
5Ashıtqı salınǵan shórekti minnetdarshılıq sadaqası[†] etip jandırıń,
Íqtıyarlı sadaqalarıńızdı hámmege járiya qılıń.
Sebebi usınday qılıwdı xosh kóresiz, háy Izrail[†] xalqı», – deydi Quday Iye[+].

6«Sonıń ushın, barlıq qalalarıńızǵa ashlıq jiberdim,
Jasap atırǵan hár bir jerińizde nanǵa zar qıldım,
Sonda da, sizler Maǵan qaytıp kelmedińiz», – deydi Jaratqan Iye[+].

7«Jıyın-terimge úsh ay qalǵanda,
Men sizlerge jawın jawdırmay qoydım.
Bir qalaǵa jawın jawdırdım,
Ekinshisine jawdırmadım.
Bir atızǵa jawın jawdı,
Basqası jawın jawmaǵanlıqtan quwrap qaldı[+].
8Eki-úsh qalanıń xalqı suw ishiw ushın,
Basqa bir qalaǵa súyretilip barsa da,
Olardıń shóli qanbadı.
Sonda da, sizler Maǵan qaytıp kelmedińiz», – deydi Jaratqan Iye.

9«Qayta-qayta egisliklerińizdi quwratıp, olarǵa kesellik jiberip jazaladım,
Shegirtkeler baǵlarıńızdı, júzimzarlarıńızdı,
Jáne de, ánjir hám záytúnlerińizdi[†] jedi.
Sonda da, sizler Maǵan qaytıp kelmedińiz», – deydi Jaratqan Iye[+].

10«Mısırda[†] islegenim sıyaqlı,[*]
Arańızǵa illet jiberdim,
Jigitlerińizdi qılısh júzinen ótkerdim,
Atlarıńızdı dushpanlarıńızǵa berdim,
Ordańızdaǵı ólilerdiń iyisine murnıńızdı toltırdım.
Sonda da, sizler Maǵan qaytıp kelmedińiz», – deydi Jaratqan Iye[+].

11«Qudayıńız bolǵan Men Sodom hám Gomoranı qıyratqanımday,[*]
Sizlerdiń ayırımlarıńızdı qıyrattım,
Sizler ot ishinen shıǵarıp alınǵan shala janǵan aǵashtay boldıńız.
Sonda da, sizler Maǵan qaytıp kelmedińiz», – deydi Jaratqan Iye[+].

12«Sonlıqtan Izrail, seni jazalayman,
Shınında, saǵan Men usını isleymen,
Qudayıńnıń húkimine tayarlan, háy Izrail!»

13Óytkeni tawlardı qáliplestirip, samaldı jaratqan,
Oy-pikirlerin adamzatqa ashıp bergen,
Tań nurın qarańǵılıqqa aylandırǵan Ol,
Dúnyanıń eń biyik jerlerin basıp júr,
Onıń atı Jaratqan Iye, Álemniń Qudayıdur[+].

#### 5


Izrail xalqı ushın aytılǵan tolǵaw

1Izrail[†] xalqı, sizler haqqında aytatuǵın,
Joqlaw jırıma qulaq salıń:
2«Qız Izrail jıǵıldı,
Endi qaytıp tura almaydı,
Ol jalǵız awnap jatır óz jerinde,
Onı turǵızatuǵın hesh kim joq»[+].
3Quday[†] Iye[†] bılay deydi:
«Qaladan Izrail xalqınıń mıń jawıngeri shıqsa,
Júz jawıngeri ǵana aman qaladı,
Qaladan júz jawıngeri shıqsa,
On jawıngeri ǵana aman qaladı».


Táwbege shaqırıw

4Sonıń ushın, Jaratqan Iye Izrail xalqına bılay deydi:
«Maǵan qaytıń, sonda jasaysız,[+]
5Beyt-Elge barmańlar, Gilgalǵa ayaq baspańlar,
Beer-Shebaǵa ótip ketpeńler,
Sebebi Gilgal xalqı sózsiz súrgin[†] etiledi,
Beyt-El hesh nárse bolmay qaladı»[+].

6Jaratqan Iyeni[†] izleń, sonda jasaysız,
Bolmasa, Ol Yusuptiń xalqına[*] qarsı ottay lawlaydı,
Beyt-Eldi jaǵıp joq qıladı.
Jalındı óshiretuǵın hesh kim bolmaydı[+].

7Háy, ádalattı ashshı juwsanǵa aylandırǵanlar,
Haqlıqtı jerge urǵanlar!
8Úrker hám Orion juldız toparların jaratqannıń,
Túpsiz qarańǵılıqtı tań nurına aylandırıp,
Kúndizdi túndey qarańǵı qılǵannıń,
Teńiz suwların shaqırıp,
Jer júzine quyǵannıń atı Jaratqan Iyedur[+].
9Ol kúshlilerdi jıldırımday jıǵadı,
Qorǵan qalanı jer menen jeksen qıladı.

10Sizler qala dárwazasındaǵı jıyında ádalatlı qazılardan jerkenesiz,
Haqıyqattı sóylegenlerdi jaman kóresiz[+].
11Kámbaǵaldı ezesiz,
Oǵan awır salıq salıp, biydayın tartıp alasız,
Tastan jonıp úy salsańız da, onda jasay almaysız.
Gózzal júzimzar otırǵızsańız da, onıń sharabın ishpeysiz[+].
12Jınayatlarıńız sózsiz kóp,
Gúnalarıńız sansız ekenin bilemen.
Haq adamdı jábirlep, para alasız,
Qala dárwazasındaǵı húkim jıynalısı waqtında,
Biysharanıń haqın jeysiz![+]
13Sonıń ushın, sonday zamanda,
Aqıllı adam únsizlik saqlaydı,
Sebebi bul jaman zamandur.

14Jamanlıqqa emes, jaqsılıqqa umtılıń,
Sonda sizler jasaysız,
Solay etip, ózlerińiz aytqanday,
Jaratqan Iye, Álemniń Qudayı sizler menen birge boladı.
15Jamanlıqtı jek kóriń,
Jaqsılıqtı súyiń,
Qala dárwazasındaǵı húkim jıynalısında ádalattı tikleń.
Múmkin, Jaratqan Iye, Álemniń Qudayı,
Yusuptiń xalqınan aman qalǵanlarına rehim qılar[+].

16Sonlıqtan, Jaratqan Iye,
Álemniń Qudayı, Iye bılay deydi:
«Barlıq maydanlarda xalıq zar jılasadı,
Barlıq kóshelerde olar way-way salısadı,
Diyxanlardı aza tutıw ushın,
Joqlaw aytatuǵınlardı jılaw ushın shaqıradı[+].
17Barlıq júzimzarlarda zar jılaw esitiledi,
Óytkeni Men arańızdan ótemen».
Bular Jaratqan Iyeniń sózleri[+].


Jaratqan Iyeniń kúni

18Jaratqan Iyeniń kúnin ańsap kútip atırǵanlar, hásiret shegesiz!
Jaratqan Iyeniń húkim kúnin kútiwdiń ne keregi bar?
Ol kún jaqtılıq emes, qarańǵılıq boladı[+].
19Sol kúni bir adam arıslannan qashsa,
Aldınan ayıw shıqqanday bolar,
Onnan da qashıp, úyine aman qaytsa,
Qolı menen diywalǵa súyenip turǵanda,
Onı jılan shaǵıp alǵanday bolar.
20Jaratqan Iyeniń kúni qarańǵılıq emes, jaqtılıq bola ma?
Ol qoyıw qarańǵılıq, onda jaqtılıq joq.

21Jaratqan Iye bılay deydi:
«Bayramlarıńızdı jek kóremen,
Olardan jerkenemen,
Xosh kórmeymen muxaddes[†] jıynalıslarıńızdı[+].
22Jandırılatuǵın qurbanlıq[†] hám ǵálle sadaqalarıńızdı,[†]
Maǵan usınsańız da, olardı qabıl etpeymen.
Semirtilgen mallarıńızdan tatıwlıq qurbanlıqların berseńiz de,
Men olarǵa názerimdi de salmayman.
23Uzaqlastırıń Mennen shawqımlı qosıqlarıńızdı,
Tıńlamayman arfa[†] menen shertken sazlarıńızdı.
24Onıń ornına ádalat aǵın suw sıyaqlı,
Haqıyqatlıq máńgi aǵatuǵın dáryaday aǵıp tursın.

25Háy, Izrail xalqı, shólde qırıq jıl dawamında,
Usınǵan qurbanlıqlar hám ǵálle sadaqalarıńız Maǵan ba edi[+]?
26Patsha dep ataǵan Sakkut butın,
Juldız qudayı dep ataǵan Kaywan músinin,
Ózlerińiz ushın islep alǵan usı músinlerdi alıp júresiz.
27Damasktiń arǵı jaǵına sizlerdi jáne súrgin qılaman».
Bular Jaratqan Iyeniń sózleri,
Onıń atı – Jaratqan Iye, Álemniń Qudayı[+].

#### 6


Izraildıń jazalanıwı

1Hásiret shegesizler, Sionda[†] biyǵam jasap atırǵanlar,
Samariya[†] tawında ózlerin amanlıq ishindemiz, dep esaplaǵanlar!
Milletlerdiń abıraylı adamları bolıp sanalatuǵınlar,
Izrail[†] xalqı sizlerge arqa súyep keledi[+].
2Kalne qalasına barıń hám kóriń,
Ol jerden ullı Xamatqa ótiń,
Keyin filistlerdiń[†] Gat qalasına qaray túsiń.
Sizlerdiń eki patshalıǵıńızdıń,
Olardikinen artıqmashlıǵı bar ma?
Olardıń jerleri sizlerdikinen úlken be edi[+]?
3Apat kúnin uzaq sanap,
Jawızlıqtı jaqınlastırıp atırǵanlar,
4Pil súyeginen soǵılǵan kátte jatqanlar,
Tóseklerinde sozılıp jambaslaǵanlar,
Súriwlerdiń ishinen qozılardı,
Jaylawdaǵı semiz tanalardı jegenler!
5Ózlerińizshe Dawıtqa uqsap qosıqlar shıǵarıp,
Arfa[†] sazı astında qosıqlar aytqanlar!
6Úlken keseler menen sharap iship,
Maydıń eń jaqsısın ústine súrtkenler,
Yusuptiń xalqınıń qulawına nemquraydı qaraǵanlar!
7Sizler birinshi bolıp súrginge[†] áketilesiz,
Jambaslap ótkizetuǵın zıyapatlarıńız tawısıladı.

8Quday[†] Iye[†] Ózi haqı ant ishedi,
Jaratqan Iye, Álemniń Qudayı bılay deydi:
«Yaqıptıń[†] menmenliginen jerkenemen,
Onıń qorǵan qalaların jek kóremen.
Qalanı hám ishindegilerdiń hámmesin,
Dushpanǵa táslim qılaman»[+].

9Eger bir úyde on adam qalsa, olar da óledi. 10Marhumnıń jaqın aǵayini jerlew ushın ólini alıwǵa kelgende, úydiń ishindegi adamnan: «Qasıńda jáne birew bar ma?» – dep soraydı. Ol: «Hesh kim joq», – dep juwap beredi. Keyin aǵayini: «Tınısh, Jaratqan Iyeniń[†] atın tilge almayıq!» – deydi.

11Mine, Jaratqan Iye buyrıq berip atır,
Úlken úyler buzıp taslanadı,
Kishkene úyler jer menen jeksen boladı.

12Atlar jartas[†] ústinde shaba ala ma?
Kim ógizdi jegip, teńizdi súre aladı?
Biraq sizler ádalattı záhárge,
Haqlıq miywesin ashshı juwsanǵa aylandırdıńız.
13Lo-Debar qalasın qolǵa kirgizdik, dep quwanǵanlar:
«Qarnayım qalasın óz kúshimiz benen basıp aldıq», – deysiz.
14Biraq Jaratqan Iye, Álemniń Qudayı bılay deydi:
«Mine, sonıń ushın, háy Izrail xalqı,
Sizlerge qarsı bir xalıqtı jiberemen,
Olar Lebo-Xamattan Araba sayına deyin sizlerdi ezedi».

#### 7


Jaza haqqında ayan

1Quday[†] Iye[†] maǵan mınanı kórsetti: patshaǵa tiyisli ot-shóp jıynap alınǵannan soń, jańadan shópler shıǵa baslaǵanda, Jaratqan Iye shegirtke úyirin payda qıldı[+]. 2Shegirtkeler eldegi barlıq jasıl shóplerdi jep tawısqanda, men:

– Quday Iye, ótinemen keshir! Yaqıp[†] bunnan qalay aman qaladı? Ol júdá hálsiz xalıq! – dedim. 3Jaratqan Iye Óz ırayınan qayttı.

– Bulay bolmaydı, – dedi Ol[+].

4Quday Iye jáne maǵan mınanı kórsetti: Quday Iye ot jawdırdı, ot tereń suwlardı jalmap tasladı hám jerdi jandıra basladı. 5Sonda men:

– Quday Iye, ótinemen, toqtat! Yaqıp bunnan qalay aman qaladı? Ol júdá hálsiz xalıq! – dedim. 6Jaratqan Iye Óz ırayınan qayttı.

– Bulay bolmaydı, – dedi Quday Iye.

7Basqa ayanda maǵan mınanı kórsetti: Iye bir ólshew jibin uslap, órilgen tik diywaldıń qasında turdı. 8Jaratqan Iye:

– Ne kórip tursań, Amos? – dep soradı. Men:

– Bir ólshew jibin, – dedim. Iye bılay dedi:

– Mine, xalqım Izraildıń[†] ortasına da bir ólshew jibin qoyaman. Endi artıq olardı keshirmeymen[+].

9Ísaq áwladınıń sıyınatuǵın orınları joq boladı,
Izraildıń muxaddes[†] orınları qıyratıladı,
Qılısh jalańashlayman Yarobam násiline qarsı[+].


Amos hám Amasiya

10Beyt-Eldegi ruwxaniy[†] Amasiya Izrail patshası Yarobamǵa xabar jiberip, bılay dedi: «Amos Izrail xalqınıń arasında saǵan qarsı til biriktirip atır. Jer onıń sózlerin kótere almaydı[+]. 11Sebebi Amos bılay dep atır:

„Yarobam qılısh penen óltiriledi,
Izrail óz jerinen alısqa,
Sózsiz súrgin[†] etip áketiledi“»[+].

12Sonnan keyin, Amasiya Amosqa:

– Háy, wáliy, bul jerden ketip, Yahudaǵa[†] qash. Nanıńdı sol jerden tawıp, sol jerde payǵambarshılıq[†] et[+]. 13Endi artıq Beyt-Elde payǵambarshılıq qılma. Óytkeni bul jer patshanıń muxaddes jeri, patshalıqtıń ibadatxanası,[†] – dedi[+].

14Amos oǵan bılay dep juwap berdi:

– Men payǵambar da emespen, payǵambardıń shákirti de emespen. Men mal baǵıp, jabayı ánjir aǵashların ósiremen[+]. 15Súriw baǵıp júrgenimde, Jaratqan Iye meni shaqırıp: «Bar, xalqım Izrailǵa payǵambarshılıq qıl», – dedi. 16Endi Jaratqan Iyeniń[†] sózlerine qulaq sal. Sen: «Izrailǵa qarsı payǵambarshılıq qılma, Ísaq áwladına qarsı sóyleme!» – deyseń[+]. 17Sonıń ushın, Jaratqan Iye bılay deydi:

«Hayalıń qalada jezókshe boladı,
Ul hám qızlarıń qılısh júzinen ótkiziledi.
Jeriń ólshenip, basqalarǵa bólistirip beriledi,
Al óziń haram sanalǵan bir jurtta óleseń.
Izrail xalqı óz jerinen alısqa,
Sózsiz súrgin etip áketiledi».

#### 8


Bir sebet miywe

1Quday[†] Iye[†] maǵan mınanı kórsetti: mine, bir sebet pisken miywe tur[+]. 2Ol mennen:

– Neni kórip tursań, Amos? – dep soradı.

– Bir sebet pisken miyweni, – dep juwap berdim.

Sonnan keyin, Jaratqan Iye:

– Xalqım Izraildıń[†] aqırı keldi. Endi olardı artıq keshirmeymen[+]. 3Sol kúni ibadatxanadaǵı[†] qosıqlar qayǵılı joqlawǵa aylanadı. Hámme jer ólilerge toladı, únsizlik saqlansın, – dedi. Bunı Quday Iye ayttı.

4Qulaq salıń, jarlını eziwshiler,
Eldegi kámbaǵallardı joq etkenler!

5Sizler bılay deysiz:
«Jańa ay bayramı[†] ótiwden dánimizdi satamız,
Shabbat kúni[†] ótiwden biydayımızdı bazarǵa shıǵaramız.
Ólshem ıdısın kishireytip, ólshem tasın úlkeytemiz,
Táreziden urıp, alıwshılardı aldaymız[+].
6Jarlılardı gúmiske,
Kámbaǵallardı bir jup ayaq kiyimge satıp alamız,
Dánniń ornına qawıq satamız»[+].

7Yaqıptıń[†] menmenligine qarsı Jaratqan Iye ant iship, bılay deydi:
«Olardıń qılmısların hesh qashan umıtpayman.
8Sonıń ushın, jer titireydi,
Onda jasaytuǵınlardıń hámmesi qayǵıǵa batadı.
Pútkil jer júzi Nil dáryasınday tasıp, kóteriledi,
Mısırdaǵı[†] Nil dáryası sıyaqlı qaytadan tómenleydi»[+].

9Quday Iye bılay deydi:
«Sol kúni, túste quyashtı batıraman,
Kúpá-kúndiz jer júzin qarańǵılıq penen qaplayman[+].
10Bayramlarıńızdı qayǵıǵa,
Barlıq qosıqlarıńızdı joqlawǵa aylandıraman.
Hár birińizge aza kiyim kiydiremen,
Basıńızdaǵı shashlarıńızdı aldırtaman.
Sol kúni jalǵız uldan ayırılǵanday joqlaw aytılıp,
Shınında, aqırı ashshı qayǵılı kún boladı»[+].

11Quday Iye bılay deydi:
«Mınaday kúnler keledi,
Jer júzine ashlıq jiberemen.
Nan hám suw qıtkershiliginen emes,
Jaratqan Iyeniń,[†] Meniń sózlerimdi esitpegenlikten, ash qaladı[+].
12Jaratqan Iyeniń, Meniń sózlerimdi izlep,
Adamlar teńizden teńizge ótip,
Arqadan shıǵısqa baradı.
Ol jaqtan bul jaqqa barıp, sarsań boladı,
Biraq onı taba almaydı.
13Sol kúni gózzal qızlar hám jas jigitler,
Shóllep haldan tayadı.
14Samariyanıń[†] Ashima degen butı haqı ant iship:
„Háy, Dan, seniń qudayıńnıń tiriligi haqı,
Beer-Shebaǵa alıp baratuǵın zıyarat jolı haqı“, – deytuǵınlar,
Jerge qulap, qaytıp tura almaydı»[+].

#### 9


Izraildıń húkim etiliwi

1Men Iyeni kórdim, Ol qurbanlıq[†] orınnıń qasında turıp, bılay dedi:

«Tirep turǵan sútinlerdiń tóbesine urıń,
Bosaǵaları lárzege kelsin.
Olar adamlardıń ústine qulasın,
Aman qalǵanların qılısh júzinen ótkeremen,
Olardan hesh biri qashıp kete almaydı,
Birewi de aman qalmaydı[+].
2Hátteki, olar óliler mákanına[†] kirse de,
Qolımdı sozıp, shıǵarıp alaman.
Kóklerge shıǵıp alsa da,
Ol jerden tartıp túsiremen[+].
3Karmel tawınıń joqarısına jasırınıp alsa da,
Olardıń izine túsip, tawıp alaman.
Mennen jasırınıw ushın teńiz túbine tússe de,
Teńiz jılanına buyırıp, olardı shaqtıraman[+].
4Dushpanlar olardı súrgin[†] qılıp alıp ketse de,
Qılıshqa buyrıq berip, hámmesin qırıp taslataman.
Jaqsılıq ushın emes, al jamanlıq ushın,
Olarǵa Óz názerimdi taslayman».

5Iye[†], Álemniń Jaratqan Iyesi,[†]
Jerge qol tiygizgende, jer erip ketedi,
Onda jasaytuǵınlardıń hámmesi qayǵıǵa batadı.
Pútkil jer júzi Nil dáryasınday tasıp, kóteriledi,
Mısırdaǵı[†] Nil dáryası sıyaqlı qaytadan tómenleydi[+].
6Ol sarayınıń joqarǵı bólmesin kókke qurdı,
Onıń tiykarın jer júzine ornattı.
Ol teńiz suwların jıynap, jer júzine tógedi,
Onıń atı Jaratqan Iye[+].

7Jaratqan Iye bılay deydi:
«Háy, Izrail[†] xalqı,
Meniń ushın xabashstanlılardan[†] qanday ayırmashılıǵıńız bar?
Izrail xalqın Mısırdan,
Filist xalqın[†] Kaftordan,
Aramlılardı[†] Kirden alıp shıqqan Men emespen be[+]?

8Mine, Quday[†] Iyeniń, Meniń kózlerim,
Gúnakar patshalıqtıń ústinde.
Onı jer júzinen sıpırıp taslayman,
Biraq olardı, Yaqıptıń[†] urpaqların pútkilley joq qılmayman», – deydi Jaratqan Iye.

9«Mine, Men buyrıq beremen,
Barlıq milletler arasındaǵı Izrail xalqın,
Dándi elekten ótkergendey etip, elekten ótkeremen,
Jaqsı dánniń birewi de jerge túspeydi[+].
10Xalqımnıń arasındaǵı barlıq gúnakarlar,
„Apattan uzaqtamız, apatqa duwshar bolmaymız“, – degenler,
Qılısh júzinen ótkeriledi»[+].


Jaratqan Iyeniń Izrailǵa bergen wádesi

11«Sol kúni Dawıttıń qulaǵan patshalıǵın qaytadan tikleymen,
Diywallarınıń jarıq jerlerin sıbap,
Buzılǵan jerlerin ońlayman.
Onı burınǵı qálpine keltiremen[+].
12Solay etip, Izrail xalqı edomlılardıń[†] aman qalǵanlarına,
Maǵan tiyisli bolǵan barlıq milletlerge iyelik etedi».
Bul sózlerdi usılardıń hámmesin iske asırıwshı Jaratqan Iye aytpaqta.

13Jaratqan Iye bılay deydi:
«Mine, mınaday kúnler keledi,
Diyxan zúráátti jıynap, terip úlgermesten,
Kelesi jer aydaytuǵın waqıt keledi,
Sharap tayarlap úlgermesten,
Júzimniń miywesi jáne pisedi.
Tawlardan mazalı sharap tamadı,
Barlıq tóbeshiklerden jerge aǵıp túsedi[+].
14Súrgin bolǵan xalqım Izraildı qaytarıp alıp kelemen,
Olar wayran bolǵan qalaların qayta tiklep, sol jerde jasaydı,
Júzimzarlar egip, sharabın ishedi,
Baǵlar otırǵızıp, miywelerinen jeydi[+].
15Men olardı óz jerine egemen,
Men bergen jerden,
Olardı hesh kim suwırıp taslamaydı».
Bunı Qudayıńız Jaratqan Iye aytpaqta.

### Obadiya

#### Obadiya

Obadiya


Alǵí sóz

[1]


#### Alǵí sóz


Obadiya payǵambardıń kitabı


Kitap haqqında maǵlıwmat

Kitaptıń avtorı Obadiya payǵambar Edom eli haqqında payǵambarshılıq qıladı. Edom xalqı Qudaydıń tańlaǵan xalqına úzliksiz dushpanlıq qılıp kelgeni ushın, Obadiya Edom eliniń pútkilley wayran bolatuǵının járiyalaydı. Bul kitap Muxaddes Kitaptıń ishindegi eń qısqası bolıwına qaramastan, Qudaydıń qatań húkiminen xabar beredi.

Babiloniyalılar b. e. sh. 605-586-jılları dawamında Erusalimge bir neshe márte hújim qılıp, qalanı basıp aladı. Olar Yahuda xalqın Babiloniyaǵa súrgin etip alıp ketedi. Obadiya payǵambar bul kitaptı sol awır dáwirde, birinshi súrgin jıllarında jazadı. Óli teńizdiń qublasındaǵı tawlı aymaqta jasaǵan edom xalqı Erusalimniń qulaǵanına quwanadı. Yahuda xalqınıń basına túsken bul apattan olar tek shadlanıp ǵana qoymastan, qalanı tonaydı, basqınshılarǵa járdem beredi. Quday edom xalqın usı qılmısı ushın jazalaydı, olar menen bir qatar basqa xalıqlardı da húkim qıladı.

Obadiya bul xabardı Yahuda xalqınıń keleshektegi jeńisleri menen tamamlap, tutqınnan qaytıp keletuǵın Qudaydıń xalqı Edom eliniń ústinen húkimdarlıq qılatuǵının aytadı.

#### 1


Edomnıń jazalanıwı

1[•]Bul Obadiyanıń kórgen ayanı.

Quday[†] Iye[†] Edom[†] haqqında bul sózlerdi ayttı.

Jaratqan Iyeden[†] bir xabar esittik.
Milletlerge jollanǵan jarshı:
«Kelińler, Edomǵa urıs ashayıq!» – dedi[+].

2«Háy, Edom, seni milletler arasında arzımas qılaman,
Sen oǵada jek kórinishli bolasań.
3Jartastıń[†] jarıqlarında jasap,
Tóbelerdiń biyik shoqqılarına jaylastıń,
Júregińdegi tákabbirlik seni aldadı.
Ózińshe: „Kim meni jerge túsire aladı?“ – dediń.
4Búrkittey joqarılasań da,
Uyań juldızlar arasında bolsa da,
Ol jerden tómenge túsiremen seni,
– dedi Jaratqan Iye. –[+]
5Urı hám qaraqshılar túnde kelse,
Tek ǵana ózlerine keregin almay ma?
Júzim teretuǵınlar baǵıńa kirse,
Azǵantay bolsa da, júzim qaldırmay ma?
Biraq sen tolıq nabıt bolasań.
6Esawdıń áwladı – Edom,
Seniń hámme nárseń talan-taraj qılınatuǵını sonshelli,
Hátteki, jasırın ǵáziyneleriń de tabılıp, tartıp alınadı.
7Barlıq awqamlaslarıń saǵan qarsı shıǵıp,
Seni óz jerińnen quwıp shıǵaradı.
Kelisim[†] dúzgenleriń seni aldap, jeńiliske ushıratadı,
Nanıńdı jegenler saǵan duzaq quradı,
Al sen bunı bilmey qalasań.
8Sol kúni,
– deydi Jaratqan Iye, –
Edomnıń dana adamların,
Esawdıń tawlı jerindegi aqıllı adamlardı joq qılaman.
9Háy, Teman, seniń jawıngerleriń qorqınıshqa túsedi,
Esawdıń tawlı jerindegi hár bir adam joq qılınadı[+].

10Tuwısqanıńa, yaǵnıy Yaqıpqa,[†]
Islegen jawızlıqlarıń ushın shermende bolıp,
Máńgige joq bolasań.
11Onıń mal-múlkin jat jerliler alıp ketken kúni,
Sen uzaqtan qarap turdıń.
Jat xalıqlar Erusalim[†] dárwazalarına kirip,
Ol ushın shek[†] taslaǵanda,
Sen de olar sıyaqlı is tuttıń[+].
12Tuwısqanıńnıń basına túsken baxıtsızlıǵı ushın,
Qol qawsırıp, qarap turmawıń kerek edi.
Yahuda[†] xalqı qırǵınǵa ushıraǵanda, quwanbawıń kerek edi,
Apat kúnlerinde, maqtanbawıń kerek edi[+].
13Xalqım apatqa ushıraǵan kúni, qala dárwazalarına kirmewiń kerek edi.
Sol kúni xalqım ushıraǵan baxıtsızlıqqa quwanbawıń kerek edi.
Olar azapqa duwshar bolǵanda, mal-múlkin olja qılmawıń kerek edi[+].
14Qashıp baratırǵanlardı óltiriw ushın,
Jol kesilispelerin tospawıń kerek edi.
Sol apat kúninde aman qalǵanlardı,
Dushpan qolına tapsırmawıń kerek edi».


Qudaydıń basqa xalıqlardı húkim qılıwı

15«Meniń, Jaratqan Iyeniń barlıq xalıqlardı húkim qılatuǵın kúnim jaqınlastı,
Háy, Edom, sen ne islegen bolsań, saǵan da sol islenedi,
Islegen qılmıslarıń óz basıńa túsedi[+].
16Sizler muxaddes[†] tawımda ǵázep sharabın iship alǵanıńız sıyaqlı,
Barlıq xalıqlar da sol sharaptan simiredi.
Iship-iship bul dúnyadan joq bolıp ketedi»[+].


Izraildıń jeńisi

17«Sion[†] tawı aman qalǵanlarǵa pana boladı,
Ol jer muxaddes boladı.
Yaqıptıń urpaqları tartıp alınǵan múlkine qaytadan iyelik qıladı,[+]
18Yaqıptıń urpaqları ot,
Yusuptiń xalqı jalın,
Esawdıń xalqı saban bolıp qaladı.
Olardı órtep, joq qıladı,
Esawdıń áwladınan aman qalǵanı bolmaydı».
Bular Jaratqan Iyeniń sózleri[+].

19Negebte jasaytuǵın Yahuda xalqı Esawdıń tawlı jerin iyeleydi. Al batıstaǵı taw eteklerinde jasaytuǵınlar Filist, Efrayım[†] hám Samariya[†] jerlerin iyeleydi. Benyaminliler Giladtı[†] iyelep aladı. 20Súrgin etilgen izraillı[†] jawıngerler Sarafatqa deyin sozılǵan Qanan[†] jerlerin iyeleydi. Erusalimnen súrgin[†] qılınıp Sefaradta jasap atırǵanlar Negebtegi qalalardı iyelep aladı[+]. 21Jeńimpazlar Esawdıń tawlı jerine húkimdarlıq qılıw ushın, Sion tawına shıǵadı. Bul patshalıq Jaratqan Iyege tiyisli boladı[+].

### Yunus

#### Yunus

Yunus


Alǵí sóz

[1]

[2]

[3]

[4]


#### Alǵí sóz


Yunus payǵambardıń kitabı


Kitap haqqında maǵlıwmat

Yunus kitabı basqa payǵambarshılıq kitaplardan ózgeshe bolıp, Yunustıń aytqan wazı tek ǵana bir gápten ibarat. Bul kitapta Yunus qırılıp joq bolıwǵa húkim etilgen Nineviya xalqın eskertiw ushın barıwdan bas tartıp, Jaratqan Iyege boysınbaytuǵını sóz etiledi. Yunus, hátteki, qalanıń qıyralıwın qálegen edi, óytkeni Nineviya Izraildıń dushpanı Assiriya mámleketiniń paytaxtı edi. Biraq Jaratqan Iye Yunustı tuwrı jolǵa saladı. Sonnan keyin, Yunus Nineviyaǵa barıp, Qudaydıń buyrıǵın orınlaydı.

Kóp adamlar Yunus kitabın oqıǵanda, úlken balıqtıń Yunustı jutıp jibergenine ǵana itibar beredi. Degen menen, bul kitapta Jaratqan Iyeniń hámmege miyrim-shápáát kórsetiwdi qáleytuǵını tuwralı aytıladı.

Yunus payǵambar 4Pat 14:25-ayatta aytıp ótiledi, demek ol b. e. sh. VIII ásirlerdiń ortalarında jasaǵan.

#### 1


Yunustıń Jaratqan Iyeden qashıwı

1Jaratqan Iyeden[†] Amittay ulı Yunusqa mınaday sóz tústi:[+]

2– Qánekey, ullı Nineviya qalasına bar da, xalqına waz ayt. Sebebi olardıń jawızlıqları Maǵan jetip keldi[+].

3Biraq Yunus Jaratqan Iyeden Tarshishke qashpaqshı boldı. Ol Yafo[*] qalasına kelip, Tarshishke baratuǵın bir kemeni taptı. Jol haqısın tólep, kemege otırdı da, Jaratqan Iyeniń názerinen qashıw ushın, Tarshishke qaray jolǵa shıqtı[+].

4Sonda Jaratqan Iye[†] teńizge kúshli samal jiberdi. Teńizde qáhárli dawıl kóterilip, keme shıl-párshe bolıp sınıp keteyin dep qaldı[+]. 5Kemeshilerdi qorqınısh biylep, hár biri óz qudayına dawıslap jalbarına basladı hám kemeni jeńilletiw ushın júklerdi teńizge tasladı. Yunus bolsa, kemeniń tómengi qabatına túsip jatıp, tereń uyqıǵa ketken edi[+].

6Keme basshısı Yunustıń janına barıp:

– Háy! Sen qalay uyıqlap atırsań? Tur, óz qudayıńa jalbarın. Múmkin, ol bizlerdi esine alar hám bizler aman qalarmız, – dedi[+].

7Sońınan kemeshiler bir-birine:

– Kelińler, shek[†] taslayıq hám bul apat basımızǵa kim sebepli túskenin bileyik, – dedi. Olar shek tasladı hám shek Yunusqa tústi[+].

8Olar Yunustan:

– Bizlerge ayt, bul apat bizlerdiń basımızǵa sen sebepli túsken joq pa? Kásip-káriń ne, qayaqtan kiyatırsań? Óziń qay jerliseń hám qaysı milletke tiyisliseń? – dep soradı.

9Yunus:

– Men evreymen, teńizdi hám jerdi jaratqan aspannıń Qudayı Jaratqan Iyege sıyınaman, – dep juwap berdi[+].

10Kemeshilerdi qattı qorqınısh biylep, olar Yunustan:

– Nege bulay islediń? – dep soradı. Olar Yunustıń Jaratqan Iyeden qashıp kiyatırǵanın biletuǵın edi. Óytkeni Yunus olarǵa bunı aytıp bergen edi.

11Teńiz qutırıwın kem-kemnen kúsheyte berdi. Olar Yunustan:

– Teńizdiń tınıshlanıwı ushın bizler saǵan ne islewimiz kerek? – dep soradı.

12Ol:

– Meni kóterip, teńizge ılaqtırıń, sonda ol tınıshlanadı. Sebebi bul kúshli dawılǵa men sebepli duwshar bolǵanıńızdı bilemen, – dep juwap berdi.

13Kemeshiler qurǵaqlıqqa jetiw ushın bar kúshlerin salıp eskek esse de, biraq jete almadı. Óytkeni teńiz olarǵa qarsı qutırıwın kem-kemnen kúsheyte berdi. 14Sonda olar Jaratqan Iyege dawıslap bılay dedi:

«O, Jaratqan Iye! Saǵan jalbarınamız, usı adamnıń janı sebepli bizler nabıt bolmayıq. Eger ol ayıpsız bolsa, onıń qanı ushın bizlerdi juwapker qılma. Sebebi Sen, Jaratqan Iye, Ózińe maqul bolǵan isti islediń»[+].

15Sońınan olar Yunustı teńizge ılaqtırıp jiberdi. Sonda qutırıp turǵan teńiz tınıshlandı[+].

16Bul waqıya sebepli kemeshiler Jaratqan Iyeden qattı qorqıp qaldı hám Oǵan arnap qurbanlıq[†] shalıp, wádeler berdi[+].

#### 2

1Sol waqıtta Jaratqan Iye[†] Yunustı jutıwı ushın úlken bir balıqtı jiberdi. Yunus úsh kún, úsh tún usı balıqtıń ishinde boldı[+].

2Yunus balıqtıń ishinde óziniń Qudayı Jaratqan Iyege[†] bılay dep duwa etti:


Yunustıń duwası

3«Awır jaǵdayǵa túskenimde,
Seni shaqırdım Jaratqan Iye!
Juwap berdiń Sen maǵan.
Óliler mákanınıń[†] túpkirinen,
Járdem sorap baqırdım,
Esittiń Sen dawısımdı meniń[+].
4Tereńlikke, teńiz túbine ılaqtırdıń meni,
Qorshadı suw aǵısları átirapımdı.
Pútkil suwlarıń da, qutırǵan tolqınlarıń da,
Basıp ótti ústimnen meniń[+].
5Sonda men bılay dedim:
„Quwılǵanman Seniń aldıńnan,
Biraq kóremen jáne muxaddes[†] Ibadatxanańdı“.[†]

6Suwlar meni tunshıqtırdı,
Qorshap aldı túpsizlik te,
Basıma shırmaldı teńiz shópleri[+].
7Tústim tawlar túbine,
Qamaldım qapıları máńgige ilingen jerge.
Biraq Sen, Qudayım, Jaratqan Iye,
Shuqırdan qutqardıń janımdı meniń.
8Janım alqımıma taqalǵanda,
Eske aldım Jaratqan Iyeni,
Meniń duwam Saǵan,
Jetip bardı muxaddes Ibadatxanańa[+].

9Jaramsız butlarǵa tabınıwshılar,
Opasızlıq etken bolar[+].
10Biraq alǵıs-maqtaw aytıp men,
Saǵan qurbanlıq[†] shalaman.
Ózimniń bergen wádemdi orınlayman,
Qutqarılıw[†] keledi Jaratqan Iyeden!»[+]

11Jaratqan Iye balıqqa buyrıq berdi hám ol Yunustı qurǵaqlıqqa qusıp shıǵarıp jiberdi.

#### 3


Yunustıń Nineviyaǵa barıwı

1Jaratqan Iyeden[†] Yunusqa ekinshi márte mınaday sóz tústi: 2Qánekey, ullı Nineviya qalasına bar da, saǵan aytatuǵınlarımdı xalıqqa járiyala[+].

3Yunus Jaratqan Iyeniń sózine boysınıp, Nineviyaǵa ketti. Nineviya sonday úlken qala bolıp, onı basıp ótiw ushın úsh kúnlik jol júriw kerek edi. 4Solay etip, Yunus qalaǵa kirip, bir kúnlik joldı basıp ótkennen soń: «Qırıq kúnnen keyin Nineviya qıyratıladı», – dep jar saldı. 5Sonda Nineviya xalqı Qudayǵa isendi hám olar oraza tutıwdı[†] járiyalap, ullısınan kishisine deyin aza kiyimin kiydi[+].

6Bul xabar Nineviya patshasına jetip barǵanda, ol taxtınan túsip, ústindegi patshalıq kiyimlerin sheshti hám aza kiyimin kiyip, kúlge otırdı[*][+]. 7Sońınan ol Nineviyada óziniń hám aqsúyekleriniń atınan mına buyrıqtı járiyalattı: «Hesh bir adam da, haywan da, iri mal da, mayda mal da hesh nárse jemesin, jaylawǵa barmasın hám suw ishpesin. 8Adamlar da, haywanlar da aza kiyiminde bolsın. Hár bir adam Qudayǵa bar kúshi menen jalbarınıp, ózleriniń jaman jollarınan hám jawızlıq islewden waz keshsin[+]. 9Kim biledi, múmkin, sonda Quday[†] pikirin ózgerter, lawlaǵan ǵázebinen qaytar hám bizler nabıt bolmaspız»[+].

10Sonda Quday nineviyalılardıń qılǵan islerin hám olardıń jaman joldan qaytqanın kórdi. Sonlıqtan olarǵa janı ashıp, jiberemen degen apattı jibermedi[+].

#### 4


Yunustıń Qudaydıń rehimine ashıwlanıwı

1Sonda Yunus buǵan qattı irenjip, ashıwlandı. 2Ol Jaratqan Iyege[†] bılay dep duwa etti:

– O, Jaratqan Iye[†]! Usınday bolatuǵının óz elimde bolǵan waqtımda-aq aytpaǵan ba edim? Sonlıqtan da men Tarshishke qashqan edim. Sebebi Seniń miyrimli, rehimli, sabır-taqatlı, súyispenshiligi ullı hám jazalawdan waz keshetuǵın Quday[†] ekenińdi biletuǵın edim[+]. 3Endi ótinemen, Jaratqan Iye, meniń janımdı al. Sebebi tiri júrgenimnen góre, ólgenim jaqsıraq[+].

4Jaratqan Iye oǵan:

– Seniń ashıwlanıwǵa haqıń bar ma? – dedi.

5Yunus qaladan shıǵıp, onıń shıǵıs tárepindegi bir jerge barıp otırdı. Ol ózine shertek soǵıp alıp, onıń sayasında otırdı hám qalaǵa ne bolatuǵının kóriw ushın kúte basladı. 6Sonda Quday Iye Yunustıń basına sayasın túsirip, qayǵısın jeńilletsin dep, bir ósimlik ósirip shıǵardı. Yunus bul ósimlikke qattı quwandı. 7Biraq kelesi kúni tań atqanda, Quday bir qurttı jiberdi hám ol ósimlikti kemirip, quwratıp tasladı. 8Quyash shıqqanda, Quday shıǵıstıń qapırıq samalın estirdi. Quyash Yunustıń basın qattı qızdırǵanlıqtan, ol hálsizlene basladı hám ózine ólim tilep: «Tiri júrgenimnen góre, ólgenim jaqsıraq», – dedi.

9Biraq Quday oǵan:

– Ósimlik ushın ashıwlanıwǵa haqıń bar ma? – dedi.

Yunus:

– Álbette, hátteki, ólgenshe ashıwlanıwǵa haqım bar, – dedi.

10Sonda Jaratqan Iye oǵan bılay dedi:

– Bul ósimlik bir túnde shıǵıp, bir túnde joq boldı. Sen miynet etip, bul ósimlikti ósirmegen bolsań da, oǵan janıń ashıp atır. 11Al Nineviyada bolsa, aq penen qaranı ayıra almaytuǵın bir júz jigirma mıńnan aslam adam hám kóp sanlı haywanlar bar. Usı ullı qala ushın Meniń janım qalay ashımasın?

### Mixa

#### Mixa

Mixa


Alǵí sóz

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]


#### Alǵí sóz


Mixa payǵambardıń kitabı


Kitap haqqında maǵlıwmat

Mixa payǵambar Yahuda elindegi kishkene bir awılda tuwılǵan. Ol Iyshaya payǵambardıń zamanlası bolıp, b. e. sh. 722-jılı arqa patshalıqtıń Assiriyaǵa súrgin etiliwinen aldın xızmet etken.

Mixa payǵambar Izraildıń paytaxtı Samariya hám Yahudanıń paytaxtı Erusalim haqqında payǵambarshılıq qıladı. Eki paytaxttıń hámeldarları hám bayları pútkil xalıqtı joldan urıp, butlarǵa tabınıwdı úyretedi. Bunnan tısqarı, insapsızlıq qılıp, kámbaǵallardı tonaydı. Usınday sebeplerge baylanıslı Quday Izrail hám Yahuda xalıqların jazalamaqshı boladı. Mixa payǵambar Izrail hám Yahuda xalıqlarınıń basına túsetuǵın músiybetler hám tutqınlıq azapları haqqında payǵambarshılıq qıladı.

Degen menen, keleshekte Izrail hám Yahuda xalıqları haqıyqıy Qudayǵa jáne sıyınadı. Sonda Quday olardı óz eline qaytarıp alıp keledi, jeńiske jeteleytuǵın haq húkimdardı olarǵa beredi. Sol waqıt kelgende, hámme jerde tınıshlıq ornaydı. Quday Ózi tańlaǵan húkimdar menen birge xalıqqa shopanlıq qıladı. Izraildı basqaratuǵın bul húkimdar Beytlehem qalasında tuwılatuǵını haqqındaǵı payǵambarshılıqlar da usı kitaptan orın alǵan.

#### 1

1Yahuda[†] patshaları Iotam, Axaz hám Xizkiya húkimdarlıq etken waqıtları moreshetli Mixa payǵambarǵa[†] Samariya[†] hám Erusalim[†] haqqında ayan bolıp, Jaratqan Iyeden[†] mınaday sóz tústi:[+]


Samariya hám Erusalimniń húkim etiliwi

2Háy, pútkil xalıqlar, qulaq salıń!
Háy, jer júzi hám onı toltırıp turǵanlar, tıńlań!
Quday[†] Iye[†] Óz muxaddes[†] Ibadatxanasınan[†] sizlerge qarsı gúwalıq beredi[+].
3Mine, Jaratqan Iye Óz mákanınan shıǵıp keler,
Jer júzine túsip, tawlar tóbesi menen júrer[+].
4Sonda mum otta erip ketkenindey,
Tawlar Onıń ayaǵı astında erip keter.
Tóbeshiklerden suw aǵıp túskenindey,
Olar oypatlıqqa qaray tógiler[+].
5Bulardıń barlıǵı Yaqıp[†] urpaǵınıń kóterilisi,
Izrail[†] xalqınıń gúnaları sebepli bolar.
Yaqıp urpaǵınıń kóterilisine kim juwapker?
Olardıń bas qalası Samariya emes pe?
Yahudadaǵı sıyınıw orınlarǵa kim juwapker?
Bas qala Erusalim emes pe?
6Sol sebepten Jaratqan Iye bılay deydi:
«Samariyanı qırdaǵı tas úyinine,
Júzim egiletuǵın jerge aylandıraman,
Tasların oypatlıqqa tógip,
Qalanıń tiykarın jalańashlayman.
7Samariyanıń barlıq butları bólek-bólek etip sındırılar,
Tabınatuǵın orınlardaǵı buzıqshılıq penen jıynalǵan sawǵalar jandırılar.
Butlardıń barlıǵın joq etemen.
Buzıqlıq jolı menen jıynalǵan sawǵalar,
Basqa jurttaǵı buzıqlarǵa tólem etip alıp ketiler»[+].

8Men usı sebepli jılap, dad salaman,
Jalańayaq hám jalańash júremen,
Saǵalday uwıldap, qayǵıraman,
Úkidey bozlap, ah uraman[+].
9Sebebi Samariyanıń jarasına shıpa joq,
Bul jara Yahudaǵa da juqtı,
Jetip keldi ol xalqımnıń dárwazasına, hátteki, Erusalimniń ózine[+].
10Bul xabardı dushpanımız Gatqa esittirmeń!
Olardıń aldında kóz jasıńızdı tókpeń!
Beyt-Lafrada qayǵıdan topıraqqa awnań![+]
11Háy, Shafir xalqı,
Jalańash hám shermende halında súrginge[†] ketesiz.
Saanan turǵınları qalalarınan shıqpaydı,
Beyt-Esel turǵınları joqlaw aytıp, jas tógedi,
Endi Beyt-Esel sizlerge járdem bere almaydı.
12Marot turǵınları qutqarılıwdı,[†]
Sabırsızlıq penen kútken edi,
Biraq Jaratqan Iye jibergen apat,
Erusalimniń dárwazasına jetip keldi[+].
13Háy, Laxish turǵınları, atlarıńızdı sawash arbalarına qosıń,
Qız Siondı[†] gúnaǵa baslaǵan sizler bolasız.
Óytkeni sizler Izraildan órnek alıp, gúna[†] isledińiz[+].
14Solay eken, háy, Yahuda xalqı,
Moreshet-Gatqa sawǵalarıńızdı berip, xoshlasa beriń.
Járdem kúter Izrail patshaları Axzib qalasınan,
Biraq olar aldandı[+].
15Háy, Maresha turǵınları,
Jaratqan Iye qalańızdı basqınshılardıń qolına tapsıradı,
Izraildıń ullı basshıları Adullamdaǵı úńgirge jasırınadı[+].

16Háy, Yahuda xalqı, súyikli balalarıńız ushın,
Qayǵırıp, shashlarıńızdı aldırıń,
Quzǵınnıń basınday etip, tıqırlatıp taslań.
Sebebi súrgin etiler balalarıńız[+].

#### 2


Jarlılardı ezgenlerdiń jazalanıwı

1Jınayat qılıwdı oylaytuǵınlar,
Hátteki tóseginde jatqanda,
Jawızlıq jobalastıratuǵınlar, hásiret shegesiz!
Tań atqanda, olar dúzgen jobasın júzege asıradı.
Sebebi olardıń sonı islewge kúshi jetedi[+].
2Kewli kúsegen atızlardı iyelep,
Zorlıq penen úylerdi tartıp aladı.
Olar shańaraqlardı ezip, miyras jerlerin basıp alıp atır[+].
3Sol sebepli Jaratqan Iye[†] bılay deydi:
«Men bul xalıqqa sonday bir apat tayarlap atırman,
Bunnan hesh birińiz qashıp kete almaysız.
Basıńızdı kóterip, júre almaysız,
Sebebi sonday apatshılıq zaman keledi.
4Sol kún kelgende, sizlerdi masqaralap,
Sizler haqqında mınaday qayǵılı jır aytıladı:
„Bizler pútkilley wayran boldıq!
Jaratqan Iye xalqımızdıń barı-joǵın basqalarǵa úlestirdi,
Jerlerimizdi satqınlarǵa tarqatıp berdi“».
5Sonıń ushın, Jaratqan Iyeniń[†] xalqı qaytadan jerdi bóliskende,
Hesh birińiz shek[†] boyınsha úles jer almaysız.

6Olardıń payǵambarları:[†]
«Bular haqqında payǵambarshılıq etpe,
Onday payǵambarshılıqtı toqtat,
Bizler bolmaymız shermende», – deydi[+].

7Háy, Yaqıptıń[†] násili,
«Jaratqan Iyeniń sabırı tawısılǵan ba eken?
Ol usınday islerdi qılar ma edi?» – dep aytıwıńız orınlı ma?
Jaratqan Iyeniń sózleri tuwrı júrgen adamǵa,
Jaqsılıq alıp kelmey me?

8Jaratqan Iye bılay deydi:
«Jaqında óz xalqıńızǵa dushpanday zulımlıq qıldıńız!
Sawashtan qaytqan adamlarday qáwetersiz júrgenlerdi ańlıp,
Olardıń iynindegi shapanın tartıp aldıńız.
9Xalqımnıń hayalların jaǵımlı úylerinen shıǵarıp jiberdińiz,
Jas balalardıń nesiybesin máńgige qırqıp tasladıńız.
10Qánekey, turıń, ketiń bul jerden!
Artıq aman-esenlik taba almaysız bul elden!
Óytkeni gúnańız sebepli elińiz tolıq wayran boldı»[+].

11Jalǵan sóyleytuǵın ótirikshi kelip:
«Sizlerge sharap hám ótkir ishimlik mol boladı, dep payǵambarshılıq qılaman», – dese,
Ol bul xalıqtıń payǵambarı sanaladı!


Úmit wádesi

12Jaratqan Iye bılay deydi:
«Biraq háy, Yaqıp urpaǵı,
Men hámmeńizdi sózsiz jıynayman,
Qalǵan izraillılardı[†] toplayman.
Qoradaǵı qoylarday, jaylawdaǵı súriwdey etip,
Jıynayman sizlerdi bir jerge.
Sonda tolıp tasar elińiz adamlarǵa».
13Quday[†] olarǵa jol ashadı,
Tutqınlıqtan azat etedi.
Qala dárwazasınan shıǵıp ketedi.
Patshańız bolǵan Jaratqan Iye olarǵa jetekshi bolıp, aldında júredi[+].

#### 3


Basshılardıń hám payǵambarlardıń gúnası

1Sonda men bılay dedim:
«Tıńlańlar, Yaqıp[†] urpaǵınıń basshıları,
Izrail[†] xalqınıń húkimdarları!
Sizler ádalattıń ne ekenin biliwińiz kerek emes pe[+]?
2Al sizler bolsa, jaqsılıqtan jerkenip,
Jamanlıqtı jaqsı kóresiz.
Sizler xalqımnıń terisin sıyırıp,
Etin súyeginen sılıp alasız.
3Xalqımnıń góshin jeysiz: terisin sıyırıp, súyeklerin maydalaysız,
Qazanǵa salınatuǵın góshtey, tabaǵa pisiretuǵın ettey olardı tuwraysız[+].
4Jaqın arada sizler Jaratqan Iyege[†] jalbarınasız,
Degen menen, sol waqıtta jawızlıq islegenińiz ushın,
Ol sizlerden júzin jasıradı»[+].
5Xalqın joldan azǵırǵan,
Ózin toydırǵanǵa tınıshlıq tilegen,
Al awzın maylamaǵanǵa urıs járiyalaǵan payǵambarlarǵa,[†]
Jaratqan Iye[†] bılay deydi:[+]
6«Sonıń ushın, ústińizdi qarańǵı tún qaplaydı,
Qarańǵılıqtan hesh qanday ayan kóre almaysız.
Háy, payǵambarlar, sizler ushın quyash batadı,
Kúndizińiz qarańǵılıqqa aylanadı[+].
7Wáliyler shermende boladı,
Uyatqa qaladı palkerler.
Quday[†] olarǵa juwap bermegeni ushın,
Uyattan júzlerin jawıp aladı»[+].

8Biraq men Yaqıp urpaǵına ayıpların,
Izrail xalqına gúnaların bildiriw ushın,
Jaratqan Iyeniń Ruwxı menen kúshke,
Ádillik hám batıllıqqa tolaman[+].
9Qulaq salıń, Yaqıp urpaǵınıń basshıları,
Izrail xalqınıń húkimdarları!
Ádillikten jerkendińiz,
Haqıyqattı burmaladıńız.
10Qanlardıń esesine tikledińiz Siondı,[†]
Ádilsizlik jolı menen qurdıńız Erusalimdi.[†][+]
11Basshıları para alıp, húkim shıǵaradı,
Ruwxaniyleri[†] dámegóylik penen tálim beredi,
Payǵambarları pul alıp, payǵambarshılıq qıladı.
Sonday bolsa da, olar:
«Jaratqan Iye bizler menen birge,
Basımızǵa túspeydi hesh qanday apat», – dep,
Jaratqan Iyege arqa súyegisi keledi[+].
12Sonlıqtan sizler sebepli Sion egin maydanı kibi súriledi,
Sizler sebepli Erusalim qarabaqanaǵa aylanadı.
Ibadatxana[†] turǵan tawdı toǵay qaplaydı[+].

#### 4


Jaratqan Iyeniń basqarıwı

1[•]Aqırǵı kúnler kelgende,
Jaratqan Iyeniń Úyi[†] qurılǵan taw,
Barlıq tawlardan joqarı bolıp,
Hámme tóbeshiklerden mártebeli bolar.
Íǵıp barar ol jerge xalıqlar.
2Kóp milletler kelip, bılay deydi:
«Kelińler, Jaratqan Iyeniń[†] tawına shıǵayıq,
Yaqıptıń[†] Qudayınıń Úyine kireyik.
Ol bizlerge Óz jolların úyretsin,
Bizler Onıń jolınan júreyik».
Óytkeni nızam shıǵar Sionnan,[†]
Jaratqan Iyeniń sózi keler Erusalimnen.[†][+]
3Kóp xalıqlardı Jaratqan Iye[†] húkim qılar,
Jaqın hám uzaqtaǵı kúshli milletler arasındaǵı,
Jánjellerin sheship berer.
Olar qılıshlardan paznalar soǵar,
Nayzalardan oraqlar isler.
Bir-birine qılısh kótermes xalıqlar,
Sawash qılıwdı endi úyrenbes olar[+].
4Hár kim óz júzimzarınıń, ánjir aǵashınıń astında tınısh jasaydı,
Hesh kim olarǵa abay etpeydi.
Bunı Álemniń Jaratqan Iyesiniń Ózi aytadı[+].

5Barlıq xalıqlar óz qudaylarına erse de,
Bizler Qudayımız Jaratqan Iyeniń jolınan máńgi-baqıy júremiz[+].


Izrail xalqı súrginnen qaytıp keledi

6«Sol aqırǵı kúnler kelgende,
– deydi Jaratqan Iye, –
Jıynap alarman qırǵınǵa ushıraǵanlardı,
Toplayman quwǵın bolǵanlardı,
Azapqa duwshar etkenlerimdi[+].
7Qırǵınǵa ushıraǵanlardı aman saqlayman,
Quwǵın bolǵanlardan kúshli xalıq dóretemen,
Sol kúnnen baslap, máńgige Men, Jaratqan Iye,
Sion tawında olarǵa húkimdarlıq qılaman.

8Háy, súriwdiń gúzetiw minarası,
Qız Sionnıń[†] qorǵanı,
Húkimdarlıǵıń ózińe qaytar,
Háy, qız Erusalim, patshalıǵıń qayta tiklener».

9Erusalim, nege sen dad salıp, zarlaysań?
Patshań bolmaǵanı ushın ba?
Tolǵaq tutqan hayalday nege azap shegeseń?
Másláhátshiń ólgeni ushın ba[+]?
10Háy, qız Sion, tuwıp atırǵan hayal sıyaqlı,
Ah urıp, ózińdi hár tárepke tasla.
Sebebi qaladan shıǵıp, shól dalalarǵa barıp qonıslaysań,
Keyin Babiloniyaǵa[†] áketilip, súrgin[†] etileseń.
Biraq ol jerde sen azatlıq tabasań,
Qutqaradı seni Jaratqan Iye dushpan qolınan[+].
11Degen menen, saǵan qarsı jıynaldı bir talay milletler,
Sen haqqında bılay dep aytadı olar:
«Kelińler, Siondı xorlayıq,
Basına túskenlerin tamasha qılayıq».
12Biraq bilmeydi olar Jaratqan Iyeniń niyetin,
Olardı qırmanǵa aparılatuǵın dán bawlarınday jıynap atır,
Onıń usı jobasın olar túsinbeydi[+].
13Jaratqan Iye bılay deydi:
«Háy, qız Sion, tur da, olardı basqılay basla!
Sebebi temirden qılarman seniń shaqlarıńdı,
Qoladan isleymen seniń tuyaqlarıńdı,
Ezip, maydalap taslaysań kóp xalıqlardı.
Baǵıshlaysań Maǵan alǵan oljalarıńdı,
Pútkil jer júziniń Iyesi bolǵan Jaratqan Iyege»[+].

#### 5

1Háy, Erusalim,[†] áskerlerińdi topla!
Dushpanlar bizdi qamal qıldı.
Olar tayaq penen Izrail[†] húkimdarınıń betine urdı.


Beytlehemnen shıǵatuǵın kósem

2Jaratqan Iye[†] bılay deydi:
«Háy, Efrata aymaǵındaǵı Beytlehem,
Yahudadaǵı[†] qalalardıń kishkenesi bolsań da,
Izraildı Meniń atımnan basqaratuǵın kósem sennen shıǵadı.
Onıń násili zamannıń baslanıw dáwirine barıp taqaladı»[+].
3Sonıń ushın, hámiledar hayal kóz jarıp, ullı bolǵanǵa deyin,
Jaratqan Iye Izrail xalqın dushpanlarǵa táslim qıladı.
Keyin sol súrgindegi[†] qalǵan tuwısqanları qaytıp,
Izrail xalqına qayta qosıladı.
4Ol kelip, Jaratqan Iyeden[†] alǵan kúshi menen,
Qudayı Jaratqan Iyeniń atınıń ullılıǵı menen,
Súriwin baǵadı.
Pútkil dúnya onıń ullılıǵın tán aladı[+].
5Tınıshlıq ornatıwshı ol boladı.


Qutqarılıw hám tazalanıw

Assiriyalılar[†] elimizge hújim etip,
Qorǵanlarımızdı jarıp ótkende,
Olarǵa qarsı jeti jetekshi hám segiz basshı tayınlaymız[+].
6Olar Assiriya jerlerine qılısh penen,
Nimrod jerlerine qanjar menen húkimdarlıq etedi.
Assiriyalılar elimizge hújim etip, shegaramızǵa kirip kelse,
Bizlerdi usı kósem qutqaradı.
7Kóp xalıqlar arasında,
Yaqıp[†] xalqınıń qalǵanları,
Jaratqan Iyeniń jibergen shıǵınday,
Maysa shóplerdiń ústine jawǵan jawınday boladı.
Olar adamzatqa ǵárezli bolmaydı,
Hesh kimnen járdem de kútpeydi.
8Kóp milletler ishinde, kóp xalıqlar arasında,
Yaqıp xalqınıń qalǵanları,
Toǵay haywanları arasındaǵı arıslanday,
Qoy súriwi arasına kirip alǵan,
Jırtqısh arıslanday boladı.
Júrgen jollarında hámmege kútilmegende taslanadı.
Olardıń qolınan hesh kim qutqara almaydı.
9Háy, Izrail, dushpanlarıńdı jeńeseń,
Barlıq dushpanlarıń qırılıp ketedi.

10«Sol kúni, – deydi Jaratqan Iye, –
Atlarıńızdı qırıp taslayman,
Sawash arbalarıńızdı sındırıp taslayman[+].
11Wayran qılaman elińizdegi qalalardı,
Jer menen jeksen qılaman barlıq qorǵanlarıńızdı[+].
12Sıyqırshılıqqa shek[†] qoyaman,
Arańızda birde bir palker qaldırmayman[+].
13Joq qılaman but hám kiyeli taslarıńızdı,[†]
Artıq tabınbaysız qollarıńız benen islegen butlarıńızǵa,[+]
14Arańızdaǵı kiyeli aǵashlardı[†] qoparıp taslayman,
Qalalarıńızdı jer menen jeksen qılaman[+].
15Maǵan boysınbaǵan milletlerge,
Óz qáhár hám ǵázebimdi tógip, ósh alaman».

#### 6


Jaratqan Iyeniń Óz xalqın ayıplawı

1Jaratqan Iyeniń[†] aytqan mına sózine qulaq salıń:
«Qáne, turıń! Shaǵımıńızdı tawlar aldında aytıń,
Tóbeshikler dawısıńızdı esitsin».
2Háy, tawlar Jaratqan Iyeniń ayıplawına qulaq salıń!
Háy, jer júziniń bekkem tiykarları Oǵan qulaq túriń,
Sebebi Jaratqan Iye[†] Óz xalqına qarsı dawın aytar,
Izrail[†] xalqı menen tartısar[+].
3Jaratqan Iye bılay deydi:
«Háy, xalqım, Men saǵan ne qıldım?
Qáne, juwap ber, saǵan qanday awırmanlıǵım tústi?![+]
4Mısırdan[†] seni alıp shıqqan edim,
Azat etken edim qullıq moyıntırıǵınan.
Saǵan jolbasshı bolsın dep,
Muwsanı, Xarondı hám Máriyamdı jibergen edim[+].
5Háy, xalqım, Moab[†] patshası Balaqtıń sizlerge qarsı jawız niyetin,
Beor ulı Bilamnıń oǵan qalay juwap bergenin esle.[*]
Shittimnen Gilgalǵa deyingi bolǵan waqıyalardı esle,[*]
Sonda bilip alasań seni qanday etip qutqarǵanımdı»[+].


Haqıyqıy boysınıwshılıq

6Jaratqan Iyeniń aldına ne alıp barayın?
Joqarıdaǵı Qudayǵa qalay sıyınayın?
Oǵan arnap jandırılatuǵın qurbanlıq[†] bereyin be?
Bir jasar tananı usınayın ba[+]?
7Oǵan arnap mıńlap qoshqarlardı soysam,
Záytún[†] mayın dárya qılıp aǵızsam,
Jaratqan Iyeniń mennen kewli tolar ma eken?
Ayıbım ushın tuńǵısh ulımdı[†] bereyin be?
Gúnam ushın óz perzentimdi qurban eteyin be[+]?
8Háy, adamzat, neniń jaqsı ekenin,
Jaratqan Iye bildirdi saǵan,
Onıń sennen talap qılatuǵını ibaratdur mınadan:
Ádillik qılıp, súyispenshilikke[†] sadıq bol,
Múláyim bolıp, Quday[†] menen birge júr[+].


Izraildıń gúnası hám jazası

9Jaratqan Iye qala xalqına dawıslap bılay deydi,
Oǵan qulaq salıw – danalıqdur:
«Háy, tıńlań, xalıq hám qala jámiyeti!
10Úylerin haram baylıq penen toltırıp atırǵanlarǵa,
Nadurıs ólshemlerge qalay itibar bermeyin[+].
11Táreziden jegenine,
Nadurıs ólshem tas qollanǵanına,
Qalay shıday alaman[+]?
12Zorlıq qıladı qaladaǵı baylar,
Jalataydur qala xalqı da,
Tillerinen bolsa jalǵan sózler shıǵar[+].
13Sonıń ushın, Men sizlerdi uraman,
Gúnalarıńız ushın wayran qılaman.
14Sizler jeysiz, biraq toymaysız,
Hámme waqıtta ash qaladı qarnıńız.
Zat jıynaysız, onı saqlay almaysız,
Jıynap-tergenińizdi qılısh penen joq qılaman[+].
15Egesiz, biraq orıp almaysız,
Záytún mayın sıǵıp alasız,
Biraq maydan ústińizge súrte almaysız,
Júzim iskenjede júzim sıǵasız,
Biraq onıń sharabınan ishe almaysız[+].
16Óytkeni erdińiz patsha Omriydiń úrp-ádetlerine,
Patsha Axabtıń áwladınıń jawız qılmıslarına.[*]
Olardıń másláháti menen jasadıńız,
Sonlıqtan Men sizlerdi qorqınıshlı kóriniske aylandıraman.
Sizlerdi kórgenlerdiń janı túrshigedi,
Barlıq xalıqlardıń aldında[*] nasaqqa qalasız»[+].

#### 7


Izrail xalqınıń jawız isleri

1Wah, sorım qurıdı!
Júzimzar jıyın-terimi bolınıp,
Jazǵı miyweler terip alınǵannan soń,
Shaqalarınan jewge bir solqım da taba almaǵan,
Bir dana ánjirge zar bolǵan adam sıyaqlıman[+].
2Bul elde Qudayǵa sadıq adam qalmadı,
Durıs júrgen hesh kim qalmadı adamlar arasında.
Qan tógiw ushın adamlar ańlıp jatar,
Duzaq quradı tuwısqanlar bir-birine[+].
3Jamanlıq qılıwǵa sheber olar,
Hámeldar hám qazı para aladı.
Kúshli adam qálegenin zorlıq penen qıldıradı,
Birgelikte haqlıqtı buzıp kórsetedi[+].
4Olardıń eń jaqsısı jantaqqa uqsaydı,
Hújdanlısı bolsa, tikenekten beter.
Biraq sizler kútip turǵan kúnleri,
Jetip keldi jazalanatuǵın kúnleri,
Endi olar sasqalaqlap qaladı[+].
5Isenbeń qońsıńızǵa, súyenbeń dostıńızǵa.
Qoynıńızda hayalıńız jatqanda,
Qum quyıń awzıńızǵa[+].
6Óytkeni sol waqıtları ul óz ákesin xorlaydı,
Qız anasınıń betinen aladı,
Kelin bolsa, qáyin enesine qarsı turadı.
Adamnıń dushpanları óziniń úy-ishi boladı[+].
7Biraq men Jaratqan Iyege[†] kóz tigemen,
Qutqarıwshım[†] bolǵan Qudaydı úmit penen kútemen,
Sózsiz esitedi meni Qudayım meniń[+].


Jaratqan Iyeniń qutqarıwı

8Jaǵdayımdı kórip, shad bolmań, háy, dushpanlarım!
Jıǵılsam da, ózim turaman.
Qarańǵılıqta qalsam da, Jaratqan Iye[†] maǵan nur boladı[+].
9Jaratqan Iyege qarsı gúna[†] isledim.
Endi Onıń ǵázebine shıdayman.
Biraq Ol meni jaqlap, aqlaydı.
Jarıqlıqqa meni alıp shıǵadı,
Sonda Onıń ádilligin kóremen[+].
10Dushpanım bunı kóredi,
«Qudayıń Jaratqan Iye qay jerde?» – dep masqara qılǵan,
Sol dushpanım shermende boladı.
Onıń qulawın óz kózim menen kóremen,
Solay etip, ayaq astı boladı kóshedegi batpaq sıyaqlı[+].

11Háy, Erusalim,[†] mınaday waqıt keledi:
Seniń diywallarıń qayta qurıladı,
Shegarań seniń keńeyip ketedi.
12Sol waqıtta hámme jerden xalıqlar keledi.
Assiriyadan[†] Mısırǵa[†] deyin,
Mısırdan Evfrat dáryasına deyin sozılǵan jerlerden,
Uzaq teńiz boylarınan hám alıs taw janbawırlarınan,
Aǵıp keledi kóp xalıqlar[+].
13Biraq ishinde jasap atırǵanlardıń qılmıslarınan,
Dúnya júzi qańırap bosap qaladı.


Mixanıń duwası hám Jaratqan Iyege alǵıs aytıwı

14Jaratqan Iye, xalqıńnıń shopanı bol,
Átirapları ónimdarlı jerler,
Biraq toǵay ishinde jalǵız jasaytuǵın súriwińdi,
Óz hasań menen basqara gór.
Uzaq ótmishte bolǵanınday,
Bashan[†] hám Gilad[†] jaylawlarında otlata gór[+].
15Bizlerdi Mısırdan alıp shıqqan kúnlerińdegidey,
Káramatlarıńdı kórset xalqıń ushın[+].
16Káramatlarıńdı kórgen milletler,
Kúsh-qúdiretlerine jarasa shermende boladı.
Qorqınıshtan qolları menen awızların basıp,
Qulaqları olardıń gereń bolıp qaladı[+].
17Jılan hám jer bawırlawshılar sıyaqlı topıraq jalaydı olar,
Qorqqanınan titirep qorǵanlarınan shıǵadı.
Qudayımız Jaratqan Iye, olar húreyi ushıp,
Qaltırap Seniń aldıńa keledi[+].

18Quday[†], Saǵan uqsası bar ma eken?
Óz xalqıńnıń qalǵanlarınıń,
Jınayatların hám kóterilislerin keshiretuǵın basqa Quday joqdur.
Máńgige ǵázeplenbesseń xalqıńa,
Sebebi sadıq miyrimińdi kórsetiwdi maqul kóreseń[+].
19Sen bizlerge jáne miyrim[†]-shápáát qılarsań,
Ezip taslarsań ayıplarımızdı ayaǵıń astında,
Pútkil gúnalarımızdı teńiz túbine ılaqtırasań[+].
20Ótmishte ata-babalarımızǵa, Ibrayımǵa hám Yaqıpqa[†] ant iship, wáde bergenseń,
Olardıń urpaǵına bergen haqıyqat sózińde sadıq turasań[+].

### Naxum

#### Naxum

Naxum


Alǵí sóz

[1]

[2]

[3]


#### Alǵí sóz


Naxum payǵambardıń kitabı


Kitap haqqında maǵlıwmat

Naxum kitabı Assiriya paytaxtı Nineviyanıń qulawı haqqında jazılǵan qosıq túrindegi payǵambarshılıq. Assiriya qúdiretli patshalıq bolıp, ózi basıp alǵan xalıqlarǵa júdá zalım hám jawız edi. Yunus payǵambardıń dáwirinde Nineviya turǵınları gúnalarınan táwbe qılǵan edi. Biraq Naxum payǵambardıń dáwirinde bolsa olar jáne jawızlıqqa, butparazlıq hám jamanlıqqa asa berilip ketedi. Assiriya b. e. sh. 722-jılı Izraildı basıp alıp, turǵınların Assiriyaǵa súrgin qıladı. Olar Yahudaǵa, yaǵnıy qubla patshalıqqa da kóp qáwip tuwdıradı. Sonıń ushın, Naxum payǵambar Nineviyanıń ayanıshlı aqıbeti haqqında payǵambarshılıq qıladı.

Naxum payǵambar Nineviya qulamastan aldın waz aytadı. Babiloniyalılar b. e. sh. 612-jılı Nineviyanı jeńiliske ushıratadı. Kitaptan orın alǵan Tebes qalasınıń qulawı tuwrısındaǵı waqıyalar b. e. sh. 663-jılı, Naxum payǵambar xızmet etiwden aldın júz beredi (3:8-10).

Bul kitapta payǵambar Naxum Qudaydı – pútkil álemniń hám barlıq xalıqlardıń Húkimdarı, hámmeniń táǵdirin baqlap turıwshı haqıyqıy Quday dep járiyalaydı.

#### 1

1Bul Nineviya qalası haqqında payǵambarshılıq[†] sózi. Elqoshlı Naxumǵa berilgen ayan mınaday:[+]


Jaratqan Iyeniń Nineviyaǵa qarsı ǵázebi

2

Jaratqan

Iye

[†]

– qızǵanshaq, ósh alıwshı Qudaydur,

Ol ósh aladı hám ǵázepke tolıdur.
Qarsı shıqqanlardan ósh alar,
Dushpanlarına qarsı ǵázeplenip júrer[+].

Jaratqan Iye sabır-taqatlı,

3Biraq Ol kúshli, qúdiretlidur.
Ayıplınıń ayıbın sózsiz jazalaydı,
Júrgen jolı quyın menen dawıl boladı,
Ayaq astınan shańday qoyıw bultlar kóteriledi[+].

Ol bir buyrıq penen qurǵatar teńizdi,

4Keptirip taslar pútkil dáryalardı.
Quwrap qalar Bashannıń[†] hám Karmel tawınıń jasıl shópleri,
Solıp qalar Lebanonnıń gúlleri[+].

5

Jaratqan Iyeniń

[†]

aldında tawlar titirer,

Dárgayında tóbeshikler erip keter.
Ol kóringende, jer silkiner,
Pútkil jer júzi hám ondaǵı barlıq qaltırap keter[+].

Kim qarsı tura alar Onıń qáhárine?

6Kim shıday alar Onıń lawlaǵan ǵázebine?
Ǵázebi ottay lawlap jayılar,
Jartaslar[†] shıl-párshe bolıp keter[+].

Jaratqan Iye jaqsıdur,

7Qıynalǵan waqıtta qorǵandur,
Qorǵaydı Ol Ózinen pana tapqanlardı[+].

Biraq kúshli suw tasqını menen joq eter Nineviyanı,

8Dushpanlarınıń izine túsip, qarańǵılıqqa aydaydı[+].

Jaratqan Iyege qarsı hesh qanday joba dúzbe!

9Óytkeni Ol seni joq qıladı.
Ekinshi márte Oǵan qarsı tura almaysań.

Shırmalǵan tikendey, más bolıp batırday bolǵan sizler,

10Qurǵaq sabanday jandırılıp joq bolasızlar[+].

Háy, Nineviya, Jaratqan Iyege qarsı joba dúzetuǵın,

11Jawız másláhát beretuǵın sennen shıqtı.

12

Jaratqan Iye

Yahuda

[†]

xalqına bılay deydi:

«Assiriyalılar kúshli hám sansız bolǵanı menen de,
Olar qırılıp, joq bolıp ketedi.
Háy xalqım, seniń basıńdı azapqa salǵan edim,
Endi bunnan bulay azapqa duwshar etpeymen,

13

Moyıntırıǵıńdı sındırıp,

Assiriyanıń

[†]

qolınan azat qılaman»

[+]

.

Assiriya haqqında Jaratqan Iye mınaday buyrıq berdi:

14«Atıńızdı dawam etiwshi zúryadıńız bolmasın,
Joq qılaman qudaylarıńnıń úyindegi but músinlerdi,
Jaǵımsız xalıq bolǵanıń ushın, tayarlayman qábirińdi»[+].

15

Mine,

xosh xabar

[†]

alıp keliwshi,

Tınıshlıq xabarı menen tawlardan asıp keler.
Háy, Yahuda xalqı, belgile bayramlarıńdı,
Orınla Qudayǵa bergen wádelerińdi.
Endi dushpanlarıń bastırıp kelmes elińe,
Óytkeni tolıǵı menen joq etildi olar[+].

#### 2


Nineviyanıń qulawı

1Basqınshılar bastırıp kiyatır, háy Nineviya, qorǵanıńdı bekkemle,
Jollardı qadaǵala, belińdi bekkem buwıp, bar kúshińdi jıyna.

2Dushpanları Izraildı[†] tas-talqan etip,
Júzim baǵların wayran etken edi.
Biraq Yaqıptıń[†] aldınǵı ullılıǵın qayta tiklegendey etip,
Jaratqan Iye[†] Izraildıń ullılıǵın da qayta tikleydi[+].

3Nineviya, dushpanıńnıń áskerleriniń qalqanı qıp-qızıldur,
Láshkerleriniń kiyimi qırmızı reńdur,
Sawash arbaları sawash kúni jalınday jaltıldaydı,
Nayzaları hawada shayqalıp turadı[+].
4Kósheler boylap jelip ushar sawash arbaları,
Zuwıldaydı qala maydanlarında arman-berman,
Janıp turǵan shom sıyaqlı ot shıǵarıp, jıldırım sıyaqlı jarqıraydı.
5Sárkárdası láshkerbasıların jıynaydı,
Alǵa basqanda, olar óz jolında asıǵadı.
Qalqanların ózlerine pana qılıp,
Qala diywalına japırıladı[+].
6Dárya bógetleri ashıladı,
Saray suw menen shayılıp, jer menen jeksen boladı[+].
7Aldın ala járiyalanǵanday súrgin[†] etiler Nineviya,
Onıń shorıları kepterdey nala sheger,
Ókinishten olar kókiregine urar[+].
8Nineviya qalası suwı jıǵıp ketken háwiz yańlı,
Qashıp keter ishindegi xalıqlar,
Artınan: «Toqtańlar, toqtańlar!» dep baqırar,
Biraq qayrılıp qaramas hesh kim artına.

9Tonalǵan gúmis penen altını,
Tawısılmaydı Nineviyanıń qımbatbaha zatları,
Ol tolıdur hár túrli ǵáziynege.

10Quladı, jer menen jeksen bolıp, wayran boldı Nineviya.
Qorqınıshtan ruwxları túsip ketti,
Dizeleri qaltırap, titirep ketti deneleri,
Solǵın tartıp, bozardı hár biriniń júzi[+].

11Ne bolıp qaldı arıslan inine uqsaǵan Nineviyaǵa?
Arıslan óz balaların baqqan sol jerge.
Arıslan hám ana arıslan júrgen waqıtta,
Qáwip-qátersiz edi olardıń balaları[+].
12Arıslan jeterlishe ań awlaǵan edi balaları ushın,
Ana arıslan ushın oljaların bawızlaǵan edi.
Awlaǵan awları menen óz inin,
Oljalar menen toltırǵan edi óz uyasın[+].

13Álemniń Jaratqan Iyesi[†] bılay deydi: «Saǵan qarsıman, háy, Nineviya! Sawash arbalarıńdı jandırıp jiberemen. Kúshli arıslanlarıń qılıshtan óledi. Endigiden bılay, sen tonawshılıq qıla almaysań. Xabarshılarıńnıń dawısı artıq esitilmeydi»[+].

#### 3

1Hásiret shegeseń, háy, qolları qan qala!
Jalǵanǵa hám talan-taraj etilgen zatlarǵa tolǵan qala.
Ol jerdegi tonawshılıq hesh qashan tawısılmas[+].
2Esitiler qamshınıń tarsıldısı hám dóńgeleklerdiń dúsirlisi,
Shawıp baratırǵan at tuyaqlarınıń dawısı,
Sawash arbalarınıń tasır-tusırlısı.
3Hújimge kirdi atlı áskerler,
Qılıshlar jalt-jult eter, nayzalar jıltırar,
Úyilip ketti óli deneler,
Sansız bolıp ketti ólikler,
Bularǵa súrnigip atır adamlar[+].
4Sen, suyıq ayaqlıq penen sheksiz buzıqshılıq qılǵan sıyqırshı hayalsań,
Buzıqlıǵıń menen xalıqlardı ózińe tutqın qılıp,
Sıyqırshılıǵıń menen ózińe qul etken ediń[+].
5Álemniń Jaratqan Iyesi[†] bılay deydi:
«Saǵan qarsıman, háy Nineviya!
Men seniń kóylegińniń etegin joqarı kóterip,
Milletlerge jalańash deneńdi kórsetip,
Patshalıqlardıń aldında shermende qılaman[+].
6Ústińe taslandı taslap, seni xorlayman,
Adamlarǵa tamasha bolasań sen.
7Seni kim kórse de artqa sheginip, bılay deydi:
„Wayran boldı Nineviya,
Ol ushın kimniń janı ashıydı eken?“
Seni jubatatuǵın hesh kim joq»[+].

8Mısırdıń[†] bas qalası No-Amonnan seniń qay jeriń artıq edi?
Dárya boyında jaylasqan edi sol qala da,
Suw menen qorshalıp, qorǵanı Nil dáryası edi,
Suwlar onıń qorǵan diywalları bolǵan edi[+].
9Xabashstan[†] hám Mısır onıń sheksiz kúshiniń bulaǵı edi,
Put hám Liviya da onıń awqamlasları edi[+].
10Solay bolsa da, Tebes xalqı súrgin[†] etilip, tutqınǵa alıp ketildi,
Hár bir kósheniń basında tasqa urıp óltirildi náresteleri.
Aqsúyek bekleri ushın shek[†] taslandı,
Shınjır menen kisenlendi barlıq ullı adamları[+].
11Háy, Nineviya, sen de más bolıp, tentireklep júreseń,
Sen de dushpanlarıńnan jasırınatuǵın jer izleyseń[+].
12Seniń barlıq qorǵanlarıń,
Ánjir aǵashınıń birinshi pisken miywesine megzer.
Aǵashtı silkitkende, ánjirler jeytuǵınnıń awzına túser.
13Áskerlerińe qara! Hayal adamnan parqı joq olardıń,
Dárwazalarıń dushpanlar ushın keń ashılar.
Ot jaǵıp joq qıldı dárwazalarıńnıń támbilerin[+].
14Qamalǵa túsetuǵın waqtıń ushın suwıńdı toltır,
Bekkemle qorǵanlarıńdı!
Gerbish tayarlaw ushın ılaydı iyle,
Quyatuǵın qáliplerińdi tayarla.
15Bári bir ot jalmap seni jutıp jiberedi,
Qılısh seni qırıp taslaydı.
Shegirtkeler eginlerdi jep joq qılǵanday,
Dushpanlarıń seni joq qıladı.
Sizler shegirtkelerdey kóbeye berińler!
16Aspandaǵı juldızlardan da kóp sawdagerleriń,
Olar shegirtkeler yańlı elińdi talan-taraj eter,
Keyin qanat qaǵıp ushıp keter.
17Seniń húkimdar hám xızmetkerleriń,
Suwıq kúnde diywallarǵa qonatuǵın,
Al quyash shıqqanda ushıp ketip, ǵayıp bolatuǵın shegirtkelerge uqsaydı.
18Háy, Assiriya[†] patshası, el basqarıwshılarıń óldi,
Aqsúyekleriń bolsa, máńgi uyqıǵa ketti,
Tarap ketti xalqıń tawlarǵa.
Olardı jıynaytuǵın hesh kim qalmadı.
19Jaraqatıńnıń dawası joq, jaralarıń ólimge alıp barar.
Seniń awhalıńdı esitken barlıq adamlar,
Shadlanıp qolların shappatlar.
Óytkeni seniń sheksiz jawızlıǵıńnan azap shekpegen adam bar ma edi?
Hesh kim qashıp qutıla almaǵan edi[+].

### Xabaqquq

#### Xabaqquq

Xabaqquq


Alǵí sóz

[1]

[2]

[3]


#### Alǵí sóz


Xabaqquq payǵambardıń kitabı


Kitap haqqında maǵlıwmat

Xabaqquq payǵambar Yahuda eliniń qulawına jaqın waqıtta xızmet etken. Babiloniyalılar b. e. sh. 605-jılı Yahuda eline birinshi hújiminen soń, b. e. sh. 586-jılı onı tolıǵı menen iyelep aladı.

Kitaptıń birinshi hám ekinshi baplarında Xabaqquq payǵambar menen Quday arasındaǵı sáwbet sóz etiledi. Xabaqquq payǵambar ádalatsızlıq hám jınayatlarǵa tolıp tasqan Yahuda eli haqqında Qudayǵa arız qıladı. Sonda Quday Xabaqquqqa Óz jobasın ayan qılıp, Yahuda xalqın babiloniyalılar arqalı jazalaytuǵının aytadı. Biraq Xabaqquq buǵan narazılıǵın bildiredi. Qudaydıń jaza quralı sıpatında Yahuda xalqınan góre gúnaları awır bolǵan babiloniyalılardı qollanıwın Xabaqquq hesh túsinbeydi. Bul oǵan ádalatsızlıqtay bolıp túyiledi. Biraq Quday Xabaqquqqa juwap berip, waqtı kelgende babiloniyalılardı da jazalaytuǵının aytadı.

Qudaydan juwap alǵan payǵambar Xabaqquq Qudayǵa bolǵan isenimin járiyalap, kitaptı gózzal qosıq penen tamamlaydı. Ol Qudayǵa shúkirlik bildirip, Onıń teńsiz qúdireti hám ullılıǵına alǵıs-maqtawlar aytadı.

#### 1

1Bul payǵambarshılıq[†] sóz – Xabaqquq payǵambarǵa ayan arqalı berilgen xabar[+].


Xabaqquqtıń Jaratqan Iyege nala shegiwi

2Jaratqan Iye[†], qashanǵa deyin Seni járdemge shaqıraman,
Maǵan qulaq salasań ba, ózi?
«Zorlıq-zombılıq!» dep jalbarınıp atırman,
Biraq bizlerdi qutqarmay atırsań Sen![+]
3Ne ushın jawızlıqtı kózim menen kóriwime jol qoydıń?
Sonday nahaqlıqqa qalay qarap turıpsań?
Qayaqqa qarasam da talan-tarajlıq hám zorlıq-zombılıq.
Hámme jerde daw hám jánjeller tolıp ketti.
4Sonlıqtan nızam óz kúshin joytıp, ádillik ayaq astı boldı,
Jawızlar ádil adamlardan ústin keldi,
Solay etip, ádillik burmalandı[+].


Jaratqan Iyeniń juwabı

5«Dıqqat penen qarańlar basqa xalıqlarǵa,
Tań qalasızlar kórgenlerińizge.
Sizlerdiń dáwirińizde sonday isler qılaman,
Esitken waqtıńızda, isene almaysızlar[+].
6Mine, Men kaldeylerdi kúshli qılaman,
Bul xalıq jawız hám tınımsız.
Olar dúnyanıń tórt tárepine júris qıladı,
Basqa xalıqlarǵa tiyisli jerlerdi basıp aladı[+].
7Olar qorqınıshlı hám qáwiplidur,
Ózine xan, ózine biy bolǵan menmen xalıqdur.
8Olardıń atları qaplannan tez,
Túnde júretuǵın ash qasqırlardan da qáwiplidur.
Atlı áskerleri jerdi shańǵıtıp, uzaqtan keler,
Oljasına taslanatuǵın búrkit yańlı ushıp keler[+].
9Olardıń hámmesi kiyatır tonaw ushın,
Ordaları shól quyınınday alǵa talpınıp,
Olar qum jıynaǵanday tutqınlardı jıynap keler.
10Patshalardı mazaqlap, basshılardı masqara qıladı,
Qorǵanlı, bekkem qalalardıń ústinen kúledi,
Sol qalalardıń diywallarına qıya etip, topıraq úyip,
Keyin olardı qolǵa aladı.
11Sonnan keyin, olar samal sıyaqlı tez ótip ketedi,
Bul gúnakar adamlar óz kúshin quday, dep esaplaydı».


Xabaqquqtıń Jaratqan Iyege jáne nala shegiwi

12Jaratqan Iye, Muxaddes[†] Qudayım,
Hámme waqıtta bar bolǵan Sen emesseń be?
Solay eken, bizler joq bolıp ketpeymiz.
O, Jaratqan Iye, bizlerdi jazalaw ushın, kaldeylerdi tańladıń,
O, meniń qorǵawshı Jartasım,[†] jazalaw huqıqın solarǵa berdiń[+].

13Jawızlıqtı kórgisi kelmeytuǵın sonday pákdur Seniń kózleriń,
Xosh kórmeyseń Sen nahaqlıqtı.
Ne ushın endi usı jawız adamlarǵa shıdap atırsań?
Jawızlar ózlerine qaraǵanda ádilirek bolǵanlardı jutıp atırǵanda,
Sen qalayınsha únsiz turıpsań[+]?
14Sen adamzattı teńizdegi balıqlarday,
Basshısı joq shıbın-shirkeylerdey qıldıń.
15Kaldeyler olardıń barlıǵın óz qarmaǵına túsirer,
Tor taslap balıq awlaǵanday etip, olardı awlar.
Awları menen tutıp alıp, jıynap alar,
Sonda olar quwanıp, shadlanar[+].
16Awları arqalı olar kóp olja aladı,
Jaqsı awqatlar menen awqatlanadı,
Sol sebepli, awları ushın qurbanlıqlar[†] shaladı.
Awlarına arnap, tútetki tútetedi.
17Qashanǵa deyin, olar awları menen ellerdi awlap,
Xalıqlardı ayawsız óltiriwdi dawam etedi?

#### 2

1Men gúzetshi minarasına shıǵıp,
Minaranıń ústinde qarap turaman,
Jaratqan Iyeniń[†] juwabın kútemen.
Meniń nalalarıma qanday juwap beretuǵının kóremen[+].


Jaratqan Iyeniń Xabaqquqqa bergen juwabı

2Sonda Jaratqan Iye[†] maǵan bılay dep juwap berdi:
«Taslarǵa anıq qılıp jaz saǵan ayan qılǵanlarımdı,
Hár bir adam bir qaraǵannan oqıy alatuǵın bolsın[+].
3Bul ayan belgilengen waqıtta ámelge asadı,
Sol waqıt tez arada keledi, bul ayan jalǵan emes.
Eger de keshikkendey bolıp kórinse, sabır et,
Ol álbette keshikpey orınlanadı[+].
4Qara, menmen adam tuwrı joldan júrmegeni ushın óledi,
Haq adam Qudayǵa bolǵan sadıqlıǵı arqalı jasaydı[+].

5Baylıq[*] aldamshıdur,
Menmen adam tınım tappaydı,
Ol óliler mákanına[†] uqsap,
Ólim sıyaqlı hesh qashan toymaydı.
Sonıń ushın, ellerdi basıp alıp, xalıqlardı tutqın qıladı[+].

6Tutqınǵa túsken xalıqlar onıń ústinen kúlip, mazaqlap bılay deydi:

„Háy, ózine tiyisli bolmaǵandı talap, bir úyin qılǵan,
Hásiret shegeseń, basqalardıń zatların tonap, qarızıńdı arttırǵan.
Bul jaǵday qashanǵa deyin dawam eter edi?“[+]
7Qarızıńdı qaytarıwdı talap qılatuǵınlar tosattan payda boladı,
Olar kelip, seni qorqınısh ishinde qaldıradı,
Sonda sen olar ushın olja bolıp qalasań.
8Sen kóp xalıqlardı tonap, qan tóktiń.
Ellerge, qalalarǵa hám ondaǵı xalıqlarǵa zorlıq-zombılıq qıldıń,
Sonıń ushın, olardan aman qalǵanları seni talaydı[+].
9Úyin jawızlıq penen baylıqqa toltırıp,
Apattan qashıw ushın, úyin biyikke qurǵan, hásiret shegedi![+]
10Sen óz hiyleń menen,
Óz urpaǵıńa shermendelik alıp keldiń,
Kóp xalıqlardı qıyratqanıń ushın,
Apat alıp keldiń óz basıńa.
11Hátteki, úyińniń diywal tasları saǵan qarsı páriyad qıladı,
Óre aǵashları da olarǵa qosılıp jańǵıradı[+].
12Háy, qan tógip qala qurǵan, hásiret shegeseń,
Háy, ádalatsızlıq penen qorǵan salǵan, hásiret shegeseń![+]
13Xalıqlardıń ter tógip eriskenleriniń janıp ketiwi,
Milletlerdiń barlıq miynetleriniń bosqa shıǵıwı,
Álemniń Jaratqan Iyesiniń isi emes pe[+]?
14Óytkeni suwlar teńizdi toltırıp turǵanınday,
Jer júzi Jaratqan Iyeniń ullılıǵı haqqındaǵı bilimge toladı[+].
15Hásiret shegeseń! Háy, jalańash denelerin tamasha qılıw ushın,
Qońsı xalıqlarǵa más bolǵanınsha ózińniń ǵázep sharabıńnan ishtirgen[+].
16Sen abıray ornına shermendelikke bóleneseń,
Endi gezek saǵan keldi, óziń de ish hám kórinsin súnnetsiz jalańash deneń.
Jaratqan Iye saǵan ishtirer oń qolındaǵı jazaǵa tolı kesesin,
Sóytip abırayıńdı tógip, shermende qılar[+].
17Lebanon toǵaylarında qılǵan zorlıq-zombılıǵıń óz basıńa túsedi,
Jabayı haywanlardı qırıp tasladıń,
Endi sol islegen jawızlıǵıń ózińdi qorqıwǵa saladı.
Adamzattıń qanın tóktiń,
Ellerge, qalalarǵa hám ondaǵı xalıqlarǵa zorlıq-zombılıq qıldıń.
18Adamzattıń qoldan soqqan oyma hám quyma butları nege jaraydı?
Olardıń ne paydası bar jalǵannan basqa?
Adam ózi soqqan butına isener,
Biraq soqqan butı tilsiz bir únsiz zatdur[+].
19Aǵash butqa „Oyan!“ dep aytqan,
Tilsiz tasqa „Tur!“ dep jalbarınǵan, hásiret shegeseń!
But saǵan tuwrı joldı kórsete alar ma edi?
Olar altın hám gúmis penen qaplanǵandur,
Biraq onıń ishinde ómir joq[+].
20Al Jaratqan Iye – Óz muxaddes[†] Ibadatxanasında,[†]
Únsiz tursın pútkil dúnya Onıń aldında»[+].

#### 3


Xabaqquqtıń duwası

1Payǵambar[†] Xabaqquqtıń jır menen aytılatuǵın duwası.

2Jaratqan Iye[†], dańqıńdı esittim,
Seniń islegen islerińe tań qaldım,
Biziń zamanımızda da sonday islerdi jáne isle, o, Jaratqan Iye,
Endi hámmege málim bolsın neler isley alatuǵınıń.
Miyrim[†]-shápáátińdi umıtpa ǵázeplengenińde!

3Quday[†] járdemge keledi Temannan,
Muxaddes[†] Quday keler Paran tawınan.
Selah[*]
Onıń ullılıǵı qaplaydı aspandı,
Oǵan arnalǵan alǵıs-maqtawlar dúnyanı toltıradı.

4Onıń nurı jıldırımday jarqırar,
Nur shashılar Onıń qollarınan,
Kúsh-qúdireti qollarında jasırınǵandur[+].
5Ol Óziniń aldınan illet jiberer,
Óltiretuǵın keselge izinen júriwdi buyırar.
6Ol turǵanda jer silkinedi,
Názer taslaǵanda, xalıqlar titireydi.
Áyyemnen kiyatırǵan tawlar qulap túsip,
Burınnan bar bolǵan tóbeshikler shógip, Oǵan bas iyedi,
Máńgidur Qudaydıń jolları[+].
7Kushan adamlarınıń óz shatırlarında qorqqanın,
Midyan[†] jerinde jasaytuǵın adamlardıń titiregenin kóremen[+].
8Jaratqan Iye, saylarǵa ashıwlandıń ba?
Ǵázeplendiń be dáryalarǵa?
Yamasa óshiń bar ma edi teńizde?
Xalqıń ushın mindiń be jeńilmes atlarıńa hám sawash arbalarıńa[+]?
9Sen atıw ushın oq jayıńdı alasań,
Oqlarıńdı atıwǵa tayarlaysań.
Selah
Jer júzin dáryalar menen qaq bólip taslaysań.
10Titirep keter tawlar Seni kórgende,
Seller tasıp, barlıq nárseni juwıp keter,
Teńiz túpleri shırqırap, tolqınları kóteriler[+].
11Seniń oqlarıńnıń ushqan nurınan,
Jıltıraǵan nayzańnıń jıltırawınan,
Óz ornında qatıp qalar quyash penen ay[+].
12Sen basıp óterseń jer júzin ǵázep penen,
Xalıqlardı qáháriń menen basıp ezerseń.
13Óziń tańlaǵan xalıqtı hám tayınlaǵan patshanı qutqarıw[†] ushın keleseń,
Jawız eldiń basshısın tas-talqan eteseń,
Tolıq joq qılasań jawız patshalıqtıń kúshlerin.
Selah
14Dushpan áskerleri bizlerdi daǵıtıw ushın quyınday bolıp keler,
Buqqı taslap, hálsiz adamlardı talan-taraj eter,
Sóytip, olar shadlanıp quwanar.
Al Sen olardıń basshısın óz nayzası menen óltireseń.
15Atlarıń menen teńizdi basıp,
Ullı suwlardı úyir etip, aylandırasań[+].

16Bulardı esitkenimde, lárzege keldi denem,
Qaltırap ketti meniń erinlerim,
Erip ketkendey boldı súyeklerim,
Dármansızlıqtan dizelerim titiredi.

Biraq bizlerge hújim qılǵanlardıń apatshılıq kúnin,
Kútemen men sabırlılıq penen[+].

17Hátteki, ánjir aǵashı miywelemey qalsa,
Júzim aǵashları júzim bermese,
Ónim bermese de záytún[†] aǵashları,
Atızlarda zúráát bolmay qalsa da,
Qoy qoralar bosap qalsa da,
Padada mallar qalmasa da,
18Men bári bir Jaratqan Iyede[†] yoshlanaman,
Qutqarıwshım Qudayıma quwanaman[+].
19Quday Iye kúshimdur meniń,
Ol ayaqlarımdı kiyiktiń ayaǵınday shaqqan qılar.
Tawlardıń ústinen meni júrgizer.

Atqarıwshılardıń jetekshisine: tarlı saz ásbaplar menen aytıladı[+].

### Sefaniya

#### Sefaniya

Sefaniya


Alǵí sóz

[1]

[2]

[3]


#### Alǵí sóz


Sefaniya payǵambardıń kitabı


Kitap haqqında maǵlıwmat

Sefaniya Yahudada patsha Ioshiyanıń húkimdarlıǵınıń dáslepki jıllarında payǵambarshılıq qıladı. B. e. sh. 621-jılı patsha Ioshiya qayta ózgeris kirgiziw ótkergen edi. Onıń xızmeti ózgeris kirgiziwden áwelgi dáwirge tuwrı kelgen bolıwı múmkin. Eremiya hám Naxum payǵambarlar Sefaniya payǵambardıń zamanlasları bolǵan.

Sefaniyanıń dáwirinde Yahuda xalqı úmitin keleshekke baylap, Qudaydıń qúdireti menen dushpanların jer júzinen joq qılıwǵa shın júrekten isenetuǵın edi. Olar: «Qudaydıń ádalat ornatatuǵın jeńis kúnlerin úlken saltanat penen kútip alamız», dep niyet qılıp, sol dáwirdi Jaratqan Iyeniń kúni dep ataytuǵın edi. Sefaniya payǵambar bolsa xalıqtı eskertip, Jaratqan Iyeniń kúninde Quday boysınbaytuǵın bendelerdi jazalaydı, dep aytadı. Qulaqsız Yahuda xalqı da, basqa xalıqlar qatarı awır jaza alatuǵının Sefaniya aldın ala eskertedi. Degen menen, payǵambar Qudaydıń Óz xalqına rehimli ekenin tastıyıqlap ótedi. Xalıqtıń ashshı táǵdiri tuwralı payǵambarshılıq qılǵan avtor kitaptı úmitli sózler menen tamamlaydı. Erusalim keleshekte wayran bolsa da, waqtı kelip, bul áziz qala jáne tiklenedi, ol jerdi mómin hám haq adamlar mákan qıladı, dep Sefaniya payǵambar isenim menen tastıyıqlap aytadı.

#### 1

1Yahuda[†] patshası Amon ulı Ioshiya dáwirinde Xizkiya áwladınan bolǵan Kushiydiń ulı, Gedaliyanıń aqlıǵı, Amariyanıń shawlıǵı Sefaniyaǵa Jaratqan Iyeden[†] sóz tústi[+].


Yahudanıń húkim etiliwi

2«Jer júzinen hámme nárseni sıpırıp taslayman,
– deydi Jaratqan Iye[†], –
3Adamlardı, haywanlardı,
Aspandaǵı quslardı, teńizdegi balıqlardı,
Azǵıratuǵın zatlardı hám jawız adamlardı sıpırıp taslayman.
Joq etemen jer júzinen adamzattı,
– deydi Jaratqan Iye. –[+]

4Men Yahudaǵa hám Erusalim[†] turǵınlarına qarsı qol kóteremen.
Baalǵa tabınıwshılıqtıń izlerin,
But ruwxaniyleriniń[†] hám Óz ruwxaniylerimniń atların óshiremen[+].
5Tamǵa shıǵıp, aspan denelerine tabınıp turıp,
Maǵan da sıyınatuǵınlardı,
Meniń aldımda ant iship turıp,
Molox[†] haqı da ant ishetuǵınlardı joq qılaman[+].
6Olar Mennen júz burdı, izimnen júrmedi,
Mennen járdem de, jol-jorıq ta sorawdı qálemeydi».

7Quday[†] Iyeniń aldında únsizlik saqlań,
Óytkeni Onıń húkim kúni jaqınlastı.
Jaratqan Iye qurbanlıq[†] asın tayarlap,
Miymanların mirát etti[+].
8Jaratqan Iye bılay deydi:
«Sol qurbanlıq kúni,
Hámeldarlardı, patsha ulların,
Jat xalıqtıń kiyimlerin kiygenlerdiń hámmesin jazalayman[+].
9Bosaǵadan atlap ótetuǵınlardı,
Zorlıq hám aldaw jolı menen,
Xojayınlarınıń úylerin baylıqqa toltırǵanlardı,
Sol kúni jazalayman».

10Jaratqan Iye bılay deydi:
«Sol kúni Erusalimniń Balıq dárwazasınan dad,
Qalanıń taza bóliminen páriyad,
Tóbeshiklerden kúshli wayrangershilik dawısı esitiledi[+].
11Qalanıń bazar tárepinde jasaytuǵınlar, páriyad shegiń.
Barlıq sawdagerlerińiz joq boladı,
Aldı-sattı qılatuǵınlar qırıp taslanadı.
12Sol kúni shıra menen Erusalimdi aralap izleymen,
„Jaratqan Iyeniń qolınan jaqsılıq ta, jamanlıq ta kelmeydi“, – dep,
Ózlerinshe oylaǵanlardı,
Ómirden zawıqlanıp, biyǵam júrgenlerdi jazalayman[+].
13Olardıń baylıǵı talan-taraj bolıp,
Úyleri wayran etip buzıladı.
Qurǵan úylerinde jasamaydı,
Tikken júzimzarlarınıń sharabınan ishpeydi»[+].


Jaratqan Iyeniń húkim kúni

14Jaratqan Iyeniń ullı húkim kúni jaqınlastı,
Az qaldı, ol júdá tez kiyatır.
Qulaq salıń! Jaratqan Iyeniń kúni keldi,
Jawıngerlerdiń dawısı ashshı boladı.
15Sol kún Qudaydıń ǵázep kúni!
Qayǵı hám azap kún,
Qıyraw hám apat kún,
Tas túnek hám qarańǵı kún,
Bultlı hám gúńgirtli kún boladı[+].
16Sol kúni sawash kárnayları[†] shalınıp, sawash dawısları shıǵadı,
Qorǵanlı qalalar menen minaralarǵa qarsı shabıwıl jasaladı.
17Jaratqan Iye bılay deydi:
«Adamlardıń basına apat keltiremen,
Soqır adamday olar súrnigedi,
Sebebi olar Maǵan qarsı gúna[†] isledi.
Olardıń qanı suwday aǵadı,
Deneleri jerde qıy sıyaqlı shashılıp jatadı»[+].

18Jaratqan Iyeniń ǵázep kúni,
Gúmis hám altınları olardı qutqara almaydı.
Jaratqan Iyeniń qızǵanısh otı pútkil dúnyanı jandırıp, joq qıladı.
Jaratqan Iye jer júzinde jasap atırǵanlardıń hámmesin,
Qorqınıshlı tárizde qıyratadı[+].

#### 2


Sefaniyanıń xalıqtı táwbege shaqırıwı

1Háy, arsız xalıq!
Órteliw ushın jıynalǵan saban sıyaqlı toplanıńlar![+]
2Qudaydıń pármanı orınlansa,
Táwbe qılıw múmkinshiligińiz samal ushırǵan qawıqtay joq boladı.
Sonlıqtan Jaratqan Iyeniń[†] lawlaǵan ǵázebine ushıramasıńızdan aldın,
Jaratqan Iyeniń ǵázep kúni kelmesinen aldın, esińizdi jıynap alıń!
3Háy, Jaratqan Iyeniń nızamlarına ámel qılatuǵınlar,
Eldegi barlıq kishipeyilliler, Jaratqan Iyege keliń.
Haq hám kishipeyil bolıwǵa umtılıń.
Sonda Jaratqan Iyeniń ǵázep kúninde aman saqlanıwıńız múmkin[+].


Yahudanıń dógeregindegi xalıqlardıń húkim etiliwi


Filistlerdiń húkim etiliwi

4Gaza qalası qańırap, bosap qaladı,
Ashkelon qalası qarabaqanaǵa aylanadı,
Ashdod turǵınları túske deyin quwıp shıǵarıladı,
Ekron qalası túp-tamırı menen joq qılınadı.
5Kritten kelip, teńiz boyında jasap atırǵanlar, hásiret shegesiz!
Háy, filistlerdiń[†] jeri Qanan,[†]
Jaratqan Iyeniń saǵan qarsı húkimi mınaday:
«Men seni birde bir turǵınıń qalmaǵansha, qırıp taslayman»[+].
6Teńiz boyındaǵı elińiz,
Qoy-eshkilerdiń jaylawlarına,
Súriwlerdiń qoralarına aylanadı[+].
7Yahuda[†] xalqınıń aman qalǵanları sol elge iyelik qıladı,
Ol jerde súriwlerin otlatadı,
Ashkelondaǵı úylerde túneydi.
Óytkeni Qudayı Jaratqan Iye[†] olarǵa ǵamxorlıq qıladı,
Burınǵı abadanshılıǵına eristiredi.


Moab hám ammonlardıń húkim etiliwi

8«Men moablılardıń[†] kemsitken mısqıllı sózlerin,
Ammon xalqınıń[†] mazaq sózlerin esittim.
Olar Meniń xalqımdı ayaq astı qılıp,
Xalqımnıń jerine kóz alayttırǵanın esittim[+].
9Sonlıqtan, tiriligim haqı ant ishemen,
– deydi Izraildıń[†] Qudayı, Álemniń Jaratqan Iyesi, –
Moab eli Sodom, ammon xalqınıń eli Gomora sıyaqlı bolıp qaladı.[*]
Sonda olardı jabayı shópler qaplap,
Duzlı shuqırlarǵa tolıp ketedi,
Máńgi qańıraǵan elsiz dalaǵa aylanadı.
Xalqımnıń aman qalǵanları olardı tonaydı,
Yahudada aman qalǵanları olardıń jerlerin múlik etip aladı»[+].

10Olardıń menmenlikleri ushın,
Álemniń Jaratqan Iyesiniń xalqın ayaq astı qılıp,
Olardıń jerine kóz alayttırǵanı ushın,
Usı apatlar olardıń basına túsedi[+].
11Jaratqan Iye olarǵa qarsı aybat qıladı,
Jer júzindegi barlıq qudaylardı qurtadı.
Teńiz jaǵalarındaǵı barlıq milletler,
Óz ellerinde Jaratqan Iyege sıyınadı[+].


Xabashstannıń húkim etiliwi

12«Háy, xabashstanlılar,[†]
Sizler de Meniń qılıshımnan ólesiz», – deydi Jaratqan Iye[+].


Assiriyanıń húkim etiliwi

13Jaratqan Iye arqa tárepke qarsı qol kóterip,
Assiriyanı[†] joq qıladı.
Nineviya qalasın wayran qıladı,
Onı suwsız shólge aylandıradı[+].
14Onıń ortası súriwlerdiń,
Hár túrli jabayı haywanlardıń jatatuǵın ornı boladı.
Sútinlerdiń joqarısında uzaqsha hám bayıwlılar uyıqlaydı,
Aynalardan olardıń dawısı shıǵadı.
Qulatılǵan tasları bosaǵalarında úyilip qaladı,
Tek ǵana kedr aǵashları qaladı[+].
15Mine, tınıshlıq ishinde jasaǵan maqtanshaq qala,
«Maǵan teńlese alatuǵını joq», – dep ózinshe aytqan edi.
Al endi bolsa, ol wayran boldı,
Jabayı haywanlardıń mákanına aylandı.
Janınan ótken-ketkenler,
Kórgenlerine qolların shoshaytıp, tabalap ketedi[+].

#### 3


Erusalimniń gúnası

1Hásiret shegedi, boysınbaytuǵın hám haramlanǵan qala,
Eziwshilerge tolı qala![+]
2Ol hesh qulaq salmadı,
Ózine sabaq almadı,
Jaratqan Iyeden[†] úmit etpedi,
Óz Qudayına bet burmadı.

3Qala húkimdarları aqırǵan arıslan yańlı,
Qazılar túnde gezip júrgen ash qasqırlar sıyaqlı,
Olar tańǵa deyin oljadan hesh nárse qaldırmaydı[+].
4Payǵambarları[†] tákabbir hám biyopa,
Ruwxaniyleri[†] muxaddes[†] nárseni haramlaydı,
Olar Qudaydıń nızamın buzadı[+].
5Biraq ádil Jaratqan Iye[†] ele sol qalada,
Ol nahaqlıq qılmaydı,
Hár kúni azanda ádalatlıǵın júzege asıradı,
Hár tańda bunı toqtatpaydı.
Degen menen, nahaqlar uyat degendi bilmeydi[+].
6Jaratqan Iye bılay deydi:
«Men xalıqlardı joq ettim,
Qorǵanların qulattım,
Kóshelerin wayran qıldım, endi olardan hesh kim júrmeydi,
Qalaları wayran bolıp, bosap qaldı,
Birde bir adamzatı qalmadı.
7Xalqım Mennen qorqar,
Bunnan ózine sabaq alar, dep oyladım.
Sonday qılǵanda, mákanlaǵan jerine tiymegen bolar edim,
Beretuǵın jazama ushıramaǵan bolar edi.
Degen menen, olar hár bir isinde gúna[†] islewge háwes edi».


Xalıqlar Iyemizge júz buradı

8«Endi Meni kútińler,
– deydi Jaratqan Iye, –
Xalıqlardı tonaytuǵın kúnimdi kútińler.
Men xalıqlardı jıynawdı,
Patshalıqlardı bir jerge toplawdı sheshtim.
Olardıń ústine ashıwımdı,
Lawlaǵan ǵázebimdi shashaman.
Otlı qáhárim pútkil jer júzin jandırıp taslaydı[+].
9Keyin Men barlıq xalıqlardıń awızların pákleymen,
Sonda olar Meniń atımdı aytıp shaqırıp,
Birgelikte Maǵan xızmet etedi[+].
10Shashırap ketken, Maǵan sıyınatuǵın xalqım,
Xabashstandaǵı[†] dáryalardıń arǵı jaǵınan,
Maǵan sıylar alıp keledi.
11Háy, Erusalim,[†] Maǵan qarsı shıqqan qozǵalańlarıń ushın,
Sol kúni uyalıp qalmaysań,
Óytkeni sendegi menmen hám maqtanshaqlardı joq qılaman.
Muxaddes tawımda sen hesh qashan jáne kókirek kótermeyseń[+].
12Sendegi kishipeyil hám qarapayım adamlardı qaldıraman,
Olar Jaratqan Iye bolǵan Meniń atımnan pana tabadı[+].
13Izraillılardan[†] aman qalǵanları nahaqlıq qılmaydı,
Jalǵan sóylemeydi,
Hesh kimdi aldamaydı,
Olar qoylarday tınısh otlaydı, jatadı,
Olardı qorqıtatuǵın hesh kim bolmaydı»[+].


Saltanatlı túrde shadlanıw

14Háy, qız Sion,[†] shadlanıp baqır!
Háy, Izrail, quwanıshlı túrde baqır!
Shın júrekten shadlanıp, yosh,
Háy, qız Erusalim![+]
15Jaratqan Iye saǵan qarsı húkimdi alıp tasladı,
Dushpanlarıńdı quwıp jiberdi.
Izraildıń Patshası Jaratqan Iye seniń ishińde.
Endi qaytıp apattan qorqpaysań[+].
16Sol kúni Erusalimge mınaday sózler aytıladı:
«Qorqpa, háy, Sion,[†] qollarıń bosaspasın.
17Qudayıń Jaratqan Iye seniń ishińde,
Ol qúdiretli qutqarıwshı.[†]
Ol sizlerdi dep quwanıp, shadlanadı,
Súyispenshiligi menen sizlerdi jubatadı,
Sen ushın bálent dawıs penen shadlanadı»[+].

18Jaratqan Iye bılay deydi:
«Háy, súrgin[†] bolıp, bayramlardan bos qalǵanlar,
Sizler qapa bolǵan edińler,
Endi Men sizlerden apattı alıp taslayman,
Bunnan bılay, masqara bolmaysız.
19Mine, sizlerge zulım qılǵanlardı Ózim jazalayman,
Aqsaǵanlardı qutqarıp, tarap ketkenlerdi jıynap alaman.
Shermende bolǵan ellerinde,
Olardı abıray hám húrmetke eristiremen[+].
20Sol waqıtta Men sizlerdi jıynap,
Elińizge jetelep, alıp kelemen.
Sizlerdi jáne abadanshılıqqa eristiremen,
Bunı óz kózińiz benen kóresiz,
Dúnyadaǵı barlıq xalıqlardıń aldında,
Sizlerdi húrmet hám abırayǵa eristiremen», – deydi Jaratqan Iye[+].

### Xaggay

#### Xaggay

Xaggay


Alǵí sóz

[1]

[2]


#### Alǵí sóz


Xaggay payǵambardıń kitabı


Kitap haqqında maǵlıwmat

Kitap b. e. sh. 520-jılı Qudaydıń Xaggay payǵambar arqalı jibergen xabarlarınan ibarat. B. e. sh. 538-jılı Persiya patshası Kir shıǵarǵan párman boyınsha, yahudiyler Babilonnan Erusalimge qaytıp, Ibadatxananı qayta qurıwǵa kirisedi. Biraq kóp qarsılıqlar sebepli qayta qurıw isleri toqtap qaladı.

B. e. sh. 520-jılǵa deyin yahudiylerdiń kóbisi Babiloniyadaǵı súrginnen qaytıp keledi. Biraq adamlar Qudaydıń úyine itibarsız bolıp, tek ǵana óz úylerin qurıw hám bezew menen áwere boladı. Xalıqtıń Qudayǵa bolǵan bunday húrmetsizligi hám qulaqsızlıǵı kóp apatlarǵa sebep boladı: aspannan shıq túspeydi, jer zúráát bermeydi, úlkede ashlıq húkim súredi, xalıq gedeylesedi hám qılǵan miynetleri nátiyjesiz boladı.

Xaggay payǵambar biypárwa bolǵan Yahuda xalqın Ibadatxananı tiklewge shaqıradı. Óytkeni usı arqalı xalıq Qudayǵa óziniń shın húrmetin hám itibarın kórsete alatuǵın edi. Xalıq Ibadatxananı qurıwdı baslaǵannan keyin, Quday olarǵa bereket beriwdi hám eline abadanshılıq sıylawdı wáde qıladı.

#### 1


Jaratqan Iyeniń Ibadatxananı qaytadan qurıwdı buyırıwı

1Patsha Dariydiń patshalıǵınıń ekinshi jılınıń altınshı ayınıń birinshi kúninde Yahuda[†] hákimi Shealtieldiń ulı Zerubbabelge hám bas ruwxaniy[†] Iosadaq ulı Eshuaǵa payǵambar[†] Xaggay arqalı Jaratqan Iyeden[†] mınaday sóz tústi:[+]

2«Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: Bul xalıq Jaratqan Iyeniń Úyin[†] qaytadan quratuǵın waqıt ele kelmedi, dep aytıp atır».

3Sonnan keyin, Jaratqan Iyeden payǵambar Xaggay arqalı jáne mınaday sóz tústi:

4«Bul Ibadatxana[†] wayran bolıp qulap atırǵan waqıtta, sizlerge aǵashlar menen qaplanǵan sulıw úylerde jasaytuǵın waqıt pa[+]?

5Mine, endi Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: Ózlerińizdiń tutqan jollarıńız haqqında jaqsılap oylanıp, túsinip alıńlar! 6Kóp ektińler, biraq az orıp aldıńlar. Sizler awqat hám sharap iship-jeseńiz de, toymadıńlar. Kiyim-kenshek kiyseńiz de, deneńiz jılımadı. Is haqıńızdı alǵanıńız benen, tesik shıjlan qaltaǵa salǵanday boladı[+].

7Álemniń Jaratqan Iyesi bılay dep aytıp atır: Ózlerińizdiń tutqan jollarıńız haqqında jaqsılap oylanıp, túsinip alıńlar! 8Tawlarǵa shıǵıp, aǵash alıp kelińler hám Meniń Úyimdi qayta qurıńlar. Usılay etip, Meniń kewlim tolıp, atım ullılansın! – deydi Jaratqan Iye[†]. 9– Mol zúráát alıwǵa úmit etken edińler, biraq az jıynadıńlar. Awa, úylerińizge ne alıp kelseńiz de, olardı kókke suwırdım. Ne ushın? – deydi Álemniń Jaratqan Iyesi. – Awa, Meniń Úyim wayran bolıp jatırǵan waqıtta, sizler óz úylerińizdi salıwǵa juwırǵanıńız ushın solay isledim. 10Sonıń ushın da, aspan jawılıp, shıq túspedi hám jer óz zúráátin bermedi[+]. 11Eldegi tawlarǵa hám atızlarǵa qurǵaqshılıq jiberdim. Bunıń kesiri taza sharapqa, záytún[†] mayına, jerdiń jetistiretuǵın barlıq ónimlerine, adamlarǵa hám haywanlarǵa tiyip, islegen miynetlerińiz bosqa ketti»[+].


Xalıqtıń buyrıqqa qulaq asıwı

12Sonda Shealtiel ulı Zerubbabel, bas ruwxaniy Iosadaq ulı Eshua hám qalǵan xalıqtıń barlıǵı Qudayı Jaratqan Iye jibergen payǵambar Xaggaydıń sózlerine qulaq salıp, Jaratqan Iyege boysındı[+].

13Keyin Jaratqan Iyeniń xabarshısı Xaggay Onıń: «Men sizler menen birgemen», – degen sózlerin xalıqqa jetkerdi[+]. 14Solay etip, Jaratqan Iye Yahuda hákimi Shealtiel ulı Zerubbabeldi, bas ruwxaniy Iosadaq ulı Eshuanı hám qalǵan xalıqtıń barlıǵın ruwxlandırıp, usı iske jigerlendirdi. Sonda olar kelip, Qudayı bolǵan Álemniń Jaratqan Iyesiniń Úyiniń qayta qurıw jumısın baslap jiberdi. 15Bul patsha Dariydiń patshalıǵınıń ekinshi jılınıń altınshı ayınıń jigirma tórtinshi kúni edi.

#### 2


Taza Ibadatxananıń saltanatı

1Sol jıldıń jetinshi ayınıń, jigirma birinshi kúni Jaratqan Iyeden[†] payǵambar[†] Xaggayǵa mınaday sóz tústi:[+]

2– Yahuda[†] hákimi Shealtiel ulı Zerubbabelge, bas ruwxaniy[†] Iosadaq ulı Eshuaǵa hám qalǵan xalıqqa bılay dep ayt:[+] 3«Sizlerdiń arańızda usı Ibadatxananıń[†] burınǵı saltanatın kórgen adam bar ma? Házirgi kórinisi qanday? Burınǵıǵa salıstırǵanda, házir hesh nárse emestey bolıp kórinip turǵan joq pa[+]? 4Endi sen, háy, Zerubbabel, jigerlen! – deydi Jaratqan Iye[†]. – Háy, bas ruwxaniy Iosadaq ulı Eshua, jigerlen! Háy, eldegi pútkil xalıq, jigerleniń! – deydi Jaratqan Iye. – Jumısqa kirisińler! Sebebi Men sizler menen birgemen, – deydi Álemniń Jaratqan Iyesi[+]. 5– Mısır[†] jerinen shıqqanıńızda, sizler menen dúzgen kelisimim[†] boyınsha, Meniń Ruwxım sizlerdiń arańızda boladı. Qorqpańlar![+]

6Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: Tez arada aspan hám jerdi, teńiz hám qurǵaqlıqtı jáne silkindiremen[+]. 7Barlıq xalıqlardı titiretemen hám olar bahalı buyımların usı jerge alıp keledi, – deydi Álemniń Jaratqan Iyesi. – Men usı Ibadatxananı saltanatqa bóleymen. 8Gúmis te, altın da Meniki, – deydi Álemniń Jaratqan Iyesi[+]. 9– Keleshekte bul Ibadatxananıń saltanatı aldınǵısınan da ullı boladı, – deydi Álemniń Jaratqan Iyesi. – Sol jerge tınıshlıq beremen».


Jaratqan Iye bereket alıp keledi

10Dariydiń patshalıǵınıń ekinshi jılında, toǵızınshı aydıń, jigirma tórtinshi kúni Jaratqan Iyeden payǵambar Xaggayǵa mınaday sóz tústi:

11– Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: Ruwxaniylerge Nızamǵa baylanıslı mına sorawdı ber: 12«Eger arańızdaǵı birińiz qurbanlıqtan[†] alınǵan muxaddes[†] góshti kiyiminiń etegi menen alıp baratırǵan bolsa, onıń etegi nanǵa, sorpaǵa, sharapqa, záytún[†] mayına yamasa basqa bir awqatqa tiyip ketse, sol awqat muxaddes bola ma?»

Xaggay usı sorawdı bergende, ruwxaniyler:

– Yaq, – dep juwap berdi.

13Xaggay sózin dawam etip, bılay dedi:

– Ólige bir jerin tiygizip, haram sanalǵan bir adam usı awqatlardıń birewine bir jerin tiygizip alsa, sol awqat haram sanala ma?

Ruwxaniyler:

– Awa, haram sanaladı – dep juwap berdi[+].

14Sonda Xaggay bılay dedi:

«Bul xalıq, usı millet Meniń kóz aldımda da sonday, – deydi Jaratqan Iye. – Olardıń hár bir islegen isleri, qurbanlıq orında usınǵan hár bir qurbanlıqları da haram[+].

15Endi búgingi kúnnen baslap neler bolǵanın oylanıp kóriń. Jaratqan Iyeniń Ibadatxanasınıń tasın órip baslamasıńızdan aldın neler bolǵanı haqqında jaqsılap oylanıp kóriń. 16Qırmanǵa jigirma ólshem dán alaman dep barǵanıńızda, onnan tek ǵana on ólshem dán shıǵatuǵın edi. Sharap sıǵatuǵın iskenjeden eliw gúze sharap alaman dep barǵanıńızda bolsa, onnan tek ǵana jigirma gúze sharap shıǵatuǵın edi. 17Óytkeni Men sizlerdiń qol miynetińizdi quwrap qalıw, keselleniw hám burshaq penen jazaladım. Sonda da, Maǵan qaytıp keliwden bas tarttıńlar, – deydi Jaratqan Iye[+]. 18– Búgin, toǵızınshı aydıń jigirma tórtinshi kúninen baslap, Jaratqan Iyeniń Ibadatxanasınıń tırnaǵın qaytadan salıp baslaǵan kúnnen baslap neler bolıp atırǵanına dıqqat salıp, oylanıp kórińler[+]. 19Ǵállexanada bir tuqım qalıp pa edi? Júzim, ánjir, anar hám záytún aǵashı búginge deyin miywesin berip pe edi? Biraq búginnen baslap, Men sizlerdi jarılqayman»[+].


Jaratqan Iyeniń Zerubbabelge bergen wádesi

20Sol aydıń jigirma tórtinshi kúni Jaratqan Iyeden Xaggayǵa ekinshi márte mınaday sóz tústi:

21– Yahuda hákimi Zerubbabelge bılay dep ayt: «Men aspan menen jerdi silkindiremen[+]. 22Patshalıqlardı qulataman, jat xalıqlardıń kúshin joq qılaman. Sawash arbaların olardıń ústindegiler menen qosıp, awdarıp taslayman. Atlar hám shabandozları jıǵıladı, olardıń hámmesi bir-biriniń qılıshınan óledi[+].

23Sol kúni seni, – deydi Álemniń Jaratqan Iyesi, – Óz qolıma alaman, háy, Shealtiel ulı qulım Zerubbabel, – deydi Jaratqan Iye. – Seni Ózimniń mór[†] júzigim sıyaqlı qılaman, sebebi Men seni tańladım, – deydi Álemniń Jaratqan Iyesi»[+].

### Zexariya

#### Zexariya

Zexariya


Alǵí sóz

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]


#### Alǵí sóz


Zexariya payǵambardıń kitabı


Kitap haqqında maǵlıwmat

Kitap Zexariya payǵambardıń payǵambarshılıqlarınan ibarat. B. e. sh. 538-jılı ol Babiloniyadaǵı súrgin etilgen yahudiyler menen birge Erusalimge qaytadı. Zexariya Xaggay payǵambardıń zamanlası hám onnan keyin de kóp jıllar dawamında xızmet etken.

Sol dáwirde Yahuda úlkesi Persiya imperiyasınıń qol astında edi. Yahudaǵa qaytqan yahudiyler Ibadatxananı qayta qurıwdı baslaǵan edi. Degen menen, xalıq túskinlikke túsip, qurılıs islerin toqtatadı.

Kitaptıń birinshi bóliminde (1–8 baplar) Qudaydıń Zexariyaǵa segiz ayan bergeni haqqında sóz etiledi. Zexariya metafora súwretlewlerge bay bolǵan ayanlar arqalı xalıqtı ruwxlandıradı, Ibadatxananı aqırına deyin qurıwı ushın olarǵa jiger beredi.

Kitaptıń ekinshi bóliminde (9–14 baplar) Zexariya keletuǵın patsha hám Qudaydıń xalıqqa beretuǵın jarqın keleshegi haqqında aytıp, xalıqqa úmit baǵıshlaydı. Kitaptıń bul bóliminde ayanlar uzaq keleshekke tiyisli bolıp, basqa xalıqlardıń Erusalim hám Yahudaǵa hújim qılatuǵını tuwrısında xabar beredi. Sol waqıt kelgende, Yahuda xalqınıń kóbisi óltiriledi, biraq Quday Óz xalqınıń bir bólegin qutqarıp qaladı. Sonda Yahuda xalqınan aman qalǵanları táwbe qılıp, Qudayǵa qaytadı, Quday olardı keshiredi. Sol zamanda Erusalim qalası mártebeli boladı. Qaladan ómir bulaǵı aǵıp shıǵadı. Pútkil jer júzindegi xalıqlar Qudayǵa sıyınadı.

#### 1


Iyeniń xalqın Ózine qaytarıw ushın shaqırıwı

1Dariydiń patshalıǵınıń ekinshi jılınıń segizinshi ayında, Iddonıń aqlıǵı, Berexiyanıń ulı payǵambar[†] Zexariyaǵa Jaratqan Iyeden[†] mına sózler tústi:[+]

2– Men, Jaratqan Iye[†], ata-babalarıńızǵa qattı ǵázeplengen edim. 3Sonlıqtan xalıqqa ayt: «Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: Maǵan qaytıń, Men de sizlerge qaytaman. Bunı Álemniń Jaratqan Iyesi aytadı[+]. 4Ata-babalarıńız sıyaqlı bolmań! Aldınǵı payǵambarlar Álemniń Jaratqan Iyesiniń atınan olardı eskertip: „Jaman jollarıńızdan hám jawız qılmıslarıńızdan qaytıń“, – degen edi. Degen menen, olar qulaq salmadı, Maǵan itibar da bermedi, – deydi Jaratqan Iye[+]. 5– Qáne sol ata-babalarıńız? Payǵambarlar máńgi-baqıy jasay ma? 6Qullarım payǵambarlar arqalı buyırǵan sózlerim hám qaǵıydalarım ata-babalarıńızdıń basına túsken joq pa? Sonda olar táwbe qılıp: „Álemniń Jaratqan Iyesi bizlerdiń júrgen jollarımız benen islegen islerimizge jarasa neni niyetlegen bolsa, sonı isledi“, – dedi»[+].


Birinshi ayan: Atlar hám atlılar

7Dariydiń patshalıǵınıń ekinshi jılında, on birinshi aydıń, yaǵnıy shebat ayınıń jigirma tórtinshi kúni Iddonıń aqlıǵı, Berexiyanıń ulı payǵambar Zexariyaǵa Jaratqan Iyeden ayan arqalı sóz tústi.

8Túnde men jırada mirta putaları arasında qızıl atqa mingen bir adamdı kórdim. Onıń artında qızıl, qońır hám aq atlar bar edi[+]. 9Sonda meniń menen sóylesip baslaǵan perishteden:[†]

– Mırzam, bular ne? – dep soradım.

Ol:

– Bulardıń ne ekenin saǵan kórsetemen, – dep juwap berdi.

10Sonda mirta putaları arasındaǵı adam da:

– Jaratqan Iye bulardı dúnyanı gezip shıqsın dep jiberdi, – dedi.

11Sonda atlılar mirta putaları arasındaǵı Jaratqan Iyeniń perishtesin maqullap:

– Dúnyanı gezip shıqtıq, pútkil dúnya tınıshlıq hám amanlıq ishinde! – dedi.

12Sonda Jaratqan Iyeniń perishtesi:

– Álemniń Jaratqan Iyesi, jetpis jıldan berli Erusalim[†] hám Yahuda[†] qalalarına ǵázeplenip keldiń. Endi qashanǵa deyin olarǵa Óz rehimińdi kórsetiwden bas tartasań? – dedi[+]. 13Jaratqan Iye meniń menen sóylesip turǵan perishtege mehriban hám jubatıwshı sózler menen juwap berdi. 14Meniń menen sóylesip turǵan perishte maǵan mına xabardı járiyalawdı buyırdı:

«Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: Erusalim hám Siondı[†] qattı qızǵanaman[+]. 15Al biyǵam jasap atırǵan basqa milletlerge qattı ǵázeplendim. Óytkeni Men xalqıma azǵantay ashıwlanǵan waqtımda, olar xalqıma qarsı jawızlıq ústine jawızlıq islegen edi[+].

16Sonıń ushın, Jaratqan Iye bılay deydi: Men Erusalimge miyrim[†]-shápáátimdi tógiw ushın qaytaman, – deydi Álemniń Jaratqan Iyesi. – Úyim ol jerde qayta qurıladı hám Erusalimge ólsheytuǵın jip tartıladı»[+].

17Maǵan jáne mınanı da járiyalawdı buyırdı:

«Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: Meniń qalalarımda jáne molshılıq boladı. Men, Jaratqan Iye Siondı jáne jubataman, Erusalim jáne Meniń tańlaǵan qalam boladı»[+].


Ekinshi ayan: Tórt múyiz hám tórt temirshi

18Keyin men názer taslaǵanımda, tórt múyizdi kórdim. 19Meniń menen sóylesken perishteden:

– Bular ne? – dep soradım.

Ol maǵan:

– Bular Yahuda, Izrail[†] hám Erusalim xalqın tarqatıp jibergen múyizler, – dep juwap berdi[+].

20Sonnan soń, Jaratqan Iye maǵan tórt temirshini kórsetti. 21Men:

– Bular ne isleyin dep atır? – dep soradım.

Perishte:

– Mına múyizler Yahuda xalqın bas kótere almaytuǵınday etip tarqatıp jibergen edi. Bul temirshiler Yahuda xalqın tarqatıw ushın hújim qılǵan milletlerdi qorqıtıp, múyizlerin qulatıw ushın keldi, – dep juwap berdi.

#### 2


Úshinshi ayan: Ólshew jibi

1Keyin men jáne názer tasladım hám qolında ólsheytuǵın jibi bar bir adamdı kórdim[+]. 2Men onnan:

– Qayaqqa baratırsız? – dep soradım.

Ol maǵan:

– Erusalimdi[†] ólshewge, eni hám uzınlıǵı qansha shıǵatuǵının kóriwge baratırman, – dep juwap berdi[+].

3Keyin, meniń menen sóylesip atırǵan perishte[†] ketip baratır edi, basqa bir perishte aldınan shıǵıp, 4oǵan bılay dedi:

– Tez barıp, sol adamǵa ayt: «Erusalimde adam hám mallar sonshelli kóp bolǵanlıqtan, diywallarınıń ishine sıymay qaladı[+]. 5Meniń Ózim onıń dógeregindegi otlı diywalı, ishindegi saltanatı bolaman, – deydi Jaratqan Iye[†]»[+].


Súrgindegilerdiń óz eline shaqırılıwı

6«Qánekey, arqa táreptegi elden qashıńlar, – deydi Jaratqan Iye. – Sebebi sizlerdi jerdiń tórt tárepine tarqatıp jiberdim, – deydi Jaratqan Iye[+]. 7– Babiloniyada[†] jasap atırǵan Sion[†] xalqı, qashıp qutılıńlar»[+]. 8Álemniń Jaratqan Iyesi[†] Óz dańqı ushın meni sizlerdi tonaǵan xalıqlarǵa jiberdi. Ol bılay deydi: «Sizlerge tiygen Meniń kózimniń qarashıǵına tiygen boladı[+]. 9Men olarǵa qarsı qolımdı kóteremen. Ózlerine qul etken xalıqlar olardı tonaydı». Sonda sizler meni Álemniń Jaratqan Iyesi jibergenin bilip alasızlar[+].

10«Háy, qız Sion,[†] quwan hám shadlanıp baqır! Mine, Men sizlerdiń arańızda jasaw ushın kelemen, – deydi Jaratqan Iye[+]. 11– Sol kúni kóp milletler Jaratqan Iyege, yaǵnıy Maǵan qosılıp, Meniń xalqım boladı. Shınında, Men sizlerdiń arańızda jasayman». Sol waqıtta meni Álemniń Jaratqan Iyesi sizlerge jibergenin bilesiz[+]. 12Yahuda[†] muxaddes[†] jerdegi Jaratqan Iyeniń múlki boladı, Erusalimdi jáne tańlap aladı[+].

13Háy, pútkil adamzat, Jaratqan Iyeniń aldında únsizlik saqlań! Ol Óziniń muxaddes mákanınan shıǵıp kiyatır!

#### 3


Tórtinshi ayan: Bas ruwxaniy

1Keyin bas ruwxaniy[†] Eshuanıń Jaratqan Iyeniń[†] perishtesiniń[†] aldında turǵanın hám onıń oń jaǵında onı ayıplaw ushın shaytannıń[†] turǵanın kórdim[+]. 2Jaratqan Iye[†] shaytandı keyip:

– Men saǵan tıyım salaman, háy, shaytan! Erusalimdi[†] tańlaǵan Men saǵan tıyım salaman! Bul adam ot ishinen suwırıp alınǵan shala janǵan otın bólegi emes pe? – dedi[+].

3Perishteniń aldında Eshua patas kiyim kiyip turǵan edi. 4Perishte sol jerde turǵanlarǵa:

– Ústindegi patas kiyimlerin sheshiń, – dedi. Keyin Eshuaǵa:

– Tıńla, seniń ayıplarıńdı alıp tasladım. Saǵan taza, saltanatlı kiyim kiydiremen, – dedi[+].

5Sonda men:

– Onıń basına taza sálle kiydirilsin, – dedim. Olar onıń basına taza sálle, ústine kiyim kiydirdi. Jaratqan Iyeniń perishtesi de onıń qasında turǵan edi[+].

6Keyin Jaratqan Iyeniń perishtesi Eshuaǵa eskertip bılay dedi:

7– Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: «Eger sen Meniń jollarım menen júrip, talaplarımdı orınlasań, Meniń Úyimde basshılıq qılıp, háwlimdi basqarasań. Saǵan usı jerde turǵanlar menen birge dárgayıma kirip-shıǵıw huqıqın beremen. 8Tıńla, bas ruwxaniy Eshua, sen hám janıńda otırǵan ruwxaniy tuwısqanlarıń menen birge hámmeńiz keleshekte júz beretuǵın waqıyalardıń nıshanısız. Men Shaqa degen xızmetkerimdi alıp kelemen. 9Mine, Eshuanıń aldına bir tas qoydım. Sol tasqa jeti kóz qarap turıptı. Men tastıń ústine oyıp jazıw jazaman, – deydi Álemniń Jaratqan Iyesi. – Bir kún ishinde mına eldiń gúnasın alıp taslayman[+]. 10Sol kúni, – deydi Álemniń Jaratqan Iyesi, – sizler qońsı-qobalarıńızdı óz júzim aǵashlarıńızdıń hám ánjir aǵashlarıńızdıń astında otırıwǵa mirát etesiz»[+].

#### 4


Besinshi ayan: Altın shıra qoyǵısh hám záytún aǵashları

1Meniń menen sóylesken perishte[†] qaytıp kelip, uyqıdan oyatqanday etip meni oyattı[+]. 2Ol mennen:

– Neni kórip tursań? – dep soradı.

Men bılay dep juwap berdim:

– Hámme jeri altınnan soǵılǵan shıra qoyǵıshtı kórip turıppan, onıń joqarısında záytún[†] mayına arnalǵan bir tostaǵan turıptı. Shıra qoyǵıshtıń jeti shırası hám olardıń jeti tútikshesi bar[+]. 3Sonday-aq, shıra qoyǵıshtıń qasında eki záytún aǵashı bar. Birewi tostaǵannıń oń tárepinde, ekinshisi sol tárepinde turıptı[+].

4Men ózim menen sóylesip atırǵan perishteden:

– Bulardıń mánisi ne, mırzam? – dep soradım.

5Ol:

– Bulardıń mánisin bilmeyseń be? – dedi.

Men:

– Yaq, mırzam, – dep juwap berdim.

6Sonıń ushın, ol maǵan mınalardı aytıp berdi:

– Jaratqan Iye[†] Zerubbabel[*] ushın mına sózlerdi ayttı: «Kúsh hám qúdiret penen emes, al Meniń Ruwxım menen tabısqa eriseseń. Bul Álemniń Jaratqan Iyesiniń[†] sózi[+]. 7Sen ne bolıpsań, háy, bálent taw? Zerubbabeldiń aldında sen bir tegislik bolıp qalasań! Ol Ibadatxananıń[†] aqırǵı tasın ornatqanda, xalıq: „Qanday gózzal, qanday gózzal!“ – dep baqırısadı»[+].

8Jaratqan Iyeden maǵan jáne tómendegi sóz tústi: 9«Úyimniń tiykarǵı tası Zerubbabeldiń qolları menen qoyıldı, qurılıstı da onıń qolları aqırına jetkeredi. Sol waqıtta, Álemniń Jaratqan Iyesi bolǵan Meniń seni jibergenimdi bileseń[+]. 10Qurılıstıń kishkene isi baslanǵan kúndi kim mensinbeydi? Adamlar Zerubbabeldiń qolındaǵı jazıwı bar qalayı taxtanı kórgende, shadlanadı».

Sonda perishte maǵan bılay dedi:

– Mına jeti shıra pútkil jer júzine qarap turatuǵın Jaratqan Iyeniń kózleri[+].

11Men perishteden mınanı soradım:

– Shıra qoyǵıshtıń oń hám shep tárepindegi bul eki záytún aǵashlarınıń mánisi ne? 12Altınday may[†] aǵıp turǵan eki altın tútiksheniń qasındaǵı bul eki nál neni ańlatadı?

13Ol mennen:

– Bulardıń mánisin bilmeyseń be? – dep soradı.

Men:

– Yaq, mırzam, – dep juwap berdim.

14Perishte:

– Bular pútkil dúnyanıń Iyesine xızmet etiwshi hám záytún mayı menen maylanǵan eki adam[*] boladı, – dedi[+].

#### 5


Altınshı ayan: Ushıp baratırǵan orama kitap

1Men jáne názer taslaǵanımda, ushıp baratırǵan orama kitaptı[†] kórdim[+]. 2Perishte[†] mennen:

– Neni kórip tursań? – dep soradı.

Men:

– Ushıp baratırǵan orama kitaptı kórip turıppan, onıń uzınlıǵı jigirma shıǵanaq, eni on shıǵanaq, – dep juwap berdim.

3Sonda perishte maǵan túsindirip, bılay dedi:

– Bul kitapqa pútkil jer júzine keletuǵın nálet jazılǵan. Urlıq qılǵanlar orama kitaptıń bir tárepindegi jazıw boyınsha, jalǵan ant ishkenler ekinshi tárepindegi jazıw boyınsha elden joq qılınadı[+]. 4Álemniń Jaratqan Iyesi:[†] «Nálet jawdıraman. Urınıń úyine hám Meniń atım menen jalǵan ant ishetuǵınlardıń úyine nálet jawadı. Nálet sol úyde bolıp, jaydıń aǵashları menen tasların pútkilley joq qıladı», – deydi[+].


Jetinshi ayan: Ídıs ishindegi hayal

5Meniń menen sóylesken perishte kelip, maǵan bılay dedi:

– Názer tasla, kiyatırǵan nárseni kór.

6Men:

– Bul ne? – dep soradım.

Perishte:

– Kiyatırǵan nárse ólshem ıdısı. Bul – eldegi pútkil xalıqtıń gúnası, – dedi.

7Qorǵasınnan soǵılǵan qaqpaǵı ashıldı, ıdıstıń ishinde bolsa, bir hayal otırǵan eken.

8Perishte:

– Bul hayal – jawızlıq, – dep, hayaldı ıdıstıń ishine iyterip jiberdi de, awır qaqpaǵın jawıp tasladı.

9Men jáne názer taslap, eki hayaldıń ushıp kiyatırǵanın kórdim. Olar láylektiń qanatlarına uqsaǵan qanatların samalda jayǵan edi. Olar kelip, sol ıdıstı aldı da, aspanǵa kóterip alıp ketti. 10Men ózim menen sóylesip atırǵan perishteden:

– Ídıstı qayaqqa alıp baratır? – dep soradım.

11Ol maǵan:

– Onı Shınar[*] eline alıp baratır. Ol jerde oǵan sıyınatuǵın úy qurıp beredi, úy tayın bolǵanda, ıdıstı sol jerde bir túbeldirikke qoyadı, – dep juwap berdi.

#### 6


Segizinshi ayan: Tórt sawash arbası

1Men jáne názer taslaǵanımda, eki qola tawdıń arasınan shıǵıp kiyatırǵan tórt sawash arbasın kórdim[+]. 2Birinshi sawash arba qızıl atlarǵa, ekinshisi qara atlarǵa, 3úshinshisi aq atlarǵa, tórtinshisi ala-shubar atlarǵa jegilgen edi. Bul atlardıń hámmesi kúshli edi[+]. 4Men ózim menen sóylesip turǵan perishteden:[†]

– Mırzam, bular ne? – dep soradım.

5Perishte bılay dep juwap berdi:

– Bular kóktegi tórt samal. Olar pútkil dúnyanıń Iyesiniń dárgayında bolǵannan keyin, aylanıwǵa shıǵadı[+]. 6Qara atlarǵa jegilgen sawash arbası arqaǵa, aq atlarǵa jegilgen arba onıń izinen baradı, al ala-shubar atlarǵa jegilgen arba qublaǵa ketedi.

7Sol kúshli atlar jolǵa shıǵıp, jer júzin aylanıp shıǵıwǵa asıqtı. Perishte olarǵa:

– Barıńlar, jer júzin aylanıp shıǵıńlar, – dedi. Sonda olar aylanıp shıǵıwǵa ketti. 8Keyin perishte maǵan dawıslap:

– Qara! Atlar arqadaǵı elge bardı. Ol jerde Jaratqan Iyeniń[†] erkin orınladı, Jaratqan Iye[†] ǵázepten qayttı, – dedi.


Eshuaǵa berilgen taj

9Jaratqan Iyeden maǵan tómendegi sóz tústi:

10– Babiloniya[†] súrgininen[†] qaytıp kelgen Xelday, Tobiya hám Edayadan sawǵaların alıp, sol kúni-aq, Sefaniya ulı Ioshiyanıń úyine bar. 11Berilgen gúmis hám altınnan taj soǵıp, onı Iosadaq ulı bas ruwxaniy[†] Eshuanıń basına kiygiz[+]. 12Oǵan bılay dep ayt: «Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: Mine, Shaqa degen adam! Ol turǵan jerinen shaqalap, Meniń Ibadatxanamdı[†] quradı[+]. 13Awa, Jaratqan Iyeniń, yaǵnıy Meniń Ibadatxanamdı quratuǵın ol boladı. Ol ullılıqqa bólenedi, taxtında otırıp, húkimdarlıq qıladı. Ruwxaniy de óz taxtında otıradı, ekewiniń arasında birlik ornaydı». 14Bul taj Xelem[*], Tobiya, Edaya hám Sefaniya ulı Xenniń[*] ǵamxorlıǵına tapsırılıp, Jaratqan Iyeniń, yaǵnıy Meniń Ibadatxanamda estelik bolıp qaladı.

15Uzaqta jasaytuǵınlar kelip, Jaratqan Iyeniń Ibadatxanasınıń qurılısına qatnasadı. Solay etip, meni sizlerge Álemniń Jaratqan Iyesiniń jibergenin bilip alasız. Eger Qudayıńız Jaratqan Iyeniń sózlerin buljıtpay orınlasańız, usılardıń hámmesi orınlanadı[+].

#### 7


Orazadan góre ádillik hám súyispenshilik abzal

1Dariydiń patshalıǵınıń tórtinshi jılınıń toǵızınshı ayı bolǵan kislew ayınıń tórtinshi kúni Jaratqan Iyeden[†] Zexariyaǵa sóz tústi[+].

2Beyt-Eldiń turǵınları Sareserdi, Regem-Melexti hám onıń adamların Jaratqan Iyeden miyrimin soraw ushın, Erusalimge[†] jiberip, bılay degen edi: 3«Barıp, Álemniń Jaratqan Iyesiniń Úyindegi ruwxaniyler[†] hám payǵambarlardan:[†] „Bizler kóp jıllardan berli besinshi ayda Ibadatxananıń[†] wayran qılınǵanın eske túsirip, qayǵırıp, oraza tutıp kiyatırmız. Usınday qılıwdı dawam ete bereyik pe?“ – dep sorańlar».

4Sonda maǵan Álemniń Jaratqan Iyesinen sóz tústi:

5– Eldiń barlıq xalqına hám ruwxaniylerine ayt: «Jetpis jıl dawamında sizler besinshi hám jetinshi aylarda oraza tutıp, qayǵırdıńız. Biraq shınında da usını Men ushın islegen be edińiz[+]? 6Iship-jegenińiz sıyaqlı, óz paydańız ushın oraza tutpadıńız ba? 7Erusalim hám onıń átirapındaǵı awıllar gúllep jaynaǵanda, Negeb hám batıstaǵı taw etekleri adamlarǵa tolı waqıtta, Jaratqan Iye[†] bolǵan Men bir neshe jıl aldın payǵambarlar arqalı usı sózlerimdi aytqan joqpan ba?»

8Jaratqan Iyeden Zexariyaǵa jáne sóz tústi:

9«Álemniń Jaratqan Iyesi bolǵan Men bılay degen edim: „Ádil húkim shıǵarıńlar. Bir-birińizge miyirman hám rehimli bolıńlar[+]. 10Jetim-jesirlerge, kelgindilerge hám kámbaǵallarǵa zulımlıq qılmańlar. Bir-birińizge jawızlıq qılıwdı oylamańlar“[+]. 11Biraq xalqım qulaq salıwdan bas tarttı. Ójetlik etip, esitpew ushın qulaqların jawıp aldı. 12Álemniń Jaratqan Iyesi bolǵan Men Ruwxım menen aldınǵı payǵambarlar arqalı sóyledim. Biraq xalqım júreklerin tas qılıp, nızam hám sózlerime qulaq salmadı. Sonıń ushın, Men olarǵa qattı ǵázeplendim[+].

13Men shaqırǵanda, olar qulaq salmadı, olar shaqırǵanda, Men de olarǵa qulaq salmayman, – deydi Álemniń Jaratqan Iyesi[+]. 14– Men olardı ózleri tanımaytuǵın xalıqlardıń arasına shashıp tasladım. Olardıń eli adamsız qaldı, ol jerge hesh kim kirip-shıqpaytuǵın boldı. Ájayıp el qula dúzge aylandı»[+].

#### 8


Jaratqan Iyeniń Erusalimdi qayta qurıwǵa wáde etiwi

1Álemniń Jaratqan Iyesinen[†] maǵan jáne sóz tústi:

2«Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: Men Siondı[†] qattı qızǵanaman. Oǵan bolǵan qızǵanıshım ishimdi jandıradı[+].

3Jaratqan Iye[†] bılay deydi: Sionǵa qaytıp kelemen, Erusalim[†] Meniń mákanım boladı. Sonda Erusalim „Sadıq qala“, Álemniń Jaratqan Iyesiniń tawı „Muxaddes[†] taw“ dep ataladı[+].

4Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: Qollarına hasa uslaǵan kempir-ǵarrılar jáne Erusalim maydanlarında otıradı. 5Qalanıń kósheleri oynap júrgen bala hám qızlarǵa toladı.

6Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: Aman qalǵan xalqımnıń kózine usı kúnler múmkin emes bolıp kóringeni menen, Meniń kózime onday bolıp kórinbeydi, – deydi Álemniń Jaratqan Iyesi.

7Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: Xalqımdı kúnshıǵıs hám batıstaǵı ellerden qutqarıp alaman[+]. 8Erusalimde jasawı ushın olardı qaytarıp alıp kelemen. Olar Meniń xalqım, Men olardıń sadıq hám ádil Qudayı bolaman[+].

9Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: Kúshli bolıńlar! Meniń Úyim qayta qurılıwı ushın tiykarı salınǵan kúnleri payǵambarlardıń[†] aytqan sózlerin esitip atırsız[+]. 10Sol waqıtqa deyin miyneti ushın adamlarǵa is haqı, haywanlarǵa jem berilmeytuǵın edi. Dushpanlar sebepli hesh kim tınıshlıq ishinde kirip shıǵa almaytuǵın edi. Men hámmeni bir-birine qarsı qoyǵan edim. 11Biraq xalqımnıń aman qalǵanlarına burınǵıday islemeymen, – deydi Álemniń Jaratqan Iyesi. 12– Endi tuqım tınıshlıq ishinde sebilip, júzimzar óz miywesin beredi, topıraq ónimli bolıp, aspan óz shıǵın túsirip turadı. Bulardıń barlıǵın aman qalǵan xalıqtıń iyeligine beremen[+]. 13Háy, Yahuda[†] hám Izrail[†] xalqı, Men sizlerdi qutqaraman! Milletler atıńızdı ǵarǵısta qollanatuǵın edi, endi onı pátiya bergende qollanatuǵın boladı. Qorqpańlar, kúshli bolıńlar!

14Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: Ata-babalarıńız ǵázebime tiygende, sizlerge apat jiberiwdi sheshtim hám ayamadım, – bunı Álemniń Jaratqan Iyesi aytadı. 15– Endi bolsa, Erusalimge hám Yahuda xalqına jáne jaqsılıq qılıwdı sheshtim. Qorqpańlar![+] 16Sizler islewińiz kerek bolǵan nárseler mınalar: bir-birińizge haqıyqattı sóyleńler. Húkim shıǵarǵanıńızda, ádalatlıqtı hám ádillikti saqlań[+]. 17Júregińizde bir-birińizge qarsı jawızlıq jobalastırmań, jalǵannan ant ishpeń. Sebebi Men bulardıń barlıǵınan jerkenemen, – deydi Jaratqan Iye»[+].

18Álemniń Jaratqan Iyesinen maǵan jáne tómendegi sóz tústi:

19«Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: Tórtinshi, besinshi, jetinshi hám onınshı aylardaǵı oraza Yahuda xalqı ushın quwanıshlı hám shadlıqqa tolı baxıtlı bayramlarǵa aylanadı. Sonlıqtan ádalatlıqtı hám tınıshlıqtı súyiń.

20Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: Ele xalıqlar hám kóp qalalarda jasaytuǵın adamlar Erusalimge keledi. 21Bir qalanıń turǵınları basqa qalaǵa barıp: „Álemniń Jaratqan Iyesinen rehim sorap, Onıń júzin izlew ushın barayıq. Men de sizler menen baraman“, – deydi[+]. 22Álemniń Jaratqan Iyesi bolǵan Meni izlep, Mennen rehim soraw ushın kóp milletler hám kúshli xalıqlar Erusalimge keledi[+].

23Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: Sol kúnlerde hár túrli tilde sóyleytuǵın milletlerden on adam bir yahudiydiń[†] etegine asılıp: „Ruxsat ber, seniń menen birge barayıq. Sebebi Qudaydıń seniń menen birge ekenin esittik“, – dep aytadı»[+].

#### 9


Izraildıń dushpanlarınıń jazalanıwı

1Payǵambarshılıq[†] sóz. Jaratqan Iyeniń[†] sózi Xadrax jurtına, ásirese Damask qalasına qaratılǵan:

Insanlardıń hám Izrail[†] urıwlarınıń kózi Jaratqan Iyede[+].
2Bul sóz Xadrax penen shegaralas Xamatqa,
Uqıplılarǵa tolı bolsa da, Tir[†] hám Sidon[†] qalalarına da qaratıladı.
3Tir ózine bir qorǵan qurdı,
Gúmisti topıraqtay etip,
Altındı daladaǵı qumday etip úydi[+].
4Degen menen, Iye[†] onıń mal-dúnyasın alıp qoyadı,
Baylıǵın teńizge ılaqtıradı,
Qalanı bolsa, ot jalmaydı[+].
5Ashkelon bunı kórip, zárresi ushadı,
Gaza da qorqınıshqa túsip, qaltıraydı,
Usı awhalǵa túsken Ekron úmiti sónedi.
Gaza óz patshasınan ayırıladı,
Ashkelon qańırap bosap qaladı.
6Jaratqan Iye bılay deydi:
«Ashdodta qanı aralas xalıq jasaydı,
Filist xalqınıń[†] tákabbirligine shek[†] qoyaman.
7Men olardıń awızlarınan qanlı góshti,
Tisleriniń arasınan haram awqatlardı alıp taslayman.
Aman qalǵanları bolsa, Qudayǵa, Maǵan tiyisli boladı,
Yahuda[†] urıwınıń bir bólegine aylanadı.
Ekron qalası ebus xalqı[†] sıyaqlı Meniki boladı[+].
8Úyimniń dógeregine orda quraman,
Basqınshılardan qorǵayman.
Meniń Ózim onı baqlap turǵanım ushın,
Hesh kim xalqımnıń jerine qarsı júre almaydı».


Wáde etilgen patsha

9«Háy, qız Sion,[†] qattı shadlan!
Háy, qız Erusalim,[†] bálent dawısta shadlan!
Mine, patshań saǵan kiyatır!
Ol ádil, jeńimpaz hám kishipeyil.
Eshekke, jas eshekke,
Gúrrege minip, saǵan kiyatır![+]
10Efrayımnan[†][*] sawash arbaların,
Erusalimnen atlardı alıp taslayman.
Sawash sadaqları joq qılınadı,
Patshańız xalıqlarǵa tınıshlıq járiyalaydı,
Onıń húkimdarlıǵı teńizden teńizge,
Evfrat dáryasınan dúnyanıń shetine deyin sozıladı»[+].


Tutqınlardı azat etiw wádesi

11«Sion,[†] sizlerge kelsek, qurbanlıq[†] qanı menen bekitken kelisimim[†][*] sebepli,
Tutqındaǵı xalqıńızdı suwsız qudıq ishinen azat etemen[+].
12Háy, úmit etken tutqınlar,
Qorǵanıńızǵa qaytıń.
Búgin Men sizlerge aytaman,
Joytqanlarıńızdı eki ese etip qaytaraman[+].
13Yahudanı sadaǵım sıyaqlı,
Efrayımdı oq sıyaqlı qollanaman.
Háy, Sion, seni qılıshtay etip qollanaman,
Yawan xalqına qarsı qozǵayman»[+].


Jaratqan Iyeniń Óz xalqın qorǵawı

14Sonda Jaratqan Iye Óz xalqınıń ústinde payda boladı,
Onıń oǵı shaqmaqtay shaǵadı.
Quday[†] Iye kárnay[†] shaladı,
Qubla dawılları menen hújim qıladı[+].
15Álemniń Jaratqan Iyesi Óz xalqın qorǵaydı,
Xalıq óz dushpanların joq qıladı,
Saqpan tasları menen jeńiske erisedi.
Olar sharap ishken máskúnemlerdey baqıradı,
Olar qurbanlıq qanın serpiwge arnalǵan tabaqtay,
Qurbanlıq orınnıń tórt múyeshindey qanǵa tolı boladı.

16Sol kúni olardıń Qudayı Jaratqan Iye,
Shopan óz súriwin saqlaǵanday etip, olardı qorǵaydı.
Onıń elinde olar taj gáwharınday jarqıraydı[+].
17Bul qanday ájayıp hám gózzal boladı!
Jas jigit hám qızlar,
Dán menen sharaptıń molshılıǵınan gúllep jasnaydı.

#### 10


Yahuda hám Izraildıń jaqtı keleshegi

1Erte báhárde Jaratqan Iyeden[†] jawın tileń,
Jawın bultların jiberetuǵın,
Adamlarǵa jawın jawdıratuǵın,
Dalalarda ósimlik ósiretuǵın Jaratqan Iye[†] boladı[+].
2Kiyeli músinlerdiń sóyleytuǵını ótirik,
Palkerlerdiń ashqan palı jalǵan,
Olar kórmegen túslerin jalǵannan toqıydı,
Paydası joq jubanısh sózlerin aytadı.
Sonıń ushın, bul xalıq súriwdey gezip júr,
Shopansız bolǵanı ushın azap shegip atır[+].

3Jaratqan Iye bılay deydi:
«Ǵázebim shopanlarǵa qarsı lawladı,
Jolbasshılardı jazalayman.
Álemniń Jaratqan Iyesi bolǵan Men Óz súriwime,
Yahuda[†] xalqına ǵamxorlıq qılaman.
Olardı ájayıp sawash atı sıyaqlı qılaman[+].
4Kúshli múyesh tası, shatırdıń qazıǵı hám sawash quralınday,
Barlıq basshılar Yahudadan shıǵadı[+].
5Olar sawashta kóshedegi batpaqtı basqılaǵan jawıngerlerdey boladı,
Jaratqan Iye, Men olar menen birge bolǵanım ushın,
Olar urısqa shıǵıp,
Dushpanınıń atlıların shermende qıladı[+].

6Yahuda xalqın kúsheytemen,
Yusup áwladın qutqaraman,
Olarǵa rehim qılaman,
Súrginnen[†] qaytarıp alıp kelemen.
Men olardan hesh qashan júz burmaǵanımday boladı,
Sebebi Men olardıń Qudayı Jaratqan Iyemen,
Olarǵa qulaq salaman.
7Efrayım[†] xalqı batır jawıngerlerdey boladı,
Sharap iship alǵanday, júrekleri yoshadı.
Balaları bunı kórip, shadlanadı,
Júrekleri Jaratqan Iyede shadlanadı[+].

8Shopanday shaqırıp, olardı jıynayman,
Men olardı azat qılaman.
Burınǵıday, olar jáne kóbeyedi[+].
9Olardı xalıqlardıń arasına tarqatıp jibersem de,
Uzaq jerlerde Meni esleydi,
Balaları menen birge aman qalıp, qaytıp keledi.
10Olardı Mısırdan[†] qaytarıp alıp shıǵaman,
Assiriya[†] jerinen jıynap alaman.
Olar kóbeygenlikten, óz elindegi jerlerge sıymaydı,
Sonıń ushın, olardı Giladqa[†] hám Lebanonǵa alıp kelemen[+].
11Xalqım apat teńizinen ótedi,
Olar teńizdiń tolqınların tınıshlandıradı,
Nil dáryasınıń túbi qurıp qaladı.
Assiriyanıń tákabbirligi basıladı,
Mısır patshalıq hasasınan ayırıladı[+].
12Xalqımdı Óz kúshim menen qúdiretli qılaman,
Olar Meniń atım menen júredi».
Bular Jaratqan Iyeniń sózi.

#### 11


Izraildıń dushpanlarınıń apatı

1Háy, Lebanon, dárwazalarıńdı ash,
Ot kedr aǵashlarıńdı jaǵıp joq qılsın![+]
2Háy, sárwi aǵashı, dad sal!
Kedr aǵashı quladı,
Ullı terekler joq boldı!
Háy, Bashandaǵı[†] emen aǵashları, dad salıń,
Qalıń toǵaylar kesildi![+]
3Qulaq sal, shopanlardıń shekken páriyadına,
Olardıń ájayıp jaylawları joq boldı!
Qulaq sal, arıslanlardıń aqırǵan dawısına,
Iordan boyındaǵı qalıń toǵay joq boldı![+]


Eki shopan

4Qudayım Jaratqan Iye[†] bılay dedi:

– Soyılıwǵa arnalǵan súriwge shopanlıq qıl. 5Súriwdi satıp alǵanlar, olardı soysa da, ókinbey júripti. Qoylardı satqanlar bolsa: «Jaratqan Iyege[†] alǵıslar bolsın, bayıp kettim!» – deydi. Shopanlar óz súriwlerine janı ashımaydı[+]. 6Men endi elde jasap atırǵan xalıqqa artıq rehim qılmayman, – deydi Jaratqan Iye. – Men olardıń hár birin óz qońsı xalqına hám patshasınıń qolına tapsıraman. Olar eldi ezedi, Men de xalıqtı olardıń qolınan qutqarmayman[+].

7Solay etip, soyılıwǵa arnalǵan súriwge, olardıń ezilgenlerine shopanlıq qıldım. Qolıma eki tayaq aldım, birewin «Írzashılıq», ekinshisin «Birlik» dep atap, súriwdi baqtım. 8Bir aydıń ishinde úsh shopandı quwıp jiberdim. Meniń súriwge bolǵan sabır-taqatım tawısıldı, olar da meni jek kórdi. 9Sonda men súriwge:

– Artıq sizlerdi baqpayman. Óletuǵını ólsin, nabıt bolatuǵını nabıt bolsın, aman qalǵanları bir-biriniń etin jesin, – dedim[+].

10Keyin «Írzashılıq» degen tayaǵımdı alıp, onı sındırdım. Usılay qılıp, Jaratqan Iyeniń barlıq xalıqlar menen dúzgen kelisimin[†] buzǵanın kórsettim. 11Solay etip, kelisim sol kúni buzıldı. Meni gúzetip turǵan súriwdiń ezilgenleri bul istiń Jaratqan Iyeniń jibergen xabarı ekenin túsindi.

12Men olarǵa:

– Eger maqul dep tapsańız, meniń is haqımdı beriń, bolmasa bermey-aq qoyıń, – dedim. Sonda olar maǵan otız shekel[*] gúmisti is haqım ushın ólshep berdi[+].

13Jaratqan Iye maǵan:

– Bunı gúlalshınıń aldına tasla, – dedi. Solay etip, ózleri joqarı dep bahalaǵan otız shekel gúmisti alıp, Jaratqan Iyeniń Úyindegi[†] gúlalshınıń aldına tasladım[+].

14Keyin «Birlik», dep atalǵan ekinshi tayaǵımdı sındırdım. Usılay etip, Yahuda[†] menen Izrail[†] arasındaǵı tuwısqanlıq birlikti buzdım.

15Jaratqan Iye maǵan jáne bılay dedi:

– Bar, jáne bir márte shopanlıq qıl, nadan shopanday háreket et. 16Elge sonday bir shopan jiberemen, ol nabıt bolıp atırǵanlarǵa qaramaydı, joytılǵanlardı izlemeydi, jaraqatlanǵanlarǵa shıpa bermeydi, sawların azıqlandırmaydı. Al semiz qoylardıń góshin jep, tuyaqların julıp taslaydı[+].

17«Hásiret shegeseń, súriwdi tárk etetuǵın nadan shopan!
Qılısh kelsin qolıńa hám oń kózińe,
Pútkilley qurıp qalsın qolıń,
Pútkilley soqır bolsın oń kóziń!»[+]

#### 12


Erusalimniń jeńisi

1Payǵambarshılıq[†] sóz. Bul Jaratqan Iyeniń[†] Izrail[†] haqqında aytqan sózleri:

«Kóklerdi jayıp, jer júziniń negizin qurǵan hám insanǵa ómir demin bergen Jaratqan Iye[†] bılay deydi:[+] 2Erusalimdi[†] dógeregindegi xalıqlardı teńseldiretuǵın sharap kesesi qılaman. Erusalim sıyaqlı Yahuda[†] da qamal ishinde qaladı[+]. 3Sol kúni Men Erusalimdi basqa xalıqlar ushın awır tastay qılaman, onı kóteriwge háreket etkenler ózlerin mayırıp qoyadı. Jer júzindegi barlıq xalıqlar Erusalimge qarsı birigedi. 4Sol kúni, – deydi Jaratqan Iye, – hár bir attı qorqınıshtan sasqalaqlatıp, atqa mingenlerdi es-aqılınan ayıraman. Yahuda xalqına názerimdi salıp, basqa xalıqlardıń barlıq atların soqır qılıp taslayman[+]. 5Sonda Yahudanıń biyleri ishinen: „Qudayı bolǵan Álemniń Jaratqan Iyesine úmit baylaǵan Erusalim xalqı kúsh-qúdiret bulaǵımız“, – dep oylaydı.

6Sol kúni Yahudanıń biylerin otınlardıń ortasında janıp turǵan bir shoq sıyaqlı, dán bawlarınıń arasında janıp turǵan bir shomday qılaman. Ol oń hám soldaǵı, dógerektegi barlıq xalıqlardı jandırıp joq qıladı. Erusalim bolsa, saw-salamat óz jerinde turadı[+].

7Dawıt áwladınıń hám Erusalim turǵınlarınıń dańqı Yahudadan asıp ketpewi ushın, Jaratqan Iye bolǵan Men Yahuda ordasına aldı menen jeńis beremen. 8Men, Jaratqan Iye sol kúni Erusalim turǵınların qorǵayman. Solay etip, arańızdaǵı eń hálsiz adam Dawıttay kúshli, Dawıt áwladı bolsa Quday[†] sıyaqlı, ózlerine basshılıq etken Jaratqan Iyeniń perishtesindey[†] boladı. 9Sol kúni Erusalimge qarsı hújim qılǵan barlıq xalıqlardı joq etiwge kirisemen.

10Dawıttıń áwladı menen Erusalim turǵınlarına miyrim[†] hám duwa etiw ruwxın jiberemen. Olar Maǵan, yaǵnıy ózleri denesin teskenge qaraydı. Olar jalǵız ulı ushın aza tutqanday, azalaydı, tuńǵısh ulı[†] ushın zar jılaǵanday, jılaydı[+]. 11Sol kúni Erusalimdegi aza Megiddo oypatlıǵındaǵı Hadad-Rimmonda bolǵan aza sıyaqlı júdá úlken boladı[+]. 12Pútkil el azalaydı. Hár bir áwlad óz aldına aza tutadı: Dawıt áwladı óz aldına, olardıń hayalları óz aldına, Natan áwladı óz aldına, olardıń hayalları óz aldına, 13Lebiy áwladı óz aldına, olardıń hayalları óz aldına, Shimey áwladı óz aldına hám olardıń hayalları óz aldına aza tutadı. 14Qalǵan barlıq áwladlar da óz aldına aza tutadı. Olardıń hayalları da óz aldına aza tutadı».

#### 13


Gúnadan tazalanıw

1«Sol kúni Dawıt áwladın hám Erusalim[†] turǵınların gúnadan hám haramılıqtan tazalaw ushın aǵıp turǵan bir bulaq boladı[+]. 2Sol kúni elden butlardıń atların óshiremen, artıq olar eske alınbaydı, – deydi Álemniń Jaratqan Iyesi,[†] – jalǵan payǵambarlardı[†] da, napák ruwxtı da joq qılaman[+]. 3Eger jáne birew payǵambarshılıq qılatuǵın bolsa, onıń óz tuwǵan ata-anası: „Sen óleseń, sebebi Jaratqan Iyeniń atı menen jalǵan sóylep tursań“, – deydi. Al ol payǵambarshılıq etken jaǵdayda, onıń óz ata-anası onıń denesin túyrep, óltiredi[+].

4Sol kúni hár bir jalǵan payǵambar ayan kórip, payǵambarshılıq etiwge uyalatuǵın boladı. Payǵambardıń júnli kiyimin kiymeydi hám adamlardı qaytıp aldamaydı[+]. 5Onıń ornına ol: „Men payǵambar emespen, diyxanman. Jaslıǵımnan berli bir adamnıń qolında atızǵa qarayman“, – deydi. 6Birew onnan: „Deneńdegi jaralar qay jerden payda boldı?“ – dep soraǵanda, ol: „Bular doslarımnıń úyinde arttırǵan jaralar“, – dep juwap beredi».


Shopannıń óltiriliwi, súriwdiń tarqap ketiwi

7«Oyan, háy qılısh!
Meniń shopanıma, Meniń jaqınıma qarsı shıq,
– deydi Álemniń Jaratqan Iyesi, –
Shopandı shawıp tasla,
Qoylar tarqalıp ketsin.
Men qozılarǵa qarsı qol kóteremen[+].
8Pútkil elde xalıqtıń úshten ekisi qırılıp, joq boladı,
– deydi Álemniń Jaratqan Iyesi, –
Úshten biri aman qaladı.
9Aman qalǵan úshten birin ottan ótkeremen,
Olardı gúmistey eritip, tazalayman,
Altındı sınaǵanday, sınayman.
Olar Meniń atımdı aytıp shaqıradı,
Men de olarǵa juwap beremen,
„Bular Meniń xalqım“, – deymen,
Olar da Meni: „Jaratqan Iye[†] – bizlerdiń Qudayımız“, – deydi»[+].

#### 14


Sawash hám jeńis

1Mine, Jaratqan Iyeniń[†] húkim kúni kiyatır! Háy, Erusalim[†] xalqı, kóz aldıńızda mal-múlkińiz talan-taraj boladı[+].

2Erusalimge qarsı sawash ashıwı ushın barlıq xalıqlardı bir jerge toplayman. Qala basıp alınıp, jawlar úylerdi tonaydı, hayallardıń namısın ayaq astı qıladı. Qalada jasaytuǵınlardıń jartısı súrginge[†] áketiledi, qalǵanları bolsa, qalada qaldırıladı[+].

3Keyin Jaratqan Iye[†] burın sawash waqtında islegenindey, sol xalıqlarǵa qarsı urısadı. 4Sol kúni Onıń ayaqları Erusalim qalasınıń shıǵısındaǵı Záytún[†] tawınıń ústinde turadı. Záytún tawı ekige bólinedi. Tawdıń ortasında shıǵıstan batısqa qarap ketken keń bir oypatlıq payda boladı. Sonda tawdıń bir tárepi arqaǵa, ekinshi tárepi bolsa, qublaǵa jılısadı[+]. 5Sizler bólingen tawdıń ortasındaǵı oypatlıq arqalı qashasız. Bul oypatlıq Aselge deyin sozıladı. Yahuda[†] patshası Uzziya dáwirinde bolǵan jer silkiniw waqtında qalay qashqan bolsańız, solay qashasız. Sonda Qudayım Jaratqan Iye barlıq perishteler[†] menen birge keledi![+]

6Sol kúni nur bolmaydı, nur taratıp turatuǵın aspan deneleri qarańǵılasadı. 7Kún dawam ete beredi, sonda kúndiz benen túnniń ayırmashılıǵı bolmaydı. Keshte de jaqtı bolıp turadı. Bul qashan júz beretuǵının tek ǵana Jaratqan Iye biledi[+].

8Sol kúni Erusalimnen aǵın suw aǵıp shıǵadı, onıń yarımı shıǵıstaǵı teńizge, qalǵan yarımı batıstaǵı teńizge quyıladı. Suw jazda da, qısta da aǵıp turadı[+].

9Jaratqan Iye pútkil dúnyanıń patshası boladı. Sol kúni Jaratqan Iye jalǵız Quday[†] bolıp, tek ǵana Onıń atı ullılanadı[+].

10Pútkil el Gebadan Erusalimniń qublasındaǵı Rimmonǵa deyin Iordan tegisligindey bolıp qaladı. Al Erusalim bolsa joqarıda bolıp, Benyamin dárwazasınan Birinshi dárwazaǵa hám Múyesh dárwazasına deyin, Xananel minarasınan patshanıń júzim iskenjesine deyin óz ornında qaladı[+]. 11Adamlar sol jerge ornalasıp, tınıshlıq ishinde jasaydı. Erusalim endi qaytıp joq qılınıwǵa tapsırılmaydı.

12Erusalimge qarsı urıs ashqan barlıq xalıqlarǵa Jaratqan Iye mına awır kesellikti jiberip, jazalaydı: ele ayaǵında turǵan waqtında-aq deneleri irip, kózleri uyasında, tilleri awzınıń ishinde shirip ketedi. 13Sol kúni Jaratqan Iye adamlardı úlken albırawshılıqqa túsiredi. Hámme janındaǵı adamnıń qolınan uslap, bir-birine qol kóteredi[+]. 14Yahuda xalqı da Erusalimde urısadı. Dógerektegi barlıq xalıqlardıń baylıǵı, kóp muǵdarda altını, gúmis hám kiyimleri olja etip alınadı. 15Dushpan ordasınıń atları, ǵashırları, túyeleri, eshekleri hám barlıq haywanları sol awır kesellikke shatıladı.

16Erusalimge qarsı sawash ashqanlardan aman qalǵanları bolsa, hár jılı Álemniń Jaratqan Iyesi bolǵan Patshaǵa tájim qılıw ushın hám Qos bayramın[†] nıshanlaw ushın Erusalimge keledi[+]. 17Eger jer júzindegi xalıqlardıń birewi Álemniń Jaratqan Iyesi bolǵan Patshaǵa tájim qılıw ushın Erusalimge kelmese, olardıń elinde jawın jawmaydı[+]. 18Eger Mısır[†] xalqı bayramǵa keliwden bas tartsa, Jaratqan Iye Qos bayramına keliwden bas tartqan basqa xalıqlardıń basına salǵan awır kesellikti olardıń basına da saladı. 19Qos bayramın nıshanlawǵa shıqpaǵan Mısır xalqınıń hám basqa barlıq xalıqlardıń jazası usı boladı.

20Sol kúni atlardıń qońırawlarında «Jaratqan Iyege baǵıshlanǵan», dep jazıladı. Jaratqan Iyeniń Úyindegi[†] qazanlar qurbanlıq[†] orınnıń aldında qollanılatuǵın tabaqlar sıyaqlı muxaddes[†] boladı[+]. 21Erusalim hám Yahudadaǵı hár bir qazan Álemniń Jaratqan Iyesine baǵıshlanadı. Sonda qurbanlıq shalıwǵa kelgenler sol qazanlardı qurbanlıqtıń góshin pisiriw ushın qollanıwına boladı. Sol kúnnen baslap, Álemniń Jaratqan Iyesiniń Úyinde sawdagerler bolmaydı[+].

### Malaxiya

#### Malaxiya

Malaxiya


Alǵí sóz

[1]

[2]

[3]

[4]


#### Alǵí sóz


Malaxiya payǵambardıń kitabı


Kitap haqqında maǵlıwmat

Malaxiya payǵambar Nexemiyanıń zamanlası bolıp, shama menen b. e. sh. 430-jılı xızmet etken. Sol waqıtta Erusalimdegi Ibadatxana qayta qurılıp bolǵan hám Babiloniyaǵa súrgin etilgen yahudiylerdiń kóbisi óz eline qaytıp kelgen edi. Sol dáwirde olardıń watanı Persiya imperiyasınıń qol astında boldı.

Yahudiyler ushın bul júdá qıyın waqıtlar bolıp, kishkene Yahuda úlkesi ullı Persiya imperiyasınıń arzımas bir bólegi bolǵanı ushın, adamlar ózleriniń jarıq keleshegine degen úmitin joytqan edi. Qurılǵan jańa Ibadatxanada Quday Óz saltanatın hám qúdiretin kórsetpegeni ushın, xalıq Onıń sadıq súyispenshiligine hám ádilligine ekilenip qaladı. Sol sebepli olar Qudayǵa kerekli dárejede húrmet-izzet kórsetpey, Ibadatxanaǵa itibarsız boladı hám Qudayǵa maqul bolmaǵan qurbanlıqlar beredi. Olar Qudaydıń nızamlarına ámel qılmaydı, kámbaǵal hám jetim-jesirlerge jaman qatnasta bolıp, hayalları menen ajırasadı. Onnan bir hám sadaqaların Ibadatxanaǵa alıp kelmeydi, bul bolsa Qudaydıń názerinde urlıq edi.

Malaxiya payǵambar xalıqtı eskertedi, Jaratqan Iyeniń keletuǵını haqqında xabar berip, Quday Óz xalqın húkim qılatuǵının, olardı pákleytuǵının aytıp járiyalaydı. Iyemiz keliwinen aldın jol tayarlaytuǵın elshisin jiberetuǵının da aytıp ótedi (3:1). Qudaydıń Óz xalqına beretuǵın bereketi hám xalqınıń jarıq keleshegi haqqındaǵı payǵambarshılıqlar da kitaptan orın alǵan.

#### 1

1Payǵambarshılıq[†] sózi. Jaratqan Iye[†] Malaxiya arqalı Izrail[†] xalqına mına sózlerdi xabarladı:


Jaratqan Iyeniń Izrailǵa bolǵan súyispenshiligi

2Jaratqan Iye: «Men sizlerdi súyip kelemen», – deydi.

Al sizler bolsańız: «Bizlerge bolǵan súyispenshiligińdi qalayınsha kórsetken ediń?» – dep soraysız.

Jaratqan Iye: «Esaw Yaqıptıń[†] aǵası emes pe edi? Sonday bolsa da, Men Yaqıptı súydim,[+] 3al Esawdı jek kórdim. Esawdıń tawlı úlkelerin wayran qılıp, elin shóldiń saǵallarına tapsırdım», – dep juwap beredi[+].

4Eger Esawdıń urpaǵı edomlılar:[†] «Bizler búlginshilikke ushıradıq, biraq wayran bolǵan jerlerimizdi qayta tiklep alamız», – dep aytsa, Álemniń Jaratqan Iyesi[†] bılay dep juwap beredi:

«Olar qayta qursa da, Men jáne wayran qılaman. Sonda olardıń úlkesi Jawızlıq úlkesi dep atalıp, al ózleri Jaratqan Iyeniń qáhárine máńgi ushıraǵan xalıq boladı[+]. 5Bunı óz kózlerińiz benen kórip, sizler: „Jaratqan Iye Izrail shegaralarınıń sırtında da dańqqa iye!“ – dep aytatuǵın bolasız».


Jaratqan Iyeniń ruwxaniylerdi húkim qılıwı

6«Ruwxaniyler![†] Ul ákesine, qul xojayınına húrmet kórsetedi. Eger Men sizlerdiń ákeńiz bolsam, sizlerdiń Maǵan kórsetken húrmetińiz qayaqta? Eger xojayınıńız bolsam, Mennen qorqqanıńız qayaqta?» – deydi Álemniń Jaratqan Iyesi. «Háy, ruwxaniyler, sizler Meniń atımdı húrmetlemey qoydıńız.

Degen menen, sizler: „Seniń atıńa qalayınsha húrmet kórsetpedik?“ – dep soraysız[+].

7Sizler qurbanlıq[†] ornıma haram sadaqalar[†] alıp kelesizler. Solay isleseńiz de, „Bizler Seniń qurbanlıq ornıńdı qalay haramladıq?“ – dep soraysızlar. Biraq „Jaratqan Iyeniń dasturxanın qádirlemesek te boladı“, – dep aytasız[+]. 8Soqır maldı qurbanlıq qılıw nadurıs emes pe? Mayıp yamasa awırıw haywandı qurbanlıq qılıw nadurıs emes pe? Usınday bir haywandı óz hákimińizge aparıp kóriń! Onıń sennen kewli tolar ma eken yamasa ol seni jaqsı qabıllay ma eken?» – deydi Álemniń Jaratqan Iyesi[+].

9«Endi sizlerge Óz miyrim[†]-shápáátimdi kórsetiwim ushın, Maǵan, Qudayǵa jalbarınıń. Biraq sizler Maǵan sonday qurbanlıqlardı usınsańız, onda Men sizlerge miyrimimdi túsirip, qabıl eter me edim?» – deydi Álemniń Jaratqan Iyesi.

10«Qáne endi, arańızdaǵı birińiz biykarǵa qurbanlıq orında ot jaǵılmasın, dep Ibadatxananıń[†] esigin jawıp taslasa, jaqsı bolar edi! Meniń kewlim sizlerden toq emes», – deydi Álemniń Jaratqan Iyesi. «Sizlerdiń sadaqalarıńızdı qabıl etpeymen[+]. 11Óytkeni shıǵıstan batısqa deyingi xalıqlardıń arasında Meniń atım ullı boladı! Hámme jerde Meniń atıma arnap, tútetki tútetiledi, taza qurbanlıqlar beriledi. Sebebi xalıqlar arasında Meniń atım ullı boladı!» – deydi Álemniń Jaratqan Iyesi[+].

12«Al sizler bolsańız: „Jaratqan Iyeniń dasturxanı qádirsiz, ondaǵı sadaqalar arzımas“, – dep Meniń atıma til tiygizesiz. 13Sonıń menen birge, „Qanday awır júk!“ – dep Maǵan murınlarıńızdı girjiytesiz», – deydi Álemniń Jaratqan Iyesi.

«Qurbanlıq ushın urlanǵan, mayıp hám awırıw haywanlardı alıp kelgenińizde, Men solardı sizlerdiń qolıńızdan qabıl etiwim kerek pe?» – deydi Jaratqan Iye. 14«Óz súriwińizden Maǵan, Jaratqan Iyege baǵıshlap usınıwǵa wáde berip qoyǵan erkek haywannıń ornına kemshiligi bar haywandı qurbanlıq qılǵan ótirikshige nálet bolsın! Sebebi Men ullı Patshaman. Xalıqlar Meniń atımnan qorqadı», – deydi Álemniń Jaratqan Iyesi[+].

#### 2

1«Háy ruwxaniyler,[†] endi bul buyrıq sizlerge arnaladı[+]. 2Eger Maǵan qulaq salmasańız hám atımdı húrmet etpeseńiz», – deydi Álemniń Jaratqan Iyesi,[†] «sizlerge nálet jawdırıp, sizlerdiń pátiyalarıńızdı náletke aylandıraman. Álle qashan náletledim, sebebi sizler Meni húrmetlewdi qálemedińler[+].

3Men sizlerdiń áwladlarıńızdı jazalayman. Bayramlarıńızda qurbanlıq[†] qılǵan mallarıńızdıń taslandıların júzlerińizge ılaqtıraman. Sizlerdi usılar menen birge taslap jiberemen[+]. 4Lebiyliler[†] menen dúzgen kelisimimniń[†][*] dawam etiwi ushın, usı buyrıqtı Meniń bergenimdi bilip alasızlar», – deydi Álemniń Jaratqan Iyesi[+]. 5«Lebiyliler menen dúzgen kelisimim ómir hám tınıshlıq beretuǵın kelisim edi. Maǵan húrmet kórsetsin dep, Men olarǵa usılardı bergen edim. Olar Mennen qorqıp, atımdı húrmet etetuǵın edi. 6Olardıń awzında durıs kórsetpe bar edi hám tillerinde hesh qanday ádalatsızlıq joq edi. Olar Meniń menen birge bolıp, tınıshlıq hám tuwrı jolda júretuǵın edi hám kóp adamlardı gúna[†] jolınan qaytaratuǵın edi[+].

7Ruwxaniydiń tilindegi sózler bilimdi saqlaydı hám adamlar onıń awzınan durıs kórsetpe izleydi. Óytkeni ol Álemniń Jaratqan Iyesiniń xabarshısı[+]. 8Degen menen, sizler joldan azǵırılıp kettińiz hám óz úgit-násiyatlarıńız benen kóp adamlardı gúnaǵa jeteledińiz. Meniń lebiyliler menen dúzgen kelisimimdi buzdıńız», – deydi Álemniń Jaratqan Iyesi[+]. 9«Sizler Meniń jollarımdı izlemedińler, Nızamǵa baylanıslı máselelerde adamına qaray is tuttıńlar. Sol sebepten Men de barlıq xalıqtıń aldında sizlerdiń abırayıńızdı túsirip, jerge urdım»[+].


Yahuda xalqınıń Qudayǵa qıyanet etiwi

10Bizlerdiń hámmemizdiń Ákemiz bir emes pe? Bizlerdi Quday[†] jaratqan joq pa? Onday bolsa, ne ushın hár birimiz óz tuwısqanımızǵa qıyanet etip, Qudaydıń ata-babalarımız benen dúzgen kelisimin buzıp atırmız[+]?

11Yahuda xalqı opasızlıq qıldı. Olar Izrailda[†] hám Erusalimde[†] jerkenishli isler isledi: Yahuda[†] basqa qudaylarǵa tabınatuǵın qızlarǵa úylenip, Jaratqan Iyeniń súygen muxaddes[†] Ibadatxanasın[†] haramladı[+]. 12Bunı islegen adam kim bolıwına qaramastan, ol Álemniń Jaratqan Iyesine qurbanlıqlar alıp kelse, Jaratqan Iye[†] onı Yaqıptıń[†] shatırlarınan joq qılsın!

13Sizler islep atırǵan jáne bir is bar: Jaratqan Iyeniń qurbanlıq ornın kóz jaslar menen toltırıp jibergensiz, dad salıp, hásiret shegip atırsız. Sebebi Jaratqan Iye sizlerdiń alıp kelgen qurbanlıqlarıńızdı qabıl etpey atır, Ol bulardan ırazı emes. 14«Ne ushın?» – dep soraysızlar. Sebebi sizler jas waqtıńızda úylengen hayalıńızǵa qıyanet ettińler. Ol sizlerdiń ómirlik joldasıńız, nekeli hayalıńız edi. Jaratqan Iyeniń Ózi ekewińizdiń arańızda gúwa bolǵan edi.

15Quday sizlerdi bir dene hám bir ruwx qılıp jaratpadı ma? Ne ushın bir qıldı? Óytkeni Ol Ózine ayrıqsha bolǵan bir urpaq izlegen edi. Sonlıqtan ózlerińizge ıqtıyat bolıń, hesh birińiz jaslıqta úylengen hayalıńızǵa qıyanet etpeń.

16«Men nekeniń buzılıwın jek kóremen», – deydi Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye. «Hayalına usınday jawızlıq islegen adamnan jerkenemen», – deydi Álemniń Jaratqan Iyesi. Sonlıqtan abaylı bolıńlar hám qıyanet etpeńler[+].


Húkim kúni jaqın qaldı

17Sizler sózlerińiz benen Jaratqan Iyeni sharshatıp jiberdińler.

Sizler: «Bizler Onı qalay sharshattıq?» – dep soraysız. Al sizler Onı: «Jamanlıq qılǵan hár bir adam Jaratqan Iyeniń aldında jaqsıdur, Onıń kewli olardan tolıdur», – dep sharshattıńız. Jáne de: «Qáne, ádillikti saqlaytuǵın Quday qayda ózi?» – dep soraysız[+].

#### 3

1«Mine, Men Óz xabarshımdı jiberemen. Ol Meniń aldımda jol tayarlaydı. Sizler kóriwdi ańsap júrgen kelisimniń[†] xabarshısı kiyatır. Sizler izlep atırǵan Iye[†] tosattan Óz Ibadatxanasına[†] keledi», – deydi Álemniń Jaratqan Iyesi.[†][+]

2Biraq Ol kelgende, kim shıday aladı? Ol payda bolǵanda, kim tura aladı? Sebebi Ol taplap tazalaytuǵın ot sıyaqlı, kir juwıwshınıń sabını sıyaqlı boladı[+]. 3Ol gúmisti eritip tazalap alatuǵın adam sıyaqlı húkim taxtına otırıp, lebiylilerdi[†] pákleydi. Awa, altın hám gúmisti tazalaǵanday etip, tazalaydı. Sonda olar Jaratqan Iyege tuwrı jol menen qurbanlıqlar[†] usınatuǵın boladı[+]. 4Keyin ótken kúnlerdegidey, burınǵı jıllardaǵı sıyaqlı, Yahuda[†] hám Erusalimde[†] usınılǵan sadaqalar[†] Jaratqan Iyege maqul boladı.

5«Sonda sizlerdi húkim qılıw ushın baraman. Mennen qorqpaǵanlarǵa: juldız izertlewshilerge, buzıqlıq qılǵanlarǵa, jalǵan ant ishkenlerge, jumısshınıń is haqısın bermegenlerge, jetim-jesirlerdi eziwshilerge hám kelgindilerdiń huqıqın sheklegenlerge qarsı shıǵıp, olardı tezlik penen áshkaralayman», – deydi Álemniń Jaratqan Iyesi[+].


Onnan birlerdi urlaw

6«Men Jaratqan Iyemen, Men hesh waqıtta ózgermeymen. Sonıń ushın, sizler joq bolıp ketpedińler, háy, Yaqıp[†] urpaqları![+] 7Sizler ata-babalarıńızdıń dáwirinen baslap, Meniń qaǵıydalarımnan júz burıp, oǵan ámel qılmay kiyatırsız. Endi táwbe qılıp, Meniń aldıma kelińler. Sonda Men de sizlerge qaytıp baraman», – deydi Álemniń Jaratqan Iyesi.

«Biraq sizler: „Ne sebepten táwbe qılıwımız kerek?“ – dep soraysızlar.

8Adamzat Qudaydan bir nárse urlawı múmkin be? Al sizler bolsa, Mennen urlap atırsızlar. „Sennen ne urlappız?“ – dep soraysız.

Sizler onnan biri menen sadaqalardı urlap atırsızlar! 9Sizler ǵarǵısqa ushıradıńlar. Sebebi sizler – pútkil xalıq Mennen urlap atırsız[+]. 10Úyimde azıq-awqat bolıwı ushın, barlıq onnan birlerińizdi zatlar saqlanatuǵın bólmege alıp kelińler. Meni usılayınsha sınap kórińler», – deydi Álemniń Jaratqan Iyesi. «Sonda aspan qaqpaqların ashaman, sizlerdiń ústińizge bereket jawdırıp, tolıp tastıraman[+]. 11Eginlerińizdi shegirtkelerdiń jep ketiwine jol qoymayman hám júzim baǵlarıńız jemissiz qalmaydı», – deydi Álemniń Jaratqan Iyesi. 12«Sonda barlıq xalıqlar sizlerdi: „Qanday baxıtlı xalıq“ – dep ataydı. Sebebi sizlerdiń elińiz ájayıp bir jer boladı», – deydi Álemniń Jaratqan Iyesi.

13«Sizler Maǵan qarsı jaman sózler sóyledińiz», – deydi Jaratqan Iye. «Sonda da sizler: „Bizler Saǵan qarsı ne aytıp edik?“ – dep soraysız. 14Sizler bılay dep aytqan edińiz: „Qudayǵa xızmet etiwdiń paydası joq. Álemniń Jaratqan Iyesiniń talapların orınlawdıń, Onıń aldında aza tutqan adamday bolıp júriwdiń bizlerge ne keregi bar[+]? 15Al endi bizler menmenlerdi baxıtlı dep esaplaymız. Jawızlıq qılıwshılar tabısqa erisip atır. Mine, Qudaydı sınaǵanlar jazadan aman qalıp atır“»[+].

16Biraq Jaratqan Iyeden qorqatuǵınlar óz ara sáwbetlesti. Jaratqan Iye olardıń sáwbetine qulaq salıp, tıńladı. Jaratqan Iyeden qorqıp, Onıń atın sıylaǵanlar ushın, Onıń aldında bir estelik kitabı jazıldı[+].

17«Men belgilegen sol kúnde, olar Meniń ǵáziynem boladı», – deydi Álemniń Jaratqan Iyesi. «Áke[†] ózine boysınǵan ulına qanday miyrim[†] kórsetse, Men de olarǵa sonday miyrim kórsetemen[+]. 18Sol waqıtta sizler haq adam menen jawız adamnıń, Qudayǵa xızmet etken adam menen xızmet etpegen adamnıń arasındaǵı ayırmashılıqtı jáne kóresiz»[+].

#### 4


Jaratqan Iyeniń ullı kúni

1«Mine, sol kún jaqınlap qaldı. Ol lawlap janıp turǵan tandırǵa megzeydi. Sonda menmenler menen jawızlıq qılıwshılar saban sıyaqlı bolıp qaladı. Sol kúni olardıń hámmesi jaǵıp jiberiledi», – deydi Álemniń Jaratqan Iyesi.[†] «Olardıń tamırı da, shaqası da qalmaydı[+]. 2Al sizler, Meniń atıma húrmet kórsetetuǵınlar ushın, nurları menen shıpa beretuǵın ádillik quyashı shıǵadı. Sonda sizler qoradan shıqqan buzawday sekirip oynap, shadlanasızlar[+]. 3Jawızlardı basqılap taslaysızlar. Awa, Men usılardı ámelge asırǵan kúni, olar ayaǵıńızdıń astındaǵı topıraq sıyaqlı bolıp qaladı», – deydi Álemniń Jaratqan Iyesi.

4«Qulım Muwsanıń Nızamın, pútkil Izrail[†] xalqı ushın Xoreb tawında Muwsaǵa bergen qaǵıydalardı hám kórsetpelerdi esińizge alıń[+].

5Jaratqan Iyeniń ullı hám qorqınıshlı kúni kelmesinen aldın, Men sizlerge payǵambar[†] Iliyastı jiberemen[+]. 6Men kelip, pútkil eldi ǵarǵap, joq qılmawım ushın, ol ákelerdiń júreklerin balalarına, balalardıń júreklerin ákelerine qaratıp, jarastıradı»[+].

## Jańa Kelisim

### Jańa Kelisim

Jańa Kelisim


Matta

Mark

Luka

Yuxan

Elshiler

Yaqıp

1 Petr

2 Petr

1 Yuxan

2 Yuxan

3 Yuxan

Yahuda

Rimliler

1 Korinfliler

2 Korinfliler

Galatiyalılar

Efesliler

Filipliler

Kolosalılar

1 Salonikalılar

2 Salonikalılar

1 Timofey

2 Timofey

Titus

Filimon

Evreyler

Ayan


### Matta

#### Matta

Matta


Alǵí sóz

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]


#### Alǵí sóz


Matta jazǵan Xosh Xabar


Kitap haqqında maǵlıwmat

Bul kitaptı Iysanıń shákirti Matta jazǵan. Ol aldın salıqshı bolǵan (Mat 9:9-13). Matta Iysanıń islerin kórip, gúwa bolǵan hám sózlerin esitken on eki elshiniń biri edi. Ol óz Ustazınıń ómiri hám xızmeti haqqında bayanlaydı. Matta bul kitapta Iysanıń Eski Kelisimdegi wáde etilgen Qutqarıwshı Masiyx ekenin aytadı. Ol bunı dálillew ushın, Eski Kelisimdegi payǵambarshılıqlardıń Iysanıń ómiri hám xızmeti arqalı orınlanǵanın atap ótedi hám Qutqarıwshı Masiyx haqqında jazılǵan Eski Kelisimdegi kóp ayatlardı keltiredi.

Kitap Iysa Masiyxtıń shejiresi menen baslanadı, shejirege Ibrayımnan baslap, Iysaǵa deyingi áwladlar kiritilgen, jáne de, Iysanıń Dawıttıń Urpaǵı ekenine úlken itibar berilgen. Sonıń menen birge, yahudiyler kútken Aspan Patshalıǵı haqqında jiyi-jiyi aytıp, Iysanı Dawıt patshanıń urpaǵınan shıqqan Patsha sıpatında súwretleydi. Biraq Onıń Patshalıǵı bul dúnyada emes, al adamlardıń ishinde ekenin atap ótedi.

Matta óz kitabında Iysanıń tek yahudiy xalqınıń emes, al pútkil adamzattıń Qutqarıwshısı ekenligin hám Onıń dúnyadaǵı barlıq adamlardıń gúnaları ushın qurban bolıp, úshinshi kúni ólimnen qayta tirilgenin aytadı. Kitaptıń aqırında 28:18-20 ayatlarda Iysa Óz shákirtlerine ullı tapsırma beredi.

#### 1


Iysa Masiyxtıń shejiresi


(Luk 3:23-38)

1[•]Ibrayım hám Dawıttıń urpaǵı Iysa Masiyxtıń[†][*] shejiresi mınaday:[+]

2Ibrayımnan Ísaq tuwıldı. Ísaqtan Yaqıp[†] tuwıldı. Yaqıptan Yahuda[†] hám onıń aǵa-inileri tuwıldı[+]. 3Yahuda menen Tamaradan Peres hám Zerax tuwıldı. Peresten Xesron tuwıldı. Xesronnan Ram tuwıldı[+]. 4Ramnan Amminadab tuwıldı. Amminadabtan Naxshon tuwıldı. Naxshonnan Salmon tuwıldı[+]. 5Salmon menen Raxabtan Boaz tuwıldı. Boaz benen Ruttan Obid tuwıldı. Obidten Ishay tuwıldı[+]. 6Ishaydan Dawıt patsha tuwıldı.

Dawıt penen burın Uriyanıń jubayı bolǵan hayaldan Sulayman tuwıldı[+]. 7Sulaymannan Rexabam tuwıldı. Rexabamnan Abiya tuwıldı. Abiyadan Asa tuwıldı[+]. 8Asadan Ehoshafat tuwıldı. Ehoshafattan Ehoram tuwıldı. Ehoramnan Uzziya tuwıldı[+]. 9Uzziyadan Iotam tuwıldı. Iotamnan Axaz tuwıldı. Axazdan Xizkiya tuwıldı. 10Xizkiyadan Menashshe tuwıldı. Menashsheden Amon tuwıldı. Amonnan Ioshiya tuwıldı. 11Babiloniyaǵa[†] súrgin[†] etilgende, Ioshiyadan Exoniya[*] hám onıń inileri tuwıldı[+].

12Babiloniyaǵa súrgin etilgennen keyin, Exoniyadan Shealtiel tuwıldı. Shealtielden Zerubbabel tuwıldı[+]. 13Zerubbabelden Abihud tuwıldı. Abihudtan Elyakim tuwıldı. Elyakimnen Azor tuwıldı. 14Azordan Sadoq tuwıldı. Sadoqtan Axim tuwıldı. Aximnen Elihud tuwıldı. 15Elihudtan Elazar tuwıldı. Elazardan Mattan tuwıldı. Mattannan Yaqıp tuwıldı. 16Yaqıptan Máriyamnıń kúyewi Yusup tuwıldı. Máriyamnan Masiyx dep atalǵan Iysa tuwıldı[+].

17Solay etip, hámmesi bolıp: Ibrayımnan Dawıtqa deyin on tórt urpaq, Dawıttan Babiloniyaǵa súrgin etiliwge deyin on tórt urpaq, Babiloniyaǵa súrgin etilgennen Masiyxqa deyin on tórt urpaq.


Iysa Masiyxtıń tuwılıwı


(Luk 2:1-7)

18[•]Iysa Masiyxtıń tuwılıwı bılay boldı: Onıń anası Máriyam Yusupke atastırılǵannan keyin, olar qosılmastan burın, Máriyamnıń Muxaddes Ruwxtan[†] hámiledar ekenligi bilindi[+]. 19Onıń kúyewi Yusup haq adam bolıp, Máriyamdı uyatqa qaldırmayın dep, oǵan úyleniwden jasırın túrde bas tartıwdı oyladı[+]. 20Ol usılay oylap júrgende, Jaratqan Iyeniń[†] bir perishtesi[†] onıń túsine enip:

– Háy, Dawıttıń urpaǵı Yusup! Sen Máriyamdı ózińe hayallıqqa alıwǵa qorqpa. Onıń ishindegi balası Muxaddes Ruwxtan. 21Máriyam ul tuwadı. Sen onıń atın Iysa[*] dep qoyasań, sebebi Ol Óz xalqın gúnalarınan qutqaradı, – dedi[+].

22Bulardıń hámmesi Jaratqan Iyeniń payǵambar[†] arqalı aldın ala aytqan mına sózleriniń orınlanıwı ushın boldı:[+]

23«Mine, qız hámiledar bolıp Ul tuwadı. Onıń atın Immanuel dep qoyadı»[*].

Immanuel – «Quday[†] bizler menen birge» degen mániste.

24Yusup uyqıdan turǵannan soń, Jaratqan Iyeniń perishtesiniń buyırǵanın islep, Máriyamǵa úylendi. 25Biraq Máriyam ulın[*] tuwǵansha, Yusup oǵan jaqınlaǵan emes. Bala tuwılǵannan keyin, ol balanıń atın Iysa dep qoydı.

#### 2


Juldız izertlewshiler

1Iysa Yahudiyanıń[†] Beytlehem qalasında, patsha Hirodtıń zamanında tuwıldı. Uzaq waqıt ótpey, Erusalim[†] qalasına kúnshıǵıstan juldız izertlewshiler kelip:[+]

2– Yahudiylerdiń[†] jańa tuwılǵan Patshası qayaqta eken? Óytkeni bizler kúnshıǵısta Onıń juldızın kórip, Oǵan tabınıwǵa keldik, – dep soradı[+].

3Bunı esitken patsha Hirod hám onıń menen birge pútkil Erusalim qalası tınıshsızlanıp qaldı. 4Hirod xalıqtıń barlıq bas ruwxaniylerin[†] hám diniy muǵallimlerin[†] jıynap alıp, olardan Masiyxtıń[†] qay jerde tuwılıwı tiyis ekenin soradı.

5Olar bılay dedi:

– Yahudiyadaǵı Beytlehemde. Sebebi payǵambar[†] arqalı mınaday sózler jazılǵan:

6«Háy, Yahuda[†] jerindegi Beytlehem!
Yahudadaǵı baslı qalalardan sen hesh kem emesseń!
Óytkeni Meniń xalqım Izraildı[†] baǵatuǵın Kósem
Sennen shıǵadı»[*][+].

7Sonda Hirod juldız izertlewshilerdi jasırın shaqırtıp, olardan juldızdıń shıqqan waqtın bilip aldı. 8Olardı Beytlehemge jiberip:

– Barıp, Náreste haqqında jaqsılap bilip alıń. Onı tapqannan keyin, maǵan xabar beriń, men de barıp Oǵan tabınayın, – dedi.

9Olar patshanıń sózin esitip bolıp, júrip ketti. Sonda ózleri kúnshıǵısta kórgen juldız olardıń aldında júrip, jol kórsetti hám Náreste jatqan úydiń ústinde toqtadı. 10Juldızdı kórgende, olar qattı quwandı. 11Úyge kirip, Náresteni hám Onıń anası Máriyamdı kórdi de, Náresteniń ayaǵına jıǵılıp, Oǵan tabındı. Ózleriniń ǵáziyne ıdısların ashıp, Oǵan altın, ladan hám mirra[*] degen xosh iyisli zatlardı sıyǵa berdi[+]. 12Olar Hirodqa qaytıp barmaw haqqında túslerinde eskertilgenlikten, basqa bir jol menen óz ellerine qaytıp ketti[+].


Mısırǵa qashıw

13Juldız izertlewshiler ketkennen keyin, Jaratqan Iyeniń[†] bir perishtesi[†] Yusuptiń túsine enip:

– Ornıńnan tur da, Náreste menen anasın alıp, Mısırǵa[†] qash! Saǵan ózim xabar bergenimshe, sol jerde bol! Sebebi Hirod Náresteni óltiriw ushın izlemekte, – dedi.

14Yusup turdı da, Náreste menen anasın alıp, tún ishinde Mısırǵa qashıp ketti. 15Hirodtıń ólimine shekem sol jerde boldı. Solay etip, Jaratqan Iyeniń: «Ulımdı Mısırdan shaqırıp aldım»[*], – dep payǵambar arqalı aldın ala aytqan sózleri orınlandı[+].

16Al Hirod juldız izertlewshilerdiń aldap ketkenin túsinip, qattı ashıwlandı. Juldız izertlewshilerden waqıttı bilip alǵan ol Beytlehemdegi hám onıń dógeregindegi eki jasqa shekemgi ul balalardıń hámmesin óltiriwdi buyırdı. 17Solay etip, Eremiya payǵambar arqalı aytılǵan mına sózler orınlandı:[+]

18«Ramadan bir dawıs esitildi,
Qattı zarlap jılaǵan.
Balaların joqlap jılar Rahila.
Jubanǵısı kelmes, óytkeni joq endi olar»[*][+].


Mısırdan Nasıraǵa qaytıw

19Hirod ólgennen keyin, Jaratqan Iyeniń bir perishtesi Mısırda Yusuptiń túsine enip:

20– Ornıńnan tur da, Náreste menen anasın alıp, Izrail eline qayt. Sebebi Náresteni óltirmekshi bolǵanlar óldi, – dedi.

21Yusup turıp, Náreste menen anasın alıp, Izrail eline qayttı. 22Biraq Yahudiyada Hirodtıń ornına balası Arxelay patsha bolıp otırǵanın esitip, Yusup ol jerge barıwǵa qorqtı. Túsinde ayan arqalı eskertilgen ol Galila úlkesine[†] ketip, 23Nasıra degen qalaǵa ornalastı. Solay etip, «Ol nasıralı dep ataladı», dep payǵambarlardıń aldın ala aytqanları orınlandı[+].

#### 3


Shomıldırıwshı Yaqıyanıń wazı


(Mrk 1:1-8; Luk 3:1-18; Yuxn 1:19-28)

1[•]Sol kúnleri shomıldırıwshı Yaqıya kelip, Yahudiya[†] úlkesiniń shól dalasında:[+]

2– Táwbe etińler! Sebebi Aspan Patshalıǵı[†][*] jaqınladı, – dep járiyaladı[+].

3Iyshaya payǵambar[†] arqalı mınaday dep aldın ala aytılǵan adam usı Yaqıya edi:

«Shól dalada baqırǵan bir dawıs esitiledi:
„Iyemizge jol tayarlańlar,
Onıń júretuǵın jolların dúzetińler!“»[*][+]

4Yaqıya túyeniń júninen kiyim kiygen, belin teri qayıs penen buwǵan bolıp, onıń awqatı shegirtke menen jabayı hárreniń palı edi[+].

5Sol waqıtta Erusalimniń,[†] pútkil Yahudiya úlkesiniń hám Iordannıń pútkil dógereginiń turǵınları onıń aldına bardı 6hám ózleriniń gúnaların moyınlap, Iordan dáryasında shomıldırıldı[+]. 7Yaqıya ózine kóp pariseyler[†] menen saddukeylerdiń[†][*] suwǵa shomıldırılıwǵa[*] kiyatırǵanın kórip, olarǵa:

– Háy, uwlı jılanlardıń tuqımları! Keleshektegi qáhárli jazadan qutılıwdı sizlerge kim úyretti[+]? 8Táwbe etkenińizge ılayıq jemis berińler! 9Jáne: «Ata tegimiz Ibrayım ata-ǵo!» – dep ishlerińizden oylamańlar. Sizlerge aytatuǵınım: Quday[†] Ibrayımǵa mına taslardan da urpaq jasap bere aladı[+].

10Tereklerdiń tamırında házirdiń ózinde-aq balta jatır. Jaqsı miywe bermeytuǵın hár bir terek shabılıp, otqa taslanadı[+]. 11Táwbe etkenińizdiń belgisi retinde, men sizlerdi suw menen shomıldıraman. Biraq mennen keyin Keliwshi mennen de qúdiretli: men Onıń ayaq kiyimin sheshiwge de ılayıqlı emespen. Ol sizlerdi Muxaddes Ruwx[†] hám ot penen shomıldıradı[+]. 12Onıń jabası qolında. Ol Óz qırmanın tazalap, biydayın ǵállexanasına jıynaydı, al sabanın sónbes otqa jandıradı, – dedi[+].


Iysanıń shomıldırılıwı


(Mrk 1:9-11; Luk 3:21-22)

13[•]Sonda Iysa Yaqıya tárepinen shomıldırılıw ushın Galiladan Iordan dáryasına, Yaqıyanıń qasına keldi. 14Biraq Yaqıya Onı irkip:

– Seniń qolıńnan shomıldırılıwǵa men mútájben-ǵo! Sen nege maǵan kiyatırsań? – dedi.

15Biraq, Iysa oǵan juwap berip:

– Endi ırazı bol, pútkil haqlıqtı[*] bizler usılayınsha orınlawǵa tiyislimiz, – dedi.

Sonnan soń, Yaqıya Oǵan qayılshılıq berdi.

16Iysa shomıldırılıp, dárriw suwdan shıqtı. Mine, aspan ashılıp, Ol Qudaydıń Ruwxınıń[†] Óziniń ústine kepter pishininde túsip kiyatırǵanın kórdi[+]. 17Sonda aspannan:

– Bul – Meniń súyikli Ulım, Men Oǵan ırzaman! – degen saza esitildi[+].

#### 4


Iysanıń sınalıwı


(Mrk 1:12-13; Luk 4:1-13)

1[•]Sonnan soń, shaytan[†] sınasın dep, Muxaddes Ruwx[†] Iysanı shólge alıp bardı. 2Iysa sol jerde qırıq kún, qırıq tún oraza tutıp, aqırı ash boldı[+]. 3Sonda azǵırıwshı shaytan Onıń qasına kelip:

– Eger Sen Qudaydıń Ulı[†] bolsań, mına taslarǵa buyır, olar nanǵa aylansın! – dedi[+].

4Iysa juwap qaytarıp:

«Adam tek ǵana nan menen emes, al Qudaydıń awzınan shıqqan hár bir sóz benen jasaydı»[*], –

dep aytılǵan, – dedi[+].

5Sonnan soń, shaytan Onı muxaddes[†] qala Erusalimge[†] alıp barıp, Ibadatxananıń[†] tóbesine turǵızıp qoydı da,[+] 6Oǵan:

– Eger Sen Qudaydıń Ulı bolsań, tómen sekir. Sebebi bılay dep jazılǵan:

«Ol perishtelerine[†] buyrıq beredi.
Ayaǵıńdı tasqa urıp almawıń ushın,
Olar Seni qollarında alıp júredi»[*], – dedi[+].

7Iysa oǵan:

– «Qudayıń Jaratqan Iyeni[†] sınama!»[*] – dep te jazılǵan, – dedi[+].

8Jáne shaytan Onı júdá biyik bir tawǵa aparıp, Oǵan dúnyanıń barlıq patshalıqları menen olardıń sán-saltanatın kórsetip:

9– Eger ayaǵıma jıǵılıp, maǵan tabınsań, usılardıń hámmesin Saǵan beremen, – dedi.

10Sonda Iysa oǵan:

– Joq bol kózimnen, shaytan!

«Qudayıń Jaratqan Iyege sıyınıp, tek Oǵan xızmet et!»[*] –

dep Muxaddes Jazıwda aytılǵan, – dedi[+].

11Sonnan keyin, shaytan Onıń qasınan ketti. Sonda perishteler kelip, Iysaǵa xızmet etti[+].


Iysanıń Óz xızmetin baslawı


(Mrk 1:14-15; Luk 4:14-15)

12[•]Iysa Yaqıyanıń tutqınǵa alınǵanın esitip, Galila úlkesine[†] qaytıp ketti[+]. 13Ol Nasıra qalasın qaldırıp, Zebulon hám Naftaliy dógeregindegi kóldiń jaǵasında jaylasqan Kaparnahum qalasına kelip ornalastı[+]. 14Solay etip, Iyshaya payǵambar[†] arqalı aytılǵan mına sózler orınlandı:[+]

15«Háy, Zebulon jeri menen Naftaliy jeri,
Teńizge baratuǵın joldaǵı,
Iordannıń arǵı jaǵasındaǵı,
Basqa milletler jasaytuǵın Galila eli!
16Qarańǵılıqta jasaǵan xalıq
Úlken bir jarıqtı kórdi.
Ólim qarańǵısında jasaǵanlar ushın,
Jaqtılıq nurı tústi»[*][+].

17Sol waqıttan baslap, Iysa:

– Táwbe etińler! Sebebi Aspan Patshalıǵı[†] jaqınladı! – dep járiyalay basladı.


Iysanıń dáslepki shákirtleri


(Mrk 1:16-20; Luk 5:1-11)

18[•]Iysa Galila kóliniń jaǵasında júrgende, kólge aw salıp atırǵan eki aǵalı-inilini: Petr dep atalǵan Shimondı hám onıń inisi Andreydi kórdi. Olar balıqshılar edi[+]. 19Iysa olarǵa:

– Meniń izime erińler! Men sizlerdi adamlardı awlaytuǵın awshılar[*] qılaman, – dedi[+].

20Olar dárriw awların taslap, Onıń izine erdi[+].

21Sol jerden ketip baratırıp, Ol basqa eki aǵalı-inilini: Zebedeydiń ulı Yaqıptı[†] hám onıń inisi Yuxandı kórdi. Olar ákesi Zebedey menen birge qayıqta awların jamap otırǵan edi. Iysa olardı da shaqırdı. 22Olar dárriw qayıqtı da, ákesin de qaldırıp, Onıń izine erdi.


Iysanıń awırıwlarǵa shıpa beriwi


(Luk 6:17-19)

23[•]Iysa pútkil Galila úlkesin aralap júrdi. Olardıń májilisxanalarında[†] tálim berdi hám Aspan Patshalıǵı tuwralı Xosh Xabardı[†] járiyalap, xalıqtaǵı hár qanday awırıw hám hálsizlikti shıpalaytuǵın edi[+]. 24Iysa tuwralı xabar pútkil Siriyaǵa jayıldı. Barlıq awırıw adamlardı, túrli sırqaw hám dártke ushıraǵanlardı, jin[†] urǵanlardı, qoyanshıq hám láń bolǵanlardı Oǵan alıp keldi. Iysa olarǵa shıpa berdi[+]. 25Onıń izine Galiladan, Dekapolisten, Erusalimnen, Yahudiyadan[†] hám Iordannıń arǵı jaǵınan kelgen kóp xalıq erip júrdi[+].

#### 5


Tawdaǵı waz

1Iysa alamandı kórip, bir tawǵa shıqtı. Ol otırǵannan keyin, shákirtleri qasına keldi. 2Iysa olarǵa bılay dep tálim bere basladı:


Haqıyqıy baxıtlılıq


(Luk 6:20-23)

3[•]– Qudayǵa mútáj ekenligin túsingenler baxıtlı!
Aspan Patshalıǵı[†] olardiki![+]
4Qayǵırıp júrgenler baxıtlı!
Olar jubanısh tabadı[+].
5Kishipeyilliler baxıtlı!
Olar jer júzine iyelik etedi[+].
6Haqlıqtı ańsap, oǵan umtılǵanlar baxıtlı!
Quday[†] olardı tolıq qanaatlandıradı[+].
7Miyrim[†]-shápáátliler baxıtlı!
Olar miyrim-shápáát aladı[+].
8Pák kewilliler baxıtlı!
Olar Qudaydı kóredi[+].
9Jarastırıwshılar baxıtlı!
Olar Qudaydıń balaları dep ataladı[+].
10Haqlıq ushın quwdalanǵanlar baxıtlı!
Aspan Patshalıǵı olardiki.

11Adamlar sizlerdi Men sebepli xorlasa, quwdalasa, hár túrli ótirik sózler menen jamanlasa, sizler baxıtlısızlar![+] 12Quwanıńlar hám shadlanıńlar! Óytkeni sizlerdiń aspandaǵı sıyıńız úlken. Sizlerden burınǵı payǵambarlardı[†] da usılay quwdalaǵan[+].


Duz hám nur


(Mrk 9:50; Luk 14:34-35)

13[•]– Sizler – dúnyanıń duzısızlar. Biraq duz óz kúshin joytsa, onı qalay jáne shorlı qılıwǵa boladı? Onda ol hesh nársege jaramaydı, tek shıǵarıp taslanıp, adamlardıń ayaǵı astında basılıp qaladı.

14Sizler – dúnyanıń nurısızlar. Taw basına salınǵan qala jasırın bolıp qalmaydı[+]. 15Sonday-aq shıranı jaqqannan soń, onı ıdıstıń astına emes, al shıra qoyǵıshqa qoyadı, sonda ol úydegilerdiń hámmesine óz jaqtısın túsiredi[+]. 16Sol sıyaqlı, sizlerdiń nurıńız adamlardıń aldında jarqıray bersin. Adamlar sizlerdiń jaqsı islerińizdi kórip, aspandaǵı Ákeńizdi dańqqa bólesin![+]


Muxaddes Nızam tuwralı

17– Sizler Meni Muxaddes[†] Nızamdı yamasa payǵambarlardıń Jazıwların biykar etiwge keldi, dep oylamańlar. Men biykar etiw ushın emes, al orınlaw ushın keldim[+]. 18Sizlerge shının aytıp turman: aspan menen jer joyılmaǵansha, Muxaddes Nızamnıń bir háribi de, bir noqatı da joyılmaydı, barlıǵı da orınlanıwı tiyis[+]. 19Solay etip, kim de kim usı buyrıqlardıń eń kishi birewin buzıp, adamlarǵa da solay úyretse, ol Aspan Patshalıǵında eń kishi bolıp sanaladı. Al kim de kim olardı orınlap, adamlarǵa úyretse, ol Aspan Patshalıǵında ullı bolıp sanaladı[+]. 20Meniń sizlerge aytatuǵınım: eger sizlerdiń haqlıǵıńız diniy muǵallimler[†] menen pariseylerdikinen[†] artıq bolmasa, sizler Aspan Patshalıǵına kirmeysiz[+].


Ǵázep tuwralı

21– «Adam óltirme! Kim de kim adam óltirse, ol húkim etiliwge tiyisli»[*], – dep burınǵılarǵa aytılǵandı esitkensiz[+]. 22Al Meniń sizlerge aytatuǵınım: kim de kim tuwısqanına biykarǵa[*] ǵázeplense, ol húkim etiliwi tiyis. Kim de kim tuwısqanın masqaralap, oǵan: «Aqılsız adamsań!» dese, joqarǵı keńes[†] tárepinen húkim etiliwi tiyis. Al kim de kim tuwısqanına: «Aqmaq!» dese, dozaq otına túsiwi tiyis[+]. 23Sonlıqtan eger de sen qurbanlıǵıńdı qurbanlıq[†] orınǵa alıp kelgenińde, tuwısqanıńnıń saǵan ókpeli ekeni sol jerde esińe tússe, 24qurbanlıǵıńdı sol jerde, qurbanlıq orınnıń aldında qaldırıp, áweli tuwısqanıńa barıp, onıń menen jarasıp al! Sońınan qaytıp kelip, qurbanlıǵıńdı Qudayǵa ber.

25Birew saǵan qarsı daw kóterip, seni qazıxanaǵa alıp baratırǵanda, onıń menen tezirek jarasıp al. Olay etpeseń, ol seni qazınıń aldına aparadı, qazı seni saqshıǵa tapsırıp, qamatıp taslaydı[+]. 26Saǵan shının aytaman: sońǵı tiyinińdi tólep tawıspaǵanıńsha, ol jerden shıǵa almaysań.


Neke hadallıǵın buzıw hám ajırasıw tuwralı

27– Sizler: «Neke hadallıǵın buzba!»[*] – degendi esitkensiz[+]. 28Al Meniń sizlerge aytatuǵınım: kim de kim basqa bir hayalǵa buzıq niyet penen qarasa, ol álle qashan-aq, kewlinde onıń menen neke hadallıǵın buzǵan boladı[+]. 29Eger seni oń kóziń azǵırsa, onı oyıp tasla. Sebebi pútkil deneńniń dozaqqa taslanǵanınan góre, bir músheńniń joq bolǵanı saǵan jaqsıraq boladı. 30Eger seni oń qolıń azǵırsa, onı shawıp tasla. Pútkil deneńniń dozaqqa túskeninen góre, bir músheńniń joq bolǵanı saǵan jaqsıraq boladı[+].

31[•]Taǵı da: «Kim de kim óz hayalı menen ajıraspaqshı bolsa, oǵan talaq xat bersin»[*], – delingen[+]. 32Al Meniń sizlerge aytatuǵınım: kim de kim neke hadallıǵın buzbaǵan hayalınan ajırassa, hayalınıń neke hadallıǵın buzıwına sebepker boladı. Sonday-aq kim de kim kúyewinen ajırasqan bir hayaldı alsa, ol neke hadallıǵın buzadı[+].


Ant ishiw tuwralı

33– Taǵı da sizler: «Antıńdı buzba, Jaratqan Iye[†] aldında antıńdı orınla!»[*] – dep burınǵılarǵa aytılǵandı esitkensiz[+]. 34Al Meniń sizlerge aytatuǵınım: hesh waqıtta ant ishpe! Aspan menen de ant ishpe, óytkeni ol – Qudaydıń taxtı[+]. 35Jer menen de ant ishpe, sebebi ol – Onıń ayaq basarı. Erusalim[†] menen de ant ishpe, óytkeni ol – ullı Patshanıń qalası[+]. 36Óz basıń menen de ant ishpe, sebebi sen shashıńnıń bir talın da ya aǵarta, ya qarayta almaysań. 37Sizlerdiń: «awa» sózińiz «awa», «yaq» sózińiz «yaq» bolsın, bunnan basqası shaytannan.[†][+]


Ósh alıw tuwralı


(Luk 6:29-30)

38[•]– Sizler: «Kózge kóz, tiske tis»[*], – degendi esitkensiz[+]. 39Al Meniń sizlerge aytatuǵınım: jaman adam menen qarsılaspań. Birew betińniń oń jaǵına ursa, oǵan betińniń sol jaǵın da tut[+]. 40Birew seniń menen dawlasıp kóylegińdi alǵısı kelse, oǵan shapanıńdı da sheship ber. 41Birew seni ózi menen birge bir shaqırım jer júriwge májbúrlese, onıń menen birge eki shaqırım júr. 42Sennen soraǵanǵa ber, sennen qarızǵa alayın degennen ayama[+].


Dushpanlarıńızdı súyińler!


(Luk 6:27-28, 32-36)

43– Sizler: «Janıńdaǵı adamdı súy[*], dushpanıńdı jek kór» – degendi esitkensiz[+]. 44Al Meniń sizlerge aytatuǵınım: dushpanlarıńızdı súyińler, sizlerdi quwdalaytuǵınlar ushın duwa etińler[*][+]. 45Sonda aspandaǵı Ákeńizdiń balaları bolasızlar. Óytkeni Ol jamanlardıń ústine de, jaqsılardıń ústine de, Óz quyashınıń nurın tógedi hám haq adamlardıń ústine de, nahaqlardıń ústine de, jawının jawdıradı[+]. 46Eger sizler ózlerińizdi súygenlerdi ǵana súyseńler, qanday sıylıq alasızlar? Salıqshılar da solay islemey me? 47Sizler tuwısqanlarıńız benen ǵana sálemlesseńler, onda qanday ózgesheligińiz bar? Butqa tabınıwshılar da solay islemey me? 48Solay etip, aspandaǵı Ákeńizdiń minsiz bolǵanı sıyaqlı, sizler de minsiz bolıńlar![+]

#### 6


Sawap isler tuwralı

1– Abaylańlar, sizler sawap islerińizdi adamlarǵa kórsetiw ushın, olardıń aldında islemeńler. Olay etseńler, sizlerge aspandaǵı Ákeńizden sıylıq bolmaydı[+].

2Solay etip, sen qayır-sadaqa[†] bergenińde, eki júzliler sıyaqlı jar salma. Bundaylar adamlar maqtasın dep, májilisxanalarda[†] hám kóshelerde usılay isleydi. Sizlerge shının aytıp turman: olar álle qashan óz sıyların alıp boldı[+]. 3Sen qayır-sadaqa bergenińde, oń qolıńnıń ne islegenin sol qolıń bilmesin. 4Sonda sen qılǵan qayırlı is jasırın boladı hám jasırınlıqtı kóriwshi Ákeń saǵan qaytaradı.


Duwa etiw tuwralı


(Luk 11:2-4)

5[•]– Duwa etkenińizde, adamlarǵa kórsetiw ushın májilisxanalarda hám kóshelerdiń múyeshlerinde turıp duwa etiwdi jaqsı kóretuǵın eki júzliler sıyaqlı bolmańlar. Sizlerge shının aytıp turman: olar álle qashan óz sıyların alıp boldı[+]. 6Al sen duwa etkenińde bólmeńe kirip, esigińdi japqanıńnan soń, kózge kórinbeytuǵın Ákeńe duwa et! Sonda jasırınlıqtı kóriwshi Ákeń saǵan qaytaradı[+].

7Duwa etkenińizde, butqa tabınıwshılar sıyaqlı mıljıńǵa berilmeńler. Olar kóp sóylesek tıńlar dep oylaydı[+]. 8Sizler olarǵa uqsamańlar. Sebebi Ákeńiz nege mútáj ekenligińizdi Onnan soramasıńızdan aldın biledi. 9Sonlıqtan sizler bılay dep duwa etińler:

Aspandaǵı Ákemiz!
Seniń atıń muxaddes[†] bola bersin.
10Seniń Patshalıǵıń kelsin.
Aspanda orınlanǵanı sıyaqlı,
Jerde de Seniń erkiń orınlansın[+].
11Bizlerge búgin de kúndelikli nanımızdı bere gór[+].
12Bizlerge gúna[†] islegenlerdi keshirgenimizdey,
Bizlerdiń de gúnalarımızdı keshire gór.
13Bizlerdiń azǵırılıwımızǵa jol qoymay,
Shaytannan[†] qutqara gór.

Sebebi Patshalıq ta, qúdiret te, ullılıq ta máńgilikke Seniki. Awmiyin[+].

14Eger sizlerge gúna islegenlerdi keshirseńler, aspandaǵı Ákeńiz de sizlerdi keshiredi[+]. 15Al eger sizlerge gúna islegenlerdi keshirmeseńler, Ákeńiz de gúnalarıńızdı keshirmeydi[+].


Oraza tutıw tuwralı

16– Oraza tutqanıńızda, eki júzliler sıyaqlı muńayıp júrmeńler. Olar adamlarǵa oraza tutıwshı[†] bolıp kóriniw ushın ǵana ajarın buzıp júredi. Sizlerge shının aytaman: olar álle qashan óz sıyların alıp boldı[+]. 17Sen oraza tutqanıńda, shashıńa átir may[†] jaǵıp, betińdi juw. 18Solay etip, oraza tutqanıń adamlarǵa emes, al kózge kórinbeytuǵın Ákeńe kórinsin. Jasırınlıqtı kóriwshi Ákeń saǵan qaytaradı.


Joǵalmaytuǵın baylıq


(Luk 12:33-36; 16:13)

19[•]– Ózlerińizge jer betinde baylıq jıynamańlar. Bul jerde onı kúye de jeydi, tat ta basadı, urılar da buzıp kirip urlaydı[+]. 20Al ózlerińizge aspanda baylıq jıynańlar. Sol jerde onı kúye de jemeydi, tat ta baspaydı, urılar da buzıp kirip urlamaydı[+]. 21Óytkeni baylıǵıńız qay jerde bolsa, júregińiz de sol jerde boladı.

22Kóz – deneniń shıraǵı. Sonlıqtan da, eger kóziń saw bolsa, pútkil deneń de jarıq boladı. 23Eger kóziń saw bolmasa, pútkil deneń de qarańǵı boladı. Sonlıqtan eger ishińdegi jarıq qarańǵı bolsa, onda qarańǵılıqtıń ózi qanshelli tas túnek boladı!

24Hesh kim eki xojayınǵa xızmet ete almaydı. Sebebi ol birewin jek kórip, ekinshisin jaqsı kóredi yamasa birewine sadıq bolıp, ekinshisine itibarsız qaraydı. Sizler hám Qudayǵa, hám baylıqqa birdey xızmet ete almaysızlar[+].


Táshiwishlenbeńler!


(Luk 12:22-31)

25– Sonlıqtan sizlerge aytatuǵınım: janıńız ushın ne iship, ne jeymiz dep, deneńiz ushın ne kiyemiz dep táshiwishlenbeńler. Jan awqattan, dene kiyimnen artıq emes pe[+]? 26Aspandaǵı quslarǵa qarańlar! Olar ekpeydi de, ormaydı da, telekke jıynamaydı da, al aspandaǵı Ákeńiz olardı asıraydı. Sizler olardan anaǵurlım artıq emessizler me[+]? 27Táshiwishleniw sebepli, kim sizlerdiń arańızda óz ómirin bir saatqa bolsa da uzayta aladı? 28Kiyim tuwralı nege táshiwishlenesizler? Daladaǵı lala gúllerdiń qalay ósip turǵanına qarańlar! Olar miynet te etpeydi, jip te iyirmeydi. 29Al sizlerge aytatuǵınım: Sulayman da óziniń sán-saltanatında usılardıń birewindey sánli kiyinbegen edi[+]. 30Eger búgin dalada ósip turǵanı menen, erteń oshaqqa taslanatuǵın shópti Quday[†] usılay kiyindirse, sizlerdi olardan da artıq kiyindirmes pe edi, háy, isenimi azlar![+]

31Sonlıqtan da: «Ne iship, ne jeymiz?» yamasa «Ne kiyemiz?» – dep táshiwishlenbeńler. 32Óytkeni usılardıń hámmesin bul dúnyaǵa tiyisli adamlar izlep júredi. Usı nárselerdiń hámmesine mútáj ekenińizdi aspandaǵı Ákeńiz biledi. 33Eń aldı menen Qudaydıń Patshalıǵın[†] hám Onıń haqlıǵın izleńler! Sonda bulardıń hámmesi sizlerge qosımsha etip beriledi[+]. 34Solay etip, erteńgi kún tuwralı táshiwishlenbeńler! Sebebi erteńgi kún ózi ushın ózi ǵam jeydi. Hár kúnniń óz ǵamı ózine jetedi.

#### 7


Basqalardı húkim etpeńler!


(Luk 6:37-38, 41-42)

1[•]– Basqalardı húkim etpeńler, sonda sizler de húkim etilmeysiz[+]. 2Óytkeni sizler basqalardı qanday húkim etseńler, ózlerińiz de sonday húkim etilesizler. Qanday ólshem menen ólshep berseńler, ózlerińizge de sonday ólshem menen ólshep beriledi[+]. 3Sen nege tuwısqanıńnıń kózindegi shópti kórip turıp, óz kózińdegi qadanı sezbeyseń? 4Óz kózińde qada bola tura, qalay: «Qáne, kózińdegi shópti alıp taslayın», – dep tuwısqanıńa aytasań? 5Háy, eki júzli! Dáslep óz kózińdegi qadanı alıp tasla, sonda anıq kórip, tuwısqanıńnıń kózindegi shópti alıp taslay alasań.

6Muxaddes[†] zattı iytlerge bermeńler, hinji-marjanlarıńızdı shoshqalardıń aldına taslamańlar. Olar hinjilerińizdi ayaqları menen basqılap, aylanıp kelip ózlerińizdi tilkimlep taslaydı[+].


Sorańlar, izleńler, esikti qaǵıńlar!


(Luk 11:9-13)

7[•]– Sorańlar, sizlerge beriledi. Izleńler, tabasızlar. Esikti qaǵıńlar, ol sizlerge ashıladı. 8Óytkeni soraǵan hár bir adam aladı, izlegen tabadı, esik qaqqanǵa ashıladı[+]. 9Sizlerdiń arańızda ulı nan sorasa, tas beretuǵın adam bar ma? 10Ya bolmasa, balıq sorasa, oǵan jılan beretuǵın bar ma? 11Ózlerińiz jaman bola tura, balalarıńızǵa jaqsı sıylar beriwdi bilseńiz, onda aspandaǵı Ákeńiz Ózinen soraǵanlarǵa qanshelli kóp iygilikler beredi![+]

12Solay etip, hámme iste adamlardıń ózlerińizge ne islewin qáleseńler, sizler de olarǵa sonı isleńler. Muxaddes Nızamnıń da, payǵambarlardıń[†] Jazıwlarınıń da mánisi usı[+].


Tar qapıdan kirińler!


(Luk 13:24)

13[•]– Tar qapıdan kirińler. Óytkeni nabıt bolıwǵa aparatuǵın qapı keń, jol da enli, onıń menen júretuǵınlar kóp. 14Al ómirge aparatuǵın qapı tar, jol da ensiz, onı tabatuǵınlar az[+].


Terek miywesinen biliner


(Mat 12:33-35; Luk 6:43-44)

15[•]– Jalǵan payǵambarlardan saq bolıńlar! Olar qoy terisin jamılıp sizlerge keledi, biraq ishlerinde olar jırtqısh qasqırlar[+]. 16Sizler olardı miywesinen bilesizler. Sheńgelden júzim yamasa oshaǵannan ánjir jıynay alasız ba[+]? 17Hár bir jaqsı terek jaqsı miywe beredi, jaman terek jaman miywe beredi[+]. 18Jaqsı terek jaman miywe, jaman terek jaqsı miywe bere almaydı. 19Jaqsı miywe bermeytuǵın hár bir terek shabılıp, otqa taslanadı[+]. 20Solay etip, sizler olardı miywesinen bilesizler.

21Maǵan: «Iye[†]! Iye!» degenniń hár biri emes, tek aspandaǵı Ákemniń erkin orınlawshı Aspan Patshalıǵına[†] kiredi[+]. 22Zamannıń aqırǵı kúninde kóbisi Maǵan: «Iye! Iye! Bizler Seniń atıń menen payǵambarshılıq etip, Seniń atıń menen jinlerdi quwıp shıǵarmadıq pa? Seniń atıń menen kóp káramatlar islemedik pe?» – deydi[+]. 23Sonda Men olarǵa: «Men sizlerdi hesh qashan tanıǵan emespen, Mennen awlaq ketińler, háy, nızamdı buzıwshılar!» – dep ashıq aytaman[+].


Aqıllılıq hám aqılsızlıq


(Luk 6:47-49)

24[•]– Solay etip, Meniń usı sózlerimdi tıńlap, olardı orınlawshılardıń hár biri óz úyin jartas[†] ústine salǵan aqıllı adamǵa uqsaydı. 25Jawın jawıp, dáryalar tasıp, samal esip, bul úydi soqqıladı, biraq ol jartas ústine salınǵanlıqtan qulamadı. 26Al Meniń usı sózlerimdi tıńlap, olardı orınlamaytuǵınlardıń hár biri óz úyin shege qum ústine salǵan aqılsız adamǵa uqsaydı. 27Jawın jawıp, dáryalar tasıp, samal esip, bul úydi suw basqanda, ol qulap, qattı qıyraldı[+].

28Iysa usı sózlerdi aytıp bolǵanda, xalıq Onıń tálimine tań qaldı. 29Sebebi Ol diniy muǵallimler[†] sıyaqlı emes, al Óz biyligi menen adamlarǵa tálim berdi[+].

#### 8


Iysanıń teri keselligine shalınǵan adamǵa shıpa beriwi


(Mrk 1:40-45; Luk 5:12-16)

1[•]Iysa tawdan túskende, izine kóp xalıq erdi. 2Sonda Onıń qasına teri keselligine shalınǵan bir adam kelip, ayaǵına jıǵıldı da:

– Iyem[†], eger Sen qáleseń, meni kesellikten tazalay alasań, – dedi[+].

3Iysa qolın sozıp, oǵan tiygizdi de:

– Qáleymen, tazalan! – dedi.

Teri keselligine shalınǵan adam sol waqıtta-aq tazalanıp shıpa taptı. 4Iysa oǵan:

– Abaylı bol, bunı hesh kimge aytpa! Biraq ruwxaniyge[†] barıp ózińdi kórset te, teri keselliginen tazalanǵanıńdı adamlarǵa dálillew ushın, Muwsa buyırǵan qurbanlıqtı[†] ber,[*] – dedi[+].


Rimli júzbasınıń isenimi


(Luk 7:1-10)

5[•]Iysa Kaparnahumǵa kirgen waqıtta Onıń qasına bir rimli júzbası kelip:

6– Iyem, meniń xızmetshim láń bolıp, qattı qıynalıp úyde jatır, – dep Onnan járdem soradı.

7Iysa oǵan:

– Men barıp, oǵan shıpa beremen, – dedi.

8Al júzbası:

– Iyem, Seniń shańaraǵıma keliwińe men ılayıqlı emespen. Tek bir sóz ǵana aytsań, xızmetshim jazılıp ketedi[+]. 9Óytkeni men de birewdiń qol astındaǵı adamman, ózime baǵınıshlı áskerlerim de bar. Olardıń birewine «bar» desem, baradı, ekinshisine «kel» desem, keledi, qulıma «mınanı isle» desem, isleydi, – dep juwap qaytardı.

10Bulardı esitken Iysa tań qalıp, izine erip kiyatırǵanlarǵa:

– Sizlerge shının aytıp turman: Men bunday isenimdi Izrailda[†] da ushıratpaǵan edim[+]. 11Sizlerge aytatuǵınım: shıǵıstan hám batıstan kóp adamlar kelip, Ibrayım, Ísaq hám Yaqıp[†] penen birge Aspan Patshalıǵında[†] dasturxanlas boladı[+]. 12Al Patshalıqtıń miyrasxorları sırtqa, qarańǵılıqqa shıǵarıp taslanadı. Sol jerde olar jılap, pushayman jeydi, – dedi[+].

13Sonnan soń, Iysa júzbasıǵa:

– Bara ber, seniń isenimińe qaray bolsın! – dedi.

Júzbasınıń xızmetshisi sol waqıtta-aq jazılıp ketti[+].


Iysanıń kóp adamlarǵa shıpa beriwi


(Mrk 1:29-34; Luk 4:38-41)

14[•]Iysa Petrdiń úyine kelip, onıń qáyin enesiniń ıssılıǵı kóterilip, awırıp jatırǵanın kórdi[+]. 15Iysa hayaldıń qolına qolın tiygizgende, ıssılıǵı tústi hám hayal ornınan turıp, Oǵan xızmet etti[+].

16Kesh bolǵanda, adamlar Iysaǵa jin[†] urǵan kóp adamlardı alıp keldi. Iysa olardaǵı jawız ruwxlardı[†] Óziniń sózi menen quwıp shıǵarıp, awırǵanlardıń hámmesine shıpa berdi. 17Bular Iyshaya payǵambar[†] arqalı aytılǵan mına sózlerdiń orınlanıwı ushın boldı:

«Ol keselliklerimizdi Ózine aldı,
Awırıwlarımızdı Ózine júkledi»[*][+].


Iysaǵa shákirt bolıwdıń shártleri


(Luk 9:57-62)

18[•]Iysa dógeregine jıynalǵan kóp xalıqtı kórgende, shákirtlerine kóldiń arǵı jaǵasına ótiwdi buyırdı[+]. 19Sonda bir diniy muǵallim[†] kelip, Oǵan:

– Ustaz, Sen qayaqqa barsań da, men Saǵan eremen, – dedi.

20Iysa oǵan:

– Túlkilerdiń inleri, aspandaǵı quslardıń uyaları bar. Biraq Adam Ulınıń[†][*] bas qoyıp tınıǵatuǵın ornı da joq, – dedi.

21Jáne bir shákirti Oǵan:

– Iyem, dáslep barıp, ákemdi jerlewime ruxsat et, – dedi.

22Biraq Iysa oǵan:

– Maǵan er. Ólilerdi jerlewdi ólilerdiń ózlerine qaldır, – dedi.


Iysanıń dawıldı toqtatıwı


(Mrk 4:35-41; Luk 8:22-25)

23[•]Iysa qayıqqa mingende, shákirtleri de Onıń izinen mindi. 24Kólde tosattan kúshli dawıl kóterilip, tolqınlar qayıqtı suwǵa toltıra basladı. Al Iysa uyıqlap jatır edi. 25Sonda shákirtleri Oǵan jaqınlap keldi de, Onı oyatıp:

– Iyem! Bizlerdi qutqar, nabıt bolajaqpız! – dedi.

26Iysa olarǵa:

– Nege bunshama qorqasızlar, háy, isenimi azlar? – dedi de, turıp samalǵa hám kólge tıyım salǵanda, awır tınıshlıq ornadı[+].

27Adamlar tań qalısıp:

– Samaldı da, tolqınlardı da Ózine boysındıratuǵın bul kim? – desti.


Jin urǵan eki adamnıń shıpa tabıwı


(Mrk 5:1-20; Luk 8:26-39)

28[•]Iysa arǵı jaǵadaǵı Gadara úlkesine kelgende, qábirlerdiń arasınan kiyatırǵan jin urǵan eki adamdı ushırattı. Olar júdá qáhárli bolǵanlıqtan, bul jol menen ótiwge hesh kimniń batılı barmaytuǵın edi. 29Olar qıshqırısıp:

– Qudaydıń Ulı[†] Iysa, Seniń bizler menen ne jumısıń bar? Bul jerge bizlerdi waqtı kelmesten burın azaplawǵa keldiń be? – dedi[+].

30Olardan alısıraqta bir úlken shoshqa padası jayılıp júrgen edi. 31Jinler Iysaǵa:

– Eger bizlerdi quwıp shıǵaratuǵın bolsań, shoshqalardıń padasına jiber, – dep jalındı.

32Sonda Iysa olarǵa:

– Barıńlar, – dedi.

Jinler adamlardan shıǵıp, shoshqalardıń ishine kirdi. Sonda shoshqalardıń hámmesi juwırısıp, tik jardan kólge tústi de, suwda nabıt boldı.

33Shoshqa baǵıwshılar qashıp qalaǵa barıp, bárin xabarladı hám jin urǵanlarǵa ne bolǵanın da aytıp berdi. 34Sonda qalanıń barlıq turǵınları Iysanıń aldına shıqtı. Olar Onı kórgende, úlkeden shıǵıp ketiwin ótindi[+].

#### 9


Láń adamnıń shıpa tabıwı


(Mrk 2:1-12; Luk 5:17-26)

1[•]Sońınan Iysa qayıqqa minip, kóldiń arǵı jaǵasına ótti de, Óz qalasına qaytıp keldi[+]. 2Sonda adamlar tóseginde jatırǵan bir láń adamdı kóterip, Oǵan alıp keldi. Iysa olardıń isenimin kórip, láń adamǵa:

– Balam, jigerli bol, gúnalarıń keshirildi! – dedi[+].

3Sonda diniy muǵallimlerdiń[†] geybirewleri ishinen: «Bul Qudayǵa til tiygizip tur-ǵo!» – dedi[+].

4Iysa olardıń ne oylaǵanın bilip, olarǵa:

– Ishlerińizden nege jamanlıq oylap tursızlar? 5Qaysısın aytıw ańsatıraq: «Gúnalarıń keshirildi», – dew me yamasa «Ornıńnan turıp júre ber», – dew me? 6Biraq, Adam Ulınıń[†] jer betinde gúnalardı keshiriwge biyligi bar ekenin bilip qoyıńlar, – dedi de, láń adamǵa: – Ornıńnan turıp tósegińdi al da, úyińe bar! – dedi.

7Láń adam ornınan turıp, úyine ketti. 8Bunı kórgen adamlardı qorqınısh biylep, adamlarǵa usınday biylik bergen Qudaydı maqtadı.


Mattanıń shákirt bolıwı


(Mrk 2:13-17; Luk 5:27-32)

9[•]Iysa sol jerden ketip baratırıp salıq keńsesinde otırǵan Matta atlı adamdı kórdi de, oǵan:

– Meniń izime er, – dedi.

Ol ornınan turıp, Iysanıń izine erdi.

10Iysa onıń úyinde dasturxan basında otırǵanda, kóplegen salıqshılar menen gúnakarlar kelip, Ol hám Onıń shákirtleri menen birge dasturxanlas boldı. 11Pariseyler[†] bunı kórip, Onıń shákirtlerinen:

– Ustazıńız nege salıqshılar hám gúnakarlar menen birge as iship otır? – dep soradı[+].

12Bunı esitken Iysa olarǵa:

– Shıpakerge deni sawlar emes, al awırıwlar mútáj. 13Sizler barıp: «Men qurbanlıqtı[†] emes, al miyrim[†]-shápáátti qáleymen»[*], – degen sózlerdiń mánisin bilip alıńlar. Sebebi Men haq adamlardı emes, al gúnakarlardı shaqırıw ushın keldim, – dedi[+].


Oraza haqqında soraw


(Mrk 2:18-22; Luk 5:33-39)

14[•]Sol waqıtta Yaqıyanıń shákirtleri kelip, Iysadan:

– Bizler de, pariseyler de jiyi-jiyi oraza tutamız, al Seniń shákirtleriń nege oraza tutpaydı? – dep soradı[+].

15Iysa olarǵa:

– Toyǵa kelgenler kúyew olar menen birge bolǵan waqıtta qayǵıra ala ma? Biraq, olardan kúyew tartıp alıp ketiletuǵın kúnler keledi, sonda olar oraza tutadı[+].

16Hesh kim eski kiyimge jańa tawardan jamaw jamamaydı. Olay etse, juwǵanda jańa jamaw qısqarıp, eski kiyimnen jırtılıp qaladı hám jırtıq burınǵısınan beter boladı.

17Jańa sharaptı da hesh kim eski meske quymaydı. Olay etse, mes jarılıp, sharap ta aǵıp ketedi, mes te buzıladı. Jańa sharap jańa meske quyıladı, sonda ekewi de saqlanadı, – dedi.


Tirilgen qız hám shıpa tapqan hayal


(Mrk 5:21-43; Luk 8:40-56)

18[•]Iysa olarǵa usılardı aytıp turǵanda qasına bir májilisxananıń[†] basshısı kelip, Onıń ayaǵına jıǵıldı da:

– Meniń qızım jańa ǵana óldi. Sen kelip oǵan qolıńdı tiygiz, sonda ol tiriledi, – dedi.

19Iysa ornınan turıp, shákirtleri menen birge oǵan erdi.

20Sonda on eki jıldan beri qan ketip awırıp júrgen bir hayal Iysanıń artına jaqınlap kelip, Onıń kiyiminiń shetine qolın tiygizdi[+]. 21Sebebi hayal ishinen: «Onıń kiyimine ǵana qolımdı tiygizsem, shıpa tabaman», – dep oylaǵan edi[+]. 22Iysa burılıp, onı kórdi de:

– Qızım, jigerli bol, isenimiń seni qutqardı! – dedi.

Hayal sol waqıtta-aq shıpa taptı[+].

23Iysa basshınıń úyine kelgende, sıbızǵıshılardı hám tınıshsızlanıp turǵan adamlardı kórip, 24olarǵa:

– Shıǵıńlar! Qız ólgen joq, tek uyıqlap atır, – dedi.

Olar Iysanıń ústinen kúldi[+]. 25Adamlar sırtqa shıǵarılǵannan keyin, Iysa ishke kirip qızdıń qolın uslaǵanda, qız ornınan turdı[+]. 26Bul waqıya tuwralı xabar pútkil dógerekke jayıldı.


Eki soqırdıń shıpa tabıwı

27Iysa sol jerden ketip baratırǵanda Onıń izine eki soqır adam erip, Oǵan:

– Dawıttıń Urpaǵı[*]! Bizlerge rehim ete gór! – dep baqırıstı[+].

28Ol úyge kirgende, Onıń qasına soqırlar da keldi. Iysa olardan:

– Meniń bunı isley alatuǵınıma isenesizler me? – dep soradı.

Olar:

– Awa, Iyem[†], isenemiz, – dep juwap berdi.

29Sonda Iysa olardıń kózlerine qolın tiygizip:

– Sizlerge isenimińiz boyınsha bolsın, – degende,[+] 30olardıń kózleri kóre basladı.

Iysa olarǵa:

– Abaylań, bunı hesh kim bilmesin! – dep qatań tapsırdı[+].

31Biraq olar sırtqa shıǵıp, Iysa tuwralı xabardı pútkil dógerekke jaydı[+].


Jin urǵan bir gúńelektiń shıpa tabıwı

32Olar shıǵıp keteyin dep atırǵan waqıtta adamlar Iysaǵa jin[†] urǵanı sebepli gúńelek bolǵan bir adamdı alıp keldi. 33Jin quwıp shıǵarılǵannan keyin, gúńelek adam sóyley basladı. Adamlar tań qalısıp:

– Bunday waqıya Izrailda[†] hesh qashan bolǵan emes, – desti.

34Biraq pariseyler:

– Ol jinlerdi jinlerdiń baslıǵınıń kúshi menen quwıp shıǵarıp júr, – desti[+].


Iysanıń adamlarǵa janı ashıwı

35Sonnan soń, Iysa barlıq qala hám awıllardı aralap júrdi. Olardıń májilisxanalarında tálim berdi hám Aspan Patshalıǵı[†] tuwralı Xosh Xabardı[†] járiyalap, barlıq awırıwlarǵa hám hámme hálsiz adamlarǵa shıpa berdi. 36Ol kóp xalıqtı kórip, olarǵa janı ashıdı, óytkeni olar shopansız qoylarǵa uqsap qıynalǵan hám pıtırańqı edi[+]. 37Sonda Ol shákirtlerine:

– Orılatuǵın egin kóp, biraq jumısshılar az. 38Sonlıqtan zúrááttiń iyesi bolǵan Iyemizden Óziniń atızına egindi oratuǵın jumısshılar jiberiwin duwa etip sorańlar, – dedi[+].

#### 10


Iysanıń on eki elshini tańlawı


(Mrk 3:13-19; Luk 6:12-16)

1[•]Iysa on eki shákirtin qasına shaqırıp alıp, olarǵa jawız ruwxlardı[†] quwıp shıǵarıw hám barlıq awırıwlar menen hálsizliklerge shıpa beriw biyligin berdi.

2On eki elshiniń[†] atları mınaday: Petr dep atalǵan Shimon hám onıń inisi Andrey, Zebedeydiń ulı Yaqıp[†] hám onıń inisi Yuxan, 3Filip penen Bartolomey, Tomas penen salıqshı Matta, Alpeydiń ulı Yaqıp hám Taddey. 4Watansúyer Shimon hám keyin Iysaǵa satqınlıq islegen Yahuda[†] Isqariot.


Shákirtlerge berilgen tapsırmalar


(Mrk 6:7-13; Luk 9:1-6)

5Iysa usı on ekisin jibergende, olarǵa bılay dep tapsırmalar berdi:

– Basqa milletlerdiń jerlerine barmańlar, samariyalılardıń[†] qalalarına da kirmeńler. 6Al joǵalǵan qoylarday bolǵan Izrail[†] xalqına barıńlar[+]. 7Baratırıp, jol boyı: «Aspan Patshalıǵı[†] jaqınladı», – dep járiyalap júrińler[+]. 8Awırıwlarǵa shıpa berińler, ólgenlerdi tiriltińler, teri keselligine shalınǵanlardı tazalańlar, jinlerdi quwıp shıǵarıńlar. Esheyin aldıńlar, esheyin berińler[+]. 9Bellik qaltalarıńızǵa altın, gúmis hám mıs teńgeler salıp júrmeńler. 10Jolǵa dorba da, awısıq kiyim de, ayaq kiyim de, tayaq ta almańlar. Sebebi miynet etiwshi óz nanın tabadı[+].

11Sizler qaysı qalaǵa yamasa awılǵa kirseńler de, sol jerde kimniń ılayıqlı ekenin izlep tabıńlar da, ketkenshe sol adamnıń úyinde turıńlar. 12Onıń úyine kirgenińizde, amanlıq tilep sálem berińler. 13Úy ılayıqlı bolsa, tilegen amanlıǵıńız sol úyge ornaydı, ılayıqlı bolmasa, tilegen amanlıǵıńız ózlerińizge qaytadı. 14Eger sizlerdi birew qabıl almasa hám sózlerińizge qulaq aspasa, sol úyden yamasa qaladan shıǵıp baratırıp, ayaqlarıńızdaǵı shańdı qaǵıp ketińler[+]. 15Sizlerge shının aytıp turman: húkim shıǵarılatuǵın qıyamet-qayım kúninde Sodom menen Gomoranıń[*] awhalı sol qalanıń awhalınan jeńilirek boladı[+].


Keleshektegi quwdalanıwlar


(Mrk 13:9-13; Luk 21:12-17)

16[•]– Mine, Men sizlerdi qoylardı qasqırlardıń arasına jibergendey jiberip atırman. Sonlıqtan jılanday aqıllı, kepterdey aq kewil bolıńlar[+]. 17Adamlardan saq bolıńlar, olar sizlerdi qazıxanalarǵa tapsıradı, májilisxanalarında[†] qamshılap sabaydı. 18Men sebepli sizler hákimler hám patshalardıń aldılarına aparılasızlar. Usılayınsha sizler olarǵa hám basqa milletlerge Men tuwralı gúwalıq beresizler[+]. 19Sizlerdi uslap bergen waqıtta qalay yamasa ne aytıw haqqında qayǵırmańlar, óytkeni aytatuǵın sózlerińiz sol waqıtta sizlerge beriledi. 20Sebebi sizler emes, al sizler arqalı Ákeńizdiń Muxaddes Ruwxı[†] sóyleydi[+].

21Tuwısqanı tuwısqanın, ákesi balasın ólimge uslap beredi. Balaları da ata-analarına qarsı shıǵıp, olardı óltirtedi[+]. 22Meniń atım sebepli, sizlerdi hámme jek kóredi. Biraq aqırına deyin shıdaǵan qutqarıladı[+]. 23Sizlerdi bir qalada quwdalasa, ekinshi qalaǵa qashıńlar. Sizlerge shının aytıp turman: sizler Izrail eliniń qalaların aralap bolmay-aq, Adam Ulı[†] jetip keledi[+].

24Shákirt ustazınan, xızmetshi xojasınan ullı emes[+]. 25Shákirt ustazı sıyaqlı bolsa, xızmetshi de xojası sıyaqlı bolsa, olarǵa jetkilikli. Adamlar úy iyesin Belzebúl-shaytan[†] dep ataǵan bolsa, onıń úy-ishine onnan da jamanıraq at taqpay ma?![+]


Kimnen qorqıw kerek?


(Luk 12:2-9)

26– Solay etip, olardan qorqpańlar. Óytkeni ashılmaytuǵın hesh qanday sır, bilinbeytuǵın hesh qanday jasırın nárse joq[+]. 27Meniń sizlerge qarańǵıda aytıp turǵanımdı sizler jarıqta aytıńlar. Qulaqlarıńızǵa sıbırlap aytılǵandı úy tóbesinen járiyalańlar. 28Deneni óltirse de, jandı óltire almaytuǵınlardan qorqpańlar. Al jandı da, deneni de dozaqta joq qıla alatuǵın Qudaydan qorqıńlar[+]. 29Eki shımshıq bir tiyinǵa satılmay ma? Biraq olardıń birewi de Ákeńizdiń erki bolmasa jerge qulap túspeydi. 30Baslarıńızdaǵı shashlardıń bári de Qudayǵa sanawlı. 31Sonlıqtan qorqpańlar: kóp shımshıqlardan sizler qımbatlıraqsızlar[+].

32Solay etip, kim de kim Meni adamlar aldında tán alsa, Men de onı aspandaǵı Ákemniń aldında tán alaman[+]. 33Al kim de kim Meni adamlar aldında tán almasa, Men de onı aspandaǵı Ákemniń aldında tán almayman[+].


Iysa ushın bolatuǵın ayırılısıwlar


(Luk 12:51-53; 14:26-27)

34[•]– Meni jer júzine tatıwlıq ákelgen, dep oylamańlar. Men tatıwlıq emes, qılısh beriwge keldim[+]. 35Sebebi Men ulın ákesine, qızın anasına, kelinin qáyin enesine qarsı etip, ayırıwǵa keldim. 36Adamnıń dushpanları óziniń úy-ishi boladı[*][+].

37Kim de kim Mennen artıq ákesin yamasa anasın súyse, ol Maǵan ılayıqlı emes. Kim de kim Mennen artıq ulın yamasa qızın súyse, ol Maǵan ılayıqlı emes. 38Kim de kim óz atanaq aǵashın[†] arqalap Meniń izime ermese, ol Maǵan ılayıqlı emes[+]. 39Óz janın saqlap júrgen adam onı joǵaltadı, al janın Men ushın joǵaltqan adam onı saqlap qaladı[+].


Qabıl alıw hám sıylıq


(Mrk 9:41)

40– Kim de kim sizlerdi qabıl alsa, onıń Meni qabıl alǵanı boladı, kim de kim Meni qabıl alsa, onıń Meni Jibergendi qabıl alǵanı boladı[+]. 41Kim de kim payǵambardı[†] payǵambar bolǵanı ushın qabıl alsa, ol payǵambar alatuǵın sıylıqtı aladı. Kim de kim haq adamdı haq bolǵanı ushın qabıl alsa, ol haq adam alatuǵın sıylıqtı aladı[+]. 42Men sizlerge shının aytıp turman: kim de kim usılardıń ishindegi eń qarapayımına shákirtlerimniń biri bolǵanı ushın tek bir kese suwıq suw ishkizse de, ol sıysız qalmaydı[+].

#### 11

1[•]Iysa on eki shákirtine usı tapsırmalardı berip bolǵannan keyin, sol jerden ketip, jaqın jaylasqan qalalarda tálim beriwge hám Xosh Xabardı[†] járiyalawǵa bardı.


Iysa hám shomıldırıwshı Yaqıya


(Luk 7:18-35)

2Yaqıya qamaqta otırıp, Masiyxtıń[†] islegen isleri haqqında esitkende óz shákirtlerin jiberip:[+] 3«Keletuǵın Sol senbiseń yamasa basqa birewdi kútiwimiz kerek pe?» – dep Onnan sorattı.

4Iysa olarǵa juwap berip:

– Barıńlar, esitip-kórgenlerińizdi Yaqıyaǵa bildirińler. 5Soqırlardıń kórip, aqsaq bolǵanlardıń júrip, teri keselligine shalınǵanlardıń tazalanıp, gereńlerdiń esitip, ólgenlerdiń tirilip, Xosh Xabardıń jarlılarǵa járiyalanıp atırǵanın aytıp berińler[+]. 6Maǵan gúmansız isengenler baxıtlı, – dedi[+].

7Olar ketkennen keyin, Iysa xalıqqa Yaqıya tuwralı ayta basladı:

– Sizler shól dalaǵa neni kóriwge bardıńlar? Samal terbetken qamıstı ma[+]? 8Aytıńlar, neni kóriwge bardıńlar? Hasıl kiyim kiygen bir adamdı ma? Hasıl kiyim kiygenler patsha saraylarında boladı-ǵo. 9Solay etip, neni kóriwge bardıńlar? Payǵambardı[†] ma? Awa, Meniń sizlerge aytatuǵınım: ol – payǵambardan da ullı[+]. 10Bul adam haqqında Muxaddes[†] Jazıwda bılay dep aytılǵan: «Mine, Men aldıńnan Óz xabarshımdı jiberemen, ol Seniń aldıńda baratuǵın jolıńdı tayarlap qoyadı»[*][+]. 11Sizlerge shının aytıp turman: hayaldan tuwılǵanlardıń arasında shomıldırıwshı Yaqıyadan ullı adam joq. Biraq Aspan Patshalıǵındaǵı[†] eń kishkene adam da onnan ullı[+]. 12Shomıldırıwshı Yaqıyanıń kúnlerinen baslap házirge deyin Aspan Patshalıǵına zorlıq jasalıp, zorlıq jasawshılar Onı basıp alıp atır[+]. 13Yaqıya keliwge deyin barlıq payǵambarlar hám Muxaddes Nızam Aspan Patshalıǵı haqqında payǵambarshılıq etip kelgen. 14Eger bulardı qabıl etkińiz kelse, keliwge tiyisli bolǵan Iliyas payǵambar[*] – usı Yaqıya[+]. 15Qulaǵı bar adam jaqsılap esitip alsın![+]

16-17Házirgi áwladtı kimge uqsatayın? Olar bazarda joldaslarına:

«Sizlerge sıbızǵı sherttik, biraq oynamadıńlar!
Sizlerge joqlaw ayttıq, biraq jılamadıńlar!» –

dep baqırıp otırǵan balalarǵa uqsaydı. 18Sebebi Yaqıya kelip, iship-jemedi. Sonda olar: «Onı jin[†] urǵan», – desti[+]. 19Adam Ulı[†] kelip, iship-jedi. Sonda olar: «Mine, tamaqsaw hám máskúnem adam, Ol salıqshılar menen gúnakarlardıń dostı», – dep aytısıp atır. Al Qudaydıń danalıǵı isler arqalı aqlanadı[+].


Táwbe etpegen qalalar

20[•]Sonnan soń, Iysa káramatların kóbirek islegen qalalardı táwbe etpegenligi ushın ayıplay basladı:

21– Hásiret shegeseń, Xorazin! Hásiret shegeseń, Betsayda! Eger sizlerde islengen káramatlar Tir[†] hám Sidon[†] qalalarında islengeninde, olar álle qashan aza kiyimin kiyip, basına kúl shashıp, táwbe etken bolar edi[+]. 22Al Meniń sizlerge aytatuǵınım: húkim shıǵarılatuǵın qıyamet-qayım kúninde Tir menen Sidonnıń awhalı sizlerdiń awhalıńızdan jeńilirek boladı[+]. 23Háy sen, Kaparnahum, aspanǵa kóterileseń be? Yaq, dozaqqa qulatılasań. Óytkeni sende bolǵan káramatlı isler Sodomda islengeninde, ol bul kúnge deyin saqlanar edi[+]. 24Al Meniń saǵan aytatuǵınım: húkim shıǵarılatuǵın qıyamet-qayım kúninde Sodom qalasınıń awhalı seniń awhalıńnan jeńilirek boladı[+].


Iysanıń adamlardı ráhátleniwge shaqırıwı


(Luk 10:21-22)

25[•]Sol waqıtta Iysa sózin dawam etip:

– O, Áke[†], aspan menen jerdiń Iyesi! Bulardı danalardan hám aqıllılardan jasırıp, nárestedey adamlarǵa ashıp bildirgeniń ushın Seni maqtayman![+] 26Awa, Áke! Sebebi Seniń qálewiń usınday edi.

27Maǵan hámmesi Ákemnen berilgen. Ákeden basqa hesh kim Ulın bilmeydi. Ákeni de tek ǵana Ulı hám Ulı tańlap ashıp bildirgisi kelgenler ǵana biledi[+].

28Háy, sharshap, awır júk basqanlar, hámmeńiz Maǵan kelińler! Men sizlerdi ráhátlendiremen[+]. 29Moyıntırıǵımdı salıp, Mennen úyrenińler: óytkeni Men mómin hám kishipeyilmen. Solay etip, kewillerińiz tınıshlıq tabadı[+]. 30Men bergen moyıntırıq ıńǵaylı, júgim jeńil, – dedi[+].

#### 12


Shabbat kúni haqqında tartıs


(Mrk 2:23-28; Luk 6:1-5)

1[•]Bir Shabbat kúni[†] Iysa biyday atızınıń arasınan ótip baratır edi. Shákirtleri ash bolıp, biydaydıń masaqların úzip alıp jey basladı[+]. 2Bunı pariseyler[†] kórip, Oǵan:

– Qara, Seniń shákirtleriń Shabbat kúninde islewge bolmaytuǵın isti[*] islep atır, – dedi[+].

3Iysa olarǵa:

– Ózi de, qasındaǵılar da ash bolǵanda, Dawıttıń ne islegenin sizler oqımaǵansızlar ma[+]? 4Ol Qudaydıń Úyine[†] kirip, ruwxaniylerden[†] basqa ózine de, qasındaǵılarǵa da jewge bolmaytuǵın, usınılǵan nanlardı[†] jegen emes pe?[*][+] 5Shabbat kúninde ruwxaniyler Ibadatxanada[†] Shabbat kúnine baylanıslı qaǵıydanı buzsa da gúnasız bolatuǵının Muxaddes[†] Nızamda oqımaǵansızlar ma?[*][+] 6Sizlerge aytatuǵınım: bul jerde Ibadatxanadan da ullı Birew bar[+]. 7Eger sizler: «Men qurbanlıqtı[†] emes, al miyrim[†]-shápáátti qáleymen»[*], – degen sózdiń mánisin túsingenińizde edi, gúnasızlardı ayıplamaǵan bolar edińiz[+]. 8Adam Ulı[†] Shabbat kúniniń de iyesi, – dedi.

9[•]Iysa ol jerden ketip, olardıń májilisxanasına[†] kirdi. 10Sol jerde bir qolı láń adam bar edi. Pariseyler Iysanı ayıplamaqshı bolıp, Oǵan bılay dep soraw qoydı:

– Shabbat kúninde awırıw adamǵa shıpa beriw nızamǵa tuwrı kele me[+]?

11Iysa olarǵa:

– Sizlerdiń arańızdaǵı birińizdiń jalǵız ǵana qoyı bolsa, ol Shabbat kúni bir shuqırǵa túsip ketse, onı shıǵarıp almay ma? 12Adam qoydan góre, anaǵurlım artıq emes pe? Demek, Shabbat kúni jaqsılıq islew nızamǵa tuwrı keledi, – dedi[+].

13Sońınan Ol qolı láń adamǵa:

– Qolıńdı soz! – dedi.

Adam qolın sozǵanda, ekinshisindey sap-saw bolıp qaldı[+]. 14Sonda pariseyler sırtqa shıǵıp, Iysanı joq qılıw tuwralı til biriktire basladı.


Qudaydıń tańlaǵan Xızmetshisi

15Biraq Iysa bunı bilip, sol jerden ketip qaldı. Onıń izine kóp xalıq erip júrdi. Ol awırıwlardıń hámmesine shıpa berip, 16Óziniń kim ekenligin ashıq aytıwdı olarǵa qadaǵan etetuǵın edi[+]. 17Bul Qudaydıń Iyshaya payǵambar[†] arqalı aytqan sózleriniń orınlanıwı ushın boldı:[+]

18«Bul – tańlap alǵan Qulım,
Kewlim unatqan Súyiklim.
Men Óz Ruwxımdı Oǵan beremen.
Ol hámme milletlerge ádalattı járiyalaydı.
19Tartıspaydı da, baqırmaydı da,
Kóshelerde Onıń sesti esitilmeydi.
20Ádalat jeńiske erispegenshe,
Ol mayısqan qamıstı sındırmaydı,
Pısqıp turǵan pilikti de óshirmeydi.
21Xalıqlar Onıń atına úmit baylaydı»[*].


Qudaydıń Ruwxına qarsı bolmaw tuwralı eskertiw


(Mrk 3:20-30; Luk 6:43-45; 11:14-23)

22[•]Sol waqıtta adamlar Iysaǵa jin[†] urıp, gúń hám soqır bolǵan adamdı alıp keldi. Iysa oǵan shıpa bergenlikten, gúń-soqırdıń kózi ashılıp, sóyley basladı. 23Adamlardıń hámmesi qattı tań qalısıp:

– Dawıttıń Urpaǵı – Usı emes pe eken? – desti[+].

24Bunı esitken pariseyler:

– Ol jinlerdi tek jinlerdiń baslıǵı Belzebúl-shaytannıń[†] kúshi menen ǵana quwıp shıǵarıp júr, – dedi[+].

25Al Iysa olardıń oyların bilip, bılay dedi:

– Óz ara qarsı bolıp bólingen hár bir patshalıq joq boladı, óz ara qarsı bolıp bólingen hár bir qala yamasa úy qulaydı. 26Al eger shaytan ózin ózi quwıp shıǵarsa, onda onıń óz ara qarsı bolıp bólingeni boladı. Olay bolsa, onıń patshalıǵı qalay saqlanadı? 27Eger Men jinlerdi Belzebúl-shaytannıń kúshi menen quwıp shıǵarıp júrgen bolsam, onda sizlerdiń shákirtlerińiz olardı kimniń kúshi menen quwıp shıǵarıp júr? Solay etip, olar sizlerdiń nadurıs ekenińizdi áshkaralaydı[+]. 28Biraq Men jinlerdi Qudaydıń Ruwxı[†] menen quwıp shıǵarıp atırǵan bolsam, onda sizlerge Qudaydıń Patshalıǵınıń[†] jetip kelgeni.

29Kim dáslep kúshli adamdı baylap taslamay turıp, onıń úyine kirip, mal-múlkin tartıp ákete aladı? Tek onı baylaǵannan keyin ǵana onıń úyin tonay aladı[+].

30Kim de kim Meniń menen birge bolmasa, ol Maǵan qarsı. Kim de kim Meniń menen birge jıynamasa, ol shashadı[+]. 31Sonlıqtan sizlerge aytatuǵınım: adamlar hár qanday gúna[†] islese de, Qudayǵa til tiygizse de keshiriledi, biraq Muxaddes Ruwxqa[†] til tiygizse, keshirilmeydi[+]. 32Kim de kim Adam Ulına qarsı bir sóz aytsa, keshiriledi, biraq Muxaddes Ruwxqa qarsı sóylegen házir de, keleshekte de keshirilmeydi.

33Terekti jaqsı dep sanasańlar, miywesin de jaqsı dep sanańlar, al terekti jaman dep sanasańlar, miywesin de jaman dep sanańlar. Sebebi terek miywesinen bilinedi[+]. 34Háy, uwlı jılanlardıń tuqımları! Sizler ózlerińiz jaman bola tura, qalay jaqsı sózler sóyley alasızlar? Adamnıń kewli nege tolıp tassa, awzınan sol shıǵadı[+]. 35Jaqsı adam kewlindegi jaqsılıq ǵáziynesinen jaqsılıq shıǵaradı, al jaman adam kewlindegi jamanlıq ǵáziynesinen jamanlıq shıǵaradı[+]. 36Sizlerge aytatuǵınım mınaw: adamlar aytqan hár bir bos sózi ushın húkim shıǵarılatuǵın qıyamet-qayım kúninde juwap beriwi shárt[+]. 37Óytkeni sen óz sózleriń menen aqlanasań da, óz sózleriń ushın ayıplanasań da[+].


Iysadan káramatlı belgi kórsetiwin soraw


(Mrk 8:11-12; Luk 11:29-32)

38[•]Sonda diniy muǵallimler[†] menen pariseylerdiń geybirewleri Iysaǵa:

– Ustaz! Seni Qudaydıń jibergenligin dálilleytuǵın káramatlı belgi kórsetiwińdi qáleymiz, – dedi[+].

39Biraq Iysa olarǵa bılay dep juwap qaytardı:

– Jaman hám opasız áwlad káramatlı belgi talap etpekte. Biraq oǵan Yunus payǵambardıń káramatlı belgisinen[*] basqası kórsetilmeydi[+]. 40Yunustıń úlken balıqtıń ishinde úsh kún, úsh tún bolǵanınday, Adam Ulı da jer qoynında úsh kún, úsh tún boladı[+]. 41Nineviya turǵınları húkim shıǵarılatuǵın qıyamet-qayım kúni usı áwlad penen birge ornınan turıp, bul áwladtıń adamların ayıplaydı. Óytkeni Yunus járiyalaǵanda, olar táwbe etti[*]. Biraq bul jerde Yunustan da ullı Birew bar[+]. 42Qubladaǵı hayal patsha húkim shıǵarılatuǵın qıyamet-qayım kúni usı áwlad penen birge ornınan turıp, bul áwladtıń adamların ayıplaydı. Sebebi ol Sulaymannıń danalıǵın esitiw ushın, jer betiniń arǵı shetinen kelgen edi[*]. Biraq bul jerde Sulaymannan da ullı Birew bar[+].


Qaytıp kelgen jawız ruwxlar


(Luk 11:24-26)

43[•]– Jawız ruwx[†] adamnan shıqqannan keyin suwsız jerlerdi gezip, dem alıwǵa orın izleydi, biraq taba almaydı. 44Sonda ol ózine: «Shıqqan úyime qaytayın», – deydi hám qaytıp kelgende, úydiń bos bolıp, tazalanıp hám jıynalıp turǵanın kóredi. 45Sonda ol barıp, ózinen de jawız jeti ruwxtı ertip keledi de, kirip sol úyde turadı. Solay etip, sol adamnıń sońǵı awhalı burınǵıdan da jaman boladı. Bul jaman áwladqa da sonday boladı![+]


Iysanıń anası hám tuwısqanları


(Mrk 3:31-35; Luk 8:19-21)

46[•]Iysa xalıqqa sóylep turǵanda, anası hám tuwısqanları keldi. Olar sırtta turıp, Onıń menen sóylespekshi boldı[+]. 47Sonda birew Oǵan:

– Anań menen tuwısqanlarıń Seniń menen sóylespekshi bolıp, sırtta turıptı, – dedi.

48Ol bunı aytqan adamǵa qarap:

– Meniń anam kim, tuwısqanlarım kimler? – dedi de, 49Óziniń shákirtlerin qolı menen kórsetip bılay dedi: – Mine, Meniń anam hám tuwısqanlarım! 50Sebebi kim de kim Meniń aspandaǵı Ákemniń erkin orınlasa, Meniń tuwısqanım da, anam da – sol[+].

#### 13


Tuqım sebiwshi tuwralı tımsal


(Mrk 4:1-20; Luk 8:4-15)

1[•]Sol kúni Iysa úyden shıǵıp, kóldiń jaǵasına barıp otırdı. 2Onıń janına júdá kóp xalıq jıynalǵanlıqtan, Ol qayıqqa minip otırdı, al xalıq jaǵada turdı. 3Ol tımsallar menen olarǵa kóp nárselerdi aytıp, bılay dedi:

– Bir kúni tuqım sebiwshi tuqım sebiwge shıǵıptı. 4Ol sepkende, tuqımlardıń geybirewleri jol shetine túsip, quslar kelip, olardı shoqıp jep qoyıptı. 5Geybirewleri topıraǵı az bolǵan taslaqqa túsip, jer tereń bolmaǵanlıqtan tez kógerip shıǵıptı. 6Biraq kún shıqqannan soń solıp, tamırsız bolǵanlıqtan quwrap qalıptı. 7Geybirewleri tikenler arasına túsipti. Tikenler óskennen soń, olardı tunshıqtırıp taslaptı[+]. 8Al basqaları ónimli jerge túsip, birewi júz eseden, birewi alpıs eseden, birewi otız eseden zúráát beripti. 9Qulaǵı bar adam jaqsılap esitip alsın![+]


Tımsaldıń maqseti


(Mrk 4:10-12; Luk 8:9-10)

10[•]Iysanıń shákirtleri qasına kelip, Onnan:

– Xalıqqa ne ushın tımsallar menen sóylep atırsań? – dep soradı.

11Iysa olarǵa bılay dep juwap berdi:

– Aspan Patshalıǵınıń[†] sırların biliw sizlerge berilgen, biraq olarǵa berilmegen[+]. 12Sebebi kimde bar bolsa, oǵan jáne de mol etip beriledi, al kimde joq bolsa, onıń barı da tartıp alınadı[+]. 13Sonlıqtan da olarǵa tımsallar menen sóylep turman. Óytkeni:

«Olar qarasa da kórmeydi,
Tıńlasa da esitpeydi hám túsinbeydi»[+].

14Iyshaya payǵambardıń[†] aldın ala olar haqqında aytqanı júzege astı:

«Tıńlap turasız, biraq túsinbeysiz,
Qarap turasız, biraq mán bermeysiz!
15Sebebi bul xalıqtıń júregi sezimsiz bolıp,
Qulaqları pitip qalǵan, kózleri gúńgirtlesken.
Olay bolmaǵanda, olardıń kózleri kórer edi,
Qulaqları esiter edi, júrekleri menen túsiner edi.
Olar Maǵan qaytıp kelse, Men olarǵa shıpa berer edim»[*][+].

16Biraq, sizlerdiń kórip turǵan kózlerińiz, esitip turǵan qulaqlarıńız baxıtlı![+] 17Sizlerge shının aytıp turman: qanshama payǵambarlar menen haq adamlar sizlerdiń kórgenlerińizdi kórgisi kelgen edi, biraq kórmedi. Esitkenlerińizdi esitkisi kelgen edi, biraq esitpedi[+].


Tuqım sebiwshi tuwralı tımsaldıń túsindiriliwi


(Mrk 4:13-20; Luk 8:11-15)

18[•]– Endi sizler tuqım sebiwshi tuwralı tımsaldıń mánisin tıńlańlar. 19Aspan Patshalıǵı tuwralı aytılǵan sózdi esitken, biraq onı túsinbegen adamǵa shaytan[†] kelip, onıń kewline sebilgen sózdi tartıp áketedi. Jol boyına sebilgen tuqımnıń mánisi usı. 20Al taslaqqa sebilgen tuqım mınanı bildiredi: adam sózdi esitken waqıtta-aq, onı quwanısh penen qabıl aladı. 21Biraq tamırsız bolǵanlıqtan, turaqsızlıq etedi. Sóz ushın azap shegiwge yamasa quwdalanıwǵa tuwra kelgende, tez isenimnen qaytadı[+]. 22Tikenler arasına sebilgen tuqım mınanı bildiredi: adam sózdi esitedi, biraq bul dúnyanıń táshiwishleri hám baylıqqa aldanıw sózdi tunshıqtıradı. Sonlıqtan ol zúráát bermeydi[+]. 23Al ónimli jerge sebilgen tuqım mınanı bildiredi: adam sózdi esitip, onı túsinedi hám birewleri júz eseden, birewleri alpıs eseden, birewleri otız eseden zúráát beredi[+].


Biyday hám haram shóp

24Iysa basqa tımsal keltirip, olarǵa bılay dedi:

– Aspan Patshalıǵı óziniń egislik jerine jaqsı tuqım sepken adamǵa uqsaydı. 25Túnde, adamlar uyıqlaǵan waqıtta dushpanı kelip, onıń biydayınıń arasına haram shóptiń tuqımın sewip ketipti. 26Biyday kógerip masaq shıǵarǵanda, haram shóp te payda bola baslaptı. 27Sonda xızmetshileri xojasına kelip: «Xojayın! Siz egislik jerińizge jaqsı tuqım seppegen be edińiz? Onda haram shóp qayaqtan payda boldı?» – depti. 28Ol: «Bunı dushpan isledi», – depti. Sonda xızmetshileri: «Barıp, olardı suwırıp taslawımızdı qáleysiz be?» – dep soraptı. 29Ol: «Yaq, sizler haram shóplerdi suwırǵanıńızda, olar menen birge biydaydı da suwırıp alıwıńız múmkin. 30Orıw máwsimi jetkenshe, ekewi qatar óse bersin. Orıw máwsiminde men oraqshılarǵa: „Dáslep haram shópti jıynańlar hám bawlap órteńler, al biydaydı telegime quyıńlar“, – deymen», – depti[+].


Qıshqıl tuqım hám ashıtqı tuwralı tımsal


(Mrk 4:30-32; Luk 13:18-21)

31[•]Iysa olarǵa ózge bir tımsal keltirip, bılay dedi:

– Aspan Patshalıǵı bir adamnıń óz egislik jerine ekken qıshqıl tuqımına[*] uqsaydı. 32Ol tuqımlardıń ishindegi eń kishkenesi bolsa da, ósip shıqqannan soń barlıq shóplerden úlkeyip, terek boladı. Aspandaǵı quslar ushıp kelip, shaqalarına uya saladı[+].

33Iysa olarǵa basqa tımsal aytıp:

– Aspan Patshalıǵı ashıtqıǵa uqsaydı. Ol bir hayaldıń úsh samar qamırǵa az ǵana ashıtqı salǵanda, barlıq qamırdı ashıtatuǵın ashıtqısına uqsaydı[+].

34Iysa bulardıń hámmesin xalıqqa tımsallar menen ayttı. Tımsalsız olarǵa hesh nárse aytpadı. 35Solay etip, payǵambardıń aldın ala aytqan mına sózleri orınlandı:

«Awzımdı tımsallar aytıw ushın ashıp,
Dúnya jaratılǵannan beri jasırın bolǵanlardı sóyleymen»[*][+].


Biyday hám haram shóp tuwralı tımsaldıń túsindiriliwi

36Sońınan Iysa xalıqtı qaldırıp, úyge kirdi. Shákirtleri Onıń qasına kelip:

– Egislik jerdegi haram shóp tuwralı tımsaldı bizlerge túsindirip ber, – dedi.

37Iysa bılay dep juwap berdi:

– Jaqsı tuqım sebiwshi – Adam Ulı.[†] 38Egislik jer – dúnya, jaqsı tuqımlar – Aspan Patshalıǵınıń balaları. Al haram shópler – shaytannıń balaları[+]. 39Haram shóplerdi sepken dushpan – shaytan. Orıw máwsimi – aqırzaman, oraqshılar – perishteler[†] boladı[+]. 40Solay etip, haram shóplerdi qalay jıynap alıp, otqa jaqsa, bul dúnyanıń aqırında da sonday boladı. 41Adam Ulı perishtelerin jiberedi, Onıń Patshalıǵınan olar barlıq azǵırıwshılar menen nızamdı buzıwshılardı jıynap aladı da,[+] 42janıp turǵan oshaqqa taslaydı. Olar sol jerde jılap, pushayman jeydi[+]. 43Sonda haq adamlar ózleriniń Ákesiniń Patshalıǵında kún sıyaqlı jarqırap turadı. Qulaǵı bar adam jaqsılap esitip alsın![+]


Tabılǵan ǵáziyne hám qımbat hinji tuwralı tımsal

44– Aspan Patshalıǵı egislik jerge jasırılǵan ǵáziynege uqsaydı. Onı birew tawıp alıp, jáne jasırıp qoyıptı da, quwanǵanınan barlıq mal-múlkin satıp jiberip, sol egislik jerdi satıp alıptı.

45Jáne Aspan Patshalıǵı hasıl hinjiler izlep júrgen bir sawdagerge uqsaydı. 46Ol júdá qımbat bir hinjini tapqanda, óziniń barlıq mal-múlkin satıp jiberip, sol hinjini satıp alıptı.


Balıq túsken aw tuwralı

47– Jáne Aspan Patshalıǵı teńizge salınıp, álwan túrli balıqlar túsken awǵa uqsaydı[+]. 48Tolǵannan keyin, balıqshılar onı jaǵaǵa súyrep shıǵarıptı. Sońınan otırıp, jaqsıların tańlap ıdıslarǵa salıp, al jamanların ılaqtırıp taslaptı[+]. 49Aqırzamanda da solay boladı: perishteler kelip, jaman adamlardı haq adamlardan ayırıp alıp,[+] 50janıp turǵan oshaqqa taslaydı. Olar sol jerde jılap, pushayman jeydi[+].

51Sonnan soń, Iysa olardan:

– Bulardıń hámmesin túsindińler me? – dep soradı.

Olar:

– Awa, Iyem[†], túsindik, – dedi.

52Iysa olarǵa:

– Sonlıqtan Aspan Patshalıǵı tuwralı tálim alǵan hár bir diniy muǵallim[†] óz ǵáziynesinen jańanı da, góneni de shıǵarıwshı úy iyesine uqsaydı, – dedi.


Nasıralılardıń Iysaǵa isenbewi


(Mrk 6:1-6; Luk 4:16-30)

53[•]Iysa usı tımsallardı aytıp bolǵannan soń, sol jerden ketip qaldı. 54Ózi ósken qalaǵa kelip, sol jerdegi májilisxanada[†] xalıqqa tálim bere basladı. Xalıq tań qalısıp:

– Ol bunday danalıqtı hám káramat islew qúdiretin qayaqtan alǵan[+]? 55Ol – aǵash ustasınıń balası emes pe? Onıń anasınıń atı Máriyam, inileriniń atları Yaqıp,[†] Yusup, Shimon, Yahuda[†] emes pe[+]? 56Onıń hámme qarındasları da biziń aramızda emes pe? Al bulardıń hámmesi Onda qayaqtan payda boldı eken? – dedi de, 57Onı tán almadı.

Sonda Iysa olarǵa:

– Qádirlenbeytuǵın payǵambar joq, ol tek óz watanı menen úyinde ǵana qádirsiz, – dedi[+].

58Olar isenbegeni sebepli, Iysa ol jerde kóp káramatlar islemedi.

#### 14


Shomıldırıwshı Yaqıyanıń óltiriliwi


(Mrk 6:14-29; Luk 9:7-9)

1[•]Sol waqıtta Iysa haqqında xabardı Galila úlkesiniń[†] húkimdarı Hirod ta esitip, 2óz xızmetkerlerine:

– Bul adam – shomıldırıwshı Yaqıya. Ol ólimnen qayta tirilipti, sonlıqtan da usınday káramatlar islemekte, – dedi[+].

3Bunnan burın Hirod óz inisi Filiptiń hayalı Hirodiya sebepli Yaqıyanı uslap alıp baylatıp, qamatıp taslaǵan edi[+]. 4Óytkeni Yaqıya oǵan: «Onı hayal qılıp alıwıń nızamǵa tuwrı kelmeydi», – degen edi[+]. 5Hirod Yaqıyanı óltirmekshi de bolıp edi, biraq xalıqtan qorqtı. Sebebi xalıq Yaqıyanı payǵambar[†] dep sanaytuǵın edi[+].

6Al Hirodtıń tuwılǵan kúninde, Hirodiyanıń qızı jıynalǵan qonaqlardıń aldında oyınǵa túsip, Hirodtıń kewlinen shıqtı. 7Sonıń ushın ol qızǵa soraǵan nársesin beriwge wáde berip, ant ishti[+].

8Qız anasınıń keńesi boyınsha:

– Shomıldırıwshı Yaqıyanıń basın aldırıp, tabaqqa salıp, maǵan usı jerge ákelip beriń, – dedi.

9Patsha buǵan qıynalsa da, qonaqlarınıń aldında ant ishkenlikten qızǵa soraǵanın beriwdi buyırdı. 10Solay etip, patsha adam jiberip, qamaqta Yaqıyanıń basın kesip aldırttı. 11Tabaqqa salıp ákelingen bas qızǵa berildi. Qız onı anasına aparıp berdi. 12Yaqıyanıń shákirtleri kelip, onıń denesin alıp ketip jerledi. Sonnan soń barıp, Iysaǵa xabarladı[+].


Iysanıń bes mıń adamdı toyǵızıwı


(Mrk 6:30-44; Luk 9:10-17; Yuxn 6:1-14)

13[•]Iysa bunı esitkennen keyin qayıqqa minip, elsiz bir jerge jalǵız ketip qaldı. Bul tuwralı esitken xalıq óz qalalarınan shıǵıp, piyadalap Onıń izine erdi. 14Iysa qayıqtan túskende sonshama xalıqtı kórdi, olarǵa janı ashıp, awırıwlarına shıpa berdi.

15Kesh bolǵanda shákirtleri qasına kelip, Oǵan:

– Bul – bir elsiz jer, kún de kesh boldı. Xalıqtı tarqatıp jiber, olar awıllarǵa barıp, ózlerine awqat satıp alsın, – dedi.

16Biraq Iysa:

– Olardıń ketiwiniń hájeti joq, olarǵa sizler awqat berińler, – dedi[+].

17– Bizlerde tek bes nan menen eki balıq ǵana bar, – dedi olar.

18Iysa:

– Olardı bul jerge, Maǵan alıp kelińler, – dedi.

19Sońınan xalıqqa shópli jerge otırıwdı buyırdı da, bes nan menen eki balıqtı alıp, aspanǵa qarap Qudayǵa shúkirlik etti. Nanlardı sındırıp, shákirtlerine berdi, olar xalıqqa úlestirdi. 20Hámmesi jep toydı, awısqan bóleklerin jıynap, úlken on eki sebet toltırdı. 21Al jegenler hayal hám balalardan basqa bes mıńday adam edi[+].


Iysanıń suwdıń ústi menen júriwi


(Mrk 6:45-56; Yuxn 6:15-21)

22[•]Bunnan soń dárhal Iysa shákirtlerine qayıqqa miniwdi hám Ózinen burın arǵı jaǵaǵa ketiwdi buyırdı. Al Ózi xalıqtı tarqatıp jiberdi. 23Xalıqtı tarqatıp jibergennen soń, Iysa duwa etiw ushın jalǵız Ózi tawǵa shıqtı, keshte de sol jerde jalǵız qaldı[+]. 24Al sol waqıtta kóldiń jaǵasınan uzaqlasqan qayıqtı tolqınlar soqqılay basladı, óytkeni kúshli samal qayıqqa qarsı esip tur edi.

25Erte tańda Iysa kóldiń ústi menen júrip, olarǵa jaqınlay basladı. 26Shákirtleri kóldiń ústi menen kiyatırǵan Onı kórgende zárreleri ushıp:

– Bul árwaq, – dep qattı qorqıp baqırıstı[+].

27Biraq Iysa olarǵa dárriw:

– Jigerlenińler! Bul Men, qorqpańlar, – dedi.

28Petr Oǵan juwap berip:

– Iyem[†]! Eger bul Sen bolsań, maǵan suwdıń ústi menen Seniń qasıńa júrip barıwdı buyır, – dedi.

29Iysa:

– Kel, – dedi.

Petr qayıqtan túsip, Iysaǵa qaray suwdıń ústi menen júrip ketti. 30Biraq ol samaldıń kúshli ekenin kórgende qorqıp ketip, suwǵa bata baslaǵanda:

– Iyem! Meni qutqar! – dep baqırdı.

31Iysa dárriw qolın sozıp, onı tartıp aldı da, oǵan:

– Háy, isenimi az! Sen nege gúmanlandıń? – dedi[+].

32Olar qayıqqa mingende, samal tınıp qaldı. 33Qayıqtaǵı shákirtleri Iysanıń ayaǵına jıǵılıp:

– Sen shınında da, Qudaydıń Ulısań![†] – desti[+].


Gennesarettegi awırıwlardıń shıpa alıwı

34Olar kóldiń arǵı jaǵasına ótip, Gennesaret jerine kelip toqtadı[+]. 35Sol jerdiń turǵınları Iysanı tanıp, pútkil dógerekke xabarladı hám awırǵan adamlardıń hámmesin Oǵan alıp keldi. 36Olar Iysadan tek kiyiminiń shetine ǵana qol tiygiziwge ruxsat soradı. Qol tiygizgenlerdiń hámmesi shıpa taptı.

#### 15


Adamlardı ne haramlaydı?


(Mrk 7:1-13)

1[•]Sonda Iysanıń qasına Erusalimnen[†] pariseyler[†] menen diniy muǵallimler[†] kelip, Oǵan:

2– Ne ushın Seniń shákirtleriń ata-babalardan qalǵan dástúrlerdi buzıp júr? Olar nan jewden aldın qolların juwmaydı, – dedi[+].

3Iysa olarǵa juwap berip, bılay dedi:

– Sizler ne ushın dástúrlerińiz sebepli Qudaydıń buyrıǵın buzasızlar[+]? 4Sebebi Quday[†]: «Ata-anańdı húrmetle»[*] hám «Kim de kim ákesine yamasa anasına jaman sóz aytsa, ol sózsiz óltirilsin»[*] dep buyrıq bergen[+]. 5Al sizler: «Kim de kim ákesine yamasa anasına: „Saǵan beretuǵınımdı Quday jolına qurban etip baǵıshlayman“, dese, 6ol ákesin yamasa anasın sıylamasa da boladı», – deysizler. Solay etip, dástúrlerińiz sebepli, sizler Qudaydıń sózin biykar etip atırsızlar. 7Háy, eki júzliler! Iyshaya payǵambar[†] sizler tuwralı aldın ala durıs aytqan:[+]

8«Bul xalıq sıylar Meni tili menen[*],
Biraq júregi Mennen alıs.
9Olar Maǵan bosqa sıyınıp,
Adam oylap tapqan parızlardı úyreter»[*][+].

10Sońınan Iysa xalıqtı shaqırıp alıp, olarǵa:

– Tıńlap, túsinip alıńlar: 11adamdı onıń awzına engen nárse emes, al awzınan shıqqan nárse haramlaydı, – dedi[+].

12Sonda Onıń shákirtleri qasına kelip, Onnan:

– Bul sózdi esitkende, pariseylerdiń ashıwlanıp qalǵanın bildiń be? – dep soradı.

13Iysa olarǵa:

– Aspandaǵı Ákem ekpegen hár bir ósimlik túp-tamırı menen julıp taslanadı[+]. 14Olardı qoyıńlar. Olar – soqırlardıń soqır jetelewshileri. Eger soqırdı soqır jetelese, ekewi de shuqırǵa qulap túsedi, – dedi[+].

15Petr Oǵan:

– Bul tımsaldı bizlerge túsindirip ber, – dedi.

16Iysa olarǵa:

– Sizler ele túsinbey tursızlar ma? 17Awızǵa engenniń hámmesi qarınǵa baratuǵının, onnan soń sırtqa shıǵıp ketetuǵının túsinbeysizler me? 18Awızdan shıqqan kewilden shıǵadı. Adamdı haramlaytuǵın usı[+]. 19Óytkeni jamanlıq oylaw, adam óltiriw, neke hadallıǵın buzıw, buzıqshılıq qılıw, urlıq islew, jalǵan gúwalıq beriw hám masqaralaw kewilden shıǵadı[+]. 20Adamdı haramlaytuǵın usılar. Al qol juwmay awqat jew adamdı haramlamaydı, – dedi.


Qananlı hayaldıń isenimi


(Mrk 7:24-30)

21[•]Iysa sol jerden shıǵıp, Tir[†] hám Sidon[†] úlkesine ketti[+]. 22Sol úlkelerden qananlı[†] bir hayal kelip, Oǵan:

– Iyem[†], Dawıttıń Urpaǵı, maǵan rehim ete gór! Meniń qızımdı jin[†] urıp, qattı qıynalıp atır, – dep baqırdı[+].

23Biraq Iysa oǵan hesh nárse aytpadı. Sonda shákirtleri qasına kelip, Onnan:

– Onı jiber, izimizden baqırıp kiyatır, – dep ótindi.

24Iysa:

– Men tek Izraildıń[†] joǵalǵan qoylarına jiberilgenmen, – dep juwap qaytardı[+].

25Sonda hayal kelip, Onıń ayaǵına jıǵıldı da:

– Iyem! Maǵan járdem ete gór! – dep jalındı.

26Iysa oǵan juwap berip:

– Balalardıń nanın alıp, iytlerge taslaw durıs emes, – dedi[+].

27Hayal:

– Awa, Iyem, solay. Biraq iytler de xojayınlarınıń dasturxanınan túsken usaqlardı jeydi-ǵo, – dedi.

28Sonda Iysa oǵan:

– Háy, hayal, seniń isenimiń kúshli eken, tilegeniń bolsın, – dedi.

Onıń qızı sol waqıtta-aq jazılıp ketti.


Iysanıń tórt mıń adamdı toyǵızıwı


(Mrk 8:1-10)

29[•]Iysa sol jerden ketip, Galila kóline keldi hám tawǵa shıǵıp otırdı. 30Sonda Onıń qasına kóp xalıq jıynalıp qaldı. Olar ózleri menen birge aqsaqlardı, soqırlardı, mayıplardı, gúńeleklerdi hám basqa da awırıw adamlardı Iysanıń aldına alıp keldi. Iysa olarǵa shıpa berdi[+]. 31Solay etip, gúńeleklerdiń tilleri shıǵıp, mayıplardıń jazılıp, aqsaq bolǵanlardıń júrip, soqırlardıń kózleri ashılıp ketkenligin kórgen xalıq ań-tań bolısıp, Izraildıń Qudayına alǵıs ayttı.

32Iysa shákirtlerin janına shaqırıp alıp, olarǵa:

– Xalıqqa janım ashıp tur. Olar úsh kúnnen beri qasımda bolıp, jeytuǵın hesh nársesi joq. Olardı ash halında jibergim kelmeydi, sebebi jolda hálsirep qalıwı múmkin, – dedi[+].

33Shákirtleri:

– Usınshama xalıqtı toyǵıza alarlıqtay, bir elsiz dalada nandı qayaqtan tabamız? – dedi[+].

34Iysa olardan:

– Neshe nanıńız bar? – dep soradı.

Olar:

– Jetew, jáne bir neshe kishi balıq ta bar, – dep juwap berdi.

35Sońınan Iysa xalıqqa jerge otırıwdı buyırdı. 36Jeti nandı hám balıqlardı alıp, Qudayǵa shúkirlik etti. Olardı sındırıp, shákirtlerine berdi, olar xalıqqa úlestirdi. 37Olardıń hámmesi jep toydı. Awısqan bóleklerin jıynap, jeti sebet toltırdı. 38Jegenler hayal hám balalardan basqa tórt mıń adam edi[+].

39Sonnan soń, Iysa xalıqtı tarqatıp jiberdi de, qayıqqa minip, Magdala dógeregine ketti.

#### 16


Káramatlı belgi kórsetiwdi soraw


(Mrk 8:11-13; Luk 12:54-56)

1[•]Pariseyler[†] menen saddukeyler[†] Iysaǵa keldi de, Onı sınamaqshı bolıp, aspannan káramatlı belgi kórsetiwin soradı[+]. 2Iysa olarǵa juwap qaytarıp:

– Keshte sizler: «Erteń kún ashıq boladı, aspan qızǵısh-ǵo», – deysizler. 3Al tań azannan: «Búgin jawın-shashın boladı, aspan qızıl hám túnergen», – deysizler. Sizler nege aspannıń rayın ayıra alsańlar da, zamannıń belgilerin ayıra almaysızlar? 4Jaman hám opasız áwlad káramatlı belgi talap etpekte. Biraq oǵan Yunustıń belgisinen basqası kórsetilmeydi, – dedi.

Soń olardı qaldırıp, sol jerden ketip qaldı[+].


Jalǵan tálimatlardan saq bolıńlar!


(Mrk 8:14-21)

5[•]Iysanıń shákirtleri arǵı jaǵaǵa ótkende, nan ákeliwdi umıtıp ketken edi. 6Iysa olarǵa:

– Abaylańlar, pariseylerdiń hám saddukeylerdiń ashıtqısınan saq bolıńlar! – dedi[+].

7Sonda olar:

– Nan ákelmegenimiz ushın solay dep atırǵan shıǵar, – dep óz ara aytısa basladı.

8Iysa bunı bilip, olarǵa:

– Háy, isenimi azlar, sizler nege óz ara nanıńızdıń joqlıǵın aytısıp tursızlar[+]? 9Ele de túsinbedińler me? Bes nan bes mıń adamǵa jetip, awısqanın jıynaǵanıńızda neshe sebet toltırǵanıńız esińizde joq pa[+]? 10Jáne de jeti nan tórt mıń adamǵa jetip, awısqanın jıynaǵanıńızda neshe sebet toltırǵanıńız esińizde joq pa[+]? 11Meniń sizlerge nan haqqında aytpaǵanımdı nege túsinbeysizler? Pariseylerdiń hám saddukeylerdiń ashıtqılarınan saq bolıńlar, – dedi.

12Olar sonda ǵana Onıń nannıń ashıtqısınan emes, al pariseylerdiń hám saddukeylerdiń tálimatlarınan saq bolıwdı aytqanlıǵın túsindi.


Petrdiń Iysanıń Masiyx ekenin moyınlawı


(Mrk 8:27-30; Luk 9:18-21)

13[•]Iysa Filip Kesariyasındaǵı úlkege kelgende, Óz shákirtlerinen:

– Adamlar Meni, Adam Ulın[†] kim dep sanaydı? – dep soradı.

14Olar:

– Geybirewleri shomıldırıwshı Yaqıya, geybirewleri Iliyas, al bazıları Eremiya yamasa payǵambarlardıń[†] biri dep sanaydı, – dedi[+].

15Iysa olarǵa:

– Al sizler Meni kim dep sanaysızlar? – dedi.

16Shimon Petr juwap qaytarıp:

– Sen – Masiyxsań,[†] tiri Qudaydıń Ulısań,[†] – dedi[+].

17Iysa oǵan:

– Yunustıń ulı Shimon, sen baxıtlısań! Saǵan bunı adam balası emes, al aspandaǵı Ákem ashıp bildirdi[+]. 18Saǵan Meniń aytatuǵınım mınaw: sen – Petrseń[*], Men mına tastıń ústine Óz jámáátimdi[†] ornataman, onı ólim kúshleri de jeńe almaydı[+]. 19Saǵan Aspan Patshalıǵınıń[†] giltlerin beremen. Sen jer betinde neni baylasań, sol aspanda da baylanadı, jáne de, sen jer betinde neni sheshseń, sol aspanda da sheshiledi, – dep juwap berdi[+].

20Sonnan soń, Iysa shákirtlerine Óziniń Masiyx ekenligin hesh kimge aytpawdı buyırdı[+].


Iysanıń Óz ólimi hám qayta tiriliwi haqqında bildiriwi


(Mrk 8:31–9:1; Luk 9:22-27)

21[•]Sol waqıttan baslap Iysa Óziniń Erusalimge[†] barıp, aqsaqallar, bas ruwxaniyler[†] hám diniy muǵallimler[†] tárepinen kóp azap shegiwi hám óltiriliwi, biraq úshinshi kúni qayta tiriliwi tiyis ekenligin shákirtlerine bildire basladı[+].

22Petr Iysanı shetke shaqırıp alıp, Oǵan:

– Quday[†] saqlasın, Iyem[†]! Saǵan bunday bola kórmesin! – dep qarsı sóyley basladı.

23Iysa burılıp, Petrge:

– Joq bol kózimnen, shaytan![†] Sen Maǵan kesent berip atırsań. Sen Qudaydıń emes, al adamnıń islerin oylap tursań, – dedi[+].


Ózinen keship, Iysaǵa eriw

24Sonda Iysa Óz shákirtlerine:

– Kim de kim Maǵan ergisi kelse, ózinen keshsin hám óz atanaq aǵashın[†] arqalap, Meniń izime ersin[+]. 25Óytkeni kim de kim óz janın saqlamaqshı bolsa, onı joǵaltadı. Al kim de kim óz janın Men ushın joǵaltsa, onı saqlap qaladı[+]. 26Adam pútkil dúnyanı iyelep alıp, biraq óz janın joǵaltsa, bunnan oǵan ne payda? Ol óz janı ushın qanday tólem bere aladı[+]? 27Adam Ulı Ákesiniń saltanatında Óz perishteleri[†] menen birge keledi. Sonda Ol hár kimge islegen islerine qaray qaytaradı[+]. 28Sizlerge shının aytaman: usı jerde turǵanlardıń geybirewleri Adam Ulınıń Óz Patshalıǵında keliwin kórmegenshe, ólmeydi, – dedi[+].

#### 17


Iysanıń túr-túsiniń ózgeriwi


(Mrk 9:2-13; Luk 9:28-36)

1[•]Aradan altı kún ótkennen soń, Iysa tek Petrdi, Yaqıptı[†] hám onıń inisi Yuxandı qasına alıp, bir biyik tawǵa shıqtı[+]. 2Sonda olardıń aldında Iysanıń túr-túsi ózgerdi: Onıń júzi quyashtay jarqıradı, kiyimleri jarıq sıyaqlı appaq boldı[+]. 3Sol waqıtta birden olarǵa Iysa menen sóylesip turǵan Muwsa hám Iliyas payǵambarlar[†] kórindi[+]. 4Sonda Petr Iysaǵa:

– Iyem[†], bizlerdiń bul jerde bolǵanımız qanday jaqsı! Eger qáleseń, men bul jerge úsh qos quraman: birewin Saǵan, birewin Muwsaǵa, birewin Iliyasqa, – dedi.

5Ol ele sóylep turǵanda, bir jarıq bult olardı qapladı. Bulttan:

– Bul – Meniń súyikli Ulım, Men Oǵan ırzaman. Onıń aytqanın tıńlańlar! – degen saza esitildi[+].

6Bunı esitken waqıtta shákirtleri qattı qorqısıp, bet-álpetinen jerge jıǵıldı. 7Biraq Iysa jaqınlap kelip, olarǵa qolın tiygizdi de:

– Turıńlar, qorqpańlar! – dedi.

8Olar kózlerin ashıp joqarıǵa qaraǵanda, Iysadan basqa hesh kimdi kórmedi.

9Tawdan tómen túsip baratırǵanda, Iysa olarǵa:

– Adam Ulı[†] ólimnen qayta tirilmesinen burın, bul kórgenlerińizdi hesh kimge aytpańlar! – dep buyırdı[+].

10Sonda olar:

– Nege diniy muǵallimler[†] aldı menen Iliyas keliwi shárt deydi? – dep soradı.

11Iysa olarǵa:

– Durıs, aldı menen Iliyas kelip hámmesin dúzetedi.[*][+] 12Al Meniń sizlerge aytatuǵınım: Iliyas álle qashan kelgen edi, biraq onı adamlar tanımadı hám oǵan qálegenin isledi. Adam Ulı da olardan solay azap shegedi, – dep juwap berdi[+].

13Sonda shákirtleri Iysanıń shomıldırıwshı Yaqıya haqqında aytıp turǵanın túsindi[+].


Jin urǵan balanıń shıpa tabıwı


(Mrk 9:14-32; Luk 9:37-45)

14[•]Olar xalıqtıń janına kelgende, bir adam Iysaǵa jaqınlap, Onıń aldında dize búkti de:

15– Iyem, meniń ulıma rehim ete gór. Ol qoyanshıq bolıp awırıp, qattı azap shegip atır, jiyi-jiyi otqa da, suwǵa da jıǵıladı. 16Men onı Seniń shákirtlerińe ákelgen edim, biraq olar shıpa bere almadı, – dedi.

17Iysa juwap qaytarıp:

– Háy, isenbeytuǵın, adasqan áwlad! Men qashanǵa deyin sizler menen birge bolaman? Qashanǵa deyin sizlerge shıdayman? Onı Maǵan, bul jerge ákelińler, – dedi.

18Iysa jinge buyrıq bergende, ol baladan shıǵıp ketti hám bala sol waqıtta-aq shıpa taptı[+].

19Sonda shákirtleri Iysaǵa awlaqta kelip:

– Bizler nege jindi quwıp shıǵara almadıq? – dep soradı.

20Iysa olarǵa:

– Isenimińiz az bolǵanlıqtan. Men sizlerge shının aytıp turman: eger isenimińiz qıshqıl tuqımınday ǵana bolsa da, bul tawǵa: «Usı jerden ana jerge kósh!» deseńler, ol kóshedi. Sizlerdiń qolıńızdan kelmeytuǵın hesh nárse bolmaydı, – dedi. [[+] 21[*]]


Iysanıń Óz ólimi hám qayta tiriliwi haqqında jáne bildiriwi


(Mrk 9:30-32; Luk 9:43-45)

22[•]Shákirtleriniń hámmesi Galilada bolǵanda, Iysa olarǵa:

– Adam Ulı adamlardıń qolına uslap beriledi. 23Olar Onı óltiredi, biraq Ol úshinshi kúni qayta tiriledi, – dedi.

Buǵan olar qattı qapa boldı[+].


Ibadatxana salıǵı

24Olar Kaparnahumǵa kelgende, eki draxmalıq[*] Ibadatxana[†] salıǵın jıynawshılar Petrdiń janına kelip, onnan:

– Sizlerdiń Ustazıńız Ibadatxana salıǵın tólemey me eken? – dep soradı[+].

25Petr:

– Awa, tóleydi, – dedi.

Ol úyge kelgende, Iysa onnan burın:

– Shimon, sen qalay oylaysań? Jer betiniń patshaları bajılar menen salıqtı kimlerden aladı? Óz balalarınan ba yamasa basqa adamlardan ba? – dep soradı.

26Petr:

– Basqa adamlardan, – dedi.

Iysa:

– Olay bolsa, patshanıń balaları salıq tólewden azat. 27Biraq, olardı túsinbewshilikke salmawımız ushın, kólge bar da, qarmaq salıp, eń birinshi ilingen balıqtı al. Onıń awzın ashsań, tórt draxmalıq bir gúmis teńgeni tabasań. Onı alıp, Meniń menen óziń ushın olarǵa tóle, – dedi[+].

#### 18


Aspan Patshalıǵında eń ullı kim?


(Mrk 9:33-37, 42-48; Luk 9:46-48; 17:1-2)

1[•]Sol waqıtta shákirtleri Iysanıń janına kelip:

– Aspan Patshalıǵında[†] eń ullı kim? – dep soradı.

2Iysa bir kishkene balanı shaqırıp alıp, onı olardıń ortasına turǵızıp qoyıp bılay dedi:

3– Sizlerge shının aytıp turman: kewillerińizdi ózgertip, balalar sıyaqlı bolmasańız, Aspan Patshalıǵına kire almaysız[+]. 4Solay etip, kim de kim ózin usı bala sıyaqlı pás tutsa, sol Aspan Patshalıǵında eń ullı boladı. 5Al kim de kim mınaday bir balanı Meniń atım ushın qabıl etse, onıń Meni qabıl etkeni boladı[+].

6Biraq kim de kim Maǵan isenetuǵın mına kishkenelerdiń birewin azǵırsa, onıń moynına úlken digirman tası baylanıp, tereń teńizdiń túbine batırılǵanı oǵan jaqsıraq bolar edi. 7Adamlardı azǵırıwshı nárseler sebepli, dúnya hásiret shegedi! Azǵırıwshı nárselerdiń bolıwı sózsiz, biraq azǵırıw kim arqalı kelse, sol adam hásiret shegedi![+]

8Eger seni qolıń yamasa ayaǵıń azǵırsa, onı shawıp tasla. Eki qolıń menen yamasa eki ayaǵıń menen máńgilik otqa taslanǵanıńnan góre, bir qolıń yamasa bir ayaǵıń menen ómirge eriskeniń ózińe jaqsıraq[+]. 9Eger seni kóziń azǵırsa, onı oyıp tasla. Eki kóziń menen dozaq otına taslanǵanıńnan góre, jalǵız kóziń menen ómirge eriskeniń ózińe jaqsıraq[+].

10[•]Abaylańlar, mına kishkenelerdiń hesh qaysısın da kemsitiwshi bolmańlar! Sebebi sizlerge aytatuǵınım: olardıń aspandaǵı perishteleri[†] aspandaǵı Ákemniń júzin hámme waqıt kórip turadı. [ 11[*]]


Joytılǵan qoy tuwralı tımsal


(Luk 15:3-7)

12– Sizler qalay oylaysızlar? Eger birewdiń júz qoyı bolıp, onıń birewi joytılıp ketse, ol toqsan toǵız qoyın tawda qaldırıp, joytılǵan bir qoyın izlemes pe edi? 13Sizlerge shının aytıp turman: eger onı tawıp alsa, joytılmaǵan toqsan toǵız qoyınan góre, tawıp alǵan jalǵız qoyına kóbirek quwanadı. 14Sol sıyaqlı, sizlerdiń aspandaǵı Ákeńiz mına kishkenelerdiń birewiniń de joytılıwın qálemeydi[+].


Bir-birińizdi haq jolǵa túsirińler, birge duwa etińler!

15[•]– Eger tuwısqanıń saǵan qarsı gúna[†] islese, oǵan bar da, awlaqta sóylesip, ayıbın betine ashıq ayt. Eger ol sózińdi tıńlasa, onda tuwısqanıńdı ózińe qaytarıp alǵanıń boladı[+]. 16Eger ol sózińdi tıńlamasa, óziń menen birge bir yamasa eki adamdı ertip oǵan bar, óytkeni aytılǵan barlıq sózleriń eki yamasa úsh adamnıń gúwalıǵında tastıyıqlanıwı tiyis[*][+]. 17Eger olardıń da sózin tıńlaǵısı kelmese, onda iseniwshiler jámáátine[†] ayt. Al iseniwshiler jámáátin de tıńlaǵısı kelmese, onda onı butqa tabınıwshı hám salıqshı dep sana[+].

18Sizlerge shının aytıp turman: sizler jer betinde neni baylasańız, sol aspanda da baylanadı, jáne de, sizler jer betinde neni sheshseńiz, sol aspanda da sheshiledi.

19Sizlerge jáne shının aytaman: jer betinde sizlerdiń ekewińiz kelisip ne sorasańız, aspandaǵı Ákem sonı beredi[+]. 20Sebebi qay jerde eki yamasa úsh adam Meniń atım menen jıynalsa, Men olar menen birgemen.


Rehimsiz xızmetshi tuwralı tımsal

21Sonda Petr Iysaǵa kelip:

– Iyem[†], maǵan qarsı gúna islegen tuwısqanıma neshe ret keshirim beriwim kerek? Jeti retke deyin be? – dep soradı[+].

22Iysa oǵan:

– Saǵan jeti retke deyin emes, al jetpis jerdegi jeti retke deyin keshirim ber, deymen. 23Solay etip, Aspan Patshalıǵı óz xızmetshileri menen qarızın esaplasqısı kelgen bir patshaǵa uqsaydı. 24Ol esaplasa baslaǵanda, onıń aldına onnan on mıń talant[*] qarızdar bolǵan birewdi alıp kelipti. 25Biraq ol qarızın tóley almaytuǵın bolǵanlıqtan, patsha oǵan onıń ózi menen qosıp hayalın, balaların hám barlıq mal-múlkin satıp, qarızın tólewdi buyırıptı[+]. 26Sonda xızmetshi onıń ayaǵına jıǵılıp: «Taqsır, shıdap turıń, men barlıq qarızımdı tóleymen!» – dep jalınıptı. 27Xızmetshige janı ashıǵan patsha onı bosatıp, qarızınan keshipti. 28Al xızmetshi sırtqa shıǵıp, ózine júz dinar[*] qarızdar bolǵan bir xızmetshi joldasın ushıratıp: «Maǵan beretuǵın qarızıńdı ber», – dep onı buwındıra baslaptı. 29Sonda onıń joldası ayaǵına jıǵılıp: «Shıdap tur, men qarızımdı tóleymen», – dep jalınıptı. 30Biraq ol joldasınıń sózin tıńlamay, ózine beretuǵın qarızın tólemegenshe, onı qamattırıp taslaptı[+]. 31Onıń basqa xızmetshi joldasları bul waqıyanı kórip, qattı qapa bolıptı hám patshaǵa barıp, bolǵan istiń bárin aytıp beripti. 32Sonda patsha onı shaqırtıp alıp, oǵan: «Háy, jawız xızmetshi! Sen maǵan jalınǵanıń sebepli ǵana barlıq qarızıńnan keshken edim. 33Meniń saǵan rehim etkenimdey, seniń de óz joldasıńa rehim etiwiń tiyis emes pe edi?» – depti. 34Patsha qáhárlenip, ózine beriletuǵın qarızdıń bárin tólep bolmaǵansha, onı jazalawshılardıń qolına tapsırıptı.

35Eger sizlerdiń hár birińiz tuwısqanıńızdıń gúnasın shın kewlińizden keshirmeseńler, Meniń aspandaǵı Ákem de sizlerge solay isleydi, – dedi[+].

#### 19


Ajırasıw tuwralı


(Mrk 10:1-12)

1[•]Iysa usı sózlerdi aytıp bolǵannan soń Galiladan jolǵa shıǵıp, Iordannıń arǵı jaǵasındaǵı Yahudiya[†] úlkesine bardı. 2Onıń izine kóp xalıq erdi, Ol sol jerde olarǵa shıpa berdi.

3Iysanıń qasına pariseyler[†] kelip, Onı sınap kóriw ushın:

– Er adamnıń hár qıylı sebep penen hayalınan ajırasıwı nızamǵa tuwrı kele me? – dep soradı.

4Iysa olarǵa juwap qaytarıp bılay dedi:

– Jaratıwshı eń basta olardı erkek hám hayal qılıp jaratqanın[*] oqımaǵansızlar ma[+]? 5Jáne Ol bılay degen: «Sonlıqtan er adam ata-anasın qaldırıp, óz hayalına qosıladı hám ekewi bir dene boladı»[*][+]. 6Solay etip, olar endi eki emes, al bir dene boladı. Sol sebepli, Quday[†] qosqanlardı adam ajıratpasın[+].

7Olar Iysaǵa:

– Sonda nege Muwsa payǵambar[†] er adamǵa ajırasqanda hayalına talaq xat berip ajırasıwdı buyırǵan?[*] – dedi[+].

8Iysa olarǵa:

– Sizler tas bawır bolǵanlıqtan, Muwsa sizlerge hayallarıńız benen ajırasıwǵa ruxsat bergen. Biraq basta olay emes edi. 9Meniń sizlerge aytatuǵınım: kim de kim óz hayalı menen neke hadallıǵın buzıwdan basqa sebep penen ajırasıp, basqa hayal alsa, ol neke hadallıǵın buzǵan boladı[*], – dedi[+].

10Sonda Iysanıń shákirtleri Oǵan:

– Eger er adamnıń hayalına degen wazıypası usınday bolsa, onda úylenbegen jaqsıraq eken, – dedi.

11Iysa olarǵa:

– Bunı hámme de qabıl ete almaydı, biraq kimge Qudaydan berilse, sol ǵana qabıl ete aladı[+]. 12Óytkeni úylenbeytuǵın hár túrli adamlar bar: geybirewleri aqta bolıp tuwıladı, geybirewlerin adamlar aqta qılıp taslaydı, al bazıları Aspan Patshalıǵına[†] xızmet etiw ushın óz erki menen úyleniwden bas tartadı. Kim bul sózdi qabıl ete alsa, sol qabıl etsin, – dedi.


Iysanıń balalarǵa pátiya beriwi


(Mrk 10:13-16; Luk 18:15-17)

13[•]Sol waqıtta adamlar Iysaǵa olardıń ústine qolın qoyıp duwa etsin dep, balaların alıp keldi. Al shákirtler olarǵa keyidi. 14Biraq Iysa:

– Balalardıń Maǵan keliwine ruxsat berińler, olarǵa tosqınlıq jasamańlar. Sebebi Aspan Patshalıǵı usındaylardiki, – dedi[+].

15Sońınan Ol balalardıń ústine qolın qoyıp duwa etti de, sol jerden ketip qaldı.


Baylıq hám máńgilik ómir


(Mrk 10:17-31; Luk 18:18-30)

16[•]Sonda bir jigit Iysadan:

– Ustaz! Máńgilik ómirge[†] iye bolıwım ushın qanday iygilikli isler islewim kerek? – dep soradı[+].

17Iysa oǵan:

– Sen nege Mennen iygilik haqqında soradıń? Tek Quday ǵana iygilikli. Al máńgilik ómirge eriskiń kelse, Onıń buyrıqların orınla, – dedi[+].

18Jigit Iysadan:

– Qanday buyrıqlardı? – dep soradı.

Iysa:

– «Adam óltirme, neke hadallıǵın buzba, urlıq isleme, jalǵan gúwalıq berme, 19ata-anańdı húrmetle[*] hám ózińdi súygeniń sıyaqlı, janıńdaǵı adamdı da súy!»[*], – dedi[+].

20Jas jigit Oǵan:

– Men bulardıń hámmesin orınlap kiyatırman, jáne ne jetispeydi? – dedi[+].

21Iysa oǵan:

– Eger minsiz bolǵıń kelse, barıp barlıq mal-múlkińdi satıp, aqshasın jarlılarǵa ber. Sonda seniń ǵáziyneń aspanda boladı. Sońınan kelip, Meniń izime er, – dedi[+].

22Bul sózlerdi esitken jas jigit qapa bolıp, sol jerden ketip qaldı. Óytkeni onıń baylıǵı kóp edi.

23Iysa Óz shákirtlerine:

– Sizlerge shının aytıp turman: bay adamnıń Aspan Patshalıǵına kiriwi qıyın[+]. 24Taǵı sizlerge aytatuǵınım: bay adamnıń Qudaydıń Patshalıǵına[†] kiriwinen góre, túyege iyneniń kózinen ótiw ańsatıraq, – dedi.

25Bunı esitken shákirtleri qattı tań qalısıp:

– Olay bolsa, kim qutqarıla aladı? – dep soradı.

26Al Iysa olarǵa qarap:

– Bul adamlardıń qolınan kelmeydi, biraq Quday ushın múmkin emes nárse joq, – dedi[+].

27Sonda Petr juwap qaytarıp, Oǵan:

– Minekey, bizler hámme nársemizdi taslap, Seniń izińe erdik. Bizler nege erisemiz? – dedi[+].

28Iysa olarǵa:

– Sizlerge shının aytıp turman: dúnya jańalanǵannan soń, Adam Ulı[†] Óziniń saltanatlı taxtına otırǵanda, Meniń izime erip júrgen sizler de on eki taxtqa otırıp, Izrail[†] xalqınıń on eki urıwına húkimdarlıq qılasızlar[+]. 29Sonda Meniń atım ushın óz úylerin, aǵa-inilerin, apa-qarındasların, ata-anasın[*], balaların, mal-múlkin taslap shıqqan hár kim júz ese artıǵı menen aladı hám máńgilik ómirge iye boladı[+]. 30Biraq birinshilerdiń kóbisi sońǵılar, sońǵılardıń kóbisi birinshiler boladı, – dedi[+].

#### 20


Júzim baǵındaǵı jumısshılar tuwralı tımsal

1Iysa jáne bılay dedi:

– Aspan Patshalıǵı[†] óziniń júzim baǵına jumısshılardı jallap alıw ushın tań azanda shıqqan úy iyesine uqsaydı. 2Ol jumısshılar menen kúnine bir dinar tólewge kelisip, olardı óziniń júzim baǵına jiberipti. 3Saat toǵızlar shamasında shıǵıp, bazarda jumıssız turǵan adamlardı kórip, 4olarǵa: «Sizler de meniń júzim baǵıma barıńlar, men sizlerge tiyisli haqılarıńızdı beremen», – degende, olar barıptı. 5Ol saat on ekiler shamasında da, tústen keyin úshler shamasında da shıǵıp, taǵı usılay islepti. 6Keshki besler shamasında da shıǵıp, ele jumıssız turǵan basqa adamlardı kórip, olarǵa: «Nege bul jerde kún boyı jumıssız tursızlar?» – dep soraptı. 7Olar: «Sebebi bizlerdi hesh kim jallap alǵan joq», – dep juwap beripti. Ol: «Sizler de meniń júzim baǵıma barıp, miynet etińler[*]», – depti. 8Kún kesh bolǵanda, baǵdıń iyesi óziniń basqarıwshı xızmetkerine: «Jumısshılardı shaqırıp alıp, miynet haqıların ber. Eń sońǵı kelgenlerinen baslap, eń aldınǵı kelgenleri menen juwmaqla», – depti[+]. 9Sonda keshki besler shamasında kelgenler bir dinardan alıptı. 10Eń aldı menen kelgenler: «Bizler kóbirek alarmız», – dep oylaptı, biraq olar da bir dinardan alıptı. 11Is haqıların alǵan olar úy iyesine tońqıldap: 12«Mına eń sońında kelgenler bir saat ǵana jumıs isledi. Al siz olardı kúni boyı azaplanıp, ıssıǵa kúyip jumıs islegen bizler menen teń ettińiz», – depti. 13Biraq baǵdıń iyesi juwap qaytarıp, olardıń birewine: «Háy, dostım, men saǵan ádalatsızlıq etip turǵan joqpan. Sen meniń menen bir dinarǵa kelisken joq pa ediń? 14Haqıńdı alıp, jónińe ket. Men mına sońǵı adamǵa da saǵan bergenimdey bergim keledi. 15Meniń óz aqsham menen qálegenimdi islewime erkim joq pa? Meniń saqıylıǵıma ishi tarlıq qılıp tursań ba?» – depti.

16Solay etip, sońǵılar birinshiler, birinshiler sońǵılar boladı[*][+].


Iysanıń Óz ólimi hám qayta tiriliwi haqqında úshinshi ret bildiriwi


(Mrk 10:32-34; Luk 18:31-34)

17[•]Erusalimge[†] baratırǵanda, Iysa jolda on eki shákirtin awlaqqa shaqırıp alıp, olarǵa:

18– Minekey, bizler endi Erusalimge qaray kóterilip baratırmız. Sol jerde Adam Ulı[†] bas ruwxaniyler[†] menen diniy muǵallimlerdiń[†] qolına uslap beriledi. Olar Onı ólimge húkim etip, 19Onı masqaralaw, sabaw, atanaq aǵashqa[†] shegelew ushın, basqa millet adamlarına tapsıradı. Biraq Ol úshinshi kúni qayta tiriledi, – dedi[+].


Yaqıp hám Yuxannıń anasınıń ótinishi


(Mrk 10:35-45)

20[•]Sol waqıtta Zebedeydiń ullarınıń anası ulları menen Iysanıń qasına keldi. Onıń ayaǵına jıǵılıp, bir nárse soramaqshı boldı[+].

21Iysa onnan:

– Tilegiń ne? – dep soradı.

Hayal Oǵan:

– Óz patshalıǵıńda usı eki ulımnıń birewin oń jaǵıńa, ekinshisin sol jaǵıńa otırǵızıwdı wáde et, – dedi[+].

22Al Iysa juwap qaytarıp:

– Sizler ne sorap turǵanıńızdı bilmeysizler. Sizler Men ishetuǵın azap kesesinen ishe alasızlar ma?[*] – dedi.

Olar:

– Awa, ishe alamız, – dedi[+].

23Iysa olarǵa:

– Meniń kesemnen ishesizler[*]. Biraq, Ózimniń oń jaǵım menen sol jaǵıma otırǵızıw Meniń erkimde emes. Ákem kimlerge arnaǵan bolsa, solar otıradı, – dedi.

24Bunı esitken on shákirti aǵalı-inili ekewine ashıwlanıp qaldı. 25Biraq Iysa olardı qasına shaqırıp alıp, bılay dedi:

– Basqa milletler arasında húkimdarları xalıqqa zulımlıq etip, basshıları ústemlik penen basqaratuǵının bilesizler. 26Biraq, sizlerdiń arańızda bunday bolmasın. Arańızda kim ullı bolǵısı kelse, sol sizlerge xızmetshi bolıwı shárt[+]. 27Arańızda kim birinshi bolǵısı kelse, sol sizlerge qul bolıwı shárt. 28Adam Ulı Ózine xızmet ettiriwge emes, al Ózi xızmet etiwge hám kóplerdiń azatlıq qunın tólew ushın, Óz janın baǵıshlawǵa keldi[+].


Iysanıń eki soqırǵa shıpa beriwi


(Mrk 10:46-52; Luk 18:35-43)

29[•]Olar Erixo qalasınan shıqqanda, kóp xalıq Iysanıń izine erdi[+]. 30Sonda joldıń shetinde otırǵan eki soqır adam Iysanıń ótip baratırǵanın esitip:

– Iyem[†], Dawıttıń Urpaǵı! Bizlerge rehim ete gór! – dep baqırdı[+].

31Xalıq únlerin shıǵarmawdı aytıp, olarǵa keyidi. Biraq olar onnan da beter qattı baqırıp:

– Iyem, Dawıttıń Urpaǵı! Bizlerge rehim ete gór! – dedi.

32Iysa toqtap, olardı shaqırıp aldı da:

– Meniń ózlerińiz ushın ne islewimdi qáleysizler? – dep soradı.

33Olar:

– Iyem, kózlerimizdi ashıwıńdı, – dep juwap berdi.

34Iysa olarǵa janı ashıp, kózlerine qolın tiygizdi.

Sol waqıtta-aq olardıń kózleri ashılıp, Onıń izine erdi[+].

#### 21


Iysanıń Erusalimge saltanatlı túrde kiriwi


(Mrk 11:1-11; Luk 19:28-40; Yuxn 12:12-19)

1[•]Olar Erusalimge[†] jaqınlap, Záytún[†] tawınıń etegindegi Betfage degen awılǵa kelgende, Iysa eki shákirtin jumsap,[+] 2olarǵa bılay dedi:

– Qarsı aldıńızdaǵı awılǵa barıńlar. Oǵan kiriwden-aq, baylawlı turǵan eshek penen gúrreni tabasızlar. Olardı sheship alıp, Maǵan ákelińler. 3Eger birew sizlerge bir nárse dese, sizler: «Olar Iyemizge kerek», – dep aytıńlar, ol olardı sol waqıtta-aq jiberedi.

4Bul payǵambar[†] arqalı aytılǵan mına sózlerdiń orınlanıwı ushın boldı:[+]

5«Qız Sionǵa[†][*] aytıńlar:
Mine, seniń Patshań eshekke, jas eshekke,
Gúrrege minip, kishipeyillik penen saǵan kiyatır!»[*]

6Shákirtleri barıp, Iysanıń buyırǵanın isledi. 7Olar eshekti gúrresi menen alıp kelip, shapanların ústine japtı, Iysa gúrrege minip aldı. 8Xalıqtıń kópshiligi óz shapanların jolǵa tósep, basqaları tereklerden shaqa kesip alıp jolǵa jaydı[+]. 9Aldı-artında erip kiyatırǵan xalıq quwanısıp:

– Dawıttıń Urpaǵına hosanna![*]
Jaratqan Iyeniń[†] atı menen keletuǵın jarılqansın!
Eń joqarıda hosanna![*] – dep baqırıstı[+].

10Iysa Erusalimge kirip kelgende, pútkil qala janlanıp:

– Bul kim? – dep soradı.

11Xalıq:

– Bul – Iysa, Galiladaǵı Nasıradan shıqqan payǵambar, – dedi[+].


Iysanıń Ibadatxanadan satıwshılardı quwıwı


(Mrk 11:15-19; Luk 19:45-48; Yuxn 2:13-22)

12[•]Iysa Ibadatxanaǵa[†] kirip, ol jerden satıwshılar menen alıwshılardıń hámmesin quwıp shıǵardı da, aqsha almastırıwshılardıń stolların, kepter satıwshılardıń otırǵıshların awdarıp taslap,[+] 13olarǵa:

– «Meniń Úyim duwa etetuǵın úy dep ataladı»[*], – dep Muxaddes[†] Jazıwda jazılǵan, al sizler onı qaraqshılardıń uyasına aylandırdıńlar![*] – dedi[+].

14Ibadatxanada Iysanıń qasına soqırlar hám aqsaqlar kelgende, Ol olarǵa shıpa berdi. 15Bas ruwxaniyler[†] hám diniy muǵallimler[†] Ol islegen káramatlardı hám Ibadatxanada: «Dawıttıń Urpaǵına hosanna!» – dep baqırısqan balalardı kórip, ashıwlanıp qaldı da,[+] 16Oǵan:

– Olardıń ne dep atırǵanın esitip tursań ba? – dedi.

Iysa olarǵa:

– Awa! Sizler: «Náresteler hám emiziwli balalardıń awzınan, Ózińe maqtawlar aytqızdıń»[*], – dep Muxaddes Jazıwda aytılǵandı hesh oqımaǵansızlar ma? – dedi[+].

17Sonnan soń, Iysa olardı qaldırıp, qaladan shıǵıp ketti hám Betaniyaǵa barıp, sol jerde túnedi[+].


Quwrap qalǵan ánjir aǵashı


(Mrk 11:12-14, 20-24)

18[•]Erte azanda Iysa qalaǵa qaytıp kiyatırǵanda, ash boldı[+]. 19Jol boyında bir ánjir aǵashın kórip, onıń qasına bardı. Biraq onnan japıraqlarınan basqa hesh nárse tappaǵannan soń, aǵashqa:

– Bunnan bılay, sende máńgige hesh jemis óspesin, – dedi.

Ánjir aǵashı sol waqıtta-aq quwrap qaldı[+]. 20Shákirtleri bunı kórgende tań qalısıp:

– Bul ánjir aǵashı qalayınsha dárriw quwrap qaldı? – dep soradı.

21Iysa olarǵa juwap berip:

– Sizlerge shının aytıp turman: eger gúmansız isenseńler, tek ánjir aǵashına islegenimdey ǵana emes, hátte mına tawǵa: «Ornıńnan kóterilip, teńizge qula!» – deseńiz, aytqanıńız boladı[+]. 22Eger isenim menen duwa etseńler, ne sorasańlar da, hámmesin alasızlar, – dedi[+].


Iysanıń biyligi haqqında soraw


(Mrk 11:27-33; Luk 20:1-8)

23[•]Iysa Ibadatxanaǵa kirip, tálim berip otırǵanda, Oǵan bas ruwxaniyler menen xalıq aqsaqalları kelip:

– Bul islerdi qanday biylik penen islep júrseń hám bunday biylikti Saǵan kim berdi? – dep soradı[+].

24Iysa juwap qaytarıp:

– Men de sizlerge bir soraw bereyin. Eger onıń juwabın berseńler, Men de sizlerge bul islerdi qanday biylik penen isleytuǵınımdı aytaman. 25Yaqıya adamlardı shomıldırıw ushın qayaqtan biylik aldı? Aspannan ba yamasa adamlardan ba? – dedi.

Olar óz ara oylasıp: «Eger „aspannan“ desek, Ol bizlerge: „Sonda nege oǵan isenbedińler“, – deydi[+]. 26Al eger „adamlardan“ desek xalıqtan qorqamız: hámmesi de Yaqıyanı payǵambar dep esaplaydı!» – desti[+].

27Sonlıqtan olar Iysaǵa:

– Bilmeymiz, – dep juwap berdi.

Ol:

– Onday bolsa, Men de sizlerge bul islerdi qanday biylik penen isleytuǵınımdı aytpayman, – dedi.


Eki ul tuwralı tımsal

28– Sizler qalay oylaysızlar: bir adamnıń eki ulı bolıptı. Ol birinshisine barıp: «Balam, sen búgin júzim baǵına barıp, jumıs isle», – depti. 29Ol: «Barmayman», – dep juwap beripti. Biraq sońınan ókinip, barıptı. 30Soń ákesi ekinshi ulına barıp, oǵan da solay depti. Ol: «Yaqshı, aǵa, baraman», – dep juwap beripti, biraq barmaptı.

31Usı ekewiniń qaysısı ákesiniń tilegin orınlaǵan boladı? – dep soradı Iysa.

– Birinshisi, – dep juwap qaytardı olar.

Iysa olarǵa bılay dedi:

– Sizlerge shının aytıp turman: salıqshılar hám buzıq hayallar Qudaydıń Patshalıǵına[†] sizlerden burın kiredi. 32Óytkeni Yaqıya sizlerge haq joldı kórsetiw ushın kelgen edi, biraq sizler oǵan isenbedińler. Al salıqshılar menen buzıq hayallar oǵan isendi, biraq sizler bunı kórgennen keyin de táwbe etpedińler hám isenbedińler[+].


Jawız diyxanlar haqqında tımsal


(Mrk 12:1-12; Luk 20:9-19)

33[•]– Endi basqa bir tımsaldı tıńlańlar: bir úy iyesi bolıptı. Ol júzim baǵın otırǵızıp, onı diywal menen qorshaptı, sharap iskenjesin qazıp, gúzet minarasın ornatıptı. Sońınan baǵın diyxanlarǵa ijaraǵa berip, ózi uzaq jerge ketip qalıptı[+]. 34Zúráát jıynaytuǵın máwsim jaqınlaǵanda, ol ózine tiyisli úlesin alıw ushın, diyxanlarǵa xızmetshilerin jiberipti. 35Diyxanlar onıń xızmetshilerin uslap alıp, olardıń birewin sabap, ekinshisin óltirip, al jáne birewin tas boran qılıptı[+]. 36Sońınan baǵdıń iyesi burınǵıdan da kóp basqa xızmetshilerin jibergende, olarǵa da solay islepti. 37Eń aqırında ol: «Ulımdı húrmet eter» dep, olarǵa óz ulın jiberipti[+]. 38Biraq diyxanlar onıń ulın kórip, bir-birine: «Bul – miyrasxor-ǵo. Júrińler, onı óltirip, miyras múlkine iye bolayıq», – desipti[+]. 39Olar onı uslap alıp, júzim baǵınan sırtqa shıǵarıp óltiripti[+].

40Endi júzim baǵınıń iyesi kelgende, sol diyxanlarǵa ne qıladı?

41Olar Iysaǵa:

– Ol bul jawızlardı rehimsizlik penen óltiredi de, júzim baǵın waqtında jemisin berip turatuǵın basqa diyxanlarǵa ijaraǵa beredi, – dedi[+].

42Iysa olarǵa bılay dedi:

– Sizler Muxaddes Jazıwlarda mına sózlerdi oqımaǵansızlar ma?

«Qurılısshılardıń kereksiz dep taslaǵan tası,
Úydiń múyeshiniń tiykarǵı tası boldı.
Jaratqan Iye[†] qılǵan bul is,
Kózimizge ájayıp kórindi!»[*][+]

43Sonlıqtan Meniń sizlerge aytatuǵınım: Quday[†] Óz Patshalıǵın sizlerden tartıp aladı da, onı jemisin berip turatuǵın xalıqqa beredi. 44Sol tasqa túsken adamnıń shıl-párshesi shıǵadı. Tas kimniń ústine tússe, sonı jenship taslaydı[+].

45Bas ruwxaniyler menen pariseyler[†] Iysanıń aytqan tımsalların esitkennen soń, Onıń ózleri haqqında aytqanın túsinip, 46Onı qolǵa alıwǵa tırıstı. Biraq xalıqtan qorqtı, sebebi xalıq Onı payǵambar dep sanaytuǵın edi[+].

#### 22


Úyleniw toyı tuwralı tımsal


(Luk 14:15-24)

1[•]Iysa olarǵa tımsallar menen sózin dawam etip, bılay dedi:[+]

2– Aspan Patshalıǵı[†] bir patshanıń óz balasınıń úyleniw toyın bergenine uqsaydı[+]. 3Toyǵa mirát etilgenlerdi shaqırıp keliw ushın, patsha xızmetshilerin jiberipti. Biraq olardıń kelgisi kelmepti. 4Sonda ol jáne basqa xızmetshilerin jiberip: «Mirát etilgenlerge aytıńlar: mine, men zıyapatımdı tayarlap qoydım, ógizlerim de, semirtilgen mallarım da soyıldı, hámmesi de tayın. Toyǵa kelsin!» – dep aytıp qalıptı. 5Biraq, mirát etilgenler onıń sózine kewil awdarmaptı: kimisi egislik jerine, kimisi sawda-satıǵına ketipti. 6Al geybirewleri patshanıń xızmetshilerin uslap alıp, xorlap óltiripti[+]. 7Bunı esitken patsha qáhárlenip, óziniń áskerlerin jiberipti. Sol jınayatshılardı óltirtip, olardıń qalaların órtetip jiberipti[+]. 8Sonda ol óziniń xızmetshilerine: «Toydıń ası tayar, biraq mirát etilgenler ılayıqsız boldı[+]. 9Sonlıqtan endi sizler jol dárbentlerine barıp, ushıratqanlarıńızdıń bárin toyǵa shaqırıp kelińler», – depti. 10Sonda xızmetshileri jollarǵa shıǵıp, ushıratqanlarınıń bárin de: jaqsısı bolsın, jamanı bolsın, shaqırıp jıynap kelipti. Toyxana qonaqlarǵa tolı bolıptı. 11Patsha qonaqlardı kóriwge kirgende, toy kiyimin kiymegen birewge kózi túsip, 12oǵan: «Háy, dostım, sen bul jerge toy kiyimisiz qalay kirgenseń?» – depti. Biraq ol úndemepti. 13Sonda patsha xızmetshilerine buyırıp, bılay depti: «Mınanıń ayaq-qolın baylap, sırtqa, qarańǵılıqqa taslańlar! Ol sol jerde jılap, pushayman jeydi»[+].

14Óytkeni mirát etilgenler kóp, al tańlap alınǵanlar az.


Salıq tólew tuwralı


(Mrk 12:13-17; Luk 20:20-26)

15[•]Sonda pariseyler[†] sırtqa shıǵıp ketip, Iysanı qalay sózinen tutıw tuwralı oylasa basladı[+]. 16Oǵan Hirodtıń tárepdarları menen birge ózleriniń shákirtlerin jiberip, bılay dep aytqızdı:

– Ustaz! Bizler Seniń durıs adam ekenińdi hám jaǵımpazlıq etpeytuǵınıńdı bilemiz. Óytkeni Sen adamlardıń bet-júzine qaramaysań[+]. 17Solay etip, bizlerge aytshı, Sen mınaǵan qalay qaraysań: Rim imperatorına salıq tólew durıs pa yamasa nadurıs pa[+]?

18Biraq Iysa olardıń haram niyetin bilip, olarǵa:

– Háy, eki júzliler! Sizler Meni nege sınap atırsızlar[+]? 19Maǵan salıq teńgesin kórsetińler, – dedi.

Olar Oǵan bir dinar ákelip berdi. 20Ol:

– Bunda kimniń súwreti bar hám kimniń atı jazılǵan? – dep soradı.

21Olar:

– Rim imperatorınıń, – dep juwap berdi.

Sonda Iysa:

– Olay bolsa, imperatordıń haqın imperatorǵa, Qudaydıń haqın Qudayǵa berińler, – dedi[+].

22Olar bunı esitip, tań qalıstı hám Onıń janınan ketip qaldı.


Qayta tiriliw tuwralı soraw


(Mrk 12:18-27; Luk 20:27-40)

23[•]Qayta tiriliw joq, dewshi saddukeyler[†] sol kúni Iysaǵa kelip, bılay dep soraw qoydı:[+]

24– Ustaz! Muwsa: «Birew balası bolmay ólse, izinde qalǵan jesirine inisi úylenip, aǵasınıń urpaǵın dawam ettirsin»,[*] – degen-ǵo[+]. 25Bizde aǵayinli jeti jigit bar edi. Olardıń birinshisi úylenip, qaytıs boldı, balası bolmaǵanlıqtan, hayalı inisine qaldı. 26Ekinshisine de, úshinshisine de, hátte, jetinshisine de solay boldı. 27Bárinen keyin hayaldıń ózi de qaytıs boldı. 28Al endi qayta tirilgende hayal jetewiniń qaysısınıń hayalı boladı? Ol olardıń hámmesine de hayal bolǵan edi-ǵo.

29Iysa olarǵa juwap qaytarıp bılay dedi:

– Sizler Muxaddes[†] Jazıwlardı da, Qudaydıń qúdiretin de bilmegenlikten aljasıp tursızlar. 30Óytkeni adamlar qayta tiriliwde úylenbeydi de, turmısqa da shıqpaydı, al aspandaǵı perishteler[†] sıyaqlı boladı. 31Ólgenlerdiń qayta tiriliwi tuwralı Qudaydıń sizlerge aytqanların oqımaǵansızlar ma? 32Quday[†]: «Men Ibrayımnıń Qudayıman, Ísaqtıń Qudayıman, Yaqıptıń[†] Qudayıman»[*], – degen. Quday ólilerdiń emes, al tirilerdiń Qudayı[+].

33Bunı esitken xalıq Onıń tálimatına tań qaldı.


Eń baslı buyrıq


(Mrk 12:28-34; Luk 10:25-28)

34[•]Iysanıń saddukeylerdi sóyletpey taslaǵanın esitken pariseyler bir jerge jıynaldı. 35Olardıń arasınan bir nızam muǵallimi Iysanı sınamaqshı bolıp, 36Onnan:

– Ustaz! Muxaddes Nızamdaǵı eń baslı buyrıq qaysı? – dep soradı.

37Iysa oǵan:

– «Qudayıń Jaratqan Iyeni[†] shın júrekten, jan-tániń hám pútkil aqıl-oyıń menen súy»[*][+]. 38Bul – birinshi hám eń baslı buyrıq. 39Ekinshisi de sol sıyaqlı: «Ózińdi súygeniń sıyaqlı, janıńdaǵı adamdı da súy»[*][+]. 40Pútkil Muxaddes Nızam da, payǵambarlardıń[†] Jazıwları da usı eki buyrıqqa tiykarlanǵan, – dedi[+].


Masiyx kimniń Urpaǵı?


(Mrk 12:35-37; Luk 20:41-44)

41[•]Pariseyler jıynalıp bolǵannan soń, Iysa olardan:

42– Masiyx[†] haqqında ne oylaysızlar? Ol kimniń urpaǵı? – dep soradı.

– Ol Dawıttıń Urpaǵı, – dedi olar[+].

43Iysa olardan:

– Olay bolsa, Dawıt Muxaddes Ruwxtan[†] ilhamlanıp, Masiyxtı qalayınsha «Iyem[†]» dep ataǵan? Ol bılay degen-ǵo:

44«Jaratqan Iye Iyeme ayttı:
„Dushpanlarıńdı ayaǵıńnıń astına bastırmaǵanımsha,
Meniń oń jaǵımda otır“»[*][+].

45Solay etip, Dawıt Onı «Iyem» dep ataǵan bolsa, Ol qalayınsha onıń urpaǵı boladı? – dep soradı.

46Oǵan hesh kim de juwap bere almadı hám sol kúnnen baslap, Oǵan soraw beriwge hesh kimniń batılı barmadı[+].

#### 23


Iysanıń diniy muǵallimler menen pariseylerdi ayıplawı


(Mrk 12:38-40; Luk 11:39-51; 13:34-35; 20:45-47)

1[•]Sonda Iysa xalıqqa hám Óziniń shákirtlerine bılay dedi:

2– Muwsanıń orınlıǵına diniy muǵallimler[†] menen pariseyler[†] otırdı. 3Sonlıqtan olardıń sizlerge aytqanlarınıń hámmesin de orınlańlar. Biraq, olardıń islegenin islemeńler. Sebebi olar aytadı, biraq aytqanların ózleri islemeydi[+]. 4Olar kóterip júriwge qıyın awır júklerdi baylap, adamlardıń iynine salıp, kótertedi. Al ózleri olardı barmaǵı menen de qozǵaǵısı kelmeydi. 5Olar barlıq islerin adamlardıń kózine túsiw ushın ǵana isleydi. Ishine Qudaydıń sózi jazıp salınǵan qutılarınıń kólemin úlkeytip, mańlaylarına baylap, kiyimleriniń shashaqların uzın etip qoyadı[+]. 6Olar zıyapatlarda tórde, májilisxanalarda[†] sıylı orında otırǵandı jaqsı kóredi[+]. 7Bazar maydanlarında ózlerine sıylap sálem bergendi hám ózlerin «ustaz» dep atawın unatadı. 8Al sizler ózlerińizdi «ustaz» dep atatpańlar, óytkeni sizlerdiń jalǵız-aq Ustazıńız bar. Sizlerdiń bárińiz bir-birińizge tuwısqansız[+]. 9Jer júzinde hesh kimdi de «áke[†]» dep atamańlar, óytkeni sizlerdiń jalǵız-aq Ákeńiz bar, Ol aspanda[+]. 10Ózlerińizdi «jolbasshı» dep te atatpańlar, sebebi sizlerdiń jalǵız-aq jolbasshıńız bar, Ol – Masiyx.[†] 11Arańızdaǵı eń ullıńız sizlerdiń xızmetshińiz bolsın[+]. 12Óytkeni kim de kim ózin joqarı tutsa, ol pásletiledi, kim de kim ózin pás tutsa, ol mártebeli qılınadı[+].

13Hásiret shegesizler, diniy muǵallimler hám pariseyler, eki júzliler! Sebebi sizler adamlarǵa Aspan Patshalıǵınıń[†] esigin jabasızlar. Ózlerińiz de kirmeysizler, kirgisi kelgenlerdi de kirgizbeysizler. [[+] 14[*]]

15Hásiret shegesizler, diniy muǵallimler hám pariseyler, eki júzliler! Sizler óz dinińizge bir adamdı bolsa da kirgiziw ushın teńizdi de, qurǵaqlıqtı da aylanıp shıǵasızlar. Al kirgizgennen soń, onı ózlerińizden de eki ese jaman dozaqı qılasızlar.

16Hásiret shegesizler, soqır jetelewshiler! Sizler bılay deysizler: «Kim de kim Ibadatxana[†] menen ant etse, ol antın orınlawǵa minnetli emes, al kim de kim Ibadatxanadaǵı altın menen ant etse, ol antın orınlawǵa minnetli»[+]. 17Háy, aqılsız soqırlar! Qaysısı ullıraq: altın ba yamasa altındı muxaddes[†] qılatuǵın Ibadatxana ma[+]? 18Jáne de: «Kim de kim qurbanlıq[†] orın menen ant etse, ol antın orınlawǵa minnetli emes, al kim de kim onıń ústindegi qurbanlıq penen ant etse, ol antın orınlawǵa minnetli», – deysizler. 19Háy, soqırlar! Qaysısı ullıraq: qurbanlıq pa yamasa qurbanlıqtı muxaddes qılatuǵın qurbanlıq orın ba[+]? 20Solay etip, qurbanlıq orın menen ant etiwshi adam orın menen de, orınnıń ústindegilerdiń hámmesi menen de ant etken boladı. 21Ibadatxana menen ant etiwshi adam Ibadatxana menen de, onda jasaytuǵın Quday[†] menen de ant etken boladı[+]. 22Aspan menen ant etiwshi adam Qudaydıń taxtı menen de, onıń ústinde otırǵan Quday menen de ant etken boladı[+].

23Hásiret shegesizler, diniy muǵallimler hám pariseyler, eki júzliler! Sizler jalbız, anis, zire sıyaqlı ósimliklerdiń onnan birin beresizler, biraq Muxaddes Nızamdaǵı eń baslılarına: ádillikke, miyrim[†]-shápáátke hám sadıqlıqqa kewil bólmeysizler. Bunı da islep, onı da qaldırmawıńız kerek edi[+]. 24Háy, shirkeydi súzip taslap, túyeni jutatuǵın soqır jetelewshiler!

25Hásiret shegesizler, diniy muǵallimler hám pariseyler, eki júzliler! Sizler tabaq-keseniń sırtın tazalaysızlar, biraq olardıń ishi nápsiqawlıq hám júwensizlikke tolǵan. 26Háy, soqır parisey! Sen dáslep tabaq-keseniń ishin tazala, sonda olardıń sırtı da taza boladı.

27Hásiret shegesizler, diniy muǵallimler hám pariseyler, eki júzliler! Sizler háklengen qábirlerge uqsaysızlar: olar sırtınan sulıw bolıp kórinse de, ishi óliklerdiń súyekleri menen pataslıqqa tolǵan[+]. 28Sol sıyaqlı sizler de sırtıńızdan adamlarǵa ózlerińizdi haq adam etip kórsetesizler, biraq ishlerińiz eki júzlilik penen nızamsızlıqqa tolı.


Jazalarıńızdı tartasızlar!

29– Hásiret shegesizler, diniy muǵallimler hám pariseyler, eki júzliler! Sizler payǵambarlarǵa[†] mazarlar ornatasızlar. Haq adamlardıń esteliklerin bezep: 30«Eger de ata-babalarımızdıń zamanında ómir súrgenimizde, payǵambarlardıń qanın tógiwde olarǵa sherik bolmas edik», – deysizler[+]. 31Solay etip, ózlerińizdiń payǵambarlardı óltirgenlerdiń urpaǵı ekenligińizdi dálilleysizler. 32Ata-babalarıńızdıń islegen gúnalarınıń mólsherin tolıqtıra berińler! 33Jılanlar, uwlı jılanlardıń tuqımları! Sizler qalay etip dozaq jazasınan qashıp qutılmaqshısızlar[+]? 34Sol sebepli Men sizlerge payǵambarlardı, danalardı, diniy muǵallimlerdi jiberemen. Sizler olardıń geybirewlerin óltiresizler, geybirewlerin atanaq aǵashqa[†] shegeleysizler, basqaların májilisxanalarıńızda qamshılap, qaladan-qalaǵa quwdalaysızlar[+]. 35Solay etip, haq Abıldıń[*] qanınan baslap, Ibadatxanadaǵı Muxaddesxana menen qurbanlıq orınnıń arasında sizler óltirgen Baraqiyanıń ulı Zexariyanıń[*] qanına deyin, jer betinde tógilgen haq adamlardıń qanlarınıń bári de sizlerdiń moyınlarıńızǵa júklenedi[+]. 36Sizlerge shının aytıp turman: bulardıń hámmesi ushın usı áwlad jazaǵa tartıladı.


Iysanıń Erusalim tuwralı qayǵırıwı

37[•]– Oh, Erusalim,[†] Erusalim! Payǵambarlardı óltiriwshi, Qudaydıń saǵan jibergenlerin tas boran qılıwshı qala! Óz shójelerin qanatınıń astına alǵan mákiyen sıyaqlı, Men de seniń balalarıńdı neshe ret jıynamaqshı boldım, biraq sizler qálemedińler[+]. 38Mine, úyińizdi Quday taslap ketip, ol qańırap qaladı. 39Sizlerge aytatuǵınım: «Jaratqan Iyeniń[†] atı menen keletuǵın jarılqansın!»[*] – dep aytqanlarıńızǵa deyin Meni qaytıp kórmeysizler[+].

#### 24


Iysanıń Ibadatxananıń qıyralıwın boljawı


(Mrk 13:1-13; Luk 21:5-19)

1[•]Iysa Ibadatxanadan[†] shıǵıp baratırǵanda, shákirtleri Oǵan Ibadatxananıń imaratların nusqap kórsetiw ushın qasına keldi. 2Sonda Iysa olarǵa:

– Mınalardıń bárin kórip tursızlar ma? Sizlerge shının aytıp turman: bul jerde tas ústinde tas qalmaydı, hámmesi qıyratıladı, – dedi[+].

3Sonnan soń, Ol Záytún[†] tawında otırǵanda shákirtleri awlaqta Onıń qasına kelip:

– Ustaz, bunıń qashan bolatuǵının bizlerge aytıp ber. Seniń keliwińdi hám usı zamannıń aqırın qanday belgi bildiredi? – dep soraw qoydı.

4Iysa olarǵa bılay dep juwap berdi:

– Birewlerdiń sizlerdi aldawınan saq bolıńlar![+] 5Sebebi kópler Meniń atım menen kelip: «Men – Masiyxpan»[†] dep, kóp adamlardı aldaydı[+]. 6Sizler urıslardıń shawqımın hám urıslar tuwralı xabarlardı esitesizler, biraq qáweterlenbeńler. Bulardıń bolıwı shárt, biraq bul ele aqırı emes[+]. 7Óytkeni millet milletke qarsı, patshalıq patshalıqqa qarsı kóteriledi, kóp jerlerde asharshılıqlar hám jer silkiniwler boladı[+]. 8Al bulardıń hámmesi tolǵaq azabınıń baslanıwına uqsaydı.

9Sonda sizlerdi qıynawǵa uslap beredi hám óltiredi. Meniń atım ushın barlıq xalıqlar sizlerdi jek kóredi[+]. 10Sonda kóp adamlar isenimnen qaytadı, bir-birine satqınlıq islep, bir-birin jek kóredi[+]. 11Kóplegen jalǵan payǵambarlar[†] payda bolıp, kóp adamlardı aldaydı[+]. 12Nızamsızlıq kóbeygenlikten, kóp adamlardıń súyispenshiligi suwıydı. 13Biraq, aqırına deyin shıdaǵan qutqarıladı[+]. 14Aspan Patshalıǵı[†] tuwralı Xosh Xabar[†] pútkil jer júzine járiyalanıp, barlıq xalıqlarǵa gúwalıq boladı. Sonnan keyin, usı zamannıń aqırı keledi[+].


Eń ullı apat


(Mrk 13:14-23; Luk 21:20-24)

15[•]– Al Daniel payǵambar aldın ala aytqan wayran qılatuǵın jerkenishli bir zattıń muxaddes[†] orında turǵanın kórgenińizde[*], – payǵambardıń jazıwın oqıǵan adam bul zattıń mánisin túsinsin, –[+] 16Yahudiyadaǵılar[†] tawlarǵa qashsın. 17Kim de kim tamnıń tóbesinde bolsa, úyinen bir nárse alıw ushın tómenge túspesin[+]. 18Kim de kim atızda bolsa, shapanın alıw ushın izine qaytpasın. 19Sol kúnleri júkli hám emiziwli hayallarǵa qanday qıyın boladı![+] 20Qashatuǵın waqıtlarıńız qıs máwsimine yamasa Shabbat kúnine[†][*] tuwrı kelmesin dep, duwa etińler. 21Sebebi sonda dúnya jaratılǵannan beri usı kúnge deyin bolmaǵan hám qaytıp bolmaytuǵın ullı apat boladı[+]. 22Eger sol kúnler qısqartılmaǵanda, hesh kim de qutqarılmaǵan bolar edi, biraq tańlap alınǵanlar ushın, sol kúnlerdi qısqartadı[+].

23Sonda eger sizlerge birew: «Qarańlar, Masiyx bul jerde!» yamasa: «Ol ana jerde» dese isenbeńler[+]. 24Óytkeni jalǵan masiyxlar hám jalǵan payǵambarlar payda bolıp, eger múmkin bolsa, tańlap alınǵanlardı da aldaw ushın, ullı káramatlı belgiler hám tań qalarlıq islerdi kórsetedi[+]. 25Dıqqat etińler! Men sizlerge aldın ala aytıp atırman[+].

26Solay etip, eger sizlerge: «Mine, Ol shólistanda!» dese, shıqpańlar yamasa: «Ol jasırın bólmelerde» dese, isenbeńler. 27Sebebi Adam Ulınıń[†] keliwi shıǵısta payda bolıp, aspan boylap batısqa zuwlap ótken jıldırımday boladı[+].

28Ólik qay jerde bolsa, quzǵınlar sol jerge jıynaladı[+].


Adam Ulınıń qayta keliwi


(Mrk 13:24-27; Luk 21:25-28)

29[•]– Sol kúnlerdiń apatınan soń,

«Birden quyash qarańǵılanadı,
Ay óz jaqtısın túsirmeydi,
Juldızlar aspannan túsip,
Aspan kúshleri silkinedi»[*][+].

30Sonda aspanda Adam Ulınıń káramatlı belgisi kóringende, jer júzindegi barlıq xalıqlar jılay baslaydı. Olar Adam Ulınıń ullı qúdiret hám saltanat penen aspandaǵı bultlardıń ústinde kiyatırǵanın kóredi.[*][+] 31Kárnaydıń[†] kúshli dawısı menen Ol Óziniń perishtelerin[†] jiberedi hám olar dúnyanıń tórt tárepinen, aspannıń bir shetinen baslap ekinshi shetine deyin, Onıń tańlap alǵanların jıynap keledi[+].


Ánjir aǵashın mısalǵa alıńlar!


(Mrk 13:28-31; Luk 21:29-33)

32[•]– Ánjir aǵashın mısalǵa alıńlar: onıń shaqaları jumsarıp, japıraq shıǵara baslaǵanda, jazdıń jaqın ekenin bilesizler. 33Sol sıyaqlı, sizler usılardıń hámmesin kórgenińizde Adam Ulınıń jaqınlap, esik aldında turǵanın bilińler! 34Sizlerge shının aytıp turman: bul áwlad joq bolıp ketpesinen burın bulardıń hámmesi boladı[+]. 35Aspan menen jer joyıladı, biraq Meniń sózlerim hesh qashan joyılmaydı[+].


Sol kúndi yamasa saattı hesh kim de bilmeydi


(Mrk 13:32-37; Luk 17:26-30, 34-36)

36[•]– Biraq, sol kúndi hám sol saattı hesh kim de bilmeydi: aspandaǵı perishteler de, Uldıń Ózi de[*], tek ǵana Ákem biledi[+]. 37Nuxtıń zamanında qalay bolǵan bolsa, Adam Ulı kelgende de solay boladı[+]. 38Óytkeni topan suwınan burın, Nux kemege[*] mingen kúnge deyin, adamlar iship-jedi, úylendi, turmısqa shıqtı. 39Topan suwı basıp, bárin qırıp joyǵanǵa deyin, olar ańǵarmadı. Adam Ulı kelgende de solay boladı[+]. 40Sol waqıtta eki adam atızda bolsa, birewi alınıp, ekinshisi qaldırıladı[+]. 41Eki hayal digirman tartıp otırsa, birewi alınıp, ekinshisi qaldırıladı.

42Solay etip, sergek bolıńlar! Sebebi Iyeńizdiń qashan keletuǵının bilmeysizler[+]. 43Mınanı bilip qoyıńlar: eger úy iyesi urınıń túnniń qaysı waqtında keletuǵının bilse uyıqlamay, úyine urınıń buzıp kiriwine múmkinshilik bermegen bolar edi[+]. 44Sonlıqtan sizler de tayar bolıp turıwıńız shárt! Óytkeni Adam Ulı sizler oylamaǵanda keledi[+].

45[•]Iyesi úy-ishimdegilerdi basqarsın hám olarǵa waqtında awqatın bersin dep tayınlaǵan isenimli hám aqıllı xızmetshi kim? 46Iyesi kelgende onıń solay islep atırǵanın kórse, sol xızmetshi baxıtlı![+] 47Sizlerge shının aytıp turman: iyesi onı óziniń pútkil mal-múlkin basqarıwshı etip tayınlaydı. 48Al eger sol xızmetshi jaman bolıp, ishinen: «Iyem[†] tez kele qoymas», – dep oylap,[+] 49xızmetshi joldasların sabap, máskúnemler menen birge iship-jese, 50sonda sol xızmetshiniń iyesi kútpegen kúni hám oylamaǵan waqıtta kelip, 51onı ayawsız jazalap, eki júzlilerdiń awhalına saladı. Sol jerde ol jılap, pushayman jeydi[+].

#### 25


On qız tuwralı tımsal

1– Sol kúni Aspan Patshalıǵı[†] shıraların alıp, kúyewdi qarsı alıwǵa shıqqan on qızǵa uqsaydı[+]. 2Olardıń besewi aqılsız, al besewi aqıllı bolıptı. 3Aqılsız qızlar shıraların alıptı da, biraq awısıq may[†] almay shıǵıptı. 4Al aqıllı qızlar shıraları menen qosa may quyılǵan ıdısların da alıp shıǵıptı. 5Kúyew keshikkennen soń olardıń hámmesi qalǵıp, uyıqlap qalıptı[+]. 6Biraq tún ortası bolǵanda: «Kúyew kiyatır, onı qarsı alıwǵa shıǵıńlar», – dep baqırǵan dawıs esitilipti. 7Sonda qızlardıń hámmesi turıp, ózleriniń shıraların tayarlaptı. 8Aqılsız qızlar aqıllılarǵa: «Bizlerge maylarıńızdan az-maz berińler, shıralarımız sónip atır», – depti. 9Al aqıllı qızlar: «Bizlerge de, sizlerge de jetpey qalıwı múmkin, jaqsısı, satıwshılarǵa barıp satıp alıńlar», – dep juwap beripti. 10Olar may satıp alıwǵa ketken waqıtta kúyew kelipti. Tayar turǵan qızlar onıń menen birge toyxanaǵa kirgennen soń, qapı bekitilipti[+]. 11Sońınan qalǵan qızlar da kelip: «Iyem[†]! Iyem! Bizlerge qapını ash!» – dep jalınıptı[+]. 12Biraq ol: «Sizlerge shının aytıp turman: men sizlerdi tanımayman!» – dep juwap qaytarıptı[+].

13Solay etip, sergek bolıńlar, sebebi Adam Ulınıń[†] keletuǵın kúnin hám waqtın bilmeysizler[+].


Amanat etilgen talant tuwralı tımsal


(Luk 19:11-27)

14[•]– Aspan Patshalıǵı bir adamnıń saparǵa ketpesinen burın xızmetshilerin shaqırıp alıp, olarǵa óziniń mal-múlkin amanat etkenine uqsaydı. 15Olardıń uqıbına qaray, birewine bes, ekinshisine eki, úshinshisine bir talant berip, jolǵa atlanıptı. 16Bes talant alǵanı dárriw barıp, aqshanı sawdaǵa aylandırıp, jáne besewin arttırıptı. 17Eki talant alǵanı da solay islep, jáne ekewin arttırıptı. 18Bir talant alǵanı barıp, xojayınınıń aqshasın jerge kómip jasırıptı.

19Aradan kóp waqıt ótkennen soń xızmetshilerdiń xojayını qaytıp kelip, olardan esap talap etipti[+]. 20Sonda bes talant alǵanı jáne besewin ákelip: «Xojayın, maǵan bes talant bergen edińiz, minekey, men jáne besewin arttırdım», – depti. 21Xojayını oǵan: «Bárekella, jaqsı hám isenimli xızmetshim! Kishkene iste isenimli boldıń, men saǵan úlken is tapsırmaqshıman. Júr, meniń quwanıshıma sherik bol!» – depti[+]. 22Eki talant alǵanı da kelip: «Xojayın, siz maǵan eki talant bergen edińiz, minekey, men jáne ekewin arttırdım», – depti. 23Xojayını oǵan: «Bárekella, jaqsı hám isenimli xızmetshim! Kishkene iste isenimli boldıń, men saǵan úlken is tapsırmaqshıman. Júr, meniń quwanıshıma sherik bol!» – depti.

24Sońınan bir talant alǵanı da kelip: «Xojayın, siziń qatal adam ekenińizdi bilemen. Siz ózińiz ekpegen jerińizden orıp, shashpaǵan jerińizden jıynaysız. 25Sonlıqtan men sizden qorqıp, talantıńızdı jerge kómip jasırǵan edim. Minekey, aqshańız, alıń», – depti. 26Al xojayını oǵan juwap qaytarıp bılay depti: «Háy, jaman hám jalqaw xızmetshim! Meniń ózim ekpegen jerden orıp, shashpaǵan jerden jıynaytuǵınımdı biledi ekenseń,[+] 27meniń aqshamdı aylanısqa jiberetuǵın adamǵa beriwiń tiyis edi, qaytıp kelgenimde ózimdikin paydası menen alar edim. 28Endi onnan talanttı alıńlar da, onı on talantı barǵa berińler! 29Óytkeni kimde bar bolsa, oǵan jáne de mol etip beriledi, al kimde joq bolsa, onıń barı da tartıp alınadı[+]. 30Al mına jaramsız xızmetshini sırtqa, qarańǵılıqqa shıǵarıp taslańlar. Sol jerde ol jılap, pushayman jeydi[*]»[+].


Aqırzamandaǵı húkim

31– Adam Ulı Óz saltanatı ishinde barlıq perishteleri[†] menen birge kelgende, Óziniń saltanatlı taxtına otıradı[+]. 32Sonda barlıq xalıqlar Onıń aldına jıynaladı hám Ol shopannıń qoylardı eshkilerden ayırǵanı sıyaqlı, olardı ayırıp bóledi[+]. 33Qoylardı oń jaǵına, eshkilerdi sol jaǵına qoyadı. 34Sonda Patsha oń jaǵındaǵılarǵa: «Kelińler, Ákemnen jarılqanǵanlar, dúnya jaratılǵannan beri sizler ushın tayarlap qoyılǵan patshalıqtı miyras etip alıńlar[+]. 35Sebebi Men ash bolǵanımda, sizler Maǵan awqat berdińler, shóllegenimde, suw berdińler, jat jerde júrgenimde, Meni qabıl aldıńlar[+]. 36Jalańash bolǵanımda, kiyim berdińler, nawqas bolǵanımda, ǵamxorlıq qıldıńlar, qamaqta bolǵanımda, Maǵan keldińler», – deydi[+]. 37Sonda haq adamlar Oǵan: «Iyem! Bizler qashan ash bolǵanıńdı kórip, Saǵan awqat berdik, qashan shóllegenińdi kórip, suw berdik? 38Qashan jat jerde júrgenińdi kórip, Seni qabıl ettik, qashan jalańash bolǵanıńda, kiyim berdik? 39Qashan nawqas yamasa qamaqta bolǵanıńdı kórip, Saǵan bardıq?» – deydi. 40Patsha olarǵa juwap berip: «Sizlerge shının aytıp turman: sizlerdiń usı islerdi Meniń mına eń qarapayım tuwısqanlarımnıń birewine islegenińiz – Maǵan islegenińiz boladı», – deydi[+]. 41Sonnan keyin, Ol sol jaǵındaǵılarǵa: «Háy, ǵarǵıs alǵanlar! Meniń qasımnan arman, shaytan[†] hám onıń perishteleri ushın tayarlap qoyılǵan máńgilik otqa ketińler![+] 42Óytkeni Men ash bolǵanımda, sizler Maǵan awqat bermedińler, shóllegenimde, suw bermedińler. 43Jat jerde júrgenimde, Meni qabıl almadıńlar, jalańash bolǵanımda, kiyim bermedińler, nawqas bolǵanımda, qamaqta bolǵanımda, Maǵan kelmedińler», – deydi. 44Sonda olar juwap berip: «Iyem! Bizler Seniń qashan ya ash bolǵanıńdı, ya shóllegenińdi, ya jat jerde júrgenińdi, ya jalańash, ya nawqas, ya qamaqta bolǵanıńdı kórip, Saǵan xızmet etpedik?» – deydi. 45Sonda Patsha juwap qaytarıp: «Sizlerge shının aytıp turman: sizlerdiń usı islerdi mına eń qarapayım birewine islemegenińiz – Maǵan islemegenińiz boladı», – deydi[+].

46Solay etip, olar máńgilik azapqa jiberiledi, al haq adamlar máńgilik ómirge[†] erisedi[+].

#### 26


Iysanı óltiriw ushın til biriktiriw


(Mrk 14:1-2; Luk 22:1-2; Yuxn 11:45-53)

1[•]Iysa usı sózlerdiń hámmesin aytıp bolǵannan keyin, Óz shákirtlerine:

2– Endi eki kúnnen soń, Qutqarılıw[†] bayramı[*] bolatuǵının bilesizler. Sonda Adam Ulı[†] atanaq aǵashqa[†] shegeleniwge uslap beriledi, – dedi[+].

3Sol waqıtta bas ruwxaniyler[†] hám xalıq aqsaqalları Kayafa degen bas ruwxaniydiń háwlisine jıynaldı. 4Olar Iysanı hiyle menen qolǵa túsirip óltiriw haqqında másláhátlesti. 5Biraq olar: «Xalıq arasında qozǵalań bolmawı ushın, bul isti bayram kúnleri islemeyik», – desti.


Iysa Betaniyada


(Mrk 14:3-9; Yuxn 12:1-8)

6[•]Iysa Betaniyada, burın teri keselligi menen awırǵan Shimonnıń úyinde,[+] 7dasturxan basında otırǵanda, qolında qımbatbaha átir mayǵa tolı mármer ıdıs bar bir hayal Onıń qasına kelip, átir maydı Onıń basına quydı. 8Bunı kórgen shákirtleri ashıwlanıp:

– Bunday ısırapkershiliktiń ne keregi bar? 9Bul átir maydı qımbatqa satıp, aqshasın jarlılarǵa úlestirip beriwge bolatuǵın edi, – desti.

10Biraq Iysa bunı esitip, olarǵa:

– Bul hayaldı nege uyaltıp atırsızlar? Ol Maǵan jaqsılıq isledi. 11Jarlılar sizler menen bárqulla birge, al Men sizler menen bárqulla birge bolmayman[+]. 12Ol bul átir maydı deneme quyıp, Meni jerlewge tayarladı[+]. 13Sizlerge shının aytıp turman: Xosh Xabar[†] dúnyanıń qay jerinde járiyalansa da, bul hayal eske alınıp, onıń islegen isi aytılatuǵın boladı, – dedi[+].


Yahudanıń satqınlıǵı


(Mrk 14:10-11; Luk 22:3-6)

14[•]Sońınan Iysanıń on eki shákirtiniń biri Yahuda[†] Isqariot dep atalǵan adam bas ruwxaniylerge barıp:[+]

15– Iysanı sizlerge uslap bersem, maǵan ne beresizler? – dep soradı.

Olar oǵan otız gúmis teńge usındı[+]. 16Yahuda da sol waqıttan baslap Iysanı uslap beriwge qolaylı payıt izledi.


Iysanıń Óz shákirtleri menen Qutqarılıw bayramınıń asın jewi


(Mrk 14:12-21; Luk 22:7-13; Yuxn 13:21-30)

17[•]Ashıtqısız nan bayramınıń[†][*] birinshi kúninde Iysanıń shákirtleri Oǵan kelip:

– Qutqarılıw bayramınıń asın jewiń ushın qay jerde tayarlıq kóriwimizdi qáleyseń? – dep soradı.

18Ol juwap berip bılay dedi:

– Qaladaǵı pálenshe degen adamǵa barıp, oǵan: «Ustazımız: „Meniń kúnim jaqınlap qaldı. Shákirtlerim menen birge bayram asın seniń úyińde jeymen“, dedi», – dep aytıńlar.

19Shákirtleri Iysanıń tapsırmasın orınlap, bayram asın tayarladı.

20Kesh bolǵanda, Iysa on eki shákirti menen birge dasturxan átirapına otırdı. 21Olar awqatlanıp otırǵanda, Iysa:

– Sizlerge shının aytıp turman: arańızdaǵı birińiz Maǵan satqınlıq isleydi, – dedi[+].

22Sonda olar qattı qapa bolıp, birinen soń biri Onnan:

– Men emespen be, Iyem[†]? – dep soray basladı.

23Iysa olarǵa juwap berip:

– Meniń menen birge tabaqqa qol salǵan adam Maǵan satqınlıq qıladı. 24Degen menen, Adam Ulı Ózi haqqında Muxaddes[†] Jazıwda aytılǵanday baratır, biraq Adam Ulına satqınlıq qılıwshı hásiret shegedi! Ol adamnıń bul dúnyaǵa kelmegeni ózi ushın jaqsıraq bolar edi, – dedi[+].

25Sonda Oǵan satqınlıq qılatuǵın Yahuda:

– Men emespen be, Ustaz? – dedi.

Iysa oǵan:

– Bunı sen óziń ayttıń, – dep juwap berdi.


Iysanıń sońǵı keshesi


(Mrk 14:22-26; Luk 22:14-23; 1Kor 11:23-25)

26[•]Olar awqatlanıp otırǵanda Iysa nandı alıp, Qudayǵa shúkirlik etti hám onı sındırıp, shákirtlerine berdi de:

– Alıńlar, jeńler, bul – Meniń denem, – dedi[+].

27Sońınan Ol keseni alıp, Qudayǵa shúkirlik bildirdi hám olarǵa keseni berip bılay dedi:

– Hámmeńiz bunnan ishińler! 28Sebebi bul – kóp adamnıń gúnalarınıń keshiriliwi ushın tógiletuǵın, jańa kelisimdi[†] bekitetuǵın Meniń qanım[+]. 29Sizlerge aytatuǵınım: Ákemniń Patshalıǵında sizler menen jańasın ishetuǵın kúnime deyin, Men bunday júzim ishimliginen qaytıp ishpeymen.

30Sońınan olar Qudaydı jırlaytuǵın qosıq aytıp, Záytún[†] tawına ketti[+].


Petrdiń Iysadan tanıwı haqqında


(Mrk 14:27-31; Luk 22:31-34; Yuxn 13:36-38)

31[•]Sonda Iysa olarǵa:

– Bul túni hámmeńiz Meni taslap ketesizler. Óytkeni Muxaddes Jazıwda bılay dep aytılǵan:

«Shopandı shawıp taslaǵanımda,
Súriwdegi qoylar tarqap ketedi»[*][+].

32Biraq qayta tirilgenimnen keyin, sizlerden burın Galilaǵa baraman, – dedi[+].

33Petr Oǵan juwap berip:

– Seni hámmesi taslap ketse de, men Seni hesh qashan taslap ketpeymen, – dedi.

34Iysa oǵan:

– Saǵan shının aytıp turman: búgin túnde qoraz shaqıraman degenshe, sen Mennen úsh ret tanasań, – dedi.

35Petr Oǵan:

– Maǵan Seniń menen birge óliwge tuwra kelse de, men Sennen hesh qashan tanbayman, – dedi.

Basqa shákirtleriniń hámmesi de solay dedi[+].


Iysanıń Getsemanide duwa etiwi


(Mrk 14:32-42; Luk 22:39-46)

36[•]Sońınan Iysa shákirtleri menen birge Getsemani degen jerge kelip, olarǵa:

– Men ana jerge barıp duwa etip bolaman degenshe, sizler usı jerde otırıńlar, – dedi.

37Ózi menen birge Petrdi hám Zebedeydiń eki ulın alıp ketti de, qayǵırıp qıynala basladı[+]. 38Sonda Iysa olarǵa:

– Janım ólerdey qıynalıp tur. Sizler usı jerde qalıp, Meniń menen birge sergek bolıp turıńlar, – dedi[+].

39Sońınan Ol biraz shetirekke bardı da, betin jerge basıp, bılay dep duwa ete basladı:

– Ákem Meniń! Eger de múmkin bolsa, bul azap kesesi Mennen ótsin. Biraq Meniń emes, Seniń qálewiń bolsın![+]

40Shákirtleriniń qasına qaytıp kelip, olardıń uyıqlap atırǵanın kórdi de, Petrge:

– Solay etip, sizler Meniń menen birge uyıqlamay bir saat ta otıra almadıńlar ma? 41Sergek bolıńlar! Azǵırılmawıńız ushın duwa etińler! Ruwx qáleydi, biraq dene hálsiz, – dedi[+].

42Iysa ekinshi ret barıp, jáne bılay dep duwa etti:

– Ákejanım! Eger bul azap kesesi Men ishpey Mennen óte almasa, onda Seniń erkiń orınlansın[+].

43Qaytıp kelip, olardıń jáne uyıqlap atırǵanın kórdi. Óytkeni kózlerin uyqı basqan edi.

44Olardı qaldırıp, jáne barıp, úshinshi ret te sol sózlerin qaytalap duwa etti. 45Sońınan shákirtleriniń qasına qaytıp kelip, olarǵa:

– Sizler ele uyıqlap, dem alıp atırsızlar ma? Mine, waqıt boldı, Adam Ulı gúnakarlardıń qolına uslap beriledi[+]. 46Turıńlar, kettik. Qarańlar, Maǵan satqınlıq qılıwshı jaqınladı, – dedi.


Iysanıń qolǵa alınıwı


(Mrk 14:43-50; Luk 22:47-53; Yuxn 18:3-12)

47[•]Iysa ele sóylep turǵanda, Onıń on eki shákirtiniń biri Yahuda keldi. Onıń menen birge bas ruwxaniyler hám xalıq aqsaqalları jibergen júdá kóp adamlar bar edi. Adamlar qollarına qılısh hám shoqmar uslaǵan edi[+]. 48Satqınlıq qılıwshı olarǵa belgi berip: «Men kimdi súysem, Ol – Sonıń Ózi. Onı qolǵa alıńlar», – degen edi.

49Ol dárriw Iysanıń qasına barıp:

– Assalawma áleykum, Ustaz! – dep Onı súydi.

50Iysa oǵan:

– Háy, dostım, nege keldiń? – dedi.

Sonda olar Iysaǵa jaqınlap keldi de, Oǵan táp berip, uslap aldı. 51Sol waqıtta-aq Iysanıń qasındaǵılardan biri qılıshın suwırıp alıp, bir siltep, bas ruwxaniydiń qulınıń qulaǵın shawıp tasladı[+]. 52Biraq Iysa oǵan:

– Qılıshıńdı qınabına salıp qoy! Qılısh kóteriwshilerdiń hámmesi de qılıshtan qaza tabadı[+]. 53Eger Men házir Ákemnen sorasam, Ol Maǵan on eki legionnan[*] da artıq perishte[†] jibermeydi, dep oylaysań ba? 54Biraq eger onday bolsa, Muxaddes Jazıwlardaǵı solay bolıwı tiyis degen sózler qalayınsha orınlanadı? – dedi.

55Sonda Iysa xalıqqa:

– Meni uslaw ushın, jınayatshıǵa qarsı shıqqanday bolıp, qılısh hám shoqmar alıp keldińler me? Men hár kúni Ibadatxanada[†] otırıp tálim beretuǵın edim, biraq sizler Meni uslamadıńlar[+]. 56Usılardıń hámmesi payǵambarlardıń[†] Jazıwlarınıń orınlanıwı ushın boldı, – dedi.

Sonda shákirtleriniń hámmesi Onı taslap, qashıp ketti[+].


Iysa joqarǵı keńes aldında


(Mrk 14:53-65; Luk 22:54-55, 63-71; Yuxn 18:13-14, 19-24)

57[•]Iysanı qolǵa alǵanlar Onı Kayafa degen bas ruwxaniyge apardı. Ol jerge diniy muǵallimler[†] menen aqsaqallar jıynalǵan edi. 58Petr Iysaǵa bas ruwxaniydiń háwlisine deyin uzaqtan erip bardı hám sońın kóriw ushın ishke kirip, saqshılar menen birge otırdı. 59Bas ruwxaniyler hám pútkil joqarǵı keńes[†] Iysanı ólim jazasına húkim etiw ushın, Oǵan qarsı jalǵan gúwalıq izledi. 60Kóplegen jalǵan gúwalar kelse de, Oǵan taǵatuǵın ayıp taba almadı. Aqırında eki jalǵan gúwa kelip:[+]

61– Ol: «Qudaydıń Ibadatxanasın buzıp, onı úsh kúnniń ishinde qayta tikley alaman», – dep ayttı, – dedi[+].

62Sonda bas ruwxaniy ornınan turıp, Iysadan:

– Olar Saǵan qarsı gúwalıq berip atır. Sen nege hesh juwap bermeyseń? – dep soradı[+].

63Biraq Iysa úndemedi. Sonda bas ruwxaniy Oǵan:

– Men Saǵan tiri Qudaydıń atı menen ant ishiwińdi talap qılaman, bizlerge aytshı: Qudaydıń Ulı,[†] Masiyx[†] – Senbiseń? – dep soradı[+].

64Iysa oǵan:

– Sol ekenimdi óziń aytıp tursań. Sizlerge aytatuǵınım: usı waqıttan baslap, sizler Adam Ulınıń Qúdiretliniń oń jaǵında otırǵanın[*] hám aspandaǵı bultlardıń ústinde kiyatırǵanın kóresizler[*], – dedi[+].

65Sonda bas ruwxaniy óz kiyimlerin jırtıp:

– Ol Qudayǵa til tiygizdi-ǵo! Endi bizlerge gúwalardıń ne keregi bar? Onıń Qudayǵa til tiygizgenin házir ózlerińiz esittińiz![+] 66Sizlerdiń húkimińiz qanday boladı? – dep soradı.

Olar juwap qaytarıp:

– Ol ólim jazasına tartılıwı tiyis, – dedi[+].

67Sonda olar Iysanıń betine túkirip, Onı ura basladı. Birewler betine shapalaq penen urıp,[+] 68Oǵan:

– Háy, Masiyx! Bizlerge wáliylik etip ayt: Seni kim urdı? – dedi.


Petrdiń Iysadan tanıwı


(Mrk 14:66-72; Luk 22:56-62; Yuxn 18:15-18, 25-27)

69[•]Sol waqıtta Petr sırtta, háwlide otırǵan edi. Onıń qasına bir shorı qız kelip:

– Sen de galilalı Iysa menen birge ediń-ǵo, – dedi.

70Biraq ol hámmeniń aldında tanıp:

– Seniń ne aytıp turǵanıńdı túsinbeymen, – dedi.

71Ol dárwazaǵa qaray baratırǵanda onı basqa bir shorı qız kórip, sol jerdegilerge:

– Mına adam nasıralı Iysa menen birge bolǵan-ǵo, – dedi.

72Ol ant iship:

– Men ol Adamdı tanımayman, – dep jáne tandı.

73Birazdan soń, sol jerde turǵanlar Petrge jaqınlap kelip, oǵan:

– Írasında da, sen solardıń biriseń. Bul seniń sóylegenińnen anıq bilinip tur, – dedi.

74Sonda Petr:

– Shının aytıp turman, aldasam nálet jawsın, men ol Adamdı tanımayman, – dep ant ishti.

Sol waqıtta-aq qoraz shaqırdı. 75Sonda Iysanıń: «Qoraz shaqıraman degenshe, sen Mennen úsh ret tanasań», – degen sózi Petrdiń esine tústi. Ol sırtqa shıǵıp ketip, ókirip jıladı[+].

#### 27


Iysanıń Pilattıń aldına aparılıwı


(Mrk 15:1; Luk 23:1-2; Yuxn 18:28-32)

1[•]Tań atqanda, barlıq bas ruwxaniyler[†] menen xalıq aqsaqalları Iysanı óltiriw tuwralı keńesti de, 2Onı baylatıp, rimli hákim Pilatqa aparıp tapsırdı[+].


Yahudanıń ólimi


(Elsh 1:18-19)

3[•]Sonda Iysaǵa satqınlıq qılǵan Yahuda[†] Onıń jazaǵa húkim etilgenin kórip ókindi de, alǵan otız gúmis teńgeni bas ruwxaniyler menen xalıq aqsaqallarına qaytarıp berip:

4– Men satqınlıq qıldım. Ayıpsız qandı tóktirip, gúna[†] isledim, – dedi.

Olar oǵan:

– Bizlerge ne? Óziń bil, – dedi.

5Sonda Yahuda gúmisti Ibadatxananıń[†] ishine ılaqtırıp tasladı da, sırtqa shıǵıp ketip, asılıp óldi[+].

6Bas ruwxaniyler gúmisti alıp:

– Bunı Ibadatxana qaznasına salıwǵa bolmaydı, sebebi bul qannıń qunı, – dedi[+].

7Olar óz ara oylasıp, sol aqshaǵa gúlalshınıń egislik jerin satıp aldı da, onı jat jerden kelgenlerdi jerlewge arnadı. 8Sonlıqtan sol jer usı kúnge deyin «Qan jeri» dep ataladı.

9Solay etip, Eremiya payǵambardıń[†] aldın ala aytqan mına sózleri orınlandı:

«Olar otız shekel gúmisti, yaǵnıy Izraildıń[†] urpaqları bahalaǵan Onıń qunın alıp,[+] 10Jaratqan Iye[†] maǵan aytqanınday, gúlalshınıń egislik jeri ushın berdi».[*][+]


Ólim húkimi


(Mrk 15:2-15; Luk 23:3-5, 13-25; Yuxn 18:33-38; 19:1-16)

11[•]Iysa rimli hákimniń aldında turǵanda, hákim Onnan:

– Sen Yahudiylerdiń[†] Patshasımısań? – dep soradı.

Iysa oǵan:

– Sol ekenimdi óziń aytıp tursań, – dep juwap berdi[+].

12Al bas ruwxaniyler menen xalıq aqsaqalları Onı ayıplaǵanda, Ol hesh juwap bermedi.

13Sonda Pilat Oǵan:

– Saǵan qarsı qanshama gúwalıqlar berilip atırǵanın esitip turǵan joqsań ba? – dedi[+].

14Biraq óziniń birde bir sózine Iysanıń juwap qaytarmaǵanına hákim qattı hayran qaldı.

15[•]Qutqarılıw[†] bayramında xalıq soraǵan bir tutqındı bosatıp beriw hákimniń ádeti edi. 16Sol waqıtta qamaqta Barabba degen belgili bir jınayatshı bar edi. 17Xalıq jıynalıp bolǵanda, Pilat olarǵa bılay dedi:

– Sizler kimdi bosatıp beriwimdi qáleysizler? Barabbanı ma yamasa Masiyx[†] dep atalatuǵın Iysanı ma?

18Óytkeni ol olardıń Iysanı ózine kúnshillik penen uslap bergenin biletuǵın edi[+].

19Pilat húkim gúrsisinde otırǵanda, hayalı oǵan mınaday xabar jiberdi: «Sol haq Adamǵa hesh nárse isleme. Men búgin túsimde Ol sebepli kóp azap shektim».

20Bas ruwxaniyler menen xalıq aqsaqalları xalıqtı úgitlep:

– Barabbanı bosatıp berip, Iysanı óltiriwdi talap etińler, – dedi[+].

21Hákim olardan jáne:

– Sizlerge ekewiniń qaysısın bosatıp beriwimdi qáleysizler? – dep soradı.

Olar:

– Barabbanı, – dedi.

22Pilat olardan:

– Al Masiyx dep atalatuǵın Iysaǵa ne isleyin? – dep soradı.

Olardıń hámmesi de:

– Onı atanaq aǵashqa[†] shegelet! – dedi.

23Al Pilat olardan:

– Ol qanday jamanlıq isledi, aqırı? – dep soradı.

Biraq olar:

– Onı atanaq aǵashqa shegelet! – dep qattıraq baqırıstı[+].

24Pilat hesh nárse isley almaytuǵının hám qozǵalań baslanajaǵın sezip, suw aldı da, xalıqtıń kóz aldında qolın juwıp:

– Bul adamnıń qanınıń tógiliwine men ayıplı emespen, sizler juwapkersiz, – dedi[+].

25Pútkil xalıq:

– Onıń qanı ushın bizler hám bizlerdiń balalarımız juwapker bolǵaymız! – dep juwap qaytardı[+].

26Sonda Pilat olardan Barabbanı bosatıp berdi. Al Iysanı qamshılatqannan soń, atanaq aǵashqa shegelewge tapsırdı[+].


Áskerlerdiń Iysanı masqaralawı


(Mrk 15:16-20; Yuxn 19:2-3)

27[•]Sonda hákimniń áskerleri Iysanı hákim Pilattıń sarayına alıp barıp, Onıń aldına pútkil áskerlerdi jıynadı. 28Onıń kiyimlerin sheship, ústine qırmızı shapan japtı da, 29tikenli shıbıqlardan taj órip, Onıń basına kiygizdi. Oń qolına qamıs tayaqtı uslattı da, Onıń aldına dizerlep otırıp:

– Jasasın, Yahudiylerdiń Patshası! – dep mazaq etti.

30Oǵan túkirdi, qamıstı alıp, Onıń basına urdı[+]. 31Onı masqaralap bolǵannan keyin, ústindegi shapandı sheship alıp, Oǵan Óz kiyimin kiygizdi de, atanaq aǵashqa shegelew ushın alıp ketti.


Iysanıń atanaq aǵashqa shegeleniwi


(Mrk 15:21-32; Luk 23:26-43; Yuxn 19:17-27)

32[•]Áskerler shıǵıp baratırǵanda Shimon atlı bir kireneli adamdı ushıratıp, onı Iysanıń atanaq aǵashın arqalap alıp júriwge májbúrledi. 33Golgota dep atalǵan, yaǵnıy «Bas súyek ornı» degendi ańlatatuǵın jerge kelgende, 34olar Iysaǵa ót qosılǵan sharaptı ishiwge berdi, biraq Ol tatıp kórip, ishiwden bas tarttı[+].

35Onı atanaq aǵashqa shegelep bolǵannan soń shek[†] taslasıp, kiyimlerin óz ara bólisti[*],[+] 36sońınan otırıp, Onı qarawılladı. 37Onıń ayıbın kórsetetuǵın: «BUL – YAHUDIYLERDIŃ PATSHASÍ IYSA» degen jazıwdı basınıń ústi betine, aǵashqa qaǵıp qoydı. 38Iysa menen birge eki qaraqshını da, birewin oń tárepine, ekinshisin sol tárepine atanaq aǵashqa shegeledi.

39Iysanıń janınan ótip baratırǵanlar basların shayqadı hám Onıń ústinen kúlip[*]:[+]

40– Háy, Ibadatxananı buzıp, Onı úsh kúnniń ishinde qayta tikleyjaq bolǵan, Sen! Eger Sen Qudaydıń Ulı[†] bolsań, qánekey, Ózińdi Óziń qutqarıp, atanaq aǵashtan túsip kórshi! – desti[+].

41Bas ruwxaniyler, diniy muǵallimler[†] hám aqsaqallar da Onı mazaq qılıp bılay dedi:

42– Bul basqalardı qutqarıp, Ózin Ózi qutqara almaydı. Eger Ol Izraildıń Patshası bolsa, házir atanaq aǵashtan tússin. Sonda bizler Oǵan isenemiz[+]. 43Ol Qudayǵa arqa súyep tur. Eger Quday[†] qálese, házir Onı qutqarsın[*]. Sebebi Ol: «Men Qudaydıń Ulıman», – degen edi-ǵo.

44Iysa menen birge atanaq aǵashqa shegelengen qaraqshılar da Onı usılay mazaq etti.


Iysanıń jan tapsırıwı


(Mrk 15:33-41; Luk 23:44-49; Yuxn 19:28-30)

45[•]Túski saat on ekiden baslap, tústen keyin saat úshke deyin, pútkil jerdi qarańǵılıq qaplap turdı. 46Saat úshler shamasında Iysa qattı dawıs penen:

– Eliy, Eliy! Lama sabaxtani? – dep baqırdı. Bul: «Qudayım, Qudayım! Nege Meni taslap kettiń?»[*] – degendi ańlatadı[+].

47Sol jerde turǵanlardıń geybirewleri bunı esitip:

– Ol Iliyastı shaqırıp atır, – dedi.

48Dárriw olardıń birewi juwırıp barıp, bir sorǵıshtı sirke suwına batırıp aldı da, onı tayaqqa qadap, Oǵan ishiwge berdi[+].

49Al basqaları:

– Toqtay tur, Iliyas kelip, Onı qutqarar ma eken, kóreyik, – desti.

50Iysa jáne bálent dawıs penen baqırdı da, jan tapsırdı.

51Sol waqıtta-aq Ibadatxananıń Muxaddesxanasındaǵı[†] perde joqarıdan tómenge deyin qaq ayırılıp, ekige bólindi. Jer silkinip, jartaslar[†] jarıldı[+]. 52Qábirler ashılıp, jatırǵan muxaddeslerdiń[†] kóbisi qayta tirildi[+]. 53Iysa qayta tirilgennen keyin, olar qábirlerinen shıǵıp, muxaddes qalaǵa bardı hám kóp adamlarǵa kórindi[+].

54Jer silkiniwdiń hám basqa waqıyalardıń bolǵanın kórgen júzbası hám onıń menen birge Iysanı qarawıllaǵanlar qattı qorqısıp:

– Bul haqıyqattan da, Qudaydıń Ulı eken! – desti.

55Sol jerde uzaqtan qarap turǵan kóp hayallar da bar edi, olar Iysanıń izine Galiladan erip kelip, Oǵan xızmet etken edi. 56Olardıń arasında magdalalı Máriyam, Yaqıp[†] penen Yusuptiń anası Máriyam hám Zebedeydiń ullarınıń anası da bar edi[+].


Iysanıń qábirge qoyılıwı


(Mrk 15:42-47; Luk 23:50-56; Yuxn 19:38-42)

57[•]Kesh bolǵanda, Arimatiyadan Yusup atlı bir bay adam keldi. Ol da Iysanıń shákirti edi. 58Ol Pilatqa barıp, Iysanıń denesin soradı. Pilat oǵan beriwdi buyırdı. 59Yusup deneni alıp, onı taza zıǵır kepinge oradı da, 60óziniń jartasta oyılǵan jańa qábirine aparıp qoydı. Sońınan úlken bir tastı domalatıp, qábirdiń awzına qoydı da, sol jerden ketip qaldı[+]. 61Magdalalı Máriyam menen basqa Máriyam sol jerde, qábirdiń qarsısında otırǵan edi.


Qábirdi qarawıllaw

62Kelesi kúni, yaǵnıy yahudiylerdiń tayarlıq kúninen[*] keyingi Shabbat kúni[†][*] bas ruwxaniyler menen pariseyler[†] Pilattıń aldına jıynalıp, 63oǵan:

– Taqsır! Ana ótirikshiniń tiri waqtında: «Men úsh kúnnen keyin qayta tirilemen», – degeni esimizge tústi[+]. 64Sonlıqtan da, shákirtleri túnde kelip, Onı urlap alıp ketip, xalıqqa: «Ol ólimnen qayta tirildi», – dep aytpawı ushın, Onıń qábirin úsh kúnge deyin qarawıllawǵa buyrıq beriń. Olay etpesek, sońǵı jalǵan burınǵısınan da beter boladı, – dedi.

65Pilat olarǵa:

– Saqshılar bar-ǵo. Barıp, qábirdi óz bilgenlerińizshe gúzetińler, – dedi.

66Olar barıp, tasqa mór[†] bastı da, qábirge saqshı qoydı[+].

#### 28


Iysanıń qayta tiriliwi


(Mrk 16:1-10; Luk 24:1-12; Yuxn 20:1-10)

1[•]Shabbat kúni[†] ótkennen soń, ekshembi kúni tań sáhárde magdalalı Máriyam hám basqa Máriyam qábirdi kóriwge keldi[+]. 2Birden jer qattı silkinip, Jaratqan Iyeniń[†] perishtesi[†] aspannan túsip keldi de, qábirdiń awzındaǵı tastı domalatıp alıp taslap, onıń ústine otırdı[+]. 3Perishteniń túsi jıldırımday bolıp, kiyimi qarday appaq edi[+]. 4Saqshılar onnan qattı qorqıp qaltırastı hám óli sıyaqlı bolıp, janları qalmadı[+].

5Perishte hayallarǵa:

– Qorqpańlar! Atanaq aǵashqa[†] shegelengen Iysanı izlep kelgenińizdi bilemen. 6Ol bul jerde joq. Óziniń aytqanınday, Ol qayta tirildi. Barıp, Onıń jatqan jerin kórińler. 7Házir tez Onıń shákirtlerine barıp, Iysanıń ólimnen qayta tirilgenin aytıńlar! Ol sizlerden burın Galilaǵa baradı. Onı sol jerde kóresizler! Meniń sizlerge aytatuǵınım usı, – dedi[+].

8Hayallar birese qorqısıp, birese qattı quwanısıp, qábirden tez shıqtı da, Onıń shákirtlerine xabardı jetkiziw ushın asıǵıp juwırıp ketti.

9Kútilmegende Iysa olardıń aldınan shıǵıp:

– Assalawma áleykum! – dedi.

Olar jaqınlap keldi de, Iysanıń ayaǵın qushaqlap, Oǵan sıyındı[+]. 10Sonda Iysa olarǵa:

– Qorqpańlar! Tuwısqanlarıma barıp aytıńlar, Galilaǵa barsın. Olar Meni sol jerde kóredi, – dedi[+].


Saqshılardıń xabarı

11Hayallar jolda júrgende saqshılardıń geybirewleri qalaǵa barıp, bolǵan waqıyanıń barlıǵın bas ruwxaniylerge[†] aytıp berdi. 12Bas ruwxaniyler aqsaqallar menen jıynalısıp keńesti de, áskerlerge kóp aqsha berip:

13– «Túnde bizler uyıqlap atırǵanımızda shákirtleri kelip, Onı urlap alıp ketti», – dep aytıńlar. 14Eger bul xabar hákimniń qulaǵına jetse, bizler onıń menen kelisip, sizlerdi hár qanday báleden saqlap qalamız, – dedi.

15Áskerler aqshanı alıp, olardıń úyretiwi boyınsha isledi. Al usı sóz yahudiylerdiń[†] arasında búgingi kúnge deyin keń tarqalǵan.


Ullı tapsırma


(Mrk 16:14-18; Luk 24:36-49; Yuxn 20:19-23; Elsh 1:6-8)

16[•]On bir shákirti Galilaǵa, Iysanıń ózlerine aytqan tawına bardı. 17Olar Iysanı kórgende, Oǵan sıyındı, biraq geybirewleri gúmanlandı[+]. 18Sonda Iysa olardıń qasına kelip:

– Maǵan aspanda da, jerde de pútkil biylik berilgen[+]. 19Sonlıqtan da barıp, barlıq xalıqlardı Maǵan shákirt qılıńlar: olardı Ákeniń, Uldıń hám Muxaddes Ruwxtıń[†] atı menen shomıldırıp,[+] 20Meniń sizlerge buyırǵanlarımnıń hámmesin orınlawdı olarǵa úyretińler. Minekey, Men dúnyanıń aqırına deyin hámme waqıt sizler menen birge bolaman! – dedi[+].

### Mark

#### Mark

Mark


Alǵí sóz

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]


#### Alǵí sóz


Mark jazǵan Xosh Xabar


Kitap haqqında maǵlıwmat

Bul Xosh Xabardı Yuxan dep te atalǵan Mark jazǵan. Ol ózi elshi bolmaǵanı menen de, Pavel hám Barnaba menen birge xızmet etken (Elsh 13:5). Áyyemgi masiyxıylardıń maǵlıwmatı boyınsha ol Petrdiń dilmashı bolǵan.

Ol kitaptı yahudiy emeslerge, yaǵnıy rimlilerge hám basqa millet adamlarına qarata jazǵan bolıwı múmkin. Sebebi kitapta yahudiylerdiń úrp-ádetleri hám arameyshe sózlerdiń mánisleri túsindiriledi.

Mark Iysanıń qúdireti hám biyligine ayrıqsha pát beredi. Ol Iysanı Qudaydıń Ulı dep tastıyıqlap, Iysa ullı Ustaz, teńi joq Shıpaker ekenin, hátteki shaytan, jinler hám ólim Oǵan boysınatuǵının sóz qıladı. Avtor Iysanıń tábiyat, gúna, diniy úrp-ádetler hám Ibadatxanadaǵı tártip ústinen Húkimdar ekenin kórsetedi. Iysanıń adamlarǵa shıpa bergeni haqqında Mark qayta-qayta sóz etip, Onıń bul káramatlardıń hámmesin Qudaydıń qúdireti menen qılǵanın tastıyıqlaydı.

Jáne de, usı kitaptaǵı 10:45-ayatta Iysanıń Ózi: «Adam Ulı Ózine xızmet ettiriwge emes, al Ózi xızmet etiwge hám kóplerdiń azatlıq qunın tólew ushın, Óz janın baǵıshlawǵa keldi», – dep aytqanınday, Mark Iysanı barlıq adamlardı gúnadan azat qılıw ushın Quday jibergen xızmetshi sıpatında kórsetedi.

#### 1


Yaqıyanıń jol tayarlawı


(Mat 3:1-12; Luk 3:1-18; Yuxn 1:19-28)

1[•]Qudaydıń Ulı[†] Iysa Masiyxtıń[†][*] Xosh Xabarınıń[†] baslanıwı[+]. 2Iyshaya payǵambardıń[†] kitabında[*] bılay dep jazılǵan:

«Mine, Men aldıńnan xabarshımdı jiberemen,
Ol Seniń baratuǵın jolıńdı tayarlap qoyadı[*][+].
3Shól dalada baqırǵan bir dawıs esitiledi:
„Iyemizge jol tayarlańlar,
Onıń júretuǵın jolların dúzetińler!“»[*][+]

4Yaqıya shól dalaǵa kelip, adamlardı suwǵa shomıldırdı[*]. Olarǵa gúnalarınıń keshiriliwi ushın táwbege keliwdi hám suwǵa shomıldırılıwdı járiyalap júrdi[+]. 5Sonda pútkil Yahudiya[†] úlkesiniń xalqı hám Erusalim[†] turǵınlarınıń hámmesi oǵan barıp, gúnaların moyınladı hám Iordan dáryasında shomıldırıldı[+].

6Yaqıya túye júninen kiyim kiyip, beline teri qayıs taǵıp, shegirtke hám jabayı hárreniń palı menen awqatlanatuǵın edi[+]. 7Ol xalıqqa járiyalap:

– Meniń izimnen mennen de qúdiretli Birew kiyatır. Men iyilip, Onıń ayaq kiyiminiń bawın sheshiwge de ılayıqlı emespen. 8Men sizlerdi suw menen shomıldırdım, al Ol sizlerdi Muxaddes Ruwx[†] penen shomıldıradı, – dedi[+].


Iysanıń shomıldırılıwı


(Mat 3:13-17; Luk 3:21-22)

9[•]Sol kúnleri Iysa Galila úlkesindegi[†] Nasıra qalasınan kelip, Iordan dáryasında Yaqıyanıń qolınan shomıldırıldı[+]. 10Iysa suwdan shıǵıwdan-aq, aspannıń ashılǵanın hám Muxaddes Ruwxtıń kepter pishininde Óziniń ústine túskenin kórdi[+]. 11Sonda aspannan:

– Sen – Meniń súyikli Ulımsań, Men Saǵan ırzaman![*] – degen saza esitildi[+].


Iysanıń sınalıwı


(Mat 4:1-11; Luk 4:1-13)

12Sonnan soń, dárriw Muxaddes Ruwx Iysanı shólge apardı. 13Iysa shólde qırıq kún bolıp, shaytan[†] tárepinen sınaldı. Ol jabayı haywanlar arasında boldı hám perishteler[†] Oǵan xızmet etti[+].


Iysanıń Óz xızmetin baslawı


(Mat 4:12-17; Luk 4:14-15)

14[•]Yaqıya qamaqqa alınǵannan keyin, Iysa Galila úlkesine keldi hám Qudaydıń Xosh Xabarın járiyalap:[+]

15– Waqıt boldı, Qudaydıń Patshalıǵı[†] jaqınladı. Táwbe etip, Xosh Xabarǵa isenińler! – dedi[+].


Iysanıń dáslepki shákirtleri

16Iysa Galila kóliniń jaǵası menen baratırǵanda, kólge aw salıp júrgen Shimondı hám onıń inisi Andreydi kórdi. Olar balıqshılar edi[+]. 17Iysa olarǵa:

– Meniń izime erińler! Men sizlerdi adamlardı awlaytuǵın awshılar[*] qılaman, – dedi[+].

18Olar dárriw awların taslap, Onıń izine erdi[+].

19Iysa biraz júrgennen soń, Zebedeydiń ulı Yaqıptı[†] hám onıń inisi Yuxandı kórdi. Olar qayıqta awların jamap otırǵan edi. 20Iysa dárriw olardı da shaqırdı. Olar da ákesi Zebedeydi jumısshılar menen qayıqta qaldırıp, Iysanıń izine erdi.


Iysanıń jindi quwıp shıǵarıwı


(Luk 4:31-37)

21[•]Olar Kaparnahum qalasına keldi. Shabbat kúni[†] Iysa dárhal májilisxanaǵa[†] kirip, tálim bere basladı[+]. 22Adamlar Onıń tálimine tań qalıstı, sebebi Ol diniy muǵallimler[†] sıyaqlı emes, al Óz biyligi menen tálim berdi[+].

23Sol waqıtta olardıń májilisxanasında jawız ruwxlı[†] bir adam bolıp, ol:

24– Nasıralı Iysa! Bizler menen ne jumısıń bar? Sen bizlerdi joq etiwge keldiń be? Seniń kim ekenińdi bilemen, Sen – Qudaydıń Muxaddesiseń![†] – dep baqıra basladı[+].

25Biraq Iysa jawız ruwxqa keyip:

– Únińdi óshir de, onnan shıǵıp ket! – dedi.

26Jawız ruwx adamdı qaltırattı da, qattı baqırıp, onnan shıǵıp ketti[+]. 27Hámme tań qalısıp, óz ara:

– Bul ne? Bul qanday qúdiretli jańa tálimat? Onıń buyrıǵına jawız ruwxlar da boysınadı-ǵo, – desti[+].

28Iysa haqqında xabar tez arada pútkil Galila úlkesiniń hámme jerine tarqaldı.


Iysanıń kóp adamlarǵa shıpa beriwi


(Mat 8:14-17; Luk 4:38-41)

29Májilisxanadan shıǵıwdan-aq, Iysa Yaqıp hám Yuxan menen birge Shimon hám Andreydiń úyine keldi. 30Shimonnıń qáyin enesiniń ıssılıǵı kóterilip, awırıp jatırǵan edi. Olar Iysaǵa ol haqqında dárriw aytıp berdi[+]. 31Iysa hayaldıń qasına barıp, qolınan uslap turǵızǵanda, onıń ıssılıǵı túsip, olarǵa xızmet etti[+].

32Quyash batıp kesh túskende, adamlar Iysaǵa barlıq awırǵan hám jin[†] urǵanlardı alıp keldi. 33Pútkil qala xalqı esik aldına jıynaldı. 34Ol hár túrli awırıw menen awırǵan kóp adamlarǵa shıpa berdi hám kóp jinlerdi quwıp shıǵardı. Iysa jinlerdiń sóylewine ruxsat bermedi, óytkeni jinler Onıń kim ekenin biletuǵın edi[+].


Iysanıń Galiladaǵı wazı

35[•]Tań azanda Iysa erte turıp, úyden shıqtı hám awlaq jerge barıp, duwa etti[+]. 36Shimon hám onıń qasındaǵılar Onı izlep shıqtı. 37Onı tapqannan soń, Oǵan:

– Hámme Seni izlemekte, – desti.

38Ol juwap berip:

– Júrińler, jaqın jaylasqan qalalarǵa barayıq. Men ol jerlerde de waz aytıwım kerek, sebebi Men sol ushın kelgenmen, – dedi[+].

39Solay etip, Iysa pútkil Galila úlkesin aralap, olardıń májilisxanalarında waz aytıp, jinlerdi quwıp shıǵardı.


Iysanıń teri keselligine shalınǵan adamǵa shıpa beriwi


(Mat 8:1-4; Luk 5:12-16)

40[•]Teri keselligine shalınǵan bir adam Iysaǵa kelip, Onıń aldında dize búkti hám Onnan ótinip:

– Eger Sen qáleseń, meni kesellikten tazalay alasań, – dedi[+].

41Iysanıń janı ashıp, qolın sozıp, oǵan tiygizdi de:

– Qáleymen, tazalan! – dedi.

42Sol waqıtta-aq sol adam teri keselliginen qutılıp, tazalandı[+]. 43Iysa qatań eskertip, onı dárhal jiberdi de:[+]

44– Abaylı bol, hesh kimge hesh nárse aytıwshı bolma! Biraq ruwxaniyge[†] barıp ózińdi kórset te, teri keselliginen tazalanǵanıńdı adamlarǵa dálillew ushın, Muwsa buyırǵan qurbanlıqtı[†] ber,[*] – dedi[+].

45Biraq ol barıp, bolǵan waqıyanıń hámmesin jar salıp ayta basladı. Sol sebepli, Iysa endi qalaǵa ashıq kire almay qaldı hám qala sırtındaǵı dalańlıqta turdı. Sonda da xalıq Oǵan hár tárepten kele berdi[+].

#### 2


Láń adamnıń shıpa tabıwı


(Mat 9:1-8; Luk 5:17-26)

1[•]Bir neshe kúnnen keyin, Iysa jáne Kaparnahumǵa qaytıp keldi. Adamlar Onıń úyde ekenin esitkende,[+] 2jıynalǵan adamnıń kópliginen esik aldında da orın qalmadı. Iysa olarǵa Qudaydıń sózin aytıp otırǵanda, 3tórt adam bir láń adamdı kóterip, Oǵan alıp keldi. 4Biraq adam kóp bolǵanlıqtan, Iysaǵa jaqınlasa almadı. Sonlıqtan olar Iysa otırǵan úydiń tóbesin ashıp, láń adamdı tósegi menen tómenge túsirdi[+]. 5Iysa olardıń isenimin kórip, láń adamǵa:

– Balam, gúnalarıń keshirildi! – dedi[+].

6Sol jerde bir neshe diniy muǵallimler[†] otırǵan edi, olar ishlerinen: 7«Ol nege Qudayǵa til tiygizip tur? Gúnalardı jalǵız Qudaydan basqa kim keshire aladı?» – dep oyladı[+].

8Iysa olardıń ne oylaǵanın dárriw bilip:

– Ishlerińizden nege bunday nárselerdi oylap tursızlar? 9Láń adamǵa neni aytıw ańsatıraq: «Gúnalarıń keshirildi», – dew me yamasa «Ornıńnan turıp, tósegińdi alıp júr», – dew me? 10Biraq, Adam Ulınıń[†][*] jer betinde gúnalardı keshiriwge biyligi bar ekenin bilip qoyıńlar, – dedi de, láń adamǵa:

11– Saǵan aytaman: ornıńnan tur da, tósegińdi alıp, úyińe bar! – dedi.

12Adam ornınan turdı da, dárriw tósegin alıp, adamlardıń kóz aldında shıǵıp ketti. Hámme tań qalıstı hám Qudaydı maqtap:

– Bizler hesh qashan bunday nárseni kórgen joq edik, – desti.


Lebiydiń shákirt bolıwı


(Mat 9:9-13; Luk 5:27-32)

13[•]Iysa jáne kól jaǵasına barǵanda, xalıq Onıń qasına keldi hám Ol adamlarǵa tálim berdi. 14Iysa ketip baratırıp, salıq keńsesinde otırǵan Alpeydiń ulı Lebiydi[*] kórdi de, oǵan:

– Meniń izime er! – dedi.

Ol ornınan turıp, Iysanıń izine erdi.

15Iysa Lebiydiń úyinde dasturxan basında otırǵanda, kóplegen salıqshılar menen gúnakarlar Ol hám Onıń shákirtleri menen birge awqat jedi. Óytkeni Onıń izine eriwshi bunday adamlar kóp edi. 16Pariseyler[†][*] arasındaǵı diniy muǵallimler Onıń gúnakarlar hám salıqshılar menen birge as iship otırǵanın kórip, Onıń shákirtlerine:

– Ol nege salıqshılar hám gúnakarlar menen birge as iship otır? – dedi[+].

17Bunı esitken Iysa:

– Shıpakerge deni sawlar emes, al awırıwlar mútáj. Men haq adamlardı emes, al gúnakarlardı shaqırıw ushın keldim, – dedi[+].


Oraza haqqında soraw


(Mat 9:14-17; Luk 5:33-39)

18[•]Yaqıyanıń hám pariseylerdiń shákirtleri oraza tutatuǵın edi. Ayırım adamlar Iysaǵa kelip:

– Yaqıyanıń hám pariseylerdiń shákirtleri oraza tutadı, al Seniń shákirtleriń nege oraza tutpaydı? – dep soradı[+].

19Iysa olarǵa:

– Toyǵa kelgenler kúyew olar menen birge bolǵan waqıtta oraza tuta ala ma? Kúyew ózleri menen birge bolsa, olar oraza tuta almaydı[+]. 20Biraq, olardan kúyew tartıp alıp ketiletuǵın kúnler keledi, olar sonda, sol kúnleri oraza tutadı[+].

21Hesh kim eski kiyimge jańa tawardan jamaw jamamaydı. Olay etse, juwǵanda jańa jamaw qısqarıp, eski kiyimnen jırtılıp qaladı hám jırtıq burınǵısınan beter boladı. 22Hesh kim jańa sharaptı eski meske quymaydı. Olay etse, jańa sharap eski mesti jarıp, sharap ta aǵıp ketedi, mes te jaramsız bolıp qaladı. Jańa sharap jańa meske quyılıwı tiyis, – dedi.


Shabbat kúni haqqında tartıs


(Mat 12:1-8; Luk 6:1-5)

23Bir Shabbat kúni[†] Iysa biyday atızınıń arasınan ótip baratırǵanda, shákirtleri jol boyı biydaydıń masaqların úze basladı[+]. 24Pariseyler Iysaǵa:

– Qara, olar ne ushın Shabbat kúninde islewge bolmaytuǵın isti[*] islep atır, – dedi[+].

25Iysa olarǵa:

– Ózi de, qasındaǵılar da awqatqa mútáj bolıp ash qalǵanda, Dawıttıń ne islegenin sizler hesh oqımaǵansızlar ma[+]? 26Ol bas ruwxaniy[†] Abiyatardıń zamanında Qudaydıń Úyine[†] kirip, tek ruwxaniylerge ǵana jewge bolatuǵın, usınılǵan nanlardı[†] ózi de jegen, qasındaǵılarǵa da bergen emes pe?[*] – dedi[+].

27Ol jáne:

– Adam Shabbat kúni ushın emes, al Shabbat kúni adam ushın jaratılǵan[+]. 28Sonlıqtan Adam Ulı Shabbat kúniniń de iyesi, – dedi.

#### 3


Iysanıń qolı láń adamǵa shıpa beriwi


(Mat 12:9-14; Luk 6:6-11)

1[•]Iysa jáne májilisxanaǵa[†] kirdi. Ol jerde qolı láń bir adam bar edi[+]. 2Geybirewler Iysanı ayıplamaqshı bolıp, Shabbat kúni[†] sol adamǵa shıpa bermes pe eken dep, Onı ańlıdı[+]. 3Iysa qolı láń adamǵa:

– Ortaǵa shıq, – dedi. 4Sońınan olardan:

– Nızam boyınsha Shabbat kúni ne islegen durıs: jaqsılıq pa yamasa jamanlıq pa? Adamnıń janın qutqarıw[†] ma yamasa nabıt qılıw ma? – dep soradı.

Biraq olar úndemedi[+]. 5Iysa olarǵa ashıwlı názer taslap, olardıń tas bawırlıǵına qıynaldı hám sol adamǵa:

– Qolıńdı soz, – dedi.

Ol qolın sozǵanda, qolı burınǵıday sap-saw bolıp qaldı[+]. 6Biraq pariseyler[†] sırtqa shıǵa sala dárriw Iysanı joq qılıw tuwralı Hirodtıń tárepdarları menen til biriktire basladı.


Teńiz jaǵasındaǵı xalıq

7Iysa Óz shákirtleri menen kóldiń jaǵasına shıqtı. Oǵan Galiladan kóp xalıq erip júrdi. Yahudiyadan,[†][+] 8Erusalimnen,[†] Idumeyadan, Iordannıń arǵı jaǵasınan hám Tir[†] menen Sidon[†] átirapınan júdá kóp adamlar Onıń islegen isleri haqqında esitip, Oǵan keldi. 9Xalıq kóp jıynalǵanlıqtan, Ózin tıǵılıstırmasın dep, Iysa shákirtlerine qayıq tayarlawdı tapsırdı. 10Sebebi Ol kóp adamlarǵa shıpa bergenlikten, awırıw adamlardıń hámmesi Oǵan qolların tiygizbekshi bolıp, átirapına tıǵılısa berdi[+]. 11Hár qashan jawız ruwxlar[†] Iysanı kórgende, Onıń aldına jıǵılıp:

– Sen – Qudaydıń Ulısań![†] – dep baqırısatuǵın edi[+].

12Biraq Ol Óziniń kim ekenligin ashıq aytıwdı olarǵa qatań qadaǵan etetuǵın edi[+].


Iysanıń on eki elshisin tańlawı


(Mat 10:1-4; Luk 6:12-16)

13[•]Iysa tawǵa shıǵıp, Ózi qálegen adamlardı shaqırǵanda, olar Onıń qasına keldi. 14-15Ózi menen birge bolıw ushın, Qudaydıń sózin járiyalawǵa jiberiw ushın hám jinlerdi quwıp shıǵarıwǵa biylik beriw ushın on ekisin tańladı.

16Iysa tayınlaǵan on eki elshi[†] mınalar edi: Ol Petr dep ataǵan Shimon,[+] 17Iysa Boanerges, yaǵnıy «gúldirmamanıń balaları» dep ataǵan Zebedeydiń ulları Yaqıp[†] hám Yuxan,[+] 18Andrey, Filip, Bartolomey, Matta[*], Tomas, Alpeydiń ulı Yaqıp, Taddey, watansúyer Shimon[+] 19hám keyin Iysaǵa satqınlıq islegen Yahuda[†] Isqariot[+].


Iysa hám Belzebúl


(Mat 12:22-32; Luk 11:14-23; 12:10)

20[•]Sońınan Iysa úyge kirgende, jáne kóp xalıq jıynalıp, Oǵan hám shákirtlerine awqatlanıwǵa múmkinshilik bolmay qaldı[+]. 21Iysanıń úy-ishi bunı esitip, Onı alıp ketiw ushın jolǵa shıqtı. Óytkeni adamlar: «Ol esinen awıptı», – degen edi[+].

22Erusalimnen kelgen diniy muǵallimler:[†]

– Onda Belzebúl-shaytan[†] bar. Ol jinlerdi jinlerdiń baslıǵınıń kúshi menen quwıp shıǵarıp júr, – desti[+].

23Sonda Iysa olardı Ózine shaqırıp alıp, olarǵa tımsallar menen sóyley basladı:

– Shaytandı shaytan qalay quwıp shıǵara aladı? 24Eger bir patshalıq óz ishinen bólinse, ol qulaydı. 25Bir úy óz ishinen bólinse, ol qulaydı. 26Eger shaytan ózine ózi qarsı shıǵıp, óz ara bólinse, onda onıń patshalıǵınıń qulap, tamam bolatuǵın waqtınıń jetkeni.

27Hesh kim de kúshli adamnıń úyine kirip, mal-múlkin tonay almaydı. Tek onı baylaǵannan keyin ǵana onıń úyin tonay aladı[+].

28Sizlerge shının aytıp turman: adamlardıń hár qanday gúnası da, til tiygiziwleri de keshiriledi. 29Biraq kim de kim Muxaddes Ruwxqa[†] til tiygizse, hesh qashan keshirilmeydi. Ol máńgige gúnalı boladı[+]. 30Iysa bul sózlerdi adamlardıń: «Onda jawız ruwx bar», – degeni sebepli ayttı.


Iysanıń anası hám tuwısqanları


(Mat 12:46-50; Luk 8:19-21)

31[•]Sonda Iysanıń anası hám tuwısqanları keldi. Olar úydiń sırtında turıp, adam jiberip, Onı shaqırttı[+]. 32Átirapında otırǵan alaman Iysaǵa:

– Anań menen tuwısqanlarıń kelip, Seni sırtta shaqırıp tur, – dedi.

33Iysa olarǵa juwap qaytarıp:

– Meniń anam kim, tuwısqanlarım kimler? – dedi de, 34átirapında otırǵanlarǵa qarap: – Mine, Meniń anam hám tuwısqanlarım! 35Kim de kim Qudaydıń erkin orınlasa, Meniń tuwısqanım da, anam da – sol, – dedi[+].

#### 4


Tuqım sebiwshi tuwralı tımsal


(Mat 13:1-9; Luk 8:4-8)

1[•]Iysa jáne kól jaǵasında tálim bere basladı. Átirapına júdá kóp xalıq jıynalǵanlıqtan, kóldegi qayıqqa minip otırdı, al xalıq kóldiń jaǵasında, qurǵaqlıqta turdı. 2Ol xalıqqa tımsallar menen kóp nárselerdi úyretip, bılay dedi:

3– Tıńlańlar: bir tuqım sebiwshi tuqım sebiwge shıǵıptı. 4Ol sepkende, tuqımlardıń geybirewleri jol shetine túsipti. Quslar ushıp kelip, olardı shoqıp jep qoyıptı. 5Geybirewleri topıraǵı az bolǵan taslaqqa túsip, jer tereń bolmaǵanlıqtan tez kógerip shıǵıptı. 6Biraq kún shıqqannan soń solıp, tamırsız bolǵanlıqtan, quwrap qalıptı. 7Geybirewleri tikenler arasına túsipti. Tikenler óskennen soń, olardı tunshıqtırıp taslaptı hám olar zúráát bermepti[+]. 8Al basqaları ónimli jerge túsip, kógerip ósip shıǵıptı hám geybirewleri otız, geybirewleri alpıs, geybirewleri júz eseden zúráát beripti.

9Qulaǵı bar adam jaqsılap esitip alsın![+]


Tımsaldıń maqseti


(Mat 13:10-17; Luk 8:9-10)

10[•]Iysa jalǵız qalǵanda, on eki shákirti hám basqalar Onnan tımsallar haqqında soradı. 11Iysa olarǵa bılay dedi:

– Qudaydıń Patshalıǵınıń[†] sırın biliw sizlerge berilgen. Al sırttaǵı basqa adamlarǵa hámmesi tımsallap aytıladı[+]. 12Solay etip:

«Olar qarap tursa da, kórmeydi,
Tıńlap tursa da, túsinbeydi,
Qaytıp kelip, keshirilmeydi»[*][+].


Tuqım sebiwshi tuwralı tımsaldıń túsindiriliwi


(Mat 13:18-23; Luk 8:11-15)

13Iysa olarǵa bılay dedi:

– Sizler bul tımsaldı túsinbeysizler me? Onda basqa barlıq tımsallardı qalay túsinesizler? 14Tuqım sebiwshi Qudaydıń sózin sebedi[+]. 15Geybir adamlar jol shetine sebilgen tuqımlarǵa uqsaydı, olar Qudaydıń sózin esitiwden-aq, shaytan[†] kelip, olardıń kewline sebilgen sózdi alıp ketedi. 16Bazılar taslaq jerge sebilgen tuqımlarǵa uqsaydı. Olar sózdi esitken waqıtta-aq onı quwanısh penen qabıl etedi. 17Biraq tamırsız bolǵanlıqtan turaqsızlıq etip, sóz ushın azap shegiwge yamasa quwdalanıwǵa tuwra kelgende, tez isenimnen qaytadı[+].

18Ayırımlar tikenler arasına sebilgen tuqımlarǵa uqsaydı. 19Olar sózdi esitse de, bul dúnyanıń táshiwishleri, baylıqqa aldanıw hám basqa da qumarlıqlar sózdi tunshıqtıradı, sonlıqtan olar zúráát bermeydi[+]. 20Al basqaları ónimli jerge sebilgen tuqımlarǵa uqsaydı. Olar sózdi esitip, onı qabıl etedi hám zúráát beredi: birewleri otız, birewleri alpıs, birewleri júz eseden beredi[+].

21[•]Iysa olarǵa jáne bılay dedi:

– Kim shıranı ıdıstıń yamasa káttiń astına qoyıw ushın ákeledi? Kerisinshe, onı shıra qoyǵıshqa qoyıw ushın ákelmey me[+]? 22Sebebi ashılmaytuǵın hesh qanday sır, bilinbeytuǵın hesh qanday jasırın nárse joq[+]. 23Qulaǵı bar adam jaqsılap esitip alsın![+]

24Iysa dawam etip, olarǵa bılay dedi:

– Esitkenlerińizge kewil awdarıńlar! Sizler qanday ólshem menen ólshep berseńler, ózlerińizge de sonday ólshem menen ólshep beriledi. Hátte, sizlerge qosımsha etip te beriledi[+]. 25Kimde bar bolsa, oǵan qosımsha etip beriledi, al kimde joq bolsa, onıń barı da tartıp alınadı[+].


Ósip shıqqan tuqım tuwralı tımsal

26Soń Iysa:

– Qudaydıń Patshalıǵı mınaǵan uqsaydı: bir adam jerge tuqım sewipti. 27Ol tún bolǵanda uyıqlaptı, kúndiz bolǵanda oyanıptı: biraq tuqımnıń qalay kógerip óskenin bilmepti. 28Óytkeni jer óz-ózinen zúráát beredi: dáslep kók shıǵıp, sońınan masaq, al onnan soń masaq ishinde dán ónedi. 29Al egin pisip jetiliskende, sol adam dárriw orıwǵa kirisedi, sebebi orıw máháli keldi, – dedi[+].


Qıshqıl tuqım tuwralı tımsal


(Mat 13:31-32; Luk 13:18-19)

30[•]Iysa taǵı bılay dedi:

– Qudaydıń Patshalıǵın nege uqsatayıq? Onı qanday tımsal menen túsindiriwge boladı? 31Ol qıshqıl tuqımına[*] uqsaydı. Jerge sebilgende, bul tuqım jer júzindegi barlıq tuqımlardıń eń kishisi boladı[+]. 32Biraq ol sebilgennen soń ósip, shaqaları jayılıp, barlıq shóplerden úlken boladı hám oǵan aspan qusları ushıp kelip, sayalı shaqalarına uya saladı[+].

33Iysa usınday kóp tımsallar menen xalıqqa túsine alǵanınsha sóz ayttı. 34Olarǵa tımsalsız hesh nárse aytpadı, al shákirtlerine awlaqta hámmesin túsindirdi.


Iysanıń dawıldı toqtatıwı


(Mat 8:23-27; Luk 8:22-25)

35[•]Sol kúni keshte Iysa shákirtlerine:

– Kóldiń arǵı jaǵasına óteyik, – dedi[+].

36Olar xalıqtı qaldırıp, Iysanı otırǵan qayıǵı menen alıp ketti. Onıń menen birge basqa qayıqlar da bar edi. 37Sonda kúshli dawıl kóterilip, tolqınlar qayıqtı soqqılaǵanda, qayıq suwǵa tola basladı[+]. 38Al Iysa qayıqtıń artqı jaǵında basına dastıq salıp, uyıqlap atır edi. Shákirtleri Onı oyatıp:

– Ustaz! Bizler óletuǵın boldıq-ǵo, sonda da Saǵan bári bir me? – dedi.

39Iysa turdı da, samalǵa tıyım salıp, tolqınǵa:

– Toqta! Tınıshlan! – dep buyırdı.

Sonda samal toqtap, awır tınıshlıq ornadı[+].

40Iysa olarǵa:

– Nege bunshama qorqasızlar? Ele isenimlerińiz joq pa? – dedi.

41Biraq olar qattı qorqısıp, bir-birine:

– Samaldı da, tolqındı da Ózine boysındıratuǵın bul kim? – desti.

#### 5


Iysanıń jin urǵan adamǵa shıpa beriwi


(Mat 8:28-34; Luk 8:26-39)

1[•]Olar kóldiń arǵı jaǵasındaǵı gerasalılardıń úlkesine keldi. 2Iysa qayıqtan túsiwden-aq, Onıń qarsı aldınan qábirlerdiń arası menen kiyatırǵan jawız ruwxqa[†] shalınǵan adam shıqtı. 3Bul adam qábirler arasında jasap júrgen bolıp, onı hesh kim shınjır menen de baylap qoya almaǵan edi. 4Neshe ret shınjırlasa da, kisenlese de, ol hár qashan shınjırlardı úzip, kisenlerdi sındırıp taslaytuǵın edi. Onı boysındırıwǵa hesh kimniń kúshi jetpeytuǵın edi. 5Ol kúni-túni qábirler arasında hám tawdıń eteklerinde baqırıp júrip, ózin taslar menen jaraqatlaytuǵın edi.

6Uzaqtan Iysanı kórgen ol juwırıp keldi de, ayaǵına jıǵılıp:

7– Quday Taalanıń Ulı[†] – Iysa! Meniń menen ne jumısıń bar? Quday[†] ushın ótinemen, meni qıynama! – dep qattı baqırdı[+].

8Óytkeni Iysa: «Háy, jawız ruwx, bul adamnan shıǵıp ket!» – degen edi.

9Sonda Iysa onnan:

– Atıń kim? – dep soradı.

Ol:

– Meniń atım Úlken topar, sebebi bizler kóppiz, – dedi 10hám ózlerin bul jerden basqa jaqqa jibermewin ótinip, Oǵan qattı jalındı.

11Sol jerdegi tawdıń eteginde úlken shoshqa padası jayılıp júrgen edi. 12Jawız ruwxlar Iysaǵa jalınıp:

– Bizlerdi sol shoshqalarǵa jiber, olarǵa kireyik, – dedi.

13Iysa olarǵa ruxsat etti. Sonda jawız ruwxlar sol adamnan shıǵıp, shoshqalarǵa kirdi hám eki mıńǵa shamalas shoshqa padası juwırısıp, tik jardan kólge tústi de, suwǵa batıp ketti.

14Shoshqa baǵıwshılar qashıp ketip, qala hám awıllarǵa bardı da, bolǵan waqıyanı aytıp berdi. Adamlar ne bolǵanın kóriw ushın keldi. 15Olar Iysanıń qasına barıp, burın úlken jin[†] toparı urǵan adamnıń aqıl-esi kirip, kiyinip otırǵanın kórgende qorqıp qalıstı. 16Bolǵan waqıyanı kórgenler jin urǵan adamǵa hám shoshqalarǵa ne bolǵanın olarǵa aytıp berdi.

17Sonda adamlar Iysadan olardıń úlkesinen ketiwin ótine basladı[+].

18Iysa qayıqqa mingende, jinnen azat bolǵan adam Oǵan:

– Seniń menen birge barayın, – dep jalındı.

19Biraq Iysa oǵan ruxsat etpey:

– Úyińe, jaqınlarıńnıń qasına qayt, Iyemizdiń saǵan ne islegenin hám Onıń saǵan qanday miyrim[†]-shápáát kórsetkenin olarǵa aytıp ber, – dedi[+].

20Ol adam sol jerden ketip, Iysanıń oǵan ne islegenin Dekapoliske barıp járiyalay basladı. Esitkenlerdiń hámmesi tań qalıstı[+].


Tirilgen qız hám shıpa tapqan hayal


(Mat 9:18-26; Luk 8:40-56)

21[•]Iysa qayıq penen jáne arǵı jaǵaǵa ótkende, átirapına kóp adam jıynaldı. Ol jaǵada turǵanda, 22Yair atlı májilisxana[†] basshılarınıń biri keldi. Ol Iysanı kórip, ayaǵına jıǵıldı da:[+]

23– Kishkene qızım ólim tóseginde jatır. Sen kelip, onıń ústine qolıńdı qoy, ol shıpa tawıp, tiri qalsın! – dep qattı jalındı.

24Iysa onıń menen birge ketti. Izine kóp xalıq erip, tıǵılıstırıp júrdi.

25Sol jerde on eki jıldan beri qan ketip awırıp júrgen bir hayal bar edi[+]. 26Ol talay shıpakerlerden kóp azap shekken edi hám pútkil mal-múlkin sarplaǵan bolsa da hesh shıpa tappay, awhalı burınǵısınan beter bolǵan edi. 27Hayal Iysa haqqında esitip, adamlardıń arası menen Onıń artına jaqınlap kelip, Onıń kiyimine qolın tiygizdi. 28Óytkeni ol ishinen: «Onıń kiyimine ǵana qolımdı tiygizsem, shıpa tabaman», – degen edi[+].

29Sol waqıtta-aq hayaldıń qan ketiwi toqtadı hám ol denesiniń shıpa tapqanın sezdi. 30Sonda Iysa Ózinen kúsh shıqqanın dárriw bilip, xalıqqa burıldı da:

– Meniń kiyimime kim qolın tiygizdi? – dep soradı[+].

31Shákirtleri Oǵan:

– Xalıqtıń Seni tıǵılıstırıp kiyatırǵanın kórip turıp, nege: «Meniń kiyimime kim qol tiygizdi», – dep soraysań? – dedi.

32Biraq Iysa bunı kim islegenin kóriw ushın, átirapına qaray basladı. 33Sonda ózine ne bolǵanın bilgen hayal qorqıp hám qaltırap, Onıń aldına keldi de, ayaǵına jıǵılıp, bar haqıyqattı aytıp berdi. 34Iysa oǵan:

– Qızım! Isenimiń seni qutqardı. Tınıshlıq penen bara ber, endi dártińnen azap shekpeyseń, – dedi[+].

35Ol ele usılardı aytıp turǵanda, májilisxana basshısınıń úyinen adamlar kelip:

– Qızıńız óldi. Endi nege Ustazdıń tınıshın alıp tursız? – dedi.

36Biraq Iysa bul sózlerdi esitse de, májilisxana basshısına:

– Qorqpa, tek isen, – dedi.

37Iysa Ózine Petr, Yaqıp[†] hám onıń inisi Yuxannan basqa hesh kimniń eriwine ruxsat etpedi[+]. 38Olar májilisxana basshısınıń úyine kelgende, dawıs shıǵarıp qattı jılap atırǵan adamlardı kórdi. 39Iysa ishke kirip:

– Nege qayǵırıp, jılap tursızlar? Qız ólgen joq, tek uyıqlap atır, – dedi[+].

40Olar Iysanıń ústinen kúldi. Biraq Ol hámmeni shıǵarıp jiberip, Ózi menen birge qızdıń ata-anasın hám shákirtlerin alıp, qız jatırǵan bólmege kirdi. 41Qızdıń qolınan uslap, oǵan:

– Talita kumi! – dedi. Bul: «Qızım, saǵan aytaman, túrgel», – degendi bildiredi[+].

42Qız dárriw ornınan turıp, júre basladı, onıń jası on ekide edi. Bunı kórgenler qattı tań qalıstı. 43Iysa olarǵa bul haqqında hesh kimge aytpawdı qatań buyırıp, qızǵa awqat beriwdi tapsırdı[+].

#### 6


Nasıralılardıń Iysanı tán almawı


(Mat 13:53-58; Luk 4:16-30)

1[•]Iysa sol jerden shıǵıp, Ózi ósken qalaǵa keldi. Onıń izine shákirtleri de erdi[+]. 2Shabbat kúni[†] bolǵanda, Ol májilisxanada[†] tálim bere basladı. Onı tıńlaǵan kóp adamlar tań qalısıp:

– Bulardıń bárin Ol qayaqtan alǵan? Oǵan bunday danalıqtı kim bergen? Onıń qolları usınday káramatlardı qalay islemekte[+]? 3Ol aǵash ustası emes pe? Ol Máriyamnıń ulı, Yaqıp,[†] Ioses, Yahuda[†] hám Shimonlardıń aǵası emes pe? Onıń qarındasları da usı jerde, bizlerdiń aramızda emes pe? – desip, Onı tán almadı[+].

4Iysa olarǵa:

– Qádirlenbeytuǵın payǵambar[†] bolmaydı, ol tek óz watanında, aǵayin-tuwǵanlarınıń arasında hám úyinde ǵana qádirsiz, – dedi[+].

5Iysa ol jerde tek bir neshe awırıw adamlardıń ústine ǵana qolın qoyıp, shıpa berdi, biraq basqa káramatlar isley almadı 6hám olardıń isenimsizligine hayran qaldı.


Iysanıń on eki shákirtine tapsırma beriwi


(Mat 10:5-15; Luk 9:1-6)

Sońınan Iysa sol átiraptaǵı awıllardı aralap, tálim berdi. 7[•]On eki shákirtin shaqırıp alıp, olardı ekew-ekewden jibere basladı hám olarǵa jawız ruwxlardı[†] quwıp shıǵarıwǵa biylik berdi[+]. 8Olarǵa:

– Jolǵa jalǵız tayaqtan basqa hesh nárse: nan da, dorba da, qaltalarıńızǵa aqsha da almańlar, 9ayaqlarıńızǵa ayaq kiyim kiyseńler de, artıq kiyim almańlar, – dep buyırdı.

10Ol jáne:

– Barǵan jerińizde qaysı úyge kirseńiz, ol jerden shıǵıp ketkenińizshe, sol úyde bolıńlar. 11Eger bir jerde sizlerdi qabıl etpese hám sózlerińizdi tıńlamasa, sol jerden shıǵıp baratırıp, olarǵa eskertiw retinde, ayaqlarıńızdaǵı shańdı qaǵıp ketińler[*], – dedi[+].

12Shákirtler barıp, xalıqqa táwbe etiwdi járiyalap júrdi[+] 13hám kóp jinlerdi quwıp shıǵarıp, kóp awırıw adamlardı may[†] menen sılap, olarǵa shıpa berdi[+].


Shomıldırıwshı Yaqıyanıń óltiriliwi


(Mat 14:1-12; Luk 9:7-9)

14[•]Patsha Hirod Iysa tuwralı esitti, sebebi Onıń atı hámmege belgili bolǵan edi. Geybirewler: «Bul – ólimnen qayta tirilgen shomıldırıwshı Yaqıya, sonlıqtan da Ol usınday káramatlar islemekte», – dese,[+] 15bazılar: «Bul – Iliyas[*]», – desti. Taǵı basqalar: «Ol – burınǵı payǵambarlar sıyaqlı, bir payǵambar», – desti[+].

16Al bunı esitken Hirod:

– Men basın kestirgen Yaqıya tirilip kelipti, – dedi.

17Hirod adam jiberip, Yaqıyanı uslatıp baylattı da, onı qamatıp taslaǵan edi. Sebebi ol óz inisi Filiptiń hayalı Hirodiyaǵa úylengen edi[+]. 18Óytkeni Yaqıya oǵan: «Tuwısqanıńnıń hayalın alıwıń nızamǵa tuwrı kelmeydi», – degen edi.

19Al Hirodiya kek saqlap, Yaqıyanı óltirmekshi boldı, biraq óltire almadı. 20Sebebi Hirod Yaqıyanıń haq hám muxaddes[†] adam ekenin bilip, onnan qorqıp, onı qorǵaytuǵın edi. Ol Yaqıyanıń sózlerin esitkende qattı tınıshsızlansa da, olardı qızıǵıwshılıq penen tıńlaytuǵın edi.

21Kúnlerdiń birinde qolaylı jaǵday tuwıldı. Hirod tuwılǵan kúninde saray hámeldarlarına, áskerbasılarǵa hám Galila úlkesiniń[†] basshılarına zıyapat berdi[+]. 22Sonda Hirodiyanıń qızı kelip oyınǵa túsip, Hirodtıń hám onıń qonaqlarınıń kewlinen shıqtı. Hirod qızǵa:

– Mennen ne tileseń de sora, beremen, – dedi.

23Jáne de, qızǵa ant iship:

– Ne tileseń de, hátte, patshalıǵımnıń yarımına deyin bolsa da beremen, – dedi[+].

24Qız sırtqa shıǵıp, anasına:

– Ne sorayın? – dedi.

Anası:

– Shomıldırıwshı Yaqıyanıń basın sora! – dedi.

25Qız asıǵıslıq penen dárriw patshaǵa keldi de:

– Maǵan tap házir shomıldırıwshı Yaqıyanıń basın aldırıp, tabaqqa salıp beriwińizdi qáleymen, – dedi.

26Patsha buǵan qattı qıynalsa da, qonaqlarınıń aldında ant ishkenligi sebepli, qızdıń tilegine qarsı tura almadı. 27Sonlıqtan patsha sol waqıtta-aq jálladın jiberip, Yaqıyanıń basın ákeliwdi buyırdı. Jállad barıp, qamaqta Yaqıyanıń basın kesip aldı da, 28tabaqqa salıp, qızǵa ákelip berdi, al qız onı anasına berdi. 29Bunı esitken Yaqıyanıń shákirtleri kelip, onıń denesin alıp ketti de, qábirge qoydı[+].


Iysanıń bes mıń adamdı toyǵızıwı


(Mat 14:13-21; Luk 9:10-17; Yuxn 6:1-14)

30[•]Elshiler[†] Iysanıń qasına qaytıp kelip, Oǵan barlıǵın: qanday isler islegenin hám xalıqqa nelerdi úyretkenin aytıp berdi[+]. 31Iysa olarǵa:

– Kelińler, awlaq jerge barayıq, ol jerde sizler biraz dem alasızlar, – dedi.

Óytkeni kelip-ketiwshiler kóp bolǵanlıqtan, olardıń awqatlanıwǵa da waqtı joq edi[+]. 32Sonlıqtan da olar qayıqqa minip, jalǵız ózleri elsiz jerge ketti.

33Biraq kóp adamlar olardıń ketip baratırǵanın kórdi. Olardı tanıǵanlıqtan, barlıq qalalardan shıqtı da, jaǵa boylap juwırısıp, olardan burın jetip keldi. 34Iysa qayıqtan túskende sonshama xalıqtı kórip, olarǵa janı ashıdı. Sebebi olar shopansız qoylarǵa uqsaytuǵın edi. Sonlıqtan Iysa olarǵa kóp nárselerdi úyrete basladı[+]. 35Kesh bolǵanda, Onıń shákirtleri qasına kelip:

– Bul – bir elsiz jer, kún de kesh boldı. 36Olardı tarqatıp jiber, átiraptaǵı awıl-elatlarǵa barıp, ózlerine azıq satıp alsın, – dedi.

37Iysa olarǵa juwap berip:

– Olarǵa sizler awqat berińler! – degende, olar:

– Írasında da, eki júz dinarǵa[*] nan satıp alıp, xalıqqa jegizeyik pe? – dedi[+].

38Iysa olarǵa:

– Qansha nanıńız bar? Barıp kórińler, – dedi.

Olar bilip kelip:

– Bes nan menen eki balıq bar eken, – dedi.

39Sonda Iysa shákirtlerine xalıqtı top-topqa bólip, jasıl shóptiń ústine otırǵızıwdı buyırdı. 40Xalıq júzden, eliwden toparǵa bólinip otırdı. 41Iysa bes nan menen eki balıqtı alıp, aspanǵa qarap Qudayǵa shúkirlik etti. Nanlardı sındırıp, xalıqqa tarqatıw ushın shákirtlerine berdi hám eki balıqtı da barlıǵına úlestirdi. 42Olardıń hámmesi jep toydı. 43Awısqan nan bóleklerin hám balıqlardı jıynap, úlken on eki sebet toltırdı. 44Nan jegen er adam bes mıńǵa shamalas edi.


Iysanıń suwdıń ústi menen júriwi


(Mat 14:22-33; Yuxn 6:15-21)

45[•]Bunnan soń, dárhal Iysa shákirtlerine qayıqqa miniwdi hám Ózinen burın arǵı jaǵadaǵı Betsaydaǵa ketiwdi buyırdı. Al Ózi xalıqtı tarqatıp jiberdi[+]. 46Olardı jibergennen soń, duwa etiw ushın tawǵa shıqtı[+]. 47Kesh bolǵanda qayıq kóldiń ortasında bolıp, al Iysanıń jalǵız Ózi jaǵada edi. 48Samal qarsı esip turǵanlıqtan, Iysa shákirtleriniń eskek esiwge qıynalıp atırǵanın kórdi. Tańǵı tórtlerde Iysa kóldiń ústi menen shákirtlerine qaray júrip, olardıń qasınan óteyin dep te qaldı. 49Shákirtleri kóldiń ústi menen kiyatırǵan Iysanı kórgende árwaq dep oylap, baqırısıp jiberdi[+]. 50Óytkeni hámmesi Onı kórip, qorqıp qalısqan edi. Biraq Iysa olarǵa dárriw:

– Jigerlenińler! Bul Men, qorqpańlar! – dedi.

51Iysa olardıń qayıǵına miniwden, samal toqtadı. Olar qattı tań qalıstı. 52Sebebi olar nan menen bolǵan káramattı túsinbegen edi: kewilleri soqır edi[+].

53Iysa hám Onıń shákirtleri kóldiń arǵı jaǵasına ótip, Gennesaret jerine kelip toqtadı da, qayıqtı baylap qoydı[+]. 54Olar qayıqtan túskende, adamlar Iysanı dárriw tanıp, 55pútkil dógerekke juwırıstı. Onıń qay jerde ekenligin esitiwden, Oǵan awırıw adamlardı tósekleri menen ákele basladı[+]. 56Ol qay jerge kelmesin: awıllarǵa ma, qalalarǵa ma, elatlarǵa ma, adamlar awırıwlardı bazar maydanlarına alıp keldi. Olar Iysadan hesh bolmasa kiyiminiń shetine ǵana qol tiygiziwge ruxsat soradı. Oǵan qol tiygizgenlerdiń hámmesi shıpa taptı[+].

#### 7


Adamdı ne haramlaydı?


(Mat 15:1-20)

1[•]Iysanıń qasına Erusalimnen[†] kelgen pariseyler[†] hám ayırım diniy muǵallimler[†] jıynaldı. 2Olar Iysanıń shákirtleriniń ayırımlarınıń haram, yaǵnıy úrp-ádet boyınsha juwılmaǵan qolları menen awqat jegenin kórdi.

3Óytkeni pariseyler hám barlıq yahudiyler[†] ata-babalarınan qalǵan úrp-ádetlerin saqlap, qolların jaqsılap juwmay turıp awqat jemeytuǵın[+] 4hám jáne de, bazardan kelip, juwınbaǵansha awqatlanbaytuǵın edi. Olar basqa da kóp dástúrlerdi saqlawdı úrdis etken. Mısalı: kese, gúze, mıs qazanlardı juwadı[+].

5Sonlıqtan pariseyler menen diniy muǵallimler Iysadan:

– Nege Seniń shákirtleriń ata-babalardan qalǵan úrp-ádetlerdi orınlamay, haram qolları menen awqat jeydi? – dep soradı[+].

6Iysa olarǵa:

– Sizler, eki júzliler tuwralı Iyshaya payǵambar[†] mınaday dep durıs boljaǵan:

«Bul xalıq sıylar Meni tili menen,
Biraq júregi Mennen alıs[+].
7Olar Maǵan bosqa sıyınıp,
Adam oylap tapqan parızlardı úyreter»[*][+].

8Sizler Qudaydıń buyrıǵın taslap, adamlardıń dástúrlerin orınlap júrsizler[*], – dedi.

9Iysa olarǵa jáne:

– Sizler óz dástúrlerińizdi saqlaw ushın, Qudaydıń buyrıǵın biykarlawdı aqılǵa muwapıq dep esaplaysızlar. 10Muwsa: «Ata-anańdı húrmetle»[*] hám «Kim de kim ákesine yamasa anasına jaman sóz aytsa, ol sózsiz óltirilsin»,[*] – degen[+]. 11Biraq sizler: «Kim de kim ákesine yamasa anasına: „Saǵan beretuǵınımdı Qudayǵa qurban qılıp baǵıshladım“, dese, 12sol adam ata-anasına hesh járdem bermese de boladı», – deysizler.

13Solay etip, sizler óz úrp-ádetlerińiz benen Qudaydıń sózin biykar etip, basqa da usı sıyaqlı kóp islerdi isleysizler, – dedi.

14Iysa xalıqtı jáne Ózine shaqırıp alıp bılay dedi:

– Meni hámmeńiz tıńlap, túsinip alıńlar. 15Adamnıń ishine sırttan kiretuǵın hesh nárse onı haramlay almaydı, al adamdı onıń ishinen shıǵatuǵın nárse haramlaydı. [[+] 16[*]]

17Ol xalıqtıń qasınan ketip, úyge kirgende, shákirtleri sol tımsal haqqında soradı. 18Iysa olarǵa:

– Ele sizler de túsinbedińler me? Adamnıń ishine sırttan kiretuǵın hesh nárse onı haramlay almaytuǵının túsinbeysizler me? 19Sebebi ol onıń kewline emes, al qarnına barıp, sońınan sırtqa shıǵadı, – dedi.

Solay etip, Iysa hár qanday azıq-awqattıń hadal ekenin ayttı[+].

20Ol jáne:

– Adamdı onıń ishinen shıqqan nárseler haramlaydı[+]. 21Óytkeni ishten, adamnıń kewlinen jaman oylar, buzıqshılıq, urlıq islew, adam óltiriw,[+] 22neke hadallıǵın buzıw, nápsiqawlıq, jawızlıq, aldaw, azǵınlıq, kúnshillik, masqaralaw, menmenlik, aqılsızlıq shıǵadı. 23Bul jamanlıqlardıń barlıǵı adamnıń ishinen shıǵıp, onı haramlaydı, – dedi.


Sirofenikiyalı hayaldıń isenimi


(Mat 15:21-28)

24[•]Iysa sol jerden shıǵıp, Tir[†][*] úlkesine keldi. Ol bir úyge kirdi hám bunı hesh kimniń bilgenin qálemedi, biraq jasırına almadı[+]. 25Kishkene qızı jawız ruwxqa[†] shalınǵan bir hayal Iysa haqqında esitip, dárhal Oǵan keldi de, ayaǵına jıǵıldı. 26Bul – Sirofenikiya elinde tuwılǵan grek hayalı edi. Ol Iysadan qızındaǵı jindi quwıp shıǵarıwdı ótindi[+]. 27Al Iysa oǵan:

– Birinshi balalardı toydırıw kerek, balalardıń nanın alıp, iytlerge taslaw durıs emes, – dedi[+].

28Hayal juwap berip:

– Durıs, Iyem[†]. Biraq iytler de dasturxannan túsken balalardıń nanınıń usaqların jeydi-ǵo, – dedi.

29Iysa oǵan:

– Usı juwabıń ushın úyińe qayta ber, qızıńnan jin[†] shıǵıp ketti, – dedi.

30Hayal úyine kelgende, qızınıń tósekte jatırǵanın hám onnan jinniń shıǵıp ketkenin kórdi.


Iysanıń hám gereń, hám saqaw adamǵa shıpa beriwi

31Iysa Tir úlkesinen shıǵıp, Sidon[†] arqalı Dekapolistiń ústi menen Galila kóline qaytıp keldi[+]. 32Sol jerde adamlar Oǵan hám gereń, hám saqaw bolǵan adamdı alıp kelip, onıń ústine qolın qoyıwın ótindi[+]. 33Iysa onı shetirek shıǵarıp, qulaqlarına barmaqların tıqtı da, túkirip, qolın onıń tiline tiygizdi[+]. 34Aspanǵa qarap gúrsindi de, oǵan:

– Effata! – dedi. Bul «ashıl» degendi bildiredi.

35Sol waqıtta-aq adamnıń qulaqları ashıldı hám ol tilge kirip, durıs sóyley basladı. 36Iysa adamlarǵa bul haqqında hesh kimge aytpawdı buyırdı. Biraq Ol olarǵa qansha tıyım salsa da, olar jáne de kóbirek jaya berdi[+]. 37Adamlar qattı tań qalısıp:

– Ol hámmesin jaqsı isleydi: gereńlerdi esitetuǵın, gúńeleklerdi sóyleytuǵın qıladı, – desti.

#### 8


Iysanıń tórt mıń adamdı toyǵızıwı


(Mat 15:32-39)

1[•]Sol kúnleri kóp xalıq jıynaldı. Olardıń jeytuǵın hesh nársesi bolmaǵanlıqtan, Iysa shákirtlerin janına shaqırıp alıp:

2– Xalıqqa janım ashıp tur. Olar úsh kúnnen beri Meniń qasımda bolıp, jeytuǵın hesh nársesi joq[+]. 3Eger olardı ash halında úylerine jibersem, jolda hálsirep qaladı. Jáne de, olardıń geybirewleri uzaqtan kelgen, – dedi.

4Shákirtleri Oǵan juwap berip:

– Kim usınday bir elsiz jerde sonshelli adamdı toydırıw ushın nan taba aladı? – dedi[+].

5Iysa olardan:

– Neshe nanıńız bar? – dep soradı.

Olar:

– Jetew, – dep juwap berdi.

6Sonda Iysa xalıqqa jerge otırıwdı buyırdı. Jeti nandı alıp, Qudayǵa shúkirlik etti hám tarqatıw ushın, shákirtlerine sındırıp berdi. Shákirtleri xalıqqa tarqattı. 7Olarda jáne bir neshe kishi balıq ta bar edi. Iysa Qudayǵa shúkirlik etip, olardı da tarqatıwdı buyırdı. 8Xalıq jep toydı hám awısıp qalǵan bóleklerdi jıynap, jeti sebet toltırdı. 9Ol jerde tórt mıńǵa shamalas adam bar edi. Iysa adamlardı tarqatıp jiberdi 10hám shákirtleri menen dárriw qayıqqa minip, Dalmanuta úlkesine ketti.


Iysadan káramatlı belgi kórsetiwdi talap etiw


(Mat 16:1-4)

11[•]Pariseyler[†] Iysaǵa kelip, Onıń menen tartısa basladı hám Onı sınap kóriw ushın, aspannan káramatlı belgi kórsetiwdi talap etti[+]. 12Iysa awır gúrsinip:

– Nege bul áwlad káramatlı belgi talap etip atır? Shının aytıp turman: bul áwladqa hesh qanday káramatlı belgi kórsetilmeydi, – dedi.

13Sońınan olardı qaldırıp, jáne qayıqqa mindi de, arǵı jaǵaǵa ketti.


Jalǵan tálimatlardan saq bolıńlar!


(Mat 16:5-12)

14[•]Shákirtleri ózleri menen birge nan alıwdı umıtıp ketip, qayıqta tek ǵana bir nan bar edi. 15Iysa olardı eskertip:

– Abaylańlar, pariseylerdiń hám Hirodtıń ashıtqısınan saq bolıńlar! – dedi[+].

16Olar:

– Nanımız joq bolǵanlıqtan usılay dedi, – dep, óz ara aytısa basladı.

17Iysa bunı bilip, olardan:

– Nege sizler nanıńızdıń joqlıǵın aytısıp tursızlar? Elege deyin kórmey hám túsinbey tursızlar ma? Elege deyin kewillerińiz soqır ma[+]? 18Nege kózlerińiz bola tura kórmeysizler, qulaqlarıńız bola tura esitpeysizler? Eslerińizde joq pa[+]? 19Men bes nandı bes mıń adamǵa sındırıp bergenimde, awısqan bóleklerdi jıynap neshe sebet toltırdıńlar? – dep soradı.

– On eki, – dep juwap berdi olar[+].

20Iysa jáne:

– Men jeti nandı sındırıp, tórt mıń adamǵa bólistirgenimde, awısqan bóleklerdi jıynap neshe sebet toltırdıńlar? – dep soradı.

– Jeti, – dep juwap berdi olar[+].

21Iysa olarǵa:

– Sonda ele de túsinbedińler me? – dedi.


Iysanıń Betsaydada soqır adamǵa shıpa beriwi

22Iysa shákirtleri menen Betsaydaǵa kelgende, adamlar Iysaǵa bir soqır adamdı ákelip, oǵan qolın tiygiziwin ótindi[+]. 23Iysa soqır adamnıń qolınan uslap, onı awıldıń sırtına alıp shıqtı. Onıń kózlerine túkirip, onıń ústine qolların qoydı da:

– Bir nárse kórip tursań ba? – dep soradı[+].

24Ol qarap:

– Adamlardı kórip turman. Olar júrip baratırǵan tereklerge uqsaydı, – dedi.

25Sonda Iysa onıń kózlerine jáne qolların qoyǵanda, ol tigilip qaradı da, shıpa tawıp, hámmesin anıq kóre basladı. 26Iysa onı úyine jiberip, oǵan:

– Awılǵa barma! – dedi.


Petrdiń Iysanıń Masiyx ekenligin moyınlawı


(Mat 16:13-20; Luk 9:18-21)

27[•]Iysa Óz shákirtleri menen Filip Kesariyasındaǵı awıllarǵa ketti. Jol boyı shákirtlerinen:

– Meni adamlar kim dep sanaydı? – dep soradı.

28Olar juwap berip:

– Birewler shomıldırıwshı Yaqıya, ekinshiler Iliyas, taǵı basqalar payǵambarlardıń[†] biri desedi, – dedi[+].

29Iysa olardan:

– Al sizler Meni kim dep sanaysızlar? – dep soradı.

Petr juwap berip:

– Sen – Masiyxsań,[†] – dedi[+].

30Sonda Iysa olarǵa Ózi haqqında hesh kimge aytpawdı eskertti[+].


Iysanıń Óz ólimi hám qayta tiriliwi haqqında bildiriwi


(Mat 16:21-28; Luk 9:22-27)

31[•]Iysa Adam Ulınıń[†] kóp azap shegip, aqsaqallar, bas ruwxaniyler[†] hám diniy muǵallimler[†] tárepinen qabıl alınbay óltiriliwi hám úshinshi kúni qayta tiriliwi tiyis ekenligin olarǵa úyrete basladı[+]. 32Ol bul haqqında ashıq-aydın ayttı. Biraq Petr Onı shetke shaqırıp alıp, qarsı sóyley basladı[+]. 33Iysa burılıp, Óziniń basqa shákirtlerine qaradı da, Petrge qatań juwap berip:

– Joq bol kózimnen, shaytan![†] Sen Qudaydıń emes, al adamnıń islerin oylap tursań, – dedi[+].

34Sońınan Iysa shákirtleri menen xalıqtı Ózine shaqırıp alıp:

– Kim de kim Maǵan ergisi kelse, ózinen keshsin hám óz atanaq aǵashın[†] arqalap, Meniń izime ersin[+]. 35Sebebi kim de kim óz janın saqlamaqshı bolsa, onı joǵaltadı. Al kim de kim óz janın Men hám Xosh Xabar[†] ushın joǵaltsa, onı saqlap qaladı[+]. 36Adam pútkil dúnyanı iyelep alıp, biraq óz janın joǵaltsa, bunnan oǵan ne payda[+]? 37Ol óz janı ushın qanday tólem bere aladı[+]? 38Eger kim de kim usı opasız hám gúnakar áwladta Mennen hám Meniń sózlerimnen arlansa, Adam Ulı da Ákesiniń saltanatında Óziniń muxaddes[†] perishteleri[†] menen kelgende, onnan arlanadı, – dedi[+].

#### 9

1Iysa olarǵa jáne:

– Sizlerge shının aytaman: bul jerde turǵanlardıń geybirewleri Qudaydıń Patshalıǵınıń[†] Óz qúdireti menen kelgenin kórmegenshe, ólmeydi, – dedi[+].


Iysanıń túr-túsiniń ózgeriwi


(Mat 17:1-13; Luk 9:28-36)

2[•]Aradan altı kún ótkennen soń, Iysa tek Petr, Yaqıp[†] hám Yuxandı alıp, bálent bir tawǵa shıqtı. Sonda olardıń aldında Iysanıń túr-túsi ózgerdi[+]. 3Onıń kiyimi jarqırap ketip, qarday appaq túske endi. Jer júzinde hesh bir kir juwıwshı bunday qılıp aǵarta almas edi[+]. 4Sonda olarǵa Iliyas hám Muwsa payǵambarlar[†] kórinip, Iysa menen sóylesip turdı[+]. 5Petr Iysaǵa:

– Ustaz, bizlerdiń bul jerde bolǵanımız qanday jaqsı! Bizler úsh qos qurayıq: birewin Saǵan, birewin Muwsaǵa, birewin Iliyasqa, – dedi.

6Petr bul sózlerdi ne aytarın bilmegenlikten ayttı, óytkeni shákirtler qattı qorqıp qalǵan edi.

7Sol waqıtta bir bult payda bolıp, olardı qapladı. Bulttan:

– Bul – Meniń súyikli Ulım![*] Onıń aytqanın tıńlańlar! – degen saza esitildi[+].

8Shákirtleri birden ján-jaǵına qaraǵanda, ózleriniń qasında Iysadan basqa hesh kimdi kórmedi.

9Tawdan tómen túsip baratırǵanda, Iysa olarǵa:

– Adam Ulı[†] ólimnen qayta tirilgenshe, bul kórgenlerińizdi hesh kimge aytpańlar, – dep buyırdı[+].

10Olar bul waqıyanı sır saqlap, «ólimnen qayta tiriliw» degenniń ne ekenligi haqqında bir-birinen soraytuǵın edi. 11Shákirtleri Iysadan:

– Nege diniy muǵallimler[†] aldı menen Iliyas keliwi shárt deydi? – dep soradı.

12Iysa olarǵa juwap berip:

– Durıs, aldı menen Iliyas kelip, hámmesin dúzetedi.[*] Biraq nege Adam Ulı kóp azap shegip, qabıllanbawı shárt, dep jazılǵan[+]? 13Sizlerge aytatuǵınım: Iliyas kelgen edi. Biraq ol haqqında jazılǵanday, adamlar oǵan qálegenin islep, jaman qatnasta boldı, – dedi[+].


Iysanıń jin urǵan balaǵa shıpa beriwi


(Mat 17:14-20; Luk 9:37-43)

14[•]Olar basqa shákirtlerine qaytıp kelgende, shákirtlerdi qorshaǵan kóp xalıqtı hám olar menen tartısıp turǵan diniy muǵallimlerdi kórdi. 15Pútkil xalıq Iysanı kóriwden tań qalıstı hám juwırısıp kelip, Oǵan sálem berdi. 16Iysa olardan:

– Olar menen ne haqqında tartısıp tursızlar? – dep soradı.

17Xalıq arasınan bir adam Oǵan juwap berip:

– Ustaz! Men Saǵan tilsiz ruwx urǵanlıqtan gúńelek bolıp qalǵan balamdı alıp keldim[+]. 18Balamdı ruwx tutqanda, jerge jıǵadı. Onıń awzında kóbik payda boladı hám ol tislerin qayrap, qatıp qaladı. Men Seniń shákirtlerińnen jawız ruwxtı[†] quwıp shıǵarıwdı ótingen edim, biraq olardıń qolınan kelmedi, – dedi.

19Sonda Iysa olarǵa:

– Háy, isenbeytuǵın áwlad! Men qashanǵa deyin sizler menen birge bolaman? Qashanǵa deyin sizlerge shıdayman? Balanı Maǵan alıp kelińler, – dedi.

20Olar balanı Iysaǵa alıp keldi. Iysanı kóriwden ruwx balanı dárriw qaltırattı. Bala jerge jıǵıldı da, awzınan kóbigi aǵıp, awnap jattı[+]. 21Sonda Iysa balanıń ákesinen:

– Bunday bolǵanına qansha waqıt boldı? – dep soradı.

Ákesi:

– Kishkene bala waqtınan usınday. 22Ruwx onı óltirmekshi bolıp, neshe márte otqa da, suwǵa da tasladı. Eger qolıńnan kelse, bizlerdi ayap, járdem ete gór, – dedi[+].

23Iysa oǵan:

– Eger qolıńnan kelse, deyseń be? Isenetuǵın adamǵa hámme nárse múmkin, – dedi[+].

24Balanıń ákesi dárhal jılap jiberip:

– Men isenemen, az isenimimniń bekkem bolıwına járdem et! – dep baqırdı.

25Xalıqtıń juwırısıp kiyatırǵanın kórgende Iysa jawız ruwxqa keyip:

– Háy, tilsiz hám gereń ruwx! Buyıraman: onnan shıǵıp ket hám qaytıp oǵan kiriwshi bolma, – dedi.

26Sonda ruwx shıńǵırıp, balanı qattı qaltırattı da, onnan shıǵıp ketti. Bala ólidey bolıp jatırǵanlıqtan, adamlardıń kóbisi:

– Ol ólip qaldı, – dedi[+].

27Biraq Iysa onı qolınan uslap turǵızǵanda, ol ornınan turdı[+].

28Iysa úyge kirgennen keyin, shákirtleri awlaqta Onnan:

– Bizler nege jawız ruwxtı quwıp shıǵara almadıq? – dep soradı.

29Iysa olarǵa juwap berip:

– Jinlerdiń bunday túrin tek duwa etiw arqalı quwıp shıǵarıwǵa boladı, – dedi.


Iysanıń jáne Óz ólimi hám qayta tiriliwi haqqında bildiriwi


(Mat 17:22-23; Luk 9:43-45)

30[•]Sol jerden shıǵıp, olar Galila arqalı ótti. Iysa bunı hesh kimniń bilmewin qáledi. 31Sebebi Ol shákirtlerine tálim berip:

– Adam Ulı adamlardıń qolına uslap beriledi, olar Onı óltiredi hám óltirilgennen keyin, Ol úshinshi kúni qayta tiriledi, – dedi[+].

32Biraq shákirtleri bul sózlerdiń mánisin túsinbedi, al sorayın dese qorqtı[+].


Aspan Patshalıǵında eń ullı kim?


(Mat 18:1-5; Luk 9:46-48)

33[•]Olar Kaparnahumǵa keldi. Iysa úyde bolǵanda, shákirtlerinen:

– Jol boyı ne haqqında tartıstıńlar? – dep soradı[+].

34Biraq olar úndemedi. Óytkeni olar jol boyı arasında kimniń eń ullı ekenligi haqqında tartısqan edi. 35Iysa otırıp, on eki shákirtin shaqırıp aldı da, olarǵa:

– Eger kim de kim birinshi bolǵısı kelse, sol eń sońǵı bolıp, hámmege xızmet etiwi shárt, – dedi[+].

36Soń kishkene bir balanı alıp, olardıń ortasına turǵızdı da, onı qushaqlap:[+]

37– Kim de kim mınaday kishkene bir balanı Meniń atım ushın qabıl etse, onıń Meni qabıl etkeni boladı. Al kim de kim Meni qabıl etse, onıń tek Meni emes, al Meni Jibergendi qabıl etkeni boladı, – dedi[+].


Bizlerge qarsı bolmaǵan – bizlerdiń tárepdarımız


(Luk 9:49-50)

38Yuxan Iysaǵa:

– Ustaz! Seniń atıń menen jinlerdi quwıp shıǵarıp júrgen bir adamdı kórdik. Biraq ol bizlerge erip júrmegenlikten, oǵan tıyım saldıq, – dedi[+].

39Al Iysa bılay dedi:

– Oǵan tıyım salmańlar, sebebi Meniń atım menen káramat kórsetkenlerdiń hesh qaysısı da Men tuwralı jaqın arada jaman sóz ayta almaydı. 40Óytkeni kim de kim bizlerge qarsı bolmasa, ol bizlerdiń tárepdarımız[+]. 41Sizlerge shının aytıp turman: kim de kim Masiyxqa[†] tiyisli bolǵanıńız sebepli, Meniń atım ushın sizlerge bir kese suw ishkizse, ol sıysız qalmaydı[+].


Azǵırılıp gúna islemeń


(Mat 18:6-9; Luk 17:1-2)

42– Jáne de, kim de kim Maǵan isenetuǵın mına kishkenelerdiń birewin azǵırsa, onıń moynına úlken digirman tası baylanıp teńizge taslanǵanı oǵan jaqsıraq boladı[+]. 43Eger seni qolıń azǵırsa, onı shawıp tasla. Eki qolıń menen dozaqqa, sónbes otqa taslanǵanıńnan góre, sholaq bolıp máńgilik ómirge[†] eriskeniń jaqsıraq. [[+] 44[*]] 45Eger seni ayaǵıń azǵırsa, onı shawıp tasla. Eki ayaǵıń menen dozaqqa taslanǵanıńnan góre, sholaq bolıp máńgilik ómirge eriskeniń jaqsıraq. [ 46[*]] 47Eger seni kóziń azǵırsa, onı oyıp tasla. Eki kóziń menen dozaqqa taslanǵanıńnan góre, jalǵız kóziń menen Qudaydıń Patshalıǵına kirgeniń jaqsıraq. Dozaqta[+] 48«olardı jep atırǵan qurt ta ólmeydi, jandırıp atırǵan ot ta sónbeydi»[*].

49Zatlardıń otta sınalıp, duz benen tazalanǵanı sıyaqlı, hár bir adam solay sınalıp, tazalanadı[*].

50Duz – jaqsı nárse. Biraq duz óz kúshin joytsa, onı qalay jáne shorlı qılıwǵa boladı? Ishińizde duz bolsın, bir-birińiz benen tatıw jasańlar, – dedi[+].

#### 10


Ajırasıw haqqında


(Mat 19:1-12; Luk 16:18)

1[•]Iysa sol jerdi qaldırıp, Yahudiya[†] úlkesine hám Iordannıń arǵı tárepine ketti. Onıń janına jáne kóp xalıq jıynalǵan edi hám Ol taǵı ádettegidey olarǵa tálim berdi.

2Iysaǵa ayırım pariseyler[†] keldi hám Onı sınap kórmekshi bolıp:

– Er adamnıń hayalınan ajırasıwı nızamǵa tuwrı kele me? – dep soradı.

3Iysa sorawǵa soraw menen juwap berip:

– Muwsa sizlerge neni buyırǵan edi? – dedi.

4Olar:

– Muwsa er adamnıń hayalına talaq xat jazıp, ajırasıwına ruxsat etken,[*] – dedi[+].

5Iysa olarǵa:

– Sizler tas bawır bolǵanlıqtan, ol usı buyrıqtı jazǵan edi. 6Biraq jaratılıstıń basında bılay boldı: «Quday[†] adamlardı erkek hám hayal qılıp jaratqan»[*][+]. 7«Sonlıqtan er adam ata-anasın qaldırıp, óz hayalına qosıladı[+] 8hám ekewi bir dene boladı. Solay etip, olar endi eki emes, al bir dene boladı»[*]. 9Sol sebepli, Quday qosqanlardı adam ajıratpasın, – dedi[+].

10Úyde bolǵanda, Onnan shákirtleri jáne usılar haqqında soradı. 11Iysa olarǵa:

– Kim de kim óz hayalı menen ajırasıp, basqa hayal alsa, ol hayalına bolǵan neke hadallıǵın buzǵan boladı. 12Hayal da óz kúyewi menen ajırasıp, basqa erkekke turmısqa shıqsa, ol da neke hadallıǵın buzǵan boladı, – dedi[+].


Iysanıń balalarǵa pátiya beriwi


(Mat 19:13-15; Luk 18:15-17)

13[•]Qolın tiygizsin dep, adamlar Iysaǵa balaların alıp keldi. Al shákirtleri olarǵa keyidi. 14Bunı kórgende Iysa olarǵa ashıwlanıp:

– Balalardıń Maǵan keliwine ruxsat berińler! Olarǵa tosqınlıq jasamańlar! Óytkeni Qudaydıń Patshalıǵı[†] usındaylardiki. 15Sizlerge shının aytaman: kim de kim Qudaydıń Patshalıǵın kishkene bala sıyaqlı qabıl etpese, ol oǵan kire almaydı, – dedi[+].

16Sońınan balalardı qushaqlap, olardıń ústine qolların qoyıp, pátiyasın berdi[+].


Baylıq hám máńgilik ómir


(Mat 19:16-30; Luk 18:18-30)

17[•]Iysa jolǵa shıǵıp baratırǵanda bir adam juwırıp kelip, Onıń aldında dize búkti de:

– Iygilikli Ustaz! Máńgilik ómirdi[†] alıwım ushın ne islewim kerek? – dep soradı[+].

18Iysa oǵan:

– Sen nege Meni iygilikli dep atap atırsań? Jalǵız Qudaydan basqa hesh kim iygilikli emes[+]. 19Onıń buyrıqların óziń bileseń: «Adam óltirme, neke hadallıǵın buzba, urlıq isleme, jalǵan gúwalıq berme, jalataylıq qılma, ata-anańdı húrmetle»[*], – dedi[+].

20Ol Iysaǵa:

– Ustaz! Men bulardıń hámmesin bala waqtımnan beri orınlap kiyatırman, – dedi[+].

21Iysa oǵan súyispenshilik[†] penen qarap:

– Saǵan bir nárse jetispeydi. Barıp barlıq mal-múlkińdi satıp, aqshasın jarlılarǵa ber, sonda seniń ǵáziyneń aspanda boladı. Sońınan kelip, Meniń izime er, – dedi[+].

22Biraq jigit bul sózlerdi esitkende túri ózgerip ketti. Ol qapa bolıp, ketip qaldı. Sebebi onıń baylıǵı kóp edi.

23Iysa átirapına qarap, shákirtlerine:

– Baylıǵı barlarǵa Qudaydıń Patshalıǵına kiriw qanday qıyın! – dedi[+].

24Shákirtleri bul sózlerdi esitip, tań qalıstı. Biraq Iysa olarǵa jáne:

– Balalarım! Qudaydıń Patshalıǵına kiriw qanday qıyın! 25Bay adamnıń Qudaydıń Patshalıǵına kiriwinen góre, túyege iyneniń kózinen ótiw ańsatıraq, – dedi.

26Olar qattı tań qalısıp, bir-birine:

– Olay bolsa, kim qutqarıla aladı? – dedi.

27Iysa olarǵa qarap:

– Bul adamlardıń qolınan kelmeydi, biraq Qudaydıń qolınan keledi. Óytkeni Quday ushın múmkin emes nárse joq, – dedi[+].

28Sonda Petr sóz baslap, Oǵan:

– Minekey, bizler hámme nársemizdi taslap, Seniń izińe erdik, – dedi[+].

29Iysa juwap berip:

– Shının aytıp turman: kim de kim Men ushın hám Xosh Xabar[†] ushın úylerin, aǵa-inilerin, apa-qarındasların, ata-anasın, balaların, mal-múlkin taslap shıqsa,[+] 30ol házir, bul dúnyada quwdalanıwlar menen birlikte júz ese artıǵı menen úylerin de, aǵa-inilerin de, apa-qarındasların da, ata-anasın da, balaların da, jerlerin de aladı hám keleshekte máńgilik ómirge iye boladı[+]. 31Biraq, birinshilerdiń kóbisi sońǵılar, sońǵılardıń kóbisi birinshiler boladı, – dedi[+].


Iysanıń Óz ólimi hám qayta tiriliwi haqqında úshinshi ret aytıwı


(Mat 20:17-19; Luk 18:31-34)

32[•]Olar Erusalimge[†] kóteriletuǵın jolda baratırǵanda, Iysa shákirtleriniń aldında júrdi. Shákirtleri tań qalıstı, al erip kiyatırǵanlar qorqınıshta edi. Iysa on eki shákirtin jáne shaqırıp aldı da, Ózine ne bolatuǵını haqqında olarǵa ayta baslap, bılay dedi:

33– Minekey, bizler Erusalimge qaray kóterilip baratırmız. Sol jerde Adam Ulı[†] bas ruwxaniyler[†] menen diniy muǵallimlerdiń[†] qolına uslap beriledi. Olar Onı ólimge húkim etip, basqa millet adamlarına tapsıradı. 34Olar Onı masqaralap, Oǵan túkiredi hám qamshılap sabap, óltiredi. Al úsh kúnnen keyin, Ol qayta tiriledi[+].


Yaqıp hám Yuxannıń tilegi


(Mat 20:20-28)

35[•]Sonda Zebedeydiń ulları Yaqıp[†] hám Yuxan Iysaǵa kelip:

– Ustaz! Bizler ne sorasaq ta, sonı orınlawıńdı qáleymiz, – dedi[+].

36Iysa olardan:

– Meniń sizler ushın ne islewimdi qáleysizler? – dep soradı.

37Olar:

– Ózińniń saltanatlı patshalıǵıńda birewimizdi oń jaǵıńa, ekinshimizdi sol jaǵıńa otırǵız, – dedi[+].

38Iysa:

– Sizler ne sorap turǵanıńızdı bilmeysizler. Sizler Men ishetuǵın azap kesesinen ishe alasızlar ma? Meniń shomıldırılatuǵınımday, shomıldırıla alasızlar ma? – dedi[+].

39Olar:

– Awa, alamız, – dep juwap berdi.

Iysa olarǵa:

– Men ishetuǵın azap kesesinen sizler de ishesizler, Meniń shomıldırılatuǵınımday, sizler de shomıldırılasızlar[+]. 40Biraq Meniń oń jaǵım yamasa sol jaǵıma otırǵızıw Meniń erkimde emes. Bul orınlar kimlerge arnalǵan bolsa, solar otıradı, – dedi.

41Qalǵan on shákirt bunı esitkende, Yaqıp penen Yuxanǵa ashıwlanıp qaldı. 42Sonda Iysa olardı qasına shaqırıp alıp:

– Basqa milletler arasında húkimdarlar dep esaplanǵanlar xalıqqa zulımlıq etip, basshıları ústemlik penen basqaratuǵının bilesizler. 43Biraq, sizlerdiń arańızda bunday bolmasın. Arańızda kim ullı bolǵısı kelse, ol sizlerge xızmetshi bolıwı shárt[+]. 44Arańızda kim birinshi bolǵısı kelse, sol hámmege qul bolıwı shárt. 45Sebebi Adam Ulı Ózine xızmet ettiriwge emes, al Ózi xızmet etiwge hám kóplerdiń azatlıq qunın tólew ushın, Óz janın baǵıshlawǵa keldi, – dedi[+].


Iysanıń soqır Bartimeyge shıpa beriwi


(Mat 20:29-34; Luk 18:35-43)

46[•]Olar Erixoǵa keldi. Iysa Óz shákirtleri hám kóp xalıq penen Erixodan shıǵıp baratırǵanda, Timeydiń ulı soqır Bartimey jol boyında tilenshilik etip otır edi[+]. 47Ol nasıralı Iysanıń sol jerde ekenin esitkende:

– Dawıttıń Urpaǵı[*] Iysa! Maǵan rehim ete gór! – dep baqıra basladı[+].

48Kóp adamlar únin shıǵarmawın aytıp, oǵan keyidi. Biraq ol onnan da beter qattı baqırıp:

– Dawıttıń Urpaǵı! Maǵan rehim ete gór! – dedi.

49Iysa toqtap:

– Onı shaqırıń, – dedi.

Adamlar soqırdı shaqırıp:

– Jigerli bol, ornıńnan tur! Ol seni shaqırıp atır, – dedi.

50Ol shapanın sheshti de, ornınan ushıp turıp, Iysaǵa keldi.

51Iysa onnan:

– Sen ushın ne islewimdi qáleyseń? – dep soradı.

Soqır adam Oǵan:

– Ustaz! Kózlerim kóretuǵın bolsın, – dedi.

52Iysa oǵan:

– Bar, isenimiń seni qutqardı, – dedi.

Sol waqıtta-aq soqırdıń kózi qaytadan kóretuǵın boldı hám ol Iysanıń izine erip, jolǵa tústi[+].

#### 11


Iysanıń Erusalimge saltanatlı túrde kiriwi


(Mat 21:1-11; Luk 19:28-40; Yuxn 12:12-19)

1[•]Olar Erusalimge[†] jaqınlap, Záytún[†] tawınıń etegindegi Betfage hám Betaniya degen awıllarǵa kelgende, Iysa shákirtleriniń ekewin jumsap,[+] 2olarǵa bılay dedi:

– Qarsı aldıńızdaǵı awılǵa barıńlar. Oǵan kiriwden-aq, ele hesh kim minbegen, baylawlı turǵan bir gúrreni tabasızlar. Onı sheship, alıp kelińler. 3Eger birew sizlerden: «Nege bunday islep atırsızlar?» – dep sorasa, sizler: «Bul Iyemizge kerek. Ol bunı tez qaytarıp jiberedi», – dep juwap berińler.

4Olar barıp, kóshedegi dárwaza qasında baylanǵan gúrreni taptı hám onı sheship aldı. 5Sol jerde turǵan geybirewler olarǵa:

– Gúrreni sheship alıp ne qılajaqsızlar? – dep soradı.

6Olar Iysanıń aytqanınday juwap bergende, adamlar olarǵa ruxsat berdi. 7Gúrreni Iysaǵa alıp kelip, ózleriniń shapanların onıń ústine japtı, Iysa gúrrege minip aldı. 8Kóp adamlar shapanların jolǵa tósep, al geybirewler daladaǵı tereklerden shaqa kesip alıp, jolǵa jaydı[+]. 9Aldında hám izde erip kiyatırǵanlar bılay dep baqırıstı:

– «Hosanna![*]
Jaratqan Iyeniń[†] atı menen keletuǵın jarılqansın!
10Babamız Dawıttıń jaqınlap kiyatırǵan Patshalıǵı jarılqanǵan!
Eń joqarıda hosanna!»[*][+]

11Iysa Erusalimge kelip, Ibadatxanaǵa[†] kirdi. Ol jerde hámme nárseni kózden keshirip bolıp, kesh bolǵanlıqtan, on eki shákirti menen Betaniyaǵa ketti.


Iysanıń ánjir aǵashın ǵarǵawı


(Mat 21:18-19)

12[•]Kelesi kúni olar Betaniyadan shıqqanda, Iysa ash boldı[+]. 13Ol alıstan japıraqları menen qaplanǵan bir ánjir aǵashın kórip, onnan bir nárse tabılar ma eken dep, qasına bardı. Biraq jemis beretuǵın waqtı bolmaǵanlıqtan, japıraqlarınan basqa hesh nárse tappadı[+]. 14Sonda Ol aǵashqa:

– Bunnan bılay, máńgige seniń miyweńnen hesh kim jemesin! – dedi.

Bunı shákirtleri de esitti.


Iysanıń Ibadatxanadan satıwshılardı quwıwı


(Mat 21:12-17; Luk 19:45-48; Yuxn 2:13-22)

15[•]Olar Erusalimge kelgende, Iysa Ibadatxanaǵa kirip, ol jerden satıwshılar menen alıwshılardı quwıp shıǵara basladı. Aqsha almastırıwshılardıń stolların, kepter satıwshılardıń otırǵıshların awdarıp tasladı[+] 16hám Ibadatxananıń háwlisi arqalı hesh kimge hesh nárse alıp ótiwge ruxsat etpedi.

17Sońınan xalıqqa tálim berip:

– «Meniń Úyim hámme xalıqlar ushın,
Duwa etetuǵın úy dep ataladı»[*], –

dep jazılmaǵan ba? Al sizler onı qaraqshılardıń uyasına aylandırdıńlar[*], – dedi[+].

18Bas ruwxaniyler[†] hám diniy muǵallimler[†] bunı esitip, Onı joq qılıwdıń jolın izledi. Óytkeni pútkil xalıq Iysanıń tálimine tań qalısqanlıqtan, olar Onnan qorqatuǵın edi[+].

19Kesh bolǵanda, Iysa shákirtleri menen qaladan shıǵıp ketti[+].


Quwrap qalǵan ánjir aǵashı


(Mat 21:20-22)

20[•]Olar erte azanda ótip baratırıp, ánjir aǵashınıń tamırına deyin quwrap qalǵanın kórdi. 21Petr bolǵan waqıyanı esine túsirip, Iysaǵa:

– Ustaz! Qara, Sen ǵarǵaǵan ánjir aǵashı quwrap qalıptı, – dedi.

22Iysa olarǵa juwap berip:

– Qudayǵa isenińler. 23Sizlerge shının aytıp turman: eger kim de kim bul tawǵa: «Ornıńnan kóterilip, teńizge qula», – dese hám kewlinde gúmanlanbay, aytqanınıń orınlanatuǵınına isense, onıń aytqanı orınlanadı[+]. 24Sonlıqtan sizlerge aytatuǵınım: duwa etkenińizde neni sorasańlar da, alǵanıńızǵa iseniń, sonda ol sizlerge beriledi[+]. 25Duwa etip turǵanıńızda, birewge ókpeli bolsańız, onı keshiriń, sonda aspandaǵı Ákeńiz de sizlerdiń gúnalarıńızdı keshiredi, – dedi. [[+] 26[*]]


Iysanıń biyligi haqqında soraw


(Mat 21:23-27; Luk 20:1-8)

27[•]Olar jáne Erusalimge keldi. Iysa Ibadatxananıń háwlisinde aylanıp júrgende, Oǵan bas ruwxaniyler, diniy muǵallimler hám aqsaqallar kelip, 28Onnan:

– Bul islerdi qanday biylik penen islep júrseń hám bunday biylikti Saǵan kim berdi? – dep soradı[+].

29Iysa olarǵa juwap berip:

– Men de sizlerge bir soraw bereyin, juwap berińler. Sonda Men de bul islerdi qanday biylik penen isleytuǵınımdı aytaman. 30Yaqıyanıń shomıldırıwı aspannan boldı ma yamasa adamlardan ba? Juwap berińler, – dedi[+].

31Olar óz ara oylasa basladı: «Eger „aspannan“ desek, Ol: „Sonda nege oǵan isenbedińler“, deydi[+]. 32„Adamlardan“ deyik pe?»

Biraq onday dewge xalıqtan qorqtı, sebebi hámme Yaqıyanı haqıyqıy payǵambar[†] dep sanaytuǵın edi[+]. 33Sonlıqtan olar Iysaǵa:

– Bilmeymiz, – dep juwap berdi.

Iysa olarǵa:

– Onday bolsa, Men de sizlerge bul islerdi qanday biylik penen isleytuǵınımdı aytpayman, – dedi.

#### 12


Jawız diyxanlar haqqında tımsal


(Mat 21:33-46; Luk 20:9-19)

1[•]Iysa olarǵa tımsallar menen sóyley basladı:

– Bir adam júzim baǵın otırǵızıp, onı diywal menen qorshaptı hám sharap iskenjesin qazıp, gúzet minarasın ornatıptı. Sońınan baǵın diyxanlarǵa ijaraǵa berip, ózi uzaq jerge ketip qalıptı[+]. 2Terim máwsimi kelgende, ol baǵdıń jemisinen tiyisli úlesin alıw ushın, diyxanlarǵa óziniń bir xızmetshisin jiberipti. 3Biraq olar xızmetshini uslap alıp sabap, qurı qol qaytarıptı. 4Ol jáne olarǵa basqa xızmetshisin jibergende, onıń basın jarıp, biyabıray qılıptı. 5Sonda ol jáne basqa bir xızmetshisin jibergende, olar onı óltiripti. Ol jáne de kóp basqa xızmetshilerin jibergende, geybirewlerin sabap, geybirewlerin óltiripti[+]. 6Endi bir ǵana adam, onıń súyikli ulı qalıptı. Eń aqırında ol: «Ulımdı húrmet eter» dep, olarǵa óz ulın jiberipti[+]. 7Biraq diyxanlar bir-birine: «Bul – miyrasxor-ǵo. Júrińler, onı óltireyik, sonda miyras múlki bizlerge qaladı», – desipti[+]. 8Solay etip, onı uslap alıp óltirip, júzim baǵınan sırtqa shıǵarıp taslaptı[+].

9Endi júzim baǵınıń iyesi ne isleydi? Ol kelip, diyxanlardı joq qıladı da, júzim baǵın basqalarǵa beredi[+]. 10Sizler Muxaddes[†] Jazıwdaǵı mına sózlerdi oqımaǵansızlar ma:

«Qurılısshılardıń kereksiz dep taslaǵan tası,
Úydiń múyeshiniń tiykarǵı tası boldı.
11Jaratqan Iye[†] qılǵan bul is,
Kózimizge ájayıp kórindi!»[*][+]

12Olar bul tımsaldıń ózlerine qarsı aytılǵanın bilip, Iysanı qolǵa alıwǵa tırıstı. Biraq xalıqtan qorqqanlıqtan Onı qaldırıp, ketip qaldı[+].


Salıq tólew tuwralı


(Mat 22:15-22; Luk 20:20-26)

13[•]Sońınan olar Iysanı sózinen tutıw ushın, pariseylerdiń[†] hám Hirodtıń tárepdarlarınıń geybirewlerin Oǵan jiberdi[+]. 14Olar Iysaǵa kelip:

– Ustaz! Bizler Seniń durıs adam ekenińdi hám jaǵımpazlıq etpeytuǵınıńdı bilemiz. Óytkeni Sen adamlardıń bet-júzine qaramay, Qudaydıń jolın durıs úyretip otırsań. Rim imperatorına salıq tólew durıs pa yamasa nadurıs pa? Tólewimiz kerek pe yamasa kerek emes pe? – dep soradı[+].

15Biraq Iysa olardıń eki júzliligin bilip:

– Meni nege sınap atırsızlar? Maǵan bir dinar ákelińler, kóreyin, – dedi[+].

16Olar alıp kelgende, Ol:

– Bunda kimniń súwreti bar hám kimniń atı jazılǵan? – dep soradı.

Olar:

– Rim imperatorınıń, – dedi.

17Sonda Iysa olarǵa juwap berip:

– Imperatordıń haqın imperatorǵa, Qudaydıń haqın Qudayǵa berińler, – dedi.

Olar Oǵan tań qalıstı[+].


Qayta tiriliw haqqında soraw


(Mat 22:23-33; Luk 20:27-40)

18[•]Sońınan qayta tiriliw joq dewshi saddukeylerdiń[†][*] bir neshesi Iysaǵa kelip Onnan:[+]

19– Ustaz! Muwsa bizlerge: «Eger birewdiń aǵası balasız ólip, hayalın qaldırsa, inisi onıń hayalın alıp, óz aǵasınıń urpaǵın dawam ettirsin»,[*] – dep jazıp qaldırǵan[+]. 20Aǵayinli jeti jigit bar edi. Olardıń birinshisi úylenip, izinde bala qaldırmay ólip ketti. 21Sol hayaldı ekinshisi alıp, ol da izinde bala qaldırmay ólip ketti. Úshinshisine de solay boldı. 22Jeti aǵayinliniń hesh qaysısı da izinde bala qaldırmastan ólip ketti. Eń sońında hayaldıń ózi de qaytıs boldı. 23Olar qayta tirilgende, hayal qaysısınıń hayalı boladı? Sebebi ol jetewine de hayal bolǵan edi-ǵo, – dep soradı.

24Iysa olarǵa juwap berip:

– Sizler Muxaddes Jazıwlardı da, Qudaydıń qúdiretin de bilmegenlikten aljasıp tursızlar. 25Óytkeni adamlar ólimnen qayta tirilgende úylenbeydi de, turmısqa da shıqpaydı, al aspandaǵı perishteler[†] sıyaqlı boladı. 26Ólgenlerdiń qayta tiriliwi tuwralı Muwsanıń kitabında, janıp turǵan puta haqqında aytılǵan waqıyada Qudaydıń ne aytqanın oqımaǵansızlar ma? Quday[†] Muwsaǵa: «Men – Ibrayımnıń Qudayıman, Ísaqtıń Qudayıman, Yaqıptıń[†] Qudayıman»[*], – degen[+]. 27Quday ólilerdiń emes, al tirilerdiń Qudayı. Sizler qattı aljasıp tursızlar, – dedi.


Eń baslı buyrıq


(Mat 22:34-40; Luk 10:25-28)

28[•]Diniy muǵallimlerdiń[†] biri olardıń tartısların esitti. Iysanıń olarǵa jaqsı juwap bergenin kórip, Onnan:

– Buyrıqlardıń ishinde eń baslısı qaysı? – dep soradı.

29Iysa oǵan:

– Eń baslı buyrıq bul: «Qulaq sal, Izrail![†] Qudayımız Jaratqan Iye – jalǵız Iye. 30Qudayıń Jaratqan Iyeni[†] shın júregiń, jan-tániń, pútkil aqıl-oyıń hám bar kúshiń menen súy»[*][+]. 31Ekinshisi mınaday: «Ózińdi súygeniń sıyaqlı, janıńdaǵı adamdı da súy»[*]. Bulardan ullı buyrıq joq, – dedi[+].

32Diniy muǵallim Oǵan:

– Awa, Ustaz! «Quday – jalǵız, Onnan basqa quday joq», – dep durıs ayttıń[+]. 33Qudaydı pútkil júregiń, pútkil aqılıń, pútkil kúshiń menen súyiw hám ózińdi súygeniń sıyaqlı, janıńdaǵı adamdı da súyiw – hámme jandırılatuǵın qurbanlıqlardan[†] hám Quday jolına berilgen sadaqalardan[†] artıq, – dedi[+].

34Iysa onıń aqılǵa say juwap bergenin kórip:

– Sen Qudaydıń Patshalıǵınan[†] alıs emesseń, – dedi.

Sonnan soń, Oǵan soraw beriwge hesh kimniń batılı barmadı[+].


Masiyx kimniń Urpaǵı?


(Mat 22:41-46; Luk 20:41-44)

35[•]Iysa Ibadatxanada[†] adamlarǵa tálim berip atırıp:

– Qalayınsha diniy muǵallimler Masiyxtı[†] Dawıttıń Urpaǵı deydi[+]? 36Dawıttıń ózi Muxaddes Ruwxtan[†] ilhamlanıp, bılay degen:

«Jaratqan Iye Iyeme ayttı:
„Dushpanlarıńdı ayaǵıńnıń astına bastırmaǵanımsha,
Meniń oń jaǵımda otır!“»[*][+]

37Dawıttıń ózi Onı «Iyem» dep ataǵan bolsa, Ol qalayınsha onıń urpaǵı boladı? – dep soradı.

Kóp xalıq Onı quwanısh penen tıńladı[+].


Diniy muǵallimler haqqında


(Mat 23:1-36; Luk 20:45-47)

38[•]Iysa tálim berip:

– Diniy muǵallimlerden saq bolıńlar! Olar uzın kiyim kiyip júrgendi, bazar maydanlarında ózlerine sıylap sálem bergendi, 39májilisxanalarda[†] sıylı orında, zıyapatlarda tórde otırǵandı jaqsı kóredi[+]. 40Olar jesir hayallardıń úylerin jalmap jutıp, kózge kóriniw ushın uzaq duwa etedi. Bunday adamlar eń awır jaza aladı, – dedi.


Jesir hayaldıń sadaqası


(Luk 21:1-4)

41[•]Iysa Ibadatxanadaǵı sadaqa qutısınıń qarsısında xalıqtıń qutıǵa aqsha salıwına qarap otırdı. Baylardıń kóbisi kóp aqsha saldı[+]. 42Sonda bir jarlı jesir hayal kelip, eki tiyin saldı. 43Iysa shákirtlerin qasına shaqırıp alıp:

– Sizlerge shının aytıp turman: bul jarlı jesir hayal qutıǵa aqsha salǵanlardıń hámmesinen kóp saldı. 44Sebebi olardıń hámmesi óz baylıqlarınan awısqanın saldı. Al bul hayal jarlı bolsa da, kún kórisine kerekli barlıq aqshasın saldı, – dedi[+].

#### 13


Iysanıń Ibadatxananıń qıyralıwın boljawı


(Mat 24:1-14; Luk 21:5-19)

1[•]Iysa Ibadatxanadan[†] shıqqanda, shákirtleriniń biri:

– Ustaz, qara, qanday ájayıp taslar, qanday ájayıp imaratlar! – dedi.

2Iysa oǵan:

– Mına sawlatlı imaratlardı kórip tursań ba? Bul jerde tas ústinde tas qalmaydı, hámmesi qıyratıladı, – dedi[+].

3Sońınan Iysa Záytún[†] tawında, Ibadatxananıń qarsı aldında otırǵanda, Petr, Yaqıp,[†] Yuxan hám Andrey awlaqta Onnan:

4– Bizlerge ayt, bular qashan boladı hám bulardıń hámmesiniń bolatuǵının qanday belgi bildiredi? – dep soradı.

5Sonda Iysa olarǵa bılay dep ayta basladı:

– Birewlerdiń sizlerdi aldawınan saq bolıńlar![+] 6Óytkeni kópler Meniń atım menen kelip: «Men – Masiyxpan»[†] dep, kóp adamlardı aldaydı[+]. 7Sizler urıslardıń shawqımın hám urıslar haqqında mısh-mıshlardı esitkende qáweterlenbeńler. Bulardıń bolıwı shárt, biraq bul ele aqırı emes[+]. 8Sebebi millet milletke qarsı, patshalıq patshalıqqa qarsı kóteriledi. Kóp jerlerde jer silkiniwler hám asharshılıqlar boladı. Bul waqıyalar tolǵaq azabınıń baslanıwına uqsaydı[+].

9Ózlerińizge saq bolıńlar! Óytkeni sizlerdi qazıxanalarǵa tapsıradı hám májilisxanalarda[†] tayaq jeysizler. Jáne de, Men sebepli hákimler hám patshalardıń aldına aparılıp, olarǵa gúwalıq beresizler[+]. 10Biraq dáslep Xosh Xabar[†] hámme xalıqlarǵa járiyalanıwı shárt[+]. 11Sizlerdi uslap alıp, húkim etiwge aparatırǵanda, ne aytıwdı oylap, aldın ala tınıshsızlanbańlar. Sol waqıtta sizlerge ne berilse, sonı aytıńlar. Sebebi sizler emes, al Muxaddes Ruwx[†] sóyleydi[+]. 12Tuwısqanı tuwısqanın, ákesi balasın ólimge uslap beredi. Balaları da ata-analarına qarsı shıǵıp, olardı óltirtedi[+]. 13Meniń atım sebepli, sizlerdi hámme jek kóredi. Biraq aqırına deyin shıdaǵan qutqarıladı[+].


Eń ullı apat


(Mat 24:15-21; Luk 21:20-24)

14[•]– Wayran qılatuǵın jerkenishli bir zattıń turıwǵa bolmaytuǵın jerde turǵanın kórgenińizde[*], Yahudiyadaǵılar[†] tawlarǵa qashsın! Payǵambardıń[†] jazıwın oqıǵan adam bul zattıń mánisin túsinsin[+]. 15Kim de kim tamnıń tóbesinde bolsa, tómenge túspesin hám bir nárse alıw ushın úyine kirmesin[+]. 16Al kim de kim atızda bolsa, shapanın alıw ushın izine qaytpasın. 17Sol kúnleri júkli hám emiziwli hayallarǵa qanday qıyın boladı![+] 18Bulardıń qıs máwsiminde bolmawı ushın duwa etińler. 19Óytkeni sol kúnleri Quday[†] bul dúnyanı jaratqannan beri usı kúnge deyin bolmaǵan hám qaytıp bolmaytuǵın apat boladı[+]. 20Eger Iyemiz sol kúnlerdiń sanın qısqartpaǵanda, hesh kim qutqarılmaǵan bolar edi. Biraq Ol Óziniń tańlap alǵanları ushın, sol kúnlerdiń sanın qısqarttı[+].

21Sonda eger sizlerge birew: «Qarańlar, Masiyx bul jerde» yamasa: «Qarańlar, Ol ana jerde» dese, isenbeńler[+]. 22Óytkeni jalǵan masiyxlar hám jalǵan payǵambarlar payda bolıp, eger múmkin bolsa, tańlap alınǵanlardı aldaw ushın, káramatlı belgiler hám tań qalarlıq islerdi kórsetedi[+]. 23Sonlıqtan saq bolıńlar! Men hámmesin sizlerge aldın ala aytıp atırman[+].


Adam Ulınıń qayta keliwi


(Mat 24:29-31; Luk 21:25-28)

24[•]– Biraq sol kúnleri, sol apattan keyin,

«Quyash qarańǵılanadı,
Ay óz jaqtısın túsirmeydi[+].
25Juldızlar aspannan túsip,
Aspan kúshleri silkinedi»[*][+].

26Sonda adamlar Adam Ulınıń[†] ullı qúdiret hám saltanat penen bultlarda kiyatırǵanın[*] kóredi[+]. 27Ol Óz perishtelerin[†] jiberip, dúnyanıń tórt tárepinen, jerdiń shetinen baslap aspannıń shetine deyin, Óziniń tańlap alǵanların jıynap keledi[+].


Ánjir aǵashın mısalǵa alıńlar!


(Mat 24:32-35; Luk 21:29-33)

28[•]– Ánjir aǵashın mısalǵa alıńlar: onıń shaqaları jumsarıp, japıraq shıǵara baslaǵanda, jazdıń jaqın ekenin bilesizler. 29Sol sıyaqlı, sizler bul waqıyalardıń bolıp atırǵanın kórgenińizde, Adam Ulınıń jaqınlap, esik aldında turǵanın bilińler. 30Sizlerge shının aytıp turman: bul áwlad joq bolıp ketpesinen burın bulardıń hámmesi boladı[+]. 31Aspan menen jer joyıladı, biraq Meniń sózlerim hesh qashan joyılmaydı[+].


Sol kúndi yamasa sol saattı hesh kim de bilmeydi


(Mat 24:36-44)

32[•]– Sol kúndi yamasa sol saattı hesh kim de bilmeydi: aspandaǵı perishteler de, Uldıń Ózi de, tek ǵana Ákem biledi[+]. 33Abaylańlar hám sergek bolıńlar[*], óytkeni sol waqıttıń qashan keletuǵının bilmeysizler[+]. 34Bul – bir adamnıń sayaxatqa ketip baratırıp, úyindegi xızmetshilerine basqarıwǵa biylik bergeni hám hár birine is tapsırıp, dárwaza qarawılına sergek bolıwdı buyırǵanına uqsaydı[+]. 35Solay etip, sergek bolıńlar! Sebebi úy iyesiniń keshte me, yarım aqshamda ma, qoraz shaqırǵanda ma, erte azanda ma, qashan keletuǵının bilmeysizler[+]. 36Ol kútilmegende kelip, sizlerdiń uyıqlap atırǵanıńızdı kórmesin[+]. 37Sizlerge aytatuǵınımdı hámmege aytaman: sergek bolıńlar!

#### 14


Iysanı óltiriw ushın til biriktiriw


(Mat 26:1-5; Luk 22:1-2; Yuxn 11:45-53)

1[•]Qutqarılıw[†] hám Ashıtqısız nan bayramına[†][*] eki kún qalǵan edi. Bas ruwxaniyler[†] hám diniy muǵallimler[†] Iysanı hiyle menen qolǵa túsirip óltiriwdiń jolın izlestirdi[+].

2Biraq olar: «Xalıq arasında qozǵalań bolmawı ushın, bul isti bayram kúnleri islemeyik», – desti.


Iysa Betaniyada


(Mat 26:6-13; Yuxn 12:1-8)

3[•]Iysa Betaniyada, burın teri keselligi menen awırǵan Shimonnıń úyinde, dasturxan basında otırǵanda, mármer ıdısta júdá qımbatlı, sap nardtan alınǵan átir mayı bar bir hayal keldi. Ol ıdıstı sındırdı da, maydı Iysanıń basına quydı[+]. 4Geybirewler ashıwlanıp, bir-birine:

– Bunday ısırapkershiliktiń ne keregi bar? 5Onı úsh júz dinardan da qımbatıraqqa satıp, aqshasın jarlılarǵa úlestirip beriwge bolatuǵın edi, – desip, hayaldı ayıplay basladı.

6Biraq Iysa:

– Hayaldı tınıshına qoyıńlar. Onı nege qısındırıp atırsızlar? Ol Maǵan jaqsılıq isledi. 7Óytkeni jarlılar sizler menen bárqulla birge, olarǵa qálegen waqtıńızda járdem bere alasızlar. Biraq Men sizler menen bárqulla birge bolmayman[+]. 8Ol qolınan kelgenin isledi. Meniń deneme aldın ala átir may[†] quyıp, onı jerlewge tayarladı[+]. 9Sizlerge shının aytıp turman: Xosh Xabar[†] dúnyanıń qay jerinde járiyalansa da, bul hayal eske alınıp, onıń islegen isi aytılatuǵın boladı, – dedi[+].


Yahudanıń satqınlıǵı


(Mat 26:14-16; Luk 22:3-6)

10[•]Sońınan on eki shákirttiń biri bolǵan Yahuda[†] Isqariot Iysanı uslap beriw ushın bas ruwxaniylerge bardı[+]. 11Olar bunı esitip, quwanısıp qaldı hám oǵan gúmis teńge beriwdi wáde etti. Yahuda da Iysanı uslap beriwge qolaylı payıt izledi.


Iysanıń Óz shákirtleri menen Qutqarılıw bayramınıń asın jewi


(Mat 26:17-25; Luk 22:7-13; Yuxn 13:21-30)

12[•]Ashıtqısız nan bayramınıń birinshi kúni Qutqarılıw bayramınıń qozısı shalınǵanda, shákirtleri Iysaǵa:

– Qutqarılıw bayramınıń asın jewiń ushın, bizlerdiń qay jerge barıp tayarlıq kóriwimizdi qáleyseń? – dedi[+].

13Ol shákirtleriniń ekewin jiberip, olarǵa:

– Qalaǵa barıńlar, ol jerde sizlerge gúze menen suw kóterip kiyatırǵan adam gezleskende, onıń izine erińler. 14Ol kirgen úydiń iyesine: «Ustazımız: „Shákirtlerim menen birge bayram asın jeytuǵın bólmem qáne?“ – dep sorap atır», deńler. 15Ol sizlerge tósekler tóselip tayar turǵan joqarıdaǵı úlken bólmeni kórsetedi. Bizlerge sol jerde bayram asın tayarlańlar, – dedi.

16Shákirtleri shıǵıp, qalaǵa keldi hám Iysanıń aytqanlarınıń hámmesin tawıp, bayram asın tayarladı.

17Kesh bolǵanda, Iysa on eki shákirti menen birge keldi. 18Olar awqatlanıp otırǵanda, Iysa:

– Sizlerge shının aytıp turman: Meniń menen awqatlanıp otırǵan arańızdaǵı birińiz Maǵan satqınlıq isleydi, – dedi[+].

19Olar qapa bolıp, birinen soń biri Onnan:

– Men emespen-ǵo, ya? – dep soray basladı.

20Iysa olarǵa juwap berip:

– On eki shákirtimniń biri, Meniń menen bir tabaqqa nanın malıp atırǵan adam – sol. 21Adam Ulı[†] Ózi haqqında Muxaddes[†] Jazıwda aytılǵanday baratır, biraq Adam Ulına satqınlıq qılıwshı hásiret shegedi! Ol adamnıń bul dúnyaǵa kelmegeni ózi ushın jaqsıraq bolar edi, – dedi[+].


Iysanıń sońǵı keshesi


(Mat 26:26-30; Luk 22:14-23; 1Kor 11:23-25)

22[•]Olar awqatlanıp otırǵanda, Iysa nandı alıp, Qudayǵa shúkirlik etti. Onı sındırıp, shákirtlerine berdi de:

– Alıńlar, bul – Meniń denem, – dedi[+].

23Soń keseni alıp, Qudayǵa shúkirlik bildirdi de, olarǵa berdi. Onnan hámmesi ishti. 24Olarǵa:

– Bul – kóp adamlar ushın tógiletuǵın, jańa kelisimdi[†] bekitetuǵın Meniń qanım[+]. 25Sizlerge shının aytıp turman: Qudaydıń Patshalıǵında[†] jańasın ishetuǵın kúnime deyin, júzim ishimliginen qaytıp ishpeymen, – dedi.

26Sońınan olar Qudaydı jırlaytuǵın qosıq aytıp, Záytún[†] tawına ketti[+].


Petrdiń Iysadan tanıwı haqqında


(Mat 26:31-35; Luk 22:31-34; Yuxn 13:36-38)

27[•]Iysa olarǵa:

– Sizlerdiń hámmeńiz Meni taslap ketesizler. Óytkeni Muxaddes Jazıwda bılay dep aytılǵan:

«Shopandı shawıp taslaǵanımda,
Qoylar tarqap ketedi»[*][+].

28Biraq qayta tirilgenimnen keyin, sizlerden burın Galilaǵa baraman, – dedi[+].

29Petr Oǵan:

– Seni hámmesi taslap ketse de, men taslap ketpeymen, – dedi.

30Sonda Iysa oǵan:

– Saǵan shının aytıp turman: búgin túnde qoraz eki ret shaqıraman degenshe, sen Mennen úsh ret tanasań, – dedi.

31Biraq Petr qızıp ketip:

– Maǵan Seniń menen birge óliwge tuwra kelse de, Sennen hesh qashan tanbayman, – dedi.

Qalǵanlarınıń hámmesi de solay dedi.


Iysanıń Getsemanide duwa etiwi


(Mat 26:36-46; Luk 22:39-46)

32[•]Olar Getsemani dep atalatuǵın jerge keldi. Iysa shákirtlerine:

– Men duwa etip bolaman degenshe, sizler usı jerde otırıńlar, – dedi.

33Petr, Yaqıp[†] hám Yuxandı Ózi menen birge alıp ketti. Ol qattı qáweterlenip, qıynala basladı[+]. 34Olarǵa:

– Janım ólerdey qıynalıp tur. Sizler usı jerde qalıp, sergek bolıp turıńlar, – dedi[+].

35Iysa biraz shetirekke barıp, jerge jıǵıldı da, múmkin bolsa bul saattıń Ózinen shetlep ótiwin sorap, duwa ete basladı[+].

36– Áke[†], Ákejanım! Saǵan hámmesi múmkin. Bul azap kesesin Mennen awlaq qıl. Biraq Meniń emes, Seniń qálegeniń bolsın, – dedi[+].

37Iysa shákirtleriniń qasına qaytıp kelip, olardıń uyıqlap atırǵanın kórdi de, Petrge:

– Shimon, uyıqlap atırsań ba? Uyıqlamay bir saat ta otıra almadıń ba? 38Sergek bolıńlar! Azǵırılmawıńız ushın duwa etińler. Ruwx qáleydi, biraq dene hálsiz, – dedi[+].

39Ol jáne barıp, sol sózlerin aytıp, duwa etti. 40Qaytıp kelip, olardıń jáne uyıqlap atırǵanın kórdi. Óytkeni kózlerin uyqı basqan edi. Olar Iysaǵa ne dep juwap bererin bilmedi.

41Iysa úshinshi ret qaytıp kelip, olarǵa:

– Sizler ele uyıqlap, dem alıp atırsızlar ma? Boldı, waqıt keldi. Adam Ulı gúnakarlardıń qolına uslap beriledi[+]. 42Turıńlar, kettik. Qarańlar, Maǵan satqınlıq qılıwshı jaqınladı, – dedi.


Iysanıń qolǵa alınıwı


(Mat 26:47-56; Luk 22:47-53; Yuxn 18:3-12)

43[•]Tap sol waqıtta, Iysa ele sóylep turǵanda, on eki shákirtiniń biri Yahuda keldi. Onıń menen birge bas ruwxaniyler, diniy muǵallimler hám aqsaqallar jibergen bir topar adamlar bar edi. Adamlar qollarına qılısh hám shoqmar uslaǵan edi[+]. 44Satqınlıq qılıwshı olarǵa belgi berip: «Men kimdi súysem, Ol – Sonıń Ózi. Onı uslap, abaylap alıp ketińler», – degen edi.

45Yahuda keldi de, dárriw Iysaǵa jaqınlasıp, Oǵan:

– Ustaz! – dep, Onı súydi.

46Al adamlar Iysaǵa táp berip, uslap aldı. 47Biraq Iysanıń qasında turǵanlardıń birewi qılıshın suwırıp alıp, bir siltep, bas ruwxaniydiń qulınıń qulaǵın shawıp tasladı[+]. 48Sonda Iysa olarǵa:

– Meni uslaw ushın, jınayatshıǵa qarsı shıqqanday bolıp, qılısh hám shoqmar alıp keldińler me? 49Men hár kúni sizler menen Ibadatxanada[†] birge bolıp, tálim bergenimde, Meni uslamadıńlar. Biraq, Muxaddes Jazıwlar orınlanıwı shárt, – dedi[+].

50Sonda shákirtleriniń hámmesi Onı taslap, qashıp ketti[+].

51Denesine zıǵır tawar oraǵan bir jas jigit Onıń izine erip baratır edi. Olar onı uslap alǵanda, 52ol oranǵan tawarın taslap, ishki kiyim menen qashıp ketti.


Iysa joqarǵı keńes aldında


(Mat 26:57-68; Luk 22:54-55, 63-71; Yuxn 18:13-14, 19-24)

53[•]Olar Iysanı bas ruwxaniyge apardı. Ol jerge hámme bas ruwxaniyler, aqsaqallar hám diniy muǵallimler jıynaldı. 54Petr Iysaǵa bas ruwxaniydiń háwlisiniń ishine deyin uzaqtan erip kelip, háwlide saqshılar menen birge otqa jılınıp otırdı. 55Bas ruwxaniyler hám pútkil joqarǵı keńes[†] Iysanı ólim jazasına húkim etiw ushın, Oǵan qarsı gúwalıq izledi, biraq taba almadı.

56Sebebi kóp adamlar Oǵan qarsı jalǵan gúwalıqlar berse de, gúwalıqları bir-birine sáykes kelmes edi[+].

57Sońınan geybirewler ornınan turıp, Oǵan qarsı jalǵan gúwalıq berip:

58– Bizler Onıń: «Adam qolınan qurılǵan bul Ibadatxananı Men buzıp taslayman hám úsh kúnniń ishinde adam qolınan qurılmaǵan basqa Ibadatxana quraman», – degenin esittik, – dedi[+].

59Biraq olardıń gúwalıǵı da sáykes kelmedi.

60Sonda bas ruwxaniy ortaǵa shıǵıp, Iysadan:

– Olar Saǵan qarsı gúwalıq berip atır. Sen nege hesh juwap bermeyseń? – dep soradı[+].

61Biraq Iysa úndemedi hám hesh juwap qaytarmadı. Bas ruwxaniy Onnan jáne:

– Alǵıslanǵannıń Ulı – Masiyx[†] Senbiseń? – dep soradı[+].

62Iysa:

– Awa, Men. Sizler Adam Ulınıń Qúdiretliniń oń jaǵında otırǵanın[*] hám aspandaǵı bultlarda kiyatırǵanın kóresizler[*], – dedi[+].

63Sonda bas ruwxaniy óz kiyimlerin jırtıp:

– Endi bizlerge gúwalardıń ne keregi bar[+]? 64Qudayǵa til tiygizgenin esittińler-ǵo. Sizlerdiń qararıńız qanday? – dedi.

Olardıń hámmesi Iysanı ólim jazasına húkim etiwge qarar etti[+].

65Geybirewler Oǵan túkire basladı hám betin baylap, Onı mushlap urdı da, Oǵan:

– Qánekey, wáliylik et, – desti.

Saqshılar da Onı shapalaq penen urdı[+].


Petrdiń Iysadan tanıwı


(Mat 26:69-75; Luk 22:56-62; Yuxn 18:15-18, 25-27)

66[•]Petr ishki háwlide otırǵanda, bas ruwxaniydiń shorı qızlarınan biri keldi. 67Ol otqa jılınıp otırǵan Petrdi kórip, oǵan tigilip qaradı da:

– Sen de sol nasıralı Iysa menen birge ediń-ǵo, – dedi.

68Biraq Petr tanıp:

– Seniń ne aytıp turǵanıńdı bilmeymen hám túsinbeymen, – dedi de, sırtqı háwlige shıǵıp ketti[*].

69Shorı qız onı kórip, sol jerdegilerge jáne:

– Bul adam – solardıń biri, – dep ayta basladı.

70Biraq Petr jáne tandı.

Birazdan soń, sol jerde turǵanlar Petrge:

– Írasında da, sen solardıń biriseń, óytkeni galilalısań-ǵo[*], – dedi.

71Ol:

– Sizler aytıp turǵan bul Adamdı men tanımayman, aldasam nálet jawsın, – dep ant ishti.

72Sol waqıtta-aq qoraz ekinshi ret shaqırdı. Petr Iysanıń ózine: «Qoraz eki ret shaqıraman degenshe, sen Mennen úsh ret tanasań», – degen sózi esine túsip, jılap jiberdi[+].

#### 15


Pilattıń Iysanı tergewi


(Mat 27:1-2, 11-14; Luk 23:1-5; Yuxn 18:28-38)

1[•]Tań atıwdan bas ruwxaniyler,[†] aqsaqallar, diniy muǵallimler[†] hám pútkil joqarǵı keńes[†] másláhátlesip aldı da, Iysanı baylap, rimli hákim Pilatqa aparıp tapsırdı[+]. 2Pilat Onnan:

– Sen Yahudiylerdiń[†] Patshasımısań? – dep soradı.

Iysa oǵan:

– Sol ekenimdi óziń ayttıń, – dep juwap berdi[+].

3Bas ruwxaniyler Onı kóp nárselerde ayıpladı. 4Pilat jáne Iysadan sorap:

– Sen hesh juwap bermeyseń be? Qara, olar Saǵan qanshama ayıp taǵıp atır, – dedi[+].

5Biraq Iysa hesh juwap bermedi. Pilat buǵan hayran qaldı[+].


Iysanıń ólimge húkim etiliwi


(Mat 27:15-26; Luk 23:13-25; Yuxn 18:39-40; 19:1-16)

6[•]Hár Qutqarılıw[†] bayramında Pilat xalıq soraǵan bir tutqındı bosatıp beretuǵın edi. 7Sol waqıtta qamaqta qozǵalań waqtında óziniń sherikleri menen adam óltirgen Barabba degen bir adam bar edi. 8Xalıq Pilatqa kelip, ózleri ushın ádettegi isin islep, bir tutqındı bosatıp beriwin soray basladı. 9Pilat olardan:

– Yahudiylerdiń Patshasın bosatıp beriwimdi qáleysizler me? – dep soradı.

10Sebebi ol bas ruwxaniylerdiń Iysanı ózine kúnshillik penen uslap bergenin biletuǵın edi[+].

11Biraq bas ruwxaniyler xalıqtı úgitlep, Iysanıń ornına Barabbanı bosatıp beriwdi talap ettirdi[+]. 12Pilat olarǵa jáne:

– Olay bolsa, sizler Yahudiylerdiń Patshası dep ataǵan adamǵa ne isleyin? – dedi.

13Olar:

– Onı atanaq aǵashqa[†] shegelet! – dep baqırıstı.

14Pilat olardan:

– Ol qanday jamanlıq isledi? – dep soradı.

Biraq olar:

– Onı atanaq aǵashqa shegelet! – dep qattıraq baqırıstı[+].

15Sonda Pilat xalıqtıń kewlinen shıǵıw ushın Barabbanı bosatıp berdi. Al Iysanı qamshılatqannan soń, atanaq aǵashqa shegelewge tapsırdı[+].


Áskerlerdiń Iysanı masqaralawı


(Mat 27:27-30; Yuxn 19:2-3)

16[•]Áskerler Iysanı hákim Pilattıń sarayınıń ishki háwlisine alıp barıp, pútkil áskerlerdi jıynadı. 17Olar Iysaǵa shım qızıl shapan kiygizdi de, tikenli shıbıqlardan taj órip, basına saldı. 18Sońınan:

– Jasasın, Yahudiylerdiń Patshası! – dep baqırısa basladı.

19Basına qamıs penen urıp, Oǵan túkirdi de, aldında dize búgip, tájim etti[+]. 20Onı masqaralap bolǵannan keyin, olar Iysanıń ústindegi shım qızıl shapandı sheship alıp, Oǵan Óz kiyimin kiygizdi de, atanaq aǵashqa shegelew ushın alıp ketti.


Iysanıń atanaq aǵashqa shegeleniwi


(Mat 27:31-44; Luk 23:27-43; Yuxn 19:17-27)

21[•]Iskender hám Rufustıń ákesi, Shimon degen kireneli bir adam awıldan kiyatırıp, sol jerden ótip baratır edi. Onı Iysanıń atanaq aǵashın arqalap alıp júriwge májbúrledi[+]. 22Olar Iysanı Golgota dep atalǵan, yaǵnıy «Bas súyek ornı» degendi ańlatatuǵın jerge alıp keldi. 23Oǵan mirra qosılǵan sharaptı bergende, Ol ishiwden bas tarttı. 24Iysanı atanaq aǵashqa shegelep bolǵannan soń, kim ne alar eken dep shek[†] taslasıp, óz ara Onıń kiyimlerin bólisti[*][+]. 25Olar Iysanı atanaq aǵashqa shegelegende, saat azanǵı toǵız edi. 26Onıń bas betinde ayıbın kórsetetuǵın: «YAHUDIYLERDIŃ PATSHASÍ» degen jazıw bar edi. 27Iysa menen birge eki qaraqshını da, birewin oń tárepine, ekinshisin sol tárepine atanaq aǵashqa shegeledi. [ 28[*]]

29Ótip baratırǵanlar basların shayqadı hám Onıń ústinen kúlip[*]:

– Háy, Ibadatxananı[†] buzıp, Onı úsh kúnniń ishinde qayta tikleyjaq bolǵan, Sen![+] 30Ózińdi Óziń qutqarıp, atanaq aǵashtan túsip kórshi! – dedi.

31Bas ruwxaniyler menen diniy muǵallimler de Onı mazaq qılıp, bir-birine:

– Bul basqalardı qutqarıp, Ózin Ózi qutqara almaydı![+] 32Izraildıń[†] Patshası Masiyx[†] házir atanaq aǵashtan tússin, sonda bizler kórip, Oǵan isenemiz, – desti.

Iysa menen birge atanaq aǵashqa shegelengenler de Onı mazaq etti[+].


Iysanıń jan tapsırıwı


(Mat 27:45-56; Luk 23:44-49; Yuxn 19:28-30)

33[•]Túski saat on ekiden baslap, tústen keyin saat úshke deyin pútkil jerdi qarańǵılıq qaplap turdı. 34Saat úshte Iysa qattı dawıs penen:

– Eloy, Eloy! Lama sabaxtani? – dep baqırdı. Bul: «Qudayım, Qudayım! Nege Meni taslap kettiń?»[*] – degendi ańlatadı[+].

35Sol jerde turǵanlardıń geybirewleri bunı esitip:

– Qarańlar, Ol Iliyastı shaqırıp atır, – dedi.

36Sonda bir adam juwırıp barıp, sorǵıshtı sirke suwına batırdı hám onı bir tayaqqa qadadı da, Oǵan ishiwge berip:

– Toqtay turıń! Iliyas kelip, Onı túsirip alar ma eken, kóreyik! – dedi[+].

37Al Iysa qattı baqırdı da, jan tapsırdı.

38Sol waqıtta Ibadatxananıń Muxaddesxanasındaǵı[†] perde joqarıdan tómenge deyin qaq ayırılıp, ekige bólindi[+]. 39Iysanıń qarsısında turǵan júzbası Onıń usılay jan tapsırǵanın kórip:

– Haqıyqattan da, bul Adam – Qudaydıń Ulı[†] eken, – dedi.

40Sol jerde uzaqtan qarap turǵan bir neshe hayallar bar edi. Olardıń arasında magdalalı Máriyam, kishkene Yaqıp[†] penen Iosestiń anası Máriyam hám Salomiya boldı[+]. 41Olar Iysaǵa Galilada bolǵan waqtında erip júrip, Oǵan xızmet etken edi. Ol jerde Iysa menen birge Erusalimge[†] kelgen basqa kóp hayallar da bar edi.


Iysanıń qábirge qoyılıwı


(Mat 27:57-61; Luk 23:50-56; Yuxn 19:38-42)

42[•]Kún kesh boldı. Bul kún tayarlıq kúni, yaǵnıy Shabbat kúninen[†] aldınǵı juma kúni edi. 43Sonda joqarǵı keńestiń húrmetli aǵzası, Qudaydıń Patshalıǵın[†] kútiwshi arimatiyalı Yusup kelip, batıllıq penen Pilattıń aldına kirdi de, Iysanıń denesin soradı. 44Pilat Iysanıń álle qashan ólgenine hayran qalıp, júzbasını shaqırtıp aldı da:

– Ólgenine kóp waqıt boldı ma? – dep soradı.

45Júzbasıdan bilip alǵannan soń, ol deneni Yusupke berdi. 46Yusup kepinlik tawar satıp aldı. Ol Iysanıń denesin atanaq aǵashtan túsirip alıp, zıǵır kepinge oradı da, jartasta[†] oyılǵan qábirge qoyıp, qábirdiń awzına bir tastı domalatıp qoydı[+]. 47Magdalalı Máriyam menen Iosestiń anası Máriyam Iysanıń qay jerge qoyılǵanın kórdi.

#### 16


Iysanıń qayta tiriliwi


(Mat 28:1-8; Luk 24:1-12; Yuxn 20:1-10)

1[•]Shabbat kúni[†] ótkennen soń, magdalalı Máriyam, Yaqıptıń[†] anası Máriyam hám Salomiya Iysanıń denesine jaǵıw ushın xosh iyisli may[†] satıp aldı[+]. 2Olar ekshembi kúni quyash shıǵıwdan tań azanda qábirge keldi. 3Óz ara:

– Qábirdiń awzındaǵı tastı bizlerge kim domalatıp berer eken? – dep sóylesti[+].

4Biraq basların kóterip qarap, tastıń domalatıp taslanǵanın kórdi. Tas júdá úlken edi. 5Qábirdiń ishine kirgen olar oń tárepte otırǵan aq kiyimli bir jas jigitti kórip, qorqıp ketti.

6Jigit olarǵa:

– Qorqpańlar! Sizler atanaq aǵashqa[†] shegelengen nasıralı Iysanı izlep júrsizler-ǵo. Ol qayta tirildi, Ol bul jerde joq. Mine, Onıń qoyılǵan jeri. 7Endi barıp, Onıń shákirtlerine hám Petrge: «Ol sizlerden burın Galilaǵa baradı. Óziniń aytqanınday, Onı sol jerde kóresizler», – dep aytıńlar, – dedi[+].

8Hayallar qattı qorqısıp hám qaltırasıp, qábirden shıǵıp qashıp ketti. Qorqqanlıqtan, hesh kimge hesh nárse aytpadı.


Iysanıń magdalalı Máriyamǵa kóriniwi


(Mat 28:9-10; Luk 24:13-35; Yuxn 20:11-18)

9[•]Iysa ekshembi kúni erte tańda qayta tirilip, birinshi bolıp magdalalı Máriyamǵa kórindi. Iysa burın onnan jeti jindi quwıp shıǵarǵan edi[+]. 10Máriyam barıp, bunı Iysa menen birge bolǵanlarǵa xabarladı. Olar jılap, qayǵırıp otırǵan edi. 11Biraq olar Iysanıń tiri ekenin hám Máriyamnıń Onı kórgenin esitse de, isenbedi[+].


Iysanıń eki shákirtine kóriniwi

12Sońınan Iysa awılǵa baratırǵan olardıń ekewine basqasha túrde kórindi. 13Olar qaytıp kelip, basqa shákirtlerge xabarlaǵanda, olarǵa da isenbedi.


Iysanıń shákirtlerine tapsırması


(Mat 28:16-20; Luk 24:36-49; Yuxn 20:19-23; Elsh 1:6-8)

14Sońınan Iysa awqatlanıp otırǵan on bir shákirtine kórinip, olardı isenbewshilikte hám qaysarlıqta ayıpladı. Óytkeni olar Onıń tirilgenin kórgenlerge isenbegen edi. 15Iysa olarǵa bılay dedi:

– Pútkil dúnya boylap júrińler hám barlıq adamlarǵa Xosh Xabardı[†] járiyalańlar[+]. 16Kim de kim isenip shomıldırılsa, qutqarıladı, al kim de kim isenbese, húkim etiledi[+]. 17Isengenler menen mınaday káramatlı belgiler birge boladı: Meniń atım menen jinlerdi quwıp shıǵarıp, jańa tillerde sóyleydi[+]. 18Qolları menen jılanlardı uslap alsa da hám uwlı zat ishse de, olarǵa zıyan kelmeydi. Awırıwlardıń ústilerine qolların qoyǵanda, olar shıpa tabadı[+].


Iysanıń aspanǵa alınıwı


(Luk 24:50-53; Elsh 1:9-11)

19Iyemiz Iysa olarǵa usılardı aytıp bolǵannan soń, aspanǵa alındı hám Qudaydıń oń tárepine otırdı[+]. 20Al shákirtleri barıp, hámme jerde Xosh Xabardı járiyalap júrdi. Iyemiz olar menen birge islep, Óz sózin káramatlı belgiler arqalı tastıyıqlaytuǵın edi[+].

### Luka

#### Luka

Luka


Alǵí sóz

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]


#### Alǵí sóz


Luka jazǵan Xosh Xabar


Kitap haqqında maǵlıwmat

Bul kitap Jańa Kelisimdegi tórt Xosh Xabardıń úshinshisi. Bul kitaptı Luka jazǵan. Ol elshi Paveldiń sadıq dostı bolıp, kóp xızmet saparlarda birge bolǵan jaqın joldası edi.

Ol Xosh Xabardıń dawamı sıpatında «Elshilerdiń isleri» kitabın da jazǵan. Luka bul kitaptı Iysa Masiyxtıń pútkil adamzat ushın wáde etilgen Qutqarıwshı ekenin hámme milletlerge bildiriw ushın jazadı. Solay etip, ol Qudaydıń qutqarılıw jobasınıń ishine tek yahudiyler emes, al basqa milletler de kiretuǵının kórsetedi.

Luka óz kitabında Iysanıń xızmeti hám tálimatı haqqında sóz etedi. Masiyxtıń tuwılıwınan baslap, aspanǵa kóteriliwine deyin bolǵan waqıyalardı súwretleydi hám tariyxıy waqıyalardı keltiredi.

Luka jazǵan Xosh Xabarda basqa úsh Xosh Xabarǵa qaraǵanda «Adam Ulı» degen at kóbirek qaytalanıp, Iysanıń dúnyanı qutqarıw ushın kelgen Qudaydıń wákili ekenligi kórsetiledi. Duwa etiwge ayrıqsha dıqqat awdarılıp, Xosh Xabardı esitken adamlardıń quwanıshı hám Muxaddes Ruwxtıń tutqan ornı atap ótiledi. Jáne de, sol zamanda jámiyettiń tómengi qatlamlarına kiretuǵın hayallarǵa, jarlı adamlarǵa hám gúnakarlarǵa degen Iysanıń ǵamxorlıǵı haqqında aytıladı.

#### 1


Alǵı sóz

1Aramızda[†] bolıp ótken belgili waqıyalardı kóplerdiń álle qashan bayan etpekshi bolǵanı bizlerge málim. 2Olar bul waqıyalarǵa bastan-aq gúwa bolǵanlardıń hám Xosh Xabardı[†] járiyalawshılardıń bizlerge jetkizgen nárselerin jazǵan edi. 3-4Solay etip, húrmetli Teofil, ózińizge úyretilgen bul tálimattıń haqıyqıy ekenin siz de biliwińiz ushın, men de bastan-ayaq hámmesin muqıyatlap úyrenip shıǵıp, barlıq waqıyalardı izbe-izlik penen sizge jazıwdı maqul taptım[+].


Shomıldırıwshı Yaqıyanıń tuwılıwı haqqında xabar

5Yahudiya[†] elinde, patsha Hirod zamanında, Abiya toparınan Zexariya atlı bir ruwxaniy[†] bar edi. Onıń hayalı Xaron áwladınan shıqqan bolıp, atı Elizabeta edi[+]. 6Olardıń ekewi de Quday[†] aldında haq adamlar bolıp, Jaratqan Iyeniń[†] barlıq buyrıq hám qaǵıydaların buljıtpay orınlap jasaytuǵın edi[+]. 7Elizabeta násilsiz bolǵanlıqtan, olar biyperzent edi. Jáne ekewi de biraz jasqa barıp qalǵan edi[+].

8Kúnlerdiń birinde óz toparınıń gezegi kelip, Zexariya Quday aldında ruwxaniylik xızmetin atqarıp turǵanda,[+] 9ruwxaniylerdiń ádeti boyınsha tútetki tútetiw ushın, Jaratqan Iyeniń Ibadatxanasındaǵı[†] Muxaddesxanaǵa[†] kiriw shegi oǵan tústi[+]. 10Tútetki tútetiw waqtında jıynalǵan xalıqtıń hámmesi sırtta duwa etip tur edi[+].

11Sonda Jaratqan Iyeniń bir perishtesi[†] tútetki tútetiletuǵın orınnıń oń tárepinde payda bolıp, Zexariyaǵa kórindi[+]. 12Onı kórgen Zexariya qorqıp, albırap qaldı. 13Biraq perishte oǵan bılay dedi:

– Qorqpa, Zexariya! Seniń etken duwań qabıl boldı. Hayalıń Elizabeta saǵan ul tuwıp beredi, onıń atın Yaqıya dep qoyasań[+]. 14Ol saǵan quwanısh hám shadlıq alıp keledi. Onıń dúnyaǵa kelgenine kóp adamlar quwanadı. 15Sebebi ol Jaratqan Iyeniń názerinde ullı adam bolıp, sharap ta, basqa ótkir ishimlikler de ishpeydi. Anasınıń qursaǵında jatırǵannan baslap, Muxaddes Ruwxqa[†] toladı[+]. 16Ol Izrail[†] perzentleriniń kóbisin olardıń Qudayı Jaratqan Iyege qaytaradı. 17Ákelerdi balaları menen jarastırıp, boysınbaytuǵınlardı haq adamlardıń danalıq jolına túsiredi. Xalıqtı Iyemizdiń keliwine tayarlaw ushın, ol Iliyastıń[*] ruwxı hám qúdireti menen Iyemizdiń aldında júrip keledi[+].

18Sonda Zexariya perishtege:

– Bulardıń ıras ekenin men qayaqtan bilemen? Óytkeni men ǵarrıman, hayalım da biraz jasqa barıp qalǵan, – dedi[+].

19Perishte oǵan juwap berip:

– Men Quday aldında turıwshı Jabrayılman.[†] Seniń menen sóylesip, saǵan usı xosh xabardı jetkiziw ushın jiberilgenmen[+]. 20Biraq, waqtı kelgende orınlanatuǵın sózlerime isenbegeniń ushın, usılar ámelge aspaǵansha sóyley almay, gúń bolıp qalasań, – dedi.

21Sol waqıtta Zexariyanı kútip turǵan xalıq onıń Muxaddesxanada irkilip atırǵanına hayran boldı. 22Zexariya sırtqa shıqqanda, xalıqqa sóyley almay qaldı. Sonda xalıq onıń Muxaddesxanada ayan kórgenin túsindi. Zexariya tilden qaldı hám xalıq penen ımlap sóylesti.

23Óziniń xızmet etetuǵın kúnleri tamam bolǵannan keyin, Zexariya úyine qayttı.

24Aradan kúnler ótkennen soń, onıń hayalı Elizabeta hámiledar bolıp, bes ay jasırınıp júrdi. 25«Jaratqan Iye[†] maǵan názer awdarǵan kúnlerde bul isti islep, adamlar aldındaǵı masqarashılıqtı mennen alıp tasladı», – dedi ol[+].


Iysanıń tuwılıwı haqqında Xosh Xabar

26Elizabetanıń hámiledar bolǵanına altı ay tolǵanda, Quday Jabrayıl perishteni Galila úlkesiniń[†] Nasıra dep atalatuǵın qalasına,[+] 27Dawıt áwladınan shıqqan Yusup degen jigitke atastırılǵan bir qızǵa jiberdi. Qızdıń atı Máriyam edi. 28Perishte úyge kirip, oǵan:

– Sálem saǵan, Quday jarılqaǵan! Jaratqan Iye seniń menen birge[*], – dedi[+].

29Máriyam perishteniń sózlerine ań-tań boldı hám bul qanday sálemlesiw boldı eken dep, oylanıp qaldı. 30Perishte oǵan bılay dedi:

– Qorqpa, Máriyam, sen Qudaydıń miyrimine eristiń! 31Mine, sen hámiledar bolıp, Ul tuwasań hám Onıń atın Iysa dep qoyasań[+]. 32Ol ullı bolıp, Quday Taalanıń Ulı[†] dep ataladı. Quday Iye Oǵan babası Dawıttıń taxtın beredi[+]. 33Ol Yaqıptıń[†] xalqınıń ústinen máńgige patshalıq etedi hám Onıń patshalıǵınıń shegi bolmaydı[+].

34Máriyam perishteden:

– Men er adamǵa jaqınlamaǵan bolsam, bul qalay boladı? – dep soradı.

35Perishte oǵan juwap berip:

– Seniń ústińe Muxaddes Ruwx túsedi hám Quday Taalanıń[†] kúshi saǵan sayasın saladı. Sonlıqtan da, sennen tuwılajaq Muxaddes Bala Qudaydıń Ulı dep ataladı[+]. 36Mine, násilsiz dep sanalǵan seniń aǵayin apań Elizabeta da qartayǵanda ul balaǵa hámiledar boldı. Onıń hámiledar bolǵanına altı ay toldı. 37Sebebi Qudaydıń qolınan kelmeytuǵın nárse joq, – dedi[+].

38Sonda Máriyam:

– Men – Jaratqan Iyeniń bendesimen, aytqanıńday bolsın, – dedi.

Sonnan soń, perishte onıń janınan ketti.


Máriyamnıń Elizabetaǵa barıwı

39Sol kúnlerde Máriyam jolǵa shıǵıp, tezlik penen Yahudiyanıń tawlı úlkesindegi bir qalaǵa ketti. 40Ol Zexariyanıń úyine kirip, Elizabetaǵa sálem berdi. 41Elizabeta Máriyamnıń sálemin esitkende, onıń ishindegi náreste tıpırlap ketti. Elizabeta Muxaddes Ruwxqa tolıp, 42dawıslap bılay dedi:

– Hayallar arasında sen jarılqanǵansań, seniń ishińdegi Náreste de jarılqanǵan! 43Iyemniń anası keletuǵınday, men kimmen? 44Mine, seniń sálem bergen dawısıń qulaǵıma jetkende, ishimdegi náreste quwanıshtan tıpırlap qoya berdi. 45Isengen hayal qanday baxıtlı! Óytkeni Jaratqan Iyeniń oǵan aytqanları orınlanadı. 46Sonda Máriyam bılay dedi:

«Janım Jaratqan Iyeni ullılaydı[+].
47Qutqarıwshım[†] Qudayda ruwxım shadlanadı[+].
48Sebebi Ol Óziniń arzımas bendesine názerin awdardı.
Endi meni barlıq áwladlar „baxıtlı“ dep ataydı[+].
49Óytkeni Qúdiretli Quday maǵan ullı isler isledi.
Onıń atı muxaddes[+].
50Ol áwladtan-áwladqa,
Ózinen qorqqanlarǵa miyrim[†]-shápáátin beredi[+].
51Óz qolı menen qúdiretin kórsetip,
Kewillerinde menmen oyları bar adamlardı pıtırattı[+].
52Húkimdarlardı taxttan túsirip,
Ǵárip-qáserlerdi joqarı kóterdi[+].
53Ash bolǵanlardı iygilik berip toydırıp,
Bay bolǵanlardı qurı qol qaytardı[+].
54-55Ata-babamızǵa bergen wádesi boyınsha,
Ibrayımǵa hám onıń urpaǵına miyrim-shápáát etiwdi máńgi este tutıp,
Xızmetshisi Izrailǵa járdem etti»[+].

56Máriyam Elizabeta menen úsh ayday birge bolıp, sońınan úyine qaytıp ketti.


Shomıldırıwshı Yaqıyanıń dúnyaǵa keliwi

57Elizabetanıń bosanatuǵın waqtı kelip, ol ul tuwdı. 58Qońsıları menen aǵayinleri Jaratqan Iyeniń oǵan úlken miyrim-shápáát kórsetkenin esitip, onıń quwanıshın bólisti.

59Olar segizinshi kúni balanı súnnetlewge[*] alıp bardı hám oǵan Zexariya dep, ákesiniń atın qoymaqshı boldı[+]. 60Biraq balanıń anası:

– Yaq, onıń atı Yaqıya bolsın, – dedi.

61Olar Elizabetaǵa:

– Aǵayin-tuwǵanlarıńnıń arasında bunday at hesh kimde joq-ǵo, – dep, 62ákesinen balaǵa qanday at qoymaqshı ekenin ımlap soradı.

63Zexariya jazıw taxtayshasın talap qıldı da: «Onıń atı Yaqıya bolsın», – dep jazdı. Buǵan hámme ań-tań bolıstı. 64Sol waqıtta-aq Zexariya tilge kirip, Qudaydı alǵıslap sóyley basladı. 65Átirapında jasawshılardı qorqınısh biyledi hám Yahudiyanıń pútkil tawlı úlkesi boylap usılar haqqında sóz tarqadı. 66Esitkenlerdiń hámmesi oyǵa shúmip: «Bul náreste kim bolar eken?» – deytuǵın edi. Sebebi Jaratqan Iyeniń qúdireti onıń menen birge edi.


Zexariyanıń payǵambarshılıq jırı

67Náresteniń ákesi Zexariya Muxaddes Ruwxqa tolıp, payǵambarshılıq[†] etip bılay dedi:

68«Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyege alǵıslar bolsın!
Óytkeni Ol kelip, Óz xalqı ushın tólem tólep, onı qutqardı[+].
69-70Óziniń muxaddes payǵambarları arqalı áyyemnen aytqanınday,
Ol bizler ushın Óz xızmetshisi Dawıttıń urpaǵınan shıqqan qúdiretli Qutqarıwshını berdi[+].
71Quday bizlerdi dushpanlarımızdan hám bizlerdi jek kóriwshilerdiń qolınan qutqardı[+].
72Bizlerdiń ata-babalarımızǵa wáde etken miyrimliligin kórsetip,
Óz muxaddes kelisimin,[†][+]
73Babamız Ibrayımǵa bergen antın eske aldı[+].
74-75Ol bizlerdi dushpanlarımızdıń qolınan qutqarıp,
Ómir boyı Onıń aldında muxaddes hám haq bolıp,
Qorqpastan, Oǵan xızmet qılıwımızǵa múmkinshilik berdi.
76Al sen, balam, Quday Taalanıń payǵambarı dep atalasań.
Sebebi sen Iyemizdiń aldınan júrip, Onıń jolın tayarlaysań[+].
77Onıń xalqına gúnalarınıń keshirilip, qutqarılatuǵının járiyalaysań[+].
78-79Qarańǵıda hám ólim sayasında jasap atırǵanlarǵa nur túsiriw ushın,
Sonday-aq bizlerge tınıshlıqqa qaray jol kórsetiw ushın,
Qudaydıń ullı miyrim-shápááti aspannan tań bolıp atadı»[+][+].

80Náreste bolsa ósip, ruwxıy kúshke tolıp bardı hám Izrail xalqınıń aldında kórinetuǵın kúnge deyin shól dalada jasadı[+].

#### 2


Iysanıń tuwılıwı


(Mat 1:18-25)

1[•]Sol kúnleri Rim imperatorı Avgust pútkil Rim patshalıǵınıń turǵınları dizimnen ótiwi tiyis, degen párman shıǵardı[+]. 2Bul birinshi dizimnen ótiw Kirini Siriyaǵa hákimlik qılǵan zamanda boldı. 3Hár bir adam dizimnen ótiw ushın óz qalasına bardı.

4Yusup te Galiladaǵı Nasıra qalasınan jolǵa shıǵıp, Yahudiyadaǵı[†] Beytlehem dep atalǵan Dawıttıń qalasına keldi. Óytkeni ol Dawıttıń urpaǵınan edi[+]. 5Dizimnen ótiw ushın, onıń menen birge qalıńlıǵı bolǵan hámiledar Máriyam da bardı. 6Olar sol jerde bolǵanda Máriyamnıń ayı-kúni tolıp, 7tuńǵısh ulın[†] tuwdı. Onı qundaqlap, bir aqırǵa jatqızdı, sebebi miymanxanada olarǵa orın joq edi.


Shopanlar hám perishteler

8Sol átirapta shopanlar bolıp, olar túnde óz padasın dalada qarawıllaytuǵın edi. 9Tosattan olardıń aldında Jaratqan Iyeniń[†] bir perishtesi[†] payda bolıp, Iyemizdiń saltanatı olardıń átirapın jarqıratıp jiberdi. Olar qattı qorqıp ketti[+]. 10Perishte olarǵa:

– Qorqpańlar! Men sizlerge hámme adamlardı sheksiz quwandıratuǵın xosh xabar[†] járiyalayman. 11Búgin Dawıttıń qalasında sizler ushın Qutqarıwshı[†] tuwıldı. Ol – Iyemiz Masiyx[†][*][+]. 12Onıń belgisi mınaday: sizler aqırda qundaqlawlı jatırǵan Náresteni tabasızlar, – dedi[+].

13Birden perishteniń qasında aspandaǵı perishtelerdiń úlken toparı payda boldı hám bılay dep Qudaydı alǵısladı:[+]

14«Aspanda Quday[†] alǵıslansın,
Jerdegi Qudayǵa unaytuǵın adamlarǵa tınıshlıq bolsın!»[+]

15Perishteler aspanǵa kóterilgennen soń, shopanlar bir-birine:

– Júrińler, Beytlehemge barayıq. Jaratqan Iyeniń bizlerge bildirgen, sol júz bergen waqıyanı kóreyik, – desti.

16Olar asıǵıslıq penen kelip, Máriyam menen Yusupti hám aqırda jatırǵan Náresteni taptı. 17Onı kórip, perishtelerden Náreste haqqında esitkenlerin aytıp berdi. 18Bunı esitken adamlardıń hámmesi shopanlardıń sózlerine tań qalıstı. 19Al Máriyam bul sózlerdi júreginde saqlap, oylap júrdi[+]. 20Shopanlar ózlerine aytılǵanlardıń hámmesin esitip-kórgenleri ushın Qudaydı alǵıslap, maqtaw aytıp, qaytıp ketti.

21Aradan segiz kún ótip, Náresteni súnnet etkende, Onıń atın Iysa dep qoydı. Máriyam hámiledar bolmasınan burın, perishte Oǵan usı attı bergen edi[+].


Shimon hám Annanıń Iysa menen ushırasıwı

22Muwsanıń Nızamı boyınsha tazalanıw kúnleri tamam bolǵanda[*], Yusup penen Máriyam Iysanı Jaratqan Iyege arnaw ushın, Onı Erusalimge[†] alıp keldi[+]. 23Óytkeni Jaratqan Iyeniń Nızamında: «Qarınnan birinshi shıqqan hár bir ul Jaratqan Iyege arnalsın»[*], – dep jazılǵan[+]. 24Jáne Jaratqan Iyeniń Nızamında aytılǵanday, olar «jup qumırı yamasa eki jas kepterdi»[*] qurban etpekshi boldı[+].

25Sol waqıtta Erusalimde Shimon atlı bir adam bar edi. Ol haq hám dinshil adam bolıp, Izraildıń[†] táselle tabıwın intizarlıq penen kútip júr edi. Muxaddes Ruwx[†] oǵan yar edi[+]. 26Jaratqan Iye[†] jibergen Masiyxtı kórmegenshe ólmeytuǵının oǵan Muxaddes Ruwx aldın ala aytqan edi. 27Shimon Muxaddes Ruwxtıń basqarıwında Ibadatxanaǵa[†] keldi. Iysanıń ata-anası Muxaddes[†] Nızam boyınsha tiyisli úrp-ádetlerdi orınlaw ushın Onı Ibadatxanaǵa alıp kelgende, 28Shimon Onı qolına alıp, Qudaydı alǵıslap bılay dedi:

29«O, Qúdiretli Iyem, Óziń aytqanıńday,
Endi qulıńdı bul dúnyadan tınıshlıq penen jibereseń.
30-31Sebebi kózlerim Seniń hámme xalıqlar ushın,
Tayarlap qoyǵan qutqarıwıńdı kórdi[+].
32Ol basqa milletlerdiń kózin ashatuǵın nur bolıp,
Seniń xalqıń Izrailǵa dańq keltiredi».

33Náresteniń ata-anası Ol tuwralı aytılǵan sózlerge tań qalıstı. 34Shimon olarǵa pátiyasın berip, Onıń anası Máriyamǵa:

– Mine, bul Náreste Izrailda kóp adamlardıń qulawına hám qayta tikleniwine sebepshi boladı. Ol Iyemizdiń belgisi bolıp, Ol sebepli kóp talas-tartıslar kelip shıǵadı. 35Sonda kóp adamlardıń júrekleriniń túpkirindegi oy-qıyalları áshkara bolıp, al seniń kewlińe hásiret qılıshı suǵıladı, – dedi[+].

36Sol jerde Asher urıwınan shıqqan Panueldiń qızı Anna atlı, júdá qartayǵan bir payǵambar[†] hayal da bar edi. Ol turmısqa shıqqannan soń, kúyewi menen jeti jıl jasadı. 37Sońınan seksen tórt jasına deyin jesir bolıp, Ibadatxanadan shıqpay oraza tutıp hám duwa etip, kúni-túni Qudayǵa sıyınatuǵın edi[+]. 38Sol waqıtta ol da jaqınlap kelip, Qudayǵa shúkirlik bildirdi hám Erusalimniń qutqarılıw kúnin kútkenlerdiń hámmesine Náreste haqqında aytıp berdi. 39Yusup penen Máriyam Jaratqan Iyeniń Nızamı boyınsha barlıq tiyisli nárselerdi orınlap bolǵannan soń, Galiladaǵı óz qalası Nasıraǵa qaytıp keldi[+]. 40Náreste ósip, kúsh penen aqıl-danalıqqa tolısıp bardı hám Qudaydıń miyrimi Onıń ústinde edi.


Iysanıń balalıǵı

41Iysanıń ata-anası hár jılı Qutqarılıw bayramında[*] Erusalimge baratuǵın edi[+]. 42Iysa on eki jasqa tolǵanda, olar ádettegidey Erusalimge bayramlawǵa keldi. 43Bayram kúnleri tamam bolǵannan soń, olar úyine qaray jolǵa shıqtı, al jas óspirim Iysa Erusalimde qalıp qoyǵan edi. Biraq bunı ata-anası bilmedi[+]. 44Olar Iysanı basqalar menen kiyatır dep oylap, bir kúnlik joldı basıp ótkennen soń, Onı aǵayinleri menen tanıslarınıń arasınan izledi. 45Tappaǵannan keyin, Onı izlep Erusalimge qaytıp bardı. 46Úsh kúnnen soń, olar Iysanı Ibadatxanadan taptı. Ol diniy muǵallimlerdiń[†] ortasında olardıń sózlerin tıńlap, sorawlar berip otırǵan edi. 47Tıńlap otırǵanlardıń hámmesi Onıń aqılına hám bergen juwaplarına hayran qalıstı. 48Ata-anası Iysanı kórip, ań-tań boldı hám anası Oǵan:

– Balam, bul ne qılǵanıń? Ákeń menen ekewimiz qattı qayǵırıp, Seni izledik, – dedi.

49Iysa olarǵa:

– Meni izlewdiń ne keregi bar edi? Ákemniń úyinde bolıwım kerek ekenin bilmedińiz be? – dedi.

50Biraq olar Iysanıń aytqan sózlerin túsinbedi[+].

51Iysa olar menen birge Nasıra qalasına qaytıp kelip, olardıń tilin alıp júrdi. Al Onıń anası bolǵan waqıyalardıń hámmesin kewlinde saqladı[+]. 52Iysanıń jası da, aqıl-danalıǵı da ósip, Qudaydıń hám adamlardıń súyispenshiligine bólenip bardı[+].

#### 3


Shomıldırıwshı Yaqıyanıń wazı


(Mat 3:1-12; Mrk 1:1-8; Yuxn 1:19-28)

1[•]Rim imperatorı Tiberiustıń húkimdarlıǵınıń on besinshi jılında Yahudiya[†] úlkesinde Pontiy Pilat hákimlik qıldı. Galilanı Hirod, Itureya hám Traxonit úlkelerin onıń inisi Filip, Abilena úlkesin Lisaniyas basqardı[+]. 2Al Xanna menen Kayafa bas ruwxaniy[†] edi. Sonda shól dalada jasap atırǵan Zexariyanıń ulı Yaqıyaǵa Qudaydıń sózi tústi[+]. 3Yaqıya Iordan átirapındaǵı barlıq úlkelerdi aralap, adamlarǵa gúnalarınıń keshiriliwi ushın táwbege keliwdi hám suwǵa shomıldırılıwdı[*] járiyalap júrdi. 4Bul Iyshaya payǵambardıń[†] kitabında jazılǵan mına sózlerge tuwrı keledi:

«Shól dalada baqırǵan bir dawıs esitiledi:
Iyemizge jol tayarlańlar,
Onıń júretuǵın jolların dúzetińler!
5Barlıq oypatlıqlar toltırılsın,
Taw-tóbeler páske shóksin,
Qıysıq jollar dúzetilsin,
Budır jerler tegislensin.
6Sonda pútkil adamzat Qudaydıń qutqaratuǵının kóredi»[*][+].

7Yaqıya shomıldırılıwǵa kelgen alamanǵa bılay dedi:

– Háy, uwlı jılanlardıń tuqımları! Keleshektegi qáhárli jazadan qutılıwdı sizlerge kim úyretti[+]? 8Eger sizler táwbe etken bolsańlar, buǵan ılayıq jemis berińler! Jáne: «Ata tegimiz Ibrayım ata-ǵo», – dep ishlerińizden oylamańlar. Sizlerge aytatuǵınım: Quday[†] Ibrayımǵa mına taslardan da urpaq jasap bere aladı[+]. 9Tereklerdiń tamırında házirdiń ózinde-aq balta jatır. Jaqsı miywe bermeytuǵın hár bir terek shabılıp, otqa taslanadı[+].

10Sonda xalıq onnan:

– Olay bolsa, bizler ne islewimiz kerek? – dep soradı[+].

11Yaqıya olarǵa:

– Kimniń eki kiyimi bolsa, birewin kiyimi joqqa bersin. Kimniń awqatı bolsa, ol da solay islesin, – dep juwap berdi[+].

12Salıqshılar da shomıldırılıw ushın kelip, Yaqıyadan:

– Ustaz, bizler ne islewimiz kerek? – dep soradı.

13Yaqıya olarǵa:

– Belgilengeninen artıq talap etpeńler, – dedi.

14Áskerler de onnan:

– Al bizler ne islewimiz kerek? – dep soradı.

Yaqıya olarǵa:

– Hesh kimdi tonamańlar, hesh kimge jala jappańlar, óz is haqıńızǵa qanaat etińler, – dedi[+].

15Úmit etip kútip turǵan xalıqtıń hámmesi Yaqıya tuwralı ishlerinen:

– Bul Masiyx[†] emes pe eken? – dep oyladı[+].

16Yaqıya hámmesine juwap berip:

– Men sizlerdi suw menen shomıldıraman, biraq mennen keyin qúdiretli Birew kiyatır. Men Onıń ayaq kiyiminiń bawın sheshiwge de ılayıqlı emespen. Ol sizlerdi Muxaddes Ruwx[†] hám ot penen shomıldıradı[+]. 17Onıń jabası qolında. Ol Óz qırmanın tazalap, biydayın ǵállexanasına jıynaydı, al sabanın sónbes otqa jandıradı, – dedi[+].

18Yaqıya xalıqqa basqa da kóp eskertiwler berip, Xosh Xabardı[†] járiyalap júrdi. 19Úlke húkimdarı Hirod óz inisiniń hayalı Hirodiyaǵa úylengenligi sebepli hám basqa da barlıq jaman isleri ushın, Yaqıya tárepinen áshkara etilgen edi. 20Hirod Yaqıyanı qamatıp taslap, óziniń burınǵı islegen jamanlıqlarına jáne bir jamanlıq qostı[+].


Iysanıń shomıldırılıwı


(Mat 3:13-17; Mrk 1:9-11)

21[•]Pútkil xalıq shomıldırılǵanda, Iysa da shomıldırıldı. Ol duwa etkende aspan ashılıp,[+] 22Muxaddes Ruwx kepter pishininde Onıń ústine tústi. Sonda aspannan:

– Sen – Meniń súyikli Ulımsań, Men Saǵan ırzaman![*] – degen saza esitildi[+].


Iysanıń shejiresi


(Mat 1:1-17)

23[•]Iysa Óz xızmetin baslaǵanda otızlar shamasında edi. Adamlar Onı Yusuptiń ulı sıpatında tanıytuǵın edi. Al Yusup Eliy ulı,[+] 24Eliy Mattat ulı, Mattat Lebiy ulı, Lebiy Malkiy ulı, Malkiy Yannay ulı, Yannay Yusup ulı, 25Yusup Mattatiya ulı, Mattatiya Amos ulı, Amos Naxum ulı, Naxum Hesliy ulı, Hesliy Naggay ulı, Naggay 26Maxat ulı, Maxat Mattatiya ulı, Mattatiya Shimey ulı, Shimey Yusex ulı, Yusex Yuda ulı, 27Yuda Yuxanan ulı, Yuxanan Resha ulı, Resha Zerubbabel ulı, Zerubbabel Shealtiel ulı, Shealtiel Neriy ulı,[+] 28Neriy Malkiy ulı, Malkiy Addiy ulı, Addiy Qosam ulı, Qosam Elmadam ulı, Elmadam Er ulı, 29Er Eshua ulı, Eshua Eliezer ulı, Eliezer Iorım ulı, Iorım Mattat ulı, Mattat Lebiy ulı, 30Lebiy Shimon ulı, Shimon Yahuda[†] ulı, Yahuda Yusup ulı, Yusup Ionam ulı, Ionam Elyakim ulı, 31Elyakim Melea ulı, Melea Menna ulı, Menna Mattata ulı, Mattata Natan ulı, Natan Dawıt ulı,[+] 32Dawıt Ishay ulı, Ishay Obid ulı, Obid Boaz ulı, Boaz Sala ulı, Sala Naxshon ulı,[+] 33Naxshon Amminadab ulı, Amminadab Ram ulı, Ram Xesron ulı, Xesron Peres ulı, Peres Yahuda ulı,[+] 34Yahuda Yaqıp[†] ulı, Yaqıp Ísaq ulı, Ísaq Ibrayım ulı, Ibrayım Terax ulı, Terax Naxor ulı,[+] 35Naxor Serug ulı, Serug Reu ulı, Reu Peleg ulı, Peleg Eber ulı, Eber Sala ulı, 36Sala Kenan ulı, Kenan Arpaxshad ulı, Arpaxshad Sam ulı, Sam Nux ulı, Nux Lamex ulı, 37Lamex Metushelax ulı, Metushelax Enox ulı, Enox Ered ulı, Ered Mahalalel ulı, Mahalalel Kenan ulı, 38Kenan Enosh ulı, Enosh Shet ulı, Shet Adam-ata ulı,[†] al Adam-ata Quday ulı[+].

#### 4


Iysanıń sınalıwı


(Mat 4:1-11; Mrk 1:12-13)

1[•]Iysa Muxaddes Ruwxqa[†] tolıp, Iordan dáryasınan qaytıp kelgende, Ruwx Onı shól dalaǵa alıp bardı. 2Sol jerde shaytan[†] Onı qırıq kún sınadı. Ol bul kúnleri hesh nárse jemedi. Sol kúnler ótkennen soń, aqırı ash boldı[+].

3Sonda shaytan Iysaǵa:

– Eger Sen Qudaydıń Ulı[†] bolsań, mına tasqa buyır, ol nanǵa aylansın, – dedi.

4Iysa oǵan juwap berip:

– «Adam tek ǵana nan menen jasamaydı»[*] [*], – dep Muxaddes[†] Jazıwda aytılǵan, – dedi[+].

5Sonda shaytan Iysanı bir biyik jerge shıǵardı da, Oǵan bir demde dúnyanıń barlıq patshalıqların kórsetip, 6Oǵan:

– Men usı mámleketlerdiń pútkil biyligin hám olardıń sán-saltanatların Saǵan beremen. Óytkeni olar maǵan berilgen, olardı qálegen adamıma beremen[+]. 7Eger maǵan tabınsań, hámmesi Seniki boladı, – dedi.

8Iysa oǵan juwap berip:

– Muxaddes Jazıwda: «Qudayıń Jaratqan Iyege[†] sıyınıp, tek Oǵan xızmet et»[*] [*], – dep aytılǵan, – dedi[+].

9Sońınan shaytan Iysanı Erusalimge[†] aparıp, Ibadatxananıń[†] tóbesine turǵızıp qoydı da, Oǵan:

– Eger Sen Qudaydıń Ulı bolsań, Ózińdi bul jerden tómenge tasla, 10sebebi bılay dep jazılǵan: «Ol perishtelerine[†] Seni saqlap qalıwǵa buyrıq beredi[+]. 11Ayaǵıńdı tasqa urıp almawıń ushın, olar Seni qollarında alıp júredi»[*], – dedi.

12Iysa shaytanǵa:

– «Qudayıń Jaratqan Iyeni sınama!»[*], – dep aytılǵan, – dedi[+].

13Shaytan hámme sınawların tamamlaǵannan keyin, waqıtsha Iysanıń qasınan ketti.


Iysanıń Galiladaǵı wazı


(Mat 4:12-17; Mrk 1:14-15)

14[•]Muxaddes Ruwxtıń kúshine tolǵan Iysa Galilaǵa qaytıp keldi hám Ol tuwralı xabar pútkil dógerekke tarqadı. 15Iysa olardıń májilisxanalarında[†] tálim berdi hám Ol hámme adamlar tárepinen alǵıslandı[+].


Nasıralılardıń Iysanı qabıl almawı


(Mat 13:53-58; Mrk 6:1-6)

16Iysa Ózi ósken Nasıra qalasına kelip, Óz ádeti boyınsha Shabbat kúni[†] májilisxanaǵa kirdi. Iysa oqıw ushın ornınan turǵanda,[+] 17Oǵan Iyshaya payǵambardıń[†] kitabı berildi. Ol kitaptı ashıp, mına sózler jazılǵan jerdi taptı:

18-19«Jaratqan Iyeniń Ruwxı Meniń ústimde.
Ol Meni jarlılarǵa Xosh Xabar[†] járiyalaw ushın mayladı[*].[*]
Ol Meni tutqınlardıń azat bolatuǵının,
Soqırlardıń kóretuǵının xabarlawǵa,
Azap shekkenlerdiń erkinlikke shıǵıwı ushın hám
Jaratqan Iyeniń miyrimlilik jılın járiyalaw ushın jiberdi»[*][+].

20Sońınan Iysa kitaptı jawdı da, onı xızmetkerge berip, ornına otırdı. Májilisxanadaǵı hámme adamlar Oǵan tigilip qaldı. 21Iysa olarǵa sóyley baslap:

– Usı Muxaddes Jazıwlar búgin, sizler esitken waqıtta orınlandı, – dedi.

22Hámme Iysanı maqtadı hám Onıń awzınan shıqqan jaǵımlı sózlerge hayran qalısıp:

– Bul – Yusuptiń balası emes pe? – desti.

23Iysa olarǵa bılay dedi:

– Sizler, álbette, Maǵan: «Shıpaker, ózińdi óziń emle», – degen naqıldı aytıp, «Bizler Kaparnahumda islegen isleriń haqqında esittik. Bul jerde, Óz ana jurtıńda da solardı isle!» – demekshisizler[+]. 24Iysa dawam etip: – Sizlerge shının aytaman: hesh bir payǵambar óz watanında qabıl alınbaydı[+]. 25Sizlerge haqıyqatın aytaman: Iliyas payǵambardıń zamanında úsh jıl, altı ay aspan jawılıp, jawın bolmay, elde awır asharshılıq bolǵanda, Izrail[†] elinde kóp jesir hayallar bar edi[+]. 26Biraq Iliyas olardıń hesh birewine jiberilmey, tek Sidon[†] eliniń Sarafat qalasındaǵı bir jesir hayalǵa jiberilgen edi[*][+]. 27Sol sıyaqlı, Elisha payǵambardıń zamanında da Izrailda teri keselligine shalınǵanlar kóp edi. Biraq, tek siriyalı Naamannan basqa hesh kim awırıwınan jazılǵan joq[*], – dedi[+].

28Bunı esitken májilisxanadaǵılardıń barlıǵı qattı ashıwǵa mindi. 29Orınlarınan turıp, Iysanı qaladan quwıp shıǵardı da, Onı tik jardan taslap jiberiw ushın, sol qala qurılǵan tawdıń basına alıp bardı. 30Biraq Iysa olardıń arasınan ótip, Óz jolına tústi[+].


Iysanıń jindi quwıp shıǵarıwı


(Mrk 1:21-28)

31[•]Iysa Galiladaǵı Kaparnahum qalasına keldi hám Shabbat kúni xalıqqa tálim berdi[+]. 32Xalıq Iysanıń tálimine tań qaldı, sebebi Onıń sózinde biylik bar edi[+].

33Májilisxanada jinge shalınǵan, jawız ruwxlı[†] bir adam bar edi. Ol bálent dawıs penen baqırıp:

34– O, nasıralı Iysa! Bizler menen ne jumısıń bar? Sen bizlerdi joq etiwge keldiń be? Seniń kim ekenińdi bilemen, Sen – Qudaydıń Muxaddesiseń! – dedi[+].

35Iysa oǵan keyip:

– Únińdi óshir de, onnan shıǵıp ket! – dedi.

Sonda jin[†] hámmeniń kóz aldında adamdı jerge qulattı da, hesh zıyan tiygizbey, onnan shıǵıp ketti[+].

36Hámme tań qalısıp, bir-birine:

– Bul ne gáp? Ol jawız ruwxlarǵa biylik hám qúdiret penen buyrıq bergende, olar shıǵıp ketedi, – desti.

37Solay etip, Iysa tuwralı xabar sol úlkedegi barlıq jerlerge jayıldı.


Iysanıń kóp adamlarǵa shıpa beriwi


(Mat 8:14-17; Mrk 1:29-34)

38[•]Iysa májilisxanadan shıǵıp, Shimonnıń úyine bardı. Shimonnıń qáyin enesiniń qattı ıssılıǵı kóterilip, awırıp jatırǵan edi. Olar Iysadan onı kóriwdi ótinish etti[+]. 39Iysa hayaldıń bas ushında turıp ıssılıqqa tıyım salǵanda, hayaldıń ıssılıǵı tústi. Hayal dárriw ornınan turıp, olarǵa xızmet etti.

40Quyash batarda hámme hár túrli keselliklerge shalınǵan adamların Iysaǵa alıp keldi. Iysa olardıń hár biriniń ústine qolın qoyıp, shıpa berdi. 41Kóp adamlardan jinler shıǵıp baratırıp: «Sen – Qudaydıń Ulısań!» – dep baqıratuǵın edi. Biraq Iysa olarǵa keyip, sóylewge tıyım saldı. Óytkeni olar Onıń Masiyx[†] ekenin biletuǵın edi[+].


Iysanıń májilisxanalarda waz aytıwı

42[•]Tań atqanda Iysa úyden shıǵıp, awlaq jerge ketti. Xalıq Onı izlep qasına keldi hám ózlerin taslap ketpewi ushın, Onı alıp qalmaqshı boldı[+]. 43Biraq Iysa olarǵa:

– Qudaydıń Patshalıǵı[†] tuwralı Xosh Xabardı basqa qalalarda da járiyalawım kerek, sebebi Men sol ushın jiberilgenmen, – dedi[+].

44Solay etip, Iysa Yahudiyadaǵı[†] májilisxanalarda waz aytıp júrdi.

#### 5


Iysanıń dáslepki shákirtleri


(Mat 4:18-22; Mrk 1:16-20)

1[•]Bir kúni Iysa Gennesaret kóliniń jaǵasında turǵanda, xalıq Qudaydıń sózin esitiw ushın Onıń janında tıǵılısıp turdı[+]. 2Sonda Iysa kóldiń jaǵasında turǵan eki qayıqtı kórdi. Al balıqshılar qayıqtan túsip, awların juwıp atırǵan edi. 3Qayıqlardıń biri Shimonǵa tiyisli edi. Iysa oǵan minip, Shimonnan jaǵadan biraz armanıraq júzip barıwın ótindi de, qayıqta otırıp, xalıqqa tálim bere basladı.

4Sózin tamamlaǵannan soń, Shimonǵa:

– Tereńirek jerge júzip barıp, balıqqa aw sal, – dedi[+].

5Shimon Oǵan juwap berip:

– Ustaz! Bizler túni menen miynet etip, hesh nárse tuta almadıq. Biraq, Seniń sóziń boyınsha aw salaman, – dedi.

6Olar usılay islegende, kóp balıq tutqanlıǵı sonshelli, hátte, awları da jırtıla basladı. 7Sonda olar basqa qayıqtaǵı sheriklerine belgi berip, járdemlesiwge shaqırdı. Joldasları kelip, eki qayıqtı da suwǵa batar dárejede balıqqa toltırdı.

8Bunı kórgen Shimon Petr Iysanıń ayaǵına jıǵılıp:

– Iyem[†]! Meniń qasımnan ket, óytkeni men gúnakar adamman, – dedi[+].

9Sebebi ózleriniń bunshama kóp balıq awlaǵanına ózi de, qasındaǵılar da hayran qalǵan edi. 10Shimonnıń sherikleri bolǵan Zebedeydiń ulları Yaqıp[†] penen Yuxan da usınday awhalda edi. Iysa Shimonǵa:

– Qorqpa, bunnan bılay adamlardı awlaytuǵın awshı[*] bolasań, – dedi[+].

11Sonda olar qayıqların jaǵaǵa shıǵardı da, hámmesin qaldırıp, Iysanıń izine erdi.


Iysanıń teri keselligine shalınǵan adamǵa shıpa beriwi


(Mat 8:1-4; Mrk 1:40-45)

12[•]Iysa bir qalada bolǵanda, teri keselligi pútkil denesin qaplaǵan bir adam keldi. Ol Iysanı kórip, ayaǵına jıǵıldı da:

– Iyem! Eger Sen qáleseń, meni kesellikten tazalay alasań, – dep jalındı[+].

13Iysa qolın sozıp, oǵan tiygizdi de:

– Qáleymen, tazalan! – dedi.

Ol sol waqıtta-aq teri keselliginen tazalandı.

14Iysa oǵan:

– Bunı hesh kimge aytpa! Tek ruwxaniyge[†] barıp, ózińdi kórset te, teri keselliginen tazalanǵanıńdı adamlarǵa dálillew ushın, Muwsa buyırǵan qurbanlıqtı[†] ber[*], – dep buyırdı[+].

15Biraq Iysa haqqında xabar burınǵıdan da kóbirek jayıldı. Kóp xalıq Onı tıńlap, awırıwlarına shıpa alıw ushın, Onıń aldına aǵıp kele berdi. 16Al Iysa awlaq jerge barıp, duwa etetuǵın edi[+].


Iysanıń láń adamǵa shıpa beriwi


(Mat 9:1-8; Mrk 2:1-12)

17[•]Bir kúni Iysa tálim berip otırǵanda, Galila menen Yahudiyanıń[†] barlıq awıllarınan hám Erusalimnen[†] kelgen pariseyler[†][*] menen diniy muǵallimler[†] Onıń qasında edi. Al Iysada awırıwlarǵa shıpa beriwshi Jaratqan Iyeniń[†] qúdireti bar edi[+]. 18Sonda birewler láń bolǵan adamdı tósegi menen kóterip alıp keldi. Olar Iysanıń aldına onı qoyıw ushın, úyge kirgiziwge tırıstı. 19Adamlardıń kópliginen alıp kire almaǵan olar tamnıń basına shıqtı. Tamnıń basın ashtı da, láń adamdı tósegi menen ortaǵa, Iysanıń aldına túsirdi. 20Iysa olardıń isenimin kórip:

– Dostım, seniń gúnalarıń keshirildi, – dedi[+].

21Diniy muǵallimler menen pariseyler: «Qudayǵa til tiygizip turǵan Bul kim? Gúnalardı jalǵız Qudaydan basqa kim keshire aladı?» – dep ishlerinen oylay basladı[+].

22Iysa olardıń ne oylaǵanın bilip, olarǵa:

– Ishlerińizden nege bunday nárselerdi oylap tursızlar? 23Qaysısın aytıw ańsatıraq: «Gúnalarıń keshirildi», – dew me yamasa: «Ornıńnan turıp, júre ber», – dew me? 24Biraq, Adam Ulınıń[†][*] jer betinde gúnalardı keshiriwge biyligi bar ekenin bilip qoyıńlar, – dep juwap berdi de, láń adamǵa: – Saǵan aytaman: ornıńnan turıp, tósegińdi al da, úyińe bar! – dedi.

25Sonda láń adam hámmeniń kóz aldında dárhal ornınan turıp, ózi jatqan tósegin aldı da, Qudaydı alǵıslap úyine qayttı. 26Hámme qattı tań qalısıp, Qudayǵa maqtawlar ayttı. Olar qorqınıshqa tolıp:

– Bizler búgin tań qalarlıq isler kórdik, – desti.


Iysanıń Lebiydi shaqırıwı


(Mat 9:9-13; Mrk 2:13-17)

27[•]Sonnan keyin, Iysa sol jerden shıǵıp, salıq keńsesinde otırǵan Lebiy[*] atlı salıqshını kórdi de, oǵan:

– Izime er! – dedi.

28Ol ornınan turdı da, hámme nársesin qaldırıp, Iysanıń izine erdi.

29Lebiy óz úyinde Iysa ushın úlken zıyapat berdi. Olar menen birge kóplegen salıqshılar hám basqa da adamlar dasturxanlas boldı[+]. 30Pariseyler menen diniy muǵallimler Iysanıń shákirtlerine narazılıq bildirip:

– Sizler nege salıqshılar hám gúnakarlar menen birge iship-jep otırsızlar? – dedi[+].

31Iysa olarǵa juwap berip:

– Shıpakerge deni sawlar emes, al awırıwlar mútáj. 32Men haq adamlardı emes, al gúnakarlardı táwbege shaqırıwǵa keldim, – dedi[+].


Oraza haqqında soraw


(Mat 9:14-17; Mrk 2:18-22)

33[•]Olar Iysaǵa:

– Yaqıyanıń shákirtleri jiyi-jiyi oraza tutıp, duwa etedi. Pariseylerdiń shákirtleri de solay isleydi. Al Seniń shákirtleriń iship-jep júripti, – dedi[+].

34Iysa olarǵa:

– Kúyew ózleri menen birge bolǵanda, toyǵa kelgenlerdi oraza tutıwǵa[†] májbúr ete alasızlar ma[+]? 35Biraq, olardan kúyew tartıp alıp ketiletuǵın kúnler keledi, olar sonda, sol kúnleri oraza tutadı, – dedi[+].

36Iysa olarǵa jáne bir tımsal aytıp, bılay dedi:

– Hesh kim jańa kiyimnen jırtıp alıp, eski kiyimge jamaw salmaydı. Olay etse, jańa kiyim de jırtılıp qaladı, jańa jamaw da eski kiyimge úylespeydi. 37Hesh kim jańa sharaptı da eski meske quymaydı. Olay etse, jańa sharap mesti jarıp aǵıp ketedi, mes te búlinedi. 38Jańa sharaptı jańa meske quyıw kerek[*]. 39Hesh kim eski sharaptı iship kórip, jańasın qálemeydi: óytkeni «eskisi jaqsıraq», – deydi.

#### 6


Shabbat kúni haqqında tartıs


(Mat 12:1-8; Mrk 2:23-28; 3:1-6)

1[•]Bir Shabbat kúni[†] Iysa biyday atızınıń arası menen ótip baratırǵanda, Onıń shákirtleri biyday masaqların úzip alıp, alaqanları menen uwqalap jey basladı[+]. 2Geypara pariseyler[†] olarǵa:

– Sizler nege Shabbat kúninde islewge bolmaytuǵın isti[*] islep atırsızlar? – dedi[+].

3Iysa olarǵa juwap berip:

– Ózi de, qasındaǵılar da ash bolǵanda Dawıttıń ne islegenin sizler oqımaǵansızlar ma[+]? 4Ol Qudaydıń Úyine[†] kirip, tek ruwxaniylerge[†] ǵana jewge bolatuǵın, usınılǵan nanlardı[†] ózi de jegen, qasındaǵılarǵa da bergen emes pe? – dedi[+].

5Jáne olarǵa:

– Adam Ulı[†] Shabbat kúniniń de iyesi, – dedi.

6Iysa basqa bir Shabbat kúni májilisxanaǵa[†] kirip, tálim bere basladı. Sol jerde oń qolı láń bir adam bar edi[+]. 7Diniy muǵallimler[†] menen pariseyler Iysadan ayıp tabıw ushın, Shabbat kúni awırıwlarǵa shıpa bermes pe eken dep, Onı ańlıdı[+]. 8Biraq Iysa olardıń usı oyın bilip, qolı láń adamǵa:

– Ornıńnan turıp, ortaǵa shıq, – dedi.

Ol ornınan turıp, ortaǵa shıqtı.

9Sonda Iysa olarǵa:

– Sizlerge bir soraw bereyin: nızam boyınsha Shabbat kúni ne islegen durıs: jaqsılıq pa yamasa jamanlıq pa? Adamnıń janın qutqarıw[†] ma yamasa nabıt qılıw ma? – dedi[*][+].

10Iysa átirapındaǵılardıń hámmesine qarap shıqtı da, qolı láń adamǵa:

– Qolıńdı soz, – dedi.

Ol solay islegende, qolı burınǵıday sap-saw bolıp qaldı[+].

11Sonda olar qattı ashıwǵa minip, Iysaǵa ne islew kerek ekenin óz ara keńese basladı.


Iysanıń on eki elshisin tańlawı


(Mat 10:1-4; Mrk 3:13-19)

12[•]Sol kúnleri Iysa duwa etiw ushın tawǵa shıqtı hám túndi Qudayǵa duwa etiw menen ótkizdi. 13Tań atqanda, Óz shákirtlerin janına shaqırıp alıp, arasınan on ekisin tańlap aldı da, olardı «elshiler»[†] dep atadı. 14Olar: Iysa Petr dep ataǵan Shimon hám onıń inisi Andrey, Yaqıp[†] penen Yuxan, Filip penen Bartolomey,[+] 15Matta[*] menen Tomas, Alpeydiń ulı Yaqıp penen watansúyer dep atalǵan Shimon,[+] 16Yaqıptıń ulı Yahuda[†] hám keyin Iysaǵa satqınlıq islegen Yahuda Isqariot[+].


Iysanıń tálimatı hám shıpa beriwi


(Mat 4:23-25)

17[•]Iysa olar menen birge tawdan tómen túsip, bir tegislik jerge kelip turdı. Sol jerde Onıń kóplegen shákirtleri, pútkil Yahudiya[†] hám Erusalimnen,[†] Tir[†] hám Sidondaǵı[†] úlken teńiz jaǵasınan kelgen kóp xalıq bar edi. 18Olar Iysanı tıńlawǵa hám óz keselliklerine shıpa tabıwǵa kelgen edi. Jawız ruwxlardan[†] azap shekken adamlar da kelip, shıpa taptı. 19Pútkil xalıq Iysaǵa qol tiygiziwge tırısatuǵın edi. Sebebi Onnan kúsh shıǵıp, hámmege shıpa beretuǵın edi[+].


Baxıtlılar hám baxıtsızlar


(Mat 5:1-12)

20Iysa shákirtlerine qarap bılay dedi:

– Jarlılar, sizler baxıtlısızlar!
Sebebi Qudaydıń Patshalıǵı[†] sizlerdiki[+].
21Házir ash bolıp júrgenler, sizler baxıtlısızlar!
Sebebi toq bolasızlar.
Házir jılap júrgenler, sizler baxıtlısızlar!
Sebebi quwanıp kúlesizler[+].

22Adamlar sizlerdi Adam Ulı ushın jek kórse, aralarınan shetletse, xorlap, atlarıńızǵa daq túsirse, sizler baxıtlısızlar![+] 23Sol kúni quwanıp, shadlıqqa bólenińler! Óytkeni sizlerdiń aspandaǵı sıyıńız úlken. Olardıń ata-babaları da payǵambarlarǵa[†] usılay islegen[+].

24Biraq, háy baylar, sizler hásiret shegesizler!

Sebebi sizler óz házligińizdi álle qashan alıp boldıńlar[+].
25Házir toq bolǵanlar, sizler hásiret shegesizler!
Sebebi sizler ash qalasızlar.
Házir quwanıp kúlip atırǵanlar, sizler hásiret shegesizler!
Sebebi sizler ókirip jılaysızlar[+].
26Hámme sizlerdi maqtasa, sizler hásiret shegesizler!
Sebebi olardıń ata-babaları jalǵan payǵambarlarǵa usılay islegen[+].


Dushpanlarıńızdı súyińler!


(Mat 5:38-48; 7:12)

27[•]– Biraq, Meni tıńlap otırǵan sizlerge aytatuǵınım:

Dushpanlarıńızdı súyińler,
Ózlerińizdi jek kóretuǵınlarǵa jaqsılıq isleńler.
28Sizlerdi ǵarǵaytuǵınlarǵa jaqsı tilek tileńler,
Qapa qılatuǵınlar ushın duwa etińler[+].
29Betińniń bir jaǵına urǵanǵa ekinshi betińdi de tut.
Shapanıńdı tartıp alǵanǵa kóylegińdi de alıwǵa ruxsat et![+]
30Sennen soraǵan hár bir adamǵa ber,
Senikin alǵannan qaytarıp beriwdi talap qılma![+]
31Adamlardıń ózlerińizge ne islewin qáleseńler,
Sizler de olarǵa sonı isleńler![+]

32Eger sizler ózlerińizdi súygenlerdi ǵana súyseńler, bul ushın qanday alǵıs alasızlar? Gúnakarlar da ózlerin súygenlerdi súyedi. 33Eger ózlerińizge jaqsılıq islegenlerge ǵana jaqsılıq isleseńler, bul ushın qanday alǵıs alasızlar? Gúnakarlar da usılay isleydi. 34Eger sizler qaytarıp alıwdan úmit etip, qarız berseńler, bul ushın qanday alǵıs alasızlar? Gúnakarlar da qansha qarız berse, sonsha qaytarıp alıw ushın, gúnakarlarǵa qarız beredi. 35Biraq sizler dushpanlarıńızdı súyińler. Jaqsılıq qılıp, hesh nárse dámetpey, qarız berińler. Sonda sizler úlken sıylıq alıp, Quday Taalanıń[†] balaları bolasızlar. Óytkeni Ol jaqsılıqtı bilmeytuǵınlarǵa da, jaman adamlarǵa da miyrimli[+]. 36Solay etip, Ákeńiz miyrim[†]-shápáátli bolǵanı sıyaqlı, sizler de miyrim-shápáátli bolıńlar[+].


Basqalardı húkim etpeńler!


(Mat 7:16-20; 12:33-35)

37[•]– Basqalardı húkim etpeńler, sonda sizler de húkim etilmeysiz. Ayıplamańlar, sonda sizler de ayıplanbaysız. Keshirińler, sonda sizler de keshirilesiz[+]. 38Berińler, sonda sizlerge de beriledi. Basıp, silkitip toltırılǵan, tasıp tógilgen mólsher menen eteklerińizge salıp beriledi. Sizler qanday ólshem menen ólshep berseńler, ózlerińizge de sonday ólshem menen ólshep beriledi[+].

39Iysa olarǵa jáne bir tımsal ayttı:

– Soqırdı soqır jetelep júre ala ma? Ekewi de bir shuqırǵa qulap túspey me[+]? 40Shákirt ustazınan ullı emes. Biraq hár bir adam bilimin jetilistirgennen keyin, óz ustazınday boladı[+]. 41Sen nege tuwısqanıńnıń kózindegi shópti kórip turıp, óz kózińdegi qadanı sezbeyseń? 42Óz kózińdegi qadanı kórmey turıp, qalay: «Tuwısqanım, qáne, kózińdegi shópti alıp taslayın», – dep tuwısqanıńa ayta alasań? Háy, eki júzli! Dáslep óz kózińdegi qadanı alıp tasla, sonda anıq kórip, tuwısqanıńnıń kózindegi shópti alıp taslay alasań.


Terek miywesinen biliner


(Mat 7:17-20; 12:33-35)

43[•]– Jaman miywe beretuǵın jaqsı terek hám jaqsı miywe beretuǵın jaman terek joq. 44Hár bir terek miywesinen bilinedi: hesh kim sheńgelden ánjir jıynamaydı, tikenlikten júzim termeydi. 45Jaqsı adam kewlindegi jaqsı ǵáziynesinen jaqsılıq shıǵaradı, al jaman adam kewlindegi jaman ǵáziynesinen jamanlıq shıǵaradı. Adamnıń kewli nege tolıp tassa, awzınan sol shıǵadı[+].

46[•]Nege sizler Meni: «Iyem[†], Iyem» dep shaqırıp, aytqanlarımdı qılmaysızlar[+]? 47Maǵan kelip, sózlerimdi tıńlap, olardı orınlaytuǵın adamnıń kimge uqsaytuǵının sizlerge aytayın: 48ol – jerdi tereń etip qazıp, tiykarın jartas[†] ústine qalap, úy salǵan adamǵa uqsaydı. Sel tasıp, sol úydi soqqılaǵanda, úy bekkem salınǵanlıǵı sebepli, onı qozǵalta almaydı[+]. 49Biraq sózlerimdi esitse de, onı orınlamaytuǵın adam úyin jer ústine tiykarsız salǵan adamǵa uqsaydı. Suwlar tasıp, bul úydi soqqılaǵanda, ol sol waqıtta-aq qulap, qattı qıyralıp qaladı.

#### 7


Rimli júzbasınıń isenimi


(Mat 8:5-13; Yuxn 4:43-54)

1[•]Iysa Ózin tıńlap turǵan xalıqqa hámme sózin aytıp bolǵannan soń, Kaparnahumǵa ketti. 2Sol jerde bir rimli júzbasınıń qádirleytuǵın xızmetshisi awırıp, ólim tóseginde jatırǵan edi. 3Júzbası Iysa tuwralı esitip, Onıń kelip, xızmetshisine shıpa beriwin ótinish etiw ushın, Oǵan yahudiylerdiń[†] aqsaqalların jiberdi. 4Olar Iysanıń qasına keldi de, qattı ótinish etip:

– Ol Seniń járdem beriwińe minásip[+]. 5Sebebi ol xalqımızdı jaqsı kóredi, bizlerge májilisxana[†] da salıp berdi, – dedi.

6Iysa olar menen birge ketti. Ol úyge jaqınlap qalǵanda, júzbası Oǵan dosların jiberip, bılay dep aytqızdı:

– Áwere bolmay-aq qoy, Iyem[†]! Seniń shańaraǵıma keliwińe men ılayıqlı emespen. 7Sonlıqtan ózimniń Saǵan barıwımdı da minásip kórmedim. Tek bir sóz aytsań boldı, xızmetshim jazılıp ketedi[+]. 8Óytkeni men de birewdiń qol astındaǵı adamman, ózime baǵınıshlı áskerlerim de bar. Olardıń birewine «bar» desem, baradı, ekinshisine «kel» desem, keledi. Qulıma «mınanı isle» desem, isleydi.

9Bul sózlerdi esitken Iysa tań qaldı hám izine erip kiyatırǵan xalıqqa burılıp:

– Sizlerge aytatuǵınım: Men bunday isenimdi Izrailda[†] da ushıratpaǵan edim, – dedi.

10Jiberilgenler úyge qaytıp kelgende, awırıw xızmetshiniń jazılıp ketkenin kórdi.


Jesir hayaldıń balası

11Aradan kóp ótpey, Iysa Nain degen qalaǵa keldi. Onıń menen shákirtleri hám kóp xalıq birge júrdi. 12Iysa qala dárwazasına jaqınlaǵanda, bir jesir hayaldıń jalǵız balasınıń óligin kóterip shıǵarıp atır edi. Qalanıń kóp adamları hayal menen birge júrip kiyatır edi. 13Iyemiz hayaldı kórgende janı ashıp:

– Jılama! – dedi[+].

14Iysa jaqınlap kelip, tabıtqa qolın tiygizgende, tabıt kóterip kiyatırǵanlar toqtap qaldı. Ol:

– Háy jas jigit, saǵan aytaman: ornıńnan tur! – dedi[+].

15Óli tikeyip otırdı da, sóyley basladı. Iysa onı anasına tapsırdı[+].

16Hámmeni qorqınısh biylep:

– Aramızda[†] ullı payǵambar[†] payda boldı. Quday[†] Óz xalqına járdemge keldi, – dep Qudayǵa alǵıs ayttı[+].

17Iysa tuwralı bul xabar pútkil Yahudiya[†] úlkesine hám dógerektegi jerlerge jayıldı.


Iysa hám shomıldırıwshı Yaqıya


(Mat 11:2-19)

18[•]Shákirtleri Yaqıyaǵa bolıp ótken waqıyalar haqqında xabarladı. 19Yaqıya shákirtleriniń ekewin shaqırıp alıp: «Keletuǵın Sol senbiseń yamasa basqa birewdi kútiwimiz kerek pe?» – dep soraw ushın, olardı Iyemizge jiberdi[+].

20Olar Iysaǵa kelip:

– Shomıldırıwshı Yaqıya bizlerdi: «Keletuǵın Sol sen be yamasa basqasın kúteyik pe?» – dep soraw ushın, saǵan jiberdi, – dedi.

21Sol waqıtta Iysa awırıw menen kesellerge hám jawız ruwxlarǵa[†] shalınǵan kóplegen adamlarǵa shıpa berip, kóp soqırlardıń kózin ashqan edi. 22Iysa olarǵa juwap berip:

– Barıńlar, esitip-kórgenlerińizdi Yaqıyaǵa bildirińler. Soqırlardıń kórip, aqsaq bolǵanlardıń júrip, teri keselligine shalınǵanlardıń tazalanıp, gereńlerdiń esitip, ólgenlerdiń tirilip, Xosh Xabardıń[†] jarlılarǵa járiyalanıp atırǵanın aytıp berińler[+]. 23Maǵan gúmansız isengenler baxıtlı! – dedi[+].

24Yaqıyanıń jibergen adamları qaytıp ketkennen soń, Iysa xalıqqa Yaqıya tuwralı bılay dep ayta basladı:

– Sizler shól dalaǵa neni kóriwge bardıńlar? Samal terbetken qamıstı ma[+]? 25Neni kóriwge bardıńlar? Jipek kiyim kiygen bir adamdı ma? Biraq hasıl kiyim kiyip, baylıqta jasaytuǵınlar patsha saraylarında boladı. 26Solay etip, neni kóriwge bardıńlar? Payǵambardı ma? Awa, Meniń sizlerge aytatuǵınım: ol – payǵambardan da ullı[+]. 27Bul adam haqqında Muxaddes[†] Jazıwda bılay dep aytılǵan: «Mine, Men aldıńnan Óz xabarshımdı jiberemen, ol Seniń aldıńda baratuǵın jolıńdı tayarlap qoyadı»[*][+]. 28Sizlerge aytatuǵınım: hayaldan tuwılǵanlardıń arasında shomıldırıwshı Yaqıyadan ullı adam joq. Biraq Qudaydıń Patshalıǵındaǵı[†] eń kishkene adam da onnan ullı[+].

29Bunı esitken pútkil xalıq, hátte, salıqshılar da Qudaydıń haqlıǵın moyınladı. Sebebi olar Yaqıyanıń qolınan shomıldırılǵan edi[+]. 30Biraq pariseyler[†] menen nızam muǵallimleri Qudaydıń olarǵa arnaǵan erkin qabıl almadı. Óytkeni olar Yaqıyanıń qolınan shomıldırılıwdan bas tartqan edi.

31Iysa jáne:

– Házirgi áwladtıń adamların kimge uqsatayın, olar kimlerge megzeydi? 32Olar bazarda bir-birine qıshqırısıp:

«Sizlerge sıbızǵı sherttik, biraq oynamadıńlar!
Sizlerge joqlaw ayttıq, biraq jılamadıńlar!» –

dep otırǵan balalarǵa uqsaydı. 33Sebebi shomıldırıwshı Yaqıya kelip, nan da jemedi, sharap ta ishpedi. Al sizler onı: «Jin[†] urǵan», – deysizler[+]. 34Adam Ulı[†] kelip, jep te, iship te júr, sizler Onı: «Mine, tamaqsaw hám máskúnem adam, Ol salıqshılar menen gúnakarlardıń dostı», – deysizler[+]. 35Al Qudaydıń danalıǵı onı qabıl etetuǵınlardıń hámmesi arqalı aqlanadı, – dedi.


Iysa hám gúnakar hayal

36[•]Pariseylerdiń biri Iysanı awqatqa mirát etti. Iysa pariseydiń úyine kirip, dasturxan átirapına otırdı. 37Sol qalada jasawshı bir gúnakar hayal Iysanıń pariseydiń úyinde, dasturxan basında otırǵanın bilip, mármer ıdısta átir may[†] alıp keldi. 38Ol artta, Iysanıń ayaq betinde turıp jılap, kóz jasların Iysanıń ayaqlarına tóge basladı hám olardı shashları menen súrtti. Onıń ayaqların súyip, iyis may menen mayladı. 39Iysanı mirát etken parisey bunı kórip, ishinen:

– Eger Ol payǵambar bolsa, Oǵan qolın tiygizip turǵan hayaldıń kimligin hám onıń qanday hayal ekenin biler edi. Ol – gúnakar hayal-ǵo, – dedi[+].

40Iysa oǵan:

– Shimon, saǵan aytatuǵın bir awız sózim bar, – dedi.

– Ayta ber, Ustaz! – dedi Shimon.

41Iysa oǵan:

– Bir qarız beriwshiniń eki qarızdarı bar eken: birewiniń bes júz, ekinshisiniń eliw dinar[*] qarızı bolıptı[+]. 42Biraq olardıń tóleytuǵın hesh nársesi bolmaǵanlıqtan, ol ekewiniń de qarızınan keshipti. Qáne, aytshı, olardıń qaysısı onı kóbirek súyedi? – dedi[+].

43Shimon:

– Meniń oyımsha: qarızı kóbirek keshirilgeni, – dep juwap berdi.

– Durıs aytasań, – dedi Iysa oǵan.

44Sońınan hayalǵa burılıp, Shimonǵa:

– Bul hayaldı kórip tursań ba? Úyińe kelgenimde, sen Maǵan ayaqlarımdı juwatuǵın suw da bermediń. Al ol kóz jasları menen ayaqlarımdı juwıp, shashları menen súrtti. 45Sen Meni súymediń, al ol Men kelgennen beri ayaqlarımdı toqtamastan súyip atır. 46Sen basıma may da jaqpadıń, al ol ayaqlarıma iyis may jaqtı[+]. 47Sonlıqtan saǵan aytatuǵınım: onıń kóp gúnaları keshirildi. Súyispenshiliginiń kúshli bolıwınıń sebebi – sol. Kim az keshirilse, sol az súyedi, – dedi.

48Sońınan hayalǵa:

– Gúnalarıń keshirildi, – dedi[+].

49Sonda Iysa menen birge dasturxan basında otırǵanlar óz ara:

– Gúnalardı da keshiretuǵın bul kim ózi? – desti.

50Al Iysa hayalǵa:

– Isenimiń seni qutqardı, tınıshlıq penen bara ber, – dedi[+].

#### 8


Iysanıń izine ergen hayallar

1Sońınan Iysa qala hám awıllardı aralap, Qudaydıń Patshalıǵınıń[†] Xosh Xabarın[†] járiyalap júrdi. Iysa menen birge on eki shákirti,[+] 2jáne de, jawız ruwxlardan[†] hám awırıwlardan azat bolǵan bir neshe hayallar da boldı. Olar: ishinen jeti jin[†] shıqqan magdalalı dep atalǵan Máriyam,[+] 3Hirodtıń saray basqarıwshısı Xuzanıń hayalı Yuxanna, Suzanna hám basqa da kóplegen hayallar Iysaǵa hám Onıń shákirtlerine[*] óz mal-múlki menen xızmet etetuǵın edi[+].


Tuqım sebiwshi tuwralı tımsal


(Mat 13:1-9; Mrk 4:1-9)

4[•]Hár túrli qalalardan adamlar kelip, kóp xalıq jıynalǵanda, Iysa tımsal menen sóz basladı:

5– Bir tuqım sebiwshi óz tuqımın sebiwge shıǵıptı. Ol sepkende, tuqımlardıń geybirewleri jol shetine túsip, ayaq astında basılıp qalıptı. Aspandaǵı quslar olardı shoqıp, jep qoyıptı. 6Geybirewleri taslaq jerge túsip, kógerip shıǵıptı. Biraq ıǵallıq az bolǵanlıqtan, quwrap qalıptı. 7Geybirewleri tikenler arasına túsip, tikenler olar menen birge ósip, tunshıqtırıp taslaptı[+]. 8Al basqaları ónimli jerge túsip, ósip shıǵıptı hám júz ese zúráát beripti. Iysa usılardı aytıp bolǵannan soń dawıslap:

– Qulaǵı bar adam jaqsılap esitip alsın! – dedi[+].


Tımsallardıń maqseti


(Mat 13:10-17; Mrk 4:10-12)

9[•]Shákirtleri Iysadan:

– Bul tımsal neni ańlatadı? – dep soradı.

10Iysa olarǵa bılay dedi:

– Qudaydıń Patshalıǵınıń sırların biliw sizlerge berilgen, al basqalarǵa tımsal menen aytıladı. Sonlıqtan da:

«Olar qarasa da, kórmeydi,
Tıńlasa da, túsinbeydi»[*][+].


Tuqım sebiwshi tuwralı tımsaldıń túsindiriliwi


(Mat 13:18-23; Mrk 4:13-20)

11– Al bul tımsaldıń mánisi mınaday: tuqım – bul Qudaydıń sózi[+]. 12Jol shetine túskenleri mınaday adamlardı bildiredi: olar sózdi esitedi, biraq soń shaytan[†] kelip, olardıń júreklerindegi sózdi alıp ketedi. Sonlıqtan olar isene almaydı hám qutqarılmaydı. 13Taslaq jerge túskenleri mınaday adamlardı bildiredi: olar sózdi esitip, quwanısh penen qabıl etedi, biraq tamırsız bolǵanlıqtan waqıtsha ǵana isenip, sınaw waqtı kelgende isenimnen qaytadı[+]. 14Al tikenler arasına túskenleri mınaday adamlardı bildiredi: olar sózdi esitedi, biraq ómirdiń táshiwishleri, baylıq hám házlikler astında tunshıǵıp, olardıń zúrááti pispey qaladı[+]. 15Al ónimli topıraqqa túskenleri mınaday adamlardı bildiredi: olar sózdi esitip, jaqsı hám pák kewillerinde saqlap, shıdamlılıq penen zúráát beredi[*][+].

16Hesh kim shıranı jaǵıp, onı ıdıs penen jawıp yamasa káttiń astına qoymaydı. Kerisinshe, kirgenler jaqtılıq kórsin dep, onı shıra qoyǵıshqa qoyadı[+].

17Óytkeni ashılmaytuǵın hesh qanday sır, málim hám áshkara bolmaytuǵın hesh qanday jasırın nárse joq[+].

18Sonlıqtan qalay tıńlap atırǵanıńızǵa dıqqat awdarıńlar! Sebebi kimde bar bolsa, oǵan qosımsha beriledi, al kimde joq bolsa, onıń ózimde bar dep oylap júrgen nársesi de tartıp alınadı[+].


Iysanıń anası hám tuwısqanları


(Mat 12:46-50; Mrk 3:31-35)

19[•]Iysaǵa anası hám tuwısqanları keldi. Biraq xalıq kóp bolǵanlıqtan, Oǵan jaqınlay almadı[+]. 20Adamlar Iysaǵa:

– Anań menen tuwısqanlarıń Seni kórmekshi bolıp, sırtta tur, – dep xabarladı.

21Iysa olarǵa juwap berip:

– Kimler Qudaydıń sózin tıńlap, onı orınlasa, Meniń anam da, tuwısqanlarım da solar, – dedi[+].


Iysanıń dawıldı toqtatıwı


(Mat 8:23-27; Mrk 4:35-41)

22[•]Kúnlerdiń birinde Iysa shákirtleri menen qayıqqa minip, olarǵa:

– Kóldiń arǵı jaǵasına óteyik, – dedi.

Solay etip, olar jónep ketti[+]. 23Olar qayıqta júzip baratırǵanda, Iysa uyıqlap qaldı. Kólde kúshli dawıl turıp, qayıq suwǵa tola basladı hám olar qáwip astında qaldı. 24Shákirtleri Iysanıń qasına barıp:

– Ustaz! Ustaz! Nabıt bolajaqpız! – dep, Onı oyattı.

Iysa ornınan turdı da, samalǵa hám tolqınlasıp turǵan suwǵa tıyım saldı. Sonda olar tınıp, átirap tım-tırıs boldı[+]. 25Iysa shákirtlerine:

– Isenimińiz qáne? – dedi.

Olar qorqısıp, ań-tań bolısıp, bir-birine:

– Bul kim Ózi? Ol samal menen suwǵa buyrıq bergende, olar Oǵan boysınadı-ǵo! – desti.


Jinge shalınǵan adam


(Mat 8:28-34; Mrk 5:1-20)

26[•]Olar Galilanıń qarsısında jaylasqan gerasalılardıń úlkesine qayıq penen júzip bardı. 27Iysa jaǵaǵa shıǵıwı menen, Oǵan qaladan kelgen, jinge shalınǵan bir adam gezlesti. Bul adam kóp waqıtlardan beri kiyim kiymey hám úyde jasamay, qábirstanda jasaytuǵın edi. 28Ol Iysanı kórgende qıshqırıp jiberdi hám Iysanıń aldına jıǵılıp, qattı dawıs penen:

– Quday Taalanıń Ulı[†] – Iysa! Meniń menen ne jumısıń bar. Ótinemen, meni qıynama! – dedi[+].

29Óytkeni Iysa jawız ruwxqa bul adamnan shıǵıp ketiwdi buyırǵan edi. Jawız ruwx onı tez-tez tutıp turǵanlıqtan, adamlar onı shınjır menen baylap, kisen salıp qarawıllaytuǵın edi. Biraq ol hámmesin úzip, jin tárepinen shólistanǵa aydap alıp ketiletuǵın edi.

30Iysa onnan:

– Atıń kim? – dep soradı.

– Úlken topar, – dep juwap berdi ol.

Sebebi onıń ishine kóp jin kirgen edi. 31Jinler Iysadan ózlerin tuńǵıyıqqa jibermewin ótindi.

32Sol jerdegi tawdıń eteginde úlken shoshqa padası jayılıp júrgen edi. Jinler Iysadan shoshqalarǵa kiriwge ruxsat beriwin ótindi. Iysa olarǵa ruxsat etti. 33Sonda jinler adamnan shıǵıp, shoshqalarǵa kirdi. Shoshqa padası juwırısıp, tik jardan kólge tústi de, batıp ketti.

34Bolǵan waqıyanı kórgen shoshqa baǵıwshılar qashıp ketip, qala hám awıllarǵa barıp xabarladı. 35Adamlar bolǵan waqıyanı kóriw ushın Iysanıń janına keldi. Olar ishinen jinler shıqqan adamnıń aqıl-esi kirip, kiyinip, Iysanıń ayaq betinde otırǵanın kórgende qorqıp qalıstı[+]. 36Waqıyanı óz kózleri menen kórgenler jin urǵan adamnıń qalay shıpa tapqanın olarǵa aytıp berdi. 37Sonda gerasalılardıń úlkesiniń átirapınan kelgen pútkil xalıqtıń zárreleri ushıp, Iysadan ózleriniń úlkesinen ketiwin ótindi. Iysa qayıqqa minip, qaytıp ketti[+]. 38Al jinlerden azat bolǵan adam Iysaǵa:

– Seniń menen birge keteyin, – dep jalındı.

Biraq Iysa oǵan:

39– Úyińe qaytıp, Qudaydıń saǵan ne islegenin aytıp ber, – dep onı jiberdi.

Ol barıp, Iysanıń oǵan ne islegenin pútkil qalaǵa járiyaladı[+].


Tirilgen qız hám shıpa tapqan hayal


(Mat 9:18-26; Mrk 5:21-43)

40[•]Iysa qaytıp kelgende, xalıq Onı quwanısh penen qabıl aldı. Óytkeni hámme Onı kútip turǵan edi. 41Sonda májilisxananıń[†] baslıǵı bolǵan Yair atlı bir adam kelip, Iysanıń ayaǵına jıǵıldı da, úyine kiriwin ótindi[+]. 42Sebebi onıń on eki jaslar shamasındaǵı jalǵız qızı ólim tóseginde jatır edi.

Iysa júrip kiyatırǵanda, xalıq Onı ján-jaǵınan qısıp baratır edi. 43Sol jerde on eki jıldan beri qan ketip awırıp júrgen, shıpakerlerge barı-joǵın sarp etse de, hesh kimnen shıpa taba almaǵan bir hayal bar edi[+]. 44Hayal Iysanıń artına jaqınlap kelip, Onıń kiyiminiń shetine qolın tiygizdi. Sol waqıtta-aq hayaldıń qan ketiwi toqtadı[+].

45Sonda Iysa:

– Maǵan kim qolın tiygizdi? – dep soradı.

Hesh kim moynına almaǵannan soń, Petr[*]:

– Ustaz! Xalıq Seni qorshap, ján-jaǵıńnan qısıp tur-ǵo[*], – dedi.

46Biraq Iysa oǵan:

– Maǵan birew qolın tiygizdi, óytkeni Men Ózimnen bir kúsh shıqqanın sezdim, – dedi[+].

47Hayal jasırına almaytuǵının bilip, qaltırap Iysanıń aldına keldi de, Onıń ayaǵına jıǵıldı. Óziniń qanday sebep penen Oǵan qolın tiygizgenin hám sol waqıtta-aq qalay shıpa tapqanın pútkil xalıq aldında aytıp berdi.

48Iysa oǵan:

– Qızım! Isenimiń seni qutqardı, tınıshlıq penen bara ber, – dedi[+].

49Iysa usı sózlerdi aytıp turǵanda májilisxana basshısınıń úyinen birew kelip, Yairge:

– Qızıńız óldi, endi Ustazdıń tınıshın almań, – dedi.

50Biraq Iysa bunı esitip, oǵan:

– Qorqpa, tek isen, qızıń shıpa tabadı, – dedi.

51Iysa úyge kelgende, Petr, Yuxan, Yaqıp[†] hám qızdıń ata-anasınan basqa hesh kimniń Ózi menen birge ishke kiriwine ruxsat bermedi[+]. 52Hámme qızdı azalap, jılap turǵan edi. Biraq Iysa:

– Jılamańlar, ol ólgen joq, tek uyıqlap atır, – dedi[+].

53Olar qızdıń ólgenin bilip, Iysanıń ústinen kúldi. 54Iysa[*] qızdıń qolınan usladı da, dawıslap:

– Qızalaq, ornıńnan tur! – dedi[+].

55Qızdıń janı qaytıp kirip, ol dárriw ornınan turdı. Iysa oǵan jew ushın bir nárse beriwdi tapsırdı. 56Qızdıń ata-anası ań-tań boldı, biraq Iysa olarǵa bolǵan waqıya haqqında hesh kimge aytpawdı buyırdı[+].

#### 9


On eki elshiniń tapsırma alıwı


(Mat 10:5-15; Mrk 6:7-13)

1[•]Iysa qasına on eki shákirtin shaqırıp alıp, olarǵa barlıq jinlerdi quwıp shıǵarıwǵa hám awırıwlarǵa shıpa beriwge kúsh hám biylik berdi[+]. 2Qudaydıń Patshalıǵın[†] járiyalap, awırıw adamlarǵa shıpa beriw ushın olardı jiberip, 3Iysa bılay dedi:

– Jolǵa hesh nárse: tayaq ta, qalta da, nan da, aqsha da, artıq kiyim de almańlar. 4Qaysı úyge kirseńler de, ol jerden ketkenińizshe, sol úyde bolıńlar. 5Eger bir qalada sizlerdi qabıl almasa, sol qaladan shıǵıp baratırıp, olarǵa eskertiw retinde ayaqlarıńızdaǵı shańdı qaǵıp ketińler[+].

6Shákirtler jolǵa shıqtı. Olar hámme jerde Xosh Xabardı[†] járiyaladı hám awırıwlarǵa shıpa berip, awıllardı aralap júrdi[+].


Iysa hám Hirod


(Mat 14:1-12; Mrk 6:14-29)

7[•]Úlke húkimdarı Hirod bolıp atırǵan barlıq waqıyalar haqqında esitip, tınıshsızlanıp qaldı. Sebebi geybirewler: «Yaqıya ólimnen qayta tirilipti» dese,[+] 8basqalar: «Iliyas payda bolıptı» dep, jáne birewler: «Burınǵı payǵambarlardıń[†] biri tirilipti», – deytuǵın edi[+]. 9Al Hirod: «Yaqıyanıń basın kestirgen edim-ǵo. Endi mınaday islerdi islep atır dep, men esitken Adam kim boldı eken?» – dep Iysanı kóriwdiń jolın izlestirdi[+].


Iysanıń bes mıńnan aslam adamdı toyǵızıwı


(Mat 14:13-21; Mrk 6:30-44; Yuxn 6:1-14)

10[•]Elshiler[†] qaytıp kelip, islegen hámme isleri haqqında Iysaǵa aytıp berdi. Iysa Ózi menen birge tek olardı ǵana alıp, Betsayda dep atalǵan qalaǵa[*] ketti[+]. 11Biraq xalıq bunı bilip, Iysanıń izinen keldi. Iysa olardı jaqsı qabıl alıp, olarǵa Qudaydıń Patshalıǵı haqqında ayttı hám shıpaǵa mútáj adamlarǵa shıpa berdi.

12Kún kesh bola baslaǵanda, on eki elshisi Iysanıń aldına kelip:

– Xalıqtı jiber. Átiraptaǵı awıl-elatlarǵa barıp, túneytuǵın jer menen azıq-awqat tapsın. Óytkeni bizler bir elsiz jerdemiz-ǵo, – dedi.

13Biraq Iysa olarǵa:

– Olarǵa sizler awqat berińler, – dedi.

– Bizler barıp, sonsha adamǵa azıq satıp almasaq, bes nan menen eki balıqtan basqa hesh nársemiz joq, – dedi shákirtleri[+].

14Sebebi ol jerde bes mıńǵa shamalas er adam bar edi.

Iysa shákirtlerine:

– Olardı eliw-eliwden topqa bólip otırǵızıńlar, – dedi.

15Shákirtleri solay islep, hámmesin jerge otırǵızdı. 16Iysa bes nan menen eki balıqtı alıp, aspanǵa qarap olar ushın Qudayǵa shúkirlik etti. Olardı sındırıp, xalıqqa tarqatıw ushın, shákirtlerine berdi. 17Hámme jep toydı. Awısqan bóleklerin jıynap, úlken on eki sebet toltırdı.


Petrdiń Iysanıń Masiyx ekenligin moyınlawı


(Mat 16:13-19; Mrk 8:27-29)

18[•]Kúnlerdiń birinde Iysa awlaq jerde duwa etip turǵanda, shákirtleri de Onıń menen birge edi. Iysa olardan:

– Xalıq Meni kim dep sanaydı? – dep soradı.

19Shákirtleri juwap berip bılay dedi:

– Shomıldırıwshı Yaqıya dep sanaydı, al bazıları Iliyas, jáne basqaları: «Burınǵı payǵambarlardıń biri tirilip kelipti», – desedi[+].

20Iysa olardan:

– Al sizler Meni kim dep sanaysızlar? – dep soradı.

Petr Oǵan:

– Sen – Qudaydıń jibergen Masiyxısań,[†] – dep juwap berdi[+].


Iysanıń Óz ólimi hám qayta tiriliwi haqqında bildiriwi


(Mat 16:20-28; Mrk 8:31-38)

21[•]Iysa bul tuwralı hesh kimge aytpawların olarǵa qatań eskertti de:

22– Adam Ulı[†] kóp azap shegip, aqsaqallar, bas ruwxaniyler[†] hám diniy muǵallimler[†] tárepinen qabıl alınbay óltiriliwi hám úshinshi kúni qayta tiriliwi tiyis, – dedi[+].

23Sonda Iysa hámmege bılay dedi:

– Kim de kim Maǵan ergisi kelse, ózinen keshsin hám hár kúni óz atanaq aǵashın[†] arqalap, Meniń izime ersin[+]. 24Kim de kim óz janın saqlamaqshı bolsa, onı joǵaltadı, al kim de kim óz janın Men ushın joǵaltsa, ol onı saqlap qaladı. 25Eger adam pútkil dúnyanı iyelegeni menen, óz janın joytıp, ózine zıyan keltirse, bunnan oǵan ne payda[+]? 26Kim de kim Mennen hám Meniń sózlerimnen arlansa, Adam Ulı da Óziniń, Ákesiniń hám muxaddes[†] perishtelerdiń[†] saltanatında kelgende, onnan arlanadı[+]. 27Sizlerge shının aytaman: bul jerde turǵanlardıń geybirewleri Qudaydıń Patshalıǵın kórmegenshe, ólmeydi[+].


Iysanıń túr-túsiniń ózgeriwi


(Mat 17:1-8; Mrk 9:2-8)

28[•]Bul sózlerdi aytqannan soń segiz kúndey ótkende, Iysa Petr, Yuxan hám Yaqıptı[†] qasına alıp, duwa etiw ushın tawǵa shıqtı[+]. 29Iysa duwa etkende, Onıń túr-túsi ózgerdi, kiyimleri de appaq túske enip, jarqırap ketti[+]. 30Sonda eki er adam Onıń menen sóylesip turǵan edi. Bular Muwsa menen Iliyas edi[+]. 31Olar ullı saltanat penen kórinip, Iysanıń jaqında Erusalim[†] qalasında dúnyadan ótip, Qudaydıń erkin orınlawı tiyis ekeni haqqında sóylesti. 32Al Petr menen onıń qasındaǵılardı kúshli uyqı basqan edi. Olar oyanıp ketip, Iysanıń ullılıǵın hám Onıń menen turǵan eki er adamdı kórdi. 33Olar Iysanıń janınan kete baslaǵanda, Petr Iysaǵa:

– Ustaz, bul jerde bolǵanımız qanday jaqsı! Bizler úsh qos qurayıq: birewin Saǵan, birewin Muwsaǵa, birewin Iliyasqa, – dedi.

Ol ne aytqanın ózi bilmedi.

34Petr usılardı aytıp turǵanda bir bult payda bolıp, olardı qapladı. Shákirtler bult ishine kirgende qorqısıp qaldı. 35Sonda bulttan:

– Bul – Meniń tańlap alǵan Ulım, Onıń aytqanın tıńlańlar! – degen saza esitildi[+].

36Dawıs tınıp qalǵannan soń, Iysanıń jalǵız Ózi qaldı. Shákirtleri tis jarıp, kórgenleri haqqında sol kúnleri hesh kimge aytpadı.


Iysanıń jin urǵan balanı azat qılıwı


(Mat 17:14-21; Mrk 9:14-29)

37[•]Kelesi kúni olar tawdan túskende, Iysanı kóp xalıq kútip aldı. 38Kútilmegende xalıq arasınan birew baqırıp:

– Ustaz, Sennen ótinip sorayman, meniń balama bir názer sala gór! Ol meniń jalǵız balam! 39Balamdı jawız ruwx[†] tutqanda, ol birden qıshqırıp jiberedi. Jawız ruwx onı qaltıratıp, awzınan kóbik aǵızadı da, azaplap bolǵannan soń, zorǵa degende onnan ketedi. 40Men Seniń shákirtlerińnen jawız ruwxtı quwıp shıǵarıwdı ótingen edim, biraq olardıń qolınan kelmedi, – dedi.

41Iysa juwap berip:

– Háy, isenbeytuǵın, adasqan áwlad! Men qashanǵa deyin sizler menen birge bolıp, sizlerge shıdayman? Balańdı bul jerge alıp kel, – dedi.

42Bala kiyatırǵanda jin[†] onı jerge jıǵıp, qaltırata basladı. Biraq Iysa jawız ruwxqa tıyım salıp, balaǵa shıpa berdi hám onı ákesine tapsırdı[+]. 43[•]Hámme Qudaydıń ullılıǵına tań qalıstı.

Xalıq Iysanıń barlıq islerine hayran qalıp turǵanda, Iysa Óz shákirtlerine:

44– Mına sózlerimdi qulaqlarıńızǵa quyıp alıńlar: Adam Ulı adamlardıń qolına uslap beriledi, – dedi[+].

45Biraq olar bul sózdiń mánisin túsinbedi. Onıń mánisi olarǵa jasırın bolǵanlıqtan, olar onı uǵa almadı. Al bul sóz tuwralı Iysadan sorawǵa qorqtı[+].


Aspan Patshalıǵında eń ullı kim?


(Mat 18:1-5; Mrk 9:33-37)

46[•]Shákirtler óz ara:

– Qaysı birimiz ullımız? – dep tartısa basladı.

47Iysa olardıń kewillerindegi oydı bilip, bir kishkene balanı aldı da, onı janına qoyıp, 48olarǵa bılay dedi:

– Kim de kim bul balanı Meniń atım ushın qabıl etse, onıń Meni qabıl etkeni boladı. Al kim de kim Meni qabıl etse, onıń Meni Jibergendi qabıl etkeni boladı. Óytkeni arańızda kim eń kishkene bolsa, sol eń ullı boladı[+].

49Sonda Yuxan:

– Ustaz! Seniń atıń menen jinlerdi quwıp shıǵarıp júrgen bir adamdı kórdik. Biraq ol bizler menen birge Saǵan ermegenlikten, oǵan tıyım saldıq, – dedi[+].

50Iysa Yuxanǵa:

– Oǵan tıyım salmańlar. Sebebi kim de kim sizlerge qarsı bolmasa, ol sizlerdiń tárepdarıńız, – dedi[+].


Samariyalılardıń Iysanı tán almawı

51Iysanıń bul dúnyadan aspanǵa alınatuǵın kúnleri jaqınlaǵanda, Ol Erusalimge barıwǵa qarar etti[+]. 52Ol aldınan xabarshıların jiberdi. Olar barıp, Iysanıń keliwine tayarlıq kóriw ushın, Samariyanıń[†] bir awılına kirdi[+]. 53Biraq Iysa Erusalimge qaray baratırǵanlıqtan, ol jerde Onı qabıl etpedi. 54Shákirtleri Yaqıp penen Yuxan bunı kórip:

– Iyem[†]! Bulardı joq qılıp jiberiw ushın[*], aspannan ot túsiwin buyırıwımızdı qáleyseń be? – dedi[+].

55Biraq Iysa burılıp, olarǵa keyidi[*]. 56Sońınan olar basqa awılǵa ketti[*].


Iysaǵa shákirt bolıwdıń shártleri


(Mat 8:19-22)

57[•]Olar jolda kiyatırǵanda, birew Iysaǵa:

– Sen qayaqqa barsań da, men Saǵan eremen, – dedi.

58Iysa oǵan:

– Túlkilerdiń inleri, aspandaǵı quslardıń uyaları bar. Biraq Adam Ulınıń bas qoyıp tınıǵatuǵın ornı da joq, – dedi.

59Al basqa birewine:

– Meniń izime er, – dedi.

Biraq ol:

– Iyem, dáslep barıp, ákemdi jerlewime ruxsat et, – dedi.

60Iysa oǵan:

– Ólilerdi jerlewdi ólilerdiń ózlerine qaldır. Al sen barıp, Qudaydıń Patshalıǵı tuwralı járiyala, – dedi.

61Jáne birew Iysaǵa:

– Iyem, men Seniń izińe eremen, biraq dáslep úy-ishim menen xoshlasıp keliwime ruxsat et, – dedi[+].

62Biraq Iysa oǵan:

– Atızdı súriwdi baslap, artına qaray beretuǵın adam Qudaydıń Patshalıǵına ılayıqlı emes, – dedi.

#### 10


Iysanıń jetpis eki shákirtin jiberiwi

1[•]Bunnan keyin, Iyemiz basqa jetpis eki[*] shákirtin tańlap alıp, Ózi barǵısı kelip júrgen hár bir qala hám orınlarǵa olardı ekew-ekewden Ózinen burın jiberip atırıp 2bılay dedi:

– Orılatuǵın egin kóp, biraq jumısshılar az. Sonlıqtan zúrááttiń iyesi bolǵan Iyemizden Óziniń atızına egindi oratuǵın jumısshılar jiberiwin duwa etip sorańlar[+]. 3Barıńlar! Mine, Men sizlerdi qozılardı qasqırlardıń arasına jibergendey, jiberip atırman[+]. 4Shıjlan da, dorba da, ayaq kiyim de almańlar, jolda hesh kimge sálem de bermeńler[+]. 5Qaysı úyge kirseńler de, dáslep: «Bul úyde amanlıq bolsın!» – dep sálem berińler. 6Eger sol úyde amanlıqtı súyiwshi adam bolsa, sizler tilegen amanlıq sol adamda qaladı, al eger bolmasa, ózlerińizge qaytadı. 7Sol úyde qalıp, bergenin iship-jeńler. Óytkeni miynet etken adam óz miynet haqısına ılayıqlı. Úyden-úyge kóship júrmeńler[+]. 8Eger qanday da bir qalaǵa kelgenińizde sizlerdi qabıl etse, bergenin jeńler[+]. 9Sol jerdegi awırıw adamlarǵa shıpa berip, olarǵa: «Sizlerge Qudaydıń Patshalıǵı[†] jaqınladı», – deńler[+]. 10Biraq qanday da bir qalaǵa kelgenińizde sizlerdi qabıl etpese, kóshege shıǵıp: 11«Qalańızdan ayaqlarımızǵa juqqan shańdı da sizlerge eskertiw retinde qaǵıp taslaymız. Biraq bilip qoyıńlar, Qudaydıń Patshalıǵı jaqınladı», – dep aytıńlar[+]. 12Sizlerge aytatuǵınım: húkim shıǵarılatuǵın qıyamet-qayım kúni Sodom qalasınıń[*] awhalı sol qalanıń awhalınan jeńilirek boladı[+].


Táwbe etpegen qalalar


(Mat 11:20-24)

13[•]– Hásiret shegeseń, Xorazin! Hásiret shegeseń, Betsayda! Eger sizlerde islengen káramatlar Tir[†] hám Sidon[†] qalalarında islengeninde, olar álle qashan aza kiyimin kiyip, basına kúl shashıp, táwbe eter edi[+]. 14Biraq húkim shıǵarılatuǵın qıyamet-qayım kúninde Tir menen Sidonnıń awhalı sizlerdiń awhalıńızdan jeńilirek boladı[+]. 15Háy sen, Kaparnahum, aspanǵa kóterileseń be? Yaq, dozaqqa qulatılasań[+].

16Iysa shákirtlerine jáne bılay dedi:

– Kim de kim sizlerdi tıńlasa, Meni tıńlaǵanı boladı. Kim de kim sizlerdi qabıl almasa, Meni qabıl almaǵanı boladı. Al kim de kim Meni qabıl alsa, Meni Jibergendi qabıl alǵanı boladı[+].


Jetpis eki shákirttiń qaytıp keliwi

17Iysanıń jetpis eki shákirti quwanısh penen qaytıp kelip:

– Iyem[†]! Seniń atıńdı tilge alsaq, jinler de bizlerge boysınadı, – dedi[+].

18Iysa olarǵa:

– Shaytannıń[†] jıldırım sıyaqlı aspannan túskenin kórdim[+]. 19Minekey, Men sizlerge jılanlar menen shayanlardı ayaq astı qılıp, dushpannıń pútkil kúsh-qúdiretin jeńiwge biylik berdim. Sizlerge hesh nárse zıyanın tiygize almaydı[+]. 20Biraq jawız ruwxlardıń[†] sizlerge boysınǵanına emes, al atlarıńızdıń aspanda jazılǵanına quwanıńlar, – dedi[+].

21[•]Sonda Iysa Muxaddes Ruwxtan[†] shadlanıp bılay dedi:

– O, Áke[†], aspan menen jerdiń Iyesi! Bulardı danalardan hám aqıllılardan jasırıp, nárestedey adamlarǵa ashıp bildirgeniń ushın, Seni maqtayman! Awa, Áke! Sebebi Seniń qálewiń usınday edi[+].

22Maǵan hámmesi Ákemnen berilgen. Uldıń kim ekenin Ákeden basqa hesh kim bilmeydi. Ákeniń kim ekenin de tek ǵana Ulı hám Ulı tańlap ashıp bildirgisi kelgenler ǵana biledi[+].

23Sońınan Iysa shákirtlerine burılıp olarǵa ayrıqsha bılay dedi:

– Sizlerdiń kórip atırǵanıńızdı kórip turǵan kózler baxıtlı![+] 24Meniń sizlerge aytatuǵınım: qanshama payǵambarlar[†] menen patshalar sizlerdiń kórgenlerińizdi kórgisi kelgen edi, biraq kórmedi. Esitkenlerińizdi esitkisi kelgen edi, biraq esitpedi[+].


Miyrimli samariyalı

25Sonda bir nızam muǵallimi ornınan turıp, Iysanı sınap kóriw ushın, Onnan:

– Ustaz, máńgilik ómirdi[†] alıwım ushın ne qılıwım kerek? – dep soradı[+].

26Iysa oǵan:

– Muxaddes[†] Nızamda ne dep jazılǵan? Sen onı qalay túsineseń? – dedi.

27Ol juwap berip:

– «Qudayıń Jaratqan Iyeni[†] shın júregiń, jan-tániń, bar kúshiń hám pútkil aqıl-oyıń menen súy»[*]. Jáne de: «Ózińdi súygeniń sıyaqlı, janıńdaǵı adamdı da súy»[*], – delingen, – dedi[+].

28Iysa oǵan:

– Durıs juwap berdiń, usılay isle, sonda jasaysań, – dedi[+].

29Biraq ol ózin aqlaǵısı kelip, Iysadan:

– Meniń jaqınım kim? – dep soradı.

30Iysa oǵan bılay dep juwap qaytardı:

– Bir adam Erusalimnen[†] Erixoǵa kiyatırıp, qaraqshılardıń qolına túsip qalıptı. Qaraqshılar onıń kiyimlerin sheship alıp, onı sabap, ólimshi etip taslap ketipti. 31Sonda bir ruwxaniy[†] sol jol menen júrip, onı kórip, basqa jaqqa burılıp ketipti. 32Bir lebiyli[†][*] de sol jerge kelip, onı kórip, basqa jaqqa burılıp ketipti[+]. 33Biraq sol jerden ótip baratırǵan samariyalı[†] bir adam ol jatırǵan jerge kelip, onı kórgende janı ashıptı[+]. 34Onıń janına barıp, jaraqatların sharap penen juwıptı hám may[†] jaǵıp tańıptı. Onı eshegine mingizip, miymanxanaǵa alıp kelip, ǵamxorlıq kórsetipti[+].

35Erteńine eki dinar shıǵarıp, miymanxana iyesine beripti de: «Oǵan jaqsılap qara. Eger bunnan artıq qárejet shıǵarsań, qaytıp kelgenimnen soń tóleymen», – depti. 36Endi usı úshewiniń qaysısı qaraqshılardıń qolına túsken adamnıń jaqını boladı, dep oylaysań?

37Nızam muǵallimi:

– Oǵan miyrimlilik kórsetkeni, – dedi.

Iysa oǵan:

– Bar, sen de usılay isle, – dedi.


Máriyam hám Marta

38Olar jol júrip kiyatırǵanda, Iysa bir awılǵa kirdi. Bul jerde Marta atlı bir hayal Onı úyine qabıl etti[+]. 39Martanıń Máriyam degen sińlisi bar edi. Ol Iysanıń ayaq betinde otırıp, Onıń sózlerin tıńladı[+]. 40Al Marta qonaq kútiw menen bánt boldı. Ol Iysaǵa kelip:

– Iyem, sińlimniń hámme isti meniń bir ózime qaldırǵanına qaramaysań ba? Oǵan ayt, maǵan járdemlessin, – dedi.

41Biraq Iysa oǵan juwap berip:

– Eh, Marta, Marta, sen kóp nárselerdi uwayımlap, táshiwishleneseń[+]. 42Tek bir nárse ǵana zárúr. Máriyam durıs joldı tańladı, bul onnan tartıp alınbaydı, – dedi[+].

#### 11


Duwa etiw haqqında


(Mat 6:9-13; 7:7-11)

1[•]Kúnlerdiń birinde Iysa bir jerde duwa etip atırǵan edi. Duwa etip bolǵannan soń, shákirtleriniń biri Oǵan:

– Iyem[†]! Yaqıya óz shákirtlerine duwa etiwdi úyretkenindey, Sen de bizlerge duwa etiwdi úyret, – dedi[+].

2Iysa olarǵa bılay dedi:

– Duwa etkenińizde bılay deńler:

Áke[†]![*]
Seniń atıń muxaddes[†] bola bersin.
Seniń Patshalıǵıń kelsin[*].
3Bizlerge hár kúni kúndelikli nanımızdı bere gór[+].
4Gúnalarımızdı keshire gór.
Óytkeni bizler de ózlerimizge gúna[†] qılǵan hár bir adamdı keshiremiz.
Bizlerdiń azǵırılıwımızǵa jol qoyma[*][+].

5Iysa olarǵa jáne bılay dedi:

– Aytayıq, arańızdaǵı birińizdiń dostısı bar. Ol yarım aqshamda dostısına barıp: «Dostım! Maǵan qarızǵa úsh nan berip tur. 6Saparda júrgen bir dostım kelip qalıp edi, onıń aldına qoyatuǵın hesh nársem joq», – depti. 7Sonda dostısı ishten: «Meniń tınıshımdı alma. Esigim beklewli. Balalarım da meniń menen birge tósekte jatır. Ornımnan turıp, saǵan hesh nárse bere almayman», – dep juwap beripti. 8Biraq sizlerge aytatuǵınım: ornınan turıp, dostı bolǵanı ushın soraǵanın bermese de, izinen qalmay soraǵanı sebepli ol ornınan turıp, qansha sorasa, sonsha beredi. 9Sonlıqtan sizlerge aytatuǵınım: sorańlar, sizlerge beriledi. Izleńler, tabasızlar. Esikti qaǵıńlar, ol sizlerge ashıladı. 10Óytkeni soraǵan hár bir adam aladı, izlegen tabadı, esik qaqqanǵa ashıladı[+]. 11Arańızda qaysı áke balası[*] balıq sorasa, oǵan balıq ornına jılan beredi? 12Máyek sorasa, oǵan shayan beredi? 13Solay etip, ózlerińiz jaman bola tura, balalarıńızǵa jaqsı sıylar beriwdi bilseńiz, onda aspandaǵı Áke de Ózinen soraǵanlarǵa Muxaddes Ruwxtı[†] beriwi sózsiz[+].


Iysa hám Belzebúl


(Mat 12:22-30; Mrk 3:20-27)

14[•]Bir kúni Iysa bir adamnan gúńelek jindi quwıp shıǵardı. Jin[†] shıqqannan soń, gúńelek adam sóyley baslaǵanda, xalıq hayran qaldı. 15Biraq olardıń geybirewleri: «Ol jinlerdi jinlerdiń baslıǵı Belzebúl-shaytannıń[†] kúshi menen quwıp shıǵarıp júr», – desti[+].

16Al basqaları Iysanı sınap kórmekshi bolıp, aspannan káramatlı belgi kórsetiwdi talap etti[+]. 17Biraq Iysa olardıń oyların bilip, bılay dedi:

– Óz ara qarsı bolıp bólingen hár bir patshalıq joq boladı. Óz ara qarsı bolıp bólingen hár bir úy qulaydı. 18Eger shaytan óz ara qarsı bolıp bólinse, onıń patshalıǵı qalay saqlanadı? Sizler Meni: «Jinlerdi Belzebúl-shaytannıń kúshi menen quwıp shıǵarıp júr», – deysizler. 19Eger Men jinlerdi Belzebúl-shaytannıń kúshi menen quwıp shıǵarıp júrgen bolsam, onda sizlerdiń shákirtlerińiz olardı kimniń kúshi menen quwıp shıǵarıp júr? Solay etip, olar sizlerdiń nadurıs ekenińizdi áshkaralaydı[+]. 20Biraq, eger Men jinlerdi Qudaydıń kúshi menen quwıp shıǵarıp atırǵan bolsam, onda sizlerge Qudaydıń Patshalıǵınıń[†] jetip kelgeni. 21Tis-tırnaǵına deyin qurallanǵan bir kúshli adam óz úyin qorǵasa, onıń mal-múlki aman boladı. 22Al onnan da kúshlirek birew oǵan hújim jasap, onı jeńse, onıń isengen barlıq quralların tartıp alıp, oljasın bólistiredi[+].

23Kim de kim Meniń menen birge bolmasa, ol Maǵan qarsı. Kim de kim Meniń menen birge jıynamasa, ol shashadı[+].

24Jawız ruwx[†] adamnan shıqqannan keyin suwsız jerlerdi gezip, dem alıwǵa orın izleydi. Taba almaǵannan soń, ol: «Shıqqan úyime qaytayın», – deydi.

25Qaytıp kelgende, úydiń tazalanıp hám jıynalıp turǵanın kóredi. 26Sonda ol barıp, ózinen de jawız jeti ruwxtı ertip keledi de, kirip sol úyde turadı. Solay etip, sol adamnıń sońǵı awhalı burınǵıdan da jaman boladı[+].


Haqıyqıy baxıt

27Iysa usılardı aytıp turǵanda xalıq ishinen bir hayal dawıslap, Oǵan:

– Seni kótergen qursaq hám Seni emizgen kókirekler qanday baxıtlı! – dedi[+].

28Biraq Iysa oǵan:

– Qudaydıń sózin tıńlap, onı orınlawshılar onnan da baxıtlı! – dedi[+].


Káramatlı belgi haqqında


(Mat 12:38-42; Mrk 8:12)

29[•]Xalıq jıynalıp, kóbeyip atırǵanda, Iysa olarǵa bılay dep ayta basladı:

– Bul áwlad – jaman áwlad! Ol káramatlı belgi talap etpekte. Biraq oǵan Yunustıń káramatlı belgisinen[*] basqası kórsetilmeydi. 30Yunus Nineviya turǵınları ushın qanday belgi bolsa, Adam Ulı[†] da bul áwlad ushın sonday belgi boladı. 31Qubladaǵı hayal patsha húkim shıǵarılatuǵın qıyamet-qayım kúni usı áwlad penen birge ornınan turıp, bul áwladtıń adamların ayıplaydı. Sebebi ol Sulaymannıń danalıǵın esitiw ushın, jer betiniń arǵı shetinen kelgen edi[*]. Biraq bul jerde Sulaymannan da ullı Birew bar[+]. 32Nineviya turǵınları húkim shıǵarılatuǵın qıyamet-qayım kúni usı áwlad penen birge ornınan turıp, bul áwladtıń adamların ayıplaydı. Óytkeni Yunus járiyalaǵanda, olar táwbe etti[*]. Biraq bul jerde Yunustan da ullı Birew bar[+].


Jaqtılıq hám kóz haqqında


(Mat 5:15; 6:22-23)

33[•]– Hesh kim shıranı jaǵıp, onı jasırın jerge yamasa ıdıstıń astına qoymaydı. Kerisinshe, kirgenler jaqtını kórsin dep, onı shıra qoyǵıshqa qoyadı[+]. 34Kóziń – deneńniń shıraǵı. Eger kóziń saw bolsa, pútkil deneń de jarıq boladı. Eger kóziń saw bolmasa, deneń de pútkilley qarańǵı boladı. 35Sonlıqtan da, abayla, ishińdegi jarıq qarańǵı bolmasın! 36Eger pútkil deneń jarıq bolıp, hesh bir qarańǵı jeri bolmasa, shıra seni óz nurı menen jaqtı qılǵanı sıyaqlı, deneń pútkilley jarıq boladı.


Iysanıń dindarlardı ayıplawı


(Mat 23:1-36; 12:38-40; Luk 20:45-47)

37[•]Iysa usı sózlerdi aytıp turǵanda, bir parisey[†] Onı úyine awqatqa shaqırdı. Iysa onıń úyine kirip, dasturxanǵa otırdı. 38Iysanıń awqattan burın qol juwmaǵanın kórip, parisey tań qaldı[+]. 39Sonda Iyemiz oǵan:

– Háy pariseyler, sizler tabaq-keseniń sırtın tazalaysızlar, biraq óz ishińiz nápsiqawlıq hám jawızlıqqa tolı. 40Háy, aqılsızlar, sırtın jaratqan ishin de jaratqan emes pe? 41Jaqsısı, ıdıslarıńızdıń ishindegiden qayır-sadaqa[†] berińler, sonda sizler ushın hámme nárse taza boladı.

42Hásiret shegesizler, pariseyler! Sizler jalbız, iyisli shóp hám hár túrli palız ónimleriniń onnan birin beresizler, biraq ádillikke hám Qudaydıń súyispenshiligine biypárwa qaraysızlar. Bunı da islep, onı da qaldırmawıńız kerek edi[+]. 43Hásiret shegesizler, pariseyler! Sizler májilisxanalarda[†] sıylı orında otırǵandı, bazar maydanlarında ózlerińizge sıylap sálem bergendi jaqsı kóresizler[+]. 44Sizler hásiret shegesizler! Sebebi sizler adamlar bilmey ústilerinen basıp ótetuǵın belgisiz qábirlerge uqsaysızlar, – dedi[+].

45Sonda nızam muǵallimleriniń biri Iysaǵa:

– Ustaz! Sen bul sózlerdi aytıp, bizlerdi de qapa qılıp atırsań, – dedi.

46Biraq Iysa:

– Sizler de hásiret shegesizler, nızam muǵallimleri! Óytkeni sizler kóterip júriwge qıyın júklerdi adamlarǵa kótertip, ózlerińiz olardı kóterisiwge barmaǵıńızdı da qozǵamaysızlar. 47Sizler hásiret shegesizler! Sebebi sizler ata-babalarıńız óltirgen payǵambarlarǵa[†] mazarlar ornatasızlar. 48Solay etip, sizler ata-babalarıńızdıń islerin maqullap, olardı dálilleysizler. Olar payǵambarlardı óltirgen edi, al sizler olarǵa mazarlar ornatasızlar[+]. 49Sonlıqtan da, Qudaydıń danalıǵı bılay degen: «Men olarǵa payǵambarlar menen elshilerdi[†] jiberemen. Olar geybirewlerin óltirip, geybirewlerin quwǵın qıladı»[+]. 50-51Sol sebepten Abıldıń qanınan[*] baslap, qurbanlıq[†] orın menen Ibadatxana[†] arasında óltirilgen Zexariyanıń qanına[*] deyin, dúnya jaratılǵannan beri tógilgen barlıq payǵambarlardıń qanı usı áwladtan talap etiledi. Awa, sizlerge aytatuǵınım: usı áwladtan talap etiledi![+] 52Hásiret shegesizler, nızam muǵallimleri! Óytkeni sizler qutqarılıw[†] haqqında bilim qapısınıń giltin tartıp aldıńlar: bul qapıdan ózlerińiz de kirmedińler, kirmekshi bolǵanlarǵa da tosqınlıq jasadıńlar, – dedi.

53Iysa sol jerden ketip baratırǵanda, ashıwlanǵan diniy muǵallimler[†] menen pariseyler Onı qısqıǵa alıp, kóp sorawlarǵa juwap beriwge májbúrledi. 54Olar sózinen tutıp ayıplaw ushın, Iysanı ańlıdı[+].

#### 12


Kimnen qorqıw kerek?


(Mat 10:26-31)

1Sonıń arasında kóp mıńlaǵan adamlar jıynalıp, bir-birine tıǵılısıp turdı. Iysa aldı menen Óz shákirtlerine sóz baslap, bılay dedi:

– Pariseylerdiń[†] ashıtqısınan, yaǵnıy eki júzlilikten saq bolıńlar![+] 2Ashılmaytuǵın hesh qanday sır, bilinbeytuǵın hesh qanday jasırın nárse joq[+]. 3Sonlıqtan qarańǵıda aytqanıńız jaqtıda esitiledi, bekitiwli qapı artında qulaqqa sıbırlap aytqanıńız úylerdiń tóbesinen járiyalanadı.

4[•]Meniń sizlerge, doslarıma aytatuǵınım: deneni óltirse de, bunnan soń basqa hesh nárse isley almaytuǵınlardan qorqpańlar![+] 5Biraq kimnen qorqıwıńız kerek ekenin aytayın: óltirgennen keyin, dozaqqa taslaytuǵın Qúdireti kúshli Qudaydan qorqıńlar. Awa, sizlerge aytatuǵınım: Onnan qorqıńlar[+]. 6Bes shımshıq eki tiyinǵa satılmay ma? Solay bolsa da, olardıń hesh birin de Quday[†] umıtpaydı. 7Baslarıńızdaǵı shashlardıń bári de Qudayǵa sanawlı. Sonlıqtan qorqpańlar: kóp shımshıqlardan sizler qımbatlıraqsızlar[+].

8Sizlerge aytatuǵınım: kim de kim Meni adamlar aldında tán alsa, Adam Ulı[†] da onı Qudaydıń perishteleriniń[†] aldında tán aladı[+]. 9Al kim de kim Meni adamlar aldında tán almasa, onıń ózi de Qudaydıń perishteleriniń aldında tán alınbaydı[+].

10Adam Ulına qarsı bir sóz aytqan hár bir adam keshiriledi, biraq Muxaddes Ruwxqa[†] til tiygizgen adam keshirilmeydi[+].

11Sizlerdi májilisxanalarǵa,[†] basshılarǵa hám hákimlerge aparǵanda, qalay juwap beriwdi yamasa ne aytıwdı qayǵırmańlar. 12Sebebi ne aytıw kerek ekenin sizlerge sol waqıtta Muxaddes Ruwx úyretedi[+].


Aqılsız bay

13[•]Xalıq arasınan birew Iysaǵa:

– Ustaz, ájaǵama ayt, miyrastı meniń menen bólissin, – dedi.

14Iysa oǵan:

– Kim Meni sizlerge qazı yamasa miyraslardı bóliwshi etip qoydı? – dedi. 15Sońınan xalıqqa: – Abaylańlar, dúnyaxorlıqtan saq bolıńlar! Óytkeni adamnıń ómiri onıń mal-múlkiniń kópligine baylanıslı emes, – dep,[+] 16olarǵa mınaday tımsal keltirdi:

– Bir bay adamnıń egislik jeri mol zúráát beripti. 17Ol óz-ózine: «Ne islesem eken? Ónimlerimdi jıynap qoyatuǵın jerim joq», – dep pikir júrgizipti. 18Sońınan:

– Bılay isleymen: ǵállexanalarımdı buzıp, olardı úlkeytip salaman hám sol jerge barlıq ǵállem menen mal-múlkimdi jıynap qoyaman. 19Sońınan óz janıma bılay deymen: «Janım, kóp jılǵa jetetuǵın mol dúnyań bar. Endi dem al, iship-jep, kewlińdi xoshla», – depti[+]. 20Biraq Quday oǵan:

– Háy, aqmaq, búgin túnde seniń janıń alınadı. Sonda seniń jıynap-tergenleriń kimge qaladı? – depti[+].

21Ózi ushın baylıq jıynap, Quday aldında sıqmar bolǵan adamnıń awhalı usınday boladı[+].


Táshiwishlenbeńler!


(Mat 6:25-34)

22Iysa shákirtlerine bılay dedi:

– Sonlıqtan sizlerge aytatuǵınım: ne jeymiz dep, janıńız ushın, ne kiyemiz dep, deneńiz ushın táshiwishlenbeńler![+] 23Jan awqattan, dene kiyimnen artıq. 24Ǵarǵalarǵa qarańlar: olar ekpeydi de, ormaydı da. Olardıń ya dán saqlaǵıshları, ya ǵállexanaları joq. Biraq, Quday olardı asıraydı. Al sizler quslardan qanshelli qımbatlısızlar![+] 25Táshiwishleniw sebepli, kim sizlerdiń arańızda óz ómirin bir saatqa bolsa da uzayta aladı? 26Eger usınday kishkene nárse qolıńızdan kelmese, basqa nárseler haqqında táshiwishleniwdiń nege keregi bar? 27Lala gúlleriniń qalay ósip turǵanına qarańlar! Olar miynet te etpeydi, jip te iyirmeydi. Al sizlerge aytatuǵınım: Sulayman da óziniń sán-saltanatında usılardıń birewindey sánli kiyinbegen edi[+]. 28Eger búgin dalada ósip turǵanı menen, erteń oshaqqa taslanatuǵın shópti Quday usılay kiyindirse, sizlerdi olardan da artıq kiyindirmes pe edi, háy, isenimi azlar![+] 29Sonlıqtan da, ne iship, ne jeytuǵınıńızdı izlep, táshiwishlenbeńler. 30Sebebi usılardıń bárin bul dúnyaǵa tiyisli adamlar izlep júredi. Sizlerdiń usılarǵa mútáj ekenińizdi Ákeńiz biledi. 31Onıń ornına, Qudaydıń Patshalıǵın[†] izlep júrińler, sonda bular sizlerge qosımsha etip beriledi[+].

32Háy, kishkene pada, qorqpa! Ákeńiz sizlerge Patshalıqtı beriwdi maqul taptı[+]. 33Mal-múlkińizdi satıp, qayır-sadaqa[†] berińler. Ózlerińizge tozbaytuǵın qalta islep, aspanda tawısılmaytuǵın ǵáziyne jıynańlar. Ol jerge urı da jaqınlamaydı, kúye de túsip jemeydi[+]. 34Óytkeni baylıǵıńız qay jerde bolsa, júregińiz de sol jerde boladı.


Iysanıń qayta keliwine tayar bolıw


(Mat 24:45-51; Mrk 10:38; 13:34-36)

35[•]– Bellerińiz buwıwlı bolıp, shıralarıńız janıp tursın! 36Xojayını neke toydan qaytıp kelip, esikti qaqqanda, oǵan dárriw ashıw ushın kútip turǵan xızmetshilerdey bolıńlar[+]. 37Xojayını kelgende olardıń sergek bolıp turǵanın kórse, sol xızmetshiler baxıtlı! Sizlerge shının aytaman: ol belin buwıp, xızmetshilerin otırǵızıp, ózi olarǵa xızmet etedi. 38Eger xojayını tún ortasında yamasa tań atqanda kelip, xızmetshileriniń oyaw turǵanın kórse, onda sol xızmetshiler qanday baxıtlı! 39Mınanı bilip qoyıńlar: eger úy iyesi urınıń qashan keletuǵının bilse, ol úyine urınıń buzıp kiriwine jol qoymas edi[+]. 40Sizler de tayar bolıp turıwıńız shárt! Sebebi Adam Ulı sizler oylamaǵanda keledi.

41Sonda Petr:

– Iyem[†], Sen bul tımsaldı tek bizlerge aytıp atırsań ba yamasa hámmege me? – dedi.

42Iyemiz bılay dedi:

– Úy iyesi úy-ishimdegilerge tiyisli awqatın waqtında bersin dep, olardıń ústinen tayınlaǵan isenimli hám aqıllı úy basqarıwshı kim? 43Iyesi kelgende onıń solay islep atırǵanın kórse, sol xızmetshi qanday baxıtlı![+] 44Sizlerge shının aytıp turman: iyesi onı óziniń pútkil mal-múlkin basqarıwshı etip tayınlaydı. 45Eger sol xızmetshi ishinen: «Iyem tez kele qoymas» dep, malaylar hám shorılardı sabap, iship-jep, más bola baslasa,[+] 46sonda sol xızmetshiniń iyesi kútpegen kúni hám oylamaǵan waqıtta kelip, onı ayawsız jazalap, isenbeytuǵınlardıń awhalına saladı.

47Iyesiniń erkin bilse de tayar turmaǵan, onıń erki boyınsha is tutpaǵan xızmetshi kóp tayaq jeydi. 48Al onıń erkin bilmegen hám jazaǵa turarlı is islegen xızmetshi az tayaq jeydi. Kimge kóp berilgen bolsa, onnan kóp talap etiledi. Kimge kóp isenip tapsırılsa, onnan kóbirek soraladı[+].


Masiyx ushın bolatuǵın ayırılısıwlar


(Mat 10:34-36)

49[•]– Men dúnya júzine ot salıwǵa keldim. Onıń házir-aq jalınlap ketiwin qanshelli qáler edim! 50Men júdá awır azap-hásiretti basımnan keshiriwim tiyis. Bul orınlanǵansha, qanshelli qıynalaman![+] 51Meni jer júzine tınıshlıq ákelgen, dep oylap atırsız ba? Yaq, deymen sizlerge: alawızlıq ákelgenmen[+]. 52Óytkeni bunnan bılay, bir úyde bes adam bolsa, olar óz ara bólinedi. Úshewi ekewine qarsı, ekewi úshewine qarsı boladı. 53Ákesi ulına, ulı ákesine qarsı, anası qızına, qızı anasına qarsı, qáyin enesi kelinine, kelini qáyin enesine qarsı bolıp bólinedi[+].

54[•]Sońınan Iysa xalıqqa da bılay dedi:

– Sizler batıstan bir bulttıń kóterilgenin kórgenińizde, dárriw: «Jawın jawadı» deysizler hám sonday boladı da. 55Qubla samalı eskende: «Kún ıssı boladı» deysizler hám sonday boladı da. 56Háy, eki júzliler! Jer hám aspannıń túsin anıqlay aladı ekensiz, nege házirgi waqıttıń rayın anıqlay almaysızlar?

57Neniń durıs ekenin nege ózlerińiz sheshe almaysızlar? 58Birew saǵan qarsı daw kóterip, seni qazıǵa alıp baratırǵanda, jolda onıń menen jarasıwǵa tırıs. Olay etpeseń, ol seni qazınıń aldına aparadı, qazı seni xızmetkerge tapsıradı, al xızmetker seni qamap taslaydı[+]. 59Saǵan aytatuǵınım: sońǵı tiyinińdi tólep tawıspaǵanıńsha, ol jerden hasla shıǵa almaysań.

#### 13


Táwbe etiw haqqında

1Sol waqıtta geybirewler Iysaǵa kelip, Pilattıń galilalılardı óltirtkeni hám olardıń qanın ózleri shalǵan qurbanlıqları[†] menen aralastırıp taslaǵanı haqqında aytıp berdi[+]. 2Iysa olarǵa:

– Usınday apatqa ushıraǵanlıqtan, bul galilalılardı basqa barlıq galilalılardan gúnalıraq, dep oylaysızlar ma[+]? 3Yaq, deymen sizlerge. Eger táwbe etpeseńler, hámmeńiz de usılay nabıt bolasızlar. 4Ústilerine Siloam minarası qulap ólgen on segiz adam Erusalimde[†] jasawshı adamlardıń hámmesinen ayıplıraq edi, dep oylaysızlar ma[+]? 5Yaq, deymen sizlerge. Eger táwbe etpeseńler, hámmeńiz de usılay nabıt bolasızlar, – dedi.

6Sońınan Iysa mınaday tımsal aytıp berdi:

– Bir adamnıń júzim baǵında egilgen ánjir aǵashı bolıptı. Adam onnan miywe alıw ushın kelipti, biraq taba almaptı[+]. 7Sonda ol baǵmanǵa: «Mine, men úsh jıldan beri bul ánjir aǵashınan miywe alıw ushın kelemen, biraq taba almayman. Onı shawıp tasla! Nege ol bosqa orın iyelep tur?» – depti[+]. 8Biraq baǵman oǵan juwap berip: «Xojayın, onı bıyıl da qaldırıń. Men onıń átirapın qazıp, qıy tógeyin. 9Múmkin, endigi jılı miywe berip qalar. Eger bermese, shawıp taslarsız», – depti.


Iysanıń búkir hayalǵa shıpa beriwi

10Bir Shabbat kúni[†] Iysa májilisxanalardıń[†] birinde tálim berip otırǵan edi[+]. 11Sol jerde on segiz jıldan beri awırıw ruwxınan qıynalǵan bir hayal bar edi. Ol eki búklenip qalǵan bolıp, boyın hesh tik uslay almas edi. 12Iysa onı kórip, janına shaqırıp aldı da, oǵan:

– Hayal, sen dártińnen azat bolasań, – dep, 13onıń ústine qolların qoyǵanda, hayal sol waqıtta-aq boyın tiklep, Qudayǵa alǵıslar ayta basladı[+].

14Sonda májilisxana basshısı Iysanıń Shabbat kúni shıpa bergenine ashıwı kelip, xalıqqa:

– Jumıs islew ushın altı kún bar. Shıpa alıwǵa Shabbat kúni emes, al sol kúnleri kelińler, – dedi[+].

15Iyemiz oǵan bılay dep juwap berdi:

– Háy, eki júzliler! Shabbat kúni hár birińiz ógizińizdi yamasa eshegińizdi qoradan sheship alıp, suwǵarıwǵa aparmaysız ba[+]? 16On segiz jıldan beri shaytan[†] baylap qoyǵan Ibrayımnıń mına qızın Shabbat kúni bul baylawdan azat qılıw kerek emes pe edi?

17Iysa usı sózlerdi aytqanda, Oǵan qarsılıq kórsetkenlerdiń hámmesi uyalıp qaldı. Al pútkil xalıq Onıń barlıq ullı islerine quwandı[+].


Qıshqıl tuqım hám ashıtqı


(Mat 13:31-33; Mrk 4:30-32)

18[•]Sońınan Iysa:

– Qudaydıń Patshalıǵı[†] nege uqsaydı? Onı nege megzeteyin? 19Ol – bir adamnıń óz baǵına ekken qıshqıl tuqımına[*] uqsaydı. Ol ósip, terek boladı hám shaqalarına aspan qusları ushıp kelip, uya saladı, – dedi[+].

20Iysa jáne bılay dedi:

– Qudaydıń Patshalıǵın nege uqsatayın? 21Ol bir hayaldıń úsh samar qamırǵa az ǵana ashıtqı salǵanda, barlıq qamırdı ashıtatuǵın ashıtqısına uqsaydı[+].


Tar qapıdan kirińler!


(Mat 7:13-14, 21-23)

22[•]Erusalimge qaray jol alǵan Iysa qala hám awıllardı aralap, tálim berip júrdi. 23Bir adam Iysadan:

– Iyem[†], tek az ǵana adam qutqarıla ma? – dep soradı.

24Sonda Iysa xalıqqa bılay dedi:

– Tar qapıdan kiriwge bar kúshińizdi salıńlar! Sebebi sizlerge aytatuǵınım: kópler kiriwge tırısadı, biraq kire almaydı. 25Úydiń Iyesi turıp qapını jawıp taslaǵanda, sizler sırtta turıp, qapını qaǵa baslap: «Iyem! Bizlerge qapını ash!» – deysizler. Biraq Ol sizlerge: «Men sizlerdi tanımayman hám qayaqtan kelgenińizdi bilmeymen», – dep juwap beredi[+]. 26Sonda sizler: «Bizler Seniń kóz aldıńda iship-jedik. Sen bizlerdiń kóshelerimizde tálim beretuǵın ediń-ǵo», – dep aytasızlar. 27Biraq Ol: «Sizlerge aytatuǵınım: Men sizlerdi tanımayman hám qayaqtan kelgenińizdi bilmeymen. Háy, jamanlıq qılıwshılardıń hámmesi Mennen awlaq ketińler!» – deydi[+].

28Sizler Ibrayımnıń, Ísaqtıń, Yaqıptıń[†] hám barlıq payǵambarlardıń[†] Qudaydıń Patshalıǵında júrgenin, al ózlerińizdiń sırtqa quwıp shıǵarılǵanıńızdı kórgenińizde jılap, pushayman jeysizler[+]. 29Shıǵıstan hám batıstan, arqadan hám qubladan adamlar kelip, Qudaydıń Patshalıǵında dasturxan átirapına otıradı[+]. 30Mine, sonda sońǵılardıń geybirewleri birinshiler, al birinshilerdiń geybirewleri sońǵılar boladı[+].


Iysanıń Erusalim tuwralı qayǵırıwı


(Mat 23:37-39)

31[•]Sol waqıtta bir neshe pariseyler[†] kelip, Iysaǵa:

– Bul jerden ket, Hirod Seni óltirmekshi, – dedi[+].

32Iysa olarǵa bılay dedi:

– Barıp, sol túlkige aytıńlar: Men búgin hám erteń jinlerdi quwıp shıǵarıp, awırıwlarǵa shıpa beremen, al úshinshi kúni isimdi juwmaqlayman. 33Solay bolsa da, Men búgin, erteń hám arǵı kúni Óz jolım menen júriwim kerek. Óytkeni hesh bir payǵambarǵa Erusalimnen basqa jerde óliwge bolmaydı.

34Oh, Erusalim, Erusalim! Payǵambarlardı óltiriwshi, Qudaydıń saǵan jibergenlerin tas boran qılıwshı qala! Óz shójelerin qanatınıń astına alǵan mákiyen sıyaqlı, Men de seniń balalarıńdı neshe ret jıynamaqshı boldım, biraq sizler qálemedińler[+]. 35Mine, úyińizdi Quday[†] taslap ketedi. Sizlerge aytatuǵınım: «Jaratqan Iyeniń[†] atı menen keletuǵın jarılqansın!»[*] – dep aytqanlarıńızǵa deyin Meni kórmeysizler[+].

#### 14


Shabbat kúninde shıpa beriw

1Bir Shabbat kúni[†] Iysa pariseylerdiń[†] bir basshısınıń úyine awqatqa kelgende, hámme Onı baqlap otırdı[+]. 2Sonda sarsıq keselden azap shekken bir adam Iysanıń aldına keldi. 3Iysa diniy muǵallimler[†] menen pariseylerden:

– Shabbat kúni awırıw adamǵa shıpa beriw nızamǵa tuwrı kele me yamasa tuwrı kelmey me? – dep soradı[+].

4Olar úndemedi. Sonda Iysa sol adamǵa qolın tiygizip shıpa berdi de, qaytarıp jiberdi. 5Sońınan olarǵa bılay dedi:

– Arańızdaǵı birińizdiń balańız yamasa ógizińiz qudıqqa túsip ketse, Shabbat kúni bolıwına qaramastan, onı dárriw shıǵarıp almaysız ba[+]?

6Olar Iysanıń bul gápine juwap bere almadı.


Ózińdi joqarı tutpa!

7Qonaqlardıń ózlerine tórdegi orınlardı tańlap atırǵanın kórgen Iysa olarǵa mınaday bir tımsal ayttı:[+]

8– Seni birew neke toyına shaqırǵanda, tórdegi orınǵa otırma. Shaqırılǵanlar arasında sennen de sıylıraq birew bolıwı múmkin[+]. 9Olay etpeseń, ekewińizdi de shaqırǵan adam saǵan kelip: «Mına adamǵa ornıńdı ber» dese, sen uyalıp, esik bettegi orınǵa otırıwǵa májbúr bolasań. 10Sonlıqtan qonaqqa shaqırılǵanıńda, barıp esik bettegi orınǵa otır. Sonda seni qonaqqa shaqırǵan adam janıńa kelip: «Dostım, tórge shıǵıp otır», – deydi. Solay etseń, óziń menen otırǵan hár bir adamnıń aldında abırayǵa iye bolasań. 11Sebebi kim de kim ózin joqarı tutsa, ol pásletiledi, kim de kim ózin pás tutsa, ol mártebeli qılınadı[+].

12Sońınan Iysa Ózin shaqırǵan úy iyesine:

– Túski yamasa keshki zıyapat bergenińde doslarıńdı, tuwısqanlarıńdı, aǵayinlerińdi, ya bay qońsılarıńdı shaqırma. Óytkeni olay etseń, olar da seni qonaqqa shaqırıp, saǵan qaytaradı. 13Kerisinshe, zıyapat bergenińde jarlı, mayıp, aqsaq hám soqırlardı shaqır. 14Solay etseń, sen baxıtlı bolasań. Sebebi olar saǵan qaytara almaydı. Biraq haq adamlar qayta tirilgende, Quday[†] saǵan qaytaradı, – dedi[+].


Toyǵa mirát etilgenler


(Mat 22:1-10)

15[•]Iysa menen dasturxan átirapında otırǵanlardıń biri bul sózlerdi esitip, Oǵan:

– Qudaydıń Patshalıǵında[†] duz tatqan adam baxıtlı, – dedi[+].

16Iysa oǵan bılay dedi:

– Bir adam úlken zıyapat berip, kóp qonaq shaqırıptı. 17Awqatlanatuǵın waqıt bolǵanda: «Kelińler, hámmesi tayar boldı», – dep aytıw ushın, mirát etilgenlerge óz xızmetshisin jiberipti. 18Biraq hámmesi oylasıp qoyǵanday, sıltaw taba baslaptı. Birinshisi oǵan: «Men jer satıp aldım, sonı barıp kóriwim kerek, ótinemen, meni keshir», – depti. 19Al ekinshisi: «Men bes jup ógiz satıp aldım, solardı sınap kóriwge baratırman. Ótinemen, meni keshir», – depti. 20Úshinshisi de: «Men tap jańa úylendim, sonlıqtan bara almayman», – depti[+]. 21Xızmetshi qaytıp kelip, bulardıń hámmesin xojayınına aytıp beripti. Úy iyesi ashıwlanıp, xızmetshisine: «Tez bar da, qalanıń úlken-kishi kóshelerin aralap, jarlı, mayıp, soqır hám aqsaq adamlardı bul jerge alıp kel», – dep buyırıptı. 22Sońınan xızmetshi: «Xojayın, buyırǵanlarıńızdı orınladım, biraq jáne de bos orın bar», – depti. 23Xojayın xızmetshisine: «Jollarǵa hám awıl soqpaqlarına barıp, adamlardı bul jerge keliwge kóndir. Sonda úyim adamlarǵa tolı boladı. 24Óytkeni sizlerge aytatuǵınım: mirát etilgenlerdiń hesh qaysısı da meniń zıyapatımnan duz tatpaydı[*]», – depti.


Iysaǵa shákirt bolıwdıń shárti


(Mat 10:37-38)

25[•]Iysa menen birge kóp xalıq júrgen edi. Iysa olarǵa burılıp bılay dedi:

26– Kim de kim Maǵan kelip, Meni ata-anasınan, hayalınan, balalarınan, aǵa-inisinen, apa-qarındaslarınan, hátte, óz ómirinen de artıq kórmese, ol Meniń shákirtim bola almaydı[+]. 27Kim de kim óz atanaq aǵashın[†] arqalap, Meniń izimnen júrmese, ol Meniń shákirtim bola almaydı[+]. 28Arańızdaǵı birińiz minara qurmaqshı bolsa, onı pitkeriw ushın qárejet jete me dep, aldın ala otırıp, esaplap shıqpay ma? 29Olay etpese, tiykarın salıp bolıp, qurıp pitkere almay qalsa, bunı kórgenler onıń ústinen kúlip: 30«Mına adam qurıwdı baslap, pitkere almadı», – deydi.

31Bir patsha basqa patshaǵa qarsı urısqa shıǵajaq bolsa, ózimniń on mıń áskerim menen, kiyatırǵan qarsılasımnıń jigirma mıń áskerine qarsı tura alaman ba dep, aldın ala otırıp oylanıp almay ma? 32Kúshi jetpeytuǵın bolsa, sol patsha ele uzaqta bolǵanda oǵan elshi[†] jiberip, tınıshlıq pitimin jasawdı soraydı. 33Solay etip, sizlerdiń hár birińiz ózińizge tiyisli hámme zattan waz keshpeseńiz, Meniń shákirtim bola almaysız.

34Duz – jaqsı nárse. Biraq duz óz kúshin joytsa, onı qalay jáne shorlı qılıwǵa boladı[+]? 35Ol topıraqqa da, qıy bolıwǵa da jaramaǵanlıqtan, sırtqa ılaqtırıp taslanadı. Qulaǵı bar adam jaqsılap esitip alsın![+]

#### 15


Joytılǵan qoy


(Mat 18:12-14)

1[•]Iysanı tıńlaw ushın kóp salıqshılar menen gúnakarlar Onıń qasına jaqınlap kelgen edi. 2Pariseyler[†] menen diniy muǵallimler[†] bunı kórip:

– Ol gúnakarlardı qabıl etip, olar menen birge awqat jeydi, – dep narazılıq bildirdi[+].

3Sonda Iysa olarǵa mına tımsaldı aytıp berdi:

4– Aytayıq, arańızdaǵı birińizdiń júz qoyı bolıp, birewin joytıp alsa, ol toqsan toǵızın shól dalada qaldırıp, joytılǵan bir qoyın tappaǵansha izlep júrmes pe edi[+]? 5Tawıp alǵannan soń quwanıp ketip, onı iynine kóterip aladı da, 6úyine kelip, dosları menen qońsıların shaqırıp, olarǵa: «Meniń menen birge quwanıńlar, joytılǵan qoyımdı taptım», – deydi[+]. 7Sizlerge aytatuǵınım: sol sıyaqlı, táwbe etiwge hájeti joq toqsan toǵız haq adamnan góre, táwbe etken bir gúnakarǵa aspanda kóbirek quwanadı[+].


Joytılǵan gúmis teńge

8– Aytayıq, bir hayaldıń on draxması[*] bolıp, birewin joytıp alsa, ol shıra jaǵıp, úydi sıpırıp, tappaǵansha muqıyatlap izlemes pe edi? 9Tawıp alǵannan soń, qurdasları menen qońsıların shaqırıp: «Meniń menen birge quwanıńlar, joytılǵan draxmamdı tawıp aldım», – deydi. 10Sizlerge aytatuǵınım: Qudaydıń perishteleri[†] de táwbe etken bir gúnakar ushın usılay quwanadı.


Joytılǵan ul

11Iysa jáne bılay dedi:

– Bir adamnıń eki ulı bar eken. 12Olardıń genjetayı ákesine:

– Áke[†], mal-múlkińniń maǵan tiyisli bólegin ber, – depti.

Sonda ákesi mal-múlkin eki ulına bólip beripti[+]. 13Bir neshe kún ótkennen soń, kishi ul barı-joǵın jıynap alıp, uzaq elge ketip qalıptı. Ol jerde buzıq jolǵa túsip, mal-múlkin jónsiz sarp etipti. 14Jigit hámmesin sarp etip bolǵannan soń, sol elde awır asharshılıq bolıp, ol joqshılıqqa ushıraptı. 15Ol barıp, sol eldiń bir turǵınına jallanıptı. Al ol adam jigitti dalasındaǵı shoshqalardı baǵıwǵa jiberipti. 16Jigit shoshqalar jeytuǵın jem menen qarnın toydırıwǵa da zar bolıptı. Biraq oǵan hesh kim hesh nárse bermepti. 17Onıń aqılı enip:

– Ákemniń qanshama jallanǵan jumısshıları nanǵa toyıp júr, al men bul jerde ashtan óleyin dep atırman. 18Qoy, ákeme barayın, oǵan: «Áke, men Qudayǵa hám saǵan qarsı gúna[†] isledim[+]. 19Endi seniń balań dep atalıwǵa ılayıqlı emespen. Meni jallanǵan jumısshılarıńnıń qatarına qabıl et», – dep aytayın, – depti.

20Solay etip, jigit ákesine qaray jolǵa shıǵıptı. Ol ele uzaqta kiyatırǵanda, ákesi ulın kórip, bawırı eljirep ketipti. Juwırıp barıp, ulın qushaqlap súye baslaptı. 21Ulı oǵan:

– Áke, men Qudayǵa hám saǵan qarsı gúna isledim. Endi seniń ulıń dep atalıwǵa ılayıqlı emespen, – depti.

22Biraq ákesi xızmetshilerine:

– Tez bolıńlar, eń jaqsı kiyim ákelip, oǵan kiygizińler. Qolına júzik taǵıp, ayaǵına ayaq kiyim berińler[+]. 23Baǵıp semirtilgen baspaqtı ákelip soyıńlar, iship-jep, kewil kótereyik. 24Sebebi meniń bul ulım ólgen edi – tirildi, joytılǵan edi – tabıldı, – depti.

Solay etip, olar toylay baslaptı[+].

25Sol waqıtta úlken ulı atızda edi. Qaytıp kiyatırıp úyine jaqınlaǵanda, nama hám oyın-kúlki seslerin esitipti. 26Xızmetshileriniń birewin shaqırıp alıp:

– Bul ne? – dep soraptı.

27Xızmetshi oǵan:

– Inińiz qaytıp keldi, ákeńiz onıń aman-saw qaytıp kelgeni ushın semirtilgen baspaqtı soydı, – dep juwap beripti.

28Úlken ulı ashıwlanıp, úyge kirgisi kelmepti. Sonda ákesi sırtqa shıǵıp, onnan ishke kiriwdi ótinipti. 29Biraq ol ákesine bılay depti:

– Mine, men saǵan neshe jıldan beri xızmet etip kiyatırman, hesh qashan seniń buyrıǵıńa qarsı shıqqan emespen. Biraq doslarım menen waqtı xoshlıq etiwim ushın, sen maǵan bir ılaq ta bergen joqsań. 30Al endi bolsa, mal-múlkińdi buzıq hayallarǵa sarp etip kelgen mına ulıńa semirtilgen baspaqtı soyıpsań[+].

31Ákesi oǵan:

– Ulım! Sen hámme waqıt meniń menen birgeseń. Meniń barlıq mal-múlkim seniki. 32Biraq búgin quwanıp, kewil kóteriwimiz kerek. Óytkeni seniń bul iniń ólgen edi – tirildi, joytılǵan edi – tabıldı, – depti.

#### 16


Nahaq úy basqarıwshı

1Iysa Óz shákirtlerine jáne bılay dedi:

– Bir bay adamnıń úy basqarıwshısı bar eken. Baydıń qulaǵına: «Úyińdi basqarıwshı mal-múlkińdi sarp etip júripti», – degen shaǵım jetipti. 2Bay onı shaqırıp alıp:

– Sen tuwralı esitip atırǵanım ne gáp? Óz jumısıń boyınsha esap ber. Sen bunnan bılay úy basqarıwshı bola almaysań, – depti.

3Sonda úy basqarıwshı ishinen:

– Ne qılsam eken? Xojayınım meni jumıstan bosatıp atır. Jer qazıwǵa kúshim jetpeydi, sadaqa[†] sorawǵa uyalaman. 4Basqarıwshılıqtan bosatılǵanımnan soń, adamlar meni úylerine qabıl qılıwı ushın ne islesem eken? – dep oylaptı. Sońınan; – He, taptım, – depti de, 5xojayınına qarızdar adamlardı birim-birim shaqırıp alıp, olardıń birinshisinen:

– Xojayınımnan qansha qarızıń bar? – dep soraptı.

6Ol:

– Júz batpan may[†], – dep juwap beripti.

– Til xatıńdı al da, tez otırıp, eliw batpan dep jaz, – depti basqarıwshı. 7Sońınan basqasınan:

– Seniń qansha qarızıń bar? – dep soraptı.

– Mıń qap biyday, – dep juwap beripti ol.

Oǵan da:

– Til xatıńdı al da, segiz júz qap dep jaz, – depti.

8Xojayını nahaq úy basqarıwshını aqıllı is qılǵanı ushın maqtaptı. Sebebi bul dúnyanıń adamları ózi sıyaqlılar arasında Nurdıń balalarınan góre aqıllıraq háreket qıladı[+]. 9Meniń sizlerge aytatuǵınım: bul dúnyanıń baylıǵınan paydalanıp dos arttırıńlar, bul baylıq tawısılǵanda, olar sizlerdi máńgilik mákanǵa qabıl qılsın.

10Kishkene iste isenimli bolǵan adam úlken iste de isenimli boladı, al kishkene iste sadıq bolmaǵan adam úlken iste de sadıq bolmaydı[+]. 11Solay etip, eger sizler bul dúnyanıń baylıǵına sadıq bolmasańız, kim sizlerge aspandaǵı haqıyqıy baylıqtı isenip tapsıradı[+]? 12Eger sizler basqaǵa tiyisli nársege sadıq bolmasańız, kim sizlerge ózlerińizdikin beredi?

13Hesh bir xızmetshi eki xojayınǵa xızmet ete almaydı. Sebebi ol birewin jek kórip, ekinshisin jaqsı kóredi yamasa birewine sadıq bolıp, ekinshisine itibarsız qaraydı. Sizler hám Qudayǵa, hám baylıqqa birdey xızmet ete almaysızlar[+].

14[•]Bulardıń hámmesin dúnyaxor pariseyler[†] esitip, Iysanı mazaq qıldı[+]. 15Iysa olarǵa bılay dedi:

– Sizler ózlerińizdi adamlar aldında haq qılıp kórsetesizler, biraq Quday[†] júregińizdi biledi. Adamlar qımbat dep sanaǵan nárse Quday aldında jerkenishli[+].

16Yaqıyaǵa deyin Muxaddes[†] Nızam hám payǵambarlar[†] dáwiri boldı. Sol waqıttan baslap, Qudaydıń Patshalıǵı[†] haqqında Xosh Xabar[†] járiyalanıp kiyatır hám hár bir adam oǵan kiriwge kúsh salıp júr[+]. 17Biraq Muxaddes Nızamnan bir noqat joǵalǵanınan góre, aspan hám jerdiń joq bolıp ketiwi ańsatıraq[+].

18Óz hayalı menen ajırasıp, basqa hayalǵa úylengen hár bir adam neke hadallıǵın buzǵan boladı. Kúyewinen ajırasqan hayalǵa úylengen adam da neke hadallıǵın buzǵan boladı[+].


Tilenshi Lazar hám bay

19– Zıǵırdan tigilgen shım qızıl sánli kiyimler kiyip, hár kúni dábdebeli zıyapatlar beretuǵın bir bay adam bolıptı. 20Baydıń dárwazası aldında pútkil denesin jara basqan Lazar atlı bir tilenshi jatadı eken. 21Ol baydıń dasturxanınan túsken usaqlar menen qarnın toydırıwdı árman etipti. Iytler de kelip, onıń jaraların jalap ketedi eken. 22Waqtı kelgende tilenshi qaytıs bolıp, perishteler[†] onı Ibrayımnıń janına alıp barıptı. Bay adam da qaytıs bolıp, onı jerlepti[+]. 23Bay dozaq otında azap shegip atırıp, basın kóterip qaraǵanda, alısta Ibrayımdı hám onıń qasındaǵı Lazardı kóripti[+]. 24Ol qattı baqırıp: «Ibrayım ata, maǵan rehim ete gór! Lazardı jiber, ol barmaǵınıń ushın suwǵa basıp, meniń tilime suw tamızsın. Sebebi men bul ot ishinde qattı qıynalıp atırman», – depti[+]. 25Biraq Ibrayım oǵan: «Balam, sen ómirińde tek jaqsılıq kórgenińdi, al Lazardıń jamanlıq kórgenin umıtpa. Endi bolsa, ol bul jerde jubanısh tawıp, al sen qıynalıp atırsań. 26Bunıń ústine, sizler menen bizlerdiń aramızǵa úlken tuńǵıyıq ornatılǵan. Sonlıqtan bul jerden sizlerge ótpekshi bolǵanlar óte almaydı hám ol jerden de bizlerge hesh kim óte almaydı», – depti. 27Sonda bay adam: «Ata, olay bolsa, sennen ótinemen, Lazardı meniń ákemniń úyine jiber. 28Óytkeni meniń bes aǵa-inim bar. Olar da bul azap shegetuǵın jerge túspewi ushın Lazar barıp, olardı eskertsin», – depti. 29Biraq Ibrayım oǵan: «Olarda Muwsa hám basqa payǵambarlardıń Jazıwları bar. Olardı tıńlasın», – depti[+]. 30Al bay adam: «Yaq, Ibrayım ata! Eger ólgenlerdiń birewi tirilip barsa ǵana, olar táwbe etedi», – depti. 31Sonda Ibrayım oǵan: «Eger Muwsa menen payǵambarlardı tıńlamaǵan bolsa, ólgenlerdiń birewi tirilse de, isenbeydi», – dep juwap beripti[+].

#### 17


Keshirim, isenim hám xızmet


(Mat 18:6-7, 21-22; Mrk 9:42)

1[•]Iysa Óz shákirtlerine jáne bılay dedi:

– Adamlardı gúnaǵa azǵırıwshı nárselerdiń keliwi sózsiz. Biraq olar kim arqalı kelse, sol adam hásiret shegedi![+] 2Ol adamnıń mına kishkenelerdiń birewin azǵırǵanınan góre, moynına digirman tası baylanıp, teńizge taslanǵanı oǵan jaqsıraq bolar edi[+]. 3Abaylı bolıńlar! Eger tuwısqanıń saǵan qarsı gúna[†] islese, oǵan eskertiw jasa. Eger gúnasın moyınlasa, onı keshir[+]. 4Eger ol saǵan qarsı bir kúnniń ishinde jeti ret gúna islese, jeti ret te saǵan kelip: «Gúnamdı moyınlayman» dese, onı keshir[+].

5Sonda elshiler[†] Iyemizge:

– Isenimimizdi arttır, – dedi[+].

6Iyemiz bılay dedi:

– Eger isenimińiz qıshqıl tuqımınday ǵana bolsa da, bul tut aǵashına: «Tamırıń menen qoparılıp, teńizge otırǵızıl», – deseńler, ol sózińizdi tıńlaydı[+].

7Arańızda qaysı birińiz jer aydap yamasa mal baǵıp júrgen xızmetshińiz daladan qaytqanda, oǵan: «Tez kelip, dasturxanǵa otır», – deysiz? 8Kerisinshe, oǵan: «Meniń keshki awqatımdı tayarla, belińdi buwıp, iship-jep bolǵanımsha, maǵan xızmet et. Sońınan óziń iship-jeyseń», – dep aytpaysız ba? 9Buyırǵanın orınlaǵanı ushın xızmetshisine minnetdarshılıq bildirer me eken? 10Sol sıyaqlı sizler de ózlerińizge buyırılǵannıń hámmesin orınlaǵannan soń: «Bizler arzımaytuǵın qullarmız, tek wazıypamızdı ǵana orınladıq», – deńler.


Teri keselligine shalınǵan on adam

11Iysa Erusalimge[†] baratırıp, Samariya[†] hám Galila úlkeleri arasındaǵı shegara jerler arqalı júrdi. 12Ol bir awılǵa kirip kiyatırǵanda teri keselligine shalınǵan on adam gezlesti. Olar uzaqta turıp,[+] 13qattı dawıslap:

– Ustazımız Iysa, bizlerge rehim et! – dedi.

14Iysa olardı kórip:

– Barıp, ózlerińizdi ruwxaniylerge[†] kórsetińler, – dedi.

Olar ketip baratırǵanda teri keselliginen jazılıp ketti[+]. 15Olardıń ishindegi birewi óziniń shıpa tapqanın kórip, bálent dawıs penen Qudaydı alǵıslap, qaytıp keldi de, 16Iysanıń ayaǵına jıǵılıp, Oǵan minnetdarshılıq bildirdi. Bul adam samariyalı[†] edi[+]. 17Sonda Iysa:

– Shıpa tapqan on adam emes pe edi? Qalǵan toǵızı qayaqta? 18Qudayǵa alǵıs aytıw ushın, mına shet elliden basqa hesh kim qaytıp kelmedi me? – dedi.

19Soń oǵan:

– Ornıńnan tur da, kete ber, isenimiń seni qutqardı, – dedi[+].


Qudaydıń Patshalıǵınıń keliwi


(Mat 24:23-28, 37-41)

20[•]Pariseyler[†] Qudaydıń Patshalıǵınıń[†] qashan keletuǵının soraǵanda, Iysa olarǵa bılay dep juwap berdi:

– Qudaydıń Patshalıǵı kózge kórinip kelmeydi[+]. 21«Mine, bul jerde» yamasa «Áne, ana jerde» dep te aytpaydı. Sebebi Qudaydıń Patshalıǵı sizlerdiń arańızda, – dedi.

22Soń Iysa shákirtlerine bılay dedi:

– Adam Ulınıń[†] kúnleriniń birin bolsa da kóriwdi ańsaytuǵın waqıtlarıńız keledi. Biraq, kóre almaysızlar[+]. 23Sizlerge: «Áne, Ol ana jerde» yamasa «Mine, Ol bul jerde» dese, barmańlar, olardıń izlerine ermeńler[+]. 24Óytkeni shaqmaq shaǵıp, aspandı bir shetinen ekinshi shetine deyin jarqıratıp jibergendey, Adam Ulı da Óz kúninde solay payda boladı. 25Biraq dáslep Ol kóp azap shegip, bul áwlad tárepinen qabıllanbawı tiyis[+].

26Nuxtıń zamanında qalay bolǵan bolsa, Adam Ulınıń kúnlerinde de solay boladı[+]. 27Nux kemege mingen kúnge deyin adamlar iship-jedi, úylendi, turmısqa shıqtı. Sońınan topan suwı basıp, hámmeni nabıt qıldı[*][+]. 28Luttıń zamanında da sonday boldı: adamlar iship-jedi, sawda-satıq isledi, egin ekti, jay saldı. 29Biraq, Lut Sodom qalasınan shıqqan kúni aspannan ot hám kúkirt jawıp, hámmeni nabıt qıldı[*][+]. 30Adam Ulı payda bolatuǵın kúni de tap sonday boladı.

31Sol kúni tamnıń tóbesinde bolǵan adamnıń zatları úyinde qalsa, olardı alıw ushın tómenge túspesin. Kim de kim atızda bolsa, izine qaytpasın[+]. 32Luttıń hayalın[*] eske túsirińler![+] 33Kim de kim óz janın saqlamaqshı bolsa, onı nabıt qıladı, al kim de kim óz janın nabıt qılsa, onı saqlaydı[+]. 34Sizlerge aytatuǵınım: sol túni bir tósekte jatırǵan eki adamnıń birewi alınadı, ekinshisi qaldırıladı. 35Birge digirman tartqan eki hayaldıń birewi alınadı, ekinshisi qaldırıladı. [ 36[*]]

37Sonda shákirtleri Iysadan:

– Iyem[†], bul waqıyalar qay jerde boladı, – dep soradı.

Iysa olarǵa:

– Ólik qay jerde bolsa, quzǵınlar da sol jerge jıynaladı, – dedi.

#### 18


Jesir hayal hám qazı

1Iysa shákirtlerine bárqulla duwa etip, úmit úzbew kerekligin bildiriw ushın bir tımsal aytıp berdi[+].

2Ol bılay dedi:

– Bir qalada Qudaydan da qorqpaytuǵın, adamlardan da uyalmaytuǵın bir qazı bolıptı. 3Sol qalada bir jesir hayal da turadı eken. Hayal oǵan qayta-qayta kelip: «Meniń huqıqımdı dawlasımnan qorǵań», – dep ótine beredi eken. 4Biraq qazı kóp waqıtqa deyin bunı islegisi kelmepti. Sońınan óz-ózine: «Men Qudaydan da qorqpayman, adamlardan da uyalmayman. 5Biraq, mına jesir hayal maǵan tınıshlıq bermey atırǵanı ushın onıń huqıqın qorǵay qoyayın. Bolmasa, ol qayta-qayta kelip, meniń mazamdı alar», – depti.

6Iyemiz sózin dawam etip bılay dedi:

– Ádalatsız qazınıń sózlerin esittińler. 7Solay eken, Quday[†] Ózine kúni-túni jalbarınıp atırǵan, Ózi tańlap alǵan adamlarınıń huqıqın qorǵamay ma? Olardı kóp kúttirip qoya ma[+]? 8Sizlerge aytatuǵınım: kóp keshikpey olardıń huqıqın qorǵaydı. Biraq Adam Ulı[†] kelgende, jer júzinde isenim tabar ma eken[+]?


Parisey hám salıqshı

9Ózleriniń haqlıǵına isenip, basqalardı kemsitetuǵın ayırım adamlarǵa Iysa mına tımsaldı da aytıp berdi:[+]

10– Eki adam duwa etiw ushın Ibadatxanaǵa[†] kiripti. Olardıń birewi parisey,[†] ekinshisi salıqshı eken[+]. 11Parisey turıp alıp mınaday dep duwa etipti: «O, Qudayım! Men basqa adamlarday tonawshı, nahaq, neke hadallıǵın buzıwshı yamasa, hátte, mına salıqshı sıyaqlı bolmaǵanım ushın, Saǵan shúkirlik etemen[+]. 12Háptesine eki márte oraza tutaman. Barlıq tapqan tabısımnıń onnan birin beremen»[+]. 13Al salıqshı alısta turıp, kózin aspanǵa kóteriwge de batılı barmay, qattı ókinip: «O, Qudayım! Mendey gúnakarǵa rehim et!» – depti[+].

14Sizlerge aytatuǵınım: parisey emes, al usı adam aqlanıp úyine qaytıptı. Sebebi kim de kim ózin joqarı tutsa, ol pásletiledi, al kim de kim ózin pás tutsa, ol mártebeli qılınadı[+].


Iysa hám kishkene balalar


(Mat 19:13-15; Mrk 10:13-16)

15[•]Qolın tiygizsin dep, adamlar Iysaǵa bóbeklerin alıp keldi. Shákirtleri bunı kórip, olarǵa keyidi. 16Biraq Iysa olardı qasına shaqırıp alıp, shákirtlerine:

– Balalardıń Maǵan keliwine ruxsat berińler, olarǵa tosqınlıq jasamańlar. Óytkeni Qudaydıń Patshalıǵı[†] usındaylardiki. 17Sizlerge shının aytaman: kim de kim Qudaydıń Patshalıǵın kishkene bala sıyaqlı qabıl etpese, ol oǵan kire almaydı, – dedi[+].


Baylıq hám máńgilik ómir


(Mat 19:16-30; Mrk 10:17-31)

18[•]Bir basshı Iysadan:

– Iygilikli Ustaz! Máńgilik ómirdi[†] alıwım ushın ne islewim kerek? – dep soradı[+].

19Iysa oǵan:

– Sen nege Meni iygilikli dep atap atırsań? Jalǵız Qudaydan basqa hesh kim iygilikli emes[+]. 20Onıń buyrıqların óziń bileseń: «Neke hadallıǵın buzba, adam óltirme, urlıq isleme, jalǵan gúwalıq berme, ata-anańdı húrmetle»[*], – dedi[+].

21Biraq ol:

– Bulardıń hámmesin men bala waqtımnan beri orınlap kiyatırman, – dedi[+].

22Bunı esitken Iysa oǵan:

– Saǵan jáne bir nárse jetispeydi. Barlıq mal-múlkińdi satıp, aqshasın jarlılarǵa úlestirip ber. Sonda seniń ǵáziyneń aspanda boladı. Sońınan kelip, Meniń izime er, – dedi[+].

23Basshı bunı esitip, qattı qapa boldı. Sebebi ol júdá bay edi.

24Iysa onıń qapa bolǵanın kórip:

– Baylıǵı barlardıń Qudaydıń Patshalıǵına kiriwi qanday qıyın![+] 25Bay adamnıń Qudaydıń Patshalıǵına kiriwinen góre, túyege iyneniń kózinen ótiw ańsatıraq, – dedi.

26Bunı esitkenler:

– Olay bolsa, kim qutqarıla aladı? – dep soradı.

27– Adamlardıń qolınan kelmegen nárse Qudaydıń qolınan keledi, – dedi Iysa[+].

28Sonda Petr:

– Minekey, bizler hámme nársemizdi taslap, Seniń izińe erdik, – dedi[+].

29Iysa shákirtlerine:

– Sizlerge shının aytaman: Qudaydıń Patshalıǵı ushın ya úyin, ya hayalın, ya tuwısqanların, ya ata-anasın, ya balaların qaldırıp ketken hár bir adam[+] 30bul dúnyada neshe ese artıǵı menen aladı hám keleshekte máńgilik ómirge iye boladı, – dedi.


Iysanıń Óz ólimi hám qayta tiriliwi haqqında úshinshi ret bildiriwi


(Mat 20:17-19; Mrk 10:32-34)

31[•]Iysa on eki shákirtin qasına shaqırıp alıp, olarǵa bılay dedi:

– Minekey, bizler endi Erusalimge[†] qaray kóterilip baratırmız. Sol jerde payǵambarlardıń[†] Adam Ulı tuwralı jazǵanlarınıń hámmesi orınlanadı. 32Ol basqa millet adamlarına uslap beriledi. Olar Onıń ústinen kúledi, masqaralaydı, betine túkiredi 33hám qamshılap sabap, óltiredi. Al Ol úshinshi kúni qayta tiriledi[+].

34Biraq shákirtleri bul sózlerden hesh nárse túsinbedi. Bul sózler olarǵa jasırın bolıp, aytılǵanlardıń mánisin ańlamadı[+].


Iysanıń bir soqır adamǵa shıpa beriwi


(Mat 20:29-34; Mrk 10:46-52)

35[•]Iysa Erixo qalasına jaqınlaǵanda, joldıń shetinde tilenshilik etip, bir soqır adam otır edi[+]. 36Qasınan adamlardıń ótip baratırǵanın esitken ol:

– Ne bolıp atır? – dep soradı.

37– Nasıralı Iysa ótip baratır, – dedi adamlar oǵan.

38Sonda ol:

– Dawıttıń Urpaǵı[*] Iysa! Maǵan rehim ete gór! – dep baqırıp jiberdi[+].

39Aldında ketip baratırǵanlar únin shıǵarmawdı aytıp, oǵan keyidi. Biraq ol onnan da beter qattı baqırıp:

– Dawıttıń Urpaǵı! Maǵan rehim ete gór! – dedi.

40Sonda Iysa toqtap, soqır adamdı qasına alıp keliwdi buyırdı. Soqır adam jaqınlaǵanda, Iysa onnan:

41– Sen ushın ne islewimdi qáleyseń? – dep soradı.

– Iyem[†], kózlerim kóretuǵın bolsın, – dedi ol.

42Iysa oǵan:

– Kózleriń kóretuǵın bolsın, isenimiń seni qutqardı, – dedi[+].

43Sol waqıtta-aq soqır adamnıń kózleri kóre basladı hám Qudaydı alǵıslap, Iysanıń izine erdi. Bunı kórgen pútkil xalıq ta Qudaydı maqtadı.

#### 19


Salıqshı Zaqaydıń qutqarılıwı

1Iysa Erixo qalasına kirip, onıń ishinen ótti[+]. 2Sol jerde Zaqay atlı bir adam bar edi. Ózi salıqshılardıń baslıǵı bolıp, bay adam edi. 3Ol Iysanıń qanday ekenligin kóriwge urındı. Biraq adamlar kóp bolǵanlıqtan, kóre almadı. Óytkeni onıń boyı pás edi. 4Iysanı kóriw ushın ol alǵa qaray juwırıp, jabayı ánjir teregine shıǵıp aldı. Sebebi Iysa usı jerden ótiwi kerek edi. 5Iysa sol jerge kelgende joqarıǵa qarap, oǵan:

– Zaqay, tezirek tómen tús! Búgin seniń úyińde qalıwım kerek, – dedi.

6Ol tezlik penen tómen túsip, Iysanı quwanısh penen qabıl aldı. 7Bunı kórgenlerdiń hámmesi:

– Ol gúnakar adamnıń úyine qonaqqa bardı, – dep narazılıq bildire basladı[+].

8Biraq Zaqay ornınan turıp, Iyemizge:

– Iyem[†], mal-múlkimniń yarımın jarlılarǵa beremen. Eger kimniń haqın jegen bolsam, tórt ese artıǵı menen qaytarıp beremen, – dedi[+].

9Sonda Iysa:

– Búgin bul úyge qutqarılıw[†] keldi. Óytkeni bul adam da Ibrayımnıń urpaǵı[+]. 10Sebebi Adam Ulı[†] adasqanlardı tawıp, qutqarıw ushın keldi, – dedi.


On mina haqqında tımsal


(Mat 25:14-30)

11[•]Bulardı tıńlap otırǵanlarǵa Iysa tımsal menen sózin dawam etti. Óytkeni Ol Erusalimge[†] jaqınlasıp qalǵanlıqtan, olar: «Qudaydıń Patshalıǵı[†] jaqın arada keledi», – dep oylaǵan edi[+]. 12Sonlıqtan Iysa bılay dedi:

– Bir aqsúyek adam ózine patshalıq biyligin alıp qaytıw ushın, uzaq elge ketpekshi bolıptı. 13Ol óziniń on xızmetshisin shaqırıp alıp: «Men qaytıp kelemen degenshe, bul aqshanı aylanısqa salıńlar», – dep, olarǵa on mina[*] beripti. 14Biraq oǵan qaraslı puqaralar onı jek kóretuǵın edi. Sonlıqtan onıń izinen wákillerin jiberip: «Onıń bizlerdiń ústimizden patsha bolıwın qálemeymiz», – dep xabar jollaptı[+].

15Biraq ol patsha bolıp qaytıp kelgende, ózi bergen aqshalar menen kim qansha arttırǵanın biliw ushın xızmetshilerin ózine shaqırtıptı. 16Birinshisi kelip: «Xojayın! Siziń bir minańız jáne on mina arttırdı», – depti. 17Xojayını oǵan: «Bárekella, jaqsı xızmetshim! Kishkene iste isenimli bolǵanıń ushın, sen on qala ústinen basqarıwǵa biylik alasań», – depti[+].

18Ekinshisi kelip: «Xojayın, siziń bir minańız jáne bes mina arttırdı», – depti. 19Xojayını oǵan da: «Sen bes qalanıń ústinen basqarıwshı bolasań», – depti.

20Sońınan basqası da kelip: «Xojayın! Mine, siziń minańız. Men onı bet oramalǵa túyip saqladım. 21Men sizden qorqtım. Sebebi siz qoymaǵan jerińizden alıp, ekpegen jerińizden oratuǵın qatal adamsız», – depti. 22Xojayını oǵan: «Háy, jaman xızmetshi! Seni óz awzıńnan shıqqan sózleriń menen ayıplayman. Meniń qoymaǵan jerden alatuǵın, ekpegen jerden oratuǵın qatal adam ekenimdi biledi ekenseń,[+] 23nege endi aqshamdı aylanısqa berip jibermediń? Sonda men qaytıp kelgenimde, onı paydası menen qaytarıp alar edim», – depti. 24Soń qasında turǵanlarǵa qarap: «Onnan minanı alıń da, on minası barǵa berińler», – depti. 25«Xojayın, onıń on minası bar-ǵo», – desipti olar. 26Sizlerge aytatuǵınım: kimde bar bolsa, oǵan qosımsha beriledi, al kimde joq bolsa, onıń barı da tartıp alınadı[+]. 27Endi ústilerinen patsha bolıwımdı qálemegen dushpanlarımdı bul jerge alıp keliń de, kózimniń aldında óltirińler, – depti patsha[+].


Iysanıń Erusalimge saltanatlı túrde kiriwi


(Mat 21:1-11; Mrk 11:1-11; Yuxn 12:12-19)

28[•]Usılardı aytıp bolǵannan keyin Iysa jol baslap, Erusalimge qaray júrdi. 29Ol Záytún[†] tawı dep atalatuǵın tawdıń etegindegi Betfage hám Betaniya degen awıllarǵa kelgende eki shákirtin jumsap,[+] 30olarǵa bılay dedi:

– Qarsı aldıńızdaǵı awılǵa barıńlar. Oǵan kirgenińizde, ele hesh kim minbegen, baylap qoyılǵan gúrreni tabasızlar. Onı sheship, alıp kelińler. 31Eger birew: «Onı nege sheship atırsızlar?» – dep sorasa, «Ol Iyemizge kerek», – dep aytıńlar.

32Jiberilgenler barıp, Iysanıń ózlerine aytqanların anıq taptı. 33Olar gúrreni sheship atırǵanda, onıń iyeleri:

– Gúrreni nege sheship atırsızlar? – dep soradı.

34Olar:

– Ol Iyemizge kerek, – dep juwap berdi.

35Olar gúrreni Iysaǵa alıp keldi. Onıń ústine ózleriniń shapanların jawıp, oǵan Iysanı mindirdi. 36Iysa baratırǵanda, adamlar jolǵa shapanların tósedi[+].

37Iysa Záytún tawınan tómen túsetuǵın jerge jaqınlaǵanda, Onıń barlıq shákirtleriniń toparı ózleri kórgen barlıq káramatları ushın quwanıshlı túrde bálent dawıs penen Qudayǵa maqtawlar ayta basladı:

38«Jaratqan Iyeniń[†] atı menen keletuǵın Patsha jarılqanǵan!
Aspanda tınıshlıq, eń joqarıdaǵı Qudayǵa alǵıs bolsın!»[*][+]

39Xalıq arasında turǵan geybir pariseyler[†] Iysaǵa:

– Ustaz, shákirtlerińe tıyım sal, – dedi[+].

40Iysa olarǵa:

– Sizlerge aytatuǵınım: eger olar úndemey qalsa, taslar baqıradı, – dedi[+].

41Iysa Erusalimge jaqınlaǵanda onı kórip jılap jiberdi de:[+]

42– Oh, hesh bolmasa usı kúnińde tınıshlıǵıńa neler kerek ekenin bilseń edi! Biraq bul házir seniń kózlerińnen jasırılǵan[+]. 43Dushpanlarıń qalaǵa kiriw ushın topıraq úyip, seni qorshap, ján-jaqtan qısatuǵın kúnler basıńa túsedi[+]. 44Olar seni hám seniń ishińdegi balalarıńdı jer menen jeksen qıladı. Sende tas ústinde tas qaldırmaydı. Óytkeni sen Qudaydıń saǵan qutqarılıw ushın bergen múmkinshiligine itibar bermediń, – dedi[+].


Iysanıń Ibadatxanadan satıwshılardı quwıwı


(Mat 21:12-17; Mrk 11:15-19; Yuxn 2:13-22)

45[•]Sońınan Iysa Ibadatxanaǵa[†] kirip, ol jerden satıwshılardı quwıp shıǵara basladı. 46Olarǵa:

– «Meniń Úyim duwa etetuǵın úy boladı»[*], – dep Muxaddes[†] Jazıwda jazılǵan, al sizler onı qaraqshılardıń uyasına aylandırdıńlar![*] – dedi[+].

47Iysa hár kúni Ibadatxanada tálim beretuǵın edi. Bas ruwxaniyler,[†] diniy muǵallimler[†] hám xalıq basshıları Onı joq qılıwdıń jolın izledi. 48Biraq bunıń ilajın taba almadı, sebebi pútkil xalıq Iysanıń sózlerin jan-táni menen tıńlaytuǵın edi.

#### 20


Iysanıń biyligi haqqında soraw


(Mat 21:23-27; Mrk 11:27-33)

1[•]Kúnlerdiń birinde Iysa xalıqqa Ibadatxanada[†] tálim berip, olarǵa Xosh Xabardı[†] járiyalap turǵanda, Onıń qasına bas ruwxaniyler[†] hám diniy muǵallimler[†] aqsaqallar menen birge kelip, 2Onnan:

– Bizlerge aytshı, bul islerdi qanday biylik penen islep júrseń hám bunday biylikti Saǵan kim berdi? – dep soradı[+].

3Iysa juwap qaytarıp:

– Men de sizlerden bir nárseni sorayın. Aytıńlarshı:

4Yaqıyanıń shomıldırıwı aspannan boldı ma yamasa adamlardan ba? – dedi[+].

5Olar óz ara oylasıp:

– Eger «aspannan» desek, Ol bizlerge: «Sonda nege oǵan isenbedińler», – dep aytar[+]. 6Al eger «adamlardan» desek, pútkil xalıq bizlerge tas atar, óytkeni olar Yaqıyanıń payǵambar[†] ekenine isenedi, – desti[+]. 7Sonlıqtan olar Iysaǵa:

– Qayaqtan ekenin bilmeymiz, – dep juwap berdi.

8Sonda Iysa olarǵa:

– Men de sizlerge bul islerdi qanday biylik penen isleytuǵınımdı aytpayman, – dedi.


Jawız diyxanlar haqqında tımsal


(Mat 21:33-46; Mrk 12:1-12)

9[•]Sońınan Iysa xalıqqa mına tımsaldı aytıp berdi:

– Bir adam júzim baǵın otırǵızıptı hám onı diyxanlarǵa ijaraǵa berip, ózi uzaq waqıtqa alıs jerge ketip qalıptı[+]. 10Terim máwsimi kelgende, ol baǵdıń jemisinen tiyisli úlesin alıw ushın, diyxanlarǵa óziniń bir xızmetshisin jiberipti. Biraq diyxanlar onı urıp, qurı qol qaytarıptı. 11Ol basqa xızmetshisin jibergende, onı da urıp, masqaralap, qurı qol qaytarıptı. 12Úshinshisin jumsaǵanda, onı da jaradar etip, quwıp jiberipti[+]. 13Sonda júzim baǵınıń iyesi: «Ne qılsam eken? Súyikli ulımdı jibereyin. Múmkin, onı húrmet eter», – depti[+]. 14Biraq diyxanlar onı kórip, óz ara oylasıp: «Bul miyrasxor-ǵo. Júrińler, onı óltireyik, sonda miyras múlki bizlerge qaladı», – desipti de,[+] 15onı júzim baǵınan sırtqa shıǵarıp, óltiripti. Endi júzim baǵınıń iyesi olarǵa ne isleydi[+]? 16Ol kelip, sol diyxanlardı joq qıladı da, júzim baǵın basqalarǵa beredi.

Bunı esitkenler:

– Quday[†] saqlasın! – desti[+].

17Biraq Iysa kózlerin olarǵa tigip:

– Olay bolsa, Muxaddes[†] Jazıwdaǵı:

«Qurılısshılardıń kereksiz dep taslaǵan tası,
Úydiń múyeshiniń tiykarǵı tası boldı»[*], –

degen sózler neni ańlatadı[+]?

18Sol tasqa túsken hár bir adamnıń shıl-párshesi shıǵadı. Tas kimniń ústine tússe, sonı jenship taslaydı, – dedi[+].

19[•]Iysanıń bul tımsaldı ózlerine tiygizip aytıp atırǵanın túsingen diniy muǵallimler menen bas ruwxaniyler Onı sol waqıtta-aq qolǵa alıwǵa tırıstı, biraq xalıqtan qorqtı.


Salıq tólew tuwralı


(Mat 22:15-22; Mrk 12:13-17)

20Olar Iysanı dıqqat penen ańlıy basladı. Iysanı sózinen tutıp, Onı hákimniń biyligine hám húkimine tapsırıw ushın, Oǵan ózlerin haq niyetli qılıp kórsetetuǵın jansızlardı jiberdi[+]. 21Jansızlar Iysadan:

– Ustaz, bizler Seniń haqıyqattı aytıp tálim berip atırǵanıńdı bilemiz. Hesh kimniń bet-júzine qaramay, Qudaydıń jolın durıs úyretip atırsań. 22Aytshı, bizlerdiń Rim imperatorına salıq tólewimiz durıs pa yamasa nadurıs pa? – dep soradı[+].

23Biraq Iysa olardıń hiylesin túsinip, olarǵa:[*][+]

24– Maǵan bir dinar kórsetińler. Bunda kimniń súwreti bar hám kimniń atı jazılǵan? – dedi.

Olar:

– Rim imperatorınıń, – dep juwap berdi.

25Sonda Iysa:

– Olay bolsa, imperatordıń haqın imperatorǵa, Qudaydıń haqın Qudayǵa berińler, – dedi[+].

26Solay etip, olar Iysanı xalıq aldında aytqan birde bir sózinen tuta almadı. Onıń juwaplarına tań qalısıp, lal bolıp qaldı.


Qayta tiriliw haqqında soraw


(Mat 22:23-33; Mrk 12:18-27)

27[•]Qayta tiriliw joq dewshi saddukeylerdiń[†][*] ayırımları Iysaǵa kelip, Onnan:[+]

28– Ustaz, Muwsa bizlerge, eger birewdiń aǵası balasız ólip hayalın qaldırsa, inisi onıń hayalın alıp, óz aǵasınıń urpaǵın dawam ettiriw kerekligin jazıp qaldırǵan edi.[*][+] 29Aǵayinli jeti jigit bar edi. Olardıń birinshisi úylenip, balasız óldi. 30Ekinshisi de, 31úshinshisi de sol hayaldı aldı. Hayaldı jetewiniń hámmesi de alıp, bala qaldırmay ólip ketti. 32Eń sońında hayaldıń ózi de qaytıs boldı. 33Al qayta tirilgende ol jetewiniń ishinde qaysısınıń hayalı boladı? Ol jetewine de hayal bolǵan edi-ǵo, – dep soradı.

34Iysa juwap berip bılay dedi:

– Bul dúnyanıń adamları úylenedi hám turmısqa shıǵadı. 35Al kelesi dúnyaǵa hám ólimnen qayta tiriliwge ılayıqlı bolǵanlar úylenbeydi de, turmısqa da shıqpaydı[+]. 36Olar perishteler[†] sıyaqlı bolǵanlıqtan, endi ólmeydi. Ólimnen qayta tirilgenlikten, Qudaydıń balaları boladı. 37Muwsa da ólgenlerdiń qayta tiriletuǵının janıp turǵan puta haqqında aytılǵan waqıyada kórsetken edi. Ol sol jerde Jaratqan Iyeni:[†] «Ibrayımnıń Qudayı, Ísaqtıń Qudayı, Yaqıptıń[†] Qudayı»[*] dep ataǵan[+]. 38Quday ólilerdiń emes, al tirilerdiń Qudayı. Sebebi Oǵan tiyisli adamlardıń hámmesi tiri.

39Diniy muǵallimlerdiń geybirewleri:

– Ustaz, Sen durıs ayttıń, – dedi.

40Oǵan jáne soraw beriwge hesh kimniń batılı barmadı[+].


Masiyx kimniń Urpaǵı?


(Mat 22:41-46; Mrk 12:35-37)

41[•]Iysa olarǵa bılay dedi:

– Qalayınsha Masiyxtı[†] Dawıttıń Urpaǵı desedi[+]? 42Dawıttıń ózi Zaburda:

«Jaratqan Iye[†] Iyeme ayttı:[+]
43„Dushpanlarıńdı ayaǵıńnıń astına bastırmaǵanımsha,
Meniń oń jaǵımda otır!“»[*] –

degen.

44Solay etip, Dawıt Onı «Iyem» dep ataǵan bolsa, Ol qalayınsha onıń Urpaǵı boladı?


Diniy muǵallimler haqqında


(Mat 23:1-36; Mrk 12:38-40; Luk 11:37-54)

45Pútkil xalıq tıńlap turǵanda, Iysa Óz shákirtlerine:

46– Diniy muǵallimlerden saq bolıńlar! Olar uzın kiyim kiyip júrgendi, bazar maydanlarında ózlerine sıylap sálem bergendi, májilisxanalarda[†] sıylı orında, zıyapatlarda tórde otırǵandı jaqsı kóredi[+]. 47Olar jesir hayallardıń úylerin jalmap jutıp, kózge kóriniw ushın uzaq duwa etedi. Bunday adamlar eń awır jaza aladı, – dedi.

#### 21


Jesir hayaldıń sadaqası


(Mrk 12:41-44)

1[•]Iysa názer salıp, Ibadatxananıń[†] sadaqa[†] qutısına Qudayǵa arnalǵan sıyların salıp atırǵan baylardı kórdi[+]. 2Ol bir ǵárip jesir hayaldıń da eki tiyin salǵanın kórip:

3– Sizlerge haqıyqatın aytaman: bul jarlı jesir hayal hámmeden kóp saldı. 4Óytkeni bulardıń hámmesi óz baylıqlarınan awısqanın saldı. Al bul hayal jarlı bolsa da, kún kórisine kerekli barlıq aqshasın saldı, – dedi[+].


Aqırzamannıń belgileri


(Mat 24:1-14; Mrk 13:1-13)

5[•]Geybirewler Ibadatxananıń sulıw taslar hám Qudayǵa arnalǵan sıylar menen bezetilgenin aytıp turǵanda, Iysa:

6– Sizler usı jerde kórip turǵanlarıńızdan tas ústinde tas qalmay, hámmesi qıyratılatuǵın kúnler keledi, – dedi[+].

7Olar Iysadan:

– Ustaz, bular qashan boladı? Bulardıń bolatuǵının aldın ala qanday belgi bildiredi? – dep soradı.

8Iysa olarǵa:

– Aldanıwdan saq bolıńlar! Sebebi kópler Meniń atım menen kelip: «Men – Masiyxpan»[†] yamasa «Waqıt jaqın» deydi. Olardıń izlerine ermeńler[+]. 9Urıslar hám kóterilisler haqqında esitkenińizde, qorqpańlar. Óytkeni dáslep usılar bolıwı tiyis. Biraq aqırı dárhal kelmeydi, – dedi.

10Sońınan Iysa olarǵa bılay dedi:

– Millet milletke qarsı, patshalıq patshalıqqa qarsı kóteriledi[+]. 11Kúshli jer silkiniwler, kóp jerlerde asharshılıqlar hám qırǵınlar boladı. Aspanda qorqınıshlı qubılıslar hám ullı káramatlı belgiler júz beredi[+]. 12Biraq bulardıń hámmesinen burın adamlar sizlerdi uslap alıp quwǵın qıladı, májilisxanalarǵa[†] tapsırıp, qamaqqa saladı. Meniń atım ushın sizlerdi patshalar menen hákimlerdiń aldına alıp baradı[+]. 13Sonda sizlerge Men tuwralı gúwalıq beriwge múmkinshilik tuwıladı. 14Sonlıqtan ózlerińizdi qalay qorǵawdı aldın ala oylamawdı kewillerińizge túyip alıńlar. 15Sebebi Men sizlerge sonday sheshenlik penen danalıq beremen, sizlerge qarsı shıqqanlardıń hesh qaysısı da qarsı sóyley de, sózlerińizdi biykarlay da almay qaladı[+]. 16Hátte, ata-ana, aǵa-ini, aǵayin-tuwǵan hám doslarıńız da sizlerge satqınlıq isleydi. Al geybirewlerińizdi óltiredi. 17Meniń atım sebepli, sizlerdi hámme jek kóredi. 18Biraq baslarıńızdaǵı bir tal shash ta nabıt bolmaydı[+]. 19Sabırlılıǵıńız benen óz janıńızdı qutqarasızlar.


Erusalimniń qıyratılıwı


(Mat 24:15-21; Mrk 13:14-19)

20[•]– Erusalimdi[†] áskerlerdiń qorshap alǵanın kórgenińizde, onıń wayran bolatuǵın waqtınıń jaqınlaǵanın bilińler. 21Sonda Yahudiyadaǵılar[†] tawlarǵa qashsın. Qalanıń ishindegiler tez sırtqa shıqsın, átiraptaǵılar qalaǵa kirmesin. 22Óytkeni sol kúnler Muxaddes[†] Jazıwda aytılǵanlardıń hámmesi orınlanatuǵın jaza kúnleri boladı. 23Sol kúnleri júkli hám emiziwli hayallarǵa qanday qıyın boladı! Sebebi jer júzinde úlken apatshılıq bolıp, bul xalıq Qudaydıń ǵázebine ushıraydı[+]. 24Olar qılısh júzinen ótkerilip, barlıq ellerge tutqın etip alıp ketiledi. Basqa milletlerdiń dáwranı tamam bolmaǵansha, Erusalim olar tárepinen ayaq astı qılınadı[+].


Adam Ulınıń qayta keliwi


(Mat 24:29-31; Mrk 13:24-27)

25[•]– Quyash, ay hám juldızlarda káramatlı belgiler payda boladı. Jer júzinde xalıqlar teńizdiń shuwlap tolqınlanǵanınan úmitsizlikke túsip albıraydı. 26Adamlar dúnyaǵa kiyatırǵan apatshılıqtı kútip, qorqıwdan hálsizlenedi. Óytkeni aspan kúshleri silkinedi. 27Sonda adamlar Adam Ulınıń[†] ullı qúdiret hám saltanat penen bultta kiyatırǵanın[*] kóredi[+]. 28Bul waqıyalar bola baslaǵanda turıp, baslarıńızdı kóterińler. Sebebi qutqarılıwıńız[†] jaqın.


Sergek bolıp, duwa etińler!


(Mat 24:32-35; Mrk 13:28-31)

29[•]Iysa olarǵa mına tımsaldı aytıp berdi:

– Ánjir aǵashına hám basqa barlıq tereklerge qarańlar. 30Olardıń japıraq shıǵara baslaǵanın kórgenińizde, jazdıń jaqınlaǵanın ózlerińiz bilesizler. 31Sol sıyaqlı, sizler bul waqıyalardıń bolıp atırǵanın kórgenińizde, Qudaydıń Patshalıǵınıń[†] jaqın ekenin bilińler.

32Sizlerge shının aytıp turman: bul áwlad joq bolıp ketpesinen burın bulardıń hámmesi boladı[+]. 33Aspan menen jer joyıladı, biraq Meniń sózlerim hesh qashan joyılmaydı[+].

34Saq bolıńlar! Shaǵal-máslik qılıp, más bolıp, turmıs táshiwishleri astında júreklerińizdi awır júk baspasın. Jáne sol kún sizlerge tor sıyaqlı tosattan túspesin[+]. 35Óytkeni sol kún pútkil jer júzinde jasawshılardıń basına túsedi. 36Sol sebepten bolajaq bul islerden qutılıp, Adam Ulı aldında tura alıw ushın hámme waqıt sergek bolıp, duwa etińler[+].

37Iysa kúndiz Ibadatxanada tálim berip, al túnlerin bolsa qaladan shıǵıp, Záytún[†] tawında ótkizetuǵın edi[+]. 38Tań atıwdan pútkil xalıq Iysanı tıńlaw ushın Ibadatxanaǵa keletuǵın edi.

#### 22


Yahudanıń satqınlıǵı


(Mat 26:1-5, 14-16; Mrk 14:1-2, 10-11; Yuxn 11:45-53)

1[•]Qutqarılıw[†] bayramı dep atalatuǵın Ashıtqısız nan bayramı[†] jaqınlap qalǵan edi[+]. 2Bas ruwxaniyler[†] hám diniy muǵallimler[†] xalıqtan qorqqanlıqtan, Iysanı jasırın túrde óltiriwdiń jolın izledi.

3Sonda on eki elshiniń[†] biri – Isqariot dep atalǵan Yahudanıń[†] ishine shaytan[†] kirip aldı[+]. 4Yahuda barıp, bas ruwxaniyler hám Ibadatxananıń[†] bas qarawılları menen Iysanı olarǵa qalay uslap beriwdi oylastı. 5Olar quwanısıp, oǵan aqsha beriwge kelisim[†] berdi. 6Yahuda wáde berip, Iysanı olarǵa xalıq joq jerde uslap beriw ushın qolaylı payıt izledi[+].


Iysanıń sońǵı keshesi


(Mat 26:17-25; Mrk 14:12-21; Yuxn 13:21-30; 1Kor 11:23-25)

7[•]Qutqarılıw bayramınıń qozısı shalınıwı kerek bolǵan Ashıtqısız nan bayramı jetip keldi[+]. 8Iysa Petr menen Yuxandı jiberip:

– Barıńlar, bizler ushın Qutqarılıw bayramınıń asın tayarlańlar, – dedi.

9Olar:

– Qay jerde tayarlawımızdı qáleyseń? – dep soradı.

10Iysa olarǵa bılay dedi:

– Qalaǵa kirgenińizde, gúze menen suw kóterip kiyatırǵan adamǵa gezlesesiz. Onıń izine erip, ol kirgen úyge kirińler 11hám úydiń iyesine: «Ustazımız: „Shákirtlerim menen birge bayram asın jeytuǵın bólme qáne?“ – dep sennen sorap atır», – deńler. 12Ol sizlerge tósekler tóselgen joqarıdaǵı úlken bólmeni kórsetedi. Sol jerde tayarlańlar.

13Olar barıp, Iysanıń aytqanlarınıń hámmesin tawıp, bayram asın tayarladı.

14[•]Awqatlanatuǵın waqıt bolǵanda, Iysa elshileri menen birge dasturxan átirapına otırdı. 15Olarǵa:

– Azap shekpesimnen burın bul bayram asın sizler menen birge jewdi qattı qálegen edim. 16Sizlerge aytatuǵınım: bizler Qudaydıń Patshalıǵında[†] haqıyqıy Qutqarılıw asın jemegenimizshe, Men bul astan basqa jemeymen, – dedi[+].

17Sońınan Iysa qolına keseni alıp, shúkirlik etti de:

– Bunı alıp, óz ara bólisip ishińler. 18Sebebi Meniń sizlerge aytatuǵınım: Qudaydıń Patshalıǵı kelmegenshe, Men endi júzim ishimliginen ishpeymen, – dedi.

19Soń nandı alıp, Qudayǵa shúkirlik bildirdi hám onı sındırıp, olarǵa berdi de:

– Bul – sizler ushın beriletuǵın Meniń denem. Meni eslep turıw ushın bunı isleńler, – dedi[+].

20Sol sıyaqlı, keshki awqattan soń keseni alıp:

– Bul kese – Sizler ushın tógiletuǵın Meniń qanım menen bekitiletuǵın jańa kelisim[+].

21Biraq qarańlar, Meni satatuǵın adamnıń qolı Meniń qolım menen bir dasturxanda[+]. 22Adam Ulı[†] Quday[†] aldın ala belgilegendey baratır. Biraq Oǵan satqınlıq qılıwshı hásiret shegedi! – dedi[+].

23Shákirtler bir-birinen:

– Bul isti isleytuǵın qaysısımız? – dep soray basladı.


Hámmeden ullı kim?

24[•]Shákirtler arasında qaysısınıń eń ullı bolıp esaplanıwı kerek ekeni haqqında bir tartıs ta payda boldı. 25Iysa olarǵa bılay dedi:

– Milletlerdiń patshaları óz xalıqları ústinen ústemlik etedi, olarǵa biylik etiwshiler «xalıqtıń qayırqomları» dep ataladı. 26Biraq sizler bunday bolmańlar. Kerisinshe, arańızda eń úlken bolǵan eń kishidey bolsın, basshı da xızmetshidey bolsın[+]. 27Qaysı biri ullı: dasturxan basında otırǵan ba yamasa xızmet etip turǵan ba? Dasturxan basında otırǵan emes pe? Biraq Men sizlerdiń arańızda xızmetshideymen[+].

28Sınawdan ótken waqtımda sizler Meniń menen birge boldıńlar[+]. 29Ákem Maǵan patshalıq biyligin bergeni sıyaqlı, Men de sizlerge patshalıq biyligin beremen[+]. 30Solay etip, sizler Meniń Patshalıǵımnıń dasturxanı átirapında iship-jeysizler, taxtlarda otırıp, Izraildıń[†] on eki urıwına húkimdarlıq qılasızlar[+].


Petrdiń Iysadan tanıwı haqqında


(Mat 26:31-35; Mrk 14:27-31; Yuxn 13:36-38)

31[•]Iysa Petrge:

– Shimon, Shimon! Adamlardıń biydaydı kepshik penen jelpigeni sıyaqlı, shaytan sizlerdi sınaw ushın ruxsat soraǵan edi[+]. 32Biraq Men isenimiń tawısılmasın dep, sen ushın duwa ettim. Sen Maǵan qaytıp kelgenińde, tuwısqanlarıńnıń isenimin bekkemle, – dedi[+].

33Shimon Iysaǵa:

– Iyem[†]! Seniń menen birge qamaqqa da, ólimge de barıwǵa tayarman, – dedi[+].

34Biraq Iysa oǵan:

– Petr, saǵan aytatuǵınım: búgin qoraz shaqırmastan burın sen Meni tanımayman dep, Mennen úsh ret tanasań, – dedi.


Dorba hám qılısh

35Soń Iysa shákirtlerine:

– Men sizlerdi shıjlansız, dorbasız, ayaq kiyimsiz jibergenimde, ne nárseden kemshilik kórdińler? – dedi.

– Hesh nárseden, – dep juwap berdi olar[+].

36Sonda Iysa olarǵa:

– Al endi kimniń shıjlanı bolsa, onı alıp júrsin. Jáne dorbasın da alsın. Kimniń qılıshı bolmasa, kiyimin satıp, qılısh alsın. 37Óytkeni sizlerge aytatuǵınım: Muxaddes[†] Jazıwdaǵı: «Ol jınayatshılarǵa qosıp sanaldı»[*], – degen sóz Mende ámelge asıwı kerek. Awa, Men tuwralı jazılǵanlar orınlanıp atır, – dedi[+].

38– Iyem! Qara, bul jerde eki qılısh bar, – dedi olar.

– Sol jetedi, – dedi Iysa.


Iysanıń Záytún tawında duwa etiwi


(Mat 26:36-46; Mrk 14:32-42)

39[•]Iysa shıǵıp, Óz ádeti boyınsha Záytún[†] tawına ketti. Shákirtleri de Onıń izine erdi. 40Sol jerge kelgende, Iysa olarǵa:

– Azǵırılmawıńız ushın duwa etińler, – dedi[+].

41Ózi olardan tas ılaqtırım jerdey awlaǵıraq barıp, dizerlep otırdı da, bılay dep duwa etti:

42– O, Ákem, eger Sen qáleseń, bul azap kesesin Mennen ótkizip jiber. Biraq Meniń emes, Seniń qálegeniń bolsın[+]. 43Sonda aspannan bir perishte[†] Iysaǵa kórinip, Oǵan kúsh berdi[+]. 44Ol azap shegip atırıp, jáne de kúshlirek duwa etti. Onıń teri jerge tamǵan qan tamshıları sıyaqlı edi.

45Iysa duwa etip bolıp, ornınan turdı da, shákirtleriniń qasına keldi. Olardıń qayǵıdan sharshap, uyıqlap atırǵanın kórdi. 46Olarǵa:

– Nege uyıqlap atırsızlar? Turıńlar, azǵırılmawıńız ushın duwa etińler, – dedi.


Iysanıń qolǵa alınıwı


(Mat 26:47-56; Mrk 14:43-50; Yuxn 18:3-11)

47[•]Iysa ele sóylep turǵanda, bir topar adamlar payda boldı. Olardıń aldında on eki shákirtiniń biri Yahuda kiyatır edi. Ol Iysanı súyiw ushın Oǵan jaqınlastı[*][+]. 48Iysa oǵan:

– Yahuda! Sen Adam Ulın súyip turıp, Oǵan satqınlıq isleyseń be? – dedi.

49Iysanıń qasındaǵılar ne bolajaǵın sezip:

– Iyem, qılıshtı iske salayıq pa? – dedi[+].

50Olardıń birewi bas ruwxaniydiń qulınıń oń qulaǵın shawıp tasladı.

51Biraq Iysa:

– Toqtatıńlar, jeter endi! – dep quldıń qulaǵına qolın tiygizip, jazıp jiberdi.

52Soń Iysa Ózin uslawǵa kelgen bas ruwxaniylerge, Ibadatxananıń bas qarawıllarına hám aqsaqallarǵa bılay dedi:

– Meni uslaw ushın jınayatshıǵa qarsı shıqqanday bolıp, qılısh hám shoqmar alıp keldińler me? 53Men hár kúni sizler menen birge Ibadatxanada bolǵanımda, Maǵan qarsı qol kótermedińler. Biraq endi zaman sizlerdiki, házir qarańǵılıq ústemlik etetuǵın waqıt[+].


Petrdiń Iysadan tanıwı


(Mat 26:57-58, 67-75; Mrk 14:53-54, 66-72; Yuxn 18:12-18, 25-27)

54[•]Olar Iysanı uslap, bas ruwxaniydiń úyine alıp bardı. Al Petr uzaqtan erip keldi. 55Háwliniń ortasına ot jaǵıp, hámmesi birge otırǵanda, Petr de olardıń arasında otırǵan edi. 56Bir shorı qız Petrdiń ottıń qasında otırǵanın kórip, oǵan tigilip qaradı da:

– Bul adam da Onıń menen birge edi, – dedi.

57Biraq Petr qızǵa:

– Yaq, qarındasım, men Onı tanımayman, – dep Iysadan tandı.

58Birazdan keyin basqa birew de Petrdi kórip:

– Sen de solardıń biriseń, – dedi.

Biraq Petr oǵan:

– Yaq, aǵa, men olardan emespen, – dedi.

59Bir saattay ótkennen soń, taǵı birew:

– Írasında da, mına adam Onıń menen birge bolǵan, sebebi ol galilalı-ǵo, – dedi bekkem isenim menen.

60Biraq Petr oǵan da:

– Aǵa, seniń ne aytıp turǵanıńdı túsinbeymen, – dedi.

Tap sol waqıtta, ol sóylep turǵanda, qoraz shaqırdı. 61Iyemiz burılıp, Petrge qaradı. Sonda Petr Iyemizdiń: «Búgin qoraz shaqırmastan burın sen Mennen úsh ret tanasań», – degen sózin esine túsirdi[+]. 62Sırtqa shıǵıp ketip, ókirip jıladı.


Iysanı masqaralaw


(Mat 26:59-66; Mrk 14:55-64; Yuxn 18:19-24)

63[•]Iysanı uslap turǵan adamlar Onı masqaralap ura basladı[+]. 64Onıń kózlerin baylap, Onnan:

– Wáliylik etip ayt, Seni kim urdı? – dep soradı. 65Oǵan jáne basqa da kóp jaman sózler ayttı.


Iysa joqarǵı keńes aldında


(Mat 26:59-66; Mrk 14:55-64; Yuxn 18:19-24)

66[•]Tań atqannan keyin, xalıq aqsaqalları, yaǵnıy bas ruwxaniyler menen diniy muǵallimler jıynalıp másláhátlesti de, Iysanı ózleriniń joqarǵı keńesine[†] apardı. 67Onnan:

– Bizlerge ayt, Sen Masiyxpısań?[†] – dep soradı.

Iysa olarǵa:

– Men sizlerge aytsam da, isenbeysizler. 68Sizlerge soraw bersem de, juwap bermeysizler[*]. 69Biraq endigiden bılay, Adam Ulı qúdiretli Qudaydıń oń jaǵında otıradı[*], – dedi[+].

70Sonda hámmesi:

– Demek, Sen Qudaydıń Ulımısań?[†] – dep soradı.

Iysa olarǵa:

– Meniń Sol ekenimdi ózlerińiz aytıp tursız, – dep juwap berdi.

71Sonda olar:

– Bizlerge jáne qanday gúwalıq kerek? Óz awzınan esittik-ǵo, – desti[+].

#### 23


Iysanıń Pilatqa aparılıwı


(Mat 27:1-2, 11-14; Mrk 15:1-5; Yuxn 18:28-38)

1[•]Sonda jıynalǵanlardıń hámmesi orınlarınan turıp, Iysanı Pilatqa alıp bardı da,[+] 2Onı bılay dep ayıplay basladı:

– Bizler bul adamnıń xalqımızdı joldan azǵırıp júrgenin anıqladıq. Ol Rim imperatorına salıq tólewge qarsı shıǵıp, Ózin Masiyxpan,[†] yaǵnıy Patshaman dep ataydı[+].

3Pilat Iysadan:

– Sen Yahudiylerdiń[†] Patshasımısań? – dep soradı.

Iysa oǵan:

– Sol ekenimdi óziń aytıp tursań, – dep juwap berdi[+].

4Pilat bas ruwxaniyler[†] menen xalıqqa:

– Men bul adamnan hesh bir ayıp tappay turman, – dedi[+].

5Biraq olar aytqanınan qaytpay:

– Ol Galila úlkesinen[†] baslap, hátte, usı jerge deyin pútkil Yahudiyada[†] Óz tálimatın tarqatıp, xalıqqa qozǵalań salıp júr, – dedi.


Iysa Hirod aldında

6Pilat bunı esitkende:

– Bul adam galilalı ma? – dep soradı.

7Iysanıń Hirodqa qaraslı úlkeden ekenin bilgende, Pilat Onı Hirodqa jiberdi. Sol kúnleri Hirodtıń ózi de Erusalimde[†] edi[+]. 8Hirod Iysanı kórgende qattı quwandı. Óytkeni ol tuwralı kóp esitkenlikten, onı burınnan kórgisi keletuǵın hám bir káramatlı belgi kórseter dep úmitlenetuǵın edi[+]. 9Ol Iysaǵa kóp sorawlar berdi, biraq Iysa hesh juwap bermedi. 10Al bas ruwxaniyler menen diniy muǵallimler[†] sol jerde turıp, Iysanı qattı ayıpladı. 11Hirod ta óz áskerleri menen birge onı kemsitip masqaraladı da, oǵan patshalıq lipas kiygizip, Pilatqa qaytarıp jiberdi. 12Bul waqıyadan burın bir-birine dushpan bolıp kelgen Hirod penen Pilat sol kúni dos bolıp qaldı.


Ólim húkimi


(Mat 27:15-26; Mrk 15:6-15; Yuxn 18:39-40; 19:1-16)

13[•]Pilat bas ruwxaniylerdi, basshılardı hám xalıqtı shaqırtıp alıp, 14olarǵa:

– Sizler maǵan bul adamdı xalıqtı joldan azǵırıp júr dep, alıp keldińler. Mine, men sizlerdiń kóz aldıńızda Onı tergesem de, sizlerdiń qoyǵan ayıplarıńızdıń birewin de onnan tappadım. 15Hirod ta hesh nárse tappay, onı bizlerge qaytarıp jiberdi. Kórip turǵanıńızday, ol ólim jazasına ılayıq hesh nárse islemegen. 16Sonlıqtan onı jazalap, bosatıp jiberemen, – dedi. [ 17[*]]

18Biraq xalıqtıń hámmesi bir awızdan:

– Bul adamdı joq qıl! Bizlerge Barabbanı bosatıp ber! – dep baqırıstı.

19Barabba qalada júz bergen qozǵalańǵa qatnasıp, adam óltirgeni ushın qamalǵan edi.

20Pilat Iysanı bosatıp jibermekshi bolıp, olarǵa qarata jáne sóyledi.

21Biraq olar:

– Onı atanaq aǵashqa[†] shegelet! Shegelet! – dep baqırıstı.

22Pilat úshinshi ret olarǵa:

– Ol qanday jamanlıq isledi? Men onnan ólimge ılayıqlı hesh ayıp tappadım. Solay eken, Onı jazalap, bosatıp jibereyin, – dedi.

23Biraq olar dawıslarınıń barınsha baqırıwdı dawam etip, Iysanı atanaq aǵashqa shegeletiwdi talap qıldı hám aqırında óz degenlerine eristi. 24Solay etip, Pilat olardıń talapların orınlawǵa qarar etti. 25Olardıń soraǵan adamın, qozǵalań kótergeni hám adam óltirgeni ushın qamaqta otırǵan adamdı bosatıp, Iysanı olardıń erkine tapsırdı.


Iysanıń atanaq aǵashqa shegeleniwi


(Mat 27:32-44; Mrk 15:21-32; Yuxn 19:17-27)

26[•]Áskerler Iysanı alıp baratırǵanda, awıldan kiyatırǵan Shimon degen kireneli bir adamdı uslap alıp, oǵan atanaq aǵashtı arqalatıp, Iysanıń izinen júriwge májbúrledi.

27Iysanıń izine júdá kóp xalıq erip júrdi. Arasında Ol ushın zarlap jılasqan hayallar da bar edi. 28Iysa olarǵa burılıp bılay dedi:

– Erusalim qızları! Men ushın jılamańlar. Biraq ózlerińiz hám balalarıńız ushın jılańlar. 29Sebebi: «Násilsiz hayallar, hesh qashan tuwmaǵan qursaqlar hám bala emizbegen kókirekler baxıtlı!» – dep aytatuǵın kúnler keledi[+]. 30Sonda tawlarǵa: «Ústimizge qulańlar!», tóbeshiklerge: «Bizlerdi jerleńler!»[*] – desedi[+]. 31Óytkeni jap-jasıl aǵashqa usılay islese, quwraǵan aǵashqa ne qıladı eken[+]?

32Iysa menen birge eki jınayatshını da ólimge alıp bardı. 33«Bas súyegi» degen jerge kelgende, olar Iysanı eki jınayatshı menen birge atanaq aǵashqa shegeledi. Jınayatshılardıń birewi Onıń oń tárepinde, ekinshisi shep tárepinde edi. 34Iysa:

– Áke[†], olardı keshire gór! Olar ne islep atırǵanın bilmeydi, – dedi.

Áskerler shek[†] taslap, Iysanıń kiyimlerin bólisti[*][+].

35Xalıq sol jerde qarap turdı. Al basshılar Iysanıń ústinen kúlip:

– Ol basqalardı qutqarǵan edi-ǵo. Eger Ol Qudaydıń jibergen Masiyxı, Qudaydıń Tańlaǵanı bolsa, Ózin Ózi qutqarsın, – dedi[+].

36Áskerler de Oǵan jaqınlasıp, Onı masqaraladı hám sirke suwın berip:

37– Eger Sen Yahudiylerdiń Patshası bolsań, Ózińdi Óziń qutqar, – desti.

38Iysanıń bas betinde: «BUL – YAHUDIYLERDIŃ PATSHASÍ» degen[*] jazıw bar edi.

39Atanaq aǵashqa shegelengen jınayatshılardıń biri:

– Sen Masiyx emesseń be? Qáne, onda Ózińdi de, bizlerdi de qutqar, – dep mazaq etti.

40Al ekinshisi oǵan keyip:

– Óziń de birdey jazaǵa húkim etilip turıp, Qudaydan qorqpaysań ba? 41Bizler islerimizge ılayıq ádil jaza aldıq. Al Ol hesh qanday jamanlıq qılǵan joq-ǵo, – dedi[+]. 42Soń Iysaǵa: – Iysa, Óz Patshalıǵıńa kirgenińde, meni esińe al! – dedi.

43Iysa oǵan:

– Saǵan shının aytaman: sen búgin Meniń menen birge jánnette bolasań, – dedi.


Iysanıń jan tapsırıwı


(Mat 27:45-56; Mrk 15:33-41; Yuxn 19:28-30)

44-45[•]Túski saat on ekiler shamasında kún jaqtısın túsirmey, saat úshlerge deyin pútkil jerdi qarańǵılıq qaplap turdı. Ibadatxanadaǵı[†] Muxaddesxananıń[†] perdesi ortasınan ekige bólinip, jırtılıp ketti[+][+]. 46Iysa bálent dawıs penen baqırıp:

– Áke! Ruwxımdı qollarıńa tapsıraman[*], – dedi.

Usını aytıp boldı da, jan tapsırdı[+].

47Bolǵan waqıyalardı kórgen júzbası Qudaydı alǵıslap:

– Haqıyqattan da, bul haq adam eken, – dedi.

48Tamashaǵa jıynalǵan pútkil xalıq bolǵan waqıyalardı kórip, júrek-bawırları ezilip, izlerine qayttı[+]. 49Biraq Iysanı bilgenlerdiń hámmesi hám Galiladan Onıń izine erip kelgen hayallar bularǵa uzaqtan qarap turdı[+].


Iysanıń qábirge qoyılıwı


(Mat 27:57-61; Mrk 15:42-47; Yuxn 19:38-42)

50-51[•]Keńestiń qararı menen isinde qatnaspaǵan, keńes aǵzası bolǵan Yusup atlı jaqsı hám haq bir adam bar edi. Ol Yahudiyanıń Arimatiya qalasınan bolıp, Qudaydıń Patshalıǵın[†] kútip júrgen edi. 52Yusup Pilatqa barıp, Iysanıń denesin soradı. 53Onı atanaq aǵashtan túsirip alıp, zıǵır kepinge oradı hám ele hesh kim qoyılmaǵan jartasta[†] oyılǵan bir qábirge qoydı[+]. 54Bul yahudiylerdiń tayarlıq kúni[*] bolıp, Shabbat kúni[†] kirip kiyatırǵan edi.

55Iysa menen birge Galiladan kelgen hayallar da Yusupke erip barıp, qábirdi hám Iysanıń denesiniń qalay qoyılǵanın kórdi. 56Olar úylerine qaytıp kelip, xosh iyisli maylar hám átirler tayarlap qoydı.

Al Shabbat kúni Qudaydıń buyrıǵı boyınsha dem aldı[+].

#### 24


Iysanıń qayta tiriliwi


(Mat 28:1-10; Mrk 16:1-8; Yuxn 20:1-10)

1[•]Ekshembi kúni tań sáhárde hayallar[*] tayarlap qoyǵan xosh iyisli mayların alıp, qábirge keldi. 2Olar qábirdiń awzındaǵı tastıń domalatıp alıp taslanǵanın kórdi. 3Biraq ishke kirgende, Iyemiz Iysanıń denesin taba almadı. 4Olar buǵan tań qalısıp turǵanda, tosattan jarqıraǵan kiyim kiygen eki adam payda boldı[+]. 5Hayallardıń húreyleri ushıp, basların jerge iygende, eki adam olarǵa bılay dedi:

– Tirini ólilerdiń arasınan nege izleysizler? 6Ol bul jerde joq, Ol qayta tirildi! Galilada bolǵanında, Onıń sizlerge ne aytqanın eslerińizge túsirińler. 7Ol sizlerge: «Adam Ulı[†] gúnakar adamlardıń qolına uslap beriledi, atanaq aǵashqa[†] shegelenedi hám úshinshi kúni qayta tiriledi», – degen edi[+]. 8Sonda olar Iysanıń sózlerin eslerine túsirdi[+].

9Qábirden qaytıp barǵan hayallar bulardıń hámmesin on bir elshige[†] hám basqa barlıq adamlarǵa xabarladı. 10Bul xabardı elshilerge jetkizgenler magdalalı Máriyam, Yuxanna, Yaqıptıń[†] anası Máriyam hám olar menen birge júrgen basqa hayallar edi[+]. 11Biraq bul sózler elshilerge bos gáp bolıp kórinip, olar hayallarǵa isenbedi[+]. 12Al Petr ornınan turıp, qábir tárepke qaray juwırıp ketti. Ol ishke úńilip qaraǵanda, sol jerde jatırǵan zıǵır kepindi ǵana kórdi. Bolǵan waqıyaǵa tań qalıp, izine qayttı.


Emmausqa baratuǵın jolda


(Mrk 16:12-13)

13[•]Tap sol kúni shákirtlerdiń ekewi Erusalimnen[†] on eki shaqırımday qashıqlıqtaǵı Emmaus dep atalatuǵın bir awılǵa baratırıp, 14bolǵan usı waqıyalar haqqında óz ara sóylesti. 15Olar óz ara sóylesip, pikir alısıp baratırǵanda, Iysanıń Ózi olarǵa jaqınlap, qatar júrdi. 16Biraq olardıń kózleri baylanǵanday bolıp, Onı tanımadı[+]. 17Iysa olardan:

– Sizler óz ara neler haqqında sóylesip baratırsızlar? – dep soradı.

Olar tunjırap toqtap qaldı. 18Arasındaǵı Kleopa atlı birewi Oǵan:

– Erusalimde bolsań da, usı kúnlerde sol jerde júz bergen waqıyalardan hesh xabarı joq, jalǵız Sen shıǵarsań, – dedi[+].

19Iysa olardan:

– Qanday waqıyalardan? – dep soradı.

Olar juwap berip:

– Nasıralı Iysa haqqındaǵı waqıyalardan. Ol Qudaydıń hám pútkil xalıqtıń aldında isinde de, sózinde de qúdiretli bolǵan payǵambar[†] edi. 20Bas ruwxaniylerimiz[†] benen basshılarımız Onı ólim jazasına hám atanaq aǵashqa shegelewge tapsırdı[+]. 21Al bizler Onı Izraildı[†] azat etedi dep, úmit etken edik. Mine, bul waqıyalardıń bolǵanına búgin úsh kún boldı. 22Bunıń ústine, aramızdaǵı hayallardıń geybirewleri bizlerdi tań qaldırdı. Olar erte tańda qábirge barıp, 23Onıń denesin tappay keldi. Qaytıp kelip, Iysanıń tiri ekenin bildirgen perishtelerdi[†] kórgenin aytıp berdi. 24Jáne bizlerdiń ishimizdegi ayırımlarımız qábirge barıp, anıq hayallardıń aytqanınday ekenin kóripti. Biraq Iysanıń Ózin kórmepti, – dedi.

25Iysa olarǵa bılay dedi:

– Háy, aqılsızlar! Payǵambarlardıń aytqanlarınıń hámmesine shın júrekten isenbeytuǵınlar! 26Masiyx[†] usı azaplardı shegip, Óz saltanatına kiriwi kerek emes pe edi[+]?

27Sońınan Muwsanıń hám barlıq payǵambarlardıń Jazıwlarınan baslap, Muxaddes[†] Jazıwlardıń hámmesinde Ózi haqqında aytılǵanlardı olarǵa túsindirip berdi[+].

28Olar ózleri baratırǵan awılǵa jaqınlaǵanda, Iysa Ózin jolın dawam etetuǵın qılıp kórsetti. 29Biraq olar:

– Bizler menen birge qal, kún batıwǵa shamalasıp, kesh bolajaq, – dep Onnan ótindi.

Solay etip, Iysa olar menen birge qalıw ushın awılǵa kirdi.

30Olar menen dasturxan basında otırǵanda Iysa nandı alıp, Qudayǵa shúkirlik etti hám sındırıp, olarǵa berdi[+]. 31Sonda ǵana olardıń kózleri ashılıp, Onı tanıdı. Biraq Iysa kózden ǵayıp boldı. 32Olar bir-birine:

– Ol jolda bizler menen sóylesip, Muxaddes Jazıwlardı túsindirgende, júreklerimiz quwanıshqa tolmaǵan ba edi? – dedi.

33Dárriw orınlarınan turıp, Erusalimge qaytıp keldi. On bir elshini hám olar menen birge jıynalǵanlardı taptı. 34Jıynalǵanlar:

– Iyemiz haqıyqattan qayta tirilip, Shimonǵa kórinipti, – desti[+].

35Sonda eki shákirt te joldaǵı waqıyalardı hám Iysa nandı sındırǵanda, Onı qalay tanıp qalǵanın aytıp berdi.


Iysanıń shákirtlerine kóriniwi


(Mat 28:16-20; Mrk 16:14-18; Yuxn 20:19-23; Elsh 1:6-8)

36[•]Olar usını aytısıp turǵanda, Iysanıń Ózi olardıń ortasında payda bolıp:

– Tınıshlıq sizlerge yar bolsın! – dedi.

37Biraq shákirtler árwaq kórip turmız dep oylap, tań qalısıp, qattı qorqıstı[+]. 38Iysa olarǵa:

– Nege hayran qalıp tursızlar? Nege kewillerińizge bunday gúmanlı oylar keledi? 39Meniń qollarıma hám ayaqlarıma qarańlar. Bul Meniń Ózimmen. Maǵan qol tiygizip kórińler. Árwaqta et penen súyek bolmaydı, biraq kórip turǵanıńızday, Mende bar, – dedi[+].

40Usını aytıp, olarǵa qolların hám ayaqların kórsetti. 41Al shákirtleri quwanısıp hám ań-tań bolıp, ele isenbey turǵanda, Iysa olardan:

– Bul jerde jeytuǵın bir nárseńiz bar ma? – dep soradı[+].

42Olar Oǵan pisirilgen balıqtıń bir bólegin berdi. 43Iysa onı alıp, olardıń kóz aldında jedi.

44Sońınan Iysa olarǵa:

– Sizler menen birge bolǵanımda, Men tuwralı Muwsanıń Nızamında, payǵambarlardıń Jazıwlarında hám Zaburda jazılǵanlardıń hámmesi orınlanıwı tiyis, dep aytqan edim, – dedi.

45Keyin Muxaddes Jazıwlardı túsiniw ushın olardıń zeyinlerin ashtı[+] 46hám dawam etip olarǵa bılay dedi:

– Masiyx azap shegip, úshinshi kúni ólimnen qayta tiriledi, – dep te jazılǵan[+]. 47– Erusalimnen baslap barlıq xalıqlarǵa Onıń atı menen táwbe etse, gúnalarınıń keshiriletuǵının járiyalaw tiyis. 48Al sizler bulardıń gúwasısızlar[+]. 49Mine, Men Ákemniń wáde etkenin sizlerge jiberemen. Biraq sizler joqarıdan bul qúdiretti alǵanǵa deyin usı qalada qalıńlar, – dedi[+].

50[•]Sońınan Iysa shákirtlerin qaladan sırtqa, Betaniyaǵa deyin apardı. Qolların kóterip, olarǵa pátiyasın berdi[+]. 51Pátiyasın berip turǵanda olardan uzaqlasıp, aspanǵa alındı. 52Shákirtler Iysaǵa tájim etip, úlken quwanısh penen Erusalimge qaytıp keldi[+]. 53Qudaydı alǵıslap, hámme waqıt Ibadatxanada[†] boldı[+].

### Yuxan

#### Yuxan

Yuxan


Alǵí sóz

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]


#### Alǵí sóz


Yuxan jazǵan Xosh Xabar


Kitap haqqında maǵlıwmat

Bul kitap Jańa Kelisimdegi tórt Xosh Xabardıń tórtinshisi. Bul Xosh Xabardı elshi Yuxan jazǵan. Onıń ózi kitapta jazılǵan kóp waqıyalardıń gúwası bolǵan. Yuxannıń bul Xosh Xabardı jazǵandaǵı maqseti adamlardıń Iysanıń Qutqarıwshı Masiyx ekenine iseniwinen hám bul arqalı ómirge erisiwinen ibarat edi (20:31).

Bul kitap ázelden bar bolǵan Sóz haqqında maǵlıwmat penen baslanadı. Iláhiy Sóz dúnya jaratılmastan aldın bar bolǵan. Ne jaratılǵan bolsa, hámmesi Sóz arqalı payda bolǵan. Qudaydıń Sózi adam bolıp tuwıldı, Ol Iysa Masiyx edi. Iysa Masiyx qarańǵılıqqa batıp ketken bul dúnyaǵa ómir nurı bolıp keldi. Masiyxqa isengen hár bir adam aspandaǵı Ákeni tanıp aladı hám máńgi ómirge iye boladı.

Iysa Masiyx adamlarǵa Óziniń kimligin túsindiriw ushın hár túrli súwretlewlerdi paydalanadı. Ol Ózin «ómir nanı», «ómir beretuǵın tiri bulaq», «dúnyanıń nurı», «jaqsı shopan», «jol, haqıyqat hám ómir», «haqıyqıy júzim aǵashı» hám «adamlardı aqırette qayta tiriltiwshi, olarǵa ómir beriwshi» dep ataydı.

Kitaptıń 13–17 – baplarında Iysanıń Óz shákirtlerine qılǵan ǵamxorlıǵına, Ustaz hám shákirtleri arasındaǵı múnásibetke itibar beriledi. Kitaptıń keyingi baplarında Iysanıń qolǵa alınıwı, azaplanıwı, óltiriliwi hám tiriliwi haqqındaǵı waqıyalar orın alǵan (18–21 – baplar). Kitap Iysa tirilgennen soń bir neshe márte shákirtlerine kóringeni haqqındaǵı waqıyalar menen tamamlanadı.

#### 1


Ómir sózi

1Eń basta Sóz bar edi. Sóz Quday[†] menen birge edi. Sóz Quday edi[+]. 2Eń bastan-aq Ol Quday menen birge edi.

3Hámme nárse Ol arqalı jaratıldı. Olsız hesh nárse jaratılǵan emes[+]. 4Onda ómir bar edi. Ómir adamlardıń nurı edi[+]. 5Nur qarańǵılıqta jarqıraydı, qarańǵılıq onı jeńe almadı.

6Quday tárepinen jiberilgen Yaqıya atlı bir adam bar edi[+]. 7Ol nur haqqında gúwalıq beriwge hám óziniń gúwalıǵı arqalı hámmeni isendiriwge keldi[+]. 8Onıń ózi nur emes edi, biraq ol nur haqqında gúwalıq beriwge jiberilgen edi. 9Hámme adamdı jaqtı qılatuǵın haqıyqıy nur dúnyaǵa keldi[+].

10Sóz dúnyada edi. Dúnya Ol arqalı jaratılǵan edi, biraq dúnya Onı tanımadı. 11Óz jerine keldi, biraq Óz xalqı Onı qabıl etpedi[+]. 12Biraq Ol Ózin qabıl etkenlerge, atına isengenlerdiń hámmesine Qudaydıń balaları bolıw huqıqın berdi[+]. 13Olar qannan da, deneniń qálewinen de, ya adamnıń qálewinen de emes, al Qudaydan tuwıldı[+].

14Sóz adam bolıp aramızda jasadı. Bizler Onıń ullılıǵın, Ákeden kelgen, miyrimge hám haqıyqatqa tolı bolǵan jalǵız Uldıń ullılıǵın kórdik[+].

15Yaqıya Ol haqqında bálent dawıs penen gúwalıq berip bılay dedi:

– «Meniń izimnen Keliwshi mennen ullı. Sebebi Ol mennen burın bar edi», – dep aytqan Adamım – Usı[+]. 16Onıń tolılıǵınan hámmemiz miyrim[†] ústine miyrim aldıq. 17Óytkeni Muxaddes[†] Nızam Muwsa arqalı berilgen edi, biraq miyrim hám haqıyqat Iysa Masiyx[†][*] arqalı keldi[+]. 18Hesh kim hesh qashan Qudaydı kórgen emes. Biraq Onı Ákeniń qushaǵındaǵı Ózi Quday bolǵan jalǵız Ul tanıttı[+].


Shomıldırıwshı Yaqıyanıń wazı


(Mat 3:1-12; Mrk 1:1-8; Luk 3:15-17)

19[•]Yahudiy[†] basshıları Erusalimnen[†] ruwxaniyler[†] menen lebiylilerdi[†][*] jiberip, Yaqıyadan: «Sen kimseń?» dep soraǵanda, onıń gúwalıǵı mınaday boldı. 20Ol tán aldı, tanbadı. «Men Masiyx emespen», – dep ashıq moyınladı[+].

21Olar jáne Yaqıyadan:

– Onday bolsa, sen kimseń? Iliyassań[*] ba? – dep soradı.

– Ol emespen, – dedi Yaqıya.

– Sen sol payǵambarmısań?[†][*] – dep soradı olar.

– Yaq, – dep juwap berdi ol[+].

22Sonda olar Yaqıyaǵa:

– Kimseń, ayt, bizlerdi jibergenlerge bir juwap bereyik. Óziń haqqında ne deyseń? – dedi.

23Yaqıya:

– Iyshaya payǵambardıń aytqanınday men: «Iyemizdiń jolın dúzetińler»[*], – dep shólde baqırǵan dawıspan, – dedi[+].

24-25Pariseylerden[†][*] jiberilgenler Yaqıyadan:

– Eger sen Masiyx ta, Iliyas ta, ya sol payǵambar da bolmasań, sonda nege adamlardı shomıldırıp júrseń? – dep soradı.

26Yaqıya olarǵa bılay dep juwap berdi:

– Men suw menen shomıldıraman, biraq arańızda sizler tanımaytuǵın Birew turıptı. 27Mennen soń kiyatırǵan Adam – Usı[*]. Men Onıń ayaq kiyiminiń bawın sheshiwge de ılayıqlı emespen.

28Bulardıń hámmesi Iordan dáryasınıń arǵı jaǵasındaǵı Betaniyada, Yaqıyanıń shomıldırıp júrgen jerinde boldı.


Qudaydıń Qozısı

29Erteńine Yaqıya ózine qaray kiyatırǵan Iysanı kórgende bılay dedi:

– Mine, dúnyanıń gúnasın Ózine alatuǵın Qudaydıń Qozısı![+] 30«Mennen keyin bir Adam kiyatır. Ol mennen ullı. Sebebi Ol mennen burın bar edi», – dep aytqanım Usı. 31Meniń ózim Onı bilmeytuǵın edim, biraq Izraildıń[†] Onı tanıwı ushın men suw menen shomıldırıwǵa[*] keldim[+].

32Yaqıya gúwalıq berip jáne bılay dedi:

– Muxaddes Ruwxtıń[†] kepter pishininde aspannan túsip, Onıń ústinde turǵanın kórdim[+]. 33Men Onı bilmeytuǵın edim. Biraq, meni suw menen shomıldırıw ushın jibergen Quday maǵan: «Muxaddes Ruwxtıń túsip, kimniń ústinde turǵanın kórseń, Muxaddes Ruwx penen shomıldıratuǵın Sol», – degen edi[+]. 34Men bunı kórip: «Bul – Qudaydıń Ulı»[†] dep gúwalıq berdim.


Iysanıń dáslepki shákirtleri

35Erteńine Yaqıya jáne shákirtleriniń ekewi menen birge turǵan edi[+]. 36Ol ótip baratırǵan Iysanı kórip:

– Mine, Qudaydıń Qozısı! – dedi[+].

37Eki shákirt onıń bul sózlerin esitip, Iysanıń izine erdi. 38Iysa artına burılıp, izinen kiyatırǵanlardı kórgende, olardan:

– Ne izlep júrsizler? – dep soradı.

– Qay jerde jasaysań, Rábbi? – dedi olar. Rábbi – «ustaz» degendi bildiredi[+].

39– Kelip kórińler, – dedi Iysa.

Olar barıp, Iysanıń qay jerde jasaytuǵının kórdi hám sol kúni Onıń menen qaldı. Saat tórtler shamasında edi.

40Yaqıyanıń sózlerin esitip, Iysanıń izine ergen eki adamnıń biri Shimon Petrdiń tuwısqanı Andrey edi[+]. 41Andrey dáslep óz tuwısqanı Shimondı izlep tawıp, oǵan:

– Bizler Masiyxtı taptıq, – dedi. Masiyx – Quday wáde etken Qutqarıwshı.[†][+]

42Andrey onı Iysaǵa alıp keldi. Iysa oǵan qarap:

– Sen Yuxan ulı Shimonsań. Sen Kifa dep atalasań, – dedi. Kifa – bul Petrdiń basqa atı[*][+].

43Kelesi kúni Iysa Galilaǵa barmaqshı boldı. Filipti tawıp, oǵan:

– Izime er, – dedi.

44Filip te Andrey menen Petr sıyaqlı Betsayda qalasınan edi[+]. 45Filip Natanieldi tawıp, oǵan:

– Bizler Muwsa Muxaddes Nızamda hám payǵambarlar da óz Jazıwlarında jazǵan Adamdı, Yusuptiń Ulı, nasıralı Iysanı taptıq, – dedi[+].

46Nataniel oǵan:

– Nasıradan jaqsı nárse shıǵar ma edi? – dedi.

– Kelip kór, – dedi Filip.

47Iysa Natanieldiń Ózine jaqınlasıp kiyatırǵanın kórip, ol haqqında bılay dedi:

– Mine, ishinde hiylesi joq, naǵız izraillı[+].

48Nataniel Iysadan:

– Meni qayaqtan tanıysań? – dep soradı.

– Filip seni shaqırmastan burın, seni ánjir aǵashınıń astında kórdim, – dep juwap berdi Iysa.

49Nataniel Iysaǵa:

– Ustaz, Sen Qudaydıń Ulısań, Sen Izraildıń Patshasısań! – dedi[+].

50Iysa oǵan:

– Seni ánjir aǵashınıń astında kórgenimdi aytqanım ushın isenip atırsań ba? Bulardan da ullı islerdi kóreseń! – dedi.

51Iysa jáne:

– Sizlerge shının, haqıyqatın aytaman: aspannıń ashılǵanın, Qudaydıń perishteleriniń[†] Adam Ulınıń[†][*] aldına kelip-ketip atırǵanın kóresizler, – dedi[+].

#### 2


Iysanıń birinshi káramatı

1Eki kún ótkennen soń, Galilanıń Kana qalasında úyleniw toyı boldı. Iysanıń anası sol jerde edi[+]. 2Iysa menen shákirtleri de toyǵa mirát etilgen edi. 3Sharap tawısılǵanda, Iysanıń anası Oǵan:

– Olardıń sharabı tawısıldı, – dedi.

4Iysa oǵan:

– Apa, bul Meniń jumısım emes. Meniń waqtım ele kelgen joq, – dedi[+].

5Iysanıń anası xızmetshilerge:

– Ol sizlerge ne dese de, sonı isleńler, – dedi.

6Sol jerde diniy ádet boyınsha yahudiyler[†] tazalanıw ushın qollanatuǵın, hár qaysısınıń sıyımlılıǵı eki-úsh metreta[*] alatuǵın altı tas gúze bar edi[+].

7Iysa xızmetshilerge:

– Gúzelerdi suwǵa toltırıńlar, – dedi.

Olar gúzelerdi awzına deyin toltırdı.

8Sonda Iysa xızmetshilerge:

– Endi bunnan alıp, toy basqarıwshıǵa aparıńlar, – dedi.

Olar alıp bardı. 9Toy basqarıwshı sharapqa aylanǵan suwdı tatıp kórdi. Onıń qayaqtan kelgenin bilmedi, tek alıp kelgen xızmetshiler ǵana biletuǵın edi. Toy basqarıwshı kúyewdi shaqırıp:

10– Hár bir adam aldın jaqsı sharaptı, adamlar más bolǵannan soń pásiregin beredi. Biraq sen jaqsı sharaptı házirge deyin saqlapsań-ǵo, – dedi.

11Iysa bul birinshi káramatlı belgisin Galilanıń Kana qalasında kórsetip, Óz ullılıǵın ayan etti. Shákirtleri de Oǵan isendi.

12Bunnan keyin Iysa anası, tuwısqanları hám shákirtleri menen Kaparnahum qalasına keldi hám ol jerde bir neshe kún qaldı[+].


Iysanıń Ibadatxanadan satıwshılardı quwıwı


(Mat 21:12-13; Mrk 11:15-17; Luk 19:45-46)

13[•]Yahudiylerdiń Qutqarılıw[†] bayramı[*] jaqınlasıp qalǵanda, Iysa Erusalimge[†] ketti[+]. 14Ibadatxanada[†] iri qara mal, qoy hám kepter satıwshılardı, sol jerde otırǵan aqsha almastırıwshılardı kórdi. 15Iysa arqannan qamshı islep, barlıq sawdagerlerdi, qoylardı hám iri qara mallardı Ibadatxanadan quwıp shıǵardı. Aqsha almastırıwshılardıń aqshaların shashıp, stolların awdarıp tasladı. 16Ol kepter satıwshılarǵa:

– Mınalardı bul jerden joq etińler, Ákemniń Úyin bazarǵa aylandırmańlar! – dedi[+].

17Sonda shákirtleri: «Seniń Úyińe bolǵan ıqlasım ishimdi jeydi»[*], – dep aytılǵan Muxaddes[†] Jazıwdaǵı sózlerdi eslerine túsirdi[+].

18Yahudiy basshıları Iysadan:

– Bulardı islewge biyligiń bar ekenin bizlerge qanday káramatlı belgi menen dálilley alasań? – dep soradı[+].

19Iysa olarǵa juwap berip:

– Bul Ibadatxananı buzıńlar, Men onı úsh kúnniń ishinde qayta tikleymen, – dedi[+].

20Olar Iysaǵa:

– Bul Ibadatxana qırıq altı jılda qurılǵan, Sen onı úsh kúnniń ishinde tiklemekshimiseń? – dedi.

21Biraq Iysanıń Ibadatxana dep aytqanı Óz denesi edi. 22Iysa ólimnen qayta tirilgennen soń, shákirtleri Onıń bul sózlerin eslerine túsirip, Muxaddes Jazıwǵa hám Iysanıń bul sózine isendi[+].

23Iysa Erusalimde, Qutqarılıw bayramında bolǵanda, kópler Ol islegen káramatlı belgilerdi kórip, Onıń atına isendi[+]. 24Biraq Iysa hámme adamlardıń kewillerin bilgenlikten, Ózin olarǵa isenbedi. 25Oǵan adam haqqında hesh kimniń gúwalıǵınıń hájeti joq edi. Óytkeni adamnıń kewlinde ne bar ekenin Ol biletuǵın edi.

#### 3


Iysa hám Nikodim

1Pariseyler[†] arasında yahudiy[†] basshılarınıń biri bolǵan Nikodim atlı bir adam bar edi[+]. 2Ol bir kúni túnde Iysaǵa kelip, Oǵan:

– Ustaz, Seniń Qudaydan kelgen bir muǵallim ekenińdi bilemiz. Sebebi hesh kim Quday[†] onıń menen birge bolmasa, Sen islep atırǵan káramatlı belgilerdi isley almaydı, – dedi.

3Iysa oǵan:

– Saǵan shının, haqıyqatın aytaman: kim de kim qaytadan[*] tuwılmasa, Qudaydıń Patshalıǵın[†] kóre almaydı, – dep juwap berdi.

4Nikodim Iysadan:

– Qartayǵan adam qalay qaytadan tuwıla aladı? Ol anasınıń qursaǵına ekinshi márte kirip, qaytadan tuwıla ala ma? – dep soradı.

5Iysa oǵan juwap berip bılay dedi:

– Saǵan shının, haqıyqatın aytaman: kim de kim suwdan hám Muxaddes Ruwxtan[†] tuwılmasa, Qudaydıń Patshalıǵına kire almaydı[+]. 6Deneden tuwılǵan – dene, Muxaddes Ruwxtan tuwılǵan – ruwx boladı. 7Saǵan: «Qaytadan tuwılıwıń kerek», – degenime hayran qalma. 8Samal qálegen jerinde esedi, onıń dawısın esiteseń, biraq qayaqtan kelip, qayaqqa ketetuǵının bilmeyseń. Muxaddes Ruwxtan tuwılǵan hár bir adam da usınday.

9Nikodim Iysadan:

– Bul qalay bolıwı múmkin? – dep soradı.

10Iysa oǵan bılay dep juwap berdi:

– Sen Izraildıń[†] ustazı bola tura, usılardı bilmeyseń be? 11Saǵan shının, haqıyqatın aytaman: bizler bilgenimizdi sóyleymiz, kórgenimiz haqqında gúwalıq beremiz. Al sizler bizlerdiń gúwalıǵımızdı qabıl etpey atırsızlar. 12Sizlerge jerdegi nárseler haqqında aytqanımda isenbeseńler, aspandaǵı nárseler haqqında aytsam, qalay isenesizler? 13Aspannan kelgen Adam Ulınan[†] basqa hesh kim aspanǵa shıqqan emes[+]. 14Muwsanıń shólde jılandı joqarı kótergeni sıyaqlı[*], Adam Ulı da joqarı kóteriliwi tiyis[+]. 15Sonlıqtan Oǵan isengen hár bir adam[*] máńgilik ómirge[†] iye boladı.

16Quday bul dúnyanı sonshelli súygenlikten, Óziniń jalǵız Ulın berdi. Onıń Ulına isengen hár bir adam nabıt bolmay, máńgilik ómirge iye boladı[+]. 17Quday Ulın bul dúnyanı húkim etiw ushın emes, al dúnyanı Ol arqalı qutqarıw[†] ushın jiberdi[+]. 18Oǵan isengen adam húkim etilmeydi. Al isenbegen adam álle qashan húkim etilgen, óytkeni ol Qudaydıń jalǵız Ulınıń atına isenbedi[+]. 19Húkim mınadan ibarat: dúnyaǵa nur keldi, biraq adamlardıń isleri jaman bolǵanlıqtan, olar nurǵa qaraǵanda qarańǵılıqtı jaqsı kórdi[+]. 20Jamanlıq islewshi hár bir adam nurdı jek kóredi hám isleri áshkara bolmawı ushın, nurǵa kelmeydi[+]. 21Biraq haq is islewshi adam isleriniń Quday aldında islengeni kórinsin dep, nurǵa keledi.


Iysa hám Yaqıya

22Bunnan soń, Iysa shákirtleri menen Yahudiyaǵa[†] keldi. Bir neshe waqıt olar menen birge sol jerde qalıp, adamlardı shomıldırdı[+]. 23Yaqıya da Salimniń qasındaǵı Aynonda shomıldırıp júrdi, sebebi ol jerde suw mol edi. Adamlar kelip, shomıldırılatuǵın edi. 24Óytkeni Yaqıya ele qamalmaǵan edi[+]. 25Sonda Yaqıyanıń shákirtleri menen bir yahudiy arasında diniy ádet boyınsha tazalanıw haqqında tartıs payda boldı[+]. 26Olar Yaqıyaǵa kelip:

– Ustaz, Iordan dáryasınıń arǵı jaǵasında seniń menen birge bolǵan, sen gúwalıq bergen Adam bar-ǵo, Sol shomıldırıp júripti. Hámme adam Oǵan barmaqta, – dedi[+].

27Yaqıya bılay dep juwap berdi:

– Qudaydan berilmese, adam ózine hesh nárse ala almaydı[+]. 28«Men Masiyx[†] emespen, men tek Onıń aldınan jiberilgenmen», – dep aytqanıma sizler gúwasızlar[+]. 29Kelinshek kimge tiyisli bolsa, sol kúyew boladı. Biraq kúyewdi tıńlap turǵan dostı onıń dawısın esitip, qattı quwanadı. Men de sonday quwanıshqa toldım[+]. 30Onıń ullılanıwı, al meniń páseyiwim tiyis.

31Joqarıdan kelgen hámmeden ullı. Jerden bolǵan jerge tiyisli hám jerdegi nárseler haqqında sóyleydi. Al aspannan kelgen hámmeden ullı. 32Ol kórgeni hám esitkeni haqqında gúwalıq beredi, biraq gúwalıǵın hesh kim qabıl etpeydi. 33Onıń gúwalıǵın qabıl etken Qudaydıń haq ekenin tastıyıqlaydı[+]. 34Quday tárepinen jiberilgen Qudaydıń sózlerin sóyleydi. Sebebi Quday Ruwxın ólshewsiz beredi. 35Áke[†] Óz Ulın súyedi hám hámme nárseni Onıń qolına tapsırǵan[+]. 36Ulǵa isengen adam máńgilik ómirge iye boladı. Uldı tıńlamaǵan adam ómir kórmeydi, al Qudaydıń ǵázebi onıń ústinde qaladı[+].

#### 4


Iysa hám samariyalı hayal

1-3Pariseyler[†] Iysanıń Yaqıyaǵa qaraǵanda kóp shákirt arttırıp, olardı shomıldırıp júrgenin esitti. Haqıyqatında Iysanıń Ózi emes, al shákirtleri shomıldıratuǵın edi. Iysa bunı bilgende Yahudiyadan[†] shıǵıp, jáne Galilaǵa ketti[+][+].

4Baratırıp, Samariya[†] arqalı ótiwi kerek edi[+]. 5Solay etip, Ol Samariyanıń Sixar dep atalǵan qalasına keldi. Bul qala Yaqıptıń[†] óz balası Yusupke bergen jerine jaqın edi[+]. 6Sol jerde Yaqıptıń qudıǵı da bar edi. Iysa jol júrip sharshaǵanlıqtan, qudıqtıń qasında otırdı. Saat on ekiler shamasında edi.

7Sol waqıtta samariyalı[†] bir hayal suw alıwǵa keldi. Iysa oǵan:

– Maǵan ishiwge suw ber, – dedi.

8Al Iysanıń shákirtleri azıq-awqat satıp alıw ushın qalaǵa ketken edi.

9Samariyalı hayal:

– Sen yahudiyseń,[†] al men samariyalı hayalman. Qalay mennen suw sorap tursań? – dedi.

Óytkeni yahudiyler samariyalılar menen qarım-qatnas jasamaydı.

10Iysa hayalǵa:

– Eger sen Qudaydıń sıyın hám «Maǵan ishiwge suw ber», – dep aytıp turǵannıń kim ekenin bilgenińde, seniń óziń Onnan sorar ediń, Ol saǵan tiri suw berer edi, – dep juwap berdi[+].

11– Mırza! Sende suw alatuǵın hesh nárse joq-ǵo, qudıq bolsa tereń. Sen tiri suwdı qayaqtan alasań? 12Sen bul qudıqtı bizlerge bergen, ózi de, balaları da, malları da onnan suw ishken, babamız Yaqıptan ullımısań? – dedi hayal.

13Iysa hayalǵa bılay dep juwap berdi:

– Bul suwdan ishken hár bir adam jáne shólleydi. 14Biraq Men beretuǵın suwdan ishken hár bir adam máńgige shóllemeydi. Kerisinshe, Men beretuǵın suw onıń ishinde máńgilik ómir[†] beretuǵın tiri bulaqqa aylanadı[+].

15Hayal Iysaǵa:

– Mırza, endi shóllemewim ushın hám suw alıwǵa bul jerge kelmewim ushın, usı suwdan maǵan ber, – dedi.

16– Barıp, kúyewińdi bul jerge shaqırıp kel, – dedi Iysa.

17Hayal Oǵan:

– Meniń kúyewim joq, – dep juwap berdi.

– Kúyewim joq dep, sen durıs ayttıń. 18Seniń bes kúyewiń boldı. Házir birge jasap atırǵan adamıń da kúyewiń emes. Bunı sen durıs ayttıń, – dedi Iysa.

19Hayal Oǵan:

– Mırza, Seniń payǵambar[†] ekenińe kózim jetip tur[+]. 20Ata-babalarımız bul tawda sıyındı, biraq sizler: «Sıyınıwǵa tiyisli jer Erusalimde»,[†] – deysizler, – dedi[+].

21Iysa oǵan bılay dedi:

– Hayal, Maǵan isen, Quday[†] Ákege bul tawda da, Erusalimde de sıyınbaytuǵın waqıt kiyatır. 22Sizler bilmeytuǵınıńızǵa sıyınasızlar, al bizler biletuǵınımızǵa sıyınamız. Sebebi qutqarılıw[†] yahudiylerden[+]. 23Biraq, haqıyqıy sıyınıwshılardıń Quday Ákege ruwx hám haqıyqatlıq penen sıyınatuǵın waqtı keledi. Áne, sol waqıt házir keldi. Quday Áke[†] de Ózine usılay sıyınatuǵınlardı izlep atır[+]. 24Quday – Ruwx, Oǵan sıyınatuǵınlar da ruwx hám haqıyqatlıq penen sıyınıwı tiyis[+].

25Hayal Iysaǵa:

– Masiyxtıń[†] keletuǵının bilemen. Ol kelgende, bizlerge hámmesin bildiredi, – dedi. Masiyx «maylanǵan» degendi bildiredi[+].

26Iysa oǵan:

– Seniń menen sóylesip turǵan Men – Solman, – dedi[+].

27Sol waqıtta Iysanıń shákirtleri keldi hám Onıń bir hayal menen sóylesip turǵanın kórip, hayran qalıstı. Biraq olardıń hesh qaysısı: «Sen onnan ne sorap tursań?» yamasa «Onıń menen nege sóylesip tursań?» – dep soramadı.

28Sonda hayal gúzesin qaldırıp, qalaǵa ketti hám adamlarǵa:

29– Kelińler, maǵan islegen islerimniń hámmesin aytıp bergen Adamdı kórińler. Ol Masiyx emes pe eken? – dedi.

30Adamlar qaladan shıǵıp, Iysaǵa qaray júrdi.

31Sonıń arasında shákirtleri Iysadan ótinip:

– Ustaz, awqat je! – dedi.

32Biraq Iysa olarǵa:

– Mende sizler bilmeytuǵın awqat bar, – dedi.

33Shákirtler bir-birine:

– Múmkin, birew Oǵan awqat ákelgen shıǵar? – desti.

34Biraq Iysa olarǵa bılay dedi:

– Meniń awqatım – Meni Jibergenniń erkin orınlaw hám Onıń isin tamamlaw[+]. 35Sizler: «Jıyın-terimge ele tórt ay bar», – dep aytpaysızlar ma? Biraq, sizlerge aytatuǵınım: kózlerińizdi ashıp, eginzarǵa qarańlar. Olar pisip jetilisip, jıyın-terimge tayar tur[+]. 36Oraqshı óz haqın aladı hám máńgilik ómir ushın zúráát jıynaydı. Solay etip, ekken de, orǵan da birge quwanadı[+]. 37«Birewi egedi, basqası oradı», – degen naqıl usıǵan tuwrı keledi. 38Men sizlerdi ózlerińiz miynet etpegen zúráátti orıwǵa jiberdim. Basqalar miynet etken edi, al sizler olardıń miynetiniń zúráátin aldıńlar.


Samariyalılardıń Iysaǵa iseniwi

39«Ol maǵan islegen islerimniń hámmesin aytıp berdi», – degen hayaldıń gúwalıǵı sebepli, sol qaladaǵı samariyalılardıń kóbisi Iysaǵa isendi. 40Sonlıqtan samariyalılar Iysaǵa kelip, ózleri menen qalıwdı ótindi. Ol sol jerde eki kún qaldı. 41Iysanıń sózin esitip, jáne de kóbirek adamlar isendi.

42Olar hayalǵa:

– Bizler endi seniń sózleriń sebepli emes, al Onıń sózlerin ózlerimiz esitip, Onıń haqıyqattan da dúnyanıń Qutqarıwshısı ekenin bilgenimiz sebepli isenemiz, – dedi[+].


Iysanıń patsha xızmetkeriniń ulına shıpa beriwi


(Mat 8:5-13; Luk 7:1-10)

43Eki kún ótkennen soń, Iysa sol jerden shıǵıp, Galilaǵa ketti. 44Iysanıń Ózi: «Payǵambar óz watanında qádirsiz», – dep aytqan edi[+]. 45Ol Galilaǵa kelgende, galilalılar Onı jıllı júzlilik penen qabıl aldı. Óytkeni olar da Erusalimdegi Qutqarılıw bayramına barıp, Iysanıń sol jerde islegen barlıq islerin kórgen edi[+].

46Iysa jáne Ózi suwdı sharapqa aylandırǵan Galilanıń Kana qalasına keldi. Sol jerde patshanıń bir xızmetkeri bolıp, onıń ulı Kaparnahumda awırıp atırǵan edi[+]. 47Ol Iysanıń Yahudiyadan Galilaǵa kelgenin esitip, Oǵan bardı. Kelip, ólim tóseginde jatırǵan ulına shıpa beriwdi Iysadan ótindi.

48Iysa oǵan:

– Sizler káramatlı belgilerdi hám tań qalarlıq nárselerdi kórmegenshe isenbeysizler! – dedi[+].

49Patsha xızmetkeri Iysaǵa:

– Mırza, ulım ólip qalmastan burın kele gór! – dedi.

50Iysa oǵan:

– Bar, ulıń jasaydı, – dedi.

Ol adam Iysanıń sózine isenip, ketti. 51Jolda kiyatırǵanda onı xızmetshileri qarsı alıp, oǵan balasınıń tiri qalǵanın ayttı. 52Ol xızmetshilerinen balasınıń awhalınıń saat neshede jeńilleskenin soraǵanda, olar:

– Keshe túski saat birde ıssılıǵı tústi, – dedi.

53Sonda balanıń ákesi bunıń: «Ulıń jasaydı», – dep Iysa aytqan waqıtta bolǵanın bilip, onıń ózi hám shańaraǵındaǵılardıń hámmesi isendi[+].

54Bul – Iysanıń Yahudiyadan Galilaǵa kelgennen soń islegen ekinshi káramatlı belgisi edi[+].

#### 5


Háwizdegi láńniń shıpa tabıwı

1Bunnan soń, yahudiylerdiń[†] bir bayramı bolıp, Iysa Erusalimge[†] ketti. 2Erusalimdegi Qoy dárwazası qasında evreyshe Beytzata dep atalǵan bes aywanlı bir háwiz bar edi[+]. 3-4Bul jerde soqır, aqsaq hám láń bolǵan júdá kóp kesel adamlar jatatuǵın edi[*]. 5Sol jerde otız segiz jıldan beri kesel bolǵan bir adam bar edi. 6Iysa onıń jatırǵanın kórgende, uzaq waqıttan beri usı awhalda ekenin bilip, onnan:

– Táwir bolıwdı qáleyseń be? – dep soradı.

7Kesel adam Oǵan:

– Mırza, suw qozǵalǵanda, meni háwizge túsiretuǵın hesh kimim joq. Men baraman degenshe, basqa adam mennen burın túsip aladı, – dedi.

8Iysa oǵan:

– Ornıńnan tur, tósegińdi al da, júr, – dedi[+].

9Ol adam sol waqıtta-aq shıpa taptı hám tósegin alıp júrip ketti. Bul Shabbat kúni[†] edi. 10Sonlıqtan yahudiy basshıları shıpa tapqan adamǵa:

– Búgin Shabbat kúni-ǵo, tósegińdi alıp júriwge bolmaydı, – dedi[+].

11Biraq, sol adam olarǵa bılay dep juwap berdi:

– Maǵan shıpa bergen Adam: «Tósegińdi al da, júr», – dedi.

12– Saǵan: «Tósegińdi al da, júr», – degen Adam kim? – dep soradı olar.

13Al shıpa tapqan adam Onıń kim ekenin bilmeytuǵın edi. Sebebi Iysa sol jerdegi xalıqtıń arasında kórinbey qalǵan edi.

14Sońınan Iysa sol adamdı Ibadatxanada[†] ushıratıp qaldı hám oǵan:

– Mine, sen shıpa taptıń. Saǵan ele de jamanıraq nárse bolmawı ushın, bunnan bılay gúna[†] isleme, – dedi.

15Sol adam barıp, ózine shıpa bergen Adamnıń Iysa ekenin yahudiy basshılarına aytıp berdi.

16Bunday islerdi Shabbat kúni islegeni ushın, yahudiy basshıları Iysanı quwdalay[*] basladı[+]. 17Biraq Iysa olarǵa bılay dep juwap berdi:

– Ákem[*] usı kúnge deyin miynet etip kiyatır, Men de miynet etip atırman.

18Sol sebepli yahudiy basshıları Onı óltiriw ushın jáne de kóbirek háreket etti. Óytkeni Ol tek Shabbat kúnin buzıp ǵana qoymay, Qudaydı Ákem dep, Ózin Qudayǵa teńlestirgen edi[+].


Quday Ulınıń biyligi

19Iysa yahudiylerge bılay dedi:

– Sizlerge shının, haqıyqatın aytaman: Ul Ákeniń qılǵan islerin kórmegenshe, Ózliginen hesh nárse isley almaydı. Áke[†] neni islese, Ulı da sonı isleydi. 20Sebebi Áke Ulın súyedi hám islegenleriniń hámmesin Oǵan kórsetedi. Sizlerdi hayran qaldıratuǵın bulardan da ullıraq islerdi Oǵan kórsetedi[+]. 21Ákeniń ólilerdi tiriltip, olarǵa ómir bergeni sıyaqlı, Ulı da qálegen adamına ómir beredi[+]. 22Áke hesh kimdi húkim qılmaydı, Ol pútkil húkimdi Ulına tapsırǵan[+]. 23Solay etip, hámme adam Ákeni húrmet etkeni sıyaqlı, Uldı da húrmet etsin. Uldı húrmet etpegen Onı jibergen Ákeni de húrmet etpegen boladı[+].

24Sizlerge shının, haqıyqatın aytaman: Meniń sózlerimdi tıńlap, Meni Jibergenge isengen adamda máńgilik ómir[†] bar. Ol húkim etilmey, ólimnen ómirge ótti[+]. 25Sizlerge shının, haqıyqatın aytaman: ólilerdiń Qudaydıń Ulınıń[†] dawısın esitetuǵın waqtı keledi hám ol házir keldi de. Onıń dawısın esitkenler tiriledi[+]. 26Óytkeni Ákeniń Ózi ómirdiń tiykarı bolǵanı sıyaqlı, Uldıń Ózine de ómirdiń tiykarı bolıwdı inam etti[+]. 27Oǵan húkim etiw biyligin de berdi. Sebebi Ol – Adam Ulı.[†][+]

28Buǵan hayran qalmańlar. Qábirdegilerdiń hámmesiniń Onıń dawısın esitetuǵın waqtı kiyatır[+]. 29Olar qábirlerden shıǵadı. Jaqsılıq qılǵanlar jasaw ushın, jamanlıq qılǵanlar húkim etiliw ushın qayta tiriledi[+]. 30Men Ózligimnen hesh nárse isley almayman. Qalay esitsem, solay húkim qılaman hám Meniń húkimim ádil. Óytkeni Men Óz erkimdi emes, al Meni jibergen Ákemniń erkin orınlayman[+].

31Eger Men Ózim tuwralı Ózim gúwalıq bersem, gúwalıǵım haqıyqıy bolmaydı[+]. 32Biraq Men tuwralı gúwalıq beriwshi basqa Birew bar, Onıń Men tuwralı berip atırǵan gúwalıǵınıń haqıyqat ekenin bilemen.

33Sizler Yaqıyaǵa adamlardı jiberdińler, ol haqıyqat haqqında gúwalıq berdi[+]. 34Men adamnıń gúwalıǵına mútáj bolmasam da, bulardı sizlerdiń qutqarılıwıńız[†] ushın aytıp atırman. 35Yaqıya – janıp, nur shashıp turǵan shıra edi. Sizler onıń nurında az waqıt quwanıwdı qáledińler[+].

36Biraq Mende Yaqıyanikinen ullıraq gúwalıq bar. Sebebi Ákemniń Maǵan orınlawım ushın tapsırǵan isleri, usı islep atırǵan islerimniń ózi Meni Ákemniń jibergeni haqqında gúwalıq berip atır[+]. 37Meni jibergen Ákemniń Ózi Men tuwralı gúwalıq berip tur. Sizler hesh qashan Onıń dawısın da esitpegensizler, júzin de kórmegensizler. 38Onıń sózleri de sizlerde jaylaspaydı, óytkeni sizler Onıń Jibergenine isenbey atırsızlar. 39Sizler Muxaddes[†] Jazıwlardı izertleysizler, sebebi olar arqalı máńgilik ómirge iye bolamız, dep oylaysızlar. Al olar Men tuwralı gúwalıq beredi[+]. 40Biraq sizler máńgilik ómirge iye bolıw ushın, Maǵan keliwdi qálemeysizler.

41Men adamlardan maqtaw qabıl qılmayman[+]. 42Biraq sizlerdi bilemen, júregińizde Qudayǵa degen súyispenshilik[†] joq. 43Men Ákemniń atınan kelsem de, Meni qabıl etpey atırsızlar. Eger basqa birew óz atı menen kelse, onı qabıl etesizler[+]. 44Sizler bir-birińizden maqtaw esitiwdi jaqsı kóresizler, biraq jalǵız Qudaydıń maqtawına erisiwge umtılmaysızlar. Olay bolsa, Maǵan qalay isene alasızlar[+]?

45Meni Ákemniń aldında sizlerdi ayıplaydı, dep oylamańlar. Sizlerdi ayıplawshı ózlerińiz úmit etetuǵın Muwsa boladı. 46Muwsaǵa isengenińizde, Maǵan da isener edińler. Óytkeni ol Men tuwralı jazǵan edi[+]. 47Biraq Muwsanıń Jazıwlarına isenbeseńler, Meniń sózlerime qalay isenesizler?

#### 6


Iysanıń bes mıń adamdı toyǵızıwı


(Mat 14:13-21; Mrk 6:30-44; Luk 9:10-17)

1[•]Bunnan soń, Iysa Galila, yaǵnıy Tiberiya kóliniń arǵı jaǵasına ótti. 2Onıń awırıwlarǵa shıpa beriw arqalı islegen káramatlı belgilerin kórgenlikten, kóp xalıq izine erdi. 3Iysa tawǵa shıǵıp, shákirtleri menen birge sol jerde otırdı. 4Yahudiylerdiń[†] Qutqarılıw[†] bayramı jaqınlap qalǵan edi[+].

5Iysa basın kóterip, Ózine qaray kóp xalıqtıń kiyatırǵanın kórip, Filipten:

– Bul adamlardı awqatlandırıw ushın nandı qayaqtan satıp alamız? – dep soradı[+].

6Iysa bul gápti onı sınaw ushın ayttı. Sebebi Ol ne isleyjaq ekenin Ózi biletuǵın edi.

7Filip Oǵan:

– Olardıń hár birine az-maz bersek te, eki júz dinarlıq[*] nan jetpeydi, – dep juwap berdi.

8Shákirtlerinen biri, Shimon Petrdiń tuwısqanı Andrey Iysaǵa:[+]

9– Bul jerde bir balada bes arpa nanı menen eki balıq bar. Biraq usınshama adam ushın bular ne boladı? – dedi.

10Iysa:

– Xalıqtı jerge otırǵızıńlar, – dedi.

Ol jerde shóp kóp bolǵanlıqtan, bes mıńǵa shamalas er adam jerge jambasladı. 11Sonda Iysa nanlardı alıp, Qudayǵa shúkirlik etti de, otırǵanlarǵa úlestirip berdi[*]. Sol sıyaqlı, olarǵa balıqlardı da qálegeninshe bólip berdi[+].

12Hámme jep toyǵanda, Iysa shákirtlerine:

– Awısqan bóleklerin jıynap alıńlar, hesh nárse zaya bolmasın, – dedi.

13Solay etip, shákirtler adamlar jegen bes arpa nanınan awısqan bóleklerdi jıynap, úlken on eki sebet toltırdı.

14Xalıq Iysa islegen káramatlı belgini kórip:

– Haqıyqattan da, Bul dúnyaǵa keletuǵın payǵambar[†] eken, – desti[+].

15Iysa olardıń kelip, Ózin patsha qılıw ushın zorlıq penen uslayjaq ekenin bilgende, jáne jalǵız Ózi tawǵa shıǵıp ketti.


Iysanıń suwdıń ústi menen júriwi


(Mat 14:22-33; Mrk 6:45-52)

16[•]Kesh bolǵanda, Iysanıń shákirtleri kólge bardı. 17Olar bir qayıqqa minip, kóldiń arǵı jaǵasındaǵı Kaparnahumǵa qaray jol aldı. Qarańǵı tússe de, Iysa ele olardıń qasına kelmegen edi. 18Kúshli samal esip, kól tolqınlana basladı. 19Shákirtler bes-altı shaqırımday júzgennen soń, kóldiń ústi menen júrip, qayıqqa jaqınlasıp kiyatırǵan Iysanı kórip, qorqıp qalıstı. 20Biraq Iysa olarǵa:

– Bul – Men, qorqpańlar! – dedi.

21Sonda olar Iysanı qayıqqa mindirmekshi boldı. Qayıq sol waqıtta-aq olar baratırǵan jaǵaǵa kelip toqtadı.

22Erteńine kóldiń arǵı jaǵasında qalǵan xalıq ol jerde tek bir qayıq bolǵanın, Iysanıń Ózi shákirtleri menen birge bul qayıqqa minbegenin, al tek shákirtleriniń ózleri ketkenin bildi. 23Sonda Iyemiz shúkirlik etip bergen nandı xalıq jegen jerdiń jaqınına Tiberiyadan bir neshe qayıqlar keldi. 24Iysanıń da, shákirtleriniń de ol jerde joq ekenin kórgen xalıq qayıqlarǵa mindi hám Iysanı izlep, Kaparnahumǵa ketti.


Iysa – ómir nanı

25Olar Iysanı kóldiń arǵı jaǵasınan tawıp, Onnan:

– Ustaz, Sen bul jerge qashan keldiń? – dep soradı.

26Iysa olarǵa juwap berip:

– Sizlerge shının, haqıyqatın aytaman: sizler Meni káramatlı belgiler kórgenińiz ushın emes, al nan jep toyǵanıńız ushın izlep atırsızlar. 27Sizler ótkinshi azıq ushın emes, al máńgilik ómirge[†] jeteleytuǵın azıq ushın miynet etińler. Onı sizlerge Adam Ulı[†] beredi. Óytkeni Quday[†] Áke[†] Oǵan Óz mórin basıp, biylik berdi, – dedi[+].

28Olar Iysadan:

– Qudayǵa unaytuǵın islerdi islewimiz ushın ne qılıwımız kerek? – dep soradı.

29– Qudayǵa unaytuǵın is – Onıń Jibergenine iseniw, – dep juwap berdi Iysa[+].

30Olar Iysaǵa:

– Bizler kórip, Saǵan iseniwimiz ushın, qanday káramatlı belgi kórsetejaqsań? Ne isleyjaqsań[+]? 31«Jew ushın olarǵa aspannan nan berdi»[*], – dep jazılǵanınday, ata-babalarımız shólde manna[*] jegen, – dedi[+].

32Iysa olarǵa:

– Sizlerge shının, haqıyqatın aytaman: sizlerge aspannan nan bergen Muwsa emes, al aspannan haqıyqıy nandı sizlerge berip turǵan – Meniń Ákem. 33Sebebi Qudaydıń nanı aspannan kelip, dúnyaǵa ómir beredi, – dedi.

34Xalıq Iysaǵa:

– Mırza, bizlerge bunday nandı hámme waqıt berip tur, – dedi[+].

35Iysa olarǵa bılay dedi:

– Men – ómir nanıman. Maǵan kelgen adam hesh qashan ash bolmaydı hám Maǵan isengen adam hesh qashan shóllemeydi[+]. 36Biraq Men sizlerge: «Meni kórdińler, sonda da Maǵan ele isenbey atırsızlar», – dedim. 37Ákemniń Maǵan bergenleriniń hámmesi Maǵan keledi. Maǵan kelgenlerdi hesh qashan quwıp shıǵarmayman[+]. 38Óytkeni Men Óz erkimdi emes, al Meni Jibergenniń erkin orınlaw ushın aspannan keldim[+]. 39Onıń Maǵan bergenleriniń hesh birin joytpawım, al aqırǵı kúnde hámmesin tiriltiwim – bul Meni Jibergenniń erki[+]. 40Ákemniń erki – Onıń Ulın kórip, Oǵan isengen hár bir adamnıń máńgilik ómirge iye bolıwı. Men onı aqırǵı kúni tiriltemen[+].

41Sonda: «Men aspannan kelgen nanman», – degeni ushın, yahudiyler Iysaǵa narazılıq bildire basladı.

42– Bul – Yusuptiń ulı Iysa emes pe? Bizler Onıń ata-anasın tanıymız-ǵo. Endi qalay Ol: «Aspannan keldim», – dep aytıp otır? – desti olar[+].

43Iysa olarǵa bılay dep juwap berdi:

– Óz ara narazı bolmańlar. 44Eger Meni Jibergen Ákem alıp kelmese, hesh kim Maǵan kele almaydı, al Maǵan kelgendi aqırǵı kúni tiriltemen[+]. 45Payǵambarlardıń Jazıwlarında: «Hámmesi Qudaydan tálim aladı»[*], – dep jazılǵan. Ákemnen esitip, Onnan úyrengen hár bir adam Maǵan keledi[+]. 46Qudaydan Kelgennen basqa hesh kim Ákeni kórgen emes, Ákeni tek ǵana Ol kórgen[+]. 47Sizlerge shının, haqıyqatın aytaman: isengen adam máńgilik ómirge iye. 48Men – ómir nanıman. 49Ata-babalarıńız shólde manna jese de, ólip ketti. 50Bul jerde aspannan kelgen bir nan bar, onı jegen adam ólmeydi. 51Men – aspannan kelgen tiri nanman. Eger kim de kim bul nandı jese, máńgi jasaydı. Dúnyaǵa ómir beriw ushın, Men beretuǵın bul nan – Óz denem[+].

52Sonda yahudiyler:

– Ol qalay bizlerge Óz denesin jewge bere aladı? – dep óz ara tartısa basladı.

53Iysa olarǵa bılay dedi:

– Sizlerge shının, haqıyqatın aytaman: Adam Ulınıń denesin jep, qanın ishpeseńler, sizlerde ómir bolmaydı[+]. 54Meniń denemdi jep, qanımdı ishken adamda máńgilik ómir bar hám Men onı aqırǵı kúni tiriltemen. 55Sebebi Meniń denem – haqıyqıy azıq, qanım – haqıyqıy ishimlik. 56Denemdi jep, qanımdı ishken adam Mende jasaydı, Men onda jasayman[+]. 57Meni tiri Ákem jibergendey hám Meniń Ákem arqalı jasap atırǵanımday, Meniń denemdi jegen adam da Men arqalı jasaydı. 58Aspannan túsken nan, mine – usı. Bul nan ata-babalarıńız jegen mannaǵa uqsamaydı. Olar ólip ketti, al bul nandı jegen adam máńgi jasaydı.

59Iysa bul sózlerdi Kaparnahumdaǵı májilisxanada[†] tálim bergende ayttı.


Máńgilik ómir sózleri

60Shákirtleriniń kóbisi bunı esitip:

– Qanday qıyın sózler! Bunı kim qabıllay aladı? – dedi.

61Shákirtleriniń buǵan narazı bolǵanın bilip, Iysa bılay dedi:

– Bul sózler iseniwińizge tosqınlıq qılıp atır ma? 62Eger Adam Ulınıń burın bolǵan jerine kóterilgenin kórseńiz she[+]? 63Ruwx ómir beredi, al dene payda keltirmeydi. Sizlerge aytqan sózlerim ruwx hám ómir[+]. 64Biraq arańızda isenbeytuǵınlar bar.

Óytkeni Iysa kimlerdiń isenbeytuǵının hám kimniń Ózine satqınlıq isleytuǵının burınnan-aq biletuǵın edi[+]. 65Iysa jáne:

– «Ákem jol qoymasa, hesh kim Maǵan kele almaydı», – dep sol sebepli aytqan edim, – dedi.

66Sol waqıttan baslap, Iysanıń shákirtleriniń kóbisi ketip qalıp, endi Onıń menen júrmeytuǵın boldı.

67Sonda Iysa on eki shákirtinen:

– Sizler de ketpekshimisiz? – dep soradı.

68Shimon Petr juwap berip:

– Iyem[†], bizler kimge baramız? Sende máńgilik ómir sózleri bar. 69Bizler Seniń Qudaydıń Muxaddesi[†][*] ekenińe isenemiz hám bunı bilemiz, – dedi[+].

70Iysa olarǵa:

– Sizlerdi, on ekini tańlap alǵan Ózim emes pe? Biraq arańızdaǵı birińiz – shaytan,[†] – dedi[+].

71Ol Shimon ulı Yahuda[†] Isqariot haqqında aytqan edi. Sebebi Yahuda on ekiniń biri bolsa da, keyin Iysaǵa satqınlıq isledi[+].

#### 7


Iysa hám Onıń inileri

1Sońınan Iysa Galila boylap júrdi, óytkeni yahudiy[†] basshıları Onı óltirmekshi bolǵanlıqtan, Ol Yahudiyada[†] júriwdi qálemedi[+]. 2Yahudiylerdiń Qos bayramı[†] jaqınlap qalǵan edi[+]. 3Sonda Iysanıń inileri Oǵan:

– Bul jerden ketip, Yahudiyaǵa bar. Seniń islep atırǵan islerińdi shákirtleriń de kórsin[+]. 4Sebebi ózin ashıq tanıtpaqshı bolǵan adam jasırın is islemeydi. Eger Sen usınday isler islep atırǵan bolsań, Ózińdi dúnyaǵa kórset, – dedi.

5Óytkeni Oǵan, hátte, inileri de isenbeytuǵın edi.

6Iysa olarǵa:

– Men ushın ılayıqlı waqıt ele kelmedi. Al sizler ushın hár qanday waqıt qolaylı[+]. 7Dúnya sizlerdi jek kóre almaydı, biraq Meni jek kóredi. Sebebi Men onıń isleriniń jaman ekenligi haqqında gúwalıq berip júrmen[+]. 8Sizler bayramǵa barıńlar. Men házirshe bul bayramǵa barmayman, óytkeni Meniń waqtım ele tolmadı, – dedi.

9Iysa olarǵa usılardı aytıp, Galilada qaldı.


Iysa Erusalimdegi bayramda

10Biraq inileri bayramǵa ketkennen soń, Iysanıń Ózi de bardı. Ashıq túrde emes, al jasırın bardı. 11Yahudiy basshıları Iysanı bayramda izlep: «Ol qayaqta?» – dep soradı.

12Xalıq arasında Ol haqqında kóp sıbırlı sózler boldı. Birewler: «Ol jaqsı Adam», – dese, basqalar: «Yaq, Ol xalıqtı joldan azǵırıp atır», – dedi. 13Biraq yahudiy basshılarınan qorqqanlıqtan, hesh kim Ol haqqında ashıq sóyley almaytuǵın edi[+].

14Bayramnıń yarımı ótkende Iysa Ibadatxanaǵa[†] kirip, tálim bere basladı. 15Yahudiy basshıları:

– Bul Adam hesh oqımaǵan bolsa da, usınshama bilimdi qayaqtan alǵan? – dep tań qalıstı.

16Iysa olarǵa juwap berip bılay dedi:

– Meniń tálimatım Ózimdiki emes, al Meni Jibergendiki[+]. 17Kim de kim Qudaydıń erkin orınlaǵısı kelse, bul tálimattıń Qudaydan ba yamasa Men Ózligimnen aytıp atırman ba, bilip aladı. 18Óz atınan sóylewshi ózine ullılıq izleydi, al Ózin Jibergenniń ullılıǵın izlewshi – haqıyqatshıl, Onda jalǵan joq[+]. 19Muwsa sizlerge Muxaddes[†] Nızamdı bermedi me? Biraq hesh birińiz de Muxaddes Nızamdı orınlamaysızlar. Meni ne ushın óltirmekshisizler[+]?

20Xalıq:

– Seni jin[†] urǵan ba? Kim Seni óltirmekshi? – dedi[+].

21Iysa sózin dawam etip, olarǵa bılay dedi:

– Men bir is isledim, hámmeńiz buǵan hayran qalıp atırsızlar. 22Muwsa sizlerge súnnetti buyırǵanlıqtan, sizler Shabbat kúninde[†] de balanı súnnet etesizler. Biraq haqıyqatında, súnnet Muwsadan emes, al onnan da aldınǵı ata-babalarıńızdan qalǵan[*]. 23Muwsanıń Nızamı buzılmasın dep, bala Shabbat kúni bolsa da súnnet qılınadı eken, nege sizler Maǵan Shabbat kúni bir adamǵa tolıq shıpa berdiń, dep ashıwlanasızlar[+]? 24Sırtqı kóriniske qarap húkim etpeńler, al ádillik penen húkim shıǵarıńlar[+].


Iysa – Masiyx pa?

25Sonda ayırım erusalimliler:[†]

– Óltirmekshi bolıp atırǵanı usı Adam emes pe? 26Mine, Ol ashıq sóylep tur, al olar Oǵan hesh nárse dep atırǵan joq. Múmkin, basshılar Onıń Masiyx[†] ekenin haqıyqattan da tán alǵan shıǵar? 27Biraq bizler bul Adamnıń qayaqtan kelgenin bilemiz. Al Masiyx kelgende, Onıń qayaqtan kelgenin hesh kim bilmeydi, – desti[+].

28Sol waqıtta Ibadatxanada tálim berip turǵan Iysa bálent dawıs penen bılay dedi:

– Sizler Meni hám Meniń qayaqtan ekenimdi bilesizler. Men Óz-Ózimnen kelgenim joq. Meni Jibergen Haq, sizler Onı bilmeysizler. 29Biraq Men Onı bilemen, sebebi Men Onnan keldim, Meni Ol jiberdi[+].

30Sonda olar Iysanı uslawǵa tırıstı, biraq hesh kim Oǵan qol tiygizbedi. Óytkeni Onıń waqtı ele kelmegen edi[+]. 31Al xalıq arasında kóp adamlar Oǵan isenip:

– Masiyx kelgende, bul Adamnan da kóbirek káramatlı belgiler isler me eken? – dedi[+].

32Pariseyler[†] Iysa haqqında xalıq arasındaǵı bul sózlerdi esitti. Sonlıqtan olar hám bas ruwxaniyler[†] Iysanı uslaw ushın saqshılardı jiberdi.

33Iysa bılay dedi:

– Men sizler menen birge az waqıt bolaman, sońınan Meni Jibergenge qaytıp baraman[+]. 34Meni izleysizler, biraq tappaysızlar. Men bolatuǵın jerge sizler kele almaysızlar[+].

35Sonda yahudiy basshıları óz ara:

– Bul Adam bizler taba almaytuǵınday qayaqqa barmaqshı? Ol grekler arasına tarqalıp ketken yahudiylerge barıp, greklerge tálim bermekshi me? 36«Meni izleysizler, biraq tappaysızlar. Men bolatuǵın jerge sizler kele almaysızlar», – degen sózler neni ańlatadı eken? – desti.


Tiri suw

37Bayramnıń sońǵı, ullı kúninde Iysa ornınan turıp, bálent dawıs penen bılay dedi:

– Kim de kim shóllese, Maǵan kelip ishsin[+]. 38Muxaddes Jazıwda aytılǵanday, Maǵan isengen adamnıń ishinen tiri suw dárya bolıp aǵadı[+].

39Iysa bunday dep, Ózine isenetuǵınlar alatuǵın Muxaddes Ruwx[†] haqqında aytqan edi. Sebebi Ol ele ullılıqqa erispegenlikten, olarǵa Muxaddes Ruwx ele berilmegen edi[+].

40Xalıq arasınan ayırımlar bul sózlerdi esitip:

– Bul – haqıyqattan da Payǵambar,[†] – dedi[+].

41Basqaları: «Bul – Masiyx», – dedi.

Al geybirewleri: «Yaq, Masiyx Galiladan keletuǵın ba edi? 42Muxaddes Jazıwda Masiyx Dawıttıń urpaǵınan bolıp, Dawıttıń ana jurtı Beytlehem awılınan keletuǵını[*] jazılǵan emes pe?» – dedi[+].

43Solay etip, Iysa sebepli xalıq arasında bóliniw payda boldı[+]. 44Olardıń geybirewleri Onı uslamaqshı boldı, biraq hesh kim Oǵan qol tiygizbedi.


Yahudiy basshılarınıń Iysaǵa isenbewi

45Saqshılar qaytıp kelgende, bas ruwxaniyler menen pariseyler olardan:

– Nege Onı alıp kelmedińler? – dep soradı.

46Saqshılar juwap berip:

– Hesh kim hesh qashan bul Adam sıyaqlı sóylegen emes, – dedi.

47Pariseyler olarǵa:

– Sizler de aldandıńız ba? 48Basshılardan yamasa pariseylerden Oǵan isengen adam boldı ma, sirá[+]? 49Biraq, Muxaddes Nızamdı bilmeytuǵın bul xalıq nálet etilgen, – dedi.

50Olardıń biri, burın Iysaǵa kelgen Nikodim atlı adam olarǵa:[+]

51– Nızamımız boyınsha, dáslep adamdı tıńlamay turıp, onıń ne islegenin bilmesten, húkim etiwge bola ma? – dedi[+].

52Oǵan:

– Sen de Galiladansań ba? Muxaddes Jazıwdı jaqsılap oqı, sonda Galiladan payǵambar shıqpaytuǵının bileseń, – dedi olar[+].

53Sońınan hámmesi úylerine tarqastı.

#### 8


Buzıqshılıqta uslanǵan hayal

1Al Iysa Záytún[†] tawına ketti. 2Tań atqanda, Ol jáne Ibadatxanaǵa[†] qaytıp bardı. Pútkil xalıq Onıń qasına keldi hám Iysa otırıp, olarǵa tálim bere basladı. 3Sonda diniy muǵallimler[†] menen pariseyler[†] Iysanıń aldına buzıqshılıq islep atırǵanda uslanǵan bir hayaldı alıp keldi. Hayaldı ortaǵa turǵızıp:

4– Ustaz! Bul hayal buzıqshılıq islep atırǵanda uslandı. 5Muwsa Nızamda bizlerge bunday hayallardı tas boran qılıwdı buyırǵan[*]. Sen ne deyseń? – dedi[+].

6Olar bul sózlerdi Iysanı sınap, Onı ayıplaytuǵın bir sıltaw tabıw ushın ayttı.

Biraq Iysa eńkeyip, barmaǵı menen jerge jazıp otıra berdi[+]. 7Olar sorawların dawam ete bergennen soń, Iysa túrgelip:

– Arańızda kim gúnasız bolsa, sol birinshi bolıp hayalǵa tas atsın, – dedi[+].

8Sońınan jáne eńkeyip, jerge jaza berdi.

9Olar bul sózlerdi esitkende[*], jası úlkenlerinen baslap, birim-birim kete basladı. Aqırında jalǵız Iysa menen ortada turǵan hayal qaldı. 10Iysa ornınan turıp, hayalǵa:

– Hayal! Olar qayaqta? Hesh kim seni húkim etpedi me? – dedi.

11– Hesh kim, Mırza! – dep juwap berdi hayal.

Iysa oǵan:

– Men de seni húkim etpeymen, bar, bunnan bılay gúna[†] isleme, – dedi[+].


Iysa – dúnyanıń nurı

12Iysa jáne xalıqqa bılay dedi:

– Men – dúnyanıń nurıman. Kim de kim Maǵan erse, qarańǵılıqta júrmeydi, al ómir nurına iye boladı[+].

13Sonda pariseyler Iysaǵa:

– Sen Óziń haqqında Óziń gúwalıq berip atırsań. Seniń gúwalıǵıń haqıyqat emes, – dedi[+].

14Iysa olarǵa juwap berip bılay dedi:

– Men Ózim haqqında Ózim gúwalıq bersem de, gúwalıǵım haqıyqat. Óytkeni Men qayaqtan kelgenimdi hám qayaqqa ketetuǵınımdı bilemen. Al sizler Meniń qayaqtan kelgenimdi hám qayaqqa ketetuǵınımdı bilmeysizler[+]. 15Sizler adamnıń oy-pikiri menen húkim etesizler, al Men hesh kimdi húkim etpeymen[+]. 16Eger Men húkim etsem de, Meniń húkimim ádil. Sebebi Men jalǵız emespen. Men hám Meni Jibergen Ákem ekewimiz birge húkim etemiz[+]. 17Sizlerdiń Muxaddes[†] Nızamıńızda eki adamnıń gúwalıǵınıń haqıyqat ekeni[*] jazılǵan-ǵo[+]. 18Men Ózim haqqında Ózim gúwalıq beremen hám Meni jibergen Ákem de Men tuwralı gúwalıq beredi[+].

19Sonda olar Iysadan:

– Seniń Ákeń qayaqta? – dep soradı.

Iysa olarǵa:

– Sizler Meni de, Meniń Ákemdi de bilmeysizler. Eger Meni bilgenińizde, Ákemdi de biler edińler, – dedi[+].

20Iysa bul sózlerdi Ibadatxanada tálim berip atırıp, sadaqa[†] qutısınıń qasında ayttı. Biraq hesh kim Onı uslamadı, óytkeni Onıń waqtı ele kelmegen edi[+].

21Iysa olarǵa jáne:

– Men ketip baratırman. Sizler Meni izleysizler. Biraq óz gúnalarıńız benen ólesizler. Men baratuǵın jerge sizler kele almaysızlar, – dedi[+].

22Sonda yahudiy[†] basshıları óz ara:

– Ol Ózin Ózi óltirejaq pa eken? Nege: «Meniń baratuǵın jerime sizler kele almaysızlar», – dep atır? – desti.

23Iysa olarǵa bılay dedi:

– Sizler tómennensiz, Men joqarıdanman. Sizler bul dúnyadansız, al Men bul dúnyadan emespen[+]. 24Sonlıqtan Men: «Sizler óz gúnalarıńız benen ólesizler», – degen edim. Eger Meniń Sol ekenime isenbeseńler, óz gúnalarıńız benen ólesizler.

25Sonda olar Iysadan:

– Sen kimseń? – dep soradı.

Iysa olarǵa:

– Bastan-aq sizlerge kim tuwralı aytqan bolsam, anıq Solman. 26Sizler tuwralı aytatuǵın hám sizlerdi húkim etetuǵın kóp nárselerim bar. Meni Jibergen haqıyqat hám Men Onnan ne esitsem, dúnyaǵa sonı sóyleymen, – dedi[+].

27Olar Iysanıń Áke[†] haqqında aytıp turǵanın túsinbedi. 28Solay etip, Iysa bılay dedi:

– Adam Ulın[†] joqarı kótergenińizde, Meniń Sol ekenimdi hám Ózligimnen hesh nárse islemegenimdi, al Ákemniń Maǵan úyretkenlerin aytqanımdı bilip alasızlar[+]. 29Meni Jibergen Meniń menen birge, Ol Meni jalǵız qaldırmadı. Óytkeni Men hámme waqıt Oǵan unaytuǵın islerdi isleymen[+].

30Iysa bul sózlerdi aytqanda, Oǵan kóp adamlar isendi[+].


Haqıyqat azat qıladı

31Sol waqıtta Iysa Ózine isengen yahudiylerge:

– Eger Meniń sózlerim boyınsha jasasańlar, haqıyqıy shákirtlerim bolasızlar. 32Sizler haqıyqattı bilip alasızlar, haqıyqat sizlerdi azat qıladı, – dedi[+].

33– Bizler – Ibrayımnıń urpaǵımız. Hesh qashan hesh kimge qul bolmaǵanbız. Nege: «Azat bolasızlar», – dep atırsań? – dedi olar[+].

34Iysa olarǵa juwap berip bılay dedi:

– Sizlerge shının, haqıyqatın aytaman: gúna isleytuǵın hár bir adam – gúnanıń qulı[+]. 35Qul úyde máńgi qalmaydı, ul máńgi qaladı[+]. 36Sonlıqtan eger Ul sizlerdi azat qılsa, haqıyqattan azat bolasızlar. 37Sizlerdiń Ibrayımnıń urpaǵı ekenińizdi bilemen. Biraq Meni óltiriwdi qáleysizler, sebebi Meniń sózim kewlińizden orın almaydı[+]. 38Men Ákemnen kórgenimdi aytaman. Al sizler ákeńizden esitkenińizdi isleysizler.

39Olar Iysaǵa juwap berip:

– Bizlerdiń babamız Ibrayım-ǵo, – dedi.

Iysa olarǵa:

– Eger sizler Ibrayımnıń urpaqları bolǵanıńızda, Ibrayımnıń islerin isler edińler[+]. 40Biraq endi Meni, Qudaydan esitken haqıyqattı sizlerge aytqan Adamdı óltirejaqsızlar. Ibrayım bunday isti islemedi. 41Sizler óz ákeńizdiń islerin qılıp atırsızlar, – dedi.

– Bizlerdiń jalǵız Ákemiz bar, Ol – Quday[†]. Bizler nekesiz tuwılǵan joqpız, – dep juwap berdi olar[+].

42Iysa olarǵa bılay dedi:

– Eger Quday sizlerdiń Ákeńiz bolǵanda, Meni súyer edińler. Óytkeni Men Qudaydan keldim hám usı jerdemen. Men Ózligimnen kelgenim joq, Meni Ol jiberdi. 43Nege aytqanlarıma túsinbeysizler? Sebebi Meniń sózimdi tıńlay almaysızlar[+]. 44Sizler óz ákeńiz shaytannansız,[†] sizler onıń tileklerin orınlawdı qáleysizler. Ol bastan-aq adam óltiriwshi edi. Ol haqıyqat tárepinde turmaǵan, óytkeni onda haqıyqatlıq joq. Ol ótirik sóylegen waqıtta óz tábiyatına tán sóyleydi. Sebebi ol ótirikshi hám ótiriktiń ákesi[+]. 45Biraq Men haqıyqattı aytıp turǵanlıqtan, Maǵan isenbey atırsızlar. 46Qaysı birińiz Meni gúnalı dep, ayıplay alasız? Eger haqıyqattı aytıp turǵan bolsam, nege Maǵan isenbey atırsızlar? 47Kim Qudaydan bolsa, Qudaydıń sózlerin tıńlaydı. Al sizler Qudaydan bolmaǵanlıqtan tıńlamay atırsızlar.


Iysa hám Ibrayım

48Yahudiyler Iysaǵa juwap berip:

– Sen samariyalısań[†] hám Seni jin[†] urǵan, dep aytqanımız durıs emes pe? – dedi[+].

49Iysa juwap berip bılay dedi:

– Meni jin urǵan joq. Biraq Men Ákemdi húrmet qılaman, al sizler Meni masqaralap atırsızlar[+]. 50Men Ózime ullılıq izlemeymen. Ullılıǵımdı izlewshi hám húkim etiwshi Birew bar[+]. 51Sizlerge shının, haqıyqatın aytaman: kim de kim sózlerimdi orınlasa, ol hesh qashan ólim kórmeydi[+].

52Yahudiyler Iysaǵa:

– Seni jin urǵanın endi bildik. Ibrayım hám payǵambarlar[†] ólip ketti. Al Sen: «Kim de kim Meniń sózlerimdi orınlasa, ol hesh qashan ólim kórmeydi», – dep atırsań. 53Sen bizlerdiń babamız Ibrayımnan ullımısań? Ol da, payǵambarlar da ólip ketken. Sen Ózińdi kim dep sanaysań? – dedi.

54Iysa juwap berip bılay dedi:

– Eger Men Ózimdi Ózim ullılasam, Meniń ullılıǵım push boladı. Meni ullılaytuǵın, sizler «Qudayımız» dep ataytuǵın Meniń Ákem[+]. 55Sizler Onı bilmeysizler, al Men Onı bilemen. Eger Onı bilmeymen, desem, sizler sıyaqlı ótirikshi bolaman. Biraq Men Onı bilemen hám Onıń sózin orınlayman[+]. 56Babańız Ibrayım Meniń keletuǵın kúnimdi kóretuǵınına quwandı hám kórip shadlandı[+].

57Yahudiyler Iysaǵa:

– Sen ele eliw jasqa da tolǵanıń joq-ǵo. Sen Ibrayımdı kórdiń be? – dedi.

58Iysa olarǵa:

– Sizlerge shının, haqıyqatın aytaman: Ibrayım tuwılmastan burın Men bar edim, – dedi.

59Sonda olar Iysaǵa ılaqtırıw ushın tas aldı. Biraq Iysa olardan jasırınıp, Ibadatxanadan shıǵıp ketti[*][+].

#### 9


Iysanıń ishten soqır bolıp tuwılǵan adamǵa shıpa beriwi

1Iysa ótip baratırǵanda, ishten soqır bolıp tuwılǵan bir adamdı kórdi. 2Shákirtleri Iysadan:

– Ustaz! Bul adamnıń soqır bolıp tuwılıwı kimniń gúnası sebepli boldı, óziniń be yamasa ata-anasınıń ba? – dep soradı[+].

3Iysa bılay dep juwap berdi:

– Buǵan adamnıń óziniń de, ata-anasınıń da gúnası sebep bolǵan joq. Qudaydıń isleri onıń ómirinde kóriniwi ushın, ol soqır bolıp tuwıldı. 4Ele kúndiz eken, Meni Jibergenniń islerin islewimiz kerek. Tún keledi, sonda hesh kim isley almaydı[+]. 5Men dúnyada ekenmen, dúnyanıń nurıman[+].

6Iysa bul sózlerdi aytıp bolıp, jerge túkirdi de, túkirikten ılay islep, onı soqırdıń kózlerine jaqtı[+] 7hám oǵan:

– Barıp, Siloam háwizinde juwın, – dedi.

Siloam – «Jiberilgen» degen mánisti bildiredi. Ol barıp juwındı hám kózleri kóretuǵın bolıp, qaytıp keldi[+].

8Sonda qońsıları hám burın onıń tilenshilik etip otırǵanın kórgenler:

– Bul – tilenshilik etip otıratuǵın sol adam emes pe? – dedi.

9Birewleri: «Awa, sol», dese, basqaları: «Yaq, ol tek soǵan uqsaydı», dedi. Al onıń ózi: «Men sol adamman», dedi.

10– Olay bolsa, kózleriń qalay ashıldı? – dep soradı olar.

11Ol juwap berip:

– Iysa degen Adam ılay islep, kózlerime jaqtı hám maǵan: «Siloam háwizine barıp, juwın», – dedi. Sonda men barıp, juwındım hám kózlerim kóretuǵın boldı, – dedi.

12Olar:

– Ol qayaqta? – dep soradı.

– Bilmeymen, – dedi ol.

13Adamlar burın soqır bolǵan adamdı pariseylerdiń[†] aldına alıp bardı. 14Iysanıń ılay islep, soqırdıń kózin ashqan kún Shabbat kúni[†] edi[+]. 15Sonda pariseyler de onnan kózleriniń qalay kóretuǵın bolǵanın soradı. Sol adam olarǵa:

– Iysa meniń kózlerime ılay jaqtı. Men juwındım hám endi kóretuǵın boldım, – dedi.

16Sonda geybir pariseyler:

– Bul Adam Qudaydan emes. Óytkeni Shabbat kúni jumıs islep atır, – dedi.

Biraq basqaları:

– Gúnakar adam bunday káramatlı belgilerdi qalay isley aladı? – dedi.

Solay etip, olardıń arasında bóliniw payda boldı[+].

17Olar jáne burın soqır bolǵan sol adamnan:

– Kózlerińdi ashqan sol Adam haqqında sen ne aytasań? – dep soradı.

– Ol payǵambar,[†] – dedi ol[+].

18Biraq yahudiy[†] basshıları kózleri ashılǵan adamnıń ata-anasın shaqırtpaǵansha, onıń burın soqır bolǵanına hám endi kózleriniń kóretuǵınına isenbedi. 19Olar onıń ata-anasınan:

– Ishten soqır bolıp tuwıldı, dep aytqan ulıńız usı ma? Endi ol qalay kóretuǵın boldı? – dep soradı.

20Onıń ata-anası juwap berip:

– Onıń bizlerdiń ulımız ekenin hám soqır bolıp tuwılǵanın bilemiz. 21Biraq, endi qalay onıń kóretuǵın bolǵanın hám onıń kózlerin kimniń ashqanın bilmeymiz. Ózinen sorań, ol erjetken, ózi ushın ózi sóylesin, – dedi.

22Soqır adamnıń ata-anası yahudiy basshılarınan qorqqanlıqtan usılay dedi. Sebebi yahudiy basshıları: «Kim Iysanıń Masiyx[†] ekenin tán alsa, ol májilisxanadan[†] quwılsın», – dep til biriktirgen edi[+]. 23Sonlıqtan onıń ata-anası: «Ol erjetken, ózinen sorań», – degen edi.

24Solay etip, pariseyler soqır bolǵan adamdı ekinshi márte shaqırıp, oǵan:

– Haqıyqatın aytıp, Qudaydı maqta! Bizler bul Adamnıń gúnakar ekenin bilemiz, – dedi[+].

25– Ol gúnakar ma, gúnakar emes pe, bilmeymen. Men tek bir nárseni bilemen: soqır edim, endi kóretuǵın boldım, – dep juwap berdi ol.

26Olar jáne onnan:

– Ol saǵan ne isledi? Kózlerińdi qalay ashtı? – dep soradı.

27– Men sizlerge jańa ǵana ayttım-ǵo, biraq sizler tıńlamadıńlar. Jáne ne esitpekshisizler? Sizler de Onıń shákirtleri bolıwdı qáleysizler me? – dep juwap berdi ol.

28Sonda yahudiyler oǵan jekirinip:

– Sen Onıń shákirtiseń! Al bizler Muwsanıń shákirtlerimiz! 29Qudaydıń Muwsa menen sóyleskenin bilemiz. Biraq bul Adamnıń qayaqtan kelgenin bilmeymiz, – dedi[+].

30Kózi ashılǵan adam olarǵa:

– Tań qalarlıǵı sol-dá! Sizler Onıń qayaqtan kelgenin bilmeysizler, biraq Ol meniń kózlerimdi ashtı. 31Bizler Qudaydıń gúnakarlardı tıńlamaytuǵının bilemiz. Biraq kim de kim Qudaydı sıylap, Onıń erkin orınlasa, sonı tıńlaydı[+]. 32Dúnya bar bolǵalı, ishten soqır bolıp tuwılǵan adamnıń kózin birewdiń ashıwı – hesh esitilmegen gáp. 33Eger bul Adam Qudaydan bolmaǵanda, hesh nárse isley almas edi, – dedi.

34Yahudiyler oǵan juwap berip:

– Óziń pútkilley gúnaǵa batıp tuwılǵansań, sen be bizlerdi úyretetuǵın? – dep, onı quwıp shıǵardı.


Ruwxıy soqırlıq

35Pariseylerdiń onı quwıp shıǵarǵanın esitken Iysa onı tawıp:

– Sen Adam Ulına[†][*] iseneseń be? – dep onnan soradı.

36Ol juwap berip:

– Mırza, Ol kim? Maǵan ayt, men de Oǵan iseneyin, – dedi.

37Iysa oǵan:

– Sen Onı kórdiń. Mine, seniń menen sóylesip turǵan – Onıń Ózi, – dedi[+].

38Sonda ol:

– Iyem[†], isenemen, – dep, Iysaǵa sıyındı.

39Iysa:

– Soqırlar kórsin, kóretuǵınlar soqır bolsın dep, Men bul dúnyanı húkim etiwge keldim, – dedi.

40Iysanıń qasında bolǵan ayırım pariseyler bul sózlerdi esitip, Oǵan:

– Ne, bizler de soqırmız ba? – dedi[+].

41Iysa olarǵa:

– Eger sizler soqır bolǵanıńızda, gúnańız bolmas edi. Biraq: «Kózlerimiz kóredi» degenińiz ushın, gúnańız moynıńızda qaladı, – dedi[+].

#### 10


Iysa – jaqsı shopan

1– Sizlerge shının, haqıyqatın aytaman: kim qoy qoraǵa qapıdan kirmey, basqa jerden asırılıp tússe, ol – urı hám basqınshı. 2Al qapıdan kirgen adam qoylardıń shopanı. 3Qarawıl oǵan qapını ashıp beredi. Qoylar shopannıń dawısına qulaq saladı, ol óz qoyların atpa-at shaqırıp, olardı sırtqa alıp shıǵadı. 4Ol óz qoylarınıń hámmesin sırtqa shıǵarǵannan soń, olardıń aldında júredi. Qoylar da onıń izine eredi, óytkeni olar shopannıń dawısın tanıydı. 5Olar jat adamnıń izine ermeydi, al onnan qashıp ketedi. Sebebi jat adamnıń dawısın tanımaydı.

6Iysa olarǵa usı tımsaldı aytıp berdi. Biraq olar Iysanıń ne aytpaqshı bolǵanın túsinbedi[+].

7Sonlıqtan Iysa jáne bılay dedi:

– Sizlerge shının, haqıyqatın aytaman: Men qoylar ushın qapıman. 8Mennen burın kelgenlerdiń hámmesi urılar hám basqınshılar edi, qoylar olarǵa qulaq aspadı. 9Men – qapıman. Kim de kim Men arqalı kirse, qutqarıladı. Ol kiredi, shıǵadı hám jaylaw tabadı[+]. 10Urı tek urlaw, óltiriw hám nabıt qılıw ushın keledi. Biraq Men olar ómirge iye bolıwı ushın, dáwletli ómirge iye bolıwı ushın keldim.

11Men – jaqsı shopanman. Jaqsı shopan qoyları ushın janın beredi[+]. 12Al jallanǵan adam qoylardıń shopanı hám iyesi emes. Sonlıqtan ol qasqırdıń kiyatırǵanın kórse, qoylardı taslap qashıp ketedi. Al qasqır qoylarǵa shabıwıl jasap, tarqatıp jiberedi[+]. 13Óytkeni ol jallanǵan adam bolǵanlıqtan, qoylardı qayǵırmay qashıp ketedi[+].

14-15Men – jaqsı shopanman. Ákemniń Meni biletuǵını hám Meniń Ákemdi biletuǵınım sıyaqlı, Men de qoylarımdı bilemen, olar da Meni biledi. Men qoylarım ushın janımdı beremen[+]. 16Meniń bul qoradan bolmaǵan basqa da qoylarım bar. Olardı da alıp keliwim tiyis. Olar Meniń dawısımdı esitedi, sonda bir shopanı bar bir súriw boladı[+]. 17Men janımdı qaytıp alıw ushın beremen. Sonlıqtan Ákem Meni súyedi[+]. 18Janımdı Mennen hesh kim tartıp ala almaydı. Biraq Men onı Ózim beremen. Mende onı beriwge de, qaytıp alıwǵa da biylik bar. Bul buyrıqtı Men Ákemnen aldım[+].

19Usı sózler sebepli, yahudiyler[†] arasında jáne bóliniw payda boldı[+]. 20Olardıń kóbisi:

– Onı jin[†] urǵan, Onıń esi durıs emes. Nege Onı tıńlap tursızlar? – dedi[+].

21Al basqaları:

– Bul jinli adamnıń sózleri emes. Jin soqırdıń kózlerin asha ala ma? – dedi[+].


Basshılardıń Iysadan bas tartıwı

22Sol waqıtta Erusalimde[†] Ibadatxananı[†] baǵıshlaw bayramı[*] boldı. Qıs edi. 23Iysa Ibadatxanada, Sulaymannıń aywanında júrgen edi[+]. 24Yahudiy basshıları Onıń átirapına jıynalıp:

– Qashanǵa deyin bizlerdi túsinbewshilikke salasań? Eger Sen Masiyx[†] bolsań, bizlerge ashıǵın ayt, – dedi[+].

25Iysa olarǵa juwap berip bılay dedi:

– Men sizlerge ayttım, biraq sizler isenbey atırsızlar. Ákemniń atı menen qılǵan islerim Men tuwralı gúwalıq berip atır[+]. 26Biraq ta, sizler isenbey atırsızlar. Sebebi sizler Meniń qoylarım emessizler. 27Meniń qoylarım dawısıma qulaq asadı. Men olardı bilemen, olar Meniń izime eredi. 28Men olarǵa máńgilik ómir[†] beremen hám olar hesh qashan nabıt bolmaydı. Hesh kim olardı Meniń qolımnan tartıp ala almaydı[+]. 29Olardı Maǵan bergen Ákem – hámmeden ullı. Ákemniń qolınan olardı hesh kim tartıp ala almaydı. 30Men hám Ákem birmiz[+].

31Sonda yahudiy basshıları Onı tas boran qılıw ushın, jerden jáne tas aldı[+]. 32Iysa olardan:

– Men sizlerge Ákem tapsırǵan kóp jaqsı islerdi kórsettim. Olardıń qaysı biri ushın, Meni tas boran qılmaqshısız? – dep soradı.

33Yahudiy basshıları Iysaǵa juwap berip:

– Seni jaqsı isleriń ushın emes, al Qudayǵa til tiygizgeniń ushın, tas boran qılmaqshımız. Sen adam bola tura, Ózińdi «Qudayman», – dep atırsań, – dedi[+].

34Iysa olarǵa bılay dedi:

– «Men: sizler qudaylarsız, dedim»[*], – dep Muxaddes[†] Nızamıńızda jazılǵan emes pe[+]? 35Quday[†] Óz sózin jibergen adamlardı qudaylar dep ataǵan. Muxaddes Jazıwdı biykarlawǵa bolmaydı.

36Áke[†] Meni Ózine ajıratıp alıp, dúnyaǵa jiberdi. Solay eken, «Qudaydıń Ulıman»,[†] – degenim ushın, nege Maǵan «Qudayǵa til tiygizip atırsań», – deysizler[+]? 37Eger Ákemniń islerin qılmay atırǵan bolsam, Maǵan isenbeńler. 38Biraq Onıń islerin qılıp atırǵan bolsam, Maǵan isenbeseńler de, qılǵan islerime isenińler. Sonda Ákeniń Mende, Meniń Ákede ekenimdi túsinip, bilip alasızlar[+].

39Sol waqıtta olar Iysanı uslap alıwǵa jáne háreket qıldı, biraq Iysa olardıń qollarınan qutılıp qaldı[+].

40Iysa jáne Iordan dáryasınıń arǵı jaǵasına, burın Yaqıyanıń adamlardı shomıldırıp júrgen jerine barıp, sol jerde qaldı[+]. 41Oǵan kóp adamlar kelip:

– Yaqıya hesh qanday káramatlı belgi islemegen edi. Biraq onıń bul Adam haqqında aytqanlarınıń hámmesi durıs shıqtı, – dedi[+].

42Sol jerde kóp adamlar Iysaǵa isendi[+].

#### 11


Lazardıń ólimi

1-2Betaniya degen awılda Lazar atlı bir adam awırıp atırǵan edi. Onıń qarındasları Máriyam menen Marta da sol awılda jasaytuǵın edi. Keyinirek Iyemizge átir may[†] quyıp, Onıń ayaqların shashı menen súrtetuǵın hayal, usı Máriyam edi[+][+]. 3Apalı-sińlili Iysaǵa: «Iyem[†], Seniń jaqsı kóretuǵın adamıń awırıp atır», – dep xabar jiberdi.

4Iysa bunı esitip:

– Bul awırıwdıń izi ólim menen juwmaqlanbaydı, al Qudaydıń ullılanıwı ushın boladı. Solay etip, bul arqalı Qudaydıń Ulı[†] da ullılanadı, – dedi.

5Iysa Martanı, onıń sińlisin hám Lazardı súyetuǵın edi. 6Iysa Lazardıń awırıp atırǵanın esitse de, Ózi bolıp atırǵan jerde jáne eki kún qaldı.

7Sońınan shákirtlerine:

– Jáne Yahudiyaǵa[†] barayıq, – dedi.

8Shákirtleri Oǵan:

– Ustaz, yahudiyler[†] Seni jaqında ǵana tas boran qılmaqshı edi-ǵo. Sen jáne sol jerge barajaqsań ba? – dedi[+].

9Iysa juwap berip:

– Kúndiz on eki saat bar emes pe? Kúndiz júrgen adam súrnigip jıǵılmaydı, óytkeni ol bul dúnyanıń nurın kóredi[+]. 10Al túnde júriwshi súrnigip jıǵıladı, sebebi onda nur joq, – dedi[+].

11Iysa bul sózlerdi aytqannan soń, olarǵa jáne bılay dedi:

– Dostımız Lazar uyıqlap qaldı. Biraq Men onı oyatıw ushın ketip baratırman[+].

12– Iyem, uyıqlap qalǵan bolsa, táwir boladı, – dedi shákirtleri.

13Iysa Lazardıń ólimin názerde tutqan edi. Biraq olar Iysa qádimgi uyqı haqqında ayttı, dep oyladı.

14Sonda Iysa olarǵa ashıq aytıp:

– Lazar óldi. 15Sizlerdiń iseniwińiz ushın, Meniń sol jerde bolmaǵanıma sizler ushın quwanıshlıman. Al endi oǵan barayıq, – dedi.

16Sonda Egiz dep atalǵan Tomas shákirtlerge:

– Júrińler kettik, bizler de Onıń menen birge ólemiz, – dedi[+].


Iysa – qayta tiriliw hám ómir

17Iysa Betaniyaǵa jaqınlaǵanda, Lazardıń qábirge qoyılǵanına tórt kún bolǵanın bildi. 18Betaniya Erusalimge[†] jaqın, úsh shaqırımday jerde bolǵanlıqtan, 19kóp yahudiyler Marta menen Máriyamǵa ájaǵasınıń ólimi sebepli kewil aytıwǵa keldi. 20Marta Iysanıń kiyatırǵanın esitip, Onı qarsı alıwǵa shıqtı. Al Máriyam úyde qaldı.

21Marta Iysaǵa:

– Iyem! Eger Sen usı jerde bolǵanıńda, ájaǵam ólmes edi. 22Biraq házir de Sen Qudaydan ne sorasań da, Qudaydıń Saǵan beretuǵının bilemen, – dedi.

23Iysa oǵan:

– Seniń ájaǵań tiriledi, – dedi.

24– Aqırettegi qayta tiriliwde onıń da qayta tiriletuǵının bilemen, – dedi Marta[+].

25Iysa oǵan:

– Men qayta tiriliw hám ómirmen. Maǵan isengen adam ólse de, jasaydı[+]. 26Maǵan isenip jasap atırǵan hár bir adam hesh qashan ólmeydi. Usıǵan iseneseń be? – dedi[+].

27Marta Oǵan:

– Awa, Iyem. Seniń dúnyaǵa keletuǵın Masiyx,[†] Qudaydıń Ulı ekenińe isenemen, – dedi[+].

28Marta usını aytıp bolıp ketip qaldı hám Máriyamdı shaqırıp alıp:

– Ustaz usı jerde, seni shaqırıp atır, – dep oǵan sıbırladı.

29Máriyam bunı esitiwden tez ornınan turdı da, Iysanıń janına ketti. 30Iysa ele awılǵa kirmegen bolıp, Ol Marta menen ushırasqan jerde edi. 31Máriyam menen birge úyde bolǵan hám oǵan kewil aytıp otırǵan yahudiyler onıń asıǵıslıq penen ornınan turıp, sırtqa shıqqanın kórdi. Olar onı jılaw ushın qábirge ketti dep oylap, izine erdi.

32Máriyam Iysa turǵan jerge kelgende, Onı kórip, ayaqlarına jıǵıldı da:

– Iyem! Eger Sen usı jerde bolǵanıńda, ájaǵam ólmes edi, – dedi.

33Máriyamnıń hám onıń menen kelgen yahudiylerdiń jılaǵanın kórgende, Iysa ruwxıy qıynalıp, janı ashıdı.

34– Onı qay jerge qoydıńlar? – dep soradı.

– Iyem, kelip kór, – dedi olar.

35Iysa kózine jas aldı[+].

36Sonda yahudiyler:

– Qarańlar, onı qanshelli súyer eken! – dedi.

37Biraq olardıń ayırımları:

– Soqırdıń kózlerin ashqan bul Adam Lazardı ólimnen aman alıp qala almas pa edi? – dedi[+].


Iysanıń Lazardı tiriltiwi

38Iysa jáne ishinen tereń qayǵırıp, qábirge bardı. Qábir bir úńgirde bolıp, onıń awzı tas penen jabılǵan edi[+]. 39Iysa:

– Tastı alıp qoyıńlar, – dedi.

Marhumnıń qarındası Marta Iysaǵa:

– Iyem! Ol iyislenip ketken shıǵar. Óytkeni onıń qábirge qoyılǵanına tórt kún boldı, – dedi.

40Iysa oǵan:

– «Eger Maǵan isenseń, Qudaydıń ullılıǵın kóreseń», – dep saǵan aytqan joq pa edim? – dedi.

41Solay etip, olar tastı alıp qoydı. Iysa kózlerin aspanǵa tigip, bılay dedi:

– Áke[†]! Meniń tilegimdi esitkeniń ushın, Saǵan minnetdarshılıq bildiremen[+]. 42Meni hámme waqıt esitetuǵınıńdı bilemen. Biraq Men bunı usı jerde turǵan xalıq Meni Seniń jibergenińe iseniwi ushın ayttım[+].

43Iysa usılardı aytıp, bálent dawıs penen:

– Lazar, sırtqa shıq! – dep baqırdı[+].

44Sonda ayaq-qolları kepinlik penen oralǵan, beti oramal menen baylanǵan óli tirilip, sırtqa shıqtı. Iysa olarǵa:

– Onı sheshindirip jiberińler, kete bersin, – dedi[+].


Iysanı óltiriw ushın til biriktiriw


(Mat 26:1-5; Mrk 14:1-2; Luk 22:1-2)

45[•]Solay etip, Máriyamǵa kelip, Iysanıń qılǵan islerin kórgen yahudiylerdiń kóbisi Iysaǵa isendi[+]. 46Biraq ayırımları pariseylerge[†] barıp, Iysanıń qılǵan isleri haqqında aytıp berdi. 47Sonda bas ruwxaniyler[†] menen pariseyler joqarǵı keńeste[†] jıynalıp:

– Bizler ne qılıwımız kerek? Bul Adam kóp káramatlı belgiler islemekte. 48Eger Onı Óz erkine jibersek, hámme Oǵan isenip ketedi. Sonda rimliler kelip, Ibadatxanamızdı[†] da, elimizdi de joq qıladı, – dedi.

49Olardıń biri, sol jılı bas ruwxaniy bolǵan Kayafa:

– Sizler hesh nárseni bilmeysizler. 50Pútkil xalıq nabıt bolǵanınan góre, xalıq ushın bir adamnıń óliwi sizler ushın jaqsıraq ekenin túsinbeysizler me? – dedi[+].

51-52Ol bul sózlerdi ózliginen aytpaǵan edi. Sol jılı ol bas ruwxaniy bolǵanlıqtan, Iysanıń yahudiy xalqı ushın, tek yahudiy xalqı ushın ǵana emes, al Qudaydıń tarqalıp ketken balaların jıynap birlestiriw ushın óletuǵının boljap aytqan edi[+][+].

53Solay etip, sol kúnnen baslap olar Iysanı óltiriwge til biriktirdi[+]. 54Sonlıqtan Iysa endi yahudiyler arasında ashıq júre almaytuǵın boldı. Sonda Ol shólge jaqın jerdegi Efrayım[†] degen qalashaǵa ketip, shákirtleri menen birge sol jerde qaldı.

55Yahudiylerdiń Qutqarılıw[†] bayramı jaqınlap qalǵan edi. Diniy rásim boyınsha tazalanıw ushın, eldiń hámme tárepinen kóp adamlar bayramnan burın Erusalimge keldi[+]. 56Olar Iysanı izledi hám Ibadatxanada turıp:

– Qalay oylaysızlar. Ol bayramǵa keler me eken? – dep bir-birinen soradı. 57Al bas ruwxaniyler menen pariseyler Iysanı uslaw ushın, kim de kim Onıń qay jerde ekenin bilse, xabar beriwdi buyırǵan edi[+].

#### 12


Iysa Betaniyada


(Mat 26:6-13; Mrk 14:3-9)

1[•]Qutqarılıw[†] bayramınan altı kún aldın Iysa Betaniyaǵa, Ózi ólimnen tiriltken Lazar jasaytuǵın jerge keldi[+]. 2Sol jerde Iysa ushın keshki zıyapat berildi. Marta xızmet etip júrgen edi. Iysa menen dasturxan átirapında jambaslap jatırǵanlardıń arasında Lazar da bar edi[+]. 3Sonda Máriyam kishkene gúze menen júdá qımbat turatuǵın, sap nardtan alınǵan átir maydı alıp kelip, Iysanıń ayaqlarına jaqtı hám Onıń ayaqların shashları menen súrtti. Úydiń ishi átir maydıń xosh iyisine tolıp ketti[+].

4Sonda Iysanıń shákirtleriniń biri, sońınan Oǵan satqınlıq isleytuǵın Yahuda[†] Isqariot:

5– Ne ushın bul may[†] úsh júz dinarǵa satılıp, aqshası jarlılarǵa berilmedi? – dedi.

6Bul sózlerdi ol jarlılardı oylaǵanı ushın emes, al urı bolǵanı ushın ayttı. Ortalıqtaǵı puldıń qutısı onda bolıp, ol qutıǵa salınǵanlardan ózine alatuǵın edi[+].

7Iysa:

– Hayaldı tınıshına qoy! Ol bunı Meniń jerlenetuǵın kúnim ushın saqlap qoyǵan. 8Jarlılar sizler menen bárqulla birge, al Men sizler menen bárqulla birge bolmayman, – dedi[+].

9Kóplegen yahudiyler[†] Iysanıń Betaniyada ekenin bilip, sol jerge keldi. Olar tek Iysa ushın emes, al Ol ólimnen tiriltken Lazardı kóriw ushın da keldi[+]. 10Sonda bas ruwxaniyler[†] Lazardı da óltiriwge til biriktirgen edi. 11Óytkeni ol sebepli kóp yahudiyler Iysaǵa erip, Oǵan isenetuǵın boldı.


Iysanıń Erusalimge saltanatlı túrde kiriwi


(Mat 21:1-11; Mrk 11:1-11; Luk 19:28-40)

12[•]Erteńine Erusalimdegi[†] bayramǵa kelgen kóp xalıq Iysanıń da sol jerge keletuǵının esitip qaldı. 13Olar palma aǵashınıń shaqaların alıp, Iysanı qarsı alıwǵa shıqtı hám bálent dawıs penen bılay dedi:

«Hosanna![*]
Jaratqan Iyeniń[†] atı menen keletuǵın
Izraildıń[†] Patshası jarılqansın!»[*][+]
14-15Muxaddes[†] Jazıwda:
«Qorqpa, qız Sion[†][*]!
Mine, gúrrege minip, seniń Patshań kiyatır»[*], –

dep jazılǵanday, Iysa bir gúrreni tawıp, oǵan mindi[+].

16Onıń shákirtleri dáslep bunı túsinbedi. Biraq Iysa ullılıqqa eriskennen soń, bul sózlerdiń Ol haqqında jazılǵanın hám xalıqtıń bulardı Ol ushın islegenin eslerine túsirdi[+].

17Iysanıń Lazardı qábirden shaqırıp, onı ólimnen tiriltken waqtında Iysa menen birge bolǵan xalıq kórgenlerin aytıp júrdi. 18Sonlıqtan Iysanıń bul káramatlı belgini islegenin esitken kóp adamlar Onı qarsı alıwǵa shıqtı. 19Al pariseyler[†] bir-birine:

– Kórip tursızlar ma? Qolıńızdan hesh nárse kelmey atır. Pútkil dúnya Onıń izine erip ketti! – dedi[+].


Iysanıń Óz ólimi haqqında aldın ala aytıwı

20Bayramda sıyınıw ushın Erusalimge kelgenler arasında bazı grekler de bar edi. 21Olar Galilanıń Betsayda qalasınan bolǵan Filipke kelip:

– Mırza, bizler Iysanı kóriwdi qáleymiz, – dep ótinish etti[+].

22Filip barıp, bunı Andreyge ayttı. Andrey menen Filip Iysaǵa barıp xabarladı.

23Iysa olarǵa bılay dep juwap berdi:

– Adam Ulınıń[†] ullılanatuǵın waqtı keldi[+]. 24Sizlerge shının, haqıyqatın aytaman: biyday dáni jerge túsip ólmese, ol jalǵız qaladı. Al eger ólse, kóp zúráát beredi[+]. 25Óz janın qádirleytuǵın adam onı joytadı. Al bul dúnyada óz janın ayamaytuǵın adam onı máńgilik ómir[†] ushın saqlaydı[+]. 26Kim de kim Maǵan xızmet etiwdi qálese, izime ersin. Men qay jerde bolsam, Meniń xızmetshim de sol jerde boladı. Kim de kim Maǵan xızmet etse, onı Ákem izzet etedi.

27Endi júregim qayǵıǵa toldı. Men ne deyin? «Áke[†], Meni bul waqıttan qutqar», – deyin be? Biraq Men usı waqıt ushın kelgenmen[+]. 28Áke, Óz atıńdı ullıla!

Sonda aspannan:

– Atımdı ullıladım, Men onı jáne de ullılayman, – degen saza keldi[+].

29Sol jerde turıp, bunı esitken alaman ishinen ayırımları: «Aspan gúrkiredi», – dedi. Al basqaları: «Oǵan perishte[†] sóyledi», – dedi[+].

30Iysa olarǵa juwap berip:

– Bul saza Men ushın emes, al sizler ushın esitildi[+]. 31Házir bul dúnyanıń húkim etiletuǵın waqtı keldi. Házir bul dúnyanıń hákimi[*] quwıp shıǵarıladı[+]. 32Men jerden joqarıǵa kóterilgenimde, hámme adamlardı Ózime tartaman, – dedi[+].

33Iysa bunı qanday ólim menen óletuǵının bildiriw ushın ayttı[+].

34Xalıq Oǵan bılay dep juwap berdi:

– Bizler Muxaddes Jazıwdan Masiyxtıń[†] máńgi jasaytuǵının esitkenbiz. Qalay Sen: «Adam Ulı joqarıǵa kóteriliwi tiyis», – dep atırsań? Bul Adam Ulı degeni kim[+]?

35Iysa bılay dedi:

– Jáne az waqıt nur sizler menen birge boladı. Sizlerdi qarańǵılıq baspawı ushın, nur bar waqıtta júrip qalıńlar. Qarańǵılıqta júrgen adam qayaqqa baratırǵanın bilmeydi[+]. 36Sizlerde nur bar waqıtta nurǵa isenińler. Sonda nurdıń balaları bolasızlar.

Iysa usı sózlerdi aytıp bolıp, olardıń kózlerinen tasalandı[+].


Yahudiylerdiń Iysaǵa isenbewi

37Iysa olardıń kóz aldında sonsha káramatlı belgiler kórsetse de, olar Iysaǵa isenbedi. 38Solay etip, Iyshaya payǵambardıń[†] aytqan mına sózleri orınlandı:

«Iyem[†]! Bizler aytqan xabarǵa kim isendi?
Jaratqan Iyeniń kúsh-qúdireti kimge ayan boldı?»[*][+]

39Sonlıqtan olar isene almadı. Sebebi Iyshaya payǵambar jáne bılay degen edi:

40«Quday[†] olardıń kózlerin soqır etti,
Júreklerin tas qıldı.
Kózleri menen kórmeydi,
Júrekleri menen túsinbeydi.
Men olarǵa shıpa beriwim ushın,
Maǵan qaytıp kelmeydi»[*][+].

41Iyshaya Iysanıń ullılıǵın kórgenlikten, Ol haqqında sóylep, usı sózlerdi aytqan edi[+].

42Soǵan qaramastan, basshılar arasında da kóbisi Iysaǵa isendi. Biraq pariseylerden qorqıp, májilisxanadan[†] quwılmawı ushın, isenimlerin ashıq moyınlamadı[+]. 43Óytkeni olar Qudaydıń maqtawınan góre, adamnıń maqtawın kóbirek jaqsı kórdi[+].


Aqırǵı kún hám húkim

44Sonda Iysa bálent dawıs penen bılay dedi:

– Maǵan isengen adam Meni Jibergen Qudayǵa isengen boladı[+]. 45Jáne de, Meni kórgen adam Meni Jibergen Qudaydı kórgen boladı[+]. 46Maǵan isengen hár bir adam qarańǵılıqta qalmawı ushın, Men dúnyaǵa nur bolıp keldim[+].

47Kim de kim Meniń sózlerimdi esitse de, biraq olardı orınlamasa[*], Men onı húkim etpeymen. Sebebi Men dúnyanı húkim etiw ushın emes, al onı qutqarıw ushın keldim[+]. 48Meni tán almay, sózlerimdi qabıllamaǵan adamnıń húkim etiwshisi bar. Meniń sóylegen sózim aqırǵı kúni onı húkim etedi[+]. 49Óytkeni Men Ózligimnen sóylegen joqpan. Al Meni jibergen Ákemniń Ózi ne aytıwımdı hám qalay sóylewimdi Maǵan buyırdı. 50Onıń buyrıǵınıń máńgilik ómirge jeteleytuǵının bilemen. Sonlıqtan Men ne aytsam da, Ákemniń Maǵan aytqanın aytıp atırman.

#### 13


Iysanıń Óz shákirtleriniń ayaǵın juwıwı

1Qutqarılıw[†] bayramınıń aldınǵı kúni Iysa Óziniń bul dúnyadan Ákesiniń janına baratuǵın waqtı kelgenin bildi. Ol bul dúnyadaǵı Ózine tiyisli adamlardı súyetuǵın edi. Olardı aqırına deyin súydi[+].

2Iysa shákirtleri menen keshki awqatqa otırdı. Shaytan[†] álle qashan Shimon ulı Yahuda[†] Isqariottıń kewline Iysaǵa satqınlıq qılıw niyetin salǵan edi[+]. 3Iysa Ákesiniń hámme nárseni Onıń qolına bergenin, Óziniń Qudaydan kelgenin hám Qudayǵa qaytıp baratırǵanın bilip,[+] 4dasturxan basınan turdı. Sırtqı kiyimin sheshti de, bir súlgini alıp beline bayladı. 5Sońınan lágenge suw quyıp, shákirtleriniń ayaqların juwıp, belindegi súlgi menen súrte basladı[+].

6Iysa Shimon Petrdiń qasına kelgende, Petr Oǵan:

– Iyem[†], meniń ayaqlarımdı Sen juwajaqsań ba? – dedi.

7Iysa oǵan juwap berip:

– Meniń ne islep atırǵanımdı sen házir túsinbeyseń. Biraq sońınan túsinip alasań, – dedi.

8– Meniń ayaqlarımdı Sen hesh qashan juwmaysań! – dedi ol.

– Eger Men seniń ayaqlarıńdı juwmasam, Meniń menen qatnasta bolmaysań, – dedi Iysa[+].

9Shimon Petr Iysaǵa:

– Iyem, onda tek ayaqlarımdı emes, qollarımdı da, basımdı da juwa gór! – dedi.

10Iysa oǵan:

– Shomılǵan adam pútkilley taza. Onıń tek ayaqların ǵana juwıw kerek. Sizler de tazasızlar, biraq hámmeńiz emes, – dedi[+].

11Iysa Ózine kimniń satqınlıq qılatuǵının biletuǵın edi. Sonlıqtan: «Biraq hámmeńiz emes» degen edi[+].

12Shákirtleriniń ayaqların juwıp bolǵannan soń, Iysa kiyimlerin kiyip, jambaslap jattı da, olarǵa bılay dedi:

– Meniń sizlerge ne islegenimdi túsindińler me? 13Sizler Meni Ustaz hám Iyem dep ataysızlar. Durıs aytasızlar, sebebi Men Solman[+]. 14Men sizlerdiń Iyeńiz hám Ustazıńız bola tura, ayaqlarıńızdı juwǵan bolsam, sizler de bir-birińizdiń ayaqlarıńızdı juwıwıńız tiyis[+]. 15Men sizlerge ne islegen bolsam, sizler de sonı islewińiz ushın, Men sizlerge órnek kórsettim[+]. 16Sizlerge shının, haqıyqatın aytaman: xızmetshi xojasınan ullı emes. Elshi[†] de ózin jibergennen ullı emes[+]. 17Eger sizler bulardı bilip orınlasańız, baxıtlı bolasızlar![+]


Iysaǵa satqınlıq


(Mat 26:20-25; Mrk 14:17-21; Luk 22:21-23)

18[•]– Men hámmeńiz tuwralı aytıp atırǵan joqpan. Men Ózimniń tańlap alǵanlarımdı bilemen. Biraq Muxaddes[†] Jazıwdaǵı: «Meniń nanımdı jegen Maǵan qarsı qol kóterdi»[*], – degen sózler orınlanıwı kerek[+].

19Bul júz bergende, Meniń Sol ekenime iseniwińiz ushın, Men sizlerge házir, bul bolmastan burın aytıp atırman[+]. 20Sizlerge shının, haqıyqatın aytaman: kim de kim Men jibergen adamdı qabıl alsa, Meni qabıl alǵanı boladı. Kim de kim Meni qabıl alsa, Meni Jibergendi qabıl alǵanı boladı[+].

21Iysa bulardı aytqannan soń, ruwxıy qıynalıp, ashıq sóylep bılay dedi:

– Sizlerge shının, haqıyqatın aytaman: arańızdaǵı birińiz Maǵan satqınlıq isleydi[+].

22Shákirtleri Onıń kimdi názerde tutıp atırǵanın túsinbey, bir-birine qarastı. 23Shákirtlerden biri Onıń qasında jambaslap jatırǵan edi. Iysa onı súyetuǵın edi[+]. 24Shimon Petr sol shákirtke: «Ol kim tuwralı aytıp atır, sora», – dep ımladı.

25Iysanıń kókiregine súyenip jatırǵan sol shákirt Onnan:

– Iyem, ol kim? – dep soradı.

26Iysa juwap berip:

– Men mına bir bólek nandı malıp, kimge bersem, ol – sol, – dedi de, bir bólek nandı malıp, Shimon ulı Yahuda Isqariotqa berdi. 27Yahuda nandı alıwdan-aq, onıń ishine shaytan kirdi. Iysa oǵan:

– Qılajaq isińdi tezirek qıl, – dedi.

28Dasturxan átirapında otırǵanlardıń hesh qaysısı Iysanıń bul sózlerdi Yahudaǵa ne ushın aytqanın túsinbedi. 29Aqsha qutısı Yahudada bolǵanlıqtan, Iysa oǵan: «Bayram ushın bizlerge kerekli zatlardı satıp al» yamasa «Jarlılarǵa bir nárse ber», – dep atırǵan shıǵar, dep oyladı geybirewleri[+]. 30Al Yahuda bir bólek nandı alıwdan-aq, sırtqa shıǵıp ketti. Tún bolǵan edi.


Jańa buyrıq

31Yahuda sırtqa shıǵıp ketkennen soń, Iysa bılay dedi:

– Házir Adam Ulı[†] ullılandı. Ol arqalı Quday[†] da ullılandı[+]. 32Quday Ol arqalı ullılanǵanlıqtan, Qudaydıń Ózi de Onı ullılaydı. Onı tez arada ullılaydı[+].

33Balalarım! Endi Men sizler menen birge uzaq waqıt bolmayman. Meni izleysizler, biraq yahudiy[†] basshılarına aytqanımday, sizlerge de aytatuǵınım: Men baratuǵın jerge sizler jete almaysızlar[+].

34Sizlerge jańa buyrıq berip atırman: bir-birińizdi súyińler! Meniń sizlerdi súygenim sıyaqlı, sizler de bir-birińizdi súyińler[+]. 35Eger bir-birińizdi súyseńler, hámme usı arqalı sizlerdiń Meniń shákirtlerim ekenińizdi bilip aladı.


Petrdiń Iysadan tanıwı haqqında


(Mat 26:31-35; Mrk 14:27-31; Luk 22:31-34)

36[•]Shimon Petr Iysaǵa:

– Iyem, Sen qayaqqa baratırsań? – dedi.

Iysa:

– Men baratuǵın jerge sen házir izimnen erip bara almaysań. Biraq sońınan izimnen keleseń, – dep juwap berdi.

37Petr Oǵan:

– Iyem, ne ushın Seniń izińnen házir bara almayman? Men Sen ushın janımdı beremen! – dedi[+].

38Iysa oǵan bılay dep juwap berdi:

– Men ushın janıńdı bermekshimiseń? Saǵan shının, haqıyqatın aytaman: qoraz shaqırmastan burın sen Mennen úsh ret tanasań[+].

#### 14


Iysa – jol, haqıyqat hám ómir

1Iysa shákirtlerine bılay dedi:

– Júreklerińiz ǵam shekpesin. Qudayǵa isenińler, Maǵan da isenińler[+]. 2Ákemniń úyinde orın kóp. Eger olay bolmaǵanda, sizlerge aytpas edim. Óytkeni Men sizler ushın orın tayarlawǵa ketip baratırman. 3Men barıp, sizler ushın orın tayarlaǵanımnan soń, sizler de Men bolatuǵın jerde bolıwıńız ushın, jáne kelip, sizlerdi Óz janıma alıp ketemen[+]. 4Men baratuǵın jerge aparatuǵın joldı sizler bilesizler.

5Tomas Iysaǵa:

– Iyem[†], Seniń qayaqqa baratuǵınıńdı bilmeymiz-ǵo. Joldı qalay bile alamız? – dedi[+].

6Iysa oǵan bılay dedi:

– Men jol, haqıyqat hám ómirmen. Men arqalı bolmasa, hesh kim Ákege bara almaydı[+]. 7Eger Meni bilseńler, Ákemdi de bilesizler. Awa, Onı bilesizler, sebebi Onı kórdińler.

8Filip Iysaǵa:

– Iyem, bizlerge Ákeni kórset, bizlerge sonıń ózi jetkilikli, – dedi[+].

9Iysa oǵan bılay dedi:

– Filip, Men sonsha waqıttan beri sizler menen birge bolsam da, Meni ele bilmeyseń be? Meni kórgen Ákeni kórgen boladı. Sen ne ushın: «Bizlerge Ákeni kórset», – dep aytıp atırsań[+]? 10Meniń Ákede, Ákeniń Mende ekenine isenbeyseń be? Sizlerge aytqan sózlerimdi Ózligimnen aytıp turǵan joqpan, al Mende jasap atırǵan Áke[†] Óz islerin islep atır[+]. 11Meniń Ákede, Ákeniń Mende ekenine isenińler. Hesh bolmasa, islegen islerim arqalı Maǵan isenińler[+]. 12Sizlerge shının, haqıyqatın aytaman: Maǵan isengen adamnıń ózi de Men islegen islerdi isleydi, hátte, olardan da úlkenirek islerdi isleydi. Sebebi Men Ákeme baratırman[+]. 13Áke Ulı arqalı ullılanıwı ushın, Meniń atım menen ne sorasańlar da, hámmesin orınlayman. 14Meniń atım menen bir nárse sorasańlar, Men onı orınlayman[+].


Iysanıń Muxaddes Ruwxtı wáde etiwi

15– Eger Meni súyseńler, Meniń buyrıqlarımdı orınlaysızlar[+]. 16Men Ákemnen sorayman hám Ol sizler menen máńgi birge bolıwı ushın basqa Jaqlawshını jiberedi[+]. 17Ol – Haqıyqat Ruwxı. Dúnya Onı qabıl ete almaydı. Óytkeni Onı kórmeydi de, tanımaydı da. Biraq sizler Onı bilesizler. Sebebi Ol sizler menen birge jasaydı, Ol ishińizde boladı[+]. 18Sizlerdi jetim qılıp qaldırmayman, sizlerge qaytıp kelemen. 19Birazdan keyin, dúnya Meni qaytıp kórmeydi. Biraq sizler Meni kóresizler. Óytkeni Men qayta tirilemen, sizler de qayta tirilesizler[+]. 20Sol kúni sizler Meniń Ákemde, sizlerdiń Mende hám Meniń sizlerde ekenimdi bilesizler. 21Meniń buyrıqlarımdı bilip, olardı orınlaǵan adam – Meni súyetuǵın adam. Meni súygen adamdı Ákem de súyedi. Men de onı súyip, oǵan Ózimdi kórsetemen[+].

22Isqariotlı emes basqa Yahuda[†] Iysaǵa:

– Iyem, bul qalay bolǵanı, Ózińdi dúnyaǵa emes, bizlerge kórsetejaqsań ba? – dedi[+].

23Iysa oǵan bılay dep juwap berdi:

– Kim de kim Meni súyse, Meniń sózimdi orınlaydı. Ákem de onı súyedi. Bizler oǵan kelip, onıń menen birge jasaymız[+]. 24Meni súymegen adam sózlerimdi orınlamaydı. Sizler esitip atırǵan sózler Meniki emes, al Meni jibergen Ákemdiki.

25Men ele sizler menen birge bolǵan waqtımda sizlerge bulardı ayttım. 26Ákemniń Meniń atımnan jiberetuǵın Jaqlawshısı, Muxaddes Ruwx[†] sizlerge hámmesin úyretedi. Ol Meniń sizlerge aytqanlarımnıń hámmesin eslerińizge túsiredi[+]. 27Men sizlerge tınıshlıq qaldıraman. Óz tınıshlıǵımdı sizlerge beremen. Men beretuǵın tınıshlıq dúnya beretuǵın tınıshlıqqa uqsamaydı. Júreklerińiz ǵam shekpesin, qorqpańlar[+].

28Sizler Meniń: «Sizlerden ketemen hám jáne sizlerge qaytıp kelemen», – degenimdi esittińler. Eger sizler Meni súygenińizde: «Ákemniń janına baratırman», – degenime quwanar edińler. Sebebi Ákem Mennen ullı[+]. 29Bular júz bergende iseniwińiz ushın, ele júz bermesten burın, sizlerge házirden ayttım[+]. 30Sizler menen endi kóp sóylespeymen. Óytkeni bul dúnyanıń hákimi[*] kiyatır. Onıń Meniń ústimnen hesh qanday biyligi joq[+]. 31Biraq bul dúnya Meniń Ákemdi súyetuǵınımdı hám Onıń Maǵan buyırǵanlarınıń hámmesin orınlaytuǵınımdı biliwi tiyis. Qáne turıńlar, bul jerden keteyik.

#### 15


Júzim aǵashı hám onıń shaqaları

1– Men – haqıyqıy júzim aǵashıman, al Ákem baǵman[+]. 2Mendegi jemis bermeytuǵın hár bir shaqanı Ol kesip taslaydı. Jemis beretuǵın hár bir shaqanı jáne de kóbirek jemis bersin dep, putap tazalaydı[+]. 3Meniń sizlerge aytqan sózlerim arqalı sizler álle qashan tazasızlar[+]. 4Mende bolıńlar, Men de sizlerde bolaman. Aǵashta bolmaǵan shaqa óz-ózinen jemis bere almaǵanı sıyaqlı, sizler de Mende bolmasańlar, jemis bere almaysızlar[+].

5Men – júzim aǵashıman, sizler – shaqalarsız. Kim Mende bolıp, Men onda bolsam, ol kóp jemis beredi. Sebebi Mensiz hesh nárse isley almaysızlar[+]. 6Kim de kim Mende bolmasa, shaqa sıyaqlı sırtqa taslanıp, quwrap qaladı. Bunday shaqalar jıynalıp, otqa taslanıp jandırıladı[+]. 7Eger sizler Mende bolıp, Meniń sózlerim sizlerde bolsa, qálegenińizdi sorańlar, sizlerge beriledi[+]. 8Sizler kóp jemis berseńler, Ákem ullılanadı. Sonda Meniń shákirtlerim bolasızlar.

9Ákeniń Meni súygeni sıyaqlı, Men de sizlerdi súydim. Meniń súyispenshiligime sadıq bolıńlar[+]. 10Men Ákemniń buyrıqların orınlap, Onıń súyispenshiligine sadıq bolǵanımday, sizler de eger Meniń buyrıqlarımdı orınlasańlar, Meniń súyispenshiligime sadıq bolasızlar. 11Bulardı sizlerge Meniń quwanıshım sizlerde bolıwı ushın hám quwanıshıńız tolı bolıwı ushın ayttım[+]. 12Meniń buyrıǵım mınaw: Men sizlerdi qalay súygen bolsam, sizler de bir-birińizdi solay súyińler[+]. 13Dosları ushın óz janın bergen adamnıń súyispenshiliginen artıq súyispenshilik[†] joq[+]. 14Eger sizler buyırǵanlarımdı orınlasańlar, Meniń doslarım bolasızlar[+]. 15Bunnan bılay, sizlerdi «qul» dep atamayman. Óytkeni qul xojayınınıń ne isleytuǵının bilmeydi. Sizlerdi «doslarım» dep atayman. Sebebi Ákemnen esitkenlerimniń hámmesin sizlerge bildirdim[+]. 16Sizler Meni emes, Men sizlerdi tańladım. Barıp jemis bersin hám jemisi turaqlı bolsın dep, sizlerdi tayınladım. Solay etip, Meniń atım menen Ákemnen ne sorasańlar da, Ol sizlerge beredi[+]. 17Sizlerge buyrıǵım sol: bir-birińizdi súyińler![+]


Dúnyanıń jek kóriwi

18– Eger dúnya sizlerdi jek kórse, sizlerden aldın onıń Meni jek kórgenin bilińler[+]. 19Sizler bul dúnyaniki bolǵanıńızda, dúnya ózine tiyislilerdi súyer edi. Biraq, sizler bul dúnyaniki emessizler. Óytkeni Men sizlerdi dúnyadan tańlap aldım. Sonlıqtan dúnya sizlerdi jek kóredi[+]. 20Meniń: «Xızmetshi xojasınan ullı emes», – degen sózlerimdi eslerińizge túsirińler. Eger adamlar Meni quwdalasa, sizlerdi de quwdalaydı. Eger Meniń sózimdi tıńlasa, sizlerdiń sózlerińizdi de tıńlaydı[+]. 21Bul islerdiń hámmesin sizlerge Meniń atım sebepli isleydi. Sebebi olar Meni Jibergendi bilmeydi. 22Eger Men kelmegenimde hám olarǵa aytpaǵanımda, olardıń gúnaları bolmas edi. Biraq endi gúnalarına keshirim joq[+]. 23Meni jek kórgen adam Meniń Ákemdi de jek kórgen boladı[+]. 24Eger Men olar arasında hesh kim islemegen islerdi islemegenimde, olarda gúna[†] bolmas edi. Endi bolsa, olar islerimdi kórse de, Meni de, Ákemdi de jek kórdi[+]. 25Biraq bul olardıń Muxaddes[†] Nızamındaǵı: «Meni biykarǵa jek kórdi»[*], – degen sózlerdiń orınlanıwı ushın boldı[+].

26Ákemnen sizlerge Men jiberetuǵın Jaqlawshı, yaǵnıy Ákemnen shıǵatuǵın Haqıyqat Ruwx kelgende, Ol Men tuwralı gúwalıq beredi[+]. 27Sizler de gúwalıq beresizler. Óytkeni áwelden-aq Meniń menen birgesizler[+].

#### 16

1– Men bulardı sizlerge azǵırılmawıńız ushın ayttım. 2Sizlerdi májilisxanadan[†] quwıp jiberedi. Hátte, sizlerdi óltirip atırǵan hár bir adam bunıń menen Qudayǵa xızmet etip atırman, dep oylaytuǵın waqıt keledi[+]. 3Bulardı Ákemdi de, Meni de bilmegenlikten isleydi[+]. 4Sol waqıt kelgende bular tuwralı sizlerge aytqanımdı eske túsiriwińiz ushın, sizlerge bildirgen edim. Áwelden sizlerge bulardı aytqan joqpan, sebebi Men sizler menen birge edim[+].


Muxaddes Ruwxtıń isi

5– Endi bolsa, Meni Jibergenniń janına baratırman. Degen menen, arańızda hesh kim Mennen: «Qayaqqa baratırsań?» – dep sorap atırǵan joq[+]. 6Biraq sizlerge bulardı aytqanım ushın, júregińiz qayǵıǵa toldı. 7Soǵan qaramastan, Men sizlerge haqıyqatın aytaman: Meniń ketkenim sizler ushın jaqsıraq. Eger Men ketpesem, sizlerge Jaqlawshı kelmeydi. Eger ketsem, Onı sizlerge jiberemen[+]. 8Ol kelgende, dúnyaǵa gúnanıń, haqlıqtıń hám húkimniń ne ekenin ashıp beredi. 9Gúna[†] sonnan ibarat: adamlar Maǵan isenbeydi[+]. 10Haqlıq sonnan ibarat: Men Ákemniń janına ketip baratırman hám endi qaytıp Meni kórmeysizler. 11Húkim sonnan ibarat: bul dúnyanıń hákimi húkim etildi[+].

12Sizlerge jáne de aytatuǵınlarım kóp, biraq házir sizler kótere almaysızlar. 13Biraq Ol, yaǵnıy Haqıyqat Ruwxı kelgende, sizlerdi tolıq haqıyqatqa qaray jeteleydi. Ol Ózliginen sóylemeydi, tek neni esitse, sonı sóyleydi hám keleshekte ne bolatuǵının sizlerge bildiredi[+]. 14Ol Meni ullılaydı. Óytkeni Ol Menikinen alıp, sizlerge bildiredi. 15Ákemde ne bar bolsa, hámmesi Meniki. Sonlıqtan: «Ol Menikinen alıp, sizlerge bildiredi», – degen edim[+].

16Birazdan soń, sizler Meni artıq kórmeysizler. Jáne birazdan soń, Meni qaytadan kóresizler[*][+].


Qayǵıńız quwanıshqa aylanadı

17Sonda shákirtlerdiń geybirewleri bir-birine:

– «Birazdan soń, sizler Meni artıq kórmeysizler, jáne birazdan soń, Meni qaytadan kóresizler» hám «Sebebi Ákeme ketip baratırman», – dep aytıp, Ol bizlerge ne demekshi? 18«Birazdan soń» degeni ne? Ne aytqanına túsinbey atırmız, – dedi.

19Iysa olardıń Ózine bir soraw bermekshi bolǵanın bilip, olarǵa bılay dedi:

– «Birazdan soń, Meni kórmeysizler, jáne birazdan soń, Meni kóresizler», – degenim haqqında bir-birińizden sorap tursızlar ma? 20Sizlerge shının, haqıyqatın aytaman: sizler jılap, aza tutasızlar, al dúnya quwanadı. Sizler qayǵırasızlar, biraq qayǵıńız quwanıshqa aylanadı[+]. 21Hayal bala tuwǵanda azap shegedi, óytkeni onıń waqtı keldi. Biraq balasın tuwǵannan soń, dúnyaǵa adam kelgenlikten quwanıp, shekken azabın umıtıp ketedi[+]. 22Sol sıyaqlı, sizler de házir qayǵırıp atırsızlar. Biraq Men sizlerdi jáne kóremen hám júregińiz quwanıshqa toladı. Bul quwanıshtı sizlerden hesh kim tartıp ala almaydı[+]. 23Sol kúni Mennen hesh nárse soramaysızlar. Sizlerge shının, haqıyqatın aytaman: Meniń atım menen Ákemnen ne sorasańlar da, Ol sizlerge beredi[+]. 24Házirge deyin sizler Meniń atım menen hesh nárse soramadıńlar. Sorańlar, alasızlar, sonda quwanıshıńız tolı boladı[+].

25Sizlerge bulardı tımsallar menen ayttım. Biraq Men sizlerge tımsallar menen sóylemeytuǵın waqıt keledi, sonda Ákem haqqında sizlerge ashıqtan-ashıq aytaman[+]. 26Sol kúni Meniń atım menen Ákemnen soraysızlar. Sizler ushın Ákemnen Men sorayman, dep atırǵanım joq. 27Ákemniń Ózi sizlerdi súyedi, sebebi sizler Meni súyip, Meniń Ákemnen kelgenime isendińler[+]. 28Men Ákemnen shıǵıp, dúnyaǵa keldim. Endi dúnyanı qaldırıp, Ákeme qaytıp baratırman[+].

29Shákirtleri Iysaǵa:

– Mine, endi ashıq aytıp tursań, hesh tımsal qollanıp atırǵan joqsań. 30Seniń hámme nárseni, hátte, bizlerdiń endi soramaqshı bolǵanımızdı da biletuǵınıńdı bilemiz. Sonlıqtan Seniń Qudaydan kelgenińe isenemiz, – dedi[+].

31Iysa olarǵa juwap berip bılay dedi:

– Endi isenesizler me? 32Mine, hámmeńiz úylerińizge tarqap ketip, Meni jalǵız qaldıratuǵın waqtıńız keledi, ol kelip qaldı da. Biraq Men jalǵız emespen, óytkeni Ákem Meniń menen birge[+].

33Bulardı sizlerge Mende bolıp, tınıshlıq alıwıńız ushın ayttım. Bul dúnyada qıyınshılıq kóresizler, biraq márt bolıńlar, Men dúnyanı jeńdim![+]

#### 17


Iysanıń duwası

1Iysa bul sózlerdi aytıp bolǵannan soń, kózlerin aspanǵa tigip bılay dedi:

– Áke[†], waqıt keldi. Ulıń Seni ullılawı ushın, Sen de Ulıńdı ullıla[+]. 2Sebebi Seniń Oǵan bergen adamlarıńnıń hámmesine Ol máńgilik ómir[†] bersin dep, Sen Oǵan pútkil adamzat ústinen biylik berdiń[+]. 3Máńgilik ómir – bul Seni, jalǵız haq Qudaydı hám Sen jibergen Iysa Masiyxtı[†] biliw. 4Seniń Maǵan tapsırǵan isińdi tamamlaǵanım menen, Seni jer júzinde ullıladım. 5Áke, dúnya jaratılmastan burın Seniń menen birge bolǵanımda, Mende bolǵan ullılıq penen házir Meni Ózińniń aldıńda ullıla[+].

6Seniń Maǵan dúnyadan bergen adamlarıńa Seniń atıńdı tanıttım. Olar Seniki edi, Sen olardı Maǵan berdiń hám olar Seniń sózlerińdi orınladı. 7Seniń Maǵan bergen nárselerińniń hámmesi Sennen ekenin olar endi bilip aldı. 8Óytkeni Maǵan bergen sózlerińdi olarǵa tapsırdım, olar qabıl etti. Olar Meniń Sennen kelgenimdi haqıyqattan bildi hám Meni Seniń jibergenińe isendi[+]. 9Olar ushın sorayman: dúnya ushın emes, Maǵan bergen adamlarıń ushın sorayman. Sebebi olar Seniki[+]. 10Menikiniń hámmesi – Seniki hám Senikiniń hámmesi – Meniki. Men olar arqalı ullılandım[+]. 11Men endi bul dúnyada emespen, biraq olar bul dúnyada. Men Saǵan baratırman, Muxaddes[†] Áke, Maǵan bergen Óz atıńnıń kúshi menen olardı saqla[*], olar da Biz sıyaqlı bir bolsın[+]. 12Men olar menen birge bolǵanımda, Seniń Maǵan bergen atıńnıń kúshi menen olardı qorǵap saqladım[*]. Nabıt bolıwǵa tiyisli adamnan basqa olardan hesh biri nabıt bolmadı. Solay etip, Muxaddes Jazıw orınlandı[+].

13Endi Men Saǵan baratırman. Meniń quwanıshım olarda tolı bolıwı ushın, bul sózlerdi dúnyada bolǵan waqtımda aytıp atırman[+]. 14Men olarǵa Seniń sózińdi tapsırdım, dúnya bolsa olardı jek kórdi. Óytkeni Meniń dúnyaǵa tiyisli bolmaǵanım sıyaqlı, olar da dúnyaǵa tiyisli emes[+]. 15Olardı dúnyadan alıwıńdı emes, shaytannan[†] saqlawıńdı sorayman[+]. 16Meniń dúnyaǵa tiyisli bolmaǵanım sıyaqlı, olar da dúnyaǵa tiyisli emes. 17Olardı haqıyqat penen muxaddes qıl. Seniń sóziń – haqıyqat[+]. 18Seniń Meni dúnyaǵa jibergeniń sıyaqlı, Men de olardı dúnyaǵa jiberdim[+]. 19Olar da haqıyqat penen muxaddes bolıwları ushın, Men Ózimdi olar ushın baǵıshlayman.

20Men tek olar ushın emes, al olardıń sózleri arqalı Maǵan isenetuǵınlar ushın da sorayman: 21olardıń hámmesi bir bolsın. Áke, Meni Seniń jibergenińe dúnya iseniwi ushın, Seniń Mende hám Meniń Sende bolǵanım sıyaqlı, olar da Bizde bolsın. 22Biz bir bolǵanımız sıyaqlı, olar da bir bolıwı ushın, Seniń Maǵan bergen ullılıǵıńdı olarǵa berdim[+]. 23Men olarda, Sen Mendeseń. Meni Seniń jibergenińdi, sonday-aq Seniń Meni súyetuǵınıń sıyaqlı, olardı da súyetuǵınıńdı dúnya biliwi ushın, olar da bir tutas bolsın.

24Áke! Seniń Maǵan bergen adamlarıń Men bolatuǵın jerde Meniń menen birge bolıwın hám Sen Meni dúnya jaratılmastan burın súygenlikten, Seniń Maǵan bergen ullılıǵıńdı olardıń da kóriwin qáleymen[+].

25Ádil Áke! Dúnya Seni bilmeydi, biraq Men Seni bilemen. Bular da Meni Seniń jibergenińdi biledi[+]. 26Maǵan degen súyispenshiligiń olarda bolıwı ushın hám Men de olarda bolıwım ushın, Seniń atıńdı olarǵa bildirdim hám bildiriwdi dawam etemen[+].

#### 18


Iysanıń qolǵa alınıwı


(Mat 26:47-56; Mrk 14:43-50; Luk 22:47-53)

1[•]Iysa duwa etip bolǵannan soń, shákirtleri menen birge Kidron sayınıń arǵı jaǵasına ótti. Ol jerde bir baǵ bar edi. Iysa shákirtleri menen sol baǵqa kirdi[+].

2Oǵan satqınlıq qılatuǵın Yahuda[†] da bul jerdi biletuǵın edi. Sebebi Iysa shákirtleri menen ol jerde tez-tez ushırasıp turatuǵın edi[+]. 3Solay etip, Yahuda janına bir topar Rim áskerleri menen bas ruwxaniyler[†] hám pariseyler[†] jibergen saqshılardı alıp, sol jerge keldi. Olardıń qollarında panıs, shom hám qurallar bar edi[+].

4Iysa Ózine bolajaq hámme nárseni bilgenlikten, aldına shıǵıp, olardan:

– Kimdi izlep júrsizler? – dep soradı[+].

5– Nasıralı Iysanı, – dep juwap berdi olar.

– Men – Solman, – dedi Iysa.

Iysanıń satqını Yahuda da olar menen birge turǵan edi. 6Iysa: «Men – Solman» dewi menen, olar artqa sheginip, jerge jıǵıldı.

7Sonda Iysa olardan jáne:

– Kimdi izlep júrsizler? – dep soradı.

– Nasıralı Iysanı, – dedi olar.

8Iysa juwap berip:

– Sizlerge ayttım-ǵo, Men – Solman. Eger Meni izlep júrgen bolsańlar, bul adamlardı jiberińler, ketsin, – dedi.

9Bul Onıń: «Seniń Maǵan bergenlerińniń hesh birin joytpadım», – dep burın Ózi aytqan sózleriniń orınlanıwı ushın boldı[+].

10Sonda Shimon Petr janındaǵı qılıshın suwırıp alıp, bir siltep, bas ruwxaniydiń qulınıń oń qulaǵın shawıp tasladı. Quldıń atı Malkus edi[+].

11Iysa Petrge:

– Qılıshıńdı qınabına salıp qoy! Ákemniń Maǵan bergen azap kesesinen ishpeyin be? – dedi[+].

12[•]Sońınan áskerler toparı menen olardıń basshısı hám yahudiylerdiń[†] saqshıları Iysanı uslap bayladı. 13Onı dáslep Xannaǵa alıp bardı. Xanna sol jılı bas ruwxaniy bolǵan Kayafanıń qáyin atası edi[+]. 14Yahudiy basshılarına: «Xalıq ushın bir adamnıń óliwi jaqsıraq», – dep keńes bergen usı Kayafa edi[+].


Petrdiń Iysadan tanıwı


(Mat 26:69-70; Mrk 14:66-68; Luk 22:55-57)

15Shimon Petr menen jáne basqa shákirti Iysanıń izine erip bardı. Bul shákirt bas ruwxaniyge tanıs bolǵanlıqtan, Iysa menen birge bas ruwxaniydiń háwlisine kirdi. 16[•]Al Petr sırtta, qapınıń aldında qaldı. Bas ruwxaniydiń tanısı bolǵan sol shákirt sırtqa shıǵıp, qapını qarawıllaǵan shorı qız benen sóylesti de, Petrdi ishke alıp kirdi.

17Qapını qarawıllaǵan shorı qız Petrden:

– Sen de bul Adamnıń shákirtlerinen emesseń be? – dep soradı.

– Yaq, – dep juwap berdi ol.

18Kún suwıq bolǵanlıqtan, xızmetshiler menen saqshılar kómir jaǵıp, jılınıp turdı. Petr de olar menen birge turıp jılındı.


Bas ruwxaniydiń Iysanı tergewi


(Mat 26:59-66; Mrk 14:55-64; Luk 22:66-71)

19[•]Bas ruwxaniy Iysadan Onıń shákirtleri hám tálimatı haqqında soradı.

20Iysa oǵan bılay dep juwap berdi:

– Men dúnyaǵa ashıq sóyledim. Hámme waqıtta yahudiyler jıynalatuǵın májilisxanalarda[†] hám Ibadatxanada[†] úyrettim. Jasırın hesh nárse aytpadım[+]. 21Nege Mennen sorap atırsań? Sózlerimdi esitkenlerden sora. Olar ne aytqanımdı biledi.

22Iysa usılardı aytqanda, Oǵan jaqın turǵan saqshılardıń biri:

– Bas ruwxaniyge de usılay juwap beriwge bola ma? – dep Onıń betine urıp jiberdi[+].

23Iysa oǵan:

– Eger Men nadurıs sóylegen bolsam, nadurıslıǵımdı dálille. Biraq durıs sóylegen bolsam, nege Meni urasań? – dedi.

24Xanna Iysanı baylawlı halında bas ruwxaniy Kayafaǵa jiberdi.


Petrdiń Iysadan jáne tanıwı


(Mat 26:71-75; Mrk 14:69-72; Luk 22:58-62)

25Shimon Petr ele otqa jılınıp tur edi.

– Sen de Onıń shákirtlerinen emesseń be? – dep soradı olar.

Biraq ol tanıp:

– Yaq, – dedi.

26Bas ruwxaniydiń qullarınıń biri, Petr qulaǵın shapqan adamnıń aǵayini Petrden:

– Seni baǵda Onıń menen birge kórgen joqpan ba? – dep soradı[+].

27Petr jáne tandı. Sol waqıtta-aq qoraz shaqırdı[+].


Iysa Pilat aldında


(Mat 27:1-2, 11-31; Mrk 15:1-5; Luk 23:1-5, 13-25)

28[•]Tań azanda yahudiy basshıları Iysanı Kayafanıń aldınan hákim Pilattıń sarayına alıp bardı. Olar Qutqarılıw[†] bayramınıń asın haramlanbay jew ushın sarayǵa kirmedi[+]. 29Sol sebepten Pilat sırtqa shıǵıp, olardan:

– Bul adamdı ne nársede ayıplap atırsızlar? – dep soradı[+].

30Olar juwap berip:

– Eger bul adam jınayatshı bolmaǵanda, Onı seniń aldıńa alıp kelmes edik, – dedi.

31Pilat olarǵa:

– Onı ózlerińiz alıp ketip, óz nızamıńız boyınsha húkim etińler, – dedi.

Yahudiy basshıları:

– Bizlerge hesh kimdi óltiriwge ruxsat etilmegen, – dedi.

32Iysanıń Óziniń qanday ólim menen óletuǵını haqqında aytqan sózleriniń orınlanıwı ushın usılay boldı[+].

33Sonda Pilat jáne sarayına kirdi hám Iysanı ózine shaqırtıp:

– Sen Yahudiylerdiń Patshasımısań? – dep soradı[+].

34Iysa bılay dep juwap berdi:

– Bunı óziń aytıp tursań ba yamasa Men tuwralı saǵan basqalar ayttı ma?

35Pilat:

– Men ne yahudiymen be? Seni maǵan Óz xalqıń menen bas ruwxaniyleriń tapsırdı. Sen ne islep qoydıń? – dedi.

36Iysa juwap berip:

– Meniń Patshalıǵım bul dúnyaniki emes. Eger Patshalıǵım bul dúnyaniki bolǵanda, yahudiy basshılarınıń qolına tapsırılmawım ushın, xızmetshilerim gúreser edi. Biraq Meniń Patshalıǵım bul jerdiki emes, – dedi[+].

37– Demek, Sen patsha ekenseń-dá? – dedi Pilat.

Iysa juwap berip:

– Óziń aytqanday, Men Patshaman. Men haqıyqat haqqında gúwalıq beriw ushın tuwıldım hám sonıń ushın dúnyaǵa keldim. Kim haqıyqat tárepinde bolsa, Meniń dawısımdı esitedi, – dedi[+].

38Pilat Iysaǵa:

– Haqıyqat degen ne? – dedi.

Bunı aytıp bolǵannan soń, Pilat jáne yahudiylerdiń janına shıǵıp, olarǵa:

– Men Onnan hesh ayıp taba almay atırman[+]. 39Biraq sizlerde bar bir ádet boyınsha, men hár Qutqarılıw bayramında sizler ushın bir tutqındı bosatıp beretuǵın edim. Sizler ushın Yahudiylerdiń Patshasın bosatıp beriwimdi qáleysizler me? – dedi[+].

40Biraq olar jáne:

– Yaq, Onı emes, Barabbanı bosat! – dep baqırıstı.

Al Barabba qozǵalańshı edi.

#### 19


Iysanıń ólimge húkim etiliwi

1[•]Sonda Pilat Iysanı uslap, qamshılawdı buyırdı. 2Áskerler tikenli shıbıqlardan taj órip, Iysanıń basına kiygizdi. Sońınan Oǵan shım qızıl shapan japtı. 3Aldına kelip:

– Jasasın, Yahudiylerdiń[†] Patshası! – dep júzine shapalaq penen urdı.

4Pilat jáne sırtqa shıǵıp, yahudiylerge:

– Mine, meniń Onnan hesh bir ayıp tappaǵanımdı sizlerdi bilsin dep, Onı sizlerdiń aldıńızǵa shıǵarıp atırman, – dedi[+].

5Sonda basında tikenli tajı, ústinde shım qızıl shapanı bar Iysa sırtqa shıqtı. Pilat olarǵa:

– Mine, bul Adam! – dedi.

6Bas ruwxaniyler[†] menen olardıń saqshıları Iysanı kórgende:

– Onı atanaq aǵashqa[†] shegelet, shegelet! – dep baqırıstı.

Pilat olarǵa:

– Onı sizler alıp ketip, atanaq aǵashqa shegeleńler. Óytkeni men Onnan hesh qanday ayıp tappay atırman, – dedi.

7Yahudiy basshıları oǵan juwap berip:

– Bizlerde nızam bar hám sol nızam boyınsha, Ol óliwi shárt. Sebebi Ol Ózin Qudaydıń Ulı[†] dep atadı, – dedi[+].

8Pilat bul sózlerdi esitkende, burınǵıdan beter qorqıp ketti. 9Qaytadan sarayına kirip, Iysadan:

– Sen qay jerdenseń? – dep soradı.

Biraq Iysa oǵan juwap bermedi[+]. 10Pilat Oǵan:

– Meniń menen sóylespeyjaqsań ba? Seni azat qılıwǵa da, atanaq aǵashqa shegeletiwge de biyligim bar ekenin bilmeyseń be? – dedi.

11Iysa juwap berip:

– Saǵan Qudaydan berilmegende, sende Meniń ústimnen hesh qanday biylik bolmas edi. Sonlıqtan Meni saǵan uslap bergenniń gúnası seniń gúnańnan awırıraq, – dedi[+].

12Sol waqıttan baslap, Pilat Iysanı azat etiwge tırıstı. Biraq yahudiy basshıları:

– Bul Adamdı azat qılsań, Rim imperatorınıń dostı emesseń. Ózin patsha dep ataytuǵın hár bir adam imperatorǵa qarsı boladı, – dep baqırıstı[+].

13Pilat bul sózlerdi esitkende, Iysanı sırtqa shıǵardı hám «Tas maydansha», evreyshe Gabbata dep atalǵan jerdegi húkim gúrsisine otırdı. 14Tayarlıq kúni, Qutqarılıw[†] bayramınan bir kún burın saat on ekiler shamasında Pilat yahudiylerge:

– Mine, sizlerdiń Patshańız! – dedi.

15Biraq olar baqırısıp:

– Joq qıl Onı! Joq qıl, atanaq aǵashqa shegele! – dedi.

Pilat olarǵa:

– Sizlerdiń Patshańızdı atanaq aǵashqa shegeleyin be? – dedi.

– Bizlerdiń Rim imperatorınan basqa patshamız joq, – dep juwap berdi bas ruwxaniyler[+].

16Solay etip, Pilat Iysanı atanaq aǵashqa shegelew ushın áskerlerge tapsırdı.


Iysanıń atanaq aǵashqa shegeleniwi


(Mat 27:32-44; Mrk 15:21-32; Luk 23:26-43)

Áskerler Iysanı alıp ketti. 17[•]Iysa Óz atanaq aǵashın arqalap, «Bas súyek ornı», evreyshe Golgota dep atalǵan jerge keldi. 18Sol jerde Iysanı hám Onıń menen birge eki adamdı atanaq aǵashqa shegeledi. Olardıń birewi oń tárepte, ekinshisi sol tárepte, al Iysa ortada edi.

19Pilat jazıw jazdırıp, onı atanaq aǵashtıń ústine ildirtti. Onda: «NASÍRALÍ IYSA – YAHUDIYLERDIŃ PATSHASÍ», – dep jazılǵan edi. 20Yahudiylerdiń kóbisi bul jazıwdı oqıdı. Óytkeni Iysa atanaq aǵashqa shegelengen jer qalaǵa jaqın edi hám bul jazıw evreyshe, latınsha hám grekshe jazılǵan edi[+]. 21Yahudiylerdiń bas ruwxaniyleri Pilatqa bılay dedi:

– «Yahudiylerdiń Patshası» dep jazba, «Onıń Ózi: Men – Yahudiylerdiń Patshasıman, dedi», – dep jaz.

22– Ne jazajaq bolsam jazdım, – dep juwap berdi Pilat.

23Áskerler Iysanı atanaq aǵashqa shegelegennen soń, Onıń kiyimin aldı hám onı tórt bólekke bólip, hár qaysısı bir bólekten aldı. Kóylegin de aldı. Ol tigilmegen bolıp, bastan-ayaq bir pútin toqıma edi.

24Sonlıqtan áskerler bir-birine:

– Bunı jırtpayıq, shek[†] taslayıq, kimge tússe, sol alsın, – dedi.

Bul Muxaddes[†] Jazıwdaǵı mına sózlerdiń orınlanıwı ushın boldı:

«Kiyimlerimdi óz ara bólisti,
Lipaslarım ushın shek tasladı»[*].

Áskerler usı aytılǵandı isledi[+]. 25Iysanıń atanaq aǵashınıń qasında Onıń anası, anasınıń apası, Klopanıń hayalı Máriyam hám magdalalı Máriyam turǵan edi[+]. 26Iysa anasın hám onıń janında turǵan Óziniń súyikli shákirtin kórgende, anasına:

– Apa, mine, seniń ulıń, – dedi[+].

27Keyin shákirtine:

– Mine, bul seniń anań, – dedi.

Sol waqıttan baslap, sol shákirt onı óz úyine aldı.


Iysanıń jan tapsırıwı


(Mat 27:45-56; Mrk 15:33-41; Luk 23:44-49)

28[•]Sonnan soń, Iysa hámmesiniń tamamlanǵanın bilip, Muxaddes Jazıw orınlanıwı ushın[*]:

– Shóllep turman! – dedi[+].

29Sol jerde sirke suwına tolı bir gúze tur edi. Áskerler sorǵıshtı oǵan batırıp alıp, mayoran shóbi[*] shıbıǵına qadadı da, Iysanıń awzına tuttı. 30Iysa onı tatıp kórip:

– Orınlandı, – dedi de, basın iyip, jan tapsırdı.

31Bul tayarlıq kúni[*] edi. Erteńgi kún Qutqarılıw bayramına tuwra keletuǵın ayrıqsha Shabbat kúni[†][*] bolǵanlıqtan, yahudiy basshıları denelerdi atanaq aǵashta qaldırıwdı qálemedi. Olar Pilattan shegelengenlerdiń ayaqların sındırıp[*], denelerdi alıp taslawdı soradı[+]. 32Sonda áskerler barıp, Iysa menen atanaq aǵashqa shegelengenlerdiń dáslep birinshisiniń, sońınan ekinshisiniń ayaqların sındırıp tasladı. 33Biraq Iysanıń qasına kelgende, Onıń álle qashan jan tapsırǵanın kórip, ayaqların sındırmadı. 34Bunıń ornına, áskerlerdiń biri Onıń búyirin nayza menen testi. Sol waqıtta-aq qan menen suw aǵıp shıqtı[+]. 35Bunı kórgen adamnıń gúwalıǵı haqıyqat. Ol óziniń haqıyqatlıqtı aytıp atırǵanın biledi. Sizler de iseniwińiz ushın ol gúwalıq berdi[+]. 36Bulardıń hámmesi: «Onıń hesh bir súyegi sınbaydı»[*], – degen Muxaddes Jazıwdaǵı sózlerdiń orınlanıwı ushın boldı[+]. 37Muxaddes Jazıwdıń basqa bir jerinde: «Ózleri nayza menen tesken Adamǵa qaraydı»[*], – delingen[+].


Iysanıń qábirge qoyılıwı


(Mat 27:57-61; Mrk 15:42-47; Luk 23:50-56)

38[•]Bunnan soń, arimatiyalı Yusup Iysanıń denesin alıp ketiw ushın Pilattan ruxsat soradı. Yusup Iysanıń shákirti edi. Biraq ol yahudiy basshılarınan qorqqanlıqtan, bunı jasırıp júrgen edi. Pilat ruxsat bergennen soń, Yusup barıp, Iysanıń denesin alıp ketti[+]. 39Burın túnde Iysaǵa kelgen Nikodim de júz qadaqqa[*] jaqın mirra[*] menen aloe aralaspasın alıp keldi[+]. 40Yahudiylerdiń jerlew dástúri boyınsha, olar Iysanıń denesin xosh iyisli zatlar sebilgen zıǵır kepinge oradı[+]. 41Iysa atanaq aǵashqa shegelengen jerde bir baǵ bolıp, bul baǵdıń ishinde ele hesh kim qoyılmaǵan bir jańa qábir bar edi[+]. 42Bul kún yahudiylerdiń tayarlıq kúni bolǵanlıqtan, qábir jaqın jaylasqanı sebepli, olar Iysanı sol jerge qoydı.

#### 20


Iysanıń qayta tiriliwi


(Mat 28:1-8; Mrk 16:1-8; Luk 24:1-12)

1[•]Ekshembi kúni tań azanda, ele qarańǵı bolǵanda, magdalalı Máriyam qábirge keldi hám qábirdiń awzındaǵı tastıń alıp taslanǵanın kórdi[+]. 2Ol juwırıp, Shimon Petrge hám Iysanıń jaqsı kóretuǵın sol shákirtine bardı da, olarǵa:

– Iyemizdi qábirden alıp ketipti. Onı qay jerge qoyǵanın bilmeymiz, – dedi[+].

3Sonda Petr menen basqa shákirt shıǵıp, qábirge qaray jol aldı. 4Olar juwırıp ketti. Biraq sol shákirt Petrden tezirek juwırıp, qábirge birinshi bolıp keldi. 5Ol ishke úńilip qaraǵanda, sol jerde jatırǵan zıǵır kepindi kórdi, biraq ishke kirmedi. 6Onıń izinen Shimon Petr jetip kelip, qábirge kirdi. Sol jerde jatırǵan kepindi hám 7Iysanıń basına oralǵan oramaldı kórdi. Oramal kepin menen birge emes, al bólek jerde búklenip turǵan edi. 8Sonda qábirge birinshi bolıp kelgen sol shákirt te ishke kirdi hám usılardı kórip, isendi. 9Sebebi olar Iysanıń ólimnen qayta tiriliwi tiyis ekenligi tuwralı aytılǵan Muxaddes[†] Jazıwdı elege deyin túsinbeytuǵın edi[+]. 10Bunnan soń, shákirtler úylerine qaytıp ketti.


Iysanıń magdalalı Máriyamǵa kóriniwi


(Mat 28:9-10; Mrk 16:9-11)

11[•]Al Máriyam qábirdiń sırtında jılap turǵan edi. Jılap turıp, eńkeyip qábirdiń ishine qaradı 12hám aq kiyimli eki perishteni[†] kórdi. Biri Iysanıń denesi jatqan jerdiń bas ushında, ekinshisi ayaq ushında otırǵan edi[+].

13Olar Máriyamnan:

– Hayal, sen nege jılap tursań? – dep soradı.

– Iyemdi alıp ketipti. Onı qay jerge qoyǵanın bilmeymen, – dedi ol.

14Usılardı aytıp bolıp, arqasına burıldı hám Iysanıń turǵanın kórdi. Biraq Onıń Iysa ekenin tanımadı[+].

15Iysa oǵan:

– Hayal, sen nege jılap tursań? Kimdi izlep júrseń? – dedi.

Máriyam Onı baǵman dep oylap, Oǵan:

– Mırza, eger Onı sen alıp ketken bolsań, qay jerge qoyǵanıńdı maǵan ayt, men Onı alıp qaytayın, – dedi[+].

16Iysa oǵan:

– Máriyam! – dedi.

Máriyam burılıp, evreyshelep:

– Rábbuniy! – dedi. Rábbuniy – «ustaz» degendi ańlatadı.

17Iysa oǵan:

– Maǵan qol tiygizbe! Sebebi Men ele Ákemniń janına kóterilmedim. Al sen tuwısqanlarıma barıp, Meniń Ákemniń hám sizlerdiń Ákeńizdiń, Meniń Qudayımnıń hám sizlerdiń Qudayıńızdıń aldına kóterilip baratırǵanımdı ayt, – dedi[+].

18Magdalalı Máriyam shákirtlerge barıp, olarǵa:

– Men Iyemdi kórdim! – dedi hám Iysanıń ózine ne aytqanların olarǵa xabarladı.


Iysanıń shákirtlerine kóriniwi


(Mat 28:16-20; Mrk 16:14-18; Luk 24:36-49)

19[•]Ekshembi kúni keshte shákirtler birge jıynalǵan edi. Yahudiy[†] basshılarınan qorqqanlıqtan, olar úydiń qapıların ilip qoyǵanda, Iysa keldi. Olardıń ortasında turıp, olarǵa:

– Tınıshlıq sizlerge yar bolsın! – dedi.

20Bunı aytıp, olarǵa qolların[*] hám búyirin kórsetti. Shákirtler Iyemizdi kórip, qattı quwandı.

21Iysa olarǵa jáne bılay dedi:

– Tınıshlıq sizlerge yar bolsın! Ákem Meni jibergeni sıyaqlı, Men de sizlerdi jiberip atırman[+]. 22Usılay dedi de, olarǵa qaray úplep:

– Muxaddes Ruwxtı[†] alıńlar[+]. 23Sizler kimniń gúnaların keshirseńler, Quday[†] da onıń gúnaların keshiredi. Sizler kimniń gúnaların keshirmeseńler, Quday da onıń gúnaların keshirmeydi, – dedi[+].


Iysanıń Tomasqa kóriniwi

24On eki shákirttiń biri, Egiz dep atalǵan Tomas Iysa kelgende olardıń arasında joq edi[+]. 25Sonlıqtan basqa shákirtler oǵan:

– Bizler Iyemizdi kórdik, – desti.

Biraq Tomas olarǵa:

– Onıń qollarındaǵı shege izlerin kórmegenimshe, barmaǵım menen shege izlerin hám qollarım menen Onıń búyirin uslap kórmegenimshe, isenbeymen, – dedi.

26Bir hápteden soń, Iysanıń shákirtleri jáne úyde jıynalǵan edi. Tomas ta olar menen birge edi. Úydiń qapıları ilik bolǵanda, Iysa kelip, olardıń ortasında turdı da:

– Tınıshlıq sizlerge yar bolsın! – dedi.

27Sońınan Tomasqa:

– Barmaǵıńdı berman soz. Qollarıma qara, qolıńdı sozıp, búyirimdi uslap kór. Gúmanlanbay, isen, – dedi.

28Tomas Oǵan juwap berip:

– Iyem[†] meniń, Qudayım meniń! – dedi[+].

29Iysa oǵan:

– Sen Meni kórgenlikten isendiń. Biraq, kórmey isengenler qanday baxıtlı! – dedi[+].


Bul kitaptıń maqseti

30Iysa shákirtleriniń aldında bul kitapta jazılmaǵan basqa da kóp káramatlı belgiler isledi[+]. 31Biraq bular sizlerdiń Iysanıń Masiyx,[†] Qudaydıń Ulı[†] ekenine iseniwińiz ushın hám isenip, Onıń atı menen ómirge iye bolıwıńız ushın jazıldı[+].

#### 21


Iysanıń Galilada jeti shákirtine kóriniwi

1Bunnan soń, Iysa Tiberiya kóliniń jaǵasında shákirtlerine jáne kórindi. Bul bılay boldı:[+] 2Shimon Petr, Egiz dep atalǵan Tomas, Galilanıń Kana qalasınan bolǵan Nataniel, Zebedeydiń ulları hám Iysanıń shákirtlerinen jáne ekewi birge edi[+]. 3Shimon Petr olarǵa:

– Men balıq awlawǵa ketip baratırman, – dedi.

– Bizler de seniń menen birge baramız, – dedi olar.

Olar barıp, qayıqqa mindi. Biraq sol túni hesh nárse tuta almadı.

4Tań atqanda, kóldiń jaǵasında Iysa turǵan edi. Biraq shákirtleri Onıń Iysa ekenin bilmedi[+].

5Iysa olardan:

– Háy, doslar, balıǵıńız joq pa? – dep soradı.

– Joq, – dep juwap berdi olar[+].

6– Awıńızdı qayıqtıń oń jaǵına salıńlar, sonda tutasızlar, – dedi Iysa.

Olar aw salıp, kóp balıq tutqanlıqtan, awdı tartıp shıǵara almadı[+].

7Iysanıń súyikli shákirti Petrge:

– Bul Iyemiz! – dedi.

«Bul Iyemiz» degendi esitkennen, Shimon Petr shapanın túrip kólge sekirdi[+]. 8Al basqa shákirtler balıq tolı awdı súyrep, qayıq penen keldi. Óytkeni olar jaǵadan shama menen eki júz shıǵanaq uzaqlıqta edi. 9Olar jaǵaǵa shıqqanda, ol jerde jaǵılıp atırǵan kómirdi hám qozdıń ústine qoyılǵan balıq penen nandı kórdi.

10Iysa olarǵa:

– Házir tutqan balıqlarıńızdan alıp kelińler, – dedi.

11Shimon Petr qayıqqa minip, balıqqa tolı awdı jaǵaǵa tartıp shıǵardı. Awda bir júz eliw úsh iri balıq bar edi. Balıqlar sonshelli kóp bolsa da, aw jırtılmadı. 12Iysa olarǵa:

– Kelińler, azanǵı awqattı jeńler, – dedi.

Shákirtleriniń hesh qaysısı Onnan: «Sen kimseń?» – dep sorawǵa batına almadı. Sebebi Onıń Iyemiz ekenin biletuǵın edi. 13Iysa jaqınıraq keldi de, nandı alıp, olarǵa berdi. Balıqlar menen de usılay isledi.

14Solay etip, bul Iysanıń ólimnen tirilgeninen soń, shákirtlerine úshinshi márte kóriniwi edi[+].


Iysanıń Petr menen sóylesiwi

15Azanǵı awqattı jep bolǵannan soń, Iysa Shimon Petrden:

– Yuxan ulı Shimon, Meni olardan da kóbirek súyeseń be? – dep soradı.

– Awa, Iyem[†]. Seni jaqsı kóretuǵınımdı bileseń-ǵo, – dedi Oǵan Petr.

Iysa oǵan:

– Qozılarımdı otlat, – dedi.

16Iysa ekinshi márte onnan:

– Yuxan ulı Shimon, Meni súyeseń be? – dep soradı.

Petr Oǵan:

– Awa, Iyem. Seni jaqsı kóretuǵınımdı bileseń-ǵo, – dedi.

Iysa oǵan:

– Qoylarımdı baq, – dedi[+].

17Úshinshi márte Iysa onnan:

– Yuxan ulı Shimon, Meni jaqsı kóreseń be? – dep soradı.

Petr Onıń ózinen úshinshi márte: «Meni jaqsı kóreseń be?» – dep soraǵanına qapa boldı.

– Iyem, Sen hámmesin bileseń, Seni súyetuǵınımdı da bileseń, – dedi Petr.

Iysa oǵan bılay dedi:

– Qozılarımdı otlat. 18Saǵan shının, haqıyqatın aytaman: jas waqtıńda belbewińdi óziń baylap, qálegen jerińe baratuǵın ediń. Biraq qartayǵanıńda qollarıńdı sozıp turasań hám basqa birew belbewińdi baylap, seni qálemegen jerińe alıp baradı.

19Iysa bunı Petrdiń qanday ólim menen Qudaydı ullılaytuǵının bildiriw ushın aytqan edi. Usını aytıp bolıp:

– Izime er, – dedi[+].

20Petr artına burılıp, Iysanıń súyikli shákirtiniń izlerine erip kiyatırǵanın kórdi. Bul – keshki awqat waqtında Iysanıń kókiregine súyenip jatıp: «Iyem, Saǵan kim satqınlıq isleydi?» – dep soraǵan shákirt edi[+]. 21Petr onı kórip, Iysadan:

– Iyem, oǵan ne boladı? – dep soradı.

22Iysa oǵan:

– Men kelemen degenshe, onıń jasawın qálesem, saǵan ne? Sen Meniń izime er, – dedi[+].

23Solay etip, tuwısqanlar arasında: «Bul shákirt ólmeydi», – degen sóz tarqaldı. Biraq Iysa Petrge: «Ol ólmeydi», – degen joq. Al: «Men kelemen degenshe, onıń jasawın qálesem, saǵan ne?» – degen edi.

24Bulardıń hámmesi haqqında gúwalıq berip, usılardı jazǵan sol shákirt. Bizler onıń gúwalıǵınıń haqıyqat ekenin bilemiz[+].

25Iysa islegen basqa da kóp isler bar. Eger olar birme-bir jazılǵanda, jazılǵan kitaplar dúnyaǵa sıymas edi, dep oylayman[+].

### Elshiler

#### Elshiler

Elshiler


Alǵí sóz

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]


#### Alǵí sóz


Elshilerdiń isleri


Kitap haqqında maǵlıwmat

Bul kitaptı Luka jazǵan. Ol elshiler menen jaqsı tanıs bolıp, elshi Paveldiń kóp saparlarında oǵan joldas bolǵan. Kitapta biziń eramızdıń I ásiriniń ortalarında payda bolǵan birinshi iseniwshi jámáátlerdiń 30 jıl ishindegi tariyxı aytıladı.

Bul kitap Luka jazǵan Xosh Xabardıń dawamı bolıp, elshilerdiń xızmetleriniń hám birinshi jámáátler arqalı Qudaydıń isleriniń dawam etip atırǵanın kórsetedi.

Jáne de, bul tórt Xosh Xabardı hám elshilerdiń xatların baylanıstırıwshı kópir bolıp, elshiler Petr hám Paveldiń xızmeti haqqında hám iseniwshi jámáátlerge jazılǵan jańa kelisimdegi xatlar jazılǵan waqıtta qanday jaǵday bolǵanı haqqında maǵlıwmat beredi.

Kitaptaǵı waqıyalar Erusalimnen baslap Rimge deyingi aralıqta bolıp ótedi. Lukanıń bul kitaptı jazǵandaǵı maqseti tek iseniwshi jámáátlerdiń tariyxın jazıp qaldırıw emes, al Iysa Masiyxtıń Xosh Xabarınıń pútkil dúnyaǵa tarqatılıwı ushın Muxaddes Ruwxtıń iseniwshiler arqalı neler islegenin kórsetiwden ibarat edi. Óytkeni Iyemiz Iysanıń Ózi: «Biraq sizlerge Muxaddes Ruwx túskende kúsh-quwat alasızlar hám Erusalimde, pútkil Yahudiyada, Samariyada, hátte, dúnyanıń shetine deyin Meniń gúwalarım bolasızlar», – degen edi (1:8).

Házir de Muxaddes Ruwx Iysa Masiyxqa tiyisli iseniwshi jámáátler arqalı solay is alıp barmaqta.

#### 1


Iysanıń aspanǵa alınıwı

1-2Húrmetli Teofil!

Men birinshi kitabımda Iysanıń islegen isleri hám úyretiwge kiriskeninen baslap, Ózi tańlaǵan elshilerine[†] Muxaddes Ruwx[†] arqalı buyrıqlar bergennen soń, aspanǵa alınǵan kúnine deyin bolǵan waqıyalardıń hámmesin jazǵan edim[+]. 3Ol azap shegip ólgennen keyin, kóp isenimli dáliller menen elshilerge Óziniń qayta tirilgenin kórsetti. Qırıq kún dawamında olarǵa kórinip, Qudaydıń Patshalıǵına[†] baylanıslı nárseler haqqında ayttı[+]. 4Olar menen birge bolǵanda mına buyrıqtı berdi:

– Erusalimnen[†] ketip qalmańlar. Al ózlerińiz Mennen esitken Ákemniń wádesiniń orınlanıwın kútińler[+]. 5Sebebi Yaqıya suw menen shomıldırǵan edi, biraq sizler kóp kún ótpey Muxaddes Ruwx penen shomıldırılasızlar[+].

6Elshiler birge jıynalǵanda, Iysadan bılay dep soradı:

– Iyem[†], Izrailǵa[†] patshalıqtı házir qaytarıp berejaqsań ba[+]?

7Iysa olarǵa:

– Ákeniń Óz biyligi menen belgilep qoyǵan waqıt-máhállerin biliw sizlerge berilmegen[+]. 8Biraq sizlerge Muxaddes Ruwx túskende kúsh-quwat alasızlar hám Erusalimde, pútkil Yahudiyada,[†] Samariyada,[†] hátte, dúnyanıń shetine deyin Meniń gúwalarım bolasızlar, – dedi[+].

9Iysa usılardı aytıp bolıp, olardıń kóz aldında aspanǵa alındı. Onı bir bult qaplap, olardıń názerinen uzaqlastırdı[+].

10Iysa kóterilip baratırǵanda, olar kózlerin aspanǵa tigip turǵan edi. Birden olardıń qasında aq kiyimli eki adam payda bolıp:[+]

11– Háy, galilalılar, nege aspanǵa qarap tursızlar? Sizlerden aspanǵa alınǵan bul Iysanıń qalay kóterilgenin kórgenińizdey, Ol anıq solay qaytıp keledi, – dedi[+].


Matiyastıń Yahudanıń ornına saylanıwı

12Bunnan soń, elshiler Záytún[†] tawı dep atalǵan tawdan Erusalimge qaytıp keldi. Bul taw Erusalimge jaqın bolıp, bir shaqırımday[*] jerde jaylasqan edi[+]. 13Qalaǵa kirip, ózleri bolıp atırǵan úydiń joqarǵı qabatına kóterildi. Olar: Petr, Yuxan, Yaqıp,[†] Andrey, Filip, Tomas, Bartolomey, Matta, Alpeydiń ulı Yaqıp, watansúyer Shimon hám Yaqıp ulı Yahuda[†] edi[+]. 14Bulardıń hámmesi hayal-qızlar, Iysanıń anası Máriyam hám Onıń tuwısqanları menen birlikte úzliksiz duwa etetuǵın edi[+].

15Sol kúnlerdiń birinde jıynalǵan bir júz jigirmaǵa shamalas iseniwshilerdiń arasınan Petr ornınan turıp bılay dedi:

16– Tuwısqanlarım! Iysanı uslap alǵanlarǵa jolbasshılıq etken Yahuda haqqında Muxaddes Ruwxtıń Dawıt arqalı áwelden bildirgen Muxaddes[†] Jazıwı orınlanıwı kerek edi[+]. 17Yahuda da bizlerdiń birimiz bolıp, usı xızmetten úlesin alǵan edi[+].

18Bul adam óz qılmısınıń haqısına bir egislik jer satıp aldı. Ol sol jerde et betinen jıǵılıp, qarnı jarıldı hám barlıq ishekleri aqtarıldı. 19Bul waqıya Erusalim turǵınlarınıń hámmesine málim boldı. Sonlıqtan sol egislik jer olardıń tilinde «Xakeldama» dep atalıp, bul atama «Qan jeri» degen mánisti ańlatadı[+].

20Óytkeni Zaburda:

«Onıń mákanı qańırap qalsın,
Shatırlarında jasawshı bolmasın»[*].

Jáne de:

«Onıń isleytuǵın wazıypasın basqa birew iyelesin»[*], – dep jazılǵan[+].

21-22Sonlıqtan onıń ornın iyeleytuǵın adam Iyemiz Iysa bizler menen birge bolǵanda, yaǵnıy Yaqıyanıń suwǵa shomıldırıwınan[†][*] baslap, Iysanıń aspanǵa alınǵan kúnine deyin, bárqulla bizlerdiń aramızda bolǵan adamlardıń biri bolıwı kerek. Ol Iysanıń qayta tirilgenine bizler menen birge gúwa bolıwı tiyis[+].

23Solay etip, eki adam: laqabı Yustus bolǵan Barsabba dep atalatuǵın Yusup hám Matiyas usınıldı[+]. 24-25Sońınan olar bılay dep duwa etti:

– O, Iyemiz, Sen hár bir adamnıń kewlin bileseń. Usı eki adamnıń qaysısın elshilik xızmetine tańlaǵanıńdı bizlerge kórset. Al Yahuda bul xızmetti taslap, ózine ılayıqlı jerge ketti[+].

26Olar ekewine shek[†] taslaǵanda, shek Matiyasqa tústi. Solay etip, ol on bir elshiniń qatarına qosıldı[+].

#### 2


Muxaddes Ruwxtıń túsiwi

1Eliwinshi kúni bayramı[†][*] kelgende, iseniwshilerdiń hámmesi bir jerge jıynaldı[+]. 2Tosattan aspannan kúshli samal eskendey bolıp, bir shawqım esitildi hám olar otırǵan úydi pútkilley toltırıp jiberdi. 3Ottıń jalını sıyaqlı tillerge uqsaǵan bir nárseler olarǵa kórinip, bólinip-bólinip hár biriniń ústine tústi[+]. 4Olardıń hámmesi Muxaddes Ruwxqa[†] tolıp, Ruwxtıń aytqızıwı boyınsha basqa tillerde sóyley basladı[+].

5Sol waqıtta Erusalimde[†] dúnyanıń hár túrli ellerinen kelgen dinshil yahudiyler[†] jasaytuǵın edi. 6Bul sesti esitip, kóp xalıq bir jerge jıynaldı. Olardıń hár biri óz tillerinde aytılǵan sózlerdi esitkenlikten hayran boldı. 7Hámme qattı tań qalısıp, bılay dedi:

– Qarańlar, bul sóylep atırǵanlardıń hámmesi galilalı emes pe? 8Onda qalay olardıń bizlerdiń hár birimizdiń tuwılǵan jerimizdiń tilinde sóylep atırǵanın esitip turmız? 9Aramızda[†] parfiyalılar, midiyalılar,[†] elamlılar bar. Mesopotamiyada, Yahudiyada[†] hám Kappadokiyada, Pontus hám Aziyada, 10-11Frikiya hám Pamfiliyada, Mısır[†] hám Liviyanıń Kirenege jaqın úlkelerinde jasaytuǵınlar bar. Ózleri yahudiy bolǵan hám yahudiy dinine ótken Rimnen kelgen qonaqlar, kritliler hám arablar da bar. Biraq bizler Qudaydıń ullı isleri haqqında hár birimiz óz tillerimizde esitip turmız-ǵo[+].

12Olardıń hámmesi ań-tań bolısıp, bir-birinen:

– Bunı qalay túsiniwge boladı? – dep soradı.

13Al geybirewleri mısqıllap:

– Olar taza sharap iship, más bolǵan, – desti[+].


Petrdiń sózi

14Sonda on bir elshi[†] menen birge Petr ornınan turdı da, bálent dawıs penen xalıqqa qarata sóyledi:

– Yahudiyler hám pútkil Erusalim turǵınları! Men bunı sizlerge túsindireyin, sózlerime qulaq salıńlar. 15Bul adamlar sizler oylaǵanday más emes. Sebebi házir azanǵı saat toǵız-ǵo. 16Biraq bul kórip turǵanlarıńız Ioel payǵambar[†] arqalı aldın ala aytılǵan edi:[+]

17«Quday[†] bılay deydi:
Aqırǵı kúnlerde barlıq adamlardıń ústine Óz Ruwxımdı jawdıraman.
Ullarıńız hám qızlarıńız payǵambarshılıq qıladı.
Jaslarıńız ayanlar, qartayǵan adamlarıńız túsler kóredi[+].
18Sol kúnlerde Ózimniń er hám hayal xızmetshilerimniń ústine de,
Óz Ruwxımdı jawdıraman,
Olar da payǵambarshılıq etedi.
19Joqarıda, aspanda tań qalarlıq nárseler,
Tómende, jer júzinde káramatlı belgiler:
Qan, ot hám burqıraǵan tútinlerdi kórsetemen[+].
20Iyemizdiń ullı hám saltanatlı kúni kelmesten aldın,
Quyash qarańǵılanıp, ay qanǵa aylanadı[+].
21Sonda Iyemizdiń atın aytıp shaqırǵan hár bir adam qutqarıladı»[*][+].

22Izraillılar,[†] mına sózlerge qulaq salıńlar: xabarıńız bar, nasıralı Iysa Qudaydıń Ol arqalı arańızda islegen káramatları, tań qalarlıq waqıyaları hám káramatlı belgileri menen Quday tárepinen dálillengen Adam edi[+]. 23Bul Iysa Qudaydıń erki hám aldın ala belgilegeni boyınsha, sizlerge uslap berilgen edi. Sizler Onı Qudaydıń Nızamın bilmeytuǵın basqa millet adamlarınıń qolı menen atanaq aǵashqa[†] shegelep óltirdińler[+]. 24Al Quday ólim azabınıń tusawların úzip, Onı tiriltti. Óytkeni Onı ólimniń uslap turıwı múmkin emes edi[+]. 25Ol haqqında Dawıt bılay degen:

«Kózimdi ayırmayman Iyemizden,
Ol oń jaǵımda bolǵanı ushın,
Hesh qashan súrnikpespen[+].
26Sonlıqtan kewlim quwanıp, tilim shadlanıp sóyleydi.
Denem de úmit ishinde jasaydı.
27Sebebi Sen janımdı óliler mákanına[†] taslap ketpeyseń,
Óz Muxaddesińniń[†] shiriwine jol qoymaysań[+].
28Ómir jolın maǵan kórseteseń,
Meni Óz dárgayıńda quwanıshqa bóleyseń»[*][+].

29Tuwısqanlarım! Men sizlerge ullı babamız Dawıt haqqında ashıq ayta alaman: ol óldi hám jerlendi. Onıń qábiri búginge deyin usı jerde, bizlerde saqlanǵan[+]. 30Dawıt payǵambar bolǵanlıqtan, Qudaydıń oǵan: «Seniń urpaǵıńnan Birin taxtıńa otırǵızaman»[*], – dep ant iship, wáde bergenin bildi[+]. 31Sonlıqtan ol keleshekte ne bolatuǵının kórip, Masiyxtıń[†] qayta tiriletuǵını tuwralı bılay degen edi:

«Ol óliler mákanında qaldırılmadı,
Denesi de shirimedi»[+].

32Quday usı Iysanı ólimnen tiriltti, buǵan bizlerdiń hámmemiz gúwamız. 33Ol Qudaydıń qúdireti menen aspanda joqarı húrmetke erisip, Ákeden wáde etilgen Muxaddes Ruwxtı aldı. Házir kórgenińiz hám esitkenińiz sıyaqlı, sol Ruwxtı bizlerge jawdırdı[+]. 34-35Dawıt aspanǵa kóterilmegen bolsa da bılay degen edi:

«Jaratqan Iye[†] Iyeme ayttı:
„Dushpanlarıńdı ayaǵıńnıń astına bastırmaǵanımsha,
Meniń oń jaǵımda otır“»[*][+].

36Solay etip, pútkil Izrail xalqı anıq bilip qoysın: Quday sizler atanaq aǵashqa shegelegen sol Iysanı hám Iyemiz, hám Masiyx qıldı.

37Bunı esitkenlerdiń júreklerine qanjar suǵılǵanday boldı. Olar Petr hám basqa elshilerden:

– Tuwısqanlar, bizler ne islewimiz kerek? – dep soradı[+].

38Petr olarǵa bılay dedi:

– Gúnalarıńızdıń keshiriliwi ushın táwbe etip, hár birińiz Iysa Masiyxtıń atı menen suwǵa shomıldırılıńlar. Sonda Muxaddes Ruwxtı sıyǵa alasızlar[+]. 39Bul wáde sizlerge, sizlerdiń balalarıńızǵa hám alıstaǵılardıń hámmesine, yaǵnıy Qudayımız Jaratqan Iye shaqırǵan hár bir adamǵa berilgen[+].

40Petr basqa da kóp sózler menen olarǵa gúwalıq berip:

– Bul buzıq áwladtan qutqarılıńlar, – dep ótinish etti.

41Onıń sózin qabıl etkenler suwǵa shomıldırıldı, sol kúni olarǵa úsh mıńǵa shamalas adam qosıldı.


Iseniwshilerdiń ómiri

42Olar ózlerin elshilerdiń tálimine baǵıshlap, bir-biri menen qarım-qatnasta boldı hám birge nan sındırıp[*], duwa etetuǵın edi. 43Elshiler arqalı kóp tań qalarlıq nárseler hám káramatlı belgiler kórsetilgenlikten, hámmeni qorqınısh biyledi. 44Iseniwshilerdiń hámmesi birge bolıp, hámme nársesin ortalıqqa qoydı[+]. 45Mal-múliklerin satıp, hár kimniń mútájligine qaray úlestiretuǵın edi. 46Olar hár kúni birge Ibadatxananıń[†] háwlisinde jıynalısıp, úylerde nan sındırıstı. Quwanıshlı túrde haq kewil menen birge awqatlandı. 47Qudayǵa maqtawlar aytıp, pútkil xalıqtıń alǵısına bólendi. Iyemiz de qutqarılǵanlardı olarǵa kún sayın qosıp bardı.

#### 3


Ayaǵı láń adamnıń shıpa alıwı

1Bir kúni Petr menen Yuxan duwa etiw waqtında, tústen keyin saat úshte Ibadatxanaǵa[†] baratır edi. 2Sol jerde ishten ayaǵı láń bolıp tuwılǵan bir adam bar edi. Ol Ibadatxanaǵa kelgenlerden sadaqa[†] soraw ushın kóterip ákelinip, hár kúni Ibadatxananıń «Gózzal» degen qapısınıń qasında otırǵızılatuǵın edi[+]. 3Bul adam Ibadatxanaǵa kirip baratırǵan Petr menen Yuxandı kórip, olardan sadaqa soradı. 4Petr menen Yuxan oǵan tigilip qaradı. Sońınan Petr oǵan:

– Bizlerge qara! – dedi.

5Sol adam olardan bir nárse alıwdı dámetip, olarǵa dıqqat penen tigilip qaldı.

6Petr oǵan:

– Mende gúmis hám altın joq, biraq saǵan ózimde barımdı beremen. Nasıralı Iysa Masiyxtıń[†] atı menen buyıraman, júr! – dep[+] 7onıń oń qolınan usladı da, ornınan turǵızdı. Sol waqıtta-aq onıń ayaqları menen tobıqlarına kúsh endi[+]. 8Ol ornınan ushıp turdı da, júre basladı. Bılay-bılay júrip sekiriwi menen Qudayǵa alǵıslar aytıp, olar menen birge Ibadatxanaǵa kirdi[+]. 9Pútkil xalıq onıń júrip baratırǵanın hám Qudaydı alǵıslap atırǵanın kórip, 10onıń Ibadatxananıń «Gózzal» degen qapısınıń qasında otırıp, tilenshilik etetuǵın adam ekenin tanıdı. Júz bergen waqıyaǵa olar qattı hayran qalısıp, ań-tań bolıstı.


Petrdiń Ibadatxanadaǵı sózi

11Jańaǵı adam Petr menen Yuxannan ayırılmay júrgende, pútkil xalıq hayran qalısıp, «Sulaymannıń aywanı» dep atalatuǵın jerge, olardıń qasına juwırısıp keldi[+]. 12Bunı kórgen Petr xalıqqa qarata bılay dedi:

– Izraillılar,[†] buǵan nege ań-tań bolıp atırsızlar? Bul adamdı bizler óz kúshimiz yamasa dinshilligimiz benen júrgizgendey, nege bizlerge tigilip tursızlar? 13Ibrayımnıń Qudayı, Ísaqtıń Qudayı, Yaqıptıń[†] Qudayı, biziń ata-babalarımızdıń Qudayı Óz xızmetshisi Iysanı ullıladı. Sizler Onı uslap berdińler hám Pilat Onı bosatıwǵa qarar etkende, Pilattıń aldında Onnan waz keshtińler[+]. 14Muxaddes[†] hám haq Adamnan waz keship, bir adam óltiriwshiniń ózlerińizge bosatılıp beriliwin talap ettińler[+]. 15Sizler Ómir Iyesin óltirdińler, biraq Quday[†] Onı ólimnen tiriltti. Bizler buǵan gúwamız. 16Sizler kórgen hám tanıytuǵın bul adam Iysanıń atı menen, Onıń atına degen isenim menen shıpa taptı. Iysaǵa degen isenim hámmeńizdiń kóz aldıńızda oǵan tolıq shıpa berdi.

17Endi tuwısqanlarım, sizlerdiń bul isti basshılarıńız sıyaqlı bilmey islegenińizdi bilemen[+]. 18Biraq barlıq payǵambarlar[†] arqalı Óz Masiyxınıń azap shegetuǵının aldın ala bildirgen Quday Óz sózin usılay ámelge asırdı. 19-20Solay etip, táwbe etińler hám gúnalarıńızdıń juwılıwı ushın Qudayǵa qaytıńlar. Sonda Jaratqan Iye[†] sizlerge ráhátleniw waqıtların beredi hám sizler ushın aldın ala tayınlanǵan Masiyxtı, yaǵnıy Iysanı jiberedi. 21Qudaydıń áyyemnen muxaddes payǵambarları arqalı aytqanınday, hámme nárseniń óz qálpine keliwine deyin Iysa aspanda bolıwı kerek[+]. 22Óytkeni Muwsa bılay degen edi: «Qudayıńız Jaratqan Iye sizler ushın tuwısqanlarıńızdıń arasınan men sıyaqlı bir payǵambardı shıǵaradı. Onıń aytqan hár bir sózin tıńlańlar[+]. 23Sol payǵambardı tıńlamaǵan hár bir adam Qudaydıń xalqı arasınan joq etiledi»[*][+].

24Samuel payǵambardan baslap, onnan keyin kelip sóylegen payǵambarlardıń hámmesi de usı kúnler haqqında boljaǵan edi[+]. 25Sizler payǵambarlardıń hám Qudaydıń ata-babalarıńız benen dúzgen kelisiminiń[†] miyrasxorlarısızlar. Sebebi Quday Ibrayımǵa bılay degen edi: «Seniń áwladıń arqalı jer júzindegi hámme xalıqlar jarılqanadı»[*][+]. 26Hár birińizdi jaman joldan qaytarıp, sizlerdi jarılqaw ushın, Quday Ózi tayınlaǵan xızmetshisin eń aldı menen sizlerge jiberdi.

#### 4


Petr hám Yuxan joqarǵı keńes aldında

1Petr menen Yuxan xalıqqa sóylep turǵanda, ruwxaniyler,[†] Ibadatxana[†] saqshılarınıń basshısı hám saddukeyler[†][*] olardıń janına toparlasıp keldi[+]. 2Óytkeni olardıń xalıqqa tálim berip, Iysanıń mısalında ólilerdiń qayta tiriletuǵının járiyalaǵanına qattı ashıwlı edi. 3Sonlıqtan olar Petr menen Yuxandı uslap aldı da, erteńine deyin qamap qoydı. Sebebi kún kesh bolıp qalǵan edi[+]. 4Biraq, elshilerdiń[†] sózin esitken adamlardıń kóbisi isendi. Isengen er adamlardıń sanı bes mıńǵa shamalas edi.

5Kelesi kúni yahudiy[†] basshıları, aqsaqallar hám diniy muǵallimler[†] Erusalimge[†] jıynaldı. 6Bas ruwxaniy Xanna menen Kayafa, Yuxan, Iskender hám bas ruwxaniydiń urpaǵınan bolǵan basqa adamlar da sol jerde edi[+]. 7Olar Petr menen Yuxandı ortaǵa turǵızıp, olardan:

– Sizler bunı qanday kúsh penen hám kimniń atı menen isledińler? – dep soradı[+].

8Sonda Petr Muxaddes Ruwxqa[†] tolıp bılay dedi:

– Xalıq basshıları hám aqsaqallar![+] 9Bul láń adamǵa islengen jaqsılıq hám onıń qalay shıpa tapqanı haqqında bizler búgin tergelip atırǵan bolsaq,[+] 10onda sizlerdiń hámmeńiz hám pútkil Izrail[†] xalqı mınanı bilip qoyıńlar: bul adam sizler atanaq aǵashqa[†] shegelegen, biraq Quday[†] ólimnen qayta tiriltken nasıralı Iysa Masiyxtıń[†] atınıń qúdireti menen sap-saw bolıp, aldıńızda tur.

11Sol Iysa haqqında Muxaddes[†] Jazıwda bılay dep aytılǵan:

«Siz, qurılısshılardıń kereksiz dep taslaǵan tası,
Úydiń múyeshiniń tiykarǵı tası boldı»[*][+].

12Iysadan basqa hesh kim arqalı qutqarılıw[†] joq. Qutqarılıwımız ushın aspan astında adamlarǵa berilgen basqa hesh bir at joq[+].

13Keńes aǵzaları Petr menen Yuxannıń bilimsiz hám qarapayım adamlar ekenin bayqap, olardıń batıllıǵın kórgende tań qalıstı. Olardıń Iysa menen birge bolǵanın bildi. 14Biraq shıpa tapqan adamnıń Petr hám Yuxan menen turǵanın kórip, olarǵa qarsı hesh nárse ayta almadı[+]. 15Solay etip, keńes aǵzaları olarǵa sırtqa shıǵıp ketiwdi buyırdı da, sońınan óz ara keńese baslap:

16– Bul adamlarǵa ne islesek eken? Erusalimde jasaytuǵın hár bir adam olardıń anıq káramatlı belgi islegenin biledi. Bizler bunı biykarlay almaymız. 17Biraq, bul xabardıń xalıq arasında jáne de kóbirek jayılmawı ushın, bunnan bılay Iysanıń atı menen hesh kimge hesh qashan sóylemeńler dep, qorqıtıp qoyayıq, – desti.

18Sońınan olardı shaqırıp alıp, Iysanıń atı menen hesh nárse aytpawların hám úyretpewlerin buyırdı. 19Biraq, Petr menen Yuxan olarǵa juwap berip:

– Ózlerińiz oylap kóriń: Qudaydıń sózlerinen góre, sizlerdiń sózlerińizge qulaq asıw Quday aldında durıs bolar ma eken[+]? 20Bizler kórgenlerimizdi hám esitkenlerimizdi aytpay tura almaymız, – dedi.

21Keńes aǵzaları jazalaw ushın hesh qanday sebep taba almaǵanlıqtan, olardı jáne qorqıttı da, bosatıp jiberdi. Óytkeni bolǵan waqıya ushın pútkil xalıq Qudayǵa alǵıslar aytıp turǵan edi[+]. 22Sebebi káramatlı shıpa nátiyjesinde jazılǵan adamnıń jası qırıqtan asqan edi.


Iseniwshilerdiń duwa etiwi

23Petr menen Yuxan bosatılǵannan soń joldaslarına barıp, bas ruwxaniyler menen aqsaqallardıń ózlerine aytqan sózleriniń hámmesin xabarladı. 24Olar bunı esitkende, bir awızdan Qudayǵa qarata bálent dawıs penen bılay dedi:

– O, Qúdiretli Iyemiz! Aspandı, jerdi, teńizdi hám olardıń ishindegilerdiń hámmesin Sen jaratqansań[+]. 25Óz xızmetshiń babamız Dawıttıń awzı menen Muxaddes Ruwx arqalı bılay degen ediń:

«Ne ushın kóterilis qıladı milletler?
Nege biyhuda jobalar dúzedi xalıqlar?
26Jaratqan Iyege[†] hám Ol tayınlaǵan Masiyxqa qarsı,
Sap tartıp turadı jer júzindegi patshalar,
Jıynalıp, til biriktiredi húkimdarlar».[*][+]

27Haqıyqattan da, Hirod penen Pontiy Pilat bul qalada basqa milletler hám Izrail xalqı menen birge Sen tayınlaǵan muxaddes xızmetshiń Iysaǵa qarsı toplandı[+]. 28Olar bunı Seniń qúdiretiń hám erkiń menen aldın ala belgilengenlerdi ámelge asırıw ushın isledi. 29Endi, O Iyemiz, olardıń aybat etiwlerine názer salıp, Seniń sózińdi tolıq mártlik penen aytıwǵa Óz qullarıńa kúsh-quwat bere gór![+] 30Muxaddes xızmetshiń Iysanıń atı menen awırıwlarǵa shıpa beriw ushın, káramatlı belgiler hám tań qalarlıq isler islew ushın qúdiretińdi kórsete gór!

31Duwa etip bolǵanda, olar jıynalǵan jer silkinip ketti. Hámmesi Muxaddes Ruwxqa tolıp, Qudaydıń sózin mártlik penen ayta basladı[+].


Iseniwshilerdiń awızbirshiligi

32Iseniwshiler jıyınındaǵı hámme adam bir jan, bir tán edi. Hesh qaysısı da óz mal-múlkin «meniki» demeytuǵın edi. Al hámme nársesin ortalıqqa qoydı[+]. 33Elshiler Iyemiz Iysanıń qayta tirilgeni haqqında kúshli jiger menen, tásirli túrde gúwalıq beretuǵın edi hám olardıń hámmesi Qudaydıń ullı miyrimine iye edi. 34Olardıń arasında joqshılıqta jasaytuǵın adam bolǵan joq. Óytkeni jerleri yamasa úyleri barlar olardı satatuǵın edi. Túsken aqshaların alıp kelip,[+] 35elshilerdiń qolına salatuǵın edi. Aqshalar hár kimge mútájligine qaray úlestiriletuǵın edi.

36Mısalı: Lebiy urıwınan shıqqan Yusup degen kiprli bir adam bar edi. Elshiler oǵan Barnaba, yaǵnıy «Jubanısh beriwshi» degendi ańlatatuǵın at bergen edi[+]. 37Ol ózine tiyisli jerdi sattı da, aqshasın ákelip, elshilerdiń qolına saldı.

#### 5


Xananiya hám Safira

1Al Xananiya atlı adam hayalı Safira menen mal-múlkin satıp, 2aqshanıń bir bólegin jasırıp qaldı da, qalǵan bólegin ákelip elshilerdiń[†] qolına saldı. Bunnan onıń hayalınıń da xabarı bar edi.

3Sonda Petr oǵan bılay dedi:

– Xananiya, nege shaytanǵa[†] júregińnen orın berip, Muxaddes Ruwxtı[†] aldadıń hám satılǵan jerdiń aqshasınıń bir bólegin alıp qaldıń? 4Jer satılmay-aq saǵan tiyisli emes pe edi? Satılǵannan soń da, aqshasın qálegenińshe jumsawǵa erkli emes pe ediń? Nege bunday is islewge niyet ettiń? Sen adamlardı emes, Qudaydı aldadıń[+].

5Xananiya bul sózlerdi esitiwden-aq jerge jıǵılıp, jan tapsırdı. Bunı esitkenlerdiń hámmesin kúshli qorqınısh biyledi. 6Jas jigitler orınlarınan turıp, onıń denesin kepinledi de, alıp ketip jerledi.

7Aradan shama menen úsh saattay ótkende, bolǵan waqıyadan xabarsız Xananiyanıń hayalı ishke kirip keldi. 8Petr oǵan:

– Maǵan aytshı, jerdi usınsha aqshaǵa sattıńlar ma? – dedi.

– Awa, soǵan, – dedi hayal.

9Petr oǵan bılay dedi:

– Nege Jaratqan Iyeniń[†] Ruwxın sınap kóriwge kelistińler? Ánekey, kúyewińdi jerlegenler esikten kirip kiyatır. Olar seni de alıp ketedi.

10Hayal sol waqıtta-aq Petrdiń ayaǵına jıǵılıp, jan tapsırdı. Ishke kirgen jas jigitler onıń ólip qalǵanın kórip, sırtqa alıp ketti de, kúyewiniń qasına jerledi. 11Pútkil iseniwshiler jámáátin[†] hám bolǵan waqıyalardı esitkenlerdiń hámmesin kúshli qorqınısh biyledi.


Elshilerdiń kóp adamlarǵa shıpa beriwi

12Xalıq arasında elshiler arqalı kóp káramatlı belgiler kórsetilip, tań qalarlıq isler islenetuǵın edi. Iseniwshilerdiń hámmesi Sulaymannıń aywanında jıynalıp turatuǵın edi[+]. 13Sırttan olarǵa qosılıwǵa hesh kimniń batılı barmaytuǵın edi, biraq xalıq olarǵa kóp alǵıslar aytatuǵın edi. 14Jáne de, Iyemizge isenip, iseniwshilerge qosılǵan er hám hayallardıń sanı barǵan sayın arta berdi. 15Hátte, Petr ótip baratırǵanda, hesh bolmasa onıń sayası awırıwlardıń biriniń ústine tússin dep, olardı kóshelerge shıǵarıp, kátler hám tóseklerdiń ústilerine jatqızıp qoydı[+]. 16Erusalimniń[†] dógeregindegi qalashalardan da kóp adamlar jıynalıp, awırıwlardı hám jawız ruwxlardan[†] azap shekkenlerdi alıp keletuǵın edi. Olardıń hámmesi shıpa tabatuǵın edi.


Elshilerdiń quwdalanıwı

17Sonda bas ruwxaniy[†] hám onıń tárepdarlarınıń hámmesi, yaǵnıy saddukey[†] toparınıń aǵzalarınıń qızǵanıshtan ishleri janıp,[+] 18elshilerdi uslattı da, mámleket qamaqxanasına qamatıp tasladı[+]. 19Biraq túnde Iyemizdiń bir perishtesi[†] qamaqxananıń qapıların ashıp, olardı sırtqa shıǵardı da:[+]

20– Barıńlar, Ibadatxanada[†] turıp, bul jańa ómir tuwralı sózlerdiń barlıǵın xalıqqa aytıńlar, – dedi.

21Elshiler aytılǵandı tıńlap, tań sáhárde Ibadatxanaǵa bardı da, tálim bere basladı.

Sol waqıtta bas ruwxaniy hám onıń tárepdarları kelip, joqarǵı keńestiń[†] adamların, yaǵnıy Izrail[†] xalqınıń barlıq aqsaqalların jıynalıwǵa shaqırdı hám elshilerdi alıp keliw ushın qamaqxanaǵa adam jiberdi. 22Biraq, saqshılar qamaqxanaǵa barǵanda elshilerdi tappay, izlerine qaytıp keldi de, mınalardı xabarladı:

23– Qamaqxananıń bekkem etip jabılǵanın, qapılardıń awzında qarawıllardıń turǵanın kórdik. Biraq, qapılardı ashqanımızda, ishten hesh kimdi tappadıq.

24Bul sózlerdi esitken Ibadatxana saqshılarınıń basshısı menen bas ruwxaniyler: «Bul ne bolǵanı» dep, albırasıp qaldı.

25Sonda olardıń qasına bir adam kelip:

– Áne, sizler qamaqqa salǵan adamlar Ibadatxanada tálim berip tur, – dep xabarladı.

26Solay etip, saqshılardıń basshısı saqshılar menen birge ketip, elshilerdi alıp keldi. Biraq xalıqtıń ózlerin tas boran qılıwınan qorqıp, olarǵa zorlıq islemedi[+].

27Olar elshilerdi alıp kelip, joqarǵı keńestiń aldında turǵızıp qoydı. Bas ruwxaniy elshilerdi sorawǵa tutıp:[+]

28– Bul at penen tálim bermeń, dep qatań buyırǵan edik-ǵo. Biraq sizler óz tálimatıńızdı pútkil Erusalim qalasına jayıpsızlar. Bul Adamnıń qanınıń tógiliwine de bizlerdi juwapker qılmaqshısızlar, – dedi[+].

29Petr menen basqa elshiler bılay dep juwap berdi:

– Adamlarǵa emes, Qudayǵa boysınıw tiyis![+] 30Ata-babalarımızdıń Qudayı sizler atanaq aǵashqa[†] shegelep óltirgen Iysanı qayta tiriltti. 31Izraildıń táwbe etip, gúnalarınıń keshiriliwi ushın, Quday[†] Onı Kósem hám Qutqarıwshı[†] qılıp, Óziniń oń tárepine kóterdi. 32Bizler bul islerdiń gúwasımız. Sonday-aq, Qudaydıń Ózine boysınatuǵınlarǵa beretuǵın Muxaddes Ruwxı da bularǵa gúwa[+].

33Joqarǵı keńes aǵzaları bunı esitkende ashıwǵa minip, elshilerdi óltirmekshi boldı[+]. 34Biraq, pútkil xalıqtıń húrmetine iye bolǵan nızam muǵallimi Gamaliel atlı bir parisey[†][*] keńeste ornınan turıp, elshilerdi az-maz waqıtqa sırtqa shıǵarıp turıwdı buyırdı[+]. 35Sońınan ol keńes aǵzalarına bılay dedi:

– Izraillılar! Bul adamlarǵa isleyjaq isińizdi abaylap isleńler. 36Sebebi bunnan burın ózin ullı dep esaplaǵan Teudas atlı bir adam shıqqan edi. Oǵan tórt júzge shamalas adam qosıldı. Biraq ol óltirilip, izine ergenlerdiń hámmesi tarqap, joq bolıp ketti. 37Onnan soń, xalıqtıń esabı alınǵan kúnlerde galilalı Yahuda[†] shıǵıp, bir topar adamlardı izine ertti. Ol da óltirilip, izine ergenlerdiń hámmesi tarqap ketti[+]. 38Sonlıqtan endi sizlerge aytatuǵınım mınaw: bul adamlarǵa tiymeńler, olardı tınıshına qoyıńlar. Óytkeni bul is-háreket adamlardan bolsa, ol iske aspaydı[+]. 39Biraq Qudaydan bolsa, bul adamlardı joq qıla almaysızlar. Jáne de, Qudayǵa qarsı urısıwshı bolıp qalıwıńız da múmkin[+].

40Keńes aǵzaları Gamalieldiń másláhátin qabıl etti de, elshilerdi ishke shaqırtıp, olardı qamshılattı hám Iysanıń atı menen waz aytpawdı buyırıp, bosatıp jiberdi. 41Elshiler Iysanıń atı sebepli masqaralanıwǵa miyasar bolǵanı ushın joqarǵı keńesten quwanıshlı túrde shıǵıp ketti[+]. 42Olar hár kúni Ibadatxanada hám úyme-úy tálim beriwin, Iysanıń Masiyx[†] ekeni haqqında Xosh Xabardı[†] járiyalawın toqtatqan joq.

#### 6


Jeti xızmetshi

1Masiyxtıń[†] shákirtleriniń sanı ósip atırǵan sol kúnlerde grekshe sóyleytuǵın iseniwshi yahudiyler[†] tárepinen evreyshe sóyleytuǵın iseniwshi yahudiylerge qarsı narazılıq payda boldı. Sebebi kúndelikli járdem bólistirilgende, olardıń jesirlerine kewil awdarılmaytuǵın edi[+]. 2Sonda on eki elshi[†] hámme shákirtlerdi bir jerge jıynap:

– Qudaydıń sózin járiyalaw isin taslap, dasturxan basında xızmet etkenimiz durıs bolmas. 3Tuwısqanlarım! Arańızda jaqsı atı shıqqan, Muxaddes Ruwx[†] penen danalıqqa tolǵan jeti adamdı tańlańlar. Olarǵa usı isti tapsırayıq[+]. 4Al bizler ózlerimizdi duwa etiwge hám Qudaydıń sózin járiyalawǵa baǵıshlayıq, – dedi.

5Bul sóz pútkil jámáátke[†] unadı. Olar isenimi kúshli hám Muxaddes Ruwxqa tolı bolǵan Stepandı, jáne de Filipti, Proxordı, Nikanordı, Timondı, Parmendi hám yahudiy dinine ótken antioxiyalı Nikolastı saylap,[+] 6elshilerdiń aldında turǵızdı. Elshiler olardıń ústilerine qolların qoyıp, duwa etti[+].

7Solay etip, Qudaydıń sózi jayılıp, Erusalimdegi[†] shákirtlerdiń sanı kóbeye berdi. Ruwxaniylerdiń[†] kóbisi de elshilerdiń tálimin qabıl alıp, isene basladı[+].


Stepannıń qolǵa alınıwı

8Qudaydıń miyrimi menen qúdiretine tolı bolǵan Stepan xalıq arasında ullı tań qalarlıq nárseler hám káramatlı belgiler kórsetetuǵın edi. 9Degen menen, «Qullıqtan azat etilgenler» degen májilisxananıń[†] kireneli hám iskenderiyalı ayırım aǵzaları, sonday-aq Kilikiya menen Aziyadan bolǵan adamlar Stepanǵa qarsı shıǵıp, onıń menen tartısa basladı. 10Biraq ol danalıq hám Muxaddes Ruwx penen sóylegenlikten, olar qarsı tura almadı[+]. 11Sonda olar bir neshe adamdı úgitlep: «Onıń Muwsaǵa hám Qudayǵa til tiygizgenin esittik», – dep aytqızdı[+].

12Solay etip, olar xalıqtı, aqsaqallardı hám diniy muǵallimlerdi[†] óshegistirip, bas salıp Stepandı usladı da, onı joqarǵı keńestiń[†] aldına alıp keldi. 13Olar ákelgen jalǵan gúwalar:

– Mına adam Ibadatxanaǵa[†] hám Muwsanıń Nızamına úzliksiz qarsı sóylep júr[+]. 14Bizler onıń: «Nasıralı Iysa Ibadatxananı joq qıladı, Muwsanıń bizlerge bergen úrp-ádetlerin ózgertedi», – degenin esittik, – dedi[+].

15Joqarǵı keńeste otırǵanlardıń hámmesi Stepannıń júzine tigilip qarap, onıń júziniń perishteniń[†] júzine uqsas ekenin kórdi.

#### 7


Stepannıń sózi

1Sonda bas ruwxaniy[†] Stepannan:

– Usı durıs pa? – dep soradı.

2Stepan bılay dep juwap berdi:

– Tuwısqanlarım hám aǵalarım, maǵan qulaq salıńlar! Babamız Ibrayım Xaranǵa kóship ornalaspastan burın Mesopotamiyada bolǵan waqtında ullı Quday[†] oǵan kórinip:[+] 3«Elińdi hám aǵayin-tuwǵanlarıńdı qaldırıp, Men saǵan kórsetetuǵın elge bar»[*], – degen edi[+].

4Solay etip, Ibrayım kaldeylerdiń elinen shıǵıp, Xaranǵa ornalastı. Ákesiniń óliminen keyin, Quday onı sol jerden alıp, házir sizler jasap atırǵan bul elge kóshirdi[+]. 5Degen menen, Quday bul jerde oǵan hesh qanday iyelik, hátte, bir qarıs jer de bermegen edi. Biraq, sol waqıtta Ibrayımnıń balası joq bolsa da, Quday bul jerdi oǵan hám onıń urpaqlarına múlik qılıp beretuǵının wáde etken edi[+]. 6Jáne de, Quday oǵan bılay degen edi: «Seniń urpaqlarıń jat jerde jat bolıp, tórt júz jıl qullıqta jasaydı hám zulımlıq kóredi[+]. 7Biraq Men olardı qul etken xalıqtı jazalayman. Bunnan soń, olar sol jerden shıǵıp, Maǵan bul jerde sıyınadı»[*][+]. 8Sońınan Quday Ibrayım menen muxaddes[†] kelisim[†] dúzip, súnnetlew rásimin onıń belgisi qıldı. Solay etip, Ibrayım Ísaqtıń ákesi bolıp, onı segizinshi kúni súnnet[*] etti. Ísaq Yaqıptıń,[†] Yaqıp on eki ullı atalarımızdıń ákesi boldı[+].

9Yusupti kúnlegen atalarımız onı Mısırǵa[†] satıp jiberdi[*]. Biraq Quday onıń menen birge bolıp,[+] 10barlıq qıyınshılıqlarınan qutqardı. Mısır patshası faraonnıń[†] aldında oǵan danalıq berdi hám onıń miyrimine eristirdi. Faraon onı Mısırdıń hám sarayındaǵı barlıq adamlardıń ústinen basshı qılıp qoydı[+].

11Sońınan pútkil Mısır hám Qanan[†] ellerinde ashlıq bolıp, úlken qıyınshılıqlar baslandı. Ata-babalarımız jewge awqat taba almay qaldı. 12Mısırda ǵálle bar ekenin esitken Yaqıp atalarımızdı sol jaqqa birinshi márte jolladı[+]. 13Olar Mısırǵa ekinshi márte kelgende, Yusup tuwısqanlarına óziniń kim ekenin tanıttı hám faraonǵa onıń shıǵısı belgili boldı[*][+]. 14Yusup ákesi Yaqıptı hám barlıǵı jetpis bes adamnan ibarat bolǵan hámme aǵayin-tuwǵanların ózine shaqırtıp aldı[+]. 15Solay etip, Yaqıp Mısırǵa kóship ketti. Onıń ózi de, ata-babalarımız da sol jerde qaytıs boldı[+]. 16Olardıń súyegi Shexemge alıp kelinip, Ibrayımnıń sol jerde Xamordıń ullarınan gúmis aqshaǵa satıp alǵan qábirine qoyıldı[+].

17Qudaydıń Ibrayımǵa bergen wádesiniń orınlanatuǵın waqtı jaqınlaǵanda, Mısırdaǵı xalqımızdıń sanı júdá kóbeyip qalǵan edi[+]. 18Sol waqıtta Mısır taxtına Yusupti tanımaytuǵın basqa bir patsha taxtqa otırdı[+]. 19Ol xalqımızdan hiylekerlik penen paydalanıp, zulımlıq isledi hám olardıń jańa tuwılǵan balalarınıń tiri qalmawı ushın dalaǵa taslawǵa májbúrledi[+].

20Sol waqıtta Muwsa dúnyaǵa keldi. Ol júdá sulıw bala bolıp, úsh ay ákesiniń úyinde baǵıldı[+]. 21Ol dalaǵa taslanǵanda, onı faraonnıń qızı tawıp alıp, óz balasınday qılıp tárbiyalap ósirdi[+]. 22Muwsa mısırlılardıń barlıq bilim tarawlarınan tálim alıp, sózinde de, isinde de kúshli boldı.

23Ol qırıq jasqa tolǵanda, onıń kewlinde óz tuwısqanları bolǵan izraillılardıń[†] jaǵdayın barıp kóriw niyeti payda boldı. 24Olarǵa barǵanda bir mısırlınıń izraillını jábirlep atırǵanın kórip, onı jaqladı hám mısırlını óltirip, zulımlıq kórgen adam ushın ósh aldı[+]. 25Ol: «Qudaydıń men arqalı ózlerin qutqaratuǵının tuwısqanlarım túsiner», – dep oylaǵan edi. Biraq olar túsinbedi. 26Erteńine Muwsa tóbelesip atırǵan eki izraillını ushıratıp qalǵanda, olardı jarastırmaqshı bolıp:

– Jigitler, sizler tuwısqansız-ǵo. Nege bir-birińizge jábir berip atırsızlar? – dedi.

27Biraq, jaqınına jábir bergen adam Muwsanı iyterip jiberip:

– Kim seni bizlerdiń ústimizden basshı hám qazı qılıp qoydı? 28Keshe mısırlını óltirgenińdey, meni de óltirmekshimiseń?[*] – dedi[+].

29Bul sózdi esitkende Muwsa Midyan[†] eline qashıp ketip, Midyanda jat jerli bolıp jasadı. Ol sol jerde eki balalı boldı[+].

30Qırıq jıl ótkennen soń, Sinay tawınıń dógeregindegi shólde, janıp turǵan putanıń jalınında Muwsaǵa bir perishte[†] kórindi[+]. 31Muwsa bul kóriniske tań qaldı. Anıqlap kóriw ushın jaqınlaǵanda, Jaratqan Iyeniń:[†] 32«Men seniń ata-babalarıńnıń Qudayıman, Ibrayımnıń, Ísaqtıń, Yaqıptıń Qudayıman»[*], – degen dawısı esitildi. Muwsa qorqqanınan qaltırap, qarawǵa júreksine almadı[+]. 33Sońınan Jaratqan Iye[†] oǵan bılay dedi: «Ayaq kiyimińdi shesh, sebebi sen turǵan jer muxaddes[+]. 34Men xalqımnıń Mısırda azap-aqıret shegip atırǵanın kórdim, onıń nalasın esitip, onı qutqarıw[†] ushın aspannan tústim. Endi bar, Men seni Mısırǵa jiberemen»[*][+].

35Bul: «Kim seni basshı hám qazı qılıp qoydı?» – dep adamlar tán almaǵan – sol Muwsa edi. Quday onı putada kóringen perishte arqalı basshı hám qutqarıwshı qılıp jiberdi[+]. 36Mısırda, Qızıl teńizde hám qırıq jıl boyı shólde tań qalarlıq nárseler hám káramatlı belgiler kórsetip, xalıqtı Mısırdan shıǵarǵan usı Muwsa edi[+]. 37Izrail ullarına: «Quday sizlerge óz tuwısqanlarıńızdıń arasınan men sıyaqlı bir payǵambardı[†] shıǵaradı[*]»[*], – degen de – usı Muwsa edi[+]. 38Sinay tawında ózine sóylegen perishteniń sózlerin ata-babalarımızǵa jetkizgen hám shólde jıynalǵan Izrail xalqı menen birge bolǵan da sol edi. Ol bizlerge jetkiziw ushın Qudaydıń tiri sózlerin alǵan edi[+].

39Biraq, ata-babalarımız oǵan boysınıwdı qálemedi hám onı tán almay, kewilleri Mısırǵa awdı[+]. 40Olar Xaronǵa: «Bizlerdi baslap júretuǵın qudaylardıń músinlerin soǵıp ber, sebebi bizlerdi Mısır elinen shıǵarǵan sol Muwsaǵa ne bolǵanın bilmeymiz»[*], – dedi[+]. 41Sol kúnlerde olar tananıń músinin soǵıp, sol butqa qurbanlıq[†] berdi. Olar óz qolları menen soqqan butqa quwanıp, kewil kóteristi[+]. 42Sonlıqtan Quday olardan júzin teris burıp, olardı aspan denelerine tabınıwǵa taslap qoydı. Bul payǵambarlardıń kitabında jazılǵanınday boldı:

«Háy, Izrail xalqı!
Sizler shólde qırıq jıl boyı,
Maǵan qurbanlıq hám sıylar berdińiz be[+]?
43Ózlerińiz tabınıw ushın islegen butlardı:
Moloxtıń[†] shatırın hám qudayıńız Refannıń juldızın
Kóterip júrdińler-ǵo.
Sonlıqtan Men sizlerdi Babilonnıń[†] arjaǵına súrgin[†] qılaman»[*][+].

44Ata-babalarımızdıń shólde Kelisim shatırı bar edi. Muwsa onı ózine sóylegen Qudaydıń buyırǵanınday, kórgen úlgi boyınsha islegen edi[+]. 45Shatır áwladtan-áwladqa ótip, ata-babalarımız Eshuanıń basshılıǵında Quday quwıp jibergen xalıqlardıń jerlerin iyelegende, onı ózleri menen birge alıp júrdi. Shatır Dawıttıń zamanına deyin boldı[+]. 46Quday aldında miyrimge erisken Dawıt Yaqıptıń Qudayı ushın mákan qurıwǵa ruxsat soradı[+]. 47Biraq, Quday ushın úy salǵan Sulayman boldı[+].

48Degen menen, Quday Taala[†] adamnıń qolı menen salınǵan mákanlarda jasamaydı. Ol payǵambar arqalı bılay degen edi:[+]

49«Aspan – Meniń taxtım,
Jer – ayaq basarım,
Sizler Maǵan qanday úy salıp bermekshisizler?
Meniń dem alatuǵın ornım qay jerde eken?
50Bulardıń hámmesin Meniń qolım jaratpadı ma?»[*][+]

51Háy, ójetler, shın kewilden Qudayǵa boysınbaytuǵınlar, Onıń sózin tıńlamaytuǵınlar! Sizler ata-babalarıńızǵa uqsap, Muxaddes Ruwxqa[†] bárqulla qarsı turasızlar[+]. 52Ata-babalarıńız payǵambarlardıń qaysı birin quwdalamadı? Olar haq Adamnıń keliwin aldın ala boljaǵanlardı da óltirdi-ǵo. Sizler de endi Oǵan satqınlıq islep, Onı óltirdińler[+]. 53Sizler perishteler arqalı berilgen Muxaddes Nızamdı alsańlar da, onı orınlamadıńlar![+]


Stepannıń óltiriliwi

54Keńes aǵzaları bul sózlerdi esitkende ashıwǵa minip, Stepanǵa qarsı tislerin qayradı[+]. 55Al Muxaddes Ruwxqa tolǵan Stepan kózlerin aspanǵa tigip, Qudaydıń saltanatın hám Qudaydıń oń tárepinde turǵan Iysanı kórdi[+]. 56Sonda ol:

– Qarańlar, aspannıń ashılǵanın hám Adam Ulınıń[†] Qudaydıń oń tárepinde turǵanın kórip turman, – dedi[+].

57Al olar qulaqların jawıp, qattı qıshqırıstı. Hámmesi birden Stepanǵa topıldı da, 58onı qalanıń sırtına súyrep shıǵarıp, tas boran qıla basladı. Gúwalar óz kiyimlerin Shaul atlı bir jas jigittiń ayaǵınıń janına qoydı[+].

59Olar tas boran qılıp atırǵanda, Stepan: «Iyem Iysa, ruwxımdı qabıl et», – dep duwa etti[+]. 60Sońınan ol dize búkti de, bálent dawıs penen: «O Iyem, bul gúnanı olardıń moynına júkleme!» – dedi. Usını aytıp bolıp, ol jan tapsırdı[+].

#### 8


Erusalim jámáátiniń quwdalanıwı

1Stepannıń óltiriliwin Shaul da maqullaǵan edi. Sol kúnniń ózinde-aq, Erusalimdegi[†] iseniwshiler jámáátine[†] qarsı kúshli quwdalaw baslandı. Elshilerden[†] basqa iseniwshilerdiń hámmesi Yahudiya[†] menen Samariya[†] úlkeleriniń hámme jerleri boylap tarqap ketti[+]. 2Ayırım iseniwshi adamlar Stepandı jerlep, onı qattı azaladı. 3Biraq Shaul iseniwshiler jámáátine qattı azap berdi. Ol úyme-úy kirip, erkek pe, hayal ma, hámmesin súyrep shıǵarıp, qamaqqa saldırdı[+].


Filip Samariyada

4Al tarqalıp ketken iseniwshiler el aralap, Qudaydıń sózin járiyalap júrdi[+]. 5Filip Samariyanıń bir qalasına kelip, ol jerdegilerge Masiyx[†] haqqında járiyaladı[+]. 6Filiptiń sózin esitken hám ol kórsetken káramatlı belgilerdi kórgen xalıq onıń sózlerin dıqqat penen tıńladı. 7Óytkeni jin[†] urǵan kóp adamlardan jawız ruwxlar[†] qıshqırısıp shıǵıp, kóplegen láń hám aqsaq bolǵanlar shıpa tabatuǵın edi[+]. 8Solay etip, sol qala úlken quwanıshqa bólendi.


Sıyqırshı Shimon

9Sol qalada kóp waqıtlardan beri sıyqırshılıq penen shuǵıllanatuǵın, Samariya xalqın tań qaldırıp kiyatırǵan hám ózin ullı adam dep esaplaytuǵın Shimon atlı bir adam bar edi. 10Eń qarapayım adamlardan baslap eń abıraylı adamlarǵa deyin, hámmesi onı dıqqat penen tıńlap: «Onda ullı qúdiret dep atalatuǵın Qudaydıń qúdireti bar», – deytuǵın edi. 11Shimon olardı kóp waqıtlardan beri sıyqırshılıq penen tań qaldırıp kiyatırǵanlıqtan, onı hámme tıńlaytuǵın edi. 12Biraq olar Qudaydıń Patshalıǵı[†] hám Iysa Masiyxtıń atı haqqında Xosh Xabardı[†] járiyalaǵan Filiptiń sózlerine isengende, erkekler de, hayallar da suwǵa shomıldırıldı. 13Shimonnıń ózi de isenip suwǵa shomıldırılǵannan soń, Filiptiń janınan ayırılmadı. Kórsetilgen belgiler hám ullı káramatlardı kórip, ol tań qaldı[+].

14Erusalimdegi elshiler samariyalılardıń[†] Qudaydıń sózin qabıl etkenin esitip, olarǵa Petr menen Yuxandı jiberdi[+]. 15Ekewi sol jerge barıp, samariyalı iseniwshilerdiń Muxaddes Ruwxtı[†] qabıl etiwi ushın duwa etti[+]. 16Sebebi ele olardıń hesh qaysısına Muxaddes Ruwx túspegen bolıp, olar tek Iyemiz Iysanıń atı menen suwǵa shomıldırılǵan edi[+]. 17Petr menen Yuxan olardıń ústilerine qolların qoyǵanda, olar Muxaddes Ruwxtı qabıl etti[+].

18Elshilerdiń bul qol qoyıw háreketi menen Muxaddes Ruwx berilgenin kórgen Shimon olarǵa aqsha usınıp:

19– Maǵan da usınday qúdiret berińler, men kimniń ústine qollarımdı qoysam da, ol Muxaddes Ruwxtı qabıl qılatuǵın bolsın, – dedi.

20Biraq Petr oǵan bılay dedi:

– Qudaydıń sıyın aqshaǵa satıp alıwdı oylaǵanıń ushın, aqshań óziń menen birge qurıp ketsin. 21Bul iste seniń payıń da, úlesiń de joq. Óytkeni kewliń Quday[†] aldında haq emes. 22Endi bul jawız niyetiń ushın táwbe etip, Iyemizge jalbarın! Múmkin, kewlińdegi bul niyetti Ol keshirer[+]. 23Sebebi seniń ashshı qızǵanıshqa tolı ekenińdi hám jamanlıqtıń shırmawında ekenińdi kórip turman.

24Shimon juwap berip:

– Men ushın Iyege sizler duwa etińler, aytqanlarıńızdıń hesh biri basıma túspesin, – dedi[+].

25Petr menen Yuxan Iyemizdiń sózi haqqında gúwalıq berip waz aytqannan soń, Samariyanıń kóp awıllarında Xosh Xabardı járiyalap, Erusalimge qayttı[+].


Filip hám efiopiyalı wázir

26Sonda Iyemizdiń bir perishtesi[†] Filipke bılay dedi:

– Ornıńnan turıp, qubla tárepke, Erusalimnen Gazaǵa baratuǵın shól jolına bar[+].

27Filip ornınan turıp, jolǵa shıqtı. Sol waqıtta Efiopiyanıń hayal patshası Kandakiyanıń wázirlerinen biri, onıń barlıq qaznasın basqaratuǵın bir aqta[*] sıyınıw ushın Erusalimge barıp,[+] 28sol jol menen qaytıp kiyatır edi. Ol arbasında Iyshaya payǵambardıń[†] kitabın oqıp otırǵan edi. 29Muxaddes Ruwx Filipke:

– Barıp, sol arbaǵa jaqınlas, – dedi[+].

30Filip juwırıp arbanıń qasına barǵanda, onıń Iyshaya payǵambardıń kitabın oqıp otırǵanın esitip:

– Ne oqıp otırǵanıńdı túsineseń be? – dep soradı. 31Efiopiyalı:

– Birew maǵan jol-jorıq kórsetpese, qalay túsine alaman, – dedi de, Filipten arbaǵa minip otırıwdı ótinish etti[+]. 32Ol Muxaddes[†] Jazıwdıń mına jerin oqıp otırǵan edi:

«Ol qoy sıyaqlı soyılıwǵa alıp barıldı,
Jún qırqıwshınıń aldında qoy qalay úndemey tursa,
Ol da solay awzın ashpadı.
33Ol xorlanıp, ádil húkim alıwdan juda boldı.
Onıń urpaqların kim tilge aladı?
Óytkeni Onıń bul dúnyadaǵı ómiri tawısıldı»[*][+].

34Wázir Filipten:

– Ótinemen, maǵan aytshı: payǵambar kim tuwralı aytıp atır? Ózi tuwralı ma yamasa basqa birew tuwralı ma? – dep soradı.

35Sonda Filip Muxaddes Jazıwdıń usı jerinen baslap, Iysa haqqında Xosh Xabardı oǵan aytıp berdi[+].

36Olar jol júrip kiyatırǵanda, suw bar jerge keldi.

– Mine, bul jerde suw bar-ǵo, suwǵa shomıldırılıwıma ne tosqınlıq qıladı? – dedi wázir.

[ 37[*]] 38Sońınan arbanı toqtatıwdı buyırdı. Filip penen ekewi suwǵa tústi hám ol Filiptiń qolınan suwǵa shomıldırıldı. 39Olar suwdan shıqqanda, Iyemizdiń Ruwxı Filipti birden alıp ketip[*], wázir onı qaytıp kórmedi. Solay bolsa da, ol quwanıshlı túrde jolın dawam etti[+]. 40Al Filip Azot qalasında payda boldı. Ol Kesariyaǵa barǵansha barlıq qalalardı aralap, Xosh Xabardı járiyalap júrdi[+].

#### 9


Shauldıń táwbe etiwi


(Elsh 22:6-16; 26:12-18)

1Al Shaul Iyemizdiń shákirtlerine ele ólim qáwpin tuwdırıp júrdi. Ol bas ruwxaniyge[†] bardı da,[+] 2Damasktegi májilisxanalarǵa[†][*] xatlar jazıp beriwin soradı. Sol jerde Iysanıń jolı menen júrgen erkek bolsın, hayal bolsın, tapsa olardı uslap, Erusalimge[†] alıp keliw niyetinde edi. 3Ol jol júrip Damaskke jaqınlaǵanda, tosattan aspannan túsken bir nur onıń átirapın jarqıratıp jiberdi[+]. 4Shaul jerge jıǵıldı hám:

– Shaul, Shaul, sen nege Meni quwdalap atırsań? – degen dawıstı esitti.

5Shaul:

– Sen kimseń, Iyem[†]? – dep soradı.

– Men – sen quwdalap atırǵan Iysaman[*]. 6Al endi ornıńnan turıp, qalaǵa bar. Neni islew tiyis ekenligi saǵan aytıladı, – degen dawıs esitildi.

7Shaul menen kiyatırǵanlardıń tilleri tutılıp, toqtap qaldı. Sebebi olar dawıstı esitse de, hesh kimdi kórmegen edi[+]. 8Shaul jerden turdı. Biraq kózlerin ashqanda, hesh nárse kóre almadı. Sonlıqtan olar onıń qolınan uslap, Damaskke jeteklep apardı. 9Onıń kózleri úsh kún boyı kórmey qalıp, hesh nárse iship-jemedi.

10Damaskte Xananiya atlı Iysanıń shákirti bar edi. Iyemiz oǵan kórinip:

– Xananiya, – dedi.

– Lábbáy, Iyem! – dep juwap berdi ol[+].

11Iyemiz oǵan:

– Ornıńnan tur da, «Tuwrı kóshe» degen kóshege barıp, Yahudanıń[†] úyindegi Shaul atlı bir tarsuslı adamdı sora. Ol házir duwa etip atır[+]. 12Ol ózine kórsetilgen ayanda janına Xananiya atlı bir adamnıń kelip, kózleriniń qaytadan kóriwi ushın ústine qolların qoyıp duwa etkenin kórgen edi, – dedi.

13Xananiya juwap berip:

– Iyem! Bul adamnıń Seniń Erusalimdegi muxaddeslerińe[†][*] qansha jamanlıq islegenin men kóp adamlardan esitken edim. 14Bul jerge de ol Seniń atıńa sıyınatuǵınlardıń hámmesin tutqınǵa alıw ushın, bas ruwxaniylerden biylik alıp kelgen, – dedi.

15Iyemiz oǵan:

– Bar! Óytkeni Men bul adamdı atımdı basqa milletlerge, patshalarǵa hám Izrail[†] ullarına jetkiziw ushın tańladım[+]. 16Meniń atım ushın qanshama azap shegetuǵının Ózim oǵan kórsetemen, – dedi[+].

17Solay etip, Xananiya bardı da, sol úyge kirdi hám qolların Shauldıń ústine qoyıp:

– Tuwısqanım, Shaul! Saǵan kiyatırǵan jolıńda kóringen Iyemiz Iysa kózlerińniń ashılıp, Muxaddes Ruwxqa[†] tolıwıń ushın meni jiberdi, – dedi[+].

18Sol waqıtta-aq kózlerinen perde túskendey bolıp, Shaul jáne kóre basladı. Ol ornınan turıp, suwǵa shomıldırıldı hám 19awqat jep, kúshke endi.


Shaul Damaskte hám Erusalimde

Shaul bir neshe kún Damasktegi shákirtlerdiń janında qaldı[+]. 20Ol dárhal Iysanıń Qudaydıń Ulı[†] ekenligin májilisxanalarda járiyalay basladı. 21Onı esitkenlerdiń hámmesi tań qalısıp: «Mınaw Erusalimde usı Iysanıń atına sıyınatuǵınlardı qırǵan adam emes pe? Ol bul jerge de sonday adamlardı tutqın etip, bas ruwxaniylerge aparıw ushın kelgen joq pa edi?» – desti[+].

22Biraq Shaul kúnnen-kúnge ruwxıy kúshke tolısıp bardı. Iysanıń Masiyx[†] ekenligi haqqında dáliller keltirip, Damaskte jasaytuǵın yahudiylerdi[†] tań qaldıratuǵın edi[+].

23Aradan kóp kúnler ótkende, yahudiyler Shauldı óltiriwge til biriktirdi[+]. 24Biraq, olardıń bul niyeti Shaulǵa belgili bolıp qaldı. Yahudiyler onı óltiriw ushın kúni-túni qalanıń dárwazasın ańlıdı. 25Degen menen, Shauldıń shákirtleri bir kúni túnde onı sebetke saldı da, qalanıń diywalınan túsirip jiberdi[+].

26Shaul Erusalimge kelip, sol jerdegi shákirtlerge qosılıwǵa tırıstı. Biraq onıń Iysanıń shákirti bolǵanına isenbey, olardıń hámmesi onnan qorqatuǵın edi. 27Sonda Barnaba onı elshilerge[†] ertip keldi. Ol Shauldıń jolda Iyemizdi qalay kórgenin, Iyemizdiń onıń menen sóyleskenin hám onıń Damaskte qalay Iysanıń atı menen batıl túrde waz aytqanın olarǵa aytıp berdi[+]. 28Solay etip, Shaul Erusalimde olar menen birge aralasıp, Iyemizdiń atı menen qorqpastan waz aytıp júrdi. 29Ol grekshe sóyleytuǵın yahudiyler menen sóylesip, tartısatuǵın edi. Al olar Shauldı óltiriwge háreket etti[+]. 30Tuwısqanlar bunı bilgende onı Kesariyaǵa aparıp, sol jerden Tarsusqa jiberdi[+].

31Solay etip, pútkil Yahudiya,[†] Galila hám Samariya[†] boylap iseniwshiler tınıshlıqqa eristi. Iyemizden qorqıp jasaǵan jámáát[†] bekkemlenip, Muxaddes Ruwxtıń qollap quwatlawı menen sanı óse berdi.


Eneydiń shıpalanıwı

32Sonda Petr el aralap júrip, Liddada jasaytuǵın muxaddeslerdi kóriwge keldi. 33Ol sol jerde láń bolıp segiz jıldan beri tósek tartıp jatırǵan Eney atlı bir adamdı kórdi. 34Petr oǵan:

– Eney, Iysa Masiyx saǵan shıpa beredi. Ornıńnan turıp, tósegińdi jıyna, – dedi.

Eney sol waqıtta-aq ornınan turdı[+]. 35Lidda hám Sharonda jasaytuǵınlardıń derlik hámmesi bunı kórip, Iyemizdiń jolına tústi.


Petrdiń Tabitanı tiriltiwi

36Ioppada Iysanıń shákirti bolǵan Tabita atlı bir hayal bar edi. Tabita – grekshe «Dorkas», yaǵnıy «jeyran» degendi ańlatadı. Ol hámme waqıt jaqsılıq islep, jarlılarǵa qayır-sadaqa[†] beretuǵın edi[+]. 37Sol kúnleri Tabita awırıp, qaytıs boldı. Adamlar onıń denesin juwıp, joqarıdaǵı bólmege qoydı. 38Lidda Ioppaǵa jaqın bolǵanlıqtan, Petrdiń sol jerde ekenin esitken shákirtler oǵan eki adamdı jiberip: «Tezirek bizlerge kel», – dep ótinish etti.

39Petr ornınan turıp, olar menen birge ketti. Úyge kelgende, onı joqarıdaǵı bólmege alıp bardı. Barlıq jesir hayallar Petrdiń átirapına jıynaldı. Olar jılap turıp, Dorkastıń ózleri menen birge jasaǵan waqtında tikken ishki kiyimleri menen kóyleklerin oǵan kórsetti.

40Petr hámmeni sırtqa shıǵarıp jiberdi de, dize búgip, duwa etti. Sońınan ólige burılıp:

– Tabita, ornıńnan tur! – dedi.

Hayal kózlerin ashtı da, Petrdi kórip, tikeyip otırdı[+]. 41Petr qolın berip, onı ornınan turǵızdı. Sońınan muxaddesler menen jesir hayallardı shaqırdı da, tirilgen Tabitanı olarǵa kórsetti[+]. 42Bul waqıya tuwralı xabar pútkil Ioppaǵa málim bolıp, kóp adamlar Iyemizge isendi. 43Petr kóp kún Ioppada, Shimon atlı teri iylewshiniń úyinde qaldı.

#### 10


Rimli júzbası Korneliy

1Kesariyada «Italiyalı» degen áskeriy bólimniń júzbasısı bolǵan Korneliy atlı bir adam bar edi. 2Ol pútkil shańaraǵı menen Qudaydan qorqatuǵın, dinshil adam edi. Xalıqqa kóp járdem berip, Qudayǵa bárqulla duwa etetuǵın edi[+]. 3Bir kúni tústen keyin saat úshler shamasında Qudaydıń bir perishtesiniń[†] oǵan kelip: «Korneliy!» dep aytqanın ol bir ayanda anıq kórdi[+].

4Korneliydi qorqınısh biylep, ol kózlerin perishtege tikti de:

– Newe, Iyem[†]? – dedi.

Perishte oǵan juwap berip:

– Etken duwalarıń menen bergen qayır-sadaqalarıń[†] Qudayǵa jetip bardı. Quday[†] olardı este saqladı[+]. 5Endi Ioppaǵa adamlardı jiberip, Petr dep atalatuǵın Shimon degen bir adamdı shaqırt. 6Ol úyi teńiz jaǵasında jaylasqan Shimon atlı bir teri iylewshiniń úyinde qonaqta[*], – dedi[+].

7Ózi menen sóylesken perishte ketkende, Korneliy xızmetshilerinen ekewin hám óz járdemshileriniń ishinen dinshil bir áskerdi shaqırdı. 8Olarǵa hámmesin túsindirip, Ioppaǵa jiberdi.


Petr kórgen ayan

9Erteńine saat on ekiler shamasında olar jol júrip qalaǵa jaqınlasqanda, Petr duwa etiw ushın tamnıń tóbesine shıqtı[+]. 10Ol ash bolıp, awqat jegisi keldi. Awqat tayarlanıp atırǵanda, ayrıqsha jaǵdayǵa tústi. 11Sonda ol aspannıń ashılǵanın hám dasturxan sıyaqlı bir nárseniń tórt múyeshi asılǵan halında jerge túsip kiyatırǵanın kórdi. 12Onıń ishinde hár túrli tórt ayaqlı janıwarlar, jer bawırlawshılar hám aspan qusları bar edi. 13Bir dawıs oǵan:

– Petr, tur. Soyıp je, – dedi.

14– Yaq, Iyem. Men hesh qashan haram yamasa mákiriw zat jegen emespen,[*] – dedi Petr[+].

15Dawıs jáne ekinshi ret esitilip, Petrge:

– Qudaydıń hadallaǵanın sen haram deme! – dedi[+].

16Bul úsh márte tákirarlanıp, dasturxan dárhal aspanǵa kóterilip ketti.

17Kórgen ayanınıń neni ańlatatuǵının oylap, Petr hayran bolıp turǵanda, Korneliy jibergen adamlar Shimonnıń úyin sorap, qapınıń aldında toqtap qaldı. 18Olar dawıslap:

– Petr dep atalatuǵın Shimon usı jerde turıp atır ma? – dep soradı.

19Petr ele ayan haqqında oylanıp turǵanda, Muxaddes Ruwx[†] oǵan:

– Áne, úsh adam seni izlep júr[+]. 20Qáne, ornıńnan turıp, tómenge tús. Hesh ekilenbesten, olar menen birge ket. Sebebi olardı Men jiberdim, – dedi.

21Petr tómenge túsip, adamlarǵa:

– Sizler izlep júrgen adam men bolaman. Qanday jumıs penen keldińler? – dedi.

22Olar Petrge:

– Korneliy degen haq hám Qudaydan qorqatuǵın, pútkil yahudiyler[†] húrmet etetuǵın bir júzbası bar. Oǵan bir muxaddes[†] perishte seni úyine shaqırtıp, sózlerińdi tıńlawdı buyırıptı, – dedi[+].

23Sonda Petr olardı ishke mirát etip, miyman qıldı.


Petr Korneliydiń úyinde

Erteńine Petr turıp, olar menen birge jolǵa shıqtı. Ioppadaǵı tuwısqanlardıń ayırımları da onıń menen birge ketti. 24Olar kelesi kúni Kesariyaǵa keldi. Korneliy aǵayin-tuwǵanların hám jaqın dosların jıynap, olardı kútip otırǵan edi. 25Petr úyge kirgende, Korneliy onı qarsı aldı da, ayaqlarına jıǵılıp, oǵan tabındı[+]. 26Biraq Petr onı turǵızıp:

– Tur, men de adamman-ǵo, – dedi[+].

27Petr Korneliy menen sóylesip ishke kirgende, kóp adamlardıń jıynalıp otırǵanın kórip, 28olarǵa bılay dedi:

– Yahudiydiń basqa millet adamı menen qarım-qatnasta bolıp, oǵan barıwı qadaǵan ekenin bilesizler. Biraq Quday maǵan hesh adamdı haram hám iplas demew kerekligin kórsetken edi[+]. 29Sonlıqtan shaqırılǵanımda bas tartpay usı jerge keldim. Endi meni ne sebepten shaqırǵanıńızdı sorawıma bola ma?

30Korneliy bılay dedi:

– Tórt kún aldın usınday waqıtta, tústen keyin saat úshte úyde duwa etip otır edim[*]. Tosattan jarqıraǵan kiyimli bir adam aldımda payda bolıp, 31maǵan: «Korneliy! Quday seniń duwańdı esitip, bergen qayır-sadaqalarıńdı este saqladı. 32Ioppaǵa adam jiberip, Petr dep atalatuǵın Shimondı shaqırt. Ol teńiz jaǵasında jasaytuǵın teri iylewshi Shimonnıń úyinde turıp atır[*]», – dedi. 33Sonlıqtan men sizge dárriw adam jolladım. Siz de kelip, jaqsı qıldıńız. Endi bizler hámmemiz Iyemizdiń sizge buyırǵan hár bir nársesin tıńlaw ushın Quday aldında otırmız.

34-35Sonda Petr bılay dep sózin basladı:

– Qudaydıń adamlardı ayırmaytuǵının, biraq Ózinen qorqqan hám haq is islewshi adamdı milletine qaramay qabıl etetuǵının haqıyqattan túsinip turman[+][+]. 36Quday Izrail[†] xalqına Iysa Masiyx arqalı tınıshlıq Xosh Xabarın[†] járiyalaǵanın bilesizler. Iysa Masiyx[†] – hár bir adamnıń Iyesi[+]. 37Yaqıya suwǵa shomıldırılıwdı járiyalaǵannan soń, Galiladan baslap pútkil Yahudiyada[†] bolǵan mına waqıyalardan da xabarıńız bar:[+] 38Quday nasıralı Iysaǵa Muxaddes Ruwx hám qúdiret berip, xızmetke tayınladı. Iysa hámme jerdi aylanıp jaqsılıq isledi, shaytannıń[†] qol astında bolǵanlardıń hámmesine shıpa berdi. Óytkeni Quday Onıń menen birge edi[+]. 39Iysanıń yahudiylerdiń úlkesinde hám Erusalimde[†] islegen isleriniń hámmesine bizler gúwamız. Adamlar Onı atanaq aǵashqa[†] shegelep óltirgen edi. 40Biraq Quday Iysanı úshinshi kúni ólimnen tiriltti hám Onıń adamlarǵa kóriniwine jol qoydı. 41Ol adamlardıń hámmesine emes, al Qudaydıń aldın ala tańlaǵan gúwalarına, yaǵnıy bizlerge, ólimnen qayta tirilgennen keyin Ózi menen birge iship-jegenlerge kórindi. 42Ol Óziniń Quday tárepinen tirilerdi hám ólilerdi húkim etiwshi bolıp tayınlanǵanın xalıqqa járiyalawımızdı hám bul haqqında gúwalıq beriwimizdi buyırdı[+]. 43Payǵambarlardıń[†] hámmesi Iysa haqqında gúwalıq berip, Oǵan isengen hár bir adamnıń gúnaları Onıń atı menen keshiriletuǵının aytqan edi[+].

44Petr ele usı sózlerdi sóylep turǵanda, Qudaydıń sózlerin esitken hár bir adamnıń ústine Muxaddes Ruwx tústi. 45Petr menen birge kelgen súnnetli iseniwshiler Muxaddes Ruwxtıń sıyı basqa millet adamlarınıń ústilerine de jawǵanına tań qalıstı. 46Sebebi olardıń ruwxıy tillerde sóylep, Qudaydı alǵıslap turǵanın esitti.

Sonda Petr:[+]

47– Bular da anıq bizler sıyaqlı Muxaddes Ruwxtı aldı. Olardıń suwǵa shomıldırılıwın kim qadaǵan ete aladı? – dedi[+].

48Solay etip, Petr olardıń Iysa Masiyxtıń atı menen suwǵa shomıldırılıwın buyırdı. Sońınan olar Petrden bir neshe kún qalıwın ótinish etti[+].

#### 11


Petrdiń bolǵan waqıyanı túsindiriwi

1Elshiler[†] menen Yahudiyadaǵı[†] tuwısqanlar basqa milletlerdiń de Qudaydıń sózin qabıl etkenin esitti. 2Sonlıqtan Petr Erusalimge[†] kelgende, súnnetli iseniwshiler onı ayıplap:[+]

3– Sen súnnetsiz adamlardıń úyine barıp, olar menen birge awqatlanıpsań! – dedi[+].

4Sonda Petr sóz baslap, bolǵan waqıyanı izbe-izlik penen aytıp berdi:

5– Men Ioppa qalasında duwa etip otırǵan edim. Ayrıqsha jaǵdayǵa túsip, bir ayan kórdim: dasturxanǵa uqsaǵan bir nárse tórt múyeshi asılǵan halında aspannan túsip, meniń janıma deyin keldi[+]. 6Kózlerimdi tigip, dasturxanǵa dıqqat penen qaradım. Dasturxannıń ishinde jer júzinde jasawshı tórt ayaqlı janıwarlardı, jabayı haywanlardı, jer bawırlawshılardı hám aspan qusların kórdim. 7Sonda maǵan bir dawıstıń: «Petr, tur. Soyıp je», – degenin esittim. 8«Yaq, Iyem[†]! Awzıma hesh qashan haram yamasa mákiriw nárse alǵanım joq», – dedim. 9Dawıs aspannan ekinshi márte esitilip: «Qudaydıń hadallaǵanın sen haram deme!» – dedi[+].

10Bul úsh márte tákirarlandı. Sońınan hámmesi jáne aspanǵa alındı. 11Tap sol waqıtta Kesariyadan maǵan jiberilgen úsh adam men bolıp atırǵan úydiń aldında turǵan edi. 12Muxaddes Ruwx[†] maǵan hesh ekilenbey olar menen ketiwdi ayttı. Mına altı tuwısqanımız da meniń menen birge shıǵıp, sol adamnıń úyine bardıq[+]. 13Ol bizlerge qalayınsha bir perishteni[†] kórgenin aytıp berdi. Perishte onıń úyinde payda bolıp, ózine: «Ioppaǵa adam jollap, Petr dep atalatuǵın Shimondı shaqırt[+]. 14Ol saǵan seni hám pútkil xojalıǵıńdı qutqaratuǵın sózlerdi aytadı», – depti. 15Men sóyley baslaǵannan-aq, eń basta bizlerdiń ústimizge túskendey, olardıń ústilerine de Muxaddes Ruwx tústi[+]. 16Sonda Iyemizdiń mına sózleri yadıma tústi: «Yaqıya suw menen shomıldırdı, al sizler Muxaddes Ruwx penen shomıldırılasızlar»[+]. 17Solay etip, Quday[†] Iyemiz Iysa Masiyxqa[†] isenetuǵın bizlerge bergen sıyın olarǵa da berse, Qudayǵa qarsı shıǵatuǵınday men kim bolıppan[+]?

18Bul sózlerdi esitip, olar tınıshlandı. Qudaydı alǵıslap bılay dedi:

– Demek, Quday basqa milletlerge de táwbe etip, máńgilik ómirge[†] iye bolıw múmkinshiligin beripti.


Antioxiyadaǵı iseniwshilerdiń jámááti

19Stepan óltirilgen kúnnen baslanǵan quwdalaw sebepli tarqalǵan iseniwshiler Fenikiya,[†] Kipr hám Antioxiyaǵa shekem bardı. Olar Qudaydıń sózin tek yahudiylerge[†] járiyalaytuǵın edi[+]. 20Biraq, olardıń arasınan kiprli hám kireneli ayırım adamlar Antioxiyaǵa barıp, greklerge de Iyemiz Iysa tuwralı Xosh Xabardı[†] járiyalap júrdi. 21Iyemizdiń qolı olar menen birge bolǵanlıqtan, kóp adamlar isenip, Iyemizdiń jolına tústi. 22Bul haqqında xabar Erusalimdegi iseniwshilerdiń jámáátine[†] jetip barǵanda, olar Barnabanı Antioxiyaǵa jiberdi[+]. 23Barnaba sol jerge kelgende, Qudaydıń miyrimin kórip quwandı. Olardıń hámmesine Iyemizge shın kewilden sadıq bolıńlar, dep aqıl-násiyat berdi. 24Óytkeni ol Muxaddes Ruwxqa tolǵan, isenimi kúshli, jaqsı adam edi. Solay etip, kóp adamlar Iyemizge alıp kelindi[+]. 25Sonda Barnaba Shauldı izlew ushın Tarsusqa ketti[+]. 26Onı tawıp, Antioxiyaǵa ákeldi. Solay etip, Barnaba menen Shaul tolıq bir jıl sol jerdegi iseniwshiler jámááti menen birge jıynalıp, kóp adamlarǵa tálim berdi. Usı Antioxiya qalasındaǵı shákirtler birinshi márte masiyxıylar[*] dep ataldı. 27Sol kúnleri Erusalimnen Antioxiyaǵa bir neshe payǵambarlar[†] keldi[+]. 28Olardan Agabus atlı birewi ornınan turdı hám Muxaddes Ruwxtan ilhamlanıp pútkil jer júzinde ashlıq bolatuǵının ayttı. Bul ashlıq imperator Klavdiydiń[*] zamanında boldı[+]. 29Sonda shákirtler Yahudiyada jasaytuǵın tuwısqanlarǵa qollarınan kelgeninshe aqshalay járdem beriwge qarar etti. 30Olar jıynalǵan aqshalardı iseniwshiler jámáátiniń aqsaqallarına Barnaba hám Shaul arqalı jiberip, usı qarardı orınladı.

#### 12


Yaqıptıń ólimi, Petrdiń qamalıwı

1Sol waqıtta patsha Hirod iseniwshiler jámáátiniń[†] geybir adamların quwdalay basladı. 2Ol Yuxannıń tuwısqanı Yaqıptı[†] qılısh penen óltirtti[+]. 3Bunıń yahudiy[†] basshılarına jaqqanın kórip, izinen Petrdi de uslatpaqshı boldı. Ashıtqısız nan bayramı[†][*] kúnleri edi[+]. 4Hirod Petrdi uslatıp, qamaqqa saldırdı. Onı qarawıllawdı hár biri tórt áskerden ibarat bolǵan tórt áskeriy toparǵa tapsırdı. Sebebi Qutqarılıw[†] bayramı[*]nan soń, onı xalıqtıń aldına shıǵarıw niyetinde edi[+].

5Solay etip, Petr qamaqqa alındı. Biraq iseniwshiler jámááti ol ushın Qudayǵa bar jigeri menen duwa etti[+].


Petrdiń qamaqtan azat bolıwı

6Hirodtıń Petrdi xalıqtıń aldına shıǵarmaqshı bolǵan kúninen aldınǵı kúni túnde, ol eki áskerdiń ortasında qos shınjır menen baylawlı halında uyıqlap atır edi. Qapınıń awzında turǵan qarawıllar da qamaqtı qarawıllap tur edi. 7Tosattan Iyemizdiń bir perishtesi[†] payda bolıp, qamaqtıń ishi jarqırap ketti.

Perishte Petrdiń búyirinen túrtip, onı oyattı da:

– Tez ornıńnan tur, – degende, Petrdiń qollarındaǵı shınjırlar sheshilip, túsip ketti[+]. 8Perishte oǵan:

– Belińdi buwıp, ayaq kiyimińdi kiy, – dedi. Petr usılay isledi. Perishte oǵan:

– Shapanıńdı kiyip, meniń izime er, – dedi.

9Petr qamaqxanadan shıǵıp, onıń izine erdi. Biraq, perishteniń qılıp atırǵan isleriniń ońında bolıp atırǵanın bilmey, ayan kórip turman, dep oyladı. 10Olar birinshi hám ekinshi qarawıllardan ótip, qalaǵa shıǵatuǵın temir dárwazaǵa keldi. Dárwaza olarǵa óz-ózinen ashıldı. Olar sırtqa shıǵıp bir kóshe ótkende, perishte birden Petrdiń janınan ǵayıp boldı[+].

11Sonda ózine kelgen Petr: «Iyemizdiń Óz perishtesin jiberip, meni Hirodtıń qolınan hám yahudiy xalqınıń meniń basıma túsiwin, dep kútken barlıq bálelerden qutqarǵanın endi haqıyqattan túsinip turman», – dedi[+].

12Petr bunı túsingennen soń, Mark dep atalatuǵın Yuxannıń anası Máriyamnıń úyine ketti. Ol jerde kóp adamlar jıynalıp, duwa etip otırǵan edi[+]. 13Petr sırtqı qapını qaqqanda, Roda atlı bir xızmetshi qız kim ekenin biliw ushın qapıǵa keldi. 14Ol Petrdiń dawısın tanıp, qattı quwanǵanınan qapını ashpay, qaytadan ishke juwırıp: «Petr qapınıń aldında tur», – dep xabar berdi.

15«Esiń durıs pa?» – desti oǵan. Al qız sózinde turıp alǵanlıqtan, olar: «Bul onıń perishtesi», – dedi[+].

16Biraq Petr qapını qaǵıwdı dawam etti. Olar qapını ashıp, onı kórgende hayran qaldı. 17Petr olarǵa úndemewlerin qolı menen ımlap kórsetti de, Iyemizdiń onı qamaqtan qalay shıǵarǵanın aytıp berdi. Sońınan: «Bul xabarlardı Yaqıpqa hám basqa tuwısqanlarımızǵa jetkizińler», – dep, sol jerden shıǵıp, basqa jaqqa ketti[+].

18Tań atqanda, Petrge ne bolǵanın túsinbey, áskerler qattı albırastı. 19Hirod Petrdi izletti. Taba almaǵannan soń, qarawıllardı sorawǵa tutıp, olardı óltiriwdi buyırdı.


Hirod patshanıń ólimi

Bunnan soń, Hirod Yahudiyadan[†] Kesariyaǵa ketip, bir qansha waqıt sol jerde qaldı. 20Ol Tir[†] hám Sidon[†] turǵınlarına qáhárli edi. Sonda olar óz ara kelisip, Hirodqa keldi. Patshanıń isenimli xızmetshisi Blastustı óz táreplerine awdarıp, jarastırıwdı soradı. Óytkeni olardıń úlkesiniń azıq-awqatı patshanıń úlkesinen ǵárezli edi.

21Belgilengen kúnde patshalıq lipasların kiygen Hirod taxtına otırdı da, xalıqqa sóz sóyledi. 22Sonda xalıq: «Bul adamnıń dawısı emes, qudaydıń dawısı», – dep baqırıstı. 23Sol waqıtta-aq Iyemizdiń bir perishtesi Hirodtı urıp jiberdi. Sebebi ol Qudayǵa beriw kerek bolǵan dańqtı ózi alǵan edi. Sonda onıń denesin qurtlar kemirip, ol jan tapsırdı[+].

24Al Qudaydıń sózi jayılıp, iseniwshilerdiń sanı arta berdi[+].

25Tapsırmanı orınlaǵan Barnaba menen Shaul Mark dep atalatuǵın Yuxandı ózleri menen birge alıp, Erusalimnen[†] qaytıp keldi[+].

#### 13


Barnaba menen Shauldıń xızmetke jiberiliwi

1Antioxiyadaǵı iseniwshiler jámáátinde[†] payǵambarlar[†] hám muǵallimler bar edi. Olar: Barnaba, Niger dep atalatuǵın Shimon, kireneli Lukiy, úlke patshası Hirod penen birge tárbiyalanǵan Manain hám Shaul[+]. 2Olar Iyemizge sıyınıp, oraza tutıp otırǵanda, Muxaddes Ruwx[†] bılay dedi: «Men shaqırǵan is ushın, Maǵan Barnaba menen Shauldı ajıratıp berińler»[+]. 3Solay etip, olar oraza tutıp, duwa etkennen soń, Barnaba menen Shauldıń ústine qolların qoydı hám olardı jolǵa shıǵarıp saldı.


Kipr atawında

4Muxaddes Ruwx tárepinen jiberilgen Barnaba menen Shaul Selevkiyaǵa barıp, sol jerden keme menen Kiprge júzip ótti. 5Olar atawdaǵı Salamis degen qalaǵa kelip, yahudiylerdiń[†] májilisxanalarında[†] Qudaydıń sózin járiyaladı. Mark dep atalatuǵın Yuxan da olar menen birge bolıp, olarǵa xızmet etip júrdi[+].

6Olar pútkil atawdı bastan-ayaq basıp ótip, Paposqa keldi. Sol jerde Bareshu atlı sıyqırshı hám jalǵan payǵambar bolǵan bir yahudiydi ushırattı[+]. 7Ol hákim Sergiy Paveldiń keńesgóyi bolıp, onıń menen birge júretuǵın edi. Hákim aqıllı adam bolǵanlıqtan, Barnaba menen Shauldı shaqırtıp, Qudaydıń sózin tıńlamaqshı boldı. 8Biraq, grek tilinde atı Elimas bolǵan jańaǵı sıyqırshı olarǵa qarsılıq kórsetip, hákimniń iseniwine tosqınlıq etiwge tırıstı. 9Sonda Muxaddes Ruwxqa tolǵan Shaul, yaǵnıy Pavel kózlerin Elimasqa tigip:[+]

10– Háy, kewli hár qıylı hiyle menen jalǵanǵa tolı shaytannıń[†] balası! Sen hár qanday haqıyqatlıqtıń dushpanısań! Iyemizdiń tuwrı jolların burmalawdı qoyasań ba, joq pa? 11Mine, endi Iyemiz saǵan qarsı qolın kóterdi. Sen soqır bolıp qalıp, bir qansha waqıt quyash jaqtısın kóre almaytuǵın bolasań, – dedi.

Sol waqıtta-aq onıń kózlerin qarańǵı túnek qapladı hám ol qolınan uslap ózin jeteleytuǵın adamdı izlep, átirapın qarmalay basladı. 12Hákim bolǵan waqıyanı kórip, isendi. Óytkeni Iyemiz tuwralı tálimatqa hayran qalǵan edi.


Pisidiyanıń Antioxiya qalasında

13Pavel menen onıń joldasları Papostan kemege minip, Pamfiliyanıń Pergiya qalasına keldi. Al Yuxan olardı qaldırıp, Erusalimge[†] qaytıp ketti[+]. 14Olar Pergiyadan jolın dawam etip, Pisidiyanıń Antioxiya qalasına bardı. Shabbat kúni[†] májilisxanaǵa kirip otırdı. 15Muxaddes[†] Nızam hám payǵambarlardıń Jazıwlarınan oqılǵannan soń, májilisxananıń basshıları olarǵa: «Tuwısqanlar, xalıqqa aytatuǵın násiyat sózlerińiz bolsa, márhámat, aytıńlar», – dep xabarladı[+].

16Pavel ornınan turdı da, qolı menen isharat etip bılay dedi:

– Háy, izraillılar[†] hám Qudayǵa sıyınatuǵın basqa millet adamları, tıńlańlar! 17Bul Izrail xalqınıń Qudayı biziń ata-babalarımızdı tańlap, olar Mısır[†] elinde jat bolıp jasaǵanda, olardı úlken xalıq qıldı. Sońınan Óziniń qúdiretli qolı menen olardı sol jerden alıp shıqtı[+]. 18Shólde shama menen qırıq jıl olardıń qıńırlıǵına shıdadı[+]. 19Qanan[†] jerinde jeti milletti joq qılıp, olardıń jerin Óz xalqına múlik etip berdi[+]. 20Bulardıń hámmesi tórt júz eliw jılday dawam etti.

Sońınan Quday[†] Samuel payǵambardıń zamanına deyin olarǵa biylerdi berdi[*]. 21Bunnan keyin xalıq patsha soraǵanda, Quday olarǵa Benyamin urıwınan bolǵan Kishtiń ulı Shauldı berdi. Shaul qırıq jıl patshalıq etti[+]. 22Quday onı taxttan túsirgennen soń, olarǵa Dawıttı patsha etip qoydı. Quday ol tuwralı mınaday gúwalıq berdi: «Men kewlimdegidey bir adamdı, Ishay ulı Dawıttı taptım. Ol Meniń hár bir tilegimdi orınlaydı»[*][+].

23Quday Óz wádesi boyınsha onıń urpaǵınan Izraildıń Qutqarıwshısı[†] Iysanı shıǵardı. 24Iysa kelmesten burın Yaqıya pútkil Izrail xalqına táwbe etip suwǵa shomıldırılıwdı járiyaladı[+]. 25Yaqıya xızmetin tamamlawǵa shamalasqanda bılay degen edi: «Meni kim dep oylaysızlar? Men Masiyx[†] emespen. Ol mennen keyin keledi. Men Onıń ayaq kiyiminiń bawın sheshiwge de ılayıqlı emespen»[*][+].

26Tuwısqanlarım, Ibrayımnıń urpaqları hám Qudayǵa sıyınatuǵın basqa millet adamları! Bul qutqarılıw sózleri bizlerge jiberilgen. 27Erusalimde jasaytuǵınlar hám olardıń basshıları Iysanıń kim ekenin bilmedi hám hár Shabbat kúni oqılatuǵın payǵambarlardıń Ol tuwralı jazǵan sózlerin túsinbedi. Sonlıqtan olar Iysanı húkim etip, payǵambarlardıń sózlerin ámelge asırdı[+]. 28Onnan ólim jazasına ılayıqlı hesh qanday ayıp taba almasa da, Pilattan Onı óltiriwdi soradı[+]. 29Ol haqqında jazılǵanlardıń hámmesin orınlaǵannan soń, olar Onı atanaq aǵashtan[†] túsirip, qábirge qoydı[+]. 30Biraq, Quday Onı ólimnen tiriltti[+]. 31Iysa Ózi menen Galiladan Erusalimge kelgenlerge kóp kúnler dawamında kórinip júrdi. Endi bul adamlar xalıq aldında Onıń gúwaları boldı[+].

32Bizler de sizlerge Qudaydıń ata-babalarımızǵa wáde etken Xosh Xabarın[†] járiyalap atırmız[+]. 33Ol Iysanı tiriltiwi arqalı olardıń urpaqları bolǵan bizler ushın sol wádeni ámelge asırdı. Zaburdıń ekinshi jırında bılay dep jazılǵan:

«Sen Meniń Ulımsań,
Búgin Men Saǵan Áke[†] boldım»[*].

34Iysanı hesh qashan shiritpey, ólimnen qayta tiriltetuǵını haqqında Quday bılay degen:

«Men sizlerge Dawıtqa wáde etken,
Muxaddes hám haqıyqıy jarılqawımdı beremen»[*][+].

35Sonlıqtan basqa bir jerde bılay delingen:

«Óz Muxaddesińniń shiriwine jol qoymaysań»[*][+].

36Dawıt óz zamanında Qudaydıń erki boyınsha xızmet etkennen soń kóz jumıp, óz ata-babalarınıń qasına qoyıldı hám denesi shirip ketti[+]. 37Biraq, Quday tiriltken Adamnıń denesi shirimedi. 38Solay etip, tuwısqanlarım, mınanı bilip alıńlar: gúnalarıńızdıń usı Iysa arqalı keshiriletuǵını sizlerge járiyalanıp atır[+]. 39Muwsanıń Nızamı menen sizler hesh bir gúnadan aqlana almas edińiz. Biraq Iysaǵa isengen hár bir adam Ol arqalı aqlanadı[+]. 40Endi abaylı bolıńlar! Payǵambarlardıń aytqan mına sózleri basıńızǵa túspesin:[+]

41«Qarańlar, háy, surbetler,
Tań qalısıp, nabıt bolıńlar!
Sizler jasaǵan dáwirde bir is qılaman,
Onı birew sizlerge aytıp berse de, isenbes edińler»[*].

42Pavel menen Barnaba májilisxanadan shıǵıp baratırǵanda, adamlar olardan kelesi Shabbat kúni de usılar haqqında aytıwın ótinish etti. 43Májilisxanadaǵı xalıq tarqaǵanda, yahudiyler hám yahudiy dinine ótken Qudayǵa sıyınatuǵınlardıń kóbisi Pavel menen Barnabaǵa erip júrdi. Pavel menen Barnaba olar menen sóylesip, Qudaydıń miyrimine súyenip jasawdı úgit-násiyat etti[+].

44Kelesi Shabbat kúni qala xalqınıń derlik hámmesi Iyemizdiń sózin tıńlaw ushın jıynaldı. 45Biraq yahudiyler sonsha xalıqtı kórip, qızǵanıshqa toldı. Paveldiń sózlerine qarsı shıǵıp, onı mazaq etti[+].

46Sonda Pavel menen Barnaba batırlıq penen juwap qaytarıp bılay dedi:

– Qudaydıń sózin dáslep sizlerge járiyalawımız kerek edi. Sizler onı qabıl almaǵanlıqtan hám ózlerińizdi máńgilik ómirge[†] ılayıqlı kórmegenlikten, bizler endi basqa milletlerge ketemiz[+]. 47Óytkeni Iyemiz bizlerge bılay dep buyırǵan edi:

«Jerdiń shetine deyin qutqarılıw ákeliwiń ushın,
Seni basqa milletler ushın nur etip qoydım».[*][+]

48Basqa millet adamları bunı esitkende quwanıp ketip, Iyemizdiń sózin alǵısladı. Máńgilik ómir ushın tańlanǵanlardıń hámmesi isendi. 49Solay etip, Iyemizdiń sózi pútkil úlke boylap jayıldı. 50Biraq yahudiyler Qudayǵa sıyınatuǵın húrmetli hayallardı hám qala basshıların úgitlep, Pavel menen Barnabaǵa qarsı qoydı hám olardı quwdalatıp, úlkeden quwdırıp jiberdi[+]. 51Sonda Pavel menen Barnaba olarǵa qarsı eskertiw retinde ayaqlarınıń shańın qaǵıp, Ikoniyaǵa ketti[+]. 52Al shákirtler quwanıshqa hám Muxaddes Ruwxqa tolıp tasa berdi[+].

#### 14


Ikoniyada

1Ikoniyada Pavel menen Barnaba ádettegidey yahudiylerdiń[†] májilisxanasına[†] barıp, sonday tásirli waz aytqanlıqtan, yahudiylerden de, greklerden de kóp adam isendi[+]. 2Biraq, isenbeytuǵın yahudiyler basqa millet adamların tuwısqanlarǵa qarsı óshegistirip, olardıń aqıl-oyın uwladı. 3Pavel menen Barnaba ol jerde uzaq waqıt qaldı hám Iyemizge súyenip, Qudaydıń sózin batırlıq penen aytıp júrdi. Iyemiz olar arqalı káramatlı belgiler hám tań qalarlıq nárselerdi kórsetip, Óz miyrimi haqqında sózlerdi tastıyıqladı[+]. 4Qala xalqı ekige bólinip, geybirewleri yahudiylerdiń, geybirewleri elshilerdiń[†] tárepine ótti[+]. 5Yahudiyler menen basqa millet adamları óz basshıları menen birlikte elshilerge jábir berip, olardı tas boran qılmaqshı boldı. 6Biraq bunı bilip qoyǵan Pavel menen Barnaba Likaoniyanıń Listra hám Derbe qalalarına hám sol átiraplarǵa qashıp barıp,[+] 7sol jerlerde de Xosh Xabardı[†] járiyalawdı dawam etti.


Listra hám Derbede

8Listrada eki ayaǵı láń bir adam bar edi. Ol ishten láń bolıp tuwılıp, hesh qashan júrmegen edi[+]. 9Bul adam Paveldiń sózlerin tıńlap otırǵanda, Pavel oǵan tigilip qarap, shıpa tabatuǵınına isenimi bar ekenin kórdi de,[+] 10qattı dawıslap:

– Ayaqlarıńda tik tur[*], – dedi.

Sol adam ornınan ushıp turdı da, júre basladı[+].

11Xalıq Paveldiń islegen isin kórgende, likaoniya tilinde:

– Qudaylar adam pishinine enip, bizlerge kelipti, – dep baqırıstı[+].

12Olar Barnabanı Zevs, Paveldi sóz sóylegeni ushın Hermes dep atadı. 13Qalanıń sırtında jaylasqan Zevs ibadatxanasınıń[†] ruwxaniyi[†] qala dárwazasına ógizlerdi hám gúl sheńberlerin alıp keldi de, xalıq penen birlikte elshilerge qurbanlıq[†] bermekshi boldı[+].

14Biraq elshiler – Barnaba menen Pavel bunı esitkende kiyimlerin jırtıp, kópshiliktiń arasına ózlerin urdı da, bılay dep baqırdı:[+]

15– Adamlar! Nege bunday islep atırsızlar? Bizler de sizler sıyaqlı adamlarmız! Sizlerdiń bul mánissiz nárselerdi taslap, aspandı, jerdi, teńizdi hám olardıń ishindegilerdiń hámmesin jaratqan tiri Qudayǵa júz burıwıńız ushın Xosh Xabardı járiyalap atırmız[+]. 16Quday[†] ótken áwladlardıń waqtında barlıq milletlerdi óz ómir jolları menen júriwge qaldırdı[+]. 17Soǵan qaramastan, Ózi haqqında gúwalıq beriwdi toqtatpay, sizlerge jaqsılıq islep kelmekte: Ol aspannan jawın jawdırıp, jemislerge bay máwsimlerdi beredi. Sizlerdi azıq penen toydırıp, júregińizdi quwanıshqa toltıradı[+].

18Usı sózler menen, olar ózlerine qurbanlıq bermewge xalıqtı zorǵa degende kóndirdi[*].

19Biraq Pisidiyanıń Antioxiya hám Ikoniya qalalarınan kelgen ayırım yahudiyler xalıqtı óz tárepine awdırıp[*], Paveldi tas boran qıldı. Onı óldi dep oylap, qalanıń sırtına súyrep shıǵarıp tasladı[+]. 20Degen menen, shákirtler átirapına jıynalǵanda, Pavel ózine kelip ornınan turdı da, qalaǵa qayttı. Erteńine ol Barnaba menen birge Derbege ketti.


Siriya Antioxiyasına qaytıw

21Olar Xosh Xabardı Derbe qalasında járiyalap, kóp shákirt arttırǵannan soń, Pisidiyadaǵı Listra, Ikoniya hám Antioxiya qalalarına qaytıp keldi. 22Jol-jónekey shákirtlerdiń janlarına kúsh-quwat berip, isenimde bekkem turıwdı úgit-násiyat etti de: «Qudaydıń Patshalıǵına[†] kiriwimiz ushın, kóp qıyınshılıqlardan ótiwimiz tiyis», – dedi[+]. 23Pavel menen Barnaba hár bir iseniwshi jámáátte[†] aqsaqallardı tayınladı. Oraza tutıp, duwa etkennen soń, olardı ózleri isenetuǵın Iyemizdiń qolına tapsırdı[+].

24Sońınan olar Pisidiya úlkesi arqalı ótip, Pamfiliya úlkesine keldi. 25Pergiyada Qudaydıń sózin járiyalaǵannan soń, Antaliyaǵa ketti. 26Sol jerden keme menen Antioxiyaǵa qayttı. Bul qalada Pavel menen Barnaba ózlerine tapsırılǵan xızmetti islew ushın ózlerin Qudaydıń miyrimine baǵıshlaǵan edi. Olar sol isti endi orınladı[+]. 27Ol jerge jetkende, olar iseniwshiler jámáátin bir jerge jıynap, Qudaydıń ózleri arqalı neler islegenin, basqa milletlerge isenim qapısın qalay ashqanın bildirdi. 28Olar sol jerdegi shákirtler menen birge uzaq waqıt qaldı.

#### 15


Erusalimdegi qurıltay

1Yahudiyadan[†] Antioxiyaǵa geybir iseniwshiler kelip, tuwısqanlarǵa: «Eger Muwsanıń úrp-ádeti boyınsha súnnet etilmeseńler, qutqarıla almaysızlar», – dep tálim bere basladı[+]. 2Pavel hám Barnaba olar menen aytısıp, qattı tartısıp qaldı. Aqırında Pavel hám Barnabaǵa, jáne de olar menen birge basqa bir neshe tuwısqanǵa Erusalimdegi[†] elshiler[†] menen aqsaqallarǵa barıp, usı máseleni sheshiw tapsırıldı[+]. 3Solay etip, olar iseniwshiler jámááti[†] tárepinen jiberilip, Fenikiya[†] hám Samariya[†] úlkelerinen ótti. Jol-jónekey basqa milletlerdiń táwbe etkenin aytıp, sol jerdegi tuwısqanlarǵa úlken quwanısh baǵıshladı. 4Erusalimge kelgende, olar iseniwshiler jámááti, elshiler hám aqsaqallar tárepinen jaqsı qabıl etildi. Qudaydıń ózleri arqalı islegen hámme nársesin[*] olarǵa bildirdi.

5Biraq, pariseyler[†][*] arasınan shıqqan ayırım iseniwshiler orınlarınan turıp:

– Iseniwshi bolǵan basqa millet adamları da súnnet etilip, olarǵa Muwsanıń Nızamın orınlawdı buyırıw tiyis, – dedi.

6Elshiler menen aqsaqallar bul másele boyınsha másláhátlesiw ushın jıynaldı. 7Uzaq talqılawdan soń Petr ornınan turıp, olarǵa bılay dedi:

– Tuwısqanlar! Basqa milletlerdiń Xosh Xabardı[†] meniń awzımnan esitip iseniwi ushın, Quday[†] kóp waqıt burın arańızdan meni tańlaǵanın bilesizler[+]. 8Adamnıń kewlin biletuǵın Quday Muxaddes Ruwxtı[†] bizlerge bergeni sıyaqlı, basqa milletlerge de berip, olardı qabıl etkenin kórsetti[+]. 9Quday olardıń kewillerin isenimleri arqalı tazalap, bizler menen olardıń arasına ayırmashılıq qoymadı[+]. 10Olay bolsa, endi ne ushın ata-babalarımız da, ózlerimiz de kóterip júre almaǵan moyıntırıqtı shákirtlerdiń moynına salıp, Qudaydı sınap atırsızlar[+]? 11Olardıń Iyemiz Iysanıń miyrimi menen qutqarılatuǵınınday, bizler de ózlerimizdiń solay qutqarılatuǵınımızǵa isenemiz[+].

12Sonda jıynalǵanlardıń hámmesi tınıshlanıp, Barnaba menen Paveldi tıńlay basladı. Olar ózleri arqalı Qudaydıń basqa milletler arasında kórsetken káramatlı belgileri menen tań qalarlıq nárseleri haqqında aytıp berdi. 13Olar sózlerin tawısqannan soń, Yaqıp[†] sóz baslap bılay dedi:

– Tuwısqanlar, maǵan qulaq salıńlar![+] 14Basqa milletlerden Ózine tiyisli bir xalıq shıǵarıw ushın, Quday olarǵa dáslep qalay miyrimlilik kórsetkenin Shimon Petr bayan etken edi. 15Payǵambarlardıń[†] jazıp qaldırǵan mına sózleri de usıǵan tuwrı keledi:

16«Bunnan keyin Men qaytıp kelip,
Dawıttıń qulaǵan úyin qayta quraman.
Buzılǵan jerlerin ońlap, qayta tikleymen.
17-18Solay etip, qalǵan adamlar,
Meniń atım menen atalıwshı barlıq milletler,
Iyesin – Meni izlep tapsın.
Bulardı áyyemnen bildirgen Jaratqan Iye[†] usılay deydi»[*][+].

19Sonlıqtan, meniń pikirimshe, Qudaydıń jolına túsken basqa millet adamların qıynamawımız kerek. 20Biraq, butlarǵa shalınıp haramlanǵan qurbanlıq[†] góshinen, buzıqshılıqtan, buwındırılıp óltirilgen haywanlardıń góshinen hám qannan awlaq bolıwların[*] jazıp jiberiwimiz tiyis[+]. 21Óytkeni áyyemgi waqıtlardan beri Muwsanıń Nızamı hár bir qalada járiyalanıp kiyatır hám hár Shabbat kúni[†] májilisxanalarda[†] oqılmaqta.


Basqa milletlerden bolǵan iseniwshilerge xat

22Solay etip, pútkil iseniwshiler jámááti menen elshiler hám aqsaqallar ózleriniń arasınan adamlardı saylap, olardı Pavel hám Barnaba menen birge Antioxiyaǵa jiberiwge qarar etti. Saylanǵanlar: tuwısqanlar arasında basshılıq etip júrgen Barsabba dep atalatuǵın Yahuda[†] menen Sila edi[+]. 23Olar arqalı mına xattı jazıp jiberdi:

«Húrmetli tuwısqanlarımız!

Tuwısqanlarıńız bolǵan biz, elshiler hám aqsaqallardan, Antioxiya, Siriya hám Kilikiyadaǵı basqa millet adamları bolǵan siz, tuwısqanlarǵa sálem!

24Aramızdaǵı[†] ayırım adamlardıń sizlerge barǵanın hám óz sózleri menen sizlerdi táshiwishke salıp[*], aqılıńızdı hayran qılǵanın esittik. Bizler olarǵa hesh qanday jol-jorıq bermegen edik[+]. 25Sonlıqtan aramızdan bir neshe adamdı saylap, súyikli tuwısqanlarımız Barnaba hám Pavel menen birge sizlerge jiberiwdi bir awızdan maqul taptıq. 26Bular ekewi Iyemiz Iysa Masiyxtıń[†] atı ushın ómirlerin baǵıshlaǵan adamlar. 27Sizlerge jáne de Yahuda menen Silanı jiberip atırmız. Olar bul jazǵanlarımızdı awızsha aytıp beredi. 28Sebebi Muxaddes Ruwx hám bizler áhmiyetli bolǵan mına qaǵıydalardan tısqarı sizlerge hesh nárseni júklemewdi maqul taptıq:[+] 29sizler butlarǵa shalınǵan qurbanlıqtıń góshinen, qannan, buwındırılıp óltirilgen haywanlardıń góshinen hám buzıqshılıqtan awlaq bolıńlar[*]. Usılardan saqlansańlar, jaqsı is qılǵan bolasızlar. Aman bolıńlar!»

30Solay etip, jiberilgenler jolǵa shıǵıp, Antioxiyaǵa keldi. Jámáátti bir jerge jıynap, olarǵa xattı tapsırdı. 31Iseniwshiler xattı oqıp, ondaǵı kewil kóteriwshi sózlerge quwandı. 32Payǵambarshılıq sıyın alǵan Yahuda menen Sila tuwısqanlarǵa kóp sózler menen aqıl-násiyat aytıp, ruwxıy kúsh-quwat berdi[+]. 33Bir qansha waqıt sol jerde bolǵannan soń, tuwısqanlar olardı aman-esen shıǵarıp salıp, jollaǵanlarǵa qaytardı. [ 34[*]]

35Al Pavel menen Barnaba Antioxiyada qaldı. Olar kóplegen adamlar menen birlikte Iyemizdiń sózin úyretip, járiyalap júrdi[+].


Paveldiń ekinshi saparı

36Bir qansha waqıttan soń, Pavel Barnabaǵa:

– Endi izimizge qaytıp, bizler Iyemizdiń sózin járiyalaǵan hár bir qaladaǵı tuwısqanlarımızǵa barayıq, olardıń hal-jaǵdayın kóreyik, – dedi.

37Barnaba Mark dep atalatuǵın Yuxandı birge alıp júrmekshi boldı[+]. 38Biraq Pavel Pamfiliyada ózlerin taslap ketip, birlikte baslaǵan isti dawam etpegen Marktı ózleri menen birge alıp júriwdi maqul kórmedi[+]. 39Solay etip, olardıń arasında keskin túsinbewshilik bolıp, bir-birinen bólindi. Barnaba Marktı alıp, keme menen Kiprge ketti. 40Al Pavel Silanı tańladı hám tuwısqanlar tárepinen Iyemizdiń miyrimine tapsırılǵannan soń, jolǵa shıqtı[+]. 41Ol Siriya hám Kilikiya úlkelerin aralap, iseniwshi jámáátlerdi bekkemlep júrdi.

#### 16


Timofeydiń Pavel menen Silaǵa qosılıwı

1Pavel Derbege, sońınan Listraǵa keldi. Sol jerde anası iseniwshi yahudiy,[†] al ákesi grek bolǵan Timofey atlı shákirt bar edi[+]. 2Listra hám Ikoniyadaǵı tuwısqanlar ol haqqında jaqsı pikirde edi. 3Timofeydi ózi menen birge alıp júriwdi qálegen Pavel sol jerdegi yahudiyler sebepli, onı súnnet ettirdi. Óytkeni hámme Timofeydiń ákesiniń grek ekenin biletuǵın edi[+]. 4Olar qaladan-qalaǵa ótip, Erusalimdegi[†] elshiler[†] menen aqsaqallar belgilegen qaǵıydalardı iseniwshilerge orınlaw ushın tapsırdı[+]. 5Solay etip, iseniwshi jámáátlerdiń[†] isenimi bekkemlenip, sanı kúnnen-kúnge arta berdi[+].


Paveldiń Makedoniyaǵa shaqırılıwı

6Qudaydıń sózin Aziya úlkesinde[*] jayıwǵa Muxaddes Ruwx[†] tıyım salǵanlıqtan, Pavel menen onıń joldasları Frikiya hám Galatiya úlkelerin aralap júrdi[+]. 7Olar Misiyanıń shegarasına kelgende, Bitiniyaǵa kirmekshi boldı, biraq Iysanıń Ruwxı olarǵa ruxsat bermedi[+]. 8Sonlıqtan olar Misiyadan ótip, Troas qalasına keldi[+]. 9Sol kúni túnde Pavel ayan kórdi. Makedoniyalı bir adam onıń aldında turıp: «Makedoniyaǵa kelip, bizlerge járdem ber», – dep ótindi. 10Pavel bul ayandı kórgennen soń, bizler dárriw Makedoniyaǵa barıwdıń háreketin isledik. Sebebi Quday[†] bizlerdi olarǵa Xosh Xabardı[†] járiyalawǵa shaqırıp atır, degen juwmaqqa keldik.


Pavel Filip qalasında

11Bizler Troastan keme menen shıǵıp, tuwrı Samotrakiyaǵa, erteńine Neapoliske júzip bardıq. 12Ol jerden Makedoniya úlkesiniń eń baslı qalası, Rimniń qol astında bolǵan Filipke jetip keldik. Bul qalada bir neshe kún qaldıq[+].

13Bizler Shabbat kúni[†] qala dárwazasınan sırtqa, dáryanıń jaǵasına shıqtıq. Ol jerde yahudiyler duwa etetuǵın orın bar dep oylaǵan edik. Bizler otırıp, sol jerge jıynalǵan hayallarǵa sóyley basladıq. 14Tıńlawshılar arasında Tiatira qalasınan kelgen, shım qızıl qımbat gezlemelerdi satıwshı Lidiya atlı bir hayal bar edi. Ol Qudayǵa sıyınatuǵın edi. Paveldiń sózlerine qulaq salıwı ushın, Iyemiz onıń kewlin ashtı[+]. 15Lidiya úy-ishi menen birge suwǵa shomıldırılǵannan soń, bizlerdi úyine mirát etip: «Meni Iyemizge isenedi, dep esaplaytuǵın bolsańlar, kelińler, úyimde bolıńlar», – dep bizlerdi kóndirdi[+].


Pavel menen Sila qamaqta

16Bir kúni bizler duwa etetuǵın jerge baratırǵanımızda, palkerlik penen shuǵıllanatuǵın jawız ruwxlı[†] bir shorıǵa duslastıq. Bul qız palkerlik penen xojayınlarına kóp payda keltiretuǵın edi. 17Ol Pavel menen bizlerdiń izimizge túsip:

– Bul adamlar – Quday Taalanıń[†] xızmetshileri, olar sizlerge qutqarılıw[†] jolın járiyalap atır! – dep baqırıp júrdi[+].

18Bul kóp kún tákirarlandı. Aqırında Pavel biyzar bolıp ketip, arqasına burıldı da, qızdıń ishindegi jawız ruwxqa:

– Iysa Masiyxtıń[†] atı menen buyıraman: onnan shıǵıp ket! – dedi.

Jawız ruwx qızdıń ishinen dárhal shıǵıp ketti[+].

19Shorınıń xojayınları payda kóriwden úmitleriniń úzilgenin bilip, Pavel menen Silanı uslap aldı da, bazar maydanındaǵı basshılarǵa súyrep apardı. 20Olardı Rim basshılarınıń aldına alıp kelip:

– Mına yahudiyler qalamızdı astan-kesten etpekte. 21Biz rimlilerge qabıl etiwge de, orınlawǵa da bolmaytuǵın úrp-ádetlerdi járiyalap júr, – desti[+].

22Xalıq ta olarǵa qosılıp, elshilerge qarsı shıqtı. Basshılar Pavel menen Silanıń kiyimlerin jırtıp sheshtirdi de, tayaq penen sabawǵa buyrıq berdi[+]. 23Olardı kóp sabatqannan soń, qamaqqa saldırdı hám qamaqxana xızmetkerine olardı jaqsılap qarawıllawdı buyırdı. 24Usınday buyrıq alǵan qamaqxana xızmetkeri olardı qamaqxananıń ishki bólmesine qamap, ayaqların buǵaw menen qısıp tasladı[+].

25Túnniń ortalarında Pavel menen Sila duwa etip, Qudaydı alǵıslaytuǵın qosıq aytıp otırǵan edi. Basqa tutqınlar da olardı tıńladı[+]. 26Birden jer qattı qozǵalıp, qamaqxananıń tırnaǵı silkindi hám sol waqıtta-aq barlıq qapılar ashılıp, hámmeniń shınjırları sheshilip ketti[+]. 27Uyqıdan oyanǵan qamaqxana xızmetkeri qamaqxananıń qapılarınıń ashıq ekenin kórdi. Tutqınlar qashıp ketti, dep oylaǵan ol ózin óltirmekshi bolıp, qılıshın suwırıp aldı[+]. 28Biraq Pavel bálent dawıs penen baqırıp:

– Óz janıńa qastıyanlıq etpe, hámmemiz usı jerdemiz, – dedi.

29Qamaqxana xızmetkeri shıra ákeldirip, ishke juwırıp kirdi de, qaltırap, Pavel menen Silanıń aldına jıǵıldı[+]. 30Olardı sırtqa shıǵarıp:

– Mırzalar, qutqarılıwım ushın ne islewim kerek? – dep soradı[+].

31Olar:

– Iyemiz Iysaǵa isen, sonda sen de, úy-ishiń de qutqarılasız, – dedi[+].

32Sońınan olar onıń ózine hám úyindegilerdiń hámmesine Iyemizdiń sózin ayttı. 33Qamaqxana xızmetkeri túnniń sol sátinde olardı alıp ketip, jaraqatların juwdı da, dárriw ózi hám pútkil úy-ishi suwǵa shomıldırıldı[+]. 34Ol Pavel menen Silanı úyine ákelip, aldılarına dasturxan jaydı. Qudayǵa isengenine pútkil úy-ishi menen quwandı[+].

35Tań atqanda, basshılar: «Sol adamlardı bosatıńlar», – degen buyrıq penen saqshılardı jolladı. 36Qamaqxana xızmetkeri bul sózlerdi Pavelge xabarlap:

– Basshılar sizlerdi bosatıw ushın adam jollaptı. Endi shıǵıp, aman-esen kete berińler, – dedi.

37Biraq Pavel saqshılarǵa bılay dedi:

– Rim puqaraları bolǵan bizlerdi xalıq aldında húkimsiz sabap, qamaqqa saldı. Endi bizlerdi jasırın quwıp jibermekshi me? Bul bolmaydı! Bizlerdi ózleri kelip shıǵarsın![+]

38Saqshılar bul sózlerdi basshılarǵa jetkerdi. Basshılar Pavel menen Silanıń Rim puqaraları ekenin esitkende qorqıp ketti. 39Kelip, keshirim soradı. Sońınan olardı sırtqa shıǵarıp, qaladan ketiwlerin ótindi[+]. 40Pavel menen Sila qamaqtan shıǵıp, Lidiyanıń úyine bardı. Sol jerde tuwısqanlardı kórip, olardı jigerlendirgennen soń, jolǵa shıqtı[+].

#### 17


Salonikada

1Olar Amfipolis hám Apolloniyadan ótip, Salonikaǵa keldi. Bul jerde yahudiylerdiń[†] bir májilisxanası[†] bar edi[+]. 2Pavel óz ádeti boyınsha májilisxanaǵa bardı. Úsh hápte olar menen Muxaddes[†] Jazıwlardı talqıladı[+]. 3Masiyxtıń[†] azap shegip, ólimnen qayta tiriliwi tiyis ekenin túsindirip, dáliller keltirdi de:

– Men sizlerge járiyalap atırǵan bul Iysa – Masiyx, – dedi ol[+].

4Yahudiylerdiń bazıları maqullap, Pavel menen Silaǵa qosıldı. Sonday-aq, Qudayǵa sıyınatuǵın greklerdiń úlken toparı hám kóplegen abıraylı hayallar da solay isledi.

5Biraq yahudiyler kúnshillik etip, bazarda bos júrgen ayırım jaramas adamlardı jıynadı da, qalada topalań kóterdi. Pavel menen Silanı tawıp, olardı xalıqtıń aldına shıǵarıw ushın, Yasonnıń úyine topılıp kirdi[+]. 6Biraq olardı taba almay, Yason menen basqa geybir tuwısqanlardı qala basshılarınıń aldına súyrep aparıp:

– Pútkil dúnyanı astan-kesten etken bul adamlar usı jerge de kelipti. 7Yason olardı qabıl qıldı. Olardıń hámmesi Iysa degen basqa bir patsha bar ekenin aytıp, Rim imperatorınıń pármanlarına qarsı háreket etip júr, – dep baqırdı[+].

8Bul sózlerdi esitken xalıq hám qala basshıları qattı tınıshsızlandı. 9Biraq olar Yasonnan hám basqalardan kepillikke aqsha alıp, bosatıp jiberdi.


Beriyada

10Tuwısqanlar dárriw sol túni Pavel menen Silanı Beriyaǵa jiberdi. Olar Beriyaǵa kelip, yahudiylerdiń májilisxanasına kirdi. 11Beriyadaǵı yahudiylerdiń Salonikadaǵı yahudiylerge qaraǵanda pikiri keńirek edi. Olar Qudaydıń sózin úlken qızıǵıwshılıq penen qabıl etip, Pavel menen Silanıń aytqan sózleriniń durıs ekenin biliw ushın, hár kúni Muxaddes Jazıwlardı izertleytuǵın edi. 12Solay etip, yahudiylerdiń kóbisi hám kóplegen abıraylı grek hayalları menen er adamları isendi.

13Biraq Salonikadaǵı yahudiyler Paveldiń Beriyada da Qudaydıń sózin járiyalaǵanın bilgende, sol jerge de keldi hám xalıqtı úgitlep, qozǵalań saldı. 14Sonda tuwısqanlar Paveldi dárhal teńiz tárepke jiberdi. Al Sila menen Timofey Beriyada qaldı. 15Paveldi shıǵarıp salıwshılar onı Afinaǵa deyin apardı. Olar Pavelden: «Sila menen Timofey, múmkin bolsa, tez maǵan jetsin», – degen tapsırmanı alıp, izlerine qayttı.


Afinada

16Afinada Sila menen Timofeydi kútip júrgen Pavel qalanıń butlarǵa tolı ekenin kórgende, qattı qapa bolıp ashıwlandı[+]. 17Sonlıqtan ol májilisxanadaǵı yahudiyler hám Qudayǵa sıyınatuǵın grekler menen aytısıp, hár kúni bazar maydanında ushırasqanlar menen tartısıp júrdi. 18Epikurshılardıń hám stoik oyshıllarınıń[*] geybirewleri de onıń menen tartısa basladı. Birewleri: «Mına mıljıń ne demekshi», – dese, ayırımları: «Ol jat qudaylardıń xabarshısı bolsa kerek», – dedi. Óytkeni Pavel Iysa hám Onıń qayta tiriliwi tuwralı Xosh Xabardı[†] járiyalap júr edi. 19Olar Paveldi Areopag keńesine[*] alıp kelip, oǵan:

– Sen járiyalap júrgen bul jańa tálimattıń ne ekenin biliwimizge bola ma[+]? 20Sebebi sen qulaǵımızǵa jat nárselerdi aytıp atırsań, bulardıń ne ekenin bilgimiz keledi, – dedi.

21Pútkil afinalılar hám sol jerde jasaytuǵın shet elliler waqıtların tek jańalıqlar aytıw hám tıńlaw menen ótkizetuǵın edi.

22Pavel Areopag keńesiniń ortasında turıp, bılay dedi:

– Háy, afinalılar! Sizlerdiń hár tárepleme júdá dinshil ekenińizdi kórip turman. 23Men aylanıp júrip, sizler tabınatuǵın orınlardı kózden keshirgenimde, «Biytanıs qudayǵa» degen jazıwı bar, bir qurbanlıq[†] orındı da kórdim. Endi ózlerińiz bilmey sıyınıp júrgen usı Quday[†] haqqında sizlerge járiyalayjaqpan.

24Dúnyanı hám onıń ishindegilerdiń hámmesin jaratqan Quday aspan hám jerdiń Iyesi bolǵanlıqtan, adamnıń qolı menen salınǵan ibadatxanalarda[†] jasamaydı[+]. 25Ol bir nársege mútájdey, Oǵan adamnıń qolları menen xızmet etip bolmaydı. Óytkeni hámme adamlarǵa ómir, dem hám barlıqtı Onıń Ózi beredi[+]. 26Quday hámme milletlerdi bir adamnan jaratıp, olardı pútkil jer júzine ornalastırdı. Olardıń jasaytuǵın dáwirleri menen mákanlarınıń shegaraların aldın ala belgilep bergen[+]. 27Bunı Quday Ózin izlesin hám qarmalanıp bolsa da tapsın, dep isledi. Degen menen, Ol hesh birimizden alıs emes. 28Sebebi sizlerdiń shayırlarıńızdıń geybirewleri: «Bizler Onıń urpaǵımız», – dep aytqanınday, bizler Ol arqalı jasaymız, háreket etemiz hám barmız[+].

29Bizler endi Qudaydıń urpaǵı bolǵanımız sebepli, Quday adamnıń óneri hám aqıl-oyı menen dóretilgen altın, gúmis yamasa tas músinge uqsas dep oylamańlar[+]. 30Ótken dáwirlerde Quday nadanlıqqa dıqqat awdarmaǵan bolsa da, endi hár bir jerde hár bir adamnıń táwbe etiwin buyırmaqta[+]. 31Óytkeni Ol bul dúnyanı Ózi tańlaǵan Adamı arqalı ádillik penen húkim etetuǵın kúndi belgilep qoyıptı. Bunı sol Adamdı ólimnen qayta tiriltip, hár bir adamǵa dálilledi[+].

32Ólimnen qayta tiriliw haqqında esitkende, kimisi mazaq etip kúldi, kimisi: «Bul haqqında seni basqa sapar tıńlaǵımız keledi», – dedi. 33Sońınan Pavel olardıń arasınan shıǵıp ketti. 34Al geybir adamlar oǵan qosılıp, isendi. Olardıń arasında Areopag keńesiniń aǵzası bolǵan Dionisiy, Damaris atlı bir hayal hám jáne basqalar bar edi.

#### 18


Korinf qalasında

1Bunnan soń, Pavel Afinadan shıǵıp, Korinfke keldi. 2Sol jerde Akila atlı, pontlı bir yahudiyge[†] duslastı. Akila hayalı Priskilla menen jaqında Italiyadan kelgen edi. Sebebi imperator Klavdiy barlıq yahudiylerdiń Rimnen shıǵıp ketiwin buyırǵan edi. Pavel olarǵa bardı da,[+] 3kásiples bolǵanlıqtan olar menen birge qalıp, jumıs isledi. Olardıń kásibi – shatır soǵıw edi. 4Pavel hár Shabbat kúni[†] májilisxanada[†] aytısıp, yahudiylerdi hám greklerdi isendiriwge háreket etti[+].

5Sila menen Timofey Makedoniyadan kelgende, Pavel ózin Qudaydıń sózin járiyalawǵa hám yahudiylerge Iysanıń Masiyx[†] ekeni haqqında gúwalıq beriwge tolıq baǵıshladı[+]. 6Biraq yahudiyler qarsı shıǵıp, onı masqaralaǵanda, Pavel kiyiminiń shańın qaǵıp[*], olarǵa bılay dedi:

– Qanıńız óz basıńızda qalsın! Men juwapkershilikten azatpan. Bunnan bılay, basqa milletlerge ketemen[+].

7Pavel sol jerden shıǵıp, Qudayǵa sıyınatuǵın Titus Yustus atlı bir adamnıń úyine keldi. Onıń úyi májilisxanaǵa irgeles edi. 8Májilisxana basshısı bolǵan Krispus pútkil úy-ishi menen Iyemizge isendi. Paveldi tıńlaǵan korinflilerdiń kóbisi de isenip, suwǵa shomıldırıldı[+].

9Bir kúni túnde Iyemiz Pavelge ayan kórsetip: «Qorqpa, únsiz qalmay, sóyley ber! 10Men seniń menen birgemen, jamanlıq islew ushın saǵan hesh kim qol tiygize almaydı. Óytkeni bul qalada Meniń adamlarım kóp», – dedi. 11Solay etip, Pavel ol jerde bir yarım jıl qaldı hám xalıqqa Qudaydıń sózin úyretiwin dawam etti.

12Gallio Axaya úlkesiniń hákimi bolǵan waqıtta yahudiyler birigip, Pavelge qarsı shıqtı. Onı qazıxanaǵa alıp barıp:

13– Mına adam xalıqtı úgitlep, Qudayǵa sıyınıwdı bizlerdiń nızamımızǵa qayshı keletuǵın jol menen úyretip júr, – dedi.

14Pavel endi sózin baslamaqshı bolǵanda, Gallio yahudiylerge bılay dedi:

– Háy, yahudiyler! Eger bir nızamsızlıq yamasa bir awır jınayat islengen bolsa, men sizlerdi sabırlılıq penen tıńlar edim. 15Biraq, sózlerge, atlarǵa hám ózlerińizdiń nızamıńızǵa baylanıslı máseleler bolsa, ózlerińiz sheshińler. Men bunday nárselerge qazılıq etkim kelmeydi[+].

16Solay etip, Gallio olardı qazıxanadan quwıp jiberdi. 17Sonda olardıń hámmesi májilisxananıń basshısı Sostenisti uslap alıp, qazıxananıń aldında sabap tasladı. Al Gallio bularǵa kewil de awdarǵan joq.


Paveldiń Antioxiyaǵa qaytıwı

18Pavel sol jerde jáne bir neshe kún bolǵannan soń, tuwısqanlar menen xoshlastı. Priskilla hám Akila menen birge Siriyaǵa barıw ushın kemege mindi. Qudayǵa ant bergenlikten, Pavel Kenxreyada shashın qıydırıp tasladı[+]. 19Efeske kelgende, Priskilla menen Akilanı sol jerde qaldırıp, ózi májilisxanaǵa bardı da, yahudiyler menen pikir alısa basladı[+]. 20Olar kóbirek waqıt qalıwın ótinish etse de, Pavel qayılshılıq bermedi. 21Biraq olar menen xoshlasıp atırıp:

– Quday[†] qálese, sizlerge jáne qaytıp kelemen[*], – dedi.

Sońınan keme menen Efesten jónep ketti[+].

22Ol Kesariyada kemeden túsip, Erusalimge[†] ketti hám sol jerdegi iseniwshiler jámáátine[†] sálem bergennen soń, Antioxiyaǵa bardı. 23Antioxiyada bir neshe waqıt qalǵannan soń, Pavel jolǵa shıqtı. Tártip boyınsha Galatiya hám Frikiya úlkelerin aralap, hámme shákirtlerge ruwxıy kúsh-quwat berip júrdi[+].


Apollostıń xızmeti

24Sol waqıtta negizi iskenderiyalı bolǵan Apollos atlı bir yahudiy Efeske keldi. Ol Muxaddes[†] Jazıwlardı júdá jaqsı biletuǵın, sózge sheshen adam edi[+]. 25Iyemizdiń jolında tálim alǵan ol jalınlı ruwx penen sóylep, Iysa haqqında durıs úyretetuǵın edi. Biraq ol tek Yaqıyanıń suwǵa shomıldırıwın[†] ǵana biletuǵın edi[+]. 26Apollos májilisxanada batıllıq penen sóyley basladı. Bunı Priskilla menen Akila esitkende, onı úyine aparıp, Qudaydıń jolın anıǵıraq túsindirip berdi[+].

27Apollos Axayaǵa ketpekshi bolǵanda, tuwısqanlarımız onı qollap quwatladı. Sol jerdegi shákirtlerdiń onı qabıl qılıwı ushın xat jazıp berdi. Apollos sol jerge jetip barıp, Qudaydıń miyrimi menen isengenlerge kóp járdem berdi[+]. 28Sebebi ol Iysanıń Masiyx ekenin Muxaddes Jazıwlar arqalı dálillep, yahudiylerdi xalıq aldında kúshli túrde áshkaraladı[+].

#### 19


Pavel Efes qalasında

1Apollos Korinfte bolǵanda, Pavel tawlı úlkelerden ótip, Efeske keldi. Ol jerde ayırım shákirtler menen ushırasıp,[+] 2olardan:

– Isengen waqtıńızda Muxaddes Ruwxtı[†] aldıńız ba? – dep soradı.

– Muxaddes Ruwxtıń bar ekenin bizler hesh esitpedik te, – dep juwap berdi olar.

3– Olay bolsa, qanday shomıldırıw menen shomıldırıldıńlar? – dep soradı Pavel.

– Yaqıyanıń tálimine tiykarlanıp, suwǵa shomıldırıldıq[*], – dedi olar[+].

4Pavel bılay dedi:

– Yaqıya xalıqtı táwbe ettirip hám suwǵa shomıldırıp, olarǵa ózinen soń Keletuǵınǵa, yaǵnıy Iysaǵa iseniwdi aytqan edi[+].

5Olar bunı esitkende, Iyemiz Iysanıń atı menen suwǵa shomıldırıldı[+]. 6Pavel olardıń ústilerine qolların qoyıp duwa etkende, olarǵa Muxaddes Ruwx tústi hám olar ruwxıy tillerde sóylep, payǵambarshılıq[†] ete basladı[+]. 7Olar barlıǵı bolıp shama menen on eki adam edi.

8Pavel májilisxanaǵa[†] bardı. Ol sol jerde úsh ay dawamında Qudaydıń Patshalıǵı[†] tuwralı tálim berdi hám olardı isendiriwge tırısıp, batıllıq penen sóyledi[+]. 9Biraq, geybirewleri qasarısıp isenbedi hám Iysanıń jolın xalıq aldında jamanlay basladı. Sonlıqtan Pavel olardı qaldırıp, shákirtlerdi ózi menen birge aldı da, hár kúni Tiranustıń mektebinde tálim beriwin dawam etti. 10Bul awhal eki jılǵa sozıldı. Solay etip, yahudiy[†] bolsın, grek bolsın, Aziya úlkesinde jasaǵan hár bir adam Iyemizdiń sózin esitti.


Skevanıń jeti ulı

11Quday[†] Pavel arqalı tań qalarlıq káramatlar isledi. 12Hátte, Paveldiń denesine tiygen bet oramallar yamasa aljapqıshlar nawqaslarǵa qoyılǵanda, olar dártlerinen azat bolıp, ishlerinen jawız ruwxlar[†] shıǵatuǵın edi[+].

13El aralap, jawız ruwxlardı quwıp júrgen geybir yahudiy duwaxanlar da jawız ruwx urǵan adamlarǵa Iyemiz Iysanıń atın qollana basladı. Olar: «Pavel járiyalap júrgen Iysanıń atı menen buyıramız, shıǵıp ket!» – deytuǵın edi[+]. 14Bas ruwxaniy[†] Skeva atlı bir yahudiydiń jeti ulı da usılay islep júrgen edi. 15Biraq jawız ruwx olarǵa:

– Iysanı bilemen, Paveldi tanıyman, al sizler kimsiz? – dep juwap berdi de,[+] 16jawız ruwx urǵan adam olarǵa táp berip jıǵıp, olardan ústin shıqtı. Olar úyden jaradar hám jalańash bolıp qashıp ketti.

17Bul xabar Efeste jasaytuǵın barlıq yahudiyler menen greklerge jetip bardı. Hámmesin qorqınısh biylep, Iyemiz Iysanıń atı úlken húrmetke eristi. 18Isengenlerdiń kóbisi kelip, islegen jaman islerin ashıq moyınladı[+]. 19Sıyqırshılıq penen shuǵıllanatuǵın kóp adamlar da kitapların jıynap, hámmeniń kóz aldında jaǵıp jiberdi. Kitaplardıń bahasın esaplaǵanda, eliw mıń gúmis teńge boldı. 20Solay etip, Iyemizdiń sózi qúdiret penen jayılıp, tásiri artıp bardı[+].

21Bul waqıyalardan soń, Pavel Makedoniya hám Axaya úlkelerinen ótip, Erusalimge[†] barıwǵa qarar etti. «Ol jerge barǵanımnan soń, Rimdi de kóriwim kerek», – dedi ol[+]. 22Sonlıqtan ózi bir neshe waqıt Aziya úlkesinde qalıp, járdemshilerinen ekewin – Timofey menen Erastustı Makedoniyaǵa jiberdi[+].


Efestegi kóterilis

23Sol waqıtları Iyemiz Iysanıń jolına qarsı kúshli kóterilis payda boldı. 24Dimitriy atlı bir zerger gúmisten Artemida ibadatxanasınıń[†] kishkene úlgilerin soǵıp, óz ónermentshilerine kóp payda keltiretuǵın edi. 25Dimitriy óz ónermentshileri menen ózindey zergerlerdi bir jerge jıynap, olarǵa bılay dedi:

– Doslar, usı kásibimiz arqalı kóp payda alatuǵınımızdı bilesizler. 26Biraq Pavel degen mına bir adamnıń qoldan soǵılǵan qudaylardıń haqıyqıy qudaylar emes ekenin aytıp, tek Efeste emes, al pútkil Aziyada kóp sanlı adamlardı úgitlep azǵırǵanın kórip hám esitip atırsızlar[+]. 27Bul bizlerdiń ónerimizdiń qádirine qáwip tuwdırıp ǵana qoymay, al ullı hayal quday Artemidanıń ibadatxanasınıń arzımaytuǵın nársege aylanıp, pútkil Aziya úlkesi menen pútkil dúnya sıyınatuǵın hayal qudaydı ullılıǵınan ayırıw qáwpi bar.

28Olar bunı esitkende, qattı ǵázeplenip: «Efeslilerdiń Artemidası ullı!» – dep baqıra basladı. 29Pútkil qala tártipsizlikke tolıp ketti. Adamlar Paveldiń joldasları makedoniyalı Gayus penen Aristarxtı uslap alıp, tamasha maydanına qaray súyredi[+]. 30Pavel xalıqtıń arasına barmaqshı boldı, biraq shákirtler oǵan jol qoymadı. 31Paveldiń dosları bolǵan Aziya úlkesiniń ayırım basshıları da oǵan xabar jollap, tamasha maydanında kórinbewin ótindi.

32Jıynalǵanlardıń birewi anaw, birewi mınaw dep baqırıp, jıynalıs biytártip boldı. Kóbisi ne ushın jıynalǵanın da bilmeytuǵın edi. 33Yahudiyler Iskender atlı bir adamdı iyterip ortaǵa shıǵarǵanlıqtan, ayırım adamlar bolǵan waqıya ushın onı ayıpker dep sheshti. Iskender qolı menen isharat etip, ózin xalıq aldında qorǵamaqshı boldı. 34Biraq xalıq onıń yahudiy ekenin bilgende, hámmesi bir awızdan shama menen eki saattay: «Efeslilerdiń Artemidası ullı!» – dep baqırıp turdı.

35Qala xatkeri xalıqtı tınıshlandırıp bılay dedi:

– Efesliler! Ullı Artemidanıń aspannan túsken músininiń hám onıń ibadatxanasınıń qorǵawshısı – Efes qalası ekenin kim bilmeydi? 36Bulardı hesh kim biykarlay almaydı. Sonıń ushın tınıshlanıp, oylanıp is tutıwıńız kerek. 37Sizlerdiń bul jerge ákelgen adamlarıńız ibadatxananı da tonamaǵan, hayal qudayımızǵa da til tiygizbegen. 38Sonlıqtan Dimitriydiń hám onıń ónermentshi joldaslarınıń birewge qarsı qanday da bir shaǵımı bar bolsa, qazıxanalar ashıq, qazılar da bar. Bir-biriniń ústinen sol jerde shaǵım etsin. 39Al eger taǵı basqa másele bolsa, ol rásmiy jıynalısta sheshiliwi tiyis. 40Búgingi bolǵan waqıyalar sebepli ayıplanıw qáwpindemiz. Bunday topalańdı aqlay alıwǵa bizlerde sebep te joq.

Ol usı sózlerdi aytıp, jıynalǵanlardı tarqatıp jiberdi.

#### 20


Pavel Makedoniya menen Greciyada

1Efestegi topalań basılǵannan keyin, Pavel shákirtlerdi shaqırtıp jigerlendirdi. Sońınan olar menen xoshlasıp, Makedoniyaǵa ketiw ushın jolǵa shıqtı[+]. 2Ol jol-jónekey úlkelerdi aralaǵanda, iseniwshilerdi kóp sózler menen jigerlendirip, Greciyaǵa keldi. 3Ol jerde úsh ay qaldı. Keme menen Siriyaǵa ketpekshi bolǵanda, yahudiyler[†] ózine qarsı til biriktirgenlikten, Makedoniya arqalı izine qaytıwǵa qarar etti[+]. 4Pir ulı beriyalı Sopater, salonikalılardan Aristarx penen Sekundus, derbeli Gayus hám Timofey, Aziya úlkesinen Tixik penen Trofim onıń menen birge ketti[+]. 5Bular burın ketip, bizlerdi Troas qalasında kútip turdı[+]. 6Al bizler Ashıtqısız nan bayramınan[†] soń, Filipten keme menen jolǵa shıǵıp, bes kúnde olarǵa, Troasqa jetip keldik. Ol jerde jeti kún boldıq[+].


Paveldiń Evtixtı tiriltiwi

7Ekshembi kúni nan sındırıw ushın bir jerge jıynalǵanımızda, Pavel iseniwshilerge sóz sóyledi. Erteńine ketetuǵın bolǵanlıqtan, onıń wazı yarım aqshamǵa deyin sozıldı[+]. 8Bizler jıynalǵan joqarǵı qabattaǵı bólmede kóp shıralar janıp turǵan edi. 9Evtix atlı bir jas jigit áynekke minip otır edi. Paveldiń sózi sozılıp ketkenlikten, Evtixtı uyqı bastı. Ol uyıqlap ketip, úshinshi qabattan qulap tústi. Onı jerden kóterip alǵanda, ol ólip qalǵan edi[+]. 10Pavel tómenge túsip, jigittiń ústine eńkeydi de, onı qushaqlap: «Uwayımlamay-aq qoyıń, onıń janı bar!» – dedi[+]. 11Sońınan joqarıǵa kóterilip, nan sındırıp jedi. Olar menen tań atqansha kóp sóyleskennen soń, jolǵa shıqtı. 12Jigitti úyine tiri aparıp, iseniwshiler úlken jubanısh aldı.


Troastan Militke sapar

13Bizler burınıraq keme menen ketip, Assos qalasına bardıq. Ol jerden Paveldi mingizip alıwımız kerek edi. Óytkeni onıń ózi piyada júrgisi kelgenlikten, bizlerge usılay tapsırǵan edi. 14Pavel menen Assosta ushırasıp, onı kemege mingizdik te, Mitilina qalasına bardıq. 15Ol jerden keme menen jolǵa shıǵıp, erteńine Xios atawınıń qarsısına keldik. Bir kúnnen soń Samos atawına[*], onıń erteńine Milit qalasına bardıq. 16Aziya úlkesinde waqıttı bosqa jibermew ushın, Pavel Efeske barmay ótiwdi uyǵardı. Eger múmkin bolsa, ol Eliwinshi kúni bayramında[†] Erusalimde[†] bolıwǵa asıqpaqta edi[+].


Paveldiń efesli aqsaqallar menen xoshlasqanda sóylegen sózi

17Pavel Militten Efeske adam jiberip, iseniwshiler jámáátiniń[†] aqsaqalların janına shaqırttı. 18Olar janına kelgende, Pavel bılay dedi:

– Aziya úlkesine qádem basqan dáslepki kúnimnen baslap, sizler menen birge bolǵan waqtımnıń hámmesinde qalay jasaǵanımdı bilesizler[+]. 19Yahudiylerdiń qastıyanshılıqları sebepli basımnan ótken qıyınshılıqlarǵa qaramastan, Iyemizge tolıq kishipeyillik penen, sizler ushın kóz jaslarımdı tógip xızmet ettim. 20Jáne de, paydalı bolǵan hár qanday nárseni qaldırmay, sizlerge xalıq aldında hám úylerde tálim beriwdi toqtatpadım. 21Yahudiylerge de, greklerge de táwbe etip Qudayǵa keliwdi hám Iyemiz Iysaǵa iseniwdi járiyaladım.

22Al endi bolsa, Muxaddes Ruwxtıń[†] jetelewi menen Erusalimge baratırman. Ol jerde maǵan ne bolatuǵının bilmeymen. 23Biraq Muxaddes Ruwx meni qamaq hám qıyınshılıqlar kútip turǵanın maǵan hár bir qalada bildirip atır[+]. 24Buǵan qaramastan, men óz janımdı ayamayman. Tek óz báygimdi basıp ótip, Qudaydıń miyriminiń Xosh Xabarı[†] tuwralı gúwalıq beriwdi, yaǵnıy Iyemiz Iysanıń maǵan tapsırǵan isin juwmaqlasam bolǵanı[+].

25Men arańızda júrip, Qudaydıń Patshalıǵı[†] haqqında járiyaladım. Endi bolsa, sizlerdiń hesh qaysısıńızdıń meniń júzimdi qaytıp kórmeytuǵınıńızdı bilemen. 26Sonlıqtan búgin sizlerge mınanı ashıq aytaman, kim de kim arańızda qutqarılmasa, men ol ushın juwapker emespen[+]. 27Sebebi sizlerge Qudaydıń pútkil erkin tolıq járiyaladım. 28Ózlerińizge hám Muxaddes Ruwx sizlerdi baǵıwshı qılıp qoyǵan pútkil súriwge kózqulaq bolıńlar! Qudaydıń Óz Ulınıń qanı menen satıp alǵan iseniwshiler jámáátin baǵıńlar![+] 29Men ketkennen soń, súriwdi ayamaytuǵın jırtqısh qasqırlardıń arańızǵa kiretuǵının bilemen[+]. 30Hátte, arańızdan shákirtlerdi joldan azǵırıp, ózleriniń izlerine ertiw ushın, haqıyqattı burmalawshı adamlar shıǵadı[+]. 31Sonlıqtan sergek bolıńlar! Úsh jıl boyı, kún-tún demey kóz jaslarımdı tógip, hár birińizge úzliksiz aqıl-násiyat bergenimdi eslerińizde saqlańlar![+]

32Endi men sizlerdi Qudayǵa hám Onıń miyrimin bildiretuǵın sózge tapsıraman. Bul sóz sizlerdi bekkemlep, Qudaydıń muxaddes[†] bolǵan pútkil adamları menen birge sizlerge de miyras beriwge qúdireti jetedi[+]. 33Men hesh kimniń gúmisin, altının yamasa kiyimin kúsemedim[+]. 34Ózimniń hám meniń menen birge bolǵanlardıń mútájlikleri ushın usı qollarım menen miynet etkenimdi bilesizler[+]. 35Iyemiz Iysanıń: «Alǵan adamnan góre, bergen adam baxıtlıraq», – degen sózin umıtpay, usılay miynet etip, hálsizlerge járdem beriw kerekligin sizlerge islegen hár bir isimde kórsettim[+].

36Pavel usı sózlerdi aytıp bolǵannan soń, olardıń hámmesi menen birge dize búgip, duwa etti[+]. 37Olardıń hámmesi qattı jılastı hám Paveldi qushaqlap súydi. 38Ásirese olardı qattı qapa qılǵan, Paveldiń: «Meniń júzimdi qaytıp kórmeysiz», – degen sózleri boldı. Sońınan onı kemege deyin shıǵarıp saldı.

#### 21


Paveldiń Erusalimge qaray jolǵa shıǵıwı

1Olar menen xoshlasqanımızdan keyin, keme menen júzip, tuwrı Kos atawına kettik. Erteńine Rodos atawına, ol jerden Patara qalasına keldik. 2Sol jerden Fenikiyaǵa[†] baratuǵın kemeni tawıp mindik te, júzip kettik. 3Kipr kóringende, onıń qubla tárepinen ótip, Siriyaǵa qaray jol aldıq. Keme Tir[†] qalasında júgin túsiriw kerek bolǵanlıqtan, sol jerde toqtadıq. 4Ol jerde shákirtlerdi izlep tawıp, olar menen birge jeti kún qaldıq. Shákirtler Muxaddes Ruwxtıń[†] bildiriwi menen, Pavelden Erusalimge[†] barmawdı ótindi[+]. 5Biraq ketetuǵın waqtımız bolǵanda shıǵıp, jolımızdı dawam ettik. Hámme iseniwshiler hayal hám bala-shaǵaları menen birge bizlerdi qalanıń sırtına deyin shıǵarıp saldı. Teńizdiń jaǵasında dize búgip, duwa ettik[+]. 6Bir-birimiz benen xoshlasqanımızdan soń, kemege mindik. Al olar úylerine qayttı.

7Tirden jolımızdı dawam etip, Ptolemayda qalasına keldik. Ol jerdegi tuwısqanlarımız benen kórisip, olardıń janında bir kún qaldıq. 8Erteńine shıǵıp, Kesariyaǵa keldik. Saylanǵan jeti xızmetshiniń biri bolǵan, Xosh Xabar[†] járiyalawshı Filiptiń úyine barıp, onıń menen qaldıq[+]. 9Bul adamnıń payǵambarshılıq[†] etetuǵın, turmısqa shıqpaǵan tórt qızı bar edi[+].

10Sol jerde bir talay kún bolǵanımızdan soń, Yahudiyadan[†] Agabus atlı bir payǵambar keldi[+]. 11Ol bizlerge kelip, Paveldiń belbewin aldı da, onıń menen óziniń ayaq-qolların baylap:

– Muxaddes Ruwx bılay deydi: «Yahudiyler[†] bul belbewdiń iyesin Erusalimde usılay etip baylap, basqa millet adamlarına uslap beredi», – dedi[+].

12Bul sózlerdi esitip, bizler hám sol jerdegi adamlar Pavelden Erusalimge barmawın ótindik[+]. 13Sonda Pavel bılay dep juwap berdi:

– Ne islep atırsızlar? Nege jılasıp, júregimdi ezip atırsızlar? Men Iyemiz Iysanıń atı ushın Erusalimde tek ayaq-qolımdı baylatıwǵa emes, al óliwge de tayarman[+].

14Paveldi kóndire almaǵanlıqtan: «Iyemizdiń qálegeni bolsın», – dep qaytıp úndemedik.

15Sol kúnlerden soń jolǵa tayarlanıp, Erusalimge keldik. 16Kesariyadaǵı shákirtlerdiń ayırımları da bizler menen birge keldi. Olar bizlerdi jasap turıw ushın dáslepki shákirtlerdiń biri bolǵan, kiprli Minasonnıń úyine alıp bardı. Bizler sol úyde boldıq.


Paveldiń Yaqıp penen ushırasıwı

17Erusalimge kelgenimizde, tuwısqanlarımız bizlerdi quwanıshlı túrde qarsı aldı. 18Erteńine bizler Pavel menen birge Yaqıptı[†] kóriwge bardıq. Aqsaqallardıń hámmesi de sol jerge jıynalǵan edi[+]. 19Pavel olardan hal-awhal soraǵannan keyin, óz xızmeti arqalı Qudaydıń basqa milletler arasında islegen islerin birim-birim aytıp berdi.

20Olar bunı esitip, Qudaydı alǵısladı da, Pavelge bılay dedi:

– Tuwısqanımız Pavel! Óziń kórip tursań, yahudiyler arasında Iyemizge iseniwshi kóp mıńlaǵan adamlar bar. Olardıń hámmesi Muxaddes[†] Nızamǵa júdá intalı[+]. 21Olardıń alǵan xabarına qaraǵanda, sen basqa milletler arasında jasaytuǵın barlıq yahudiylerge balaların súnnet etpewlerin hám úrp-ádetlerimizdi orınlamawın aytıp, Muwsanıń Nızamınan bas tartıw kerekligin úyretip júrgen ekenseń[+]. 22Endi ne qılıw kerek? Olar álbette, seniń usı jerge kelgenińdi esitedi. 23Sonlıqtan mına aytqanımızdı isle. Aramızda[†] Quday[†] aldında ant ishken tórt adam bar[+]. 24Olardı janıńa alıp, tazalanıw rásiminen ót. Olar shashların aldırıwı ushın, kerekli qurbanlıqtıń[†] qunın sen tóle. Solay etip, hámme adam sen haqqında esitkenleriniń tiykarsız ekenin hám seniń Muxaddes Nızam boyınsha jasap atırǵanıńdı bilsin[+]. 25Al basqa millet iseniwshilerine kelsek, bizler olarǵa butlarǵa shalınǵan qurbanlıqtıń góshinen, qannan, buwındırılıp óltirilgen haywanlardıń góshinen hám buzıqshılıqtan awlaq bolıwları tuwralı qararımızdı jazıp jibergen edik[+].

26Kelesi kúni Pavel janına sol tórt adamdı alıp, olar menen birge tazalanıw rásiminen ótti. Sońınan tazalanıw kúnleriniń qashan tamam bolatuǵının hám hár biri ushın qashan qurbanlıq shalınatuǵının bildiriw ushın, Ibadatxanaǵa[†] kirdi[+].


Paveldiń qolǵa alınıwı

27Jeti kúnlik múddet tamamlanıwǵa shamalasqanda, Aziya úlkesinen kelgen yahudiyler Paveldi Ibadatxanada kórip, pútkil xalıqqa qozǵalań saldı da, onı uslap alıp:

28– Háy, izraillılar,[†] járdem berińler! Bul adam hámme jerde hámme adamlarǵa biziń xalqımızǵa, Muxaddes Nızamǵa hám Ibadatxanaǵa qarsı tálim berip júr. Onıń ústine, greklerdi de Ibadatxanaǵa alıp kelip, bul muxaddes orındı haramladı, – dep baqırıstı[+].

29Óytkeni olar bunnan aldın Paveldi qalada efesli Trofim menen birge kórgenlikten, Pavel onı Ibadatxanaǵa alıp kelgen, dep oylaytuǵın edi[+].

30Pútkil qala ayaqqa turdı. Hár tárepten juwırısıp kelgen xalıq Paveldi uslap, Ibadatxananıń sırtına súyrep shıǵardı. Sol waqıtta-aq Ibadatxananıń dárwazası jabıldı. 31Olar Paveldi óltirmekshi bolıp atırǵanda, Rim mıńbasısına: «Pútkil Erusalim qozǵalań kóterdi!» – degen xabar jetip bardı. 32Mıńbası dárhal áskerler menen júzbasılardı janına alıp, xalıq turǵan jerge juwırıp keldi. Olar mıńbası menen áskerlerdi kórgende, Paveldi urıwdı toqtattı.

33Sonda mıńbası jaqınlap kelip, Paveldi tutqınǵa aldı da, qos shınjır menen baylawdı buyırdı. Sońınan:

– Bul kim? Ol ne isledi? – dep soradı[+].

34Xalıq ishinen birewi anaw, birewi mınaw, dep baqırdı hám shawqım sebepli jónli juwap ala almaǵanlıqtan, mıńbası Paveldi áskeriy bólimge alıp ketiwdi buyırdı[+]. 35Pavel basqıshqa kelgende, xalıq sonday ǵázepli bolǵanlıqtan, áskerler onı kóterip júriwge májbúr boldı. 36Xalıq onıń izinen:

– Onı joq etińler! – dep baqırıp júrdi.


Paveldiń ózin aqlawı

37Áskeriy bólimge kireyin dep atırǵanda, Pavel mıńbasıǵa:

– Sizge bir nárse aytsam bola ma? – dedi.

Mıńbası:

– Sen grekshe bileseń be? 38Demek, sen bunnan burın qozǵalań kóterip, tórt mıń qozǵalańshını shólge aparǵan mısırlı[†] emes ekenseń-ǵo, – dedi.

39Pavel:

– Men yahudiymen. Kilikiyanıń belgili qalası Tarsustıń puqarasıman. Sizden ótinish, xalıqqa sóz sóylewge ruxsat etiń, – dedi[+].

40Mıńbası ruxsat etiwden, Pavel basqıshtıń ústinde turıp, xalıqqa qolı menen isharat etti. Tereń tınıshlıq ornaǵannan soń, olarǵa evrey tilinde sóyley basladı.

#### 22

1– Tuwısqanlarım hám aǵalarım! Endi sizlerge aytajaq, ózimdi aqlawshı sózlerimdi tıńlańlar!

2Paveldiń ózlerine evreyshe sóylegenin esitkende, olar burınǵıdan beter tım-tırıs boldı. Pavel bılay dep dawam etti:

3– Men yahudiymen.[†] Kilikiyanıń Tarsus qalasında tuwılıp, usı Erusalim[†] qalasında óstim. Gamalieldiń qolı astında ata-babalarımızdıń nızamı boyınsha muqıyatlı túrde tárbiyalandım. Házir sizlerdiń hámmeńiz sıyaqlı, men de Qudayǵa intalı xızmet ettim[+]. 4Iysanıń jolı menen júriwshilerdi ólgenshe quwdalap, erkek pe, hayal ma demesten, olardı baylap qamaqqa saldım[+]. 5Bas ruwxaniy[†] menen barlıq aqsaqallar keńesi de sózlerimdi tastıyıqlay aladı. Men olardan Damasktegi yahudiylerge jazılǵan xat alıp, jolǵa shıqqan edim. Meniń maqsetim Iysaǵa isenetuǵın sol jerdegi adamlardı da baylap, jazalaw ushın Erusalimge ákeliw edi[+].

6Men jolǵa shıǵıp, Damaskke jaqınlaǵanımda, túsler shamasında tosattan aspannan túsken bir jarıq nur átirapımdı jarqıratıp jiberdi[+]. 7Men jerge jıǵıldım hám bir dawıstıń maǵan: «Shaul, Shaul! Sen nege Meni quwdalap atırsań?» – degenin esittim.

8«Sen kimseń, Iyem[†]?» – dep soradım men. Ol maǵan: «Men – sen quwdalap atırǵan nasıralı Iysaman» – dedi. 9Meniń janımdaǵılar nurdı kórse de[*], meniń menen sóyleskenniń sózlerin túsinbedi.

10«Iyem, ne islewim kerek?» – dep soradım men. Iyemiz maǵan: «Ornıńnan turıp, Damaskke bar. Saǵan bekitilgen islerdiń hámmesi sol jerde aytıladı», – dedi. 11Jańaǵı nurdıń saltanatlı jaqtısınan kózlerim kórmey qalǵanlıqtan, janımdaǵılar qolımnan uslap, meni Damaskke jeteklep apardı.

12Sol jerde Xananiya atlı bir dinshil adam bar edi. Xananiya sol jerdegi barlıq yahudiyler arasında jaqsı atı shıqqan adam bolıp, Muxaddes[†] Nızam boyınsha jasaytuǵın edi[+]. 13Ol janıma kelip turdı da: «Tuwısqanım, Shaul! Kózleriń kórip ketsin!» – dedi. Meniń sol waqıtta-aq kózlerim ashılıp, onı kórdim.

14Xananiya bılay dedi: «Ata-babalarımızdıń Qudayı Óziniń erkin biliwiń ushın hám haq Adamdı kórip, Onıń awzınan shıqqan sesti esitiwiń ushın, seni tańladı. 15Sebebi sen kórgenlerińdi hám esitkenlerińdi barlıq adamlarǵa járiyalap, Onıń gúwası bolasań[+]. 16Endi neni kútip otırsań? Ornıńnan turıp, suwǵa shomıldırıl hám Onıń atın aytıp shaqırıp, gúnalarıńnan tazalan!»[+]

17Men Erusalimge qaytıp kelip, Ibadatxanada[†] duwa etip otırǵanımda, ayrıqsha jaǵdayǵa túsip, Iyemizdi kórdim[+]. 18Ol maǵan: «Tezirek Erusalimnen ket! Óytkeni bul jerdegi adamlar seniń Men tuwralı bergen gúwalıǵıńdı qabıl etpeydi», – dedi.

19Men Oǵan bılay dedim: «Iyem! Olar meniń májilisxanama-májilisxana[†] júrip, Saǵan isenetuǵınlardı qamap, sabaǵanımdı biledi. 20Jáne de, Seniń gúwań Stepannıń qanı tógilgende, men de sol jerde edim. Men onı óltirgenlerdiń kiyimlerin qarawıllap, olardıń isin maqullap turdım»[+].

21Iyemiz maǵan: «Bar! Men seni uzaqqa, basqa milletlerge jiberemen», – dedi.


Rim puqarası Pavel

22Adamlar Paveldi usı sózlerine deyin tıńladı. Biraq sońǵı sózlerdi esitkende:

– Bunday adamdı jer betinen qurtıw kerek, ol jasawǵa ılayıqlı emes! – dep dawıslarınıń barınsha baqıra basladı.

23Olar usılay baqırısıp, ashıw menen kiyimlerin ılaqtırıp, aspanǵa shań-tozań kóterip turǵanda, 24mıńbası Paveldi áskeriy bólimniń ishine aparıwdı buyırdı. Xalıqtıń Pavelge qarsı ne ushın usılay baqırıp atırǵanın biliw ushın, onı qamshılap, tergewdi tapsırdı. 25Qolların kerip, qayıs penen baylap atırǵanda, Pavel sol jerde turǵan júzbasıǵa:

– Rim puqarasın húkim etpey turıp qamshılaw nızamǵa tuwrı kele me? – dedi[+].

26Júzbası bunı esitkende, mıńbasıǵa barıp xabar berdi de:

– Ne isleyin dep atırsızlar? Bul adam – Rim puqarası eken-ǵo, – dedi.

27Sonda mıńbası Paveldiń janına kelip:

– Maǵan aytshı, sen Rim puqarasımısań? – dep soradı.

– Awa, – dedi Pavel.

28– Men bul puqaralıqqa kóp aqsha menen eristim, – dedi mıńbası.

– Al men Rim puqarası bolıp tuwıldım, – dedi Pavel.

29Sonda Paveldi tergemekshi bolǵanlar dárhal janınan shegindi. Paveldi baylatqan mıńbası da onıń Rim puqarası ekenin bilgende qorqıp ketti.


Pavel joqarǵı keńes aldında

30Erteńine mıńbası yahudiylerdiń Paveldi ne ushın ayıplap atırǵanın anıq bilmekshi bolǵanlıqtan, onı kisenlerden bosattı da, bas ruwxaniyler menen pútkil joqarǵı keńestiń[†] jıynalıwın buyırdı. Sońınan Paveldi alıp kelip, olardıń aldında turǵızıp qoydı.

#### 23

1Pavel joqarǵı keńes[†] aǵzalarına dıqqat penen názer salıp:

– Tuwısqanlarım! Men búgingi kúnge deyin Qudaydıń aldında pák hújdan menen jasadım, – degende,[+] 2bas ruwxaniy[†] Xananiya Paveldiń janında turǵanlarǵa onıń awzına urıwdı buyırdı[+]. 3Sonda Pavel oǵan:

– Háy, eki júzli! Seni Quday[†] uradı! Sen meni Muxaddes[†] Nızam boyınsha húkim etiw ushın otırsań, biraq Muxaddes Nızamdı buzıp, meni urıwdı buyırıp atırsań, – dedi[+].

4Paveldiń qasında turǵanlar:

– Qudaydıń bas ruwxaniyin de mazaq etiwge bola ma? – dedi[+].

5Pavel bılay dedi:

– Tuwısqanlarım, onıń bas ruwxaniy ekenin bilmeytuǵın edim. Sebebi: «Óz xalqıńnıń basshısına jaman sóz aytpa»[*], – dep Muxaddes Jazıwda aytılǵan-ǵo[+].

6Sonda olardıń bir bóleginiń saddukeyler,[†] basqa bóleginiń pariseyler[†] ekenin bilgen Pavel joqarǵı keńeste bálent dawıs penen:

– Tuwısqanlarım! Men pariseymen hám pariseydiń ulıman. Men ólilerdiń qayta tiriliwinen úmit etkenim ushın húkim etilip atırman, – dedi[+].

7Pavel bunı aytqanda, pariseyler menen saddukeyler arasında jánjel payda bolıp, jıynalǵanlar ekige bólindi. 8Óytkeni saddukeyler ólimnen qayta tiriliw de, perishte[†] de, ruwx ta joq, deydi. Al pariseyler bulardıń hámmesin tán aladı[+]. 9Solay etip, jıynalısta kúshli shawqım baslandı. Pariseyler toparınan ayırım diniy muǵallimler[†] orınlarınan turıp:

– Bizler bul adamnan hesh qanday ayıp tappay turmız. Eger oǵan ruwx yamasa perishte sóylegen bolsa she?[*] – dep qızıp sóyledi[+].

10Jánjel kem-kemnen kúsheyip baratırǵanlıqtan, olardıń Paveldi tilkimlep taslawınan qorqqan mıńbası áskerlerge tómenge túsiwdi hám olardıń arasınan onı kúsh penen alıp ketip, áskeriy bólimge aparıwdı buyırdı. 11Sol túni Iyemiz Pavelge kórinip: «Márt bol! Men tuwralı Erusalimde[†] qalay gúwalıq bergen bolsań, Rimde de solay gúwalıq beriwiń tiyis», – dedi[+].


Paveldi óltiriw ushın til biriktiriw

12Erteńine yahudiyler[†] til biriktirip: «Paveldi óltirmegenimizshe iship-jesek, bizlerge nálet bolsın», – dep óz ara ant ishti. 13Bul til biriktiriwge qatnasqanlardıń sanı qırıqtan aslam edi. 14Olar bas ruwxaniyler menen aqsaqallarǵa barıp bılay dedi:

– «Paveldi óltirmegenimizshe awzımızǵa bir túyir nárse alsaq, bizlerge nálet bolsın», – dep qatal túrde ant ishtik. 15Endi sizler joqarǵı keńes penen birlikte mıńbasıǵa barıń da, ózlerińizdi Paveldiń máselesin ele de anıǵıraq tekseretuǵın qılıp kórsetip, onı sizlerge alıp keliwin ótinish etińler. Ol keńeske kelmesten burın bizler onı óltiriwge tayar turamız.

16Biraq Paveldiń jiyeni olardıń til biriktirgenin esitip qalıp, áskeriy bólimge bardı da, bul xabardı Pavelge jetkizdi. 17Pavel júzbasılardıń birin janına shaqırıp:

– Bul jigitti mıńbasıǵa alıp barıń, aytatuǵın gápi bar eken, – dedi.

18Júzbası jigitti mıńbasıǵa alıp keldi de:

– Tutqın Pavel meni shaqırıp, mına jigitti sizge aparıwımdı ótinish etken edi. Onıń sizge aytajaq gápi bar eken, – dedi.

19Mıńbası jigittiń qolınan usladı da, onı shetke shıǵarıp:

– Maǵan ne aytpaqshı ediń? – dep soradı.

20Jigit bılay dep juwap berdi:

– Yahudiyler óz ara til biriktirip, Paveldiń máselesin anıǵıraq tekseriw sıltawı menen, onı erteń joqarǵı keńeske alıp keliwińizdi sizden ótinish etpekshi. 21Biraq siz olarǵa qulaq salmań! Sebebi olardıń qırıqtan aslamı onı tasada kútpekte. Olar: «Paveldi óltirmegenimizshe iship-jesek, bizlerge nálet bolsın!» – dep ant ishti. Endi olar siziń qayılshılıǵıńızdı kútip, tayar bolıp turıptı.

22Mıńbası jigitke:

– Bulardı maǵan xabarlaǵanıńdı hesh kimge aytpa! – dep tapsırdı da, onı qaytarıp jiberdi.


Paveldiń Kesariyaǵa alıp barılıwı

23Sońınan mıńbası júzbasılardıń ekewin janına shaqırıp alıp bılay dedi:

– Túnde, saat toǵızda Kesariyaǵa ketiw ushın, eki júz piyada ásker, jetpis atlı hám eki júz nayzalı ásker tayarlańlar. 24Paveldi mindirip, onı aman-esen hákim Felikske jetkiziw ushın, atlar menen támiyinleńler[+].

25Sońınan mıńbası tómendegi xattı jazdı:

26«Húrmetli hákim Felikske Klavdiy Lisyastan sálem!

27Yahudiyler bul adamdı uslap alıp óltireyin dep atır edi. Biraq men onıń Rim puqarası ekenin bilgenimnen soń, áskerlerim menen jetip barıp, qutqarıp qaldım[+]. 28Onı ne ushın ayıplap atırǵanın bilmekshi bolıp, yahudiylerdiń joqarǵı keńesine alıp bardım[+]. 29Sonda onıń yahudiylerdiń nızamına baylanıslı tartıslı nárseler sebepli ayıplanıp atırǵanın anıqladım. Biraq onda ólimge yamasa qamalıwǵa ılayıq hesh qanday ayıp joq[+]. 30Bul adamǵa qarsı qastıyanshılıq islenejaq ekenligi maǵan xabar etilgende, onı dárhal sizge jolladım. Onıń ayıplawshılarına da oǵan qarsı shaǵımların siziń aldıńızda aytıwdı buyırdım»[+].

31Solay etip, áskerler ózlerine berilgen buyrıq boyınsha Paveldi alıp, túnde Antipatris degen qalashaǵa bardı. 32Erteńine olar atlı áskerlerdi Pavel menen joldı dawam etiw ushın qaldırıp, ózleri áskeriy bólimge qaytıp keldi. 33Atlı áskerler Kesariyaǵa barıp, xattı hákimge berdi de, Paveldi onıń qolına tapsırdı. 34Hákim xattı oqıp, Pavelden qaysı úlkeden ekenin soradı. Kilikiyalı ekenin bilgende, oǵan:[+] 35«Seni ayıplawshılarıń kelgende tıńlayman», – dedi de, onıń Hirodtıń sarayında qarawıllanıwın buyırdı.

#### 24


Pavel hákim Feliks aldında

1Aradan bes kún ótkennen soń, bas ruwxaniy[†] Xananiya ayırım aqsaqallar hám Tertulus atlı nızam qániygesi bolǵan bir sheshen menen Kesariyaǵa kelip, hákimge Paveldiń ústinen shaǵım jasadı[+]. 2Pavel shaqırılǵanda, Tertulus onı ayıplay basladı:

– Ullı mártebeli Feliks! Siziń arqańızda uzaq waqıtlardan beri tınıshlıqta jasap atırmız. Siziń keleshekti kóre biletuǵınıńız arqalı bul millettiń abadanshılıǵı rawajlanıp barmaqta. 3Bizler bunı hámme waqıtta, hámme jerde úlken minnetdarshılıq penen moyınlaymız. 4Biraq siziń waqtıńızdı almaw ushın, bizlerdiń aytajaq bir awız sózimizdi dıqqat penen tıńlawıńızdı ótinish etemen.

5Bizler bul adamdı dúnya júzindegi pútkil yahudiyler[†] arasında qozǵalań kótergen illettey qáwipli bir adam dep taptıq. Ol «Nasıralılar»[*] dep atalǵan topardıń jetekshileriniń biri[+]. 6Hátte, ol Ibadatxanamızdı[†] da haramlamaqshı bolǵanda, bizler onı qolǵa aldıq. [[+] 7[*]] 8Siz de onı tergegenińizde, bizlerdiń onı ne ushın ayıplap atırǵanımızdıń hámmesin ózinen bilip alasız.

9Yahudiyler de Paveldi ayıplap, aytılǵanlardıń durıs ekenin maqulladı.

10Hákim Paveldiń sóylewi ushın isharat etkende, Pavel bılay dep juwap berdi:

– Siziń kóp jıllardan beri bul milletke qazılıq etip kiyatırǵanıńızdı bilip, ózimdi siziń aldıńızda aqlaytuǵınıma quwanıshlıman. 11Meniń Erusalimge[†] sıyınıw ushın kelgenime on eki kúnnen kóp bolmaǵanın ózińiz bilip alıwıńızǵa boladı. 12Olar meniń ya Ibadatxanada, ya májilisxanalarda,[†] ya qalanıń basqa bir jerinde birew menen tartısıp turǵanımdı yamasa xalıqqa qozǵalań salıp júrgenimdi kórmedi. 13Házir de maǵan taǵıp atırǵan ayıpların sizge dálillep bere almaydı. 14Biraq, sizge mınanı moyınlayman: olar «azǵın topar» dep ataytuǵın jol boyınsha men ata-babalarımnıń Qudayına sıyınıp, Muxaddes[†] Nızamda hám payǵambarlardıń[†] Jazıwlarında aytılǵan hár bir nársege isenemen. 15Bul adamlar sıyaqlı men de haq adamlardıń da, gúnakarlardıń da qayta tiriliwine Qudaydan úmit etemen[+]. 16Sonlıqtan da, men Qudaydıń hám adamlardıń aldında pák hújdanlı bolıwǵa hámme waqıt tırısaman[+].

17Milletime qayır-sadaqa,[†] Qudayǵa qurbanlıqlar[†] beriw ushın, kóp jıldan soń Erusalimge qaytıp keldim[+]. 18Men tazalanıw rásiminen ótip, usılardı islep atırǵanımda, olar meni Ibadatxanada kórdi. Sonda meniń qasımda kóp adam da, shawqım da bolǵan joq[+]. 19Biraq ol jerde Aziya úlkesinen kelgen ayırım yahudiyler bar edi. Siziń aldıńızda áne solar turıp, maǵan taǵatuǵın ayıpları bar bolsa, aytıwları kerek. 20Ya bolmasa, joqarǵı keńestiń[†] aldında turǵanımda, mennen qanday ayıp tapqanın bul jerdegi adamlar aytsın. 21Men tek olardıń aldında turǵanımda: «Ólilerdiń qayta tiriletuǵınına isengenim ushın, búgin men húkim etilip atırman», – dep baqırǵan edim[+].

22Sonda Feliks Iysanıń jolı tuwralı jaqsı bilgenlikten:

– Dawıńızdı mıńbası Lisyas kelgende sheshemen, – dedi de, istiń qaralıwın keyinge qaldırdı.

23Sońınan ol júzbasıǵa Paveldi qarawıllawdı, biraq erkinlik berip, doslarınıń oǵan járdemlesiwine tıyım salmawdı buyırdı.


Paveldiń Kesariyada tutqın bolıwı

24Bir qansha kúnnen soń, Feliks óziniń Druzilla atlı yahudiy hayalı menen birge keldi. Ol Paveldi shaqırtıp alıp, onıń Masiyx[†] Iysaǵa iseniw haqqında aytqanların tıńladı. 25Pavel haqlıq, ózin tıyıw hám keleshektegi húkim haqqında aytqanda Feliks qorqıp ketip:

– Házirshe bara ber. Waqıt tapsam, seni jáne shaqırtıp alaman, – dedi[+]. 26Sonıń menen birge, bosatılıwı ushın Paveldiń ózine para beriwinen úmit etetuǵın edi. Sonlıqtan onı tez-tez shaqırtıp, onıń menen gúrrińlesetuǵın edi.

27Biraq aradan eki jıl ótkende, Felikstiń ornına Porkiy Fest keldi. Feliks yahudiylerge jaǵınǵısı kelgenlikten, Paveldi qamaqta qaldırıp ketti.

#### 25


Pavel Festtiń aldında

1Fest úlkege hákimlik wazıypasına kelgennen soń úsh kún ótkende, ol Kesariyadan Erusalimge[†] bardı. 2Sonda bas ruwxaniyler[†] menen yahudiylerdiń[†] basshıları oǵan Paveldiń ústinen shaǵım jasadı. 3Miyrimlilik kórsetip, Paveldi Erusalimge jiberiwin onnan jalınıp soradı. Al ózleri Paveldi jolda óltirmekshi bolıp, til biriktirgen edi[+]. 4Fest olarǵa juwap berip, Paveldiń Kesariyadaǵı qamaqta ekenin hám óziniń de jaqında sol jerge baratuǵının ayttı da:

5– Arańızda biyligi barlar meniń menen birge barıp, sol adam bir qılmıs islegen bolsa, onı ayıplasın, – dedi.

6Fest olardıń janında segiz yamasa on kúnnen artıq qalmay, Kesariyaǵa qayttı. Erteńine ol húkim gúrsisine otırıp, Paveldi alıp keliwdi buyırdı. 7Pavel kelgende, Erusalimnen barǵan yahudiyler onıń átirapın qorshap aldı da, oǵan ózleri dálillep bere almaytuǵın kóp awır ayıplar taqtı.

8Pavel ózin aqlap:

– Men ya yahudiylerdiń nızamına, ya Ibadatxanaǵa,[†] ya Rim imperatorına qarsı hesh qanday jınayat islegenim joq, – dedi.

9Biraq yahudiylerge jaǵınǵısı kelgen Fest Pavelge:

– Erusalimge barıp, sol jerde usılar boyınsha meniń aldımda húkim etiliwdi qáleyseń be? – dedi.

10Pavel bılay dedi:

– Men Rim imperatorınıń húkim gúrsisi aldında turman. Men usı jerde húkim etiliwim tiyis. Meniń yahudiylerge hesh qanday jamanlıq islemegenimdi ózińiz júdá jaqsı bilesiz[+]. 11Eger men ayıplı bolsam hám ólimge ılayıqlı bir nárse islegen bolsam, ólimnen bas tartpas edim. Al eger bulardıń maǵan taǵıp atırǵan ayıpları tiykarsız bolsa, onda hesh bir adamnıń meni olardıń qolına uslap beriwge haqısı joq. Men imperatordıń húkimin talap etemen.

12Sonda Fest keńesgóyleri menen másláhátleskennen soń:

– Sen Rim imperatorınıń húkimin talap ettiń, endi imperatorǵa barasań, – dep juwap berdi[+].


Pavel Agrippa patshanıń aldında

13Bir qansha kúnnen soń, Agrippa patsha menen Bernika[*] Festti qutlıqlaw ushın Kesariyaǵa keldi. 14Olar sol jerde kóp kún qalǵanlıqtan, Fest Paveldiń isin patshaǵa bildirip bılay dedi:

– Bul jerde Feliks qamaqta qaldırıp ketken bir adam bar. 15Men Erusalimde bolǵanımda, yahudiylerdiń bas ruwxaniyleri menen aqsaqalları oǵan ayıp taǵıp, onı jazalawımdı talap qılǵan edi.

16Men olarǵa: «Ayıplanıwshı óz ayıplawshıları menen júzlespey turıp, oǵan taǵılıp atırǵan ayıplardan ózin qorǵawǵa múmkinshilik bermesten, onı uslap beriw – rimlilerdiń ádetine qayshı keledi», – dep juwap berdim. 17Sonlıqtan olar meniń menen bul jerge kelgende, men waqıttı bosqa jibermey, erteńine-aq húkim gúrsisine otırdım da, sol adamnıń alıp keliniwin buyırdım. 18Biraq ayıplawshılar orınlarınan turǵanda, oǵan men kútken ayıplardıń hesh birin taqpadı. 19Tek olardıń óz dini hám bir Iysa atlı ólgen, biraq Pavel tiri dep tastıyıqlaǵan adam haqqında ayırım tartısları bar eken[+]. 20Men bul máseleni qalay sheshiwdi bilmey basım qatıp, Pavelden: «Erusalimge barıp, usılar boyınsha sol jerde húkim etiliwdi qáleyseń be?» – dep soradım. 21Biraq ol óz isin Rim imperatorınıń qarawın hám oǵan deyin qamaqta qaldırılıwın talap etti. Sonlıqtan men onı imperatorǵa jollawıma deyin qamaqta bolıwın buyırdım.

22Sonda Agrippa Festke:

– Bul adamdı men de tıńlaǵım keledi, – dedi.

– Onı erteń-aq tıńlaysız, – dedi Fest.

23Erteńine Agrippa menen Bernika ullı sán-saltanat penen kelip, mıńbasılar hám qalanıń abıraylı adamları menen birlikte rásmiy zalǵa kirdi. Festtiń buyrıǵı boyınsha Pavel alıp kelindi. 24Fest bılay dedi:

– Patsha Agrippa hám usı jerdegi hámme adamlar! Sizler mına adamdı kórip tursızlar. Erusalimde de, bul jerde de, pútkil yahudiy xalqı onıń ústinen maǵan shaǵım jasap: «Ol bunnan bılay jasamawı tiyis» – dep baqırısqan edi[+]. 25Biraq men onıń ólim jazasına ılayıq hesh qanday is islemegenin anıqladım. Onıń ózi imperatordıń húkimin talap etkenlikten, onı Rimge jiberiwge qarar ettim[+]. 26Al mende bolsa, ol haqqında húkimdarǵa jazǵanday, belgili hesh nárse joq. Sonlıqtan bul tergewdiń nátiyjesinde maǵan jazıwǵa bir nárse tabılıp qalar dep, onı sizlerdiń aldıńızǵa, ásirese, patsha Agrippa, siziń aldıńızǵa shıǵardım. 27Óytkeni tutqındı imperatorǵa jollap, oǵan qoyılǵan ayıplardı bildirmew nadurıs bolar, dep oylayman.

#### 26


Paveldiń ózin aqlawı

1Agrippa Pavelge:

– Ózińdi aqlap sóylewińe ruxsat beriledi, – dedi.

Sonda Pavel qolın kóterip isharat etti de, ózin aqlap sóyley basladı:[+]

2– Patsha Agrippa! Yahudiylerdiń[†] maǵan taǵıp atırǵan barlıq ayıplarına qarsı búgin ózimdi siziń aldıńızda aqlap atırǵanım ushın baxtıyarman, dep esaplayman. 3Sebebi ásirese siz yahudiylerdiń úrp-ádetlerin hám tartıslı máselelerin jaqsı bilesiz. Sonlıqtan meni sabırlılıq penen tıńlawıńızdı ótinish etemen.

4Dáslep óz elimde, sońınan Erusalimde[†] jaslıǵımnan beri qalay ómir súrgenimdi pútkil yahudiyler biledi[+]. 5Olar meni kóp waqıttan beri tanıydı hám eger qálese, dinimizdiń eń qatal baǵıtı boyınsha parisey[†] bolıp jasaǵanım tuwralı gúwalıq bere aladı[+]. 6Endi bolsa, Qudaydıń ata-babalarımızǵa bergen wádesine úmit etkenim ushın, men usı jerde turıp, húkim etilip atırman. 7Biziń on eki urıwımız kúni-túni Qudayǵa bar ıqlası menen xızmet etip, bul wádeniń orınlanıwınan úmit etedi. Patsham, yahudiyler meni, mine, usı úmit sebepli ayıplamaqta[+]. 8Qudaydıń ólilerdi tiriltiwin sizler nege isenip bolmaytuǵın nárse, dep esaplaysızlar[+]?

9Negizinde men de nasıralı Iysanıń atına qarsı qolımnan kelgen hámme nárseni islewim kerek, dep oylaytuǵın edim[+]. 10Men bunı Erusalimde isledim de. Bas ruwxaniylerden[†] alǵan biylik penen muxaddeslerdiń[†] kóbisin qamaqqa saldırdım. Olarǵa ólim jazası beriliwi ushın dawıs beretuǵın edim[+]. 11Májilisxanama-májilisxana[†] júrip, olardı tez-tez jazalap, Iysaǵa til tiygiziwge májbúrleytuǵın edim. Olarǵa qáhárli bolǵanım sonshelli, hátte, olardı jat qalalarda da quwdaladım[+].

12Bir márte men bas ruwxaniylerden biylik hám tapsırma alıp, Damaskke qaray jolǵa shıqtım[+]. 13Patsham, tal túste jolda baratırǵanımda, aspannan túsip, meniń hám joldaslarımnıń átirapın jarqıratıp jibergen quyashtıń sáwlesinen de jarıq bir nurdı kórdim. 14Hámmemiz jerge jıǵılǵanımızda, bir dawıstıń maǵan evrey tilinde sóylegenin esittim: «Shaul, Shaul, sen nege Meni quwdalap atırsań? Maǵan qarsı shıǵıwıńnan hesh qanday payda joq».

15«Iyem[†], Sen kimseń?» – dep soradım men. Iyemiz juwap berip bılay dedi: «Men – sen quwdalap atırǵan Iysaman. 16Qáne, tikeyip, ornıńnan tur! Meni kórgeniń hám Meniń saǵan kórsetejaq nárselerim haqqında gúwalıq beriwiń ushın, jáne de, seni Óz xızmetime tayınlaw ushın saǵan kórindim. Sen kórgenleriń hám saǵan kórsetejaq nárselerim haqqında gúwalıq bereseń. 17Men seni óz xalqıńnıń hám basqa milletlerdiń qolınan qutqaraman. 18Basqa milletlerdiń kózlerin ashıp, olardı qarańǵılıqtan jaqtıǵa, shaytannıń[†] qolı astınan Qudayǵa aparıw ushın seni olarǵa jiberip atırman. Solay etip, olardıń gúnaları keshirilip, Maǵan degen isenimleri menen muxaddes[†] adamlardıń arasınan úles alsın»[+].

19Sonlıqtan, patsha Agrippa, aspannan berilgen ayanǵa baǵınbay tura almadım. 20Dáslep Damask, sońınan Erusalim hám pútkil Yahudiya[†] úlkesindegi yahudiylerge, jáne basqa milletlerge de táwbe etip Qudayǵa júz burıwdı hám táwbege ılayıq isler islewdi járiyalap júrdim[+]. 21Yahudiylerdiń meni Ibadatxanada[†] uslap, óltirmekshi bolǵanınıń sebebi usı[+]. 22Biraq búgingi kúnge deyin maǵan Quday[†] járdem berip kelmekte. Sonlıqtan úlken-kishi, hámmege gúwalıq berip, usı jerde turman. Meniń aytıp turǵanlarım payǵambarlardıń[†] hám Muwsanıń boljap aytqanlarınan basqa emes. 23Olar Masiyxtıń[†] azap shegetuǵının hám birinshi bolıp ólimnen tiriletuǵının, Óz xalqına hám basqa milletlerge nur haqqında járiyalaytuǵının bildirgen edi[+].

24Pavel usı tárizde ózin aqlap turǵanda, Fest bálent dawıs penen:

– Pavel, seniń esiń durıs emes! Kóp oqıǵanıń seni aqılıńnan azdırıptı! – dedi.

25Pavel bılay dedi:

– Esim durıs, húrmetli Fest! Meniń sózlerim haqıyqatqa hám aqılǵa say. 26Patsha bul nárseler haqqında jaqsı bilgenlikten, men onıń menen erkin sóylesip turman. Bulardıń hesh biriniń onıń dıqqatınan shette qalmaǵanına isenemen. Óytkeni bul bir shette bolǵan joq. 27Patsha Agrippa! Siz payǵambarlardıń sózlerine isenesiz be? Bilemen, isenesiz.

28Sonda Agrippa Pavelge:

– Meni az-maz waqıttıń ishinde kóndirip, masiyxıy qılmaqshımısań? – dedi.

29– Tez arada bolsa da, uzaq waqıttan keyin bolsa da, tek siz emes, al búgin meni tıńlap otırǵanlardıń hámmesi mına shınjırlarsız men sıyaqlı bolıwın Qudaydan tileymen, – dedi Pavel[+].

30Sonda patsha, hákim, Bernika hám olar menen otırǵanlar orınlarınan turdı. 31Olar sırtqa shıǵıp, óz ara: «Bul adam ólimge yamasa qamalıwǵa ılayıq hesh nárse islemegen», – desti[+].

32Agrippa Festke: «Eger bul adam Rim imperatorınıń húkimin talap etpegende, onı azat qılıwǵa bolar edi», – dedi[*][+].

#### 27


Paveldiń Rimge qaray jolǵa shıǵıwı

1Italiyaǵa keme menen ketiwge qarar etkenimizde, Pavel menen basqa ayırım tutqınlar imperator Avgust atındaǵı áskeriy bóliminen bolǵan Yuliy atlı bir júzbasıǵa tapsırıldı[+]. 2Aziya úlkesiniń jaǵalarındaǵı jaǵıslarǵa baratuǵın Adramittiń kemesine minip, bizler jolǵa shıqtıq. Janımızda Salonikadan kelgen makedoniyalı Aristarx ta bar edi[+].

3Erteńine Sidonǵa[†] jetip keldik. Yuliy Pavelge adamgershilik islep, onıń óz mútájliklerine járdem alıwı ushın, doslarına barıp keliwine ruxsat etti. 4Ol jerden keme menen jáne jolǵa shıqtıq. Samal qarsı aldımızdan esip turǵanlıqtan, Kipr atawınıń ıq jaǵı menen júrdik. 5Kilikiya hám Pamfiliya úlkeleriniń qarsı aldındaǵı ashıq teńizden ótip, Likiyanıń Mira qalasına keldik. 6Júzbası sol jerde Italiyaǵa baratuǵın Iskenderiyadan kelgen kemeni tawıp, bizlerdi oǵan mingizdi[+]. 7Kóp kún boyı áste-aqırın júzip, zorǵa degende Knidosqa jetip bardıq. Samalǵa qarsı júziw qıyın bolǵanlıqtan, Krit atawınıń ıq jaǵı menen Salmon qalasınıń qasınan óttik. 8Jaǵa boylap zordan júzip, Laseya qalasınıń qasındaǵı «Gózzal jaǵıs» degen jerge keldik.

9Bizler kóp waqıttı sarp etip aldıq. Hátte, yahudiylerdiń[†] oraza kúni[*] de ótip ketkenlikten, endi júziw qáwipli edi. Sonlıqtan Pavel olarǵa eskertip:

10– Adamlar! Bul jolımız tek júk hám keme ushın emes, al janlarımız ushın da júdá qáwipli hám zıyanlı bolatuǵının kórip turman, – dedi.

11Biraq júzbası Paveldiń sózlerinen góre, keme aydawshısı menen kemeniń xojayınınıń sózine qulaq astı. 12Jaǵıs qıslawǵa qolaylı bolmaǵanlıqtan, kemedegilerdiń kóbisi jolǵa shıǵıwdı hám ilajı bolsa Fenikske jetip, qıstı sol jerde ótkiziwdi sheshti. Feniks – qubla-batıs hám arqa-batıs táreplerge qaraǵan, Kritte jaylasqan bir jaǵıs edi.


Teńizdegi dawıl

13Qubladan jumsaq samal ese baslaǵanda, olar óz maqsetimizge jettik dep oylap, kóshkini kóterdi de, Krittiń jaǵası menen júzip ketti. 14Biraq kóp ótpey, ataw tárepten «Arqa-shıǵıs» dep atalatuǵın dawıl bastırıp keldi[+]. 15Keme dawıl tárepinen iskenjege alınıp, samalǵa qarsı tura alatuǵın kúshimiz bolmaǵanlıqtan, bizler táslim bolıp kete berdik. 16Kavda dep atalatuǵın bir kishi atawdıń ıq jaǵına jetkenimizde, kemeniń qayıǵın zorǵa degende saqlap úlgerdik. 17Kemeshiler qayıqtı joqarıǵa tartıp shıǵarıp, kemeni aylandırıp arqan menen bekkem etip baylap qoydı. Liviya jaǵasınıń qayır jerlerine tiyiwden qorqıp, tezlikti qaytaratuǵın úskeneni túsirdi de, ıǵıp kete berdi. 18Dawıl bizlerdi qattı qıynaǵanlıqtan, olar erteńine kemeden júk ılaqtıra basladı[+]. 19Úshinshi kúni kemeniń qural-saymanların da óz qolları menen teńizge ılaqtırdı. 20Kóp kún boyı quyash ta, juldızlar da kórinbedi. Dawıl ele qáhárli bolǵanlıqtan, aqırında aman qalıwdan úmitimizdi pútkilley úzdik.

21Adamlar kóp waqıttan beri hesh nárse jemegen edi. Sonda Pavel ortaǵa shıǵıp bılay dedi:

– Adamlar! Maǵan qulaq asıp, Kritten shıqpaǵanıńızda, bunday qáwip-qáter menen shıǵınǵa ushıramaǵan bolar edik. 22Biraq endi sizlerdi márt bolıwǵa shaqıraman. Tek keme ǵana apatqa ushırap, arańızda hesh bir jan nabıt bolmaydı. 23Sebebi men tiyisli bolıp, xızmet etip júrgen Qudaydıń bir perishtesi[†] ótken túni janıma kelip,[+] 24bılay dedi: «Qorqpa Pavel! Sen Rim imperatorınıń aldına barıwıń tiyis. Jáne Quday[†] seniń menen saparlas bolǵanlardıń hámmesin saǵan baǵıshladı»[+]. 25Sonlıqtan, adamlar, márt bolıńlar! Men Qudayǵa isenemen: maǵan ne aytılsa, sol boladı. 26Bizler bir atawǵa ıǵızılıp aparılıwımız tiyis[+].

27Dawıldıń baslanǵanına on tórt kún bolǵanda, bizler Adriya teńizinde ıǵıp júr edik. Shama menen túnniń yarımında kemeshiler qanday da bir qurǵaqlıqqa jaqınlasqanın shamaladı. 28Sonda olar teńizdiń tereńligin ólshep, jigirma qulash ekenin bildi. Az-maz waqıttan soń jáne ólshep kórgende, on bes qulash ekenin kórdi. 29Suwdıń astındaǵı jartasqa[†] urılıwımızdan qorqıp, olar kemeniń art betinen tórt kóshki ılaqtırdı da, tańnıń tezirek atıwın tilep, duwa etti. 30Kemeshiler kemeden qashpaqshı bolıp, aldınǵı tárepten kóshki taslawdı sıltawladı da, qayıqtı teńizge túsire basladı. 31Biraq Pavel júzbası menen áskerlerge:

– Bular kemede qalmasa, sizlerge aman qalıw joq, – dedi.

32Sonda áskerler qayıqtıń arqanların kesip, onı teńizge túsirip jiberdi.

33Tań atayın dep turǵanda, Pavel hámmeni awqat jewge úgitlep:

– Hesh nárse jemey awqatsız qalıp kútkenińizge búgin on tórt kún boldı. 34Sonlıqtan awqat jep alıwıńızdı ótinish etemen. Bul aman qalıwıńız ushın zárúr. Hesh qaysısıńızdıń bir tal shashıńız da nabıt bolmaydı, – dedi[+].

35Pavel usılardı aytıp bolıp nandı aldı da, hámmeniń aldında Qudayǵa shúkirlik bildirip, nandı bólip jey basladı[+]. 36Sonda hámme jigerlenip, awqat jedi. 37Kemede barlıǵımız bolıp eki júz jetpis altı jan edik. 38Awqatqa toyıp bolǵannan soń, olar biydaydı teńizge tógip, kemeni jeńilletti.


Kemeniń apatqa ushırawı

39Tań atqanda, kemeshiler ózleri kelgen jerdi tanımadı. Biraq jaǵası qumlıq bolǵan bir qoltıqtı kórip qalıp, múmkin bolsa, kemeni sol jerge aparıp toqtatıwdı uyǵardı. 40Kóshkilerdiń arqanların kesip, teńizge tasladı da, baǵıtlawshı eki eskekti baylaǵan arqanlardı sheshti. Aldınǵı jelqomdı samal tárepke kóterip, jaǵaǵa qaray júzip ketti. 41Biraq keme bir qumlı sayız jerge tap bolıp, tumsıǵı qumǵa battı da, qıymıldamay qaldı. Al artqı jaǵı kúshli tolqınlar tárepinen soqqılanıp, sınıp ketti.

42Tutqınlar júzip qashıp ketedi dep oylap, áskerler olardı óltirmekshi boldı. 43Biraq júzbası Paveldi qutqarǵısı kelip, áskerlerge bul niyetin iske asırıwǵa tıyım saldı. Sońınan júzip biletuǵınlarǵa birinshi bolıp ózlerin teńizge atıp, jaǵaǵa shıǵıwların buyırdı[+]. 44Al qalǵanları bolsa, kimisi taxtay, kimisi kemeniń sınıq bóleklerinen uslap, olardıń izlerinen jetip bardı. Solay etip, hámmesi aman-esen jaǵaǵa shıqtı.

#### 28


Maltada

1Aman qalǵanımızdan soń, atawdıń atınıń Malta ekenin bildik. 2Jergilikli adamlar bizlerge ádetten tıs adamgershilik kórsetti. Jawın jawıp, kún suwıq bolǵanlıqtan, olar ot jaǵıp, hámmemizdi jaqsı qabıl etti. 3Pavel bir qushaq otın jıynap, ottıń ústine saldı. Sonda ottıń ıssısınan qashqan bir uwlı jılan onıń qolına jabıstı. 4Jergilikli adamlar Paveldiń qolına jılannıń asılıp turǵanın kórip, bir-birine:

– Bul adam, sózsiz, adam óltirgen qanxor eken. Teńizden aman qalǵan bolsa da, ádillik qudayı[*] onıń tiri qalıwına jol qoymadı, – desti.

5Biraq Pavel qolın silkip, jılandı ottıń ishine ılaqtırıp jiberdi hám hesh qanday zıyan kórmedi[+]. 6Olar Paveldiń denesiniń isip ketiwin yamasa birden ólip qalıp, jerge jıǵılıwın kútip tur edi. Biraq uzaq waqıt kútip, oǵan hesh qanday zıyan kelmegenin kórgende, pikirlerin ózgertip: «Ol bir quday», – desti[+].

7Bizler turǵan jerdiń jaqınında atawdıń basshısı bolǵan Publiy atlı adamnıń jer múlki bar edi. Ol bizlerdi úyine qabıl etip, úsh kún miyman qıldı. 8Sol waqıtta Publiydiń ákesiniń ıssılıǵı kóterilip, ishi ótip awırıp jatırǵan edi. Pavel onıń janına barıp duwa etti de, qolların onıń ústine qoyıp, shıpa berdi[+]. 9Usı waqıyadan soń, atawdaǵı basqa awırıw adamlar da kelip, shıpa tabatuǵın edi. 10Olar bizlerge kóp húrmet kórsetti hám jolǵa shıǵıp baratırǵanımızda kerekli nárselerdi kemege júkledi.


Paveldiń Rimge jetip barıwı

11Úsh aydan soń, Iskenderiyadan kelip sol atawda qıslap qalǵan, Egiz qudaylardıń tulǵası qoyılǵan bir keme menen jolǵa shıqtıq[+]. 12Sirakuz qalasına barıp, úsh kún qaldıq. 13Ol jerden jolımızdı dawam etip, Regiumǵa keldik. Erteńine qubladan ese baslaǵan samaldıń járdemi menen eki kúnde Puteoliyge bardıq. 14Ol jerden tuwısqanlarımızdı taptıq. Olardıń ótinishi boyınsha, bizler olar menen birge bir hápte qaldıq. Aqırında bizler Rimge keldik. 15Xabarımızdı esitken Rimdegi tuwısqanlarımız bizlerdi kútip alıw ushın Appiy maydanına hám Úsh miymanxana degen orınǵa deyin keldi. Pavel olardı kórgende Qudayǵa shúkirlik etip, jigerlenip qaldı. 16Rimge kelgenimizde, Pavelge[*] ózin qarawıllaytuǵın ásker menen birge óz aldına jasawǵa ruxsat etildi.


Paveldiń Rimde waz aytıwı

17Úsh kúnnen soń, Pavel Rimdegi yahudiy[†] jetekshilerin shaqırdı. Olar jıynalǵanda, Pavel bılay dedi:

– Tuwısqanlarım! Men xalqımızǵa yamasa ata-babalarımızdıń úrp-ádetlerine qarsı hesh nárse islemesem de Erusalimde[†] tutqın bolıp, rimlilerdiń qolına tapsırıldım. 18Olar meni tergep bolǵannan soń, bosatıp jibermekshi boldı. Óytkeni maǵan ólim jazasın beretuǵınday hesh qanday tiykar joq edi[+]. 19Biraq, yahudiyler buǵan qarsı shıqqanlıqtan, men Rim imperatorınıń húkimin talap etiwge májbúr boldım. Degen menen, bunı men óz xalqımdı ayıplamaqshı bolıp islemedim. 20Sonlıqtan sizlerdi bul jerge usılar haqqında sóylesip, ushırasıwǵa shaqırdım. Sebebi men Izraildıń[†] úmiti ushın mına shınjırlar menen baylanǵanman.

21Olar Pavelge:

– Sen tuwralı Yahudiyadan[†] xat almadıq, ol jerden kelgen ózimizdiń adamlardıń hesh biri sen tuwralı jaman xabar da ákelmedi yamasa jaman nárse de aytpadı. 22Biraq bizler seniń pikirińdi ózińnen esitiwdi qáleymiz. Óytkeni hámme jerde sen tiyisli bolǵan bul toparǵa qarsı shıǵıp atırǵanın bilemiz, – dedi.

23Olar Pavel menen bir kúndi belgilep, sol kúni kóp adamlar menen birge ol bolıp atırǵan jerge keldi. Pavel azannan keshke deyin olarǵa Qudaydıń Patshalıǵı[†] tuwralı gúwalıq berip, túsindirdi. Muwsanıń Nızamına hám payǵambarlardıń[†] Jazıwlarına tiykarlanıp, olardı Iysa haqqında aytılǵanlarǵa isendiriwge háreket etti[+]. 24Ayırımları Paveldiń sózlerine isendi, al bazıları isenbey qaldı. 25Óz ara bir kelisimge[†] kele almay, Pavel mına sońǵı sózlerin aytıp turǵanda olar kete basladı:

– Muxaddes Ruwx[†] Iyshaya payǵambar arqalı ata-babalarıńızǵa bılay sóylep, durıs aytqan:[+]

26«Bul xalıqqa barıp, mınalardı ayt:

Tıńlap turasız, biraq túsinbeysiz,
Qarap turasız, biraq mán bermeysiz.
27Sebebi bul xalıqtıń júregi sezimsiz bolıp,
Qulaqları pitip qalǵan, kózleri gúńgirtlesken.
Olay bolmaǵanda, olardıń kózleri kórer edi,
Qulaqları esiter edi, júrekleri menen túsiner edi.
Olar Maǵan qaytıp kelse, Men olarǵa shıpa berer edim».[*][+]

28Mınanı bilip qoyıńlar: Quday[†] Óziniń bul qutqarılıwın[†] basqa milletlerge berdi. Olar bunı qabıl aladı. [[+] 29[*]]

30Pavel kireyge alǵan jayında tolıq eki jıl bolıp, ózin kóriwge kelgenlerdiń hámmesin qabıl etti. 31Ol batıllıq penen, hesh bir tosqınlıqsız Qudaydıń Patshalıǵı tuwralı járiyalap, Iyemiz Iysa Masiyx[†] haqqında tálim berdi[+].

### Yaqıp

#### Yaqıp

Yaqıp


Alǵí sóz

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]


#### Alǵí sóz


Yaqıptıń xatı


Kitap haqqında maǵlıwmat

Bul xat Jańa Kelisimdegi eń birinshi kitaplardıń biri. Onı elshi Yaqıp emes, al Iyemiz Iysanıń inisi hám Erusalimdegi jámáátke jetekshi bolǵan Yaqıp jazǵan.

Yaqıp bul xattı quwdalawlar sebepli tarqalıp ketken yahudiy iseniwshilerdi jigerlendirip, olarǵa jubanısh beriw ushın jazǵan edi. Iseniwshiler sol dáwirde quwǵın sebepli Erusalimnen uzaq jerlerge tarqalıp ketken bolıwı múmkin (Elsh 8:1).

Xattaǵı baslı tema – isenimdi isler arqalı kórsetiwden ibarat. Xatta hár qanday sınawlardı quwanısh penen qabıl etiw kerekligi haqqında hám eki júzlilikten qashıp, hámme nársede hadal bolıw kerekligi haqqında sóz etiledi. Jáne de, iseniwshi duwa etkende, Qudaydıń sózine boysınǵanda, barlıq islerde, tildi tıyıwda h. t. b. nárselerde hadal bolıwı hám ómirdiń hámme tarawlarında ózin masiyxıy qılıp kórsetiwi kerekligi haqqında aytıladı.

#### 1


Sálemnama

1Men, Qudaydıń hám Iyemiz Iysa Masiyxtıń[†] qulı Yaqıptan,[†] jer júzine tarqalıp ketken Qudaydıń xalqına sálem![+]


Sınaw hám azǵırıw

2Tuwısqanlarım, túrli sınawlarǵa ushıraǵanıńızda onı úlken quwanısh penen qabıl etińler[+]. 3Sebebi isenimińizdiń sınalıwınan sabırlılıq payda bolatuǵının bilesizler[+]. 4Hesh bir kemshiliksiz, jetilisken hám minsiz adamlar bolıwıńız ushın tolıq sabırlılıq etińler[+]. 5Eger arańızdaǵı birińizdiń danalıǵı kem bolsa, hámmege saqıylıq penen, ayıplamay beretuǵın Qudaydan sorasın. Quday[†] oǵan beredi[+]. 6Biraq hesh gúmanlanbastan, isenim menen sorasın. Óytkeni gúmanlanǵan adam samal menen shayqatılıp tınıshsızlanǵan teńiz tolqınına uqsaydı[+]. 7-8Óziniń pútkil jollarında turaqsız bolǵan, bunday eki oylı adam Iyemizden bir nárse alaman, dep oylamasın[+].


Tómen jasaytuǵın tuwısqan hám bay tuwısqan

9Tómen jasaytuǵın tuwısqan Qudaydıń ózine bergen mártebesi menen maqtansın[+]. 10Al bay tuwısqan óz pásligi menen maqtansın. Sebebi bay adam daladaǵı gúl sıyaqlı solıp qaladı. 11Quyash shıǵıp, jáziyrama ıssısı menen shópti quwratıp taslaydı. Onıń gúli tógilip, kórkiniń gózzallıǵı joǵaladı. Bay adam da usılay óz isleri menen solıp joq boladı[+].


Sınaw baxıt alıp keledi

12Sınawǵa shıdaǵan adam baxıtlı! Óytkeni ol sınawdan ótkennen soń, Qudaydıń Ózin súyetuǵınlarǵa wáde etken ómir tajın aladı[+].

13Azǵırılıwǵa túskende hesh kim: «Men Quday tárepinen azǵırılıp atırman», – demesin. Sebebi Quday jamanlıq penen azǵırıla almaydı hám Onıń Ózi de hesh kimdi azǵırmaydı. 14Biraq hár kim óziniń jaman qálewlerine berilip, aldanıp azǵırıladı. 15Keyin sol qálew hámiledar bolıp, gúnanı tuwadı. Al gúna[†] jetilisip, ólimdi tuwadı[+].

16Súyikli tuwısqanlarım, aldanbańlar![+] 17Hár qanday jaqsı hám minsiz sıy joqarıdan, nurlar Ákesi bolǵan Qudaydan keledi. Onda hesh qanday ózgeris yamasa ózgeriwshi kóleńke joq[+]. 18Onıń jaratqanlarınıń arasında birinshi miyweleri bolıwımız ushın, Ol Óz qálewi boyınsha bizlerdi haqıyqat sózi menen ómirge eristirdi[+].


Tıńlaw hám orınlaw

19Súyikli tuwısqanlarım, mınanı este saqlańlar: hár bir adam esitiwde shaqqan, sóylewde aqırın, ǵázepleniwde de aqırın bolsın[+]. 20Óytkeni adamnıń ǵázebi Qudaydıń talap etken haqlıǵın iske asıra almaydı. 21Sonlıqtan hár qanday iplaslıqtı hám tasıp baratırǵan jamanlıqtı taslap, ózlerińizde egilgen, janlarıńızdı qutqara alatuǵın Qudaydıń sózin kishipeyillik penen qabıl etińler[+].

22Sózdi tek tıńlawshılar bolıp, óz-ózińizdi aldamańlar, onı orınlawshılar bolıńlar[+]. 23Eger kim de kim sózdi tıńlap, onı orınlamasa, ol óz tábiyǵıy kelbetin aynada kórgen adamǵa uqsaydı. 24Sebebi ol ózin kórip bolıp, ketip qaladı hám qanday ekenin dárhal umıtadı. 25Biraq azatlıq beriwshi minsiz nızamǵa anıqlap qaraytuǵın hám ol boyınsha jasaytuǵın adam umıtshaq tıńlawshı bolmay, onı is júzinde qollanadı. Bunday adam óz isleri menen baxıtlı boladı[+].

26Ózin dinshil dep esaplap, tilin tıymaǵan adam ózin ózi aldaǵan boladı. Onıń dinshilligi bos[+]. 27Ákemiz Qudaydıń aldında pák hám qátesiz dinshillik bul – jetim-jesirlerge qıyın kúnlerinde járdem etip, ózin dúnyanıń napákliklerinen saqlaw[+].

#### 2


Adamlardı alalamańlar

1Tuwısqanlarım, ullı Iyemiz Iysa Masiyxqa[†] isenimi bar sizler adamlardı alalamańlar[+]. 2Eger sizlerdiń jıynalısıńızǵa altın júzikli, sánli kiyimler kiygen bir adam menen jupını kiyim kiygen bir jarlı adam kelse, 3sizler sánli kiyim kiygen adamǵa húrmet kórsetip: «Siz bul jerge, jaqsı jerge otırıń», al jarlı adamǵa bolsa: «Sen ana jerde tur» yamasa: «Ayaq betimde otır» deseńler, 4arańızda alalıq jasap, jaman niyetli húkim shıǵarıwshılar bolıp qalmaysızlar ma?

5Qulaq salıńlar, súyikli tuwısqanlarım: Quday[†] bul dúnyada jarlı bolǵanlardı isenimde bay bolıwı hám Ózin súygenlerge wáde etken Patshalıǵınıń miyrasxorları bolıwı ushın tańlamadı ma[+]? 6Biraq sizler jarlını biyabıray qıldıńız-ǵo. Sizlerge zulımlıq jasap atırǵan baylar emes pe? Sizlerdi qazıxanalarǵa súyrep aparatuǵın da baylar emes pe? 7Sizlerge berilgen qádirli attı mazaq qılıwshılar da olar emes pe?

8Muxaddes[†] Jazıwdaǵı: «Ózińdi súygeniń sıyaqlı, janıńdaǵı adamdı da súy»[*], – degen baslı nızamdı haqıyqattan orınlasańlar, jaqsı qılasızlar[+]. 9Biraq adamlardı alalasańlar, gúna[†] islep atırǵan bolasızlar hám Muxaddes Nızam aldında jınayatshı sıpatında jazalanasızlar[+]. 10Óytkeni kim de kim Muxaddes Nızamdı tolıǵı menen orınlap, tek bir nársede ayıplı bolsa, ol pútkil Muxaddes Nızamǵa qarsı gúnakar boladı[+]. 11Sebebi «Neke hadallıǵın buzba»[*], – degen Quday, «Adam óltirme»[*], – de degen. Eger sen neke hadallıǵın buzbasań da, biraq adam óltirseń, Muxaddes Nızamǵa qarsı jınayatshı bolasań[+]. 12Azatlıq beriwshi nızam boyınsha húkim etiletuǵınlar sıyaqlı sóyleńler hám is tutıńlar[+]. 13Óytkeni húkim – rehimsiz adamǵa rehimsiz. Al rehim húkimnen ústin[+].


Isenim hám isler

14Tuwısqanlarım, eger kim de kim isenimi barlıǵın aytıp, jaqsı isler qılmasa, ne paydası bar? Bunday isenim onı qutqara ala ma? 15Eger bir tuwısqanımız jalańash qalıp, kúndelik azıǵına zar bolsa, 16arańızdaǵı birińiz olarǵa: «Aman-esen barıń, jılınıń hám toyıń» dese, biraq denesine kerekli zatlar bermese, bunnan ne payda[+]? 17Sol sıyaqlı, islersiz isenim de óz-ózinen óli. 18Biraq birew: «Seniń isenimiń bar, meniń islerim bar. Maǵan islersiz isenimińdi kórset, al men saǵan isenimimdi islerim arqalı kórseteyin», – deydi[+]. 19Sen Qudaydıń jalǵız ekenine iseneseń be? Jaqsı qılasań. Jinler de buǵan isenip, qaltırasadı[+]. 20Háy, aqılsız adam, islersiz isenimińniń paydasız ekenin biliwdi qáleyseń be? 21Babamız Ibrayım ulı Ísaqtı qurbanlıq[†] orınǵa baǵıshlap[*], isleri menen aqlanbadı ma[+]? 22Kórip turǵanıńday, isenimi onıń isleri menen háreket etti. Isenimi isleri menen kámal taptı[+]. 23Solay etip, «Ibrayım Qudayǵa isendi hám sol sebepten Quday onı haq dep sanadı»[*], – dep jazılǵan Muxaddes Jazıw orınlanıp, ol Qudaydıń dostı[*] dep ataldı[+]. 24Kórip tursızlar, adam tek isenimi menen emes, isleri menen aqlanadı. 25Sol sıyaqlı, jansızlardı qabıl etip, olardı basqa joldan jibergen buzıq hayal Raxab[*] ta óz isleri menen aqlanbadı ma[+]? 26Ruwxsız dene óli bolǵanı sıyaqlı, islersiz isenim de óli.

#### 3


Tildi tıyıw haqqında

1Tuwısqanlarım, kóplerińiz muǵallim bola bermeńler. Sebebi bizlerdiń, muǵallimlerdiń qatań húkim qılınatuǵınımızdı bilesizler[+]. 2Hámmemiz kóp qáte isleymiz. Eger kim de kim sóylegende qáte qılmasa, ol pútkil denesin boysındıra alatuǵın minsiz adam bolǵanı[+].

3Bizlerge boysınıwı ushın, atlardıń awızlarına suwlıq salıp, olardıń pútkil denesin basqara alamız[+]. 4Kemeler de sonshelli úlken bolıp, kúshli samallar menen júrse de, kemeshiniń qálegen jerine júdá kishkene rul menen burıladı. 5Sol sıyaqlı, til de deneniń kishkene bir múshesi bolsa da, kóp maqtanadı. Kishkene bir ushqın sonshelli úlken toǵaydı jandırıp jibere aladı. 6Til – bul ot, denemizdiń músheleri arasında bir jamanlıq dúnyası. Ol pútkil denemizdi iplaslaydı hám ómirimizdi jandıradı. Onıń ózi de dozaq otında janadı[+].

7Hár túrli haywanlar, quslar, jer bawırlawshılar hám teńiz janıwarları adam tárepinen qolǵa úyretilgen hám qolǵa úyretilmekte. 8Biraq tildi hesh bir adam boysındıra almaydı. Ol toqtatıp bolmaytuǵın jamanlıq bolıp, óltiriwshi záhárge tolı[+].

9Tilimiz benen Jaratqan Iyeni[†] hám Ákeni alǵıslaymız. Sol tilimiz benen Qudayǵa uqsatıp jaratılǵan adamlardı ǵarǵaymız da[+]. 10Bir awızdan hám maqtaw, hám ǵarǵıs shıǵadı. Tuwısqanlarım, bunday bolmawı kerek. 11Bir bulaqtan hám dushshı, hám ashshı suw shıǵa ma? 12Tuwısqanlarım! Ánjir aǵashı záytún[†] yamasa júzim aǵashı ánjir bere ala ma? Ashshı bulaq ta dushshı suw bere almaydı.


Joqarıdan túsken danalıq

13Arańızda dana hám túsimpaz adam kim? Bunday adam óz danalıǵın jaqsı júris-turısı arqalı kórsetip, kishipeyillik penen jaqsı isler islewi tiyis[+]. 14Biraq eger júregińizde ashshı kúnshillik hám menmenlik bar bolsa, onda maqtanbańlar, haqıyqatqa qarsı jalǵan sóylemeńler. 15Bunday «danalıq» joqarıdan túspegen. Bunday «danalıq» dúnyadan, adam tábiyatınan, shaytannan.[†][+] 16Óytkeni qay jerde kúnshillik hám menmenlik bar bolsa, sol jerde tártipsizlik hám hár túrli jamanlıq boladı.

17Biraq joqarıdan túsken danalıq birinshiden pák, sońınan tatıw, múláyim, boysınıwshı, miyrim[†]-shápáátke hám jaqsı jemislerge tolı. Ol ádalatsız hám eki júzli emes. 18Tınıshlıq penen tuqım sewip, tınıshlıq ornatıwshılar haqlıq jemisin jıynap aladı[+].

#### 4


Dúnya menen dos bolıwdan awlaq bolıńlar!

1Arańızdaǵı urıs hám jánjeller qayaqtan kelip shıǵadı? Denelerińizdiń múshelerinde urısıp atırǵan qálewlerińizden emes pe[+]? 2Bir nárseni qáleysizler, biraq erise almaysızlar. Sonlıqtan adam óltiresizler. Kúnshillik etesizler, biraq qálegenińizge erise almaǵanlıqtan, jánjellesip urısasızlar. Sizler Qudaydan soramaǵanıńız ushın, almay atırsızlar. 3Sorasańız da almay atırsızlar. Sebebi jaman niyet penen, óz nápsińizge paydalanıw ushın sorap atırsızlar[+].

4Háy, opasızlar! Dúnya menen dos bolıwdıń Qudayǵa dushpanlıq ekenin bilmeysizler me? Dúnyanıń dostı bolıwdı qálegen adam ózin Qudayǵa dushpan qıladı[+]. 5Muxaddes[†] Jazıwda: «Quday[†] Ózi bizlerge bergen jandı qızǵanısh penen jaqsı kóredi», – dep bosqa aytılǵan dep oylaysızlar ma[+]? 6Degen menen, Qudaydıń bizlerge beretuǵın miyrimi jáne de ullıraq. Sonlıqtan Muxaddes Jazıwda:

«Quday menmenlerge qarsı turadı,
Biraq kishipeyillilerge Óz miyrimin beredi»[*], –

delingen[+].

7Solay etip, Qudayǵa boysınıńlar! Shaytanǵa[†] qarsı turıńlar, sonda ol sizlerden qashıp ketedi[+]. 8Qudayǵa jaqınlasıńlar, sonda Ol da sizlerge jaqınlasadı. Háy, gúnakarlar, qollarıńızdı gúnadan tazalańlar! Háy, eki oylılar, júreklerińizdi pákleńler![+] 9Qayǵırıńlar, aza tutıp, jılańlar! Kúlkińiz azaǵa, quwanıshıńız qayǵıǵa aylansın. 10Jaratqan Iyeniń[†] aldında ózlerińizdi pás tutıńlar, Ol sizlerdi mártebeli qıladı[+].


Bir-birińizdi jamanlamańlar!

11Tuwısqanlarım, bir-birińizdi jamanlamańlar! Óz tuwısqanın jamanlaytuǵın yamasa húkim etetuǵın adam Muxaddes Nızamǵa qarsı sóylep, onı húkim etken boladı. Eger sen Muxaddes Nızamdı húkim etseń, onda Muxaddes Nızamdı orınlawshı emes, al onı húkim etiwshi bolasań[+]. 12Nızam shıǵarıwshı hám húkim etiwshi – jalǵız Quday. Tek ǵana Ol qutqarıwǵa[†] hám nabıt qılıwǵa qúdiretli. Al tuwısqanıńdı húkim etetuǵınday, sen kim bolıpsań[+]?


Maqtanshaqlıq haqqında

13Endi «Búgin yamasa erteń pálen qalaǵa ketemiz, ol jerde bir jıl qalıp, sawda-satıq islep, payda kóremiz», – deytuǵınlar, tıńlańlar! 14Sizler erteń ne bolatuǵının bilmeysizler. Ómirińizdiń ózi ne? Ol az waqıt kórinip, keyin joq bolatuǵın puw[+]. 15Onıń ornına: «Eger Jaratqan Iye[†] qálese, jasaymız hám mınanı ya ananı isleymiz», – dep aytıwıńız tiyis[+]. 16Biraq sizler menmensip maqtanasızlar. Hár qanday maqtanshaqlıq – jawızlıq. 17Solay etip, kim de kim jaqsılıq islewdi bilse de, onı islemese, gúna[†] qılǵan boladı[+].

#### 5


Baylarǵa eskertiw

1Tıńlańlar endi, háy baylar, basıńızǵa túsetuǵın baxıtsızlıqlar sebepli ókirip jılańlar![+] 2Baylıǵıńız shirip, kiyimlerińizdi kúye jegen[+]. 3Altın hám gúmislerińiz tat basqan. Olardıń tatı sizlerge qarsı gúwalıq berip, deneńizdi ot sıyaqlı jeydi. Sizler bul aqırǵı kúnlerde de baylıq ústine baylıq jıynadıńlar[+].

4Sizler eginlerińizdi orǵan jumısshılardıń is haqısın jep qoydıńlar. Mine, sol oraqshılardıń dadı Álemniń Jaratqan Iyesiniń[†] qulaǵına jetti[+]. 5Sizler jer júzinde molshılıqta jasap, káypi-sapa ettińler. Bawızlanatuǵın kúnde ózlerińizdi semirttińler[+]. 6Sizler ózlerińizge qarsı turmaǵan haq adamlardı húkim etip óltirdińler.


Sabırlı bolıńlar!

7Solay etip, tuwısqanlarım, Iyemiz kelgenshe, sabırlı bolıńlar! Áne, diyxan sabırlılıq etip, birinshi hám sońǵı jawınlar jawǵansha, jerdiń qımbatlı zúráátin kútip atır[+]. 8Sizler de sabırlı bolıp, bekkem turıńlar! Óytkeni Iyemizdiń keletuǵın waqtı jaqın[+]. 9Tuwısqanlar, húkim etilmewińiz ushın bir-birińizge qarsı narazılıq bildirmeńler. Mine, húkim etiwshi Iyemiz qapı aldında tur[+].

10Tuwısqanlar, Jaratqan Iyeniń atınan sóylegen payǵambarlardıń[†] qıyınshılıqlarda sabırlılıq etkeninen órnek alıńlar[+]. 11Sabırlılıq etkenlerdi bizler baxıtlı dep esaplaymız. Sizler Ayuptıń sabırlılıǵı haqqında esittińler. Sońında Jaratqan Iyeniń ol ushın neler islegenin de bilesizler[*]. Iyemiz júdá miyrim[†]-shápáátli hám rehimli[+].

12Háy, tuwısqanlarım! Eń baslısı, ant ishpeńler. Ya aspan menen, ya jer menen, ya basqa nárse menen ant ishpeńler. Tek «awa» ńız awa, «yaǵ» ıńız yaq bolsın. Sonda húkim etilmeysizler[+].


Isenim menen etilgen duwa

13Arańızda azap shegip atırǵan bar ma? Ol duwa etsin. Ruwxı kóterińki adam bar ma? Ol Qudayǵa alǵıs-maqtaw qosıǵın aytsın[+]. 14Arańızda awırıw adam bar ma? Ol iseniwshiler jámáátiniń[†] aqsaqalların shaqırsın. Olar Iyemizdiń atı menen onı may[†] menen sılap, ol ushın duwa etsin[+]. 15Isenim menen etilgen duwa awırıwǵa shıpa beredi hám Iyemiz onı ayaqqa turǵızadı. Eger ol gúna[†] islegen bolsa, gúnası keshiriledi[+]. 16Solay etip, shıpa tabıwıńız ushın, bir-birińizdiń aldıńızda gúnalarıńızdı moyınlańlar hám bir-birińiz ushın duwa etińler. Haq adamnıń duwası júdá kúshli tásirge iye[+].

17Iliyas ta bizler sıyaqlı bir adam edi. Jawın jawmasın dep, ol kúshli duwa etkende, jerge úsh jıl, altı ay jawın jawmadı[+]. 18Ol jáne duwa etti. Sonda aspannan jawın jawıp, jer ónim berdi[*][+].

19Tuwısqanlarım! Arańızda bir adam haqıyqat jolınan adassa, birińiz onı haqıyqatqa qaytarsa,[+] 20bilsin, bir gúnakardı nadurıs joldan qaytarǵan adam bir jandı ólimnen qutqarǵan hám kóp gúnalardı juwǵan boladı[+].

### 1 Petr

#### 1 Petr

1 Petr


Alǵí sóz

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]


#### Alǵí sóz


Petrdiń birinshi xatı


Kitap haqqında maǵlıwmat

Bul xattı elshi Petr jazǵan. Petr bul xattı Anadolı (házirgi Turkiya) úlkelerinde quwdalanıp atırǵan iseniwshilerdi qollap quwatlaw ushın hám olardı isenimde bekkem turıwǵa jigerlendiriw ushın jazadı. Isenimi sebepli azap shekken iseniwshi adam Iyemiz Masiyxtan órnek alıp, qıyınshılıqlarǵa shıdamlı bolıwı kerekligin aytıp, násiyatlaydı.

Jáne de, Petr óz xatında Quday muxaddes bolǵanı sıyaqlı, iseniwshiler de jaǵday qanshelli qıyın bolsa da muxaddes ómir keshiriwi hám jamanlıqqa jaqsılıq penen juwap qaytarıwı kerekligin aytadı. Húkimetke hám basshılarǵa boysınıw kerekligin jazadı.

#### 1


Sálemnama

1Iysa Masiyxtıń[†] elshisi[†] Petrden, Pontus, Galatiya, Kappadokiya, Aziya hám Bitiniya úlkelerine tarqalıp ketken, sol úlkelerde jat jerli bolıp jasap atırǵan, Quday[†] tárepinen tańlap alınǵanlarǵa sálem![+] 2Iysa Masiyxqa boysınıp, Onıń qanı ústilerińizge sebilip tazalanıwıńız ushın, Quday Áke[†] sizlerdi ázelden-aq tańlap aldı hám Muxaddes Ruwx[†] sizlerdi muxaddes[†] qıldı. Sizlerge miyrim[†] hám tınıshlıq mol-mol etip berilsin![+]


Joǵalmaytuǵın úmit

3Iyemiz Iysa Masiyxtıń Ákesi – Qudayǵa alǵıslar bolsın! Sebebi Ol Óziniń sheksiz miyrim-shápááti menen bizlerdi jańadan tuwıldırdı. Sonlıqtan Iysa Masiyxtıń ólimnen tiriliwi arqalı bizlerge sónbeytuǵın úmit berdi[+]. 4Ol bizlerdi shirimeytuǵın, pák hám eskirmeytuǵın bir miyrasqa eristirdi. Usı miyras sizler ushın aspanda saqlawlı tur[+]. 5Zamannıń aqırında ayan bolıwǵa tayar turǵan qutqarılıwǵa[†] erisiwińiz ushın, sizler isenimińiz arqalı Qudaydıń qúdireti menen qorǵalmaqtasız[+]. 6Usı sebepli quwanıp, shadlanıńlar. Házir qısqa bir waqıt hár túrli sınawlarǵa ushıraǵanıńızda azap shegiwge tuwra kelse de,[+] 7bul isenimińizdiń taza bolıwı ushın paydalı. Hátte, joq bolıp ketetuǵın altın da otta taplanıp, sınaladı. Al sizlerdiń isenimińiz altınnan qımbatlıraq. Sınalǵan isenimińiz Iysa Masiyx kelgende sizlerdi maqtaw, dańq hám húrmetke sazıwar qıladı[+]. 8Sizler Masiyxtı kórmegen bolsańız da, Onı súyesizler. Házir Onı kóre almasańız da, Oǵan isenip, sóz benen aytıp jetkiziwge qıyın bolǵan bir ájayıp hám ullı quwanısh penen shadlanbaqtasızlar[+]. 9Sebebi isenimińizdiń nátiyjesine, yaǵnıy janlarıńızdıń qutqarılıwına erisesizler.

10Sizlerge beriletuǵın miyrim haqqında payǵambarshılıq[†] etip aytqan payǵambarlar bul qutqarılıw tuwralı muqıyatlap izlenip izertledi[+]. 11Olardıń ishinde bolǵan Masiyxtıń Ruwxı Masiyxtıń shegetuǵın azapları hám sol azaplardan soń keletuǵın ullılıq haqqında aldın ala bildirgende, olar bulardıń qay waqıtta hám qalay bolatuǵının izertledi[+]. 12Olardıń izertlep aytqanlarınıń ózleriniń zamanında emes, al sizlerdiń zamanıńızda bolatuǵının Quday olarǵa ashıq bildirdi. Bulardı, yaǵnıy Xosh Xabardı[†] aspannan jiberilgen Muxaddes Ruwxtıń qúdireti menen járiyalawshılar sizlerge házir járiyaladı. Hátte, perishteler[†] de bulardı biliwdi qattı qáleydi[+].


Muxaddes bolıńlar!

13Solay etip, aqıl-oyıńızdı is-háreketke tayarlap, sergek bolıńlar. Iysa Masiyx kelgende sizlerge beriletuǵın miyrimnen tolıq úmit etińler[+]. 14Til alǵısh balalar sıyaqlı bolıp, Qudaydı bilmegen ótken ómirińizdegi jaman qálewlerińiz boyınsha jasamańlar[+]. 15Kerisinshe, sizlerdi shaqırǵan Quday muxaddes bolǵanı sıyaqlı, sizler de hár bir is-háreketińizde muxaddes bolıńlar[+]. 16Óytkeni bılay dep jazılǵan: «Muxaddes bolıń, óytkeni Men muxaddespen».[*][+]

17Hesh kimniń bet-júzine qaramay, hár bir adamdı islerine qaray húkim etetuǵın Qudaydı «Áke» dep shaqıratuǵın bolsańız, jat jerli bolıp jasaytuǵın bul dúnyadaǵı ómirińizde Qudaydan qorqıp jasańlar[+]. 18Xabarıńız bar, ata-babalarıńızdan qalǵan paydasız ómir tárizinen gúmis yamasa altın sıyaqlı ótkinshi nárseler menen satıp alınbadıńlar[+]. 19Al Qudaydıń minsiz hám kemshiliksiz Qozısı bolǵan Masiyxtıń biybaha qanı menen satıp alınıp qutqarıldıńlar. 20Quday dúnyanı jaratpastan burın usı maqset penen Masiyxtı tańlap alıp, Onı bul aqırǵı kúnlerde sizler ushın jiberdi[+]. 21Onı ólimnen tiriltip, dańqqa eristirgen Qudayǵa Ol arqalı isenesiz. Sol sebepli isenimińiz hám úmitińiz Qudayǵa qaratılǵan.

22Haqıyqatqa boysınıw arqalı óz janlarıńızdı gúnadan tazalaǵanlıqtan, tuwısqanlarıńızdı tuwısqanlıq súyispenshilik[†] penen súyesizler. Solay etip, bir-birińizdi shın júrekten súyińler[+]. 23Sizler óletuǵın násil arqalı emes, al ólmeytuǵın násil arqalı, yaǵnıy Qudaydıń tiri hám máńgilik sózi arqalı jańadan tuwıldıńız[+]. 24Óytkeni:

«Pútkil adamzat shópke,
Onıń pútkil sán-saltanatı da daladaǵı gúlge uqsaydı,
Shóp quwrap qalar, gúller tógiler.
25Biraq, Iyemizdiń sózi máńgi saqlanar».[*]

Usı sóz – sizlerge járiyalanǵan Xosh Xabar[+].

#### 2


Tiri tas hám Qudaydıń xalqı

1Sonlıqtan hár qanday jamanlıqtı, hár qıylı ótirikti hám eki júzlilikti, kúnshillikti hám hár qanday ósekti qoyıńlar![+] 2Jańa tuwılǵan nárestelerdiń ana sútine qushtar bolǵanınday, sizler de ruwxıy taza sút bolǵan Qudaydıń sózine qushtar bolıńlar. Sonda azıq alıp ósip, qutqarılasızlar[+]. 3Sebebi sizler Iyemizdiń jaqsılıǵın tatıp kórdińler[+].

4Adamlar kereksiz dep taslaǵan, biraq Quday[†] tárepinen tańlanǵan biybaha tiri tasqa – Iyemiz Iysaǵa kelińler[+]. 5Sizler de tiri taslar sıyaqlısızlar. Sonlıqtan Quday sizlerdi ruwxıy Ibadatxana[†] salıwda qollanıp, Iysa Masiyx[†] arqalı Ózine unaytuǵın ruwxıy qurbanlıq[†] beriwińiz ushın, muxaddes[†] ruwxaniyler[†] qılıp atır[+]. 6Óytkeni Muxaddes Jazıwda bılay delingen:

«Mine, Men Ózim tańlaǵan biybaha bir tastı, múyeshke qoyılatuǵın tiykarǵı tastı Sionda[†] ornataman. Oǵan isengen adam hesh qashan uyatqa qalmaydı».[*][+]

7Isenetuǵın sizler ushın bul tas qımbatlı. Al isenbeytuǵınlar ushın Ol:

«Qurılısshılardıń kereksiz dep taslaǵan tası,
Úydiń múyeshiniń tiykarǵı tası boldı».[*][+]

8Jáne de,

«Súrniktiretuǵın tas, qulatatuǵın jartas[†] boldı».[*]

Isenbeytuǵınlar Qudaydıń sózin tıńlamaǵanı ushın súrnigedi. Bul olardıń táǵdirine jazılǵan[+].

9Biraq sizler Quday tárepinen tańlanǵan adamlar, Patshanıń ruwxaniyleri, muxaddes millet hám Qudayǵa tiyisli xalıqsız. Sizler ózlerińizdi qarańǵılıqtan Óziniń ájayıp nurına shaqırǵan Qudaydıń tań qalarlıq islerin járiyalaw ushın tańlandıńlar[+]. 10Bir waqıtları Qudaydıń xalqı emes edińler. Biraq endi Qudaydıń xalqısız. Bir waqıtları Qudaydıń miyrim[†]-shápáátin bilmegen edińler, endi bolsa, Onıń miyrim-shápáátin aldıńlar[+].

11Súyikli tuwısqanlarım, bul dúnyada jat jerli hám qonaq bolǵan sizlerge jalbarınaman, janıńızǵa hár qashan qarsı turatuǵın deneniń jaman qálewlerinen qashıńlar[+]. 12Isenbeytuǵınlar arasında hadal ómir súrińler. Olar sizlerdi jamanlıq islewshiler, dep ayıplasa da, jaqsı islerińizdi kórip, Quday keletuǵın kúni Onı alǵıslaydı[+].


Basshılarǵa boysınıńlar!

13Iyemiz ushın, adamlar ornatqan hár qanday hákimshilikke boysınıńlar. Joqarı biylikke iye patshaǵa hám[+] 14jamanlıq islewshilerdi jazalaw, jaqsılıq islewshilerdi xoshametlew ushın patsha tárepinen jiberilgen hákimlerge boysınıńlar[+]. 15Sebebi Quday sizlerdiń jaqsı islerińiz arqalı aqılsız adamlardıń ósek sózleriniń toqtawın qáleydi. 16Al sizler azat adamlarsız. Biraq azatlıǵıńızdı jamanlıq islew ushın paydalanbay, Qudaydıń qulları bolıp jasańlar[+]. 17Hámme adamlarǵa húrmet kórsetińler. Iseniwshi tuwısqanlarıńızdı súyińler. Qudaydan qorqıńlar, patshanı sıylańlar[+].


Qullarǵa násiyat

18Háy qullar, xojayınlarıńızǵa boysınıńlar! Olardıń tek jaqsı hám miyrimlilerin ǵana emes, al qatalların da tolıq húrmet etip, boysınıńlar[+]. 19Eger kim de kim nahaq azap shekkende Qudaydı oylap, azaplarǵa shıdasa, bul Qudayǵa unaydı[+]. 20Eger gúna[†] islegenińiz ushın tayaq jegenińizde shıdasańız, bul sizlerge abıray áperer me eken? Biraq, jaqsılıq isley tura azap shekkenińizde shıdasańız, bul Qudayǵa unaydı. 21Óytkeni Quday sizlerdi usı ushın shaqırdı. Masiyxtıń Ózi sizler ushın azap shegip, Onıń izinen júriwińiz ushın órnek kórsetti[+].

22«Ol gúna islemedi, awzınan jalǵan sóz de shıqpadı».[*][+] 23Xorlanǵanda, hesh kimge qarsı shıǵıp, kewline tiymedi. Ol azap shekkende de hesh kimdi qorqıtpadı, al Ózin ádillik penen húkim etiwshi Qudaydıń qolına tapsırdı[+]. 24Bizlerdiń gúna ushın ólip, haq bolıp jasawımız ushın, Ol gúnalarımızdı atanaq aǵashta[†] Óz denesine júkledi. Onıń jaraqatları arqalı shıpa taptıńız[+]. 25Burın adasqan qoylar sıyaqlı edińiz, endi bolsa, janlarıńızdıń Shopanına hám Baǵıwshısına qaytıp keldińler[+].

#### 3


Erli-zayıplılarǵa aqıl-násiyatlar

1-2Háy hayallar, Masiyx[†] Qudayǵa boysınǵanday, sizler de kúyewlerińizge boysınıńlar. Sonda olardıń geybirewleri Qudaydıń sózine qulaq aspasa da, sizlerdiń Qudaydan qorqıp, pák ómir súrip atırǵanıńızdı kórip, sózlerińiz arqalı emes, al siz, hayallardıń úlgili ómirińiz arqalı qolǵa kirgizilip, iseniwshi boladı[+]. 3Sulıwlıǵıńız tek sırtqı bezeniwlerden: áshekóylengen shashlar, taǵılǵan altınlar hám sánli kiyimlerden ǵana ibarat bolmasın. 4Al sulıwlıǵıńız sırlı bolǵan ishki dúnyańızdan, yaǵnıy jumsaq hám tınısh bolǵan joǵalmaytuǵın ruwxıy gózzallıqtan ibarat bolsın. Bul Quday[†] aldında júdá qımbatlı[+]. 5Ótmishte Qudaydan úmit etken muxaddes[†] hayallar da óz kúyewlerine boysınıp, usılay bezengen. 6Solardıń biri Sara da óz kúyewi Ibrayımdı «xojayınım» dep atap[*], oǵan boysındı. Eger sizler de jaqsılıq islep, hesh qanday qorqınıshqa berilmeseńiz, Saranıń qızları bolasızlar[+].

7Háy kúyewler, sol sıyaqlı sizler de hayallarıńızdı jaqsı túsinip jasańlar. Olardıń názik ekenin hám máńgilik ómirdi[†] sizler menen birge miyras etip alatuǵının bilip, olardı húrmet etińler. Solay etseńiz, duwa etkenińizde tosqınlıq bolmaydı[+].


Haqıyqatlıq ushın azap shegiw

8Juwmaqlastırıp aytqanda, hámmeńiz bir niyet penen birlesińler. Basqalardıń quwanısh hám qayǵısın bólisińler. Bir-birińizdi tuwısqanlarsha súyińler. Qayırqom hám kishipeyil bolıńlar[+]. 9Jamanlıqqa jamanlıq, ǵarǵısqa ǵarǵıs penen juwap qaytarmańlar. Kerisinshe, jaqsılıq penen juwap qaytarıńlar. Sebebi sizler Qudaydıń jarılqawın miyras etip alıw ushın shaqırılǵansızlar[+].

10«Kim de kim ómirden zawıqlanıp,
Jaqsı kúnler keliwin qálese,
Tilin jaman sózden, awzın ótirik sóz aytıwdan tıysın.
11Jamanlıqtan qashıp, jaqsılıq islesin.
Tınıshlıqqa umtılıp, soǵan kúsh salsın.
12Óytkeni Jaratqan Iyeniń[†] kózi haq adamlarda,
Qulaǵın túrer olardıń jalbarınıwlarına.
Biraq Jaratqan Iye[†] jamanlıq qılatuǵınlarǵa qarsı shıǵar».[*][+]

13Jaqsılıq islewge intalı bolsańız, kim sizlerge jamanlıq isleydi? 14Haq islerińiz ushın azap shegip atırǵan bolsańız, sizler baxıtlısızlar! Adamlardıń qorqıtqanınan qorqpańlar hám qáweterlenbeńler[+]. 15Masiyxtı «Iyemiz» dep, júregińizde ayrıqsha qásterleńler. Sizlerdegi úmit haqqında soraǵan hár bir adamǵa juwap beriwge hámme waqıt tayar bolıńlar[+]. 16Degen menen, bunı múláyimlilik penen, húrmet kórsetip isleńler. Masiyxqa tiyisli bolǵan sizlerdiń jaqsı júris-turısıńızdı jamanlap mazaq etetuǵınlar uyalıp qalıwı ushın, hújdanıńızdı taza tutıńlar[+]. 17Jaqsılıq etip azap shegiw Qudaydıń qálewi bolsa, bul jamanlıq islep azap shegiwden jaqsıraq[+].

18Masiyxtıń Ózi de haq bola tura, nahaqlar ushın azap shekti. Ol bizlerdi Qudayǵa alıp keliw ushın, gúnalarımız ushın bir mártebe qurban boldı. Denesi óltirilse de, Ol ruwxta tirildi[+]. 19Ol, hátte, qamaqta bolǵan ruwxlarǵa da barıp, Óz jeńisin járiyaladı[+]. 20Áyyemgi waqıtları Nuxtıń zamanında keme soǵılǵanda, Quday adamlardıń táwbe etiwin sabırlılıq penen kútse de, olar Oǵan boysınbaǵan edi. Sol kemege az ǵana adam, yaǵnıy segiz adam minip, suwdan qutqarıldı[*]. 21Bul – Iysa Masiyxtıń qayta tiriliwi arqalı házir sizlerdi qutqaratuǵın suwǵa shomıldırılıwdıń tımsalı. Suwǵa shomıldırılıw deneni kirden tazalaw emes, al Qudaydan pák hújdan soraw degendi bildiredi[+]. 22Masiyx aspanǵa kóterilip, Qudaydıń oń jaǵında otır[*]. Oǵan perishteler,[†] aspandaǵı biylewshiler hám kúsh iyeleri boysındı[+].

#### 4


Quday ushın jasaw

1Solay etip, Masiyx[†][*] denesi menen azap shekti. Sizler de Masiyxta bolǵan oylar menen ózlerińizdi azap shegiwge tayarlańlar. Sebebi denesi azap shegip atırǵan adam gúna[†] islewdi toqtatadı[+]. 2Bunnan bılay, dúnyadaǵı ómirińizdiń qalǵan bóleginde adamnıń jaman qálewleri boyınsha emes, al Qudaydıń erki boyınsha jasańlar[+]. 3Ótken ómirińizde isenbeytuǵın adamlarǵa jaǵatuǵın ádetlerdi islep jasaǵanıńız jeter! Sol waqıtları sizler buzıqshılıqqa, jaman qálewlerge, máskúnemlikke, ayshı-áshiretke, nápsiqawlıqqa hám jerkenishli butparazlıqqa berilip, ómir súrgen edińler. 4Endi bolsa, isenbeytuǵınlar sizlerdiń olar menen birlikte usınday nápsiqumarlıqta qatnaspaǵanıńız sebepli hayran bolıp, sizlerdi mazaq etip atır[+]. 5Biraq olar bunıń ushın tiriler menen ólilerdi húkim etiwge tayar turǵan Quday[†] aldında juwap beredi[+]. 6Sol sebepli, ólilerdiń denesi basqalar qatarı ólip jazalansa da, ruwxı Quday sıyaqlı jasawı ushın, Xosh Xabar[†] ólilerge de járiyalandı.

7Hámme nárseniń aqırı jaqın. Sonlıqtan duwa etiw ushın aqıl menen is tutıp, sergek bolıńlar![+] 8Eń baslısı, bir-birińizdi shın júrekten súyińler. Óytkeni súyispenshilik[†] kóp gúnalardı juwadı[+]. 9Narazılıq bildirmey, bir-birińizge miymandos bolıńlar[+]. 10Hár birińiz jaqsı xızmetshi sıpatında Qudaydıń sizlerge miyrimlilik penen bergen hár túrli ruwxıy sıyların qollana otırıp, bir-birińizge xızmet etińler[+]. 11Adamlar aldında sóylegen adam Qudaydıń sózine say sóylesin. Basqalarǵa xızmet etetuǵın adam Qudaydıń bergen kúshi menen xızmet etsin. Usılayınsha, Iysa Masiyx arqalı Quday hár bir iste alǵıslansın. Ullılıq hám qúdiret máńgi-baqıy Masiyxtiki. Awmiyin[+].


Masiyxıy bolıp azap shegiw

12Súyikli tuwısqanlarım, sizlerdi sınaw ushın keletuǵın awır azaptı tań qalarlıq nárse dep, hayran bolmańlar[+]. 13Kerisinshe, Masiyxtıń azaplarına sherik bolǵanıńızǵa quwanıńlar. Solay etip, Masiyx saltanat penen kelgende, quwanıp shadlanasızlar[+]. 14Masiyxtıń atı ushın masqaralanıp atırǵan bolsańız, sizler baxıtlısızlar! Sebebi Qudaydıń ullı Ruwxı ústińizde boladı[*][+]. 15Jáne hesh birińiz adam óltiriwshi, urı, jamanlıq islewshi yamasa basqalardıń jumısına aralasıp, kesent beretuǵın bolıp, azap shekpesin. 16Biraq sizler masiyxıy[*] bolǵanıńız ushın azap shegip atırǵan bolsańız, uyalmańlar. Al bul at penen atalatuǵınıńız ushın Qudaydı alǵıslańlar[+]. 17Óytkeni húkim shıǵarılatuǵın waqıt jetip keldi. Húkim shıǵarıwdı Quday Óz shańaraǵınan baslaydı. Eger bul Qudaydıń shańaraǵı bolǵan bizlerden baslansa, Qudaydıń Xosh Xabarına qulaq aspaytuǵınlardıń aqırı qanday boladı[+]?

18«Eger ádil adam zorǵa qutqarılsa,
Qudaysız hám gúnakar adamǵa ne boladı?»[*][+]

19Sonlıqtan Qudaydıń erki menen azap shekkenler janların isenimli Jaratqanǵa tapsırsın hám jaqsılıq islewin dawam etsin[+].

#### 5


Jámáát aqsaqalları hám jasları

1Arańızdaǵı jámáát[†] aqsaqallarına olarday jámáát aqsaqalı bolǵan men, Masiyxtıń[†] shekken azaplarınıń gúwası hám Ol qaytıp kelgende ashıq kórinetuǵın saltanatınıń sheriklesi sıpatında mınalardı ótinish etemen:[+] 2Qudaydıń sizlerge tapsırǵan súriwin májbúriy túrde emes, al shın kewilden, Qudaydıń erkine say qılıp baǵıńlar. Bunı aqsha ushın paydakúnemlik penen emes, al óz qálewińiz benen isleńler[+]. 3Ózlerińizge tapsırılǵan adamlarǵa ústemlik etpey, súriwge úlgi bolıńlar[+]. 4Solay etseńiz, bas Shopan kelgende, sónbeytuǵın ullılıq tajın alasızlar[+].

5Háy jaslar, sol sıyaqlı sizler de aqsaqallarǵa boysınıńlar. Hámmeńiz bir-birińiz benen kishipeyil qatnasta bolıńlar. Sebebi:

«Quday[†] menmenlerge qarsı turadı,
Biraq kishipeyillilerge Óz miyrimin beredi».[*][+]

6Sonlıqtan ózlerińizdi Qudaydıń qúdiretli qolı astında pás tutıńlar. Sonda belgilengen waqıt kelgende, Ol sizlerdi mártebeli etedi. 7Barlıq ǵam-táshiwishlerińizdi Oǵan tapsırıńlar. Óytkeni Ol sizlerge ǵamxorlıq qıladı[+].

8Saq hám sergek bolıńlar. Dushpanıńız shaytan[†] kimdi jutsam eken dep, aqırǵan arıslanday bolıp gezip júr[+]. 9Isenimde bekkem bolıp, shaytanǵa qarsı turıńlar. Sebebi dúnyanıń basqa jerlerindegi tuwısqanlarıńızdıń birdey azap shegip atırǵanınan xabarıńız bar[+]. 10Pútkil miyrimniń tiykarı bolǵan Quday sizlerdi Iysa Masiyx arqalı Óziniń máńgilik saltanatına shaqırdı. Qısqa ómirińizde azap shegip atırǵan bolsańız da, Ol sizlerdi jetilistiredi, bekkemleydi, kúsh-quwat beredi hám tıyanaqlı qıladı[+]. 11Qúdiret máńgi-baqıy Onıki bolsın! Awmiyin[+].


Sońǵı sálemnama

12Men sizlerge usı qısqasha xatımdı ózim isenimli tuwısqanım dep esaplaytuǵın Silaǵa[*] jazdırıp atırman. Sizlerdi jigerlendirip, bul xatta aytqanlarımnıń Qudaydıń haqıyqıy miyrimi ekeni haqqında gúwalıq beremen. Usı miyrim[†] menen bekkem turıńlar[+].

13Sizler menen birge tańlanǵan Babilondaǵı[†][*] iseniwshiler jámááti hám tutınǵan ulım Mark sizlerge sálem aytıp atır[+]. 14Bir-birińizdi súyispenshilik[†] penen súyip, sálemlesińler.

Masiyxqa tiyisli bolǵan sizlerdiń hámmeńizge tınıshlıq yar bolsın![+]

### 2 Petr

#### 2 Petr

2 Petr


Alǵí sóz

[1]

[2]

[3]


#### Alǵí sóz


Petrdiń ekinshi xatı


Kitap haqqında maǵlıwmat

Bul xattı elshi Petr jazǵan. Ekinshi xatında ol jalǵan ustazlar sebepli jámáátte payda bolǵan ishki kelispewshilikler hám tártipsizlikler tuwrısında sóz etedi. Bul xat jazılǵan dáwirde iseniwshiler jámááti arasına jalǵan ustazlar kirip alıp, masiyxıylardı joldan azǵırıp atırǵan edi. Petr óz xatında oqıwshılarǵa sonday ustazlardan uzaqlasıwdı eskertip, sol ótirikshilerdiń sózsiz jaza alatuǵının aytıp ótedi.

Jalǵan ustazlar Masiyxtıń keliwine isenbey, Onnan bas tartqanlıqtan, aqırette olardıń jazalanatuǵının aytadı. Petr Iyemizdiń keletuǵın kúni haqqındaǵı temanı jarıtadı. Sonıń menen birge, ol Iyemizdiń keliwin kútip atırǵan adamlardı jigerlendiredi. Olardı taza hám minsiz ómir keshiriwge, Qudayǵa sadıq qalıwǵa hám isenimde ósip barıwǵa shaqıradı.

#### 1


Sálemnama

1Iysa Masiyxtıń[†] qulı hám elshisi[†] Shimon Petrden, Qudayımız hám Qutqarıwshımız[†] Iysa Masiyxtıń haqlıǵı arqalı bizler alǵan qımbatlı isenimge teń isenimdi sıyǵa alǵanlarǵa sálem![+] 2Qudaydı hám Iyemiz Iysanı haqıyqattan bilip barıwıńız arqalı sizlerge miyrim[†] hám tınıshlıq mol-mol etip berilsin![+]


Shaqırılıw hám tańlap alınıw

3Qudaylıq qúdiretke iye Iysa Masiyx Ózin biliwimiz arqalı jasawımız hám Qudaydıń jolı menen júriwimiz ushın bizlerge kerekli bolǵan hámme nárseni berdi. Ol bizlerdi Óz ullılıǵın hám iygiligin alıwımız ushın shaqırdı. 4Quday[†] Óz ullılıǵı hám iygiligi arqalı bizlerge júdá úlken hám qımbatlı wádeler berdi. Solay etip, bul wádeler sebepli sizler dúnyadaǵı jaman qálewlerden qutılıp, qudaylıq tábiyatqa sherik bolasızlar[+]. 5Sonlıqtan sizler bar kúshińizdi sarp etip, isenimińizge jaqsılıqtı, jaqsılıqqa bilimdi, 6bilimge nápsini tıyıwdı, nápsini tıyıwǵa sabırlılıqtı, sabırlılıqqa Qudayǵa baǵıshlanıwdı,[+] 7Qudayǵa baǵıshlanıwǵa tuwısqanlıq súyispenshilikti,[†] tuwısqanlıq súyispenshilikke súyispenshilikti qosıp arttırıńlar[+]. 8Eger bul jaqsı qásiyetler sizlerde bar bolıp, artıp atırǵan bolsa, onda Iyemiz Iysa Masiyxtı biliwde tabıssız hám jemissiz bolmaysız[+]. 9Bul jaqsı qásiyetlerge iye bolmaǵan adam uzaqtı kóre almaytuǵın soqır adam bolǵanı. Ol burınǵı gúnalarınan tazalanǵanın umıtqan adam demek[+].

10Sonlıqtan háy tuwısqanlarım, Qudaydıń sizlerdi shaqırǵanı hám tańlap alǵanı haqıyqat ekenin kórsetiw ushın, ele de kúsh-ǵayrat salıńlar. Usılay isleseńiz, hesh qashan súrnikpeysiz[+]. 11Solay etip, Iyemiz hám Qutqarıwshımız Iysa Masiyxtıń máńgilik Patshalıǵına kiriw jolı sizlerge keń ashıladı[+].


Muxaddes Jazıwlarǵa dıqqat awdarıńlar!

12Sol sebepten sizler bulardı bilip, ózińizdegi haqıyqattı bekkem tutsańlar da, men usılardı sizlerge hámme waqıt esletip turıwǵa tayarman[+]. 13Bul denede jasaǵan waqtımda yadıńızda bolǵan nárselerdi esletip turıwdı durıs dep taptım. 14Óytkeni Iyemiz Iysa Masiyxtıń maǵan bildiriwi boyınsha, bul deneden ayırılatuǵın waqtımnıń jaqın ekenin bilemen[+]. 15Men bul dúnyadan ketkenimnen soń da bulardı hámme waqıt eslep tura alıwıńız ushın, jan-tánim menen tırısaman.

16Bizler[*] Iyemiz Iysa Masiyxtıń qúdiretin hám qayta keliwin sizlerge málim etkenimizde, yadtan oylap tabılǵan ańızlarǵa tiykarlanbadıq. Al Onıń ullılıǵın óz kózlerimiz benen kórgen edik[+]. 17Sebebi qúdiretli hám ullı Qudaydan Iysaǵa: «Bul – Meniń súyikli Ulım, Men Oǵan ırzaman», – degen saza esitilgende, Ol Quday Ákeden dańq hám saltanat aldı[+]. 18Onıń menen birge muxaddes[†] tawda bolǵanımızda, aspannan kelgen usı sazanı bizler de esittik.

19Jáne bizlerde ele de isenimlirek bolǵan payǵambarlardıń[†] sózleri bar. Tań atıp, tań juldızı jarqıraǵanday, júreklerińiz tolıq túsinik alatuǵın kúnge deyin qarańǵı jerde nurın shashqan shıraǵa uqsaǵan payǵambarlardıń sózlerine dıqqat awdarsańız, jaqsı qılasızlar[+]. 20Aldı menen mınanı bilip qoyıńlar: Muxaddes Jazıwda bolǵan hesh bir payǵambarshılıq sózin hesh kimge óz betinshe túsindiriwge bolmaydı. 21Óytkeni hesh bir payǵambarshılıq sózi adamnıń qálewi menen aytılǵan emes. Al Muxaddes Ruwx[†][*] tárepinen basqarılǵan adamlar Qudaydıń sózlerin aytqan[+].

#### 2


Jalǵan ustazlar haqqında

1Biraq, burın Izrail[†] xalqı arasında jalǵan payǵambarlardıń[†] bolǵanı sıyaqlı, sizlerdiń arańızda da jalǵan ustazlar boladı. Olar arańızǵa jasırın túrde azǵın tálimatlar kirgizip, hátte, ózlerin Óz qanın tólep satıp alǵan Iyesin de tán almaydı. Solay etip, bundaylardıń is-háreketi olardı tez arada nabıt bolıwǵa alıp keledi[+]. 2Kóp adamlar olardıń buzıqlıǵına eredi. Olar sebepli haqıyqat jolına til tiyedi. 3Olar nápsiqawlıǵı sebepli ózleri oylap tapqan jalǵan sózlerdi aytıp, sizlerden paydalanadı. Olardıń húkimi áwelden-aq tayar turǵan bolıp, olar kóp keshikpey nabıt etiledi[+].

4Sebebi Quday[†] gúna[†] islegen perishtelerdi[†] de ayamaǵan. Olardı húkim etiletuǵın kúnge deyin saqlansın dep, tas túnek dozaqqa ılaqtırıp, qarańǵılıqqa qamap qoyıptı[+]. 5Quday qudaysızlardıń dúnyasına topan suwın jibergende, áyyemgi dúnyanı da ayamadı. Biraq, haqıyqatlıq jarshısı bolǵan Nuxtı hám onnan basqa jeti adamdı aman saqlap qaldı[*][+]. 6Sodom hám Gomora qalaların da húkim etip, kúlge aylandırdı[*]. Bul arqalı keleshekte qudaysızlardıń basına túsetuǵınlardı mısal etip kórsetti[+]. 7Al ar-namıssız adamlardıń buzıqlıǵınan azap shekken haq adam Luttı Quday qutqardı[*][+]. 8Olardıń arasında jasaǵan bul haq adamnıń pák kewli olardıń nahaq islerin kórip hám esitip turıp, kún sayın qıynalatuǵın edi[+]. 9Solay etip, Jaratqan Iye[†] Óz jolı menen júretuǵın adamlardı qıyınshılıqlardan qalay qutqarıwdı[†] hám nahaq adamlardı húkim shıǵarılatuǵın qıyamet-qayım kúnine deyin qalay saqlap, jazalawdı biledi[+]. 10Ásirese óziniń gúnakar tábiyatınıń buzıq qálewlerine berilip, Qudaydıń biyligin mensinbeytuǵın nahaq adamlardıń táǵdiri usılay boladı.

Sol sıyaqlı, uyatsız hám ójet adamlar bolǵan jalǵan ustazlar ullılıqqa iye bolǵanlarǵa til tiygiziwden qorqpaydı[+]. 11Perishtelerdiń kúsh hám qúdireti jalǵan ustazlardan anaǵurlım ullıraq bolsa da, perishteler Jaratqan Iye aldında olardı masqaralap ayıplamaydı. 12Biraq bul jalǵan ustazlar ózleri túsinbeytuǵın zatlarǵa til tiygizedi. Uslap alınıp nabıt qılınıw ushın tuwılǵan sanasız hám tábiyǵıy sezim boyınsha jasaytuǵın haywanlarday bolǵan olar sol haywanlar sıyaqlı nabıt boladı[+]. 13Olar islegen jaman islerine ılayıq jaza aladı. Bular kúndiz ayshı-áshiretke beriliwdi ómirdiń mazmunı dep biledi. Sizlerdiń júzińizdi qara qılıp, daq túsiretuǵın bul adamlar sizler menen birge zıyapatta otırǵanda, óz ótiriginen ráhátlenedi. 14Olardıń kózleri buzıqshılıqqa tolǵan bolıp, olar úzliksiz gúna isleydi. Isenimi hálsiz adamlardı joldan azǵıratuǵın bul adamlar – nápsiqaw hám ǵarǵıs urǵan adamlar. 15Tuwrı joldı taslap adasqan olar nahaq jol menen payda kóriwdi jaqsı kórgen Beor ulı Bilamnıń jolın tuttı[+]. 16Biraq ol islegen gúnası ushın áshkara etilgen edi: tilsiz eshek tilge kirdi, ol adamday bolıp sóylep, payǵambardıń aqılsız isine tosqınlıq jasaǵan edi[*][+].

17Bul adamlar suwsız bulaqlar, dawıl aydaǵan duman. Olar ushın tas túnek qarańǵılıq tayar tur[+]. 18Óytkeni olar nadurıs jol menen júretuǵın adamlardan álle qashan qutılǵanlardı bos hám lap sózler menen aldap, gúnakar tábiyattıń buzıq qálewlerine baslaydı[+]. 19Ózleri azǵınlıqtıń qulı bola tura, olarǵa azatlıqtı wáde etedi. Sebebi adam neden jeńilse, sonıń qulı boladı[+]. 20Adamlar Iyemiz hám Qutqarıwshımız Iysa Masiyxtı[†] bilip, dúnyanıń napákliklerinen qutılǵannan soń, jáne sol nárselerdiń duzaǵına túsip, olardan jeńilse, onda keyingi awhalı burınǵıdan da jaman boladı[+]. 21Óytkeni haqıyqatlıq jolın bilgennen soń, berilgen muxaddes[†] buyrıqtan júz burǵannan góre, bul joldı hesh bilmegen olar ushın jaqsıraq bolar edi[+]. 22Olardıń ómirinde ushırasatuǵın bunday awhalǵa mına naqıl sózler tuwrı keledi:

«Iyt óz qusıǵına qaytadı,
Shoshqa juwındırılǵannan soń,
Barıp batpaqqa awnaydı»[*][+].

#### 3


Iyemizdiń qaytıp keletuǵın kúni

1-2Súyikli tuwısqanlarım, bul meniń sizlerge jazıp atırǵan ekinshi xatım. Men eki xatımda da muxaddes[†] payǵambarlardıń[†] aldın ala aytqan sózleri hám Qutqarıwshı[†] Iyemizdiń elshileri[†] arqalı bergen buyrıǵın eske túsiriwińiz ushın sizlerde pák oy-pikirlerdi oyatıwǵa háreket ettim[+][+]. 3Eń aldı menen mınanı bilip qoyıńlar: dúnyanıń aqırǵı kúnlerinde óz jaman qálewlerine eretuǵın mazaq etiwshiler payda boladı. Olar sizlerdi mazaq qılıp: 4«Iyeńizdiń qaytıp kelemen degen wádesi qáne? Ata-babalarımız dúnyadan ótkennen beri, hámme nárse qalay jaratılǵan bolsa, ele solay turıptı-ǵo», – deydi[+]. 5Sebebi olar Qudaydıń sózi menen aspannıń júdá áyyemgi waqıtlarda bar bolǵanın hám jerdiń suw arqalı suwdan jaratılǵanın jortaǵa bilmegendey boladı[+]. 6Sol eski dúnya da usı topan suwınan nabıt bolǵan edi[+]. 7Al házirgi aspan hám jer bolsa, otta janıw ushın Qudaydıń sol sózi menen saqlanıp, qudaysız adamlardıń húkim etilip nabıt bolatuǵın kúnine shekem qorǵalıp turıptı.

8Súyikli tuwısqanlarım, tek mınanı esten shıǵarmańlar: Jaratqan Iyeniń[†] názerinde bir kún mıń jılday, mıń jıl bir kúndey[+]. 9Ayırımlar keshikti dep esaplaǵanday, Iyemiz wádesin orınlawdı keshiktirip atırǵan joq. Kerisinshe, Ol hesh kimniń nabıt bolıwın qálemey, hár bir adam táwbe etsin dep, sizler ushın sabırlılıq penen kútip turıptı[+]. 10Degen menen, Iyemizdiń kúni urı sıyaqlı kútilmegende keledi. Sol kúni aspan ullı gúrsildi menen joq boladı, aspan deneleri janıp ketedi, jer hám jer betindegi hár bir nárse janıp kúlge aylanadı[*][+]. 11Hámme nárse usı tárizde joq bolıp ketetuǵın bolsa, sizler qanday adamlar bolıwıńız zárúr? Sizler muxaddes bolıp jasap, Qudaydıń jolı menen júriwińiz kerek[+]. 12Qudaydıń kúniniń keliwin saǵına kútip, onıń keliwin tezletiwińiz lazım. Óytkeni sol kúni aspan janıp joq boladı, aspan deneleri de kúshli ıssıdan erip ketedi[+]. 13Biraq bizler Qudaydıń wádesi boyınsha haqlıq ornaǵan jańa aspan menen jańa jerdi kútemiz[+].

14Sonlıqtan súyikli tuwısqanlarım, usılardı kútip júrgen ekensiz, Qudaydıń aldında kemshiliksiz hám minsiz bolıwǵa bar kúshińiz benen háreket etip, tınısh jasańlar[+]. 15Súyikli tuwısqanımız Paveldiń de ózine berilgen danalıǵı menen sizlerge jazǵanınday, Iyemizdiń sabırlılıǵın qutqarılıw pursatı dep esaplańlar[+]. 16Pavel barlıq xatlarında usı haqqında sóz etedi. Onıń xatlarında túsiniwge qıyın bolǵan bazı bir jerler bar. Nadan hám tıyanaqsız adamlar basqa Muxaddes Jazıwlardı burmalaǵanı sıyaqlı, bulardı da burmalaydı. Usı is-háreketleri olardı nabıt bolıwǵa alıp keledi[+].

17Solay etip, súyikli tuwısqanlarım, bulardı aldın ala bilip qoyıńlar, ar-namıssız adamlarǵa erip, ózlerińizdiń bekkem negizińizdi joytıp qoymawıńız ushın saq bolıńlar. 18Iyemiz hám Qutqarıwshımız Iysa Masiyxtıń[†] miyrimine bólenip, Onı biliwde ósip barıńlar. Házir hám máńgige Oǵan dańq bolsın! Awmiyin[+].

### 1 Yuxan

#### 1 Yuxan

1 Yuxan


Alǵí sóz

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]


#### Alǵí sóz


Yuxannıń birinshi xatı


Kitap haqqında maǵlıwmat

Bul xattı elshi Yuxan I ásirdiń aqırında jazǵan. Xat jazılǵan waqıtta jalǵan tálimatlar keń tarqalǵan bolıp, olar iseniwshi jámáátlerge úlken qáwip tuwǵızatuǵın edi. Sebebi bunday tálimatlardı tarqatıwshı jalǵan muǵallimler Iysa Masiyx adam bolıp jasamadı, dep úyretetuǵın edi.

Yuxan óz xatında bul pikirge qarsı shıǵıp, Iysa Masiyxtıń adam bolıp jasaǵanın tastıyıqlaydı hám iseniwshiler Masiyx arqalı Quday menen qarım-qatnasta bolıp, óz ara bir-birin súyiwi kerekligi haqqında aytadı. Jáne de, Iysa Masiyxqa isengen hár bir adamnıń máńgilik ómirge iye ekenligi haqqında gúwalıq beredi.

#### 1


Ómir Sózi

1Eń bastan bar bolǵan ómir Sózi[*] haqqında: Onı esitkenimizdi, óz kózlerimiz benen kórgenimizdi hám anıqlap kórip, Oǵan qollarımızdı tiygizgenimizdi sizlerge járiyalap atırmız[+]. 2Ómir ashıq kórindi, bizler Onı kórdik hám Ol tuwralı gúwalıq berip atırmız. Áke[†][*] menen birge bolıp, bizlerge kóringen máńgilik Ómirdi[†] sizlerge járiyalap atırmız[+]. 3Sizler de bizler menen qarım-qatnasta bolıwıńız ushın, kórgenimizdi hám esitkenimizdi sizlerge járiyalap atırmız. Bizlerdiń qarım-qatnasımız bolsa, Áke hám Onıń Ulı Iysa Masiyx[†] penen boladı[+]. 4Bulardı sizlerge quwanıshımız tolı bolıwı ushın jazıp atırmız[+].


Quday – nur

5Iysa Masiyxtan esitip, sizlerge járiyalap atırǵan xabarımız bul: Quday[†] – nur, Onda hesh qanday qarańǵılıq joq[+]. 6Eger Onıń menen qarım-qatnastamız dep, qarańǵılıqta júrgen bolsaq, jalǵan sóylep, haqıyqat boyınsha jasamaǵan bolamız[+]. 7Biraq Qudaydıń Ózi nurda bolǵanı sıyaqlı, bizler de nurda júrsek, bir-birimiz benen qarım-qatnasta bolamız hám Onıń Ulı Iysanıń qanı bizlerdi hár qanday gúnadan tazalaydı[+].

8Gúnamız joq desek, óz-ózimizdi aldaǵan bolamız hám bizlerde haqıyqatlıq bolmaydı[+]. 9Eger gúnalarımızdı moyınlasaq, sadıq hám haq Quday gúnalarımızdı keshirip, bizlerdi hár qanday jamanlıqtan tazalaydı[+]. 10Eger gúna[†] islemedik desek, Qudaydı ótirikshi qılıp qoyamız hám bizlerde Onıń sózi bolmaydı[+].

#### 2


Iysa – bizlerdiń Jaqlawshımız

1Balalarım! Men bulardı sizlerge gúna[†] islemewińiz ushın jazıp atırman. Biraq eger birimiz gúna islep qoysaq, Ákeniń aldında Jaqlawshımız, haq bolǵan Iysa Masiyx[†] bar[+]. 2Ol bizlerdiń gúnalarımızdıń keshiriliwi ushın qurban boldı. Ol tek bizlerdiń emes, al pútkil dúnyanıń gúnaları ushın baǵıshlanǵan qurbanlıq[†] boldı[+].

3Eger Qudaydıń buyrıqların orınlasaq, Onı biletuǵınımızdı usı arqalı bilip alamız[+]. 4«Onı bilemen» dep, Onıń buyrıqların orınlamaǵan adam ótirikshi, onda haqıyqatlıq joq[+]. 5Biraq Qudayǵa degen súyispenshilik[†] Onıń sózin orınlaǵan adamda haqıyqattan kámal tabadı. Qudayda ekenimizdi usı arqalı bilip alamız[+]. 6«Qudayda jasayman» degen adam Iysa sıyaqlı jasawı shárt.


Jańa buyrıq

7Súyikli tuwısqanlarım, sizlerge jańa buyrıqtı emes, ázelden ózlerińiz qabıl etken eski buyrıqtı jazıp atırman. Bul eski buyrıq – sizler esitken Qudaydıń sózi[+]. 8Biraq sizlerge jáne jańa buyrıq ta jazıp atırman. Bunıń haqıyqat ekeni Masiyx hám sizler arqalı kórinip atır. Sebebi qarańǵılıq ótip baratır, al haqıyqıy nur álle qashan jarqırap tur[+].

9«Nurdaman» dep, tuwısqanın jek kóretuǵın adam ele qarańǵılıqta boladı[+]. 10Tuwısqanın súygen adam nurda jasaydı hám onda súrnigiwge sebep bolmaydı[+]. 11Biraq, tuwısqanın jek kóriwshi qarańǵılıqta boladı. Ol qarańǵılıqta júrip, qayaqqa baratırǵanın bilmeydi. Óytkeni qarańǵılıq onıń kózlerin soqır etken.

12Balalarım, sizlerge jazıp atırman,
Sebebi Iysanıń atı arqalı gúnalarıńız keshirildi[+].
13Ákeler, sizlerge jazıp atırman,
Óytkeni sizler eń bastan bar Bolǵandı bilesizler.
Jaslar, sizlerge jazıp atırman,
Sebebi sizler shaytandı[†] jeńdińler.
Balalarım, sizlerge jazdım,
Óytkeni sizler Ákeni bilesizler[+].
14Ákeler, sizlerge jazdım,
Sebebi sizler eń bastan bar Bolǵandı bilesizler.
Jaslar, sizlerge jazdım,
Óytkeni sizler kúshlisiz hám sizlerde Qudaydıń sózi bolıp,
Sizler shaytannıń ústinen jeńiske eristińler.

15Dúnyanı hám dúnyadaǵı nárselerdi súymeńler. Kim de kim dúnyanı súyse, onda Ákege degen súyispenshilik joq[+]. 16Sebebi dúnyada bolǵan hár bir nárse: deneniń qálewleri, kózdiń qálewleri hám ómirdegi menmenlik Ákeden emes, dúnyadan. 17Dúnya hám onıń qálewleri ótip ketedi, biraq Qudaydıń erkin orınlaǵan adam máńgi jasaydı[+].


Masiyxqa qarsı turıwshı

18Balalarım, bul sońǵı waqıt. Masiyxqa qarsı turıwshınıń keletuǵının esitkenińizdey, álle qashan Masiyxqa kóp qarsı turıwshılar payda boldı. Sońǵı waqıt bolǵanın usınnan bilemiz[+]. 19Olar aramızdan shıqtı, biraq bizlerge tiyisli emes edi. Eger bizlerge tiyisli bolǵanda, bizler menen birge qalar edi. Olardıń ketkeni arqalı olardıń hesh biriniń bizlerge tiyisli emes ekeni málim boldı[+].

20Al sizler muxaddes[†] bolǵan Masiyxtan Muxaddes Ruwxtı[†] alǵanlıqtan, hámmeńiz haqıyqattı bilesizler[+]. 21Men sizlerge haqıyqattı bilmegenińiz ushın emes, al haqıyqattı hám hesh qanday jalǵannıń haqıyqattan emes ekenin bilgenińiz sebepli jazıp atırman.

22Iysanıń Masiyx ekenin tán almaǵan adam ótirikshi bolmasa, onda kim ótirikshi? Ákeni hám Uldı tán almaǵan adam – Masiyxqa qarsı turıwshı[+]. 23Uldı tán almaǵan adamda Áke[†] de joq. Al Uldı tán alǵan adamda Áke de bar[+].

24Áwel bastan esitken sózińizdi ózlerińizde saqlańlar. Eger áwel bastan esitken sózińiz sizlerde bolsa, sizler de Ul hám Áke menen birge bolasızlar[+]. 25Masiyxtıń Ózi bizlerge wáde etken máńgilik ómir[†] – usı.

26Bulardı sizlerdi azǵırmaqshı bolıp atırǵanlar haqqında jazıp atırman[+]. 27Biraq sizler Masiyxtıń Muxaddes Ruwxına iyesiz. Sizlerde Muxaddes Ruwx bolǵanlıqtan, sizlerge hesh kimniń úyretiwiniń hájeti joq. Masiyxtıń Muxaddes Ruwxı sizlerge hámmesin úyretedi. Onıń tálimi haqıyqıy, jalǵan emes. Onıń sizlerge úyretkeni sıyaqlı, Masiyx penen jasańlar[+].


Qudaydıń balaları

28Awa, balalarım, endi Masiyx penen qarım-qatnasta bolıp, Ol kelgende, Onıń aldında uyatqa qalmawımız ushın márt bolayıq[+].

29Qudaydıń haq ekenin bilseńiz, haq is qılǵan hár bir adamnıń da Onnan tuwılǵanın biliń[+].

#### 3

1Qarańlar, Qudaydıń balaları dep atalıwımız ushın, Áke[†] bizlerdi qanday ullı súyispenshilik[†] penen súydi! Haqıyqattan da, bizler Qudaydıń balalarımız. Dúnya Ákeni bilmegenlikten, bizlerdi de bilmey atır[+]. 2Súyikli tuwısqanlarım, bizler endi Qudaydıń balalarımız. Biraq qanday bolatuǵınımız ele bizlerge kórsetilmedi. Masiyx[†] kelgende, Ol sıyaqlı bolatuǵınımızdı bilemiz. Óytkeni Onı haqıyqattan qanday bolsa, sonday kóremiz[+]. 3Masiyxtan usılay úmit etken hár bir adam Ol pák bolǵanı sıyaqlı, ózin pákleydi[+].

4Gúna[†] islegen hár bir adam nızamsızlıq islegen boladı. Sebebi gúnanıń ózi – nızamsızlıq. 5Al Masiyxtıń gúnalarımızdı alıp taslaw ushın kelgenin bilesizler. Onıń Ózinde gúna joq[+]. 6Onda jasaytuǵın adam gúna islemeydi. Gúna islewdi dawam etip atırǵan adam Onı kórmegen de, bilmegen de[+].

7Perzentlerim! Hesh kimge ózlerińizdi aldatpańlar. Masiyxtıń haq bolǵanı sıyaqlı, haq is islegen adam da haq[+]. 8Gúna isley beretuǵın adam shaytannan.[†] Óytkeni shaytan bastan baslap gúna islep kiyatır. Sonlıqtan Qudaydıń Ulı[†] shaytannıń islerin joq qılıw ushın keldi[+]. 9Qudaydan tuwılǵan hár bir adam gúna islemeydi, sebebi Qudaydıń tuqımı onda boladı. Ol Qudaydan tuwılǵanlıqtan, gúna islewdi dawam ete almaydı[+]. 10Qudaydıń balaları menen shaytannıń balaların mınadan ayırıwǵa boladı: haq is islemegen hám tuwısqanın súymegen adam Qudaydan emes[+].


Bir-birimizdi súyeyik!

11Sizler ázelden esitken xabar bul: bir-birimizdi súyeyik![+] 12Shaytanǵa tiyisli bolıp, óz tuwısqanın óltirgen Kainǵa uqsamayıq. Ol ne ushın tuwısqanın óltirdi? Óytkeni óziniń isleri jawız, al tuwısqanınıń isleri haq edi[*][+].

13Tuwısqanlarım, dúnya sizlerdi jek kórip atırǵan bolsa, hayran qalmańlar[+]. 14Bizler ózlerimizdiń ólimnen ómirge ótkenimizdi bilemiz, sebebi tuwısqanlarımızdı súyemiz. Kim de kim tuwısqanın súymese, ol óli bolıp qala beredi[+]. 15Tuwısqanın jek kórgen hár bir adam – adam óltiriwshi. Adam óltiriwshi hesh bir adamnıń máńgilik ómirge[†] iye emes ekenin bilesizler[+].

16Súyispenshiliktiń ne ekenin Masiyxtıń bizler ushın Óz janın bergeninen bilemiz. Sonlıqtan bizler de tuwısqanlarımız ushın óz janımızdı beriwimiz shárt[+]. 17Kim de kim dúnya-malǵa bay bola tura, tuwısqanınıń joqshılıqta jasap atırǵanın kórse de tas bawırlıq etse, qalayınsha onday adamda Qudaydıń súyispenshiligi boladı[+]?

18Perzentlerim, tek sóz yamasa til menen emes, al is hám haqıyqatlıq penen súyeyik[+]. 19-20Haqıyqatqa tiyisli ekenimizdi usı arqalı bilemiz. Eger júregimiz bizlerdi ayıplap atırǵan bolsa da, Quday[†] aldında júregimiz tınısh boladı. Óytkeni Quday júregimizden ullı hám Ol hámme nárseni biledi.

21Súyikli tuwısqanlarım, eger júregimiz bizlerdi ayıplamasa, onda Qudaydıń aldında batır bolamız[+] 22hám Onnan ne sorasaq ta alamız. Sebebi bizler Onıń buyrıqların orınlap, Oǵan unaytuǵın nárselerdi islep atırmız[+]. 23Onıń buyrıǵı bul: Ulı Iysa Masiyxtıń atına isenip, Onıń bizlerge buyırǵanınday, bir-birimizdi súyiwimiz tiyis[+]. 24Qudaydıń buyrıqların orınlaǵan adam Qudayda, Quday da onda boladı. Onıń bizlerde ekenin Onıń bizlerge bergen Ruwxı arqalı bilemiz[+].

#### 4


Ruwxlardı sınańlar!

1Súyikli tuwısqanlarım, hár qanday ruwxqa isene bermeńler. Biraq ruwxlardıń Qudaydan bolǵanın yamasa bolmaǵanın biliw ushın, olardı sınap kórińler. Óytkeni dúnyada kóp jalǵan payǵambarlar[†] payda boldı[+]. 2Qudaydıń Ruwxın[†] mınadan bilesizler: Iysa Masiyxtıń[†] adam denesinde kelgenin tán alǵan hár qanday ruwx Qudaydan[+]. 3Iysanı tán almaǵan hár bir ruwx Qudaydan emes. Bul – Masiyxqa qarsı turıwshınıń ruwxı. Sizler onıń keletuǵının esitken edińler. Mine, ol álle qashan dúnyada[+].

4Perzentlerim, sizler Qudaydansızlar hám jalǵan payǵambarlardı jeńdińler. Sebebi sizlerdegi Muxaddes Ruwx[†] dúnyadaǵı ruwxtan ullı. 5Jalǵan payǵambarlar dúnyadan. Sol sebepli, olar dúnyaǵa tiyisli sózlerdi sóyleydi hám dúnya olardı tıńlaydı[+]. 6Al bizler Qudaydanbız. Kim de kim Qudaydı bilse, bizlerdi tıńlaydı. Al kim de kim Qudaydan bolmasa, bizlerdi tıńlamaydı. Haqıyqat Ruwxı menen jalǵan ruwxtı usınnan ayırıp alamız[+].


Quday – súyispenshilik

7Súyikli tuwısqanlarım, bir-birimizdi súyeyik! Óytkeni súyispenshilik[†] Qudaydan. Hár bir súyiwshi adam Qudaydan tuwılǵan hám Qudaydı biledi[+]. 8Súymeytuǵın adam Qudaydı bilmeydi. Sebebi Quday[†] – súyispenshilik. 9Quday bizlerge degen súyispenshiligin bılay kórsetti: Quday Óziniń jalǵız Ulın dúnyaǵa jiberip, bizlerge Ol arqalı ómir berdi[+]. 10Mine, súyispenshilik – usı: bizler Qudaydı emes, al Quday bizlerdi súyip, Óz Ulın bizlerdiń gúnalarımızdıń keshiriliwi ushın qurbanlıq[†] qılıp jiberdi[+].

11Súyikli tuwısqanlarım! Quday bizlerdi usılay súygen bolsa, bizler de bir-birimizdi súyiwge parızlımız. 12Hesh kim hesh qashan Qudaydı kórgen emes. Biraq eger bir-birimizdi súysek, Quday bizlerde boladı hám Onıń súyispenshiligi bizlerde kámal tabadı[+].

13Bizlerdiń Onda, Onıń bizlerde ekenin, Onıń bizlerge bergen Ruwxı arqalı bilemiz[+]. 14Áke[†] Óz Ulın dúnyanıń Qutqarıwshısı[†] qılıp jibergenin bizler kórdik hám bul tuwralı gúwalıq beremiz[+]. 15Kim de kim Iysanı Qudaydıń Ulı[†] dep tán alsa, Quday onda, ol da Qudayda boladı[+]. 16Bizler Qudaydıń bizlerge degen súyispenshiligin bilemiz hám oǵan isenemiz.

Quday – súyispenshilik. Kim de kim súyispenshilik penen jasasa, ol Qudayda, Quday da onda boladı. 17Solay etip, húkim shıǵarılatuǵın qıyamet-qayım kúninde márt bolıwımız ushın, Qudaydıń súyispenshiligi bizlerde kámal tabadı. Óytkeni bizler bul dúnyada Masiyx sıyaqlı bolamız[+]. 18Súyispenshilikte qorqıw joq. Kerisinshe, minsiz súyispenshilik qorqıwdı quwıp shıǵaradı. Sebebi qorqıw jaza menen baylanıslı boladı. Qorqatuǵın adam súyispenshilikte minsizlikke erispegen.

19Bizler bir-birimizdi súyemiz[*], óytkeni dáslep Quday bizlerdi súydi. 20Eger kim de kim: «Qudaydı súyemen» dep, tuwısqanın jek kórse, ol ótirikshi. Sebebi kózge kórinetuǵın tuwısqanın súymegen adam kózge kórinbeytuǵın Qudaydı qalay súye aladı[+]? 21«Qudaydı súyetuǵın adam óz tuwısqanın da súyiwi tiyis», – degen buyrıqtı bizler Masiyxtan alǵanbız[+].

#### 5


Dúnyanı jeńetuǵın isenimimiz

1Iysanıń Masiyx[†] ekenine isenetuǵın hár bir adam Qudaydan tuwılǵan. Ákeni súygen hár bir adam Onıń balaların da súyedi[+]. 2Qudaydı súyip, Onıń buyrıqların orınlaǵanımızdan Qudaydıń balaların súyetuǵınımızdı bilemiz[+]. 3Óytkeni Qudaydıń buyrıqların orınlaǵanımız Onı súyetuǵınımızdı ańlatadı. Onıń buyrıqları awır emes[+]. 4Sebebi Qudaydan tuwılǵan hár bir adam dúnyanı jeńedi. Dúnya ústinen jeńiske erisken bizlerdiń isenimimiz boladı[+]. 5Iysanıń Qudaydıń Ulı[†] ekenine isenetuǵın adamnan basqa, kim dúnyanı jeńe aladı[+]?


Qudaydıń Ulı haqqında gúwalıq

6Bul – suw hám qan menen kelgen[*] Iysa Masiyx. Ol tek suw menen emes, al suw hám qan menen keldi. Jáne de, gúwalıq beriwshi Muxaddes Ruwx.[†] Óytkeni Muxaddes Ruwx – haqıyqat[+]. 7Gúwalıq beretuǵınlar úshew: 8Muxaddes Ruwx, suw hám qan[*]. Bulardıń úshewiniń gúwalıǵı bir. 9Bizler adamnıń gúwalıǵın qabıl etemiz, al Qudaydıń gúwalıǵı onnan da ullı. Sebebi bul – Qudaydıń Óz Ulı tuwralı bergen gúwalıǵı[+]. 10Qudaydıń Ulına isenetuǵın adamnıń ózinde usı gúwalıq bar. Al Qudayǵa isenbeytuǵın adam Qudaydı ótirikshi qılǵan boladı. Óytkeni Qudaydıń Óz Ulı tuwralı bergen gúwalıǵına isenbeydi[+]. 11Sol gúwalıq mınaw: Quday[†] bizlerge máńgilik ómir[†] berdi hám bul ómir Onıń Ulında[+]. 12Qudaydıń Ulına iye bolǵan adam ómirge iye boladı, Qudaydıń Ulına iye bolmaǵan adam ómirge iye emes.


Máńgi ómir

13Men bulardı Qudaydıń Ulına isengen sizlerge máńgilik ómirge iye ekenińizdi biliwińiz ushın jazıp atırman[+]. 14Bizlerde Oǵan degen mınaday batıllıq bar: Qudaydıń erkine say ne sorasaq ta, Ol bizlerdi esitedi[+]. 15Eger ne sorasaq ta, Onıń esitetuǵının biletuǵın bolsaq, Onnan soraǵanlarımızdı alatuǵınımızdı da bilemiz.

16Eger kim de kim tuwısqanınıń ólimge aparmaytuǵın gúna[†] islegenin kórse, duwa etsin. Quday oǵan ómir beredi. Bunı ólimge aparmaytuǵın gúna islegenler haqqında aytıp atırman. Ólimge aparatuǵın gúna da bar. Bul ushın duwa etsin, dep atırǵanım joq[+]. 17Hár qanday jamanlıq – gúna, biraq ólimge aparmaytuǵın gúna da bar.

18Qudaydan tuwılǵan adam gúna islewdi dawam etpeytuǵının bilemiz. Sebebi Qudaydan tuwılǵan adam ózin ózi saqlaydı hám shaytan[†] oǵan qol tiygize almaydı[+]. 19Ózlerimizdiń Qudayǵa tiyisli ekenimizdi hám pútkil dúnya shaytannıń qol astında ekenin bilemiz[+]. 20Jáne de, Qudaydıń Ulı kelip, haqıyqıy Qudaydı biliwimiz ushın aqıl-oy bergenin de bilemiz. Bizler haqıyqıy Qudayda, yaǵnıy Onıń Ulı Iysa Masiyxtamız. Ol – haqıyqıy Quday hám máńgilik ómir[+].

21Perzentlerim, ózlerińizdi butlardan saqlańlar![+]

### 2 Yuxan

#### 2 Yuxan

2 Yuxan


Alǵí sóz

[1]


#### Alǵí sóz


Yuxannıń ekinshi xatı


Kitap haqqında maǵlıwmat

Bul xattı elshi Yuxan I ásirdiń aqırında bir iseniwshi jámáátke yamasa bir iseniwshi hayaldıń xojalıǵına jazǵan.

Bul xatta da iseniwshilerdiń bir-birin súyiwi kerekligi haqqında hám jalǵan tálimatlar tuwrısında qayta aytıladı.

#### 1


Sálemnama

1Men, aqsaqaldan, Quday[†] tárepinen tańlanǵan xanımǵa hám onıń balalarına sálem! Men sizlerdi shın júrekten súyemen. Tek men emes, al haqıyqattı bilgenlerdiń hámmesi de sizlerdi súyedi[+]. 2Sebebi bizlerde haqıyqat bar hám ol bizler menen máńgi birge boladı.

3Ákemiz Qudaydan hám Ákeniń Ulı Iysa Masiyxtan[†] kelgen miyrim[†], rehim hám tınıshlıq, bizlerde haqıyqatlıq hám súyispenshilik[†] arqalı birge bolsın[+].


Haqıyqat hám súyispenshilik

4Seniń balalarıńnıń arasındaǵı geybirewleriniń Ákemizden alǵan buyrıq boyınsha haqıyqat jolı menen júrgenin bilip, qattı quwandım[+]. 5Endi sennen ótinemen, qımbatlı xanım, hámmemiz bir-birimizdi súyeyik. Men saǵan jańa buyrıqtı emes, bizler áwel bastan qabıl etken buyrıqtı jazıp atırman[+]. 6Súyispenshilik – bul Qudaydıń buyrıqları boyınsha jasaw. Áwel bastan esitkenińiz sıyaqlı, Onıń buyrıǵı – súyispenshilik penen jasawdan ibarat[+].

7Dúnya júzinde Iysa Masiyxtıń adam denesinde kelgenin tán almaytuǵın kóplegen aldawshılar payda boldı. Bunday adam – aldawshı hám Masiyxqa qarsı turıwshı[+]. 8Miynetimizdiń jemisin joytpay, ılayıqlı sıylıq alıwıńız ushın ózlerińizge saq bolıńlar[+]. 9Masiyxtıń tálimatı menen jasamay, shekten shıǵıp ketken adamda Quday joq. Onıń tálimatı menen jasaytuǵın adamda hám Áke[†], hám Ul bar[+]. 10Eger kim de kim sizlerge kelip, bul tálimattı ákelmese, onı úylerińizge qabıl almańlar, oǵan sálem de bermeńler[+]. 11Óytkeni oǵan sálem bergen adam onıń jaman islerine sherik bolǵan boladı.

12Sizlerge jazatuǵın kóp nárselerim bar, biraq olardı qaǵaz betine sıya menen jazıwdı qálemeymen. Quwanıshımız tolı bolıwı ushın janıńızǵa barıp, júzbe-júz sóylesemen degen úmittemen[+].

13Quday tańlaǵan sińlińniń balaları saǵan sálem aytıp atır.

### 3 Yuxan

#### 3 Yuxan

3 Yuxan


Alǵí sóz

[1]


#### Alǵí sóz


Yuxannıń úshinshi xatı


Kitap haqqında maǵlıwmat

Elshi Yuxan bul úshinshi xatın da I ásirdiń aqırında Gayus degen adamǵa jazǵan. Yuxan Gayusqa el aralap júrgen Qudaydıń xızmetshilerin qabıl alıp, olarǵa súyispenshilik penen járdem beriw kerekligi haqqında aytadı. Yuxan Gayustıń jámáátinen alǵan xabarı boyınsha, Diotref atlı qudaysız bir adam jámáát basqarıwın óz qolına alıp, Yuxan jibergen muǵallimlerdi qabıl qılmaǵan eken. Olarǵa miymandoslıq etken tuwısqanların bolsa jámáátten quwıp shıǵarǵan eken. Yuxan Diotreftiń bul qılmısların qaralaydı.

#### 1


Sálemnama

1Men, aqsaqaldan, shın júregimnen súyetuǵın súyikli tuwısqanım Gayusqa sálem![+]

2Súyikli tuwısqanım! Ruwxıy ómiriń saw bolǵanday, hámme nársede tabısqa erisip, deniń saw bolıwı ushın duwa etip atırman. 3Ayırım tuwısqanlarımız kelip, seniń haqıyqatqa sadıq ekeniń hám haqıyqat jolı menen júrgeniń haqqında gúwalıq bergende qattı quwandım. 4Meniń ushın balalarımnıń haqıyqat jolı menen júrgenin esitiwden artıq quwanısh joq[+].


Awızbirshilik hám alawızlıq

5Súyikli tuwısqanım! Biytanıs bolıwına qaramay, sen tuwısqanlarımızǵa shın júrekten járdem berip atırsań[+]. 6Olar iseniwshiler jámááti[†] aldında seniń súyispenshiligiń haqqında gúwalıq berdi. Olardı Qudayǵa minásip túrde jolǵa atlandırıp jiberseń, jaqsı is qılǵan bolar ediń. 7Sebebi olar isenbeytuǵın adamlardan hesh qanday járdem qabıl etpey, Iysanıń atı ushın jolǵa shıqqan edi. 8Sonlıqtan haqıyqatqa sherik bolıwımız ushın bunday adamlardı qollap quwatlawımız kerek[+].

9Men iseniwshiler jámáátine bazı nárselerdi jazǵan edim, biraq olardıń arasında birinshi bolıwdı jaqsı kóretuǵın Diotref bizlerdi qabıl etpey atır. 10Sonlıqtan eger barsam, onıń islerin áshkara etemen. Ol bizlerdi jaman sózler menen nadurıs ayıplap júr. Bular jetpegendey, ol tuwısqanlardı da qabıl etpey atır, hátte, qabıl qılmaqshı bolǵanlarǵa tosqınlıq jasap, olardı jámáátten quwıp atır.

11Súyikli tuwısqanım, jaman emes, jaqsı órnek al. Jaqsılıq isleytuǵın adam Qudaydan. Jamanlıq isleytuǵın adam Qudaydı kórgen emes[+]. 12Dimitriy haqqında hámme adam, haqıyqattıń ózi de jaqsı gúwalıq berip atır. Bizler de jaqsı gúwalıq berip atırmız. Gúwalıǵımızdıń durıs ekenin sen bileseń[+].


Sońǵı sálemnama

13Saǵan jazajaq kóp nárselerim bar edi, biraq sıya hám qálem menen jazıwdı qálemeymen[+]. 14Seni tez arada kóriw úmitindemen, sonda júzbe-júz sóylesemiz. 15Aman bol! Doslar saǵan sálem aytıp atır. Sen de sol jerdegi doslarǵa atpa-at sálem aytıp qoy.

### Yahuda

#### Yahuda

Yahuda


Alǵí sóz

[1]


#### Alǵí sóz


Yahudanıń xatı


Kitap haqqında maǵlıwmat

Bul xattı Iysa Masiyxtıń hám Yaqıptıń inisi Yahuda jazǵan. Bul xat mazmunı jaǵınan Petrdiń ekinshi xatına uqsas bolıp, maqseti – masiyxıylardıń arasına kirip alǵan jalǵan ustazlardı áshkara qılıwdan ibarat. Bul jalǵan ustazlar Qudaydıń miyrimi haqqındaǵı xabardı buzıp úyretip júrdi hám gúna qılıwǵa huqıqımız bar, dep óz nápsilerin qandırıp júrdi.

Xat qaysı qaladaǵı masiyxıylar jámáátine jazılǵanı anıq emes. Biraq mánisi anıq kórinip turıptı, masiyxıylardı jalǵan ustazlardan uzaq bolıwǵa, olardıń tálimatına qarsı turıwǵa, sonıń menen birge, isenimde ósip, adamlarǵa súyispenshilik penen qatnas jasawǵa hám rehimli bolıwǵa shaqıradı.

#### 1


Sálemnama

1Men, Iysa Masiyxtıń[†] qulı hám Yaqıptıń[†] tuwısqanı Yahudadan,[†] Ákemiz Quday[†] tárepinen shaqırılǵanlarǵa sálem! Ákemiz Quday sizlerdi súyedi hám Iysa Masiyxtıń Ózi sizlerdi saqlap kelmekte[+].

2Sizlerge miyrim[†]-shápáát, tınıshlıq hám súyispenshilik[†] mol-mol etip berilsin![+]


Jalǵan tálimat

3Súyikli tuwısqanlarım! Bizlerge ortaq bolǵan qutqarılıwımız[†] haqqında jazıwdı júdá qálegen edim. Endi muxaddeslerge[†][*] birotalaǵa berilgen Iysaǵa degen isenim ushın gúresiń dep, sizlerge násiyat etip jazıwǵa májbúr boldım[+]. 4Sebebi arańızǵa ayırım qudaysız adamlar jasırın kirip alǵan. Olar Qudaydı miyrimli dep, Onıń miyriminen buzıqshılıq qılıw ushın paydalanadı, jalǵız Húkimdarımız hám Iyemiz bolǵan Iysa Masiyxtı tán almaydı. Ondaylardıń jazası ázelden-aq jazılıp qoyılǵan[+].

5Bulardıń hámmesinen álle qashan xabarıńız bolsa da, men sizlerge esletip qoymaqshıman: Iyemiz Óz xalqın Mısırdan[†] qutqardı, biraq sońınan isenbeytuǵınlardı nabıt etti[*][+]. 6Sonday-aq, óz mártebe-biyligine qanaat etpey, mákanın taslap ketken perishtelerdi[†] de ullı jaza kúninde húkim etiw ushın máńgige baylap, qarańǵılıqqa qamap qoyıptı[+]. 7Bularǵa uqsap, Sodom menen Gomora qalaları hám olardıń átiraplarındaǵı qalalar da buzıqshılıq hám tábiyǵıy emes jınısıy haramılıq isledi. Máńgilik otta janıw jazasın alǵan bul qalalar adamlarǵa eskertiw boldı[*][+].

8Sol sıyaqlı, arańızǵa kirgen bul adamlar da qıyalparazlıqqa berilip, óz denelerin iplaslaydı hám Qudaydıń biyligin mensinbey, perishtelerdi mazaq etedi[+]. 9Hátte, bas perishte Mixail[†] da Muwsanıń denesi haqqında shaytan[†] menen tartısqanda, onı ǵarǵap húkim etiwge batılı barmay, tek: «Jaratqan Iyeniń[†] Ózi saǵan sazayıńdı bersin», – degen edi[+]. 10Biraq bul adamlar ózleri túsinbeytuǵın nárselerdi mazaq etip, sanasız haywanlar sıyaqlı tek tábiyǵıy sezim boyınsha jasaǵanlıqtan nabıt boladı[+]. 11Olar hásiret shegedi! Óytkeni Kainnıń jawız jolı[*] menen barmaqta. Bilam sıyaqlı dámegóyshilikke berilgen[*] olar Qorax sıyaqlı qozǵalań kóterip[*], nabıt boladı[+].

12Tek ǵana ózin oylap, qarım-qatnas keshelerińizde[*] sizler menen birge iship-jegen bunday uyatsız adamlar qáwipli. Olar samal menen kóship júretuǵın jawınsız bultlarǵa, gúzde miywesiz qalıp ólgen, tamırı menen julıp taslanǵan tereklerge uqsaydı[+]. 13Olar kóbigin shashıratqan teńizdiń qáhárli tolqınları sıyaqlı, pataslıqların átirapqa shashıratadı. Adasqan juldızlar sıyaqlı bolǵan olar ushın tas túnek qarańǵılıq máńgige tayar tur[+].

14-15Adam-atanıń jetinshi áwladı bolǵan Enox[*] usı adamlar haqqında mına payǵambarshılıqtı[†] aytqan edi:

«Mine, Jaratqan Iye[†] hár bir adamdı húkim qılıw ushın,
Qudaysız gúnakarlardıń barlıq jawız is-háreketlerin,
Ózine qarsı aytılǵan barlıq jaman sózlerin áshkara etiw ushın,
Óziniń mıń-mıńlaǵan perishteleri menen keledi»[+].

16Bul adamlar hámme waqıt nalıp, basqalarǵa kewli tolmaydı. Olar nápsiqawlıq penen is tutadı hám lapgóylik etip, óz paydası ushın basqalarǵa jaramsaqlanadı[+].


Aqıl-násiyatlar

17Biraq sizler, súyikli tuwısqanlarım, Iyemiz Iysa Masiyxtıń elshileri[†] tárepinen aldın aytılǵan sózlerdi eske túsirińler[+]. 18Olar sizlerge: «Dúnyanıń sońǵı kúnlerinde óz nápsine berilgen, Qudaydan qorqpaytuǵın mazaq etiwshiler payda boladı»[*], – degen edi. 19Bunday adamlar – alawızlıq salıwshı hám Muxaddes Ruwxtan[†] bos qalıp, óziniń gúnakar tábiyatınıń qulı bolǵan adamlar[+].

20Biraq sizler, súyikli tuwısqanlarım, eń muxaddes[†] bolǵan isenimińizdi ómirińizdiń tiykarı qılıp, jetilisip barıńlar. Muxaddes Ruwx penen duwa etińler[+]. 21Ózlerińizdi máńgilik ómirge[†] eristiretuǵın Iyemiz Iysa Masiyxtıń miyrim-shápáátin kútip, Qudaydıń súyispenshiligi menen jasawdı dawam etińler[+]. 22Isenimde ekileniwshi ayırım adamlarǵa miyrimlilik penen qatnas jasańlar. 23Bazılardı ottan shıǵarıp, qutqarıńlar. Jáne basqalarǵa rehimlilik kórsetińler. Degen menen, abaylı bolıńlar. Hátte, olardıń deneleriniń gúnakarlıǵı sebepli bılǵanǵan kiyimlerinen de jerkenińler[+].

24-25Qutqarıwshımız bolǵan jalǵız Quday sizlerdi jıǵılıwdan saqlawǵa, Óziniń saltanatında ullı quwanısh penen minsiz qılıp turǵızıwǵa qúdiretli. Iyemiz Iysa Masiyx arqalı ázelden, házir hám máńgige, ullılıq, saltanat, kúsh-qúdiret hám húkimdarlıq Qudaydiki bolsın!

Awmiyin[+].

### Rimliler

#### Rimliler

Rimliler


Alǵí sóz

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]


#### Alǵí sóz


Rimlilerge jazılǵan xat


Kitap haqqında maǵlıwmat

Bul xattı Rimdegi jámáátke elshi Pavel jazǵan. Rimdegi jámáát yahudiy hám basqa milletlerden bolǵan masiyxıylardan ibarat edi. Pavel Rimge barıwǵa tayarlıq kórip atırǵan edi. Onıń xattı jazǵandaǵı maqseti ózin Rimdegi jámáátke tanıstırıw, olarǵa Iysa Masiyx haqqındaǵı tálimattı túsindiriw hám olardıń járdeminde Ispaniyada óz xızmetin dawam ettiriw edi. Bul xatta Pavel Xosh Xabardı tolıq hám hár tárepleme súwretleydi. Xattıń negizgi mánisi Paveldiń mına sózlerinde óz ornın tapqan: Qudaydıń adamdı aqlaytuǵını Xosh Xabarda ashıq kórsetilgen. Aqlanıw isenim arqalı baslanıp, isenim arqalı dawam etedi. Muxaddes Jazıwda aytılǵanday: «Haq adam isenimi menen jasaydı» (1:17).

Xattıń birinshi bóliminde (1–4 – baplar) Pavel Xosh Xabardı tolıq túsindiredi. Hár bir insan, yahudiy bolsın, basqa millet bolsın hámme gúnakar bende, sol sebepten hár bir adam Quday menen jarasıwı kerek. Buǵan sawap isler, dinshillik yamasa Qudaydıń nızamına ámel qılıw arqalı emes, al Iysa Masiyxqa bolǵan isenim arqalı ǵana erise aladı.

Xattıń dawamında (5–8 – baplar) Pavel Muwsanıń nızamı hám Muxaddes Ruwx tuwrısında sóz qıladı. Qudaydıń nızamdı ne maqsette bergenin túsindirip, iseniwshi adamnıń ómirinde ámel qılatuǵın Muxaddes Ruwxtıń qúdireti haqqında jazadı. Keyin Pavel itibarın Qudaydıń qutqarıw jobasına qaratadı (9–11 – baplar). Bul jobada yahudiyler hám basqa milletlerdiń ózine jarasa tutqan ornı bar ekenin aytıp ótedi.

Xattıń keyingi bóliminde (12–16 – baplar) Pavel masiyxıylarǵa kúndelikli ómirge tiyisli násiyatlar beredi. Qudayǵa xızmet etiw, húkimetke boysınıw, adamlar aldındaǵı wazıypalar hám hújdan máselesi sıyaqlı temalardı sáwlelendiredi. Xat sálemnamalar menen tamamlanadı.

#### 1


Sálemnama

1Iysa Masiyxtıń[†] qulı bolǵan, elshilikke[†] shaqırılıp, Qudaydıń Xosh Xabarın[†] járiyalaw ushın tańlanǵan men, Pavelden sálem! 2Usı Xosh Xabardı Quday[†] Óz payǵambarları[†] arqalı Muxaddes[†] Jazıwlarda áwelden wáde etken edi[+]. 3Bul Xosh Xabar Qudaydıń Ulı[†] haqqında bolıp, Ol adam sıpatında Dawıttıń urpaǵınan tuwıldı hám[+] 4Onıń Muxaddes Ruwx[†] tárepinen ólimnen qayta tiriliwi arqalı Qudaydıń Ulı ekeni qúdiret penen dálillendi. Qudaydıń Ulı – bul Iyemiz Iysa Masiyx. 5Masiyxtıń atı menen barlıq xalıqlardı isenimge ákeliw ushın, Ol arqalı bizler Qudaydıń miyrimine hám elshilik xızmetine iye boldıq[+]. 6Iysa Masiyxqa tiyisli bolıw ushın tańlanǵan sizler de usı hár túrli milletlerdensiz. 7Quday súyip, Óz muxaddesleri[†][*] bolıwǵa shaqırǵan, Rimdegi sizlerdiń hámmeńizge Ákemiz Quday hám Iyemiz Iysa Masiyx miyrim[†] hám tınıshlıq bersin![+]


Paveldiń Rimge barıwdı árman etiwi

8Aldı menen isenimińizdiń dańqı pútkil dúnyaǵa jayılǵanı sebepli, sizlerdiń hámmeńiz ushın Iysa Masiyx arqalı Qudayıma shúkirlik bildiremen[+]. 9Ulınıń Xosh Xabarın járiyalawda shın kewlim menen men xızmet etip atırǵan Qudaydıń Ózi duwa etkenimde sizlerdi úzliksiz tilge alıp atırǵanıma gúwa[+]. 10Jáne de, endi sizlerge barıwım ushın Qudaydıń qálewi menen jol ashılıwın da tınbastan sorap atırman[+]. 11Óytkeni isenimińizdiń bekkem bolıwı ushın sizlerge bir ruwxıy sıydı jetkereyin dep, men sizlerdi qattı kórgim kelip atır. 12Yaǵnıy, arańızda bolǵanımda bir-birimizdiń isenimimizden jigerlensek eken deymen.

13Tuwısqanlarım, basqa milletler arasında bolǵanı sıyaqlı, sizlerdiń arańızda da meniń islerimniń jemisi bolıwı ushın, janıńızǵa barıwdı kóp mártebe maqset etsem de, biraq házirge deyin tosqınlıqlarǵa dus kelgenimnen biyxabar qalıwıńızdı qálemeymen[+]. 14Meniń parızım hámmege: grek mádeniyatına tiyisli adamlarǵa hám tiyisli emeslerge, bilimli hám bilimsiz adamlarǵa Xosh Xabardı járiyalawdan ibarat[+]. 15Sonlıqtan qolımnan kelgenshe, Rimde bolǵan sizlerge de Xosh Xabardı járiyalawǵa tayarman.


Xosh Xabardıń kúshi

16Sebebi men Xosh Xabardan arlanbayman. Xosh Xabar – isengen hár bir adamdı, birinshiden yahudiylerdi,[†] sońınan yahudiy emeslerdi qutqara alatuǵın Qudaydıń kúshi[+]. 17Qudaydıń adamdı aqlaytuǵını Xosh Xabarda ashıq kórsetilgen. Aqlanıw isenim arqalı baslanıp, isenim arqalı dawam etedi. Muxaddes Jazıwda aytılǵanday: «Haq adam isenimi menen jasaydı».[*][+]


Qudaydıń ǵázebi

18Haqıyqatqa óz nahaqlıǵı menen bóget bolatuǵın adamlardıń barlıq qudaysız hám nahaq islerine aspannan Qudaydıń ǵázebi tógiledi[+]. 19Óytkeni Quday haqqında biliwge múmkin bolǵan nárseler olarǵa belgili. Qudaydıń Ózi olarǵa usılardı málim etken[+]. 20Dúnya jaratılǵannan beri Qudaydıń kózge kórinbeytuǵın qásiyetleri, yaǵnıy sheksiz qúdireti hám qudaylıǵı Ol jaratqan barlıqtan seziledi hám ashıq kórinedi. Solay etip, olar ózlerin aqlay almaydı[+].

21Olar Qudaydı bilse de, Onı Quday dep ullılamadı hám Oǵan shúkirlik bildirmedi. Kerisinshe, olardıń oy-qıyalları bos bolıp, aqılsız kewillerin qarańǵılıq qapladı[+]. 22Ózlerin aqıllımız dep sanap, aqmaq bolıp shıqtı[+]. 23Olar máńgi tiri Qudaydıń ullılıǵın basında ólim bar adamnıń, quslardıń, tórt ayaqlı haywanlardıń hám jer bawırlawshılardıń kórinisindegi butlarǵa almastırdı[+].

24Sol sebepten Quday olardı júreklerindegi haram qálewlerine hám buzıqshılıqqa tapsırıp, bir-biriniń denesin iplaslawına tosqınlıq jasamadı[+]. 25Olar Qudaydıń haqıyqatın jalǵanǵa almastırdı. Jaratqanǵa emes, al jaratılǵan nársege sıyınıp, oǵan xızmet etti. Al Quday máńgi alǵıslarǵa ılayıqlı. Awmiyin[+].

26Sonlıqtan Quday olardı uyatsız qálewlerine tapsırdı. Hátte, hayallar da er adam menen tábiyǵıy jınısıy qatnastı qoyıp, óz ara tábiyǵıy emes qatnas jasadı[+]. 27Sol sıyaqlı, er adamlar da hayal adam menen tábiyǵıy jınısıy qatnastı qoyıp, bir-birine buzıq háwes penen ıntıqtı. Erkekler erkekler menen uyatsız is-háreketler islep, óz buzıqshılıǵına ılayıq jazasın aldı[+]. 28Qudaydı biliwdi qálemegenlikten, Quday da olardı buzıq oy-sezimlerine hám islewge bolmaytuǵın is-háreketlerdi islewge tapsırdı. 29Olardıń kewilleri hár túrli nahaqlıqqa, jawızlıqqa, nápsiqawlıqqa, jamanlıqqa, kúnshillikke, qanxorlıqqa, jánjelkeshlikke, hiylekerlikke hám jaman niyetke tolı. Olar jáne ósekshi, 30jalaxor, Qudaydı jek kóriwshi, xorlawshı, menmen, maqtanshaq, jamanlıq islewge sheber, ata-anasınıń sózin tıńlamaytuǵın, 31aqılsız, opasız, jawız hám rehimsiz adamlar[+]. 32Bunday islerdi islewshiler ólimge ılayıq, degen Qudaydıń ádil húkimin olar bilse de, bul islerdi tek ózleri ǵana islep qoymay, al usı islerdi islewshilerdi de qollap quwatlaydı[+].

#### 2


Qudaydıń ádil húkimi

1Al sen, basqa birewdi húkim etiwshi háy adam, ózińniń kim bolıwıńa qaramastan, aqlana almaysań. Sen basqa birewdi húkim etip turıp, ózińdi de húkim eteseń. Sebebi sen, háy húkim etiwshi adam, óziń de sonday islerdi isleyseń-ǵo[+]. 2Sol islerdi islewshilerdi Quday[†] ádillik penen húkim etetuǵının bizler bilemiz. 3Sonday nárselerdi islewshilerdi húkim etken, biraq ózi de solay islewshi, háy adam, sen Qudaydıń húkiminen qashıp qutılaman dep oylaysań ba? 4Ya bolmasa, Qudaydıń keń peyilliliginiń seni táwbege alıp keletuǵının bilmey, Onıń sheksiz keń peyilliligin, sabırlılıǵın hám shıdamlılıǵın pisent etpeyseń be[+]?

5Sen ózińniń ójetligiń hám táwbege kelmeytuǵın júregiń sebepli, Qudaydıń ádil húkimi shıǵarılatuǵın ǵázep kúni ushın, ózińe qarsı ǵázep toplamaqtasań[+]. 6Quday hár bir adamǵa islegen isine ılayıq qaytaradı:[+] 7úzliksiz jaqsılıq islep, dańq, húrmet hám máńgilikti izlegenlerge Quday máńgilik ómir[†] beredi. 8Al menmen bolıp, haqıyqatqa boysınbay, nahaq joldan júriwshilerdiń ústine bolsa, qáhár-ǵázebin tógedi. 9Jamanlıq islewshi hár bir adamǵa, aldı menen yahudiyge,[†] sońınan yahudiy emes adamǵa Quday qıyınshılıq hám qayǵı jiberedi[+]. 10Kerisinshe, jaqsılıq islewshi hár bir adamǵa, aldı menen yahudiyge, sońınan yahudiy emes adamǵa Ol dańq, húrmet hám tınıshlıq beredi[+]. 11Óytkeni Quday adamlardı ayırmaydı[+].

12Muxaddes[†] Nızamdı bilmey gúna[†] islegen hámme adamlar Muxaddes Nızamǵa iye bolmay nabıt boladı. Al Muxaddes Nızamdı bilip turıp gúna islegen hámme adamlar Muxaddes Nızam boyınsha húkim etiledi[+]. 13Sebebi Qudaydıń aldında Muxaddes Nızamdı esitkenler emes, al onı orınlaytuǵınlar aqlanadı[+]. 14Muxaddes Nızamǵa iye emes basqa milletler hújdan nızamı boyınsha bul Muxaddes Nızamǵa ılayıqlı islerdi islese, olar Muxaddes Nızamǵa iye bolmasa da, ózleri ushın ózleri nızam boladı. 15Solay etip, olar Muxaddes Nızamnıń buyrıqlarınıń júreklerinde jazılǵanın kórsetedi. Bul haqqında olardıń hújdanı gúwalıq beredi hám oyları da olardı birese ayıplap, birese aqlaydı[+]. 16Men járiyalap atırǵan Xosh Xabar[†] boyınsha Quday Iysa Masiyx[†] arqalı adamlardıń jasırın oy-qıyalların húkim etetuǵın kúni usılay boladı.


Yahudiyler hám Muxaddes Nızam

17Minekey, sen ózińdi yahudiymen dep, Muxaddes Nızamǵa súyeneseń hám Quday menen ayrıqsha qatnastaman dep maqtanasań[+]. 18Sen Qudaydıń erkin bileseń hám Muxaddes Nızamnan tálim alǵanıń sebepli, neniń durıs yamasa neniń nadurıs ekenligin ayıra alasań. 19-20Muxaddes Nızamnan tolıq bilim alǵanıń hám haqıyqattıń negizin bilgeniń sebepli, ózińdi soqırlardıń jolbasshısı, qarańǵılıqta bolǵanlardıń nurı, aqılsız adamlardıń tárbiyashısı hám gódeklerdiń ustazı dep esaplaysań[+]. 21Olay bolsa, basqa birewge tálim berip turıp, ózińe nege tálim bermeyseń? Urlıq islemewdi járiyalap, óziń nege urlıq isleyseń[+]? 22«Buzıqshılıq isleme» dep, óziń nege buzıqshılıq isleyseń? Butlardan jerkenip turıp, nege butlardıń ibadatxanaların[†] tonaysań[+]? 23Muxaddes Nızam menen maqtanasań, biraq onı buzıp, nege Qudaydı húrmet etpeyseń? 24Óytkeni bılay dep jazılǵan: «Sizler sebepli, basqa milletler arasında Qudaydıń atına til tiyedi».[*][+]

25Eger Muxaddes Nızamdı orınlasań, súnnettiń[*] paydası bar. Biraq sen súnnetli bolıp turıp Muxaddes Nızamdı buzsań, onda súnnetlenbegen basqa millet adamınan seniń hesh jeriń artıq emes[+]. 26Solay etip, súnnetsiz bolǵanlar Muxaddes Nızamnıń talapların orınlasa, onda olar Quday tárepinen súnnetliler, yaǵnıy Óziniń xalqı dep esaplanbay ma[+]? 27Denesiniń eti kesilip súnnet etilmegen, biraq Muxaddes Nızamdı orınlaytuǵın adam jazılǵan Muxaddes Nızamǵa hám súnnetke iye bolıp turıp, Muxaddes Nızamdı buzıwshı sen yahudiydi ayıplamas pa eken[+]? 28Sebebi tek sırtqı belgileri menen yahudiy bolǵan adam haqıyqıy yahudiy emes hám denesiniń eti kesilip súnnet etiliw de haqıyqıy súnnet etiliw emes[+]. 29Al, ishki dúnyası menen yahudiy bolǵan adam ǵana haqıyqıy yahudiy. Jáne de, haqıyqıy súnnet – bul jazılǵan Muxaddes Nızam boyınsha islengen súnnet emes, al Muxaddes Ruwx[†] tárepinen islengen júrektiń súnneti[*]. Usınday súnnetke iye bolǵan adam adamlardıń emes, al Qudaydıń maqtawın aladı[+].

#### 3

1Olay bolsa, yahudiy[†] bolıwdıń qanday da bir artıqmashlıǵı bar ma? Ya bolmasa, súnnetleniwdiń paydası bar ma[+]? 2Álbette, bar. Yahudiy bolıw – hár tárepleme artıqmashlıqqa iye. Óytkeni eń aldı menen Qudaydıń sózleri olarǵa isenip tapsırılǵan[+]. 3Eger olardıń ayırımları Qudaydıń sózlerine sadıq bolmay shıqqan bolsa ne bolıptı? Olardıń sadıq bolmawı Qudaydıń sadıqlıǵın biykarlay ala ma[+]? 4Hesh qashan! Hámme adamlar ótirikshi bolsa da, Quday[†] haq. Sebebi Muxaddes[†] Jazıwda Quday haqqında bılay delingen:

«Haq ekenińdi sózleriń menen kórseteseń,
Húkim shıǵarılǵanda jeńiske eriseseń».[*][+]

5Biraq, bizlerdiń nahaqlıǵımız Qudaydıń haqlıǵın ashıp kórsetse, onda ne deymiz? Quday bizlerdi ǵázep penen jazalasa, ádalatsız bolǵanı ma? Men bulardı adamlardıń oyı boyınsha aytıp atırman. 6Hesh qashan! Eger Quday ádalatsız bolsa, Ol dúnyanı húkim ete alar ma edi? 7Degen menen, ayırımlar bılay dep soraw qoyıwı múmkin: «Eger meniń nahaqlıǵım Qudaydıń haqlıǵınıń artıp, Onıń ullılanıwına xızmet etse, sonda nege men gúnakar bolıp húkim etilmektemen?»[+] 8Solay etip: «Jaqsılıq shıqsın dep, jamanlıq isley bereyik», – deyik pe? Bazı adamlar bizlerge jala jawıp, usınday sózlerdi ayttı demekte. Bunday adamlar Qudaydıń jazasına ılayıqlı[+].


Birde bir haq adam joq

9Endi ne dewge boladı? Biz yahudiyler basqa milletlerden artıqpız ba? Álbette, yaq! Óytkeni álle qashan dálillegenimdey, yahudiy de, basqa millet adamı da, yaǵnıy hár bir adam gúnanıń biyligi astında[+]. 10Muxaddes Jazıwlarda aytılǵanınday:

«Hesh bir haq adam joq,
Birde biri joq.
11Hesh bir túsinetuǵın adam joq.
Hesh kim Qudaydı izlemeydi.
12Hámme joldan adasqan,
Barlıǵı jaramsız bolǵan.
Jaqsılıq qılatuǵın hesh kim joq.
Birde biri joq».[*][+]
13«Awızları ashıq bir qábir sıyaqlı,
Olar sózleri menen adamlardı ashıq górge tıǵadı».
«Maylı tilleri menen jalǵan sóyleydi,
Tillerinde jılan záhári bar».[*][+]
14«Awızları tolı ǵarǵıs-nálet sózlerge».[*][+]
15«Ayaqları shaqqan qan tógiwge.
16Olar qádem basqan jerge keler qıyralıw hám bále.
17Bilmes olar tınıshlıq jolın».[*][+]
18«Qudaydan qorqıw da joq kewillerinde».[*][+]

19Muxaddes Nızamda aytılǵanlardıń hámmesi Muxaddes Nızam astında bolǵanlarǵa aytılǵanın bilemiz. Solay etip, hár bir til baylanıp, pútkil dúnya Qudaydıń aldında esap beredi. 20Sonlıqtan Muxaddes Nızamdı orınlaǵanı arqalı hesh bir adam Qudaydıń aldında aqlana almaydı. Kerisinshe, Muxaddes Nızam arqalı adam óziniń gúnakar ekenin bilip aladı[+].


Isenim menen aqlanıw

21Endi bolsa, Qudaydıń adamdı aqlaytuǵın ádilligi Muxaddes Nızamǵa baylanıslı bolmay-aq ashıq kórsetildi. Muxaddes Nızam da, payǵambarlardıń[†] Jazıwları da bul haqqında gúwalıq beredi[+]. 22Qudaydıń ádilligi adamlardı olardıń Iysa Masiyxqa[†] degen isenimi arqalı aqlaydı. Bunı Ol isenetuǵın hár bir adam ushın isleydi. Sebebi adamlar arasında hesh qanday ayırmashılıq joq. 23Óytkeni hámme gúna[†] islegen hám Qudaydıń saltanatınan ayırılǵan[+]. 24Biraq, adamlar Qudaydıń miyrimi menen, Iysa Masiyxtıń qanı arqalı esheyin aqlanadı[+]. 25Masiyxqa degen isenim menen, Onıń qanı arqalı gúnaları keshirilsin dep, Quday Masiyxtı adamlar ushın qurbanlıqqa[†] baǵıshladı. Quday bul arqalı Óz ádilligin kórsetti. Sebebi Quday sabırlılıq etip, burınnan beri islengen gúnalardı keshirdi[+]. 26Jáne de, házirgi waqıtta Ol ádilligin dálillep, Óziniń haq ekenin hám Iysaǵa isengen hár bir adamdı aqlaytuǵının kórsetti.

27Endi bizler ne menen maqtana alamız? Hesh nárse menen. Qanday jol menen aqlana alamız? Muxaddes Nızamdı orınlaw jolı menen be? Yaq, isenim menen[+]. 28Óytkeni bizler adamnıń Muxaddes Nızamdı orınlaǵanı arqalı emes, al isenim menen aqlanatuǵının moyınlaymız[+]. 29Írasında da, Quday tek yahudiylerdiń Qudayı ma? Ol basqa milletlerdiń de Qudayı emes pe? Álbette, Ol basqa milletlerdiń de Qudayı[+]. 30Sebebi súnnetli yahudiylerdi de, súnnetsiz bolǵan basqa milletlerdi de tek isenim menen aqlaytuǵın Quday – jalǵız[+].

31Solay etip, bizler: «Adamlar tek isenim menen aqlanadı», – dep, Muxaddes Nızamdı biykarlaymız ba? Yaq, kerisinshe, onı tastıyıqlaymız[+].

#### 4


Ibrayımnıń isenimi hám Qudaydıń wádesi

1Al endi bizlerdiń, yaǵnıy yahudiylerdiń[†] túp babası Ibrayım haqqında ne deymiz? Ol nege eristi? 2Eger ol islegen sawap isleri sebepli haq dep sanalǵan bolsa, maqtanıwǵa haqısı bolar edi. Biraq, Qudaydıń aldında maqtana almaydı. 3Óytkeni Muxaddes[†] Jazıwda bılay delingen: «Ibrayım Qudayǵa isendi hám sol sebepten Quday[†] onı haq dep sanadı».[*][+] 4Miynet etkenge tólengen haqı sıy emes, al is haqı bolıp esaplanadı. 5Biraq kim de kim óziniń sawap islerine emes, al qudaysız adamdı da aqlaytuǵın Qudayǵa isense, ol isenimi sebepli aqlanǵan bolıp esaplanadı[+]. 6Minekey, sawap islerine qaramay, Quday tárepinen aqlanǵan dep esaplanǵan adamnıń baxıtlı ekeni haqqında Dawıt ta bılay degen:[+]

7«Qılmısları keshirilgenler,
Gúnaları alıp taslanǵanlar qanday baxıtlı!
8Jaratqan Iye[†] gúnasın esapqa almaytuǵın adam qanday baxıtlı!»[*][+]

9Bul baxıt tek súnnetliler ushın berilgen be? Ya bolmasa, súnnetsizler ushın da ma? Bizler: «Ibrayım óz isenimi sebepli haq dep sanaldı», – degen edik[+]. 10Ol qashan haq dep sanaldı? Súnnetlengennen keyin be yamasa súnnetlenbesten burın ba? Súnnetlengennen keyin emes, al súnnetlenbesten burın. 11Súnnetlenbesinen burın isenimi menen aqlanǵanınıń belgisi retinde Ibrayım súnnetlew rásimin qabıl etti. Solay etip, ol súnnetsiz bolǵan basqa millet adamlarınıń da aqlanǵan bolıp esaplanıwı ushın, isenetuǵın usınday adamlardıń hámmesiniń ruwxıy babası boldı[+]. 12Babamız Ibrayım tek súnnet etilgenlerdiń emes, al súnnet etilmesten aldın Ibrayımda bar bolǵan isenimniń jolı menen júretuǵınlardıń da babası boldı.

13Sebebi Muxaddes Nızamdı orınlaǵanı arqalı emes, al isenimi arqalı aqlanıwı ushın, Quday Ibrayımǵa hám onıń urpaqlarına dúnyanıń miyrasxorları bolatuǵının wáde etti[+]. 14Eger adamlar Muxaddes Nızamdı orınlawı arqalı miyrasxor bolatuǵın bolsa, onda isenim biykar hám wáde de bos bolar edi[+]. 15Óytkeni Muxaddes Nızam Qudaydıń ǵázebin keltiredi. Biraq Muxaddes Nızam bolmaǵan jerde nızamdı buzıw da joq[+].

16-17Usılay etip, Qudaydıń wádesi tek isenim sebepli beriledi. Ol tek Muxaddes Nızamǵa iye bolǵan yahudiy iseniwshilerine ǵana emes, al Ibrayımnıń isenimine iye bolǵan basqa millet iseniwshilerine de, yaǵnıy Ibrayımnıń pútkil urpaǵına Qudaydıń miyrimi boyınsha beriledi. Muxaddes Jazıwda Qudaydıń Ibrayımǵa: «Seni kóp xalıqlardıń babası qılaman»,[*] – dep aytqanınday, Ibrayım ózi isenetuǵın Qudaydıń, yaǵnıy ólilerdi tiriltetuǵın hám joqtan bar qılatuǵın Qudaydıń aldında hámmemizdiń babamız[+][+].

18Hesh úmiti qalmaǵan waqıtta da Ibrayım úmitin úzbey, Qudayǵa isendi. Sonlıqtan «Seniń urpaǵıń esap-sansız boladı»,[*] – dep Qudaydıń oǵan aytqanınday, ol kóp xalıqlardıń babası boldı[+]. 19Jası júzge shamalasıp, denesinde kúsh qalmaǵanın hám hayalı Saranıń da qursaǵına bala pitpeytuǵının ol bilse de, isenimin azaytpadı[+]. 20Isenimsizlik etip, Qudaydıń wádesi tuwralı ekilenbedi. Kerisinshe, isenimi kúsheyip, Qudaydı alǵısladı. 21Qudaydıń Óz wádesin orınlaytuǵın kúshke iye ekenine ol tolıq isendi. 22Áne, usı isenimi sebepli, Ibrayım haq dep sanaldı[+].

23«Haq dep sanaldı», – degen sózler tek Ibrayımǵa emes, 24al bizlerge de tiyisli etip jazılǵan. Bizler de Iyemiz Iysanı ólimnen tiriltken Qudayǵa degen isenimimiz benen aqlanǵan bolıp esaplanamız[+]. 25Iyemiz Iysa gúnalarımız ushın ólimge tapsırılıp, Qudaydıń aldında bizlerdiń aqlanıwımız ushın qayta tirildi[+].

#### 5


Quday menen jarasıw

1Solay etip, isenim menen aqlanǵanımız sebepli, Iyemiz Iysa Masiyx[†] arqalı Quday[†] menen jarastıq[+]. 2Iysa Masiyx arqalı Qudaydıń miyrimine isenimimiz benen iye bolıp jasamaqtamız. Jáne de, Qudaydıń ullılıǵına erisiwden úmit etip, quwanamız[+]. 3Bizler tek bul sebepli emes, al qıyınshılıqlar sebepli de quwanamız. Sebebi qıyınshılıqlardan sabırlılıq,[+] 4sabırlılıqtan jaqsı minez-qulıq, jaqsı minez-qulıqtan úmit payda bolatuǵının bilemiz. 5Sol úmit bizlerdi uyatqa qaldırmaydı. Óytkeni Quday bizlerge bergen Muxaddes Ruwxı[†] arqalı júreklerimizdi Óz súyispenshiligine toltırdı[+].

6Awa, ózlerimizdi aqlawǵa ele kúshsiz bolǵanımızda Masiyx belgilengen waqıtta qudaysız bolǵan bizler ushın óldi. 7Hesh kim haq adam ushın janın ólimge qıymaydı. Hátte, ózine qáwender bolǵan adam ushın da janın ólimge qıyıwdı qáleytuǵın adamlar az. 8Biraq, bizler ele gúnakar bolǵan waqtımızda Masiyx bizler ushın óldi. Bizlerge degen súyispenshiligin Quday usılay dálilledi[+]. 9Sonlıqtan endi Masiyxtıń qanı arqalı aqlanǵanımız sebepli, Ol arqalı Qudaydıń ǵázebinen qutqarılatuǵınımız da anıq[+]. 10Sebebi bizler Qudaydıń dushpanı bolsaq ta, Onıń Ulınıń ólimi arqalı Quday menen jarastıq. Endi Quday menen jarasıp, Onıń Ulınıń ómiri arqalı qutqarılatuǵınımız da anıq[+]. 11Jáne de, bunıń menen sheklenip qoymay, bizlerdi endi Quday menen jarastırǵan Iyemiz Iysa Masiyx arqalı Quday menen qatnasta bolıp quwanamız.


Adam-ata hám Iysa Masiyx

12Dúnyaǵa bir adam arqalı, yaǵnıy Adam-ata arqalı gúna[†] keldi, al gúna sebepli ólim keldi. Solay etip, hesh bir adam ólimnen qashıp qutıla almaytuǵın boldı. Óytkeni hámme gúna islegen edi[+]. 13Muxaddes[†] Nızam berilmesten burın da dúnyada adamlar gúna isleytuǵın edi. Biraq, Muxaddes Nızam bolmaǵan waqıtta gúna gúna dep esaplanbadı[+]. 14Degen menen, Adam-atadan Muwsaǵa deyin jasaǵanlar Adam-ata islegen sol gúnanı islemegen bolsa da, ólim olardıń ústinen húkimdarlıq etti.

Al Adam-ata keliwi tiyis Adamnıń, yaǵnıy Masiyxtıń tımsalı[+]. 15Biraq, olar arasında úlken ayırmashılıq bar. Qudaydıń sıyı Adam-atanıń gúnasına uqsamaydı. Sebebi bir adamnıń gúnası sebepli kóp adamlar ólgen bolsa da, Qudaydıń miyrimi hám basqa bir adamnıń, yaǵnıy Iysa Masiyxtıń miyrimi menen berilgen sıydı kóp adamlar mol-molaqay etip aldı[+]. 16Qudaydıń sıyınıń nátiyjesi menen bir adamnıń gúnasınıń nátiyjesi birdey emes. Adam-atanıń gúnasınıń aqıbeti húkim etiliwge alıp keldi, biraq Qudaydıń sıyı sebepli, kóp gúnalarımızǵa qaramastan, bizlerge aqlanıw keldi[+]. 17Bir adamnıń gúnası sebepli, sol adam arqalı pútkil adamzat ústinen ólim biylik etken bolsa, endi tek bir adam, yaǵnıy Iysa Masiyx arqalı Qudaydıń mol miyrimin alıp aqlanǵanlar ústinen ómir biylik etedi[+].

18Solay etip, bir adamnıń gúnası sebepli pútkil adamzat húkim etilgen bolsa, bir adamnıń haq isi sebepli pútkil adamzat aqlanıp, ómirge eristi[+]. 19Bir adamnıń boysınbaǵanı sebepli kóp adamlar gúnakar bolıp qalǵanınday, bir adamnıń boysınǵanı sebepli kóp adamlar aqlanadı[+]. 20Adamlar ózleriniń qanshelli gúnakar ekenin biliw ushın Muxaddes Nızam berildi. Biraq, gúna kóbeygen sayın, Qudaydıń miyrimi onnan da artıp bardı[+]. 21Solay etip, gúnanıń ólim arqalı biylik etkenindey, Qudaydıń miyrimi de aqlawı arqalı biylik etip, Iyemiz Iysa Masiyx sebepli máńgilik ómirge[†] eristiredi[+].

#### 6


Gúna ushın ólip, Masiyx penen jasaw

1Olay bolsa, ne deymiz? Qudaydıń miyrimi kóbeysin dep, gúna[†] islewdi dawam ettire bereyik pe? 2Hesh qashan! Bizler gúna ushın ólgenbiz. Endi qalayınsha, gúna islewdi dawam ettirip jasay alamız[+]? 3Bizler Masiyx[†] Iysa menen baylanısqa iye bolıp, suwǵa shomıldırılǵanımızda hámmemiz de Onıń ólimine sherik bolıp, suwǵa shomıldırılǵanımızdı bilmeysizler me? 4Masiyxqa isenip, suwǵa shomıldırılıw arqalı Onıń menen birge ólip, kómildik. Solay etip, Quday[†] Ákemizdiń qúdireti menen Masiyxtıń ólimnen qayta tirilip, ómirge eriskenindey, bizler de jańa ómirge erisemiz[+].

5Eger bizler Masiyxtıń ólimine sherik bolıp, Onıń menen birlesken bolsaq, onda Onıń qayta tiriliwine de sherik bolıp, Onıń menen birlesemiz[+]. 6Gúnakar tábiyatımızdıń kúshin joq qılıp, endigiden bılay gúnaǵa qul bolmawımız ushın, bizlerdiń eski gúnakar ózligimizdiń Masiyx penen birge atanaq aǵashqa[†] shegelengenin bilemiz[+]. 7Óytkeni ólgen adam gúnanıń biyliginen azat[+].

8Eger bizler Masiyx penen birge ólgen bolsaq, Onıń menen birge jasaytuǵınımızǵa da isenemiz[+]. 9Sebebi Masiyxtıń ólimnen tirilip, qaytıp ólmeytuǵının hám endi ólimniń Onıń ústinen húkimdarlıq ete almaytuǵının bilemiz[+]. 10Masiyx gúnanı joq qılıw ushın birinshi hám sońǵı márte óldi. Al endi bolsa, Ol Quday ushın jasap atır[+]. 11Sonlıqtan sizler de ózlerińizdi gúna ushın óli dep, al Masiyx Iysa menen qatnasta bolıp, Quday ushın tiri dep esaplańlar.

12Solay etip, deneńizdiń jaman qálewlerine boysınbawıńız ushın, gúnanıń ótkinshi deneńizdi basqarıwına jol qoymańlar[+]. 13Deneńizdiń múshelerin nahaqlıqtıń quralı qılıp, gúna islewge tapsırmańlar. Kerisinshe, ólimnen qayta tirilgenler sıpatında, ózlerińizdi Qudayǵa baǵıshlańlar. Deneńizdiń múshelerin de haqlıqtıń quralı qılıp, Qudayǵa arnańlar[+]. 14Sonda gúna sizlerdiń ústińizden húkimdarlıq etpeydi. Óytkeni sizler nızamnıń biyligi astında emes, al Qudaydıń miyriminiń biyligi astında jasaysız.


Haqlıqtıń qulları

15Olay bolsa, ne deyik? Nızamnıń biyligi astında emes, al Qudaydıń miyriminiń biyligi astında jasap atırǵanımız sebepli gúna isley bereyik pe? Hesh qashan! 16Boysınatuǵın qullar sıyaqlı, ózlerińizdi kimniń biyligine tapsırıp boysınsańız, sonıń qulı bolatuǵınıńızdı bilmeysizler me? Sizler ya ólimge jetelewshi gúnanıń, ya aqlanıwǵa jetelewshi boysınıwshılıqtıń qulı bolasızlar[+]. 17Biraq, Qudayǵa shúkir! Burın gúnanıń qulı bolǵan sizler endi ózlerińizge tapsırılǵan tálimatqa shın júrekten boysındıńlar 18hám gúnanıń biyliginen azat bolıp, haqlıqtıń qulları boldıńlar[+].

19Túsiniwińizge ańsat bolıw ushın, ápiwayı sózler menen aytıp atırman: burın deneńizdiń múshelerin iplaslıqqa hám nahaq islerdi islew ushın nahaqlıqqa qul qılıp baǵıshlaytuǵın edińiz, al endi muxaddes[†] bolıwıńız ushın, olardı haqlıqqa qul qılıp baǵıshlańlar. 20Sizler gúnanıń qulı bolǵanıńızda, haqlıqtıń biyliginen azat edińler. 21Burın islegen islerińizden házir ózlerińiz de uyalasız. Sol waqıtları usı islerden ne arttırǵan edińiz? Olardıń aqırı ólim edi-ǵo. 22Biraq endi bolsa, sizler gúnanıń biyliginen azat etilip, Qudaydıń qulları boldıńlar. Sol sebepten muxaddeslikke erisip, aqırında máńgilik ómirdi[†] alasız[+]. 23Sebebi gúnanıń tólemi – ólim, al Qudaydıń sıyı – Iyemiz Masiyx Iysa arqalı beriletuǵın máńgilik ómir[+].

#### 7


Nızamnan azat bolıw

1Háy, Muxaddes[†] Nızamdı biliwshi tuwısqanlarım, men sizlerge qarata aytıp atırman: Muxaddes Nızamnıń adam ústinen tek tiri waqtında ǵana biylik júrgizetuǵının bilmeysizler me? 2Mısalı: kúyewi bar hayal kúyewiniń kóziniń tirisinde oǵan nızam boyınsha baylanǵan boladı. Biraq, kúyewi qaytıs bolsa, hayal neke nızamınan azat boladı[+]. 3Solay etip, hayal kúyewiniń kóziniń tirisinde basqa bir erkek penen jasasa, neke hadallıǵın buzǵan bolıp esaplanadı. Biraq, kúyewi ólse, hayal nızam boyınsha azat boladı. Ol basqa bir erkekke turmısqa shıqsa da, neke hadallıǵın buzǵan bolmaydı[+].

4Sol sıyaqlı, tuwısqanlarım, sizler de Basqaǵa, yaǵnıy ólimnen qayta tirilgen Masiyxqa[†] tiyisli bolıwıńız ushın, Masiyxtıń denesiniń atanaq aǵashta[†] ólgeni arqalı Muxaddes Nızam aldında ólgensiz. Bul hámmemizdiń Qudayǵa xızmet etip, jemis beriwimiz ushın boldı[+]. 5Óytkeni burın bizler gúnakar tábiyatımızǵa boysınıp jasaǵanımızda, Muxaddes Nızam sebepli payda bolǵan gúnakar qálewler denemizdiń múshelerinde háreket etetuǵın edi. Sonıń nátiyjesinde, bizler ólimge jetelewshi jemisler beretuǵın edik. 6Endi bolsa, bizler burın ózlerimizdi baylap qoyǵan Muxaddes Nızam ushın ólip, Muxaddes Nızamnan azat boldıq. Solay etip, jazılǵan Muxaddes Nızam boyınsha basqarılatuǵın eski jol menen emes, al Muxaddes Ruwx[†] basqaratuǵın jańa jol menen Qudayǵa xızmet etpektemiz[+].


Gúna menen gúres

7Olay bolsa, ne deyik? Muxaddes Nızam jaman bolǵanı ma? Hesh qashan! Eger Muxaddes Nızam bolmaǵanda, men gúnanıń ne ekenin bilmegen bolar edim. Eger Muxaddes Nızam: «Basqa birewdiń nársesin kúseme»,[*] – demegende, men kúsewdiń gúna[†] ekenin bilmegen bolar edim[+]. 8Degen menen, gúna usı buyrıqtan paydalanıp, mende hár túrli kúsewlerdi payda etti. Sebebi Muxaddes Nızam bolmasa, gúna óli boladı[+]. 9Men bir waqıtları Muxaddes Nızamdı bilmey jasaǵanımda tiri edim. Biraq, Qudaydıń buyrıqların bilgenimnen soń, mende gúna tirilip, háreket ete basladı, 10al men óldim. Solay etip, ómirge iye bolıw ushın berilgen bul buyrıqlar meniń ólimime sebepshi boldı[+]. 11Óytkeni gúna buyrıqtan paydalanıp, meni aldadı hám usı buyrıq arqalı meni óltirdi. 12Solay bolsa da, Muxaddes Nızam – muxaddes, Qudaydıń buyrıqları da muxaddes, haq hám jaqsı[+].

13Solay eken, jaqsı nárse maǵan ólim alıp keldi me? Hesh qashan! Gúna maǵan jaqsı nárse arqalı ólim alıp keldi. Bul gúnanıń gúna bolıp ashıq biliniwi ushın boldı. Solay etip, buyrıq arqalı gúnanıń qanshelli jaman ekeni belgili boladı. 14Bizler Muxaddes Nızamnıń ruwxıy ekenin bilemiz. Al men gúnaǵa qul bolıp satılǵan, ótkinshi denege iye adamman. 15Men ne islep atırǵanımdı ózim túsinbeymen. Sebebi men qálegen nársemdi emes, al jek kóretuǵın nársemdi isleymen[+]. 16Eger men qálemegen nársemdi islep atırǵanımda isimniń jaman ekenin moyınlasam, onda Muxaddes Nızamnıń jaqsı ekenin maqullaǵan bolaman[+]. 17Olay bolsa, bul isti meniń ózim emes, al ishimde jasaytuǵın gúna islep atırǵan boladı. 18Meniń ishimde, yaǵnıy gúnakar tábiyatımda hesh bir jaqsı nárseniń joq ekenin bilemen. Ishimde jaqsılıq islewge qálew bolsa da, kúshim jetpeydi[+]. 19Óytkeni ózim islewdi qáleytuǵın jaqsı isti emes, al kerisinshe, islewdi qálemeytuǵın jaman isti isleymen[+]. 20Eger men ózim qálemeytuǵın nárseni islesem, onda onı meniń ózim emes, al ishimde jasaytuǵın gúna islegen boladı.

21Solay etip, men ózimde mınaday nızamnıń bar ekenin bildim: men jaqsı nárseni islewdi qálegenimde, ishimdegi jamanlıq háreket etiwge tayar turadı. 22Men ruwxım menen Qudaydıń Nızamın quwanıshlı túrde maqullayman[+]. 23Biraq, denemniń múshelerinde basqa bir nızamdı bayqayman. Ol meniń sana-sezimimniń nızamına qarsı urısıp, meni denemniń múshelerindegi gúna nızamına tutqın etedi[+]. 24Wah, sorlı basım! Ólimge jetelewshi bul deneden meni kim qutqaradı? 25Iyemiz Iysa Masiyx arqalı tek jalǵız Quday[†] ǵana qutqaradı! Qudayǵa shúkirler bolsın!

Solay etip, men óz sana-sezimim menen Qudaydıń Nızamına, al gúnakar tábiyatım menen gúnanıń nızamına xızmet etip atırman.

#### 8


Ómir beriwshi Muxaddes Ruwx

1Solay etip, Masiyx[†] Iysaǵa tiyisli bolǵanlarǵa[*] qarsı endi hesh qanday húkim joq. 2Sebebi Masiyx Iysa arqalı ómir beretuǵın Muxaddes Ruwxtıń[†] nızamı meni gúnanıń hám ólimniń nızamınan azat qıldı[+]. 3Adamnıń gúnakar tábiyatı hálsiz bolǵanlıqtan, adam Muxaddes[†] Nızamdı tolıq orınlay almadı. Sonlıqtan Muxaddes Nızam adamdı qutqara almadı, biraq onı Qudaydıń Ózi qutqardı: Quday[†] Óz Ulın adam denesinde bul dúnyaǵa jiberip, Onı gúnalar ushın tólenetuǵın qurbanlıq[†] qılıp baǵıshladı hám bizlerdiń gúnalarımız júklengen Óz Ulınıń denesin húkim etti[+]. 4Solay etip, Quday bunı gúnakar tábiyatımızdıń emes, al Muxaddes Ruwxtıń jetelewi menen júretuǵın bizlerdiń ómirimizde Muxaddes Nızamnıń ádil talapları orınlansın dep isledi[+].

5Óytkeni gúnakar tábiyatınıń jetelewi menen júretuǵınlar óz gúnakar tábiyatınıń qáleytuǵın nárselerin oylaydı, al Muxaddes Ruwxtıń jetelewi menen júretuǵınlar Muxaddes Ruwxtıń qáleytuǵın nárselerin oylaydı[+]. 6Gúnakar tábiyat basqaratuǵın oy-pikirler ólimge, al Muxaddes Ruwx basqaratuǵın oy-pikirler ómirge hám tınıshlıqqa eristiredi. 7Sebebi gúnakar tábiyat basqaratuǵın oy-pikirge iye adam – Qudayǵa dushpan. Ol Qudaydıń Nızamına boysınbaydı hám boysına almaydı da[+]. 8Kim de kim gúnakar tábiyatınıń jetelewi menen júrse, ol Qudayǵa unay almaydı.

9Biraq, ishińizde Qudaydıń Ruwxı[†] jasap atırǵan bolsa, onda sizlerdi gúnakar tábiyatıńız emes, al Muxaddes Ruwx basqarıp atırǵan boladı. Kim de kim Masiyxtıń Ruwxına iye bolmasa, ol Masiyxqa tiyisli emes[+]. 10Al eger ishińizde Masiyx jasap atırǵan bolsa, deneńiz gúna[†] sebepli óletuǵın bolsa da, ruwxıńız aqlanǵanıńız sebepli tiri boladı. 11Iysanı ólimnen qayta tiriltken Qudaydıń Ruwxı ishińizde jasap atırǵan bolsa, onda Masiyx Iysanı ólimnen qayta tiriltken Quday ishińizde jasap atırǵan Óz Ruwxı arqalı óletuǵın deneńizdi de tiriltedi[+].

12Solay etip, tuwısqanlarım, bizler gúnakar tábiyatımızǵa boysınıp, onıń jetelewi menen júriwge parızlı emespiz. 13Óytkeni eger gúnakar tábiyatıńızdıń jetelewi menen júrseńiz, ólesiz. Al gúnakar tábiyatıńızdıń jaman islerinen Muxaddes Ruwxtıń kúshi menen tolıq waz keshseńiz, jasaysız[+]. 14Qudaydıń Ruwxı menen basqarılatuǵınlardıń hámmesi – Qudaydıń balaları[+]. 15Sebebi sizler ózlerińizdi jáne qul etip, qorqınısh beretuǵın ruwxtı emes, al ózlerińizdi Qudayǵa bala qılǵan Muxaddes Ruwxtı qabıl ettińiz. Usı Ruwx arqalı Qudaydı: «Áke[†], Ákejanım!» dep shaqırasız[+]. 16Muxaddes Ruwxtıń Ózi bizlerdiń ruwxımız benen birlikte Qudaydıń balaları ekenligimiz haqqında gúwalıq beredi[+]. 17Eger bizler Qudaydıń balaları bolsaq, onda miyrasqa iye bolamız. Masiyx penen birge ullılanıw ushın, Onıń menen birge azap sheksek, onda bizler Masiyx penen birge miyrasqa sherik bolǵan Qudaydıń miyrasxorlarımız[+].


Keleshektegi ullılıq

18Meniń oyımsha, házirgi qıyınshılıqlar keleshekte bizlerge beriletuǵın ullılıqqa salıstırǵanda hesh nárse emes[+]. 19Sonıń menen birge, pútkil jaratılıs Qudaydıń Óz balaların ashıq kórsetetuǵın kúnin intizarlıq penen kútpekte. 20Óytkeni pútkil jaratılıs bul ótkinshi ómirge tutqın etilgen. Bul olardıń ózleriniń erki menen emes, al tutqın qılǵan Qudaydıń erki menen bolǵan[+]. 21Olar ózleriniń bul nabıt qılıwshı qullıqtan qutqarılatuǵınınan hám Qudaydıń balalarınıń ullı azatlıqqa erisetuǵınınan úmit etedi.

22Bizlerge málim, pútkil jaratılıs házirge deyin birlikte tolǵaq azabın shekkendey azap shegip, nala etpekte[+]. 23Tek jaratılıs emes, al Qudaydıń birinshi sıyı bolǵan Muxaddes Ruwxtı alǵan bizler de perzent bolıp asırap alınıwdı, yaǵnıy denemizdiń qutqarılıwın[†] intizarlıq penen kútip, ishimizden nala etpektemiz[+]. 24Sebebi bizler qutqarılǵanımız sebepli úmitke iyemiz. Eger bizler ózlerimiz úmit etetuǵın nárseni kórip turǵan bolsaq, onda ol úmit emes. Kózge kórinip turǵan nársege kim úmit etedi[+]? 25Biraq, ele kórmegenimizge úmit etsek, onı sabırlılıq penen kútemiz.

26Sonıń menen birge, Muxaddes Ruwx ta hálsiz bolǵan bizlerge járdem beredi. Óytkeni bizler qalay duwa etiw kerekligin bilmeymiz. Biraq, Muxaddes Ruwxtıń Ózi sóz benen aytıp jetkize almaytuǵın dárejede nala shegip, bizler ushın Qudaydan ótinish etedi. 27Adamlardıń kewillerinde ne bar ekenin biliwshi Quday Muxaddes Ruwxtıń oy-pikirlerin biledi. Sebebi Muxaddes Ruwx muxaddesler[†] ushın Qudaydıń erki boyınsha ótinish etedi[+].

28Quday Ózin súyetuǵınlarǵa, yaǵnıy Onıń qálewi boyınsha tańlanǵanlarǵa hámme nárseni jaqsılıq qılıp xızmet ettiretuǵının bilemiz[*]. 29Óytkeni Quday Ózi aldınnan bilgen adamlarınıń Ulına[†] uqsawı ushın olardı aldın ala belgiledi. Solay etip, Quday Óz Ulınıń kóp tuwısqanlar arasında tuńǵısh bolıwı ushın usılay isledi[+]. 30Quday Ózi aldın ala belgilegen adamların shaqırdı, shaqırǵan adamların aqladı, al aqlaǵan adamların ullılıqqa eristirdi[+].


Qudaydıń súyispenshiligi

31Olay bolsa, buǵan ne deymiz? Eger Quday bizlerdi jaqlasa, bizlerge kim qarsı tura aladı[+]? 32Quday, hátte, Óz Ulın da ayamay, Onı bizlerdiń hámmemiz ushın qurbanlıq qılıp baǵıshlaǵan bolsa, Onıń menen birlikte bizlerge hámme nárseni bermes pe eken[+]? 33Qudaydıń tańlap alǵan adamları bolǵan bizlerdi kim ayıplay aladı? Qudaydıń Ózi bizlerdi aqlaydı-ǵo[+]. 34Kim bizlerdi húkim ete aladı? Hesh kim! Sebebi ólip, ólimnen qayta tirilgen Masiyx Iysa Qudaydıń oń jaǵında bolıp[*], bizler ushın ótinbekte[+]. 35Masiyxtıń[*] súyispenshiliginen bizlerdi kim ayıra aladı? Hesh kim. Qıyınshılıq ta, qayǵı da, quwdalaw da, ashlıq ta, jalańashlıq ta, qáwip te, qılısh ta ayıra almaydı[+]. 36Muxaddes Jazıwda aytılǵanınday:

«Bizler Seniń ushın hár kúni óltirilmektemiz,
Bizlerdi shalınatuǵın qoylar dep esaplaydı».[*][+]

37Biraq, bulardıń hámmesiniń ústinen bizlerdi súyetuǵın Masiyx sebepli úlken jeńiske erisemiz[+].

38Óytkeni men isenemen: ólim de, ómir de, perishteler[†] de, hákimshilikler de, házirgi hám keleshek zaman da, kúshler de,[+] 39bálentlik te, tereńlik te, ulıwma, jaratılǵan hesh bir nárse bizlerdi Qudaydıń bizlerge Iyemiz Masiyx Iysa arqalı bergen súyispenshiliginen ayıra almaydı.

#### 9


Quday tańlaǵan Izrail xalqı

1Masiyxqa[†] tiyisli adam sıpatında haqıyqatın aytıp atırman, ótirik sóylep turǵanım joq. Muxaddes Ruwxqa[†] boysınatuǵın hújdanım da buǵan gúwa:[+] 2júregimde úlken bir qayǵım hám tawısılmas bir dártim bar. 3-4Qanımız bir bolǵan tuwısqanlarımnıń, yaǵnıy izraillılardıń[†] qutqarılıwı[†] ushın, men Qudaydıń ǵarǵısına ushırap, Masiyxtan alaslatılıwım kerek bolsa, qayıl bolar edim. Quday[†] Izrail xalqın balaları qılıp asırap alǵan, olarǵa Óz ullılıǵın berip, olar menen kelisim[†] dúzgen. Olarǵa Muxaddes[†] Nızamın hám Qudayǵa xızmet etiw qaǵıydaların tapsırıp, wádelerin de bergen[+]. 5Olar ullı ata-babalarımızdıń urpaqları hám Masiyx ta adam denesinde olardıń urpaǵınan kelip shıqqan. Masiyx – hámmeniń ústinen húkimdar bolǵan, máńgi alǵıslarǵa ılayıq Qudaydıń Ózi. Awmiyin.

6Men Qudaydıń sózi orınlanbadı, demekshi emespen. Sebebi Izraildıń urpaǵı bolǵanlardıń hámmesi de haqıyqıy izraillılar emes[+]. 7Jáne de, Ibrayımnıń urpaǵınan bolǵanlardıń hámmesi de Ibrayımnıń haqıyqıy balaları emes. Quday Ibrayımǵa: «Seniń urpaǵıń Ísaq arqalı dawam etedi»,[*] – degen edi[+]. 8Demek, Ibrayımnıń urpaǵınan bolǵanlardıń hámmesi de Qudaydıń balaları emes. Al Qudaydıń Ibrayımǵa bergen wádesi boyınsha tuwılǵanlar ǵana Ibrayımnıń haqıyqıy urpaqları bolıp esaplanadı[+]. 9Óytkeni Qudaydıń Ibrayımǵa bergen wádesi mınaday edi: «Kelesi jılı usınday waqıtta janıńa qaytqanımda, Sara ullı boladı».[*][+]

10Sonıń menen birge, Rebekka da babamız Ísaqtan hámiledar bolıp, egiz ul tuwdı[+]. 11-12Biraq, bul balalar tuwılmastan aldın hám olar ele jaqsı yamasa jaman bir nárse islemesten burın Quday Rebekkaǵa: «Úlkeni kishkenesine baǵınıshlı bolar»,[*] – degen edi. Solay etip, Quday usı eki baladan birewin tańlap alǵanda, onı islerine qarap emes, al belgilegen jobasınıń iske asıwı ushın, Óz erki menen tańlap aldı[+]. 13Hátte, Quday Muxaddes Jazıwda: «Yaqıptı[†] súydim, al Esawdı jek kórdim»,[*] – degen[+].

14Olay bolsa, ne deymiz? Quday ádalatsız bolǵanı ma? Hesh qashan![+] 15Sebebi Quday Muwsaǵa bılay degen:

«Kimge miyrim[†]-shápáátimdi beriwdi qálesem, soǵan miyrim-shápáátimdi beremen. Kimge rehim etiwdi qálesem, soǵan rehim etemen».[*][+]

16Solay etip, buǵan erisiw adamnıń qálewine yamasa tırısıwına emes, al Qudaydıń miyrim-shápáátine baylanıslı. 17Óytkeni Quday Muxaddes Jazıwda faraonǵa[†][*] bılay degen:

«Qúdiretimdi sen arqalı kórsetiw ushın hám atım pútkil jer júzine járiyalanıwı ushın, seni mártebeli qıldım».[*][+]

18Solay etip, Quday qálegen adamına miyrim-shápáátin beredi hám qálegen adamın tas bawır qıladı.


Qudaydıń ǵázebi hám rehimi

19Endi sen mennen: «Eger Quday usılay islese, Ol nege adamdı ayıplaydı? Onıń erkine kim qarsı tura aladı?» – dep sorawıń múmkin[+]. 20Biraq, háy adam, Qudayǵa qarsılıq kórsetetuǵınday, sen kimseń? Dóretilgen nárse ózin dóretkenge: «Meni nege bunday qılıp dórettiń?» – dey me[+]? 21Ya bolmasa, gúlalshı bir ılaydan eki ıdıs soqqanda, birewin qımbatlı is ushın qollanılatuǵın ıdıs, al ekinshisin ápiwayı is ushın qollanılatuǵın ıdıs qılıp soǵıwǵa haqılı emes pe[+]?

22Quday da usılay is tutadı. Ol nabıt qılınıwǵa hám Óziniń ǵázebine ushırawǵa ılayıqlı adamlarǵa ǵázebin tógip, kúshin kórsetiwdi qálese de, olarǵa úlken sabırlılıq kórsetti[+]. 23Jáne de, Quday mártebege eristiriw ushın Ózi aldın ala tayarlap qoyǵan adamlarına rehim etip, Óziniń sheksiz ullılıǵın kórsetti. 24Tek yahudiyler[†] arasınan emes, al basqa milletler arasınan da Quday tańlaǵan usı adamlar – bizlermiz[+]. 25Hoshea payǵambardıń[†] kitabında Quday bılay degen:

«Xalqım bolmaǵan xalıqtı, „xalqım“ dep,
Súymegenimdi „súyiklim“ dep atayman».[*][+]
26«„Sizler meniń xalqım emessiz“, – degen jerde,
Tiri Qudaydıń balaları dep atalasız».[*][+]

27Iyshaya payǵambar da Izrail tuwralı bálent dawıs penen bılay deydi:

«Izrail xalqınıń sanı teńiz qumınday kóp bolsa da,
Tek olardan aman qalǵanları ǵana qutqarıladı.
28Sebebi Jaratqan Iye[†] shıǵarǵan húkimin,
Jer júzinde tez hám tolıq ámelge asıradı».[*][+]

29Iyshaya payǵambardıń boljap aytqanınday:

«Eger Álemniń Jaratqan Iyesi,[†]
Bizlerden násil qaldırmaǵanda,
Bizler Sodomday bolar,
Gomoraǵa megzer edik».[*][+]


Izrail xalqınıń isenbewi

30Olay bolsa, ne deymiz? Quday aldında aqlanıwǵa tırıspaǵan basqa millet adamları óz isenimi arqalı aqlandı[+]. 31Al Muxaddes Nızamdı orınlawı arqalı aqlanıwǵa tırısqan Izrail xalqı Muxaddes Nızamdı orınlawı arqalı aqlana almadı[+]. 32Ne ushın? Óytkeni olar aqlanıwǵa isenimi arqalı emes, al sawap isleri arqalı erisiwge tırıstı. Sonlıqtan olar súrniktiretuǵın tasqa súrnigip quladı. 33Muxaddes Jazıwda:

«Minekey, Men Sionda[†] bir tastı,
Súrniktiretuǵın tas, qulatatuǵın jartastı[†] ornataman.
Biraq, Oǵan[*] isengen adam hesh qashan uyatqa qalmaydı»,[*] – delingen[+].

#### 10

1Tuwısqanlarım! Meniń júregimdegi ármanım hám Qudaydan jalbarınatuǵın tilegim – bul xalqım bolǵan izraillılardıń[†] qutqarılıwı.[†] 2Olardıń Qudayǵa intalı ekenine ózim gúwaman. Biraq, bul inta haqıyqıy túsinikke tiykarlanbaǵan[+]. 3Sebebi olar Qudaydıń aqlaw jolın túsinbey, aqlanıwǵa Muxaddes[†] Nızamdı orınlaw arqalı erisiwge tırısıp, Qudaydıń aqlaw jolın qabıl etpedi[+].

4Masiyx[†] Muxaddes Nızamnıń talapların tolıq orınlaǵanlıqtan, Oǵan isengen hár bir adam Quday[†] aldında aqlanadı[+].


Isengen hár bir adam qutqarıladı

5Muxaddes Nızamdı orınlaw arqalı aqlanıw haqqında Muwsa mınalardı jazadı: «Muxaddes Nızamdaǵı buyrıqlardı orınlaǵan adam olar arqalı jasaydı».[*][+] 6Al isenim arqalı aqlanıw bılay deydi: «Kewlińde: „Masiyxtı jerge túsiriw ushın kim aspanǵa shıǵadı?“[*][+] 7yamasa: „Masiyxtı ólimnen tiriltiw ushın kim tuńǵıyıqqa túsedi?“[*] – deme»[+]. 8Biraq, Muxaddes Jazıw ne demekte? «Qudaydıń sózi saǵan jaqın. Ol seniń awzıńda hám júregińde».[*] Bizler járiyalap atırǵan isenim haqqındaǵı sózler – usılar boladı[+]. 9Eger sen Iysanı «Iyem[†]» dep awzıń menen ashıq tán alsań hám Qudaydıń Onı ólimnen tiriltkenine shın júrekten isenseń, qutqarılasań[+]. 10Óytkeni adam shın júrekten isengeni arqalı aqlanadı hám isenimi haqqında awzı menen ashıq tán alǵanı arqalı qutqarıladı. 11Muxaddes Jazıwda aytılǵanday: «Oǵan isengen hesh bir adam uyatqa qalmaydı».[*][+] 12Sebebi yahudiy[†] menen grektiń arasında ayırmashılıq joq. Olardıń hámmesiniń Iyesi bir. Ol Ózin shaqırǵanlardıń hámmesine saqıy[+]. 13Muxaddes Jazıwda aytılǵanday: «Jaratqan Iyeniń[†] atın aytıp shaqırǵan hár bir adam qutqarıladı».[*][+]

14Biraq, Qudayǵa isenbey turıp, Onı qalay shaqırıwǵa boladı? Ol tuwralı esitpey turıp, Oǵan qalay iseniwge boladı? Quday haqqında sózdi járiyalawshı bolmasa, qalay esitiwge boladı[+]? 15Sózdi járiyalawǵa jiberilmese, onı qalay járiyalaydı? Muxaddes Jazıwda aytılǵanday: «Xosh Xabardı[†] járiyalawshılardıń ayaqları qanday ájayıp!»[*][+]

16Degen menen, Xosh Xabarǵa izraillılardıń hámmesi de isene bermedi. Iyshaya payǵambardıń[†] aytqanınday: «Iyem! Bizler aytqan xabarǵa kim isendi?»[*][+] 17Demek, isenim esitiw arqalı payda boladı, al esitiw Masiyx haqqında sózdiń járiyalanıwı arqalı boladı[+]. 18Biraq, meniń soraytuǵınım mınaw: izraillılar esitpedi me? Álbette, esitti.

«Xabarları hár tárepke tarqaldı,
Sózleri dúnyanıń tórt tárepine jetip bardı».[*][+]

19Men jáne bir nárseni soramaqshıman: Izrail túsinbedi me? Dáslep Muwsa arqalı Quday bılay degen edi:

«Men de xalıq bolmaǵan bir xalıq penen,
Sizlerde qızǵanısh oyataman.
Aqılsız bir xalıq penen, sizlerdiń ǵázebińizge tiyemen».[*][+]

20Sońınan Iyshaya payǵambar Qudaydıń sózlerin batırlıq penen aytıp:

«Izlemegenler Meni taptı,
Meni soramaǵanlarǵa Ózimdi ayan ettim»,[*] – degen edi.

21Al, Izrail xalqı haqqında Quday bılay deydi:

«Sózimdi tıńlamaytuǵın qaysar bir xalıqqa,
Kúni boyı qushaǵımdı ashıp turdım».[*][+]

#### 11


Quday Izrail xalqınan júz burǵan joq

1Olay bolsa, men mına nárseni sorap atırman: Quday[†] Óz xalqınan júz burdı ma? Hesh qashan! Men de Ibrayımnıń urpaǵınan, Benyamin urıwınan shıqqan izraillıman.[†][+] 2Quday Ózi burınnan tańlaǵan xalqınan júz burmadı. Muxaddes[†] Jazıwdıń Iliyas payǵambar[†] tuwralı jazılǵan jerinde ne aytılǵanın bilmeysizler me? Iliyas Izrail ústinen Qudayǵa shaǵım jasap bılay degen edi:[+] 3«Iyem[†]! Olar Seniń payǵambarlarıńdı óltirdi, qurbanlıq[†] orınlarıńdı buzıp tasladı. Tek jalǵız men ǵana qaldım. Olar meni de óltiriwge háreket etpekte».[*][+]

4Oǵan Quday ne dep juwap bergen edi? «Baaldıń[*] aldında dize búkpegen jeti mıń adamdı Men Ózim ushın ajıratıp aldım».[*][+] 5Sol sıyaqlı, házirgi waqıtta da izraillılar arasında Qudaydıń miyrimi menen tańlanǵan az ǵana adamlar bar[+]. 6Olar sawap isleri sebepli emes, al Qudaydıń miyrimi menen tańlap alındı. Eger olar sawap isleri sebepli tańlap alınǵanda, miyrim[†] miyrim bolmas edi. 7Solay etip, ne júz berdi? Izrail xalqınıń kópshilik bólegi izlegen nársesin taba almadı. Tek olardıń arasınan tańlap alınǵanlar ǵana taptı. Al qalǵanlarınıń júrekleri tas etildi[+]. 8Muxaddes Jazıwda aytılǵanday:

«Quday olarǵa Óziniń sózin túsinbewi ushın biypárwalıq ruwxın berdi. Sonlıqtan olar usı kúnge deyin kózleri bolsa da, kórmeydi, qulaqları bolsa da, esitpeydi».[*][+]

9Dawıt bılay deydi:

«Aldındaǵı dasturxanı ózlerine qaqpan hám duzaq bolsın,
Olar qulap, jazasın alsın.
10Kózlerin qarańǵılıq basıp, kórmey qalsın.
Belleri máńgige búgilip qalsın!»[*][+]


Basqa milletlerdiń qutqarılıwı

11Olay bolsa, men mınanı sorap atırman: izraillılar tolıq nabıt bolıw ushın súrnikti me? Hesh qashan! Biraq, izraillılardıń qulaǵanı sebepli, Quday basqa milletlerge qutqarılıw[†] berdi hám bul arqalı olarda qızǵanısh oyattı. 12Eger izraillılardıń gúna[†] islep qulawı dúnyadaǵı basqa milletlerge baylıq alıp kelip, olardı bayıtsa, onda pútkil izraillılardıń qutqarılıwı dúnyadaǵı basqa milletlerge qanshelli kóp baylıq alıp keledi!

13Basqa milletlerden bolǵan sizlerge aytıp atırman: basqa milletler ushın elshi[†] bolıp tayınlanǵan men óz xızmetimdi mártebeli dep esaplayman[+]. 14Usı xızmetim arqalı milletim bir bolǵan tuwısqanlarımda qızǵanısh oyansa hám olardıń ayırımları bolsa da qutqarılsa eken. 15Óytkeni olardıń Quday tárepinen qabıl etilmegeni dúnyadaǵı basqa milletlerdiń Quday menen jarasıwına sebepshi bolǵan bolsa, onda olardıń Quday tárepinen qabıl etiliwi dúnyadaǵı basqa milletlerdiń qutqarılıp, ólimnen ómirge ótiwine sebepshi bolmay ma[+]? 16Eger qamırdıń birinshi bólegi Qudayǵa baǵıshlanıp, muxaddes bolsa, onda pútkil qamır da muxaddes boladı. Eger terektiń tamırı muxaddes bolsa, onda shaqaları da muxaddes[+].

17Biraq, eger záytún[†] aǵashınıń ayırım shaqaları, yaǵnıy yahudiylerdiń[†] ayırımları kesilip taslanıp, jabayı záytún aǵashınıń shaqası bolǵan sen, yaǵnıy basqa millet adamı olardıń ornına jalǵanıp, aǵashtıń shireli tamırınan nár alsań,[+] 18kesilgen shaqalar aldında maqtanıp ketpe! Eger maqtanıp ketseń, umıtpa, sen tamırǵa emes, al tamır saǵan nár berip turıptı. 19Sen: «Meniń jalǵanıwım ushın shaqalar kesilip taslandı», – dewiń múmkin. 20Durıs. Olar isenbegenlikten kesip taslandı. Al sen isenimiń sebepli jalǵanıp turıpsań. Sen maqtanba, al qorq! 21Sebebi Quday tábiyǵıy shaqalardı ayamaǵan bolsa, onda seni de ayamaydı[+].

22Solay etip, sen Qudaydıń miyrim-shápáátin hám qatallıǵın kórip qoy: Quday isenimnen qaytqanlarǵa qatal. Biraq sen Onıń miyrim-shápáátine sadıq qalsań, Ol da saǵan miyrim-shápáátli. Olay bolmasa, sen de kesip taslanasań! 23Degen menen, eger yahudiyler de isenbewshilikten bas tartsa, aǵashqa jáne qayta jalǵanadı. Óytkeni Quday olardı qaytadan jalǵap qoyıwǵa qúdiretli. 24Jabayı záytún aǵashınan kesip alınǵan shaqa bolǵan sen tábiyatqa qarsı túrde jaqsı záytún aǵashına jalǵandıń. Solay eken, tábiyǵıy shaqalardıń óz aǵashına qaytadan jalǵanıwı bunnan da ańsatıraq!


Pútkil Izrail qutqarıladı

25Tuwısqanlarım, bilgishsinip ketpewińiz ushın, sizlerdiń mına sırdan xabarsız qalıwıńızdı qálemeymen: basqa milletlerden qutqarılatuǵınlardıń sanı tolmaǵansha, Izrail xalqınıń bir bóleginiń júregi tas bolıp qala beredi. 26Biraq aqırında pútkil Izrail qutqarıladı. Muxaddes Jazıwda bılay delingen:

«Qutqarıwshı Sionnan[†] keledi,
Ol Yaqıptıń[†] urpaǵı bolǵan izraillılardı qudaysızlıqtan qutqaradı[+].
27Olardıń gúnaların keshirgenimde,
Meniń olar menen dúzetuǵın kelisimim[†] usı boladı».[*]

28Xosh Xabardı[†] qabıl etpegeni sebepli, yahudiyler Qudayǵa dushpan boldı. Bul sizlerdiń paydańız ushın xızmet etpekte. Degen menen, Quday olardıń ata-babaların tańlap alǵanlıqtan, olardı súyedi[+]. 29Sebebi Quday Óziniń sıyların qaytarıp alıp, shaqırıǵın biykarlamaydı. 30Sizler bir waqıtları Qudayǵa boysınbaytuǵın edińler, biraq endi yahudiyler boysınbaǵanı sebepli, sizler Qudaydıń miyrim-shápáátine eristińler[+]. 31Sol sıyaqlı, yahudiyler házir boysınbay atırǵan bolsa da, sizlerdiń Qudaydıń miyrim-shápáátine eriskenińiz sebepli, olar da Qudaydıń miyrim-shápáátine erisedi. 32Óytkeni Quday hámme adamlardı olardıń boysınbaytuǵın tábiyatına tutqın qılıp, olarǵa Óz miyrim-shápáátin kórsetti.

33O, Qudaydıń baylıǵı, danalıǵı hám bilimi qanday tereń! Onıń sheshimlerine hesh kimniń aqılı jetpeydi, jolların da hesh kim izertlep shıǵa almaydı![+]

34«Jaratqan Iyeniń[†] oy-pikirlerin kim bile aladı?
Kim Oǵan másláhátshi bolǵan?»[*][+]
35«Qudaydan qaytarıp alıw ushın,
Kim Oǵan aldın ala bir nárse bergen?»[*][+]

36Sebebi Quday pútkil barlıqtı jaratqan. Hámmesi Ol arqalı hám Ol ushın bar bolǵan. Oǵan máńgige dańq bolsın! Awmiyin[+].

#### 12


Iysa Masiyxtaǵı jańa ómir

1Solay etip, háy tuwısqanlarım, Qudaydıń miyrim[†]-shápááti haqı sizlerge jalbarınaman: denelerińizdi Qudayǵa unaytuǵın muxaddes[†] hám tiri qurbanlıq[†] qılıp, Oǵan baǵıshlańlar. Bul sizlerdiń Quday[†] aldındaǵı ılayıqlı xızmetińiz boladı[+]. 2Bul dúnyanıń adamlarına eliklemeńler. Al Qudaydıń oy-pikirlerińizdi jańalap, Onıń sizlerdi tolıq ózgertiwine jol qoyıńlar. Sonda sizler Qudaydıń jaqsı hám minsiz erkin, yaǵnıy Oǵan neniń unaytuǵının ayırıp bilesizler[+].

3Qudaydıń maǵan bergen miyriminen paydalanıp, hámmeńizge aytıp atırman: ózińizdi shekten tıs joqarı bahalamańlar. Kerisinshe, hár bir adam Qudaydıń ózine bergen isenimine qaray, ózin ılayıqlı bahalasın[+]. 4Óytkeni denemiz bir bolsa da, múshelerimiz kóp hám múshelerimizdiń atqaratuǵın xızmeti de hár túrli[+]. 5Sol sıyaqlı, bizler kóp adam bolsaq ta, Masiyxtıń[†] bir denesin quraymız hám óz ara baylanıs jasaytuǵın bir deneniń múshelerimiz[+]. 6Qudaydıń bizlerge bergen miyrimi boyınsha, bizler hár túrli ruwxıy sıylarǵa iyemiz. Kimniń payına payǵambarshılıq[†] etiw sıyı tiyse, ol isenimine qaray payǵambarshılıq etsin[+]. 7Xızmet etiw tiyse, xızmet etsin. Tálim beriw tiyse, tálim bersin[+]. 8Al kimniń payına jubanısh beriw tiyse, jubanısh bersin. Úlestiriwshi bolıw tiyse, shın kewilden úlestirsin. Basshılıq etiw tiyse, ǵayrat penen basshılıq etsin. Miyrim-shápáát kórsetiw tiyse, quwanıshlı túrde miyrim-shápáát kórsetsin[+].


Masiyxıylıq ómir tárizi

9Súyispenshiligińiz haqıyqıy bolsın. Jamanlıqtan qashıp, jaqsılıqqa jabısıp alıńlar[+]. 10Bir-birińizdi tuwısqanlıq súyispenshilik[†] penen shın júrekten súyińler. Bir-birińizge óz ara húrmet kórsetiwge tırısıńlar[+]. 11Intańız páseymesin. Erinshek bolmańlar. Iyemizge jalınlı ruwx penen xızmet etińler. 12Úmit etip, quwanıp jasańlar. Qıyınshılıqlarda sabırlı bolıńlar. Úzliksiz duwa etińler[+]. 13Mútájlikte jasap atırǵan muxaddesler[†] menen barıńızdı bólisińler. Miymandos bolıwǵa tırısıńlar[+]. 14Sizlerdi quwdalaytuǵınlar ushın Qudaydan jaqsılıq tileńler. Ǵarǵıs emes, al jaqsılıq tileńler[+]. 15Quwanıp atırǵanlar menen birge quwanıp, jılap atırǵanlar menen birge jılańlar[+]. 16Óz ara awızbirshilikli bolıńlar. Menmenlikke berilmey, basqalar pás kóretuǵın adamlar menen qatnas jasańlar. Ózlerińizdi basqalardan aqıllı sanamańlar[+]. 17Hesh kimniń jamanlıǵına jamanlıq penen juwap qaytarmańlar. Hámmeniń oyı boyınsha jaqsı dep sanalǵan islerdi islewge tırısıńlar[+]. 18Eger múmkin bolsa, qolıńızdan kelgenshe, barlıq adamlar menen tatıwlıqta jasańlar[+].

19Súyikli tuwısqanlarım! Ózińiz ushın ósh almańlar. Al bunı Qudayǵa tapsırıńlar. Sebebi Muxaddes Jazıwda Jaratqan Iye[†] bılay deydi: «Ósh alıw Meniń qolımda, sazayın Ózim beremen».[*][+] 20Kerisinshe:

«Dushpanıń ash bolsa, onı toydır,
Eger shóllese, suw ber.
Solay islep, onı uyaltarsań».[*][+]

21Jamanlıqtan jeńilme. Al, jamanlıqtı jaqsılıq penen jeń.

#### 13


Húkimetke boysınıw haqqında

1Hár bir adam basqarıwshı húkimetke boysınsın. Óytkeni Qudaydan bolmaǵan hesh qanday húkimet joq. Bar bolǵan húkimetlerdiń hámmesi de Quday[†] tárepinen ornatılǵan[+]. 2Sonlıqtan húkimetke qarsı shıqqan adam Quday ornatqan tártipke qarsı shıqqan boladı. Bunday adamlar jazaǵa ushıraydı. 3Sebebi basshılardan jaqsılıq islewshiler emes, al jamanlıq islewshiler qorqadı. Basshılardan qorqpawdı qáleyseń be? Onda jaqsılıq isle. Sonda sen basshınıń maqtawına eriseseń. 4Basshı – seniń paydań ushın miynet etetuǵın Qudaydıń xızmetshisi. Biraq, eger sen jamanlıq isleytuǵın bolsań, qorq! Óytkeni ol qılıshtı biykarǵa kóterip júrgen joq. Ol Qudaydıń xızmetshisi bolıp, jamanlıq islewshini Qudaydıń ǵázebi menen jazalaydı[+]. 5Sonlıqtan tek Qudaydıń ǵázebinen qorqqanlıqtan emes, al hújdanıń boyınsha da boysınıwıń tiyis. 6Sizlerdiń salıq tólewińizdiń sebebi de usı. Sebebi salıq jıynawǵa biyligi bar adamlar da óz isi menen bárqulla bánt bolıp, Qudayǵa xızmet etedi. 7Solay etip, hár kimge tiyislisin berińler: salıq jıynawshıǵa – salıq, bajı jıynawshıǵa – bajı berińler hám qorqıwǵa ılayıq adamnan qorqıp, húrmetke ılayıq adamǵa húrmet kórsetińler[+].


Súyiw – bul Muxaddes Nızamdı orınlaw

8Hesh kimge qarızdar bolmańlar. Hesh qashan tolıq ótep bolmaytuǵın qarız bolǵan, bir-birewdi súyiwdi toqtatpańlar. Óytkeni basqalardı súygen adam Muxaddes[†] Nızamdı orınlaǵan boladı[+]. 9«Neke hadallıǵın buzba, adam óltirme, urlıq isleme[*], basqanıń múlkin kúseme»,[*] – degen buyrıqlar hám qalǵan barlıq buyrıqlar mına sózlerde jámlengen: «Ózińdi súygeniń sıyaqlı, janıńdaǵı adamdı da súy».[*][+] 10Janındaǵı adamdı súyetuǵın oǵan jamanlıq islemeydi. Sonlıqtan basqalardı súyiw – bul Muxaddes Nızamdı orınlaw demek[+].

11Házirgi zamannıń qanday ekenin bilip, usını orınlańlar. Endi sizlerdiń uyqıdan oyanatuǵın waqtıńız keldi. Sebebi bizlerdiń qutqarılıwımız[†] bizler isengen dáslepki waqıtlarǵa qaraǵanda, házir jaqınıraq[+]. 12Tún ótip, kúndiz jaqınladı. Sonlıqtan qarańǵılıqtıń islerin taslap, nurdıń sawıt-quralların taǵıp alayıq[+]. 13Ayshı-áshiretke hám máskúnemlikke, haramılıqqa hám buzıqshılıqqa, jánjel hám kúnshillikke berilmeyik. Kúndizge jarasatuǵın ádepli ómir súreyik[+]. 14Iyemiz Iysa Masiyxqa[†] bólenińler hám gúnakar tábiyatıńızdıń jaman qálewlerine boysınbańlar[+].

#### 14


Hálsiz hám kúshli isenim

1Isenimi hálsiz adamdı onıń pikirleri haqqında tartıspay qabıl etińler[+]. 2Mısalı: birew hámme nárseni jewge boladı dep isenedi. Al isenimi hálsiz bolǵan tek palız ónimlerin ǵana jeydi[+]. 3Hámme nárseni jeytuǵın adam jemeytuǵın adamdı pás kórmesin. Ayırım nárselerdi jemeytuǵın adam jeytuǵın adamdı húkim etpesin. Óytkeni Quday[†] ekewin de qabıl etken[+]. 4Basqanıń xızmetshisin húkim etetuǵınday, sen kimseń? Xızmetshi óz xojayınınıń aldında turadı yamasa jıǵıladı. Ol ayaqqa turǵızıladı. Sebebi onı ayaqqa turǵızıwǵa Iyemizdiń qúdireti jetedi[+].

5Jáne de, birew bir kúndi basqa kúnnen áhmiyetlirek dep sanaydı, al basqa birew ushın hámme kún birdey. Hár bir adam óz kóz qarasında tolıq isenimge iye bolsın[+]. 6Kúnlerdi ayrıqsha qılıp belgileytuǵın olardı Iyemiz ushın belgileydi[*]. Al hámme nárseni jeytuǵın adam Qudayǵa shúkirlik etip, olardı Iyemiz ushın jeydi. Ayırım nárselerdi jemeytuǵın adam da Iyemiz ushın jemeydi hám Qudayǵa shúkirlik etedi[+].

7Óytkeni hesh birimiz tek ózimiz ushın jasamaymız hám hesh birimiz de tek ózimiz ushın ólmeymiz[+]. 8Jasasaq, Iyemiz ushın jasaymız. Ólsek te, Iyemiz ushın ólemiz. Solay etip, jasasaq ta, ólsek te Iyemizge tiyislimiz[+]. 9Usı maqsette Masiyx[†] ólip, ólimnen qayta tirildi. Sonlıqtan Ol ólilerdiń de, tirilerdiń de Iyesi boldı[+].

10Olay bolsa, sen nege tuwısqanıńdı húkim eteseń? Nege tuwısqanıńdı pás kóreseń? Hámmemiz de Qudaydıń[*] húkim gúrsisi aldında juwap beremiz[+]. 11Muxaddes[†] Jazıwda Jaratqan Iye[†] bılay deydi:

«Tiriligim haqı ant ishemen:
Hár bir adam Meniń aldımda dize búgedi.
Hár bir til Meniń Quday ekenimdi ashıq tán aladı».[*][+]

12Solay etip, hár bir adam ózi ushın ózi Quday aldında juwap beredi[+].


Tuwısqanıńızdı azǵırıwǵa salmańlar

13Sonlıqtan bunnan bılay, bir-birimizdi húkim etpeyik. Kerisinshe, tuwısqanıńızdı azǵırıwǵa salmawǵa hám onıń isenimine zıyan keltirmewge tırısıńlar[+]. 14Iyemiz Iysaǵa tiyisli bir adam sıpatında mınanı bilemen hám anıq isenemen: hesh bir nárse ózliginen haram emes. Biraq, bir nárseni haram dep esaplaǵan adam ushın sol nárse haram boladı[+]. 15Eger tuwısqanıń sen jeytuǵın nárse sebepli qapa bolsa, onda sen súyispenshilik[†] penen is tutıp atırǵan joqsań. Jeytuǵın nárseń menen onıń isenimin nabıt qılma! Sebebi Masiyx bul adam ushın da ólgen[+]. 16Sizler jaqsı dep esaplaǵan nársege sóz kelmesin. 17Óytkeni Qudaydıń Patshalıǵı[†] jeytuǵın hám ishetuǵın nárselerden ibarat emes, al haqlıq, tınıshlıq hám Muxaddes Ruwx[†] beretuǵın quwanıshtan ibarat[+]. 18Masiyxqa usı jol menen xızmet etetuǵın adam Qudayǵa unaydı hám ol adamlardıń maqtawına ılayıq.

19Solay etip, ózlerimizdi tınıshlıq alıp keletuǵın hám óz ara ruwxıy kúsh beretuǵın islerge baǵıshlayıq[+]. 20Jeytuǵın nárse sebepli, Qudaydıń islerin buzba! Jeytuǵın hámme nárse hadal. Biraq, jeytuǵın nársesi arqalı basqa adamdı azǵırıwǵa salǵan jaman is qılǵan boladı[+]. 21Gósh jewiń, sharap ishiwiń yamasa basqa bir nárse islewiń tuwısqanıńdı azǵırıwǵa salatuǵın bolsa, onda bunday islerdi islemegeniń durıs. 22Bular boyınsha isenimińdi óziń menen Qudaydıń arasında saqla. Ózi durıs dep esaplaytuǵın isti islegeni ushın, ózin ayıplamaytuǵın adam qanday baxıtlı! 23Biraq, ekilenip jeytuǵın adam húkim etiledi. Sebebi ol bunı isenim menen islemegen boladı. Al isenim menen islenbegen hár bir is – gúna[†].[*]

#### 15


Iseniwshiler arasındaǵı qatnasıqlar haqqında

1Isenimi kúshli bolǵan bizler tek ózimizdiń mápimizdi oylamay, isenimi hálsiz bolǵanlardıń hálsizliklerin kóterisiwge parızlımız[+]. 2Hár birimiz janımızdaǵı adamǵa ruwxıy kúsh beriw ushın, ol ushın jaqsı bolǵan nárseni gózlep, onıń mápin oylayıq[+]. 3Óytkeni Masiyx[†] ta Óziniń mápin oylamadı. Muxaddes[†] Jazıwda aytılǵanday: «Saǵan til tiygizgenlerdiń jaman sózleri Maǵan tiydi».[*][+] 4Burın Muxaddes Jazıwlarda aytılǵanlardıń hámmesi de bizlerge tálim beriw ushın jazılǵan. Solay etip, bizler olar arqalı sabırlılıq hám jubanısh tawıp, úmit penen jasay alamız[+]. 5Sabırlılıq hám jubanıshtıń tiykarı bolǵan Qudaydıń Ózi sizlerdiń Masiyx Iysadan órnek alıp, awızbirshilik penen jasawıńızǵa járdem etsin[+]. 6Solay etip, sizler Iyemiz Iysa Masiyxtıń Ákesi bolǵan Qudaydı birgelikte hám bir awızdan alǵıslaysızlar.


Basqa milletler ushın Xosh Xabar

7Sonlıqtan Qudaydıń alǵıslanıwı ushın Masiyx sizlerdi qabıl etkenindey, sizler de bir-birińizdi qabıl etińler. 8Sebebi meniń aytatuǵınım mınaw: Qudaydıń yahudiylerdiń[†] ata-babalarına bergen wádesin ámelge asırıp, Onıń sadıq ekenin kórsetiw ushın, Masiyx yahudiylerdiń xızmetshisi boldı. 9Masiyx bunı basqa milletlerdiń de Qudaydıń miyrim[†]-shápáátine erisip, Qudaydı alǵıslawı ushın isledi. Sebebi Muxaddes Jazıwda: «Seni basqa milletler arasında alǵıslayman hám Seniń atıńdı jırlayman»,[*] – dep aytılǵan[+]. 10Muxaddes Jazıwda jáne de:

«Háy, basqa milletler, Qudaydıń xalqı menen birge shadlanıńlar!»[*] – delingen[+].

11Taǵı da bılay delingen:

«Barlıq milletler, Jaratqan Iyege[†] alǵıs-maqtawlar aytıń!
Barlıq xalıqlar, Onı maqtań!»[*][+]

12Iyshaya payǵambar[†] da bılay deydi:

«Ishaydan[*] ósip shıqqan tamır kelip,
Basqa milletlerdi basqaradı.
Olar Onnan úmit etip jasaydı».[*][+]

13Úmittiń tiykarı bolǵan Quday[†] Muxaddes Ruwxtıń[†] kúshi menen úmitke tolıp tasıwıńız ushın, kewillerińizdi isenimińiz arqalı quwanısh hám tınıshlıqqa toltırsın.


Paveldiń elshilik xızmeti

14Tuwısqanlarım, al endi sizlerge kelsek, sizlerdiń jaqsılıqqa tolı hám hár túrli bilimge bay ekenińizge, ásirese bir-birińizge aqıl-násiyat bere alatuǵınıńızǵa tolıq isenemen. 15Biraq, Qudaydıń maǵan bergen miyrimi menen sizlerge esletip qoyıw ushın, bul xattıń ayırım jerlerin batıllıq penen jazdım. 16Men Qudaydıń usı miyrimi menen, basqa milletler ushın Masiyx Iysanıń xızmetshisi boldım. Basqa milletler Muxaddes Ruwx penen muxaddes qılınıp, Qudayǵa unaytuǵın sıy bolıwı ushın, men Qudaydıń Xosh Xabarın[†] bir ruwxaniy[†] sıpatında járiyalap atırman[+].

17Sonlıqtan men Masiyx Iysaǵa tiyisli bolıp, Qudayǵa degen xızmetim menen maqtana alaman. 18Masiyx meniń menen birge bolıp, basqa milletlerdiń Qudayǵa boysınıwı ushın, sózlerim hám is-háreketlerim arqalı islegenlerinen basqa hesh nárse haqqında aytıwǵa batılım jetpeydi. 19Bul isler káramatlı belgilerdiń hám tań qalarlıq nárselerdiń kúshi menen, jáne de Muxaddes Ruwxtıń qúdireti menen islendi. Solay etip, men Erusalimnen[†] baslap Illirik úlkesine[*] deyin aralap, Masiyxtıń Xosh Xabarın hámme jerge járiyaladım[+]. 20Basqa bir adamnıń salǵan tırnaq tasınıń ústine imarat qurmayın dep, men Xosh Xabardı Masiyxtıń atın ele esitpegen jerlerde járiyalawǵa tırıstım[+]. 21Muxaddes Jazıwda aytılǵanday:

«Onnan xabarsız bolǵanlar kóredi,
Esitpegenler túsinedi».[*][+]


Paveldiń Rimge barıwǵa qarar etiwi

22Mine, usı sebep janıńızǵa barıwıma maǵan kóp mártebe irkinish jasadı[+].

23Endi bolsa, bul jerlerde men isleytuǵın hesh nárse qalmadı. Jáne de, men qansha jıllardan beri sizlerge barıwdı arzıw etkenim sebepli,[+] 24Ispaniyaǵa qaray jolǵa shıqsam, sizlerge barmaqshıman. Ótip baratırǵanımda aldı menen sizlerdi kórip, biraz diydarıńızǵa toyǵanımnan soń, maǵan járdem etip, sol jaqqa shıǵarıp salasız, degen úmittemen. 25Al házir bolsa, men Erusalimge barıp, sol jerdegi muxaddeslerge[†] járdem bermekshimen[+]. 26Óytkeni Makedoniya menen Axayadaǵı muxaddesler Erusalimdegi muxaddesler arasındaǵı mútájlikte jasaytuǵınlar ushın aqshalay járdem etiwdi maqul kórdi[+]. 27Awa, maqul kórdi. Olar haqıyqattan da, Erusalimdegi iseniwshiler aldında qarızdar. Sebebi ózleri Xosh Xabar arqalı alǵan ruwxıy jarılqawlardı yahudiy iseniwshileri basqa milletler menen bóliskenlikten, basqa millet iseniwshileri de olarǵa aqshalay járdem berip, xızmet etiwge parızlı[+]. 28Solay etip, jıynalǵan qárejetti olarǵa jetkizip, usı isti orınlaǵanımnan soń, jol-jónekey sizler menen diydar kórisip, Ispaniyaǵa ketemen. 29Janıńızǵa barǵanımda, sizlerge Masiyxtıń tolıq jarılqawın aparatuǵınımdı bilemen.

30Tuwısqanlarım, Iyemiz Iysa Masiyxtıń atı menen hám Muxaddes Ruwxtıń súyispenshiligi menen sizlerge jalbarınaman: meniń menen birge Qudayǵa duwa etip, men ushın bar jigerińiz benen sorańlar. 31Yahudiyadaǵı[†] isenbeytuǵın adamlardan qutılıwım ushın hám Erusalimdegi xızmetimdi sol jerdegi muxaddesler quwanısh penen qabıl alıwı ushın duwa etińler[+]. 32Jáne de, Quday qálese, men sizlerdiń janıńızǵa quwanısh penen barıp, sizler menen birge kewlimdi xoshlawım ushın da sorańlar[+]. 33Tınıshlıq beriwshi Qudaydıń Ózi hámmeńizge yar bolsın! Awmiyin[+].

#### 16


Arnawlı sálemler

1Kenxreyadaǵı iseniwshiler jámáátiniń[†] xızmetshisi bolǵan Fiba apamızdı sizlerge tapsıraman[+]. 2Onı muxaddeslerge[†] minásip túrde, Iyemizdiń atı menen qabıl qılıńlar. Jáne de, onıń qanday mútájligi bolsa da, járdem etińler. Óytkeni ol da kóp adamlarǵa, sonıń ishinde maǵan járdemshi boldı[+].

3Meniń menen birge Masiyx[†] Iysaǵa xızmet etiwshi Priskilla hám Akilaǵa sálem aytıńlar[+]. 4Olar meniń janım ushın óz ómirin qáwip astına qoydı. Bunıń ushın tek men emes, al basqa milletlerdiń hámme iseniwshi jámáátleri de olarǵa minnetdar. 5Olardıń úyindegi iseniwshiler jámáátine de sálem aytıńlar. Aziya úlkesinen[*] birinshi bolıp Iysaǵa isengen súyikli tuwısqanım Epenetusqa sálem aytıńlar[+]. 6Sizler ushın[*] kóp miynet etken Máriyamǵa sálem aytıńlar. 7Masiyxtıń elshileri[†] arasında abıraylı bolǵan, mennen burın Masiyxqa isengen milletleslerim hám qamaqta birge bolǵan doslarım Andronik penen Yuniyaǵa sálem aytıńlar.

8Iyemizge tiyisli bolǵan súyikli tuwısqanım Ampliyatusqa sálem aytıńlar. 9Bizler menen birge Masiyxqa xızmet etetuǵın Urbanusqa hám súyikli tuwısqanım Staxiyaǵa sálem aytıńlar. 10Sınaqtan ótip, Masiyxqa ılayıqlı dep tabılǵan Apellisqa sálem aytıńlar. Aristobuldıń úy-ishine sálem aytıńlar. 11Milletlesim Hirodionǵa sálem aytıńlar. Narkistiń úy-ishindegi Iyemizge tiyisli bolǵanlarǵa sálem aytıńlar. 12Iyemizdiń xızmetinde miynet etip atırǵan hayallar: Trifen hám Trifosqa sálem aytıńlar. Iyemizge xızmet etiw jolında kóp miynet etken hayal – súyikli tuwısqanım Persiske sálem aytıńlar. 13Iyemiz tárepinen tańlap alınǵan Rufusqa hám men ushın anamday bolǵan onıń anasına sálem aytıńlar[+]. 14Asinkrit, Flegon, Hermes, Patrobas, Hermas hám olardıń janındaǵı tuwısqanlarǵa sálem aytıńlar. 15Filologus hám Yuliyaǵa, Nirey hám onıń qarındasına, Olimpasqa hám olardıń janındaǵı barlıq muxaddeslerge sálem aytıńlar. 16Bir-birińizdi muxaddes[†] posa menen súyip, sálemlesińler. Masiyxqa tiyisli bolǵan hámme jámáátler sizlerge sálem aytıp atır[+].

17Tuwısqanlarım, sizlerge jalbarınaman, ózlerińizge úyretilgen tálimatqa qarsı shıǵıp, alawızlıq hám azǵırıw alıp keletuǵın adamlardan saq bolıp, olardan awlaq júrińler[+]. 18Sebebi bunday adamlar Iyemiz Masiyxqa emes, al óz qarınlarına xızmet etedi. Olar sada adamlardı maylı til hám jaǵımpazlıq penen aldaydı[+]. 19Sizlerdiń Qudayǵa boysınıp jasaytuǵınıńız hámmege málim boldı. Men sol sebepten quwanıshlıman hám sizlerdiń jaqsılıq islewde dana bolıwıńızdı, al jamanlıq islewde sada bolıwıńızdı qáleymen[+]. 20Tınıshlıq beriwshi Qudaydıń Ózi jaqın arada shaytandı[†] ayaqlarıńızdıń astında ezip taslaydı. Iyemiz Iysanıń miyrimi sizlerge yar bolsın![+]

21Meniń menen birge xızmet etiwshi Timofey, milletleslerim Lukiy, Yason hám Sosipater sizlerge sálem aytıp atır[+].

22Bul xattı Paveldiń awzınan jazıp otırǵan men, Tertiy de, iseniwshi tuwısqanıńız sıpatında sizlerge sálem jollayman.

23Men ushın hám pútkil iseniwshiler jámááti ushın óz úyinen orın bergen Gayus sizlerge sálem aytıp atır. Jáne de, qala qaznashısı Erastus hám tuwısqanımız Kuartus sizlerge sálem aytıp atır. [[+] 24[*]]


Paveldiń juwmaqlawshı sózleri

25Men járiyalap júrgen Iysa Masiyx haqqında Xosh Xabar[†] arqalı, yaǵnıy Ózi áyyemgi waqıtlardan beri qupıya tutqan sırın ashıwı arqalı Quday[†] sizlerdiń isenimińizdi bekkemleytuǵın qúdiretke iye[+]. 26Usı sır payǵambarlardıń[†] Jazıwları arqalı házir ashılıp, máńgi jasaytuǵın Qudaydıń buyrıǵı boyınsha, barlıq milletlerge málim etildi. Bul barlıq milletlerdiń Qudayǵa isenip, Oǵan boysınıp jasawı ushın boldı[+]. 27Jalǵız hám dana Qudayǵa Iysa Masiyx arqalı máńgige dańq bolsın! Awmiyin.[*][+]

### 1 Korinfliler

#### 1 Korinfliler

1 Korinfliler


Alǵí sóz

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]


#### Alǵí sóz


Korinflilerge jazılǵan birinshi xat


Kitap haqqında maǵlıwmat

Bul xattı elshi Pavel Efes qalasında bolǵanda, óziniń úshinshi saparınıń waqtında Korinf qalasındaǵı iseniwshi jámáátke jazǵan.

Korinf – Greciyanıń qubla tárepinde jaylasqan Axaya úlkesiniń bas qalası bolıp, úlken sawda-satıq orayı edi. Qala xalqı grek filosofiyası menen qızıǵatuǵın hám danalıqtı joqarı bahalaytuǵın edi. Qalada butlarǵa salınǵan ibadatxanalar bar edi. Olardıń ishindegi eń belgili bolǵanı, muhabbat qudayı Afroditaǵa arnap salınǵan ibadatxana edi. Sol sebepten qalada buzıqshılıq háwij alǵan edi.

Bul qaladaǵı iseniwshi jámáát Pavel arqalı onıń ekinshi saparınıń waqtında payda bolǵan edi. Qala turǵınları qanday jámiyette jasawına qaramastan, Pavel aytqan Xosh Xabardı esitkennen soń Qudayǵa kelip, hár túrli ruwxıy sıylarǵa iye boldı.

Biraq, Pavel ketkennen keyin olardıń arasında bóliniwler, buzıqshılıqlar, tartıslar, butqa shalınǵan qurbanlıqtıń góshin jew hám óz ara dawlar sıyaqlı kóp mashqalalar payda boladı. Sol sebepli ayırım jetekshiler Pavelden aqıl-násiyat soraǵanlıqtan, Pavel olarǵa bul xattı jazıp jiberedi. Pavel xatında sol mashqalalardı sheshiw boyınsha jol-jorıqlar beredi hám mashqalalardı Xosh Xabarǵa tiykarlanıp, súyispenshilik penen sheshiw kerekligin aytadı.

#### 1


Sálemnama hám Qudayǵa shúkirlik bildiriw

1Qudaydıń qálewi menen Masiyx[†] Iysanıń elshisi[†] bolıwǵa shaqırılǵan men, Pavelden hám tuwısqanımız Sostenisten, 2Korinf qalasındaǵı Qudaydıń jámáátine[†] sálem! Bizler bul xattı Iyemiz Iysa Masiyxtıń atın hámme jerde aytıp shaqırıwshılardıń hámmesi menen birge Masiyx Iysa arqalı muxaddes[†] qılınǵan hám muxaddesler[†][*] dep atalǵan sizlerge jazıp atırmız. Iysa Masiyx – olardıń da, bizlerdiń de Iyemiz[+]. 3Ákemiz Quday[†] hám Iyemiz Iysa Masiyx sizlerge miyrim[†] hám tınıshlıq bersin!

4Qudaydıń Masiyx Iysa arqalı sizlerge bergen miyrimi sebepli, sizler ushın Qudayıma bárqulla shúkirlik bildiremen. 5Óytkeni sizler Masiyx penen qatnas jasaǵanlıqtan, hár tárepleme bay boldıńlar. Ásirese Qudaydıń sózin aytıwda sheshen hám hár qıylı bilimge iye boldıńlar[+]. 6Bizlerdiń Masiyx Iysa haqqında gúwalıǵımız sizlerdiń ómirińizde usılay tastıyıqlandı. 7Solay etip, sizler hesh qanday ruwxıy sıydan[*] kemshilik kórmey, Iyemiz Iysa Masiyxtıń qayta keliwin intizarlıq penen kútesizler[+]. 8Ol keletuǵın kúni ayıpsız bolıwıńız ushın, Quday sizlerdi aqırına deyin bekkem qıladı[+]. 9Sizlerdi Óz Ulı Iyemiz Iysa Masiyx penen qatnasta bolıwǵa shaqırǵan Quday – sadıq[+].


Korinf jámáátindegi bóliniwler haqqında

10Tuwısqanlarım! Iyemiz Iysa Masiyxtıń atı menen eskertemen: hámmeńiz awızbirshilikli bolıńlar. Arańızda bóliniw bolmay, bir oy hám bir maqset penen birlesińler[+]. 11Sebebi tuwısqanlarım, Xloystıń úy-ishindegi adamlardan arańızda tartıslar bar ekenin bildim[+]. 12Meniń aytajaǵım mınaw: sizler: «Men Pavelge tiyislimen», «Men Apollosqa tiyislimen», «Men Kifaǵa[*] tiyislimen» yamasa «Men Masiyxqa tiyislimen» dep aytıp júrgen qusaysız[+].

13Masiyx bólindi me? Sizler ushın atanaq aǵashqa[†] Pavel shegelenip pe edi? Sizler Paveldiń atı menen suwǵa shomıldırılǵan[*] ba edińiz[+]? 14Men sizlerdiń arańızdan Krispus penen Gayustan basqa hesh kimdi suwǵa shomıldırmaǵanım ushın Qudayǵa shúkirlik etemen[+]. 15Sonlıqtan hesh kim meniń atım menen suwǵa shomıldırıldım, dep ayta almaydı. 16Íras, men taǵı Stepannıń úyi ishindegilerdi de suwǵa shomıldırdım. Bulardan basqa jáne kimlerdi suwǵa shomıldırǵanımdı esime túsire almayman[+]. 17Masiyx meni suwǵa shomıldırıw[†] ushın emes, al Xosh Xabardı[†] járiyalaw ushın jiberdi. Masiyxtıń atanaq aǵashtaǵı ólimi áhmiyetin joytpawı ushın, men Xosh Xabardı sheshenlik penen járiyalamadım[+].


Masiyx – Qudaydıń qúdireti hám danalıǵı

18Masiyxtıń atanaq aǵashı haqqında sózler nabıt bolatuǵınlar ushın aqmaqlıq, biraq qutqarılatuǵın bizler ushın Qudaydıń qúdireti[+]. 19Óytkeni Muxaddes Jazıwda Quday bılay degen:

«Danalardıń danalıǵın joq etemen,
Aqıllı adamlardıń aqılın bosqa shıǵaraman».[*][+]

20Olay bolsa, dana adam qáne? Alım qáne? Házirgi zamannıń oyshılı qáne? Quday dúnyanıń danalıǵın aqılsızlıqqa aylandırmadı ma[+]? 21Sebebi dúnyanıń óz aqıl-danalıǵı menen Qudaydı bilmewi Qudaydıń danalıǵı boyınsha boldı. Sonlıqtan Quday isengen adamlardı bizlerdiń aqılsız dep sanalǵan wazımız benen qutqarıwdı[†] maqul kórdi. 22Yahudiyler[†] káramatlı belgiler kórsetiwimizdi talap etedi, grekler wazımızdan danalıq izleydi[+]. 23Biraq bizler atanaq aǵashqa shegelengen Masiyx haqqında járiyalap atırmız. Yahudiyler ushın bul tosqınlıq boladı, al basqa milletler ushın aqılsızlıq bolıp kórinedi[+]. 24Quday tárepinen tańlanǵanlar ushın bolsa, ol ya yahudiy bolsın, ya grek bolsın, atanaq aǵashqa shegelengen usı Masiyx – Qudaydıń qúdireti hám Onıń danalıǵı[+]. 25Óytkeni Qudaydıń «aqılsızlıǵı» adamnıń danalıǵınan anaǵurlım ústinirek, Qudaydıń «hálsizligi» adamnıń kúshinen anaǵurlım qúdiretlirek.

26Tuwısqanlarım, Quday tárepinen shaqırılǵan waqtıńızda kim bolǵanıńızdı eske túsirip kórińler. Adamnıń kóz qarası boyınsha arańızda danalar da, biylikke iye adamlar da, aqsúyek adamlar da kóp emes edi. 27Biraq, Quday danalardı uyatqa qaldırıw ushın, dúnya aqılsız dep sanaǵan adamlardı, kúshlilerdi uyatqa qaldırıw ushın, dúnya hálsiz dep sanaǵan adamlardı tańladı. 28Ol jáne de, dúnya áhmiyetli dep sanaǵanlardı arzımas qılıw ushın, dúnya shıǵısı tómen, pás hám áhmiyetsiz dep sanaǵanlardı tańladı[+]. 29Quday bunı Óziniń aldında hesh bir adam maqtanbawı ushın isledi[+]. 30Biraq, sizler ómirińizdiń tiykarı bolǵan Quday sebepli, Masiyx Iysa menen qarım-qatnasqa iyesiz. Masiyx bizler ushın Qudaydıń danalıǵı bolıp, bizlerdi aqlap, muxaddes qıldı hám gúnalarımız ushın tólem tólep qutqardı[+]. 31Solay etip, Muxaddes Jazıwda aytılǵanday: «Maqtanatuǵın adam Jaratqan Iye[†] menen maqtansın».[*][+]

#### 2


Atanaqqa shegelengen Masiyx haqqında járiyalaw

1Tuwısqanlarım, men sizlerge barıp, Qudaydıń sırın[*] járiyalaǵanımda, sheshen sózler yamasa artıqmash danalıq qollanbadım[+]. 2Sebebi arańızda bolǵan waqtımda, tek Iysa Masiyxqa[†] hám Onıń atanaq aǵashqa[†] shegeleniwine ǵana ayrıqsha dıqqat awdarıwǵa qarar ettim[+]. 3Men sizlerge hálsizlik hám qorqınısh penen qaltırap bardım[+]. 4Sóylegen sózim hám aytqan wazım isendiriwshi danalıqqa emes, al Muxaddes Ruwxtıń[†] Óz qúdireti menen kórsetken dáliline tiykarlanǵan edi[+]. 5Meniń bundaǵı maqsetim – isenimińizdiń adamnıń aqılına emes, al Qudaydıń qúdiretine tiykarlanıwı edi[+].


Muxaddes Ruwx beretuǵın Qudaydıń danalıǵı

6Degen menen, bizler ruwxıy jetilisken adamlar arasında dana sózler sóyleymiz. Biraq bul danalıq usı dúnyanıń hám onıń ótkinshi húkimdarlarınıń danalıǵı emes[+]. 7Bizler Qudaydıń jasırın hám sırlı bolǵan danalıǵı haqqında sóz etip atırmız. Quday[†] dúnyanı jaratpastan burın onı bizlerdiń dańqqa erisiwimiz ushın arnap qoyǵan edi[+]. 8Bul danalıqtı usı dúnyadaǵı húkimdarlardıń hesh biri túsinbedi. Eger túsingende, ullı Iyemizdi atanaq aǵashqa shegelemegen bolar edi[+]. 9Muxaddes[†] Jazıwda aytılǵanday:

«Kóz kórip, qulaq esitpegen,
Adamnıń oyına kirip te shıqpaǵan nárselerdi,
Quday Ózin súyetuǵınlar ushın tayarlap qoyıptı».[*][+]

10Biraq, Quday bunı bizlerge Óziniń Muxaddes Ruwxı arqalı ashıp berdi. Óytkeni Muxaddes Ruwx hámme nárseni, hátte, Qudaydıń tereń oy-pikirlerin de biledi[+]. 11Adamnıń oyların onıń ishindegi ruwxtan basqa kim bile aladı? Sol sıyaqlı, Qudaydıń oy-pikirlerin de Onıń Muxaddes Ruwxınan basqa hesh kim bile almaydı[+]. 12Qudaydıń bizlerge bergen miyrimli sıyların biliwimiz ushın, bizler bul dúnyanıń ruwxın emes, al Qudaydıń Ruwxın[†] qabıl etkenbiz[+]. 13Bizler bul sıylar haqqında adamnıń aqılı úyretken sózler menen emes, al Muxaddes Ruwx úyretken sózler menen sóyleymiz. Yaǵnıy, ruwxıy nárselerdi ruwxıy sózler menen túsindiremiz[+].

14Óz tábiyatı boyınsha jasaytuǵın adam Qudaydıń Ruwxı beretuǵın nárselerdi qabıl etpeydi. Sebebi ol bulardı aqmaqlıq dep sanaydı. Olardı tek Muxaddes Ruwxtıń járdeminde túsiniw kerek bolǵanlıqtan, ol túsine almaydı[+]. 15Muxaddes Ruwxqa boysınatuǵın adam Muxaddes Ruwx tárepinen berilgen hámme nárseni túsine aladı, biraq onı Muxaddes Ruwxqa boysınbaytuǵın adamlar túsine almaydı.

16«Jaratqan Iyeniń[†] oy-pikirlerin kim bile aladı?
Kim Oǵan másláhátshi bolǵan?»[*]

Biraq, bizler Masiyxtıń aqıl-oyına iyemiz[+].

#### 3


Qudaydıń xızmetkerleri haqqında

1Tuwısqanlarım! Men sizlerge Muxaddes Ruwxqa[†] boysınatuǵınlarǵa sóylegendey sóyley almadım. Men sizlerge gúnakar tábiyatqa boysınatuǵınlarǵa, yaǵnıy Masiyx[†] penen bolǵan qatnasta ele gódeklik dárejesinde bolǵanlarǵa sóylegendey sóyledim. 2Men sizlerge kúshli awqat emes, al sút berdim. Óytkeni sizler ele kúshli awqattı jewge ázzilik qılatuǵın edińler. Hátte, házir de onı jewge ázzilik qılasızlar[+]. 3Sebebi sizler ele de gúnakar tábiyatıńızǵa boysınasızlar. Arańızda qızǵanshaqlıq hám tartıslardıń bolǵanı, sizlerdiń gúnakar tábiyatıńızǵa boysınıp, isenbeytuǵın adamlar sıyaqlı jasap atırǵanıńızdı kórsetpey me[+]? 4Birińiz: «Men Pavelge tiyislimen», basqa birińiz: «Men Apollosqa tiyislimen» deseńiz, sizler isenbeytuǵın adamlar sıyaqlı bolıp qalmaysızlar ma?

5Olay bolsa, Apollos kim? Pavel kim? Apollos hám men – sizlerdiń tek isenimge keliwińiz ushın qoyılǵan Qudaydıń xızmetkerlerimiz ǵana. Iyemiz hár birimizge xızmet tapsırǵan[+]. 6Tuqımdı men ektim, Apollos suwǵardı. Biraq, egindi Quday[†] ósirdi[+]. 7Solay etip, ekken adam da, suwǵarǵan adam da áhmiyetli emes, al egindi ósirgen Quday áhmiyetli[+]. 8Ekken adam menen suwǵarǵan adamnıń maqseti bir. Olardıń hár biri óz miynetiniń haqısın aladı[+]. 9Bizler Quday menen birge miynet etemiz. Al sizler – Qudaydıń atızı hám imaratısızlar[+].

10Qudaydıń ózime bergen miyrimi menen, men usta qurıwshı sıyaqlı tiykar saldım. Basqaları usı tiykardıń ústine imarat salmaqta. Biraq, hár bir adam qalay salıp atırǵanına dıqqat awdarsın[+]. 11Óytkeni hesh bir adam salınǵan tiykardan basqa, yaǵnıy Iysa Masiyxtan basqa bir tiykar sala almaydı[+]. 12Usı tiykardıń ústine adamlar altınnan, gúmisten, hasıl taslardan, aǵashtan, qamıstan yamasa sabannan imarat saladı. 13Degen menen, hár bir adamnıń islegen isi aqırzamanda ashılıp, otta belgili boladı. Sebebi hár bir adamnıń isiniń qanday ekenligin ot sınap beredi[+]. 14Kimniń salǵanı otqa shıdasa, ol sıylıq aladı. 15Al shıdamay janıp ketse, zıyan kóredi. Onıń ózi qutıladı, biraq ottıń ishinen qashqanday bolıp qutıladı[+].

16Ózlerińizdiń Qudaydıń ibadatxanası[†] ekenińizdi hám Qudaydıń Ruwxı[†] ishińizde jasap atırǵanın sizler haqıyqattan da bilmeysizler me[+]? 17Eger kim de kim Qudaydıń ibadatxanasın buzsa, onı Quday uradı. Óytkeni Qudaydıń ibadatxanası – muxaddes[†] hám sol ibadatxana sizlersiz[+].

18Hesh bir adam ózin ózi aldamasın. Eger arańızdaǵı birińiz ózin bul dúnyanıń kóz qarası boyınsha danaman dep esaplasa, Quday názerinde dana bolıw ushın, bul dúnyanıń kóz qarası boyınsha «aqılsız» bolsın. 19Sebebi bul dúnyanıń danalıǵı Quday názerinde aqılsızlıq boladı. Muxaddes Jazıwda aytılǵanday: «Ol danalardı ózleriniń mákkarlıǵı arqalı qolǵa túsiredi».[*][+] 20Jáne de: «Danalardıń oy-pikirleriniń push ekenligin Jaratqan Iye[†] biledi»,[*] – dep jazılǵan[+]. 21Sonlıqtan hesh bir adam adamlar menen maqtanbasın. Óytkeni hámmesi sizlerge tiyisli: 22Pavel de, Apollos ta, Kifa da, dúnya da, ómir hám ólim de, házirgi hám keleshek zaman da, hámmesi sizlerge tiyisli. 23Sizler Masiyxqa tiyislisiz, al Masiyx Qudayǵa tiyisli[+].

#### 4


Masiyxtıń elshileriniń xızmeti haqqında

1Solay etip, adamlar Masiyxtıń[†] elshileri[†] bolǵan bizlerdi Masiyxtıń xızmetshileri hám Qudaydıń sırların ayan etiwshi xızmetkerler dep esaplasın. 2Al xızmetkerlerden talap etiletuǵın eń baslı nárse – sadıqlıq. 3Meni sizlerdiń yamasa basqa adamlardıń qalay húkim etiwi men ushın áhmiyetli emes. Hátte, men ózim de ózimdi húkim etpeymen. 4Sebebi meniń hújdanım taza. Biraq, men usı sebepten aqlanbayman. Meni húkim etetuǵın – Iyemizdiń Ózi[+]. 5Sonlıqtan Iyemiz keliwge deyin, belgilengen waqıttan burın hesh qanday húkim etpeńler. Ol qarańǵılıqta jasırılǵan nárselerdi jaqtıǵa shıǵarıp, adamlardıń kewillerindegi niyetlerin ashıp kórsetedi. Sonda hár bir adam Qudaydan ózine ılayıq maqtaw aladı[+].

6Tuwısqanlarım! Aldında aytılǵanlardı túsiniwińiz ushın, men ózimdi hám Apollostı mısal etip kórsettim. Bunı men Muxaddes[†] Jazıwda aytılǵanlardan shetke shıǵıp ketpewdi bizlerden úyreniwińiz ushın hám hesh qaysısıńız bir adamdı ekinshi adamnan joqarı qoyıp, menmensip ketpewińiz ushın isledim[+]. 7Hesh kim seni basqalardan ústin qılıp qoyǵan joq. Seniń Qudaydan almaǵan nárseń bar ma? Qudaydan hámmesin alǵan bolsań, Onnan almaǵanday bolıp maqtanǵanıń qalay bolǵanı[+]?

8Sizler endi kerekli hámme nársemiz bar dep oylaysızlar. Sizler bayıp ketipsizler, bizlersiz patshalıq etpektesizler! Qáne endi, sizler haqıyqattan da, patsha bolǵanıńızda edi, bizler de sizler menen birge patshalıq eter edik![+] 9Meniń oyımsha, Quday[†] biz elshilerdi eń áhmiyetsiz adamlar qılıp, hámmeniń kóz aldına shıǵardı. Bizler ólimge húkim etilgen adamlar sıyaqlı bolǵanımız sebepli, perishteler[†] ushın da, adamlar ushın da, yaǵnıy pútkil dúnya ushın bir tamasha boldıq[+]. 10Bizler Masiyx ushın aqılsız boldıq, biraq sizler Masiyx penen qatnasta bolıp aqıllı boldıńlar! Bizler hálsizbiz, biraq sizler kúshlisiz! Sizler húrmetli adamlarsız, biraq bizler izzetsiz adamlarmız![+] 11Bizler usı waqıtqa deyin ashlıqqa hám shólge shıdap kelemiz, jalańashpız, tayaq jeymiz, úy-jaysız sergizdanbız[+]. 12Óz qollarımız benen awır miynet isleymiz. Bizlerge jaman sóz aytqanlarǵa jaqsı tilek tileymiz. Quwdalansaq, shıdaymız[+]. 13Kewlimizge tiygende, múláyimlilik penen juwap beremiz. Usı waqıtqa deyin dúnyanıń sıpırındısı, pútkil adamzattıń taslandısı boldıq.

14Bulardı sizlerdi uyaltıw ushın emes, al súyikli balalarım bolǵan sizlerdi aqıllandırıw ushın jazıp atırman[+]. 15Óytkeni Masiyxtıń jolın úyretetuǵın mıń-mıńlaǵan ustazıńız bar bolsa da, ákeńiz birew. Masiyx Iysa menen qatnasta bolıwıńız ushın, sizlerge Xosh Xabardı[†] járiyalawım arqalı men sizlerdiń ákeńiz boldım[+]. 16Sol sebepten sizlerden ótinish etemen: mennen órnek alıńlar[*][+]. 17Iyemizge sadıq bolǵan súyikli balam Timofeydi usı maqset penen sizlerge jiberdim. Hámme jerde, iseniwshilerdiń hár bir jámáátinde[†] bergen tálimime say bolǵan, meniń Masiyx penen birge basıp ótken jolımdı ol sizlerdiń esińizge túsiredi[+].

18Meni kelmeydi dep, arańızdaǵı bazılarıńız menmensip ketipti. 19Biraq, Iyemiz qálese, jaqın arada sizlerge baraman. Sonda menmensip ketken sol adamlardıń tek sózlerin emes, al olarda Qudaydıń kúshi bar ma ya joq pa, sonı da sınap kóremen[+]. 20Sebebi Qudaydıń Patshalıǵı[†] sózden emes, al Qudaydıń kúshinen ibarat[+]. 21Sizler neni qáleysizler? Sizlerge tayaq penen barayın ba yamasa súyispenshilik[†] hám múláyimlilik penen be[+]?

#### 5


Buzıqshılıq islegenge shara kóriw haqqında

1Sizlerdiń arańızda buzıqshılıq islenip atırǵanı haqqında anıq xabarlar bar. Hátte, Qudayǵa isenbeytuǵınlar arasında da ushıraspaytuǵın buzıqshılıq islenipti: arańızdaǵı birińiz ákesiniń hayalı, yaǵnıy ógey anası menen jasaytuǵın qusaydı[+]. 2Usılay bolsa da, sizler menmenlikke berilip ketipsizler. Bunıń ornına qayǵırıp, usınday is qılǵandı arańızdan quwıp shıǵarıwıńız kerek emes pe edi?

3-4Meniń ózim arańızda bolmasam da, ruwxım sizler menen birge. Sonlıqtan ózim arańızda bolǵanday, usınday isti islegendi Iyemiz Iysanıń atı menen álle qashan húkim qıldım. Sizler jıynalǵanıńızda, Iyemiz Iysanıń qúdireti menen meniń ruwxım da sizler menen birge boladı[+]. 5Sonda bul adamnıń gúnakar tábiyatı nabıt bolıp, ruwxı Iyemizdiń kúni qutqarılıwı[†] ushın onı jámáátten[†] quwıp shıǵarıp, shaytanǵa[†] tapsırıń[+].

6Sizlerdiń maqtanǵanıńız durıs emes. Azǵantay ashıtqı pútkil qamırdı ashıtatuǵının bilmeysizler me[+]? 7Sonlıqtan sizler eski ashıtqıdan tazalanıp, jańa qamır bolıńlar. Sizler negizinde ashıtqısız qamırsızlar. Óytkeni Masiyx,[†] yaǵnıy Qutqarılıw bayramına[*] arnalǵan Qozımız shalındı[+]. 8Sonlıqtan eski ashıtqı menen, yaǵnıy jawızlıq hám jamanlıq penen emes, al páklik hám haqıyqatlıq penen, yaǵnıy ashıtqısız nan menen bayramlayıq[+].

9Men óz xatımda buzıqshılıq isleytuǵınlar menen qatnas jasamań, dep sizlerge jazǵan edim[+]. 10Degen menen, men ulıwma bul dúnyadaǵı buzıq, nápsiqaw, tonawshı yamasa butparaz adamlardı názerde tutqan joqpan. Eger olay bolǵanda, sizler bul dúnyadan shıǵıp ketiwge májbúr bolar edińler! 11Biraq, ózin iseniwshi tuwısqanıńızban dep atap turıp, buzıq, nápsiqaw, butparaz, jalaxor, máskúnem yamasa tonawshı bolǵan adam menen qatnas jasamawıńızdı, hátte, sonday adam menen birge awqat ta jemewińizdi jazǵan edim[+]. 12Iseniwshiler jámáátiniń sırtındaǵı adamlardı húkim qılıw meniń jumısım emes. Sizler iseniwshiler jámáátiniń ishindegi adamlardı húkim qılıwıńız kerek[+]. 13Al iseniwshiler jámáátiniń sırtındaǵı adamlardı Qudaydıń Ózi húkim qıladı. Muxaddes[†] Jazıwda aytılǵanday: «Jaman adamdı arańızdan quwıp shıǵarıńlar».[*]

#### 6


Iseniwshi adamlar arasındaǵı dawlar haqqında

1Arańızdaǵı birińizdiń birewge dawı bolsa, muxaddesler[†] aldında emes, al qazıxanadaǵı isenbeytuǵın adamlar aldında dawlasıwǵa qalay batılı baradı[+]? 2Keleshekte muxaddeslerdiń dúnyanı húkim etetuǵının bilmeysizler me? Eger sizler dúnyanı húkim etetuǵın bolsańız, kishkene dawlardı sheshiw qolıńızdan kelmegeni me[+]? 3Bizler, hátte, perishtelerdi[†] de húkim etemiz. Solay eken, turmıs isleri ne bolıptı? 4Solay bolsa da, turmıs islerine baylanıslı dawlar payda bolǵanda, sizler iseniwshiler jámáátinde[†] hesh qanday áhmiyetke iye bolmaǵan qazıxanadaǵı isenbeytuǵın adamlardı tóreshi qılasızlar ma? 5Bulardı sizlerdi uyaltıw ushın aytıp atırman. Iseniwshi tuwısqanlarınıń arasındaǵı dawlardı sheshetuǵın arańızda birde bir aqıllı adam joq bolǵanı ma[+]? 6Biraq tuwısqan tuwısqanǵa qarsı dawlasadı, onıń ústine isenbeytuǵınlar aldında dawlasadı!

7Negizinde, bir-birińizge qarsı dawıńızdıń bolıwınıń ózi sizler ushın qattı uyat nárse. Onnan góre, nahaqlıqqa shıdaǵanıńız jaqsıraq bolmas pa edi? Tonalǵanıńız jaqsıraq bolmas pa edi[+]? 8Sizler onıń ornına ózlerińiz nahaqlıq islep, birewdi tonap atırsız. Ol da bolsa, ózińizdiń tuwısqanıńız.

9Nahaqlardıń Qudaydıń Patshalıǵın[†] miyras etip almaytuǵının bilmeysizler me? Aldanbańlar! Buzıqshılıq islewshiler, butparazlar, neke hadallıǵın buzıwshılar, erkek penen jınısıy qatnas jasaytuǵın erkekler,[+] 10urılar, nápsiqawlar, máskúnemler, jalaxorlar hám tonawshılar Qudaydıń Patshalıǵın miyras etip almaydı[+]. 11Arańızdaǵı ayırımlarıńız usınday adamlar edi. Biraq, sizler Iyemiz Iysa Masiyxtıń[†] atı menen hám Qudayımızdıń Ruwxı menen tazalandıńız, muxaddes[†] boldıńız hám aqlandıńız[+].


Buzıqshılıqtan awlaq bolıńlar!

12Sizler: «Ne islesem de erklimen» deysizler, biraq hámme nárse de paydalı emes. Durıs, «Men ne islesem de erklimen», biraq hesh bir nárse de meni qul qılmawı kerek[+]. 13«Awqat qarın ushın, al qarın awqat ushın jaratılǵan», – deysizler. Degen menen, Quday[†] ekewin de joq qıladı. Biraq, dene buzıqshılıq ushın emes, al Iyemiz ushın jaratılǵan. Iyemiz de denemizge ǵamxorlıq qıladı. 14Quday Iyemizdi ólimnen tiriltti. Sol sıyaqlı, Ol bizlerdiń denemizdi de Óz qúdireti menen tiriltedi. 15Denelerińizdiń Masiyxtıń músheleri ekenligin bilmeysizler me? Masiyxtıń múshelerin alıp, buzıq hayaldıń músheleri qılıwǵa bola ma? Hesh qashan![+] 16Buzıq hayal menen qosılǵan adam onıń menen bir dene bolatuǵının bilmeysizler me? Sebebi Muxaddes Jazıwda: «Ekewi bir dene boladı», – delingen-ǵo[*][+]. 17Biraq, Iyemiz benen qosılǵan adam Onıń menen bir ruwx boladı[+].

18Buzıqshılıqtan awlaq bolıńlar! Adamnıń isleytuǵın basqa barlıq gúnaları denesiniń sırtında islenedi. Al buzıqshılıq islegen adam óz denesine qarsı gúna[†] isleydi[+]. 19Deneńizdiń ózlerińiz Qudaydan alǵan hám sizlerde jasap atırǵan Muxaddes Ruwxtıń[†] ibadatxanası[†] ekenligin bilmeysizler me? Sizler ózińizge tiyisli emessiz[+]. 20Óytkeni Quday biybaha tólem tólep, sizlerdi satıp aldı. Sonlıqtan da, óz deneńiz[*] benen Qudaydı alǵıslańlar[+].

#### 7


Neke haqqında

1Endi sizler jazǵan nárselerge kelsek: durıs, erkektiń hayalǵa jaqınlaspaǵanı jaqsı. 2Biraq, buzıqshılıqqa jol qoymaw ushın, hár bir er adamnıń óz hayalı hám hár bir hayaldıń óz kúyewi bolsın. 3Er adam óz hayalına degen, hayal da óz kúyewine degen erli-zayıplılıq wazıypasın orınlasın[+]. 4Sebebi hayaldıń denesi ústinen hayaldıń ózi emes, al kúyewi biylik etedi. Sol sıyaqlı, er adamnıń denesi ústinen de er adamnıń ózi emes, al hayalı biylik etedi. 5Erli-zayıplılıq wazıypasın orınlawda bir-birińizden bas tartpańlar. Tek óz ara keliskennen soń, ózlerińizdi duwa etiwge tolıq baǵıshlaw ushın ǵana waqıtsha bólek bolıńlar. Ózińizdi tıya almaǵanıńızdan shaytan[†] paydalanıp, sizlerdi azǵırmawı ushın keyin jáne birge bolıńlar[+]. 6Bunı bir buyrıq sıpatında emes, al ruxsat sıpatında aytıp atırman[+]. 7Barlıq adamlardıń men sıyaqlı jalǵız jasawın qáleymen. Biraq, hár bir adamnıń Qudaydan alǵan sıyı bar: birewler xojalıq bolıp nekede jasaydı, ekinshiler nekesiz jalǵız jasaydı[+].

8Hayalı qaytıs bolǵan erkeklerge hám jesir hayallarǵa aytatuǵınım: men sıyaqlı jalǵız jasasa, ózleri ushın jaqsı boladı. 9Biraq, ózlerin tıya almaytuǵın bolsa, úylensin yamasa turmısqa shıqsın. Óytkeni jınısıy qálewler sebepli kúyip-janǵannan góre, úylengeni yamasa turmısqa shıqqanı jaqsıraq[+].

10Al nekede bolǵanlarǵa men mınanı buyıraman, anıǵıraǵı men emes, Iyemiz solay buyırǵan: hayal adam kúyewi menen ajıraspasın[*][+]. 11Eger ajırassa, ya kúyewsiz qalsın, ya óz kúyewi menen jarassın. Er adam da hayalı menen ajıraspasın[+].

12Al qalǵanlarǵa Iyemiz emes, men bılay deymen: eger bir tuwısqanımızdıń hayalı iseniwshi bolmasa, biraq onıń menen jasawǵa ırazı bolsa, ol hayalı menen ajıraspasın[+]. 13Bir iseniwshi hayaldıń da kúyewi iseniwshi bolmasa, biraq kúyewi onıń menen jasawǵa ırazı bolsa, hayal kúyewi menen ajıraspasın. 14Sebebi isenbeytuǵın kúyew hayalı sebepli, isenbeytuǵın hayal da iseniwshi kúyewi sebepli, Qudaydıń panasında boladı. Olay bolmaǵanda, balalarıńız qudaysız bolar edi, biraq endi olar Qudaydıń panasında[+].

15Biraq, eger isenbeytuǵın adam ajırasqısı kelse, ajırasıwına boladı. Bunday jaǵdayda er yamasa hayal tuwısqanımız sol nekede qalıwǵa májbúr emes. Degen menen, Quday[†] sizlerdi tınıshlıqta jasawǵa shaqırdı. 16Háy hayal, sen arqalı kúyewiń de qutqarılıwı[†] múmkin ekenligin bileseń-ǵo. Háy erkek, sen arqalı hayalıń da qutqarılıwı múmkin ekenligin bileseń-ǵo[+].


Qudaydıń shaqırıǵı boyınsha ómir súriw

17Hár bir adam Iyemizdiń ol ushın belgilegen jaǵdayına boysınıp, Quday onı qanday jaǵdayda shaqırǵan bolsa, sonday bolıp qalsın. Bunı barlıq iseniwshi jámáátlerge[†] buyıraman. 18Eger kim de kim shaqırılǵan waqıtta súnnetli bolsa, súnnetin jasırmasın. Kim de kim shaqırılǵan waqıtta súnnetsiz bolsa, súnnet etilmesin[+]. 19Súnnetli bolıw yamasa bolmaw áhmiyetli emes. Al áhmiyetlisi – Qudaydıń buyrıqların orınlaw[+]. 20Kim qanday jaǵdayda shaqırılǵan bolsa, sol jaǵdayda qalsın. 21Qul bolıp shaqırıldıń ba? Qapa bolma. Biraq, azat bolıwǵa múmkinshilik tuwılsa, onnan paydalan! 22Iyemiz shaqırǵan waqıtta qul bolǵan adam endi Iyemizge tiyisli azat adam boladı. Sol sıyaqlı, azat bolıp shaqırılǵan adam da Masiyxtıń[†] qulı boladı[+]. 23Quday biybaha tólem tólep, sizlerdi satıp aldı, sonlıqtan adamlardıń qulı bolmańlar[+]. 24Tuwısqanlarım, kim qanday jaǵdayda shaqırılǵan bolsa, Quday aldında sol jaǵdayda qalsın.


Turmıs qurmaǵanlar haqqında

25Endi qız-jigitlerge kelsek, Iyemizden olarǵa baylanıslı buyrıq alǵanım joq. Biraq, Iyemizdiń miyrim[†]-shápáátin alǵan isenimli adam sıpatında men óz pikirimdi aytaman[+]. 26Meniń oyım boyınsha, házirgi qıyınshılıqlarǵa baylanıslı, adam sol halında qala bergeni jaqsı. 27Bir hayalǵa basıń baylanǵan ba? Onda ajırasıwǵa umtılma. Hayalsızsań ba? Onda ózińe hayal izleme. 28Degen menen, eger úylenseń de gúna[†] islemeyseń. Eger qız da turmısqa shıqsa, gúna islegen bolmaydı. Biraq, turmıs qurǵanlar ómirde qıyınshılıq kóredi. Men sizlerdi usı qıyınshılıqlardan saqlawdı qáleymen. 29Tuwısqanlarım, sizlerge mınanı aytıwdı qáleymen: waqıt qısqa. Bunnan bılay, hayalı bolǵanlar hayalı joqtay bolsın. 30Jılap atırǵanlar jılamaytuǵınday, quwanıp atırǵanlar quwanbaytuǵınday, satıp alıp atırǵanlar iyelik etpeytuǵınday,[+] 31dúnyadaǵı zatlardı paydalanıp atırǵanlar paydalanbaytuǵınday bolsın. Óytkeni bul dúnya ótkinshi[+].

32Men sizlerdiń ǵam-táshiwishsiz bolǵanıńızdı qáleymen. Úylenbegen erkek Iyemizge qalay jaǵınsam eken dep, Iyemizdiń isleri haqqında oylaydı[+]. 33Biraq, úylengen erkek hayalıma qalay jaǵınsam eken dep, dúnyanıń isleri haqqında oylaydı. 34Sol sebepten ol alaǵada bolıp júredi. Kúyewsiz hayal yamasa turmısqa shıqpaǵan qız denesi menen hám ruwxıy jaqtan muxaddes[†] bolıw ushın, Iyemizdiń isleri haqqında oylaydı. Biraq, turmısqa shıqqan hayal kúyewime qalay jaǵınsam eken dep, dúnyanıń isleri haqqında oylaydı. 35Men bunı moynıńızǵa buǵaw salıw ushın emes, al sizlerdiń paydańız ushın aytıp atırman. Sizlerdiń hesh nársege alań bolmay, Iyemizge ózlerińizdi tolıq baǵıshlawıńızdı hám ılayıqlı túrde jasawıńızdı qáleymen.

36Eger jigit háwes otına shıdap, ózine atalǵan qızına úyleniwden ózin uslayman, dep bolıp, úyleniwdi sheshse, onda ol úylensin, bul gúna emes. 37Biraq ol úylenbewdi júreginde sheshken bolsa, bul máselede mútájligi bolmay, ózine erkinlikti tańlap, qatań sheshimge kelgen bolsa, onda jaqsı is qılǵan boladı. 38Solay etip, atastırılǵan qızına úylense, jaqsı is qılǵan boladı. Úylenbese, onnan da jaqsı is qılǵan boladı[+].

39Hayal kúyewi tiri waqtında bası baylawlı boladı. Kúyewi ólse, hayal qálegen adamına turmısqa shıǵıwǵa erki bar. Tek ol adam Iyemizge tiyisli bolsın[+]. 40Biraq, hayal jesir bolıp qala berse baxıtlıraq boladı. Bul meniń pikirim hám mende de Qudaydıń Ruwxı[†] bar dep oylayman.

#### 8


Butlarǵa berilgen qurbanlıqtıń góshi haqqında

1Endi butlarǵa berilgen qurbanlıqtıń[†] góshine toqtayıq.

Durıs, hámmemiz de bilimli ekenligimizdi bilemiz. Degen menen, bilim adamdı menmen qıladı, al súyispenshilik[†] adamdı jigerlendiredi[+]. 2Adam bir nárseni bilemen dep oylasa, ol ele biliwi kerek nárseni bilmegeni boladı[+]. 3Biraq, Qudaydı súygen adamdı Quday[†] biledi[+].

4Al, butlarǵa berilgen qurbanlıq góshin jewge kelsek, negizinde buttıń dúnyada hesh qanday áhmiyetke iye emes ekenin hám tek ǵana jalǵız Quday bar ekenin bilemiz[+]. 5Adamlardıń oyı boyınsha jerde de, aspanda da «quday» dep atalatuǵınlar bar. Olar shınında da, kóp «qudaylar» hám «iyeler» bar dep esaplaydı. 6Biraq, bizler ushın tek jalǵız ǵana Quday Ákemiz bar. Ol hámme nárseniń tiykarı hám bizler Ol ushın jasap atırmız. Jáne de, bizlerdiń tek jalǵız ǵana Iyemiz – Iysa Masiyx[†] bar. Hámme nárse Ol arqalı jaratılǵan, bizler de Ol sebepli jasap atırmız[+].

7Degen menen, iseniwshilerdiń hámmesi de usınday bilimge iye emes. Olardıń ayırımları bul góshti jegende, ózleriniń burınǵı butparazlıq ádeti boyınsha, elege deyin onı butqa berilgen qurbanlıqtıń góshi dep esaplaydı. Sonlıqtan olardıń hújdanı qıynalıp, ózlerin iplaslandıq dep oylaydı[+]. 8Awqat bizlerdi Qudayǵa jaqınlastırmaydı, Jemesek te, hesh nárse joytpaymız, jesek te, hesh nárse arttırmaymız[+]. 9Biraq, abaylı bolıńlar, bul azatlıǵıńız isenimi hálsizlerdiń azǵırılıwına sebep bolmasın. 10Eger isenimi hálsiz bolǵan adam bilimge iye bolǵan seniń butxanada awqat jep otırǵanıńdı kórse, onda da butlarǵa berilgen qurbanlıqtıń góshin jewge qálew tuwılmay ma[+]? 11Solay etip, seniń bilimiń sebepli, bul isenimi hálsiz tuwısqanıń nabıt boladı. Biraq, Masiyx ol ushın da qurban bolǵan[+]. 12Sizler usı tárizde tuwısqanlarıńızǵa qarsı gúna[†] islewińiz arqalı hám olardıń qıynalıp atırǵan hújdanın azapqa túsiriwińiz arqalı Masiyxqa qarsı gúna islegen bolasızlar. 13Sonlıqtan meniń jep atırǵan nársem tuwısqanımnıń azǵırılıwına sebep bolatuǵın bolsa, men tuwısqanımdı azǵırmaw ushın, hesh qashan gósh jemeymen[+].

#### 9


Elshiniń huqıqları

1Men azat adam emespen be? Men elshi[†] emespen be? Men Iyemiz Iysanı kórmedim be? Meniń Iyemiz ushın islegen miynetimniń jemisi sizler emessiz be[+]? 2Meni basqalar elshi dep sanamasa da, sizler meni elshi dep sanawıńız tiyis! Óytkeni sizler – meniń Iyemizdiń elshisi ekenligimniń dálilisizler.

3Meni sınǵa alıp atırǵanlardan ózimdi bılay qorǵayman: 4sizlerge qılǵan xızmetimiz ushın, sizlerdiń esabıńızdan iship-jewimizge haqımız bar[+]. 5Basqa elshiler sıyaqlı, Iyemizdiń tuwısqanları hám Kifa sıyaqlı, bizler de qasımızǵa iseniwshi hayalımızdı ertip júriwge haqımız bar[+]. 6Basqa elshiler sıyaqlı, men hám Barnaba da kún kóriw ushın miynet etpew huqıqına iyemiz[+]. 7Kim óz esabınan áskerlik qıladı? Kim baǵ otırǵızıp, miywesin jemeydi? Kim súriwdi baǵıp, súriwdegi maldıń sútinen ishpeydi[+]?

8Men bulardı tek adamlardıń pikiri boyınsha aytıp atırǵan joqpan. Muwsanıń Nızamında da anıq usılar haqqında aytılǵan joq pa? 9Onda: «Túyek aydap atırǵan ógizdiń awzın baylap qoymańlar»,[*] – dep jazılǵan-ǵo. Quday[†] tek ógizlerdi qayǵıradı ma[+]? 10Qudaydıń xızmetkerleri bolǵan bizler ushın aytıp atırǵan joq pa? Awa, álbette, bul bizler ushın jazılǵan. Mısalı: jerdi súrgen adam da, túyek aydaǵan adam da óz úlesin alıwdan úmit etip, miynet isleydi[+]. 11Arańızda ruwxıy tuqım egip, sizlerden dúnyaǵa tiyisli zatlardı orıp alǵanımız orınsız ba[+]? 12Basqalar sizlerden usı zatlardı alıw huqıqına iye bolsa, bizler olardan da kóbirek huqıqqa iyemiz. Biraq, bizler usı huqıqımızdan paydalanǵan joqpız. Masiyxtıń[†] Xosh Xabarına[†] tosqınlıq jasamayıq dep, bizler hámme nársege shıdap atırmız. 13Xabarıńız bar, Ibadatxanada[†] xızmet etetuǵınlar Ibadatxanadan awqat alıp jeydi. Sizlerge málim, qurbanlıq[†] orın átirapında xızmet etetuǵınlar da qurban etilgen nárselerden óz úlesin aladı[+]. 14Sol sıyaqlı, Iyemiz de Xosh Xabardı járiyalawshılar usı xızmeti arqalı kún kórsin dep buyırǵan[+].

15Biraq, men bul huqıqlarımdı hesh qashan qollanǵan emespen. Maǵan usınday qılınsın, dep te jazıp atırǵan joqpan. Bunday islegenimnen góre, ólgenim abzalıraq. Meni usı maqtanıshımnan ayırıwǵa hesh kimge jol qoymayman![+] 16Degen menen, Xosh Xabardı járiyalap atırǵanım sebepli maqtanıwǵa haqım joq. Sebebi bul – meniń minnetli wazıypam. Xosh Xabardı járiyalamasam, men hásiret shegemen![+] 17Eger men Xosh Xabardı óz ıqtıyarım menen járiyalap atırǵan bolsam, onda miynetimniń haqısın alaman. Biraq eger men onı óz ıqtıyarım menen emes, al isenip tapsırılǵan minnetli wazıypam sıpatında orınlap atırǵan bolsam,[+] 18onda meniń miynet haqım qanday boladı? Xosh Xabardı járiyalaǵanımda huqıqlarımnan paydalanbay, onı esheyin járiyalawım – meniń miynet haqım boladı[+].

19Men azat adamman, hesh kimniń qulı emespen. Biraq, kóp adamlardı Masiyxqa alıp keliw ushın, hámmeniń qulı boldım[+]. 20Yahudiylerdi[†] Masiyxqa alıp keliw ushın, men yahudiylerge yahudiy sıyaqlı boldım. Muwsanıń Nızamınıń qol astında bolǵanlardı Masiyxqa alıp keliw ushın, ózim Nızamnıń qol astında bolmasam da, men olarǵa Nızamnıń qol astındaǵı adam sıyaqlı boldım[+]. 21Nızamǵa jat bolǵan basqa milletlerdi Masiyxqa alıp keliw ushın, men olarǵa Nızamǵa jat adamday boldım. Biraq, men Qudaydıń Nızamına jat adam emespen, óytkeni men Masiyxtıń Nızamınıń qol astındaman[+]. 22Isenimi kúshsizlerdiń Masiyx penen baylanısın bekkem qılıw ushın, men olardıń biri sıyaqlı boldım. Hesh bolmasa ayırım adamlardı bolsa da qutqarıw[†] ushın, men hámmege hámme nárse boldım[+]. 23Xosh Xabar arqalı keletuǵın bereketten úles alayın dep, men bulardıń hámmesin Xosh Xabar ushın islep atırman.

24Jarısqa qatnasatuǵınlardıń hámmesi juwırǵanı menen, tek bir adam ǵana sıylıq alatuǵının bilmeysizler me? Sizler de sıylıq alıwıńız ushın solay juwırıńlar[+]. 25Jarısqa qatnasatuǵınlardıń hámmesi ózlerin barlıq nárseden tıyadı. Olar bunı ótkinshi tajdı alıw ushın isleydi. Al bizler máńgilik tajdı alıw ushın háreket etemiz[+]. 26Sonlıqtan men maqsetsiz juwırǵan adam sıyaqlı juwırmayman. Judırıǵımdı biykarǵa siltep, hawanı urǵan adam sıyaqlı bolmayman. 27Al, basqalarǵa Xosh Xabardı járiyalap, ózim ılayıqsız adam bolıp qalmawım ushın, ózimdi tıyıp, denemdi baǵındırıp atırman.

#### 10


Butqa tabınbańlar!

1Tuwısqanlarım! Sizlerdiń mınadan xabarsız qalıwıńızdı qálemeymen: Quday[†] bizlerdiń, yaǵnıy yahudiylerdiń[†] ata-babalarınıń hámmesin bulttıń jetelewi menen júrgizip, olardıń barlıǵın teńizden kesip ótkizdi[*][+]. 2Olardıń hámmesi bult astında hám teńizde suwǵa shomıldırıw[†] rásiminen ótkendey bolıp, Muwsanıń izine eriwshiler boldı. 3Hámmesi Quday káramatlı jol menen bergen birdey awqattı jedi[*][+]. 4Jáne de, olardıń hámmesi Quday káramatlı jol menen bergen birdey suwdı ishti[*]. Sebebi olar ózleri menen birge bolǵan káramatlı jartastan[†] suw ishken edi. Bul jartas – Masiyx[†] edi. 5Degen menen, olardıń kóbisine Qudaydıń kewli tolmaǵanlıqtan, súyekleri shólde qaldı[+].

6Izraillılar[†] sıyaqlı jaman nárselerdi qálemesin dep, bul waqıyalar bizlerge sabaq bolıwı ushın júz berdi[+]. 7Olardıń ayırımları sıyaqlı butparaz bolmańlar. Óytkeni Muxaddes[†] Jazıwda bılay dep aytılǵan: «Xalıq iship-jew ushın otırdı hám keyin orınlarınan turıp, oyınǵa tústi».[*][+] 8Olardıń ayırımları sıyaqlı buzıqshılıq islemeyik. Usılay islep, bir kúnniń ishinde jigirma úsh mıń adam nabıt boldı[*][+]. 9Olardıń bazıları sıyaqlı Iyemizdi[*] sınamayıq. Usılay islegenlerdi jılan shaǵıp óltirgen edi[*][+]. 10Olardıń ayırımları sıyaqlı nalımańlar. Usılay islegenlerdi nabıt qılıwshı perishte[†] óltirgen edi[*][+].

11Olardıń basınan keshken bul waqıyalar basqalarǵa sabaq bolıwı ushın júz berdi hám sońǵı zamanlarda jasap atırǵan bizlerge eskertiw bolıwı ushın jazıldı[+]. 12Sonlıqtan isenimde bekkem turman dep esaplaytuǵın adam usınday gúnalardı islewden saq bolsın![+] 13Sizlerdiń basıńızǵa hámme adamlardıń basına túsetuǵın sınaqlardan basqa sınaqlar túsken joq. Quday sadıq, Ol kúshińizden artıq sınaqlarǵa túsiwińizge jol qoymaydı. Sınaqlarǵa shıdawıńız ushın, Ol sınaqlar menen birlikte olardan shıǵıw jolın da beredi[+].

14Sonlıqtan súyikli tuwısqanlarım, butparazlıqtan qashıńlar![+] 15Men sizlerge aqıllı adamlarǵa sóylegendey, sóylep atırman. Sózlerimdi ózlerińiz aqılǵa salıp kórińler. 16Bizler shúkirlik bildirip ishetuǵın jarılqaw kesesi arqalı Masiyxtıń qanına sherikles bolmaymız ba? Sındırıp jegen nanımız arqalı da Masiyxtıń denesine sherikles bolmaymız ba[+]? 17Nan bir bolǵanlıqtan, bizler kóp bolsaq ta, bir denemiz. Sebebi hámmemiz bir nandı bólisemiz[+]. 18Izrail xalqına qarańlar: qurbanlıqqa[†] berilgenlerdi jegen adamlar qurbanlıq orındaǵı xızmetke sherikles bolmay ma[+]? 19Endi men ne demekshimen? Butqa shalınǵan qurbanlıq ayrıqsha ma? Buttıń qanday da bir áhmiyeti bar ma[+]? 20Yaq, olay emes! Meniń aytatuǵınım mınaw: butqa tabınıwshılar qurbanlıqların Qudayǵa emes, al jinlerge beredi. Men sizlerdiń jinlerge sherikles bolıwıńızdı qálemeymen[+]. 21Sizler hám Iyemizdiń kesesinen, hám jinlerdiń kesesinen ishe almaysızlar. Jáne de, hám Iyemizdiń dasturxanına, hám jinlerdiń dasturxanına sherik bola almaysızlar[+]. 22Iyemizdi qızǵandırıwǵa qalay batılımız baradı? Bizler ne, Onnan kúshlimiz be[+]?


Hár bir is-háreketińiz arqalı Qudaydı dańqqa bóleńler!

23Sizler: «Ne islesem de erklimen», – deysizler, biraq hámme nárse de paydalı emes. «Ne islesem de erklimen», – deysizler, biraq hámme nárse de isenimdi jetilistirmeydi[+]. 24Hár bir adam óziniń emes, al basqalardıń paydasın gózlesin[+]. 25Hújdanıńızdıń tınısh bolıwı ushın, bazarda satılatuǵın hár qanday góshtiń qanday gósh ekenin soramastan jeńler[+]. 26Óytkeni: «Jer júzi hám jer júzindegi pútkil barlıq Jaratqan Iyege[†] tiyisli».[*][+]

27Eger iseniwshi emes bir adam seni awqatqa shaqırsa hám sen de barıwdı qáleseń, hújdanıńnıń tınısh bolıwı ushın, aldıńa qoyılǵan hár bir nárseni soramastan je[+]. 28Biraq, birew saǵan: «Bul butqa berilgen qurbanlıqtıń góshi» dese, aytqan adamnıń húrmeti ushın hám onıń hújdanı ushın awqattı jeme[*]. 29Men hújdan dep, seniń emes, al basqa adamnıń hújdanın názerde tutıp atırman. Sebebi nege meniń azatlıǵımdı basqa birewdiń hújdanı húkim etiwi kerek? 30Eger men awqattı shúkirlik penen qabıl etsem, men nege shúkirlik etip jegen awqatım sebepli ayıplanıwım kerek[+]?

31Solay etip, jeseńiz de, ishseńiz de, ne nárseni isleseńiz de, hámme nárseni Qudaydıń dańqqa bóleniwi ushın isleńler[+]. 32Yahudiylerdiń de, greklerdiń de, Qudaydıń jámáátleriniń[†] de azǵırılıwına sebep bolmańlar[+]. 33Men de ózimniń paydamdı emes, al kóplerdiń qutqarılıwı[†] ushın olardıń paydasın gózlep, hár bir iste hár bir adamnıń kewlinen shıǵıwǵa tırısıp atırman[+].

#### 11

1Meniń Masiyxtan[†] órnek alǵanım sıyaqlı, sizler de mennen órnek alıńlar[+].


Hayallardıń basın jabıwı haqqında

2Meni hár bir iste yadıńızǵa túsirip, men sizlerge úyretken dástúrler boyınsha is tutıp atırǵanıńız ushın sizlerdi maqtayman. 3Biraq, men mına nárseni de biliwińizdi qáleymen: hár bir er adamnıń bası Masiyx, hayaldıń bası kúyewi, al Masiyxtıń bası Quday[†][+]. 4Jámáát[†] jıynalısında basın jawıp duwa etken yamasa payǵambarshılıq[†] qılǵan hár bir er adam óz bası bolǵan Masiyxtı biyabıray qıladı. 5Al, basın jawmay duwa etken yamasa payǵambarshılıq qılǵan hár bir hayal óz bası bolǵan kúyewin biyabıray qıladı. Bunday hayaldıń shashın aldırıp taslaǵan hayaldan parqı bolmaydı[+]. 6Eger hayal basın japqısı kelmese, shashın kestirgeni jaqsı. Biraq, hayal shashın kestiriwdi yamasa aldırıwdı ayıp dep bilse, basın jabıwı kerek[+]. 7Er adam basın jappasın. Óytkeni er adam Qudayǵa uqsatıp jaratılǵan hám Onıń dańqın kórsetedi. Al hayal er adamnıń dańqın kórsetedi[+]. 8Sebebi er adam hayaldan emes, al hayal er adamnan jaratıldı[+]. 9Er adam hayal ushın emes, al hayal er adam ushın jaratıldı[+]. 10Sonlıqtan da perishteler[†] sebepli, hayal óziniń biylik astında ekenin kórsetiw ushın basın jabıwı kerek.

11Degen menen, Iyemizge tiyisli adamlardıń ómirinde hayal er adamnan, er adam hayaldan ǵárezli[+]. 12Óytkeni hayal er adamnan jaratılǵanı sıyaqlı, er adam da hayaldan tuwıladı. Biraq, hámmesin Quday jaratqan. 13Ózlerińiz aqıl juwırtıp kórińler: hayaldıń Qudayǵa basın jappay duwa etiwi ádepke jata ma? 14Tábiyattıń ózi uzın shash er adam ushın uyat ekenin, 15biraq hayal ushın abıray ekenin úyretpey me? Sebebi uzın shash hayaldıń basın jabıwı kerekligin kórsetedi[+]. 16Bul haqqında tartısıwdı qáleytuǵın adam bar bolsa, ol bilsin, bizlerde de, Qudaydıń jámáátlerinde de bunnan basqa ádet joq.


Iyemizdi eslew keshesi

17Endi mına jol-jorıqtı berip atırıp, sizlerdi maqtamayman, óytkeni jıynalıslarıńızdıń paydasınan góre, zıyanı kóp. 18Birinshiden, jámáátte jıynalǵanıńızda arańızda bóliniwler bar ekenin esitip atırman. Buǵan jarım-jartı bolsa da isenemen[+]. 19Sebebi, álbette, durıs pikir júrgiziwshiler anıqlanıwı ushın, arańızda hár túrli pikir júrgiziwshi toparlar bolıwı tiyis[+].

20Sizler bólinip turıp, Iyemizdi eslew keshesin[†] ótkiziw ushın birge jıynalsańız, bul shın mánisindegi Iyemizdi eslew keshesi bolmaydı. 21Óytkeni hár kim óziniń awqatın basqalardan burın jewge asıqqanlıqtan, birew ash qaladı, birew más boladı. 22Sizlerdiń iship-jewińiz ushın úylerińiz joq pa? Qudaydıń jámáátin pisent etpey, joqshılıqta jasaytuǵınlardı uyaltqıńız kele me? Sizlerge ne deymen? Sizlerdi maqtayın ba? Yaq, bul ushın maqtamayman![+]

23Sizlerge tapsırǵan mına jol-jorıǵımdı men Iyemizden aldım: qolǵa uslap beriletuǵın kúni túnde Iyemiz Iysa qolına nandı aldı da,[+] 24shúkirlik bildirdi hám nandı sındırıp, bılay dedi: «Bul – sizler ushın beriletuǵın Meniń denem. Meni eslep turıwıńız ushın, usılay islep turıńlar»[+]. 25Sol sıyaqlı, keshki awqattan soń keseni alıp bılay dedi: «Bul kese – Meniń qanım menen bekitiletuǵın jańa kelisim.[†] Onı hár ishkenińizde Meni eslep turıwıńız ushın, usılay islep turıńlar»[*][+]. 26Sebebi bul nannan hár jegenińizde hám bul keseden hár ishkenińizde, Iyemiz qayta keliwge deyin Onıń ólimi haqqında járiyalaǵan bolasızlar.

27Sonlıqtan kim de kim ılayıqsız túrde Iyemizdiń bul nanın jep, kesesinen ishse, Iyemizdiń denesine hám Onıń qanına qarsı gúna[†] islegen boladı[+]. 28Hár bir adam ózin tekserip kórsin, sońınan nandı jep, keseden ishsin. 29Óytkeni kim de kim Iyemizdiń denesin pisent etpey, ılayıqsız túrde nandı jep, keseden ishse, óz-ózin Qudaydıń húkimine duwshar qılǵan boladı. 30Sol sebepten arańızdaǵı kóplerińiz hálsiz hám awırıwsız, ólip qalǵan adamlar da kóp boldı. 31Eger bizler óz-ózimizdi tekserip kórgenimizde, Quday tárepinen húkim etilmegen bolar edik. 32Biraq, dúnya menen birge húkim etilmewimiz ushın, Iyemiz bizlerdi jazalap, tárbiyalaydı[+].

33Solay etip, tuwısqanlarım, bir jerge jıynalǵanıńızda hám awqatlanǵanıńızda, bir-birińizdi kútińler. 34Eger kim de kim ash bolsa, úyinde awqatlanıp kelsin. Sonda jıynalısıńız Qudaydıń húkimine ushıramaydı. Basqa máselelerge kelsek, olar boyınsha ózim barǵanımda jol-jorıq beremen.

#### 12


Ruwxıy sıylar haqqında

1Endi ruwxıy sıylarǵa kelsek, tuwısqanlarım, sizlerdiń bul haqqında xabarsız qalıwıńızdı qálemeymen[+]. 2Sizlerge málim, butparaz bolǵan waqtıńızda birew moynıńızǵa jip salıp súyregendey bolıp, tilsiz butlarǵa tabınatuǵın edińler[+]. 3Sonlıqtan mına nárseni biliwińizdi qáleymen: Qudaydıń Ruwxınıń[†] basqarıwında sóyleytuǵın hesh bir adam: «Iysaǵa nálet jawsın», – dep aytpaydı. Jáne de, tek Muxaddes Ruwx[†] basqaratuǵın adam ǵana: «Iysa – meniń Iyem[†]», – dep ayta aladı[+].

4Hár qıylı ruwxıy sıylar bar, biraq olardı beretuǵın Muxaddes Ruwx birew[+]. 5Hár túrli xızmetler bar, biraq bizler xızmet etetuǵın Iyemiz jalǵız[+]. 6Hár qıylı is-háreketler bar, biraq barlıq iseniwshi adamlardıń hár bir isinde háreket etiwshi Quday[†] jalǵız[+]. 7Pútkil iseniwshiler jámáátiniń[†] paydası ushın, Muxaddes Ruwx hár bir iseniwshige Óz sıyın beredi. 8Muxaddes Ruwx birewge aqıl-danalıq sózlerin, birewge bilim sózlerin, 9sol Muxaddes Ruwx birewge ayrıqsha isenim, birewge awırıwlarǵa shıpa beriw sıyın,[+] 10birewge káramatlar kórsetiw kúshin beredi. Jáne de, sol Muxaddes Ruwx birewge payǵambarshılıq[†] aytıw, birewge ruwxlardı ayırıp biliw, birewge ruwxıy tillerde sóylew, birewge ruwxıy tillerdi túsindiriw sıyın beredi[+]. 11Bulardıń hámmesin iske asırıwshı bir nárse hám anıq sol Muxaddes Ruwx. Muxaddes Ruwx bul sıylardı Óz qálewi boyınsha hár kimge bólip beredi.


Jámáát – bir dene

12Adamnıń denesi birew bolǵanı menen, deneniń kóp músheleri bar hám músheler kóp bolsa da, olar bir deneni quraydı. Masiyxtıń[†] denesi bolǵan iseniwshiler jámááti de sonday[+]. 13Sebebi bizler kim bolıwımızǵa qaramay, yahudiy[†] bolsaq ta, grek bolsaq ta, qul yamasa azat adam bolsaq ta, hámmemiz Masiyxtıń denesi bolıwımız ushın, bir Muxaddes Ruwx tárepinen shomıldırıldıq. Quday bizlerdiń hámmemizge bir Muxaddes Ruwxtı berdi[+].

14Dene bir emes, al kóp múshelerge iye. 15Eger ayaq: «Men qol bolmaǵanım ushın, denege tiyisli emespen», – dese de, ol denege tiyisli emes bolıp qalmaydı. 16Eger qulaq: «Kóz bolmaǵanım ushın, denege tiyisli emespen», – dese de, ol denege tiyisli emes bolıp qalmaydı. 17Eger pútkil dene kóz bolsa, onda qalay esitiwge boladı? Eger pútkil dene qulaq bolsa, onda qalay iyis seziwge boladı? 18Sonlıqtan Quday hár bir músheni denege Óz qálewi boyınsha jaylastırıp qoyıptı. 19Eger múshelerdiń hámmesi birdey bolǵanda, onda dene qayaqta bolar edi? 20Al haqıyqatında, músheler kóp bolsa da, dene birew.

21Kóz qolǵa: «Seniń maǵan keregiń joq!» yamasa bas ta ayaqlarǵa: «Sizler maǵan kerek emessiz!» – dey almaydı. 22Kerisinshe, deneniń hálsizirek kóringen músheleri anaǵurlım áhmiyetlirek boladı. 23Deneniń itibarsızıraq dep sanalǵan múshelerine kóbirek ǵamxorlıq kórsetemiz. Kóriksiz múshelerimizge kóbirek sán beremiz. 24Al kórikli múshelerimiz buǵan mútáj emes. Solay etip, Quday áhmiyetsiz bolǵan múshelerimizge áhmiyet berip, denemizdiń birligin saqladı. 25Bunı Ol denede bóliniw bolmasın, al músheler bir-birine ǵamxorlıq kórsetsin dep isledi. 26Eger bir múshe azap shekse, pútkil músheler birlikte azap shegedi. Bir múshe mártebege erisse, pútkil músheler birlikte quwanadı[+].

27Solay etip, sizler birlikte Masiyxtıń denesisiz, al hár birińiz óz aldıńızǵa usı deneniń múshelerisiz[+]. 28Quday iseniwshiler jámáátinde birinshiden elshilerdi,[†] ekinshiden payǵambarlardı, úshinshiden muǵallimlerdi, sońınan káramat kórsetetuǵınlardı, awırıwlarǵa shıpa beretuǵın sıyǵa iye bolǵanlardı, basqalarǵa járdem beriwshilerdi, jaqsı shólkemlestiriwshilerdi hám ruwxıy tillerde sóyleytuǵınlardı tayınladı[+]. 29Hámmesi elshi me? Hámmesi payǵambar ma? Hámmesi muǵallim be? Hámmesi káramat kórsetiwshi me? 30Hámmesi awırıwlarǵa shıpa beretuǵın sıyǵa iye me? Hámmesi ruwxıy tillerde sóyley me? Hámmesi ruwxıy tillerdi túsindire me? Yaq, olay emes! 31Biraq, sizler ullıraq sıylardı alıwǵa umtılıńlar.

Endi men sizlerge eń jaqsı joldı kórsetemen[+].

#### 13


Súyispenshilik haqqında

1Eger men adamlardıń hám perishtelerdiń[†] tillerinde sóylesem de, biraq súyispenshiligim bolmasa, onda meniń shıńǵırlaǵan mıstan hám dańǵırlaǵan dápten parqım bolmay qaladı. 2Eger men payǵambarshılıq[†] qúdiretine iye bolsam, pútkil sırlardı bilsem hám hár túrli bilimge iye bolsam, hátte, tawlardı kóshiretuǵın kúshli isenimim bolsa da, biraq súyispenshiligim bolmasa, onda men hesh nárse emespen[+]. 3Eger men pútkil mal-múlkimdi jarlılarǵa úlestirip bersem, hátte, ózimdi qurban etip, denemdi otqa jaǵıwǵa tapsırsam da, biraq súyispenshiligim bolmasa, bunnan maǵan hesh qanday payda joq.

4Súyispenshilik[†] sabırlı hám miyrimli. Súyispenshilik qızǵanbaydı, maqtanbaydı, menmenlik qılmaydı. 5Súyispenshilik qopallıq islemeydi, óz paydasın gózlemeydi, tez ashıwlanbaydı, kek saqlamaydı. 6Súyispenshilik nahaqlıqqa quwanbaydı, al haqıyqatlıqqa quwanadı. 7Súyispenshilik hámme nárseni kóteredi, hámme waqıtta isenedi, hámme waqıtta úmit etedi, hámmesine shıdaydı.

8Súyispenshilik hesh qashan tawısılıp qalmaydı. Biraq, payǵambarshılıqlar joq boladı, ruwxıy tillerde sóylew sıyı toqtap qaladı, bilim de joq boladı. 9Óytkeni bizlerdiń bilimimiz de, payǵambarshılıqlarımız da ele tolıq emes. 10Biraq, minsiz bolǵan tolıq nárse kelgende, tolıq emes nárse joq boladı. 11Men bala bolǵan waqtımda bala sıyaqlı sóyleytuǵın, bala sıyaqlı pikir júrgizetuǵın hám bala sıyaqlı túsinetuǵın edim. Al eresek adam bolǵanımda, men balaǵa tán qásiyetlerdi tasladım[+]. 12Házir bizler hámmesin gúńgirt aynada kórgendey gúmilji kórip turmız. Biraq aqırǵı waqıt kelgende, júzbe-júz kóremiz. Házir men tolıq bilimge iye emespen, biraq aqırǵı waqıt kelgende, Quday[†] meni tolıq bilgendey, men de Onı tolıq biletuǵın bolaman[+].

13Solay etip, mına úsh nárse máńgige qaladı: isenim, úmit hám súyispenshilik. Biraq, bulardıń eń baslısı – súyispenshilik.

#### 14


Ruwxıy tillerde sóylew sıyı hám payǵambarshılıq aytıw sıyı

1Súyispenshilik[†] penen jasawǵa umtılıńlar hám ruwxıy sıylardı, ásirese payǵambarshılıq[†] aytıw sıyın alıwǵa tırısıńlar[+]. 2Sebebi ruwxıy tilde sóylegen adam adamlarǵa emes, al Qudayǵa sóyleydi. Onı hesh kim túsinbeydi. Ol Muxaddes Ruwxtıń[†] basqarıwında sırlardı aytadı. 3Al payǵambarshılıq aytqan adam adamlardı bekkemlew, jubatıw hám ruwxlandırıw ushın sóyleydi. 4Ruwxıy tilde sóylegen adam ózin ózi bekkemleydi. Al, payǵambarshılıq aytqan adam iseniwshiler jámáátin[†] bekkemleydi. 5Men sizlerdiń hámmeńizdiń ruwxıy tillerde sóylewińizdi qáleymen. Biraq onnan góre, payǵambarshılıq aytıwıńızdı kóbirek qáleymen. Ruwxıy tiller iseniwshiler jámáátiniń bekkemleniwi ushın túsindirilmese, onda payǵambarshılıq aytıwshı ruwxıy tillerde sóylegen adamnan artıǵıraq[+].

6Solay etip, tuwısqanlarım, men sizlerge barıp ruwxıy tillerde sóylesem, biraq sizlerge ya Qudaydıń ayanın, ya payǵambarshılıq sózin túsindirmesem, ya bilim ya tálim bermesem, onda meniń sizlerge qanday paydam tiyedi? 7Sırnay yamasa arfa[†] sıyaqlı, ses shıǵaratuǵın jansız nárseler de anıq ses shıǵarmasa, sırnay yamasa arfanıń ne shertkenin kim túsinedi? 8Eger kárnay[†] urıstıń baslanǵanın járiyalap, anıq ses shıǵarmasa, kim urısqa tayarlanadı[+]? 9Sol sıyaqlı, sizler de ruwxıy tilde sóylep, túsiniksiz sózlerdi aytsańız, sóylegen sózińizdi kim túsinedi? Sizler qurı dalaǵa sóylegendey bolasızlar! 10Dúnyada túrli-túrli tiller bar hám olardıń hár bir sózi óz mánisine iye. 11Degen menen, eger men ózime aytılǵan sózdi túsinbesem, sóylep turǵan adam ushın men jat jerli adam bolaman, sóylep turǵan adam da men ushın jat jerli adam boladı. 12Sol sebepten sizler ruwxıy sıylardı alıwǵa umtılǵanıńızda, iseniwshiler jámáátin bekkemleytuǵın sıylardı kóbirek alıwǵa tırısıńlar.

13Sonlıqtan kim de kim ruwxıy tilde sóyleytuǵın bolsa, ol óziniń aytqanların túsindire alıwı ushın duwa etsin. 14Óytkeni men ruwxıy tilde duwa etsem, ruwxım duwa etedi, biraq men bunı sana-sezimim menen túsinbeymen. 15Olay bolsa, men ne islewim kerek? Men ruwxım menen de, sana-sezimim menen de duwa etiwim kerek. Ruwxım menen alǵıs-maqtaw qosıǵın aytsam, sana-sezimim menen de alǵıs-maqtaw qosıǵın aytıwım kerek[+]. 16Eger sen tek ruwxıń menen shúkirlik bildirseń, sol jerde turǵan túsinbeytuǵın adam seniń bildirgen shúkirligińe qalay «awmiyin» deydi[+]? 17Durıs, seniń shúkirlik bildirgeniń jaqsı, biraq bul arqalı basqa adam ruwxıy azıq almaydı. 18Qudayǵa shúkir, men hámmeńizden góre, ruwxıy tillerde kóbirek sóyleymen. 19Degen menen, iseniwshiler jámáátinde ruwxıy tilde on mıń sóz aytqanımnan góre, basqalarǵa tálim beriwim ushın túsinikli bes sóz aytqanım abzalıraq.

20Tuwısqanlarım, aqıl-oyıńız benen baladay bolmańlar. Jamanlıq islewde gódek sıyaqlı, al aqıl-oyıńız benen eresek adam sıyaqlı bolıńlar[+]. 21Muxaddes[†] Jazıwda bılay delingen:

«Jaratqan Iye[†] bılay deydi: „Jat tillerde sóylegenler arqalı,
Jat adamlardıń awızları arqalı bul xalıqqa sóyleymen.
Olar sonda da Meni tıńlamaydı“».[*][+]

22Solay etip, ruwxıy tillerde sóylew iseniwshiler ushın emes, al isenbeytuǵın adamlar ushın berilgen belgi boladı. Al payǵambarshılıq isenbeytuǵın adamlar ushın emes, iseniwshiler ushın berilgen belgi boladı[+]. 23Eger pútkil iseniwshiler jámááti bir jerge jıynalıp, hámmesi birlikte ruwxıy tillerde sóylese, bul ruwxıy sıyǵa iye emes yamasa iseniwshi emes adamlar sol jerge kelse: «Sizler aqıldan azıpsız!» – demey me[+]? 24Biraq, hámme payǵambarshılıq qılǵanda, iseniwshi emes yamasa bul ruwxıy sıydı túsinbeytuǵın bir adam sol jerge kelse, esitken hár bir sózi onıń gúnakar ekenligin ashıp beredi hám húkim etedi. 25Solay etip, onıń júregindegi jasırın nárseler ashılıp qaladı hám ol jerge jıǵılıp: «Quday[†] haqıyqattan da, sizlerdiń arańızda eken!» – dep Qudayǵa sıyınadı[+].


Jámáát jıynalısındaǵı tártip haqqında

26Tuwısqanlarım, endi bunnan qanday juwmaq shıǵaramız? Sizler jıynalǵanıńızda, birińiz alǵıslaw qosıǵın aytasız, birińiz tálim beresiz, birińiz Quday bergen ayandı bildiresiz, birińiz ruwxıy tilde sóyleysiz hám jáne birińiz ruwxıy tildi túsindiresiz. Bulardıń hámmesi iseniwshiler jámáátiniń bekkemleniwi ushın islensin[+]. 27Ruwxıy tilde sóylegenińizde, eki yamasa eń kóp degende úsh adam sóylesin, biraq olar gezek penen sóylesin. Basqa bir adam aytılǵanlardı túsindirsin. 28Eger túsindiretuǵın adam joq bolsa, ruwxıy tilde sóyleytuǵın adam jámáátte úndemesin, al ózi jalǵız qalǵanda ózi ushın Qudayǵa sóylesin. 29Payǵambarshılıq aytıwshılardıń da ekewi yamasa úshewi sóylesin, al basqalar olardıń aytqan sózlerin tekserip kórsin[+]. 30Otırǵan basqa bir adamǵa sol waqıtta Qudaydan ayan berilse, sóylep turǵan payǵambarshılıq aytıwshı adam úndemey qalsın. 31Jámááttegi hár bir adamdı úyretip, hár bir adamǵa jubanısh beriwińiz ushın, hámmeńiz gezek penen payǵambarshılıq aytıwıńızǵa boladı. 32Payǵambarshılıq aytıw sıyı payǵambarshılıq aytıwshı adamlar tárepinen basqarıladı. 33Sebebi Quday tártipsizlik Qudayı emes, al tınıshlıq Qudayı.

Barlıq muxaddeslerdiń[†] jámáátlerinde bolǵanı sıyaqlı, 34sizlerdiń jámáátińizde de hayallar jıynalıslarda úndemesin. Olardıń sóylewine ruxsat etilmegen. Muwsanıń Nızamında aytılǵanday, olar boysınıwı kerek[+]. 35Eger olar bir nárseni úyrenbekshi bolsa, úyde kúyewlerinen sorasın. Óytkeni hayaldıń jámáát jıynalısında sóylegeni uyat boladı.

36Qudaydıń sózi sizlerden shıǵıp, tek jalǵız sizlerge jetip bardı ma? 37Eger kim de kim ózin payǵambar yamasa ruwxıy jetik adam dep sanasa, sizlerge jazıp atırǵan bul sózlerimniń Iyemizdiń buyrıǵı ekenin bilsin. 38Al kim de kim bulardı qabıl almasa, onıń ózi de qabıl alınbaydı.

39Solay etip, tuwısqanlarım, payǵambarshılıq aytıwǵa umtılıńlar. Ruwxıy tillerde sóylewge tosqınlıq jasamańlar[+]. 40Biraq, hámmesi de ádep hám tártip penen islensin[+].

#### 15


Masiyxtıń qayta tiriliwi haqqında

1Tuwısqanlarım, men sizlerge járiyalaǵan Xosh Xabardı[†] esińizge túsiriwdi qáleymen. Sizler onı qabıl ettińler hám onıń tiykarında isenimińizdi bekkemlep aldıńız. 2Eger sizler men ózlerińizge járiyalaǵan usı Xosh Xabardı isenim menen bekkem tutsańız, ol arqalı qutqarılasız. Bolmasa, biykarǵa isenip júrgen bolasızlar[+].

3Ózim alǵan eń áhmiyetli nárseni men sizlerge jetkizgen edim. Yaǵnıy, Muxaddes[†] Jazıwlar boyınsha, Masiyx[†] bizlerdiń gúnalarımız ushın óldi[*][+]. 4Jáne de, Muxaddes Jazıwlar boyınsha, Ol qábirge qoyıldı hám úshinshi kúni ólimnen qayta tirildi[*][+]. 5Ol Kifaǵa, keyin on eki shákirtine kórindi[+]. 6Sońınan bir waqıttıń ózinde bes júzden aslam iseniwshi tuwısqanlarǵa kórindi. Olardıń kóbisi ele tiri, bazıları qaytıs boldı. 7Bunnan soń, Ol Yaqıpqa[†][*], keyninen barlıq elshilerge[†] kórindi[+]. 8Al eń sońında shala tuwılǵan balaǵa megzes bolǵan maǵan da kórindi[+]. 9Sebebi men elshiler ishindegi eń arzımaǵanıman. Qudaydıń jámáátin[†] quwdalaǵanım ushın, men elshi dep atalıwǵa da ılayıqlı emespen[+]. 10Biraq, men házir kim bolǵan bolsam, Qudaydıń miyrimi menen boldım. Onıń maǵan degen miyrimi bosqa ketpedi. Men elshilerdiń hámmesinen kóp miynet ettim. Negizinde men emes, al meniń menen birge bolǵan Qudaydıń miyrimi miynet etti[+]. 11Solay etip, men bolayın yamasa basqa elshiler bolsın, bizler usı nárse haqqında járiyalaymız. Sizler de usıǵan isendińiz.


Ólilerdiń tiriliwi haqqında

12Masiyx ólimnen qayta tirildi, dep járiyalap atırǵan bolsaq ta, qalay arańızdaǵı bazı adamlar ólimnen tiriliw joq deydi[+]? 13Eger óliler tirilmeytuǵın bolsa, onda Masiyx ta tirilmegen boladı. 14Masiyx tirilmegen bolsa, onda bizlerdiń járiyalaǵanlarımız da, sizlerdiń isenimińiz de biykar boladı. 15Hátte, bizler Quday[†] haqqında jalǵan gúwalıq bergen adamlar bolıp qalamız. Óytkeni bizler Quday Masiyxtı tiriltti, dep gúwalıq bergen edik. Eger óliler haqıyqattan da qayta tirilmeytuǵın bolsa, onda Quday da Masiyxtı tiriltpegen boladı. 16Eger óliler tirilmeytuǵın bolsa, onda Masiyx ta tirilmegen boladı. 17Masiyx tirilmegen bolsa, onda sizlerdiń isenimińiz biykar boladı hám sizler ele gúnalarıńızdıń biyligi astında jasap atırǵan bolasızlar[+]. 18Olay bolsa, Masiyxqa tiyisli bolıp dúnyadan ótken adamlar da nabıt bolǵan boladı[+]. 19Eger bizler tek bul dúnyadaǵı ómirimizde ǵana Masiyxtan úmit etetuǵın bolsaq, onda bizler hámme adamlar ishindegi eń ayanıshlı adamlar bolǵanımız.

20Biraq, Masiyx haqıyqattan da ólimnen qayta tirildi! Ol óliler ishinen birinshi bolıp tiriliwi arqalı ólilerdiń tiriletuǵının dálilledi[+]. 21Bir adam arqalı ólim kelgeni sıyaqlı, bir Adam arqalı ólimnen tiriliw keldi[+]. 22Yaǵnıy, Adam-ata menen qatnası bolǵan pútkil adamzat óletuǵını sıyaqlı, Masiyx penen qatnası bolǵan barlıq adamlar tirilip, ómirge erisedi. 23Biraq, hár biri óz gezegi boyınsha tiriledi: eń aldı menen Masiyx tirildi, sońınan Masiyx qaytıp kelgende, Oǵan tiyisli bolǵanlar tiriledi[+]. 24Bunnan keyin, Masiyx hár bir hákimshilikti, hár bir biylikti hám qúdiretti saplastırıp, patshalıqtı Ákemiz Qudayǵa tapsırǵanda, aqırzaman boladı[+]. 25Sebebi Quday barlıq dushpanların Masiyxtıń ayaǵınıń astına bastırmaǵansha, Masiyx patshalıq etiwi tiyis[+]. 26Joq qılınatuǵın sońǵı dushpan – ólim boladı. 27Óytkeni Muxaddes Jazıwda: «Quday hámme nárseni Onıń ayaqlarına bas urǵızdı», – delingen[*]. Biraq, bul «hámme nárseni» degen sózdiń ishinde hámme nárseni Masiyxqa boysındırǵan Quday názerde tutılmaǵanı anıq[+]. 28Barlıǵı Ulǵa boysınǵanda, Ul da barlıǵın Ózine boysındırǵan Qudayǵa boysınadı. Usılay etip, Quday hámme nárse ústinen tolıq biylik júrgizedi[+].

29Eger qayta tiriliw joq bolsa, óliler ushın suwǵa shomıldırılǵanlar ne boladı? Óliler hesh qashan tirilmeytuǵın bolsa, adamlar ne sebepten óliler ushın suwǵa shomıldırıladı? 30Jáne de, bizler ne ushın hár saat sayın ózimizdi qáwip astına qoyamız[+]? 31Tuwısqanlarım, sizlerdiń Iyemiz Masiyx Iysa menen bolǵan baylanısıńızdı maqtanısh etip, ant ishemen: men hár kúni ólim menen júzbe-júz ushıraspaqtaman[+]. 32Eger tek bul dúnyaǵa úmit baylaǵan bolsam, onda nege ólilerdiń tiriletuǵının járiyalap, Efeste ómirimdi qáwip astına qoydım? Eger óliler tirilmeytuǵın bolsa, onda: «Kelińler, iship-jep qalayıq, sebebi erteń ólemiz-ǵo!»[*] – degenimiz orınlı bolar edi[+]. 33Biraq aldanıp qalmańlar: jaman doslar jaqsı ádetlerden ayıradı. 34Esińizdi jıyıp, ózińizge kelińler hám endi qaytıp gúna[†] islemeńler. Ayırımlarıńız Qudaydı bilmeysiz. Bulardı sizlerdi uyaltıw ushın aytıp atırman[+].


Tirilgen dene haqqında

35Biraq, birew: «Óliler qalay tiriledi? Qanday dene menen keledi?» – dep sorawı múmkin[+]. 36Ne degen aqılsızlıq! Seniń ekken tuqımıń ólmese, kógerip shıqpaydı-ǵo[+]. 37Sen ekkenińde, kógerip turǵan ósimliktiń ózin emes, al onıń tek tuqımın, biyday yamasa basqa bir ósimliktiń tuqımın egeseń. 38Quday tuqımǵa Óz qálewi boyınsha dene beredi. Tuqımlardıń hár birine óz aldına bir dene beredi. 39Tiri janlardıń denesi birdey emes. Adamlardıń denesi basqa, haywanlardıń denesi basqa, quslardıń hám balıqlardıń denesi basqa boladı. 40Aspan deneleri bar, jer deneleri de bar. Aspandaǵı denelerdiń sulıwlıǵı basqa, jerdegi denelerdiń sulıwlıǵı basqa. 41Quyashtıń sulıwlıǵı basqa, aydıń sulıwlıǵı basqa, juldızlardıń sulıwlıǵı basqa. Sulıwlıǵı boyınsha, juldız juldızdan parıq qıladı.

42Ólilerdiń tiriliwi de sonday boladı. Shiriytuǵın dene kómiledi, biraq ol shirimeytuǵın bolıp tiriledi[+]. 43Dene xorlıq penen kómiledi, saltanat penen tiriledi. Hálsiz bolıp kómiledi, kúshli bolıp tiriledi. 44Tábiyǵıy dene kómiledi, biraq ol ruwxıy dene bolıp tiriledi. Tábiyǵıy dene bar bolǵanı sıyaqlı, ruwxıy dene de bar. 45Óytkeni Muxaddes Jazıwda bılay delingen: «Birinshi adam – Adam-ata tiri jan boldı».[*] Al sońǵı Adam – Iysa Masiyx ómir beriwshi ruwx boldı[+]. 46Biraq, birinshi bolıp ruwxıy dene emes, al tábiyǵıy dene keldi. Ruwxıy dene keyninen keledi. 47Birinshi adam jerden, yaǵnıy topıraqtan boldı. Ekinshi adam[*] aspannan keldi[+]. 48Topıraqtan bolǵan Adam-ata qanday bolsa, topıraqtan bolǵan adamlar da sonday boladı. Aspannan kelgen Iysa Masiyx qanday bolsa, aspanǵa tiyisli bolǵan adamlar da sonday boladı. 49Bizler topıraqtan bolǵan Adam-ataǵa qalay uqsaytuǵın bolsaq, aspannan kelgen Iysa Masiyxqa da solay uqsaytuǵın bolamız[+].

50Tuwısqanlarım, meniń sizlerge aytıp atırǵanım mınaw: bizlerdiń et penen qannan ibarat bolǵan tábiyǵıy denemiz Qudaydıń Patshalıǵın[†] miyras etip ala almaydı. Shirip ketetuǵın denemiz máńgilik ómirge[†] erise almaydı. 51Endi men sizlerge bir sırdı ashıp bermekshimen: bizlerdiń hámmemiz ólmeymiz, biraq hámmemiz ózgeremiz[+]. 52Birden kózdi ashıp-jumǵansha, sońǵı kárnay[†] shalınǵanda, ózgerip ketemiz. Awa, kárnay shalınǵanda, ólgen iseniwshiler shirimeytuǵın denede tiriledi, tiri bolǵan bizler de ózgerip ketemiz[+]. 53Sebebi bizlerdiń bul shiriytuǵın hám óletuǵın denemiz shirimeytuǵın hám ólmeytuǵın dene bolıp ózgeriwi tiyis[+]. 54Shiriytuǵın hám óletuǵın denemiz shirimeytuǵın hám ólmeytuǵın bolıp ózgerse, Muxaddes Jazıwda aytılǵan mına sózler iske asadı:

«Ólim joq etildi, ol jeńildi!»[*][+]
55«Háy ólim, jeńisiń qáne?
Háy ólim, uwlı iyneń qáne?»[*][+]

56Ólimniń uwlı iynesi – gúna. Gúna óz kúshin Muxaddes Nızamnan aladı[+]. 57Biraq, Qudayǵa shúkirler bolsın! Ol bizlerdi Iyemiz Iysa Masiyx arqalı jeńiske eristire beredi[+].

58Solay etip, súyikli tuwısqanlarım, taysalmay bekkem turıńlar hám Iyemizdiń xızmetinde bárqulla ǵayratlı bolıńlar. Óytkeni Iyemizdiń jolında etken xızmetińizdiń bosqa ketpeytuǵının bilesizler.

#### 16


Mútájlikte jasap atırǵan iseniwshilerge járdem beriw haqqında

1Endi muxaddeslerge[†] beriletuǵın aqshalay járdemge kelsek, sizler de bunı Galatiyadaǵı iseniwshi jámáátlerge[†] tapsırǵanımday isleńler[+]. 2Hár ekshembi kúni hár birińiz óz jaǵdayıńızǵa qarap, aqshanı bólek jıynap qoyıń. Sonda men sizlerge barǵanımda, aqshanı jıynap júriwdiń zárúrligi bolmaydı[+]. 3Sizlerge barǵanımda, bergen sadaqalarıńızdı[†] aparıwǵa kimlerdi ılayıqlı kórseńiz, men sol adamlarǵa xatlar berip, Erusalimge[†] jiberemen[+]. 4Eger meniń de ketiwim kerek bolsa, olar meniń menen birge ketedi.


Paveldiń jobaları

5Men sizlerge Makedoniya arqalı baraman. Sebebi men usı úlke arqalı júrmekshimen[+]. 6Qasıńızda bir qansha waqıt qalıwım, hátte, sizler menen qıstı da birge ótkiziwim múmkin. Sonnan keyin, men qay jerge ketejaq bolsam da, sizler maǵan járdem etersiz. 7Men bul saparı sizlerdi jol-jónekey kórip ketiwdi qálemeymen. Eger Iyemiz ruxsat etse, sizler menen birge bir qansha waqıt qalaman, dep úmit etemen. 8Biraq, men Efeste Eliwinshi kúni bayramına[†][*] deyin qalajaqpan[+]. 9Óytkeni bul jerde ónimli miynet etiwim ushın maǵan keń jol ashıldı. Degen menen, maǵan qarsı shıǵıp atırǵanlar da kóp.

10Timofey sizlerge barǵanda, arańızda qáwipsiz júriwi ushın kózqulaq bolıńlar. Sebebi ol da men sıyaqlı Iyemizge xızmet etedi[+]. 11Sonlıqtan onı hesh kim pás kórmesin. Meniń qasıma keliwi ushın onı aman-esen shıǵarıp salıńlar. Óytkeni men onıń tuwısqanlarımız benen birge keliwin kútip otırman.

12Tuwısqanımız Apollosqa kelsek, tuwısqanlarımız benen birge sizlerge barıwın onnan kóp ótingen edim. Biraq, ol házir sizlerge barıwdı hesh qálemey atır. Qolaylı jaǵday tuwılǵanda, ol sizlerge baradı[+].


Paveldiń sońǵı aqıl-násiyatları

13Sergek bolıńlar, isenimde bekkem turıńlar, márt hám jigerli bolıńlar[+]. 14Hár bir nárseni súyispenshilik[†] penen isleńler[+].

15Axaya úlkesinde birinshi bolıp isengen hám ózlerin muxaddeslerdiń xızmetine baǵıshlaǵan Stepannıń xojalıǵın bilesizler. Sizlerden ótinish, tuwısqanlarım:[+] 16sizler de usınday adamlarǵa hám olar menen birge miynet etetuǵın adamlardıń hámmesine boysınıńlar[+]. 17Men Stepannıń, Fortunatustıń hám Axayktıń kelgenine quwanıshlıman. Olar sizlerdiń ornıńızdı basıp, sizlerdiń joqlıǵıńızdı umıttırdı. 18Olar meniń ruwxımdı da, sizlerdiń ruwxıńızdı da kóterdi. Bunday adamlardıń qádirin bilińler.


Sońǵı sálemnama

19Aziya úlkesindegi[*] jámáátler sizlerge sálem aytıp atır. Akila menen Priskilla hám olardıń úyindegi iseniwshiler jámááti Iyemiz benen qatnasta bolǵan sizlerge kóp-kóp sálem aytıp atır[+]. 20Usı jerdegi barlıq tuwısqanlar da sizlerge sálem aytıp atır. Bir-birińizdi muxaddes[†] posa menen súyip sálemlesińler[+].

21Men, Pavel, bul sálemnamanı óz qolım menen jazıp atırman[+]. 22Iyemizdi súymeytuǵın adamǵa nálet bolsın! O Iyemiz, kele gór![+] 23Iyemiz Iysanıń miyrimi sizlerge yar bolsın! 24Men sizlerdiń hámmeńizdi Masiyx[†] Iysanıń súyispenshiligi menen súyemen. Awmiyin.

### 2 Korinfliler

#### 2 Korinfliler

2 Korinfliler


Alǵí sóz

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]


#### Alǵí sóz


Korinflilerge jazılǵan ekinshi xat


Kitap haqqında maǵlıwmat

Bul xattı elshi Pavel Korinftegi iseniwshi jámáátke jazǵan.

Pavel bul xattan burın Korinftegi iseniwshi jámáátke xat jibergende, olardıń qáte-kemshiliklerin áshkaralap, aqıl-násiyat bergende, kóp iseniwshiler oǵan qulaq asıp, táwbe etken edi. Degen menen, olardıń arasındaǵı ayırım adamlar Paveldiń sózlerin tıńlamay, keńeslerine biypárwa qaraǵan edi. Jáne de, usı adamlar jalǵan elshilerdiń sózine erip, Paveldiń haqıyqattan elshi ekenine gúman tuwǵızǵan hám onı hár túrli sózler menen ayıplaǵan edi.

Pavel bul xatında eskertiwlerine qulaq asqan iseniwshilerdi maqtap, olardıń ózgergeni sebepli, óz quwanıshın bildiredi. Jáne Pavel óziniń xızmeti haqqında hám elshi sıpatında biylikke iye ekeni haqqında da olarǵa gúwalıq beredi hám mútájlikte jasap atırǵan Erusalimdegi iseniwshilerge jiberiletuǵın aqshalay járdemdi tayarlap qoyıwdı tapsıradı. Xattıń keyingi baplarında Pavel Korinftegi iseniwshiler menen óziniń arasındaǵı qatnastı buzıp atırǵan jalǵan elshilerge qulaq aspawdı hám durıs tálimatqa tiykarlanıwdı iseniwshilerge qatań eskertedi.

#### 1


Sálemnama

1Qudaydıń qálewi menen Masiyx[†] Iysanıń elshisi[†] bolǵan men, Pavelden hám tuwısqanımız Timofeyden, Korinf qalasındaǵı Qudaydıń jámáátine[†] hám pútkil Axaya úlkesindegi[*] barlıq muxaddeslerge[†][*] sálem![+]

2Ákemiz Quday[†] hám Iyemiz Iysa Masiyx sizlerge miyrim[†] hám tınıshlıq bersin!


Quday tolıq jubanısh beredi

3Qudayǵa, yaǵnıy Iyemiz Iysa Masiyxtıń Ákesine alǵıslar bolsın! Ol bizlerdiń rehimli Ákemiz hám tolıq jubanısh beriwshi Quday[+]. 4Quday bizlerge barlıq qıyınshılıqlarımızda jubanısh beredi. Solay etip, bizler de Qudaydan alǵan jubanısh penen hár qıylı qıyınshılıqlarda bolǵan adamlarǵa jubanısh bere alamız. 5Sebebi Masiyx shekken azap-aqıretlerdi bizler qanshelli kóp sheksek, Quday bizlerge Masiyx arqalı sonshelli úlken jubanısh beredi[+]. 6Bizler kórip atırǵan qıyınshılıq sizlerdiń jubanısh alıwıńız hám qutqarılıwıńız[†] ushın bolıp atır. Bizlerdiń jubanısh alıwımız da sizlerdiń jubanısh alıwıńız ushın bolıp atır. Sizler ózlerińiz alǵan usı jubanısh arqalı bizler shekken azap-aqıretler menen birdey bolǵan azap-aqıretlerge shıday alasızlar[+]. 7Bizlerdiń sizlerge baylanıslı bolǵan úmitimiz bekkem. Óytkeni sizlerdiń tek azap-aqıretlerimizge emes, al alǵan jubanıshımızǵa da sherik ekenińizdi bilemiz.

8Tuwısqanlarım, Aziya úlkesinde[*] kórgen qıyınshılıqlarımızdan sizlerdiń xabarsız qalıwıńızdı qálemeymiz. Bizler shekten tıs awır qıyınshılıq astında bolıp, tiri qalıwdan da úmitimizdi úzgen edik[+]. 9Ishimizden ózimizdi ólimge húkim etilgendey sezdik. Biraq bul ózlerimizge emes, al ólilerdi tiriltetuǵın Qudayǵa súyeniwimiz ushın boldı[+]. 10-11Quday bizlerdi usınday úlken ólim qáwpinen qutqardı hám ele de qutqara beredi. Sizlerdiń duwalarıńızdıń járdeminde Quday bizlerdi ele de qutqara beredi dep, bizler Onnan úmit etemiz. Kóp adamlardıń etken duwalarına Quday juwap berip, bizlerdi qutqarǵanlıqtan, kópler bizler ushın Qudayǵa shúkirlik bildiredi[+][+].


Paveldiń saparınıń ózgeriw sebebi

12Bizler maqtanısh tutatuǵın hám pák hújdanımız benen gúwalıq beretuǵın nársemiz mınaw: bizler dúnyaǵa, ásirese sizlerge adamnıń danalıǵı menen emes, al Qudaydıń miyrimi menen, Qudaydan kelgen hadallıq[*] hám haq niyet penen qatnas jasadıq[+]. 13-14Bizler sizlerge oqıp túsine alatuǵın nárselerdi ǵana jazıp atırmız. Házir bizlerdi tolıq túsinbeseńiz de, waqtı kelgende tolıq túsinetuǵınıńızdan úmit etemen. Solay etip, Iyemiz Iysanıń kúninde bizlerdiń maqtanıshımız sizler bolatuǵınıńız sıyaqlı, sizlerdiń maqtanıshıńız da bizler bolamız[+].

15Usınday isenim menen sizlerdi eki ese quwanıshqa bólensin dep, sizlerge barıwdı burın niyet etken edim[+]. 16Makedoniyaǵa baratırǵanımda da, Makedoniyadan qaytıp kiyatırǵanımda da, sizlerge barıwdı niyet etken edim. Sońınan sizler meni Yahudiyaǵa[†] shıǵarıp salarsız dep oylaǵan edim[+]. 17Usılay niyet etip, men jeńilteklik qılıppan ba? Meni denesiniń qálewi boyınsha kewlinde «yaq» dep oylap, awzı menen «awa» deytuǵın adam dep esaplaysızlar ma? 18Men Qudaydıń sadıqlıǵı haqı ant ishemen: bizler eki júzli adamlar emespiz. Bizler sizlerge sóylegenimizde, «yaq» dep oylap, «awa» dep aytpadıq[+]. 19Bizler tárepimizden, yaǵnıy men tárepimnen, Sila[*] hám Timofey tárepinen sizlerge járiyalanǵan Qudaydıń Ulı[†] Iysa Masiyx hám «awa», hám «yaq» emes. Onda tek «awa» ǵana bar[+]. 20Qudaydıń barlıq wádeleri Masiyx arqalı «awa» bolıp, tolıq orınlanadı. Sonlıqtan Qudaydıń dańqqa bóleniwi ushın, Masiyx arqalı Qudayǵa «awmiyin» deymiz[+]. 21Bizler menen sizlerdiń Masiyx penen bolǵan baylanısımızdı bekkem qılǵan hám bizlerdi xızmetke tayınlaǵan Qudaydıń Ózi boladı. 22Ol bizlerdi mórlep tamǵa bastı hám bunıń dálili sıpatında Muxaddes Ruwxtı[†] júregimizge jaylastırdı[+].

23Meniń júregimde ne bar ekenin biletuǵın Qudaydıń Ózi gúwa: sizlerdi ayaǵanım sebepli, usı waqıtqa deyin Korinfke barmaǵan edim[+]. 24Bizler sizlerdiń isenimińizdiń ústinen biylik ornatqımız kelmeydi. Kerisinshe, sizlerdiń quwanıwıńız ushın, bizler sizler menen birlikte miynet etip atırmız. Sebebi sizler isenimde bekkem tursızlar.

#### 2

1Solay etip, sizlerdi jáne qapa qılmayın dep, sizlerge barmawǵa kewlimde qarar ettim. 2Óytkeni eger men sizlerdi jáne qapa qılsam, onda meni kim quwantadı? Ózim qapa qılǵan sizlerden basqa, kim kewlimdi kóteredi? Álbette, hesh kim![+] 3Sonlıqtan men barǵanımda, quwantıwı kerek bolǵan adamlar meni qapa qılmawı ushın, sol xattı jazıp jibergen edim. Sebebi meniń quwanıshım sizlerdiń hámmeńizdiń quwanıshıńız ekenine isengen edim. 4Men sol xattı tereń qayǵırıp, júregim ezilip, kóz jaslarımdı tógip otırıp jazdım. Bundaǵı maqsetim – sizlerdi qapa qılıw emes, al sizlerge degen sheksiz súyispenshiligimdi bildiriw edi[+].


Gúna islegen adamdı keshiriw haqqında

5Eger arańızda bir adam[*] basqalardı qapa qılǵan bolsa, ol tek meni emes, al qanday da bir dárejede sizlerdiń hámmeńizdi qapa qılǵan boladı. Men bunı asırıp aytıp atırǵan joqpan. 6Bul adamǵa kópshilik tárepinen berilgen jaza jeterli boladı[+]. 7Solay etip, ol hádden tıs qayǵırmawı ushın onı keshirip, jubanısh bergenińiz maqulıraq boladı. 8Sonlıqtan oǵan degen súyispenshiligińizdi dálillewińizdi ótinish etemen. 9Hár bir iste sózime qulaq asatuǵınıńızdı yamasa aspaytuǵınıńızdı sınap biliw ushın, men sizlerge sol xattı jazǵan edim. 10Sizler onı keshirseńiz, onı men de keshiremen. Eger men onı keshirgen bolsam, onı sizler ushın Masiyx[†] aldında keshirdim. 11Solay etip, shaytannıń[†] awhaldan paydalanıp, pánt beriwine jol qoymayıq. Óytkeni bizler onıń jawız jobalarınan xabarsız emespiz[+].

12Men Masiyxtıń Xosh Xabarın[†] járiyalaw ushın Troasqa barǵanımda, Iyemiz maǵan kóp múmkinshilik bergen edi[+]. 13Degen menen, tuwısqanımız Titustı sol jerde ushırata almaǵanım sebepli, ruwxım tınıshsızlandı. Sonlıqtan sol jerdegiler menen xoshlasıp, Makedoniyaǵa kettim[*][+].

14Qudayǵa shúkirler bolsın! Ol bizlerdi bárqulla Masiyxtıń jeńisiniń saltanatlı júrisinde jetelep júredi hám bizler arqalı hámme jerde Masiyx haqqında bilimdi xosh iyis sıyaqlı tarqatadı[+]. 15Sebebi bizler qutqarılıp atırǵanlar arasında da, nabıt bolıp atırǵanlar arasında da, Masiyxtıń Qudayǵa baǵıshlaǵan xosh iyisimiz[+]. 16Bizler Xosh Xabardı járiyalaǵan waqtımızda, nabıt bolıp atırǵanlar ushın ólimge aparatuǵın ólim iyisimiz. Al qutqarılıp atırǵanlar ushın ómir beretuǵın ómir iyisimiz. Negizinde, bunday xızmetke ılayıqlı hesh kim joq! 17Óytkeni óz paydası ushın Qudaydıń sózin satıp beretuǵın kóp adamlar bar. Biraq, bizler onday adamlar emespiz. Bizler Quday tárepinen jiberilgen hám Masiyxqa tiyisli bolǵan adamlar sıpatında Xosh Xabardı Quday[†] aldında haq kewil menen járiyalaymız.

#### 3


Jańa kelisimniń xızmetshileri

1Bizlerdi jáne ózlerin maqtap atır, dep oylaysız ba? Ayırım adamlar sıyaqlı, sizlerge kórsetiw ushın yamasa sizlerden alıp basqalarǵa kórsetiw ushın, minezlememiz jazılǵan xatlarǵa mútájbiz be[+]? 2Bizlerdiń minezleme xatımız – sizler bolasızlar. Bul xat bizlerdiń júreklerimizde[*] jazılǵan bolıp, onı barlıq adamlar biledi hám oqıydı. 3Sizler haqıyqattan da, bizlerdiń xızmetimiz arqalı jazılǵan Masiyxtıń[†] xatı ekenińizdi anıq kórsetesizler. Bul xat sıya menen emes, al tiri Qudaydıń Ruwxı[†] menen jazıldı hám ol tasqa emes, al adamlardıń júreklerine oyıp jazıldı[+].

4Bizler Masiyx arqalı Quday[†] aldında usınday isenimge iye bolǵanımız sebepli, bulardı aytıp atırmız. 5Bizler xızmetimizdi uqıplı bolǵanımız sebepli atqarıp atırmız, demekshi emespen. Bizlerdegi bar uqıp ózimizden shıqpaǵan, al Qudaydan berilgen. 6Quday bizlerdi jańa kelisimniń[†] xızmetshileri qıldı. Jańa kelisim jazılǵan nızam tiykarında emes, al Muxaddes Ruwx[†] tiykarında payda boldı. Sebebi jazılǵan nızam ólimge húkim etedi, al Muxaddes Ruwx ómir beredi[+].

7Tasqa oyıp jazılǵan háriplerden ibarat bolǵan Muxaddes[†] Nızam ullılıq penen berilgenlikten, Izrail[†] xalqı Muwsanıń júzinen shıqqan ótkinshi nurǵa qaray almaǵan edi[*]. Ólimge húkim etetuǵın Muxaddes Nızamǵa xızmet etiw sonshelli ullı bolsa,[+] 8onda ómir beretuǵın Muxaddes Ruwxqa xızmet etiw onnan anaǵurlım kóp ullılıqqa iye emes pe? 9Adamdı húkim etken Muxaddes Nızamǵa xızmet etiw ullı bolǵan bolsa, aqlanıw beretuǵın jańa kelisimge xızmet etiw onnan góre qanshelli ullıraq boladı! 10Haqıyqattan da, joqarı ullılıqqa iye bolǵan jańa kelisim payda bolǵanda, burın ullılıqqa iye bolǵan Muxaddes Nızam óz ullılıǵın joyttı. 11Solay etip, ótkinshi bolǵan nárse ullı bolsa, máńgi qalatuǵın nárse onnan da ullıraq.

12Usınday úmitke iye bolǵanımız sebepli úlken batırlıq penen sóyley alamız. 13Bizler júzindegi óship baratırǵan nurdı Izrail xalqına kórsetpew ushın júzin perde menen japqan Muwsa sıyaqlı is tutpaymız. 14Biraq, Izrail xalqınıń júregi qaysar bolǵanlıqtan, hátte, usı kúnge deyin olar Eski Kelisimdi oqıǵanda, olardıń sanası sonday perde menen jabıwlı turǵanday boladı. Óytkeni bul perde tek Masiyx arqalı alıp taslanadı[+]. 15Haqıyqattan da, usı kúnge deyin olar Muwsanıń kitabın oqıǵanda, júrekleri perde menen jabılǵanday bolıp túsinbeydi. 16Degen menen, adam Iyemizge júz burǵanda, sol perde alıp taslanadı[+]. 17Iyemiz – Ruwx. Iyemizdiń Ruwxı bar jerde azatlıq bar[+]. 18Bizlerdiń hámmemiz perdesiz júz benen Iyemizdiń ullılıǵın kóremiz. Sol arqalı Oǵan uqsaw ushın ózgerip, ullılıq ústine ullılıqqa erisip baramız. Bul Ruwx bolǵan Iyemizdiń járdeminde iske asadı[+].

#### 4


Ílay ıdıslardaǵı ǵáziyne

1Sonlıqtan biz xızmetshiler bul xızmetti Qudaydıń miyrim[†]-shápááti menen islep atırǵanımız sebepli, ruwxımızdı túsirmeymiz[+]. 2Bizler jasırın hám uyat islerimizdi tasladıq, hiylekerlik penen háreket qılmaymız. Qudaydıń sózin burmalamay, haqıyqattı ashıq aytıwımız arqalı ózimizdi Quday[†] aldında hár bir adamnıń hújdanına tapsıramız[+]. 3Eger bizler járiyalap atırǵan Xosh Xabar[†] jabıq bolsa, ol nabıt bolatuǵınlar ushın jabıq boladı[+]. 4Isenbeytuǵın bunday adamlar Xosh Xabardıń jaqtısın kórmesin dep, bul dúnyanıń hákimi – shaytan[†] olardıń júrek kózlerin soqır etken. Xosh Xabar Qudaydıń qanday ekenin kórsetken Masiyxtıń[†] dańqın bildiredi[+]. 5Bizler ózlerimiz haqqında járiyalap atırǵan joqpız. Al Masiyx Iysanı hámmemizdiń Iyemiz dep, Iysa ushın sizlerdiń xızmetshilerińiz ekenligimiz haqqında járiyalap atırmız[+]. 6Sebebi «Qarańǵılıqtan nur jarqırasın»,[*] – dep buyırǵan Quday Masiyxtıń júzinde jarqıraǵan Óziniń dańqın biliwimiz ushın júreklerimizdi jaqtı qıldı[+].

7Biz elshiler[†] usı ǵáziyneni ılay ıdıs sıyaqlı bolǵan denemizde alıp júrmiz. Bul ullı qúdirettiń bizlerden emes, al Qudaydan ekenligi kórinip tur[+]. 8Bizler hár tárepleme qısqıdamız, biraq ezilmeymiz. Albıraymız, biraq úmitsizlikke berilmeymiz[+]. 9Quwdalanamız, biraq Quday bizlerdi taslap ketpeydi. Bizlerdi jıǵıltadı, biraq joq bolıp ketpeymiz[+]. 10Iysanıń ómiri denemizde ashıq kórinsin dep, bizler bárqulla azap shegip, Iysanıń ólimine sherik bolamız[+]. 11Óytkeni Iysanıń ómiri biziń óletuǵın denemizde ashıq kórinsin dep, jasap atırǵan bizler Iysa ushın ólim qáwpine úzliksiz duwshar bolıp atırmız[+]. 12Solay etip, bizlerdiń ólim qáwpine duwshar bolıp atırǵanımız arqalı sizler máńgilik ómirge[†] erisip atırsızlar.

13Zaburda: «Men isendim hám sonıń ushın sóyledim»,[*] – dep jazılǵan. Usınday isenimdi payda etken Muxaddes Ruwxqa[†] iye bolǵanımız sebepli, bizler de isenemiz hám sonlıqtan sóyleymiz[+]. 14Sebebi Iyemiz Iysanı ólimnen tiriltken Qudaydıń bizlerdi de Iysa menen birge tiriltetuǵının hám sizler menen birlikte Óziniń aldında turǵızıp qoyatuǵının bilemiz[+]. 15Bulardıń hámmesi sizlerdiń paydańız ushın bolıp atır. Solay etip, bizlerdiń basımızdan keshirgen qıyınshılıqlarımız sebepli, Qudaydıń sizlerge degen miyrimi artadı. Sol miyrim ele de kóp adamlarǵa jetip barıwı arqalı Qudayǵa kóp shúkirlikler aytıladı hám Ol dańqqa bólenedi.


Ótkinshi qıyınshılıqlar hám máńgilik dańq

16Sonlıqtan ruwxımızdı túsirmeymiz. Bizlerdiń kórinetuǵın denemiz tozıp baratırǵan bolsa da, ishki dúnyamız kúnnen-kúnge jańalanıp atır[+]. 17Óytkeni házirgi ótkinshi hám arzımas qıyınshılıqlarımız bizlerge hádden tıs ullı hám máńgilik dańq alıp keledi[+]. 18Bizler kózge kórinetuǵın qıyınshılıqlarǵa emes, al kózge kórinbeytuǵın ullılıqqa qaraymız. Sebebi kózge kórinetuǵın nárseler ótkinshi, al kózge kórinbeytuǵın nárseler máńgi boladı[+].

#### 5

1Bizler ishinde jasap atırǵan dúnyadaǵı bul shatırımız, yaǵnıy denemiz qıyralǵanda, Quday[†] bizlerge adamnıń qolı menen qurılmaǵan aspandaǵı máńgilik úyimizdi, yaǵnıy jańa deneni beretuǵının bilemiz. 2Aspandaǵı úyimizdi, yaǵnıy jańa denemizdi kiyim sıyaqlı kiyiwdi qattı kúsep, házir bizler dúnyadaǵı shatırımızda, yaǵnıy denemizde «ah» urmaqtamız[+]. 3Onı kiysek, bizler jalańash qalmaymız[+]. 4Bizler dúnyadaǵı shatırımızda, yaǵnıy denemizde jasap júrip, awır júk astında qıynalmaqtamız. Negizinde dúnyadaǵı denemizdi sheship taslawdı emes, al onıń ústinen aspandaǵı denemizdi kiyiwdi qáleymiz. Solay etip, óletuǵın dene máńgilik ómir[†] tárepinen jutıp jiberiledi. 5Bizlerdi usı ushın tayarlaǵan hám bunıń kepili sıpatında bizlerge Muxaddes Ruwxtı[†] bergen Qudaydıń Ózi boladı[+].

6Sonlıqtan denede jasap atırǵan waqtımızda Iyemizdiń aspandaǵı mákanınan uzaqta ekenimizdi bilsek te, bizler bárqulla batırlıqqa iyemiz. 7Óytkeni bizler kózge kórinetuǵın nárselerge emes, al isenimimizge súyenip jasaymız[+]. 8Awa, batırlıqqa iyemiz hám deneden shıǵıp, Iyemiz benen birge jasaǵanımız jaqsıraq dep oylaymız. 9Biraq denede jasasaq ta, deneden shıǵıp ketsek te, bizler Iyemizdiń kewlinen shıǵıwǵa qattı tırısamız[+]. 10Sebebi denede jasaǵan waqtımızda islegen jaqsı isimiz ushın da, jaman isimiz ushın da ılayıqlı baha alıw ushın, hár birimiz Masiyxtıń[†] húkim gúrsisiniń aldında turıwımız kerek[+].


Jarastırıwshılıq xızmeti

11Solay etip, bizler Iyemizden qorqıwdıń ne ekenin bilgenimiz sebepli, adamlardı aqıllandırıwǵa háreket etemiz. Bizlerdiń qanday ekenligimiz Qudayǵa ayan. Bizlerdiń qanday ekenligimizdi sizler de jaqsı biletuǵınıńızdan úmit etemen[+]. 12Bizler jáne sizlerge ózlerimizdi usınıwǵa háreket etip atırǵan joqpız. Biraq ishki dúnyası menen emes, al sırtqı kórinisi menen maqtanatuǵın adamlarǵa ılayıqlı juwap beriwińiz ushın, sizlerge bizler menen maqtanıwǵa múmkinshilik berip atırmız[+]. 13Eger bizler ruwxıy ózgeshe awhalda bolsaq, onda bul Quday ushın. Eger ápiwayı awhalda bolsaq, onda bul sizler ushın[+]. 14Usılay islewge bizlerdi Masiyxtıń súyispenshiligi májbúr etedi. Óytkeni bir Adam, yaǵnıy Masiyx hámme ushın ólgenlikten, hámme Onıń ólimine sherik bolǵan boladı, degen juwmaqqa keldik[+]. 15Awa, Masiyx hámme ushın óldi. Solay eken, jasap atırǵanlar endi ózleri ushın emes, al ózleri ushın ólgen hám qayta tirilgen Masiyx ushın jasawı shárt[+].

16Sonlıqtan bizler endi hesh kimge dúnyanıń kóz qarası menen qaramaymız. Masiyxqa burın usılay qaraǵan bolsaq ta, endi olay qaramaymız. 17Solay etip, kim de kim Masiyx penen baylanısqa iye bolsa, ol – jańa jaratılıs. Eski nárseler ótip ketti, minekey, endi hámmesi jańa boldı[+]. 18Bunıń hámmesi Qudaydan. Quday Masiyx arqalı bizlerdi Ózi menen jarastırdı hám adamlardı Ózi menen jarastırıw xızmetin bizlerge tapsırdı[+]. 19Yaǵnıy, Quday Masiyx arqalı dúnyanı Ózi menen jarastırıp, adamlardıń gúnaların esapqa almadı hám usı jarastırıwshı sózlerdi bizlerge berdi[+]. 20Solay etip, bizler Masiyxtıń elshilerimiz.[†] Qudaydıń Ózi bizler arqalı sizlerge aqıl-násiyat berip atır. Masiyxtıń atınan jalbarınamız: Quday menen jarasıńlar![+] 21Quday bizlerdiń gúnalarımızdı hesh qashan gúna[†] islemegen Masiyxqa júkledi. Masiyx penen baylanısqa iye bolǵan bizler Quday aldında usı arqalı aqlandıq[+].

#### 6

1Quday[†] menen birge miynet etip atırǵan bizler sizlerden ótinish etemiz: ózlerińiz qabıl qılǵan Onıń miyrimine itibarsızlıq penen qaramań[+]. 2Sebebi Quday bılay deydi:

«Miyrimim túsken waqıtta seni esittim,
Qutqarılıw[†] kúninde saǵan járdem berdim».[*]

Minekey, házir Qudaydıń miyrimi beriletuǵın waqıt boldı! Minekey, házir qutqarılıw kúni keldi![+]


Pavel kórgen qıyınshılıqlar

3Xızmetimizge sóz kelmesin dep, hesh kimge hesh bir nársede tosqınlıq jasamaymız. 4Al hámme nársede Qudaydıń xızmetkerleri sıpatında is tutamız: qıyınshılıq kórsek te, mútájlikte hám awır jaǵdaylarda qalsaq ta, sheksiz sabırlı boldıq[+]. 5Jáne de, tayaq jedik, qamaqta otırdıq, topalań ishinde qaldıq, awır miynet ettik, túnlerdi uyqısız ótkizdik, ash qaldıq. 6Solay bolsa da, bizler pák boldıq, durıs túsinik, shıdamlılıq, keń kewil, Muxaddes Ruwx[†] hám haqıyqıy súyispenshilik[†] penen jasadıq. 7Haqıyqat sózin aytıp, Qudaydıń qúdiretin kórsettik. Oń hám shep qolımızda haqlıq quralın uslap júrdik[+]. 8Bizlerdi húrmet te etedi, masqaralaydı da, bizlerge sógis te aytadı, maqtaydı da. Bizlerdi ótirikshiler dep esaplaydı, biraq bizler haqıyqattı aytamız[+]. 9Bizlerdi belgisiz adamlar dep sanaydı, biraq hámmege belgilimiz. Bizlerdi ólgen dep esaplaydı, biraq, mine, tirimiz. Jazalanıp tayaq jesek te, ólmey atırmız[+]. 10Bizlerdi qapa qıladı, biraq bizler bárqulla quwanıshlımız. Jarlımız, biraq kóp adamlardı bayıtamız. Hesh nársemiz bolmasa da, hámme nársege iyemiz[+].

11Háy korinfliler, bizler sizlerge ashıq sóylep, júregimizdi keń ashtıq. 12Sizlerden miyrimimizdi ayamadıq, biraq sizler bizlerden óz miyrimińizdi ayadıńız. 13Sizlerge balalarıma sóylegendey, sóylep atırman: bizler sıyaqlı, sizler de bizlerge júreklerińizdi keń ashıńlar[+].


Bizler – Qudaydıń ibadatxanasımız

14Isenbeytuǵınlar menen birge bir moyıntırıqtıń astına kirmeńler. Óytkeni haqlıq penen nızamsızlıqtıń arasında qanday uqsaslıq bar? Nur menen qarańǵılıqtıń arasında qanday baylanıs bar[+]? 15Masiyx[†] penen shaytannıń[†] arasında qanday kelisim[†] hám isenetuǵın adam menen isenbeytuǵın adamnıń arasında qanday sheriklik bolıwı múmkin[+]? 16Qudaydıń ibadatxanası[†] menen butlar arasında qanday birlik bolıwı múmkin? Hesh qanday! Sebebi bizler tiri Qudaydıń ibadatxanasımız. Quday bılay deydi:

«Men olar arasında jasap,
Olar arasında júretuǵın bolaman».[*]
«Men olardıń Qudayı bolaman,
Olar Meniń xalqım boladı».[*][+]

17Sol sebepten Jaratqan Iye[†] bılay deydi:

«Olardıń arasınan shıǵıp, bólekleniń.
Haram nársege qol tiygizbeń,
Sonda Men sizlerdi qabıl etemen».[*][+]

18Jáne de, Qúdireti kúshli Jaratqan Iye bılay deydi:

«Men sizlerge Áke[†] bolaman,
Sizler Meniń ul-qızlarım bolasızlar».[*][+]

#### 7

1Solay etip, súyikli tuwısqanlarım, usınday wádelerge iye bolǵanımız sebepli, denemizdi hám ruwxımızdı iplaslaytuǵın hár bir nárseden ózlerimizdi tazalayıq. Qudaydan qorqıp jasap, minsiz muxaddeslikke[†] jetilisip barayıq[+].


Korinftegi jámáát ushın Paveldiń quwanıwı

2Bizlerge júreklerińizdi keń ashıńlar. Bizler hesh kimge jamanlıq islemedik, hesh kimdi joldan azǵırmadıq, hesh kimdi aldap, haqısın jemedik[+]. 3Bunı sizlerdi ayıplaw ushın aytıp atırǵan joqpan. Óytkeni burın aytqanımday, sizler bizlerdiń júregimizdesiz. Sizler menen birge óliwge de, jasawǵa da qayılmız[+]. 4Meniń sizlerge degen isenimim kúshli hám men sizler menen kóp maqtanaman. Qıyınshılıqlarımız kóp bolsa da, men sizler sebepli sheksiz quwanısh alıp, jubanıshqa bólendim[+].

5Bizler Makedoniyaǵa kelgenimizden keyin de denemiz hesh tınısh tappay, hár tárepleme qıyınshılıq kórdik: sırtta jánjel, júregimizde qorqınısh bar edi[+]. 6Biraq, ruwxı túsken adamlarǵa jubanısh beriwshi Quday[†] Titustıń sizler betten qaytıp kelgeni arqalı bizlerge jubanısh berdi[+]. 7Bizler tek onıń qaytıp kelgeni arqalı emes, al sizlerdiń oǵan bergen jubanıshıńız arqalı da jubanısh aldıq. Titus bizlerge sizlerdiń meni qanshelli saǵınǵanıńızdı, qılǵan is-háreketlerińiz sebepli ókinip atırǵanıńızdı hám meni jaqlawǵa urınıp atırǵanıńızdı aytıp bergende, men onnan beter quwanıp kettim.

8Men jazǵan xatım menen sizlerdi qapa qılǵan bolsam da, ókinbeymen. Sol xatımnıń sizlerdi az-maz waqıtqa qapa qılǵanın bilgenimde, men ókingen edim[+]. 9Biraq, endi quwanıp atırman. Men sizlerdiń qapa bolǵanıńızǵa emes, al bul qapashılıqtıń sizlerdi táwbege ákelgenine quwanıp atırman. Bul qapashılıq Qudaydıń qálewi boyınsha bolǵanlıqtan, sizler bizler sebepli hesh qanday zıyan kórmedińler. 10Sebebi Qudaydıń qálewi menen berilgen qapashılıq adamdı táwbege alıp keledi hám adam bul arqalı qutqarılıw[†] aladı. Bunday qapashılıq ókiniw alıp kelmeydi. Biraq, dúnyanıń qapashılıǵı ólimge alıp baradı[+]. 11Qarańlar, Qudaydıń qálewi menen bolǵan bul qapashılıq sizlerde qanshelli inta, óz pákligińizdi dálillewge qattı umtılıw, nahaqlıqqa degen kúshli ǵázep, qanshelli qorqınısh, maǵan degen sonshelli saǵınısh, qanshelli talpınıw hám ayıpker adamdı jazalawǵa kúshli tilek oyattı. Sizler sol iste[*] ózlerińizdiń hár tárepleme pák ekenińizdi kórsettińiz. 12Sizlerge bunnan aldınǵı xattı jazǵanımda, nahaqlıq islegen adam yamasa nahaqlıqtan jábir kórgen adam sebepli jazǵan joqpan. Al, sizlerdiń bizlerge degen ıqlasıńızdıń Quday aldında ayan bolıwı ushın jazǵan edim[+]. 13Bizler bulardıń hámmesi arqalı jubanısh taptıq.

Jubanıshımızǵa qosımsha Titustıń quwanıshı bizlerdi onnan da kóbirek quwandırdı. Óytkeni sizlerdiń hámmeńiz onıń ruwxın kóteripsiz. 14Men sizlerdi onıń aldında maqtaǵan edim, sizler meni uyatqa qaldırmadıńlar. Sizlerge aytqan hár bir sózimiz haqıyqat bolǵanı sıyaqlı, sizlerdi Titusqa aytıp maqtaǵan sózlerimiz de haqıyqat bolıp shıqtı. 15Ol hámmeńizdiń sózge boysınatuǵınıńızdı, ózin húrmet hám izzet penen qabıl alǵanıńızdı eske alıp, onıń sizlerge degen súyispenshiligi jáne de artıp atır. 16Solay etip, men sizlerge hár bir iste isene alatuǵınım sebepli quwanaman.

#### 8


Saqıylıq penen sadaqa beriw haqqında

1Tuwısqanlar, bizler sizlerge Qudaydıń Makedoniyadaǵı iseniwshi jámáátlerge[†] bergen miyrimi haqqında bildirgimiz keledi. 2Olar awır qıyınshılıqlar menen sınalǵan bolsa da, quwanıshqa toldı, júdá kámbaǵal bolsa da, sheksiz saqıylıq kórsetti[+]. 3Jaǵdayları kótergenshe, hátte, jaǵdaylarınan artıq dárejede olardıń óz qálewi menen saqıylıq kórsetkenine men ózim gúwalıq beremen[+]. 4Olar Yahudiyadaǵı[†] muxaddeslerge[†] beriletuǵın járdemge, yaǵnıy usı qayırlı iske qatnasıwdı ótinish etip, bizlerge jalbarınǵan edi[+]. 5Olar bizler úmit etkenimizden de zıyat berip, Qudaydıń qálewi menen ózlerin birinshiden Iyemizge, sońınan bizlerge baǵıshladı.

6Sonlıqtan burın sizlerdiń arańızda bul qayırlı isti baslaǵan Titustan onı juwmaqlawın ótindik[+]. 7Sizler Masiyxqa[†] degen isenimde, Qudaydıń sózin sóylewde, haqıyqattı biliwde, inta menen xızmet etiwde, bizlerge degen súyispenshilikte[†][*], ulıwma hámme nársede ústinsiz. Sol sıyaqlı, bul qayırlı iste de sizlerdiń ústin bolıwıńızdı qáleymiz[+].

8Bunı buyrıq retinde aytıp atırǵan joqpan. Al, basqa jámáátlerdiń intası haqqında aytıp, sizlerdiń súyispenshiligińizdiń haqıyqıylıǵın sınap kórip atırman[+]. 9Sebebi sizler Iyemiz Iysa Masiyxtıń miyrimin bilesizler: Ol Ózi bay bola tura, sizler ushın bul dúnyada jarlı boldı. Onıń jarlılıǵı menen sizler ruwxıy baylıqqa iye boldıńız[+].

10Bul boyınsha men sizlerge bir paydalı keńes beremen. Sizler ótken jılı óz qálewińiz benen járdem aqshanı jıynawdı birinshi bolıp baslaǵan edińler[+]. 11Endi sol isti aqırına deyin jetkizgenińiz maqul. Solay etip, basta qanday inta menen baslaǵan bolsańız, sonday inta menen juwmaqlawǵa qollarıńızdan kelgenshe tırısıwıńız tiyis. 12Eger sizler ózlerińizde bar nárseni inta menen berseńiz, Quday[†] onı ırzashılıq penen qabıl etedi. Biraq, Ol sizlerde joq nárseni talap etpeydi[+]. 13Basqalardıń awhalın jeńilletiw ushın sizlerge awırmanlıq salıw kerek, demekshi emespen. Al teńlik bolıwı kerek, demekshimen. 14Házirgi sizlerdegi molshılıq olardıń jetpey turǵan nársesin tolıqtıradı. Al sońınan olardaǵı molshılıq sizlerdegi jetpey turǵan nárseni tolıqtıradı. Solay etip, teńlik boladı[+]. 15Muxaddes[†] Jazıwda: «Kóp jıynaǵannıń artıǵı, az jıynaǵannıń kemisi bolmadı»,[*] – dep aytılǵanday boladı[+].


Titus hám eki tuwısqan

16Meniń kewlimdegi sizlerge degen intanı Titustıń da kewline salǵan Qudayǵa shúkirler bolsın! 17Óytkeni ol tek bizlerdiń ótinishimiz boyınsha emes, al ózinde sizlerge degen tereń inta bolǵanlıqtan, óz qálewi menen sizlerge baratır. 18Onıń menen birge bir tuwısqanımızdı da jiberip atırmız. Ol Xosh Xabardı[†] járiyalaw boyınsha barlıq iseniwshi jámáátler tárepinen maqtawǵa erisken adam. 19Bunıń ústine, bul tuwısqanımızdı bizler islep atırǵan usı qayırlı xızmette joldas bolsın dep, iseniwshi jámáátler saylap qoyǵan edi. Bizler Iyemizdiń dańqı ushın hám járdem beriwge intalı ekenimizdi kórsetiwimiz ushın usı qayırlı xızmetti islep atırmız. 20Kóp aqshalar menen baylanıslı bolǵan bul xızmetimizde bizlerdi hesh kim ayıplay almawı ushın, bizler saqlıq penen is tutıp atırmız. 21Sebebi bizler tek Iyemizdiń názerinde emes, al adamlardıń názerinde de durıs bolǵan nárseni islewge tırısıp atırmız.

22Bizler olar menen birge jáne bir tuwısqanımızdı da jiberip atırmız. Bul tuwısqanımızdı talay mártebe hám hár túrli jaǵdaylarda sınap, onıń intalı ekenin kórdik. Endi onıń sizlerge degen isenimi kúsheygenlikten, intası da artıp atır. 23Titusqa kelsek, ol meniń sherigim hám sizler ushın meniń menen birge miynet etetuǵın xızmetshi. Onıń qasındaǵı eki tuwısqanımız – iseniwshi jámáátlerdiń wákilleri hám Masiyxqa dańq keltiretuǵın adamlar. 24Solay etip, sizler bul adamlarǵa degen súyispenshiligińizdi dálilleńler. Bul arqalı olardı jibergen iseniwshi jámáátlerge bizlerdiń sizler menen maqtanatuǵınımızdıń durıs ekenin kórsetińler[+].

#### 9


Mútájlikte jasawshı iseniwshilerge járdem beriw

1Yahudiyadaǵı[†] muxaddeslerge[†] jiberiletuǵın bul járdem tuwralı sizlerge jazıwdıń hájeti joq[+]. 2Óytkeni sizlerdiń járdemge tayar ekenligińizdi bilemen. «Axaya úlkesindegiler ótken jıldan beri tayar», – dep men Makedoniyadaǵılar aldında sizler menen maqtanıp júrmen. Sizlerdiń intańız olardıń kóbisin háreketke keltirdi. 3Bul nársede sizler menen maqtanǵanım bosqa shıqpasın dep hám ózim aytqanımday, sizlerdi tayar tursın dep, usı tuwısqanlarımızdı sizlerge jiberip atırman[+]. 4Sebebi ayırım makedoniyalılar meniń menen birge sizlerge barıp, sizlerdiń tayar emes ekenligińizdi kórse, sizlerge qattı isengen bizler uyatqa qalamız, sizler de sózsiz uyatqa qalasız. 5Sonlıqtan men usı tuwısqanlarımızdan ózimnen burın sizlerge barıwdı hám sizlerdiń wáde etken járdemińizdi aldın ala tayarlap qoyıwdı ótinish etkenim durıs dep oyladım. Solay etip, sizler beretuǵın bul járdem májbúriy túrde berilgen salıqtay emes, al ırazılıq penen berilgen sıyday bolsın.

6Mınanı umıtpańlar: sıqmarlanıp ekken adam az oradı, saqıylıq penen ekken adam kóp oradı[+]. 7Hár bir adam qıynalıp yamasa májbúriy túrde emes, al kewlinen shıqqanın bersin. Óytkeni Quday[†] ırazı bolıp bergen adamdı súyedi[+]. 8Jáne de, Quday sizlerdi mol miyrim[†] menen bayıtıwǵa qúdiretli. Solay etip, barlıq waqıtta hámme nárseńiz jeterli bolıp, hár qanday jaqsı iske bay bolasızlar[+]. 9Sonlıqtan Muxaddes[†] Jazıwda bılay delingen:

«Ol mútájlerge saqıylıq penen járdem beredi,
Onıń haqlıǵı máńgi dawam etedi».[*][+]

10Diyxanǵa sebiw ushın tuqım, jew ushın nan beretuǵın Quday sizlerdiń saqıylıq penen ekken eginińizdiń zúráátin mol qılıp beredi hám haqlıǵıńızdıń jemisin arttıradı. 11Awa, Quday sizlerdi hár tárepleme bayıtadı. Solay etip, sizler saqıy bolasızlar hám bizler sizlerdiń saqıylıq penen bergen sıylarıńızdı aparǵanımızda, alǵan adamlar Qudayǵa shúkirlik bildiredi[+]. 12Sizlerdiń bul xızmetińiz tek Yahudiyadaǵı muxaddeslerdiń mútájliklerin qanaatlandırıp qoymay, kóp adamlardıń Qudayǵa sheksiz shúkirlik aytıwına sebep boladı. 13Sizlerdiń bul xızmetińiz sebepli, olar Qudayǵa alǵıslar aytadı. Sebebi sizlerdiń bul xızmetińiz ózlerińiz tán alǵan Masiyxtıń[†] Xosh Xabarına[†] boysınatuǵınıńızdı, Yahudiyadaǵı muxaddesler hám kóp basqa adamlar menen saqıylıq penen bólisip atırǵanıńızdı dálilleydi[+]. 14Jáne de, Qudaydıń sizlerge bergen mol miyrimi sebepli, Yahudiyadaǵılar sizlerdi kóriwdi árman etip, sizler ushın duwa etedi. 15Sóz benen táriyiplep jetkiziw qıyın bolǵan Qudaydıń sıyı, yaǵnıy Onıń Ulı ushın Qudayǵa shúkirler bolsın!

#### 10


Paveldiń óz xızmetin jaqlawı

1«Bizler menen birge bolǵan waqtında juwas, biraq aramızda bolmaǵan waqtında qatal», – dep ayırımlarıńız sóz qılatuǵın men, Pavel, Masiyxtıń[†] múláyimliligi hám sabırlılıǵı menen sizlerden ótinemen:[+] 2sizlerge barǵanımda, ózimdi qatal tutıwǵa májbúr qılmańlar. Óytkeni bizlerdi bul dúnyadaǵı adamlar sıyaqlı denesiniń qálewi boyınsha jasap atır, dep sanaytuǵın geybirewlerge qarsı qatal bolaman degen niyetim bar[+]. 3Bizler dúnyada jasap atırǵan bolsaq ta, dúnyanıń jolı menen urıspaymız. 4Bizlerdiń urısımızdıń quralları dúnyaǵa tiyisli qurallar emes, al dushpannıń bekkem qorǵanların qıyratatuǵın Qudaydıń qúdiretine iye bolǵan qurallar[+]. 5Sol qurallar menen sandıraq sózlerdi hám Qudaydı biliwge tosqınlıq qılatuǵın hár qanday menmenlikti joq qılamız, Masiyxqa boysınbaytuǵın hár bir oy-pikirdi Masiyxqa tutqın etip boysındıramız. 6Sizler Masiyxqa tolıq boysınǵanıńızda, Oǵan boysınbaǵan arańızdaǵı hár bir adamdı jazalawǵa tayarmız.

7Sizler tek sırtqı kóriniske qarap baha beresizler. Eger kim de kim óziniń Masiyxqa tiyisli ekenine isense, onda ol bizlerdiń de Masiyxqa tiyisli ekenimizdi bilsin[+]. 8Iyemizdiń bizlerge bergen biyligi menen kóbirek maqtanıp ketsem de, uyalmayman. Bul biylik sizlerdi qulatıw ushın emes, al tiklew ushın berilgen[+].

9Men tek ǵana xatlarım menen sizlerdi qorqıtıp atırǵanday bolıp kóringim kelmeydi. 10Sebebi geybirewler: «Xatlarında ol qatal hám kúshli, biraq júzbe-júz kóriskenimizde hálsiz hám sózge de sheber emes», – deydi eken[+]. 11Biraq, bunday adamlar bilip qoysın: sizlerden uzaqta bolıp, xatlarımızda ne desek, arańızda bolǵanımızda da, solay is tutamız.

12Ózlerin áhmiyetli etip kórsetip atırǵan ayırım adamlar menen ózlerimizdi teńlestirgimiz yamasa salıstırǵımız kelmeydi. Olar ózlerin óz ólshemleri menen bahalaydı hám ózlerin ózleri menen ǵana salıstıradı. Olar qanshelli aqılsız! 13Biraq, bizler hádden tıs dárejede maqtanbaymız. Al, Qudaydıń bizler ushın belgilegen jer shegarası ishindegi miynetimiz benen maqtanamız. Bizlerdiń arańızda islegen miynetimiz de usı jer shegarası ishinde islendi. 14Sizler jasaytuǵın jer usı jer shegarası ishinde jaylasqanlıqtan, bizler sizlerge Masiyxtıń Xosh Xabarın[†] birinshi bolıp jetkizgenimizde, shegaradan tıs shıǵıp ketpedik. 15Bizler basqalardıń miyneti menen maqtanıp háddimizden aspaymız. Kerisinshe, isenimińizdiń ósiwi menen arańızdaǵı miynetimizdiń kólemi keńeye beriwinen úmit etemiz. 16Solay etip, bizler Xosh Xabardı sizlerden uzaǵıraq jerlerge járiyalay alamız. Óytkeni basqanıń islegen xızmeti menen maqtanıwdı qálemeymiz. 17Muxaddes[†] Jazıwda aytılǵanday: «Maqtanatuǵın adam Jaratqan Iye[†] menen maqtansın».[*][+] 18Sebebi ózin ózi maqtaǵan adam emes, al Iyemiz maqtaǵan adam haqıyqattan qádirleniwge ılayıqlı[+].

#### 11


Pavel hám jalǵan elshiler

1Meniń biraz aqılsız adamday bolıp endi aytatuǵın sózlerime sizlerdiń shıdawıńızdı qáler edim. Awa, men sizlerden usını ótinish etemen![+] 2Sizlerdi Qudaydıń qızǵanıshı menen qızǵanaman. Óytkeni men sizlerdi bir pák qız sıyaqlı jalǵız kúyewge, yaǵnıy Masiyxqa[†] usınıp, Oǵan nekeledim[+]. 3Biraq, jılannıń Hawa-eneni hiylekerlik penen aldaǵanınday[*], sizlerdiń aqıl-oylarıńızdıń da buzılıp, Masiyxqa degen haqıyqıy hám pák sadıqlıqtan awıp ketiwinen qorqaman[+]. 4Sebebi birew kelip, bizler járiyalaǵan Iysanı basqasha qılıp járiyalaǵanda, sizler isenesizler. Jáne de, ózlerińiz alǵan Muxaddes Ruwxtan[†] basqa bir ruwxtı hám ózlerińiz qabıl etken Xosh Xabardan[†] basqa bir «xosh xabardı» ańsat qabıl etesizler[+]. 5Sizler «mártebeli elshiler»[†] dep ataytuǵın sol adamlardan men ózimdi hesh bir nársede kem sanamayman![+] 6Men sózge sheber bolmasam da, bilimim jetkilikli. Bunı sizlerge hár qanday jaǵdayda hám hár tárepleme ashıq kórsettik[+].

7Sizlerdiń mártebeli bolıwıńız ushın, men ózimdi pás qoyıp, Qudaydıń Xosh Xabarın sizlerge esheyin járiyaladım. Meniń usılay islegenim gúna[†] ma[+]? 8Sizlerge xızmet etiw ushın, men basqa iseniwshi jámáátlerden[†] aqshalay járdem alıp, olardı tonaǵanday boldım. 9Arańızda bolǵan waqtımda mútájligim bolsa da, hesh birińizge awırmanlıq salmadım. Óytkeni Makedoniyadan kelgen tuwısqanlarımız mútájliklerimniń ornın toltırdı. Men sizlerge hesh bir nársede awırmanlıq salmawǵa tırıstım hám bunnan bılay da tırısa beremen[+]. 10Ózimdegi Masiyxtıń haqıyqatı menen bildiremen: Axaya úlkesindegi hesh bir adam meniń usı maqtanıwımdı toqtata almaydı[+]. 11Men ne sebepten usılay islep atırman? Sizlerdi súymegenim sebepli me? Meniń sizlerdi súyetuǵınımdı Quday[†] biledi.

12Ózlerin bizlerge teńlestirmekshi bolıp maqtanıp atırǵan sol adamlarǵa jol bermew ushın, men sizlerge awırmanlıq salmadım hám solay islewdi dawam ete beremen. 13Sebebi jalǵan elshiler hám ótirik jumısshılar bolǵan bunday adamlar ózlerin Masiyxtıń elshileri qılıp kórsetedi[+]. 14Biraq, bul tań qalarlıq nárse emes. Shaytan[†] da ózin nur perishtesi[†] qılıp kórsetedi-ǵo[+]. 15Sonlıqtan onıń xızmetshileriniń ózlerin haqıyqattıń xızmetshileri qılıp kórsetiwi de tań qalarlıq nárse emes. Quday aqırında bunday adamlarǵa islegen islerine qaray ılayıqlı jaza beredi[+].


Paveldiń elshi sıpatında kórgen qıyınshılıqları

16Men jáne tákirarlap aytaman: hesh kim meni aqılsız dep sanamasın. Eger sizler aqılsız dep sanasańız, meni hesh bolmasa aqılsız adam sıpatında qabıl etińler, sonda men de az-maz maqtanayın[+]. 17Sóylep atırǵan sózlerimdi Iyemizdiń basqarıwında aytıp atırǵan joqpan, al ózine isenetuǵın aqılsız maqtanshaqtay bolıp aytıp atırman. 18Kópler ózleri menen dúnyanıń kóz qarası boyınsha maqtanǵanlıqtan, men de maqtanajaqpan[+]. 19Sizler ózlerińizdi sonday aqıllımız dep sanap turıp, aqılsızlarǵa jan-jan dep shıdaysızlar![+] 20Birew sizlerdi qul qılsa da, haqıńızdı jese de, talasa da, ózin sizlerden joqarı tutıp, ústemlik etse de yamasa betińizge shapalaq penen ursa da shıdaysızlar[+]. 21Biraq, sizlerdiń oyıńız boyınsha hálsiz bolıp esaplanǵan bizler bunday islerdi islewge uyalamız!

Degen menen, birewdiń ne menen bolsa da maqtanıwǵa batılı barsa, meniń de maqtanıwǵa batılım jetedi. Men bunı aqılsız adam sıyaqlı aytıp atırman. 22Sol jalǵan elshiler evreymiz dey me? Men de evreymen. Olar izraillılarmız[†] dey me? Men de izraillıman. Olar Ibrayımnıń urpaǵımız dey me? Men de Ibrayımnıń urpaǵıman[+]. 23Olar Masiyxtıń xızmetkerlerimiz dey me? Aqıldan azǵan adam sıyaqlı aytıp atırman: men Masiyxqa olardan góre kóbirek xızmet ettim. Men olarǵa qaraǵanda kóbirek miynet ettim, kóp mártebe qamaqta boldım, sansız ret tayaq jedim hám talay mártebe ólim menen júzbe-júz ushırastım[+]. 24Yahudiylerden[†] bir kem qırıqtan, bes ret qamshı jedim. 25Úsh mártebe tayaq jedim. Bir mártebe tas boran qıldı[*]. Úsh mártebe kemede apatqa ushırap, bir kún, bir tún teńizde ıǵıp júrdim[+]. 26Kóp mártebe saparǵa shıqqanımda, qáwip astında boldım: dáryalardıń tasıwı sebepli, qaraqshılar sebepli, óz milletimniń adamları sebepli hám basqa millet adamları sebepli, jáne qalada, shólde, teńizde hám jalǵan tuwısqanlar sebepli qáwip-qáterge ushıradım[+]. 27Awır miynet etip, qıyınshılıq kórdim. Kóp túnlerdi uyqısız ótkizdim, ashlıq hám shóldi basımnan keshirdim. Talay mártebe awqatsız qalıp, suwıqta kiyimsiz boldım[+]. 28Bulardıń hámmesinen tısqarı, kún sayın barlıq iseniwshi jámáátlerdiń ǵam-táshiwishleri eńsemdi basıp, meni oylandıradı. 29Qaysı dármansızlar menen, men birge dármansızlanbadım? Qaysı azǵırılǵan adam ushın, men kúyip-janbadım[+]?

30Sizler meni maqtanıwǵa májbúr etkenińiz sebepli, men hálsizligimdi kórsetken nárseler menen maqtanaman. 31Iyemiz Iysanıń Ákesi, máńgige alǵıslarǵa ılayıq Quday biledi: men ótirik sóylep atırǵan joqpan. 32Men Damask qalasında bolǵanımda, Aretas patshanıń qol astındaǵı bir hákim qala dárwazasın qarawıllatıp, meni qolǵa almaqshı boldı[+]. 33Biraq, iseniwshi tuwısqanlarımız meni sebetke salıp, qala diywalındaǵı terezeden túsirip jiberdi hám men usılay etip onıń qolınan qashıp qutıldım[*].

#### 12


Qudaydıń Pavelge kórsetken kórinisleri hám ayanları

1Maqtanıwdıń hesh qanday paydası joq bolsa da, endi men Iyemiz kórsetken kórinisler hám ayanlar haqqında aytpaqshıman[+]. 2Men Masiyxqa[†] isenetuǵın bir adamdı tanıyman. Ol bunnan on tórt jıl burın úshinshi aspanǵa kóterilip áketilgen edi. Ol sol waqıtta denede boldı ma yamasa deneden shıǵıp ruwxta boldı ma, men bunı bilmeymen, Quday[†] biledi. 3-4Bul adam haqqında mınanı bilemen: ol jánnetke alıp ketildi. Ol sol jerde aytıp jetkiziw múmkin bolmaǵan hám adam balasına aytıwǵa ruxsat etilmegen sózlerdi esitti. Biraq, ol denede boldı ma yamasa deneden shıǵıp, ruwxta boldı ma bilmeymen, bunı Quday biledi. 5Men usınday adam menen maqtanaman. Biraq, ózime kelsem, tek ózimdegi hálsizlikten basqa hesh nársem menen maqtanbayman. 6Maqtanıwdı qálegen jaǵdayımda da men aqılsız bolmayman. Óytkeni men haqıyqattı aytıp atırman. Biraq, hesh kim men tuwralı hádden tıs joqarı pikirge iye bolmay, meni tek mennen esitkenleri yamasa kórgenleri boyınsha bahalawı ushın, men ózimdi maqtanıwdan tıyıp atırman.

7Qudaydıń maǵan bergen ájayıp ayanları sebepli ózimdi joqarı tutpawım ushın, Ol deneme bir tiken, yaǵnıy meni qıynaytuǵın shaytannıń[†] bir perishtesin[†] berip, meni menmenlikten saqlap kiyatır[+]. 8Bunı mennen alıp taslawdı sorap, Iyemizge úsh mártebe jalbarınǵan edim. 9Biraq, Iyemiz maǵan: «Saǵan bergen miyrimim jeterli. Sebebi Meniń qúdiretim hálsizlik arqalı tolıq kórsetiledi», – dedi. Sonlıqtan Masiyxtıń qúdireti mende bolsın dep, men hálsizliklerime ele de kóbirek quwanıp, olar menen maqtana beremen[+]. 10Sol sebepten Masiyx ushın hálsizliklerge, masqaralanıwǵa, mútájliklerge, quwdalanıwǵa hám qıyınshılıqlarǵa ushıraǵanımda, men quwanıshlıman. Óytkeni men qashan hálsiz bolsam, sonda kúshlimen[+].


Paveldiń Korinftegi iseniwshiler jámáátine degen ǵamxorlıǵı

11Men maqtanıp, aqılsız adam bolıp kórindim. Biraq meni buǵan sizler májbúr ettińiz. Negizinde meni sizler maqtawıńız kerek edi. Sebebi men hesh kim bolmasam da, sizler «mártebeli elshiler»[†] dep ataytuǵın sol adamlardan hesh qanday kemshiligim joq[+]. 12Meniń Qudaydıń haqıyqıy elshisi ekenimdi dálilleytuǵın kóp belgiler, tań qalarlıq isler hám káramatlar sizlerdiń arańızda kúshli sabırlılıq penen kórsetildi[+]. 13Sizlerden aqshalay járdem sorap, óz awırmanlıǵımdı salmaǵanım sebepli, basqa iseniwshi jámáátlerden[†] sizlerdi kem kórgendey boldım ba? Eger meni qáte isledi dep oylasańız, meni keshiriń![+]

14Minekey, men sizlerge úshinshi mártebe barıwǵa tayarman. Biraq, men sizlerge awırmanlıq salmayman. Maǵan sizlerdiń mal-múlkińiz emes, al sizlerdiń ózlerińiz kereksiz. Óytkeni balalar ata-anası ushın emes, al ata-ana balaları ushın mal-múlik jıynawı tiyis[+]. 15Sol sıyaqlı men de sizler ushın ózimde bar hámme nárseni, hátte, óz janımdı da beriwge quwanıshlı túrde tayarman. Men sizlerdi sonshelli súysem de, sizlerdiń meni azıraq súyiwińiz durıs bolmaydı[+]. 16Meniń sizlerge awırmanlıq salmaǵanımdı sizler de tastıyıqlaysızlar. Biraq, geybir adamlardıń aytıwı boyınsha, men hiyleker adam bolǵanım sebepli, sizlerdi aldaw jolı menen qolǵa kirgizgen qusayman[+]. 17Degen menen, ózim sizlerge jibergen adamlardıń biri arqalı bolsa da, sizlerdiń esabıńızdan paydalandım ba? 18Men Titustan sizlerge barıwdı ótinip, onıń menen birge basqa bir tuwısqanımızdı da jibergen edim. Titus sizlerdiń esabıńızdan paydalanǵan ba edi? Álbette, yaq. Sebebi bizler bir ruwx penen is-háreket etip, bir jol menen júremiz[+].

19Bizlerdi usı waqıtqa deyin aldıńızda aqlanıp kiyatır dep oylap atırsız ba? Yaq, olay emes. Bizler Masiyxqa tiyisli adamlar sıpatında Quday aldında sóylep turmız. Súyikli tuwısqanlarım, bizler ne isleytuǵın bolsaq ta, hár bir nárseni sizlerdiń ruwxıy bekkemleniwińiz ushın isleymiz[+]. 20Óytkeni men sizlerge barǵan waqtımda, sizlerdi ózim qálemegen awhalda kóremen be hám sizler de meni ózlerińiz kútpegen awhalda kóresiz be degen qáweterdemen. Sizlerge barǵanımda, arańızda jánjel, kúnshillik, ǵázep, daw, jala, ósek, menmenlik hám tártipsizlik bar ekenin kóriwden qorqaman. 21Taǵı da, sizlerge jáne barǵanımda, Qudaydıń meni sizler sebepli uyaltıwınan, burın gúna[†] islep, ózleriniń haramılıǵı, buzıqshılıǵı hám júwensizligi ushın táwbe etpegen kóp adamlar ushın kóz jasımdı tógiwden qorqaman[+].

#### 13


Sońǵı eskertiw hám sálemler

1Men sizlerge úshinshi mártebe barajaqpan. Muxaddes[†] Jazıwda aytılǵanday: «Hár bir is eki yamasa úsh adamnıń gúwalıǵı tiykarında qaraladı».[*][+] 2Bunnan aldın arańızda ekinshi mártebe bolǵanımda eskertken edim. Endi házir sizlerden uzaqta bolǵanımda da tákirarlap eskertip atırman: men sizlerge jáne barǵanımda, burın gúna[†] islegenlerdiń de, basqa hámme adamlardıń da hesh birin ayamayman! 3Sebebi sizler Masiyxtıń[†] men arqalı sóyleytuǵınına dálil izleysizler. Masiyx sizlerge degen is-háreketinde hálsiz emes, Ol sizlerdiń arańızda Óz qúdiretin kórsetedi. 4Ol hálsiz bolıp atanaq aǵashqa[†] shegelense de, házir Qudaydıń qúdireti menen jasap atır. Masiyx penen qatnasta bolǵan bizler de hálsiz bolsaq ta, Onıń menen birge Qudaydıń qúdireti arqalı sizlerdiń paydańız ushın jasaymız[+].

5Isenimde turǵan ya turmaǵanıńızdı biliwińiz ushın, ózlerińizdi ózlerińiz sınap kórińler. Iysa Masiyxtıń ishińizde ekenligin bilmeysizler me? Eger bilmeseńiz, sınawdan óte almay jıǵılǵan bolar edińiz. 6Bizlerdiń sınawdan ótkenimizdi biletuǵınıńızdan men úmit etemen. 7Hesh qanday jamanlıq islemewińizdi sorap, bizler Qudayǵa duwa etemiz. Bundaǵı maqsetimiz ózlerimizdiń sınawdan ótkenimizdi kórsetiw emes, al bizler sınawdan ótpegen bolıp kórinsek te, sizlerdiń jaqsılıq islewińizden ibarat. 8Óytkeni bizler haqıyqatqa qarsı hesh nárse isley almaymız, al tek haqıyqat ushın háreket etemiz. 9Bizler hálsiz, al sizler kúshli bolsańız, bizler quwanamız. Bizler sizlerdiń tuwrılanıp, jetilisip barıwıńız ushın da duwa etemiz[+]. 10Sonlıqtan sizlerge kelgen waqtımda Iyemizdiń maǵan bergen biyligi menen qatal is tutıwǵa májbúr bolmawım ushın, bul nárselerdi arańızda bolmaǵan waqtımda jazıp atırman. Men bul biylikti sizlerdi qulatıw ushın emes, al tiklew ushın alǵanman[+].

11Qullası, tuwısqanlarım, xosh bolıńlar. Jetilisip barıńlar, meniń aytqanlarıma qulaq asıńlar, bir oy-pikirli bolıńlar hám tatıwlıqta jasańlar. Súyispenshilik[†] hám tınıshlıq tiykarı bolǵan Quday[†] sizler menen birge boladı[+]. 12Bir-birińizdi muxaddes posa menen súyip sálemlesińler.

Barlıq muxaddesler[†] sizlerge sálem aytıp atır[+]. 13Iyemiz Iysa Masiyxtıń miyrimi, Qudaydıń súyispenshiligi hám Muxaddes Ruwxtıń[†] sherikligi hámmeńizge yar bolsın!

### Galatiyalılar

#### Galatiyalılar

Galatiyalılar


Alǵí sóz

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]


#### Alǵí sóz


Galatiyalılarǵa jazılǵan xat


Kitap haqqında maǵlıwmat

Xat elshi Paveldiń eń birinshi jazılǵan xatlarınıń biri bolıp, ol Galatiya úlkesindegi (házirgi Turkiyanıń arqa-batıs bólegi) iseniwshi jámáátlerge jazılǵan. Sol jerdegi iseniwshi jámáát Pavel arqalı payda bolǵan edi (Elsh 13:14–14:23).

Xattaǵı sóz etiletuǵın baslı mashqala yahudiy emeslerdiń, yaǵnıy basqa millet adamlarınıń Iysaǵa isengende súnnet etiliwine yamasa etilmewine baylanıslı. Iseniwshi yahudiylerdiń pikiri boyınsha, Iysanı qabıl etken hár bir basqa millet adamı aqlanıwı ushın Muwsanıń Nızamın orınlap jasawı, ásirese súnnet etiliwi shárt edi. Biraq Pavel adam súnnet etiliwi yamasa Muxaddes Nızamdı orınlawı arqalı emes, al tek Iysa Masiyxqa degen isenimi arqalı Qudaydıń miyrimi menen aqlanadı, dep juwap beredi.

Jáne de, Pavel xatında óz elshilik xızmetin Quday tárepinen, Iysa Masiyxtıń kórsetken ayanı arqalı alǵanın hám sol sebepten usınday sózlerdi aytıw huqıqına iye ekenin bildiredi. Ol iseniwshilerdiń azat adam ekenligin hám olardıń bul azatlıqtı gúna islew ushın paydalanbay, Muxaddes Ruwxqa boysınıp jasaw kerekligin aytıp, násiyat beredi.

#### 1


Sálemnama

1-2Adamlar tárepinen yamasa adamlar arqalı emes, al Iysa Masiyx[†] hám Onı ólimnen tiriltken Ákemiz Quday[†] tárepinen elshi[†] bolıp tayınlanǵan men, Pavelden hám meniń menen birge bolǵan barlıq tuwısqanlardan, Galatiyadaǵı iseniwshi jámáátlerge[†] sálem![+][+]

3Ákemiz Quday hám Iyemiz Iysa Masiyx sizlerge miyrim[†] hám tınıshlıq bersin! 4Ákemiz Qudaydıń erki boyınsha, Iysa Masiyx bizlerdi házirgi jawız zamannan qutqarmaqshı bolıp, gúnalarımız ushın Ózin qurban etti[+]. 5Qudayımızǵa máńgi-baqıy dańq bolsın! Awmiyin.


Xosh Xabar jalǵız

6Sizlerdi Masiyxtıń miyrimi arqalı shaqırǵan Qudaydan sonshelli tez júz burıp, basqa bir «xosh xabar»[†] ǵa awıp ketkenińizge hayranman[+]. 7Negizinde basqa bir «xosh xabar» joq. Al, sizlerdiń aqılıńızdı shatastırıp, Masiyxtıń Xosh Xabarın burmalamaqshı bolıp atırǵanlar ǵana bar[+].

8Biraq eger de bizler ózlerimiz kelip yamasa aspannan bir perishte[†] kelip, ózlerimiz sizlerge aytqan Xosh Xabarǵa qarsı «xosh xabar» járiyalap atırǵan bolsa, ol Qudaydıń ǵarǵısına ushırasın![+] 9Burın aytqanımızdı jáne qaytalap aytaman: eger kim de kim sizler qabıl etken Xosh Xabarǵa qarsı bir «xosh xabar» dı járiyalap atırǵan bolsa, ol Qudaydıń ǵarǵısına ushırasın!

10Endi men adamlardıń maqtawın qálep atırman ba yamasa Qudaydıń ba? Ya bolmasa, adamlarǵa jaǵınıwǵa tırısıp atırman ba? Eger elege deyin adamlarǵa jaǵınbaqshı bolǵanımda, onda men Masiyxtıń xızmetshisi bola almas edim[+].


Pavel qalay Masiyxtıń elshisi boldı

11Tuwısqanlarım, men járiyalaǵan Xosh Xabardı adam oylap shıǵarmaǵanın biliwińizdi qáleymen. 12Men bul Xosh Xabardı adamnan qabıl etpedim hám hesh kimnen úyrenbedim. Onı maǵan Iysa Masiyxtıń Ózi ayan arqalı bildirdi[+].

13Men yahudiy[†] dininde bolǵanımda, qalay ómir súrgenim haqqında esitkensizler. Qudaydıń jámáátin ayawsız quwdalap, onı qurtıwǵa tırısatuǵın edim[+]. 14Yahudiy dininde óz milletimdegi kóp qatar-qurbılarımnan ozıp, ata-babalarımızdıń úrp-ádetlerin orınlawǵa jan-tánim menen ǵayrat salatuǵın edim[+].

15-16Biraq meni anamnıń qarnında bolǵanımda-aq tańlap, Óz miyrimi menen shaqırǵan Quday basqa milletler arasında Xosh Xabardı járiyalawım ushın, maǵan Ulın ashıp bildiriwge ırazı boldı. Sonda men adamlar menen másláhátlesip otırmadım[+]. 17Erusalimge,[†] yaǵnıy mennen burın elshi bolǵanlarǵa da barmadım. Al dárhal Arabstanǵa ketip, keyin jáne Damaskke qaytıp keldim[+]. 18Úsh jıldan keyin Kifa[*] menen tanısıw ushın Erusalimge bardım. Onıń janında on bes kún boldım[+]. 19Biraq, basqa elshilerdiń hesh birin kórmedim, tek Iyemizdiń inisi Yaqıptı[†] ǵana kórdim[+]. 20Sizlerge jazıp atırǵanlarımnıń ótirik emes ekenligin Qudaydıń aldında bildirip atırman[+]. 21Bunnan soń, men Siriya hám Kilikiya úlkelerine kettim. 22Al Yahudiyadaǵı[†] Masiyxqa tiyisli jámáátler meni júzbe-júz tanımaytuǵın edi. 23Olar tek: «Bir waqıtları bizlerdi quwdalaǵan adam burın ózi joq qılmaqshı bolǵan isenim haqqında endi ózi járiyalap júr», – degendi esitip,[+] 24men ushın Qudaydı alǵıslaǵan edi.

#### 2


Basqa elshilerdiń Paveldi qabıl etiwi

1Aradan on tórt jıl ótkennen soń, Barnaba menen birge jáne Erusalimge[†] bardım. Janıma Titustı da aldım[+]. 2Ol jerge Qudaydan alǵan ayanım sebepli bardım. Sol jerdegi jámáát[†] jetekshileri menen jeke sóylesip, basqa milletler arasında ózim járiyalap júrgen Xosh Xabardı[†] bayan ettim. Islegen miynetim hám házir islep atırǵan is-háreketimniń zaya ketpewi ushın usılay isledim[+]. 3Al olar meniń janımdaǵı Titustıń grek bolıwına qaramay, onı súnnet etiliwge májbúrlemedi[+].

4Biraq aramızǵa jasırın kirgen ayırım jalǵan tuwısqanlar bar edi. Olar bizlerge Iysa Masiyx[†] bergen azatlıqtı kóre almay, bizlerdi Nızamdaǵı qaǵıydalarǵa qul qılmaqshı edi[+]. 5Al bizler Xosh Xabardıń haqıyqatı sizler menen bárqulla birge bolsın dep, olarǵa bir dem de boysınıp, táslim bolmadıq.

6Erusalim jámáátiniń jetekshileri qanshelli ataqlı bolsa da, men ushın bári bir: Quday[†] adamlardı ayırmaydı. Olar meniń járiyalaw isime qosımsha hesh nárse júklemedi[+]. 7Kerisinshe, Xosh Xabardı yahudiylerge[†] járiyalaw isi Petrge isenip tapsırılǵanday, basqa milletlerge járiyalaw isi maǵan isenip tapsırılǵanın olar bildi[+]. 8Sebebi Petrdi yahudiyler ushın elshi[†] etip tayınlaǵan Quday meni de basqa milletler ushın elshi etip tayınladı. 9Iseniwshiler jámáátiniń tirekleri esaplanǵan Yaqıp,[†] Kifa hám Yuxan Qudaydıń maǵan bergen miyrimin moyınlap, maǵan hám Barnabaǵa birdemlik qolların sozdı. Solay etip, bizlerdiń basqa milletlerge, al ózleriniń yahudiylerge ketiwin maqul kórdi[+]. 10Tek ele de jarlılarǵa járdem beriwdi esten shıǵarmawımızdı ótinish etti. Men de bul isti shın kewilden islewge tırısıp kiyatırǵan edim[+].


Paveldiń Petrdi áshkaralawı

11Kifa Antioxiyaǵa kelgende, onıń qátesin betine aytıp áshkara ettim[+]. 12Óytkeni Yaqıptıń janınan bazı adamlar kelmesten aldın Kifa basqa millet iseniwshileri menen birge awqat jeytuǵın edi. Biraq sol yahudiyler kelgende qorqıp, súnnet etilmegen basqa millet iseniwshilerinen ózin shetke aldı hám olar menen baylanıstı úzdi[+]. 13Basqa yahudiyler de Kifaǵa uqsap eki júzlilik isledi. Hátte, Barnaba da olardıń eki júzliligine berildi.

14Olardıń Xosh Xabardıń haqıyqatı boyınsha is tutpay atırǵanın kórgenimde, hámmeniń aldında Kifaǵa bılay dedim: «Sen yahudiy bola tura, yahudiy sıyaqlı emes, al basqa millet adamı sıyaqlı jasap atırsań. Endi qalayınsha sen basqa millet adamların yahudiylesiwge májbúrleyseń[+]? 15Bizler yahudiy bolıp tuwıldıq, basqa milletler sıyaqlı gúnakar[*] emespiz. 16Biraq ta, adam Muxaddes[†] Nızamdı orınlap jasaǵanı arqalı emes, al Iysa Masiyxqa degen isenimi arqalı aqlanatuǵının bilemiz. Sonlıqtan bizler de Muxaddes Nızamdı orınlap jasaǵanımız arqalı emes, al Masiyxqa degen isenimimiz benen aqlanamız dep, Iysa Masiyxqa isendik. Sebebi hesh bir adam Muxaddes Nızamdı orınlap jasaǵanı arqalı aqlanbaydı»[+].

17Eger Masiyx arqalı aqlanıwdı izlep, ózlerimiz gúnakar bolıp shıqsaq, Masiyx bizlerdi gúnaǵa jetelewshi bolǵanı ma? Hesh qashan! 18Eger men ózim keshken nárseni qaytadan qabıl qılsam, onda men ózimniń nızam buzıwshı ekenimdi dálillegen bolaman. 19Quday aldında jasaw ushın, Muxaddes Nızam arqalı men Muxaddes Nızam aldında ólgenmen[+]. 20Men Masiyx penen birge atanaq aǵashqa[†] shegelengenmen. Endi jasap atırǵan men emes, al mende Masiyx jasap atır. Házir denede jasap atırǵan ómirimde meni súygen hám men ushın Ózin qurban etken Qudaydıń Ulına[†] degen isenimim menen jasap atırman[+]. 21Men Qudaydıń miyrimin qádirsiz dep esaplamayman. Eger de Muxaddes Nızam arqalı aqlanıw múmkin bolǵanda, onda Masiyx biykarǵa ólgen bolar edi.

#### 3


Muxaddes Nızam hám isenim

1Háy, aqılsız galatiyalılar! Sizlerdi kim sıyqırlap tasladı?[*] Iysa Masiyxtıń[†] atanaq aǵashqa[†] shegelenip qoyılǵanı kóz aldıńızdan ketpestey etip súwretlep berilgen joq pa edi? 2Sizlerden bir nárseni ǵana bilmekshimen: sizler Muxaddes Ruwxtı[†] qalay aldıńlar? Muxaddes[†] Nızamdı orınlap pa yamasa ózlerińiz esitken Xosh Xabarǵa[†] isenip pe[+]? 3Sizler sonshelli aqılsız bolǵanıńız ba? Muxaddes Ruwx penen baslap, endi nege adamnıń is-háreketi menen minsizlikke erisiwge tırısıp atırsızlar? 4Biykarǵa sonsha azap shektińiz be?! Haqıyqattan da, biykarǵa ma?![+] 5Sizlerge Muxaddes Ruwxın bergen hám arańızda káramatlar kórsetken Quday[†] bunı Muxaddes Nızamdı orınlaǵanıńız ushın islep atır ma yamasa ózlerińiz esitken Xosh Xabarǵa isengenińiz ushın ba[+]?

6Ibrayımnıń mısalın alıp qarayıq: «Ol Qudayǵa isendi hám sol sebepten Quday onı haq dep sanadı».[*][+] 7Solay etip, mınanı bilip qoyıńlar: isengenlerdiń hámmesi Ibrayımnıń haqıyqıy urpaqları boladı.

8Muxaddes Jazıw Qudaydıń basqa milletlerdi isenimi arqalı aqlaytuǵının bildirip, Ibrayımǵa: «Barlıq xalıqlar sen arqalı jarılqanadı»,[*] – dep quwanıshlı xabardı aldın ala jibergen edi[+]. 9Solay etip, isengenler iseniwshi Ibrayım menen birge jarılqanadı.

10Muxaddes Nızamdı orınlawı arqalı aqlanatuǵınına isenetuǵınlardıń hámmesine nálet jawadı. Óytkeni Muxaddes Nızamda bılay dep jazılǵan: «Muxaddes Nızam kitabında jazılǵan hámme nárseni muqıyatlı túrde orınlamaytuǵın hár bir adam náletiy boladı».[*][+] 11Muxaddes Nızamdı orınlawı arqalı hesh bir adam Quday aldında aqlana almaytuǵını anıq. Sebebi: «Haq adam isenimi menen jasaydı»,[*] – dep jazılǵan[+]. 12Muxaddes Nızamnıń tiykarı isenim emes. Kerisinshe: «Muxaddes Nızamdaǵı buyrıqlardı orınlaǵan adam olar arqalı jasaydı»,[*] – dep jazılǵan[+]. 13-14Masiyx bizler ushın náletlengenlikten, Qudaydıń Ibrayımǵa bergen jarılqawı Masiyx Iysa arqalı basqa milletlerge nesip etedi hám bizler wáde etilgen Muxaddes Ruwxtı isenimimiz arqalı alamız. Masiyx bizlerdi Muxaddes Nızamnıń náletinen qutqardı. Óytkeni: «Aǵashqa asılǵan hár bir adam náletiy»,[*] – dep jazılǵan[+][+].


Muxaddes Nızam hám Qudaydıń wádesi

15Tuwısqanlarım! Adamlar ómirinen mısal keltireyin: adamlar arasında dúzilgen kelisimdi[†] biykarlawǵa yamasa oǵan bir nárse qosıwǵa bolmaydı. 16Quday Ibrayımǵa hám onıń urpaǵına wáde bergende: «seniń urpaqlarıńa» dep kóp adamlardı názerde tutıp aytqan joq, al «seniń urpaǵıńa» dep, tek bir adamdı, yaǵnıy Iysa Masiyxtı názerde tutıp aytqan edi[*][+]. 17Meniń aytajaǵım mınaw: tórt júz otız jıldan soń payda bolǵan Muxaddes Nızam Qudaydıń aldın ala dúzgen kelisimin biykarlap, wádesiniń kúshin joq qılmaydı[+]. 18Sebebi eger Qudaydıń bergen miyrası Muxaddes Nızamdı orınlaw arqalı berilgende, onda ol wáde boyınsha bolmaydı. Biraq Quday miyrastı Ibrayımǵa wáde boyınsha bergen edi[+].

19Onday bolsa, Muxaddes Nızam ne ushın berilgen? Ol gúnalarımızdı ashıp kórsetiw ushın, kelisimge qosımsha etip berilgen. Ózi Qudaydıń wádesi hám Ibrayımnıń urpaǵı bolǵan Masiyx kelgenge deyin ǵana Muxaddes Nızam háreket etedi. Ol perishteler[†] arqalı táwelleshiniń qolı menen berilgen edi[+]. 20Al táwelleshi tek bir tárepke tiyisli emes. Biraq Quday – jalǵız[+].


Muxaddes Nızamnıń maqseti

21Olay bolsa, Muxaddes Nızam Qudaydıń wádelerine qarsı ma? Hesh qashan! Óytkeni eger de ómir bere alatuǵın nızam berilgen bolsa, onda adamlar, álbette, nızam arqalı aqlanar edi. 22Biraq, Iysa Masiyxqa degen isenimge tiykarlanǵan wáde isengenlerge beriliw ushın, Muxaddes Jazıw pútkil barlıqtı gúnanıń tutqını dep járiyaladı[+].

23Bul isenim payda bolıwdan aldın bizler Muxaddes Nızamnıń baqlawı astında bolıp, keleshektegi isenimniń ayqınlasıwına shekem Muxaddes Nızamnıń tutqını edik. 24Basqasha aytqanda, isenim arqalı aqlanıwımız ushın, Masiyx keliwge deyin Muxaddes Nızam tárbiyashımız boldı[+]. 25Biraq isenim payda bolǵannan soń, bizler endi tárbiyashımız bolǵan Muxaddes Nızamnıń qol astında emespiz.

26Solay eken, Masiyx Iysaǵa isengenińiz ushın, hámmeńiz Qudaydıń balalarısız[+]. 27Suwǵa shomıldırılǵanda[*] hár birińiz Masiyxqa bólendińler[+]. 28Endigiden bılay, yahudiy[†] menen grektiń, qul menen azat adamnıń, erkek penen hayaldıń arasında hesh qanday ayırmashılıq joq. Óytkeni hámmeńiz Masiyx Iysada birsiz[+]. 29Eger Masiyxqa tiyisli bolsańız, onda Ibrayımnıń urpaǵısız, Qudaydıń wádesi boyınsha miyrasxorlarsız[+].

#### 4

1Jáne aytajaǵım mınaw: miyrasxor hámme nárseniń iyesi bolsa da, bala waqtında onıń quldan ayırmashılıǵı joq. 2Ol ákesiniń belgilegen waqtına deyin tárbiyashılar menen úy basqarıwshısınıń baqlawı astında boladı.

3Usı sıyaqlı, bizler de balalıq waqtımızda, yaǵnıy haqıyqatlıqtı tolıq túsinbegen waqtımızda dúnyanıń mánissiz qaǵıydalarınıń qulı edik. 4-5Biraq waqtı kelgende, Quday[†] Óz Ulın jiberdi. Ol Muxaddes[†] Nızamnıń qulı bolǵanlardıń qutqarılıwı[†] ushın hám bizlerdiń Qudaydıń balaları bolıwımız ushın hayaldan tuwılıp, Muxaddes Nızamǵa boysınıp jasadı[+][+]. 6Sizler endi Qudaydıń balaları boldıńlar. Sonlıqtan Ol Óz Ulınıń Ruwxın júreklerińizge jiberdi. Usı Ruwx arqalı sizler Qudaydı: «Áke[†], Ákejanım!» dep shaqırıwıńızǵa boladı. 7Sol sebepten sen endi qul emesseń, al Qudaydıń perzentiseń. Qudaydıń perzenti bolǵanıń ushın, Quday seni miyrasxor etti.


Paveldiń galatiyalılar ushın táshiwishleniwi

8Burın sizler Qudaydı bilmey, negizi Quday bolmaǵan nárselerge qul boldıńlar[+]. 9Endi bolsa, Qudaydı bilip aldıńlar, tuwrıraǵı, sizlerdi Quday tanıydı. Solay eken, nege endi jáne dúnyanıń hálsiz hám qádirsiz qaǵıydalarına qaytıp baratırsızlar. Qaytadan jáne olardıń qulları bolmaqshımısızlar[+]? 10Kúnler, aylar, máwsimler hám jıllardı belgileysizler[+]. 11Sizler ushın biykarǵa miynet ettim be eken, degen táshiwishtemen[+].

12Tuwısqanlarım! Sizlerden ótinish etemen, men sıyaqlı bolıńlar. Sebebi men de sizler sıyaqlı boldım. Sizler maǵan hesh qanday jamanlıq islemedińler. 13Xosh Xabardı[†] sizlerge birinshi márte densawlıǵımnıń hálsizligi sebepli járiyalaǵanımnan xabarıńız bar[+]. 14Meniń densawlıǵımnıń jaǵdayı sizler ushın bir sınaq bolsa da, meni pás kórip, ayırıp taslamadıńız. Kerisinshe, meni Qudaydıń bir perishtesindey,[†] hátte, Iysa Masiyxtay[†] qabıl ettińler[+]. 15Endi sol quwanıshıńız qayaqta?! Sizlerge ózim gúwaman: qollarıńızdan kelse, kózlerińizdi oyıp, maǵan berer edińler. 16Endi sizlerge haqıyqattı aytaman dep, dushpanıńız boldım ba?

17Muxaddes Nızamdı orınlawdı talap etkenler sizlerdi óz tárepine awdarıwǵa tırısıp atır, biraq bul jaqsı niyet emes. Ózlerine baǵındırıw ushın, olar sizlerdi bizlerden ayırmaqshı. 18Jaqsı niyet penen tırısıw – bul jaqsı nárse. Bul tek men sizlerdiń arańızda bolǵanımda emes, al bárqulla usılay bolsa jaqsı. 19Balalarım! Masiyx sıyaqlı bolmaǵanıńızsha, men sizlerdi qaytadan tuwıp atırǵanday, tolǵaq azabın shekpektemen. 20Házir janıńızda bolıp, dawısımdı múláyim qılıp ózgertsem edi. Óytkeni sizlerdi ne qılarımdı bilmey, ań-tań bolıp turman.


Ajar hám Sara mısalı

21Muxaddes Nızam astında jasawdı qálegen sizler maǵan aytıńlarshı, Muxaddes Nızamnıń ne deytuǵının bilmeysizler me? 22Sebebi Ibrayımnıń eki ulı boldı: birewi shorı hayaldan, ekinshisi azat hayalınan edi, dep jazılǵan[*][+]. 23Shorı hayaldan bolǵan ulı ápiwayı jol boyınsha, al azat hayaldan bolǵan ulı wáde boyınsha tuwıldı[+].

24Bunda tımsal mánisi bar. Bul eki hayal eki kelisimdi[†] ańlatadı. Birewi qullıqta bolatuǵın balalardı tuwatuǵın Ajar – Sinay tawında dúzilgen kelisimniń tımsalı[+]. 25Arabstandaǵı Sinay tawınıń tımsalı bolǵan Ajar házirgi Erusalimdi[†] ańlatadı. Óytkeni bul qala óz xalqı menen ele de Muxaddes Nızamnıń qullıǵında. 26Biraq, aspandaǵı Erusalimniń tımsalı bolǵan Sara azat, ol bizlerdiń anamız[+]. 27Sebebi bılay dep jazılǵan:

«Shadlan, háy, bala kórmegen násilsiz hayal!
Tolǵatıp kórmegen, sen, shadlanıp baqır!
Sebebi taslap ketilgen hayaldıń balaları,
Kúyewi bar hayaldikinen kóp boladı».[*][+]

28Tuwısqanlar! Sizler de Ísaq sıyaqlı wáde boyınsha tuwılǵan balalarsız[+]. 29Tábiyǵıy jol menen tuwılǵan Muxaddes Ruwxtıń[†] wádesi boyınsha tuwılǵandı qalay quwdalaǵan bolsa, házir de solay bolıp atır[+].

30Biraq, Muxaddes Jazıw ne deydi?

«Shorını balası menen birge quwıp jiber. Sebebi shorınıń ulı azat hayaldıń ulı menen teńdey miyrasxor bolmasın».[*][+]

31Solay etip, tuwısqanlar, bizler shorı hayaldıń emes, al azat hayaldıń balalarımız.

#### 5


Azatlıǵıńızdı saqlańlar!

1Masiyx[†] bizlerdi erkin ómir súriwimiz ushın azat qıldı. Sonlıqtan bekkem turıńlar, ózlerińizge qaytadan qullıq moyıntırıǵın salıwǵa jol qoymańlar[+].

2Qarańlar! Men, Pavel, sizlerge mınalardı aytıp atırman: eger súnnet etilseńiz, Masiyxtıń sizlerge hesh paydası joq[+]. 3Súnnet etilgen hár bir adamdı jáne eskertip atırman: ol pútkil Muxaddes[†] Nızamdı orınlawǵa parızlı[+]. 4Muxaddes Nızamdı orınlaw arqalı aqlanıwǵa tırısıp atırǵan sizler Masiyxtan ayırıldıńlar. Qudaydıń miyriminen alısladıńlar[+].

5Biraq bizler Muxaddes Ruwx[†] sebepli isenim arqalı aqlanıwdan úmit etip, intizarlıq penen kútpektemiz[+]. 6Iysa Masiyxqa isenetuǵınlar ushın súnnetleniwdiń de, súnnetlenbewdiń de hesh qanday áhmiyeti joq. Tek súyispenshilik[†] penen háreket etken isenim ǵana áhmiyetli[+].

7Sizler jaqsı baratır edińler. Haqıyqatqa boysınıwdı dawam etiwden sizlerdi kim aynıttı[+]? 8Bunday aynıtıw sizlerdi shaqırǵan Quday[†] tárepinen bolmadı. 9Az ǵana ashıtqı pútkil qamırdı ashıtadı[+]. 10Sizlerdiń basqasha pikir júrgizbeytuǵınıńızǵa Iyem[†] Iysa aldında isenimim kámil. Biraq, sizlerdiń aqılıńızdı shatastırǵan kim bolıwına qaramay, jazasın tartadı[+].

11Maǵan keletuǵın bolsaq, tuwısqanlarım, eger elege deyin súnnettiń kerek ekenligin járiyalap kelgenimde, quwdalanar ma edim? Eger olay bolǵanda, atanaq aǵash[†] haqqında aytqan wazlarım sebepli mashqala tuwılmas edi[+]. 12Qáne endi, sizlerdi úgitlep atırǵanlardıń hámmesi ózlerin aqta etse[*]!

13Tuwısqanlar! Quday sizlerdi azat bolıwǵa shaqırǵan. Biraq bul azatlıǵıńızdı óz tábiyatıńızdıń qálewleriniń qurbanı qılmań. Onıń ornına bir-birińizge súyispenshilik penen xızmet etińler[+]. 14Pútkil Muxaddes Nızam bir sózde jámlengen: «Ózińdi súygeniń sıyaqlı, janıńdaǵı adamdı da súy».[*][+] 15Biraq bir-birińiz benen tislesip, bir-birińizdi jeseńler, onda bir-birińizdi joq etiwden abaylı bolıńlar!


Adam tábiyatı hám Muxaddes Ruwx

16Jáne aytajaǵım mınaw: Muxaddes Ruwxqa boysınıp jasańlar! Sonda óz tábiyatıńızdıń jaman qálewlerine hesh qashan boysınbaysızlar[+]. 17Óytkeni adam tábiyatınıń jaman qálewleri Muxaddes Ruwxqa, al Muxaddes Ruwx bolsa adam tábiyatınıń jaman qálewlerine qarsı. Olar bir-birine qarsı bolǵanlıqtan, sizler islewdi qálegen nárselerińizdi isley almaysızlar[+]. 18Al eger sizler Muxaddes Ruwxtıń jetelewi menen júrseńler, onda Muxaddes Nızam astında emessizler[+].

19Adamnıń gúnakar tábiyatınıń isleri ayan, olar: neke hadallıǵın buzıw, haramılıq, buzıqshılıq,[+] 20butparazlıq, sıyqırshılıq, dushpanlıq, jánjelkeshlik, kúnshillik, ǵázep, menmenlik, alawızlıq tuwdırıw, bóliniw,[+] 21qızǵanshaqlıq[*], máskúnemshilik, ayshı-áshiret hám usılarǵa uqsaǵan nárseler. Sizlerdi aldın eskertkenimdey, jáne eskertip atırman: usınday is-háreketlerdi islewshiler Qudaydıń Patshalıǵın[†] miyras etip almaydı[+].

22Biraq, adam ómirinde jetistiretuǵın Muxaddes Ruwxtıń jemisi – súyispenshilik, quwanısh, tınıshlıq, sabırlılıq, miyrimlilik, qayırqomlıq, sadıqlıq,[+] 23múláyimlilik hám ózin tutıp biliw. Bunday islerge qarsı hesh qanday nızam joq[+].

24Iysa Masiyxqa tiyisli bolǵanlar óz tábiyatın qálewleri hám nápsileri menen birlikte atanaq aǵashqa shegelep qoyǵan[+]. 25Muxaddes Ruwx ómirimizdiń tiykarı bolǵanlıqtan, Onıń jetelewi menen júreyik. 26Dańqparaz bolmayıq, bir-birimizdiń ashıwımızǵa tiyip, kúnshillik etpeyik[+].

#### 6


Jaqsılıq qılıwdan jalıqpańlar!

1Tuwısqanlar! Eger birewdiń gúna[†] islegeni málim bolıp qalsa, Muxaddes Ruwxqa[†] boysınıp jasap atırǵan sizler bunday adamdı múláyimlik penen tuwrı jolǵa salıńlar. Sizler de azǵırılmawıńız ushın ózlerińizge saq bolıńlar[+]. 2Bir-birińizdiń awırmanlıǵıńızdı kóterińler. Sonda Masiyxtıń[†] Nızamın orınlaysızlar[+]. 3Eger kim de kim hesh nárse bolmasa da, ózin áhmiyetli adam dep esaplasa, óz-ózin aldaǵan boladı[+]. 4Hár bir adam óz is-háreketin tekserip kórsin. Sonda ózin basqalar menen salıstırmay, óz tabısları menen maqtana aladı. 5Sebebi hár bir adam óz awırmanlıǵın ózi kóteriwi tiyis[+].

6Qudaydıń sózin úyreniwshi ustazı menen barlıq iygilikli nárselerdi bólissin[+].

7Óz-ózińizdi aldamańlar, Qudaydı aldaw múmkin emes. Adam ne ekse, sonı oradı[+]. 8Óziniń gúnakar tábiyatına boysınıwshı sol tábiyatqa tán ólim aladı. Muxaddes Ruwxqa boysınıwshı Muxaddes Ruwxqa tán máńgilik ómirdi[†] aladı[+]. 9Solay eken, jaqsılıq islewden jalıqpańlar. Eger hálsizlenip qalmasaq, waqtı kelgende jemisin orıp alamız[+]. 10Sonlıqtan múmkinshiligimiz bar eken, hámme adamǵa, ásirese iseniwshi tuwısqanlarımızǵa jaqsılıq isleyik[+].


Sońǵı eskertiwler hám sálemnamalar

11Qarańlar, óz qolım menen sizlerge qanday úlken háripler menen jazıp atırman![+] 12Sırtqı kórinisi menen adamlarǵa unaǵısı kelgenler Masiyxtıń atanaq aǵashı[†] sebepli quwdalanbaw ushın, sizlerdi súnnet etiliwge májbúrlemekte. 13Biraq, súnnet etilgenlerdiń ózleri de Muxaddes[†] Nızamdı orınlamaydı. Olar tek sizlerdiń denelerińiz benen maqtanıw ushın ǵana súnnet etiliwińizdi qálep atır.

14Al men Iyemiz Iysa Masiyxtıń atanaq aǵashınan basqa bir nárse menen hesh qashan maqtanbayman. Usı atanaq aǵash arqalı dúnya men ushın ólgen, men de dúnya ushın ólgenmen[+]. 15Súnnetleniwdiń de, súnnetlenbewdiń de hesh qanday áhmiyeti joq, áhmiyetlisi – jańa jaratılıs bolıw[+]. 16Usınday qaǵıyda boyınsha jasap atırǵanlardıń hámmesine, yaǵnıy Qudaydıń xalqına tınıshlıq hám miyrim[†]-shápáát yar bolsın![+]

17Endigiden bılay, hesh kim maǵan jábir bermesin. Óytkeni meniń denemde Iysanıń jaraqatlarınıń izleri bar.

18Tuwısqanlar, Iyemiz Iysa Masiyxtıń miyrimi ruwxıńızǵa yar bolsın! Awmiyin.

### Efesliler

#### Efesliler

Efesliler


Alǵí sóz

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]


#### Alǵí sóz


Efeslilerge jazılǵan xat


Kitap haqqında maǵlıwmat

Bul xattı elshi Pavel Iysanıń Xosh Xabarı sebepli qamaqta bolǵan waqtında Efes qalasındaǵı iseniwshi jámáátke jazǵan.

Efes qalası Aziya úlkesiniń (házirgi Turkiyanıń qubla-batıs bólegi) paytaxtı bolǵan. Ózinde jaylasqan hayal quday Artemidanıń ibadatxanası sebepli, Efes qalası pútkil dúnyaǵa belgili edi.

Pavel bul qalada úsh jıl jasap, Qudayǵa xızmet etti. Onıń xızmeti arqalı kóp adamlar sıyqırshılıq gúnasınan qutqarılıp, sol jerde iseniwshi jámáát payda boldı. Usı jámáát arqalı Qudaydıń Xosh Xabarı pútkil Aziya úlkesine tarqatıldı.

Pavel bul xatta iseniwshilerge Masiyxta bar bolǵan aqılǵa sıymas iláhiy baylıq haqqında jazadı, masiyxıylardı kúndelikli ómirinde sol ruwxıy baylıqtan paydalanıwǵa shaqıradı. Bunda Quday jalǵız maqsetti gózleydi: Ol jerdegilerdiń hám aspandaǵılardıń hámmesin Masiyxtıń basshılıǵında birlestiriwden ibarat ekenin aytadı (1:10).

Pavel bul xatı arqalı Qudaydıń adamlardı qutqarıw jobasın hám Onıń sırın ashıp kórsetedi. Quday barlıq adamlardı Masiyx arqalı Ózi menen jarastırǵanı hám usı adamlardı Masiyxtıń denesi, yaǵnıy iseniwshiler jámááti qılıp birlestirgeni haqqında jazadı. Jámááttiń birligi arqalı Quday pútkil barlıqqa Óz danalıǵın hám ullılıǵın kórsetedi. Xatta iseniwshiler bul dúnyada nurǵa tiyisli adamlar sıpatında jasaw kerekligi haqqında, erli-zayıplılar, ata-analar, balalar, xojayınlar hám qullar arasındaǵı qarım-qatnas haqqında sóz boladı. Jáne de, ruwxıy urısta iseniwshi qalay jeńiske erisetuǵını haqqında da aytıladı.

#### 1


Sálemnama

1Qudaydıń qálewi menen Masiyx[†] Iysanıń elshisi[†] bolǵan men, Pavelden, Masiyx Iysaǵa sadıq bolǵan Efes qalasındaǵı muxaddeslerge[†][*] sálem! 2Ákemiz Quday[†] hám Iyemiz Iysa Masiyx sizlerge miyrim[†] hám tınıshlıq bersin!


Ruwxıy jarılqaw

3Iyemiz Iysa Masiyxtıń Ákesi – Qudayǵa alǵıslar bolsın! Ol bizlerdi Masiyx arqalı aspandaǵı hár túrli ruwxıy jarılqawlar menen jarılqadı[+]. 4Quday Óziniń aldında muxaddes[†] hám minsiz bolıwımız ushın, Masiyx penen qatnasta bolǵan bizlerdi dúnya jaratılmastan burın tańlap aldı. Quday bizlerdi súyip,[+] 5Iysa Masiyx arqalı Óziniń balaları qılıp asırap alıwdı aldın ala belgiledi. Bul Onıń ájayıp qálewi boyınsha boldı[+]. 6Solay etip, súyikli Ulı arqalı bizlerge sıyǵa bergen ullı miyrimi sebepli Ózine alǵıs aytıwımız ushın, Quday usılay isledi.

7Masiyx penen qatnasta bolǵan bizler Onıń qanı arqalı qutqarıldıq, yaǵnıy Qudaydıń bay miyrimi boyınsha gúnalarımız keshirildi[+]. 8Quday bul bay miyrimin pútkil aqıl-danalıq penen ústilerimizge jawdırıp, 9Óz erkiniń sırın bizlerge ashıp berdi. Bul Onıń Masiyx arqalı jobalastırǵan ájayıp maqseti boyınsha boldı[+]. 10Belgilengen waqıt bolǵanda ámelge asatuǵın Qudaydıń jobası – jerdegilerdiń hám aspandaǵılardıń hámmesin Masiyxtıń basshılıǵında birlestiriwden ibarat[+].

11Hámme nárseni Óz qálewi menen iske asıratuǵın Qudaydıń erki boyınsha bizler aldın ala belgilenip, Masiyx arqalı tańlap alındıq. 12Bul Masiyxqa bastan-aq úmit etken bizlerdiń ullı Qudaydı alǵıslawımız ushın boldı. 13Haqıyqat sózin, yaǵnıy qutqarılıw[†] haqqında Xosh Xabardı[†] esitip, Masiyxqa isengenińizde, sizler de wáde etilgen Muxaddes Ruwx[†] penen mórlenip, Qudayǵa tiyisli boldıńlar[+]. 14Qudayǵa tiyisli bolǵan bizlerdiń tolıq qutqarılıwımızǵa deyin bul Muxaddes Ruwx – Qudaydıń bizlerge wáde etken miyrasınıń kepili. Bulardıń hámmesi bizlerdiń ullı Qudaydı alǵıslawımız ushın boldı.


Paveldiń iseniwshiler ushın duwa etiwi

15Sonlıqtan Iyemiz Iysaǵa degen isenimińiz hám pútkil muxaddeslerge degen súyispenshiligińiz haqqında esitkenimnen beri,[+] 16men sizler ushın tınbastan shúkirlik etemen. Jáne de, duwa etkenimde, sizlerdi bárqulla tilge alaman. 17Iyemiz Iysa Masiyxtıń Qudayı, dańq-saltanatqa iye Áke[†] Ózin biliwińiz ushın, sizlerge danalıq hám ayan beriwshi Muxaddes Ruwxın bersin dep, Qudaydan sorap atırman. 18Qudaydıń shaqırıǵınan payda bolǵan úmitti hám Onıń muxaddeslerge bergen ullı miyrasınıń qanshelli bay ekenin biliwińiz ushın, júreklerińizdiń kózleri ashılsın dep, duwa etip atırman[+]. 19Jáne de, Iysaǵa isengen bizlerde úlken qúdiret penen háreket etken Qudaydıń kúshiniń qanshelli ullı ekenin biliwińiz ushın da duwa etip atırman. 20Quday usı kúsh penen Masiyxta háreket etip, Onı ólimnen qayta tiriltti hám aspanda Óziniń oń jaǵına otırǵızdı[*][+]. 21Quday Masiyxtı barlıq hákimshilik hám biylikten, pútkil qúdiret hám húkimdarlıqtan, tek usı zamanda emes, al keleshek dáwirde de atalatuǵın hámme atlardan joqarı qoydı[+]. 22Hámme nárseni Oǵan boysındırıp, baǵındırdı. Onı pútkil barlıqtıń ústinen qoyıp, iseniwshiler jámáátiniń[†] bası qıldı[+]. 23Iseniwshiler jámááti Masiyxtıń denesi bolıp, pútkil barlıqtı toltırıp turǵan Masiyxtıń tolılıǵına iye[+].

#### 2


Ólimnen ómirge ótiw

1Sizler bir waqıtları ayıp hám gúnalarıńız sebepli óli edińler[+]. 2Sonda sizler bul dúnyanıń ádeti boyınsha, hawada húkimdarlıq etiwshi hákim – shaytanǵa,[†] yaǵnıy házir Qudayǵa qulaq aspaytuǵın adamlarda háreket etiwshi ruwxqa boysınıp jasaytuǵın edińler[+]. 3Bir waqıtları bizlerdiń hámmemiz de usınday adamlardıń arasında óz gúnakar tábiyatımız boyınsha jasadıq. Denemizdiń hám oy-niyetimizdiń jaman qálewlerin orınladıq. Sol sebepten basqalar sıyaqlı bizler de tábiyatımız boyınsha Qudaydıń ǵázebine ılayıqlı adamlar edik[+].

4Biraq, miyrim[†]-shápáátke bay bolǵan Quday[†] bizlerdi sonshelli súygenlikten,[+] 5gúnalarımız sebepli óli bolsaq ta, bizlerdi Masiyx[†] penen birge tiriltti. Sizler Onıń miyrimi menen qutqarıldıńız[+]. 6Bizler Masiyx Iysa menen qatnasta bolǵanlıqtan, Quday bizlerdi Masiyx penen birge tiriltip, Onıń menen birge aspandaǵı orınlardan berdi[+]. 7Quday Masiyx Iysa arqalı bizlerge rehim etip, Óz miyriminiń sheksiz baylıǵın keleshek dáwirlerde kórsetiw ushın usılay isledi. 8Sizler isenimińiz arqalı Qudaydıń miyrimi menen qutqarıldıńız. Bul sizlerdiń jetiskenligińiz emes, al Qudaydıń sıyı bolǵanlıqtan,[+] 9hesh kim islerim sebepli qutqarılǵanman dep, maqtana almaydı[+]. 10Sebebi bizler Qudaydıń dóretpesimiz. Ózi aldın ala tayarlaǵan jaqsı islerin islep jasawımız ushın, Ol bizlerdi Masiyx Iysa arqalı jarattı[+].


Iysa Masiyx arqalı birlesiw

11Sonlıqtan mınalardı eske túsirińler: sizler bir waqıtları butqa tabınıwshı millet adamı bolıp tuwılıp, denesindegi eti qol menen kesilip súnnet etilgen yahudiyler[†] tárepinen «súnnetsizler» dep atalatuǵın edińler[+]. 12Ol waqıtları sizler Masiyx penen baylanısı joq, Izrail[†] xalqına jat hám wádeden ibarat bolǵan kelisimlerden[†] biynesip adamlar edińler. Bul dúnyada úmitsiz hám qudaysız bolıp jasadıńlar[+]. 13Biraq burın Qudaydan uzaq bolǵan sizler endi Masiyx Iysa menen qatnas jasap, Masiyxtıń qanı arqalı Qudayǵa jaqın boldıńlar[+].

14Óytkeni Masiyxtıń Ózi – yahudiyler menen basqa milletlerdi birlestirgen biziń jarastırıwshımız. Ol Óz denesin qurban etip, aradaǵı ayırıp turǵan diywaldı, yaǵnıy dushpanlıqtı joq qıldı[+]. 15Yahudiyler menen basqa milletlerden Ózi menen baylanısta bolatuǵın bir jańa xalıqtı jaratıw maqsetinde, Ol buyrıq hám qaǵıydalardan ibarat bolǵan Nızamdı biykar etti. Bunı tınıshlıqtı ornatıp,[+] 16dushpanlıqtı joq qılǵan atanaq aǵash[†] arqalı ekewin bir jańa xalıq qılıp, Quday menen jarastırıw ushın isledi[+]. 17Masiyx kelip, Qudaydan uzaq bolǵan sizlerge hám Qudayǵa jaqın bolǵan yahudiylerge tınıshlıq Xosh Xabarın[†] járiyaladı[+]. 18Ol arqalı bizler hámmemiz bir Muxaddes Ruwx[†] penen Ákemiz Qudaydıń aldına bara alamız. 19Solay etip, endi sizler jat hám shet jerli adam emessizler, al muxaddeslerge[†] watanlas, Qudaydıń shańaraǵınıń aǵzalarısız[+]. 20Sizler elshiler[†] hám payǵambarlar[†] salǵan tırnaq tas ústine qalandıńlar. Al imarattıń múyeshiniń tiykarǵı tası – Masiyx Iysanıń Ózi boladı[+]. 21Onda pútkil imarat quralıp, Jaratqan Iyege[†] tiyisli bir muxaddes[†] Ibadatxana[†] bolıw ushın ósip baradı[+]. 22Masiyx penen qatnasta bolǵan sizler de Quday Muxaddes Ruwxı arqalı jasaytuǵın mákan bolıwıńız ushın, hámmeńiz birlikte quralıp barasızlar[+].

#### 3


Pavel bildirgen sır

1Sol sebepten men, Pavel, basqa milletlerden bolǵan sizler ushın, Masiyx[†] Iysanıń tutqını boldım[+]. 2Sizler ushın Qudaydıń Óz miyrimi menen maǵan bergen bul xızmeti haqqında, álbette, esitkensizler[+]. 3Joqarıda qısqasha jazıp ótkenimdey, Quday[†] maǵan Óz sırın ayan arqalı bildirdi[+]. 4Bul xattı oqıǵanıńızda, Masiyxtıń sırın qalay túsingenimdi bilip alıwıńız múmkin. 5Adamzattıń áwelgi áwladlarınan qupıya tutılıp, endi Qudaydıń muxaddes[†] elshilerine[†] hám payǵambarlarǵa[†] Muxaddes Ruwx[†] arqalı ashıp berilgen bul sır mınadan ibarat: 6basqa milletler de yahudiyler[†] menen birge miyrasqa sherik hám bir deneniń aǵzaları. Olar Xosh Xabar[†] arqalı Masiyx Iysa sebepli berilgen wádege de sherik[+].

7Qudaydıń háreket etetuǵın qúdireti menen, maǵan berilgen miyriminiń sıyı arqalı men Xosh Xabardı járiyalaw ushın xızmetke tayınlandım[+]. 8Men barlıq muxaddesler[†] ishinde eń arzımaǵanı bolsam da, basqa milletlerge Masiyxtıń sheksiz baylıǵı haqqında járiyalaw ushın, Quday maǵan usı miyrimin berdi[+]. 9Jáne de, hámme nárseni[*] jaratqan Quday Ózinde áwelden-aq saqlanǵan sırlı jobasın hámmege ashıp beriw ushın da, maǵan usı miyrimin berdi[+]. 10Solay etip, Qudaydıń maqseti – iseniwshiler jámááti[†] arqalı aspandaǵı hákimshiliklerge hám biyliklerge Óziniń kóp qırlı aqıl-danalıǵın házir málim etiw[+]. 11Quday usı máńgilik maqsetin Iyemiz Masiyx Iysa arqalı ámelge asırdı. 12Bizler Masiyx penen qatnasta bolıp, Oǵan degen isenimimiz arqalı Qudayǵa batırlıq hám tolıq isenim menen jaqınlasa alamız[+]. 13Sonlıqtan sizler ushın shekken azaplarım sebepli qayǵırmawıńızdı ótinish etemen. Men shekken bul azaplar sizlerge ullılıq alıp keledi[+].


Masiyxtıń súyispenshiligin biliw

14Sol sebepten men aspandaǵı Ákemizdiń aldında[*] dize búgip, duwa etemen. 15Ol aspandaǵı hám jer júzindegi hár qanday milletke at bergen. 16Quday Óz ullılıǵınıń baylıǵı boyınsha ishki dúnyańızdı bekkemlew ushın, Óz Ruwxı arqalı sizlerge kúsh-quwat bersin[+]. 17Isenimińiz arqalı Masiyx júreklerińizde jasasın. Súyispenshilikke[†] tamır urıp hám tiykarlanıp,[+] 18barlıq muxaddesler menen birge Masiyxtıń súyispenshiliginiń qanshelli keń, uzın, biyik hám tereń ekenligin túsinip alǵaysız. 19Jáne de, sizler aqıl-oyǵa sıymaytuǵın usı súyispenshilikti bilip, Qudaydıń pútkil tolılıǵına tolıp barǵaysız[+]. 20Bizlerde háreket etiwshi qúdireti menen, Quday bizlerdiń tilegen hám oylaǵan hár bir nársemizdi artıǵı menen isley alatuǵın kúshke iye[+]. 21Onıń dańqı Masiyx Iysa menen qatnasta bolǵan iseniwshiler jámáátinde, áwladtan-áwladqa, máńgi-baqıy arta bersin! Awmiyin[+].

#### 4


Masiyxtıń denesi bolǵan jámááttiń birligi

1Solay etip, Iyemiz ushın tutqın bolǵan men sizlerden jalınıp sorayman: Qudaydıń ózlerińizdi shaqırǵan ómirine ılayıqlı túrde jasańlar[+]. 2Tolıq kishipeyillik, múláyimlilik hám sabırlılıq penen jasańlar. Bir-birińizdi súyip, miyzamkesh bolıńlar[+]. 3Ózlerińizdi birlestiriwshi tınıshlıq penen, Muxaddes Ruwx[†] bergen birlikti saqlawǵa tırısıńlar[+]. 4Quday[†] sizlerdi shaqırǵanda bir úmitti berdi. Sol sıyaqlı, hámmemiz bir denemiz hám bir Muxaddes Ruwxqa iyemiz[+]. 5Iyemiz bir, isenimimiz bir, suwǵa shomıldırılıw rásimimiz bir[+]. 6Quday da bir. Ol hámmeniń ústinen húkimdar, hámme arqalı háreket etiwshi, hámmemizde bar bolǵan, hámmemizdiń Ákemiz[+].

7Biraq Quday hár birimizge Masiyxtıń[†] saqıylıǵına muwapıq Óz miyrimin sıyǵa berdi[+]. 8Sonlıqtan Muxaddes[†] Jazıwda bılay delingen:

«Ol joqarıǵa shıǵıp,
Tutqınlardı tutqın etti.
Adamlarǵa sıylar berdi».[*][+]

9Endi bul: «Ol joqarıǵa shıqtı» degen sózler neni ańlatadı? Masiyx burın tómenge, jerge tústi degendi ańlatadı[+]. 10Túsken Adam da, hár bir nárseni toltırıw ushın aspannan da biyigirekke shıqqan Adam da – Sol[+]. 11Masiyx geybirewlerdi elshi,[†] bazılardı payǵambar,[†] ayırımlardı Xosh Xabardı[†] járiyalawshı, al birewlerdi jámáát[†] shopanı hám ustaz qılıp qoydı[+]. 12Ol bunı muxaddeslerdi[†] xızmetke tayarlaw hám Óz denesi bolǵan jámáátti bekkemlew ushın isledi[+]. 13Nátiyjede bizlerdiń hámmemiz Qudaydıń Ulına[†] iseniwde hám Onı biliwde birlikke erisip, Masiyxtıń tolıq minsizligine deyin ósip baramız[+].

14Solay eken, endigiden bılay, gódek bolmayıq. Adamlardıń jalatayshılıǵı hám hiylekerligi arqalı payda bolǵan hár túrli tálimatlardıń samalı menen ana jaqtan mına jaqqa shayqatılmayıq[+]. 15Kerisinshe, haqıyqatlıqtı súyispenshilik[†] penen aytıp, deneniń bası bolǵan Masiyxqa qaray hár tárepleme ósip barayıq[+]. 16Onıń basqarıwında pútkil deneniń músheleri óz ara birigip, hár bir múshe óz minnetin atqarıwı arqalı bir-birine járdem berip, baylanıs jasaydı. Usılay etip, pútkil dene súyispenshilik penen ósip, ózin bekkemlep baradı.


Eski hám jańa ómir

17Sonlıqtan men usını aytıp, sizlerdi Iyemizdiń atınan eskertemen: bunnan bılay, butqa tabınıwshı milletlerdiń adamları sıyaqlı, bos oy-qıyallarǵa berilip jasamańlar[+]. 18Olardıń sana-sezimleri topırlanıp, ishindegi nadanlıq hám júreklerindegi qatallıq sebepli, Qudaydan berilgen ómirge jat bolǵan[+]. 19Olar pútkil ar-namıs sezimlerin joytqan, hár túrli haramılıqtı nápsiqawlıq penen islew ushın, buzıqshılıqqa berilgen[+].

20Biraq sizler Masiyxtı bunday qılıp tanımaǵansız. 21Álbette, sizler Iysa Masiyx haqqında esitkenińizden keyin, Onıń menen qatnasta bolıp, Ondaǵı haqıyqattı úyrendińler. 22Sol sebepten burınǵı ómir jolıńızdan, yaǵnıy deneniń jaman qálewleri sebepli shirigen eski tábiyatıńızdan waz keshińler[+]. 23Oy-pikirlerińizdi hám ruwxıńızdı jańalap,[+] 24Qudayǵa uqsatılıp jaratılǵan, shın haqlıq hám muxaddeslikten ibarat jańa tábiyatqa bólenińler[+].


Jańa ómir qaǵıydası

25Sonlıqtan ótirikten waz keship, hár birińiz iseniwshi tuwısqanıńızǵa haqıyqattı aytıńlar. Sebebi hámmemiz bir deneniń múshelerimiz[+]. 26Ǵázeplenseńiz de, gúna[†] islemeńler. Quyash batqansha, ǵázepten qaytıńlar[+]. 27Shaytanǵa[†] jol bermeńler[+]. 28Urlıq islegen endigiden bılay urlıq islemesin. Kerisinshe, mútáj adamlarǵa úlestiretuǵın bir nársesi bolıwı ushın, ol óz qolları menen hadal miynet etsin[+].

29Awızlarıńızdan hesh bir jaman sóz shıqpasın. Al ornı menen sóylep, esitkenlerdiń ruwxın kóteretuǵın paydalı sózlerdi aytıń[+]. 30Qudaydıń Muxaddes Ruwxın qapa qılmańlar. Qutqarılatuǵın kúnińiz ushın usı Ruwx penen mórlengensizler[+]. 31Jek kóriwshilik penen birlikte hár bir jaman niyet, ashıw, ǵázep, baqırıs hám ósek sizlerden awlaq bolsın[+]. 32Al bir-birińizge miyirman hám jan ashır bolıńlar. Quday sizlerdi Masiyx arqalı keshirgendey, sizler de bir-birińizdi keshirińler[+].

#### 5


Nurǵa tiyisli adamlarǵa say jasańlar!

1Solay etip, Qudaydıń súyikli balaları bolǵan sizler Oǵan elikleńler![+] 2Masiyx[†] bizlerdi súyip, bizler ushın Qudayǵa unaytuǵın xosh iyisli sadaqa[†] hám qurbanlıq[†] bolıp, Ózin Qudayǵa baǵıshladı. Sol sıyaqlı, sizler de usınday súyispenshilik[†] penen jasańlar[+].

3Hesh qanday buzıqshılıq, haramılıq hám nápsiqawlıq arańızda tilge de alınbasın. Bul muxaddeslerge[†] minásip emes[+]. 4Arańızda uyat hám pátiwasız gápler, turpayı házil de bolmasın. Bul sizlerge minásip emes. Bunıń ornına, Qudayǵa shúkirlik bildirińler[+]. 5Mınanı anıq bilip qoyıńlar: hesh bir buzıq, haram, nápsiqaw, yaǵnıy butparaz adam Masiyxtıń hám Qudaydıń Patshalıǵın[†] miyras etip almaydı[+]. 6Hesh kim sizlerdi ótirik sózler menen aldamasın. Joqarıda aytılǵan isler sebepli, Ózine boysınbaytuǵınlarǵa Qudaydıń ǵázebi keledi[+]. 7Sonlıqtan bundaylarǵa sherik bolmańlar[+].

8Sizler bir waqıtları qarańǵılıq edińiz, biraq endi bolsa, Iyemiz arqalı nur boldıńlar. Sol sebepten nurǵa tiyisli adamlarǵa say jasańlar[+]. 9Óytkeni nurdaǵı ómirdiń jemisi – hár túrli jaqsılıq, haqlıq hám haqıyqatlıqtan ibarat. 10Iyemizge neniń unaytuǵının ayırıp bilińler[+]. 11Qarańǵılıqtaǵı ómirdiń jemissiz islerine qatnaspańlar. Kerisinshe, olardı áshkara etińler[+]. 12Qarańǵılıqtaǵı adamlardıń jasırın qılǵan islerin aytıwdıń ózi qattı uyat. 13Biraq, qarańǵılıqqa nur shashılsa, hámme nárse anıq kórinedi[+]. 14Sebebi Qudaydıń nurında kóringen hár bir adam – nur. Sol sebepten bılay delingen:

«Oyan, háy uyqıda jatqan,
Óliler ishinen tiril!
Masiyx saǵan nur shashar»[+].

15Solay etip, qalay jasaw kerekligine dıqqat awdarıp, nadan adamlar sıyaqlı emes, al dana adamlar sıyaqlı jasańlar[+]. 16Waqıttan únemli paydalanıńlar. Óytkeni házirgi kúnler jawızlıqqa tolı. 17Sol sebepten aqılsız bolmay, Iyemizdiń qálewiniń ne ekenin túsinińler[+]. 18Sharap iship, más bolmańlar, bul adamnıń buzılıwına alıp keledi. Al bunıń ornına, Muxaddes Ruwxqa[†] tolıńlar[+]. 19Zabur jırlarındaǵı, alǵıs-maqtaw qosıqlarındaǵı hám ruwxıy qosıqlardaǵı sózlerdi bir-birińizge aytıp, Iyemizdi qosıq-namalar menen shın júrekten alǵıslańlar[+]. 20Bárqulla hámme nárse ushın, Iyemiz Iysa Masiyxtıń atı menen Ákemiz Qudayǵa shúkirlik bildirińler[+].


Erli-zayıplılar arasındaǵı qatnasıq haqqında

21[•]Masiyxqa degen húrmetińiz sebepli, bir-birińizge boysınıńlar.

22Háy hayallar, Iyemizge boysınatuǵınıńız sıyaqlı, kúyewlerińizge de boysınıńlar![+] 23Sebebi Masiyx iseniwshiler jámáátiniń[†] bası bolǵanı sıyaqlı, kúyewi de hayalınıń bası. Masiyx Óz denesiniń, yaǵnıy iseniwshiler jámáátiniń Qutqarıwshısı.[†][+] 24Iseniwshiler jámááti Masiyxqa boysınatuǵını sıyaqlı, hayallar da hámme iste kúyewlerine boysınsın.

25Háy kúyewler, Masiyx iseniwshiler jámáátin súyip, onıń ushın Ózin qurban etkeni sıyaqlı, sizler de hayallarıńızdı súyińler[+]. 26Masiyx iseniwshiler jámáátin suw menen juwıp[*] hám Qudaydıń sózi menen tazalap, onı muxaddes[†] qılıw ushın, Ózin qurban etti[+]. 27Bunı Ol ústinde hesh bir daq, jıyrıq yamasa buǵan uqsaǵan bir nársesi joq, muxaddes hám minsiz bolǵan saltanatlı jámáátti Ózine alıw ushın isledi[+]. 28Sol sıyaqlı, kúyewler de hayalların óz denesin súygendey súyiwi shárt. Óz hayalın súygen ózin súygen boladı. 29Hesh kim hesh qashan óz denesin jek kórmegen. Kerisinshe, Masiyx iseniwshiler jámáátine ǵamxor bolǵanı sıyaqlı, adam óz denesin azıqlandırıp, oǵan ǵamxorlıq qıladı. 30Óytkeni bizler Masiyxtıń denesiniń[*] múshelerimiz[+]. 31«Sonlıqtan er adam ata-anasın qaldırıp, óz hayalına qosıladı hám ekewi bir dene boladı».[*][+] 32Bul sır ullı. Men bunı Masiyxqa hám iseniwshiler jámáátine baylanıslı aytıp atırman. 33Solay etip, hár birińiz óz hayalın ózin súygendey súysin. Hayal da kúyewin húrmet etsin[+].

#### 6


Ata-ana hám balalar arasındaǵı qatnasıqlar haqqında

1Háy balalar, Iyemizge tiyisli bolǵan sizler, ata-anańızǵa boysınıńlar! Sebebi usılay islegenińiz durıs boladı[+]. 2«Ata-anańdı húrmetle», – bul wáde menen birge berilgen eń baslı buyrıq. 3Sol wáde bolsa mınaday: «Sonda sen bereket tabasań hám jerdegi ómiriń uzaq boladı».[*][+]

4Háy ákeler, balalarıńızdıń ashıwın keltirmeńler. Olardı Iyemizdiń tálim-tárbiyası menen ósirińler[+].


Xojayınlar hám qullar haqqında

5Háy qullar, dúnyadaǵı xojayınlarıńızdıń sózin Masiyxtıń[†] sózin tıńlaǵanday, tereń húrmet, qorqıw hám pák júrek penen tıńlańlar[+]. 6Bunı adamlarǵa jaqsı kóringisi keletuǵınlar sıyaqlı, kózabaǵa islemeńler. Qudaydıń qálewin Masiyxtıń qulları sıpatında shın júrekten orınlańlar[+]. 7Adamlarǵa emes, al Iyemizge xızmet etip atırǵanday, inta menen xızmet etińler. 8Óytkeni qul bolsın, azat adam bolsın, hár bir adamnıń islegen jaqsılıǵınıń Iyemizden qaytatuǵının bilesizler[+].

9Háy xojayınlar, sizler de qullarıńızǵa usınday qatnasta bolıp, olardı qorqıtıwdı toqtatıńlar. Sebebi olardıń da, sizlerdiń de Iyeńiz aspanda ekenin hám Onıń adamlardı ayırmaytuǵının bilesizler[+].


Shaytanǵa qarsı ruwxıy urıs

10Juwmaqlap aytqanda, Iyemiz benen qatnasta bolıp, Onıń qúdiretiniń kúshi menen bekkemlenip barıńlar. 11Shaytannıń[†] hiylelerine qarsı tura alıw ushın, Qudaydıń barlıq sawıt-saymanları menen qurallanıńlar[+]. 12Óytkeni urısımız qan hám etten ibarat bolǵan adam balasına qarsı emes, al bul dúnyadaǵı kózge kórinbeytuǵın hákimlerge, biylewshilerge, bul qarańǵı zamannıń kúshlerine hám aspandaǵı jawız ruwxlarǵa[†] qarsı[+]. 13Sonlıqtan jaman kúnde olarǵa qarsılıq kórsete alıwıńız ushın hám tolıq jeńiske eriskenińizden soń, bekkem tura alıwıńız ushın, Qudaydıń barlıq sawıt-saymanları menen qurallanıńlar.

14Solay etip, ornıńızda bekkem turıńlar. Belińizdi haqıyqat belbewi menen buwıp, kókiregińizge haqlıq sawıtın kiyińler[+]. 15Tınıshlıq Xosh Xabarın[†] járiyalaw tayarlıǵın ayaqlarıńızǵa ayaq kiyim qılıp kiyińler[+]. 16Bulardıń hámmesine qosa shaytannıń barlıq otlı oqların óshire alatuǵın isenim qalqanın qollarıńızǵa alıńlar[+]. 17Qutqarılıw[†] duwlıǵasın hám Qudaydıń sózi bolǵan Muxaddes Ruwxtıń[†] qılıshın alıńlar[+]. 18Hár túrli tilek hám jalbarınıw menen, Muxaddes Ruwxtıń basqarıwında hámme waqıt duwa etińler. Usı maqset penen sergek bolıp, pútkil muxaddesler[†] ushın taban tirep sorańlar[+]. 19Men ushın da duwa etińler. Awzımdı hár ashqanımda maǵan kerekli sóz berilip, Xosh Xabardıń sırın batırlıq penen bildire alayın[+]. 20Jáne de, Xosh Xabar ushın elshi[†] bolǵan men házir tutqın bolsam da, Xosh Xabardı ılayıqlı túrde mártlik penen járiyalawım ushın da duwa etińler[+].


Sońǵı sálemnama

21[•]Awhalımnıń qalay ekenin hám ne islegenimdi sizler de biliwińiz ushın, súyikli tuwısqanımız hám Iyemizdiń isenimli xızmetshisi Tixik sizlerge hámmesin aytıp beredi[+]. 22Mine, men usı maqset penen onı sizlerge jiberip atırman. Ol hal-jaǵdayımızdı bildirip, sizlerdiń kewillerińizge jubanısh beredi[+]. 23Ákemiz Quday[†] hám Iyemiz Iysa Masiyx tuwısqanlarǵa tınıshlıq hám isenim menen birlikte súyispenshilik[†] bersin. 24Iyemiz Iysa Masiyxtı óshpes súyispenshilik penen súyiwshilerdiń hámmesine Qudaydıń miyrimi yar bolsın!

### Filipliler

#### Filipliler

Filipliler


Alǵí sóz

[1]

[2]

[3]

[4]


#### Alǵí sóz


Filiplilerge jazılǵan xat


Kitap haqqında maǵlıwmat

Bul xattı elshi Pavel Iysanıń Xosh Xabarın tarqatqanı ushın qamaqta bolǵan waqtında Filip qalasındaǵı iseniwshi jámáátke jazǵan.

Filip qalası Makedoniya úlkesinde jaylasqan edi. Pavel óziniń ekinshi saparınıń waqtında bul qalada bolǵanda, ol arqalı usı jerde iseniwshi jámáát payda bolǵan edi (Elsh 16:12). Bul qaladaǵı iseniwshi jámáát kishkene bolsa da, bastan ayaǵına deyin Paveldiń xızmetine sherik bolıp, kóp járdem etken edi hám bul jámáát pútkil iseniwshi jámáátlerge úlgi kórsetken edi.

Paveldiń bul xattı jazǵandaǵı baslı maqseti – bergen járdemleri ushın filiplilerge raxmet aytıwdan ibarat edi. Jáne de, Pavel óz xatında Xosh Xabardıń qanday túrde járiyalanıp atırǵanı haqqında sóz etedi hám filiplilerge násiyat etip, quwdalawlarǵa turaqlılıq penen shıdaw hám qanday jaǵday bolıwına qaramastan, quwanıw kerekligin aytadı. Olardı kishipeyil bolıwǵa hám birlikke shaqıradı.

Pavel sol waqıtta qamaqta bolsa da, quwanısh haqqında jazadı. Bul xatta quwanısh sózi 16 mártebe ushırasadı. Bunday quwanısh Quday beretuǵın tınıshlıqqa tiykarlanǵan.

#### 1


Sálemnama

1Masiyx[†] Iysanıń qulları bolǵan bizler, Pavel hám Timofeyden, Filip qalasındaǵı Iysa Masiyxqa tiyisli bolǵan barlıq muxaddeslerge[†][*], ásirese jámáát[†] jetekshileri menen xızmetshilerine sálem![+] 2Ákemiz Quday[†] hám Iyemiz Iysa Masiyx sizlerge miyrim[†] hám tınıshlıq bersin!


Paveldiń shúkirlik bildirip, duwa etiwi

3Sizlerdi hár sapar eske alǵanımda, Qudayǵa shúkirlik bildirip atırman[+]. 4Men Qudayǵa duwa etkenimde, sizler ushın hár qashan quwanısh penen sorayman. 5Sebebi sizler bastan baslap házirgi waqıtqa deyin Xosh Xabardı[†] járiyalawǵa úles qosıp kelmektesizler[+]. 6Sizlerdiń arańızda jaqsı isti baslaǵan Qudaydıń bunı Masiyx Iysanıń kúnine shekem tolıq tamamlaytuǵınına anıq isenemen[+]. 7Hámmeńiz tuwralı usınday pikirde bolıwım orınlı, óytkeni sizler hámme waqıt meniń júregimdesiz. Men tutqın bolǵanımda da, Xosh Xabardı jaqlaǵanımda da, onıń haqıyqatın turaqlılıq penen dálillegenimde de, hámmeńiz meniń menen birge Qudaydıń miyrimin bólisip kelmektesiz[+]. 8Sizlerdiń hámmeńizdi Masiyx Iysanıń súyispenshiligi menen qalay saǵınǵanıma Qudaydıń Ózi gúwa[+]. 9Súyispenshiligińiz tolıq bilim hám tereń túsiniwshilik penen ósip arta beriwi ushın duwa etip atırman[+]. 10Solay etip, sizler eń joqarı iygiliktiń ne ekenin ayıra alatuǵın bolıp, Masiyxtıń keletuǵın kúninde pák hám minsiz bolasızlar. 11Jáne de, Qudaydı ullılap, alǵıs-maqtawlar aytıwıńız ushın, Iysa Masiyx arqalı haqlıq jemisine bay bolasızlar.


Ómirimniń mánisi – Masiyx

12Tuwısqanlarım, mınanı biliwińizdi qáleymen: meniń basımnan keshirgenlerim Xosh Xabardıń jáne de kóbirek jayılıwına haqıyqattan da járdem etti. 13Meniń Masiyx ushın tutqın bolǵanım pútkil saray saqshılarına hám qalǵan hámme adamlarǵa málim boldı[+]. 14Sonday-aq, meniń tutqınlıǵım sebepli, kóplegen tuwısqanlarımızdıń Iyemizge degen isenimi bekkemlendi. Olar qorqpastan, Qudaydıń sózin burınǵıdan da kóbirek batırlıq penen aytıwǵa kiristi[+]. 15Durıs, geybirewler Masiyx haqqında kúnshillik penen, jarıspaqqa járiyalasa, al bazılar jaqsı niyet penen járiyalamaqta[+]. 16Usı keyingiler meniń bul jerge Xosh Xabardıń qorǵawshısı etip qoyılǵanımdı bilip, bunı súyispenshilik[†] penen islep atır. 17Al aldınǵıları meniń tutqınlıq awhalımdı ele de awırlastırmaqshı bolıp, Masiyx haqqında ózleriniń ataq-abırayları ushın napák niyet penen járiyalamaqta. 18Biraq, solay bolsa ne bolıptı? Meyli, jaman niyet penen bolsın, meyli, haq niyet penen bolsın, Masiyx haqqında qanday jol menen járiyalansa da, men buǵan quwanaman.

Awa, men quwana beremen de. 19Sebebi sizlerdiń etken duwalarıńızdıń hám Iysa Masiyxtıń Ruwxınıń járdemi menen, bul awhalımnan azat bolatuǵınımdı bilemen[+].

20Qanday jaǵday bolsa da, shermende bolmawdı qáleymen. Tiri bolsam da, ólsem de, hár qashan bolıp kelgenindey, házir de Masiyxtı denemde ullılaw ushın tolıq batırlıq kórsetiwden bekkem úmit etemen[+]. 21Óytkeni meniń ushın ómirimniń mánisi – bul Masiyx, al ólim utıs demek. 22Biraq, eger bul dúnyada ómir súriwim arqalı ónimli miynet etsem, onda neni tańlawdı bilmeymen. 23Meni eki tárep te ózine tartadı. Bul dúnyadan ketip, Masiyx penen birge bolıwdı qáleymen. Sebebi bul anaǵurlım jaqsıraq[+]. 24Biraq, bul dúnyada qalıwım sizler ushın kereklirek. 25Buǵan kózim jetkenlikten, qalatuǵınımdı bilemen. Isenimde ósip quwanıwıńız ushın, hámmeńiz benen birge bolaman. 26Solay etip, jáne janıńızǵa kelgenimde, Masiyx Iysada men sebepli jáne de kóbirek maqtana alasızlar.

27Tek jasap atırǵan ómirińiz Masiyxtıń Xosh Xabarına ılayıqlı bolsın. Sol waqıtta kelip sizlerdi kórsem de, alısta bolıp hal-jaǵdayıńızdı esitsem de, sizlerdiń bir ruwxta bekkem turǵanıńızdı, Xosh Xabarǵa degen isenim ushın bir jan, bir tán bolıp gúresip atırǵanıńızdı bileyin[+]. 28Jáne de, ózlerińizge qarsı shıqqanlardan hesh qorqpaytuǵınıńızdı da esiteyin. Sizlerdiń bunday batırlıǵıńız olardıń nabıt bolatuǵınınıń, al sizlerdiń qutqarılatuǵınıńızdıń belgisi hám Qudaydıń isi. 29Óytkeni Quday sizlerge Masiyxqa tek iseniwdi emes, al Ol ushın azap shegiwdi de ayrıqsha huqıq etip bergen[+]. 30Usı azaptı basımnan keshirgenimdi sizler kórdińler hám házir de azap shegip atırǵanımdı esitip atırsızlar. Meniń bul gúresime sizler de sheriksizler[+].

#### 2


Masiyxtan órnek alıń!

1Eger sizlerde Masiyxtan[†] kelgen jiger, súyispenshilikten[†] payda bolǵan jubanısh, Muxaddes Ruwx[†] penen qarım-qatnas, miyrimlilik hám rehimlilik bar bolsa, 2onda bir pikir hám súyispenshilik penen, bir ruwx hám maqset penen birlesip, meniń quwanıshımdı tolı qılıń[+]. 3Hesh bir nárseni óz ataq-abırayıńızdı asırıw ushın yamasa maqtanshaqlıq penen islemeńler. Al hár birińiz kishipeyillik penen, basqalardı ózińizden ústin dep esaplańlar[+]. 4Tek ózińizdiń ǵana emes, al basqalardıń da paydasın gózleńler[+].

5Masiyx Iysada bolǵan mına kishipeyillikke sizler de iye bolıńlar: 6Masiyx qudaylıq tábiyatqa iye bola tura, Qudayǵa teń ataqtı alıwǵa umtılıwdı Ózine minásip kórmedi[+]. 7Al Óz ullılıǵınan waz keship, qul kelbetin qabılladı. Ol adam bolıp tuwılıp, adam kórinisinde keldi[+]. 8Ol Ózin pás tuttı hám ólimge, hátte, atanaq aǵashtaǵı[†] ólimge barıp, Qudayǵa boysındı[+]. 9Sonlıqtan da, Quday[†] Onı eń biyik mártebege eristirdi hám Oǵan barlıq atlardan joqarı turatuǵın attı berdi[+]. 10Solay etip, Iysanıń atı atalǵanda aspandaǵılardıń, jerdegilerdiń hám jerdiń astındaǵılardıń barlıǵı dize búgip,[+] 11Quday Ákeniń ullılanıwı ushın, hár bir til Iysa Masiyxtı Iyemiz dep ashıq moyınlaydı[*].


Qudaydıń balalarına say jasańlar!

12Solay etip, súyikli tuwısqanlarım, men janıńızda bolǵanımda, sizler bárqulla Qudayǵa boysınatuǵın edińler. Al házir janıńızda joq waqtımda da burınǵıdan kóbirek boysınıp, qorqınısh hám saqlıq penen, qutqarılıwıńızdı[†] ámelge asıra berińler. 13Sebebi Ózine unaǵan islerdi qálewińiz hám islewińiz ushın, Qudaydıń Ózi sizlerge túrtki saladı[+].

14Hár bir nárseni tońqıldamay hám tartıspay isleńler! 15-16Sonda sizler adasqan hám buzılǵan áwlad arasında Qudaydıń kemshiliksiz, taza hám minsiz balaları bolasızlar. Qudaydıń ómir beretuǵın sózlerin basqalarǵa jetkizip, dúnyadaǵı juldızlar sıyaqlı jarqıraysızlar. Solay etip, meniń jan-tánim menen qılǵan miynetim bosqa ketpey, Masiyxtıń qayta keletuǵın kúninde maqtana alaman[+][+]. 17Sizlerdiń isenim boyınsha bergen qurbanlıǵıńızdı hám etken xızmetińizdi tolıqtırıw ushın, qanım ishimlik sadaqası[†] sıyaqlı tógiletuǵın bolsa da, men quwanaman hám hámmeńizdiń quwanıshıńızdı bólisemen[+]. 18Sol sıyaqlı, sizler de quwanıńlar hám meniń quwanıshımdı bólisińler.


Timofey hám Epafrodit

19Hal-jaǵdayıńızdı bilip, meniń de kewlim jay tabıw ushın, Iyemiz Iysa qálese, Timofeydi jaqın arada sizlerge jiberiwden úmit etemen[+]. 20Óytkeni ol sıyaqlı, shın júrekten sizlerdiń ǵamıńızdı oylaytuǵın meniń basqa adamım joq. 21Hámme Masiyx Iysanıń emes, al óz mápin oylaydı[+]. 22Biraq Timofeydiń isenimli adam ekeni sizlerge málim. Sebebi ol ákesiniń janında xızmet etken ul sıyaqlı, Xosh Xabardıń[†] járiyalanıwı ushın meniń qasımda xızmet etti[+]. 23Jaǵdayımnıń qanday bolatuǵını belgili bolıwdan, onı dárriw jiberiwden úmit etemen. 24Iyemizge isenimim kámil, meniń ózim de jaqın arada barıp qalaman.

25Biraq, mútáj bolǵanımda maǵan járdem etiw ushın sizlerdiń jibergen elshińiz,[†] tuwısqanım, sherigim hám Xosh Xabar ushın sawashtaǵı joldasım Epafroditti sizlerge qaytarıp jiberiwdi maqul kórdim[+]. 26Óytkeni ol hámmeńizdi saǵınıp atır hám onıń awırıp qalǵanı haqqında xabar tapqanıńız sebepli, qattı uwayımladı. 27Ol haqıyqattan da, ólim tóseginde jattı. Degen menen, Quday oǵan, tek oǵan emes, al qayǵı ústine qayǵı shekpewim ushın maǵan da rehimlilik etti. 28Sonlıqtan onı jáne kórip quwanıwıńız ushın hám meniń qayǵılarım da jeńillesiwi ushın, onı qattı asıǵıslıq penen janıńızǵa jiberip atırman. 29Onı Iyemizdiń atınan úlken quwanısh penen qarsı alıńlar hám usınday adamlardı húrmet etińler[+]. 30Sebebi sizlerdiń maǵan ete almaǵan xızmetińizdi etiw ushın, ol óz janın qáwip astına qoyıp, Masiyxtıń isi ushın bir ólimnen qaldı.

#### 3


Qudaydıń haqıyqatlıǵı

1Tuwısqanlarım, juwmaqlap aytqanda, Iyemiz benen qatnasta bolıp quwanıńlar. Sizlerge birdey nárselerdi qaytalap jazıw meni zeriktirmeydi, jáne de bul sizler ushın zıyansız[+].

2Iyttey bolǵan jalǵan muǵallimlerden, jamanlıq islewshilerden, qutqarılıw[†] ushın súnnet etiliw tiyis, dewshilerden saq bolıńlar![+] 3Óytkeni bizler – ruwxıy súnnet etilgen Qudaydıń xalqımız. Bizler Qudayǵa Onıń Ruwxı arqalı sıyınamız, Masiyx[†] Iysa menen maqtanıp, óz denemizge súyenbeymiz[+]. 4Negizinde men olarǵa súyene alar edim. Eger basqa birew óz shıǵısıma hám erisken nárselerime súyeniwge dálilim bar dep oylasa, meniki onıkinen de kóbirek:[+] 5men segiz kúnlik waqtımda súnnet etildim. Izrail[†] xalqınan, Benyamin urıwınan bolǵan naǵız evreymen. Muxaddes[†] Nızam boyınsha pariseymen.[†][+] 6Diniy inta boyınsha iseniwshiler jámáátin[†] quwdalaǵan hám Muxaddes Nızam talap etken haqlıq boyınsha kemshiliksiz adam edim[+].

7Biraq, bir waqıtları áhmiyetli dep bilgen bul nárselerimdi endi Masiyx ushın paydasız dep esaplayman. 8-9Awa, men hámme nárseni Iyem[†] Masiyx Iysanı biliwdiń artıqmashlıǵı aldında paydasız dep sanayman. Jáne de, men Masiyx ushın hámme nárseden bas tarttım hám Oǵan erisip, Onıń menen birge bolıw ushın, hámmesin sıpırındı dep esaplayman. Endi Muxaddes Nızamdı orınlawım arqalı alatuǵın óz haqlıǵıma emes, al Masiyxqa degen isenim arqalı beriletuǵın, yaǵnıy Qudaydıń isenimimizge qaray beretuǵın haqlıǵına iyemen[+][+]. 10Qáne endi, Masiyxtıń Ózin hám Onıń qayta tiriliwiniń kúshin bilip alsam. Onıń azaplarına qatnasıp, ólimine de sherik bolsam[+]. 11Solay etip, túbinde ólimnen qayta tiriliwge erissem.


Maqsetke jetiwge tırısıw

12Men bularǵa álle qashan eriskenim yamasa jetiskenim ushın aytıp atırǵan joqpan. Al, Masiyx meni qanday maqset ushın tańlap alǵan bolsa, men sol maqsetke jetiwge tırısıp atırman[+]. 13Tuwısqanlar, men ózimdi usı maqsetke jettim dep esaplamayman. Tek ǵana izde qalǵanlardı esten shıǵarıp, aldındaǵılarǵa umtılıp atırman. 14Qudaydıń sıyına, Onıń Masiyx Iysa arqalı aspanǵa shaqırıwına erisiw ushın, men belgilengen maqsetke jetiwge tırısıp atırman[+].

15Solay etip, aramızdaǵı isenimi jetisken adamlardıń hámmesi usı oy-pikirge iye bolsın. Eger sizler basqasha oylaytuǵın bolsańız, Quday[†] sizlerge bunı da ashıp beredi[+]. 16Degen menen, qanday dárejege erisken bolsaq, sol dárejege say pikirlep, sol dárejege say ómir súreyik.

17Tuwısqanlarım, hámmeńiz birlikte mennen órnek alıńlar. Bizlerdiń sizlerge kórsetken órnegimiz boyınsha jasap atırǵanlarǵa dıqqat awdarıp, olardan úlgi alıńlar[+]. 18Sizlerge kóp márte aytqanımday, házir de kóz jaslarımdı tógip tákirarlap atırman: kóp adamlar Masiyxtıń atanaq aǵashtaǵı[†] qurbanlıǵın qabıl etpey, Onıń dushpanı bolıp jasamaqta. 19Bundaylardıń aqıbeti – nabıt bolıw, olardıń qudayı – óz qulqını. Olar uyatsız qılıqları menen maqtanıp, tek bul dúnyanıń qızıǵın ǵana oylaydı[+]. 20Biraq, biziń watanımız aspanda. Bizler sol jerden Qutqarıwshımız bolǵan Iyemiz Iysa Masiyxtıń keliwin kútpektemiz[+]. 21Hámme nárseni boysındıra alatuǵın qúdireti menen, Ol bizlerdiń hálsiz hám ótkinshi denemizdi ózgertip, Óziniń dańqlı denesine uqsatadı[+].

#### 4


Aqıl-násiyatlar

1Sonlıqtan shın júrekten saǵınıp júrgen súyikli tuwısqanlarım, quwanıshım hám basımnıń tajı, Iyemiz benen qatnasıńız bekkem bolsın, qádirdanlarım!

2Evodiyaǵa ótinish etemen, Sintixiyaǵa da ótinish etemen, Iyemiz benen qatnasta bolǵan sizler, awızbirshilikli bolıńlar![+] 3Awa, sadıq Sizigus[*] saǵan da jalbarınaman, bul hayallarǵa járdem ber. Sebebi olar meniń menen, Kliment penen hám basqa xızmetshiler menen birge Xosh Xabardı[†] járiyalaw ushın awır miynet etti. Olardıń hámmesiniń atları Ómir kitabında[*] jazılǵan[+].

4Iyemiz benen qatnasta bolıp, bárqulla quwanıńlar. Tákirarlap aytaman: quwanıńlar[+]. 5Sizlerdiń adamgershiligińiz hámme adamlarǵa málim bolsın. Iyemizdiń keletuǵın waqtı jaqın[+]. 6Hesh nárseden táshiwish shekpeńler. Al hámme nárse ushın Qudayǵa duwa etip hám jalbarınıp, hár bir tilegińizdi Oǵan shúkirlik penen bildirińler[+]. 7Sonda hár qanday aqıl-oydan zıyat bolǵan Qudaydıń tınıshlıǵı Masiyx[†] Iysa arqalı kewillerińizdi hám oy-pikirlerińizdi qorǵaydı[+].

8Tuwısqanlarım, juwmaqlap aytqanda, tek ǵana nelerdiń haqıyqıy, nelerdiń húrmetli, nelerdiń haq, nelerdiń pák, nelerdiń unamlı, nelerdiń maqtawǵa turarlı, jáne de, neniń jaqsı hám neniń alǵısqa ılayıqlı ekeni haqqında tereń oylańlar. 9Mennen nelerdi úyrenip, qabıl etip, esitip hám kórgen bolsańız, solardı isleńler. Sonda tınıshlıq beriwshi Qudaydıń Ózi sizler menen birge boladı[+].


Paveldiń minnetdarshılıǵı

10Maǵan endi jáne ǵamxorlıq kórsetip atırǵanıńız sebepli, Iyemizde qattı quwanaman. Álbette, sizler burın da maǵan ǵamxorlıq qılıwdı oylaytuǵın edińiz, biraq buǵan múmkinshilik joq edi. 11Men bul sózlerdi meniń bir mútájligim bolǵanlıqtan aytıp atırǵan joqpan. Óytkeni men hár qanday jaǵdayda da barıma qanaat etiwge úyrengenmen[+]. 12Joqshılıqta da, molshılıqta da jasawdıń ne ekenin bilemen. Hár qanday awhalda da: toqshılıqta hám ashlıqta, molshılıqta hám mútájlikte jasawdıń sırın úyrendim[+]. 13Maǵan kúsh-quwat beretuǵın Iysa Masiyx penen birge hámme nárseni isley alaman[+].

14Degen menen, sizler meniń qıyınshılıqlarımdı bólisip, jaqsı isledińler[+]. 15Siz filipliler, sizlerge birinshi ret Xosh Xabardı járiyalap, Makedoniyadan shıqqan waqtımda basqa jámáátler[†] emes, al tek sizler ǵana meniń menen alıs-beris qılǵanıńızdı ózlerińiz de bilesizler. 16Men Salonikada bolǵan waqtımda da sizler bir neshe mártebe maǵan mútáj nárselerimdi jetkizdińler[+]. 17Men bunı sizlerden bir zat almaqshı bolıp emes, al sizlerdiń esabıńızda ruwxıy jemis kóbeysin dep aytıp atırman[+]. 18Mende hámme nárse bar, hátte, artıp ta atır. Epafrodit arqalı jibergen nárselerińizdi alǵanlıǵım sebepli, hesh mútájligim qalmadı. Bul nárseler – xosh iyisli tútetki hám Quday[†] unatıp qabıl etetuǵın qurbanlıq.[†][+] 19Meniń Qudayım sizlerdiń hár bir mútájligińizdi Masiyx Iysa arqalı Óziniń saltanatlı baylıǵı menen qanaatlandıradı[+]. 20Ákemiz Qudayǵa máńgi-baqıy dańq bolsın! Awmiyin.


Sońǵı sálemnama hám tilek

21Masiyx Iysaǵa tiyisli bolǵan barlıq muxaddeslerge[†] sálem aytıńlar. Janımdaǵı tuwısqanlar sizlerge sálem aytıp atır[+]. 22Barlıq muxaddesler, ásirese Rim imperatorınıń sarayındaǵılar sizlerge sálem aytıp atır[+].

23Iyemiz Iysa Masiyxtıń miyrimi ruwxıńızǵa yar bolsın!

### Kolosalılar

#### Kolosalılar

Kolosalılar


Alǵí sóz

[1]

[2]

[3]

[4]


#### Alǵí sóz


Kolosalılarǵa jazılǵan xat


Kitap haqqında maǵlıwmat

Bul xattı elshi Pavel Kolosa qalasındaǵı iseniwshi jámáátke jazǵan.

Kolosa qalası Aziya úlkesiniń (házirgi Turkiyanıń qubla-batıs bólegi) paytaxtı Efes qalasınan 160 shaqırım uzaqlıqta jaylasqan kishkene tawlı qala edi. Bul jerdegi iseniwshi jámáát qala turǵını bolǵan Epafras degen adam arqalı payda bolǵan edi (Kol 1:7). Epafras Xosh Xabar sebepli Rimde qamaqta bolǵan Pavelge barıp, oǵan Kolosada jalǵan tálimatlardıń bar ekenin aytıp beredi. Bul jalǵan tálimatlardı úyretiwshiler mınaday tálim bergen: iseniwshi adam Iysaǵa iseniwden tısqarı yahudiylerdiń úrp-ádetlerin orınlawı, bul dúnyaǵa tiykarlanǵan filosofiyalarǵa boysınıwı, perishtelerge sıyınıwı, ayrıqsha kúnlerdi belgilewi hám iship-jewden ózin tıyıwı tiyis.

Biraq Pavel óz xatında bul jalǵan tálimatlardıń mánissiz ekenin aytıp, iseniwshi adamnıń Iysa Masiyx penen tıǵız baylanısta bolıwınıń jetkilikli ekenin násiyatlaydı. Óytkeni qudaylıq tábiyattıń tolılıǵına iye bolǵan Masiyx sebepli, iseniwshiler Masiyxtıń tolılıǵına iye ekenin túsindiredi. Qudaydıń Óz Ulı Iysa arqalı aspan hám jerdegilerdi Ózi menen jarastırǵanı haqqında hám xattıń aqırǵı babında iseniwshiler qalay jasaw kerekligi tuwrısında sóz etiledi.

#### 1


Sálemnama

1Qudaydıń qálewi menen Masiyx[†] Iysanıń elshisi[†] bolǵan men, Pavelden hám tuwısqanımız Timofeyden,[+] 2Kolosa qalasındaǵı muxaddeslerge[†][*], yaǵnıy Masiyxqa sadıq bolǵan tuwısqanlarımızǵa sálem! Ákemiz Quday[†] sizlerge miyrim[†] hám tınıshlıq bersin!


Paveldiń Qudayǵa shúkirlik bildiriwi hám duwa etiwi

3Sizler ushın duwa etkenimizde, Iyemiz Iysa Masiyxtıń Ákesi – Qudayǵa bárqulla shúkirlik bildiremiz[+]. 4Sebebi sizlerdiń Masiyx Iysaǵa degen isenimińiz hám pútkil muxaddeslerge degen súyispenshiligińiz haqqında esittik. 5Sizlerdiń bul isenimińiz hám súyispenshiligińiz aspanda sizler ushın saqlawlı turǵan úmitke negizlengen. Sizler usı úmit haqqında eń dáslep haqıyqat sózlerin, yaǵnıy Xosh Xabardı[†] esitken waqıtta esitkensizler[+]. 6Sizlerge jetip kelgen bul Xosh Xabar pútkil dúnya boylap adamlardı jaqsılıqqa jetelep, tarqalmaqta. Sol sıyaqlı, sizler Qudaydıń miyrimi haqqında esitip, Onıń haqıyqatın bilip alǵan kúnińizden baslap, Xosh Xabar sizlerdi de jaqsılıqqa jetelep, tarqalmaqta[+].

7Sizler Xosh Xabar haqqında bizler menen birge xızmet etetuǵın súyikli Epafrastan tálim aldıńlar. Usı Epafras – sizler ushın miynet etip atırǵan Masiyxtıń sadıq xızmetshisi[+]. 8Sizlerdiń Muxaddes Ruwxtan[†] alǵan súyispenshiligińiz haqqında da bizlerge ol bildirdi.


Masiyxtıń Ózligi hám Onıń xızmeti

9Sol sebepten usılar haqqında esitken kúnimizden baslap, bizler de sizler ushın úzliksiz duwa etip, Qudaydıń qálewin pútkil ruwxıy danalıq hám túsinik penen tolıq biliwińiz ushın sorap atırmız[+]. 10Bizler jáne sizlerdiń Iyemizge ılayıqlı bolıp jasawıńız, Onı hár tárepleme ırza qılıp, hár bir jaqsı iste jemis beriwińiz hám Qudaydı biliwde ósip barıwıńız ushın da duwa etip atırmız[+]. 11-12Onıń ullılıǵınıń qúdiretinen tolıq kúsh-quwat alıp, hámme nársege sabırlılıq penen shıday alıwıńız ushın hám Quday Ákemizge quwanısh penen shúkirlik ete alıwıńız ushın da bizler duwa etip atırmız. Quday Ákemiz bizlerdi nurdaǵı muxaddeslerdiń miyrasına sherik bolıwǵa miyasar qıldı[+]. 13Quday bizlerdi qarańǵılıqtıń húkimdarlıǵınan qutqarıp, súyikli Ulınıń Patshalıǵına kóshirdi[+]. 14Bizler Qudaydıń Ulınıń[†] qanı arqalı qutqarıldıq, yaǵnıy gúnalarımızǵa keshirim aldıq[+].

15Qudaydıń Ulı bolǵan Masiyx kózge kórinbeytuǵın Qudaydıń qanday ekenin kórsetedi hám Ol jaratılǵan hámme nárseden burın bar bolǵan[+]. 16Óytkeni aspandaǵı hám jerdegi kózge kórinetuǵın hám kózge kórinbeytuǵın nárselerdiń hámmesi Masiyx tárepinen jaratılǵan: taxtlar, húkimdarlıqlar, hákimshilik hám biylikler, hámme nárse Ol arqalı hám Ol ushın jaratıldı[+]. 17Masiyx hámme nárseden burın bar bolǵan hám hámme nárse Ol sebepli bar bolıp turıptı. 18Masiyx – iseniwshiler jámáátiniń,[†] yaǵnıy Óz denesiniń bası hám jámááttiń tiykarı. Ol hámme nárseden joqarı bolıw ushın, óliler ishinen birinshi bolıp tirildi[+]. 19Sebebi Quday Óziniń pútkil tolılıǵınıń Onda bolıwın maqul kórdi[+]. 20Masiyxtıń atanaq aǵashtaǵı[†] qanı arqalı tınıshlıq ornatıp, Quday Ol arqalı jer hám aspandaǵılardıń barlıǵın Ózi menen jarastırıwdı qáledi[+].

21Sizler bir waqıtları jaman is-háreketlerińiz sebepli, kewillerińiz benen Qudayǵa jat hám dushpan edińler[+]. 22Endi bolsa, Quday sizlerdi Óziniń aldında muxaddes,[†] minsiz hám ayıpsız qılıp qoyıw ushın, Masiyxtıń denesiniń ólimi arqalı sizlerdi Ózi menen jarastırdı[+]. 23Tek ǵana isenimde bárqulla turaqlı hám bekkem bolıp, ózlerińiz esitken Xosh Xabardıń úmitinen taymasańız bolǵanı. Men, Pavel, aspan astındaǵı pútkil adamzatqa járiyalanǵan usı Xosh Xabardıń xızmetshisi boldım[+].


Paveldiń iseniwshiler jámáátine qılǵan xızmeti

24Házir men sizler ushın azap shegip atırǵanıma quwanıshlıman. Óytkeni Masiyxtıń kórgen qıyınshılıqlarınıń jetpegen mólsherin Onıń denesi bolǵan iseniwshiler jámááti ushın men óz denem menen azap shegip toltırıp atırman[+]. 25Qudaydıń maǵan bergen tapsırması boyınsha Onıń sózin sizlerge tolıq jetkiziw ushın, men iseniwshiler jámáátiniń xızmetshisi boldım[+]. 26Qudaydıń Xosh Xabarı ótken ásirler menen áwladlarda jasırın tutıldı. Biraq endi usı sır Onıń muxaddeslerine ayan boldı[+]. 27Bul sırdıń basqa milletler ushın da qanshelli ullı hám bay ekenin Quday Óz muxaddeslerine bildiriwdi uyǵardı. Usı sır – ullılıqqa erisiwge úmit beretuǵın ishińizde jasawshı Masiyx[+]. 28Bizler usı Masiyx haqqında hámmege járiyalap atırmız. Masiyx penen qatnasta bolǵan hár bir adamdı Qudayǵa jetilisken qılıp usınıw ushın, bizler hár bir adamdı eskertip, tolıq danalıq penen tálim bermektemiz. 29Masiyxtıń qúdireti menen mende háreket etiwshi kúsh boyınsha, men de bul maqset ushın bar kúshimdi salıp miynet etpektemen[+].

#### 2

1Men sizler ushın, sonday-aq, Laodikiyadaǵılar hám meni júzbe-júz kórmegenlerdiń hámmesi ushın qanshelli ǵayrat salıp atırǵanımdı biliwińizdi qáleymen. 2Meniń usı ǵayrat salıwımnıń maqseti – sizlerdiń kewillerińiz jubanısh tawıp, súyispenshilik[†] penen birlesiwińizden ibarat. Solay etip, sizler minsiz túsinikten payda bolatuǵın kámil isenim menen, Qudaydıń sırı bolǵan Masiyxtı[†] bilip alasızlar[+]. 3Masiyxta aqıl-danalıqtıń pútkil ǵáziynesi jasırılǵan[+]. 4Bunı men hesh kimniń sizlerdi maylı til menen aldap ketpewi ushın aytıp atırman[+]. 5Sebebi meniń ózim arańızda joq bolsam da, ruwxım sizler menen birge bolıp, arańızdaǵı tártipti hám Masiyxqa degen isenimińizdiń bekkemligin kórip, quwanıp atırman[+].


Masiyx penen qatnasta bolıp jasaw

6Sonlıqtan Masiyx Iysanı Iyemiz dep qabıl etken bolsańız, Onıń menen tıǵız qatnasta bolıp jasańlar[+]. 7Onda tamır jayıp hám tiklenip, ózlerińiz úyrengendey, isenimde bekkemlenip barıńlar hám Qudayǵa sansız shúkirlik bildirińler[+]. 8Saq bolıńlar! Masiyxqa emes, al adamlardıń úrp-ádetlerine hám bul dúnyadaǵı mánissiz qaǵıydalarǵa tiykarlanǵan filosofiya, bos hám ótirik sózler menen hesh kim sizlerdi olja etpesin[+]. 9Óytkeni qudaylıq tábiyattıń pútkil tolılıǵı Masiyxtıń denesinde jasaydı[+]. 10Sizler de hár qanday hákimshilik hám biyliktiń bası Masiyx penen qatnasta bolıp, usı tolılıqqa eristińiz[+].

11Sizler Masiyx penen qatnasta bolıp, súnnet etildińiz. Bul súnnet adamnıń qolı menen qılınatuǵın súnnet emes, al Masiyx tárepinen islengen súnnet bolıp, usı arqalı gúnakar tábiyatıńız kesip taslanadı[+]. 12Suwǵa shomıldırılǵanıńızda Masiyx penen birge kómildińler hám Onı ólimnen tiriltken Qudaydıń kúshine isenip, sol waqıtta Onıń menen birge tirildińler[+]. 13Sizler gúnalarıńız hám gúnakar tábiyatıńızdıń súnnetsizligi sebepli óli edińler, biraq Quday[†] sizlerdi Masiyx penen birge tiriltti. Ol barlıq gúnalarımızdı keshirdi[+]. 14Muxaddes[†] Nızam talapları boyınsha bizlerge qarsı ayıp taǵıp, húkim belgileytuǵın hújjetti Quday óshirdi hám onı atanaq aǵashqa[†] shegelep, joq qıldı[+]. 15Ol ruwxıy hákimler menen biylewshilerdi quralsızlandırdı. Olardı Masiyxtıń atanaq aǵashtaǵı ólimi arqalı jeńip, kópshiliktiń kóz aldında masqara etti[+].

16Solay etip, jeytuǵın hám ishetuǵın nárselerge, bayramǵa, jańa ayǵa yamasa Shabbat kúnine[†] baylanıslı hesh kim sizlerdi húkim etpesin[+]. 17Bular tek keliwi tiyis nárseniń kóleńkesi, al haqıyqatlıq bolsa Masiyxta[+]. 18Jalǵan kishipeyillikten hám perishtelerge[†] sıyınıwdan lázzet alatuǵın hesh kim sizlerdi sıyıńızdan ayırmasın. Olar tek ózleri kórgen ayanlarǵa ǵana berilip, óz gúnakar tábiyatınıń aqılı menen sebepsiz kókirek kóteredi. 19Bundaylar iseniwshiler jámáátiniń[†] bası bolǵan Masiyx penen baylanıstı úzgen. Áne usı bastan pútkil dene buwın hám sińirdiń járdemi menen kúsh alıp hám birlesip, Qudaydıń qálegen jolı menen ósip baradı[+].


Masiyx penen bolǵan jańa ómir

20-21Eger sizler Masiyx penen birge ólip, bul dúnyanıń mánissiz qaǵıydalarınan qutılǵan bolsańlar, onda nege bul dúnyaǵa tiyisli adamlar sıyaqlı: «Uslama», «Jeme» hám «Qol tiygizbe» degen qaǵıydalarǵa qulaq asasız[+][+]? 22Bunday qaǵıydalardıń hámmesi qollanıw arqalı joq bolatuǵın nárselerge baylanıslı bolıp, adamlardıń buyrıq hám tálimatlarına tiykarlanǵan[+]. 23Awa, bul qaǵıydalar jalǵan dindarlıq, jalǵan kishipeyillik hám deneni qıynaw boyınsha aqıllıday bolıp kórinedi. Biraq gúnakar tábiyattıń qálewlerin júwenlewde olardıń hesh qanday paydası joq.

#### 3

1Solay etip, Masiyx[†] penen birge tirilgen bolsańız, onda aspandaǵı nárselerdi izleńler. Masiyx sol jerde, Qudaydıń oń jaǵında otırıptı[*][+]. 2Jerdegi emes, al aspandaǵı nárselerdi oylańlar. 3Sebebi sizler bul dúnya ushın ólgensizler hám jańa ómirińiz Masiyx penen birge Qudayda jasırılǵan[+]. 4Ómirińiz bolǵan Masiyx kelgende, sizler de Onıń menen birge saltanat penen kórinesiz[+].

5Sonlıqtan ózlerińizdegi jerge tiyisli bolǵan jaman ádetlerdi: buzıqshılıqtı, haramılıqtı, nápsiqumarlıqtı, jaman qálewlerdi hám nápsiqawlıq bolǵan butparazlıqtı joq qılıńlar[+]. 6Bular sebepli, sózge qulaq aspaytuǵınlarǵa Qudaydıń ǵázebi keledi[+]. 7Burın sizler de usınday adamlardıń arasında jasaǵanıńızda, sonday is-háreketlerdi isledińler[+]. 8Biraq endi hámmesin: ashıw, ǵázep hám jek kóriwshilikti qoyıńlar. Awzıńızdan hesh qanday ósek hám sógis sóz shıqpasın[+]. 9Bir-birińizge ótirik sóylemeńler. Óytkeni sizler eski tábiyatıńızdı onıń jaman isleri menen taslap,[+] 10jańa tábiyatqa bólendińler. Bul jańa tábiyatqa iye adam Qudaydı tolıq biliw ushın, óz Jaratıwshısına uqsap baradı[+]. 11Solay etip, jańa tábiyatqa iye adamlar arasında grek hám yahudiy,[†] súnnetli hám súnnetsiz, varvar[*] hám skif[*], qul hám azat adam bolıp bóliniw joq. Al eń áhmiyetlisi, hámme iseniwshilerde jasaytuǵın tek Masiyx ǵana bar[+].

12Qudaydıń tańlap alǵan muxaddes[†] hám súyikli adamları sıpatında rehimlilik, jaqsılıq, kishipeyillik, múláyimlilik hám sabırlılıq penen jasańlar[+]. 13Bir-birińizge shıdamlı hám keshirimli bolıńlar. Eger kim de kim birewden ókpeli bolsa, Iyemizdiń sizlerdi keshirgeni sıyaqlı, sizler de bir-birińizdi keshirińler[+]. 14Bulardıń hámmesine qosımsha súyispenshilik[†] penen jasańlar. Ol minsiz birlikke eristiredi[+]. 15Júreklerińizde Masiyxtıń tınıshlıǵı húkimdarlıq etsin. Sizler bir deneniń músheleri bolıp, usı tınıshlıqqa shaqırıldıńız. Jáne de, shúkirlik bildirińler[+]. 16Masiyxtıń sózi pútkil baylıǵı menen ishińizde jasasın. Bir-birińizge tolıq danalıq penen tálim berip, aqıl-násiyat etińler. Qudayǵa shúkirlik bildirip, Oǵan Zabur jırların, alǵıs-maqtaw qosıqların hám Muxaddes Ruwxtıń[†] ilhamı menen jazılǵan qosıqlardı shın júrekten aytıńlar[+]. 17Sózińiz yamasa isińiz benen qılǵan hár bir nárseni Iyemiz Iysanıń atı ushın, Ol arqalı Ákemiz Qudayǵa shúkirlik etip isleńler[+].


Xojalıqtaǵı qatnasıqlar haqqında

18[•]Háy hayallar, kúyewlerińizge boysınıńlar. Bul Iyemizge tiyisli bolǵan hayallarǵa minásip[+]. 19Háy kúyewler, hayallarıńızdı súyińler. Olarǵa qopal qatnasta bolmańlar[+]. 20Háy balalar, hámme nársede ata-anańızǵa boysınıńlar! Sebebi bul Iyemizge unaydı[+]. 21Háy ákeler, ruwxı túspewi ushın, balalarıńızdıń ashıwın keltirmeńler. 22Háy qullar, dúnyadaǵı xojayınlarıńızǵa hámme nársede boysınıńlar. Bunı tek olarǵa jaǵınıw ushın kózabaǵa emes, al Iyemizden qorqıp, shın júrekten isleńler[+]. 23-24Iyemizden sıylıq retinde miyras alatuǵınıńızdı bilip, ne isleseńiz de adamlar ushın emes, al Iyemiz ushın islep atırǵanday bolıp, shın júrekten isleńler. Óytkeni sizler Iyemiz Masiyxqa xızmet etip atırsızlar[+]. 25Nahaq is islegen adamǵa nahaqlıǵına ılayıq qaytarıladı. Quday[†] hesh kimdi ayırmaydı[+].

#### 4

1Háy xojayınlar, aspanda sizlerdiń de Iyeńiz bar ekenin bilip, qullarıńızǵa ádillik hám teńlik penen qatnas jasańlar.


Aqıl-násiyatlar

2Bárqulla duwa etińler. Duwa etkenińizde shúkirlik bildirip, sergek bolıńlar[+]. 3Bizler ushın da duwa etińler: Masiyxtıń[†] sırı haqqında Óz sózin járiyalay alıwımız ushın, Quday[†] bizlerge jol ashsın. Men usı sır ushın tutqındaman[+]. 4Bul sırdı tiyisli túrde, túsinikli etip ayta alıwım ushın da duwa etińler.

5Waqıttan jaqsı paydalanıp, jámááttiń[†] sırtındaǵı adamlarǵa aqıllılıq penen qatnas jasańlar[+]. 6Sózińiz hámme waqıtta jaǵımlı hám duzlı bolsın. Sonda sizler hár bir adamǵa qalay juwap beriw kerekligin bilip alasızlar[+].


Sońǵı sálemnama

7[•]Iyemizge meniń menen birge xızmet etetuǵın isenimli xızmetshi bolǵan súyikli tuwısqanımız Tixik men tuwralı hámme xabardı sizlerge bildiredi[+]. 8Mine, men usı maqset penen onı sizlerge jiberip atırman. Ol hal-jaǵdayımızdı bildirip, sizlerdiń kewillerińizge jubanısh beredi[+]. 9Tixik penen birge jerlesińiz, isenimli hám súyikli tuwısqanımız bolǵan Onisimdi de jiberip atırman. Olar sizlerge bul jerde bolıp atırǵan barlıq waqıyalar haqqında aytıp beredi[+].

10Meniń menen birge qamaqta otırǵan joldasım Aristarx hám Barnabanıń atalas inisi Mark sizlerge sálem aytıp atır. Sizler Mark haqqında nusqaw alǵan edińler: eger ol sizlerge barsa, onı qabıl etińler[+]. 11Yustus dep atalatuǵın Eshua da sizlerge sálem aytıp atır. Yahudiyler[†] ishinen tek usılar ǵana meniń menen birge Qudaydıń Patshalıǵı[†] ushın xızmet etpekte. Olar maǵan jubanısh boldı[+]. 12Masiyx Iysanıń xızmetshisi bolǵan jerlesińiz Epafras sizlerge sálem aytıp atır. Sizlerdi Qudaydıń hár bir erkine tolıq isensin hám minsiz adamlar bolsın dep, ol sizler ushın bar kúshi menen úzliksiz duwa etip atır[+]. 13Sizler ushın hám Laodikiya menen Hierapolda bolǵanlar ushın, onıń kóp miynet etkenine men gúwaman. 14Súyikli shıpaker Luka menen Dimas ta sizlerge sálem aytıp atır[+].

15Laodikiyadaǵı tuwısqanlarǵa, Nimfaǵa hám onıń úyindegi jámáátke sálem aytıńlar[+]. 16Bul xat arańızda oqılǵannan soń, onı Laodikiya jámáátinde de oqıtıń. Sizler de Laodikiyadan kelgen xattı oqıńlar[+]. 17Arxipke mınanı aytıp qoyıńlar: «Iyemizden qabıl etken xızmetińdi orınlawǵa intalı bol!»[+]

18Men, Pavel, bul sálemnamanı óz qolım menen jazıp atırman. Meniń tutqınlıǵımdı umıtpańlar. Qudaydıń miyrimi sizlerge yar bolsın![+]

### 1 Salonikalılar

#### 1 Salonikalılar

1 Salonikalılar


Alǵí sóz

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]


#### Alǵí sóz


Salonikalılarǵa jazılǵan birinshi xat


Kitap haqqında maǵlıwmat

Bul xattı elshi Pavel Salonika qalasındaǵı iseniwshi jámáátke jazǵan.

Salonika qalası Makedoniya úlkesiniń paytaxtı edi. Salonikadaǵı iseniwshi jámáát Paveldiń ekinshi saparınıń waqtında ol arqalı payda bolǵan edi (Elsh 17:1-9).

Paveldiń bul xattı jazǵandaǵı maqseti – sol jerdegi jaqında isengen adamlardı qollap quwatlaw edi. Pavel óz xatında ózlerine úyretilgen nárselerdi saqlaǵanı ushın hám quwdalawlar waqtında isenimde bekkem turǵanı ushın Salonikadaǵı iseniwshilerdi maqtap, olardı jigerlendiredi.

Keyin ol Iyemiz Iysanıń keliwi haqqında aytadı. Masiyx kelgende qanday hádiyseler júz beretuǵını, kóz jumǵan iseniwshilerdiń tiriliwi hám tiriler menen birge Masiyxtı kútip alıwı haqqında jazadı. Xattıń aqırında Pavel salonikalılarǵa sońǵı úgit-násiyatların beredi. Jáne de, Pavel olardı jetekshilerdi húrmet etiwge, óz ara tatıw jasawǵa, hámme waqıtta jaqsılıq qılıwǵa hám sabırlı bolıwǵa, Qudaydan minnetdar bolıp, quwanıshlı bolıwǵa, tınbay duwa etiwge shaqıradı.

#### 1

1Ákemiz Qudayǵa hám Iyemiz Iysa Masiyxqa[†] tiyisli bolǵan Salonika iseniwshileriniń jámáátine,[†] Pavel, Sila[*] hám Timofeyden sálem! Sizlerge Qudaydıń[*] miyrimi hám tınıshlıǵı yar bolsın![+]


Salonikalılardıń úlgili isenimi

2Duwa etkenimizde sizlerdi tilge alıp, bárqulla hámmeńiz ushın Qudayǵa shúkirlik bildiremiz[+]. 3Quday[†] Ákemizdiń aldında isenimińizdiń jemisi bolǵan is-háreketińizdi, súyispenshiligińizge tiykarlanǵan miynetińizdi hám Iyemiz Iysa Masiyxqa degen úmitińizden payda bolǵan shıdamlılıǵıńızdı úzliksiz eske alamız.

4Quday súygen tuwısqanlarım! Onıń sizlerdi tańlap alǵanın bilemiz[+]. 5Sebebi sizlerge járiyalanǵan Xosh Xabar[†] tek sóz benen ǵana emes, al qúdiret, Muxaddes Ruwx[†] hám tolıq isenim menen jetkizildi. Sizlerdiń paydańız ushın arańızda qalay jasaǵanımızdı bilesizler[+]. 6Kóp azap-aqıretlerge qaramay, sizler Muxaddes Ruwxtıń bergen quwanıshı menen Qudaydıń sózin qabıl etip, bizlerge hám Iyemizge eliklewshiler boldıńlar[+]. 7Solay etip, sizler Makedoniya hám Axayadaǵı pútkil iseniwshilerge úlgi boldıńlar. 8Óytkeni Iyemizdiń sózi sizlerden tarqap, Qudayǵa degen isenimińiz haqqında xabar tek Makedoniya hám Axayaǵa emes, al hámme jerge jetip bardı. Sonlıqtan bizlerdiń bul haqqında bir nárse aytıwımızǵa hájet qalmadı. 9Sebebi olardıń ózleri bizlerdi qanshelli jaqsı qabıl alǵanıńızdı hám haqıyqıy tiri Qudayǵa xızmet etiw ushın qalay butlardı taslap, Qudayǵa júz burǵanıńızdı aytıp berdi[+]. 10Jáne de, olar bizlerdi keleshektegi qáhárli jazadan qutqaratuǵın Iysanıń, yaǵnıy Qudaydıń Ózi ólimnen tiriltken Ulınıń aspannan keliwin kútip atırǵanıńızdı da sóz etti[+].

#### 2


Paveldiń Salonikadaǵı xızmeti

1Tuwısqanlar! Sizlerge bolǵan saparımızdıń bosqa ketpegenin ózlerińiz de bilesiz. 2Biraq ózlerińizge málim, bunnan aldın Filipte azap shegip, masqaralanıwǵa duwshar bolǵan edik.[*] Degen menen, kúshli qarama-qarsılıqlarǵa qaramastan, Qudaydıń Xosh Xabarın[†] sizlerge járiyalaw ushın, bizler Qudayımızdan mártlik alıp turatuǵın edik.[*][+] 3Óytkeni bizlerdiń aqıl-násiyatımız ótirikke de, napák niyetke de, hiylege de negizlenbegen edi[+]. 4Kerisinshe, Quday[†] bizlerdi minásip kórip, bizlerge Xosh Xabardı isenip tapsırdı. Sonlıqtan bizler adamlarǵa emes, al kewillerimizdi sınaytuǵın Qudayǵa unaw ushın Xosh Xabardı járiyalap júrmiz[+]. 5Xabarıńız bar, bizler hesh qashan jaǵımpazlanıp sóylemedik, paydakúnemligimizdi jasırıw ushın nıqap taqpadıq. Quday buǵan gúwa[+]. 6Jáne bizler hesh kimnen: ya sizlerden, ya basqalardan húrmet-maqtaw izlep júrgen joqpız[+].

7Masiyxtıń[†] elshileri[†] sıpatında sizlerge awırmanlıq salıwımızǵa bolar edi. Biraq, balalarına ǵamxor bolǵan ana sıyaqlı, sizlerge múláyim boldıq. 8Sizlerdi usılay jaqsı kórip, sizlerge tek Qudaydıń Xosh Xabarın emes, al óz janlarımızdı beriwge de qayıl edik. Sebebi sizler bizler ushın sonshelli qádirli edińiz[+]. 9Tuwısqanlar! Bizlerdiń awır miynetimiz hám qıyınshılıqlarımız yadıńızda. Hesh birińizge awırmanlıǵımız túspewi ushın, kúni-túni miynet etip, sizlerge Qudaydıń Xosh Xabarın járiyaladıq[+].

10Siz iseniwshilerdiń aldında qanday muxaddes,[†] haq hám kemshiliksiz bolıp jasaǵanımızǵa sizler de, Quday da gúwa. 11Xabarıńız bar, bir áke[†] óz balalarına qanday qatnas jasasa, bizler de sizlerdiń hár birińizge sonday qatnas jasadıq[+]. 12Sizlerge aqıl-násiyat hám jubanısh berip, Óz Patshalıǵına hám saltanatına shaqırǵan Qudayǵa ılayıqlı jasawdı ótinish ettik[+].

13Bizler Qudayǵa jáne bir nárse ushın úzliksiz shúkirlik etemiz. Óytkeni sizler Qudaydıń sózin bizlerden esitip qabıl etkenińizde, bunı adamnıń sózi sıpatında emes, al Qudaydıń sózi sıpatında qabıl ettińler. Bul sóz haqıyqattan Qudaydıń sózi bolǵanlıqtan, siz iseniwshilerde háreket etpekte[+]. 14Sebebi tuwısqanlar, sizler Masiyx Iysaǵa tiyisli bolǵan Yahudiyadaǵı[†] Qudaydıń jámáátlerine[†] eliklewshiler boldıńlar. Olar yahudiylerden[†] qanday azap-aqıret kórgen bolsa, sizler de óz milletińizden sonday azap-aqıret kórdińler[+]. 15Iyemiz Iysanı hám payǵambarlardı[†] óltirgen yahudiyler bizlerdi de quwıp shıǵardı hám olar Qudaydı nariyza qılıp, pútkil adamlarǵa dushpanlıq islep atır[+]. 16Basqa milletlerdiń qutqarılıwı[†] ushın, bizlerdiń sóylewimizge olar tosqınlıq jasap, hár qashan óz gúnalarınıń mólsherin toltırıp atır. Biraq olar aqırında Qudaydıń ǵázebine ushıraydı[+].


Paveldiń salonikalılarǵa degen saǵınıshı

17Tuwısqanlar, sizlerden az waqıtqa ayra túsirilip, ózlerimiz alısta bolsaq ta, kewillerimiz sizler menen birge edi. Sizlerdi júdá saǵınıp, diydar kórisiwge qattı tırıstıq[+]. 18Sonlıqtan sizlerge barǵımız kelip, ásirese men, Pavel, bir neshe márte barmaqshı bolǵanımda, shaytan[†] bizlerge kesent etti[+]. 19Bizlerdiń úmitimiz, quwanıshımız hám Iyemiz Iysa kelgende, Onıń aldında kiyetuǵın maqtaw tajımız ne? Sizler emessiz be[+]? 20Awa, maqtanıshımız hám quwanıshımız sizlersiz.

#### 3

1Solay etip, bizler artıq shıday almay, Afinada jalǵız qalıwdı uyǵardıq.[*][+] 2Isenimińizdi bekkemlep, sizlerdi jigerlendiriw ushın, Masiyxtıń[†] Xosh Xabarın[†] járiyalaytuǵın Qudaydıń xızmetshisi, tuwısqanımız Timofeydi sizlerge jiberdik[+]. 3Azap-aqıretler sebepli hesh kim isenimde silkinbesin dep, bizler usılay isledik. Azap shegiw táǵdirimizge jazılǵanı ózlerińizge málim[+]. 4Óytkeni sizler menen birge bolǵanımızda, azap shegetuǵınımızdı aldın aytqan edik. Xabarıńız bar, aytqanımızday anıq solay boldı da. 5Sonlıqtan men de artıq shıday almay, azǵırıwshı sizlerdi azǵırıp, miynetimiz bosqa ketpesin dep, isenimińizdiń jaǵdayın biliw ushın Timofeydi sizlerge jiberdim[+].

6Biraq, sizlerdiń janıńızdan bizlerge jańa ǵana qaytıp kelgen Timofey sizlerdiń isenimińiz hám súyispenshiligińiz haqqında quwanıshlı xabar alıp keldi. Bizlerdi bárqulla jaqsı oy menen eske alıp, bizlerdiń sizlerdi saǵınǵanımızday, sizlerdiń de bizlerdi saǵınıp atırǵanıńızdı aytıp berdi[+]. 7Sol sebepten tuwısqanlar, qıyınshılıqlar hám azap-aqıretler ishinde bolsaq ta, sizlerdiń isenimińiz sebepli jigerlenip qaldıq. 8Sebebi sizler Iyemiz benen bekkem baylanısta bolsańız, bizlerdiń janımız jay tabadı. 9Qudayımızdıń aldında sizler sebepli alǵan barlıq quwanıshımızdıń esesin Oǵan qansha shúkirlik aytıp qaytarsaq ta az. 10Sizler menen júzbe-júz kórisip, isenimińizdegi jetispegen nárselerdi tolıqtırıw ushın, kúni-túni bar kúshimiz benen duwa etip atırmız[+].

11Ákemiz Qudaydıń Ózi hám Iyemiz Iysa sizlerge barıwǵa jolımızdı ashsın![+] 12Iyemiz bir-birińizge hám pútkil adamlarǵa degen súyispenshiligińizdi bizlerdiń sizlerge degen súyispenshiligimiz sıyaqlı kóbeytip arttırsın![+] 13Solay etip, Iyemiz Iysa Óziniń pútkil muxaddesleri[†][*] menen kelgende, Ákemiz Qudaydıń aldında muxaddeslikte[†] kemshiliksiz bolıwıńız ushın, júreklerińizdi bekkemlesin[+].

#### 4


Qudayǵa unaytuǵın ómir

1Endi bolsa, tuwısqanlar, Qudayǵa unaw ushın qalay jasaw kerekligin sizler bizlerden úyrendińiz. Házir usılay jasap atırsız da. Bul iste jáne de alǵa ilgerilewińizdi Iyemiz Iysanıń atı menen sizlerden ótinish etip soraymız[+]. 2Óytkeni Iyemiz Iysanıń biyligi menen sizlerge qanday jol-jorıqlardı bergenimizdi ózlerińiz bilesizler.

3Qudaydıń erki – sizlerdiń muxaddes[†] bolıwıńızdan ibarat. Yaǵnıy, Ol sizlerdiń jınısıy buzıqshılıqtan awlaq júriwińizdi,[+] 4hár birińizdiń óz denesin qádirlep, muxaddes qılıp saqlawın 5hám Qudaydı bilmeytuǵın butqa tabınıwshılar sıyaqlı buzıq qálewlerge berilmewin qáleydi[+]. 6Hesh kim usınday iste tuwısqanına qıyanet etip, haramılıq islemesin. Burın sizlerge aytqanımız hám eskertkenimizdey, Iyemiz bunday barlıq isler ushın adamlardı jazalaydı. 7Sebebi Quday[†] bizlerdi haram bolıp jasaw ushın emes, al muxaddes bolıp jasaw ushın shaqırdı[+]. 8Solay etip, bul jol-jorıqtı qabıl almaǵan adam adamdı emes, al Muxaddes Ruwxın[†] sizlerge bergen Qudaydı qabıl almaǵan boladı.

9Biraq tuwısqanlıq súyispenshilik[†] haqqında birewdiń sizlerge bir nárse jazıwına hájet joq. Óytkeni bir-birińizdi súyiwdi sizler Qudaydan úyrendińler[+]. 10Sizler haqıyqattan da pútkil Makedoniyadaǵı tuwısqanlardıń hámmesin súyesizler. Tuwısqanlar, bul iste jáne de alǵa ilgerilewińizdi sizlerden ótinish etemiz. 11Jáne de, sizlerge jol-jorıq bergenimizdey, tınısh ómir súriwdi, óz isińizge kewil bóliwdi hám qollarıńız benen miynet etiwdi maqset etip qoyıńlar[+]. 12Solay etip, sizler jámáátten[†] tıs adamlardıń aldında húrmet-izzetke erisesizler hám hesh kimnen ǵárezli bolmaysızlar[+].


Iysanıń qayta keliwi

13Tuwısqanlar! Úmitsiz jasaytuǵın basqa adamlar sıyaqlı qayǵırmawıńız ushın, bul dúnyadan kóz jumǵanlar haqqında sizlerdiń xabarsız qalıwıńızdı qálemeymiz[+]. 14Sebebi bizler Iysanıń ólip, qayta tirilgenine isenemiz. Sol sıyaqlı, Iysaǵa isenip, bul dúnyadan kóz jumǵanlardı Quday Onıń menen birge qayta alıp keletuǵınına da isenemiz[+]. 15Iyemizdiń sózine tiykarlanıp, sizlerge mınanı bildiremiz: házir tiri bolıp jasap atırǵan bizler, yaǵnıy Iyemiz kelemen degenshe tiri júretuǵınlar bul dúnyadan kóz jumǵanlardan hesh artıq emespiz[+]. 16Óytkeni Iyemizdiń Ózi buyırǵan bálent dawıs astında, bas perishteniń[†] sesti hám Qudaydıń kárnayınıń[†] hawazı menen aspannan kelgende, dáslep Masiyxqa[†] isengen óliler tiriledi[+]. 17Onnan soń, jasap atırǵan bizler, yaǵnıy tiri qalǵanlar olar menen birge Iyemizdi hawada kútip alıw ushın, bultlar ishine alınıp kóterilemiz. Solay etip, hámme waqıt Iyemiz benen birge bolamız[+]. 18Mine, usı sózler menen bir-birińizdi jubatıńlar.

#### 5

1Tuwısqanlar! Bul waqıyalardıń waqıt hám máwsimleri haqqında sizlerge jazıwdıń keregi joq[+]. 2Sebebi Iyemizdiń kúni túnde urınıń keliwi sıyaqlı keletuǵının sizler anıq bilesizler[+]. 3Adamlar: «Hámmesi tınısh hám qáwipsiz», – degende, júkli hayaldı birden tolǵaq tutqanday, olar tosattan apatqa ushırap, qashıp qutıla almaydı[+].

4Biraq tuwısqanlar, sizler qarańǵılıqta bolmaǵanlıqtan, sol kún sizlerdi urı túskendey ǵapılda qaldırmaydı[+]. 5Sizlerdiń hámmeńiz nurdıń hám kúndizdiń balalarısız. Bizler túnge yamasa qarańǵılıqqa tiyisli emespiz[+]. 6Sonlıqtan basqalar sıyaqlı uyıqlamayıq, al oyaw hám sergek bolayıq[+]. 7Óytkeni uyıqlaytuǵınlar túnde uyıqlaydı, más bolatuǵınlar da túnde más boladı.

8Al kúndizge tiyisli bolǵan bizler sergek bolayıq, isenim hám súyispenshilikti[†] sawıt qılıp, qutqarılıwǵa[†] degen úmitti basımızǵa duwlıǵa qılıp kiyeyik[+]. 9Sebebi Quday[†] bizlerdi Óziniń ǵázebine ushırawımız ushın emes, al Iyemiz Iysa Masiyx[†] arqalı qutqarılıwımız ushın tayınladı[+]. 10Tiri bolsaq ta, óli bolsaq ta, bizlerdi Ózi menen birge jasasın dep, Iysa Masiyx bizler ushın óldi[+]. 11Sonlıqtan házir islep atırǵanıńızday, bir-birińizdi jigerlendirip, bir-birińizdiń isenimińizdi bekkemley berińler.


Sońǵı aqıl-násiyatlar hám sálemnama

12Tuwısqanlar! Arańızda miynet etkenlerdiń, yaǵnıy Iyemizdiń jolında sizlerge jolbasshılıq qılıp, aqıl-násiyat bergenlerdiń qádirin biliwińizdi sizlerden ótinish etemiz[+]. 13Islegen isleri ushın olardı súyip, sheksiz húrmet etińler. Óz ara tatıw jasańlar[+]. 14Sizlerge jalbarınamız, tuwısqanlar, is jaqpaslarǵa eskertiw jasap, júreksizlerdi jigerlendirińler, kúshsizlerge járdem berip, hámmege sabırlı bolıńlar[+]. 15Abaylı bolıńlar, hesh kim jamanlıqqa jamanlıq penen juwap qaytarmasın. Kerisinshe, hámme waqıtta bir-birińizge hám pútkil adamlarǵa jaqsılıq islewge umtılıńlar[+].

16Bárqulla quwanıńlar[+]. 17Tınbay duwa etińler[+]. 18Qanday awhal bolsa da, Qudayǵa shúkirlik bildirińler. Óytkeni Masiyx Iysaǵa tiyisli bolǵan sizlerge degen Qudaydıń erki usılar[+]. 19Muxaddes Ruwxtı[†] sóndirip taslamańlar[+]. 20Payǵambarshılıq[†] sózlerin kemsitpeńler. 21Biraq, hámme nárseni sınap kórińler. Jaqsılıqqa jabısıp alıńlar[+]. 22Hár qanday jamanlıqtan qashıńlar.

23Tınıshlıq beriwshi Qudaydıń Ózi sizlerdi tolıq muxaddes[†] qılsın: pútkil ruwxıńız, janıńız hám deneńizdi Iyemiz Iysa Masiyxtıń keliwine kemshiliksiz qılıp saqlasın[+]. 24Sizlerdi shaqırǵan Quday sadıq, Ol usını ámelge asıradı[+].

25Tuwısqanlar, bizler ushın duwa etińler[+]. 26Barlıq tuwısqanlardı muxaddes posa menen súyip, sálem aytıńlar[+]. 27Bul xattıń hámme tuwısqanlarǵa oqıp beriliwin Iyemizdiń atı menen sizlerge qatań túrde tapsıraman[+].

28Iyemiz Iysa Masiyxtıń miyrimi sizlerge yar bolsın!

### 2 Salonikalılar

#### 2 Salonikalılar

2 Salonikalılar


Alǵí sóz

[1]

[2]

[3]


#### Alǵí sóz


Salonikalılarǵa jazılǵan ekinshi xat


Kitap haqqında maǵlıwmat

Elshi Pavel Salonikadaǵı jámáátke jazǵan bul ekinshi xatın birinshi xattan keyin qısqa waqıt aralıǵında jiberedi. Xattıń basında Pavel iseniwshi tuwısqanların jigerlendiredi, olardı qıyınshılıq hám azaplarǵa qaramay, isenimde bekkem turıwǵa shaqıradı.

Keyin Pavel birinshi xatta jazǵan Iyemiz Iysanıń keliwi haqqında tolıq túsindiriwge ótedi, sebebi salonikalılardıń arasında «Iyemiz keldi» degen gáp júrgen edi. Bunnan xabar tapqan Pavel olarǵa, Masiyx ele kelgen joq, Ol kelmesinen aldın bir neshe hádiyseler júz beriwi kerek: adamlar Qudayǵa qarsı bas kóteredi, nızamdı buzıwshı adam kelip, Qudaydıń ornın iyeleydi, aqıbetinde jawızlıq hám napáklik dúnyada kúsheyedi, dep jazadı. Sonnan keyin, Iysa kelip, nızamdı buzıwshı adamdı bir demi menen joq qıladı.

Xattıń aqırǵı qatarlarında Pavel iseniwshilerdi erinshek bolmawǵa, hadal miynet etiwge, jaqsılıq qılıwdan sharshamawǵa shaqıradı.

#### 1

1Ákemiz Qudayǵa hám Iyemiz Iysa Masiyxqa[†] tiyisli bolǵan Salonika iseniwshileriniń jámáátine,[†] Pavel, Sila[*] hám Timofeyden sálem![+] 2Ákemiz Qudaydıń hám Iyemiz Iysa Masiyxtıń miyrimi hám tınıshlıǵı sizlerge yar bolsın!


Keleshektegi qáhárli jaza

3Tuwısqanlar! Sizler ushın hámme waqıtta Qudayǵa shúkirlik etiw parızımız. Usılay islewimiz orınlı. Sebebi isenimińiz kún sayın ósip, hár qaysısıńızdıń bir-birińizge degen súyispenshiligińiz artıp barmaqta[+]. 4Sonlıqtan bizler basıńızdan keship atırǵan barlıq quwdalaw hám azap-aqıretler waqtındaǵı sizlerdiń sabırlılıǵıńız hám isenimińiz ushın Qudaydıń jámáátlerinde sizler menen maqtanamız[+].

5Bulardıń hámmesi Qudaydıń ádil jazasınıń belgisi. Nátiyjede, shegip atırǵan azabıńız ushın sizler Qudaydıń Patshalıǵına[†] ılayıqlı dep sanalasızlar[+]. 6Quday[†] ádil: sizlerge azap bergenlerge Ol azap penen juwap qaytaradı[+]. 7Azap shegip atırǵan sizlerge bolsa, bizler menen birge tınıshlıq beredi. Bulardıń hámmesi Iyemiz Iysa Óziniń qúdiretli perishteleri[†] menen jalınlaǵan ot ishinde aspanda kóringende júz beredi[+]. 8Sonda Iyemiz Iysa Qudaydı bilmeytuǵınlardı hám Ózi haqqında Xosh Xabarǵa[†] boysınbaǵanlardı jazalaydı[+]. 9Olar máńgi nabıt bolıwǵa húkim etilip, Iyemizdiń júzinen hám qúdiretli saltanatınan alıslatıladı[+]. 10Iyemiz kelgen kúni Óz muxaddesleri[†] tárepinen ullılanıp, pútkil iseniwshiler tárepinen alǵıslanadı. Olardıń arasında sizler de bolasızlar. Óytkeni bizlerdiń Ol haqqında bergen gúwalıǵımızǵa isendińler[+]. 11Sonlıqtan sizler ushın bárqulla duwa etip atırmız: Qudayımız sizlerdi Ózi shaqırǵan ómirge ılayıqlı qılsın, hár túrli jaqsı arzıw-ármanıńızdı hám isenimge tiykarlanǵan hár bir isińizdi Óz qúdireti menen ámelge asırsın[+]. 12Solay etip, Qudayımızdıń hám Iyemiz Iysa Masiyxtıń miyrimi menen, Iyemiz Iysanıń atı sizler arqalı ullılansın hám sizler de Ol tárepinen mártebeli bolıńlar.

#### 2


Nızamdı buzıwshınıń payda bolıwı

1Tuwısqanlar! Endi Iyemiz Iysa Masiyxtıń[†] qayta keliwine hám bizlerdiń Onıń aldına jıynalıwımızǵa baylanıslı sizlerden mınalardı ótinemiz[+]. 2Iyemizdiń kúniniń álle qashan kelgenin aytqan hár qanday payǵambarshılıq,[†] sóz yamasa bizler jibergendey etip kórsetilgen xat sebepli aqıldan dárhal azıp, táshiwishlenbeńler. 3Ózlerińizdi hesh kimge hesh qanday jol menen aldatpańlar. Sebebi sol kún keliwge deyin dáslep isenimnen qaytıw baslanıp, nızamdı buzıwshı, yaǵnıy táǵdirine nabıt bolıw jazılǵan adam payda boladı[+]. 4Sol adam – Qudayǵa yamasa adamlar «quday» dep sıyınatuǵın hár bir nársege qarsı shıǵıp, ózin hámmeden joqarı qoyadı, hátte, ol Qudaydıń Ibadatxanasındaǵı[†] Muxaddesxanada[†] otırıp, ózin «qudayman» dep járiyalaydı[+].

5Sizler menen birge bolǵanımda usılardı aytqanım eslerińizde joq pa? 6Sol adamdı házir ne uslap turǵanın bilesizler. Ol óz waqtında payda boladı. 7Awa, nızamsızlıqtıń sırlı kúshleri álle qashan háreket etpekte. Biraq usı kúshti uslap turıwshı joldan alıp taslanbaǵansha, ol óz isin dawam ete beredi[+]. 8Bunnan soń, nızamdı buzıwshı payda boladı. Biraq Iyemiz Iysa onı awzınan shıqqan demi menen óltiredi hám Óziniń ullı saltanatı menen kelgende joq qıladı[+]. 9Sol adam shaytannıń[†] kúshi menen kelip, hár túrli qúdiret, jalǵan belgiler menen tań qalarlıq nárselerdi[+] 10hám nabıt bolatuǵınlardı aldawshı hár túrli jamanlıqlardı kórsetedi. Óytkeni olar ózlerin qutqara alatuǵın haqıyqattı súyiwden bas tartqanlıqtan, nabıt boladı[+]. 11Sonlıqtan jalǵanǵa isensin dep, Quday[†] olarǵa aldawshı bir kúsh jiberedi[+]. 12Solay etip, haqıyqatqa isenbey, jamanlıqtan ráhátlenetuǵınlardıń hámmesi húkim etiledi.


Bekkem turıńlar!

13Biraq bizler Iyemiz súygen tuwısqanlarımız bolǵan sizler ushın hámme waqıt Qudayǵa shúkirlik etiwge parızlımız. Sebebi Quday Muxaddes Ruwx[†] tárepinen muxaddes qılınıwıńız arqalı hám haqıyqatqa iseniwińiz arqalı qutqarılıwıńız[†] ushın, sizlerdi áwel bastan tańlap alǵan edi[+]. 14Iyemiz Iysa Masiyxtıń ullılıǵına erisiwińiz ushın, bizler járiyalaǵan Xosh Xabar[†] arqalı Quday sizlerdi usı qutqarılıwǵa shaqırdı[+]. 15Sol sebepli, tuwısqanlarım, bekkem turıńlar! Bizlerdiń sóz yamasa xat arqalı sizlerge úyretken tálimatımız boyınsha is tutıńlar[+].

16Iyemiz Iysa Masiyxtıń Ózi hám bizlerdi súyip, miyrim[†]-shápááti menen bizlerge sheksiz jubanısh hám jaqsı úmit bergen Ákemiz Quday[+] 17sizlerdiń kewillerińizdi jigerlendirip, hár qanday jaqsı iste hám sózde de kúsh-quwat bersin[+].

#### 3


Bizler ushın duwa etiń

1Qullası, tuwısqanlar, Iyemizdiń sózi sizlerdiń arańızdaǵı sıyaqlı erkin jayılıp, húrmetke bólene bersin dep, bizler ushın duwa etińler[+]. 2Jaman hám jawız adamlardan qutılıwımız ushın da duwa etińler. Óytkeni adamlardıń hámmesi iseniwshi emes[+]. 3Biraq, Iyemiz sadıq. Ol sizlerge kúsh-quwat berip, shaytannan[†] saqlaydı[+]. 4Iyemiz sizler menen qarım-qatnasta bolǵanlıqtan, buyırǵanlarımızdı islep atırǵanıńızǵa hám isleytuǵınıńızǵa isenemiz. 5Iyemiz júreklerińizdi Qudaydı súyiwge hám Masiyxqa[†] sadıq bolıwǵa baǵdarlasın[+].


Óz miynetińiz benen jasańlar!

6Tuwısqanlar! Iyemiz Iysa Masiyxtıń atı menen buyıramız: bizlerden alǵan tálimattı tıńlamay, isjaqpaslıq etip júrgen barlıq tuwısqanlardan awlaq júrińler![+] 7Bizlerden qalay órnek alıwıńız kerek ekenligin ózlerińiz bilesizler. Sebebi bizler arańızda bolǵanımızda, talapsız júrgen joqpız[+]. 8Hesh kimniń nanın biypul jemedik. Kerisinshe, hesh birińizge awırmanlıǵımız túspesin dep, kúni-túni awır miynet ettik[+]. 9Járdemińizdi qabıl etiwge haqımız bolmaǵanı sebepli emes, al sizler bizlerge eliklesin dep, órnek bolıwımız ushın usılay isledik[+]. 10Hátte, bizler sizler menen birge bolǵanımızda: «Kim de kim miynet etiwdi qálemese, awqat ta jemesin», – degen buyrıqtı bergen edik[+].

11Óytkeni arańızdaǵı ayırımlardıń talapsız bolıp, hesh jumıs islemey, basqalardıń isine aralasıp júrgenin esitip atırmız[+]. 12Bunday adamlarǵa Iyemiz Iysa Masiyxtıń atı menen jalbarınamız hám mınanı buyıramız: tınısh miynet etip, óz nanın ózi tawıp jesin. 13Al sizler, tuwısqanlar, jaqsı is islewden jalıqpańlar[+].

14Eger bul xattaǵı sózlerimizge qulaq aspaǵanlar bolsa, onı ayırıp qoyıńlar. Onı uyaltıw ushın, baylanıstı úzińler. 15Biraq, onı dushpan dep sanamay, tuwısqan sıpatında eskertińler[+].


Sońǵı sálemnama

16Tınıshlıq beriwshi Iyemizdiń Ózi sizlerge hámme waqıtta, hár qanday jaǵdayda tınıshlıq bersin. Iyemiz hámmeńizge yar bolsın![+]

17Men, Pavel, bul sálemdi óz qolım menen jazıp atırman. Meniń hár bir xatımda bul belgi bar. Men usılay jazaman[+].

18Iyemiz Iysa Masiyxtıń miyrimi hámmeńizge yar bolsın!

### 1 Timofey

#### 1 Timofey

1 Timofey


Alǵí sóz

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]


#### Alǵí sóz


Timofeyge jazılǵan birinshi xat


Kitap haqqında maǵlıwmat

Bul xattı elshi Pavel óz ulınday jaqın bolıp qalǵan, birge xızmet etken járdemshisi Timofeyge jazǵan. Xat jazılǵan waqıtta Timofey Efes qalasında edi. Timofey listralı edi (Elsh 16:1). Listra qalası házirgi Turkiya úlkesinde jaylasqan. Timofeydiń anası Iysa Masiyxqa isengen yahudiy, ákesi bolsa grek edi. Timofey Pavel menen birge Efes hám Korinf qalalarına, sonday-aq Makedoniyaǵa barıp, Xosh Xabardı járiyalaw xızmetinde Pavelge járdem bergen edi.

Pavel bul xatta Timofeyge kóp násiyatlar beredi, Efestegi jámáátke qalay ǵamxorlıq qılıw kerekligin úyretedi. Birinshi náwbette ol Timofeydi jalǵan tálimatlar tuwrısında eskertedi. Sol dáwirde jámáátlerde jalǵan tálimatlar keń tarqalǵan edi. Bul tálimatlar yahudiyler hám basqa millet adamlarınıń isenimleri aralasıwınan payda bolıp, materiallıq dúnya haram, qutqarılıw ushın tek ǵana sırlı bilimdi ózlestiriw arqalı erisse boladı, degen pikirdi joqarı kóteredi. Bunday tálimatlar bazı awqatlardı jewdi hám úyleniwdi qadaǵan etetuǵın edi. Pavel bul tálimatlardıń qátesin ashıp, Timofeyge haqıyqıy Qudaydıń jolında júriw haqqında násiyat qıladı.

Xattıń dawamında Pavel duwa etiwge kórsetpeler beredi, jámááttegi tártip, jámáát jetekshileri hám xızmetkerlerine kerekli bolǵan minezlemeler haqqında sóz etedi, jas hám ǵarrılar, jesirler, aqsaqallar, qul hám xojayınlar arasındaǵı múnásibetlerge tiyisli másláhátler berip, bay tuwısqanlarǵa násiyat qıladı. Pavel bul xattı Timofeyge aytqan keyingi násiyatları menen tamamlap, Timofeydiń moynındaǵı wazıypalardı esletip ótedi.

#### 1


Sálemnama

1Qutqarıwshımız[†] Qudaydıń hám úmitimiz Masiyx[†] Iysanıń buyrıǵı menen Masiyx Iysanıń elshisi[†] bolǵan men, Pavelden,[+] 2isenimdegi haqıyqıy ulım bolǵan Timofeyge sálem! Ákemiz Quday[†] hám Iyemiz Masiyx Iysa saǵan miyrim[†], rehim hám tınıshlıq bersin![+]


Jalǵan tálimatqa qarsı eskertiw

3Men Makedoniyaǵa ketip baratırǵanımda saǵan ótinish etkenimdey, Efeste qal. Ol jerdegi ayırım adamlarǵa jalǵan tálimatlardı úyretpewdi, 4ańızlar hám sheksiz shejireler menen bánt bolmawdı buyır. Bular isenim arqalı bilinetuǵın Qudaydıń islerine payda beriwdiń ornına, tartıslardı keltirip shıǵaradı[+]. 5Al bul buyrıqtıń maqseti bolsa – pák júrekten, taza hújdannan hám haqıyqıy isenimnen súyispenshilikti[†] payda etiw[+]. 6Geybir adamlar bulardan júz burıp, bos gáplerge erip adastı[+]. 7Olar nızam muǵallimi bolıwdı qáleydi, biraq neni sóylep hám neni taban tirep tastıyıqlap atırǵanın túsinbeydi.

8Durıs qollanǵan adam ushın Muxaddes[†] Nızam paydalı ekenin bilemiz[+]. 9Jáne de, Muxaddes Nızam haq adamlar ushın emes, al nızamdı buzıwshılar hám boysınbaytuǵınlar, qudaysızlar hám gúnakarlar, muxaddes emesler hám muxaddes nárselerdi sıylamaytuǵınlar, ata-anasın óltiretuǵınlar, adam óltiriwshiler,[+] 10buzıqlar, óz jınısındaǵı adam menen qosılıwshılar, adamdı urlap satıwshılar, ótirikshiler, jalǵan gúwalıq beriwshiler hám durıs tálimatqa qarsı is qılatuǵın basqa hámme ushın qollanılatuǵının bilemiz. 11Durıs tálimat bolsa, alǵıs-maqtawlarǵa ılayıq Qudaydıń ullı Xosh Xabarına[†] tiykarlanǵan. Usı Xosh Xabardı Quday maǵan isenip tapsırdı[+].


Paveldiń minnetdarshılıq bildiriwi

12Maǵan kúsh-quwat berip qoyǵan Iyemiz Masiyx Iysaǵa minnetdarshılıq bildiremen. Sebebi Ol meni sadıq dep esaplap, Óz xızmetine tayınladı[+]. 13Bir waqıtları men Oǵan til tiygiziwshi, quwdalawshı hám zalım adam bolsam da, Ol maǵan miyrim-shápáátin berdi. Óytkeni mende haqıyqıy isenim bolmaǵanlıqtan, ne islep júrgenimdi bilmeytuǵın edim[+]. 14Biraq Jaratqan Iyeniń[†] miyrimi Masiyx Iysadaǵı isenim hám súyispenshilik penen birlikte meniń ústime mol-mol bolıp tógildi[+].

15«Masiyx Iysa bul dúnyaǵa gúnakarlardı qutqarıw ushın keldi», – degen sózler isenimli hám hámme adamlar tárepinen qabıl qılınıwǵa ılayıqlı sózler. Men ózimdi gúnakarlardıń ishindegi eń jamanıman dep esaplayman[+]. 16Biraq, men gúnakarlardıń ishindegi eń jamanı bolsam da, Masiyx Iysa maǵan rehim etti. Keyinirek Ózine isenip, máńgilik ómirge[†] erisetuǵınlarǵa órnek bolıwım ushın, Ol maǵan sheksiz sabırlıǵın kórsetti. 17Máńgilik Patshaǵa, ólmeytuǵın hám kórinbeytuǵın jalǵız[*] Qudayǵa máńgi-baqıy húrmet hám dańq bolsın! Awmiyin.

18Ulım Timofey! Sen tuwralı aldın aytılǵan payǵambarshılıq[†] sózlerine tiykarlanıp, saǵan buyıraman: usı sózler boyınsha jaqsı ásker sıyaqlı is-háreket et[+]. 19Isenimińdi hám hújdanıńdı taza saqla. Ayırımlar hújdanın satıp, iseniminen ayırıldı. 20Olardıń arasında Himeney hám Iskender de bar. Qudayǵa til tiygizbewdi úyrensin dep, men olardı jámáátten[†] shıǵarıp, shaytannıń[†] qolına tapsırdım[+].

#### 2


Qudayǵa sıyınıw haqqında

1Eń aldı menen mınanı ótinish etemen: olar Quday[†] aldında hámme adamlar ushın sorap, duwa etip, jalbarınıp, minnetdarshılıq bildirsin. 2Patshalar hám basshılar ushın da duwa etsin. Sonda bizler Qudaydıń jolı menen hadal jasap, paraxat hám tınısh ómir súremiz[+]. 3Bul is jaqsı bolıp, Qutqarıwshımız[†] Qudayǵa unaydı[+]. 4Sebebi Ol hámme adamlardıń qutqarılıwın hám haqıyqatlıqtı biliwin qáleydi[+]. 5Quday jalǵız hám Quday menen adamlardıń arasındaǵı Táwelleshi, Ózi adam bolǵan Masiyx[†] Iysa da jalǵız[+]. 6Ol hámme adamlardıń azatlıq qunı ushın Óz janın baǵıshladı. Bul arqalı Ol Qudaydıń hámme adamlardı qutqarıwdı qáleytuǵının belgilengen waqıtta dálilledi[+]. 7Men usı ushın Masiyx Iysa tárepinen xabarshı hám elshi[†] bolıp tayınlanıp, basqa milletlerge isenim hám haqıyqatlıq haqqında úyretetuǵın muǵallim boldım. Men aldap atırǵan joqpan, haqıyqatın aytıp turman[+].

8Jámááttegi[†] er adamlarǵa ashıwlanbawdı hám tartıspawdı, al hámme jerde muxaddes[†] qolların kóterip duwa etiw kerekligin úyretiwińdi qáleymen. 9Hayallar da shashlarına artıqsha sán bermey, ózlerin altınlar, hinjiler yamasa qımbat kiyimler menen emes, al sıpayı kiyim, ádep hám iybe menen bezesin[+]. 10Kerisinshe, olar Qudaydan qorqıp jasaytuǵın hayallarǵa ılayıqlı jaqsı isler menen ózlerin kórkem qılsın. 11Hayal tınısh hám tolıq boysınǵan halda tálim alsın[+]. 12Hayaldıń tálim berip, er adamdı basqarıwına ruxsat etpeymen. Hayal tınısh bolsın[+]. 13Óytkeni dáslep Adam-ata, sońınan Hawa-ene jaratıldı[+]. 14Jáne de, Adam-ata emes, al hayal aldanıp, gúna[†] isledi.[*][+] 15Biraq, hayal isenim, súyispenshilik[†] hám muxaddeslik penen, ádepli bolıp jasasa, bala tuwıwı arqalı qutqarıladı[*].

#### 3


Jámáát jetekshileri hám xızmetshileri haqqında

1«Eger kim de kim jámáát[†] jetekshisi bolıwdı ańsasa, jaqsı isti arzıw etkeni», – degen sózler haqıyqat[+]. 2Solay etip, jámáát jetekshisi ayıpsız, tek bir hayallı, salmaqlı, ózin tutıp biletuǵın, húrmetli, miymandos hám tálim beriwge qábiletli bolıwı shárt[+]. 3Jáne de, ol máskúnemlikke berilgen, qızba, jánjelkesh, paydakúnem bolmay, al múláyim,[+] 4óz úyin jaqsı basqaratuǵın, balalarına sózin tıńlatıp, ózin húrmet ettire alatuǵın adam bolıwı lazım. 5Sebebi óz úyin basqara almaytuǵın adam Qudaydıń jámáátine qalay ǵamxorlıq qıla aladı? 6Jetekshi jaqında isengen adam bolmawı tiyis. Olay bolsa, ol maqtanıp ketip, shaytan[†] sıyaqlı jazaǵa duwshar bolıwı múmkin. 7Jáne de, ol ayıplanıp, shaytannıń duzaǵına túspewi ushın, jámááttiń sırtındaǵı adamlardıń aldında jaqsı atqa iye bolıwı kerek[+].

8Sol sıyaqlı, jámáát xızmetshileri de máskúnemlikke berilgen, haram paydanı gózleytuǵın adam bolmay, bir sózli hám húrmetli adamlar bolıwı shárt[+]. 9Olar isenimniń tereń haqıyqatlıǵın bilip, taza hújdan menen is-háreket etiwi tiyis. 10Bul xızmetshiler de dáslep sınaqtan ótiwi lazım. Eger ayıpsız bolsa, xızmetke qoyılsın. 11Sonday-aq, xızmetshi hayallar da ósekshi bolmay, húrmetli, salmaqlı hám hámme iste isenimli bolsın[+]. 12Jámáát xızmetshileri tek bir hayallı, balaların hám óz úy-ishin jaqsı basqaratuǵın adamlar bolsın. 13Xızmetin jaqsı atqarǵan xızmetshiler joqarı mártebege erisedi hám Masiyx[†] Iysaǵa degen isenimde úlken batırlıqqa iye boladı.


Ullı sır

14-15Men jaqın arada seniń janıńa barıwdan úmit etemen. Biraq eger keshiksem, Qudaydıń shańaraǵında iseniwshilerdiń qalay is tutıwı kerekligin biliwiń ushın, saǵan usı xattı jazıp atırman. Qudaydıń shańaraǵı – haqıyqat tiregi hám tiykarı bolǵan tiri Qudaydıń jámááti. 16Qudaydıń jolınıń sırı ullı ekeni sózsiz:

Keldi Masiyx adam denesinde,
Muxaddes Ruwx[†] tárepinen haq dep tastıyıqlandı Ol,
Perishtelerge[†] kórindi,
Ol haqqında járiyalandı milletlerge,
Jer júzinde Oǵan isendi,
Ol joqarıǵa alındı saltanat penen[+].

#### 4


Jalǵan tálimatlar haqqında

1Muxaddes Ruwx[†] anıq aytpaqta: sońǵı waqıtlarda geybir adamlar aldawshı ruwxlarǵa hám jinlerdiń tálimatlarına qulaq asıp, isenimnen qaytadı[+]. 2Bunday tálimatlar hújdansız bolǵan eki júzli ótirikshiler tárepinen tarqaladı. 3Bul ótirikshiler úyleniwdi hám turmısqa shıǵıwdı qadaǵan etedi, jáne de, ayırım azıq-awqatlardı jemewdi buyıradı. Degen menen, Quday[†] bul nárselerdi haqıyqattı biletuǵın iseniwshilerdiń minnetdarshılıq bildirip jewi ushın jaratqan[+]. 4Quday jaratqan hár bir nárse jaqsı hám eger minnetdarshılıq penen qabıl etilse, hesh nársege tıyım salınbawı kerek[+]. 5Óytkeni bizler hár bir nárseni Qudaydıń sózi boyınsha hám duwa etiw arqalı muxaddes[†] dep qabıl etemiz[+].


Jaqsı xızmetshi

6Eger bulardı tuwısqanlarǵa násiyatlasań, onda sen isenimniń hám óziń tutınǵan jaqsı tálimattıń sózleri menen azıqlanǵan, Masiyx[†] Iysanıń jaqsı xızmetshisi bolasań. 7Jaramas hám mánissiz gáplerden awlaq bolıp, ózińdi Quday jolında shınıqtırıp bar[+]. 8Deneni shınıqtırıwdıń paydası az. Al Qudaydıń jolında shınıǵıw hár tárepleme paydalı. Sebebi bul arqalı házir hám keleshekte ómir beriledi. 9Bul sózler isenimli hám hár tárepleme qabıl etiliwge ılayıqlı[+]. 10Sonıń ushın bizler awır miynet etip, azap shekpektemiz. Óytkeni hámme adamlardıń, ásirese iseniwshilerdiń Qutqarıwshısı[†] bolǵan tiri Qudaydan úmit etemiz[+].

11Sen usılardı buyır hám úyret. 12Jassań dep, ózińdi hesh kimniń kemsitiwine jol qoyma. Kerisinshe, sóylegen sóziń, jasaw táriziń, súyispenshiligiń, isenimiń hám pákligiń menen iseniwshilerge órnek bol[+]. 13Men janıńa barǵanımsha, iseniwshiler jámáátine[†] Muxaddes Jazıwlardı oqıwǵa, úgit-násiyat etiwge hám úyretiwge ózińdi baǵıshla. 14Aqsaqallar jıyını seniń ústińe qol qoyıp duwa etkende[*], ózińe payǵambarshılıq[†] arqalı berilgen ruwxıy sıyǵa[*] biypárwa bolma[+]. 15Usını is júzinde qollan hám tabıslarıńdı hámme kóriwi ushın, ózińdi buǵan tolıq baǵıshla. 16Ózińe hám berip atırǵan tálimińe dıqqat awdar, usı islerińdi dawam et. Usılay isleseń, ózińdi de, seni tıńlaytuǵınlardı da qutqarasań[+].

#### 5


Jámáát ishindegi qatnasıqlar

1Ǵarrı adamǵa urıspa, al onı ákeńdey kórip, násiyat ber. Jas jigitlerdi inińdey,[+] 2jası úlken hayallardı anańday, jas hayal-qızlardı ájapań hám qarındasıńday kórip, tolıq páklik penen aqıl-násiyat ber.

3Haqıyqattan qáwendersiz bolǵan jesir hayallardı húrmet et. 4Eger bir jesir hayaldıń balaları yamasa aqlıqları bolsa, olar eń aldı menen Qudaydıń jolı menen júrip, óz úy-ishine ǵamxorlıq kórsetiwdi, áke[†]-sheshesi menen kempir apa hám atasınıń aldında parızın ótewdi úyrensin. Sebebi bul Qudayǵa unaydı[+]. 5Haqıyqattan qáwendersiz, jalǵız qalǵan jesir hayal Qudaydan úmit qılıp, kúni-túni Oǵan jalbarınıp duwa etedi. 6Biraq tek káyip-sapa menen jasaytuǵın jesir hayal – tiri ólik[+]. 7Ayıplanbawı ushın, olarǵa usılardı eskertip qoy. 8Eger kim de kim óz aǵayin-tuwǵanlarına, ásirese úy-ishindegilerge qaramasa, ol isenimnen júz burǵan adam bolıp, isenbeytuǵın adamnan da beter bolǵanı.

9Jesirler dizimine jazılatuǵın jesir hayal tek bir mártebe turmısqa shıqqan, jası alpıstan kem bolmaǵan bolıwı kerek. 10Sonday-aq, ol jaqsı isleri menen at shıǵarǵan bolıp, balaların jaqsı tárbiyalaǵan, miymandos bolǵan, muxaddeslerdiń[†] ayaǵın juwǵan, qıyınshılıqta bolǵanlarǵa járdem bergen hám iygilikli islerge ózin baǵıshlaǵan bolıwı tiyis[+]. 11Jas jesir hayallardıń atların dizimge jazba. Óytkeni olardıń Masiyxqa[†] degen sadıqlıǵınan dene qálewleri ústin bolıp, jáne turmısqa shıǵıwdı oylaydı. 12Solay etip, olar aldın bergen wádelerin buzıp, jazaǵa duwshar boladı.

13Bunnan tısqarı, olar úyme-úy júrip, waqıtların biykar ótkiziwdi ádetke aylandıradı. Olar tek erinshek bolıp qalmay, ósek te aytadı hám kerek emes nárselerdi sóylep, basqalardıń isine aralasadı[+]. 14Sonlıqtan jas jesir hayallar turmısqa shıǵıp, bala tuwıwın hám xojalıq jumısların meńgerip, dushpanlardıń ósek qılıwına sebep tuwdırmawın qáleymen[+]. 15Sebebi olardıń geybirewleri álle qashan azǵırılıp, shaytannıń[†] izine erip ketti. 16Eger iseniwshi bir hayaldıń[*] jesir qalǵan jaqınları bolsa, olarǵa járdem etsin, iseniwshiler jámáátine[†] awırmanlıq salmasın. Sonda iseniwshiler jámááti haqıyqattan qáwendersiz qalǵan jesirlerge járdem ete aladı.

17Jámáátti jaqsı basqaratuǵın aqsaqallar, ásirese Qudaydıń sózin járiyalap hám úyretip, miynet etip atırǵanlar eki ese húrmetke ılayıqlı bolsın[+]. 18Óytkeni Muxaddes[†] Jazıwda: «Túyek aydap atırǵan ógizdiń awzın baylap qoymańlar»[*] hám «Jumısshı óz miynet haqısına ılayıqlı»[*], – delingen[+]. 19Eki yamasa úsh gúwa bolmasa, bir aqsaqalǵa qoyılǵan ayıplawdı qabıl etpe[+]. 20Basqalar qorqıwı ushın, gúna[†] islegenlerdi hámmeniń aldında áshkara qıl[+].

21Qudaydıń, Masiyx Iysanıń hám tańlanǵan perishtelerdiń[†] aldında saǵan eskertip atırman: hesh kimdi ayırmay, tek bir tárepke bolıspay, usı buyırǵanlarımdı orınla.

22Birewdi xızmetke qoyıwǵa asıqpa. Basqalardıń gúnalarına sherik bolmay, ózińdi taza tut[+].

23Bunnan bılay, tek suw ishpey, asqazanıń hám jiyi-jiyi bolıp turatuǵın awırıwlarıń ushın, az ǵana sharap ta ish[+].

24Ayırım adamlardıń gúnaları belgili bolıp, olardı húkim etiliwge alıp keledi. Basqalardıń gúnası bolsa, sońınan málim boladı. 25Sol sıyaqlı, jaqsı isler de belgili. Al házir belgili bolmasa da, jasırın qalmaydı.

#### 6

1Qudaydıń atına hám tálimatına til tiymew ushın, qullıq moyıntırıǵı astında bolǵanlardıń hámmesi óz xojayınların tolıq húrmetke ılayıqlı dep sanasın[+]. 2Xojayınları iseniwshi bolǵan qullar bolsa, tuwısqanbız-ǵo dep, húrmetsizlik qılmay, kerisinshe, olarǵa jáne de jaqsıraq xızmet etsin. Sebebi olardıń bul jaqsı xızmetinen payda kóretuǵın xojayınlar – súyikli iseniwshiler-ǵo. Usılardı úyretip, násiyatla[+].


Jalǵan tálimat hám haqıyqıy baylıq

3Kim de kim ózge tálimattı úyretip, Iyemiz Iysa Masiyxtıń[†] haqıyqat sózlerin hám Qudaydıń jolına tiykarlanǵan tálimattı maqullamasa,[+] 4ol menmen hám hesh nárseni bilmeytuǵın adam bolǵanı. Aytısıw hám tartısıw keseline jolıqqan bunday adamnıń gápleri kúnshillik, alawızlıq, ósek hám jaman gúmanlardı keltirip shıǵaradı[+]. 5Aqıl-oyları uwlanǵan, haqıyqatlıqtı joytqan, Qudayǵa xızmet etiw arqalı bayıwǵa boladı, dep oylaytuǵın bul adamlar arasında bárqulla tartıslar boladı[*][+].

6Ózińde barǵa qanaat etip, Qudaydıń jolı menen júriw – úlken jetiskenlik[+]. 7Óytkeni bizler bul dúnyaǵa hesh nárse alıp kelmedik hám onnan hesh nárse de alıp kete almaymız[+]. 8Jeytuǵın hám kiyetuǵın nárselerimiz bolsa, usılarǵa qanaat eteyik[+]. 9Al bayımaqshı bolǵanlar azǵırılıwǵa ushıraydı. Olar adamlardı bálege jolıqtırıp nabıt qılatuǵın kóp mánissiz hám zıyanlı háweslerdiń duzaǵına ilinedi[+]. 10Sebebi hár túrli jamanlıqtıń negizi – aqshanı súyiw. Ayırımlar aqshanıń izine túsip, isenimnen qayttı hám ózlerin kóp azaplarǵa duwshar etti[+].


Isenim ushın gúres

11Al sen, Qudaydıń adamı, bul nárselerden awlaq bol. Al haqlıqqa, Qudaydıń jolı menen júriwge, isenimge, súyispenshilikke,[†] sabırlılıqqa hám múláyimlilikke umtılıp jasa[+]. 12Isenim ushın bolatuǵın jaqsı gúreste jan-tániń menen háreket etip, máńgilik ómirdi[†] jeńip al. Óytkeni Quday[†] seni usı máńgilik ómir ushın shaqırǵan hám sen kóplegen gúwalar aldında isenimińdi ashıq tán alǵansań[+]. 13Hámmege ómir beretuǵın Qudaydıń hám Pontiy Pilat tergegende turaqlılıq penen gúwalıq bergen[*] Masiyx Iysanıń aldında saǵan mınanı buyıraman:[+] 14Iyemiz Iysa Masiyx kelgenshe, ózińe berilgen buyrıqlardı orınlap, minsiz hám ayıpsız bol. 15Quday Ózi belgilegen waqıtta Iysa Masiyxtıń qayta keliwin kórsetedi. Quday – alǵıs-maqtawlarǵa ılayıqlı jalǵız Hákim, patshalar Patshası, húkimdarlar Húkimdarı[+]. 16Jalǵız Qudaydıń ǵana basında ólim joq. Ol hesh kim jaqınlay almaytuǵın nurda jasaydı, Onı hesh kim kórmegen hám kóriwi de múmkin emes. Húrmet hám máńgilik kúsh-qúdiret Onıki bolsın! Awmiyin.

17Bul dúnyadaǵı bay adamlarǵa menmen bolmawdı hám ótkinshi baylıqtan úmit etpewdi buyır. Al olar ráhát kóriwimiz ushın bizlerge hámme nárseni mol-mol etip beretuǵın Qudaydan úmit etsin[+]. 18Olarǵa jaqsılıq islewdi, jaqsı isler menen bay bolıwdı hám ózinde barın basqalar menen bólisip, saqıy bolıwdı da tapsır[+]. 19Sonda olar haqıyqıy ómirge iye bolıwı ushın, ózlerine keleshekte bekkem tayanısh bolatuǵın ǵáziyne toplaydı. 20Háy Timofey, saǵan isenip tapsırılǵandı saqla. Jaramas sózlerden, ótirikten «bilim» dep atalıp, haqıyqatqa qarsı turatuǵın tálimatlardan awlaq bol[+]. 21Sebebi ayırım adamlar bul jalǵan bilimge berilip, isenimnen qayttı.

Qudaydıń miyrimi sizlerge yar bolsın![+]

### 2 Timofey

#### 2 Timofey

2 Timofey


Alǵí sóz

[1]

[2]

[3]

[4]


#### Alǵí sóz


Timofeyge jazılǵan ekinshi xat


Kitap haqqında maǵlıwmat

Bul xattı elshi Pavel Efes qalasında Qudayǵa xızmet etip atırǵan Timofeyge jazǵan. Bul xat Paveldiń sońǵı xatlarınıń biri. Pavel bul xattı jazǵan waqıtta Iysanıń Xosh Xabarı ushın qamaqta bolǵan edi. Ol óz xızmetiniń juwmaqlanıp, ómiriniń aqırına jetkenin bilgenlikten, isenimdegi súyikli ulı bolǵan Timofeyge sońǵı aqıl-násiyatların beriw ushın, bul xattı jazǵan edi.

Pavel xatında óz ómirin Timofeyge úlgi qılıp kórsetedi hám Qudaydıń Xosh Xabarın qorqpastan járiyalap, Iysa Masiyxtıń jaqsı áskeri bolıwdı násiyat etedi. Bulardı orınlaw ushın, Qudaydıń sózin jaqsı túsiniwdi, onı basqalarǵa durıs úyretiwdi hám qanday jaǵday bolsa da, onı járiyalay beriwdi qatań buyıradı.

Bizler bul xat arqalı Qudaydıń jaqsı xızmetshisi qanday qásiyetlerge iye bolıwı kerekligin bilip alamız.

#### 1


Sálemnama

1Masiyx[†] Iysadaǵı wáde etilgen ómir haqqında járiyalaw ushın, Qudaydıń qálewi menen Masiyx Iysanıń elshisi[†] bolǵan men, Pavelden,[+] 2súyikli ulım Timofeyge sálem! Quday[†] Ákemiz hám Iyemiz Masiyx Iysa saǵan miyrim[†], rehim hám tınıshlıq bersin![+]


Xosh Xabarǵa sadıq bolıwǵa úndew

3Men ata-babalarım sıyaqlı pák hújdan menen xızmet etetuǵın Qudayǵa kúni-túni duwa etkenimde seni úzliksiz eske alıp, shúkirlik bildiremen[+]. 4Seniń kóz jaslarıń yadımda. Jáne diydarlasıp, quwanıshqa bóleniwim ushın, seni kóriwdi ańsap atırman. 5Seniń haqıyqıy isenimiń de yadımda. Burın kempir apań Loidada hám anań Evnikada bolǵan usı isenimniń házir sende bar ekenine tolıq isenemen[+]. 6Sonlıqtan qollarımdı ústińe qoyıp duwa etiwim arqalı Qudaydıń saǵan bergen sıyın bar inta menen qollana beriw kerekligin esińe túsirip atırman[+]. 7Óytkeni Quday bizlerge qorqaqlıq ruwxın emes, al kúsh, súyispenshilik[†] hám saldamlılıq ruwxın berdi[+].

8Solay etip, Iyemiz haqqında gúwalıq beriwden hám Ol sebepli tutqın bolǵan mennen arlanba. Kerisinshe, Qudaydıń bergen kúshi menen Xosh Xabar[†] ushın meniń menen birge qıyınshılıq kór[+]. 9Quday bizlerdi islegen islerimiz sebepli emes, al Óz maqseti hám miyrimi menen qutqarıp, muxaddes[†] bolıp jasawǵa shaqırdı. Bul miyrimdi Ol bizlerge dúnya jaratılmastan burın Masiyx Iysa arqalı bergen edi[+]. 10Al endi bolsa, bul miyrimdi Qutqarıwshımız[†] Masiyx Iysanıń dúnyaǵa keliwi menen ashıq kórsetti. Masiyx Iysa ólimniń kúshin joq qılıp, Xosh Xabar arqalı joǵalmaytuǵın máńgilik ómirdi[†] ayan qıldı[+]. 11Men Quday tárepinen usı Xosh Xabar ushın xabarshı, elshi hám muǵallim bolıp tayınlandım[+]. 12Sonlıqtan bul sebepli azap shegip atırman. Biraq ta, men arlanbayman. Sebebi Kimge isengenimdi bilemen hám maǵan tapsırılǵandı Onıń Óziniń sol kúnge deyin saqlay alatuǵınına da isenemen[+]. 13Mennen óziń esitken durıs tálimattı órnek qılıp, Masiyx Iysaǵa degen isenim hám súyispenshilik penen jasa. 14Saǵan tapsırılǵan iygilikli tálimattı ishimizde jasaytuǵın Muxaddes Ruwx[†] járdeminde saqla[+].

15Aziya úlkesindegilerdiń[*] hámmesiniń, solar arasında Figel hám Hermogenniń meni taslap ketkenin bileseń[+]. 16Iyemiz Onisifordıń úy-ishine Óz rehimin bersin. Óytkeni ol kóp márte maǵan jubanısh berdi hám tutqınlıǵımnan arlanbadı[+]. 17Kerisinshe, Rimge kelgende, meni tapqansha, erinbey izledi. 18Sol kúni[*] Iyemiz oǵan Óz rehimin bersin! Onıń Efeste maǵan qansha xızmet etkenin sen de júdá jaqsı bileseń.

#### 2


Iysa Masiyxtıń jaqsı áskeri

1Ulım, al sen Iysa Masiyx[†] arqalı beriletuǵın miyrim[†] menen kúshke tolıp bar. 2Kóplegen gúwalar aldında mennen óziń esitken sózlerdi isenimli adamlarǵa jetkiz. Sonda olar da basqalarǵa úyrete aladı. 3Masiyx Iysanıń jaqsı áskeri bolıp, meniń menen birge qıyınshılıqqa shıda[+]. 4Xızmettegi ásker ózin áskerlikke shaqırǵan áskerbasınıń kewlinen shıǵıw ushın, turmıs isleri menen baylanbaydı. 5Jarısqa túsken adam da qaǵıyda boyınsha jarıspasa, jeńis tajın kiymeydi[+]. 6Awır miynet etken diyxan zúráátten birinshi bolıp úles alıwı tiyis[+]. 7Aytqanlarım haqqında jaqsılap oylap kór. Iyemizdiń Ózi saǵan hámmesin túsindiredi.

8Dawıttıń urpaǵınan shıqqan hám ólimnen qayta tirilgen Iysa Masiyxtı yadıńda saqla! Men járiyalap atırǵan Xosh Xabar[†] – usı[+]. 9Men usı Xosh Xabar ushın azap shegip, hátte, jınayatshı sıyaqlı tutqın bolıp baylandım. Biraq, Qudaydıń sózi baylawlı emes[+]. 10Sonlıqtan men tańlap alınǵanlardıń da Masiyx Iysa arqalı qutqarılıwdı[†] máńgilik saltanat penen alıwı ushın, hámme nársege shıdap atırman[+]. 11Bul sóz isenimli:

«Eger Onıń menen birge ólgen bolsaq,
Onıń menen birge jasaymız da[+].
12Eger sabırlılıq qılsaq,
Onıń menen birge patshalıq etemiz.
Eger Onnan waz keshsek,
Ol da bizden waz keshedi[+].
13Biz sadıq bolıp qalmasaq ta,
Ol sadıq bolıp qaladı.
Sebebi Ol Ózinen Ózi waz keshe almaydı»[+].


Qudaydıń jaqsı xızmetshisi

14Usılardı iseniwshilerge esletip tur. Sózler tuwralı tartıspawdı olarǵa Quday[†] aldında eskertip qoy. Tartıslar tıńlawshılardı aynıtıwdan basqa hesh nársege jaramaydı[+]. 15Haqıyqat sózlerin durıs úyretetuǵın hám óz isi ushın uyatqa qalmaytuǵın, Qudayǵa unamlı, jaqsı xızmetshi bolıwǵa jan-tániń menen tırıs. 16Jaramas hám bos sózlerden awlaq bol. Óytkeni bunday sózler Qudaydan barǵan sayın uzaqlastıradı[+] 17hám juqpalı jara sıyaqlı tarqaladı. Usınday sózlerdi aytıwshılar arasında Himeney hám Filit te bar[+]. 18Olar haqıyqat jolınan adastı hám ólimnen qayta tiriliw álle qashan boldı dep, ayırım adamlardıń isenimin joq qılmaqta[+]. 19Biraq Quday salǵan kúshli negiz bekkem turıptı. Sol negiz «Jaratqan Iye[†] Ózine tiyisli bolǵanlardı biledi»[*] hám «Jaratqan Iyege[†] tiyislimen, degen hár bir adam jamanlıqtan awlaq júrsin»,[*] – degen sózler menen tastıyıqlanǵan[+].

20Úlken bir úyde tek altın hám gúmis ıdıslar emes, al aǵash hám ılay ıdıslar da bar. Olardıń birewleri sıylı, al birewleri sıysız is ushın qollanıladı[+]. 21Solay etip, eger kim de kim ózin jamanlıqlardan tazalasa, onda ol sıylı, muxaddes[†] qılınǵan, xojayınına paydalı hám hár bir jaqsı iske tayın ıdıs boladı.

22Al sen jaslıqtıń jaman háweslerinen awlaq bol. Iyemizge taza kewil menen sıyınatuǵınlar menen birlikte haqıyqatlıq, isenim, súyispenshilik[†] hám tınıshlıqqa umtılıp jasa[+]. 23Aqılsız hám mánissiz tartıslardan qash. Sebebi bulardıń jánjel tuwdıratuǵının bileseń[+]. 24Iyemizdiń xızmetshisi jánjelpaz bolmawı kerek. Kerisinshe, ol hámme menen múláyim, tálim beriwge qábiletli hám sabırlı bolıwı tiyis. 25Jáne ol ózine qarsı bolǵanlarǵa álpayımlılıq penen jol-jorıq beriwi lazım. Sonda, múmkin, Quday sol adamlardıń da táwbege kelip, haqıyqatlıqtı biliwi ushın jol ashar[+]. 26Solay etip, olardıń aqılı kiredi hám qálegenin isletiw ushın ózlerin tutqın qılǵan shaytannıń[†] duzaǵınan qutıladı[+].

#### 3


Aqırzaman haqqında

1Mınanı bilip qoy: dúnyanıń aqırǵı kúnlerinde awır waqıtlar keledi[+]. 2Adamlar ózin jaqsı kóretuǵın, dúnyaparaz, maqtanshaq, menmen, Qudayǵa til tiygizetuǵın, ata-anasına boysınbaytuǵın, jaqsılıqtı bilmeytuǵın, qudaysız,[+] 3miyrimsiz, kekshil, jalaxor, ózin tutıp bilmeytuǵın, jawız, jaqsılıqtıń dushpanı,[+] 4satqın, qızba hám shırrıq boladı. Olar Qudaydan góre, káyip-sapanı kóbirek jaqsı kóredi. 5Ózlerin Qudaydıń jolı menen júrgen qılıp kórsetedi, biraq Onıń jolınıń kúshin tán almaydı. Bundaylardan awlaq bol. 6Óytkeni olardıń geybirewleri úylerge jasırın kirip, gúnalarǵa batqan hám hár túrli jaman háweslerge berilgen sada hayallardı duzaqqa túsiredi. 7Bul hayallar haqıyqatlıqtı bárqulla úyrenip, onı hesh qashan túsinip jete almaydı. 8Yannis hám Yambris[*] Muwsaǵa qarsı shıqqanday, bul adamlar da haqıyqatqa qarsı turadı. Bundaylar – aqıl-oyları buzılǵan hám haqıyqıy isenimge iye emes adamlar. 9Degen menen, olar uzaqqa barmaydı. Sebebi Yannis hám Yambris sıyaqlı, olardıń aqılsızlıǵı hámmege áshkara boladı[+].


Paveldiń sońǵı aqıl-násiyatları

10Al sen meniń tálimatımdı, ómir tárizimdi, maqsetimdi, isenimimdi, sabırlılıǵımdı, súyispenshiligimdi hám turaqlılıǵımdı órnek tuttıń. 11Basımnan keshken quwdalanıwlarımda hám Antioxiya, Ikoniya, Listra qalalarında shekken azaplarıma[*] sherik boldıń. Men qanshama azaplarǵa shıdam berdim! Iyemiz meni hámmesinen qutqardı[+]. 12Haqıyqatında, Masiyx[†] Iysaǵa tiyisli bolıp, Qudaydıń jolı menen jasawdı qálewshilerdiń hámmesi de quwdalanadı[+]. 13Biraq, jaman hám jalatay adamlar aldap hám aldanıp, bunnan da beter jaman bolıp bara beredi[+].

14Al sen óziń úyrengen hám isengen haqıyqatqa sadıq qal. Óytkeni bunı kimlerden úyrengenińdi bileseń. 15Jáne de, sen Muxaddes[†] Jazıwlardı balalıǵıńnan beri bileseń. Bul Jazıwlar saǵan Masiyx Iysaǵa degen isenim arqalı qutqarılıw[†] ushın danalıq bere aladı[+]. 16Muxaddes Jazıwlardıń hámmesi Qudaydıń Muxaddes Ruwxınıń[†] ilhamı menen jazılǵan bolıp, tálim beriw, áshkaralaw, dúzetiw hám haqıyqatlıq boyınsha tárbiyalaw ushın paydalı[+]. 17Olar tiykarında Qudaydıń adamı hár bir jaqsı iske tayar bolıw ushın jetilisip baradı[+].

#### 4

1Qudaydıń aldında hám tiriler menen ólilerdi húkim etetuǵın Masiyx[†] Iysanıń aldında Onıń qayta keliwi hám Patshalıǵı haqı qatań buyıraman:[+] 2Qudaydıń sózin járiyala. Zamannıń qolaylı yamasa qolaysız bolıwına qaramay, bul xızmetti dawam et. Adamlarǵa tolıq sabırlılıq penen tálim berip, áshkarala, jolǵa sal hám aqıl-násiyat et[+]. 3Sebebi adamlar durıs tálimattı tıńlamaytuǵın waqıtlar keledi. Olar jaman qálewlerine berilip, qulaqlarına jaǵatuǵın sózlerdi sóyleytuǵın kóp muǵallimlerdi átiraplarına jıynaydı. 4Olar haqıyqatlıqtı esitpew ushın qulaqların jawıp, ańızlarǵa qulaq asatuǵın boladı. 5Biraq sen hár qanday jaǵdayda sergek bol. Qıyınshılıqlarǵa shıdam ber, Xosh Xabar[†] ushın miynet etip, óz xızmetińdi orınla[+].

6Óytkeni meniń qanım tógilip, ishimlik sadaqası[†] bolmaqtaman hám dúnyadan ótetuǵın waqtım da jaqınlastı[+]. 7Men ullı sawashta gúrestim, jarıstı juwmaqladım hám isenimimdi saqlap qaldım[+]. 8Endi bolsa, men ushın haqıyqatlıq tajı tayın tur. Ádil húkim etiwshi bolǵan Iyemiz sol kúni usı tajdı maǵan, tek ǵana maǵan emes, al Onıń qayta keliwin intizarlıq penen kútkenlerdiń hámmesine de beredi[+].


Jeke tilekler hám sálemnama

9Janıma tezirek keliwge bar kúshiń menen tırıs. 10Sebebi Dimas bul dúnyanı súygenlikten meni taslap, Salonikaǵa ketti. Al Kriskiy Galatiyaǵa, Titus Dalmatiyaǵa ketti[+]. 11Janımda tek Luka ǵana bar. Sen Marktı tawıp, óziń menen birge alıp kel. Ol meniń xızmetime járdem beredi[+]. 12Men Tixikti Efeske jiberdim[+]. 13Kelerińde, meniń Troasta, Karptıń qasında qaldırıp ketken shapanımdı alıp kel. Jáne de kitaplarımdı, ásirese oralǵan teri kitaplardı alıp kel[+]. 14Temir ustası Iskender maǵan kóp jamanlıq isledi. Iyemiz oǵan islegenlerine qaray qaytarsın[+]. 15Sen de onnan abaylı bol. Óytkeni ol bizlerdiń sózlerimizge qattı qarsı boldı.

16Birinshi márte ózimdi aqlamaqshı bolıp juwap bergenimde, meni hesh kim jaqlamadı. Kerisinshe, hámme meni taslap ketti. Bunıń ushın Quday[†] olardı keshirsin. 17Biraq, Qudaydıń Xosh Xabarı men arqalı tolıq járiyalanıwı ushın hám pútkil milletler bunı esitiwi ushın, Iyemiz maǵan járdemge kelip, kúsh-quwat berdi. Ol meni arıslannıń awzınan qutqarıp qaldı[+]. 18Iyemiz meni hár qanday jamanlıqtan qutqaradı hám Óziniń Aspan Patshalıǵına[†] aman-esen aparadı. Oǵan máńgi-baqıy alǵıs-maqtawlar bolsın! Awmiyin.

19Priskilla menen Akilaǵa hám Onisifordıń úy-ishine sálem ayt[+]. 20Erastus Korinfte qaldı. Trofimdi awırıw halında Militte qaldırdım[+]. 21Qıstan burın keliwge bar kúshiń menen tırıs. Evbul, Pud, Lin, Klavdiya hám barlıq iseniwshi tuwısqanlar saǵan sálem aytıp atır. 22Iyemiz seniń ruwxıń menen birge bolsın! Qudaydıń miyrimi sizlerge yar bolǵay!

### Titus

#### Titus

Titus


Alǵí sóz

[1]

[2]

[3]


#### Alǵí sóz


Titusqa jazılǵan xat


Kitap haqqında maǵlıwmat

Bul xattı elshi Pavel Qudaydıń xızmetshisi bolǵan Titusqa jazǵan. Titustıń milleti grek bolǵan. Ol Paveldiń saparlarında birge bolıp, Qudayǵa xızmet etken.

Pavel Titus penen birge bir qansha waqıt Krit atawında Qudaydıń Xosh Xabarın járiyalaǵan edi. Krit atawı – Egey teńiziniń qubla tárepinde jaylasqan Jer Orta teńizindegi ataw. Olardıń xızmeti arqalı sol jerde iseniwshi jámáát payda bolǵan edi. Pavel Titustı Kritte óz wákili sıpatında qaldırıp ketip, juwmaqlanbay qalǵan islerdi tártiplestirip, hár bir qalada jámáát aqsaqalların tayınlawdı tapsırǵan edi.

Xatta iseniwshi jámááttiń aqsaqalları hám jetekshileri qanday bolıwı kerekligi, jámááttegi iseniwshilerge durıs tálimattı úyretip, olardıń durıs ómir súriwi kerekligi haqqında sóz boladı.

#### 1


Sálemnama

1Qudaydıń qulı hám Iysa Masiyxtıń[†] elshisi[†] bolǵan men, Pavelden, Titusqa sálem! Men Qudaydıń tańlaǵan adamlarınıń isenimin bekkemlew ushın hám ózlerin Qudaydıń jolı menen alıp júretuǵın haqıyqatlıqtı olardıń biliwi ushın tayınlandım[+]. 2Usı isenim hám haqıyqatlıqtı biliw ótirik sóylemeytuǵın Qudaydıń dúnya jaratılmastan burın wáde etken máńgilik ómirin[†] alıw úmitine tiykarlanǵan. 3Waqtı kelgende, Quday[†] járiyalaw arqalı Óz sózin ashıp berdi. Al men usı sózdi járiyalaw ushın Qutqarıwshımız[†] Qudaydıń buyrıǵı menen tapsırma aldım[+].

4Ortaq isenimimiz boyınsha haqıyqıy ulım bolǵan Titusqa Ákemiz Quday hám Qutqarıwshımız Iysa Masiyx miyrim[†] hám tınıshlıq bersin![+]


Titustıń Krittegi wazıypası

5Juwmaqlanbay qalǵan islerdi tártiplestirip, meniń saǵan buyırǵanımday, hár bir qalada jámáát[†] aqsaqalların tayınlawıń ushın, seni Kritte qaldırǵan edim[+]. 6Aqsaqal bolıp tayınlanatuǵın adam ayıpsız, tek bir hayallı[*] bolsın. Onıń balaları da iseniwshi bolıp, ádepsiz hám tárbiya kórmegen, dep ayıplanbawı tiyis[+]. 7Sebebi jámáát jetekshisi Qudaydıń xızmetshisi sıpatında kemshiliksiz bolıwı kerek. Ol qaysar, qızba, máskúnemlikke berilgen, jánjelkesh, haram paydanı gózleytuǵın bolmawı tiyis[+]. 8Kerisinshe, ol miymandos, jaqsılıqtı súyiwshi, saldamlı, haq, muxaddes[†] hám ózin tutıp biletuǵın bolıwı kerek. 9Jáne de, jámáát jetekshisi basqalardı durıs tálimat penen jigerlendiriwi ushın hám haqıyqatqa qarsı shıqqanlardı áshkaralawı ushın, iseniwshilerge úyretilgen haqıyqat sózi boyınsha is tutıwı tiyis.

10Óytkeni haqıyqatqa boysınbaytuǵın, pátiwasız hám ótirikshi kóp adamlar bar. Onday adamlar ásirese yahudiy[†] toparları arasında kóp[+]. 11Bunday adamlardıń awzın jawıw kerek. Olar óz haram nápsi ushın, úyretiwge bolmaytuǵın nárselerdi úyretip, barlıq xojalıqlardı buzıp júr[+]. 12Hátte, kritlilerdiń óz danıshpanı: «Kritliler bárqulla ótirikshiler, jawız haywanlar hám jalqaw ashkózler bolǵan», – degen edi. 13Bul gúwalıq – haqıyqat. Sonlıqtan isenimde bekkem turıwı ushın, olardı qatań eskertip qoy[+] 14hám olardı yahudiylerdiń mánissiz ańızlarına, haqıyqattan adasqan adamlardıń buyrıqlarına qulaq astırma[+]. 15Pák adamlar ushın hámme nárse pák. Biraq, napák adamlar menen isenbeytuǵın adamlar ushın hesh bir nárse pák emes. Sebebi olardıń aqıl-oyları da, hújdanı da iplaslanǵan[+]. 16Qudaydı bilemiz dese de, islegen isleri menen Onnan tanadı. Olar – jerkenishli, Qudaydıń sózine qulaq aspaytuǵın hám hár qanday jaqsı iske jaramsız adamlar[+].

#### 2


Durıs tálimattı úyret!

1Al saǵan kelsek, sen durıs tálimat boyınsha tálim ber. 2Úlken jastaǵı er adamlarǵa saldamlı hám húrmetke miyasar bolıwdı, ózlerin tutıp biliwdi, isenimde, súyispenshilikte[†] hám sabırlılıqta bekkem bolıwdı úyret.

3Sol sıyaqlı, úlken jastaǵı hayallarǵa da húrmetke ılayıqlı ómir súriwdi, ósekshi hám sharaptıń qulı bolmawdı, al jaqsılıqtı úyretiwshi bolıwı kerekligin úyret[+]. 4-5Sonda úlken jastaǵı hayallar jas hayallarǵa aqıl-násiyat bere aladı. Qudaydıń sózine til tiymewi ushın, olar jas hayallarǵa kúyewlerin hám balaların súyiwdi, ózlerin tutıp biliwdi, pák, xojalıqqa jankúyer, miyrimli bolıwdı hám kúyewlerine boysınıwdı úyrete aladı[+].

6Jas er adamlarǵa da ózlerin tıyıp biliwdi násiyat et[+]. 7Jaqsı isler islep, olarǵa hár bir nársede órnek bol. Tálim bergenińde hadal hám saldamlı bolıp,[+] 8hesh kim ayıplay almaytuǵın durıs sózlerdi sóyle. Solay etip, saǵan qarsı shıqqanlar bizler tuwralı hesh jaman nárse ayta almaǵanlıqtan uyalıp qaladı[+].

9Qullarǵa xojayınlarına hár bir nársede boysınıp, olardıń kewlinen shıǵıwdı, qaytarıp sóylemey[+] 10hám urlıq islemey, tolıq sadıqlıq kórsetiwdi úyret. Sonda olar Qutqarıwshımız[†] Qudaydıń tálimatına hár tárepleme jaqsı at keltiredi.

11Óytkeni Qudaydıń qutqaratuǵın miyrimi pútkil adamlarǵa ashıq kórindi[+]. 12Bul miyrim[†] bizlerge qudaysızlıqtan hám dúnyanıń jaman háweslerinen waz keship, házirgi dáwirde ózlerimizdi tıyıp biliwdi, haq bolıwdı hám Qudaydıń jolına ılayıqlı ómir súriwdi úyretedi[+]. 13Jáne de, ol bizlerge házirshe, múbárek úmitimizdiń, yaǵnıy ullı Qudayımız hám Qutqarıwshımız bolǵan Iysa Masiyxtıń[†] saltanat penen keliwin kúttiredi[+]. 14Ol qun tólep bizlerdi hár bir nızamsız islerimizden azat etiw ushın hám jaqsılıq islewge intalı, ayrıqsha bir xalıqtı Ózine tazalap alıw ushın Óz janın baǵıshladı[+].

15Usılardı tolıq biylik penen úyretip, jigerlendir hám keyi. Ózińdi hesh kimge kemsittirme[+].

#### 3


Iygilikli islerdi islewge tayar bolıw

1Basshılarǵa hám húkimetke boysınıp qulaq asıwdı, hár bir iygilikli isti islewge tayar bolıwdı,[+] 2hesh kimdi ósek qılmay hám jánjelkesh bolmay, múláyim bolıp, hámme adamlarǵa hár tárepleme jumsaq qatnasta bolıwdı iseniwshilerge esletip qoy[+].

3Sebebi bir waqıtları bizler de aqılsız, qulaq aspaytuǵın, adasqan, hár túrli jaman háwesler menen házliklerdiń qulı bolǵan, jamanlıq hám kúnshillik penen jasaǵan, basqalar bizlerdi hám bizler de bir-birimizdi jek kórgen adamlar edik[+]. 4Biraq Qutqarıwshımız[†] Quday[†] Óz miyrimin hám adamǵa degen súyispenshiligin ashıq kórsetkende, 5Ol bizlerdi qılǵan haq islerimiz sebepli emes, al Óz miyrim[†]-shápááti menen qutqardı. Bizlerdi Muxaddes Ruwxı[†] arqalı gúnadan tazalap, qaytadan tuwıldırdı hám jańaladı[+]. 6-7Onıń miyrimi menen aqlanıp, ózlerimiz úmit etken máńgilik ómirdiń[†] miyrasxorları bolıwımız ushın, Ol Muxaddes Ruwxın Qutqarıwshımız Iysa Masiyx[†] arqalı mol-mol etip jawdırdı[+][+]. 8Bul sóz – haqıyqat.

Qudayǵa isengenlerdiń ózlerin jaqsı islerdi islewge arnawǵa tırısıwları ushın, aytqanlarımdı talap etiwińdi qáleymen. Bular adamlar ushın jaqsı hám paydalı[+].

9Biraq, aqılsız tartıslar menen shejireler tuwralı sózlerden, Muxaddes[†] Nızamǵa baylanıslı aytıs hám jánjellerden qash. Óytkeni bular paydasız hám biykar nárseler[+]. 10Alawızlıq tuwdıratuǵın adamǵa bir-eki eskertiw jasaǵannan soń, onıń menen baylanıstı úz[+]. 11Bunday adamnıń buzılǵanın hám óz-ózin húkim etip, gúna[†] islep atırǵanın bileseń.


Sońǵı sálemnama hám tilekler

12Artemdi yamasa Tixikti saǵan jibergenimde, dárhal Nikopoliske, meniń janıma keliwge bar kúshińdi sal. Sebebi qıstı sol jerde ótkiziwge qarar ettim[+]. 13Nızam xızmetkeri Zenas penen Apollostı jolǵa atlandırǵanıńda, olar hesh bir nársege mútáj bolmawı ushın ǵamxorlıq jasa[+]. 14Mútáj adamlarǵa járdem beriw ushın hám jemissiz ómir súrmew ushın, biziń adamlarımız da jaqsı islerdi islewge ózlerin baǵıshlawdı úyrensin[+].

15Meniń janımdaǵılardıń hámmesi saǵan sálem aytıp atır. Birdey isenimde bolǵan bizlerdi súyetuǵınlarǵa sálem ayt. Qudaydıń miyrimi hámmeńizge yar bolsın!

### Filimon

#### Filimon

Filimon


Alǵí sóz

[1]


#### Alǵí sóz


Filimonǵa jazılǵan xat


Kitap haqqında maǵlıwmat

Bul xattı elshi Pavel Filimon atlı masiyxıyǵa jazǵan. Filimon Kolosa qalasındaǵı jámááttiń aǵzası bolıwı múmkin. Filimonnıń Onisim degen qulı bar edi. Bul qul xojayınınan qashıp ketkennen keyin, Rimde Pavel menen qamaqta birge bolıp, Pavel arqalı iseniwshi boladı. Qamaqta Onisim Pavelge xızmet etken hám oǵan óz ulınday bolıp qalǵan edi. Sonlıqtan Pavel Onisimdi xojayınına jibergende, ol ushın Filimonǵa ótinish etip, endi onı qul sıpatında emes, al súyikli tuwısqan sıpatında qabıl etiwdi jazadı.

#### 1


Sálemnama

1Iysa Masiyx[†] ushın tutqın bolǵan men, Pavelden hám tuwısqanımız Timofeyden, bizler menen birge xızmet etetuǵın súyikli Filimonǵa sálem![+] 2Jáne de, apamız Afiyaǵa, bizler menen birge Qudaydıń áskeri bolǵan Arxipke hám seniń úyińdegi iseniwshiler jámáátine[†] de sálem jollaymız[+]. 3Ákemiz Quday[†] hám Iyemiz Iysa Masiyx sizlerge miyrim[†] hám tınıshlıq bersin!


Filimonnıń isenimi hám súyispenshiligi

4Men duwa etkenimde seni tilge alıp, Qudayıma bárqulla shúkirlik bildiremen[+]. 5Sebebi seniń Iyemiz Iysaǵa degen isenimiń hám pútkil muxaddeslerge[†][*] degen súyispenshiligiń haqqında esitip atırman. 6Isenimińdi basqalar menen bólisiwde tásirli bolıwıń ushın, qullası, Masiyx arqalı bizler iye bolatuǵın hár qanday iygilikti biliwde jetilisip barıwıń ushın duwa etip atırman[+]. 7Óytkeni tuwısqanım, sen sebepli muxaddeslerdiń kewilleri kóterilip qaldı. Solay etip, seniń súyispenshiligiń maǵan úlken quwanısh hám táselle berdi.


Paveldiń Onisim ushın ótinish etiwi

8Sonlıqtan Masiyxtıń elshisi[†] sıpatında wazıypańdı atqarıwdı saǵan buyırıwǵa biyligim bolsa da,[+] 9-10házir Iysa Masiyx ushın tutqın bolǵan men, ǵarrı Pavel, qamaqta meniń ulım bolǵan Onisim ushın sennen súyispenshilik[†] penen ótinip sorayman[+]. 11Ol bir waqıtları saǵan paydasız bolǵan edi, biraq endi bolsa saǵan da, maǵan da júdá paydalı bolıp qaldı.

12Onı, yaǵnıy óz júrek-bawırımdı saǵan qaytarıp jiberip atırman. 13Xosh Xabar[†] ushın qamaqta bolǵanımda, seniń ornıńda maǵan xızmet etiwi ushın onı janımda alıp qalıwdı qáler edim. 14Biraq, seniń isleytuǵın jaqsılıǵıń májbúriy túrde emes, al óz ıqtıyarıń menen bolıwı ushın, seniń qayılshılıǵıńsız hesh nárse islegim kelmedi. 15Múmkin, onıń sennen waqıtsha ayra túskeniniń sebebi onı máńgige qaytarıp alıwıń ushın bolǵan shıǵar. 16Onı endi qul dep emes, al quldan zıyat súyikli tuwısqanıń sıpatında qabıl et. Ásirese men ushın ol júdá qádirli. Al sen ushın bolsa, ol hám qul sıpatında, hám Iyemizdegi bir tuwısqan sıpatında jáne de qádirlirek boladı[+].

17Sonlıqtan eger meni joldasım dep sanaytuǵın bolsań, onı meni qabıl etkendey, qabıl et. 18Ol saǵan qanday da bir jamanlıq islegen bolsa yamasa qarızdar bolsa, meniń esabıma jazıp qoy. 19Men, Pavel, bunı óz qolım menen jazıp atırman: men tóleymen. Al seniń maǵan óz ómiriń menen qarızdar ekenińdi aytpay-aq qoyayın[+]. 20Awa, tuwısqanım, men sennen Iyemiz aldında bir járdem alayın. Masiyx aldında kewlimdi kóter. 21Qulaq asatuǵınıńa isenip, saǵan jazıp atırman. Seniń aytqanımnan da artıq isleytuǵınıńdı bilemen.

22Sonıń menen birge, maǵan turatuǵın bir orın da tayarla. Óytkeni Quday sizlerdiń duwa etip soraǵanlarıńızǵa juwap berip, meni sizlerge jiberetuǵınınan úmit etemen.


Sońǵı sálemnama

23Iysa Masiyx ushın meniń menen birge tutqın bolǵan Epafras saǵan sálem aytıp atır[+]. 24Jáne de, bizler menen xızmet etip atırǵan Mark, Aristarx, Dimas hám Luka da saǵan sálem jollap atır[+].

25Iyemiz Iysa Masiyxtıń miyrimi sizlerge yar bolsın!

### Evreyler

#### Evreyler

Evreyler


Alǵí sóz

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]


#### Alǵí sóz


Evreylerge jazılǵan xat


Kitap haqqında maǵlıwmat

Bul xattıń avtorı ózi haqqında hesh qanday maǵlıwmat qaldırmaǵan. Biraq xattıń mazmunınan avtor – Tawrat nızamların jaqsı biletuǵın, masiyxıylardıń arasında abırayǵa erisken yahudiy ekenin kóriwimizge boladı. Avtor bul xattı Iysa Masiyxqa isengen yahudiylerge jollaǵan. Masiyxqa isengen yahudiyler sol dáwirde kóp qarsılıqlarǵa duwshar bolıp, yahudiy dinine qaytpaqshı boladı. Avtor bolsa olardı jigerlendirip, Iysa Masiyxqa bolǵan isenimdi bekkem uslawǵa hám aqırına deyin Oǵan sadıq qalıwǵa shaqıradı.

Xatta Iysa Masiyxtıń ullılıǵına ayrıqsha pát beriledi. Ol perishtelerden de, payǵambarlardan da, Muwsadan da, ruwxaniylerden de ullı hám hár tárepleme joqarı ekenin kórsetedi. Iysa Masiyx Quday tárepinen tańlanǵan máńgi Bas ruwxaniy. Sonıń ushın, avtor oqıwshılardıń barlıq itibarın Bas ruwxaniy Iysa Masiyxqa qaratadı. Óytkeni Ol adamlardı gúnadan azat etiw ushın atanaq aǵashta óldi, keyin qayta tirilip, aspanǵa kóterildi. Ol adamlar ushın Qudaydıń dárgayına jol ashıp berdi, jańa kelisimniń táwelleshisi boldı. Eski kelisim dáwirinde aytılǵan barlıq payǵambarshılıqlar menen Qudaydıń wádeleri usı jańa kelisimde ámelge asqan eken, demek Iysa Masiyx bizlerdi sheksiz jarılqawlarǵa toltıradı.

Masiyxtıń iygiligin tatıp kórgen bolsa da, isenimnen qaytıp, Masiyxtı ayaq astı qılǵan adamlardı avtor qattı eskertedi. Sabaq sıpatında ol ótmishtegi boysınbaytuǵın adamlardıń táǵdirinen mısallar keltiredi, olardıń Qudaydan qanday jaza alǵanın esletip ótedi. Keyin iseniwshilerdi Qudayǵa bolǵan sadıqlıǵı ushın alǵıslaydı. Usı arqalı avtor iseniwshilerdi Masiyxqa sadıq qalıwǵa hám barlıq sınawlarda sabır etiwge shaqıradı.

#### 1


Quday Óz Ulı Iysa arqalı sóyledi

1Quday[†] áyyemgi zamanlarda payǵambarlar[†] arqalı kóp mártebe hám hár túrli jollar menen ata-babalarımızǵa sóylegen edi. 2Al bul sońǵı waqıtlarda bolsa, Quday bizlerge Óz Ulı Iysa arqalı sóyledi. Quday Óz Ulın pútkil barlıqtıń miyrasxorı etip belgilep, Ol arqalı pútkil dúnyanı jaratqan edi[+]. 3Qudaydıń Ulı[†] – Qudaydıń saltanatınıń jarqıraǵan nurı bolıp, Ol Qudaydıń tábiyatınıń haqıyqattan qanday ekenin kórsetedi. Ul Óziniń qúdiretli sózi menen pútkil barlıqtı saqlap tur. Ol Ózin qurban etip, bizlerdi gúnalarımızdan tazalaǵannan soń, joqarıdaǵı qúdiretli Qudaydıń oń jaǵına otırdı[+].


Iysa perishtelerden ullı

4Qudaydıń Ulı perishtelerden[†] qanshelli joqarı attı alǵan bolsa, Ol olardan sonshelli ústin turadı[+]. 5Óytkeni Quday perishtelerdiń qaysı birine:

«Sen Meniń Ulımsań,
Búgin Men Saǵan Áke[†] boldım».[*]

Jáne de:

«Men Oǵan Áke bolaman,
Ol Maǵan Ul boladı»,[*] –

degen edi[+]? 6Jáne de, Quday tuńǵısh Ulın[†] dúnyaǵa jiberip atırıp bılay degen:

«Meniń barlıq perishtelerim Oǵan sıyınsın».[*][+]

7Al perishteler haqqında bolsa, Muxaddes[†] Jazıw bılay deydi:

«Quday Óz perishtelerin samalday,
Xızmetshilerin ottıń jalınınday qıladı».[*][+]

8Biraq, Qudaydıń Ulı haqqında Muxaddes Jazıw bılay deydi:

«Quday, taxtıń máńgi-baqıy turar,
Seniń patshalıq hasań – ádalat hasasıdur.
9Sen ádillikti súyip, nızamsızlıqtı jek kórdiń.
Sonıń ushın, Quday, Seniń Qudayıń,
Doslarıńnan góre kóbirek Seni,
Quwanısh mayı menen mayladı».[*][+]

10Jáne de, bılay deydi:

«O Iyemiz,
Áwel basta jerdiń tiykarın Sen salǵansań.
Kókler Seniń qollarıńnıń dóretpesi.
11Olar joq boladı, al Sen dawam eteseń.
Olardıń hámmesi de kiyimdey tozıp qaladı.
12Olardı shapan sıyaqlı orap qoyasań,
Olar kiyim sıyaqlı ózgertiledi.
Biraq Sen ózgermeyseń,
Hesh tawısılmaydı Seniń jıllarıń».[*][+]

13Quday perishtelerdiń hesh birine de:

«Dushpanlarıńdı ayaǵıńnıń astına bastırmaǵanımsha,
Meniń oń jaǵımda otır»,[*] –

demegen[+]. 14Aqırı perishtelerdiń hámmesi qutqarılıwǵa[†] iye bolatuǵınlarǵa xızmet qılıw ushın jiberilgen xızmetshi ruwxlar[+].

#### 2


Dıqqat-itibarlı bolayıq!

1Sonlıqtan esitkenlerimizden uzaqlap, joldan shıǵıp ketpewimiz ushın, esitkenlerimizge ele de kóbirek dıqqat awdarıwımız kerek. 2Sebebi perishteler[†] arqalı aytılǵan sóz kúshke iye bolıp, hár qanday jınayat hám boysınbawshılıq ushın ádil jaza beriletuǵın edi. 3Solay eken, dáslep Iyemiz tárepinen aytılǵan, sońınan Onnan esitkenler tárepinen tastıyıqlanǵan ullı qutqarılıwǵa[†] itibarsız qarasaq, bizler bul jazadan qalay qashıp qutıla alamız? 4Quday[†] da bul haqqında káramatlı belgiler, tań qalarlıq nárseler hám hár túrli káramatlı isler arqalı, jáne de, Óz qálewi boyınsha Muxaddes Ruwxtıń[†] sıyların úlestiriwi arqalı gúwalıq berdi[+].


Qutqarılıwǵa jetelewshi Iysa

5Quday bizler sóz etip atırǵan keleshek zamandı perishtelerge baǵınıshlı qılǵan joq[+]. 6Kerisinshe, Muxaddes[†] Jazıwdıń bir jerinde birew bılay dep gúwalıq bergen edi:

«Sen adam tuwralı oylaǵanday, ol kim bolıptı?
Sen adamzatqa ǵamxorlıq qılǵanday, ol kim bolıptı?
7Sen Onı perishtelerden az waqıtqa[*] tómenirek qoydıń,
Izzet-húrmet tajın oǵan kiygizdiń.[*]
8Hámme nárseni onıń ayaqlarına bas urǵızdıń».[*]

Quday hámme nárseni adamǵa baǵınıshlı qılıp, oǵan baǵınıshlı bolmaǵan hesh bir nárse qaldırmadı. Degen menen, hámme nárseniń adamǵa baǵınıshlı ekenin bizler elege deyin kórmey atırmız[+]. 9Biraq bizler perishtelerden az waqıtqa tómenirek qoyılǵan Iysanıń ólim azabın shekkeni ushın, dańq-húrmet tajın kiygenin kórip turmız. Awa, Ol Qudaydıń miyrimi menen hámme adamlar ushın ólimdi basınan keshirgen edi[+]. 10Hámme nárse Quday ushın hám Quday arqalı bar bolǵan. Usı Quday kóp perzentlerin ullılıqqa eristiriw ushın, olardı qutqarılıwǵa jetelewshi Iysanı azap-aqıretler arqalı minsizlikke jetkiziwdi maqul kórdi[+]. 11Óytkeni muxaddes qılıwshı Iysa hám Ol muxaddes qılǵan iseniwshilerdiń hámmesi bir Ákeden. Sonlıqtan Iysa olardı «tuwısqanlarım» dep atawǵa uyalmaydı[+]. 12Iysa Qudayǵa bılay deydi:

«Tuwısqanlarıma Seniń atıńdı járiyalayman,
Jámiyet aldında Saǵan alǵıs-maqtaw aytaman».[*][+]

13Jáne basqa jerde bılay delingen:

«Men Qudayǵa súyenemen»[*]

taǵı da:

«Minekey, Men Qudaydıń Maǵan bergen balaları menen birge usı jerdemen».[*][+]

14Bul balalar et hám qannan ibarat bolǵanlıqtan, Iysanıń Ózi de olarǵa teńlesip, et hám qannan ibarat bolǵan adamnıń denesine iye boldı. Bunı Ol ólim ústinen biylikke iye bolǵandı, yaǵnıy shaytandı[†] Óz ólimi arqalı nabıt qılıw ushın[+] 15hám ómir boyı ólim qorqınıshı sebepli qul bolǵanlardıń hámmesin azat qılıw ushın isledi. 16Sebebi, álbette, Iysa perishtelerge emes, al Ibrayımnıń urpaǵınan bolǵanlarǵa járdem etedi. 17Sol sebepten Qudaydıń xızmetinde miyrim[†]-shápáátli hám sadıq bas ruwxaniy[†] bolıp, adamlardıń gúnaların tazalaw ushın, Ol hár tárepleme tuwısqanlarına uqsawı kerek edi[+]. 18Onıń Ózi sınaqqa túsip, azap shekkenlikten, Ol sınaqqa túskenlerge de járdem ete aladı[+].

#### 3


Iysa Muwsadan ullı

1Solay etip, bizler menen birge Quday[†] tárepinen shaqırılǵan, muxaddes[†] tuwısqanlarım, Qudaydıń elshisi[†] hám bas ruwxaniyi,[†] dep ózlerimiz ashıq tán alǵan Iysa haqqında tereń oylańlar! 2Muwsa Qudaydıń pútkil shańaraǵında Qudayǵa sadıq bolǵanınday, Iysa da Ózin xızmetke qoyǵan Qudayǵa sadıq boldı[+]. 3Úydi salǵan salınǵan úyden góre kóbirek húrmetke ılayıqlı bolǵanı sıyaqlı, Iysa da Muwsadan góre joqarıraq ullılıqqa ılayıq tabıldı. 4Hár bir úydiń qurıwshısı bar, al Quday pútkil barlıqtıń jaratıwshısı. 5Muwsa keleshekte aytılatuǵın sózler haqqında gúwalıq beriw ushın, Qudaydıń pútkil shańaraǵında bir xızmetker sıpatında sadıq boldı[+]. 6Biraq, Masiyx[†] Qudaydıń shańaraǵın basqaratuǵın Ul sıpatında sadıq boldı. Eger ózlerimizdegi úmit sebepli payda bolatuǵın batırlıq hám quwanıshtı aqırına deyin bekkem saqlasaq, bizler – Onıń shańaraǵımız.


Qudaydıń tınıshlıq beretuǵın mákanı

7Sol sebepten Muxaddes Ruwx[†] bılay deydi:

«Eger búgin Qudaydıń dawısın esitseńler,
8Shóldegi sınaq waqtında qozǵalań kótergen ata-babalarıńızday,
Tas qılmańlar júreklerińizdi.
9Olar sol jerde qırıq jıl boyı islegen islerimdi kórgen bolsa da,
Meni sınay berdi.
10Sonlıqtan Men sol áwladqa ǵázeplenip bılay dedim:
„Olardıń júrekleri bárqulla azǵırılǵan,
Olar Meniń jollarımdı bilmedi“.
11Jáne de, Men qáhárlengenimde:
„Olar Meniń tınıshlıq beretuǵın mákanıma kirmeydi“, – dep ant ishken edim».[*][+]

12Háy tuwısqanlarım, júregińiz isenbey jawız bolıp qalıp, tiri Qudaydan bezip ketiwden saq bolıńlar! 13Kerisinshe, arańızdaǵı hesh birińiz gúnanıń aldawına erip, júregin qaysar qılmawı ushın, hár kúni ele «búgin» dep aytılıp atır eken, bir-birińizdi jigerlendirip barıńlar. 14Óytkeni eger bizler dáslepki isenimimizdi aqırına deyin bekkem saqlasaq, Masiyxqa tiyisli bolǵan hámme nársege sherik bolamız. 15Joqarıda bılay delingen edi:

«Eger búgin Qudaydıń dawısın esitseńler,
Qozǵalań kótergen ata-babalarıńızday,
Tas qılmańlar júreklerińizdi».[*][+]

16Qudaydıń sózin esitse de, Oǵan qarsı qozǵalań kótergen kimler edi? Muwsanıń basshılıǵında Mısırdan[†] shıqqanlardıń hámmesi emes pe edi[+]? 17Quday kimlerge qırıq jıl ashıwlı edi? Gúna[†] islep, súyekleri shólde qalǵanlarǵa emes pe[+]? 18Quday kimlerge: «Meniń tınıshlıq beretuǵın mákanıma kirmeysizler», – dep ant ishken edi? Ózine boysınbaǵanlarǵa emes pe[+]? 19Solay etip, kórip turǵanımızday, olar isenbegenlikten sol jerge kire almadı[+].

#### 4

1Sonlıqtan Qudaydıń tınıshlıq beretuǵın mákanǵa kirgiziwi haqqındaǵı wádesi ele de kúshke iye eken, arańızdaǵı hár birińiz usı wádeden bos qalıp qoyıwdan qorqıp, saq bolıńlar[+]. 2Sebebi bizlerge járiyalanǵan Xosh Xabardı[†] ata-babalarımız da esitken edi. Biraq olar esitken sózlerin isenim menen qabıl etpegenlikten, bul sózlerdiń olarǵa paydası tiymedi. 3Quday[†] dúnyanı jaratıp bolǵannan keyin-aq, tınıshlıq beretuǵın mákandı tayarlap qoyǵan bolsa da, olar haqqında bılay degen:

«Men qáhárlengenimde:
„Olar Meniń tınıshlıq beretuǵın mákanıma hesh qashan kirmeydi“, – dep ant ishtim».[*]

Biraq, isenetuǵın bizler sol mákanǵa kiremiz[+]. 4Muxaddes[†] Jazıwdıń bir jerinde jetinshi kún[*] haqqında bılay delingen:

«Quday jetinshi kúni barlıq islerinen dem aldı».[*][+]

5Jáne de, Muxaddes Jazıwdıń basqa jerinde Quday bılay degen:

«Olar Meniń tınıshlıq beretuǵın mákanıma hesh qashan kirmeydi».[*][+]

6Solay etip, aldın Xosh Xabardı esitkenler sózge qulaq aspaǵanlıqtan, tınıshlıq beretuǵın mákanǵa kirmedi. Biraq, basqalar ushın ol jerge kiriwge múmkinshilik bar[+]. 7Sol sebepten Quday «búgin» dep atalatuǵın jáne bir kúndi belgilep, aldın aytılǵanday, kóp waqıtlardan soń, Dawıt arqalı bılay degen edi:

«Eger búgin Qudaydıń dawısın esitseńler,
Tas qılmańlar júreklerińizdi».[*][+]

8Eger Eshua izraillılardı[†] tınıshlıq beretuǵın mákanǵa eristirgende[*], Quday sońınan basqa bir kún haqqında aytpaǵan bolar edi[+]. 9Demek, Qudaydıń xalqı ushın haqıyqıy dem alatuǵın waqıt keledi. 10Quday dúnyanı jaratqannan soń qalay dem alǵan bolsa, tınıshlıq mákanına kirgen hár bir adam da óz islerinen solay dem aladı. 11Solay eken, hesh birimiz boysınbaǵan sol adamlarǵa erip adaspay, tınıshlıq mákanına kiriwge tırısayıq.

12Qudaydıń sózi tiri hám tásirli. Ol eki júzli qılıshtan da ótkir bolıp, jan menen ruwxtı, buwın menen súyeklerdi bóletuǵın dárejede suǵılıp kiredi. Ol júrektegi oy hám niyetlerdi áshkara qıladı[+]. 13Jaratılǵan hesh bir nárse Quday aldında jasırın emes. Onıń kóz aldında hár bir nárse ashıq hám ayan. Bizler usı Qudayǵa esap beremiz[+].


Bas ruwxaniyimiz Iysa

14Biraq, bizlerde aspanǵa kóterilgen ullı bas ruwxaniyimiz[†] – Qudaydıń Ulı[†] Iysa bar. Sonlıqtan ózlerimiz ashıq tán alǵan isenimimizdi bekkem saqlayıq[+]. 15Ol – bizlerdiń hálsizliklerimizdi bólise alatuǵın bas ruwxaniy. Onıń Ózi hár tárepleme bizler sıyaqlı sınaldı, biraq gúna[†] islemedi[+]. 16Sonlıqtan rehimlilik alıw ushın hám kerek waqtında ózlerimizge járdem etetuǵın miyrimge erisiw ushın, Qudaydıń miyrimge iye taxtına batıllıq penen jaqınlayıq[+].

#### 5

1Hár bir bas ruwxaniy[†] adamlar arasınan tańlap alınadı hám ol Qudayǵa baylanıslı islerde adamlardıń wákili bolıp, olardıń gúnaları ushın Qudayǵa sadaqa[†] hám qurbanlıqlar[†] beriw ushın tayınlanadı[+]. 2Bilmey qalıp joldan adasqanlarǵa ol múláyimlilik penen qatnas jasay aladı. Óytkeni onıń óziniń de hálsiz jerleri bar[+]. 3Sol sebepten ol tek xalıqtıń gúnaları ushın emes, al óziniń gúnaları ushın da qurbanlıq beriwi shárt[+]. 4Hesh bir adam bas ruwxaniy bolıw mártebesine ózliginen erise almaydı. Tek Xaron sıyaqlı Quday[†] tárepinen shaqırılsa ǵana erise aladı[*][+].

5Sol sıyaqlı, Masiyx[†] ta bas ruwxaniylik mártebesine iye bolıw ushın, Ózin Ózi ullılaǵan joq. Al Oǵan:

«Sen Meniń Ulımsań,
Búgin Men Saǵan Áke[†] boldım»,[*] –

degen Qudaydıń Ózi Onı usı mártebege eristirdi[+]. 6Muxaddes[†] Jazıwdıń basqa jerinde Quday Oǵan bılay degen:

«Sen Melkisedek[*] sıyaqlı,
Máńgige ruwxaniyseń».[*][+]

7Masiyx jer júzinde adam bolıp jasaǵan kúnlerde Ózin ólimnen qutqara alatuǵın kúshke iye bolǵan Qudayǵa bálent dawıs penen páriyad etip, kóz jasların tógip hám duwa etip jalbarındı[*]. Ol Qudayǵa boysınǵanlıqtan, Quday Onı esitti[+]. 8Ol Qudaydıń Ulı[†] bolsa da, shekken azapları arqalı boysınıwdı úyrendi[+]. 9Masiyx usı tárizde minsizlikke erisip, Ózine boysınatuǵınlardıń hámmesi ushın máńgilik qutqarılıwǵa[†] jol ashtı[+] 10hám Ol Quday tárepinen Melkisedek sıyaqlı bas ruwxaniy, dep ataldı.


Isenimnen qaytpaw haqqında eskertiw

11Melkisedek haqqında aytajaq kóp sózlerimiz bar, biraq sizler zeyinsiz bolǵanlıqtan, túsindiriw qıyın boladı[+]. 12Usı waqıtqa kelip, sizler muǵallim bolıwıńız kerek edi. Biraq sizler Qudaydıń sózleriniń dáslepki tiykarların qaytadan úyreniwge mútájsiz. Sizlerge kúshli awqat emes, al sút kerek![+] 13Sút penen azıqlanatuǵın hár bir adam gódek, yaǵnıy haqıyqatlıq sózi boyınsha jasawda tájiriybesiz adam bolǵanı. 14Al kúshli awqat eresek adamlar ushın, yaǵnıy ómirdegi tájiriybesi arqalı jaman menen jaqsını ayırıw sezimine iye bolǵanlar ushın arnalǵan[+].

#### 6

1Sonlıqtan Masiyx[†] haqqında baslanǵısh tálimattı úyreniwde toqtap qalmayıq, al alǵa ilgerilep, jetilisip barayıq. Ólimge jetelewshi isler ushın táwbe etiwden, Qudayǵa iseniwden,[+] 2suwǵa shomıldırıw[†] haqqındaǵı qaǵıydalardan, qol qoyıp duwa etiwden, ólilerdiń tiriliwinen hám máńgilik húkimnen ibarat bolǵan sol tálimattıń tiykarların qaytadan salmayıq[+]. 3Eger Quday[†] ruxsat berse, bizler alǵa ilgerilep, jetilisip baramız.

4Bir mártebe haqıyqatlıq nurı túsip, Qudaydıń sıyınıń dámin tatqan hám Muxaddes Ruwxqa[†] sherik bolǵanlardı,[+] 5Qudaydıń sóziniń jaqsı ekenin hám keleshektiń qúdiretli islerin ómirlerinde kórip bolıp, 6isenimnen qaytqanlardı dúzetip táwbe qıldırıw múmkin emes. Sebebi olar Qudaydıń Ulın[†] ózleri qaytadan atanaq aǵashqa[†] shegelep, masqara qılǵan boladı. 7Ústine jiyi-jiyi jawǵan jawındı ishken hám ózinde islegenlerge paydalı zúráát bergen jerdi Quday jarılqaydı. 8Biraq sheńgel menen jantaq ósken jer jaramsız bolıp, kóp kútpey ǵarǵısqa ushıraydı hám aqırı jandırılıp jiberiledi[+].

9Sizlerge kelsek, súyikli tuwısqanlarım, bizler usılay desek te, sizlerdiń qutqarılıwǵa[†] baylanıslı ele de kóbirek jarılqawlarǵa iye ekenińizge isenimimiz kámil. 10Óytkeni Quday ádalatsız emes. Ol sizlerdiń miynetińizdi hám muxaddeslerge[†][*] qılǵan hám qılıp atırǵan xızmetińiz arqalı Ózine kórsetken súyispenshiligińizdi umıtpaydı[+]. 11Hár birińiz úmitińizdi aqırına deyin bekkem saqlawıńız ushın, usılay ǵayrat salıwıńızdı árman etemiz[+]. 12Jáne de erinshek bolmay, Quday tárepinen wáde etilgenlerdi isenim hám sabırlılıq penen alǵanlardan órnek alıwıńızdı qáleymiz[+].


Qudaydıń ózgermeytuǵın wádesi

13Quday Ibrayımǵa wáde bergende, Ózinen ullıraq hesh kim bolmaǵanlıqtan, Óziniń atı menen ant iship,[+] 14bılay degen edi:

«Seni ústi-ústine jarılqayman. Urpaqlarıńdı sansız qılıp kóbeytemen».[*][+]

15Solay etip, Ibrayım sabırlılıq penen kútip, wáde etilgendi aldı.

16Adamlar ózlerinen ullıraq bolǵan menen ant ishedi. Olar ushın ant aytılǵan sózlerdi tastıyıqlap, hár bir tartıstı toqtatadı[+]. 17Sol sıyaqlı, Quday da Óz erkiniń ózgermeytuǵının wádeni miyras etip alǵanlarǵa ashıq kórsetpekshi bolıp, wádesin ant penen tastıyıqladı[+]. 18Solay etip, usı eki nárse, yaǵnıy wáde hám ant ózgermeydi. Sebebi Quday olardı aytqanda ótirik sóylewi múmkin emes. Sonlıqtan ózlerimizge berilgen úmitti bekkem saqlawımız ushın, Qudaydan pana tapqan bizler olar arqalı úlken jubanıshqa iye bolamız[+].

19Bizlerdiń bul úmitimiz janlarımız ushın kemeniń kóshkisi sıyaqlı isenimli hám bekkem. Usı úmit bizlerdi aspandaǵı Muxaddes shatırdıń[†] perdesiniń arǵı tárepine ótkizedi[+]. 20Iysa bizler ushın sol jerge bizlerden aldın kirip, Melkisedek sıyaqlı máńgige bas ruwxaniy[†] boldı[+].

#### 7


Ruwxaniy Melkisedek

1Bul Melkisedek Salim[*] patshası hám Quday Taalanıń[†] ruwxaniyi[†] edi. Ol patshalardı jeńiliske ushıratıp qaytıp kiyatırǵan Ibrayımdı qarsı alıp, oǵan pátiyasın bergen edi. 2Al Ibrayım oǵan hámme nárseniń onnan birin bergen edi[*]. Onıń eki atı bar, birinshisi Melkisedek bolıp, bul attıń mánisi «ádillik patshası», al ekinshisi Salim patshası bolıp, bul attıń mánisi «tınıshlıq patshası» degendi ańlatadı[+]. 3Onıń ákesi, anası hám shejiresi belgisiz. Ómiriniń bası, ya sońı joq. Ol sol jaǵınan Qudaydıń Ulına[†] uqsaydı hám máńgige ruwxaniy bolıp qaladı.

4Qarańlar, ol qanshelli ullı! Hátte, túp babamız Ibrayım da túsken oljalarınıń onnan birin oǵan bergen edi. 5Lebiy urıwınan shıqqan ruwxaniyler Muxaddes[†] Nızamdaǵı buyrıq boyınsha óz tuwısqanlarınan, yaǵnıy xalıqtan, hámmesi de Ibrayımnıń urpaqları bolsa da, onnan birin alıwı tiyis edi[+]. 6Melkisedek Lebiy urıwınan bolmasa da, Ibrayımnan onnan birin alıp, Qudaydıń wádesine iye bolǵan oǵan pátiyasın bergen edi[+]. 7Pátiya bergen adam pátiya alǵan adamnan ullı ekeni sózsiz. 8Onnan birin alatuǵın ruwxaniylerdiń basında ólim bar. Biraq, Ibrayımnan onnan birin alǵan Melkisedektiń tiri ekeni haqqında gúwalıq bar. 9Demek, onnan birin alatuǵın Lebiydiń ózi de Ibrayım arqalı onnan birin berdi, dep aytıwǵa boladı. 10Óytkeni Melkisedek Ibrayımdı qarsı alǵanda, Lebiy ele babası Ibrayımnıń belinde edi.

11Izrail[†] xalqı Muxaddes Nızamdı lebiylilerdiń[†] ruwxaniylik xızmeti tiykarında alǵan edi. Biraq eger Xaron áwladınan bolǵan lebiylilerdiń ruwxaniylik xızmeti arqalı minsizlikke erisiw múmkin bolǵanda, onda Melkisedek sıyaqlı basqa bir ruwxaniydiń keliwine hájet bar ma edi? 12Sebebi ruwxaniylik xızmeti ózgertilse, Muxaddes Nızam da ózgertiliwi tiyis. 13Aldın sóz etilgen adam, yaǵnıy Iysa basqa urıwdan shıqqan edi. Sol urıwdan hesh kim qurbanlıq[†] orında xızmet etpegen. 14Al Iyemiz Iysanıń Yahuda[†] urıwınan kelip shıqqanı anıq. Muwsa bul urıwǵa baylanıslı ruwxaniylik haqqında hesh nárse aytpaǵan edi[+].


Iysa Melkisedek sıyaqlı ruwxaniy

15Melkisedekke uqsaǵan basqa bir ruwxaniy payda bolǵanda bul sózlerimiz ele de anıǵıraq boladı. 16Iysa Lebiy urıwına baylanıslı bolǵan Muxaddes Nızamdaǵı qaǵıydalar boyınsha emes, al tawısılmaytuǵın ómir qúdireti menen ruwxaniy boldı. 17Óytkeni Muxaddes Jazıwda Ol haqqında:

«Sen Melkisedek sıyaqlı,
Máńgige ruwxaniy bolıp qalasań!»[*] –

degen gúwalıq bar[+]. 18Ruwxaniylik haqqında áwelgi qaǵıydalar hálsiz hám paydasız bolǵanlıqtan biykar etildi[+]. 19Sebebi Muxaddes Nızam hesh bir nárseni minsizlikke eristirmedi. Bunıń ornına, bizlerdi Qudayǵa jaqınlastıratuǵın jaqsı úmit berildi[+].

20Iysa Qudaydıń bergen antı boyınsha ruwxaniy boldı. Al lebiyli ruwxaniyler Qudaydıń antı boyınsha ruwxaniy bolǵan joq. 21Iysa Ózine:

«Jaratqan Iye[†] ant ishti, Óz qararınan qaytpaydı:
„Máńgige ruwxaniy bolıp qalasań!“»[*] –

degen Qudaydıń antı boyınsha ruwxaniy boldı[+]. 22Solay etip, Iysa ele de jaqsıraq kelisimniń[†] kepili boldı[+].

23Jáne bir ayırmashılıǵı mınaday: lebiyli ruwxaniylerdiń sanı kóp edi. Óytkeni ólim olarǵa xızmetlerin dawam etiwge tosqınlıq qılatuǵın edi. 24Biraq Iysa máńgi jasaytuǵın bolǵanlıqtan, Onıń ruwxaniyligi de máńgi. 25Sonlıqtan Ol Ózi arqalı Qudayǵa kelgenlerdi pútkilley qutqaratuǵın kúshke iye. Sebebi Ol máńgige tiri bolıp, Qudaydan olar ushın ótinip soraydı[+].

26Iysa bizlerge kerek bolǵan bas ruwxaniydiń anıq Ózi boladı. Óytkeni Ol muxaddes, ayıpsız, pák, gúnakarlardan ajıratılǵan hám aspannan da joqarı kóterilip, ullı abırayǵa iye bolǵan[+]. 27Basqa bas ruwxaniyler sıyaqlı, hár kúni áweli Óz gúnaları ushın, al sońınan xalıqtıń gúnaları ushın qurbanlıq beriwdiń Oǵan hájeti joq. Sebebi Ol Ózin qurban etip, bul isti bir mártebe hám birotala orınladı[+]. 28Muwsanıń Nızamı boyınsha minsiz emes bolǵan adamlar bas ruwxaniy qılıp qoyıldı. Biraq Muwsanıń Nızamınan soń, Qudaydıń ant etip bergen wádesi Onıń máńgige minsiz Ulın bas ruwxaniy etip qoydı[+].

#### 8


Iysa – jańa kelisimniń bas ruwxaniyi

1Aytqanlarımızdıń baslı mánisi mınadan ibarat: aspanda qúdiretli Qudaydıń oń jaǵında otırǵan bizlerdiń bas ruwxaniyimiz[†] Iysa bar[+]. 2Ol sol jerde adam tárepinen emes, al Jaratqan Iye[†] tárepinen qurılǵan haqıyqıy hám Muxaddes shatırda[†] xızmet qıladı[+]. 3Hár bir bas ruwxaniy sadaqa[†] hám qurbanlıqlar[†] beriw ushın tayınlanadı. Sonlıqtan bizlerdiń bas ruwxaniyimizdiń de beretuǵın bir nársesi bolıwı tiyis edi[+]. 4Eger Iysa jer júzinde qalǵanda, ruwxaniy bolmas edi. Óytkeni álle qashan jer júzinde Muxaddes[†] Nızam boyınsha sadaqalar beretuǵın ruwxaniyler bar. 5Biraq, bul ruwxaniyler aspandaǵı haqıyqıy Muxaddes shatırdıń úlgisi hám kóleńkesi bolǵan jerdegi Muxaddes shatırda xızmet etedi. Sebebi Muwsa usı Muxaddes shatırdı qurıwǵa kiriskende, Quday[†] tárepinen bılay dep eskertilgen edi: «Abaylı bol, hár bir nárseni saǵan tawda kórsetilgen úlgiler boyınsha isle».[*][+] 6Al Iysa burınǵıdan da jaqsıraq wádelerge tiykarlanıp dúzilgen, Quday menen adamlardıń arasındaǵı jaqsıraq kelisimniń[†] táwelleshisi boldı. Sonlıqtan Ol ruwxaniylerdiń xızmetinen anaǵurlım joqarıraq xızmetke iye boldı[+].

7Eger sol birinshi kelisim kemshiliksiz bolǵanda, onıń ornına ekinshisin dúziwdiń keregi bolmas edi[+]. 8Al, xalqın ayıplı dep tapqan Qudaydıń sózleri mınaday:

«Mınaday kúnler keledi, – deydi Jaratqan Iye. – Men Izrail[†] hám Yahuda[†] xalqı menen jańa kelisim dúzemen[+]. 9Bul kelisim Men olardıń ata-babalarınıń qolınan uslap, Mısır[†] elinen alıp shıqqan waqtımda olar menen dúzgen kelisimdey bolmaydı. Óytkeni olar Meniń kelisimime sadıq bolmadı. Sonda Men de olardan júzimdi teris burdım. 10Sol kúnlerden keyin, Izrail xalqı menen dúzetuǵın kelisimim mınaw, – deydi Jaratqan Iye, – Men Óz nızamımdı olardıń sana-sezimine ornalastırıp, júreklerine jazıp qoyaman. Men olardıń Qudayı bolaman, olar Meniń xalqım boladı[+]. 11Hesh kim óz dostına yamasa óz tuwısqanına „Jaratqan Iyeni[†] tanıp bil“, – dep úyretpeytuǵın boladı. Sebebi kishkenesinen úlkenine deyin hámmesi Meni tanıytuǵın boladı[+]. 12Men olardıń qılmısların rehimlilik penen keshiremen, gúnaların qaytıp esime almayman».[*]

13Quday «jańa kelisim» dep, burınǵısınıń gónergenin kórsetti. Gónergen nárse kóp ótpey joq boladı.

#### 9


Birinshi kelisim dáwirindegi diniy xızmet

1Birinshi kelisim[†] dáwirinde sıyınıw qaǵıydaları hám adamnıń qolınan qurılǵan Muxaddes shatır[†] bar edi[+]. 2Qurılǵan sol Muxaddes shatırdaǵı «Muxaddes bólme»[†] dep atalatuǵın birinshi bólmede shıra qoyǵısh, stol hám stoldıń ústinde usınılǵan nanlar[†] bolatuǵın edi[+]. 3Muxaddes shatırdaǵı ekinshi perdeniń artında «Eń muxaddes bólme»[†] dep atalatuǵın ekinshi, ishki bólme bar edi[+]. 4Bul bólmede altınnan islengen tútetki tútetiletuǵın orın hám hámme jeri altın menen qaplanǵan Kelisim sandıǵı[†] bar edi. Sandıqtıń ishinde manna[*] salınǵan altın gúze, Xaronnıń bórtken hasası hám on buyrıq oyıp jazılǵan taslar bar edi[+]. 5Sandıqtıń ústinde saltanatlı kerublardıń[†][*] músinleri bar edi. Olar sandıqtıń ústindegi gúnadan páklew ornın qanatları menen jawıp turatuǵın edi[*]. Biraq, házir bul nárseler haqqında birme-bir ayta almaymız[+].

6Muxaddes shatır usılay úskenelengen edi. Onıń birinshi bólmesine ruwxaniyler[†] hár qashan kirip, sıyınıw xızmetin orınlaytuǵın edi. 7Al ekinshi, ishki bólmege bolsa, bir jılda bir mártebe tek bas ruwxaniy ǵana kire alatuǵın edi. Ol ózi menen birge sol jerge óziniń gúnalarınıń hám xalıqtıń bilmey islegen gúnalarınıń keshiriliwi ushın shalınǵan qurbanlıqtıń[†] qanın alıp kiriwi tiyis edi[+]. 8Bul arqalı Muxaddes Ruwx[†] bizlerge mınanı bildiredi: Muxaddes shatırdıń birinshi bólmesi ele bar eken, Eń muxaddes bólmege baratuǵın jol jabıq boladı[+]. 9Bul házirgi zaman ushın tımsal bolıp, berilgen sadaqalar[†] hám qurbanlıqlardıń Qudayǵa sıyınatuǵın adamnıń hújdanın pákley almaytuǵının kórsetedi[+]. 10Bular tek jewge, ishiwge hám hár qıylı diniy tazalanıw úrdislerine baylanıslı nárseler bolıp, jańa dúzim payda bolǵanǵa deyin kúshke iye bolǵan sırtqı qaǵıydalar ǵana[+].

11Biraq Masiyx[†] payda bolǵan jaqsı nárselerdiń[*] bas ruwxaniyi bolıp kelip, qoldan soǵılmaǵan, yaǵnıy bul dúnyadaǵı jaratılıstan bolmaǵan ullıraq hám minsiz Muxaddes shatırǵa kirdi[+]. 12Masiyx teke hám tanalardıń qanı menen emes, al Óz qanı menen Eń muxaddes bólmege birinshi hám sońǵı mártebe kirip, bizlerge máńgilik qutqarılıw[†] alıp keldi. 13Burın haramlanıp qalǵanlardıń denesiniń pák bolıwı ushın, olardıń ústilerine teke menen buǵalardıń qanı[*] hám qasharlardıń kúli[*] sebilip, olardı muxaddes[†] qılatuǵın edi[+]. 14Al endi bolsa, máńgilik Muxaddes Ruwx arqalı Ózin minsiz qurbanlıq qılıp Qudayǵa baǵıshlaǵan Masiyxtıń qanı bizlerdiń tiri Qudayǵa xızmet ete alıwımız ushın, hújdanımızdı ólimge jetelewshi islerden tazalawı sózsiz[+].

15Solay etip, Quday[†] tárepinen shaqırılǵanlardıń wáde etilgen máńgilik miyrastı alıwı ushın, Masiyx Quday menen adamlardıń arasında dúzilgen jańa kelisimniń táwelleshisi boldı. Óytkeni Ol adamlardı birinshi kelisimniń waqtında islegen gúnalarınan qutqarıw ushın, Ózin qurban etti[+]. 16Wásiyat[*] bar jerde wásiyat etken adamnıń ólimin tastıyıqlaw da kerek boladı. 17Wásiyat tek adamnıń óliminen soń ǵana kúshke iye boladı. Wásiyat etken adam tiri bolsa, ol hesh qanday kúshke iye emes. 18Sonlıqtan birinshi kelisim de qan tógilgennen keyin kúshke endi. 19Muwsa Muxaddes Nızamnıń hár bir buyrıǵın xalıqqa járiyalaǵannan soń, tana hám tekelerdiń suw qosılǵan qanına qırmızı jún menen mayoran shóbin malıp alıp, Kelisim kitabınıń hám pútkil xalıqtıń ústine sewip:[+] 20«Bul – Qudaydıń sizler menen dúzgen kelisimin bekitetuǵın qan»,[*] – dedi[+]. 21Sonday-aq, ol Muxaddes shatırdıń hám sıyınǵanda qollanılatuǵın barlıq zatlardıń ústine de qan septi[+]. 22Haqıyqattan da, Muxaddes Nızam boyınsha derlik hámme nárse qan menen tazalanadı. Qan tógilmese, gúna[†] keshirilmeydi[+].


Masiyxtıń minsiz qurbanlıǵı

23Solay etip, aspandaǵı haqıyqıy nárselerdiń úlgisi bolǵan bul nárseler usılay tazalanıwı kerek edi. Biraq aspandaǵı nárseler bolsa, onnan da jaqsıraq qurbanlıqlar menen tazalanıwı tiyis[+]. 24Sebebi Masiyx aspandaǵı haqıyqıy hám Muxaddes shatırdıń úlgisi bolǵan, qoldan qurılǵan Muxaddes shatırǵa emes, al tuwrı aspanǵa kirip, házir bizler ushın Qudaydıń aldında tur[+]. 25Maldıń qanı menen Eń muxaddes bólmege jıl sayın kiretuǵın bas ruwxaniy sıyaqlı, aspanǵa kirgen Masiyxqa Ózin qayta-qayta qurban etiwdiń keregi joq. 26Eger olay bolmaǵanda, dúnya jaratılǵannan baslap Masiyxtıń qayta-qayta azap shegiwi tiyis bolar edi. Biraq Masiyx Ózin qurban etip, gúnanı joq qılıw ushın, zamannıń aqırında tek bir mártebe jerge keldi[+]. 27Bir mártebe ólip, onnan soń húkim etiliw adamlardıń táǵdirine jazılǵan[+]. 28Sol sıyaqlı, Masiyx ta kóplerdiń gúnaların juwıw ushın, birinshi hám sońǵı mártebe qurban boldı. Ekinshi mártebe bolsa, Ol gúnalardı juwıw ushın emes, al Ózin intizarlıq penen kútip atırǵanlardı tolıq qutqarıw ushın keledi[+].

#### 10

1Muxaddes[†] Nızam keleshektegi jaqsı nárselerdiń haqıyqıy kelbeti emes, al kóleńkesi ǵana. Sonlıqtan usı Muxaddes Nızam boyınsha hár jılı úzliksiz beriletuǵın birdey qurbanlıqlar[†] Qudayǵa sıyınatuǵınlardı hesh qashan tolıq pákley almaydı[+]. 2Eger tolıq pákley alsa, qurbanlıq beriliw toqtatılmas pa edi? Óytkeni sıyınıwshılar bir mártebe gúnalarınan tazalanǵanınan soń, olarda qaytıp gúnakarlıq sezimi qalmaǵan bolar edi. 3Biraq usı qurbanlıqlar adamlarǵa jıl sayın gúnaların esine túsiredi[+]. 4Sebebi buǵalar menen tekelerdiń qanı gúnalardı joq qıla almaydı. 5Sol sebepten Masiyx[†] dúnyaǵa kelip, Qudayǵa bılay degen edi:

«Sen qurbanlıq hám sadaqalardı[†] qálemediń,
Biraq, Men ushın bir dene tayarladıń[+].
6Jandırılatuǵın hám gúna[†] qurbanlıqların,
Sen xosh kórmediń[+].
7Sonda Men bılay dedim:
„Mine, men keldim,
Orama kitapta[†] men haqqında jazılǵan.
Seniń erkińdi orınlawdan ráhátlenemen, Qudayım“».[*]

8Tómendegilerdiń Muxaddes Nızam boyınsha beriletuǵınına qaramastan, Masiyx aldın: «Qurbanlıqlardı, sadaqalardı, jandırılatuǵın qurbanlıqlardı hám gúna ushın berilgen qurbanlıqlardı Sen qálemediń hám olardı xosh kórmediń», – degen edi. 9Sońınan Masiyx: «Seniń qálewińdi orınlaw ushın, Men keldim», – dedi. Yaǵnıy, Ol ekinshi kelisimdi[†] ornatıw ushın, birinshi kelisimdi biykar etti. 10Qudaydıń usı qálewi boyınsha, Iysa Masiyx Óz denesin birinshi hám sońǵı mártebe qurban etiwi arqalı bizler muxaddes qılındıq[+].

11Hár bir ruwxaniy[†] hár kúni xızmette turıp, birdey qurbanlıqlardı qayta-qayta beredi. Biraq bul qurbanlıqlar gúnalardı hesh qashan joq qıla almaydı[+]. 12Al bizlerdiń bas ruwxaniyimiz Masiyx gúnalar ushın máńgilikke tatırlı tek bir qurbanlıq berip, Qudaydıń oń tárepine otırdı[+]. 13Ol sol waqıtlardan beri, Óz dushpanlarınıń ayaqlarınıń astına basılıwın kútpekte[+]. 14Óytkeni Ol muxaddes qılınǵanlardı tek bir qurbanlıq penen máńgilikke minsiz qıldı. 15Muxaddes Ruwx[†] ta bul haqqında bizlerge gúwalıq beredi. Áweli Ol bılay degen:

16«Sol kúnlerden keyin, olar menen dúzetuǵın kelisimim mınaw, – deydi Jaratqan Iye[†], – Men Óz nızamımdı olardıń sana-sezimine ornalastırıp, júreklerine jazıp qoyaman».[*]

17Sońınan Ol qosımsha qılıp, bılay deydi:

«Olardıń gúnaların hám nızamsız islerin qaytıp esime almayman».[*][+]

18Demek, gúnalar keshirilgen bolsa, endi olar ushın qurbanlıq beriwdiń de keregi joq.


Isenimde bekkem turıp, sabırlı bolıńlar!

19Sonlıqtan háy tuwısqanlarım, Iysanıń qanı sebepli aspandaǵı Eń muxaddes bólmege[†] kiriwge bizlerde batıllıq bar[+]. 20Ol bizlerge Muxaddes shatırdaǵı[†] perde arqalı, yaǵnıy Óz denesi arqalı sol Eń muxaddes bólmege kiriwge jańa hám tiri jol ashıp berdi[+]. 21Usı Iysa – Qudaydıń shańaraǵın basqaratuǵın bizlerdiń ullı ruwxaniyimiz. 22Sol sebepten Onıń qanı menen hújdanımız ayıplaǵan islerden janımızdı tazalap hám denemizdi taza suw menen juwıp, tolıq isenim menen shın júrekten Qudayǵa jaqınlayıq[+]. 23Ózlerimiz tán alǵan úmitimizdi ekilenbey bekkem saqlayıq. Sebebi wáde bergen Quday[†] sadıq[+]. 24Bir-birimizge ǵamxor bolıp, bir-birimizdi súyispenshilikke[†] hám jaqsı isler islewge ruwxlandırayıq. 25Ayırım adamlardıń ádetke aylandırǵanınday, jıynalıslarımızdı qaldırmayıq. Kerisinshe, Iyemiz keletuǵın sol kúnniń jaqınlaǵanın bilip, bir-birimizdi ele de kóbirek jigerlendirip barayıq[+].

26Óytkeni eger bizler haqıyqattı bilgenimizden soń da, bile tura gúna islewdi dawam etsek, onda endi gúnalar ushın beriletuǵın basqa qurbanlıq joq[+]. 27Tek húkimdi hám Qudayǵa qarsı bolǵanlardı jandırıp joq qılatuǵın lawlaǵan ottı qorqınısh penen kútiw ǵana qaladı[+]. 28Muwsanıń Nızamın tán almay buzǵan adam eki yamasa úsh gúwanıń gúwalıǵı menen ayawsız túrde óltiriletuǵın edi[+]. 29Endi bir oylanıp kórińler, Qudaydıń Ulın[†] ayaq astı etip, ózin muxaddes qılǵan qandı, yaǵnıy kelisimdi bekitken qandı qádirsiz kórgen hám Qudaydıń miyrimli Ruwxın masqaralaǵan adam bunnan da awırıraq jazaǵa ılayıqlı bolmay ma[+]? 30Sebebi bizler «Ósh alıw Meniń qolımda, sazayın Ózim beremen»[*] hám jáne de «Jaratqan Iye Óz xalqın húkim etedi»,[*] – degen Qudaydı bilemiz[+]. 31Tiri Qudaydıń qolına túsiw qanshelli qorqınıshlı![+]

32Al sizler ózlerińizge haqıyqatlıq nurı túskennen soń, azap-aqıretlerge tolı gúreske shıdaǵan dáslepki kúnlerińizdi eske túsirińler. 33Geybir waqıtları ózlerińiz el-jurt aldında masqara etilip, jábir shegetuǵın edińler. Al ayırım waqıtları usınday awhalǵa túskenlerdiń hásiretin bólisetuǵın edińler. 34Sizler isenim sebepli qamaqta bolǵanlardıń da dártlerine sherik boldıńlar. Ózlerińizdi ele de jaqsıraq hám máńgige bar bolatuǵın mal-múlik kútip turǵanın bilip, mal-múlkińizdiń talan-taraj qılınıwın quwanısh penen qabıl ettińler[+]. 35Solay etip, usı bekkem isenimińizdi joytpańlar. Óytkeni ol ushın alatuǵın sıyıńız úlken. 36Qudaydıń qálewin orınlap, wáde etilgendi alıwıńız ushın, sizlerge sabırlılıq kerek boladı. 37Sebebi Quday bir payǵambarı[†] arqalı bılay degen:

«Endi az-maz waqıttan keyin,
Keletuǵın tez arada keledi, Ol keshikpeydi.
38Maǵan tiyisli haq adam isenimi menen jasaydı,
Eger ol arqaǵa sheginse, oǵan kewlim tolmaydı».[*][+]

39Bizler arqaǵa sheginip nabıt bolatuǵınlardan emespiz. Al, isenip qutqarılatuǵınlardanbız.

#### 11


Isenim haqqında

1Isenim – bul úmit etilgen nárselerdiń ámelge asatuǵınına hám kórinbeytuǵın zatlardıń bar ekenine gúmansız iseniw[+]. 2Ata-babalarımız usınday isenimi sebepli, Quday[†] tárepinen xoshametlendi. 3Bizler isenimimiz sebepli, dúnyanıń Qudaydıń sózi menen jaratılǵanın túsinemiz. Solay etip, kórinbeytuǵın nárselerden kórinetuǵın nárseler payda bolǵan[+]. 4Isenimi sebepli, Abıl Qudayǵa Kainnan góre jaqsıraq qurbanlıq[†] berdi. Ol isenimi sebepli haq adam dep sanalıp, Quday tárepinen xoshametlendi. Óytkeni Quday onıń bergen sadaqaların[†] qabıl etti[*]. Abıl ólgen bolsa da, onıń isenim menen islegen isi ele úlgi bolıp kelmekte[+].

5Isenimi sebepli, Enox ólim kórmey-aq joqarıǵa alındı. Onı hesh kim taba almadı, sebebi Quday onı joqarıǵa alǵan edi. Ol joqarıǵa alınıwǵa deyin onıń Qudayǵa unaǵan adam ekeni haqqında gúwalıq berildi[*][+]. 6Isenim bolmasa, Qudayǵa unaw múmkin emes. Óytkeni kim de kim Qudayǵa jaqınlamaqshı bolsa, Onıń bar ekenine hám Onıń Ózin izlegenlerdi sıylıqlaytuǵınına iseniwi tiyis.

7Isenimi sebepli, Nux ele bolmaǵan nárseler tuwralı Quday tárepinen eskertilgende, Qudaydan qorqıp, shańaraǵınıń qutqarılıwı[†] ushın, keme soqtı[*]. Bul arqalı dúnya húkim etildi hám Nux isenimi sebepli aqlanıwǵa eristi[+].

8Ibrayım múlik etip beriletuǵın elge ketiw ushın shaqırılǵanda, isenimi sebepli Qudaydıń sózine boysınıp, qay jerge ketip baratırǵanın bilmese de, jolǵa shıqtı[*][+]. 9Ibrayım wáde etilgen elge ornalasqanda, isenimi sebepli jat jerli adamday bolıp jasadı. Ózi menen birdey wádege sherik bolǵan Ísaq hám Yaqıp[†] penen, ol shatırlarda ómir keshirdi[+]. 10Sebebi ol dóretiwshisi de, qurıwshısı da Quday bolǵan, bekkem tiykarǵa iye qalanı kútetuǵın edi[+].

11Isenimi sebepli, Saranıń násilsiz bolıwına hám óziniń jası ótkenine qaramay, Ibrayım áke[†] bolıw múmkinshiligine eristi[*]. Óytkeni ol wáde etken Qudaydıń sadıq ekenine isendi[+]. 12Solay etip, bir adamnan, yaǵnıy qartayıp násilsizlenip qalǵan Ibrayımnan aspandaǵı juldızlar sıyaqlı, teńiz jaǵasındaǵı qum sıyaqlı esap-sansız áwladlar payda boldı[+].

13Aldın aytılǵan bul adamlardıń hámmesi de ómirleriniń aqırına deyin isenimin saqlap qaldı. Wáde etilgenlerdi almasa da, olardı uzaqtan kórip quwandı. Olar ózleriniń jer júzinde jat hám qonaq adamlar ekenin ashıq moyınladı[+]. 14Usılay sóylegen adamlar óz watanın izlep júrgenin kórsetedi. 15Eger olar ózleri taslap ketken eldi watanım dep oylay bergende, sol jerge qaytıp barıwǵa jol tabar edi. 16Biraq, olar jerdegi watannan da jaqsıraǵın, yaǵnıy aspandaǵı watandı árman etetuǵın edi. Sol sebepten Quday olardıń Qudayı bolıwǵa arlanbaydı. Sebebi Ol olar ushın bir qala tayarlap qoyıptı[+].

17-18Ibrayım sınalǵanda[*], isenimi sebepli ulı Ísaqtı qurbanlıqqa berdi. Quday Ibrayımǵa: «Seniń urpaǵıń Ísaq arqalı dawam etedi»,[*] – degen wádeni bergen bolsa da, ol jalǵız ulın qurban etpekshi boldı[+]. 19Óytkeni Ibrayım Quday ólilerdi de tirilte aladı, dep oyladı. Astarlap aytqanda, ol Ísaqtı ólimnen qaytarıp aldı[+]. 20Isenimi sebepli, Ísaq keleshekte bolatuǵın nárselerdi boljap, ulları Yaqıp hám Esawǵa pátiyasın berdi[*][+]. 21Yaqıp ólerinen aldın isenimi sebepli, Yusuptiń eki ulına birme-bir pátiyasın berdi hám hasasınıń ushına súyenip, Qudayǵa sıyındı[*][+]. 22Yusup ólerinen aldın isenimi sebepli, Izrail[†] balalarınıń Mısırdan[†] shıǵatuǵının boljap ayttı hám olarǵa keterinde óziniń súyegin alıp ketiwdi buyırdı[*][+].

23Muwsa tuwılǵanda, ata-anası isenimi sebepli, onı úsh ay jasırıp qoydı. Sebebi balanıń sulıw ekenin kórdi hám patshanıń pármanınan qorqpadı[*][+]. 24Muwsa erjetkende, isenimi sebepli, faraonnıń[†][*] qızınıń balası dep atalıwdan waz keshti[*][+]. 25Ol waqıtsha gúnakar ómirdiń káyip-sapasın súriwdiń ornına, Qudaydıń xalqı menen birge jábir shegiwdi tańladı[+]. 26Masiyx[†] sebepli xorlanıwdı Mısırdıń ǵáziynelerinen de ullıraq baylıq dep sanadı. Óytkeni ol alajaq sıyın kútetuǵın edi[+]. 27Isenimi sebepli, ol patshanıń qáhárinen qorqpay, Mısırdı taslap ketti[*]. Kórinbeytuǵın Qudaydı kórgendey, ol márt edi[+]. 28Nabıt qılıwshı izraillılardıń tuńǵıshlarına qol tiygizbesin dep, Muwsa isenimi sebepli, Qutqarılıw bayramın ótkeriwdi hám qandı sebiwdi buyırdı[*][+].

29Isenimi sebepli, izraillılar Qızıl teńizdi qurǵaq jerden ótkendey kesip ótti. Mısırlılar da usılay islemekshi bolıp háreket etkende, suwǵa batıp ketti[*][+].

30Isenimi sebepli, izraillılar Erixo qalasınıń átirapın jeti kún aylanǵanda, qala diywalları quladı[*][+].

31Sonda isenimi sebepli, buzıq hayal Raxab ta Qudayǵa boysınbaytuǵın adamlar menen birge óltirilmedi. Sebebi ol jansızlardı jıllı júzlilik penen qabıl alǵan edi[*][+].

32Jáne ne aytayın? Gideon, Baraq, Samson, Iftax, Dawıt, Samuel hám barlıq payǵambarlar[†] haqqında aytıp otırıw ushın waqtım jetpeydi[+]. 33Isenimi sebepli, olar patshalıqlardı jeńdi, ádillik ornattı, wáde etilgen nárselerdi aldı hám arıslanlardıń awızların tosıp qoydı[+]. 34Lawlaǵan ottı sóndirdi, qılısh júzinen qashıp qutıldı. Hálsiregende Qudaydan kúsh aldı, sawashta qúdiretli boldı hám jaw áskerlerin qıyrattı[+]. 35Isenimi sebepli, hayallar óz marhumların tirilgen halda qaytarıp aldı. Al ayırımları ele de jaqsıraq tiriliwge erisiw ushın, azatlıqtan waz keshti hám azaplanıp óltirildi[+]. 36Jáne geybirewleri masqaralanıp, qamshı jedi, hátte, shınjırlar menen baylanıp, qamaqqa salındı[+]. 37Tas boran qılındı, pıshqı menen kesilip ekige bólindi, qılıshtan ótkerilip óltirildi. Qoy hám eshkiniń terilerin jamılıp, sergizdan bolıp júrdi, joqshılıqta jasadı, qıyınshılıqlarǵa ushıradı hám xorlıq kórdi[+]. 38Dúnya bul adamlarǵa ılayıq emes edi! Olar shóllerdi, tawlardı, úńgirlerdi hám tólelerdi gezip sebil boldı[+].

39Olardıń hámmesi de isenimi sebepli Quday tárepinen xoshametlengen bolsa da, wáde etilgendi almadı. 40Óytkeni olar bizler menen birge minsizlikke erisiwi ushın, Quday bizlerge bunnan da jaqsıraq nárseni tayarlap qoyıptı[+].

#### 12


Quday Ózi súygen adamın tárbiyalaydı

1Minekey, bizlerdi qorshaǵan usınday kóp sanlı gúwalar toparı bar eken. Sonlıqtan bizler de kesent beretuǵın hár bir júkti hám ózlerimizge tez jabısatuǵın gúnanı taslap, Quday[†] aldımızǵa qoyǵan jarısta shıdamlılıq penen juwırayıq[+]. 2Isenimimizdiń tiykarın salıwshı hám onı minsizlikke eristiriwshi Iysaǵa kóz tigeyik. Ol Ózin kútip turǵan quwanısh ushın, atanaq aǵashta[†] shegeleniwdiń shermendeshiligin pisent etpey ólimge barıp, Qudaydıń taxtınıń oń jaǵına otırdı[+]. 3Gúnakarlardıń usınday qarsılıqlarına shıdaǵan Iysanı oylańlar. Sonda haldan tayıp, ruwxıy túskinlikke túspeysizler[+]. 4Sizler gúnaǵa qarsı gúreste qanıńız tógilgenshe gúresken joqsız-ǵo[+]. 5Qudaydıń Óz ullarına sóylegendey qılıp, sizlerge aytqan mına aqıl-násiyatın umıttıńız:

«Balam! Jaratqan Iyeniń[†] tárbiyasına itibarsız qarama,
Ol áshkaralaǵanda júregińe awır alma[+].
6Sebebi Ol súygen adamın tárbiyalaydı,
Ulı qılıp qabıl etken hár bir adamın jazalaydı».[*]

7Tárbiyalanıw ushın shegip atırǵan azaplarıńızǵa shıdańlar. Quday sizlerge Óz balalarınday qatnas jasap atır-ǵo. Ákesi tárepinen tárbiyalanbaytuǵın ul bola ma[+]? 8Hár bir adam alatuǵın tárbiyanı almay atırǵan bolsańız, onda sizler haqıyqıy ullar emes, al nekesiz tuwılǵan balalarsız. 9Sonday-aq, ózlerimizdi tárbiyalaǵan dúnyadaǵı ákelerimizdi bizler húrmet etip atırǵan ekenbiz, onda ruwxıy Ákemiz bolǵan Qudayǵa ele de kóbirek boysınıp jasawımız kerek emes pe? 10Ákelerimiz bizlerdi ózleri durıs dep oylaǵan jol boyınsha qısqa waqıt ishinde tárbiyaladı. Biraq Quday Onıń muxaddesligine[†] sherik bolıwımız ushın, bizlerdiń paydamızdı oylap tárbiyalaydı[+]. 11Tárbiyalaw ushın berilgen hár bir jaza waqtında quwanısh emes, al qapagershilik alıp keledi. Biraq keyin ala ol usılay tárbiyalanǵan adamlarǵa tınıshlıq beriwshi haqlıq alıp keledi.

12Solay etip, túsken eńseńizdi kóterip, ayaqlarıńızda tik turıńlar[+]. 13Arańızda isenimi aqsaǵanlar jaman jolǵa túspey tuwrılanıwı ushın, dúziw jol menen júrińler[+].


Qudayǵa qulaq aspay ketpeńler!

14Hámme menen tatıw bolıp jasawǵa hám muxaddes bolıwǵa tırısıńlar. Muxaddeslikke iye bolmay turıp, hesh kim de Jaratqan Iyeni kórmeydi[+]. 15Arańızdaǵı hesh birińizdiń Qudaydıń miyriminen ayırılıp qalmawı ushın hám arańızda sizlerge zıyan tiygizip, kóplerdi záhárleytuǵın ashshı tamır kógerip shıqpawı ushın,[*] bir-birińizge jaqsılap qarańlar[+]. 16Ishińizde hesh kim buzıqshılıq islemesin yamasa tuńǵıshlıq huqıqın bir awqat ushın satqan Esaw sıyaqlı qudaysız bolmasın[*][+]. 17Xabarıńız bar, Esaw sońınan ákesiniń pátiyasın alıwdı qálegende, tilegi qabıl etilmedi. Ol kóz jasların tógip jalbarınsa da, ózi islep qoyǵan isti ózgerte almadı[*][+].

18Sizler jaqınlaǵan taw – kózge kórinetuǵın, lawlap janǵan, qarańǵılıq penen túnekke shókken, dawıl basqan,[+] 19kárnay[†] sesti hám Qudaydıń sózi jańlaǵan Sinay tawı emes. Qudaydıń sol dawısın esitkenler Qudaydıń ózlerine qayta sóylemewin sorap jalbarınǵan edi[+]. 20Óytkeni olar: «Eger tawǵa, hátte, maldıń tuyaǵı tiyse de, tas boran qılıp óltirilsin»,[*] – degen buyrıqtan qorqıp, shıday almadı[+]. 21Bul kórinis sonshelli qorqınıshlı bolǵanlıqtan, Muwsa da: «Júdá qorqıp, dirildep baratırman»,[*] – degen edi[+]. 22Biraq sizler Sion[†] tawına, yaǵnıy tiri Qudaydıń qalası – aspandaǵı Erusalimge,[†] ondaǵı mıń-mıńlaǵan perishtelerdiń[†] quwanıshlı jıyınına[+] 23hám atları aspanda jazılǵan, Qudaydıń tuńǵısh balaları sıyaqlı bolǵan birinshi iseniwshiler jıynaǵına jaqınladıńlar. Sizler jáne de hámme adamdı húkim etiwshi Qudayǵa, minsizlikke erisken haq adamlardıń ruwxlarına,[+] 24jańa kelisimniń[†] táwelleshisi Iysaǵa hám Abıldıń qanınan[*] da artıq bolǵan Iysanıń keshirim beretuǵın sebilgen qanına jaqınladıńlar[+].

25Abaylı bolıńlar, sóylep turǵan Qudayǵa qulaq aspay ketpeńler. Onıń tapsırması menen jer betinde sóylegen Muwsaǵa qulaq aspaǵan Izrail[†] xalqı jazadan qashıp qutıla almaǵan edi. Eger bizler de aspannan ózlerimizge sóylep turǵan Qudayǵa qulaq aspasaq, bunnan da awırıraq jazadan qalay qashıp qutıla alamız[+]? 26Quday Sinay tawında sóylegende, Onıń dawısı jerdi silkindirip jibergen edi[*]. Ol taǵı da: «Jáne bir mártebe tek jerdi emes, al aspandı da silkindiremen»,[*] – dep wáde bergen edi[+]. 27«Jáne bir mártebe» degen sózler qozǵalmaytuǵın nárselerdiń máńgige qalıwı ushın, qozǵalatuǵın nárselerdiń, yaǵnıy jaratılǵan nárselerdiń joq bolatuǵının ańlatadı[+]. 28Solay etip, bizler qozǵalmaytuǵın patshalıqqa eriskenimiz ushın shúkirlik bildirip, Qudayǵa unamlı túrde, Oǵan húrmet hám qorqınısh penen sıyınayıq[+]. 29Sebebi biziń Qudayımız – jandırıp joq qılatuǵın ot[*][+].

#### 13


Sońǵı aqıl-násiyatlar

1Bir-birińizdi tuwısqanlarsha súyiwdi dawam etińler[+]. 2Miymandoslıqtı umıtpańlar. Óytkeni ayırımlar usılay islep, ózleri bilmey, perishtelerdi[†] qonaq qılǵan[+]. 3Qamaqta bolǵanlardı ózlerińiz olar menen birge tutqın bolǵanday este tutıńlar. Jáne de, azap shegip atırǵanlardı da ózlerińiz azap shegip atırǵanday yadıńızdan shıǵarmańlar[+]. 4Hámmeńiz nekege húrmet penen qarańlar. Nekeńizdiń tósegi gúna[†] menen bılǵanbasın. Sebebi Quday[†] buzıqshılıq islegenlerdi hám neke hadallıǵın buzǵanlardı húkim etedi[+]. 5Aqshanı súyiwden awlaq bolıp jasańlar. Ózlerińizde barǵa qanaat etińler. Óytkeni Quday bılay degen:

«Seni hesh qashan taslap ketpeymen, hesh qashan qaldırmayman».[*][+]

6Sonlıqtan bizler batırlıq penen bılay deymiz:

«Jaratqan Iye[†] maǵan járdem beredi, men qorqpayman,
Ne qıla aladı adamlar maǵan?»[*][+]

7Sizlerge Qudaydıń sózin aytqan jetekshilerińizdi eske túsirińler. Olardıń qalay jasaǵanına hám ómiriniń aqırı qanday bolǵanına qarap, olardıń iseniminen órnek alıńlar[+]. 8Iysa Masiyx[†] keshe, búgin hám máńgilikke birdey[+]. 9Hár túrli jat tálimatlarǵa berilip, azǵırılmańlar. Júrektiń awqatqa baylanıslı qaǵıydalardı orınlaw menen emes, al Qudaydıń miyrimi menen bekkemlengeni jaqsı. Bunday qaǵıydalardı orınlawshılar hesh qanday payda kórmedi[+].

10Bizlerdiń qurbanlıq ornımız bar. Muxaddes shatırda[†] xızmet etetuǵın ruwxaniylerdiń[†] sol qurbanlıqtan[†] jewge haqısı joq. 11Bas ruwxaniy gúna ushın qurbanlıqqa berilgen mallardıń qanın Eń muxaddes bólmege[†] aparadı. Al shalınǵan mallardıń denesi ordanıń sırtında órtep jiberiledi[*][+]. 12Sol sıyaqlı Iysa da Óz qanı menen adamlardı muxaddes[†] qılıw ushın, qala dárwazasınıń sırtında azap shekti[+]. 13Olay bolsa, bizler de Onıń kórgen xorlıǵın bólisiwimiz ushın, elattıń sırtına shıǵıp, Oǵan barayıq[+]. 14Sebebi bul jerde bizlerdiń máńgilik qalamız joq. Bizler keleshekte aspannan túsetuǵın qalanı árman etemiz.

15Sonlıqtan Iysa arqalı Qudayǵa úzliksiz maqtawlarımızdı qurbanlıq sıpatında usınayıq. Yaǵnıy, Onıń atına degen alǵıslarımız awzımızdan túspesin[+]. 16Jaqsılıq islewdi hám ózlerińizde bolǵan nárseni basqalar menen bólisiwdi umıtpańlar. Óytkeni bunday qurbanlıqlar Qudayǵa unaydı[+].

17Jetekshilerińizdiń sózlerin tıńlańlar hám olarǵa boysınıńlar. Sebebi olar sizler ushın Qudayǵa esap beretuǵın adamlar bolǵanlıqtan, janlarıńızdı qarawıllaydı. Olar bul xızmetin quwanısh penen, nalımay atqarıw ushın, olarǵa qulaq asıńlar. Bolmasa, ózlerińiz zıyan kóresizler.

18Bizler ushın duwa etińler. Bizler ózlerimizdiń pák hújdanǵa iye ekenimizge hám hár tárepleme hadal ómir súriwdi qáleytuǵınımızǵa isenemiz[+]. 19Ásirese janıńızǵa tez qaytıp barıwım ushın duwa etiwińizdi ótinish etemen.


Sońǵı sálemnama hám tilekler

20Óz qanın tógip, máńgilik kelisimdi[†] bekitiwi arqalı qoylardıń ullı Shopanı bolǵan Iyemiz Iysanı tınıshlıq beriwshi Quday ólimnen tiriltti[+]. 21Usı Quday Onıń erkin orınlawıńız ushın, sizlerge hár bir jaqsı nárseni jetkizsin. Ózine unaytuǵın nárseni Ol Iysa Masiyx arqalı bizlerde ámelge asırsın. Masiyxqa máńgi-baqıy dańq bolsın! Awmiyin.

22Tuwısqanlarım, sizlerge ótinish etemen, usı násiyat sózlerimdi qabıl etińler. Óytkeni men sizlerge qısqasha jazdım. 23Tuwısqanımız Timofeydiń azat etilgenin biliwińizdi qáleymen. Ol jaqın arada janıma kelse, onıń menen birge sizlerdi kóriwge baraman[+]. 24Jetekshilerińizdiń hámmesine hám pútkil muxaddeslerge[†] sálem aytıńlar. Italiyadan kelgenler sizlerge sálem aytıp atır. 25Qudaydıń miyrimi hámmeńizge yar bolsın!

### Ayan

#### Ayan

Ayan


Alǵí sóz

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]


#### Alǵí sóz


Yuxanǵa Quday tárepinen kórsetilgen Ayan


Kitap haqqında maǵlıwmat

Bul kitapta Yuxan kórgen ayan sóz etiledi. Bul ayan aqırzaman haqqında. Yuxan ayan kórgende, Egey teńiziniń Patmos atawında súrginde edi. Patmos atawı házirgi Turkiyanıń Efes qalasınıń qubla-batıs tárepinde 100 shaqırım qashıqlıqta jaylasqan. Sol jerde Quday oǵan ayan kórsetip, Aziya úlkesindegi (házirgi Turkiyanıń batıs bólegi) iseniwshi jeti jámáátke qarata xatlar jazdırdı. Biraq, Quday bul sózlerdi tek usı jeti jámáátke emes, al dúnya júzindegi barlıq iseniwshi jámáátlerge ayttı, dep túsiniw kerek.

Ayan kitabınıń eń baslı mánisi mınadan ibarat: Quday Iysa Masiyx haqqındaǵı xabardı ashıp, quwǵın astında qalǵan masiyxıylarǵa úmit beredi. Yuxan quwǵınǵa duwshar bolǵan tuwısqanların isenimde bekkem turıwǵa shaqıradı. Olardıń itibarın aqırzamanǵa qaratadı. Aqırzamanda Quday shaytan ústinen jeńiske erisedi. Iysa Masiyx aspannan túsip, barlıq qudaysızlardı húkim qıladı hám Óziniń máńgi patshalıǵın ornatadı. Sonda isenimde aqırına shekem bekkem turǵan tuwısqanlar qutqarıladı hám máńgi baxıtlı ómirge iye boladı. Rim imperiyasınıń zulımlıǵı astında qalǵan masiyxıylar bul kitaptı oqıp, Qudayǵa sadıq qalatuǵın edi.

Bul kitap Qudaydıń sheksiz qúdiretin hám aqırettegi ádil húkimin súwretlep beredi. Mısalı ushın, aspandaǵı taxt, mórlengen orama qaǵaz hám Qozı haqqındaǵı ayanlar Qudaydıń hám Iysa Masiyxtıń sheksiz húkimdarlıǵın kórsetedi. Jeti mór, jeti kárnay hám ǵázep keseleri haqqındaǵı ayan bolsa aqırette Qudaydıń húkimin hám jer júzine tógetuǵın ǵázebin súwretleydi.

Kitaptıń aqırında Qudayǵa sadıq bolǵan iseniwshilerdiń jańa aspan hám jańa jerdi miyras etip alıp, Qudaydıń Patshalıǵına kiretuǵını haqqında sóz etiledi.

#### 1


Kitaptıń mazmunı

1Bul – tez arada júz beriwi kerek bolǵan waqıyalardı Óz xızmetshilerine bildiriw ushın Qudaydıń Iysa Masiyxqa[†] bergen ayanı. Al Ol Óz perishtesin[†] jiberip, bul ayandı xızmetshisi Yuxanǵa bildirdi[+]. 2Yuxan Qudaydıń sózin hám Iysa Masiyxtıń gúwalıǵın, yaǵnıy ózi kórgen nárseleriniń hámmesin bayan etti[+]. 3Bul payǵambarshılıq[†] sózlerdi oqıytuǵın hám bul jerde jazılǵanlardı tıńlap, orınlaytuǵınlar qanday baxıtlı! Sebebi bul waqıyalardıń bolatuǵın waqtı jaqın[+].


Iseniwshi jeti jámáátke sálemnama

4-5Men, Yuxannan, Aziya úlkesindegi jeti jámáátke[†] sálem! Házir bar, burınnan bar bolǵan hám keleshekte keletuǵın Qudaydan, Onıń taxtı aldında turǵan jeti ruwxtan, isenimli gúwa bolǵan, óliler arasınan birinshi bolıp tirilgen hám jer júzi patshalarınıń Húkimdarı bolǵan Iysa Masiyxtan miyrim[†] hám tınıshlıq sizlerge berilsin!

Ol bizlerdi súyip, Óz qanı menen gúnalarımızdan azat etti[+] 6hám bizlerdi Óz Patshalıǵına eristirip, Ákesi Qudaydıń xızmetindegi ruwxaniyler[†] qıldı. Máńgi-baqıy ullılıq hám qúdiret Iysa Masiyxtiki bolsın!

Awmiyin[+].

7«Mine, Ol bultlar menen kelmekte![*]
Hár bir kóz Onı kóredi,
Onıń denesin teskenler de kóredi.
Jer júziniń barlıq xalıqları,
Ol sebepli ókirip jılaydı».[*]

Awa, usılay boladı, awmiyin[+].

8Házir bar, burınnan bar bolǵan hám keleshekte keletuǵın Quday[†], Qúdireti kúshli Quday Iye[†] bılay deydi: «Men – Alfa hám Omegaman[*]».


Masiyxtıń buyrıǵı

9Men, Iysanıń qayǵı-hásiretine, patshalıǵına hám sabırlılıǵına sizler menen birge sherik bolǵan tuwısqanıńız Yuxan, Qudaydıń sózi ushın hám Iysa haqqında járiyalaǵanım sebepli Patmos atawına súrgin[†] etilgen edim[+]. 10Iyemizdiń kúninde[*], meni Muxaddes Ruwx[†] basqarıp turǵanda, arqamnan kárnaydıń[†] dawısına uqsaǵan bálent bir dawıstı esittim[+]. 11Bul dawıs:[*] «Kórip turǵanlarıńdı kitapqa jaz hám jeti jámáátke, yaǵnıy Efes, Smirna[*], Pergam, Tiatira, Sardis, Filadelfiya hám Laodikiyaǵa jiber», – dedi.

12Maǵan sóylep atırǵandı kóriw ushın, arqama burıldım. Burılıp, jeti altın shıra qoyǵıshtı kórdim[+]. 13Olardıń ortasında ústine uzınlıǵı ayaǵına túsetuǵın kiyim kiygen, kókiregine altın óńirshe[†] baylaǵan Adam Ulına[†] uqsaǵan Birew tur edi.[*][+] 14Onıń bası hám shashları aq jún sıyaqlı, qarday appaq edi. Kózleri bolsa, ottıń jalınınday jarqırap turǵan edi[+]. 15Onıń ayaqları peshte qızdırılǵan jıltıraq qolaǵa uqsaǵan bolıp, dawısı sarqırap aqqan suwdıń sestindey edi[+]. 16Oń qolında jeti juldız bar bolıp, awzınan eki júzli ótkir qılısh shıǵıp turǵan edi. Júzi kúshli jarqırap turǵan quyashtay edi[+].

17Men Onı kóriwden-aq, óli sıyaqlı ayaqlarına jıǵıldım. Al Ol oń qolın ústime qoyıp, bılay dedi:

– Qorqpa! Men – Birinshi hám Sońǵıman[+].

18Men tirimen. Ólgen edim, biraq, mine, máńgi-baqıy tirimen. Ólimniń hám óliler mákanınıń[†] giltleri Mende[+].

19Sonlıqtan kórgenlerińdi, házir júz berip atırǵan nárselerdi hám bunnan soń bolatuǵınlardı jaz. 20Oń qolımda sen kórgen jeti juldızdıń hám jeti altın shıra qoyǵıshtıń sırı mınaw: jeti juldız – jeti jámááttiń perishteleri, jeti shıra qoyǵısh – jeti jámáát.

#### 2


Efes jámáátine

1– Efes jámáátiniń[†] perishtesine[†] jaz.

Oń qolına jeti juldız uslaǵan, jeti altın shıra qoyǵıshtıń ortasında júretuǵın bılay deydi:[+] 2«Seniń islerińdi, awır miynetińdi hám sabırlılıǵıńdı bilemen. Jaman adamlardıń jamanlıq islewine jol qoymaytuǵınıńdı da bilemen. Elshi[†] emes bolıp turıp, ózlerin elshi dep ataǵanlardı sınadıń hám olardıń ótirikshi ekenin bilip aldıń[+]. 3Awa, sen sabırlısań. Meniń atım ushın qıyınshılıqlarǵa shıdam berdiń hám sharshamadıń.

4Biraq, saǵan bir qarsılıǵım bar: sen birinshi isengen waqtıńdaǵı súyispenshiligińdi joyttıń[+]. 5Solay etip, ne nársede aljasqanıńdı esińe túsir! Táwbe qılıp, dáslepki islerińdi dawam et. Eger táwbe qılmasań, saǵan kelip, shıra qoyǵıshıńdı ornınan alıp taslayman. 6Degen menen, sende bir unamlı qásiyet bar: sen Nikolas uyımınıń islerin jek kóreseń. Olardı Men de jek kóremen.

7Qulaǵı bar adam Muxaddes Ruwxtıń[†] jámáátlerge aytıp atırǵan sózlerin esitsin. Jeńip shıqqanǵa Qudaydıń jánnetindegi ómir tereginiń miywesin jew huqıqın beremen»[+].


Smirna jámáátine

8– Smirna jámáátiniń perishtesine jaz.

Ólip, ólimnen qayta tirilgen, Birinshi hám Sońǵı bolǵan bılay deydi:[+] 9«Seniń[*] qayǵı-hásiretińdi hám kámbaǵallıǵıńdı bilemen. Biraq, sen baysań. Ózlerin yahudiylermiz[†] deytuǵınlardıń seni masqaralap aytqan sózlerin de bilemen. Biraq olar yahudiy emes, al shaytan[†] jıyını[+]. 10Basıńa túsetuǵın qıyınshılıqlardan qorqpa! Mine, shaytan sizlerdi sınaw ushın arańızdaǵı bazılarıńızdı qamaqqa taslaydı. On kún azap shegesizler. Óliwge tuwra kelse de, Maǵan sadıq qal, sonda Men saǵan ómir tajın beremen[+].

11Qulaǵı bar adam Muxaddes Ruwxtıń jámáátlerge aytıp atırǵan sózlerin esitsin. Jeńip shıqqan ekinshi ólimnen hesh qanday zálel kórmeydi»[+].


Pergam jámáátine

12– Pergam jámáátiniń perishtesine jaz.

Eki júzli ótkir qılıshqa iye bolǵan bılay deydi:[+] 13«Shaytannıń taxtı turǵan jerde jasaytuǵınıńdı[*] bilemen. Atıma sadıq ekenińdi de bilemen. Hátte, sadıq gúwam Antipa arańızda, shaytan otırǵan jerde óltirilgen kúnlerde de sen Maǵan degen isenimińnen qaytpadıń.

14Biraq, saǵan biraz qarsılıǵım bar: arańızda Bilam tálimatın tutıwshılar bar. Butlarǵa shalınǵan qurbanlıq[†] góshin jewge hám buzıqshılıq qılıwǵa úyretiw ushın, Bilam Balaqtı Izrail[†] xalqın joldan urıwǵa úgitlegen edi[*][+]. 15Sol sıyaqlı, sizlerdiń arańızda Nikolas uyımınıń tálimatın tutıwshılar da bar[+]. 16Bul ushın táwbe qıl! Bolmasa, tez janıńa kelip, olarǵa qarsı awzımdaǵı qılısh penen urısaman[+].

17Qulaǵı bar adam Muxaddes Ruwxtıń jámáátlerge aytıp atırǵan sózlerin esitsin. Jeńip shıqqanǵa sırlı manna[*] menen bir aq tas beremen. Bul tastıń ústine jańa at jazılǵan. Attı tastı alǵan adamnan basqa hesh kim bilmeydi»[+].


Tiatira jámáátine

18– Tiatira jámáátiniń perishtesine jaz.

Kózleri lawlap janǵan otqa, ayaqları jıltıraǵan qolaǵa uqsaǵan Qudaydıń Ulı[†] bılay deydi:[+] 19«Seniń islerińdi, súyispenshiligińdi, isenimińdi, xızmetińdi hám sabırlılıǵıńdı bilemen. Sońǵı islerińniń birinshi isengen waqtıńdaǵı islerińnen kóbirek ekenin de bilemen.

20Degen menen, saǵan bir qarsılıǵım bar: ózin payǵambar[†] dep ataǵan Izabel atlı hayalǵa shıdap atırsań. Bul hayal xızmetshilerimdi joldan urıp, buzıqshılıq islewge hám butlarǵa shalınǵan qurbanlıq góshin jewge úyretpekte[+]. 21Táwbe etiwi ushın oǵan máwlet bergen edim. Biraq ol buzıqshılıǵı ushın táwbe etiwdi qálemeydi[+]. 22Mine, Men onı kesellik tósegine qulataman. Onıń menen buzıqshılıq isleytuǵınlardı da onıń menen birge islegen jaman isleri ushın táwbe etpese, úlken qayǵı-hásiretke duwshar etemen. 23Onıń izine ergenlerdi de ólimge duwshar etemen. Sonda pútkil jámáátler Meniń kewil hám júreklerdi sınawshı ekenimdi bilip aladı. Hár birińizge islerińizge qaray qaytaraman[+]. 24-25Biraq, Tiatiradaǵı basqalarǵa, yaǵnıy sol hayaldıń tálimatın tutpay, „shaytannıń tálimatınıń tereń sırların“ úyrenbegen sizlerge aytatuǵınım mınaw: „Men kelemen degenshe, ózlerińizde bar bolǵanlarǵa bekkem bolıńlar“. Sizlerge bunnan basqa awırmanlıq salmayman[+].

26Jeńip shıǵıp, Meniń buyırǵanlarımdı aqırına deyin orınlaǵanǵa milletler ústinen biylik beremen[+].

27„Ol olardı temir tayaq penen basqarıp,
Ílay ıdıs sıyaqlı sındırıp taslaydı“.[*]

Ákemnen Men alǵan usınday biylikti ol da aladı. 28Jeńip shıqqanǵa tań juldızın da beremen. 29Qulaǵı bar adam Muxaddes Ruwxtıń jámáátlerge aytıp atırǵan sózlerin esitsin»[+].

#### 3


Sardis jámáátine

1– Sardis jámáátiniń[†] perishtesine[†] jaz.

Qudaydıń jeti ruwxına hám jeti juldızına iye bolǵan bılay deydi: «Seniń islerińdi bilemen. Tiri jámáát degen atıń bar, biraq sen óliseń[+]. 2Sergek bol! Ele ólmey qalǵan, endi óleyin dep atırǵanlardı bekkemle. Sebebi Qudayımnıń aldında seniń islerińniń jetkiliksiz ekenligin kórdim. 3Sonlıqtan óziń qabıl alıp esitken tálimatıńdı esińe túsir. Onı tutınıp, táwbe et! Eger sergek bolmasań, Men urı sıyaqlı kútilmegende kelemen. Meniń qashan keletuǵınımdı bilmey de qalasań[+].

4Biraq Sardiste, sizlerdiń arańızda kiyimlerin kirletpegen ayırım adamlar bar. Olar aq kiyim kiyip, Meniń menen birge júredi. Óytkeni olar usıǵan ılayıqlı[+]. 5Jeńip shıqqan usınday aq kiyim kiyedi. Bunday adamnıń atın Ómir kitabınan[*] hesh qashan óshirmeymen. Ákemniń hám Onıń perishteleriniń aldında bul adamnıń atın ashıq tán alaman[+]. 6Qulaǵı bar adam Muxaddes Ruwxtıń[†] jámáátlerge aytıp atırǵan sózlerin esitsin»[+].


Filadelfiya jámáátine

7– Filadelfiya jámáátiniń perishtesine jaz.

Muxaddes[†] hám haqıyqat bolǵan, Dawıttıń giltine iye, Ol ashsa hesh kim jaba almaytuǵın, japsa, hesh kim asha almaytuǵın bılay deydi:[+] 8«Seniń islerińdi bilemen. Mine, seniń aldıńa hesh kim jaba almaytuǵın ashıq bir qapı qoydım. Kúshiń az bolsa da sózimdi orınlap, atımnan waz keshpediń. 9Qara, shaytannıń[†] jıyınınan bolǵanlardı, ózlerin yahudiymiz[†] dep atap, biraq yahudiy bolmaǵan ótirikshilerdi saǵan tapsıraman. Olardı saǵan keliwge hám seniń ayaǵıńa bas urıwǵa májbúr etip, olarǵa Meniń seni súyetuǵınımdı kórsetemen[+]. 10Sabırlılıq penen shıda degen buyrıǵımdı orınlaǵanıń ushın, jer júzinde jasaytuǵınlardı sınaw maqseti menen pútkil dúnya júzine keletuǵın sınaq waqtınan Men de seni saqlayman[+].

11Men jıldam kelemen. Tajıńdı hesh kim alıp qoymawı ushın, ózińde bar nársege bekkem bol[+]. 12Jeńip shıqqandı Qudayımnıń Ibadatxanasınıń[†] sútini qılaman. Sol adam ol jerden hesh qashan shıqpaydı. Onıń ústine Qudayımnıń atın, Qudayımnıń qalasınıń atın, yaǵnıy aspannan, Qudaydıń janınan túsetuǵın jańa Erusalimniń[†] atın hám Ózimniń jańa atımdı jazaman[+]. 13Qulaǵı bar adam Muxaddes Ruwxtıń jámáátlerge aytıp atırǵan sózlerin esitsin»[+].


Laodikiya jámáátine

14– Laodikiya jámáátiniń perishtesine jaz.

Awmiyin dep atalǵan, sadıq hám haqıyqıy gúwa, Qudaydıń jaratqanlarınıń Tiykarı bılay deydi:[+] 15«Seniń islerińdi bilemen. Sen ya suwıq, ya ıssı emesseń. Qáne endi, ya suwıq, ya ıssı bolsań! 16Sen ıssı da, suwıq ta emes, al jıllı bolǵanıń ushın, seni qusıp jiberemen. 17Bayman, bayıdım, hesh nársege mútáj emespen, deyseń. Biraq ózińniń baxıtsız, ayanıshlı, jarlı, soqır hám jalańash ekenligińdi bilmeyseń[+]. 18Sonlıqtan Meniń saǵan aytatuǵın másláhátim mınaw: bay bolıwıń ushın, Mennen otta tazalanǵan altın, jalańashlıǵıńnıń ayıbı kórinbew ushın aq kiyimler, kóriwiń ushın kózlerińe súrtetuǵın dári satıp al[+].

19Men súygenlerimniń hámmesin áshkara etip, tárbiyalayman. Sol sebepli intalı bolıp, táwbe et[+]. 20Mine, Men qapı aldında qaǵıp turman. Eger kim de kim dawısımdı esitip, qapını ashsa, onıń úyine kiremen. Men onıń menen, ol Meniń menen birge awqat jeymiz[+].

21Men jeńip shıǵıp, Ákem menen birge Onıń taxtına otırǵanımday, jeńip shıqqanǵa da Meniń menen birge taxtıma otırıw huqıqın beremen[+]. 22Qulaǵı bar adam Muxaddes Ruwxtıń jámáátlerge aytıp atırǵan sózlerin esitsin»[+].

#### 4


Aspandaǵı taxt

1Bunnan soń, aspanda ashıq turǵan bir qapını kórdim. Men burın esitken dawıs, yaǵnıy kárnay[†] sestine uqsaǵan ses maǵan bılay dedi: «Bul jerge kóteril! Men saǵan bunnan soń bolıwı tiyis waqıyalardı kórsetemen»[+]. 2Sonda men dárhal Muxaddes Ruwxqa[†] tolıp, aspanda bir taxttı hám onda Otırǵandı[*] kórdim[+]. 3Taxtta Otırǵannıń kórinisi yaspis, serdolik sıyaqlı hasıl taslarday jarqırap, al taxttıń átirapın jarqıraǵan hasıl zúmret tası sıyaqlı ayqulaq qorshap turǵan edi[+]. 4Taxttıń dógereginde basqa jigirma tórt taxt bolıp, bul taxtlarda aq kiyimli, baslarına altın taj kiygen jigirma tórt aqsaqal otırǵan edi[+]. 5Taxttan shaqmaq shaǵıp, gúrsildegen dawıs shıǵıp, gúldirmamanıń gúrkiregeni esitilip turǵan edi. Al taxttıń aldında jeti shıra janıp turǵan edi. Bul – Qudaydıń jeti ruwxı[+]. 6Jáne taxttıń aldında kristall sıyaqlı shiyshe teńiz bar edi.

Taxttıń tórt tárepinde, yaǵnıy dógereginde aldı-artı kózge tolǵan tórt maqluq turǵan edi[+]. 7Olardıń birinshisi arıslanǵa, ekinshisi tanaǵa uqsaǵan edi. Al úshinshisiniń júzi adamnıń túrindey, tórtinshisi ushıp baratırǵan búrkit sıyaqlı edi[+]. 8Hár biriniń altı qanatı bolıp, qanatlarınıń ishi-sırtı tolǵan kóz edi. Olar kúni-túni toqtamastan:

«Bar bolǵan, házir bar,
Keleshekte keletuǵın,
Qúdireti kúshli Quday[†] Iye[†],
Muxaddes,[†] muxaddes, muxaddes!» – deydi[+].

9Tórt maqluq máńgi-baqıy jasaytuǵın taxtta Otırǵandı ullılap, Oǵan húrmet kórsetip shúkirlik bildirgen sayın, 10jigirma tórt aqsaqal taxtta otırǵan máńgi-baqıy Jasaytuǵınnıń aldına jıǵılıp, Oǵan tabındı. Olar tajların taxttıń aldına qoyıp bılay dedi:

11«Iyemiz hám Qudayımız!
Sen dańq, húrmet hám qúdiretti alıwǵa ılayıqlısań.
Sebebi hámme nárseni Sen jaratqansań.
Hámmesi Seniń erkiń menen jaratıldı hám bar boldı»[+].

#### 5


Mórlengen orama qaǵaz hám Qozı

1Sonda taxtta Otırǵannıń oń qolında ishi-sırtı jazılǵan, jeti mór[†] basılıp bekitilgen bir orama qaǵazdı[†] kórdim[+]. 2Jáne men bálent dawıs penen járiyalap baqırǵan bir kúshli perishteni[†] de kórdim. Ol jar salıp: «Kim bekitilgen mórlerdi buzıp, orama qaǵazdı ashıwǵa ılayıqlı?» – dedi. 3Biraq aspanda da, jerde de, jerdiń astında da orama qaǵazdı ashıp, onıń ishine qarawǵa ılayıqlı hesh kim bolmadı. 4Orama qaǵazdı ashıp, onıń ishine qarawǵa ılayıqlı hesh kim tabılmaǵanlıqtan, men qattı jıladım. 5Sonda aqsaqallardıń biri maǵan:

– Jılama! Qara, Yahuda[†] urıwınan shıqqan Arıslan[*], Dawıttıń Tamırı[*] jeńip shıqtı! Ol bekitilgen jeti mórdi buzıp, orama qaǵazdı asha aladı, – dedi[+].

6Sol waqıtta men taxt penen tórt maqluqtıń ortasında, aqsaqallardıń arasında bawızlanǵanǵa uqsaǵan bir Qozını[*] kórdim.

Qozınıń jeti múyizi hám jeti kózi bar edi. Bul kózler – Qudaydıń pútkil jer júzine jibergen jeti ruwxı[+]. 7Qozı jaqınlap barıp, taxtta Otırǵannıń oń qolınan orama qaǵazdı aldı.

8Qozı orama qaǵazdı alǵanda, tórt maqluq hám jigirma tórt aqsaqal Onıń ayaǵına jıǵıldı. Hár biriniń qolında arfa[†] hám tútetkige tolı altın tostaǵanlar bar edi. Bul tútetkiler muxaddeslerdiń[†][*] duwaların bildiredi[+]. 9Olar jańa alǵıslaw qosıǵın aytıp bılay dedi:

«Sen orama qaǵazdı alıwǵa hám bekitilgen mórlerdi buzıp ashıwǵa ılayıqlısań!
Óytkeni Sen Ózińdi qurban ettiń hám hár bir urıw, til,
Xalıq hám milletten shıqqan adamlardı Qudayǵa arnaw ushın,
Óz qanıńdı tógip, olardıń tólemlerin ótediń[+].
10Olardı patshalıǵıńa eristirip,
Qudaydıń xızmetindegi ruwxaniyler[†] qıldıń.
Olar jer júzinde patshalıq etedi»[+].

11Sońınan taxttı, maqluqlardı hám aqsaqallardı qorshaǵan esap-sansız, mıń-mıńlaǵan, millionlaǵan perishtelerdi kórdim hám olardıń dawısların esittim[+]. 12Olar dawıslap qosıq aytıp bılay dedi:

«Bawızlanǵan Qozı kúsh, baylıq, danalıq, qúdiret,
Húrmet, dańq hám alǵıs-maqtawdı alıwǵa ılayıqlı»[+].

13Jáne men aspandaǵı, jer júzindegi, jerdiń astındaǵı hám teńizdegi pútkil jaratılıstıń, olardaǵı pútkil barlıqtıń bılay dep qosıq aytqanın esittim:

«Taxtta Otırǵan hám Qozı,
Alǵıs-maqtawǵa hám húrmetke,
Dańqqa hám qúdiretke,
Máńgi-baqıy iye bolsın!»[+]

14Tórt maqluq: «Awmiyin!» dep juwap berdi, al jigirma tórt aqsaqal jerge jıǵılıp tabındı[*][+].

#### 6


Bekitilgen mórlerdiń buzıp ashılıwı

1Sońınan men Qozınıń bekitilgen jeti mórdiń birinshisin buzıp ashqanın kórdim. Sonda tórt maqluqtıń biriniń gúldirmamanıń gúrkiregenine uqsaǵan dawıs penen: «Kel» degenin esittim[+]. 2Qarasam, bir aq at tur eken. Attıń ústindeginiń oq jayı bar edi. Oǵan bir taj berildi. Ol jeńimpaz bolıp, jáne jeńiske erisiwge atlandı[+].

3Qozı bekitilgen ekinshi mórdi buzıp ashqanda, ekinshi maqluqtıń: «Kel» degenin esittim. 4Sonda ottay qızıl bir at shıqtı. Atqa mingenge adamlardıń bir-birin óltiriwi ushın, dúnya júzindegi paraxatshılıqtı joq qılıw biyligi berildi. Oǵan úlken bir qılısh ta berildi[+].

5Qozı bekitilgen úshinshi mórdi buzıp ashqanda, úshinshi maqluqtıń: «Kel» degenin esittim. Qarasam, bir qara at tur eken. Atqa mingenniń qolında pálle tárezi bar edi. 6Tórt maqluqtıń ortasınan shıqqan bir dawıstıń: «Bir kúnlik is haqıǵa bir qadaq biyday yamasa úsh qadaq arpa beriledi. Biraq, záytún[†] mayına hám sharapqa zıyan tiygizbe!» – degenin esittim[+].

7Qozı bekitilgen tórtinshi mórdi buzıp ashqanda, tórtinshi maqluqtıń: «Kel!» degenin esittim. 8Qarasam, bir aqshıl sur at tur eken. Atqa mingenniń atı ólim bolıp, onıń izinen óliler mákanı[†] erip kiyatırǵan edi. Olarǵa qılısh, ashlıq, juqpalı awırıwlar hám jerdegi jırtqısh haywanlar menen adamlardı óltiriw ushın, dúnyanıń tórtten bir bóleginiń ústinen biylik berildi[+].

9Qozı bekitilgen besinshi mórdi buzıp ashqanda, qurbanlıq[†] orınnıń astında Qudaydıń sózi hám ózleri aytqan gúwalıqları ushın óltirilgenlerdiń janların kórdim[+]. 10Olar bálent dawıs penen baqırıp bılay dedi: «Muxaddes[†] hám haqıyqıy Iyemiz! Sen endi qashanǵa deyin jer júzinde jasaytuǵınlardı húkim etip, olardan tógilgen qanımız ushın ósh almawıńdı dawam eteseń?»[+] 11Sonda olardıń hár birine aq kiyim berilip: «Sizler sıyaqlı óltiriletuǵın ózlerińizdey xızmetshilerdiń hám tuwısqanlarıńızdıń sanı tolıq bolǵanǵa shekem az-maz kútip turıńlar», – delindi[+].

12Qozı bekitilgen altınshı mórdi buzıp ashqanda qarasam, jer kúshli silkinip, quyash qara júnnen toqılǵan aza kiyimdey, al ay tolıǵı menen qan sıyaqlı qıp-qızıl bolıp ketti[+]. 13Al aspandaǵı juldızlar kúshli samal sebepli shayqalǵan ánjir aǵashınan pispey atırıp tógilgen miyweler sıyaqlı jerge tústi[+]. 14Aspan bolsa, oralǵan qaǵaz sıyaqlı joq bolıp ketti. Hár bir taw hám ataw ornınan kóshirildi[*][+].

15Sonda dúnyanıń patshaları, hámeldarları, áskerbasıları, bayları, kúshlileri, barlıq qul hám azat adamları úńgirler menen tawdaǵı jartaslar[†] arasına jasırındı[+]. 16Olar tawlar hám jartaslarǵa jalınıp: «Ústimizge qulap, taxttıń ústinde Otırǵannan hám Qozınıń ǵázebinen bizlerdi jasıra góriń![+] 17Sebebi olardıń qáhárli ǵázebiniń kúni keldi, buǵan kim shıday aladı», – dedi[+].

#### 7


Mórlengen Qudaydıń xızmetshileri

1Bunnan soń, men jer júziniń tórt múyeshinde turǵan tórt perishteni[†] kórdim. Olar jer betine, teńizge hám hár bir terekke espesin dep, jer júziniń tórt samalın uslap turǵan edi[+]. 2Men jáne shıǵıstan kóterilip kiyatırǵan, tiri Qudaydıń mórine iye basqa bir perishteni kórdim. Ol jerge hám teńizge zıyan keltiriw biyligi berilgen tórt perishtege bálent dawıs penen baqırıp: 3«Bizler Qudayımızdıń xızmetshileriniń mańlaylarına mór[†] baspaǵanımızsha, jerge, teńizge hám tereklerge zıyan tiygizbeńler!» – dedi[+]. 4Sonda men mańlaylarına mór basılǵanlardıń sanı bir júz qırıq tórt mıń ekenin esittim. Olar Izrail[†] xalqınıń barlıq urıwlarınan edi.

5-8Yahuda[†] urıwınan on eki mıń,
Ruben urıwınan on eki mıń,
Gad urıwınan on eki mıń,
Asher urıwınan on eki mıń,
Naftaliy urıwınan on eki mıń,
Menashshe urıwınan on eki mıń,
Shimon urıwınan on eki mıń,
Lebiy urıwınan on eki mıń,
Issaxar urıwınan on eki mıń,
Zebulon urıwınan on eki mıń,
Yusup urıwınan on eki mıń,
Benyamin urıwınan on eki mıń adamǵa mór basıldı.


Hár túrli milletten bolǵan sansız xalıq

9Bunnan soń qarasam, hár túrli milletten, hár túrli urıwdan, hár túrli xalıqtan hám hár túrli tilden bolǵan, hesh kim sanay almaytuǵın úlken topar taxttıń hám Qozınıń aldında turǵan eken. Hámmesi aq kiyim kiygen bolıp, qollarına palma aǵashınıń shaqaların uslap turǵan edi[+]. 10Olar bálent dawıs penen: «Qutqarıw[†] taxtta otırǵan Qudayımızdıń hám Qozınıń qolında», – dep baqırıp turǵan edi[+].

11Barlıq perishteler taxttıń, aqsaqallardıń hám tórt maqluqtıń dógereginde turǵan edi. Olar taxttıń aldında jerge jıǵılıp, Qudayǵa tabınıp bılay dedi:[+]

12«Awmiyin.
Alǵıs, dańq, danalıq,
Maqtaw, húrmet, kúsh-qúdiret,
Máńgi-baqıy Qudayımızdiki bolsın!
Awmiyin»[+].

13Sonda aqsaqallardıń biri mennen:

– Aq kiyim kiygen mına adamlar kimler, olar qayaqtan keldi? – dep soradı.

14– Bunı siz bilesiz, mırzam, – dedim men.

Ol maǵan bılay dedi:

– Bular – awır azaptı basınan keshirgenler. Kiyimlerin Qozınıń qanı menen juwıp, appaq qılǵanlar[+]. 15Sonlıqtan olar Qudaydıń taxtınıń aldında turıp, Onıń Ibadatxanasında[†] kúni-túni Oǵan xızmet etedi. Taxtta Otırǵan olar menen birge bolıp, Óz panasında saqlaydı. 16Olar endi hesh qashan ash bolmaydı hám shóllemeydi, quyash yamasa jáziyrama ıssı olardı kúydirmeydi[+]. 17Óytkeni taxttıń ortasında bolǵan Qozı olardıń shopanı bolıp, tiri suw bulaqlarına alıp baradı. Quday[†] olardıń barlıq kóz jasların súrtip taslaydı[+].

#### 8


Bekitilgen jetinshi mórdiń buzıp ashılıwı

1Qozı bekitilgen jetinshi mórdi buzıp ashqanda, aspanda yarım saattay únsizlik ornadı[+].

2Sonda men Qudaydıń aldında turǵan jeti perishteni[†] kórdim. Olarǵa jeti kárnay[†] berildi[+].

3Sońınan basqa bir perishte kelip, qurbanlıq[†] orında turdı. Onıń qolında tútetkini tútetiwge arnalǵan altın ıdıs bar edi. Oǵan pútkil muxaddeslerdiń[†] duwalarına qosıp, taxttıń aldındaǵı altınnan islengen qurbanlıq orınǵa baǵıshlaw ushın, kóp muǵdarda tútetkiler berildi[+]. 4Sonda muxaddeslerdiń duwaları menen birge tútetkiniń tútini perishteniń qolınan kóterilip, Qudaydıń aldına jetip bardı[+].

5Perishte tútetki salınǵan ıdıstı alıp, onı qurbanlıq orınnıń janıp turǵan shoǵına toltırdı da, jerge ılaqtırıp jiberdi. Sonda gúldirmama gúrkirep, gúrsildegen dawıslar esitildi hám shaqmaq shaǵıp, jer silkindi[+].


Jeti kárnay

6Jeti perishte qollarındaǵı jeti kárnaydı shertiwge tayarlandı.

7Birinshi perishte kárnayın shertti. Sonda qanǵa aralasqan burshaq hám ot jerge jawdı. Jer betiniń úshten biri, tereklerdiń úshten biri hám jasıl shóplerdiń hámmesi janıp ketti[+].

8Ekinshi perishte kárnayın shertti. Lawlap janǵan taw sıyaqlı úlken bir nárse teńizge ılaqtırıldı. Teńizdiń úshten biri qanǵa aylandı[+]. 9Teńizdegi janıwarlardıń úshten biri óldi hám kemelerdiń úshten biri qıyralıp qaldı[+].

10Úshinshi perishte kárnayın shertti. Sonda aspannan shom sıyaqlı jalınlap janǵan bir úlken juldız dáryalardıń úshten bir bólegine hám suw bulaqlarınıń ústine tústi[+]. 11Bul juldızdıń atı – juwsan. Suwlardıń úshten bir bólegi juwsan sıyaqlı ashshı boldı. Suw ashshı bolǵanlıqtan, ishken adamlardıń kóbisi ólip qaldı[+].

12Tórtinshi perishte kárnayın shertti. Quyashtıń úshten biri, aydıń úshten biri hám juldızlardıń úshten biri zaqımlandı. Olardıń úshten biri qarańǵılanıp, kúndiz hám túnniń úshten bir bólegi jaqtısız qaldı[+].

13Men sońınan aspannıń ortasında ushıp júrgen bir búrkitti[*] kórdim hám onıń bálent dawıs penen bılay degenin esittim: «Hásiret, hásiret! Jer júzinde jasawshılar hásiret shegedi! Sebebi kárnayların shertetuǵın qalǵan úsh perishte kárnay shertiwge tayar tur!»

#### 9

1Besinshi perishte[†] kárnayın[†] shertti. Sonda men aspannan jerge túsken bir juldızdı kórdim. Oǵan tereń tuńǵıyıqtıń awzın ashatuǵın gilt berildi[+]. 2Juldız tereń tuńǵıyıqtıń awzın ashqanda, tuńǵıyıqtan úlken peshtiń tútinindey tútin shıqtı. Bul tútinnen quyash hám hawa qarańǵılanıp ketti. 3Tútinniń ishinen jerge shegirtkeler jawdı. Olarǵa jerdegi shayanlardıń kúshine uqsaǵan bir kúsh berilgen edi[+]. 4Shegirtkelerge jerdegi kók shóplerge, ósimliklerge hám tereklerge zıyan keltirmew, tek mańlaylarında Qudaydıń móri joq adamlarǵa ǵana azap beriw buyırıldı[+]. 5Olarǵa bul adamlardı óltirmey, tek bes ay dawamında azap beriwge ruxsat etildi. Olar bergen azap adamdı shayan shaqqanday qıynaydı. 6Sol kúnleri adamlar ólim izleydi, biraq taba almaydı. Óliwdi ańsaydı, biraq ólim olardan qashıp ketedi[+].

7Shegirtkelerdiń kórinisi sawashqa tayarlanǵan atlar sıyaqlı bolıp, baslarında altın tajlarǵa uqsaǵan tajları bar edi. Júzleri bolsa, adamnıń júzine uqsaǵan edi[+]. 8Shashları hayaldıń shashınday, tisleri arıslannıń tisindey edi[+]. 9Kókireklerinde temir sawıtlarǵa uqsaǵan sawıtlar bolıp, qanatlarınıń sesti sawashqa shawıp baratırǵan sansız atlı arbalardıń sesti sıyaqlı edi[+]. 10Shegirtkelerdiń shayandikindey quyrıqları hám iyneleri bar edi. Quyrıqları adamlarǵa bes ay boyı azap beretuǵın kúshke iye edi. 11Olardıń ústinen tereń tuńǵıyıqtıń perishtesi patshalıq etetuǵın edi. Bul perishteniń evreyshe atı Abaddon, al grekshe atı Apollion[*] edi.

12Birinshi hásiret ótti, mine, bunnan soń jáne eki hásiret kelmekte[+].

13Altınshı perishte kárnayın shertti. Sonda men Qudaydıń aldındaǵı altınnan islengen qurbanlıq[†] orınnıń tórt múyeshindegi shaqlardan shıqqan bir dawıstı esittim[+]. 14Dawıs qolında kárnayı bar altınshı perishtege: «Ullı Evfrat dáryasınıń janında baylawlı turǵan tórt perishteni bosatıp jiber», – dedi[+]. 15Sonda anıq sol saat, sol kún, sol ay hám sol jıl ushın tayar turǵan tórt perishte adamlardıń úshten birin óltiriw ushın bosatılıp jiberildi[+]. 16Olardıń atlı áskerleriniń sanı eki júz million ekenligin esittim.

17Ayanımda kórgen atlar menen atlılardıń kórinisi mınaday: atlılardıń ottay qızıl, qızǵısh kók hám kúkirt reńli sawıtları bar edi. Atlardıń basları arıslannıń basına uqsaǵan bolıp, awızlarınan ot, tútin hám kúkirt shıǵıp turǵan edi. 18Adamzattıń úshten biri usı úsh báleden: bulardıń awzınan shıqqan ot, tútin hám kúkirtten óldi. 19Óytkeni atlardıń kúshi awızlarında hám quyrıqlarında edi. Quyrıqları bası bar jılanlar sıyaqlı bolıp, adamlardı olar menen azaplaytuǵın edi. 20Usı bálelerden ólmey qalǵan adamlar óz qolları menen islegen jaman isleri ushın táwbe etpedi. Olar ya kóre, ya esite, ya júre almaytuǵın altın, gúmis, qola, tas hám aǵashtan islengen butlarǵa hám jinlerge tabınıwdan waz keshpedi[+]. 21Jáne de adam óltiriw, sıyqırshılıq islew, jınısıy buzıqshılıq qılıw hám urlıq islewdi qoyıp, táwbe etpedi[+].

#### 10


Perishte hám orama qaǵaz

1Sońınan men aspannan túsip kiyatırǵan basqa bir kúshli perishteni[†] kórdim. Ol bultqa oranǵan bolıp, basınıń ústinde ayqulaq bar edi. Júzi quyashqa, ayaqları otlı sútinge uqsaǵan edi[+]. 2Onıń qolında ashılǵan bir orama qaǵaz[†] bar edi. Ol oń ayaǵın teńizge, al sol ayaǵın jerge qoyıp,[+] 3arıslannıń aqırǵanına uqsaǵan bálent dawıs penen baqırdı. Ol baqırǵanda, jeti gúldirmama sesti gúrkirep, tilge kirdi[+]. 4Jeti gúldirmama tilge kirgende, men jazbaqshı bolıp edim, biraq aspannan bir dawıstıń: «Jeti gúldirmamanıń aytqanların jazba, olardı qupıya saqla», – degenin esittim[+].

5Sonnan keyin, bir ayaǵı menen teńizde, bir ayaǵı menen jerde turǵanın ózim kórgen sol perishte oń qolın aspanǵa kóterdi. 6Ol aspandı hám aspandaǵılardıń hámmesin, jerdi hám jerdegilerdiń hámmesin, teńizdi hám teńizdegilerdiń hámmesin jaratqan máńgi-baqıy jasaytuǵın Qudaydıń atı menen ant iship: «Endi waqıt qalmadı. 7Biraq, jetinshi perishte kárnayın[†] shertetuǵın kúnlerde Qudaydıń Óz xızmetshileri – payǵambarlarǵa[†] xabarlaǵan sırlı jobası ámelge asadı», – dedi[+].

8Ózim aspannan esitken dawıs meniń menen jáne sóylese baslap: «Barıp, teńizde hám jerde turǵan perishteniń qolındaǵı ashıwlı orama qaǵazdı al», – dedi.

9Men perishteniń janına barıp, orama qaǵazdı maǵan beriwin soradım. Perishte maǵan: «Bunı al da, jep qoy. Ol qarnıńa barǵanda ashshı, al awzıńda pal sıyaqlı tatlı boladı», – dedi[+].

10Sonda men orama qaǵazdı perishteniń qolınan alıp, jep qoydım. Ol awzımda pal sıyaqlı tatlı boldı, al jutqanımnan keyin qarnımdı ashıttı. 11Sońınan maǵan bılay delindi: «Sen jáne kóp xalıqlar, milletler, tiller hám patshalar tuwralı payǵambarshılıq aytıwıń tiyis».

#### 11


Eki gúwa

1Sonnan keyin, maǵan ólsheytuǵın tayaq sıyaqlı qamıs berilip, bılay delindi:

– Bar da, Qudaydıń Ibadatxanasın[†] hám qurbanlıq[†] orındı ólshep, sol jerde sıyınıp atırǵanlardı sanap shıq[+]. 2Al Ibadatxananıń sırtqı háwlisin ólshemey qaldır. Sebebi ol jer butqa tabınıwshılarǵa berildi. Olar muxaddes[†] qalanı qırıq eki ay dawamında ayaq astı qıladı[+]. 3Biraq Men Ózimniń eki gúwama kúsh beremen. Olar aza kiyimin kiyip, bir mıń eki júz alpıs kún payǵambarshılıq[†] qıladı.

4Bul eki gúwa – pútkil dúnyanıń Iyesi Quday[†] aldında turǵan eki záytún[†] aǵashı hám eki shıra qoyǵısh[+]. 5Eger kim de kim olarǵa zıyan tiygizbekshi bolsa, olardıń awızlarınan ot shıǵıp, dushpanların kúydirip joq qıladı. Olarǵa zıyan tiygizbekshi bolǵanlar usılay óltiriledi[+]. 6Bul eki gúwa ózleri payǵambarshılıq aytqan kúnlerde jawın jawmasın dep, aspandı jawıp taslaw biyligine iye. Jáne olardıń suwlardı qanǵa aylandırıwǵa, qansha qálese, jer júzin sonsha hár túrli bálelerge duwshar etiwge de biyligi bar[+].

7Olar gúwalıqların aytıp tawısqanda, tereń tuńǵıyıqtan shıqqan jırtqısh haywan olar menen urısadı hám olardı jeńip óltiredi[+]. 8Olardıń óligi tımsalıy túrde Sodom hám Mısır[†] dep atalatuǵın ullı qalanıń kóshesinde qaldırıladı. Olardıń Iyesi de sol jerde atanaq aǵashqa[†] shegelengen edi[+]. 9Úsh yarım kún barlıq xalıqlardıń, urıwlardıń, tiller hám milletlerdiń adamları olardıń óligin tamashalap, denelerin qábirge qoyıwǵa ruxsat etpeydi[+]. 10Jer júzinde jasawshılar buǵan quwanıp, bayram qıladı hám bir-birine sawǵalar jiberedi. Óytkeni bul eki payǵambar jer júzinde jasawshılarǵa azap bergen edi.

11Biraq úsh yarım kúnnen soń, Qudaydan kelgen ómir demi olardıń denelerine enip, ekewi de ayaqqa turdı. Bunı kórgenlerdi kúshli qorqınısh biyledi[+]. 12Sonda eki payǵambar aspannan esitilgen bálent bir dawıstıń ózlerine: «Bul jerge kóterilińler», – degenin esitti. Olar dushpanlarınıń kóz aldında bir bult ústinde aspanǵa kóterilip ketti[+]. 13Sol waqıtta-aq kúshli jer silkiniw bolıp, qalanıń onnan biri qıyralıp qaldı hám jeti mıń adam nabıt boldı. Al qalǵan adamlardı kúshli qorqınısh biylep, aspandaǵı Qudaydı alǵısladı[+].

14Ekinshi hásiret ótti. Mine, úshinshi hásiret jaqınlap kelmekte[+].


Jetinshi kárnay

15Jetinshi perishte[†] kárnayın[†] shertti. Aspannan bálent dawıslar esitilip:

«Dúnya júzi patshalıǵı Iyemizdiki hám Onıń Masiyxıniki[†] boldı.
Ol máńgi-baqıy patshalıq etedi», – dedi[+].

16Qudaydıń aldında óz taxtlarında otırǵan jigirma tórt aqsaqal jerge bas urıp, Qudayǵa tabındı hám bılay dedi:[+]

17«Qúdireti kúshli Quday, Jaratqan Iye[†]!
Sen bar bolǵansań, házir de barsań[*]!
Saǵan shúkirlik etemiz.
Sebebi Sen ullı qúdiretiń menen patshalıq ete basladıń[+].
18Milletler qattı ashıwlanǵan edi,
Endi Sen de ǵázepke mindiń.
Ólilerdi húkim etetuǵın waqtıń keldi,
Xızmetshileriń bolǵan payǵambarlarǵa,
Muxaddeslerge,[†] yaǵnıy Seniń atıńdı húrmet etetuǵın úlken-kishige sıylıq beriw,
Al jer júzin nabıt qılıwshılardı nabıt qılıw waqtıń keldi»[+].

19Sonda Qudaydıń aspandaǵı Ibadatxanası ashıldı hám Ibadatxanadaǵı Onıń Kelisim sandıǵı[†][*] kórindi. Sol waqıtta shaqmaq shaqtı, dawıslar shıqtı, gúldirmama gúrkiredi hám jer silkinip, kúshli burshaq jawdı[+].

#### 12


Hayal hám aydarha

1Aspanda bir ullı káramatlı belgi payda boldı: quyashqa oranǵan, ayaqlarınıń astında ay, basında on eki juldızlı tajı bar bir hayal kórindi[+]. 2Hayal hámiledar edi, ol bosanbaqshı bolıp, tolǵaq tutıp baqırmaqta edi. 3Sońınan aspanda basqa bir káramatlı belgi payda boldı: jeti baslı, on shaqlı, baslarında jeti tajı bar, úlken qızıl aydarha kórindi[+]. 4Aydarha quyrıǵı menen aspandaǵı juldızlardıń úshten birin sıpırıp, jerge ılaqtırdı. Sońınan ol tuwılıwdan-aq balanı jutıp jiberiw ushın, tuwayın dep atırǵan hayaldıń aldında turıp aldı[+]. 5Hayal ul tuwdı. Barlıq milletlerdi temir tayaq penen basqaratuǵın[*] bul bala dárhal Qudaydıń aldına, Qudaydıń taxtına alıp kelindi[+]. 6Al hayal shólge qashıp ketti. Ol jerde hayaldıń bir mıń eki júz alpıs kún baǵılıwı ushın, Quday[†] tárepinen tayarlanǵan bir orın bar edi[+].

7Aspanda sawash baslandı. Bas perishte[†] Mixail[†] hám onıń perishteleri aydarhaǵa qarsı urıstı. Aydarha da óz perishteleri menen olarǵa qarsı urıssa da,[+] 8kúshi jetpey jeńilip qalıp, aspandaǵı orınlarınan ayırıldı. 9Ázázúl yamasa shaytan[†] dep atalǵan úlken aydarha, pútkil dúnyanı joldan azǵırǵan eski jılan óz perishteleri menen birlikte jerge ılaqtırıldı[+].

10Sonda men aspanda bálent bir dawıstıń bılay degenin esittim:

«Mine, Qudayımızdıń qutqarıwı,[†] qúdireti hám patshalıǵı keldi,
Onıń Masiyxınıń[†] húkimdarlıǵı ornadı.
Óytkeni tuwısqanlarımızdıń ayıplawshısı,
Olardı Qudayımızdıń aldında kúni-túni,
Ayıplaǵan shaytan jerge ılaqtırıldı[+].
11Tuwısqanlarımız Qozınıń qanı menen,
Jáne ózleri aytqan gúwalıqları menen onı jeńdi.
Bul ushın olar óz janların ólimge qıydı[+].
12Sonlıqtan aspan hám onda jasawshılar, shadlanıńlar!
Al jer hám teńiz, sizler hásiret shegesizler!
Sebebi shaytan ústińizge tústi.
Ol óz waqtınıń az qalǵanın bilip, ǵázepke tolǵan»[+].

13Aydarha óziniń jerge ılaqtırılǵanın kórgende, ul bala tuwǵan hayaldıń izinen quwa ketti. 14Jılannan qashıp, shóldegi ózi ushın arnalǵan jerge ushıp ketiwi ushın, hayalǵa úlken bir búrkittiń eki qanatı berildi. Hayal ol jerde bir múddet, eki múddet hám yarım múddet dawamında baǵılıwı lazım edi[+]. 15Sonda jılan hayaldı sel menen ıǵızıp jiberiw ushın, awzınan onıń izinen dáryaday suw aǵızdı. 16Biraq jer awzın ashtı da, aydarhanıń awzınan aǵızǵan suwın jutıp jiberip, hayalǵa járdem etti. 17Sonda aydarha hayalǵa qarsı qáhárlendi. Ol hayal násilinen bolǵan basqalar menen, yaǵnıy Qudaydıń buyrıqların orınlap, Iysanıń gúwalıǵına sadıq qalǵanlar menen urısıwǵa atlandı[+].

#### 13

1Aydarha teńiz jaǵasında turıp aldı[*].


Teńizden shıqqan jırtqısh haywan

Sońınan men on shaqlı, jeti baslı bir jırtqısh haywannıń teńizden shıǵıp kiyatırǵanın kórdim. Onıń shaqlarında on taj bolıp, baslarında Qudayǵa til tiygiziwshi atlar jazılǵan edi[+]. 2Men kórgen jırtqısh haywan qaplanǵa uqsaǵan edi. Onıń ayaqları ayıwdıń ayaǵınday, awzı arıslannıń awzınday edi. Aydarha oǵan óz qúdireti hám taxtı menen birge úlken biylik te berdi[+]. 3Jırtqısh haywannıń baslarınıń biri ólimshi halda jaraqatlanǵanday bolıp kórindi. Degen menen, bul jaraqat jazılıp ketti. Sonda pútkil dúnya tań qalıp, jırtqısh haywannıń izine erip ketti. 4Adamlar jırtqısh haywanǵa biylik bergen aydarhaǵa sıyındı. Olar jırtqısh haywanǵa da sıyınıp: «Bul jırtqısh haywanǵa kim teń kele aladı? Onıń menen kim urısa aladı?» – dedi.

5Ózin maqtap, Qudayǵa til tiygizetuǵın sózler aytıw ushın jırtqısh haywanǵa awız berildi. Ol jáne qırıq eki ay dawamında júrgizetuǵın biylik aldı[+]. 6Qudayǵa, Onıń atı menen mákanına hám aspanda jasawshılarǵa til tiygiziw ushın, jırtqısh haywan awzın ashıp sóyley basladı. 7Oǵan muxaddeslerge[†] qarsı urısıp, olardı jeńiwge kúsh berildi. Ol hár bir urıw, hár bir xalıq, hár bir til hám hár bir millet ústinen biylikke iye boldı[+]. 8Dúnyaǵa tiyisli adamlardıń hámmesi, dúnya jaratılǵannan beri bawızlanǵan Qozınıń Ómir kitabında atı jazılmaǵan hár bir adam jırtqısh haywanǵa sıyındı[+].

9Qulaǵı bar adam mınalardı esitip alsın:[+]

10«Kimniń táǵdirine tutqın bolıw jazılsa,
Ol tutqınǵa túsedi.
Kimniń táǵdirine qılısh penen óltiriliw jazılsa,
Ol qılısh penen óltiriledi».[*]

Sol waqıtta muxaddeslerdiń sabır etip, iseniwi kerek boladı[+].


Jerden shıqqan jırtqısh haywan

11Bunnan soń, men jerden shıǵıp kiyatırǵan basqa bir jırtqısh haywandı kórdim. Onıń qozınikindey eki múyizi bolıp, ol aydarha sıyaqlı sóyleytuǵın edi. 12Bul jırtqısh haywan birinshi jırtqısh haywannıń pútkil biyligi menen ol ushın háreket etti. Jer júzin hám onda jasaytuǵınlardı ólimshi haldaǵı jaraqatı jazılǵan birinshi jırtqısh haywanǵa sıyınıwǵa májbúrledi. 13Ol úlken káramatlar kórsetip, hátte, adamlardıń kóz aldında aspannan jerge ot ta jawdırdı[+]. 14Ol birinshi jırtqısh haywannıń atınan ózine islewge ruxsat etilgen káramatları arqalı jer júzinde jasaytuǵınlardı joldan azǵırdı. Ol adamlarǵa qılıshtan jaralanǵan, biraq tiri qalǵan birinshi jırtqısh haywannıń húrmetine onıń músinin soǵıwdı buyırdı[+]. 15Oǵan birinshi jırtqısh haywannıń músinine jan beriw ushın qúdiret berildi. Solay etip, sol músin tilge kirip, ózine tabınbaǵanlardıń hámmesiniń óltiriliwin buyırdı[+]. 16Ol hár bir adamdı: úlken-kishini, bay-jarlını, azat-quldı oń qolına yamasa mańlayına tamǵa bastırtıwǵa májbúrledi. 17Solay etip, kim de kim usı tamǵaǵa, yaǵnıy birinshi jırtqısh haywannıń atına yamasa atınıń sanına iye bolmasa, bir nárse satıp ala almaydı da, sata almaydı da.

18Bul danalıqtı talap etedi. Aqılı jetken adam haywannıń sanın esaplap shıqsın. Óytkeni bul – adamnıń sanı. Onıń sanı altı júz alpıs altı.

#### 14


Qozı hám qutqarılǵanlar

1Sońınan Qozınıń Sion[†] tawınıń[*] ústinde turǵanın kórdim. Qozınıń janında mańlayına Qozınıń hám Onıń Ákesiniń atı jazılǵan bir júz qırıq tórt mıń adam bar edi[+]. 2Aspannan sarqırap aqqan suwdıń sestindey, kúshli gúldirmama dawısınday bir ses esittim. Men esitken bul ses arfa[†] shertiwshilerdiń shertken namasına uqsaytuǵın edi[+]. 3Usı bir júz qırıq tórt mıń adam taxttıń, tórt maqluqtıń hám aqsaqallardıń aldında jańa bir qosıq aytıp turǵan edi. Gúnalarınıń qunı ótelip, jer júzinen satıp alınǵan usı adamlardan basqa hesh kim bul qosıqtı úyrene almas edi[+]. 4Bular ózlerin buzıqshılıqtan taza saqlaǵan, pák qızlarday adamlar edi. Qozı qayaqqa barsa, olar Onıń izine erdi. Olar Qudaydıń hám Qozınıń tuńǵıshları bolıp, adamlar arasınan satıp alınǵanlar[+]. 5Awızlarınan jalǵan sóz shıqpaǵan olar – minsiz adamlar[*][+].


Úsh perishteniń xabarı

6Bunnan soń, men aspannıń ortasında ushıp júrgen basqa bir perishteni[†] kórdim. Bul perishte jer júzinde jasawshılarǵa: hár bir millet hám urıwǵa, hár bir til hám xalıqqa járiyalanatuǵın máńgi Xosh Xabarǵa[†] iye edi. 7Ol bálent dawıs penen: «Qudaydan qorqıńlar! Onı alǵıslańlar! Onıń húkim etetuǵın waqtı keldi. Aspandı, jerdi, teńizdi hám suw bulaqların Jaratqanǵa sıyınıńlar!» – dedi.

8Onıń izinen kiyatırǵan ekinshi perishte bılay dedi: «Quladı! Óz buzıqshılıǵınıń kúshli sharabın barlıq milletlerge ishkizip, olardı azǵırǵan ullı Babilon[†][*] quladı!»[+]

9Ekewiniń izinen kiyatırǵan úshinshi perishte bálent dawıs penen bılay dedi: «Kim de kim birinshi jırtqısh haywanǵa hám onıń músinine tabınıp, mańlayına yamasa qolına onıń tamǵasın qabıl etse,[+] 10ol Qudaydıń qáhárli ǵázep kesesinde[*] tayarlanǵan Qudaydıń ǵázebiniń kúshli sharabınan ishedi. Muxaddes[†] perishtelerdiń hám Qozınıń aldında ot hám janıp turǵan kúkirtten azap shegedi[+]. 11Olarǵa azap beretuǵın ottıń tútini máńgi-baqıy burqırap turadı. Birinshi jırtqısh haywanǵa hám onıń músinine tabınıp, atınıń tamǵasın qabıl etkenler kúni-túni tınıshlıq kórmeydi[+]. 12Sol waqıtta Qudaydıń buyrıqların orınlap, Iysaǵa degen isenimine sadıq qalǵan muxaddeslerdiń[†] sabırlılıǵı kerek boladı»[+].

13Sonda aspannan bir dawıs maǵan: «Mınanı jazıp qoy: bunnan bılay, Iyemizge sadıq qalıp, janın qıyǵanlar qanday baxıtlı!» – dedi. «Awa, – deydi Muxaddes Ruwx,[†] – olar miynetleriniń ráhátin kóredi. Sebebi islegen isleriniń jemisi olardan ayırılmaydı»[+].


Jerdiń zúráátin jıynaw

14Sońınan bir aq bulttı kórdim. Bulttıń ústinde basında altın tajı, qolında ótkir oraǵı bar, Adam Ulına[†] uqsaǵan Birew otır edi[*][+]. 15Ibadatxanadan[†] shıqqan basqa bir perishte bulttıń ústinde Otırǵanǵa bálent dawıs penen baqırıp: «Oraǵıńdı salıp, or! Orıw waqtı keldi. Óytkeni jerdiń zúrááti pisip jetilisti», – dedi[+].

16Bulttıń ústinde otırǵan oraǵın jerge siltedi hám jerdiń zúrááti orıldı[+].

17Aspandaǵı Ibadatxanadan basqa bir perishte shıqtı. Onıń da ótkir oraǵı bar edi. 18Qurbanlıq[†] orın ústindegi otqa biylik etetuǵın bir perishte qurbanlıq orınnan shıǵıp, ótkir oraqlıǵa bálent dawıs penen: «Ótkir oraǵıńdı iske sal! Jerdegi júzim aǵashınan solqımlardı jıynap al. Sebebi júzim pisti», – dedi.

19Perishte oraǵın jerge siltep, jerdegi júzimniń zúráátin jıynap aldı. Onı Qudaydıń ǵázebiniń úlken iskenjesine ılaqtırdı[+]. 20Júzim jemisleri qalanıń sırtındaǵı iskenjede sıǵıldı. Iskenjeden aqqan qan úsh júz shaqırım jerge deyin bardı hám atlardıń júwenlerine shekem kóterildi.

#### 15


Jeti perishte hám jeti bále

1Men aspanda jáne ullı hám tań qalarlıq basqa bir belgi kórdim. Bul – qolına sońǵı jeti báleni uslaǵan jeti perishte[†] edi. Óytkeni usı báleler menen Qudaydıń ǵázebi juwmaqlanatuǵın edi[+].

2Sonda ot aralas shiyshe teńiz sıyaqlı bir nárseni kórdim. Haywannıń, onıń músininiń hám atınıń sanı ústinen jeńiske eriskenler qollarına Qudaydıń bergen arfaların[†] alıp, shiyshe teńizdiń ústinde turǵan edi[+]. 3Olar Qudaydıń xızmetshisi Muwsanıń hám Qozınıń qosıǵın aytıp turǵan edi:

«Qúdireti kúshli Quday[†] Jaratqan Iye[†],
Seniń isleriń ullı hám ájayıp,
O, milletler Patshası[*]!
Seniń jollarıń haqıyqat hám ádil[+].
4Jaratqan Iye, Sennen qorqpaytuǵın,
Atıńdı alǵıslamaytuǵın kim bar?
Sebebi tek jalǵız Sen ǵana muxaddesseń.[†]
Pútkil milletler kelip,
Seniń aldıńda tabınadı.
Óytkeni Seniń ádil isleriń ayan boldı»[+].

5Bunnan soń aspandaǵı Ibadatxananıń,[†] yaǵnıy Kelisim[†] shatırınıń[*] ashılǵanın kórdim[+]. 6Qolında jeti bále bar jeti perishte jarqıraǵan appaq zıǵır kiyim kiyip, kókireklerine altın óńirshe[†] baylap, Ibadatxanadan shıqtı[+]. 7Tórt maqluqtıń biri jeti perishtege máńgi-baqıy jasaytuǵın Qudaydıń qáhárli ǵázebine tolı jeti altın kese berdi[+]. 8Ibadatxana Qudaydıń ullılıǵınıń hám qúdiretiniń tútini menen tolıp ketti. Jeti perishteniń jeti bálesi tamamlanbaǵansha, hesh kim Ibadatxanaǵa kire almadı[+].

#### 16


Qudaydıń ǵázebine tolı jeti kese

1Sońınan men Ibadatxanadan[†] shıqqan bir bálent dawıstıń jeti perishtege:[†] «Barıńlar! Qudaydıń ǵázebine tolı jeti keseni jerge tógińler!» – degenin esittim[+].

2Sonda birinshi perishte barıp, keseni jerge tókti. Birinshi jırtqısh haywannıń tamǵasına iye bolıp, onıń músinine tabınatuǵınlardıń ústinde azap beriwshi jerkenishli jaralar payda boldı[+].

3Ekinshi perishte kesesin teńizge tókti. Teńiz óliniń qanına uqsaytuǵın qanǵa aylanıp, teńizdegi pútkil tirishilik nabıt boldı[+].

4Úshinshi perishte kesesin dáryalarǵa hám suw bulaqlarına tókti. Olar da qanǵa aylandı[+]. 5Suwlar ústinen hákimlik etetuǵın perishteniń bılay degenin esittim:

«Házir bar hám burınnan bar bolǵan muxaddes[†] Qudayımız!
Seniń shıǵarǵan bul húkimleriń ádil[+].
6Muxaddeslerdiń[†] hám payǵambarlardıń[†] qanın tókkeni ushın,
Sen olarǵa qan ishkizdiń.
Buǵan olar ılayıqlı»[+].

7Sonda men qurbanlıq[†] orınnan shıqqan bir dawıstıń bılay degenin esittim:

«Awa, Qúdireti kúshli Quday[†] Jaratqan Iye[†],
Seniń húkimleriń tuwrı hám ádil»[+].

8Tórtinshi perishte kesesin quyashqa tókti. Sonlıqtan quyashqa adamlardı ot penen kúydiriw kúshi berildi. 9Adamlardı kúshli háwir kúydirip jiberdi. Olar táwbe etpedi hám usı bálelerdiń ústinen biylikke iye bolǵan Qudaydı alǵıslamay, Onıń atına til tiygizdi[+].

10Besinshi perishte kesesin jırtqısh haywannıń taxtı ústine tókti. Jırtqısh haywannıń patshalıǵı tas túnek bolıp qaldı. Adamlar azapqa shıdamay, tillerin tisledi[+]. 11Biraq olar jaman is-háreketleri ushın táwbe etpey, kórip atırǵan azapları hám jaraları sebepli, aspandaǵı Qudayǵa til tiygizdi.

12Altınshı perishte kesesin ullı Evfrat dáryasına tókti. Kúnshıǵıstan keletuǵın patshalarǵa jol tayarlaw ushın, dáryanıń suwı qurıp qaldı[+]. 13Bunnan soń, men aydarhanıń, jırtqısh haywannıń hám jalǵan payǵambardıń awzınan shıqqan qurbaqalarǵa uqsaytuǵın úsh jawız ruwxtı[†] kórdim[+]. 14Bul ruwxlar – káramatlar kórsetetuǵın jinlerdiń ruwxları edi. Olar Qúdireti kúshli Qudaydıń ullı kúninde bolatuǵın sawashqa pútkil dúnyanıń patshaların jıynaw ushın atlandı[+].

15«Mine, Men urı sıyaqlı kútilmegende kelemen! Jalańash bolıp júrip, uyatqa qalmawı ushın ústindegi kiyimlerin saqlap, sergek turǵanlar qanday baxıtlı!» – dedi Iyemiz Iysa[+].

16Úsh jawız ruwx evreyshe «Armagedon» dep atalatuǵın jerge patshalardı jıynadı. 17Jetinshi perishte kesesin hawaǵa tókti. Ibadatxanadaǵı taxttan shıqqan bálent bir dawıs: «Orınlandı», – dedi. 18Sonda shaqmaq shaǵıp, gúrsildegen dawıslar esitildi hám gúldirmama gúrkirep, kúshli jer silkiniw boldı. Adamzat jer júzinde payda bolǵalı berli, bunday kúshli jer silkiniw hesh qashan bolǵan emes[+]. 19Ullı qala úshke bólinip quladı. Milletlerdiń qalaları da qıyralıp qaldı. Quday ullı Babilondı[†] yadında saqlap, Óziniń qáhárli ǵázebiniń sharabı tolı keseni oǵan ishiw ushın berdi[+]. 20Barlıq atawlar ornınan kóship, tawlar joq bolıp ketti[+]. 21Aspannan adamlardıń ústine hár bir danası batpanday kúshli burshaq jawdı. Burshaq sonshelli qorqınıshlı bolıp, adamlar usı bále ushın Qudayǵa til tiygizdi[+].

#### 17


Jırtqısh haywanǵa mingen hayal

1Jeti kesesi bar jeti perishteniń[†] biri jaqınlap keldi de, meniń menen sóylese baslap bılay dedi:

– Berman kel, men saǵan kóp suwlardıń ústinde otırǵan ullı buzıq hayaldıń qanday jazaǵa tartılatuǵının kórsetemen[+]. 2Dúnya patshaları onıń menen buzıqshılıq islegen edi. Jer júzinde jasawshılar onıń buzıqshılıǵınıń sharabına más bolǵan edi[+].

3Sońınan perishte meni Muxaddes Ruwxtıń[†] basqarıwında shólge alıp bardı. Ol jerde men jeti baslı, on shaqlı, ústi Qudayǵa til tiygizetuǵın atlarǵa tolı, jırtqısh qırmızı haywannıń ústinde otırǵan bir hayaldı kórdim[+]. 4Hayal shım qızıl hám qımbatlı qırmızı lipaslar kiyip, altın, hasıl taslar hám hinjiler menen bezengen edi. Onıń qolında jerkenishli nárselerge hám buzıqshılıǵınıń haramılıqlarına tolı altın kese bar edi. 5Al mańlayına bolsa:

«ULLÍ BABILON[†] – BUZÍQLARDÍŃ HÁM JER JÚZINDEGI JERKENISHLI NÁRSELERDIŃ ANASÍ»,

degen sırlı at jazılǵan edi.

6Hayaldıń muxaddeslerdiń[†] hám Iysa haqqında gúwalıq berip ólgenlerdiń qanına más ekenin kórdim.

Bunı kórip, men qattı tań qaldım[+]. 7Perishte maǵan bılay dedi:

– Nege tań qalıp tursań? Men saǵan hayaldıń hám onı kóterip júrgen jeti baslı, on shaqlı jırtqısh haywannıń sırın ashıp beremen. 8Sen kórgen jırtqısh haywan burın bar edi, biraq házir joq. Birazdan soń, ol tereń tuńǵıyıqtan shıǵıp, nabıt boladı. Dúnya jaratılǵannan beri atları Ómir kitabında jazılmaǵan jer júzinde jasawshılar jırtqısh haywandı kórgende hayran qaladı. Sebebi bul haywan bir waqıtları bar edi, endi joq, biraq jáne keledi[+].

9Bunı túsiniw ushın danalıq kerek. Jeti bas – hayal ústinde otırǵan jeti tawdı hám jeti patshanı bildiredi. 10Bulardıń besewi quladı, birewi bar, basqası ele kelmedi. Ol keledi, biraq uzaq waqıt turmaydı. 11Burın bar bolǵan, biraq endi joq jırtqısh haywannıń ózi segizinshi patsha. Aldınǵı jeti patshanıń biri bolǵan ol nabıt boladı.

12Sen kórgen on shaq ele patshalıq etpegen on patsha. Biraq bular jırtqısh haywan menen birlikte az waqıt patshalıq etiw ushın biylik aladı[+]. 13Bul patshalar bir niyetke iye bolıp, kúshlerin hám biyligin jırtqısh haywanǵa beredi. 14Olar Qozıǵa qarsı urısadı, biraq Qozı olardı jeńedi. Óytkeni Qozı – húkimdarlar Húkimdarı hám patshalar Patshası. Onıń menen birge bolǵanlar – shaqırılǵanlar, tańlanǵanlar hám Oǵan sadıq qalǵanlar[+].

15Sońınan perishte maǵan bılay dedi:

– Mına sen kórgen suwlar, yaǵnıy ústinde buzıq hayal otırǵan suwlar – xalıqlar, alamanlar, milletler hám tiller. 16Sen kórgen on shaq hám jırtqısh haywan buzıq hayaldı jek kórip, onıń hámme nársesin talan-taraj etedi hám onı tır[†] jalańash qaldıradı. Onıń etin jep, ózin otqa jandıradı[+].

17Sebebi Quday[†] Óziniń erkin orınlaw ushın, olardıń kewillerine usı niyetti salǵan edi. Solay etip, Qudaydıń sózleri orınlanıwǵa deyin olar óz ara kelisip, patshalıqların jırtqısh haywanǵa tapsıradı. 18Sen kórgen hayal – dúnya patshalarınıń ústinen hákimlik etetuǵın ullı qala.

#### 18


Babilonnıń qulawı

1Bunnan soń, men kúshli biylikke iye basqa bir perishteniń[†] aspannan túskenin kórdim. Onıń saltanatınan dúnya júzi jarqırap ketti[+]. 2Perishte qattı dawıslap bılay dedi:

«Quladı! Ullı Babilon[†] quladı!
Ol endi jinlerdiń mákanı,
Hár túrli jawız ruwxlardıń[†] ordası,
Hár qıylı haram hám jerkenishli quslardıń uyası boldı[+].
3Óytkeni barlıq milletler,
Onıń buzıqshılıǵınıń kúshli sharabın ishti[*].
Dúnyanıń patshaları onıń menen birge buzıqshılıq isledi.
Dúnyanıń sawdagerleri de,
Onıń asıp-tasqan molshılıǵınan bayıp ketti»[+].

4Sonda men aspannan basqa bir dawıs esittim. Bul dawıs bılay dedi:

«Háy, xalqım!
Onıń gúnalarına sherik bolıp,
Ol duwshar bolǵan bálelerge duwshar bolmawıń ushın,
Onnan shıǵıp ket![+]
5Sebebi onıń gúnaları ústi-ústine jıynalıp, aspanǵa jetti,
Quday[†] onıń jaman islerin yadında saqladı[+].
6Babilon sizlerge ne qılǵan bolsa, oǵan sonı qaytarıńlar.
Islegen islerin eki ese etip qaytarıńlar,
Ózi aralastırıp tayarlaǵan sharaptan eki ese toltırıp, oǵan berińler[+].
7Ol qanshama sán-saltanatqa hám molshılıqqa bólengen bolsa,
Oǵan sonshama qayǵı-hásiret berińler.
Óytkeni ol óz kewlinde:
„Men hayal patsha bolıp, taxtta otırman, jesir emespen.
Hesh qashan qayǵı kórmeymen“, – deydi[+].
8Sonlıqtan ol ólim, qayǵı hám ashlıq bálelerine,
Bir kúnniń ishinde duwshar boladı,
Ol otta janıp kúl boladı.
Sebebi onı húkim qılıwshı Quday Iye[†] qúdiretli»[+].

9Onıń menen birge buzıqshılıq islep, onıń asıp-tasqan molshılıǵın bólisken dúnyanıń patshaları qaladan kóterilip atırǵan ottıń tútinin kórgende, onı azalap jılaydı[+]. 10Olar onıń shegip atırǵan azabınan qorqıp, uzaqta turıp:

«Way-way, ullı qala,
Kúshli qala Babilon!
Az waqıt ishinde húkim etildiń-ǵo», – deydi.

11Dúnyanıń sawdagerleri de ol ushın jılap, aza tutadı. Óytkeni olardıń buyımların satıp alatuǵın endi hesh kim joq. 12Olar mınalardı: altın, gúmis, hasıl taslar, hinji, hasıl zıǵır, jipek, shım qızıl hám qırmızı gezlemeler, hár túrli xosh iyisli aǵashlar, pil súyeginen islengen zatlar, qımbat bahalı aǵashlardan islengen nárseler, qola, temir hám mármerden islengen hár qıylı buyımlar, 13dámli qabıq, mazalı dám beretuǵın nárseler, tútetki, átir may[†], ladan[*], sharap, záytún[†] mayı, sapalı un hám biyday, iri qara mal hám qoylar, atlar hám arbalar, sonday-aq adamlardı qul qılıp satıp alatuǵın hám satatuǵın edi.

14Olar jáne: «Janıń súygen miyweler qolıńnan ketti. Pútkil baylıǵıń hám kózdi qamastıratuǵın zatlarıń joq boldı. Endi olardı hesh qashan taba almaysań», – deydi.

15Babilonda usı nárselerdi satıp, bayıp ketken sawdagerler qalanıń shekken azabınan qorqınıshqa túsedi hám uzaqta turıp, jılap aza tutadı.

16Olar bılay deydi:

«Way, way, ullı qala!
Hasıl zıǵır, shım qızıl hám qırmızı gezlemeler kiygen,
Altın, hasıl taslar hám hinjiler menen bezengen ullı qala!
17Usınday úlken baylıq az waqıt ishinde joq boldı».

Barlıq keme basshıları, keme jolawshıları, kemeshiler hám teńizden kún kóretuǵınlardıń hámmesi uzaqta turıp,[+] 18qaladan kóterilip atırǵan ottıń tútinin kórgende:

«Usı ullı qalaǵa teń keletuǵın qala bar ma?» – dep dad saldı[+]. 19Baslarına kúl shashtı, aza tutıp jılap, bılay dep baqırıstı:

«Way, way, ullı qala!
Teńiz kemelerine iye bolǵanlardıń hámmesi,
Ol sebepli, onıń qımbat bahalı buyımları sebepli bayıǵan edi.
Degen menen, qala az waqıt ishinde wayran boldı[+].
20Quwanıńlar Babilonnıń awhalına,
Háy aspan, muxaddesler,[†] elshiler[†] hám payǵambarlar![†]
Sebebi Quday onı húkim etip, sizler ushın ósh aldı»[+].

21Sońınan bir kúshli perishte úlken digirman tasına uqsaytuǵın bir tastı kóterip, teńizge ılaqtırdı da, bılay dedi:

«Ullı qala Babilon!
Minekey, ol usınday kúsh penen ılaqtırılıp,
Máńgige joq boladı[+].
22Endigiden bılay, sende tarlı ásbap shertiwshilerdiń,
Qosıqshılardıń, sırnay hám kárnay[†] shertiwshilerdiń dawısları,
Hesh qashan esitilmeydi.
Sende qaytıp hesh bir ónerdiń ustası tabılmaydı,
Digirmannıń dawısı hesh qashan esitilmeydi[+].
23Sende bunnan bılay shıra jaqtısı bolmaydı.
Kelin-kúyew sesleri hesh qashan esitilmeydi.
Óytkeni sawdagerleriń dúnyada ataqlı adamlar bolıp,
Pútkil milletler seniń sıyqırshılıǵıń menen azǵırılǵan edi[+].
24Jáne de, payǵambarlardıń,
Muxaddeslerdiń hám jer júzinde óltirilgenlerdiń,
Hámmesiniń qanı sennen tabılǵan edi»[+].

#### 19


Haliluya

1Bunnan soń, men aspanda kóp sanlı alamannıń dawısına uqsaǵan bálent dawıslardı esittim. Olar bılay dedi:

«Haliluya[†][*]!
Qutqarıw,[†] dańq hám qúdiret,
Qudayımızǵa tiyisli[+].
2Sebebi Onıń húkimleri tuwrı hám ádil.
Ol jer júzin buzıqshılıǵı menen haramlaǵan,
Ullı buzıq hayaldı húkim etip,
Óz xızmetshileriniń qanı ushın onnan ósh aldı»[+].

3Olar jáne dawıslap bılay dedi:

«Haliluya!
Buzıq hayaldıń janǵan otınıń tútini,
Máńgi-baqıy burqırap turadı»[+].

4Sonda jigirma tórt aqsaqal hám tórt maqluq jerge jıǵılıp: «Awmiyin! Haliluya!» – dep, taxt ústinde otırǵan Qudayǵa tabındı[+].


Qozınıń neke toyı

5Sońınan taxttan shıqqan bir dawıs bılay dedi:

«Háy, Qudayımızdıń barlıq xızmetshileri!
Onnan qorqıwshı úlken-kishi hámmeńiz,
Onı alǵıslańlar!»[+]

6Soń men úlken alamannıń dawısına, sarqırap aqqan suwlardıń shuwıldısına hám kúshli gúldirmamanıń gúrkiregenine uqsaǵan dawıstı esittim. Sol dawıs bılay dedi:

«Haliluya!
Qúdireti kúshli Qudayımız Jaratqan Iye[†] patshalıq etedi[+].
7Shadlanıp, kewil kótereyik!
Onı dańqqa bóleyik!
Sebebi Qozınıń neke toyı baslanajaq,
Onıń qalıńlıǵı ózin tayarladı[+].
8Kelinge kiyiw ushın,
Taza, jarqıraǵan appaq zıǵır kóylek berildi».

Taza, appaq kóylek – muxaddeslerdiń[†] haq islerin bildiredi[+].

9Sonda perishte[†] maǵan:

– Bılay dep jaz: «Qozınıń neke toyına shaqırılǵanlar qanday baxıtlı!» – dedi.

Ol jáne:

– Bul sózler – Qudaydıń haqıyqat sózleri, – dedi.

10Men oǵan tabınıw ushın, ayaqlarına jıǵıldım. Biraq ol maǵan bılay dedi:

– Bunday qıla górme! Men de sen hám Iysanıń gúwalıǵına iye tuwısqanlarıń sıyaqlı, Qudaydıń xızmetshisimen. Qudayǵa tabın! Óytkeni Iysa haqqında gúwalıq beriwshiler – payǵambarshılıq[†] ruwxına iye bolǵanlar[+].


Aq Atlı

11Bunnan soń, men aspannıń ashılǵanın kórdim. Ol jerde bir aq at turǵan bolıp, atqa Mingenniń[*] atı Sadıq hám Haqıyqat edi. Ol ádillik penen húkim shıǵarıp, sawash júrgizedi[+]. 12Onıń kózleri lawlap janǵan otqa uqsaǵan bolıp, al basında bolsa kóp sanlı taj bar edi. Onda Ózinen basqa hesh kim bilmeytuǵın bir at jazılǵan edi[+]. 13Ol qanǵa boyalǵan kiyim kiygen bolıp, Onıń atı – Qudaydıń Sózi edi[+]. 14Taza hám appaq zıǵır kiyim kiygen aspan láshkerleri aq atlarǵa minip, Onıń izinen kiyatır edi. 15Onıń awzınan ótkir qılısh shıǵıp turǵan bolıp, Ol sol qılısh penen milletlerdi óltiredi. Olardı temir tayaq penen basqaradı hám Qúdireti kúshli Qudaydıń qáhárli ǵázebiniń sharabın sıǵıp shıǵaratuǵın iskenjeni Ózi basadı[+]. 16Onıń kiyiminde hám sanında:

«Patshalar Patshası hám húkimdarlar Húkimdarı»,

degen at jazılǵan edi[+].

17-18Sońınan men quyashta turǵan bir perishteni kórdim. Ol bálent dawıs penen baqırıp, aspanda ushıp júrgen barlıq quslarǵa bılay dedi: «Patshalardıń, áskerbasılardıń hám kúshli adamlardıń, atlardıń hám atqa mingenlerdiń, azat adamlardıń, qullardıń, úlken-kishi hámmeniń óliginiń etin jew ushın bir jerge jıynalıp, Qudaydıń ullı zıyapatına kelińler»[+][+].

19Sonda men jırtqısh haywandı, dúnya patshaların hám olardıń láshkerlerin kórdim. Olar atta Otırǵan menen hám Onıń láshkerleri menen urısıw ushın bir jerge jıynalǵan edi[+]. 20Jırtqısh haywan hám onıń atınan káramatlar kórsetken jalǵan payǵambar qolǵa alındı. Jırtqısh haywannıń tamǵasın qabıl etip, onıń músinine tabınǵanlardı óz káramatları menen azǵırǵan – usı jalǵan payǵambar edi. Olardıń ekewi de kúkirt janǵan ot kóline tiriley ılaqtırıldı[+]. 21Al qalǵanlar atta Otırǵannıń awzınan shıqqan qılısh penen óltirildi. Barlıq quslar olardıń óli denesin jep toydı[+].

#### 20


Mıń jıllıq patshalıq

1Soń men qolında tereń tuńǵıyıqtıń gilti hám úlken shınjırı bar bir perishteniń[†] aspannan túskenin kórdim[+]. 2Perishte aydarhanı, yaǵnıy ázázúl hám shaytan[†] dep atalǵan sol eski jılandı tutıp, mıń jılǵa baylap tasladı[+]. 3Mıń jıl tamam bolmaǵansha, milletlerdi endi azǵırmasın dep, onı tereń tuńǵıyıqqa ılaqtırıp jiberdi. Ol jerdi jawıp, awzın mórlep tasladı. Mıń jıl ótkennen soń, ol qısqa múddetke bosatılıwı tiyis[+].

4Sońınan men taxtlardı hám olarda otırǵanlardı kórdim. Olarǵa húkim etiw biyligi berilgen edi. Iysanıń gúwalıǵı hám Qudaydıń sózi ushın bası kesilgenlerdiń janların da kórdim. Bular jırtqısh haywanǵa hám onıń músinine tabınbaǵan, mańlaylarına hám qollarına jırtqısh haywannıń tamǵasın bastırmaǵan edi. Olar tirilip, Masiyx[†] penen birge mıń jıl patshalıq etti[+].

5Bul – birinshi qayta tiriliw. Qalǵan óliler mıń jıl tamam bolmaǵansha tirilmedi. 6Birinshi qayta tiriliwde qatnasqanlar baxıtlı hám muxaddes.[†] Ekinshi ólimniń bular ústinen hesh qanday biyligi joq. Olar Qudaydıń hám Masiyxtıń ruwxaniyleri[†] bolıp, Onıń menen birge mıń jıl patshalıq etedi[+].


Shaytannıń jazalanıwı

7Mıń jıl ótkennen soń, shaytan qamalǵan jerinen azat etiledi. 8Jer júziniń tórt múyeshindegi milletlerdi, yaǵnıy Gog hám Magogtı[*] azǵırıp, olardı sawashqa jıynaw ushın, ol qamaqtan shıǵadı. Olardıń sanı teńizdiń qumı sıyaqlı san-sanaqsız boladı[+].

9Olar jer júzin basıp ótip, muxaddeslerdiń[†] mákanı bolǵan Qudaydıń súyikli qalasın qorshap aldı. Biraq aspannan ot jawıp, olardı kúydirip, joq qılıp jiberdi[+]. 10Al olardı azǵırǵan shaytan ot hám kúkirt kóline ılaqtırıldı. Burın sol jerge jırtqısh haywan hám jalǵan payǵambar[†] da ılaqtırılǵan edi. Olar kúni-túni, máńgi-baqıy azap shegedi[+].


Ólilerdiń húkim etiliwi

11Sonda men bir ullı aq taxttı hám taxtta Otırǵandı kórdim. Jer hám aspan Onıń júzinen qashıp, joq bolıp ketti[+]. 12Taxttıń aldında turǵan úlken-kishi ólilerdi de kórdim. Sońınan kitaplar ashıldı. Basqa bir kitap ta ashıldı, bul – Ómir kitabı edi. Óliler kitaplarda jazılǵanlar boyınsha, óz islerine qaray húkim etildi[+]. 13Teńiz ózinde bolǵan ólilerdi, ólim hám óliler mákanı[†] da ózlerinde bolǵan ólilerdi shıǵarıp berdi. Hár biri óz islerine qaray húkim etildi[+]. 14Ólim hám óliler mákanı ot kóline ılaqtırıldı. Bul ot kóli – ekinshi ólim. 15Atları Ómir kitabında jazılmaǵanlardıń hámmesi ot kóline ılaqtırıldı[+].

#### 21


Jańa aspan hám jańa jer

1Bunnan soń, men jańa aspan menen jańa jerdi kórdim. Sebebi burınǵı aspan hám burınǵı jer joq bolıp ketken edi. Endi teńiz de joq edi[+]. 2Jáne men aspannan, Qudaydıń janınan túsip kiyatırǵan muxaddes[†] qala – jańa Erusalimdi[†] kórdim. Ol óz kúyewi ushın tayarlanıp bezengen kelin sıyaqlı edi[+]. 3Sonda taxttan shıqqan bir bálent dawıstıń bılay degenin esittim: «Mine, Qudaydıń mákanı adamlar arasında. Quday[†] da olardıń arasında jasaydı. Olar Qudaydıń xalqı boladı, Qudaydıń Ózi de olardıń Qudayı bolıp, olar menen birge jasaydı[+]. 4Quday olardıń barlıq kóz jasların súrtip taslaydı. Endi ólim de, qayǵı da, jılaw da, azap ta bolmaydı. Óytkeni burınǵılar ótip ketti»[+].

5Taxtta Otırǵan:

– Endi hámmesin jańalayman, – dedi. Ol jáne maǵan: – Mınanı jaz: sebebi bul sózler isenimli hám haqıyqat, – dedi[+]. 6Sońınan Ol maǵan bılay dedi: – Orınlandı. Men – Alfa hám Omegaman, Birinshi hám Sońǵıman. Shóllegen adamǵa ómir suwınıń bulaqlarınan esheyin suw beremen[+]. 7Jeńip shıqqan usılardı miyras etip aladı. Men onıń Qudayı bolaman, ol Maǵan perzent boladı[+]. 8Biraq qorqaqlar, isenbeytuǵınlar, haramılar, adam óltiriwshiler, buzıqlar, sıyqırshılar, butparazlar hám barlıq ótirikshilerdiń ornı – kúkirt janǵan ot kóli boladı. Bul – ekinshi ólim[+].


Jańa Erusalim

9Sońınan aqırǵı jeti bálege tolı jeti kesesi bar jeti perishteniń[†] biri janıma kelip:

– Berman kel. Men saǵan Qozınıń qalıńlıǵın kórsetemen. Ol Qozınıń bolajaq kelinshegi, – dedi[+].

10Perishte meni Muxaddes Ruwxtıń[†] basqarıwında úlken hám biyik bir tawǵa kóterdi. Ol jerden maǵan aspannan, Qudaydıń janınan túsip kiyatırǵan muxaddes qala Erusalimdi kórsetti[+]. 11Qala Qudaydıń saltanatına iye edi. Ol hasıl tas sıyaqlı, kristallday móldir yaspis tası sıyaqlı jarqırap tur edi[+]. 12Qalanıń úlken hám biyik diywalları bolıp, on eki dárwazası bar edi. Dárwazalardı on eki perishte qarawıllaytuǵın edi. Dárwazalarǵa Izraildıń[†] on eki urıwınıń atları jazılǵan edi. 13Shıǵısta úsh dárwaza, arqada úsh dárwaza, qublada úsh dárwaza, batısta úsh dárwaza bar edi[+]. 14Qalanıń diywalları on eki tiykar tasqa iye bolıp, olarda Qozınıń on eki elshisiniń[†] atları jazılǵan edi[+].

15Meniń menen sóylesken perishteniń qolında qalanı hám qalanıń dárwazaları menen diywalların ólshewge arnalǵan altın tayaq bar edi[+]. 16Qala tórt múyeshli bolıp, uzınlıǵı menen eni birdey edi. Perishte qalanı ólsheytuǵın tayaq penen ólshegende, uzınlıǵı, eni hám biyikligi birdey bolıp, hár bir tárepi eki mıń eki júz shaqırım bolıp shıqtı[+]. 17Perishte diywallardı da ólshep shıqtı. Diywallardıń biyikligi bir júz otız eki shıǵanaq bolıp shıqtı. Perishte insan ólshemin qollanǵan edi. 18Diywallar yaspis tasınan, al qala móldir shiyshe sıyaqlı, sap altınnan salınǵan edi. 19Qala diywallarınıń tiykar tasları hár túrli hasıl taslar menen bezelgen edi. Birinshi tiykar tası yashma, ekinshisi sapfir, úshinshisi xalkidon, tórtinshisi zúmret,[+] 20besinshisi sardoniks, altınshısı serdolik, jetinshisi xrizolit, segizinshisi berill, toǵızınshısı topaz, onınshısı xrizopras, on birinshisi yaqıt, on ekinshisi ametist. 21On eki dárwaza on eki hinji, yaǵnıy hár bir dárwaza bir hinjiden soǵılǵan edi. Qalanıń kóshesi móldir shiyshe sıyaqlı sap altınnan edi.

22Men qalada Ibadatxana[†] kórmedim. Óytkeni Qúdireti kúshli Quday Iye[†] hám Qozı qalanıń Ibadatxanası edi[+]. 23Qalanı jaqtılandırıw ushın quyashtıń yamasa aydıń keregi joq edi. Sebebi Qudaydıń saltanatı onı jaqtılandırıp turatuǵın edi. Al Qozı onıń shırası edi[+]. 24Milletler qalanıń jaqtısında júredi. Dúnya patshaları óz dańq-saltanatın ol jerge alıp keledi[+]. 25Qalanıń dárwazaları hár qashan ashıq turadı, óytkeni ol jerde hesh qashan tún bolmaydı[+]. 26Adamlar óz milletiniń dańq-saltanatın hám abırayın ol jerge alıp keledi. 27Biraq hesh qanday haram nárse, jerkenishli isler islegen hám jalǵan sóylegen hesh bir adam hesh qashan oǵan kirmeydi. Tek atları Qozınıń Ómir kitabında jazılǵanlar ǵana kiredi[+].

#### 22

1Sonda perishte[†] maǵan kristall sıyaqlı jıltıraǵan ómir suwınıń dáryasın kórsetti. Bul dárya Qudaydıń hám Qozınıń taxtınan shıǵıp,[+] 2qalanıń keń kóshesiniń ortası boylap aǵıp tur edi. Dáryanıń eki tárepinde hár ayda on eki túrli miywe berip turatuǵın ómir teregi bar edi. Terektiń japıraqları bolsa, milletlerdiń shıpa alıwı ushın arnalǵan edi[+]. 3Endi hesh qanday ǵarǵıs bolmaydı. Qudaydıń hám Qozınıń taxtı qalanıń ishinde boladı. Al xızmetshileri Oǵan xızmet etedi. 4Olar Qudaydıń júzin kóredi, mańlaylarına Onıń atı jazıladı[+]. 5Endi tún bolmaydı. Ya shıra jaqtısınıń, ya quyash jaqtısınıń keregi bolmaydı. Sebebi Quday[†] Iyeniń Ózi olarǵa jaqtı boladı hám olar máńgi-baqıy patshalıq etedi[+].


Iysanıń keliwi

6Sońınan perishte maǵan bılay dedi:

– Bul sózler – isenimli hám haqıyqat. Óz payǵambarlarına[†] Ruwxın bergen Quday Iye[†] jaqın arada bolıwı tiyis waqıyalardı xızmetshilerine bildiriw ushın, Óz perishtesin jiberdi[+].

7«Mine, Men jıldam kelemen! Bul kitaptıń payǵambarshılıq sózlerin orınlaytuǵın adam qanday baxıtlı!» – deydi Iyemiz Iysa[+].

8Men – usılardı esitken hám kórgen Yuxanman. Bulardı esitip hám kórgenimde, usılardı maǵan kórsetken perishtege tabınıw ushın, onıń ayaqlarına jıǵıldım[+]. 9Biraq ol maǵan:

– Bunday qıla górme! Men de sen, payǵambar bolǵan tuwısqanlarıń hám bul kitaptıń sózlerin orınlaytuǵınlar sıyaqlı, Qudaydıń xızmetshisimen. Qudayǵa tabın, – dedi.

10Sońınan ol maǵan bılay dedi:

– Bul kitaptıń payǵambarshılıq sózlerin mórlep taslama. Óytkeni waqıt jaqın qaldı[+]. 11Jamanlıq qılatuǵın adam jáne de jamanlıq qılıwdı dawam etsin. Haram bolǵan adam haram isin dawam etsin. Haq bolǵan adam jáne de haq isler isley bersin. Muxaddes[†] bolǵan adam muxaddes bolıp qalsın[+].

12Iyemiz Iysa bılay deydi:

«Mine, Men jıldam kelemen! Beretuǵın sıyım Ózim menen birge. Hár bir adamǵa islerine qaray qaytaraman[+]. 13Men – Alfa hám Omegaman, Birinshi hám Sońǵıman, Bası hám Aqırıman[+].

14Ómir tereginen jewge huqıq alıw ushın hám qalaǵa dárwaza arqalı kiriw ushın kiyimlerin juwǵanlar[*] qanday baxıtlı![+] 15Iytler – sıyqırshılar, neke hadallıǵın buzıwshılar, adam óltiriwshiler, butqa tabınıwshılar, ótirikti jaqsı kórip, jalǵan islerdi islewshilerdiń hámmesi sırtta qaladı[+].

16Men, Iysa, iseniwshi jámáátlerdegi[†] sizlerge bul gúwalıqtı jetkizsin dep, Óz perishtemdi jiberdim. Men – Dawıttıń tamırı hám urpaǵı,[*] jaqtı tań juldızıman»[+].

17Muxaddes Ruwx[†] hám kelin: «Kel!» – deydi. Esitken hár bir adam: «Kel!» – desin. Shóllegen adam kelsin, qálegen adam ómir suwınan esheyin alsın[+].

18Bul kitaptaǵı payǵambarshılıq sózlerin esitken hár bir adamdı eskertip atırman: eger kim de kim bul sózlerge bir nárse qossa, Quday da onı bul kitaplarda jazılǵan bálelerge duwshar etedi[+]. 19Eger kim de kim bul payǵambarshılıq kitabınıń sózlerinen bir nárse alıp taslasa, Quday da onı bul kitapta jazılǵan ómir tereginen hám muxaddes qaladan úlessiz qaldıradı[*].

20Bulardı gúwalıq etip aytqan Iyemiz: «Awa, Men jıldam kelemen», – deydi.

Awmiyin! Kele gór, Iyem Iysa![+]

21Iyemiz Iysanıń miyrimi hámmeńizge yar bolsın! Awmiyin.

## Qosímsha Materiallar

### Qosímsha Materiallar

Qosímsha Materiallar


Sózlik

Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Súwretler

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Izrail xalqınıń kalendarı

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

Kartalar


### Sózlik

#### Sózlik

Sózlik


A

Á

B

E

D

E

F

G

H

X

I

J

K

Q

L

M

O

Ó

P

R

S

T

U

YA

Z

SH


#### Adam Ulı

Adam Ulı – «Xosh Xabar» kitaplarında Iysa Masiyx Ózine isletken ataq. Iysa jasaǵan dáwirde yahudiyler bul ataq astında dúnyaǵa húkim hám qutqarılıw alıp keletuǵın Qudaydıń wákilin túsingen. Daniel payǵambarǵa berilgen ayanda insan súlderindegi bul zat tuwrısında payǵambarshılıq qılınǵan (Dan 7:13-14; Mat 13:37; Mrk 2:10; 8:31; 10:45; Luk 7:34; 9:58; 17:22-30; Ayan 1:13).

#### amalek xalqı, amalekler

amalek xalqı, amalekler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Amalek xalqı kóshpeli xalıq bolıp, ásirese Óli teńizdiń qubla hám shıǵıs táreplerinde jasaǵan. Izrail xalqı Mısırdan shıǵıp kiyatırǵanda, amalek xalqı olarǵa hújim qılǵan edi. Sonnan baslap amalek xalqı Izrail xalqınıń dushpanı bolıp qaldı (Shıǵ 17:8-16; Nzm 25:17-19; 1Pat 15:2; 30:1).

#### ammon xalqı, ammonlar

ammon xalqı, ammonlar – Bul xalıq Ibrayımnıń inisi Luttıń áwladınan edi. Ammon xalqı quday Moloxqa tabınǵan. Olar Iordan dáryasınıń shıǵısında jasaǵan. Ammon xalqı Izrail xalqınıń dushpanı bolıp, filist xalqı menen kelisim dúzgen. Ammon eliniń paytaxtı sol dáwirde Rabba qalası edi. Al házir Amman qalası bolıp, ol Iordaniya mámleketiniń paytaxtı (Jar 19:38; San 21:21-25; 1Pat 11:1-2; 2Pat 12:26).

#### amor xalqı, amorlar

amor xalqı, amorlar – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın amor xalqı Qanan jerinde jasaǵan hám sol jerde jasaǵan xalıqlardan san jaǵınan kóbirek hám kúshlirek bolǵan. Sol waqıtta Qanan jerinde jasaǵan xalıqlardıń hámmesi «amor xalqı» dep te atalǵan (Jar 15:16; Eshu 24:15; Biy 6:10; 3Pat 21:26).

#### anaq xalqı, anaqlar

anaq xalqı, anaqlar – Anaqtıń áwladları, Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Bul xalıqtıń adamları júdá bálent boylı, kúshli bolǵan dep aytıladı (San 13:33-34; Nzm 2:10-11, 20-21).

#### Aram

Aram – Bul atama Eski Kelisimde arameyshe sóylesetuǵın xalıqlar jasaytuǵın bir neshe aymaqqa qollanılǵan. Bul aymaqlardıń biri Evfrat dáryasınıń boyında, házirgi Siriya mámleketiniń arqa tárepinde hám házirgi Turkiyanıń qubla-shıǵısında edi. Ibrayım bir qansha waqıt dawamında sol aymaqta jasaǵan, onıń aǵayinleriniń bazıları sol jerde jasap qalǵan. Evfrat dáryasınan batıs hám qublaǵa sozılǵan, Qanan aymaǵına jaqın bolǵan jerlerge de Aram atı qollanılıp, Damask qalası usı jerlerdiń orayı bolıp esaplanǵan. Bul aymaqlardıń hámmesi Aleksandr Makedonskiy tárepinen basıp alınǵannan soń Siriya atı menen tanılǵan (Jar 22:20-22; 25:20; 28:5; 3Pat 20:1; 4Pat 8:28-29).

#### arfa

arfa – Tarlı saz ásbap (1Pat 10:5; 3Pat 10:12; 1Jln 13:8; 2Jln 5:12; Nxm 12:27; Zab 56:9; 70:22; 80:3).

#### Aspan Patshalıǵı

Aspan Patshalıǵı – Insanlardıń ómirinde Qudaydıń húkimdarlıǵına hám hár bir jaratılǵan janzattıń aqırette jańalanıwına silteme beredi. Bul sóz tek ǵana Matta kitabında bolıp, «Qudaydıń Patshalıǵı» mánisin beredi. Tolıq maǵlıwmatqa iye bolıw ushın QUDAYDÍŃ PATSHALÍǴÍ sózine qarań (Mat 4:17; 5:3-10; 13-bap; 20:1-16; 22:1-14).

#### Assiriya

Assiriya – Áyyemgi qúdiretli patshalıq. Onıń paytaxtı Nineviya, házirgi Iraktıń arqa tárepinde jaylasqan edi. B. e. sh. 722-jılı assiriyalılar Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp aldı. Olar Izrail xalqınıń kópshilik bólegin tutqın etip alıp ketti. Assiriya patshası basqa xalıqlardı Izrail eline májbúrlep kóshirdi. B. e. sh. 612-jılı awqamlas bolǵan dushpan láshkerleri Babiloniya hám Midiya basshılıǵında Nineviyanı wayran qıldı. Kóp uzamay Assiriya patshalıǵı óz ǵárezsizligin joyttı (4Pat 17:1-6, 24; 18:9-37; 2Jln 32:1-21).

#### atanaq aǵash

atanaq aǵash – Rim imperiyasında ólim jazasınıń bir túri bolıp, jazaǵa tartılǵan adamdı atanaq aǵashqa shegeleytuǵın edi. Uzın baqanǵa bir aǵashtı kesesine shegelep yamasa jip penen baylap atanaq aǵash soǵılǵan. Atanaq aǵashqa shegelew júdá qorqınıshlı hám shermendeli jaza esaplanǵan. Tek ǵana adam óltiriwshiler, jawız jınayatshılar hám Rim imperiyasınıń dushpanları usınday jazaǵa tartılatuǵın edi. Jınayatshı ashıq orında alamannıń kóz aldında jalańash túrde jazalanatuǵın edi. Bunnan maqset jınayatshını shermende qılıw hám jınayatlardıń aldın alıw edi. Yahudiyler aǵashqa shegelengen adamdı Quday náletlegen dep esaplaytuǵın edi. Jańa Kelisimde bazıda «aǵash» degende «atanaq aǵash» názerde tutılǵan (Nzm 21:22-23; Mat 27-bap; Mrk 15-bap, Yuxn 19-bap; Elsh 5:30; 1Pet 2:24; Gal 3:13).

#### Ashera (kiyeli aǵash)

Ashera (kiyeli aǵash) – Qanandaǵı xalıqlardıń sıyınǵan qudayı. Ol mol ónimdarlıq qudayı bolıp, hayal kórinisinde sáwlelengen. Ashera bazıda kiyeli aǵash sıpatında bolǵan. Onıń erkek jubayı Baal edi (Shıǵ 34:13; Nzm 16:21; Biy 6:25; 4Pat 17:10; 21:7).

#### Ashtarta

Ashtarta – Qanandaǵı xalıqlardıń tabınǵan qudayı. Ol ónimdarlıq, sawash hám muhabbat qudayı bolıp, hayal kórinisinde sáwlelengen (Biy 2:13; 10:6; 1Pat 31:10; 3Pat 11:5,[33]).

#### Ashıtqısız nan bayramı

Ashıtqısız nan bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń birinshi ayı – abib ayınıń 15-21-kúnlerinde jeti kún dawamında belgilengen (abib ayı nisan ayı dep te ataladı). Házirgi kalendar boyınsha bul ay marttıń ortasınan baslanadı. Izrail xalqı sol jeti kún dawamında Qudaydıń olardı Mısırdan alıp shıqqanın eslegen. Bul bayram Qutqarılıw bayramınan soń bir kúnnen keyin baslanıp, bir hápte dawam etken. Sonıń ushın, Jańa Kelisimniń bazı jerlerinde Qutqarılıw bayramı menen Ashıtqısız nan bayramı «Qutqarılıw bayramı» dep atalǵan (Shıǵ 12:15-20; 13:3-10; 23:15; 34:18; Leb 23:6-8; San 28:17-25; Nzm 16:3-4,[8]).

#### Áke

Áke – Eski Kelisimniń bazı bólimlerinde Quday Izrail xalqınıń Ákesi dep súwretlengen. Jańa Kelisimde bolsa Qudaydıń Óz xalqınıń Ákesi ekenligi haqqındaǵı túsinik jáne de ashıq aytılǵan. Iysa Masiyx Qudaydı Áke dep shaqırǵan. Iysa Ózin Qudaydıń jalǵız ulı ekenin, Ákesi Quday tárepinen bul dúnyaǵa jiberilgenin hám Onıń menen jaqın múnásibette ekenin tastıyıqlaǵan. Sonday-aq, Iysa Óz shákirtlerine de Qudaydı aspandaǵı haqıyqıy Áke dep biliwdi úyretken. Iysaǵa isenip, Oǵan ergenler Quday menen jaqın múnásibet ornatıp, Qudaydıń tolıq súyispenshiligine iye boladı. Quday miyirman ákedey olarǵa ǵamxorlıq qıladı (Shıǵ 4:22; Nzm 32:6; Iysh 63:16; Mal 1:6; 2:10; Mat 6:8-9; Yuxn 1:14, 18; 14:6; Rim 8:15; Gal 4:6).

#### ámeńger

ámeńger – Bul sóz qıyın jaǵdayda qalǵan aǵayinine járdem beretuǵın adamǵa aytılǵan. Muwsanıń nızamı boyınsha, birewdiń jaqın aǵayinleriniń biri kámbaǵal jaǵdayda qalıp, qullıqqa satılǵanda, ol aǵayini ushın tólem tólep, onı qullıqtan azat etiwi kerek. Sonday-aq, aǵayininiń biri menshik jerin satıp, jerinen ayırılǵanda, ol aǵayininiń jerin qaytarıp alıp beriwi tiyis. Jáne de, oǵan ayıpsız óltirilgen aǵayininiń óshin alıp beriw wazıypası da júklengen (Leb 25:25-26, 47-49; Rut 3:12; 4:4,[6]). Sonday-aq, qullıqta bolǵan Izraildı azat etken Qudayǵa da Ámeńger dep aytıladı (Iysh 41:14, 47:4).

#### Baal

Baal – Qanandaǵı xalıqlardıń tabınǵan hasıldarlıq qudayı bolıp, erkek kórinisinde sáwlelengen. Onıń hayal jubayı Ashera bolǵan. Qananlılar eń kúshli quday – Baal, dep isengen. Baal sózi – xojayın, degen mánini bildirip, bazıda erkeklerdiń atına qosıp qollanılǵan. Ayırım jaǵdaylarda qala yamasa jay atamalarına da qosılǵan. Baal sózi qosıp atalǵan sol jerlerde Baalǵa arnalǵan kiyeli tas bolǵan yamasa Baalǵa ayrıqsha usıl menen tabınǵan bolıwı múmkin (Biy 6:25, 28; 3Pat 16:32; 4Pat 1:2; 10:26-28).

#### Babiloniya, Babilon

Babiloniya, Babilon – Babiloniya áyyemgi qúdiretli patshalıq. Onıń paytaxtı Babilon házirgi Iraktıń qubla tárepinde jaylasqan edi. B. e. sh. 586-jılı Babiloniya láshkeri Yahudanı, yaǵnıy qubla patshalıqtı basıp alǵan hám kóp adamlardı Babiloniyaǵa súrgin qılıp alıp ketken edi. Keyin Babiloniya eli Persiya imperiyası húkimdarlıǵınıń qol astında bolǵanda, bazı yahudiyler Yahuda eline qaytıp kelgen. Qalǵan yahudiyler bolsa Babiloniyada jasap qala bergen. Babilon qalası kóp jıllar dawamında yahudiylerdiń diniy tálim orayı bolǵan edi (4Pat 24:1, 7, 17; 25:1-12; Dan 1:1-6; 5:30-31; Ezr 1:11).

#### Bashan

Bashan – Tóbeshik hám toǵay menen qaplanǵan tegisliklerden ibarat el. Bul úlke Kinneret, yaǵnıy Galila kóliniń hám Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepinde jaylasqan. Bashan Gilad eliniń arqa tárepinde jaylasqan bolıp, semiz iri hám mayda malları menen jáne de, sapalı dánleri menen dańq taratqan edi (San 32:33; Nzm 3:11, 13; 4Pat 10:33; Erm 50:19).

#### ebus xalqı, ebuslı

ebus xalqı, ebuslı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Dawıt Erusalimdi iyelemesten aldın ebus xalqı Erusalimde hám onıń átirapında jasaǵan (2Pat 5:6-10; 24:16-25).

#### elshi

elshi – Belgili bir xabardı jetkiziw ushın jiberilgen adam. Jańa Kelisimde bul sóz Iysa Masiyxtıń on eki shákirtine qollanılǵan. Iyemiz Iysa elshilerdi adamlarǵa Xosh Xabardı jetkiziw ushın tańlaǵan edi. Elshi Pavel de olardıń qatarında edi. Iysa Masiyx Pavelge kórinip, oǵan Xosh Xabardı tarqatıw wazıypasın tapsırǵan. Elshiler barlıq masiyxıylar arasında, ásirese ózleri tiykar salǵan jámáátlerde úlken abıray hám itibarǵa iye bolıp, sheshim shıǵarıw huqıqına iye edi. «Elshi» sózi Xosh Xabardı járiya qılıw ushın jiberilgen adamlarǵa da qollanılǵan (Luk 6:12-16; Elsh 1:24-26; 2:14; 4:33; 6:2; 15:1-2, 22-29; 1Kor 9:1-2; 12:28; 15:5-9; Gal 1:1-2; Efs 4:11-12).

#### Eń muxaddes bólme

Eń muxaddes bólme – Muxaddes shatırdıń ishindegi, keyin bolsa Ibadatxananıń ishindegi kishigirim bólme. Bul bólmede Kelisim sandıǵı turdı. Sulayman qurdırǵan Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesinde eki kerubtıń úlken músini de bar edi. Eń muxaddes bólmeni Muxaddes bólmeden úlken perde bólip turatuǵın edi. Tawrat boyınsha tek ǵana bas ruwxaniy jılına bir márte – Gúnadan pákleniw kúni Eń muxaddes bólmege kiriwine bolatuǵın edi. Evreylerge jazılǵan xatta hám Ayan kitabında aspandaǵı Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesi haqqında aytılǵan. Iysa Masiyx insan qolı menen qurılmaǵan sol minsiz Ibadatxanada bas ruwxaniy bolıp xızmet qılıp atır (Shıǵ 26:33-34; Leb 16-bap; Evr 8:1-2; 9:11-12, 24; Ayan 15:5).

#### Erusalim

Erusalim – Erusalim qalası Jer Orta teńizinen 50 shaqırım shıǵısta, taw eteginde jaylasqan. Aldın bul qala tawdaǵı qorǵan bolǵan, keyin ala keńeyip, átiraptaǵı qır hám tegisliklerdi óz ishine alǵan. B. e. sh. 1000-jılı patsha Dawıt Erusalimdi basıp alǵannan keyin qala Izrail xalqı ushın siyasiy hám diniy orayǵa aylanǵan. Áyyemgi waqıtta Erusalim qalasınıń atı Salim edi.

B. e. sh. 586-jılı Erusalimdi Babiloniya áskerleri basıp alǵan. Qaladaǵı imaratlar hám Ibadatxana talan-taraj qılınıp, olarǵa ot qoyılǵan, qala diywalları buzılǵan, turǵınları bolsa súrginge alıp ketilgen. B. e. sh. 538-jılı, Persiya imperiyası húkimdarlıǵı dáwirinde yahudiylerge óz watanına qaytıwǵa hám Ibadatxananı qayta qurıwǵa ruxsat berilgen. B. e. sh. 445-jılı Persiya patshası hámeldarı Nexemiya Erusalimge barıp, qala diywallarınıń qurılısına basshılıq qılǵan. B. e. sh. 332-jılı Erusalim qalası hesh bir qarsılıqsız Aleksandr Makedonskiyge táslim bolǵan. Sońınan B. e. sh. 164-jıldan baslap, shama menen 100 jıl dawamında Erusalim qalası ǵárezsiz Yahudiy mámleketiniń paytaxtı bolǵan. B. e. sh. 63-jılı bolsa bul el Rim imperiyası tárepinen basıp alınǵan hám oǵan baǵınıshlı bolıp qalǵan (2Pat 5:6-9; 4Pat 25:8-17; 2Jln 36:13-21; Ezr 1:1-11).

#### diniy muǵallim

diniy muǵallim – Babiloniya súrgininen soń, Izrail arasında bazı adamlar bar bolǵan Muxaddes Jazıwlardı abaylap saqlap, úyrene baslaǵan. Olardıń bazıları evreyshe Muxaddes Jazıwlardan nusqa kóshiriw menen shuǵıllanǵan hám Izrail xalqı arasında abırayǵa iye bolıp, jámiyetke kúshli tásirin kórsetken. Olardı diniy muǵallimler dep ataǵan (Mat 23:2; Mrk 12:38-39; Luk 20:46).

#### Edom, edom xalqı, edomlılar

Edom, edom xalqı, edomlılar – Bul xalıq Yaqıptıń aǵası Esawdan kelip shıqqan. Edom xalqı Óli teńizdiń qubla hám qubla-shıǵısındaǵı tawlı Seir jerinde jasaǵan. Bul xalıq Izrail xalqınıń dushpanı bolıp kelgen. Dawıttıń húkimdarlıǵı dáwirinde Izrail xalqı edomlılardıń jerin basıp aldı. Biraq Dawıttıń húkimdarlıǵınan soń edom xalqı Izrailǵa qarsı bas kóterip turǵan hám nátiyjede óz ǵárezsizligine erisken edi (Jar 36:8-9; San 20:14-21; 2Pat 8:13-14; 3Pat 11:14-22; 4Pat 8:20-22).

#### efod

efod – Evreyshe sóz, bas ruwxaniydiń kiyetuǵın arnawlı kiyimin usılay ataǵan. Efodqa taǵılǵan qaltalı óńirshege Urim hám Tummim degen muxaddes nárseler saqlanǵan. Ayırım jaǵdaylarda ruwxaniyler Qudaydıń erkin biliw ushın Urim hám Tummimnen paydalanǵan. Eski Kelisimniń bazı ayatlarında efod sózi ruwxaniylerdiń kiyetuǵın kiyimine qollanılıp, bul kiyim zıǵır tawardan tigilgen. Biyler kitabında bul sóz buttı yamasa adamlar pal ashıw ushın paydalanǵan zattı bildirgen (Shıǵ 28:6-14; 29:5; Biy 8:27; 17:5; 1Pat 23:9-12).

#### Efrayım

Efrayım – Yaqıptıń ulı Yusup Mısırda eki ullı boladı, úlkeni Menashshe, genje balası Efrayım edi. Efrayım hám Menashshe urıwları Yusuptiń usı eki ulınan kelip shıqqan. Efrayım genje ul bolsa da, Yaqıp onı Menashsheden joqarı qoyıp, pátiya bergen.

Patsha Sulaymannıń óliminen soń arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan ajıralıp shıqtı. Bul on urıw óz aldına mámleket qurıp, Izrail patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Samariya boldı. Arqadaǵı urıwlar arasında Efrayım eń úlken urıw bolǵanı ushın, Eski kelisimniń bazı qatarlarında Efrayım degen atama on urıwǵa hám olar ornatqan Izrail patshalıǵına qarata qollanılǵan (Jar 48:17-20; 3Pat 11:26; 12:24).

#### faraon

faraon – Áyyemgi Mısır patshalarınıń ataması (Jar 41:1; Shıǵ 6:27).

#### Fenikiya

Fenikiya – Izraildan arqa tárepte Jer Orta teńizi boyında jaylasqan jer. Bul jer Tir, Sidon, Arwad hám Gabol qalaları tárepinen baqlaw astında bolǵan. Házirgi Livan mámleketiniń Jer Orta teńizi boyındaǵı jeri áyyemgi Fenikiya jerine tuwrı keledi (3Pat 5:1; 2Jln 2:3, 11; Mrk 7:24; Elsh 11:19; 15:3; 21:2).

#### filist xalqı, filistler, Filistiya

filist xalqı, filistler, Filistiya – Áyyemgi dáwirlerde Filistiyanıń turǵınları filist xalqı dep aytılǵan. Qanan jeriniń qubla-batıs tárepinde, Jer Orta teńiziniń boyında jaylasqan edi. Jer Orta teńizindegi Krit atawında jasaǵan xalıqtan kelip shıqqan bolıwı múmkin. Filist xalqı Gaza, Ashkelon, Ashdod, Gat, Ekron qalalarına tiykar salǵan (Jar 26:1; Shıǵ 13:17; Biy 13:1; 2Pat 5:17).

#### Galila úlkesi

Galila úlkesi – Galila kóliniń hám Iordan dáryasınıń batıs tárepinde, Samariya úlkesiniń arqasında jaylasqan tawlı jer. Áyyemgi Palestina sıyaqlı Galila da b. e. sh. 63-jılı Rim imperiyası tárepinen basıp alınǵan. Kóp ásirler dawamında bul úlke jat xalıqlar húkimdarlıǵı astında bolǵanlıqtan, úlke turǵınlarınıń arasında kóplegen yahudiy emes xalıqlar jasaǵan. Sonıń ushın, basqa yahudiyler galilalılarǵa pás názer menen qaraytuǵın bolǵan. Iysanıń balalıq hám óspirimlik dáwiri Galiladaǵı Nasıra qalasında ótken. Iysa Óz xızmetin kóbinese sol Galilada alıp barǵan (Iysh 9:1-2; Mat 4:12-16).

#### Gilad

Gilad – Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepindegi úlke. Giladtıń qubla tárepinde Moab eli, arqa tárepinde bolsa Bashan degen jer jaylasqan edi (Nzm 3:10; Eshu 17:5; 2Pat 17:24-26; 3Pat 22:3; Erm 8:22; 46:11).

#### girgash xalqı

girgash xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Girgash xalqı Qanan eliniń qaysı jerinde jasaǵanı anıq emes (Jar 15:21; 1Jln 1:14).

#### gúna

gúna – Qudaydıń buyrıqların buzıw, jaman is qılıw yamasa jaqsılıq qılıwdan bas tartıw degeni. Muxaddes Kitap boyınsha, gúna túsinigi tek ǵana adamnıń is-háreketlerin emes, al onıń Qudayǵa yamasa adamlarǵa qarsı oy-qıyalların da óz ishine aladı. Qudaydıń talabı boyınsha, hár bir adam Qudaydı pútkil júregi menen, janı menen, pútkil barlıǵı menen, bar kúshi menen súyiwi kerek. Iysa Masiyx, adam hátteki oy-qıyalında gúna qılsa da húkim qılınadı, dep tálim bergen. Sonıń menen birge, ǵázep, menmenlik, maqtanshaqlıq, qızǵanshaqlıq, kóre almaslıq sıyaqlı gúnalar kózge kórinbese de, Qudaydan jasırın qalmaydı. Quday iygilikli, ádalatlı, muxaddes bolǵanı ushın, islengen hár bir gúna Qudayǵa qarsı.

Adam-ata hám Hawa-ene Qudayǵa qulaqsızlıq qılıp, Onıń menen múnásibetin buzǵan. Bunıń aqıbetinde Adam-ata hám Hawa-eneniń óz ara múnásibeti de buzıldı, dúnyada jaman múnásibetlik payda boldı, pútkil dúnya náletke ushıradı. Olardıń ómiri táshiwish, qayǵı-azaplarǵa toldı. Gúna sebepli dúnyaǵa ólim kirip keldi hám pútkil adamzat ústinen húkimdar bolıp qaldı. Gúna hár bir adamnıń tábiyatında bolǵanı ushın, onıń niyetlerin, oy-pikirlerin, kewil tuyǵıların hám qálewlerin buzadı. Gúnanıń aqıbetinde adamzat Qudaydan uzaqlasqan, ajıralǵan, Onıń ǵázebi astında qalǵan. Sonlıqtan adamzat aqırzamanda húkim qılınadı. Tek ǵana Iysa Masiyxtıń tógilgen qanı arqalı adamzat gúnalarınan páklene aladı, Quday menen jarasadı hám húkim qılınbaydı (Jar 3:5-8, 3:16-19; 4:10; Nzm 6:5; Zab 31:5; 50:5-7; 87:15; 141:2; Iysh 5:16; 59:2; Erm 17:9; Mat 5:21-30; Luk 10:27; 1Yuxn 1:7-9; 2:1-2; Rim 1:18-21; 3:10-12, 23; 5:6-12; 6:22-23; 7:14-20; Efs 5:5-6).

#### haliluya

haliluya – Evreyshe sóz bolıp, «Jaratqan Iyeni alǵıslań» degen mánisti bildiredi (Zab 110:1; 149:1; 134:1; Ayan 19:1).

#### Xabashstan

Xabashstan – Evreyshede bul «Kush» dep atalǵan. Jar 10:6 ayat boyınsha Xabashstannıń turǵınları Nuxtıń aqlıǵı Kushtıń urpaqları boladı. Xabashstan Mısırdıń qublasında, shama menen Nubiya yamasa Efiopiya aymaǵında jaylasqan (4Pat 19:9; Est 1:1; Zab 86:4; Iysh 11:11; Sef 3:10).

#### xet xalqı, xetler

xet xalqı, xetler – Eski Kelisim dáwiriniń basında bul atama Qanan násilinen bolǵan Xettiń áwladına aytıladı. Ibrayım jasaǵan zamanda Qanan elinde bir neshe xalıqlar jasaytuǵın edi. Olardıń biri xet xalqı edi. Xet xalqınan bolǵan Efron degen adam Ibrayımǵa Saranı jerlew ushın jer satqan edi. Izrail xalqı Qanandı basıp alǵanda, xet xalqın da jeńiliske ushıratqan edi. Patsha Sulayman xet áwladların awır jumısqa jumsaǵan. B. e. sh. XVII ásirden XII ásirge deyin xet xalqınıń patshalıǵı ullı bir patshalıq bolıp, kóp jerlerdi iyelegen. Bul jerler házirgi Turkiyadan qublaǵa qaray, Siriyaǵa deyin sozılǵan edi. Keyin ala Assiriya xet xalqın jeńiliske ushıratıp, olardıń jerlerin basıp alǵan (Jar 10:15; 23:1-20; 3Pat 9:20-21).

#### xiw xalqı, xiwler

xiw xalqı, xiwler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Xiw xalqı Qanan eliniń orayında jasaǵan (Shıǵ 3:8; Nzm 7:1; Eshu 3:10; 3Pat 9:20).

#### Xosh Xabar

Xosh Xabar – Eski Kelisim payǵambarları Masiyx haqqında kóp payǵambarshılıq qılǵan. Intizarlıq penen kútilgen Masiyxtıń kelgeni haqqındaǵı xabar Jańa Kelisimde Xosh Xabar dep ataladı. Iysa adamzattı gúna hám ólim kúshinen azat qılıw ushın kelgen. Iysa Masiyxqa isengen hár bir adam, milletinen tısqarı, Qudaydıń Patshalıǵına kire aladı.

Iysa Masiyx jer júzindegi xızmeti dawamında Óz shákirtleri menen birge: «Qudaydıń Patshalıǵı jaqınlastı!» dep járiya qılıp, adamlardı táwbe qılıwǵa hám Xosh Xabarǵa iseniwge shaqırǵan. Iysanıń Óz tálimatı hám qılǵan isleri, adamzattı gúnalardan azat qılıw ushın atanaq aǵashta jan beriwi hám úshinshi kúni ólimnen tiriliwi arqalı adamlar Xosh Xabardı jáne de tolıq túsine basladı. Iysa aspanǵa kóterilmesten aldın shákirtlerine Xosh Xabardı pútkil dúnya boylap tarqatıw wazıypasın tapsırdı. Shákirtler Iysanıń Masiyx, yaǵnıy Quday tárepinen jiberilgen Qutqarıwshı ekenin aytıp, Xosh Xabardı járiyalay basladı.

Xosh Xabar sózi Jańa Kelisimdegi birinshi tórt kitapqa qollanılǵan. Bul Xosh Xabarlarda Iysa Masiyxtıń ómiri, xızmeti hám tálimi sóz etilgen (Mat 4:23; 10:7; 24:14; 28:18-20; Mrk 1:14-15; Luk 2:10-11; 4:16-21; 7:20-23; 24:44-48; Elsh 1:8; 4:12; 5:42; 1Kor 15:1-4).

#### Ibadatxana

Ibadatxana – Qanday da bir qudayǵa sıyınıw ushın qurılǵan imarat. Ádette qudaylarǵa arnap ibadatxanalar qurılǵan. Tabınıwshılar quday óz ibadatxanasında bar dep isengen. Usı sebepten olar ibadatxananı qudaydıń úyi dep te ataǵan.

Biraq bul awdarmada ibadatxana sózi úlken hárip penen jazılǵan bolsa, Erusalimdegi Iyeniń Ibadatxanası názerde tutılǵan. Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxanadan aldınǵı zamanda Muxaddes shatırda hár túrli qurbanlıqlar berilip, diniy xızmetler ótkerilgen. Patsha Sulayman dáwirinen baslap pútkil Izrail xalqı Iyemizge Erusalimdegi Ibadatxanada sıyınǵan. Olar Ibadatxanada qurbanlıqlar berip, áhmiyetli bayramlardı sol jerde belgilegen. «Ibadatxana» sózi ayrıqsha bir imaratqa yamasa Ibadatxananıń tolıq háwlilerine qarata qollanılǵan. Ibadatxananıń ayrıqsha imaratı Muxaddes bólme hám Eń muxaddes bólmeden ibarat edi. Bul bólmelerge málim bir máresimlerdi orınlaw ushın tek ǵana ruwxaniylerdiń kiriwine ruxsat berilgen. Xalıq Ibadatxananıń háwlisinde Qudayǵa sıyınǵan. Izrail tariyxında Erusalimde bir neshe márte Ibadatxana qayta qurılǵan, biraq basqınshılar tárepinen wayran etilgen. Birinshi Ibadatxananı patsha Sulayman qurdırǵan. Bul Ibadatxana 3Pat 6:1-38; 7:13-51; 2Jln 2:1–4:22 da tolıq súwretlengen. B. e. sh. 586-jılı babilonlılar sol Ibadatxananı wayran qılıp, ondaǵı barlıq qımbatbaha zatlardı Babilonǵa alıp ketken. B. e. sh. 538-jılı Persiya patshası Kirdiń pármanı boyınsha, bazı yahudiyler Erusalimge qaytıp kelip, Ibadatxananı qayta qurıwdı baslap, b. e. sh. 515-jılı Ibadatxana qurılısı tamamlanǵan. Keyin ala, b. e. sh. 37-4-jılları áyyemgi Palestinada húkimdarlıq qılǵan Ullı Hirod b. e. sh. 19-jılı Ibadatxananı qayta qurıwdı baslaǵan. Qurılıs isleri Iysa Masiyx dáwirinde de dawam etip atırǵan edi. Qayta qurılǵan sol Ibadatxana eramızdıń 70-jılı rimliler tárepinen wayran qılındı. Sonnan keyin, Ibadatxana qayta qurılmadı (4Pat 25:8-17; Ezr 1:1-11; 3:7–4:5; 5:1-2; 6:14-15).

#### Iyemizdi eslew keshesi

Iyemizdi eslew keshesi – Iysa Masiyx Óz óliminen aldın shákirtleri menen birge Qutqarılıw bayramınıń asın birge jedi. Sol keshesi Iysa shákirtlerine, sizler birge awqatlanǵanıńızda, Meni esleńler, dep buyırǵan. Iysa Masiyxtıń izinen júriwshileri Onıń bul buyrıǵına ámel qılıp, tez-tez jıynalıp turǵan hám birgelikte awqatlanǵan. Olar birge awqatlanǵanda, Iysa buyırǵanınday nan sındırıp jegen hám sharaptan ishken. Usılay etip, olar Iysa Masiyxqa óz húrmetin kórsetip, Iysanıń gúnalar ushın qurban bolǵanına isengenin tastıyıqlaytuǵın bolǵan. Sonday-aq, Iysanıń Óz súyispenshiligin qalay kórsetkenin esleytuǵın edi. Iysa olardı qalay súygen bolsa, shákirtler de bir-birin sonday súyiwi kerek edi (Mat 26:26-30; Mrk 14:22-26; Luk 22:14-20; Elsh 2:42, 46; 20:7; 1Kor 10:16-17, 21; 11:17-34).

#### Iye, Iyem, Iyemiz Evreyshe

Iye, Iyem, Iyemiz Evreyshe – «Adon» yamasa «Adonay», grekshe «Kúrios». Eski Kelisimde «Adonay» sózi kóbinese Qudayǵa qarata qollanılǵan iláhiy ataq bolıp, Quday Izrail xalqınıń kóktegi Patshası ekenin bildiredi. Jańa Kelisimde «Kúrios» sózi Iysa Masiyxqa qarata qollanılǵan bolıp, Onıń iláhiyligin hám patsha tiyresine tiyisli ekenin bildiredi. Sonıń ushın, bul awdarmada bul sóz «Iye», «Iyem Iysa» yamasa «Iyemiz Iysa» dep berilgen. «Adon» hám «Kúrios» sózleri ataq sıpatında patshalarǵa, abıraylı ustazlar hám payǵambarlarǵa izzet-húrmetti kórsetiw ushın da qollanılǵan (Luk 2:9; 18:6; Elsh 7:33, 59; Rim 1:7; 10:12-13).

#### Izrail

Izrail – Yaqıp Penuelde Quday menen gúreskennen keyin, Quday oǵan «Izrail» dep at berdi (Jar 32:28-29; 35:10). Yaqıp Ibrayımnıń aqlıǵı, Ísaqtıń ulı edi. Yaqıptıń on eki ulı bolıp, olardan Izraildıń on eki urıwı kelip shıqtı. Eski Kelisimde mine usı on eki urıw Izrail xalqı dep ataldı. Keyin ala Izrail xalqı basıp alǵan jerler de Izrail eli dep ataldı.

Patsha Sulayman ólgennen keyin arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan bólinip shıqtı. Bul on urıw óz aldına el bolıp, Izrail patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Samariya boldı. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde arqadaǵı on urıwǵa Izrail xalqı hám bul urıwlar dúzgen el Izrail eli dep atalǵan. B. e. sh. 722-jılı Assiriya patshalıǵı Izraildı basıp alǵannan soń, arqa patshalıq joq boldı.

Jańa Kelisimde «Izrail» atı siyasiy ǵárezsizlikke iye eldi emes, al Yaqıptıń urpaǵın, yaǵnıy yahudiylerdi bildirgen (Jar 32:28-29; 35:10; 3Pat 11:26; 12:24; 4Pat 17:1-6).

#### Jabrayıl

Jabrayıl – Muxaddes Kitapta eki perishteniń atı aytıp ótilgen, birinshisi – Jabrayıl, ekinshisi – Mixail. Jabrayıl Qudaydıń arnawlı xabarın jetkiziw ushın bir neshe márte adamlarǵa kóringen. Ol Daniel payǵambarǵa kórinip, berilgen ayanlar hám payǵambarshılıqlardıń mánisin túsindirip bergen. Jabrayıl shomıldırıwshı Yaqıyanıń ákesi Zexariyaǵa da kórinip, Yaqıyanıń tuwılıwı haqqında, Máriyamǵa da kórinip, Iysa Masiyxtıń tuwılıwı haqqında xabar bergen (Dan 8:15-27; 9:20-27; Luk 1:8-20, 26-38).

#### Jańa ay bayramı

Jańa ay bayramı – Hár jańa ay shıqqan kúni belgilenetuǵın bayram. Ruwxaniyler usı bayram ushın Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlardı bergen. Sonday-aq, bul bayramda adamlar ayrıqsha as jegen. Dástúrge muwapıq bul astı tek ǵana páklengen adamlar jewge bolatuǵın edi. Aydıń birinshi kúni muxaddes esaplanıp, adamlar sol kúni jumıs islemeytuǵın edi (San 28:11-15; 1Pat 20:5, 24-26; Amo 8:5).

#### Jaratqan Iye

Jaratqan Iye – Evreyshe «YHWH», grekshe «Kúrios». Eski Kelisimde «YHWH» Qudaydıń atı. Negizinde áyyemgi evrey tilinde sózler tek ǵana dawıssız háripler menen jazılǵan. Evreyshe jazıwlardı oqıǵanlar qaysı orında qanday dawıslı sesler keletuǵının biletuǵın edi. Yahudiyler Qudaydıń atın júdá muxaddes dep bilgeni ushın, Eski Kelisim dáwiriniń aqırlarına kelip, bul attı atamay qoyǵan edi. Olar Eski Kelisimdi oqıǵanda «YHWH» sóziniń ornına «Iyem, Xojayınım» mánisin beretuǵın «Adonay» sózin qollanıp baslaǵan. Usı awdarmada bul sóz «Jaratqan Iye» dep berilgen. Kóp adamlar «YHWH» sózin evreyshede «bolıw» feyiliniń birinshi forması bolıwı múmkin, dep esaplaydı. Usı pikir boyınsha «YHWH» sózi «Ol bar», yaǵnıy Ol máńgi, hesh qashan ózgermeydi yamasa «Ol bar bolıwǵa sebepker», yaǵnıy hár bir nárseniń kelip shıǵıwına sebepshi Ol, degen mánisti bildiredi. Jańa Kelisimde «Kúrios» sózi kóp jaǵdaylarda Iysa Masiyxtıń ataǵı sıpatında isletilgen bolıp, bul awdarmada Iye, Iyem, Iyemiz… dep berilgen. Bazı jaǵdaylarda «Kúrios» sózi Jańa Kelisimde Qudayǵa qarata qollanılǵan, Onıń Eski Kelisimdegi ayırım islerin súwretleydi. Bunday jaǵdaylarda bul awdarmada «Kúrios» sózi «Jaratqan Iye» dep berilgen (Jar 7:1; 8:21; 21:1; Shıǵ 3:14; Nzm 33:2-3; Zab 88:6-7; Mal 1:1).

#### Jaratqan Iyeniń Úyi

Jaratqan Iyeniń Úyi – Bul sóz Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa qarata aytılǵan (Shıǵ 23:19; 34:26; Eshu 6:23; 4Pat 19:1).

#### Jartas, qorǵawshı Jartas

Jartas, qorǵawshı Jartas – Evreysheden sózbe-sóz awdarması «jartas». Bul sóz Qudayǵa úmit baylaǵanlardı Onıń Ózi qorǵaytuǵının, aman-esen saqlaytuǵının, Qudaydıń ózgermeytuǵının hám pútkilley isenimli ekenin bildiredi (Nzm 32:4; 1Pat 2:2; 2Pat 22:2-3; Zab 27:1; 41:10; 77:35).

#### jawız ruwx

jawız ruwx – Muxaddes Kitapta jawız ruwx bazıda jin dep atalǵan. Jawız ruwxlardıń húkimdarı shaytan. Jawız ruwxlar insanlarǵa zıyan tiygiziwdi qáleydi. Olar bazıda insannıń ishine kirip alıp, onı basqaradı. Tolıq maǵlıwmatqa iye bolıw ushın SHAYTAN hám JIN sózlerine qarań (Mat 8:16; Mrk 1:23; Luk 4:33).

#### jámáát

jámáát – Jańa Kelisimde bul sóz masiyxıylar toparına qollanılǵan. Birinshi jámáát Erusalimde payda bolǵan. Ol jerdegi iseniwshiler Qudayǵa sıyınıw ushın tez-tez jıynalıp turatuǵın edi. Iysa Masiyx haqqındaǵı Xosh Xabar keń tarqalǵannan keyin, basqa jerlerde de jámáátlerge tiykar salındı. Jámááttegi iseniwshiler bir-birine hár tárepleme járdem beretuǵın edi. Iseniwshiler úylerinde jıynalǵanda duwa etetuǵın edi, Qudayǵa alǵıs-maqtaw aytıp, Iysanıń ólimin eslep, birge awqatlanatuǵın edi. Olar birgelikte Muxaddes Jazıwdı oqıp, sabaq alatuǵın edi hám isenimde bekkem turıw ushın bir-birin jigerlendiretuǵın edi. Jámáátlerdiń jolbasshıları bar edi, olardı jetekshi, aqsaqal yamasa shopan dep ataytuǵın edi. Jámáátte iseniwshilerge járdem beretuǵın adamlardı bolsa xızmetshiler dep ataǵan.

Jańa Kelisimde jámáát sózi jáne Iysa Masiyxqa isengen barlıq adamlardı bildirgen. Jámáát sóziniń usı mánisin túsindiriw ushın Jańa Kelisimde bir neshe tımsallar berilgen. Olardıń bazıları mınaday: Iysa Masiyxtıń denesi, Ibadatxana, Qudaydıń úyi. Jáne Eski Kelisimde jıynalǵan Izrail xalqına da jámáát dep aytılǵan (Mat 16:18; Elsh 2:42-46; 4:32-35; 7:38; 8:1; 14:23; 15:41; Yaqp 5:14; 1Pet 5:1-4; Rim 16:4; 5:12-13; 12:12-13, 17; 16:19; Gal 1:1-2, 13; Efs 1:22; 2:19, 21-22; 3:10, 21; 4:11; 5:23-32; 5:23, 29-30; Fil 1:1; 3:6; Kol 1:24; 4:15; 1Tim 3:1-15; Tit 1:5-9; Ayan 1:11).

#### jin

jin – Muxaddes Kitapta jin bazıda jawız ruwx dep atalǵan. Jinlerdiń húkimdarı shaytan. Jinler insanlarǵa zıyan tiygiziwdi qáleydi. Olar bazıda insannıń ishine kirip alıp, onıń háreketlerin basqaradı. JAWÍZ RUWX sózine qarań (Mat 4:24; Mrk 3:22; Luk 7:33; Yuxn 7:20; Elsh 8:7).

#### joqarǵı keńes

joqarǵı keńes – Jańa Kelisim dáwirinde yahudiylerdiń siyasiy hám diniy keńesi. Bul keńes bas ruwxaniylerden, Tawrat alımları hám abıraylı adamlardan ibarat edi. Joqarǵı keńestiń shama menen 70 aǵzası bar edi. Bas ruwxaniy keńestiń baslıǵı bolǵan. Keńes aǵzaları yahudiylerdiń jasaw shárayatına, siyasiy ómirine hám diniy dástúrlerine baylanıslı máselelerdi sheshiw huqıqına iye edi, biraq joqarǵı keńes shıǵarǵan áhmiyetli qararlar Rim húkimeti tárepinen tastıyıqlanıwı kerek edi. Joqarǵı keńes adamdı ólimge húkim etkeni menen de, bul húkimdi tek Rim húkimeti ǵana orınlay alatuǵın edi. Elde tınıshlıqtı saqlap turıw ushın joqarǵı keńes yahudiylerdiń de, Rim húkimetiniń de paydasın gózleytuǵın edi (Mat 26:57–27:2; Mrk 14:52; Yuxn 11:47; Elsh 5:21, 27;[22];).

#### Kárnay

Kárnay – Úplep shertiletuǵın saz ásbabı bolıp, áyyemgi evrey xalqı kárnaydı qoshqardıń shaqısınan hám basqa da materialdan soqqan. Áyyemgi waqıtta bul ásbap dushpan bastırıp kiyatırǵanın xabarlaw ushın, sonday aq, Qudaydı alǵıslaw ushın shertilgen.

#### Kárnay bayramı

Kárnay bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń jetinshi ayı – etanim, yaǵnıy tishri ayınıń birinshi kúninde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay sentyabrdiń ortasınan baslanadı. Kárnay bayramı kúni Izrail xalqı dem alıp, muxaddes jıynalıs ótkergen. Bul jıynalısta kárnay shertilgen, Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlar berilgen (Leb 23:23-25; San 29:1-6).

#### kelisim

kelisim – Áyyemgi waqıtlarda ádette kelisim dúzilgende, onı tastıyıqlaw ushın eki tárep ant ishetuǵın edi. Muxaddes Kitapta aytılıwınsha, Quday bir neshe márte insan menen kelisim dúzgen. Hár bir kelisimde berilgen wádelerdi hám qoyılǵan shártlerdi Qudaydıń Ózi belgilegen. Quday Ibrayım menen kelisim dúzip, Ibrayımǵa hám onıń áwladına máńgi bereket beriwdi wáde qılǵan.

Quday keyin ala Muwsa payǵambar arqalı Ibrayımnıń áwladı, yaǵnıy Izrail xalqı menen kelisim dúzedi. Sol kelisimde Qudaydıń buyrıqları hám nızamları tolıq berilgen. Bul buyrıqlarǵa hám nızamlarǵa ámel qılǵan adamlarǵa Quday: «Men sizlerdi Ózimniń xalqım qılaman, sizlerdiń Qudayıńız bolaman», dep ayrıqsha wáde bergen. Qudaydıń Óz xalqı Izrail menen bolǵan múnásibeti mine usı kelisimge tiykarlanǵanı sebepli, Eski Kelisimde bayan qılınǵan kóp waqıyalar hám Izrail xalqınıń tariyxı usı múnásibetler haqqında sóz etedi. Izrail xalqı Qudayǵa qayta-qayta biyopalıq qılǵanı ushın, Onıń buyrıqlarına boysınbaǵanı ushın óz watanınan súrgin etilgen. Biraq Quday: «Mine Men Izrail xalqı menen jańa kelisim dúzetuǵın kúnler keledi», dep Óz payǵambarları arqalı wáde bergen.

Quday jańa kelisimdi pútkil adamzat penen Iysa Masiyx arqalı dúzedi. Iysa Masiyx pútkil adamzattıń gúnasın Óz moynına alıp, atanaq aǵashtaǵı ólimi arqalı jańa kelisimdi kúshke engizdi. Bul Jańa Kelisimniń baslı mazmunı boladı. Endi hár bir adam, milletinen tısqarı, Iysa Masiyxqa isense hám gúnalarınan júz bursa, onıń gúnaları keshiriledi, bul adam Qudaydıń xalqına tiyisli boladı (Jar 15:1-21; 17:1-27; Shıǵ 20:1, 21; 24:1-18; 4Pat 17:5-23; 2Jln 36:13-21; Erm 31:31-34; 32:39-40; Ezk 11:19-20; 36:26-27; Mat 26:27-28; Evr 8:6-13; 9:1-22).

#### Kelisim sandıǵı

Kelisim sandıǵı – Sırtı hám ishi altın menen qaplanǵan aǵash sandıq. Kelisim sandıǵında eki tegis tasqa jazılǵan nızam saqlanatuǵın edi. Quday bul eki tastı Sinay tawında Muwsaǵa Izrail xalqı ushın bergen edi. Eki tasta on buyrıq jazılǵan, bul buyrıqlar Quday menen Onıń xalqı ortasındaǵı dúzilgen kelisimniń shártleri edi. Sol sebepli bul sandıq kóbinese Kelisim sandıǵı dep aytılǵan. Kelisim sandıǵınıń qaqpaǵı ústinde kerub degen ruwxıy barlıqtıń eki músini bar edi. Kelisim sandıǵı – Quday Óz xalqı arasında ekenin bildiretuǵın belgi edi. Izrail xalqı shólde gezip júrgende, Kelisim sandıǵı Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesinde saqlanatuǵın edi. Keyin Kelisim sandıǵı Erusalimdegi Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesine qoyılǵan (Shıǵ 25:12-15, 22; 37:1-9; Evr 9:4-5).

#### Kemosh

Kemosh – Moab xalqınıń tabınǵan qudayı (3Pat 11:7).

#### ken xalqı, kenler

ken xalqı, kenler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Jáne qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı sózlerine qarań (Jar 15:19; San 24:21-22).

#### kerub

kerub – Qanatlı ruwxıy barlıq. Bul ruwxıy barlıqlar haqqında sóz etilgende, olar ádette Qudaydıń taxtı janında súwretlenedi. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde bolsa kerublar Qudaydıń taxtın kóterip júrgeni haqqında aytıladı. Kelisim sandıǵınıń qaqpaǵı ústinde eki kerub músini bar edi. Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesin Muxaddes bólmeden bólip turǵan ishki perdege kerublardıń súwreti salınǵan edi (Shıǵ 25:18-20; San 7:89; 1Pat 4:4; Ezk 10-bap;).

#### kiyeli tas

kiyeli tas – Tikkesine qoyılǵan uzın tas. Qanan xalıqları bul tastı óz qudayı, sonıń menen birge, quday Baal dep, oǵan tabınatuǵın edi. Bunday taslar tóbeshiklerdiń ústine, qoyıw japıraqlı tereklerdiń astına hám tabınatuǵın orınlarınıń ishine ornatılatuǵın edi. Quday Izrail xalqına, tas butlardı ornatpań, olarǵa sıyınbań, dep buyrıq berdi. Usınday butlardı hám taslardı sındırıp taslawdı buyırdı (Shıǵ 23:24; Leb 26:1; 4Pat 10:27; 17:10).

#### Qanan

Qanan – Qanan Xamnıń ulı, yaǵnıy Nuxtıń aqlıǵı edi. Áyyemgi waqıtlarda Jer Orta teńizi, Iordan dáryası hám Óli teńiz aralıǵındaǵı jerler de Qanan dep atalǵan. Qanannıń arqa tárepinde Lebanon tawları, qublada Negeb shóli bar edi. Jaratılıs kitabında aytılıwınsha Xamnıń ulı Qanannan bir neshe xalıq kelip shıqqan hám sol jerlerde jasaǵan. Izrail xalqı bul jerlerdi basıp alǵannan keyin, Qanan degen atama áste-aqırınlıq penen joq bolıp ketti. Onıń ornına bul jerler «Izrail eli» dep atala basladı, bir qansha waqıt ótkennen soń «Palestina» atı menen tanılǵan.

Muxaddes Kitapta Qanan júdá ónimdar, «sút hám pal aǵıp turǵan jer» dep súwretlengen. Qanan geografiyalıq jaǵınan júdá qolaylı hám ónimdar jer esaplanǵan. Qanan jerinen qubla-batısta jaylasqan Sinay yarım atawı Aziya hám Afrika jerlerin birlestirip turadı. Sonıń ushın, áhmiyetli sawda jolları Qanan arqalı, Jer Orta teńizi boylap ótken. Áyyemde Jaqın Shıǵıstaǵı qúdiretli patshalıqlar Qanandı qolǵa kirgiziwge háreket etken. Shıǵ 3:8 hám usı ayattıń túsindirmesine qarań (Jar 10:6, 15-19; 12:5; Biy 5:19).

#### qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı

qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlar. Olar amor, girgash, xet, xiw, ebus, qadmon, keniz, ken, periz hám refa xalıqları edi. Bul xalıqlardıń bazıları Qanan jeriniń anıq qaysı jerinde jasaǵanı málim emes. Izrail xalqı Qanandı basıp alǵannan keyin de, bul xalıqlardan bir neshesi sol jerde jasap qalǵan (Eshu 16:10; 17:12-13,[16]).

#### Qos bayramı, Jıyın-terim bayramı

Qos bayramı, Jıyın-terim bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń jetinshi ayı – etanim, yaǵnıy tishri ayınıń 15-21-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay sentyabrdiń ortasınan baslanadı. Sol waqıtta gúz jawını baslanbastan aldın zúráát jıynap alınǵan. Izrail xalqı Mısırdan shıqqannan soń, shól gezip, qoslarda jasaǵanın jeti kún dawamında eslegen. Sonday-aq olar Qanan jerindegi zúráátti Qudaydıń bereketli qılǵanın da belgilegen, Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlardı bergen. Olar jeti kún dawamında dalalardaǵı qoslarda jasaǵan. Qos bayramınıń evreyshe ataması – Sukkot. Bul bayram jıyın-terim bayramı dep te atalǵan (Shıǵ 23:16; 34:22; Leb 23:33-36, 39-43; San 29:12-39; Nzm 16:13-15; Zxr 14:16-19).

#### Quday

Quday – Evreyshede «El» yamasa «Elohim», grekshede «Teos». Bul atlar pútkil barlıqtıń jaratıwshısı Qudayǵa qollanılǵan baslı atlar boladı (Jar 1-bap; 2:2-3; 9:1).

#### Quday Taala

Quday Taala – Evreyshede «El Elion» yamasa «Elohim Elion», sózbe-sóz awdarması «Eń mártebeli Quday». Bul sóz Quday eń ullı, eń qúdiretli, pútkil álemniń Húkimdarı ekenligin bildiredi (Jar 14:18; San 24:16; Nzm 32:8).

#### Qudaydıń Patshalıǵı

Qudaydıń Patshalıǵı – Qudaydıń insanlar ómirindegi húkimdarlıǵına hám hár bir jaratılǵan janzatlardıń aqırette jańalanıwına silteme. Iysa Masiyx: «Qudaydıń Patshalıǵı jaqınlastı», dep waz etken edi, Ol Óz káramatları arqalı usı Patshalıq haqıyqattan da bar ekenligin kórsetetuǵın edi. Iysa Masiyx adamlarǵa: «Qudaydıń Patshalıǵı sizlerdiń arańızda», dep tálim berdi. Adamlardıń gúnaları Iysa Masiyx arqalı keshirilgende, olar Qudaydıń Patshalıǵına kiredi. Qudaydıń Patshalıǵına minásip bolǵan adamlar Qudaydı ózleriniń Patshası dep tán aladı hám óz ara múnásibetlerinde Qudaydıń minezlemesin kórsetedi. Usı arqalı Qudaydıń Patshalıǵı adamlar arasında ekenligi kórinip turadı. Keleshekte bolsa, Iysa Masiyx pútkil dúnyanı jawızlıq hám napáklikten tazalaǵannan soń Qudaydıń Patshalıǵı tolıq ornatıladı. Matta kitabında Qudaydıń Patshalıǵı «Aspan Patshalıǵı» dep te atalǵan (Mat 12:28; 25:31-46; Mrk 1:14-15; Luk 17:20-21; 1Kor 15:24-25; Kol 1:13-14; Ayan 11:15-17; 12:10).

#### Qudaydıń Ruwxı

Qudaydıń Ruwxı – «Ruwx» dep awdarılǵan evreyshe hám grekshe sózler jáne «dem», «samal» mánislerin óz ishine aladı. Qudaydıń Ruwxı dúnyanıń jaratılıwında sózsiz qatnasqan. Eski Kelisimde sóz etiliwinshe, Qudaydıń Ruwxı adamlardı orap alǵan, olarǵa hár túrli wazıypalardı orınlaw ushın kúsh bergen. Qudaydıń Ruwxı bazı adamlarǵa Qudaydıń sózin sóylewge jiger bergen. Quday Óz Ruwxın bir kún kelip barlıq adamzat ústine jawdıratuǵını tuwralı Ioel payǵambar arqalı wáde qılǵan.

Jańa Kelisimde Qudaydıń Ruwxı Muxaddes Ruwx dep ataladı. Muxaddes Ruwx arqalı adamlar Qudaydıń sózlerin aytadı, bazıda káramatlar kórsetedi. Shomıldırıwshı Yaqıya payǵambarshılıq qılıp, Iysa Masiyx insanlardı Muxaddes Ruwxqa shomıldıradı, dep aytqan. Yaqıya Iysanı suwǵa shomıldırǵanda, Muxaddes Ruwx Iysanıń ústine kepter pishininde túsken hám Ol Muxaddes Ruwxqa tolǵan. Iysa Masiyx Muxaddes Ruwx jeteginde júrgen.

Iysa Óz shákirtlerine, Ákem sizlerge jol-jorıq kórsetiw hám kúsh-quwat beriw ushın Muxaddes Ruwxtı jiberedi, dep wáde bergen. Iysa aspanǵa kóterilgennen soń usı wáde ámelge astı. Solay etip, Ioel payǵambardıń bir neshe ásirler aldın aytqan payǵambarshılıǵı orınlandı. Iysanıń shákirtleri adamlardı táwbe qılıwǵa, suwǵa shomıldırılıwǵa hám Muxaddes Ruwxtı qabıl etiwge shaqırǵan. Iysa Masiyxqa isengen hár bir adamnıń júreginde Muxaddes Ruwx jasaydı. Muxaddes Ruwx olardıń Qudayǵa tiyisli ekenligin hám qutqarılıw kepili Ózi ekenligin tastıyıqlaydı. Muxaddes Ruwx iseniwshilerge hár túrli sıylar beredi, olar usı sıyları menen Qudayǵa hám basqalarǵa xızmet etedi. Iseniwshiler Muxaddes Ruwx basshılıǵında ómir keshiredi hám Muxaddes Ruwx arqalı olardıń jaqsı is-háreketleri Qudayǵa maqul boladı (Jar 1:2; Shıǵ 31:3; Biy 14:6; 1Pat 11:6-7; 16:13; 1Jln 12:18; 2Jln 15:1-2; 20:14-15; Ezk 11:5; Iol 2:28-29; Mix 3:8; Mat 3:11; Luk 3:22; 4:1; 10:21; 24:49; Yuxn 3:34; 14:16-17, 26; 16:7-15; 20:22; Elsh 1:4-5, 8; 2:1-4, 14-21, 38; 13:2; 19:1-6; Rim 8:15-16; 1Kor 12:4-11; 2Kor 1:21-22; Gal 5:22-25; Efs 1:13-14).

#### Qudaydıń Ulı, Quday Taalanıń Ulı

Qudaydıń Ulı, Quday Taalanıń Ulı – Bul sóz ataq bolıp, yahudiyler intizarlıq penen kútken qutqarıwshıǵa aytılǵan. Yahudiylerdiń pikiri boyınsha, bul qutqarıwshı olardı dushpanlar qolınan qutqaradı hám pútkil adamzat ústinen máńgi húkimdarlıq qıladı. Bul qutqarıwshıǵa ádette «Masiyx» ataǵı da qollanılǵan. «Qudaydıń ulı» yamasa «Ul» ataqları Iysaǵa qarata qollanılǵanda, Iysa intizarlıq penen kútilgen Masiyx ekenligin bildiredi. Bul ataqlar Iysanıń Quday menen jaqın múnásibetin, Qudaydıń atınan is qılatuǵının kórsetedi. Iysa Masiyx Óziniń aspandaǵı Ákesine pútkilley boysınıp, sadıqlıq penen xızmet etti. Iysa aspandaǵı Ákesin húrmet etip, Onıń minezlemesin Ózinde tolıq kórsetti.

Tilekke qarsı, bazılar «Qudaydıń Ulı» degen ataqtı nadurıs túsinip, Iysa deneden Qudaydan tuwılǵan eken, dep oylaydı. Biraq bul aqılǵa sıymaytuǵın ulıwma nadurıs pikir! Bunday pikir Muxaddes Jazıwda bayan etilgen tálimatlarǵa qarsı. Jańa Kelisimde sóz etiliwinshe, Máriyam káramatlı túrde, Muxaddes Ruwxtıń qúdireti menen Iysaǵa hámiledar bolǵan edi.

Eski Kelisimde Quday Izrail xalqın «tuńǵısh ulım» dep atap, olar menen qanshelli jaqın múnásibet ornatqanın kórsetti. Sonday-aq, Quday Izrail patshasın da «Meniń ulım» dep ataǵan, sebebi Izrail patshası Qudaydıń wákili sıpatında xalıq ústinen húkimdarlıq qıldı (Shıǵ 4:22-23; Mat 1:18-25; 14:33; Luk 1:26-38; Yuxn 14:6-13; 19:7; 1Yuxn 5:12-13; Kol 1:15-19; Evr 1:2-3).

#### Qudaydıń Úyi

Qudaydıń Úyi – Bul sóz Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa aytılǵan (Biy 18:31; 1Pat 10:3; 1Jln 6:10).

#### qurbanlıq

qurbanlıq – Izraillılar Qudayǵa sıyınıw ushın buǵa, qoy, eshki, kepter yamasa qumırı sıyaqlı haywanlardı qurbanlıq qılatuǵın edi. Haywan soyılǵannan soń, onıń bir bólegi Qudayǵa unamlı tútetki ushın sadaqa sıpatında qurbanlıq orında tútetilgen. Qalǵan bólegi bolsa ruwxaniylerge berilgen yamasa sıyınıwshılar tárepinen jelingen. Izrail xalqı Qudayǵa alǵıs aytıw, Qudaydan bereket tilew, gúnaları ushın keshirim soraw maqsetinde qurbanlıqlar bergen. Eski Kelisimde aytıp ótilgen bes qurbanlıq túri mınaday: ayıp qurbanlıǵı, gúna qurbanlıǵı, jandırılatuǵın qurbanlıq, minnetdarshılıq qurbanlıǵı, tatıwlıq qurbanlıǵı (Jar 8:20; Shıǵ 29:38-41; Leb 1-bap).

#### Qutqarılıw bayramı

Qutqarılıw bayramı – Qutqarılıw bayramı evrey kalendarınıń birinshi ayı – abib, yaǵnıy nisan ayınıń on tórtinshi kúni keshte belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay marttıń ortasınan baslanadı. Qudaydıń Izrail xalqın Mısır qullıǵınan qalay qutqarǵanın olar Qutqarılıw bayramı kúni eslegen. Hár bir shańaraq bir qozını yamasa ılaqtı qurbanlıq qılıp, Qutqarılıw bayramına as tayarlaǵan. Shańaraq aǵzaları qurbanlıq asın birge jegen. Bul asqa qosıp ashshı shópler hám ashıtqısız nan da jelingen. Qutqarılıw bayramınıń evreyshe ataması – Pesax. Qaraqalpaqsha «Qutqarılıw bayramı». Jańa Kelisimde «Qutqarılıw bayramı» atı astında Qutqarılıw bayramı zıyapatı hám onnan keyin jeti kún dawamında belgilengen «Ashıtqısız nan bayramı» názerde tutılǵan (Shıǵ 12:1-14, 21-51; Leb 23:5-8; San 9:1-14; Nzm 16:1-7).

#### qutqarıw, qutqarılıw

qutqarıw, qutqarılıw – Bul sózler adamlardıń hám pútkil bir xalıqtıń dushpanlardan yamasa olardıń ómirine qáwip salıp atırǵan basqa nárselerden azat bolıwın bildiredi.

Eski Kelisimde bir adam belgili bir jaǵdayda basqalardı qáwip-qáterden qutqarǵanda «qutqarıwshı» dep atalǵan. Kóp jaǵdaylarda bolsa «Qutqarıwshı, Azat qılıwshı» degen at Qudaydıń Ózine qollanılǵan. Izrail xalqı tariyxındaǵı eń ullı waqıyalardan biri olardıń Mısırdaǵı qullıqtan azat bolǵanı. Quday Muwsa arqalı káramat kórsetip, Óziniń Qutqarıwshı ekenligin kórsetken. Quday Izrail xalqın kóp mártebe qutqarǵanı ushın, olar keleshekte Iyemiz bizlerdi barlıq dushpanlardan hám jawızlıqtan azat qıladı, degen úmitte sol waqıttı intizarlıq penen kútken. Jáne Eski Kelisimde payǵambarlar payǵambarshılıq qılıp, Quday Óziniń haq qulın jiberedi hám adamlardı gúnalarınan azat qıladı, dep aytqan. Payǵambarshılıqlar boyınsha Qudaydıń bul sadıq qulı patsha Dawıttıń áwladınan kelip shıǵadı.

Jańa Kelisimde aytılıwınsha, adamlar Iysa Masiyxtıń ólimi hám tiriliwine iseniwi arqalı gúnadan azat boladı. Demek, hár bir adam milletine, túriniń reńine yamasa mádeniyatına qaramastan qutqarılıwǵa erisiwi múmkin. Bul qutqarılıw adamnıń qılǵan sawap islerine baylanıslı emes. Adam tek ǵana Qudaydıń rehimi hám miyrimi arqalı gúnalarınan azat bolıp, Iysa Masiyx arqalı máńgi ómirge iye boladı. Iysa Masiyxqa isenip, táwbe qılǵan hár bir adamdı Quday keshiredi. Sonıń ushın, Qudaydıń Ózi de, Iysanı Masiyx hám «Qutqarıwshı» dep ataydı.

Iysa Masiyxqa isengen adam Quday menen jarasqanı ushın bul dúnyanıń ózinde-aq qutqarılıwǵa erisken dep esaplanadı. Qutqarılıwǵa erisken hár bir adamnıń ómirinde Muxaddes Ruwx háreket qıladı. Qutqarılıw toqtawsız háreket bolıp, oǵan erisken hár bir adamnıń pikirlewi hám minez-qulqı ózgeredi hám bunday adam óz ómirin Qudaydı ırazı qılıwǵa baǵıshlaydı. Masiyxıylar aqırǵı kúnde de húkim qılınbaydı. Masiyxtıń atanaq aǵashtaǵı ólimi hám tiriliwi arqalı olar bul dúnyada da, ol dúnyada da qutqarılıwǵa iye. Sol sebepten iseniwshiler ólgennen keyin Quday menen birge jánnette bolıwına qatal túrde isenedi (Shıǵ 14:1-31; 15:1-21; Biy 3:9, 15; 2Pat 22:2-3; Zab 39:18; 77:35; Iysh 42:1-4; 43:3, 11; 49:26; Ezk 37:23-25; Dan 6:27; Luk 1:47, 69-70; 2:10-11, 30-31; Yuxn 3:15-16, 36; 5:24; 6:40; Elsh 2:38-39; 4:11-12; 10:43; 16:30-31; 1Pet 1:3-5; 1Yuxn 4:15-17; 5:13; Rim 1:16-17; 5:9-10; 3:20-24; 8:1-2; 8:15-16; 8:24, 29-30; 10:9-10; 10:12-13; 1Kor 1:18; 2Kor 1:21-22; 5:1-2, 6-8; Efs 1:13-14; 2:4-9; 1Sal 4:16-17; 5:9-10; 1Tim 1:1; 2:3; 2Tim 1:9-10; Tit 1:3-7; Evr 9:27-28; Ayan 22:3-5).

#### qız Sion

qız Sion – Erusalimdi ańlatadı (Zab 9:15; Iysh 10:32; Erm 4:31).

#### lebiyli, lebiyliler

lebiyli, lebiyliler – Yaqıptıń ulı Lebiy urıwınan bolǵan adamlar. Quday Lebiy urıwınan bolǵan Xaronnıń áwladın Izrail xalqınıń ruwxaniyleri etip tańlaǵan edi. Lebiy urıwınıń qalǵan adamları diniy máresimlerdi orınlawda járdem berdi. Bunnan tısqarı olar Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa, onıń úskene hám buyımlarına da juwapker boldı. Quday Izrail xalqınıń tuńǵısh ullarınıń ornına Lebiy urıwın Óz xızmetine alǵan edi. Óytkeni Izraildıń tuńǵısh ulları Qudayǵa tiyisli edi. Keyin patsha Dawıt lebiylilerdiń bazıların Qudayǵa sıyınıw waqtında qosıq aytıwǵa hám saz shertiwge tayınladı (San 3:5-13, 40-51; 1Jln 6:31-32; 23:25-29, 32; 23:30-31).

#### Lira

Lira – Tarlı saz ásbap (1Pat 10:5).

#### Masiyx

Masiyx – Masiyx evreyshe «Mashiax» sózinen alınǵan, grek tiline «Xristos» dep awdarılǵan. Evrey tilinde bul sóz «maylanǵan» degen mánini bildiredi. Áyyemgi Izrailda bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tayınlaw waqtında, onıń basına záytún mayı quyılıp maylanǵan. Bul is-háreket sol adamnıń Quday tárepinen tańlanǵanın hám Qudaydıń xızmetine baǵıshlanǵanın bildiredi. Sol sebepten Masiyx sózi «Quday tárepinen tańlanǵan» degen mánisti de ańlatadı.

Eski Kelisimdegi payǵambarshılıqlarda, bir kúni patsha Dawıttıń áwladınan bolǵan birew Izrail xalqın dushpanlarınan qutqaratuǵını hám jer júzinde máńgi ádalat ornatıp, barlıq xalıqlar ústinen húkimdarlıq qılatuǵını aytıladı. Keyin ala yahudiyler wáde qılınǵan sol qutqarıwshını «Masiyx» dep ataytuǵın boldı. Yahudiylerdiń eli Rim imperiyasınıń qol astında qalǵanda kóp yahudiyler, Masiyx kelip, bizlerdi dushpanımızdan qutqaradı hám Izrail patshalıǵınıń ullılıǵın qayta tikleydi, dep úmit qılǵan.

Jańa Kelisim boyınsha, Iyemiz Iysa Eski Kelisimdegi payǵambarshılıqlarda aytıp ótilgen Masiyx. Iysa Masiyx Óz wazları arqalı Qudaydıń Patshalıǵı keliwin járiyalaǵan, biraq bul Patshalıq jer júzindegi patshalıq emes edi. Iysa Masiyx atanaq aǵashtaǵı ólimi arqalı shaytannıń qúdiretin joq qıldı, gúnaǵa hám ólim qorqınıshına qul bolǵan pútkil adamzatqa azat bolıw múmkinshiligin berdi. Sonıń ushın, Iysaǵa isengenler Onı «Masiyx» dep ataydı (Mat 1:16-17; 2:4; 16:16; Mrk 9:41; Luk 2:11; 24:26, 46; Yuxn 1:17; 7:41; Elsh 2:31; Rim 1:4-6).

#### may

may – Muxaddes Kitapta may sózi astında kóbinese záytún miywesinen alınǵan may názerde tutıladı. Áyyemgi Izrailda záytún mayınan keń paydalanılǵan. Shıralar ushın, teridegi jara hám jaraqatlardı shıpalaw ushın záytún mayı qollanılǵan. Sonday-aq, bay adamlar denelerin qásterlew ushın eń sapalı záytún mayınan paydalanǵan. Bazıda záytún mayı átir menen aralastırılıp, jaǵımlı iyis shıǵarıw ushın shashqa, terige súrtilgen. Bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tayınlaw waqtında basına joqarǵı sapadaǵı záytún mayı quyılǵan. Muxaddes shatırdaǵı hám Ibadatxanadaǵı buyımlardı muxaddes qılıw ushın da záytún mayı qollanılǵan. Ulıwma alǵanda, may awızbirshilik, abadanshılıq, páklik hám Qudaydıń Ruwxınıń qúdiretli belgisi bolǵan (Shıǵ 29:40; 30:25-33; San 28:5; 3Pat 5:11; 17:12; Mrk 6:13).

#### maylaw

maylaw – Eski kelisim dáwirinde Quday bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tańlaǵanda onıń basına záytún mayın quyıwǵa buyrıq beretuǵın edi. Záytún mayı Quday Ruwxınıń belgisi bolıp, may quyılǵan adamnıń páklengenin hám oǵan qúdiret berilgenin bildiretuǵın edi. Usı jol menen tańlanǵan adam, ásirese patsha evrey tilinde «mashiax», yaǵnıy «may súrtip tańlanǵan» dep atalatuǵın edi. «Mashiax» sózi keyin ala lawazım sıpatında qollanılatuǵın boldı. Muxaddes shatırdaǵı hám Ibadatxanadaǵı buyımlar da záytún mayı súrtiliw arqalı muxaddes qılınǵan (Shıǵ 40:13-15; 1Pat 10:1; 16:3; 3Pat 19:16; Iysh 45:1; Zab 17:51; Luk 4:18).

#### májilisxana

májilisxana – Grekshe «sinagoga» sózi adamlardıń jıyının ańlatadı. Bul Jańa Kelisimniń kitaplarında ushırasadı. Yaqıptıń xatı 2:2 de masiyxıylar jıyını usılay ataladı. Májilisxanalar Babiloniya súrgininen keyin, ásirese Ezranıń jańalıq kirgizgeni nátiyjesinde payda bolǵan bolıwı múmkin. Izrail xalqı jat butqa tabınıwshı elge tarqalıp ketip, Ibadatxanadaǵı ulıwma xızmet milliy hám diniy ómirdi birlestiretuǵın kúshten ayırılǵanlıqtan, olar hár túrli jerde, yaǵnıy májilisxanalarda jıynalıwǵa májbúr bolǵan. Olar Quday Iyeniń ótken waqıtlardaǵı islerin eske alıp, Onnan járdem beriwdi hám qutqarıwdı soraǵan.

Babiloniyadan qaytıp kelgennen soń, Ezra hám Nexemiyaǵa uqsaǵan azamatlar xalıqtı Qudaydıń sózin tıńlaw ushın jıynadı hám olardı Muxaddes Kitaplardı izertlewge shaqırdı. Sonda májilisxana butqa tabınıwshılıq sebepli qatal jaza alǵan adamlar ortalıǵında oyanǵan jańa ómirdiń tábiyǵıy kórinisine aylandı. Sol sebepten, Iyemizdiń inisi Yaqıp bılay dedi: «Óytkeni áyyemgi waqıtlardan beri Muwsanıń Nızamı hár bir qalada járiyalanıp kiyatır hám hár dem alıs kúni májilisxanalarda oqılmaqta» (Mat 4:23; Mrk 3:1; Luk 4:15; Elsh 15:21; 19:8).

#### máńgilik ómir

máńgilik ómir – Muxaddes Kitapta máńgilik ómir tek ǵana waqıttıń dawamın emes, al ómirdiń mazmunı, yaǵnıy Quday menen birlikte jasawdı, Onıń miyrimi hám bereketlerinen lázzet alıwdı bildiredi. Eski Kelisimniń bazı bólimlerinde haq adamlar Quday menen máńgi jasaytuǵını haqqında jazılǵan, ayırım hallarda ólilerdiń tiriliwi haqqında aytıp ótilgen.

Jańa Kelisimde máńgilik ómir ne ekenligi haqqında keńirek ashıp berilgen. Insannıń denesi ólse de, ruwxı ólmeydi. Iysa Masiyxqa hám Onı jibergen Qudayǵa isengen adam máńgi ómirge iye boladı. Bunday adam ushın máńgi ómir usı dúnyada jasap atırǵan waqtında baslanadı. Ol ólse de aqırette tiriledi hám onnan keyin hesh qashan ólmeydi. Aqırzaman kúni Quday haqlarǵa máńgilik ómirdi sıy qılıp beredi, olar jánnette jasap, bul dúnyadaǵı barlıq jawızlıqlardan azat boladı. Gúnakarlarǵa bolsa máńgi jaza beriledi, olar máńgige Qudaydan ayırıladı (Zab 15:9-11; 22:6; Iysh 26:19; Dan 12:2; Mat 5:12; 25:34, 46; 25:41, 46; Luk 16:22-23; 20:37-38; 23:42-43; Yuxn 3:15-16, 36; 5:24, 28-29; 6:40; 10:27-28; 1Pet 1:4; 1Yuxn 5:13; 2Kor 4:16-18; 5:1-2, 6-8; Efs 2:4-6; Fil 1:21-23; 3:13-14; Evr 12:22-24; Ayan 20:11-15; 21:1-4; 22:1-5).

#### Midiya

Midiya – Qúdiretli patshalıq bolıp, házirgi Iran mámleketiniń arqa-batısında jaylasqan edi. B. e. sh. 550-jılǵa kelip, Midiya hám Persiya patshalıǵınıń eń áhmiyetli aymaǵına aylandı, sonıń ushın Persiya nızamları «Midiya hám Persiya nızamları» dep atalatuǵın boldı (Est 1:19; Dan 6:8).

#### Midyan, midyanlılar

Midyan, midyanlılar – Ibrayımnıń toqalı Qaturadan tuwılǵan ullarınan biri. Midyannan tarqalǵan áwlad midyan xalqı dep atalǵan edi. Olar kóshpeli xalıq bolıp, kóbisi házirgi Aqaba qoltıǵınıń shıǵıs tárepindegi shólde jasaytuǵın edi. Sonıń ushın, ol jerler midyan xalqınıń eli, sol jerde jasaǵan xalıq midyanlılar dep atalǵan (Jar 25:1-2; Shıǵ 2:11-15; Biy 6-bap;).

#### Mixail

Mixail – Muxaddes Kitapta eki perishteniń atı aytıp ótilgen, birinshisi – Mixail, ekinshisi – Jabrayıl. Mixail bas perishtelerdiń biri bolıp, Izrail xalqınıń qorǵawshısı dep atalǵan. Mixail hám onıń qol astındaǵı perishteler shaytan hám onıń jawız perishteleri menen sawash qılıp, olardı kókten quwıp jibergen (Dan 10:13, 21; 12:1; Yahu 9; Ayan 12:7-9).

#### Mısır

Mısır – Mısır Eski Kelisimde kóp tilge alınǵan hám dúnya tariyxında áhmiyetli iz qaldırǵan. Mısır húkimdarları «Faraon» dep atalǵan. Mısır civilizaciyası júdá rawajlanǵan, xalıq aralıq sawdada baslı orın tutqan. Nil dáryasınıń suwları hám jemisli jerleri Mısır turǵınların azıq-awqat penen hámme waqıtta támiyinlep turdı.

Ashlıq dáwirde Yusup Mısır xalqın hám ákesi Yaqıptıń barlıq shańaraǵın qutqarıp qaladı. Yusuptiń ákesi Yaqıp hám onıń shańaraǵı Qanannan Mısırǵa kóship keledi. Bir neshe áwlad ótkennen soń Yaqıptıń áwladı Mısırda qul bolıp qaladı. Muwsa payǵambar Qudaydıń buyrıǵı menen káramatlar kórsetip, Izrail xalqın qullıqtan azat qıladı hám Mısırdan alıp shıǵadı. Mısır húkimdarları kóbinese óz elinen sırtqa, ásirese Qanan eline úlken siyasiy tásir ótkizetuǵın edi hám bazıda átiraptaǵı jerlerge áskeriy júrisler qılatuǵın edi. Qanan Mısırdan arqa-shıǵısta jaylasqan, Izrail xalqı sol jerlerde jasaytuǵın edi (Jar 41:46-49, 53-57; 45:16-20; 46:1-7; Shıǵ 1:8-14; 2:1; 15:21).

#### miyrim

miyrim – Muxaddes Kitapta «miyrim» hám «miyrimli» sózleri ádette Qudayǵa hám Onıń qılǵan islerine qarata qollanıladı. Miyrim sóziniń tiykarǵı mánisi – Quday ullılıǵı hám sheksiz súyispenshiligi sebepli Óz qálewi menen insanlarǵa bereket beredi. Bul dúnya jaratılǵannan berli Qudaydıń miyrimi adamzat hám pútkil janzattıń ómirinde kórinip tur. Quday olarǵa ómir baǵıshlaydı hám jasaw ushın kerekli bolǵan zatlardı jetkizip turadı. Quday barlıq xalıqqa miyrim kórsetedi. Eski Kelisimde Qudaydıń Izrail xalqına bolǵan sheksiz miyrimin Izrail tariyxınıń hár túrli dáwirlerinde kóriwimiz múmkin. Izrail xalqınıń káramatlı túrde Mısırdaǵı qullıqtan azat bolǵanı bunıń ayqın mısalı boladı.

Jańa Kelisimde Iysa Masiyxtıń bul dúnyaǵa kelip, Oǵan isengenlerge qutqarılıw bergeni Qudaydıń adamzatqa kórsetken miyriminiń eń ayqın dálili. Iysa Masiyx arqalı Quday adamlardı gúnadan azat qılıp, aqlaydı hám olarǵa máńgi ómir baǵıshlaydı. Bul miyrimge hesh kim ılayıqlı emes hám miyrim insannıń qılǵan sawap islerine baylanıslı emes. Qudaydıń kórsetken miyrimine minásip bolıw – gúnadan júz burıp, Qudayǵa boysınıw. Quday Óz miyrimi arqalı iseniwshilerge Muxaddes Ruwxın beredi. Olar Muxaddes Ruwx arqalı bul dúnyada Qudayǵa xızmet qıladı (Jar 6:8; 19:16; 50:4; Shıǵ 33:12-13; San 14:8; Nzm 13:17; Ayup 33:24; Zab 17:51; 39:11; 101:14; 110:4; 144:8; Erm 31:2-3; Joq 3:32; Dan 9:18; Yuns 4:2; Luk 1:30; Yuxn 1:17; Elsh 4:33; 7:46; Rim 5:15; 6:1-2, 14-15; 11:5-6; 12:6-8; 1Kor 15:10; Efs 1:7-8; 2:4-5, 8-9; 2Sal 1:11-12; 2Tim 1:9-10; Tit 2:11-14; 3:4-7).

#### Moab, moab xalqı, moablılar

Moab, moab xalqı, moablılar – Bul xalıq Ibrayımnıń inisi Lut áwladınan edi. Moab eli Óli teńizdiń shıǵıs tárepindegi tóbeshikli ónimdar jerlerde jaylasqan edi. Moab xalqı quday Kemoshqa tabınatuǵın edi. Moab tili evreyshege jaqın. Biraq olar Izrail xalqınıń dushpanı edi. Izraildıń payǵambarları moab xalqınıń ayanıshlı táǵdiri haqqında kóp payǵambarshılıq qıldı. Babiloniyalılar olardı qırıp taslaǵannan soń, bul xalıq joq bolıp ketti (Jar 19:37; Shıǵ 15:15; San 21:11; Iysh 15–16 baplar; Erm 48-bap; Sef 2:8-11).

#### Molox, Milkom

Molox, Milkom – Ammon xalqınıń tabınǵan qudayı. Adamlar óz perzentlerin qurbanlıq qılıw arqalı Moloxqa, yaǵnıy Milkomǵa tabınǵan. Al Qudaydıń nızamlarında bunday úrp-ádet pútkilley qadaǵan etilgen. Degen menen, Erusalimge jaqın jerdegi Hinnom oypatlıǵında Izrail xalqı da Moloxqa tabınıp, perzentlerin qurbanlıq qılǵan (Leb 18:21; 20:2-5; 3Pat 11:7; Erm 32:35).

#### mór

mór – Jip penen moyınǵa asıp júretuǵın cilindr sıyaqlı buyım yamasa mór júzigi. Áyyemde bir xattı yamasa hújjetti rásmiylestiriw ushın, oǵan mum, qorǵasın yamasa basqa bir jumsaq nárse súrtilip, ústinen mór basılǵan. Sonıń menen birge, bul mór xat yamasa hújjet jiberip atırǵan adamnıń húkimdarlıǵın hám biyligin bildirgen (Jar 38:18; 3Pat 21:8; Est 3:10).

#### Muxaddes

Muxaddes – Muxaddes Kitapta muxaddes sózi kóbinese Qudayǵa qarata aytılǵan. Bul sóz Qudaydıń pútkil barlıqtan joqarılıǵın hám teńsizligin bildiredi. Ol jalǵız, haqıyqıy Quday. Quday pútkilley pák, gúnasız hám minsiz.

Muxaddes sózi zatlarǵa da, adamlarǵa da aytılǵan. Muxaddes sózi «pák, arnawlı, ayırıp alınǵan, baǵıshlanǵan» mánislerin bildiredi. Bul sóz Muxaddes shatırdaǵı, keyin ala Ibadatxanadaǵı buyımlarǵa hám úskenelerge qollanılǵan. Muxaddes orın yamasa buyım Qudayǵa baǵıshlanǵan bolıp, olarǵa abaylı bolıp hám itibar menen múnásibette bolıw talap qılınǵan. Muxaddes shatırda, keyin ala Ibadatxanada xızmet etken ruwxaniyler de muxaddes esaplanǵan. Ruwxaniyge qollanılǵan muxaddes sózi onıń Qudayǵa xızmet etiwine baǵıshlanǵanın hám ayrıqsha wazıypası bolǵanın kórsetedi. Adamlar hám buyımlar Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlar hám diniy máresimler arqalı páklenip, muxaddes qılınǵan.

Quday Óz xalqına: «Muxaddes bolıńlar», dep buyırǵan. Bunıń mazmunı mınadan ibarat, Izrail xalqı basqa xalıqlardan ayırılıp turıwı, ózlerin Qudayǵa baǵıshlap, Onıń nızamların orınlawı kerek edi (Shıǵ 3:5; 12:16; 16:23; 19:6; Leb 19:2; 27:28; 1Pet 1:15; Evr 2:11).

#### Muxaddes bólme

Muxaddes bólme – EŃ MUXADDES BÓLME sózine qarań.

#### Muxaddes Ruwx

Muxaddes Ruwx – QUDAYDÍŃ RUWXÍ sózine qarań.

#### Muxaddes shatır

Muxaddes shatır – Izrail xalqı Qudayǵa sıyınıw ushın qollanǵan shatır. Izrail xalqı Sinay tawında turǵanda, Quday Muwsaǵa Muxaddes shatırdı hám onıń barlıq úskenelerin islewdi buyırıp, olardıń anıq úlgilerin kórsetken. Bul shatırdı bir orınnan ekinshi orınǵa kóshiriwge bolatuǵın edi. Muxaddes shatırdıń ishinde eki bólme bar edi. Birinshi bólmesi Muxaddes bólme, ekinshisi Eń muxaddes bólme dep atalatuǵın edi. Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesinde Kelisim sandıǵı saqlanǵan. Bul shatır Ushırasıw shatırı dep te atalǵan. Izrail xalqı qurbanlıqlar usınǵanda, Quday Óz xalqı menen ushırasıw ushın usı shatırda bolatuǵın edi. Keyin patsha Sulayman Muxaddes shatırdıń ornına Qudayǵa arnap Erusalimde Ibadatxana qurdırdı (Shıǵ 25:8-9; 26:1-37; 27:9-19; 29:42-43).

#### muxaddesler

muxaddesler – Bul sóz Qudayǵa baǵıshlanǵan, Onıń xızmeti ushın ajıratılǵan, yaǵnıy Qudayǵa tiyisli adamlar degen mánisti bildiredi. Eski Kelisimde bir neshe márte Izrail xalqına, Jańa Kelisimde bolsa Iysa Masiyxtıń izine ergenlerge qarata muxaddesler dep aytıladı (Dan 7:18, 21; 8:24; Elsh 9:13, 41; Rim 8:27; 1Kor 6:1; 2Kor 1:1; Efs 1:15; Fil 4:22; Ayan 11:18).

#### orama kitap, orama qaǵaz

orama kitap, orama qaǵaz – Áyyemgi waqıtlarda kitaplar ádette uzın orama túrinde bolıp, olar papirus yamasa iylengen teriden islengen (Erm 36:22-23; Ezk 2:9-10; Zxr 5:1-2; Ayan 5:1-2, 4-8).

#### oraza tutıw

oraza tutıw – Muxaddes Kitapta oraza júdá áhmiyetke iye. Insan ilajsız jaǵdaylarǵa túsip qalǵanda, sawap ushın emes, al duwa etiwge berilip, Qudaydıń kúshine mútájligin bildiriw maqsetinde oraza tutadı.

Tawrat boyınsha, Izrail xalqı gúnalarınan táwbe qılǵanın kórsetiw ushın Pákleniw kúni oraza tutıwı kerek edi. Sonday-aq, Izrail xalqı Babiloniyada súrginde bolǵanda da, súrginnen keyingi dáwirde de qayǵılı waqıyalardı eslew maqsetinde hár jılı oraza tutqan. Ibadatxananıń wayran etilgenin eslep oraza tutqanı usınıń bir mısalı boladı. Belgilengen orazalardan tısqarı, Izrail xalqı basqa jaǵdaylarda da oraza tutqan. Mısalı, bir adam jaqın adamınıń óliminen soń óz qayǵısın bildiriw, qıyın jaǵdayda Qudaydan járdem soraw, óz gúnasınan táwbe qılǵanın yamasa basqalarǵa dártles ekenin kórsetiw maqsetinde oraza tutqan.

Oraza ádette duwa menen baylanıslı bolıp, Qudaydan jol-jorıq alıw hám kúsh-quwat soraw ushın, birewdiń qıyın jaǵdayın ańsatlastırıw ushın tutılǵan (Leb 16:29-31; 23:26-29; 1Pat 7:6; 2Pat 1:12; 12:15-23; 2Jln 20:3-4; Ezr 8:21-23; 10:6; Nxm 1:4; Est 4:3, 15-17; Zab 34:13; Iysh 58:3-12; Erm 14:10-12; Dan 9:3-4; Yuns 3:5-8).

#### Óliler mákanı

Óliler mákanı – Áyyemgi Izrail xalqı Óliler mákanın jer astındaǵı túpsiz shuqırlıq, marhumlar baratuǵın qarańǵı jer, dep túsingen (Ayup 17:13; Iysh 14:9; Ayan 6:8).

#### óńirshe, qaltalı óńirshe

óńirshe, qaltalı óńirshe – Bas ruwxaniy kókiregine taǵatuǵın, qımbatbaha taslar menen bezelgen arnawlı qalta. Qaltalı óńirshege Urim hám Tummim degen muxaddes zatlar salınǵan edi. Bas ruwxaniy Qudaydıń erkin biliw ushın Urim hám Tummimdi qollanǵan (Shıǵ 28:15-30).

#### payǵambar

payǵambar – Qudaydıń xabarın adamlarǵa jetkizetuǵın insan. Eski Kelisim dáwirinde Izrail xalqınıń payǵambarları xalıqtı gúnadan táwbe qılıwǵa hám Qudayǵa qaytıp keliwge shaqırǵan. Bazıda olar hátteki húkimdarlardıń hám basqa xalıqlardıń gúnaların ashıp, olardı da tuwrı joldan júriwge shaqırǵan. Payǵambarlar óz xabarları arqalı keleshekte júz beretuǵın waqıyalar haqqında payǵambarshılıq qılǵan, adamlarǵa jiger bergen hám júz beretuǵın apatlardan xalıqtı aldın ala eskertken. Ádette olar xabarlarında hár túrli salıstırma túrdegi súwretlewlerden paydalanǵan. Bazı payǵambarlardıń jazıp qaldırǵan payǵambarshılıqları, ayanları hám xabarları keyin ala Eski Kelisimge kirgizilip, bul jazıwlar sol payǵambarlardıń atları menen atalǵan.

Jańa Kelisim dáwirinde Quday bazı masiyxıylardı payǵambarlıq xızmetine tayınlaǵan. Bul payǵambarlar iseniwshilerge Qudaydıń sózin jetkizgen. Bazıda olar Muxaddes Ruwx ilhamı menen payǵambarshılıq ta qılǵan. Muxaddes Kitapta jalǵan payǵambarlar haqqında da aytıp ótilgen. Olar Qudaydan xabar alıp keldik, dep adamlardı aldap, joldan urǵan (Jar 20:7; Shıǵ 15:20; Nzm 34:10; Biy 4:4; 1Pat 3:20; Iysh 13:1; Erm 1:5; Elsh 11:27-28; 21:10-11; 1Kor 12:28; 14:1-5, 29-33; Efs 4:11-12).

#### parisey

parisey – Iysa Masiyxtıń dáwirinde bolǵan yahudiylerdiń áhmiyetli bir diniy toparı. Bul atama evreyshede «ajıratılǵan» degen mánisti bildiretuǵın sózden kelip shıqqan. Pariseyler Tawrat nızamlarına qatal túrde ámel qılatuǵın edi, sonıń menen birge, awızeki tarqalǵan úrp-ádetlerge hám pákleniw rásimlerine de ámel qılatuǵın edi. Pariseyler aǵımına tek ǵana bir neshe mıń adam kirgen bolıp, ulıwma xalıqtıń kishkene bir toparınan ibarat edi. Pariseyler xalıq arasında abırayǵa iye edi. Olardan bazıları joqarǵı keńes aǵzaları bolǵan. Ayırım pariseyler Iysa Masiyxqa isendi, kópleri bolsa Iysaǵa hám Onıń tálimatına qarsı shıqtı (Mat 27:62; Mrk 7:3; Elsh 23:6-9).

#### periz xalqı

periz xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Periz xalqı Qanannıń ortańǵı bólegindegi tawlı jerlerde jasaǵan (Jar 13:7; 34:30; Shıǵ 23:23; Eshu 3:10).

#### perishte

perishte – Bul sóz xabarshı yamasa jiberilgen degendi ańlatadı. Evreyshe «malax», grekshe «angelos», dep aytıladı. Ol Muxaddes Kitapta kóbinese ápiwayı xabarshılar yamasa xabarlar haqqında sóz etilgende qollanıladı. Muxaddes Kitapta perishte sózi aqıl-esli janzatlardıń ayrıqsha túri sıpatında túsindiriledi. Negizinde, perishteler adamlarǵa qaraǵanda basqasha bolǵan janzatlar bolıp tabıladı. Olar Qudaydı qorshap turadı, Quday dúnyanı basqarǵanda, olardan paydalanadı. Quday perishteler arqalı ayırım adamlarǵa hám xalıqlarǵa járdem beredi.

Muxaddes Kitap perishtelerdiń adamlar ushın ayırım waqıyalarǵa qatnasqanı tuwralı aytılǵan gúrrińlerge bay. Quday kórsetken ayanlardıń baslı máwritlerinde perishteler óz xızmetin ayrıqsha kórsete alǵan. Mısalı: Sinay tawında Muxaddes Nızam járiyalanǵanda, Masiyx tuwılǵanda, Onıń túr-túsi ózgergende, Ol Getsemani baǵında duwa etkende, ólimnen qayta tirilip, aspanǵa kóterilip ketkende, olar Qudaydıń buyrıqların orınlap, Onıń qolında tek ásbap bolıp xızmet etedi. Sonıń menen birlikte, Muxaddes Jazıw barlıq iseniwshiler perishtelerdiń panası hám qorǵawı astında ekenin hám perishtelerdiń gúnakarlardıń qutqarılatuǵınına quwanatuǵının úyretedi (Dan 10:13; Mat 1:20; 18:10; 25:31; 28:2; Luk 2:10; 15:10; Elsh 5:19; 7:38, 53; 1Pet 1:12; Gal 3:19; Evr 1:14; 12:22).

#### Persiya

Persiya – Áyyemgi qúdiretli patshalıq. Persiya patshası Kir Babiloniyanı basıp alǵannan soń, Persiya patshalıǵınıń paytaxtı házirgi Iraktıń qublasında jaylasqan Babilon boldı. Biraq patsha Dariy Persepolis degen taza paytaxt qurdıradı. Bul patshalıq «Midiya hám Persiya» dep te ataladı, sebebi Midiya bul patshalıqtıń áhmiyetli wálayatlarınan biri edi. Persiya nızamları «Midiya hám Persiya nızamları» dep atalǵan. Daniel payǵambar Persiya húkimetinde joqarǵı lawazımdı iyelegen edi. Ester kitabında súwretlengen waqıyalar Suza qorǵanında – Persiya patshalarınıń qısqı sarayında júz bergen. Házirgi Ózbekstannıń kóp bólegi hám ulıwma Orta Aziyanıń kóp jerleri b. e. sh. VI ásirde Persiya patshalıǵınıń qaramaǵında bolǵan. Tariyxshılar sol dáwirdegi Persiya patshalıǵın Axameniyler patshalıǵı dep te ataydı (Est 1:19; Dan 6:1-28; 6:8).

#### Purim bayramı

Purim bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń on ekinshi ayı bolǵan adar ayınıń 14-15-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay fevraldıń ortasınan baslanadı. Purim bayramın Persiya patshası Axashweroshtıń húkimdarlıǵı dáwirinde xanbiyke Ester hám onıń aǵası Mordoxay járiyalaǵan. Eki kún belgilenetuǵın bul bayram dawamında yahudiyler Qudaydıń Izrail xalqın qırılıp ketiwden qalay saqlap qalǵanın eslegen. Bul bayramda adamlar shadlanǵan, zıyapatlar berip, bir-birine sawǵalar bergen. Bul bayram babiloniya tilinde – pur, yaǵnıy «shek taslaw» sózinen alınǵan (Est 9:20-32).

#### refa xalqı

refa xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Bul xalıq ta anaq xalqınday bálent boylı, kúshli bolǵan dep aytıladı (Jar 15:20; Nzm 2:11; 3:11; Eshu 13:12).

#### Ruwxaniy, bas ruwxaniy

Ruwxaniy, bas ruwxaniy – Diniy xızmet hám máresimlerdi ótkeriw ushın ayrıqsha tayarlanǵan adam. Áyyemgi Izrailda Tawrat boyınsha, ruwxaniy Lebiy urıwınan, Muwsanıń aǵası Xaron áwladınan bolıwı kerek edi. Ruwxaniyler Muxaddes shatırda, keyin ala Erusalimdegi Ibadatxanada xızmet etken. Olar sıyınıw waqtında basshılıq qılıp, qurbanlıqlar beretuǵın edi, diniy dástúr hám máresimlerdi ótkeretuǵın edi. Ruwxaniylerge xızmet waqtında lebiyliler járdem bergen. Muxaddes shatırdıń Muxaddes bólmesine, keyin ala Ibadatxananıń Muxaddes bólmesine kiriwge tek ǵana ruwxaniylerdiń huqıqı bar edi. Ruwxaniylerge Izrailda jer úles berilmegen edi. Tawrat boyınsha, olar berilgen qurbanlıqlardan úles alıp, kúndelikli mútájliklerine qollanatuǵın edi. Ruwxaniylerge adamlar arasındaǵı kelispewshiliklerdi sheshiw hám Qudaydıń nızam hám qaǵıydaların xalıqqa úyretiw wazıypası tapsırılǵan edi.

Bas ruwxaniy óz wazıypasın orınlaw ushın arnawlı kiyimler kiygen. Bul kiyimler efod, bahalı úst kiyim, naǵıslı uzın kóylek, sálle, belbew hám on eki tas taǵılǵan qaltalı óńirsheden ibarat edi. Bas ruwxaniy jılına bir márte – Gúnadan pákleniw kúninde óziniń eń áhmiyetli wazıypasın orınlaǵan. Sol kúni bas ruwxaniy Muxaddes shatırdıń, keyin ala Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesine kirgen. Bul bólmede ol ózin hám Izrail xalqın gúnadan páklew máresimin ótkergen (Shıǵ 28-bap; Leb 8:6-9; San 18:8-20).

#### sadaqa

sadaqa – Adamlar Qudayǵa sıyınıp, óz isenimin hám izzet-húrmetin bildiriw ushın beretuǵın nárse. Tawrat nızamı boyınsha eki sadaqa túri bar, bular mınaday: ǵálle sadaqası hám ishimlik sadaqası (Shıǵ 25:29; 29:28; Leb 2:2).

#### saddukey

saddukey – Iysa Masiyxtıń dáwirinde bolǵan yahudiylerdiń áhmiyetli bir diniy toparı. Bul topar ruwxaniylerden hám joqarǵı klass adamlarınan ibarat edi. Saddukeyler úlken siyasiy kúshke iye bolıp, Ibadatxana islerine de húkimin ótkizetuǵın edi. Joqarǵı keńes aǵzalarınıń kópshiligi saddukeylerden ibarat edi. Pariseylerden ayırmashılıǵı, olar awızeki tarqalǵan úrp-ádetlerdi qabıl qılmaytuǵın edi, tek ǵana Tawratta jazılǵan nızam hám qaǵıydalarǵa ámel qılatuǵın edi, ólilerdiń tiriliwine de isenbeytuǵın edi. Iysa menen saddukeyler arasında kóp kelispewshilikler bolıp turatuǵın edi (Mat 3:7; 22:23-33; Elsh 4:1-3; 5:17).

#### Samariya

Samariya – B. e. sh. 885-874-jılları húkimdarlıq qılǵan patsha Omriy dáwirinen baslap, Samariya Izraildıń, yaǵnıy arqadaǵı patshalıqtıń paytaxtı boldı. Eski Kelisimde bazıda Samariya degen atama Izrail patshalıǵınıń ornına da qollanılǵan. Jańa Kelisimde bolsa bul atama astında Iordan dáryasınıń batısındaǵı, Galilanıń qubla tárepindegi jerler názerde tutılǵan. Samariya Rim imperiyasına qaraslı Yahudiya aymaǵınıń ishinde edi (3Pat 13:32; 16:23-24; 4Pat 17:24).

#### samariyalı

samariyalı – Jańa Kelisim dáwirinde Samariyada tuwılǵan adam. B. e. sh. 722-jılı assiriyalılar Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp alǵannan keyin turǵınlarınıń kópshiligin tutqın etip alıp ketti. Samariya jerine bolsa jat xalıqlar májbúriy kóshirildi. Bir neshe ásirlerden soń grekler de bul jerlerge ornalasıp aldı. Sonıń ushın, Rim imperiyası dáwirinde Samariya turǵınları etnika jaǵınan aralas bolǵan. Samariyalılar hám yahudiyler arasında kelispewshilik bar edi. Samariyalılar tek ǵana ózleriniń Tawratın Quday jibergen muxaddes kitap dep biletuǵın edi. Olardıń Tawrat nusqasınıń yahudiylerdiń Tawratınan ózgesheligi bar edi. Samariyalılar Qudayǵa Erusalimde emes, al Gerizzim tawında sıyınǵan. Olar shama menen b. e. sh. 400-jılı Gerizzim tawında ibadatxana qurǵan. Bul ibadatxana shama menen b. e. sh. 128-jılı yahudiyler tárepinen wayran qılınǵan. Bunıń aqıbetinde yahudiyler hám samariyalılar arasında qarsılıq oǵada kúsheygen (4Pat 17:1-6, 24-41).

#### Sidon

Sidon – FENIKIYA sózine qarań.

#### Sion

Sion – Patsha Dawıt ebus xalqınan tartıp alǵan Erusalimniń bir bólegi Sion dep atalatuǵın edi. Bul orın Dawıttıń qorǵanı dep ataldı. Keyin bolsa Ibadatxana qurılǵan tóbe Sion tawı dep atalatuǵın boldı. Eski Kelisimdegi qosıq qatarlarında hám payǵambarlardıń jazıwlarında Sion sózi kóbinese Erusalim qalasına yamasa Qudaydıń xalqına qarata qollanılǵan (2Pat 5:6-9; 3Pat 8:1; 4Pat 19:21).

#### suw saqlaǵısh, suw saqlanatuǵın shuqır

suw saqlaǵısh, suw saqlanatuǵın shuqır – Jawınnıń suwın bir jerge jıynaw hám saqlaw ushın islengen jasalma háwiz. Shuqır etip qazılǵannan soń shuqırdıń hámme jaǵına taslar qalap shıǵıladı. Taslardıń ústi sıbalıp, qudıq sıyaqlı etip islengen. Onnan qala berse, tastay qattı jerlerde de, jerdi qazıp, háwiz islegen, tastay bolǵanı ushın, qazılǵan shuqırdıń diywallarına tas qalawdıń hájeti bolmaǵan (1Pat 13:6; 19:22; 2Pat 3:26; Iysh 22:11; Erm 38:6).

#### suwǵa shomıldırıw

suwǵa shomıldırıw – Grekshe «baptizo» – suwǵa shomıldırıw yamasa juwındırıw degen mániste. Áhmiyetli diniy máresimlerden biri bolıp, bul máresim arqalı insan ózin Qudayǵa baǵıshlanǵanın kórsetedi. Tawrat nızamları boyınsha, insan napáklikten tazalanıw ushın suw menen juwınıp, pákleniw máresimin ótkizetuǵın edi. Keyin ala, Iysa Masiyx dáwirinde Yaqıya adamlardı suwǵa shomıldırılıwǵa shaqırdı. Iysa Qudaydıń erkin tolıq orınlaw ushın Yaqıya tárepinen suwǵa shomıldırılǵan. Iysa pútkil el boylap tálim berip júrgende, onıń shákirtleri de Yaqıyaǵa uqsap adamlardı suwǵa shomıldıratuǵın edi.

Iysa Masiyx aspanǵa kóterilmesinen aldın shákirtlerine: «Sonlıqtan da barıp, barlıq milletlerdi Maǵan shákirt qılıńlar: olardı Ákeniń, Uldıń hám Muxaddes Ruwxtıń atı menen shomıldırıńlar», dep buyrıq berdi. Sol waqıttan baslap suwǵa shomıldırıw máresimi Iysanıń ólimi hám tiriliwiniń belgisi bolıp xızmet etedi. Suwǵa shomıldırılǵan adam eski ómiri ushın ólip, jańa ómir ushın tirilgen esaplanadı. Shomıldırılıw jáne iseniwshilerdiń Iysanıń qanı arqalı gúnadan páklengenin de bildiredi (Shıǵ 29:4; 30:17-21; Mat 3:13-15; Mat 28:18-20; Yuxn 3:22-26; 4:1-3; Elsh 22:16; 1Pet 3:21; Rim 6:1-5; Kol 2:12; Evr 6:2).

#### súyispenshilik

súyispenshilik – Muxaddes Kitapta bul sóz tek ǵana adamlardıń óz ara múnásibetin emes, al olardıń Quday menen bolǵan jaqın múnásibetin kórsetiw ushın da qollanılǵan.

Eski Kelisimde bunıń anıq mısalı Qudaydıń Izrail xalqı menen bolǵan múnásibeti boladı. Izrail xalqı Qudaydıń súyispenshiligine iye bolǵanlıqtan, Quday olar menen kelisim dúziwge sheshim qabıllaydı. Bul kelisimniń shárti boyınsha, Izrail xalqı Iyesi Qudaydı pútkil júregi menen, janı menen, pútkil barlıǵı menen súyiwi hám Onıń buyrıqların orınlawı tiyis edi. Sol buyrıqlardıń birinde aytılıwı boyınsha adam ózgeni ózindey súyiwi kerek.

Iysa Masiyx Qudaydı hám basqalardı súyiw haqqındaǵı buyrıqlardı Tawrattıń eń áhmiyetli buyrıqları dep esaplaǵan. Ol Óz shákirtlerine, bir-birińizdi súyińler, buyrıqlarıma ámel qılıńlar, dep buyırǵan. Iysanıń Ózi de aspandaǵı Ákesin qanshelli súyetuǵının kórsetiw ushın Onıń buyrıqların tolıq orınlaǵan.

Quday pútkil adamzatqa bolǵan súyispenshiligin kórsetiw maqsetinde bul dúnyaǵa Óziniń jalǵız Ulı Iysa Masiyxtı jibergen edi. Iysa Masiyx adamzattıń gúnası ushın qurban boldı. Iysaǵa isengen hár bir adam gúnalarınan pútkilley páklenedi hám máńgi ómirge iye boladı. Quday súyispenshilik bulaǵı bolǵanı ushın Oǵan isengenler de Qudaydan úlgi alıp, bir-birin jaqsı kóriwi kerek (Leb 19:18; Nzm 6:5; 7:6-9; 11:1; Mrk 12:28-34; Yuxn 3:16; 13:34-35; 14:15, 21-24, 31; 15:9-10, 12, 17; 1Yuxn 4:7-10, 11-12, 16, 19-21; Rim 5:8).

#### súrgin

súrgin – Bul sóz astında ádette Izrail hám Yahuda patshalıqları dushpanlar tárepinen basıp alınıp, turǵınlarınıń kópshiligi basqa elge tutqın etip áketilgen dáwir názerde tutıladı. Muxaddes kitapta aytılıwınsha Izrail hám Yahuda xalıqları Qudaydıń húkimi aqıbetinde súrgin etilgen, sebebi olar Qudaydıń Muwsa arqalı dúzgen kelisimine sadıq bolmaǵan edi.

B. e. sh. 722-jılı Assiriya Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp aldı. Assiriyalılar Izrail paytaxtı Samariyanı qolǵa kirgizgennen soń xalıqtıń kópshiligin Assiriyanıń aymaqlarına tutqın etip alıp ketti. Izrail eline bolsa jat xalıqlardı májbúrlep kóshirdi. B. e. sh. 605-jıldan baslap, Babiloniya xalqı Yahudaǵa, yaǵnıy qubla patshalıqqa qayta-qayta hújim qıldı. Usı hújimler waqtında olar bazı yahudiylerdi Babiloniyaǵa tutqınlıqqa alıp ketti. Daniel payǵambar dep tanılǵan jas jigit te sol tutqınlar arasında edi. B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda paytaxtı Erusalimdi qolǵa kirgizip, onı wayran qıldı. Eldiń kópshilik turǵınların tutqın etip alıp ketti. Tutqınǵa túspegen yahudiyler Mısırǵa qashıp bardı.

Yahudiyler Babiloniya súrgininde bolǵanda da ózlerine úy salıp, sawda hám diyxanshılıq penen shuǵıllanǵan. Olar óz diniy úrp-ádetlerine ámel qılǵan halda, milliy ózligin saqlap qalǵan. Daniel hám Ezekiel payǵambarlar usı súrgin dáwirinde xızmet etken. Keyin Yahuda eli Persiya húkimdarlıǵı astında bolǵanda, yahudiylerden bazıları Zerubbabel hám Eshua basshılıǵında Yahudaǵa qaytıp barıp, Erusalimde Ibadatxananı qayta qurıwdı baslaǵan. Aradan jıllar ótip, Persiya patshasınıń xızmetindegi yahudiy hámeldarı Nexemiya da Yahudaǵa qaytqan hám Erusalim diywalların qayta qurıw islerine basshılıq qılǵan.

Kóp yahudiyler óz watanınan uzaqta jasap qalǵan. Ester kitabında Persiya patshalıǵında jasaǵan yahudiyler tuwralı sóz etilgen. Bul waqıyalar b. e. sh. V ásirde Persiya patshalıǵınıń paytaxtı Suzada bolǵan (4Pat 17:5-24; 24:1-4, 13-16; 25:11-12, 25-26; 2Jln 36:13-21; Ezr 1:1-5; 2:1-2, 70; 7:1-7; Nxm 1:1-11; Erm 25:1-11; 43:1-7; 52:1-16, 28-30; Dan 1:1-6).

#### Tir

Tir – FENIKIYA sózine qarań.

#### tuńǵısh ul

tuńǵısh ul – Áyyemgi waqıtları tuńǵısh ul joqarǵı orınǵa iye edi. Ádette tuńǵısh ulǵa pátiya berilgende, oǵan ayrıqsha bereket tilengen. Tuńǵısh ul inilerine qaraǵanda eki ese kóp miyras alǵan. Ákesiniń óliminen soń tuńǵısh ul shańaraq basshısı esaplanǵan.

Tawrat boyınsha, Izrail xalqında hár bir shańaraqtaǵı qarınnan birinshi shıqqan ul Qudayǵa tiyisli bolıp, Oǵan baǵıshlanıwı tiyis edi. Barlıq tuńǵısh ullardıń ornına lebiyliler Muxaddes shatırda, keyin ala Ibadatxanada xızmet qılǵan. Tuńǵısh uldı qaytarıp satıp alıwdıń belgisi sıpatında ruwxaniylerge pul sadaqa etip berilgen. Quday Izrail xalqınıń tuńǵısh ulların Mısırdaǵı eń keyingi apattan qurbanlıq arqalı qutqarǵan, keyin ala bul Qutqarılıw bayramı etip belgilenetuǵın boldı (Jar 25:29-34; 27:1-40; 48:12-20; Shıǵ 13:1-2, 11-16; 12:26-27; San 3:11-13, 40-41; 18:15-16; Nzm 21:15-17).

#### usınılǵan nanlar

usınılǵan nanlar – Muxaddes shatırdaǵı stolǵa, keyin ala Ibadatxanadaǵı stolǵa Izraildıń on eki urıwı ushın on eki ashıtqısız nan qoyılǵan. Bul nanlar Jaratqan Iyeniń dárgayındaǵı stolǵa qoyılǵan, sonıń ushın evreyshede «dárgayındaǵı nan» dep te atalǵan. Nanlar stolda bir hápte turǵannan soń, jańa pisirilgen on eki nan menen almastırılǵan. Stoldan alınǵan nanlardı tek ǵana ruwxaniyler jegen. Usınılǵan nanlar Jaratqan Iyeniń dárgayın bildiretuǵın nıshan bolıp, Quday Izrail xalqınıń qúdireti hám támiyinlewshisi ekenligin de bildirip turǵan (Leb 24:5-9).

#### Ushırasıw shatırı

Ushırasıw shatırı – Ushırasıw shatırınıń jáne bir atı Muxaddes shatır. Adamlar Muwsa arqalı Jaratqan Iyeden másláhát soraw niyetinde ordanıń sırtındaǵı shatırǵa kelgen. Jaratqan Iye sol shatırda Muwsaǵa sóylegen (Shıǵ 39:32; 40:2; Leb 1:1; 10:8).

#### Yahuda

Yahuda – Yaqıptıń on eki ulınıń biri bolıp, Yahuda urıwınıń babası edi. Yahuda urıwı Izrail eliniń qubla bólimindegi eń úlken urıw bolǵan. Patsha Sulaymannıń óliminen soń arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan ayırılıp shıqtı. Yahuda hám Benyamin urıwları óz aldına el bolıp, Yahuda patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Erusalim boldı. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde qubladaǵı bul eki urıw Yahuda xalqı dep aytılıp, usı urıwlar jasaǵan jer, Yahuda eli dep aytılǵan.

B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda elin basıp alıp, turǵınlarınıń kóbisin Babiloniyaǵa súrgin etip alıp ketken. Jetpis jıldan keyin, Persiya imperiyası húkimdarlıǵı dáwirinde súrgindegi yahudiylerdiń bazıları Yahudaǵa qaytıp keldi. Olar Erusalimdegi Ibadatxananı hám qala diywalların qayta qurdı. Erusalim qalasınıń átirapında jasap atırǵan yahudiylerdiń jeri Yahuda patshalıǵınan kishkene edi (3Pat 12:17, 24; 4Pat 25:18-21; Ezr 1:1-11; Nxm 1:1–2:8).

#### yahudiy

yahudiy – «Yahudiy» sózi Yaqıp ulı Yahudanıń atınan kelip shıqqan. B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda elin, yaǵnıy qubla patshalıqtı basıp alıp, turǵınlarınıń kóbisin Babiloniyaǵa súrgin etip alıp ketken. Babiloniyadaǵı jetpis jıllıq tutqınlıq dáwirinde hám onnan keyin «yahudiy» sózi Yahuda xalqına hám ulıwma Izrail urıwlarınıń áwladlarına qollanılıp, millet mánisin bildiretuǵın sózge aylanǵan (4Pat 25:25; Nxm 1:2; 13:23; Erm 32:12; Est 3:6; Mat 27:29; Elsh 2:5).

#### Yahudiya

Yahudiya – Bul at tek ǵana Jańa Kelisim kitaplarında qollanılǵan, ádette Óli teńiziniń batıs tárepindegi tóbeshikli jerlerdi bildiredi. Eski Kelisim dáwirinde bul jerler Yahuda urıwına tiyisli bolǵan. Bul jer Aleksandr Makedonskiy tárepinen basıp alınǵannan soń «Yahudiya» degen at penen belgili boldı. Jańa Kelisim dáwirinde «Yahudiya» Rim imperiyasına kirgen wálayat bolǵan. Bul wálayattıń jeri tek ǵana Óli teńiziniń batıs tárepindegi jerlerdi emes, al arqadaǵı Samariya jerin hám batıstaǵı Jer Orta teńizi boyındaǵı jerlerdi óz ishine alatuǵın edi (Mat 4:25; 19:1; Luk 3:1; 23:5; Elsh 10:37).

#### Yaqıp

Yaqıp – Yaqıp Ibrayımnıń aqlıǵı, Ísaqtıń ulı edi. Yaqıp Penuelde Quday menen gúreskennen soń, Quday oǵan «Izrail» dep at qoydı. Sonıń ushın, Eski Kelisimde Yaqıptıń áwladları «Izrail xalqı» dep atalǵan. Kóbinese Eski Kelisimdegi payǵambarlar jazıwlarında hám qosıq qatarlarında Izrail xalqı Yaqıp yamasa Yaqıptıń áwladı degen at penen aytıladı (Jar 32:28-29; 35:10; Mat 13:55; 17:1; 27:56; Gal 1:19).

Jańa Kelisimde Iysanıń on eki elshisi arasında Yaqıp atlı eki shákirti bar edi. Iysanıń Yaqıp degen inisi de bolıp, ol Erusalimdegi jámááttiń abıraylı jolbasshısı hám Jańa Kelisimdegi «Yaqıptıń xatı» avtorı edi (Jar 32:28-29; 35:10; Mat 13:55; 17:1; 26:36; Gal 1:19).

#### záytún

záytún – Hámme waqıtta jasıl bolıp ósip turatuǵın, Jaqın Shıǵısta júdá keń tarqalǵan subtropikalıq terek hám onıń miywesi. Bul terektiń miywesinen may alınadı. Záytún tereginiń qáreli kórinisindegi jasıl yamasa qara miywesi ashqıltım bolıp tabıladı (Jar 8:11; 28:18; Shıǵ 23:11; 29:2; Leb 2:1; 1Pat 16:1).

#### Zúráát bayramı, Hápteler bayramı, Eliwinshi kúni bayramı

Zúráát bayramı, Hápteler bayramı, Eliwinshi kúni bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń úshinshi ayı bolǵan siwan ayınıń 6-7-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul may ayınıń aqırına tuwrı keledi. Izrail xalqı Qudaydıń buyrıǵı boyınsha birinshi zúráát alǵanda birinshi zúráát bayramın belgiledi. Bul bayram Qutqarılıw bayramınan jeti hápte ótkennen keyin bolǵanlıqtan Hápteler bayramı dep te aytıladı. Jáne Jańa Kelisimde bul bayram Eliwinshi kúni bayramı dep te aytıladı. Bul bayramda birinshi márte Muxaddes Ruwx Erusalimde jıynalǵan shákirtlerge túsip, jámáát baslanǵanlıqtan dúnya júzindegi jámáátler bul kúndi eske alıp belgileydi (Shıǵ 23:16; 34:22; Leb 23:15-21; San 28:26-31; Nzm 16:9-12; Elsh 2:1; 20:16; 1Kor 16:8).

#### Shabbat kúni

Shabbat kúni – Izrail xalqında hápteniń jetinshi kúni, bizlerdiń háptemiz boyınsha shembi kúni. Bul kún muxaddes esaplanıp, dem alıw kúni bolǵan. Qudaydıń Muwsa arqalı bergen nızamı boyınsha, Shabbat kúni jumıs islew qadaǵan etilgen edi. Izrail xalqı Shabbat kúnin Qudayǵa shúkir aytıwǵa baǵıshlaǵan. Bul kúnde ruwxaniyler arnawlı qurbanlıq usınǵan.

Jańa Kelisim dáwirine kelip, din xızmetkerleri Shabbat kúnine tiyisli qıyın qaǵıydalar dizimin jaratqan. Iysa Óz tálimatı hám qılǵan isleri menen bul dizimge qarsı shıǵıp, adamlarǵa dem alıw kúniniń negizgi mánisin túsindiredi hám insan Shabbat kúni ushın emes, al Shabbat kúni insan ushın jaratılǵanın aytadı (Shıǵ 20:8-11; 31:12-17; Leb 23:3; San 28:9-10; Nzm 5:12-15; Mat 12:1-14).

#### shaytan

shaytan – Aspandaǵı janzat, gúnakar perishtelerdiń basshısı. Bul perishteler jawız ruwxlar, jinler dep te atalǵan. Shaytan Qudayǵa hám Qudaydıń xalqına qarsı shıǵadı. Ol hámme waqıtta jawızlıq qılıwǵa háreket etip, adamlardı aldaydı hám olardı Qudaydıń jolınan azǵıradı. Iysa Masiyx kúshli erki hám káramatları arqalı shaytannan ústem ekenligin kórsetti. Jańa Kelisimde, bir kúni shaytan pútkilley jeńiliske ushıraydı, dep jazılǵan.

«Shaytan» degen atama evrey tilindegi «dushpan, ayıplawshı» mánisin bildiretuǵın sózden kelip shıqqan. Jańa Kelisimde shaytan jáne azǵırıwshı dep te aytıladı. Jańa Kelisimde, shaytan adamlardı azǵırıwǵa saladı, dep aytılǵan. Ol «bul dúnyanıń hákimi» dep te atalǵan (Zxr 3:1; Mat 4:1-11; 25:41; Luk 8:12; Yuxn 8:44; 12:31; Elsh 10:38; 1Yuxn 3:8; 2Kor 4:4; 1Sal 2:18; Ayan 12:9, 10; 20:10).

#### shek

shek – Shek taslawda aǵash bólekleri yamasa taslar qollanılǵan, usı arqalı Qudaydıń erkin anıqlaǵan. Bazıda adamlar shek taslap, Qudaydan bir isti qalay yamasa qashan islew kerekligin soraǵan (Leb 16:8; Eshu 19:1; Yuns 1:7).

### Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Berilgen ólshem birliklerdiń ólshemleri anıq belgili emes. Olar waqıttıń ótiwi menen ózgerip barǵan hám orınlarda bir-birinen ózgesheligi bolǵan.

Awırlıq ólshemi
Gera | 0,5 gr
Beqa | 5,5 gr
Shekel | 11 gr
Mina | 550 gr
Talant | 34 kg

Sıyımlıq ólshemi
Omer | 2,2 l
Sea | 7,5 l
Efa | 22 l
Kor/xomer | 220 l

Suyıqlıq ólshemi
Log | 0,3 l
Hin | 3,7 l
Bat | 22 l

### Súwretler

#### Súwretler

Súwretler


Muxaddes shatır

Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde


#### Muxaddes shatır

Muxaddes shatır

#### Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

#### Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

#### Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

### Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

### Izrail xalqınıń kalendarı

Izrail xalqınıń kalendarı

### Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

«Leningrad kodeksi» Eski Kelisimniń qoljazbalarınan

Yunus payǵambardıń kitabınan alınǵan bul evreyshe qoljazba shama menen b. e. 1000-jılları kóshirilgen

Eski Kelisimniń «Qumran» qoljazbalarınıń biri

Iyshaya payǵambardıń kitabınan alınǵan bul evreyshe qoljazba shama menen b. e. sh. 100-jıllarda kóshirilgen

Eski Kelisimniń «Áyyemgi grekshe awdarma» qoljazbalarınan bir bólek

Eshua kitabınan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 200-jılları kóshirilgen

Jańa Kelisimniń qoljazbalarınan «Papirus-52» dep atalǵan bólek

Yuxan jazǵan Xosh Xabardan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 125-jılları kóshirilgen

«Kodeks Sinaytikus» Jańa Kelisimniń qoljazbalarınan

Matta jazǵan Xosh Xabardan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 340-jılları kóshirilgen

### Kartalar

#### Kartalar

Kartalar


Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

On eki urıwdıń jeri

Erusalim patshalar dáwirinde

Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

Izrail hám Yahuda patshalıqları

Assiriya patshalıǵı

Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

Persiya patshalıǵı

Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı

Rim imperiyası

Palestina Iysa Masiyx dáwirinde

Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı


#### Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

#### Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

#### Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

#### On eki urıwdıń jeri

On eki urıwdıń jeri

#### Erusalim patshalar dáwirinde

Erusalim patshalar dáwirinde

#### Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

#### Izrail hám Yahuda patshalıqları

Izrail hám Yahuda patshalıqları

#### Assiriya patshalıǵı

Assiriya patshalıǵı

#### Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

#### Persiya patshalıǵı

Persiya patshalıǵı

#### Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı

Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı

#### Rim imperiyası

Rim imperiyası

#### Palestina Iysa Masiyx dáwirinde

Palestina Iysa Masiyx dáwirinde

#### Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

#### Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

#### Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

Adam Ulı – «Xosh Xabar» kitaplarında Iysa Masiyx Ózine isletken ataq. Iysa jasaǵan dáwirde yahudiyler bul ataq astında dúnyaǵa húkim hám qutqarılıw alıp keletuǵın Qudaydıń wákilin túsingen. Daniel payǵambarǵa berilgen ayanda insan súlderindegi bul zat tuwrısında payǵambarshılıq qılınǵan (Dan 7:13-14; Mat 13:37; Mrk 2:10; 8:31; 10:45; Luk 7:34; 9:58; 17:22-30; Ayan 1:13).

amalek xalqı, amalekler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Amalek xalqı kóshpeli xalıq bolıp, ásirese Óli teńizdiń qubla hám shıǵıs táreplerinde jasaǵan. Izrail xalqı Mısırdan shıǵıp kiyatırǵanda, amalek xalqı olarǵa hújim qılǵan edi. Sonnan baslap amalek xalqı Izrail xalqınıń dushpanı bolıp qaldı (Shıǵ 17:8-16; Nzm 25:17-19; 1Pat 15:2; 30:1).

ammon xalqı, ammonlar – Bul xalıq Ibrayımnıń inisi Luttıń áwladınan edi. Ammon xalqı quday Moloxqa tabınǵan. Olar Iordan dáryasınıń shıǵısında jasaǵan. Ammon xalqı Izrail xalqınıń dushpanı bolıp, filist xalqı menen kelisim dúzgen. Ammon eliniń paytaxtı sol dáwirde Rabba qalası edi. Al házir Amman qalası bolıp, ol Iordaniya mámleketiniń paytaxtı (Jar 19:38; San 21:21-25; 1Pat 11:1-2; 2Pat 12:26).

amor xalqı, amorlar – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın amor xalqı Qanan jerinde jasaǵan hám sol jerde jasaǵan xalıqlardan san jaǵınan kóbirek hám kúshlirek bolǵan. Sol waqıtta Qanan jerinde jasaǵan xalıqlardıń hámmesi «amor xalqı» dep te atalǵan (Jar 15:16; Eshu 24:15; Biy 6:10; 3Pat 21:26).

anaq xalqı, anaqlar – Anaqtıń áwladları, Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Bul xalıqtıń adamları júdá bálent boylı, kúshli bolǵan dep aytıladı (San 13:33-34; Nzm 2:10-11, 20-21).

Aram – Bul atama Eski Kelisimde arameyshe sóylesetuǵın xalıqlar jasaytuǵın bir neshe aymaqqa qollanılǵan. Bul aymaqlardıń biri Evfrat dáryasınıń boyında, házirgi Siriya mámleketiniń arqa tárepinde hám házirgi Turkiyanıń qubla-shıǵısında edi. Ibrayım bir qansha waqıt dawamında sol aymaqta jasaǵan, onıń aǵayinleriniń bazıları sol jerde jasap qalǵan. Evfrat dáryasınan batıs hám qublaǵa sozılǵan, Qanan aymaǵına jaqın bolǵan jerlerge de Aram atı qollanılıp, Damask qalası usı jerlerdiń orayı bolıp esaplanǵan. Bul aymaqlardıń hámmesi Aleksandr Makedonskiy tárepinen basıp alınǵannan soń Siriya atı menen tanılǵan (Jar 22:20-22; 25:20; 28:5; 3Pat 20:1; 4Pat 8:28-29).

arfa – Tarlı saz ásbap (1Pat 10:5; 3Pat 10:12; 1Jln 13:8; 2Jln 5:12; Nxm 12:27; Zab 56:9; 70:22; 80:3).

Aspan Patshalıǵı – Insanlardıń ómirinde Qudaydıń húkimdarlıǵına hám hár bir jaratılǵan janzattıń aqırette jańalanıwına silteme beredi. Bul sóz tek ǵana Matta kitabında bolıp, «Qudaydıń Patshalıǵı» mánisin beredi. Tolıq maǵlıwmatqa iye bolıw ushın QUDAYDÍŃ PATSHALÍǴÍ sózine qarań (Mat 4:17; 5:3-10; 13-bap; 20:1-16; 22:1-14).

Assiriya – Áyyemgi qúdiretli patshalıq. Onıń paytaxtı Nineviya, házirgi Iraktıń arqa tárepinde jaylasqan edi. B. e. sh. 722-jılı assiriyalılar Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp aldı. Olar Izrail xalqınıń kópshilik bólegin tutqın etip alıp ketti. Assiriya patshası basqa xalıqlardı Izrail eline májbúrlep kóshirdi. B. e. sh. 612-jılı awqamlas bolǵan dushpan láshkerleri Babiloniya hám Midiya basshılıǵında Nineviyanı wayran qıldı. Kóp uzamay Assiriya patshalıǵı óz ǵárezsizligin joyttı (4Pat 17:1-6, 24; 18:9-37; 2Jln 32:1-21).

atanaq aǵash – Rim imperiyasında ólim jazasınıń bir túri bolıp, jazaǵa tartılǵan adamdı atanaq aǵashqa shegeleytuǵın edi. Uzın baqanǵa bir aǵashtı kesesine shegelep yamasa jip penen baylap atanaq aǵash soǵılǵan. Atanaq aǵashqa shegelew júdá qorqınıshlı hám shermendeli jaza esaplanǵan. Tek ǵana adam óltiriwshiler, jawız jınayatshılar hám Rim imperiyasınıń dushpanları usınday jazaǵa tartılatuǵın edi. Jınayatshı ashıq orında alamannıń kóz aldında jalańash túrde jazalanatuǵın edi. Bunnan maqset jınayatshını shermende qılıw hám jınayatlardıń aldın alıw edi. Yahudiyler aǵashqa shegelengen adamdı Quday náletlegen dep esaplaytuǵın edi. Jańa Kelisimde bazıda «aǵash» degende «atanaq aǵash» názerde tutılǵan (Nzm 21:22-23; Mat 27-bap; Mrk 15-bap, Yuxn 19-bap; Elsh 5:30; 1Pet 2:24; Gal 3:13).

Ashera (kiyeli aǵash) – Qanandaǵı xalıqlardıń sıyınǵan qudayı. Ol mol ónimdarlıq qudayı bolıp, hayal kórinisinde sáwlelengen. Ashera bazıda kiyeli aǵash sıpatında bolǵan. Onıń erkek jubayı Baal edi (Shıǵ 34:13; Nzm 16:21; Biy 6:25; 4Pat 17:10; 21:7).

Ashtarta – Qanandaǵı xalıqlardıń tabınǵan qudayı. Ol ónimdarlıq, sawash hám muhabbat qudayı bolıp, hayal kórinisinde sáwlelengen (Biy 2:13; 10:6; 1Pat 31:10; 3Pat 11:5,[33]).

Ashıtqısız nan bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń birinshi ayı – abib ayınıń 15-21-kúnlerinde jeti kún dawamında belgilengen (abib ayı nisan ayı dep te ataladı). Házirgi kalendar boyınsha bul ay marttıń ortasınan baslanadı. Izrail xalqı sol jeti kún dawamında Qudaydıń olardı Mısırdan alıp shıqqanın eslegen. Bul bayram Qutqarılıw bayramınan soń bir kúnnen keyin baslanıp, bir hápte dawam etken. Sonıń ushın, Jańa Kelisimniń bazı jerlerinde Qutqarılıw bayramı menen Ashıtqısız nan bayramı «Qutqarılıw bayramı» dep atalǵan (Shıǵ 12:15-20; 13:3-10; 23:15; 34:18; Leb 23:6-8; San 28:17-25; Nzm 16:3-4,[8]).

Áke – Eski Kelisimniń bazı bólimlerinde Quday Izrail xalqınıń Ákesi dep súwretlengen. Jańa Kelisimde bolsa Qudaydıń Óz xalqınıń Ákesi ekenligi haqqındaǵı túsinik jáne de ashıq aytılǵan. Iysa Masiyx Qudaydı Áke dep shaqırǵan. Iysa Ózin Qudaydıń jalǵız ulı ekenin, Ákesi Quday tárepinen bul dúnyaǵa jiberilgenin hám Onıń menen jaqın múnásibette ekenin tastıyıqlaǵan. Sonday-aq, Iysa Óz shákirtlerine de Qudaydı aspandaǵı haqıyqıy Áke dep biliwdi úyretken. Iysaǵa isenip, Oǵan ergenler Quday menen jaqın múnásibet ornatıp, Qudaydıń tolıq súyispenshiligine iye boladı. Quday miyirman ákedey olarǵa ǵamxorlıq qıladı (Shıǵ 4:22; Nzm 32:6; Iysh 63:16; Mal 1:6; 2:10; Mat 6:8-9; Yuxn 1:14, 18; 14:6; Rim 8:15; Gal 4:6).

ámeńger – Bul sóz qıyın jaǵdayda qalǵan aǵayinine járdem beretuǵın adamǵa aytılǵan. Muwsanıń nızamı boyınsha, birewdiń jaqın aǵayinleriniń biri kámbaǵal jaǵdayda qalıp, qullıqqa satılǵanda, ol aǵayini ushın tólem tólep, onı qullıqtan azat etiwi kerek. Sonday-aq, aǵayininiń biri menshik jerin satıp, jerinen ayırılǵanda, ol aǵayininiń jerin qaytarıp alıp beriwi tiyis. Jáne de, oǵan ayıpsız óltirilgen aǵayininiń óshin alıp beriw wazıypası da júklengen (Leb 25:25-26, 47-49; Rut 3:12; 4:4,[6]). Sonday-aq, qullıqta bolǵan Izraildı azat etken Qudayǵa da Ámeńger dep aytıladı (Iysh 41:14, 47:4).

Baal – Qanandaǵı xalıqlardıń tabınǵan hasıldarlıq qudayı bolıp, erkek kórinisinde sáwlelengen. Onıń hayal jubayı Ashera bolǵan. Qananlılar eń kúshli quday – Baal, dep isengen. Baal sózi – xojayın, degen mánini bildirip, bazıda erkeklerdiń atına qosıp qollanılǵan. Ayırım jaǵdaylarda qala yamasa jay atamalarına da qosılǵan. Baal sózi qosıp atalǵan sol jerlerde Baalǵa arnalǵan kiyeli tas bolǵan yamasa Baalǵa ayrıqsha usıl menen tabınǵan bolıwı múmkin (Biy 6:25, 28; 3Pat 16:32; 4Pat 1:2; 10:26-28).

Babiloniya, Babilon – Babiloniya áyyemgi qúdiretli patshalıq. Onıń paytaxtı Babilon házirgi Iraktıń qubla tárepinde jaylasqan edi. B. e. sh. 586-jılı Babiloniya láshkeri Yahudanı, yaǵnıy qubla patshalıqtı basıp alǵan hám kóp adamlardı Babiloniyaǵa súrgin qılıp alıp ketken edi. Keyin Babiloniya eli Persiya imperiyası húkimdarlıǵınıń qol astında bolǵanda, bazı yahudiyler Yahuda eline qaytıp kelgen. Qalǵan yahudiyler bolsa Babiloniyada jasap qala bergen. Babilon qalası kóp jıllar dawamında yahudiylerdiń diniy tálim orayı bolǵan edi (4Pat 24:1, 7, 17; 25:1-12; Dan 1:1-6; 5:30-31; Ezr 1:11).

Bashan – Tóbeshik hám toǵay menen qaplanǵan tegisliklerden ibarat el. Bul úlke Kinneret, yaǵnıy Galila kóliniń hám Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepinde jaylasqan. Bashan Gilad eliniń arqa tárepinde jaylasqan bolıp, semiz iri hám mayda malları menen jáne de, sapalı dánleri menen dańq taratqan edi (San 32:33; Nzm 3:11, 13; 4Pat 10:33; Erm 50:19).

ebus xalqı, ebuslı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Dawıt Erusalimdi iyelemesten aldın ebus xalqı Erusalimde hám onıń átirapında jasaǵan (2Pat 5:6-10; 24:16-25).

elshi – Belgili bir xabardı jetkiziw ushın jiberilgen adam. Jańa Kelisimde bul sóz Iysa Masiyxtıń on eki shákirtine qollanılǵan. Iyemiz Iysa elshilerdi adamlarǵa Xosh Xabardı jetkiziw ushın tańlaǵan edi. Elshi Pavel de olardıń qatarında edi. Iysa Masiyx Pavelge kórinip, oǵan Xosh Xabardı tarqatıw wazıypasın tapsırǵan. Elshiler barlıq masiyxıylar arasında, ásirese ózleri tiykar salǵan jámáátlerde úlken abıray hám itibarǵa iye bolıp, sheshim shıǵarıw huqıqına iye edi. «Elshi» sózi Xosh Xabardı járiya qılıw ushın jiberilgen adamlarǵa da qollanılǵan (Luk 6:12-16; Elsh 1:24-26; 2:14; 4:33; 6:2; 15:1-2, 22-29; 1Kor 9:1-2; 12:28; 15:5-9; Gal 1:1-2; Efs 4:11-12).

Eń muxaddes bólme – Muxaddes shatırdıń ishindegi, keyin bolsa Ibadatxananıń ishindegi kishigirim bólme. Bul bólmede Kelisim sandıǵı turdı. Sulayman qurdırǵan Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesinde eki kerubtıń úlken músini de bar edi. Eń muxaddes bólmeni Muxaddes bólmeden úlken perde bólip turatuǵın edi. Tawrat boyınsha tek ǵana bas ruwxaniy jılına bir márte – Gúnadan pákleniw kúni Eń muxaddes bólmege kiriwine bolatuǵın edi. Evreylerge jazılǵan xatta hám Ayan kitabında aspandaǵı Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesi haqqında aytılǵan. Iysa Masiyx insan qolı menen qurılmaǵan sol minsiz Ibadatxanada bas ruwxaniy bolıp xızmet qılıp atır (Shıǵ 26:33-34; Leb 16-bap; Evr 8:1-2; 9:11-12, 24; Ayan 15:5).

Erusalim – Erusalim qalası Jer Orta teńizinen 50 shaqırım shıǵısta, taw eteginde jaylasqan. Aldın bul qala tawdaǵı qorǵan bolǵan, keyin ala keńeyip, átiraptaǵı qır hám tegisliklerdi óz ishine alǵan. B. e. sh. 1000-jılı patsha Dawıt Erusalimdi basıp alǵannan keyin qala Izrail xalqı ushın siyasiy hám diniy orayǵa aylanǵan. Áyyemgi waqıtta Erusalim qalasınıń atı Salim edi.

B. e. sh. 586-jılı Erusalimdi Babiloniya áskerleri basıp alǵan. Qaladaǵı imaratlar hám Ibadatxana talan-taraj qılınıp, olarǵa ot qoyılǵan, qala diywalları buzılǵan, turǵınları bolsa súrginge alıp ketilgen. B. e. sh. 538-jılı, Persiya imperiyası húkimdarlıǵı dáwirinde yahudiylerge óz watanına qaytıwǵa hám Ibadatxananı qayta qurıwǵa ruxsat berilgen. B. e. sh. 445-jılı Persiya patshası hámeldarı Nexemiya Erusalimge barıp, qala diywallarınıń qurılısına basshılıq qılǵan. B. e. sh. 332-jılı Erusalim qalası hesh bir qarsılıqsız Aleksandr Makedonskiyge táslim bolǵan. Sońınan B. e. sh. 164-jıldan baslap, shama menen 100 jıl dawamında Erusalim qalası ǵárezsiz Yahudiy mámleketiniń paytaxtı bolǵan. B. e. sh. 63-jılı bolsa bul el Rim imperiyası tárepinen basıp alınǵan hám oǵan baǵınıshlı bolıp qalǵan (2Pat 5:6-9; 4Pat 25:8-17; 2Jln 36:13-21; Ezr 1:1-11).

diniy muǵallim – Babiloniya súrgininen soń, Izrail arasında bazı adamlar bar bolǵan Muxaddes Jazıwlardı abaylap saqlap, úyrene baslaǵan. Olardıń bazıları evreyshe Muxaddes Jazıwlardan nusqa kóshiriw menen shuǵıllanǵan hám Izrail xalqı arasında abırayǵa iye bolıp, jámiyetke kúshli tásirin kórsetken. Olardı diniy muǵallimler dep ataǵan (Mat 23:2; Mrk 12:38-39; Luk 20:46).

Edom, edom xalqı, edomlılar – Bul xalıq Yaqıptıń aǵası Esawdan kelip shıqqan. Edom xalqı Óli teńizdiń qubla hám qubla-shıǵısındaǵı tawlı Seir jerinde jasaǵan. Bul xalıq Izrail xalqınıń dushpanı bolıp kelgen. Dawıttıń húkimdarlıǵı dáwirinde Izrail xalqı edomlılardıń jerin basıp aldı. Biraq Dawıttıń húkimdarlıǵınan soń edom xalqı Izrailǵa qarsı bas kóterip turǵan hám nátiyjede óz ǵárezsizligine erisken edi (Jar 36:8-9; San 20:14-21; 2Pat 8:13-14; 3Pat 11:14-22; 4Pat 8:20-22).

efod – Evreyshe sóz, bas ruwxaniydiń kiyetuǵın arnawlı kiyimin usılay ataǵan. Efodqa taǵılǵan qaltalı óńirshege Urim hám Tummim degen muxaddes nárseler saqlanǵan. Ayırım jaǵdaylarda ruwxaniyler Qudaydıń erkin biliw ushın Urim hám Tummimnen paydalanǵan. Eski Kelisimniń bazı ayatlarında efod sózi ruwxaniylerdiń kiyetuǵın kiyimine qollanılıp, bul kiyim zıǵır tawardan tigilgen. Biyler kitabında bul sóz buttı yamasa adamlar pal ashıw ushın paydalanǵan zattı bildirgen (Shıǵ 28:6-14; 29:5; Biy 8:27; 17:5; 1Pat 23:9-12).

Efrayım – Yaqıptıń ulı Yusup Mısırda eki ullı boladı, úlkeni Menashshe, genje balası Efrayım edi. Efrayım hám Menashshe urıwları Yusuptiń usı eki ulınan kelip shıqqan. Efrayım genje ul bolsa da, Yaqıp onı Menashsheden joqarı qoyıp, pátiya bergen.

Patsha Sulaymannıń óliminen soń arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan ajıralıp shıqtı. Bul on urıw óz aldına mámleket qurıp, Izrail patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Samariya boldı. Arqadaǵı urıwlar arasında Efrayım eń úlken urıw bolǵanı ushın, Eski kelisimniń bazı qatarlarında Efrayım degen atama on urıwǵa hám olar ornatqan Izrail patshalıǵına qarata qollanılǵan (Jar 48:17-20; 3Pat 11:26; 12:24).

faraon – Áyyemgi Mısır patshalarınıń ataması (Jar 41:1; Shıǵ 6:27).

Fenikiya – Izraildan arqa tárepte Jer Orta teńizi boyında jaylasqan jer. Bul jer Tir, Sidon, Arwad hám Gabol qalaları tárepinen baqlaw astında bolǵan. Házirgi Livan mámleketiniń Jer Orta teńizi boyındaǵı jeri áyyemgi Fenikiya jerine tuwrı keledi (3Pat 5:1; 2Jln 2:3, 11; Mrk 7:24; Elsh 11:19; 15:3; 21:2).

filist xalqı, filistler, Filistiya – Áyyemgi dáwirlerde Filistiyanıń turǵınları filist xalqı dep aytılǵan. Qanan jeriniń qubla-batıs tárepinde, Jer Orta teńiziniń boyında jaylasqan edi. Jer Orta teńizindegi Krit atawında jasaǵan xalıqtan kelip shıqqan bolıwı múmkin. Filist xalqı Gaza, Ashkelon, Ashdod, Gat, Ekron qalalarına tiykar salǵan (Jar 26:1; Shıǵ 13:17; Biy 13:1; 2Pat 5:17).

Galila úlkesi – Galila kóliniń hám Iordan dáryasınıń batıs tárepinde, Samariya úlkesiniń arqasında jaylasqan tawlı jer. Áyyemgi Palestina sıyaqlı Galila da b. e. sh. 63-jılı Rim imperiyası tárepinen basıp alınǵan. Kóp ásirler dawamında bul úlke jat xalıqlar húkimdarlıǵı astında bolǵanlıqtan, úlke turǵınlarınıń arasında kóplegen yahudiy emes xalıqlar jasaǵan. Sonıń ushın, basqa yahudiyler galilalılarǵa pás názer menen qaraytuǵın bolǵan. Iysanıń balalıq hám óspirimlik dáwiri Galiladaǵı Nasıra qalasında ótken. Iysa Óz xızmetin kóbinese sol Galilada alıp barǵan (Iysh 9:1-2; Mat 4:12-16).

Gilad – Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepindegi úlke. Giladtıń qubla tárepinde Moab eli, arqa tárepinde bolsa Bashan degen jer jaylasqan edi (Nzm 3:10; Eshu 17:5; 2Pat 17:24-26; 3Pat 22:3; Erm 8:22; 46:11).

gúna – Qudaydıń buyrıqların buzıw, jaman is qılıw yamasa jaqsılıq qılıwdan bas tartıw degeni. Muxaddes Kitap boyınsha, gúna túsinigi tek ǵana adamnıń is-háreketlerin emes, al onıń Qudayǵa yamasa adamlarǵa qarsı oy-qıyalların da óz ishine aladı. Qudaydıń talabı boyınsha, hár bir adam Qudaydı pútkil júregi menen, janı menen, pútkil barlıǵı menen, bar kúshi menen súyiwi kerek. Iysa Masiyx, adam hátteki oy-qıyalında gúna qılsa da húkim qılınadı, dep tálim bergen. Sonıń menen birge, ǵázep, menmenlik, maqtanshaqlıq, qızǵanshaqlıq, kóre almaslıq sıyaqlı gúnalar kózge kórinbese de, Qudaydan jasırın qalmaydı. Quday iygilikli, ádalatlı, muxaddes bolǵanı ushın, islengen hár bir gúna Qudayǵa qarsı.

Adam-ata hám Hawa-ene Qudayǵa qulaqsızlıq qılıp, Onıń menen múnásibetin buzǵan. Bunıń aqıbetinde Adam-ata hám Hawa-eneniń óz ara múnásibeti de buzıldı, dúnyada jaman múnásibetlik payda boldı, pútkil dúnya náletke ushıradı. Olardıń ómiri táshiwish, qayǵı-azaplarǵa toldı. Gúna sebepli dúnyaǵa ólim kirip keldi hám pútkil adamzat ústinen húkimdar bolıp qaldı. Gúna hár bir adamnıń tábiyatında bolǵanı ushın, onıń niyetlerin, oy-pikirlerin, kewil tuyǵıların hám qálewlerin buzadı. Gúnanıń aqıbetinde adamzat Qudaydan uzaqlasqan, ajıralǵan, Onıń ǵázebi astında qalǵan. Sonlıqtan adamzat aqırzamanda húkim qılınadı. Tek ǵana Iysa Masiyxtıń tógilgen qanı arqalı adamzat gúnalarınan páklene aladı, Quday menen jarasadı hám húkim qılınbaydı (Jar 3:5-8, 3:16-19; 4:10; Nzm 6:5; Zab 31:5; 50:5-7; 87:15; 141:2; Iysh 5:16; 59:2; Erm 17:9; Mat 5:21-30; Luk 10:27; 1Yuxn 1:7-9; 2:1-2; Rim 1:18-21; 3:10-12, 23; 5:6-12; 6:22-23; 7:14-20; Efs 5:5-6).

haliluya – Evreyshe sóz bolıp, «Jaratqan Iyeni alǵıslań» degen mánisti bildiredi (Zab 110:1; 149:1; 134:1; Ayan 19:1).

Xabashstan – Evreyshede bul «Kush» dep atalǵan. Jar 10:6 ayat boyınsha Xabashstannıń turǵınları Nuxtıń aqlıǵı Kushtıń urpaqları boladı. Xabashstan Mısırdıń qublasında, shama menen Nubiya yamasa Efiopiya aymaǵında jaylasqan (4Pat 19:9; Est 1:1; Zab 86:4; Iysh 11:11; Sef 3:10).

xet xalqı, xetler – Eski Kelisim dáwiriniń basında bul atama Qanan násilinen bolǵan Xettiń áwladına aytıladı. Ibrayım jasaǵan zamanda Qanan elinde bir neshe xalıqlar jasaytuǵın edi. Olardıń biri xet xalqı edi. Xet xalqınan bolǵan Efron degen adam Ibrayımǵa Saranı jerlew ushın jer satqan edi. Izrail xalqı Qanandı basıp alǵanda, xet xalqın da jeńiliske ushıratqan edi. Patsha Sulayman xet áwladların awır jumısqa jumsaǵan. B. e. sh. XVII ásirden XII ásirge deyin xet xalqınıń patshalıǵı ullı bir patshalıq bolıp, kóp jerlerdi iyelegen. Bul jerler házirgi Turkiyadan qublaǵa qaray, Siriyaǵa deyin sozılǵan edi. Keyin ala Assiriya xet xalqın jeńiliske ushıratıp, olardıń jerlerin basıp alǵan (Jar 10:15; 23:1-20; 3Pat 9:20-21).

xiw xalqı, xiwler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Xiw xalqı Qanan eliniń orayında jasaǵan (Shıǵ 3:8; Nzm 7:1; Eshu 3:10; 3Pat 9:20).

Xosh Xabar – Eski Kelisim payǵambarları Masiyx haqqında kóp payǵambarshılıq qılǵan. Intizarlıq penen kútilgen Masiyxtıń kelgeni haqqındaǵı xabar Jańa Kelisimde Xosh Xabar dep ataladı. Iysa adamzattı gúna hám ólim kúshinen azat qılıw ushın kelgen. Iysa Masiyxqa isengen hár bir adam, milletinen tısqarı, Qudaydıń Patshalıǵına kire aladı.

Iysa Masiyx jer júzindegi xızmeti dawamında Óz shákirtleri menen birge: «Qudaydıń Patshalıǵı jaqınlastı!» dep járiya qılıp, adamlardı táwbe qılıwǵa hám Xosh Xabarǵa iseniwge shaqırǵan. Iysanıń Óz tálimatı hám qılǵan isleri, adamzattı gúnalardan azat qılıw ushın atanaq aǵashta jan beriwi hám úshinshi kúni ólimnen tiriliwi arqalı adamlar Xosh Xabardı jáne de tolıq túsine basladı. Iysa aspanǵa kóterilmesten aldın shákirtlerine Xosh Xabardı pútkil dúnya boylap tarqatıw wazıypasın tapsırdı. Shákirtler Iysanıń Masiyx, yaǵnıy Quday tárepinen jiberilgen Qutqarıwshı ekenin aytıp, Xosh Xabardı járiyalay basladı.

Xosh Xabar sózi Jańa Kelisimdegi birinshi tórt kitapqa qollanılǵan. Bul Xosh Xabarlarda Iysa Masiyxtıń ómiri, xızmeti hám tálimi sóz etilgen (Mat 4:23; 10:7; 24:14; 28:18-20; Mrk 1:14-15; Luk 2:10-11; 4:16-21; 7:20-23; 24:44-48; Elsh 1:8; 4:12; 5:42; 1Kor 15:1-4).

Ibadatxana – Qanday da bir qudayǵa sıyınıw ushın qurılǵan imarat. Ádette qudaylarǵa arnap ibadatxanalar qurılǵan. Tabınıwshılar quday óz ibadatxanasında bar dep isengen. Usı sebepten olar ibadatxananı qudaydıń úyi dep te ataǵan.

Biraq bul awdarmada ibadatxana sózi úlken hárip penen jazılǵan bolsa, Erusalimdegi Iyeniń Ibadatxanası názerde tutılǵan. Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxanadan aldınǵı zamanda Muxaddes shatırda hár túrli qurbanlıqlar berilip, diniy xızmetler ótkerilgen. Patsha Sulayman dáwirinen baslap pútkil Izrail xalqı Iyemizge Erusalimdegi Ibadatxanada sıyınǵan. Olar Ibadatxanada qurbanlıqlar berip, áhmiyetli bayramlardı sol jerde belgilegen. «Ibadatxana» sózi ayrıqsha bir imaratqa yamasa Ibadatxananıń tolıq háwlilerine qarata qollanılǵan. Ibadatxananıń ayrıqsha imaratı Muxaddes bólme hám Eń muxaddes bólmeden ibarat edi. Bul bólmelerge málim bir máresimlerdi orınlaw ushın tek ǵana ruwxaniylerdiń kiriwine ruxsat berilgen. Xalıq Ibadatxananıń háwlisinde Qudayǵa sıyınǵan. Izrail tariyxında Erusalimde bir neshe márte Ibadatxana qayta qurılǵan, biraq basqınshılar tárepinen wayran etilgen. Birinshi Ibadatxananı patsha Sulayman qurdırǵan. Bul Ibadatxana 3Pat 6:1-38; 7:13-51; 2Jln 2:1–4:22 da tolıq súwretlengen. B. e. sh. 586-jılı babilonlılar sol Ibadatxananı wayran qılıp, ondaǵı barlıq qımbatbaha zatlardı Babilonǵa alıp ketken. B. e. sh. 538-jılı Persiya patshası Kirdiń pármanı boyınsha, bazı yahudiyler Erusalimge qaytıp kelip, Ibadatxananı qayta qurıwdı baslap, b. e. sh. 515-jılı Ibadatxana qurılısı tamamlanǵan. Keyin ala, b. e. sh. 37-4-jılları áyyemgi Palestinada húkimdarlıq qılǵan Ullı Hirod b. e. sh. 19-jılı Ibadatxananı qayta qurıwdı baslaǵan. Qurılıs isleri Iysa Masiyx dáwirinde de dawam etip atırǵan edi. Qayta qurılǵan sol Ibadatxana eramızdıń 70-jılı rimliler tárepinen wayran qılındı. Sonnan keyin, Ibadatxana qayta qurılmadı (4Pat 25:8-17; Ezr 1:1-11; 3:7–4:5; 5:1-2; 6:14-15).

Iyemizdi eslew keshesi – Iysa Masiyx Óz óliminen aldın shákirtleri menen birge Qutqarılıw bayramınıń asın birge jedi. Sol keshesi Iysa shákirtlerine, sizler birge awqatlanǵanıńızda, Meni esleńler, dep buyırǵan. Iysa Masiyxtıń izinen júriwshileri Onıń bul buyrıǵına ámel qılıp, tez-tez jıynalıp turǵan hám birgelikte awqatlanǵan. Olar birge awqatlanǵanda, Iysa buyırǵanınday nan sındırıp jegen hám sharaptan ishken. Usılay etip, olar Iysa Masiyxqa óz húrmetin kórsetip, Iysanıń gúnalar ushın qurban bolǵanına isengenin tastıyıqlaytuǵın bolǵan. Sonday-aq, Iysanıń Óz súyispenshiligin qalay kórsetkenin esleytuǵın edi. Iysa olardı qalay súygen bolsa, shákirtler de bir-birin sonday súyiwi kerek edi (Mat 26:26-30; Mrk 14:22-26; Luk 22:14-20; Elsh 2:42, 46; 20:7; 1Kor 10:16-17, 21; 11:17-34).

Iye, Iyem, Iyemiz Evreyshe – «Adon» yamasa «Adonay», grekshe «Kúrios». Eski Kelisimde «Adonay» sózi kóbinese Qudayǵa qarata qollanılǵan iláhiy ataq bolıp, Quday Izrail xalqınıń kóktegi Patshası ekenin bildiredi. Jańa Kelisimde «Kúrios» sózi Iysa Masiyxqa qarata qollanılǵan bolıp, Onıń iláhiyligin hám patsha tiyresine tiyisli ekenin bildiredi. Sonıń ushın, bul awdarmada bul sóz «Iye», «Iyem Iysa» yamasa «Iyemiz Iysa» dep berilgen. «Adon» hám «Kúrios» sózleri ataq sıpatında patshalarǵa, abıraylı ustazlar hám payǵambarlarǵa izzet-húrmetti kórsetiw ushın da qollanılǵan (Luk 2:9; 18:6; Elsh 7:33, 59; Rim 1:7; 10:12-13).

Izrail – Yaqıp Penuelde Quday menen gúreskennen keyin, Quday oǵan «Izrail» dep at berdi (Jar 32:28-29; 35:10). Yaqıp Ibrayımnıń aqlıǵı, Ísaqtıń ulı edi. Yaqıptıń on eki ulı bolıp, olardan Izraildıń on eki urıwı kelip shıqtı. Eski Kelisimde mine usı on eki urıw Izrail xalqı dep ataldı. Keyin ala Izrail xalqı basıp alǵan jerler de Izrail eli dep ataldı.

Patsha Sulayman ólgennen keyin arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan bólinip shıqtı. Bul on urıw óz aldına el bolıp, Izrail patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Samariya boldı. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde arqadaǵı on urıwǵa Izrail xalqı hám bul urıwlar dúzgen el Izrail eli dep atalǵan. B. e. sh. 722-jılı Assiriya patshalıǵı Izraildı basıp alǵannan soń, arqa patshalıq joq boldı.

Jańa Kelisimde «Izrail» atı siyasiy ǵárezsizlikke iye eldi emes, al Yaqıptıń urpaǵın, yaǵnıy yahudiylerdi bildirgen (Jar 32:28-29; 35:10; 3Pat 11:26; 12:24; 4Pat 17:1-6).

Jabrayıl – Muxaddes Kitapta eki perishteniń atı aytıp ótilgen, birinshisi – Jabrayıl, ekinshisi – Mixail. Jabrayıl Qudaydıń arnawlı xabarın jetkiziw ushın bir neshe márte adamlarǵa kóringen. Ol Daniel payǵambarǵa kórinip, berilgen ayanlar hám payǵambarshılıqlardıń mánisin túsindirip bergen. Jabrayıl shomıldırıwshı Yaqıyanıń ákesi Zexariyaǵa da kórinip, Yaqıyanıń tuwılıwı haqqında, Máriyamǵa da kórinip, Iysa Masiyxtıń tuwılıwı haqqında xabar bergen (Dan 8:15-27; 9:20-27; Luk 1:8-20, 26-38).

Jańa ay bayramı – Hár jańa ay shıqqan kúni belgilenetuǵın bayram. Ruwxaniyler usı bayram ushın Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlardı bergen. Sonday-aq, bul bayramda adamlar ayrıqsha as jegen. Dástúrge muwapıq bul astı tek ǵana páklengen adamlar jewge bolatuǵın edi. Aydıń birinshi kúni muxaddes esaplanıp, adamlar sol kúni jumıs islemeytuǵın edi (San 28:11-15; 1Pat 20:5, 24-26; Amo 8:5).

Jaratqan Iye – Evreyshe «YHWH», grekshe «Kúrios». Eski Kelisimde «YHWH» Qudaydıń atı. Negizinde áyyemgi evrey tilinde sózler tek ǵana dawıssız háripler menen jazılǵan. Evreyshe jazıwlardı oqıǵanlar qaysı orında qanday dawıslı sesler keletuǵının biletuǵın edi. Yahudiyler Qudaydıń atın júdá muxaddes dep bilgeni ushın, Eski Kelisim dáwiriniń aqırlarına kelip, bul attı atamay qoyǵan edi. Olar Eski Kelisimdi oqıǵanda «YHWH» sóziniń ornına «Iyem, Xojayınım» mánisin beretuǵın «Adonay» sózin qollanıp baslaǵan. Usı awdarmada bul sóz «Jaratqan Iye» dep berilgen. Kóp adamlar «YHWH» sózin evreyshede «bolıw» feyiliniń birinshi forması bolıwı múmkin, dep esaplaydı. Usı pikir boyınsha «YHWH» sózi «Ol bar», yaǵnıy Ol máńgi, hesh qashan ózgermeydi yamasa «Ol bar bolıwǵa sebepker», yaǵnıy hár bir nárseniń kelip shıǵıwına sebepshi Ol, degen mánisti bildiredi. Jańa Kelisimde «Kúrios» sózi kóp jaǵdaylarda Iysa Masiyxtıń ataǵı sıpatında isletilgen bolıp, bul awdarmada Iye, Iyem, Iyemiz… dep berilgen. Bazı jaǵdaylarda «Kúrios» sózi Jańa Kelisimde Qudayǵa qarata qollanılǵan, Onıń Eski Kelisimdegi ayırım islerin súwretleydi. Bunday jaǵdaylarda bul awdarmada «Kúrios» sózi «Jaratqan Iye» dep berilgen (Jar 7:1; 8:21; 21:1; Shıǵ 3:14; Nzm 33:2-3; Zab 88:6-7; Mal 1:1).

Jaratqan Iyeniń Úyi – Bul sóz Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa qarata aytılǵan (Shıǵ 23:19; 34:26; Eshu 6:23; 4Pat 19:1).

Jartas, qorǵawshı Jartas – Evreysheden sózbe-sóz awdarması «jartas». Bul sóz Qudayǵa úmit baylaǵanlardı Onıń Ózi qorǵaytuǵının, aman-esen saqlaytuǵının, Qudaydıń ózgermeytuǵının hám pútkilley isenimli ekenin bildiredi (Nzm 32:4; 1Pat 2:2; 2Pat 22:2-3; Zab 27:1; 41:10; 77:35).

jawız ruwx – Muxaddes Kitapta jawız ruwx bazıda jin dep atalǵan. Jawız ruwxlardıń húkimdarı shaytan. Jawız ruwxlar insanlarǵa zıyan tiygiziwdi qáleydi. Olar bazıda insannıń ishine kirip alıp, onı basqaradı. Tolıq maǵlıwmatqa iye bolıw ushın SHAYTAN hám JIN sózlerine qarań (Mat 8:16; Mrk 1:23; Luk 4:33).

jámáát – Jańa Kelisimde bul sóz masiyxıylar toparına qollanılǵan. Birinshi jámáát Erusalimde payda bolǵan. Ol jerdegi iseniwshiler Qudayǵa sıyınıw ushın tez-tez jıynalıp turatuǵın edi. Iysa Masiyx haqqındaǵı Xosh Xabar keń tarqalǵannan keyin, basqa jerlerde de jámáátlerge tiykar salındı. Jámááttegi iseniwshiler bir-birine hár tárepleme járdem beretuǵın edi. Iseniwshiler úylerinde jıynalǵanda duwa etetuǵın edi, Qudayǵa alǵıs-maqtaw aytıp, Iysanıń ólimin eslep, birge awqatlanatuǵın edi. Olar birgelikte Muxaddes Jazıwdı oqıp, sabaq alatuǵın edi hám isenimde bekkem turıw ushın bir-birin jigerlendiretuǵın edi. Jámáátlerdiń jolbasshıları bar edi, olardı jetekshi, aqsaqal yamasa shopan dep ataytuǵın edi. Jámáátte iseniwshilerge járdem beretuǵın adamlardı bolsa xızmetshiler dep ataǵan.

Jańa Kelisimde jámáát sózi jáne Iysa Masiyxqa isengen barlıq adamlardı bildirgen. Jámáát sóziniń usı mánisin túsindiriw ushın Jańa Kelisimde bir neshe tımsallar berilgen. Olardıń bazıları mınaday: Iysa Masiyxtıń denesi, Ibadatxana, Qudaydıń úyi. Jáne Eski Kelisimde jıynalǵan Izrail xalqına da jámáát dep aytılǵan (Mat 16:18; Elsh 2:42-46; 4:32-35; 7:38; 8:1; 14:23; 15:41; Yaqp 5:14; 1Pet 5:1-4; Rim 16:4; 5:12-13; 12:12-13, 17; 16:19; Gal 1:1-2, 13; Efs 1:22; 2:19, 21-22; 3:10, 21; 4:11; 5:23-32; 5:23, 29-30; Fil 1:1; 3:6; Kol 1:24; 4:15; 1Tim 3:1-15; Tit 1:5-9; Ayan 1:11).

jin – Muxaddes Kitapta jin bazıda jawız ruwx dep atalǵan. Jinlerdiń húkimdarı shaytan. Jinler insanlarǵa zıyan tiygiziwdi qáleydi. Olar bazıda insannıń ishine kirip alıp, onıń háreketlerin basqaradı. JAWÍZ RUWX sózine qarań (Mat 4:24; Mrk 3:22; Luk 7:33; Yuxn 7:20; Elsh 8:7).

joqarǵı keńes – Jańa Kelisim dáwirinde yahudiylerdiń siyasiy hám diniy keńesi. Bul keńes bas ruwxaniylerden, Tawrat alımları hám abıraylı adamlardan ibarat edi. Joqarǵı keńestiń shama menen 70 aǵzası bar edi. Bas ruwxaniy keńestiń baslıǵı bolǵan. Keńes aǵzaları yahudiylerdiń jasaw shárayatına, siyasiy ómirine hám diniy dástúrlerine baylanıslı máselelerdi sheshiw huqıqına iye edi, biraq joqarǵı keńes shıǵarǵan áhmiyetli qararlar Rim húkimeti tárepinen tastıyıqlanıwı kerek edi. Joqarǵı keńes adamdı ólimge húkim etkeni menen de, bul húkimdi tek Rim húkimeti ǵana orınlay alatuǵın edi. Elde tınıshlıqtı saqlap turıw ushın joqarǵı keńes yahudiylerdiń de, Rim húkimetiniń de paydasın gózleytuǵın edi (Mat 26:57–27:2; Mrk 14:52; Yuxn 11:47; Elsh 5:21, 27;[22];).

Kárnay – Úplep shertiletuǵın saz ásbabı bolıp, áyyemgi evrey xalqı kárnaydı qoshqardıń shaqısınan hám basqa da materialdan soqqan. Áyyemgi waqıtta bul ásbap dushpan bastırıp kiyatırǵanın xabarlaw ushın, sonday aq, Qudaydı alǵıslaw ushın shertilgen.

kelisim – Áyyemgi waqıtlarda ádette kelisim dúzilgende, onı tastıyıqlaw ushın eki tárep ant ishetuǵın edi. Muxaddes Kitapta aytılıwınsha, Quday bir neshe márte insan menen kelisim dúzgen. Hár bir kelisimde berilgen wádelerdi hám qoyılǵan shártlerdi Qudaydıń Ózi belgilegen. Quday Ibrayım menen kelisim dúzip, Ibrayımǵa hám onıń áwladına máńgi bereket beriwdi wáde qılǵan.

Quday keyin ala Muwsa payǵambar arqalı Ibrayımnıń áwladı, yaǵnıy Izrail xalqı menen kelisim dúzedi. Sol kelisimde Qudaydıń buyrıqları hám nızamları tolıq berilgen. Bul buyrıqlarǵa hám nızamlarǵa ámel qılǵan adamlarǵa Quday: «Men sizlerdi Ózimniń xalqım qılaman, sizlerdiń Qudayıńız bolaman», dep ayrıqsha wáde bergen. Qudaydıń Óz xalqı Izrail menen bolǵan múnásibeti mine usı kelisimge tiykarlanǵanı sebepli, Eski Kelisimde bayan qılınǵan kóp waqıyalar hám Izrail xalqınıń tariyxı usı múnásibetler haqqında sóz etedi. Izrail xalqı Qudayǵa qayta-qayta biyopalıq qılǵanı ushın, Onıń buyrıqlarına boysınbaǵanı ushın óz watanınan súrgin etilgen. Biraq Quday: «Mine Men Izrail xalqı menen jańa kelisim dúzetuǵın kúnler keledi», dep Óz payǵambarları arqalı wáde bergen.

Quday jańa kelisimdi pútkil adamzat penen Iysa Masiyx arqalı dúzedi. Iysa Masiyx pútkil adamzattıń gúnasın Óz moynına alıp, atanaq aǵashtaǵı ólimi arqalı jańa kelisimdi kúshke engizdi. Bul Jańa Kelisimniń baslı mazmunı boladı. Endi hár bir adam, milletinen tısqarı, Iysa Masiyxqa isense hám gúnalarınan júz bursa, onıń gúnaları keshiriledi, bul adam Qudaydıń xalqına tiyisli boladı (Jar 15:1-21; 17:1-27; Shıǵ 20:1, 21; 24:1-18; 4Pat 17:5-23; 2Jln 36:13-21; Erm 31:31-34; 32:39-40; Ezk 11:19-20; 36:26-27; Mat 26:27-28; Evr 8:6-13; 9:1-22).

Kelisim sandıǵı – Sırtı hám ishi altın menen qaplanǵan aǵash sandıq. Kelisim sandıǵında eki tegis tasqa jazılǵan nızam saqlanatuǵın edi. Quday bul eki tastı Sinay tawında Muwsaǵa Izrail xalqı ushın bergen edi. Eki tasta on buyrıq jazılǵan, bul buyrıqlar Quday menen Onıń xalqı ortasındaǵı dúzilgen kelisimniń shártleri edi. Sol sebepli bul sandıq kóbinese Kelisim sandıǵı dep aytılǵan. Kelisim sandıǵınıń qaqpaǵı ústinde kerub degen ruwxıy barlıqtıń eki músini bar edi. Kelisim sandıǵı – Quday Óz xalqı arasında ekenin bildiretuǵın belgi edi. Izrail xalqı shólde gezip júrgende, Kelisim sandıǵı Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesinde saqlanatuǵın edi. Keyin Kelisim sandıǵı Erusalimdegi Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesine qoyılǵan (Shıǵ 25:12-15, 22; 37:1-9; Evr 9:4-5).

Kemosh – Moab xalqınıń tabınǵan qudayı (3Pat 11:7).

ken xalqı, kenler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Jáne qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı sózlerine qarań (Jar 15:19; San 24:21-22).

kerub – Qanatlı ruwxıy barlıq. Bul ruwxıy barlıqlar haqqında sóz etilgende, olar ádette Qudaydıń taxtı janında súwretlenedi. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde bolsa kerublar Qudaydıń taxtın kóterip júrgeni haqqında aytıladı. Kelisim sandıǵınıń qaqpaǵı ústinde eki kerub músini bar edi. Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesin Muxaddes bólmeden bólip turǵan ishki perdege kerublardıń súwreti salınǵan edi (Shıǵ 25:18-20; San 7:89; 1Pat 4:4; Ezk 10-bap;).

kiyeli tas – Tikkesine qoyılǵan uzın tas. Qanan xalıqları bul tastı óz qudayı, sonıń menen birge, quday Baal dep, oǵan tabınatuǵın edi. Bunday taslar tóbeshiklerdiń ústine, qoyıw japıraqlı tereklerdiń astına hám tabınatuǵın orınlarınıń ishine ornatılatuǵın edi. Quday Izrail xalqına, tas butlardı ornatpań, olarǵa sıyınbań, dep buyrıq berdi. Usınday butlardı hám taslardı sındırıp taslawdı buyırdı (Shıǵ 23:24; Leb 26:1; 4Pat 10:27; 17:10).

Qanan – Qanan Xamnıń ulı, yaǵnıy Nuxtıń aqlıǵı edi. Áyyemgi waqıtlarda Jer Orta teńizi, Iordan dáryası hám Óli teńiz aralıǵındaǵı jerler de Qanan dep atalǵan. Qanannıń arqa tárepinde Lebanon tawları, qublada Negeb shóli bar edi. Jaratılıs kitabında aytılıwınsha Xamnıń ulı Qanannan bir neshe xalıq kelip shıqqan hám sol jerlerde jasaǵan. Izrail xalqı bul jerlerdi basıp alǵannan keyin, Qanan degen atama áste-aqırınlıq penen joq bolıp ketti. Onıń ornına bul jerler «Izrail eli» dep atala basladı, bir qansha waqıt ótkennen soń «Palestina» atı menen tanılǵan.

Muxaddes Kitapta Qanan júdá ónimdar, «sút hám pal aǵıp turǵan jer» dep súwretlengen. Qanan geografiyalıq jaǵınan júdá qolaylı hám ónimdar jer esaplanǵan. Qanan jerinen qubla-batısta jaylasqan Sinay yarım atawı Aziya hám Afrika jerlerin birlestirip turadı. Sonıń ushın, áhmiyetli sawda jolları Qanan arqalı, Jer Orta teńizi boylap ótken. Áyyemde Jaqın Shıǵıstaǵı qúdiretli patshalıqlar Qanandı qolǵa kirgiziwge háreket etken. Shıǵ 3:8 hám usı ayattıń túsindirmesine qarań (Jar 10:6, 15-19; 12:5; Biy 5:19).

qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlar. Olar amor, girgash, xet, xiw, ebus, qadmon, keniz, ken, periz hám refa xalıqları edi. Bul xalıqlardıń bazıları Qanan jeriniń anıq qaysı jerinde jasaǵanı málim emes. Izrail xalqı Qanandı basıp alǵannan keyin de, bul xalıqlardan bir neshesi sol jerde jasap qalǵan (Eshu 16:10; 17:12-13,[16]).

Qos bayramı, Jıyın-terim bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń jetinshi ayı – etanim, yaǵnıy tishri ayınıń 15-21-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay sentyabrdiń ortasınan baslanadı. Sol waqıtta gúz jawını baslanbastan aldın zúráát jıynap alınǵan. Izrail xalqı Mısırdan shıqqannan soń, shól gezip, qoslarda jasaǵanın jeti kún dawamında eslegen. Sonday-aq olar Qanan jerindegi zúráátti Qudaydıń bereketli qılǵanın da belgilegen, Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlardı bergen. Olar jeti kún dawamında dalalardaǵı qoslarda jasaǵan. Qos bayramınıń evreyshe ataması – Sukkot. Bul bayram jıyın-terim bayramı dep te atalǵan (Shıǵ 23:16; 34:22; Leb 23:33-36, 39-43; San 29:12-39; Nzm 16:13-15; Zxr 14:16-19).

Quday – Evreyshede «El» yamasa «Elohim», grekshede «Teos». Bul atlar pútkil barlıqtıń jaratıwshısı Qudayǵa qollanılǵan baslı atlar boladı (Jar 1-bap; 2:2-3; 9:1).

Quday Taala – Evreyshede «El Elion» yamasa «Elohim Elion», sózbe-sóz awdarması «Eń mártebeli Quday». Bul sóz Quday eń ullı, eń qúdiretli, pútkil álemniń Húkimdarı ekenligin bildiredi (Jar 14:18; San 24:16; Nzm 32:8).

Qudaydıń Patshalıǵı – Qudaydıń insanlar ómirindegi húkimdarlıǵına hám hár bir jaratılǵan janzatlardıń aqırette jańalanıwına silteme. Iysa Masiyx: «Qudaydıń Patshalıǵı jaqınlastı», dep waz etken edi, Ol Óz káramatları arqalı usı Patshalıq haqıyqattan da bar ekenligin kórsetetuǵın edi. Iysa Masiyx adamlarǵa: «Qudaydıń Patshalıǵı sizlerdiń arańızda», dep tálim berdi. Adamlardıń gúnaları Iysa Masiyx arqalı keshirilgende, olar Qudaydıń Patshalıǵına kiredi. Qudaydıń Patshalıǵına minásip bolǵan adamlar Qudaydı ózleriniń Patshası dep tán aladı hám óz ara múnásibetlerinde Qudaydıń minezlemesin kórsetedi. Usı arqalı Qudaydıń Patshalıǵı adamlar arasında ekenligi kórinip turadı. Keleshekte bolsa, Iysa Masiyx pútkil dúnyanı jawızlıq hám napáklikten tazalaǵannan soń Qudaydıń Patshalıǵı tolıq ornatıladı. Matta kitabında Qudaydıń Patshalıǵı «Aspan Patshalıǵı» dep te atalǵan (Mat 12:28; 25:31-46; Mrk 1:14-15; Luk 17:20-21; 1Kor 15:24-25; Kol 1:13-14; Ayan 11:15-17; 12:10).

Qudaydıń Ruwxı – «Ruwx» dep awdarılǵan evreyshe hám grekshe sózler jáne «dem», «samal» mánislerin óz ishine aladı. Qudaydıń Ruwxı dúnyanıń jaratılıwında sózsiz qatnasqan. Eski Kelisimde sóz etiliwinshe, Qudaydıń Ruwxı adamlardı orap alǵan, olarǵa hár túrli wazıypalardı orınlaw ushın kúsh bergen. Qudaydıń Ruwxı bazı adamlarǵa Qudaydıń sózin sóylewge jiger bergen. Quday Óz Ruwxın bir kún kelip barlıq adamzat ústine jawdıratuǵını tuwralı Ioel payǵambar arqalı wáde qılǵan.

Jańa Kelisimde Qudaydıń Ruwxı Muxaddes Ruwx dep ataladı. Muxaddes Ruwx arqalı adamlar Qudaydıń sózlerin aytadı, bazıda káramatlar kórsetedi. Shomıldırıwshı Yaqıya payǵambarshılıq qılıp, Iysa Masiyx insanlardı Muxaddes Ruwxqa shomıldıradı, dep aytqan. Yaqıya Iysanı suwǵa shomıldırǵanda, Muxaddes Ruwx Iysanıń ústine kepter pishininde túsken hám Ol Muxaddes Ruwxqa tolǵan. Iysa Masiyx Muxaddes Ruwx jeteginde júrgen.

Iysa Óz shákirtlerine, Ákem sizlerge jol-jorıq kórsetiw hám kúsh-quwat beriw ushın Muxaddes Ruwxtı jiberedi, dep wáde bergen. Iysa aspanǵa kóterilgennen soń usı wáde ámelge astı. Solay etip, Ioel payǵambardıń bir neshe ásirler aldın aytqan payǵambarshılıǵı orınlandı. Iysanıń shákirtleri adamlardı táwbe qılıwǵa, suwǵa shomıldırılıwǵa hám Muxaddes Ruwxtı qabıl etiwge shaqırǵan. Iysa Masiyxqa isengen hár bir adamnıń júreginde Muxaddes Ruwx jasaydı. Muxaddes Ruwx olardıń Qudayǵa tiyisli ekenligin hám qutqarılıw kepili Ózi ekenligin tastıyıqlaydı. Muxaddes Ruwx iseniwshilerge hár túrli sıylar beredi, olar usı sıyları menen Qudayǵa hám basqalarǵa xızmet etedi. Iseniwshiler Muxaddes Ruwx basshılıǵında ómir keshiredi hám Muxaddes Ruwx arqalı olardıń jaqsı is-háreketleri Qudayǵa maqul boladı (Jar 1:2; Shıǵ 31:3; Biy 14:6; 1Pat 11:6-7; 16:13; 1Jln 12:18; 2Jln 15:1-2; 20:14-15; Ezk 11:5; Iol 2:28-29; Mix 3:8; Mat 3:11; Luk 3:22; 4:1; 10:21; 24:49; Yuxn 3:34; 14:16-17, 26; 16:7-15; 20:22; Elsh 1:4-5, 8; 2:1-4, 14-21, 38; 13:2; 19:1-6; Rim 8:15-16; 1Kor 12:4-11; 2Kor 1:21-22; Gal 5:22-25; Efs 1:13-14).

Qudaydıń Ulı, Quday Taalanıń Ulı – Bul sóz ataq bolıp, yahudiyler intizarlıq penen kútken qutqarıwshıǵa aytılǵan. Yahudiylerdiń pikiri boyınsha, bul qutqarıwshı olardı dushpanlar qolınan qutqaradı hám pútkil adamzat ústinen máńgi húkimdarlıq qıladı. Bul qutqarıwshıǵa ádette «Masiyx» ataǵı da qollanılǵan. «Qudaydıń ulı» yamasa «Ul» ataqları Iysaǵa qarata qollanılǵanda, Iysa intizarlıq penen kútilgen Masiyx ekenligin bildiredi. Bul ataqlar Iysanıń Quday menen jaqın múnásibetin, Qudaydıń atınan is qılatuǵının kórsetedi. Iysa Masiyx Óziniń aspandaǵı Ákesine pútkilley boysınıp, sadıqlıq penen xızmet etti. Iysa aspandaǵı Ákesin húrmet etip, Onıń minezlemesin Ózinde tolıq kórsetti.

Tilekke qarsı, bazılar «Qudaydıń Ulı» degen ataqtı nadurıs túsinip, Iysa deneden Qudaydan tuwılǵan eken, dep oylaydı. Biraq bul aqılǵa sıymaytuǵın ulıwma nadurıs pikir! Bunday pikir Muxaddes Jazıwda bayan etilgen tálimatlarǵa qarsı. Jańa Kelisimde sóz etiliwinshe, Máriyam káramatlı túrde, Muxaddes Ruwxtıń qúdireti menen Iysaǵa hámiledar bolǵan edi.

Eski Kelisimde Quday Izrail xalqın «tuńǵısh ulım» dep atap, olar menen qanshelli jaqın múnásibet ornatqanın kórsetti. Sonday-aq, Quday Izrail patshasın da «Meniń ulım» dep ataǵan, sebebi Izrail patshası Qudaydıń wákili sıpatında xalıq ústinen húkimdarlıq qıldı (Shıǵ 4:22-23; Mat 1:18-25; 14:33; Luk 1:26-38; Yuxn 14:6-13; 19:7; 1Yuxn 5:12-13; Kol 1:15-19; Evr 1:2-3).

Qudaydıń Úyi – Bul sóz Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa aytılǵan (Biy 18:31; 1Pat 10:3; 1Jln 6:10).

qurbanlıq – Izraillılar Qudayǵa sıyınıw ushın buǵa, qoy, eshki, kepter yamasa qumırı sıyaqlı haywanlardı qurbanlıq qılatuǵın edi. Haywan soyılǵannan soń, onıń bir bólegi Qudayǵa unamlı tútetki ushın sadaqa sıpatında qurbanlıq orında tútetilgen. Qalǵan bólegi bolsa ruwxaniylerge berilgen yamasa sıyınıwshılar tárepinen jelingen. Izrail xalqı Qudayǵa alǵıs aytıw, Qudaydan bereket tilew, gúnaları ushın keshirim soraw maqsetinde qurbanlıqlar bergen. Eski Kelisimde aytıp ótilgen bes qurbanlıq túri mınaday: ayıp qurbanlıǵı, gúna qurbanlıǵı, jandırılatuǵın qurbanlıq, minnetdarshılıq qurbanlıǵı, tatıwlıq qurbanlıǵı (Jar 8:20; Shıǵ 29:38-41; Leb 1-bap).

qutqarıw, qutqarılıw – Bul sózler adamlardıń hám pútkil bir xalıqtıń dushpanlardan yamasa olardıń ómirine qáwip salıp atırǵan basqa nárselerden azat bolıwın bildiredi.

Eski Kelisimde bir adam belgili bir jaǵdayda basqalardı qáwip-qáterden qutqarǵanda «qutqarıwshı» dep atalǵan. Kóp jaǵdaylarda bolsa «Qutqarıwshı, Azat qılıwshı» degen at Qudaydıń Ózine qollanılǵan. Izrail xalqı tariyxındaǵı eń ullı waqıyalardan biri olardıń Mısırdaǵı qullıqtan azat bolǵanı. Quday Muwsa arqalı káramat kórsetip, Óziniń Qutqarıwshı ekenligin kórsetken. Quday Izrail xalqın kóp mártebe qutqarǵanı ushın, olar keleshekte Iyemiz bizlerdi barlıq dushpanlardan hám jawızlıqtan azat qıladı, degen úmitte sol waqıttı intizarlıq penen kútken. Jáne Eski Kelisimde payǵambarlar payǵambarshılıq qılıp, Quday Óziniń haq qulın jiberedi hám adamlardı gúnalarınan azat qıladı, dep aytqan. Payǵambarshılıqlar boyınsha Qudaydıń bul sadıq qulı patsha Dawıttıń áwladınan kelip shıǵadı.

Jańa Kelisimde aytılıwınsha, adamlar Iysa Masiyxtıń ólimi hám tiriliwine iseniwi arqalı gúnadan azat boladı. Demek, hár bir adam milletine, túriniń reńine yamasa mádeniyatına qaramastan qutqarılıwǵa erisiwi múmkin. Bul qutqarılıw adamnıń qılǵan sawap islerine baylanıslı emes. Adam tek ǵana Qudaydıń rehimi hám miyrimi arqalı gúnalarınan azat bolıp, Iysa Masiyx arqalı máńgi ómirge iye boladı. Iysa Masiyxqa isenip, táwbe qılǵan hár bir adamdı Quday keshiredi. Sonıń ushın, Qudaydıń Ózi de, Iysanı Masiyx hám «Qutqarıwshı» dep ataydı.

Iysa Masiyxqa isengen adam Quday menen jarasqanı ushın bul dúnyanıń ózinde-aq qutqarılıwǵa erisken dep esaplanadı. Qutqarılıwǵa erisken hár bir adamnıń ómirinde Muxaddes Ruwx háreket qıladı. Qutqarılıw toqtawsız háreket bolıp, oǵan erisken hár bir adamnıń pikirlewi hám minez-qulqı ózgeredi hám bunday adam óz ómirin Qudaydı ırazı qılıwǵa baǵıshlaydı. Masiyxıylar aqırǵı kúnde de húkim qılınbaydı. Masiyxtıń atanaq aǵashtaǵı ólimi hám tiriliwi arqalı olar bul dúnyada da, ol dúnyada da qutqarılıwǵa iye. Sol sebepten iseniwshiler ólgennen keyin Quday menen birge jánnette bolıwına qatal túrde isenedi (Shıǵ 14:1-31; 15:1-21; Biy 3:9, 15; 2Pat 22:2-3; Zab 39:18; 77:35; Iysh 42:1-4; 43:3, 11; 49:26; Ezk 37:23-25; Dan 6:27; Luk 1:47, 69-70; 2:10-11, 30-31; Yuxn 3:15-16, 36; 5:24; 6:40; Elsh 2:38-39; 4:11-12; 10:43; 16:30-31; 1Pet 1:3-5; 1Yuxn 4:15-17; 5:13; Rim 1:16-17; 5:9-10; 3:20-24; 8:1-2; 8:15-16; 8:24, 29-30; 10:9-10; 10:12-13; 1Kor 1:18; 2Kor 1:21-22; 5:1-2, 6-8; Efs 1:13-14; 2:4-9; 1Sal 4:16-17; 5:9-10; 1Tim 1:1; 2:3; 2Tim 1:9-10; Tit 1:3-7; Evr 9:27-28; Ayan 22:3-5).

qız Sion – Erusalimdi ańlatadı (Zab 9:15; Iysh 10:32; Erm 4:31).

lebiyli, lebiyliler – Yaqıptıń ulı Lebiy urıwınan bolǵan adamlar. Quday Lebiy urıwınan bolǵan Xaronnıń áwladın Izrail xalqınıń ruwxaniyleri etip tańlaǵan edi. Lebiy urıwınıń qalǵan adamları diniy máresimlerdi orınlawda járdem berdi. Bunnan tısqarı olar Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa, onıń úskene hám buyımlarına da juwapker boldı. Quday Izrail xalqınıń tuńǵısh ullarınıń ornına Lebiy urıwın Óz xızmetine alǵan edi. Óytkeni Izraildıń tuńǵısh ulları Qudayǵa tiyisli edi. Keyin patsha Dawıt lebiylilerdiń bazıların Qudayǵa sıyınıw waqtında qosıq aytıwǵa hám saz shertiwge tayınladı (San 3:5-13, 40-51; 1Jln 6:31-32; 23:25-29, 32; 23:30-31).

Lira – Tarlı saz ásbap (1Pat 10:5).

Masiyx – Masiyx evreyshe «Mashiax» sózinen alınǵan, grek tiline «Xristos» dep awdarılǵan. Evrey tilinde bul sóz «maylanǵan» degen mánini bildiredi. Áyyemgi Izrailda bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tayınlaw waqtında, onıń basına záytún mayı quyılıp maylanǵan. Bul is-háreket sol adamnıń Quday tárepinen tańlanǵanın hám Qudaydıń xızmetine baǵıshlanǵanın bildiredi. Sol sebepten Masiyx sózi «Quday tárepinen tańlanǵan» degen mánisti de ańlatadı.

Eski Kelisimdegi payǵambarshılıqlarda, bir kúni patsha Dawıttıń áwladınan bolǵan birew Izrail xalqın dushpanlarınan qutqaratuǵını hám jer júzinde máńgi ádalat ornatıp, barlıq xalıqlar ústinen húkimdarlıq qılatuǵını aytıladı. Keyin ala yahudiyler wáde qılınǵan sol qutqarıwshını «Masiyx» dep ataytuǵın boldı. Yahudiylerdiń eli Rim imperiyasınıń qol astında qalǵanda kóp yahudiyler, Masiyx kelip, bizlerdi dushpanımızdan qutqaradı hám Izrail patshalıǵınıń ullılıǵın qayta tikleydi, dep úmit qılǵan.

Jańa Kelisim boyınsha, Iyemiz Iysa Eski Kelisimdegi payǵambarshılıqlarda aytıp ótilgen Masiyx. Iysa Masiyx Óz wazları arqalı Qudaydıń Patshalıǵı keliwin járiyalaǵan, biraq bul Patshalıq jer júzindegi patshalıq emes edi. Iysa Masiyx atanaq aǵashtaǵı ólimi arqalı shaytannıń qúdiretin joq qıldı, gúnaǵa hám ólim qorqınıshına qul bolǵan pútkil adamzatqa azat bolıw múmkinshiligin berdi. Sonıń ushın, Iysaǵa isengenler Onı «Masiyx» dep ataydı (Mat 1:16-17; 2:4; 16:16; Mrk 9:41; Luk 2:11; 24:26, 46; Yuxn 1:17; 7:41; Elsh 2:31; Rim 1:4-6).

may – Muxaddes Kitapta may sózi astında kóbinese záytún miywesinen alınǵan may názerde tutıladı. Áyyemgi Izrailda záytún mayınan keń paydalanılǵan. Shıralar ushın, teridegi jara hám jaraqatlardı shıpalaw ushın záytún mayı qollanılǵan. Sonday-aq, bay adamlar denelerin qásterlew ushın eń sapalı záytún mayınan paydalanǵan. Bazıda záytún mayı átir menen aralastırılıp, jaǵımlı iyis shıǵarıw ushın shashqa, terige súrtilgen. Bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tayınlaw waqtında basına joqarǵı sapadaǵı záytún mayı quyılǵan. Muxaddes shatırdaǵı hám Ibadatxanadaǵı buyımlardı muxaddes qılıw ushın da záytún mayı qollanılǵan. Ulıwma alǵanda, may awızbirshilik, abadanshılıq, páklik hám Qudaydıń Ruwxınıń qúdiretli belgisi bolǵan (Shıǵ 29:40; 30:25-33; San 28:5; 3Pat 5:11; 17:12; Mrk 6:13).

maylaw – Eski kelisim dáwirinde Quday bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tańlaǵanda onıń basına záytún mayın quyıwǵa buyrıq beretuǵın edi. Záytún mayı Quday Ruwxınıń belgisi bolıp, may quyılǵan adamnıń páklengenin hám oǵan qúdiret berilgenin bildiretuǵın edi. Usı jol menen tańlanǵan adam, ásirese patsha evrey tilinde «mashiax», yaǵnıy «may súrtip tańlanǵan» dep atalatuǵın edi. «Mashiax» sózi keyin ala lawazım sıpatında qollanılatuǵın boldı. Muxaddes shatırdaǵı hám Ibadatxanadaǵı buyımlar da záytún mayı súrtiliw arqalı muxaddes qılınǵan (Shıǵ 40:13-15; 1Pat 10:1; 16:3; 3Pat 19:16; Iysh 45:1; Zab 17:51; Luk 4:18).

májilisxana – Grekshe «sinagoga» sózi adamlardıń jıyının ańlatadı. Bul Jańa Kelisimniń kitaplarında ushırasadı. Yaqıptıń xatı 2:2 de masiyxıylar jıyını usılay ataladı. Májilisxanalar Babiloniya súrgininen keyin, ásirese Ezranıń jańalıq kirgizgeni nátiyjesinde payda bolǵan bolıwı múmkin. Izrail xalqı jat butqa tabınıwshı elge tarqalıp ketip, Ibadatxanadaǵı ulıwma xızmet milliy hám diniy ómirdi birlestiretuǵın kúshten ayırılǵanlıqtan, olar hár túrli jerde, yaǵnıy májilisxanalarda jıynalıwǵa májbúr bolǵan. Olar Quday Iyeniń ótken waqıtlardaǵı islerin eske alıp, Onnan járdem beriwdi hám qutqarıwdı soraǵan.

Babiloniyadan qaytıp kelgennen soń, Ezra hám Nexemiyaǵa uqsaǵan azamatlar xalıqtı Qudaydıń sózin tıńlaw ushın jıynadı hám olardı Muxaddes Kitaplardı izertlewge shaqırdı. Sonda májilisxana butqa tabınıwshılıq sebepli qatal jaza alǵan adamlar ortalıǵında oyanǵan jańa ómirdiń tábiyǵıy kórinisine aylandı. Sol sebepten, Iyemizdiń inisi Yaqıp bılay dedi: «Óytkeni áyyemgi waqıtlardan beri Muwsanıń Nızamı hár bir qalada járiyalanıp kiyatır hám hár dem alıs kúni májilisxanalarda oqılmaqta» (Mat 4:23; Mrk 3:1; Luk 4:15; Elsh 15:21; 19:8).

máńgilik ómir – Muxaddes Kitapta máńgilik ómir tek ǵana waqıttıń dawamın emes, al ómirdiń mazmunı, yaǵnıy Quday menen birlikte jasawdı, Onıń miyrimi hám bereketlerinen lázzet alıwdı bildiredi. Eski Kelisimniń bazı bólimlerinde haq adamlar Quday menen máńgi jasaytuǵını haqqında jazılǵan, ayırım hallarda ólilerdiń tiriliwi haqqında aytıp ótilgen.

Jańa Kelisimde máńgilik ómir ne ekenligi haqqında keńirek ashıp berilgen. Insannıń denesi ólse de, ruwxı ólmeydi. Iysa Masiyxqa hám Onı jibergen Qudayǵa isengen adam máńgi ómirge iye boladı. Bunday adam ushın máńgi ómir usı dúnyada jasap atırǵan waqtında baslanadı. Ol ólse de aqırette tiriledi hám onnan keyin hesh qashan ólmeydi. Aqırzaman kúni Quday haqlarǵa máńgilik ómirdi sıy qılıp beredi, olar jánnette jasap, bul dúnyadaǵı barlıq jawızlıqlardan azat boladı. Gúnakarlarǵa bolsa máńgi jaza beriledi, olar máńgige Qudaydan ayırıladı (Zab 15:9-11; 22:6; Iysh 26:19; Dan 12:2; Mat 5:12; 25:34, 46; 25:41, 46; Luk 16:22-23; 20:37-38; 23:42-43; Yuxn 3:15-16, 36; 5:24, 28-29; 6:40; 10:27-28; 1Pet 1:4; 1Yuxn 5:13; 2Kor 4:16-18; 5:1-2, 6-8; Efs 2:4-6; Fil 1:21-23; 3:13-14; Evr 12:22-24; Ayan 20:11-15; 21:1-4; 22:1-5).

Midiya – Qúdiretli patshalıq bolıp, házirgi Iran mámleketiniń arqa-batısında jaylasqan edi. B. e. sh. 550-jılǵa kelip, Midiya hám Persiya patshalıǵınıń eń áhmiyetli aymaǵına aylandı, sonıń ushın Persiya nızamları «Midiya hám Persiya nızamları» dep atalatuǵın boldı (Est 1:19; Dan 6:8).

Midyan, midyanlılar – Ibrayımnıń toqalı Qaturadan tuwılǵan ullarınan biri. Midyannan tarqalǵan áwlad midyan xalqı dep atalǵan edi. Olar kóshpeli xalıq bolıp, kóbisi házirgi Aqaba qoltıǵınıń shıǵıs tárepindegi shólde jasaytuǵın edi. Sonıń ushın, ol jerler midyan xalqınıń eli, sol jerde jasaǵan xalıq midyanlılar dep atalǵan (Jar 25:1-2; Shıǵ 2:11-15; Biy 6-bap;).

Mixail – Muxaddes Kitapta eki perishteniń atı aytıp ótilgen, birinshisi – Mixail, ekinshisi – Jabrayıl. Mixail bas perishtelerdiń biri bolıp, Izrail xalqınıń qorǵawshısı dep atalǵan. Mixail hám onıń qol astındaǵı perishteler shaytan hám onıń jawız perishteleri menen sawash qılıp, olardı kókten quwıp jibergen (Dan 10:13, 21; 12:1; Yahu 9; Ayan 12:7-9).

Mısır – Mısır Eski Kelisimde kóp tilge alınǵan hám dúnya tariyxında áhmiyetli iz qaldırǵan. Mısır húkimdarları «Faraon» dep atalǵan. Mısır civilizaciyası júdá rawajlanǵan, xalıq aralıq sawdada baslı orın tutqan. Nil dáryasınıń suwları hám jemisli jerleri Mısır turǵınların azıq-awqat penen hámme waqıtta támiyinlep turdı.

Ashlıq dáwirde Yusup Mısır xalqın hám ákesi Yaqıptıń barlıq shańaraǵın qutqarıp qaladı. Yusuptiń ákesi Yaqıp hám onıń shańaraǵı Qanannan Mısırǵa kóship keledi. Bir neshe áwlad ótkennen soń Yaqıptıń áwladı Mısırda qul bolıp qaladı. Muwsa payǵambar Qudaydıń buyrıǵı menen káramatlar kórsetip, Izrail xalqın qullıqtan azat qıladı hám Mısırdan alıp shıǵadı. Mısır húkimdarları kóbinese óz elinen sırtqa, ásirese Qanan eline úlken siyasiy tásir ótkizetuǵın edi hám bazıda átiraptaǵı jerlerge áskeriy júrisler qılatuǵın edi. Qanan Mısırdan arqa-shıǵısta jaylasqan, Izrail xalqı sol jerlerde jasaytuǵın edi (Jar 41:46-49, 53-57; 45:16-20; 46:1-7; Shıǵ 1:8-14; 2:1; 15:21).

miyrim – Muxaddes Kitapta «miyrim» hám «miyrimli» sózleri ádette Qudayǵa hám Onıń qılǵan islerine qarata qollanıladı. Miyrim sóziniń tiykarǵı mánisi – Quday ullılıǵı hám sheksiz súyispenshiligi sebepli Óz qálewi menen insanlarǵa bereket beredi. Bul dúnya jaratılǵannan berli Qudaydıń miyrimi adamzat hám pútkil janzattıń ómirinde kórinip tur. Quday olarǵa ómir baǵıshlaydı hám jasaw ushın kerekli bolǵan zatlardı jetkizip turadı. Quday barlıq xalıqqa miyrim kórsetedi. Eski Kelisimde Qudaydıń Izrail xalqına bolǵan sheksiz miyrimin Izrail tariyxınıń hár túrli dáwirlerinde kóriwimiz múmkin. Izrail xalqınıń káramatlı túrde Mısırdaǵı qullıqtan azat bolǵanı bunıń ayqın mısalı boladı.

Jańa Kelisimde Iysa Masiyxtıń bul dúnyaǵa kelip, Oǵan isengenlerge qutqarılıw bergeni Qudaydıń adamzatqa kórsetken miyriminiń eń ayqın dálili. Iysa Masiyx arqalı Quday adamlardı gúnadan azat qılıp, aqlaydı hám olarǵa máńgi ómir baǵıshlaydı. Bul miyrimge hesh kim ılayıqlı emes hám miyrim insannıń qılǵan sawap islerine baylanıslı emes. Qudaydıń kórsetken miyrimine minásip bolıw – gúnadan júz burıp, Qudayǵa boysınıw. Quday Óz miyrimi arqalı iseniwshilerge Muxaddes Ruwxın beredi. Olar Muxaddes Ruwx arqalı bul dúnyada Qudayǵa xızmet qıladı (Jar 6:8; 19:16; 50:4; Shıǵ 33:12-13; San 14:8; Nzm 13:17; Ayup 33:24; Zab 17:51; 39:11; 101:14; 110:4; 144:8; Erm 31:2-3; Joq 3:32; Dan 9:18; Yuns 4:2; Luk 1:30; Yuxn 1:17; Elsh 4:33; 7:46; Rim 5:15; 6:1-2, 14-15; 11:5-6; 12:6-8; 1Kor 15:10; Efs 1:7-8; 2:4-5, 8-9; 2Sal 1:11-12; 2Tim 1:9-10; Tit 2:11-14; 3:4-7).

Moab, moab xalqı, moablılar – Bul xalıq Ibrayımnıń inisi Lut áwladınan edi. Moab eli Óli teńizdiń shıǵıs tárepindegi tóbeshikli ónimdar jerlerde jaylasqan edi. Moab xalqı quday Kemoshqa tabınatuǵın edi. Moab tili evreyshege jaqın. Biraq olar Izrail xalqınıń dushpanı edi. Izraildıń payǵambarları moab xalqınıń ayanıshlı táǵdiri haqqında kóp payǵambarshılıq qıldı. Babiloniyalılar olardı qırıp taslaǵannan soń, bul xalıq joq bolıp ketti (Jar 19:37; Shıǵ 15:15; San 21:11; Iysh 15–16 baplar; Erm 48-bap; Sef 2:8-11).

Molox, Milkom – Ammon xalqınıń tabınǵan qudayı. Adamlar óz perzentlerin qurbanlıq qılıw arqalı Moloxqa, yaǵnıy Milkomǵa tabınǵan. Al Qudaydıń nızamlarında bunday úrp-ádet pútkilley qadaǵan etilgen. Degen menen, Erusalimge jaqın jerdegi Hinnom oypatlıǵında Izrail xalqı da Moloxqa tabınıp, perzentlerin qurbanlıq qılǵan (Leb 18:21; 20:2-5; 3Pat 11:7; Erm 32:35).

mór – Jip penen moyınǵa asıp júretuǵın cilindr sıyaqlı buyım yamasa mór júzigi. Áyyemde bir xattı yamasa hújjetti rásmiylestiriw ushın, oǵan mum, qorǵasın yamasa basqa bir jumsaq nárse súrtilip, ústinen mór basılǵan. Sonıń menen birge, bul mór xat yamasa hújjet jiberip atırǵan adamnıń húkimdarlıǵın hám biyligin bildirgen (Jar 38:18; 3Pat 21:8; Est 3:10).

Muxaddes – Muxaddes Kitapta muxaddes sózi kóbinese Qudayǵa qarata aytılǵan. Bul sóz Qudaydıń pútkil barlıqtan joqarılıǵın hám teńsizligin bildiredi. Ol jalǵız, haqıyqıy Quday. Quday pútkilley pák, gúnasız hám minsiz.

Muxaddes sózi zatlarǵa da, adamlarǵa da aytılǵan. Muxaddes sózi «pák, arnawlı, ayırıp alınǵan, baǵıshlanǵan» mánislerin bildiredi. Bul sóz Muxaddes shatırdaǵı, keyin ala Ibadatxanadaǵı buyımlarǵa hám úskenelerge qollanılǵan. Muxaddes orın yamasa buyım Qudayǵa baǵıshlanǵan bolıp, olarǵa abaylı bolıp hám itibar menen múnásibette bolıw talap qılınǵan. Muxaddes shatırda, keyin ala Ibadatxanada xızmet etken ruwxaniyler de muxaddes esaplanǵan. Ruwxaniyge qollanılǵan muxaddes sózi onıń Qudayǵa xızmet etiwine baǵıshlanǵanın hám ayrıqsha wazıypası bolǵanın kórsetedi. Adamlar hám buyımlar Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlar hám diniy máresimler arqalı páklenip, muxaddes qılınǵan.

Quday Óz xalqına: «Muxaddes bolıńlar», dep buyırǵan. Bunıń mazmunı mınadan ibarat, Izrail xalqı basqa xalıqlardan ayırılıp turıwı, ózlerin Qudayǵa baǵıshlap, Onıń nızamların orınlawı kerek edi (Shıǵ 3:5; 12:16; 16:23; 19:6; Leb 19:2; 27:28; 1Pet 1:15; Evr 2:11).

Muxaddes bólme – EŃ MUXADDES BÓLME sózine qarań.

Muxaddes Ruwx – QUDAYDÍŃ RUWXÍ sózine qarań.

Muxaddes shatır – Izrail xalqı Qudayǵa sıyınıw ushın qollanǵan shatır. Izrail xalqı Sinay tawında turǵanda, Quday Muwsaǵa Muxaddes shatırdı hám onıń barlıq úskenelerin islewdi buyırıp, olardıń anıq úlgilerin kórsetken. Bul shatırdı bir orınnan ekinshi orınǵa kóshiriwge bolatuǵın edi. Muxaddes shatırdıń ishinde eki bólme bar edi. Birinshi bólmesi Muxaddes bólme, ekinshisi Eń muxaddes bólme dep atalatuǵın edi. Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesinde Kelisim sandıǵı saqlanǵan. Bul shatır Ushırasıw shatırı dep te atalǵan. Izrail xalqı qurbanlıqlar usınǵanda, Quday Óz xalqı menen ushırasıw ushın usı shatırda bolatuǵın edi. Keyin patsha Sulayman Muxaddes shatırdıń ornına Qudayǵa arnap Erusalimde Ibadatxana qurdırdı (Shıǵ 25:8-9; 26:1-37; 27:9-19; 29:42-43).

muxaddesler – Bul sóz Qudayǵa baǵıshlanǵan, Onıń xızmeti ushın ajıratılǵan, yaǵnıy Qudayǵa tiyisli adamlar degen mánisti bildiredi. Eski Kelisimde bir neshe márte Izrail xalqına, Jańa Kelisimde bolsa Iysa Masiyxtıń izine ergenlerge qarata muxaddesler dep aytıladı (Dan 7:18, 21; 8:24; Elsh 9:13, 41; Rim 8:27; 1Kor 6:1; 2Kor 1:1; Efs 1:15; Fil 4:22; Ayan 11:18).

orama kitap, orama qaǵaz – Áyyemgi waqıtlarda kitaplar ádette uzın orama túrinde bolıp, olar papirus yamasa iylengen teriden islengen (Erm 36:22-23; Ezk 2:9-10; Zxr 5:1-2; Ayan 5:1-2, 4-8).

oraza tutıw – Muxaddes Kitapta oraza júdá áhmiyetke iye. Insan ilajsız jaǵdaylarǵa túsip qalǵanda, sawap ushın emes, al duwa etiwge berilip, Qudaydıń kúshine mútájligin bildiriw maqsetinde oraza tutadı.

Tawrat boyınsha, Izrail xalqı gúnalarınan táwbe qılǵanın kórsetiw ushın Pákleniw kúni oraza tutıwı kerek edi. Sonday-aq, Izrail xalqı Babiloniyada súrginde bolǵanda da, súrginnen keyingi dáwirde de qayǵılı waqıyalardı eslew maqsetinde hár jılı oraza tutqan. Ibadatxananıń wayran etilgenin eslep oraza tutqanı usınıń bir mısalı boladı. Belgilengen orazalardan tısqarı, Izrail xalqı basqa jaǵdaylarda da oraza tutqan. Mısalı, bir adam jaqın adamınıń óliminen soń óz qayǵısın bildiriw, qıyın jaǵdayda Qudaydan járdem soraw, óz gúnasınan táwbe qılǵanın yamasa basqalarǵa dártles ekenin kórsetiw maqsetinde oraza tutqan.

Oraza ádette duwa menen baylanıslı bolıp, Qudaydan jol-jorıq alıw hám kúsh-quwat soraw ushın, birewdiń qıyın jaǵdayın ańsatlastırıw ushın tutılǵan (Leb 16:29-31; 23:26-29; 1Pat 7:6; 2Pat 1:12; 12:15-23; 2Jln 20:3-4; Ezr 8:21-23; 10:6; Nxm 1:4; Est 4:3, 15-17; Zab 34:13; Iysh 58:3-12; Erm 14:10-12; Dan 9:3-4; Yuns 3:5-8).

Óliler mákanı – Áyyemgi Izrail xalqı Óliler mákanın jer astındaǵı túpsiz shuqırlıq, marhumlar baratuǵın qarańǵı jer, dep túsingen (Ayup 17:13; Iysh 14:9; Ayan 6:8).

óńirshe, qaltalı óńirshe – Bas ruwxaniy kókiregine taǵatuǵın, qımbatbaha taslar menen bezelgen arnawlı qalta. Qaltalı óńirshege Urim hám Tummim degen muxaddes zatlar salınǵan edi. Bas ruwxaniy Qudaydıń erkin biliw ushın Urim hám Tummimdi qollanǵan (Shıǵ 28:15-30).

payǵambar – Qudaydıń xabarın adamlarǵa jetkizetuǵın insan. Eski Kelisim dáwirinde Izrail xalqınıń payǵambarları xalıqtı gúnadan táwbe qılıwǵa hám Qudayǵa qaytıp keliwge shaqırǵan. Bazıda olar hátteki húkimdarlardıń hám basqa xalıqlardıń gúnaların ashıp, olardı da tuwrı joldan júriwge shaqırǵan. Payǵambarlar óz xabarları arqalı keleshekte júz beretuǵın waqıyalar haqqında payǵambarshılıq qılǵan, adamlarǵa jiger bergen hám júz beretuǵın apatlardan xalıqtı aldın ala eskertken. Ádette olar xabarlarında hár túrli salıstırma túrdegi súwretlewlerden paydalanǵan. Bazı payǵambarlardıń jazıp qaldırǵan payǵambarshılıqları, ayanları hám xabarları keyin ala Eski Kelisimge kirgizilip, bul jazıwlar sol payǵambarlardıń atları menen atalǵan.

Jańa Kelisim dáwirinde Quday bazı masiyxıylardı payǵambarlıq xızmetine tayınlaǵan. Bul payǵambarlar iseniwshilerge Qudaydıń sózin jetkizgen. Bazıda olar Muxaddes Ruwx ilhamı menen payǵambarshılıq ta qılǵan. Muxaddes Kitapta jalǵan payǵambarlar haqqında da aytıp ótilgen. Olar Qudaydan xabar alıp keldik, dep adamlardı aldap, joldan urǵan (Jar 20:7; Shıǵ 15:20; Nzm 34:10; Biy 4:4; 1Pat 3:20; Iysh 13:1; Erm 1:5; Elsh 11:27-28; 21:10-11; 1Kor 12:28; 14:1-5, 29-33; Efs 4:11-12).

parisey – Iysa Masiyxtıń dáwirinde bolǵan yahudiylerdiń áhmiyetli bir diniy toparı. Bul atama evreyshede «ajıratılǵan» degen mánisti bildiretuǵın sózden kelip shıqqan. Pariseyler Tawrat nızamlarına qatal túrde ámel qılatuǵın edi, sonıń menen birge, awızeki tarqalǵan úrp-ádetlerge hám pákleniw rásimlerine de ámel qılatuǵın edi. Pariseyler aǵımına tek ǵana bir neshe mıń adam kirgen bolıp, ulıwma xalıqtıń kishkene bir toparınan ibarat edi. Pariseyler xalıq arasında abırayǵa iye edi. Olardan bazıları joqarǵı keńes aǵzaları bolǵan. Ayırım pariseyler Iysa Masiyxqa isendi, kópleri bolsa Iysaǵa hám Onıń tálimatına qarsı shıqtı (Mat 27:62; Mrk 7:3; Elsh 23:6-9).

perishte – Bul sóz xabarshı yamasa jiberilgen degendi ańlatadı. Evreyshe «malax», grekshe «angelos», dep aytıladı. Ol Muxaddes Kitapta kóbinese ápiwayı xabarshılar yamasa xabarlar haqqında sóz etilgende qollanıladı. Muxaddes Kitapta perishte sózi aqıl-esli janzatlardıń ayrıqsha túri sıpatında túsindiriledi. Negizinde, perishteler adamlarǵa qaraǵanda basqasha bolǵan janzatlar bolıp tabıladı. Olar Qudaydı qorshap turadı, Quday dúnyanı basqarǵanda, olardan paydalanadı. Quday perishteler arqalı ayırım adamlarǵa hám xalıqlarǵa járdem beredi.

Muxaddes Kitap perishtelerdiń adamlar ushın ayırım waqıyalarǵa qatnasqanı tuwralı aytılǵan gúrrińlerge bay. Quday kórsetken ayanlardıń baslı máwritlerinde perishteler óz xızmetin ayrıqsha kórsete alǵan. Mısalı: Sinay tawında Muxaddes Nızam járiyalanǵanda, Masiyx tuwılǵanda, Onıń túr-túsi ózgergende, Ol Getsemani baǵında duwa etkende, ólimnen qayta tirilip, aspanǵa kóterilip ketkende, olar Qudaydıń buyrıqların orınlap, Onıń qolında tek ásbap bolıp xızmet etedi. Sonıń menen birlikte, Muxaddes Jazıw barlıq iseniwshiler perishtelerdiń panası hám qorǵawı astında ekenin hám perishtelerdiń gúnakarlardıń qutqarılatuǵınına quwanatuǵının úyretedi (Dan 10:13; Mat 1:20; 18:10; 25:31; 28:2; Luk 2:10; 15:10; Elsh 5:19; 7:38, 53; 1Pet 1:12; Gal 3:19; Evr 1:14; 12:22).

Persiya – Áyyemgi qúdiretli patshalıq. Persiya patshası Kir Babiloniyanı basıp alǵannan soń, Persiya patshalıǵınıń paytaxtı házirgi Iraktıń qublasında jaylasqan Babilon boldı. Biraq patsha Dariy Persepolis degen taza paytaxt qurdıradı. Bul patshalıq «Midiya hám Persiya» dep te ataladı, sebebi Midiya bul patshalıqtıń áhmiyetli wálayatlarınan biri edi. Persiya nızamları «Midiya hám Persiya nızamları» dep atalǵan. Daniel payǵambar Persiya húkimetinde joqarǵı lawazımdı iyelegen edi. Ester kitabında súwretlengen waqıyalar Suza qorǵanında – Persiya patshalarınıń qısqı sarayında júz bergen. Házirgi Ózbekstannıń kóp bólegi hám ulıwma Orta Aziyanıń kóp jerleri b. e. sh. VI ásirde Persiya patshalıǵınıń qaramaǵında bolǵan. Tariyxshılar sol dáwirdegi Persiya patshalıǵın Axameniyler patshalıǵı dep te ataydı (Est 1:19; Dan 6:1-28; 6:8).

refa xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Bul xalıq ta anaq xalqınday bálent boylı, kúshli bolǵan dep aytıladı (Jar 15:20; Nzm 2:11; 3:11; Eshu 13:12).

Ruwxaniy, bas ruwxaniy – Diniy xızmet hám máresimlerdi ótkeriw ushın ayrıqsha tayarlanǵan adam. Áyyemgi Izrailda Tawrat boyınsha, ruwxaniy Lebiy urıwınan, Muwsanıń aǵası Xaron áwladınan bolıwı kerek edi. Ruwxaniyler Muxaddes shatırda, keyin ala Erusalimdegi Ibadatxanada xızmet etken. Olar sıyınıw waqtında basshılıq qılıp, qurbanlıqlar beretuǵın edi, diniy dástúr hám máresimlerdi ótkeretuǵın edi. Ruwxaniylerge xızmet waqtında lebiyliler járdem bergen. Muxaddes shatırdıń Muxaddes bólmesine, keyin ala Ibadatxananıń Muxaddes bólmesine kiriwge tek ǵana ruwxaniylerdiń huqıqı bar edi. Ruwxaniylerge Izrailda jer úles berilmegen edi. Tawrat boyınsha, olar berilgen qurbanlıqlardan úles alıp, kúndelikli mútájliklerine qollanatuǵın edi. Ruwxaniylerge adamlar arasındaǵı kelispewshiliklerdi sheshiw hám Qudaydıń nızam hám qaǵıydaların xalıqqa úyretiw wazıypası tapsırılǵan edi.

Bas ruwxaniy óz wazıypasın orınlaw ushın arnawlı kiyimler kiygen. Bul kiyimler efod, bahalı úst kiyim, naǵıslı uzın kóylek, sálle, belbew hám on eki tas taǵılǵan qaltalı óńirsheden ibarat edi. Bas ruwxaniy jılına bir márte – Gúnadan pákleniw kúninde óziniń eń áhmiyetli wazıypasın orınlaǵan. Sol kúni bas ruwxaniy Muxaddes shatırdıń, keyin ala Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesine kirgen. Bul bólmede ol ózin hám Izrail xalqın gúnadan páklew máresimin ótkergen (Shıǵ 28-bap; Leb 8:6-9; San 18:8-20).

sadaqa – Adamlar Qudayǵa sıyınıp, óz isenimin hám izzet-húrmetin bildiriw ushın beretuǵın nárse. Tawrat nızamı boyınsha eki sadaqa túri bar, bular mınaday: ǵálle sadaqası hám ishimlik sadaqası (Shıǵ 25:29; 29:28; Leb 2:2).

saddukey – Iysa Masiyxtıń dáwirinde bolǵan yahudiylerdiń áhmiyetli bir diniy toparı. Bul topar ruwxaniylerden hám joqarǵı klass adamlarınan ibarat edi. Saddukeyler úlken siyasiy kúshke iye bolıp, Ibadatxana islerine de húkimin ótkizetuǵın edi. Joqarǵı keńes aǵzalarınıń kópshiligi saddukeylerden ibarat edi. Pariseylerden ayırmashılıǵı, olar awızeki tarqalǵan úrp-ádetlerdi qabıl qılmaytuǵın edi, tek ǵana Tawratta jazılǵan nızam hám qaǵıydalarǵa ámel qılatuǵın edi, ólilerdiń tiriliwine de isenbeytuǵın edi. Iysa menen saddukeyler arasında kóp kelispewshilikler bolıp turatuǵın edi (Mat 3:7; 22:23-33; Elsh 4:1-3; 5:17).

Samariya – B. e. sh. 885-874-jılları húkimdarlıq qılǵan patsha Omriy dáwirinen baslap, Samariya Izraildıń, yaǵnıy arqadaǵı patshalıqtıń paytaxtı boldı. Eski Kelisimde bazıda Samariya degen atama Izrail patshalıǵınıń ornına da qollanılǵan. Jańa Kelisimde bolsa bul atama astında Iordan dáryasınıń batısındaǵı, Galilanıń qubla tárepindegi jerler názerde tutılǵan. Samariya Rim imperiyasına qaraslı Yahudiya aymaǵınıń ishinde edi (3Pat 13:32; 16:23-24; 4Pat 17:24).

samariyalı – Jańa Kelisim dáwirinde Samariyada tuwılǵan adam. B. e. sh. 722-jılı assiriyalılar Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp alǵannan keyin turǵınlarınıń kópshiligin tutqın etip alıp ketti. Samariya jerine bolsa jat xalıqlar májbúriy kóshirildi. Bir neshe ásirlerden soń grekler de bul jerlerge ornalasıp aldı. Sonıń ushın, Rim imperiyası dáwirinde Samariya turǵınları etnika jaǵınan aralas bolǵan. Samariyalılar hám yahudiyler arasında kelispewshilik bar edi. Samariyalılar tek ǵana ózleriniń Tawratın Quday jibergen muxaddes kitap dep biletuǵın edi. Olardıń Tawrat nusqasınıń yahudiylerdiń Tawratınan ózgesheligi bar edi. Samariyalılar Qudayǵa Erusalimde emes, al Gerizzim tawında sıyınǵan. Olar shama menen b. e. sh. 400-jılı Gerizzim tawında ibadatxana qurǵan. Bul ibadatxana shama menen b. e. sh. 128-jılı yahudiyler tárepinen wayran qılınǵan. Bunıń aqıbetinde yahudiyler hám samariyalılar arasında qarsılıq oǵada kúsheygen (4Pat 17:1-6, 24-41).

Sidon – FENIKIYA sózine qarań.

Sion – Patsha Dawıt ebus xalqınan tartıp alǵan Erusalimniń bir bólegi Sion dep atalatuǵın edi. Bul orın Dawıttıń qorǵanı dep ataldı. Keyin bolsa Ibadatxana qurılǵan tóbe Sion tawı dep atalatuǵın boldı. Eski Kelisimdegi qosıq qatarlarında hám payǵambarlardıń jazıwlarında Sion sózi kóbinese Erusalim qalasına yamasa Qudaydıń xalqına qarata qollanılǵan (2Pat 5:6-9; 3Pat 8:1; 4Pat 19:21).

suw saqlaǵısh, suw saqlanatuǵın shuqır – Jawınnıń suwın bir jerge jıynaw hám saqlaw ushın islengen jasalma háwiz. Shuqır etip qazılǵannan soń shuqırdıń hámme jaǵına taslar qalap shıǵıladı. Taslardıń ústi sıbalıp, qudıq sıyaqlı etip islengen. Onnan qala berse, tastay qattı jerlerde de, jerdi qazıp, háwiz islegen, tastay bolǵanı ushın, qazılǵan shuqırdıń diywallarına tas qalawdıń hájeti bolmaǵan (1Pat 13:6; 19:22; 2Pat 3:26; Iysh 22:11; Erm 38:6).

suwǵa shomıldırıw – Grekshe «baptizo» – suwǵa shomıldırıw yamasa juwındırıw degen mániste. Áhmiyetli diniy máresimlerden biri bolıp, bul máresim arqalı insan ózin Qudayǵa baǵıshlanǵanın kórsetedi. Tawrat nızamları boyınsha, insan napáklikten tazalanıw ushın suw menen juwınıp, pákleniw máresimin ótkizetuǵın edi. Keyin ala, Iysa Masiyx dáwirinde Yaqıya adamlardı suwǵa shomıldırılıwǵa shaqırdı. Iysa Qudaydıń erkin tolıq orınlaw ushın Yaqıya tárepinen suwǵa shomıldırılǵan. Iysa pútkil el boylap tálim berip júrgende, onıń shákirtleri de Yaqıyaǵa uqsap adamlardı suwǵa shomıldıratuǵın edi.

Iysa Masiyx aspanǵa kóterilmesinen aldın shákirtlerine: «Sonlıqtan da barıp, barlıq milletlerdi Maǵan shákirt qılıńlar: olardı Ákeniń, Uldıń hám Muxaddes Ruwxtıń atı menen shomıldırıńlar», dep buyrıq berdi. Sol waqıttan baslap suwǵa shomıldırıw máresimi Iysanıń ólimi hám tiriliwiniń belgisi bolıp xızmet etedi. Suwǵa shomıldırılǵan adam eski ómiri ushın ólip, jańa ómir ushın tirilgen esaplanadı. Shomıldırılıw jáne iseniwshilerdiń Iysanıń qanı arqalı gúnadan páklengenin de bildiredi (Shıǵ 29:4; 30:17-21; Mat 3:13-15; Mat 28:18-20; Yuxn 3:22-26; 4:1-3; Elsh 22:16; 1Pet 3:21; Rim 6:1-5; Kol 2:12; Evr 6:2).

súyispenshilik – Muxaddes Kitapta bul sóz tek ǵana adamlardıń óz ara múnásibetin emes, al olardıń Quday menen bolǵan jaqın múnásibetin kórsetiw ushın da qollanılǵan.

Eski Kelisimde bunıń anıq mısalı Qudaydıń Izrail xalqı menen bolǵan múnásibeti boladı. Izrail xalqı Qudaydıń súyispenshiligine iye bolǵanlıqtan, Quday olar menen kelisim dúziwge sheshim qabıllaydı. Bul kelisimniń shárti boyınsha, Izrail xalqı Iyesi Qudaydı pútkil júregi menen, janı menen, pútkil barlıǵı menen súyiwi hám Onıń buyrıqların orınlawı tiyis edi. Sol buyrıqlardıń birinde aytılıwı boyınsha adam ózgeni ózindey súyiwi kerek.

Iysa Masiyx Qudaydı hám basqalardı súyiw haqqındaǵı buyrıqlardı Tawrattıń eń áhmiyetli buyrıqları dep esaplaǵan. Ol Óz shákirtlerine, bir-birińizdi súyińler, buyrıqlarıma ámel qılıńlar, dep buyırǵan. Iysanıń Ózi de aspandaǵı Ákesin qanshelli súyetuǵının kórsetiw ushın Onıń buyrıqların tolıq orınlaǵan.

Quday pútkil adamzatqa bolǵan súyispenshiligin kórsetiw maqsetinde bul dúnyaǵa Óziniń jalǵız Ulı Iysa Masiyxtı jibergen edi. Iysa Masiyx adamzattıń gúnası ushın qurban boldı. Iysaǵa isengen hár bir adam gúnalarınan pútkilley páklenedi hám máńgi ómirge iye boladı. Quday súyispenshilik bulaǵı bolǵanı ushın Oǵan isengenler de Qudaydan úlgi alıp, bir-birin jaqsı kóriwi kerek (Leb 19:18; Nzm 6:5; 7:6-9; 11:1; Mrk 12:28-34; Yuxn 3:16; 13:34-35; 14:15, 21-24, 31; 15:9-10, 12, 17; 1Yuxn 4:7-10, 11-12, 16, 19-21; Rim 5:8).

súrgin – Bul sóz astında ádette Izrail hám Yahuda patshalıqları dushpanlar tárepinen basıp alınıp, turǵınlarınıń kópshiligi basqa elge tutqın etip áketilgen dáwir názerde tutıladı. Muxaddes kitapta aytılıwınsha Izrail hám Yahuda xalıqları Qudaydıń húkimi aqıbetinde súrgin etilgen, sebebi olar Qudaydıń Muwsa arqalı dúzgen kelisimine sadıq bolmaǵan edi.

B. e. sh. 722-jılı Assiriya Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp aldı. Assiriyalılar Izrail paytaxtı Samariyanı qolǵa kirgizgennen soń xalıqtıń kópshiligin Assiriyanıń aymaqlarına tutqın etip alıp ketti. Izrail eline bolsa jat xalıqlardı májbúrlep kóshirdi. B. e. sh. 605-jıldan baslap, Babiloniya xalqı Yahudaǵa, yaǵnıy qubla patshalıqqa qayta-qayta hújim qıldı. Usı hújimler waqtında olar bazı yahudiylerdi Babiloniyaǵa tutqınlıqqa alıp ketti. Daniel payǵambar dep tanılǵan jas jigit te sol tutqınlar arasında edi. B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda paytaxtı Erusalimdi qolǵa kirgizip, onı wayran qıldı. Eldiń kópshilik turǵınların tutqın etip alıp ketti. Tutqınǵa túspegen yahudiyler Mısırǵa qashıp bardı.

Yahudiyler Babiloniya súrgininde bolǵanda da ózlerine úy salıp, sawda hám diyxanshılıq penen shuǵıllanǵan. Olar óz diniy úrp-ádetlerine ámel qılǵan halda, milliy ózligin saqlap qalǵan. Daniel hám Ezekiel payǵambarlar usı súrgin dáwirinde xızmet etken. Keyin Yahuda eli Persiya húkimdarlıǵı astında bolǵanda, yahudiylerden bazıları Zerubbabel hám Eshua basshılıǵında Yahudaǵa qaytıp barıp, Erusalimde Ibadatxananı qayta qurıwdı baslaǵan. Aradan jıllar ótip, Persiya patshasınıń xızmetindegi yahudiy hámeldarı Nexemiya da Yahudaǵa qaytqan hám Erusalim diywalların qayta qurıw islerine basshılıq qılǵan.

Kóp yahudiyler óz watanınan uzaqta jasap qalǵan. Ester kitabında Persiya patshalıǵında jasaǵan yahudiyler tuwralı sóz etilgen. Bul waqıyalar b. e. sh. V ásirde Persiya patshalıǵınıń paytaxtı Suzada bolǵan (4Pat 17:5-24; 24:1-4, 13-16; 25:11-12, 25-26; 2Jln 36:13-21; Ezr 1:1-5; 2:1-2, 70; 7:1-7; Nxm 1:1-11; Erm 25:1-11; 43:1-7; 52:1-16, 28-30; Dan 1:1-6).

Tir – FENIKIYA sózine qarań.

tuńǵısh ul – Áyyemgi waqıtları tuńǵısh ul joqarǵı orınǵa iye edi. Ádette tuńǵısh ulǵa pátiya berilgende, oǵan ayrıqsha bereket tilengen. Tuńǵısh ul inilerine qaraǵanda eki ese kóp miyras alǵan. Ákesiniń óliminen soń tuńǵısh ul shańaraq basshısı esaplanǵan.

Tawrat boyınsha, Izrail xalqında hár bir shańaraqtaǵı qarınnan birinshi shıqqan ul Qudayǵa tiyisli bolıp, Oǵan baǵıshlanıwı tiyis edi. Barlıq tuńǵısh ullardıń ornına lebiyliler Muxaddes shatırda, keyin ala Ibadatxanada xızmet qılǵan. Tuńǵısh uldı qaytarıp satıp alıwdıń belgisi sıpatında ruwxaniylerge pul sadaqa etip berilgen. Quday Izrail xalqınıń tuńǵısh ulların Mısırdaǵı eń keyingi apattan qurbanlıq arqalı qutqarǵan, keyin ala bul Qutqarılıw bayramı etip belgilenetuǵın boldı (Jar 25:29-34; 27:1-40; 48:12-20; Shıǵ 13:1-2, 11-16; 12:26-27; San 3:11-13, 40-41; 18:15-16; Nzm 21:15-17).

usınılǵan nanlar – Muxaddes shatırdaǵı stolǵa, keyin ala Ibadatxanadaǵı stolǵa Izraildıń on eki urıwı ushın on eki ashıtqısız nan qoyılǵan. Bul nanlar Jaratqan Iyeniń dárgayındaǵı stolǵa qoyılǵan, sonıń ushın evreyshede «dárgayındaǵı nan» dep te atalǵan. Nanlar stolda bir hápte turǵannan soń, jańa pisirilgen on eki nan menen almastırılǵan. Stoldan alınǵan nanlardı tek ǵana ruwxaniyler jegen. Usınılǵan nanlar Jaratqan Iyeniń dárgayın bildiretuǵın nıshan bolıp, Quday Izrail xalqınıń qúdireti hám támiyinlewshisi ekenligin de bildirip turǵan (Leb 24:5-9).

Ushırasıw shatırı – Ushırasıw shatırınıń jáne bir atı Muxaddes shatır. Adamlar Muwsa arqalı Jaratqan Iyeden másláhát soraw niyetinde ordanıń sırtındaǵı shatırǵa kelgen. Jaratqan Iye sol shatırda Muwsaǵa sóylegen (Shıǵ 39:32; 40:2; Leb 1:1; 10:8).

Yahuda – Yaqıptıń on eki ulınıń biri bolıp, Yahuda urıwınıń babası edi. Yahuda urıwı Izrail eliniń qubla bólimindegi eń úlken urıw bolǵan. Patsha Sulaymannıń óliminen soń arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan ayırılıp shıqtı. Yahuda hám Benyamin urıwları óz aldına el bolıp, Yahuda patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Erusalim boldı. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde qubladaǵı bul eki urıw Yahuda xalqı dep aytılıp, usı urıwlar jasaǵan jer, Yahuda eli dep aytılǵan.

B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda elin basıp alıp, turǵınlarınıń kóbisin Babiloniyaǵa súrgin etip alıp ketken. Jetpis jıldan keyin, Persiya imperiyası húkimdarlıǵı dáwirinde súrgindegi yahudiylerdiń bazıları Yahudaǵa qaytıp keldi. Olar Erusalimdegi Ibadatxananı hám qala diywalların qayta qurdı. Erusalim qalasınıń átirapında jasap atırǵan yahudiylerdiń jeri Yahuda patshalıǵınan kishkene edi (3Pat 12:17, 24; 4Pat 25:18-21; Ezr 1:1-11; Nxm 1:1–2:8).

yahudiy – «Yahudiy» sózi Yaqıp ulı Yahudanıń atınan kelip shıqqan. B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda elin, yaǵnıy qubla patshalıqtı basıp alıp, turǵınlarınıń kóbisin Babiloniyaǵa súrgin etip alıp ketken. Babiloniyadaǵı jetpis jıllıq tutqınlıq dáwirinde hám onnan keyin «yahudiy» sózi Yahuda xalqına hám ulıwma Izrail urıwlarınıń áwladlarına qollanılıp, millet mánisin bildiretuǵın sózge aylanǵan (4Pat 25:25; Nxm 1:2; 13:23; Erm 32:12; Est 3:6; Mat 27:29; Elsh 2:5).

Yahudiya – Bul at tek ǵana Jańa Kelisim kitaplarında qollanılǵan, ádette Óli teńiziniń batıs tárepindegi tóbeshikli jerlerdi bildiredi. Eski Kelisim dáwirinde bul jerler Yahuda urıwına tiyisli bolǵan. Bul jer Aleksandr Makedonskiy tárepinen basıp alınǵannan soń «Yahudiya» degen at penen belgili boldı. Jańa Kelisim dáwirinde «Yahudiya» Rim imperiyasına kirgen wálayat bolǵan. Bul wálayattıń jeri tek ǵana Óli teńiziniń batıs tárepindegi jerlerdi emes, al arqadaǵı Samariya jerin hám batıstaǵı Jer Orta teńizi boyındaǵı jerlerdi óz ishine alatuǵın edi (Mat 4:25; 19:1; Luk 3:1; 23:5; Elsh 10:37).

Yaqıp – Yaqıp Ibrayımnıń aqlıǵı, Ísaqtıń ulı edi. Yaqıp Penuelde Quday menen gúreskennen soń, Quday oǵan «Izrail» dep at qoydı. Sonıń ushın, Eski Kelisimde Yaqıptıń áwladları «Izrail xalqı» dep atalǵan. Kóbinese Eski Kelisimdegi payǵambarlar jazıwlarında hám qosıq qatarlarında Izrail xalqı Yaqıp yamasa Yaqıptıń áwladı degen at penen aytıladı (Jar 32:28-29; 35:10; Mat 13:55; 17:1; 27:56; Gal 1:19).

Jańa Kelisimde Iysanıń on eki elshisi arasında Yaqıp atlı eki shákirti bar edi. Iysanıń Yaqıp degen inisi de bolıp, ol Erusalimdegi jámááttiń abıraylı jolbasshısı hám Jańa Kelisimdegi «Yaqıptıń xatı» avtorı edi (Jar 32:28-29; 35:10; Mat 13:55; 17:1; 26:36; Gal 1:19).

záytún – Hámme waqıtta jasıl bolıp ósip turatuǵın, Jaqın Shıǵısta júdá keń tarqalǵan subtropikalıq terek hám onıń miywesi. Bul terektiń miywesinen may alınadı. Záytún tereginiń qáreli kórinisindegi jasıl yamasa qara miywesi ashqıltım bolıp tabıladı (Jar 8:11; 28:18; Shıǵ 23:11; 29:2; Leb 2:1; 1Pat 16:1).

Zúráát bayramı, Hápteler bayramı, Eliwinshi kúni bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń úshinshi ayı bolǵan siwan ayınıń 6-7-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul may ayınıń aqırına tuwrı keledi. Izrail xalqı Qudaydıń buyrıǵı boyınsha birinshi zúráát alǵanda birinshi zúráát bayramın belgiledi. Bul bayram Qutqarılıw bayramınan jeti hápte ótkennen keyin bolǵanlıqtan Hápteler bayramı dep te aytıladı. Jáne Jańa Kelisimde bul bayram Eliwinshi kúni bayramı dep te aytıladı. Bul bayramda birinshi márte Muxaddes Ruwx Erusalimde jıynalǵan shákirtlerge túsip, jámáát baslanǵanlıqtan dúnya júzindegi jámáátler bul kúndi eske alıp belgileydi (Shıǵ 23:16; 34:22; Leb 23:15-21; San 28:26-31; Nzm 16:9-12; Elsh 2:1; 20:16; 1Kor 16:8).

Shabbat kúni – Izrail xalqında hápteniń jetinshi kúni, bizlerdiń háptemiz boyınsha shembi kúni. Bul kún muxaddes esaplanıp, dem alıw kúni bolǵan. Qudaydıń Muwsa arqalı bergen nızamı boyınsha, Shabbat kúni jumıs islew qadaǵan etilgen edi. Izrail xalqı Shabbat kúnin Qudayǵa shúkir aytıwǵa baǵıshlaǵan. Bul kúnde ruwxaniyler arnawlı qurbanlıq usınǵan.

Jańa Kelisim dáwirine kelip, din xızmetkerleri Shabbat kúnine tiyisli qıyın qaǵıydalar dizimin jaratqan. Iysa Óz tálimatı hám qılǵan isleri menen bul dizimge qarsı shıǵıp, adamlarǵa dem alıw kúniniń negizgi mánisin túsindiredi hám insan Shabbat kúni ushın emes, al Shabbat kúni insan ushın jaratılǵanın aytadı (Shıǵ 20:8-11; 31:12-17; Leb 23:3; San 28:9-10; Nzm 5:12-15; Mat 12:1-14).

shaytan – Aspandaǵı janzat, gúnakar perishtelerdiń basshısı. Bul perishteler jawız ruwxlar, jinler dep te atalǵan. Shaytan Qudayǵa hám Qudaydıń xalqına qarsı shıǵadı. Ol hámme waqıtta jawızlıq qılıwǵa háreket etip, adamlardı aldaydı hám olardı Qudaydıń jolınan azǵıradı. Iysa Masiyx kúshli erki hám káramatları arqalı shaytannan ústem ekenligin kórsetti. Jańa Kelisimde, bir kúni shaytan pútkilley jeńiliske ushıraydı, dep jazılǵan.

«Shaytan» degen atama evrey tilindegi «dushpan, ayıplawshı» mánisin bildiretuǵın sózden kelip shıqqan. Jańa Kelisimde shaytan jáne azǵırıwshı dep te aytıladı. Jańa Kelisimde, shaytan adamlardı azǵırıwǵa saladı, dep aytılǵan. Ol «bul dúnyanıń hákimi» dep te atalǵan (Zxr 3:1; Mat 4:1-11; 25:41; Luk 8:12; Yuxn 8:44; 12:31; Elsh 10:38; 1Yuxn 3:8; 2Kor 4:4; 1Sal 2:18; Ayan 12:9, 10; 20:10).

shek – Shek taslawda aǵash bólekleri yamasa taslar qollanılǵan, usı arqalı Qudaydıń erkin anıqlaǵan. Bazıda adamlar shek taslap, Qudaydan bir isti qalay yamasa qashan islew kerekligin soraǵan (Leb 16:8; Eshu 19:1; Yuns 1:7).

+ 1:1 Yuxn 1:1

+ 1:27 Mat 19:4, Mrk 10:6

* 2:7 Adam – evreyshede adam («adam») hám topıraq («adama») sózleri bir birine uqsaydı.

+ 2:7 1Kor 15:45

+ 2:9 Jar 3:22, Ayan 2:7, Ayan 22:2

+ 2:11 1Pat 15:7

+ 2:14 Dan 10:4, Jar 10:11-12

+ 2:21 Jar 15:12, 1Pat 26:12

* 2:23 Hayal adam – evrey tilinde «ish» – erkek, «isha» – hayal degen mánisti bildiredi. Hayal sózi erkek sóziniń túbirinen kelip shıqqan.

+ 2:24 Mat 19:5, Mrk 10:7, 1Kor 6:16, Efs 5:31

+ 3:1 Mat 10:16

+ 3:3 Jar 2:17

+ 3:6 Rim 5:12, 1Kor 15:21-22

+ 3:15 Rim 16:20

+ 3:16 Efs 5:21, Kol 3:18

+ 3:19 Waz 3:10, Waz 3:20

* 3:20 Hawa – evrey tilinde «ómir» degendi bildiredi.

+ 3:22 Jar 2:9, Ayan 2:7, Ayan 22:2

* 3:24 Kerub – qanatlı ruwxıy barlıq.

+ 4:7 Jar 3:16

+ 4:15 Leb 26:21, Zab 78:12

* 4:16 Nod – «sergizdanlıq» degendi bildiredi.

* 4:21 Lira – barmaq penen shertiletuǵın tarlı saz ásbabı.

* 4:25 Shet – «qoyıw», «beriw» degendi bildiredi.

+ 5:2 Jar 1:27

+ 5:3 1Kor 15:49

+ 5:24 4Pat 2:11, Evr 11:5

* 5:29 Nux – «tınıshlıq» degendi bildiretuǵın sózge uqsas keledi.

+ 5:29 Jar 3:17

* 6:2 Iláhiy barlıqlar – evreysheden sózbe-sóz awdarǵanda «Qudaydıń ulları» yamasa «qudaylardıń ulları» degendi bildiredi. Bul evreyshe sóz Eski Kelisimniń basqa jerlerinde de iláhiy barlıqlarǵa qollanılǵanı ushın, ilimpazlardıń kópshiligi usı ayatta da bul sóz iláhiy barlıqlardı bildiredi dep túsindiredi.

+ 6:2 Ayup 1:6, Ayup 2:1, Zab 88:7

+ 6:3 Zab 77:39, Zab 89:10

+ 6:4 San 13:34

+ 6:5 Hkm 6:18, Mat 12:34

+ 6:6 1Pat 15:10-11

+ 6:9 Ayup 1:1

+ 8:4 4Pat 19:37, Erm 51:27

+ 8:17 Jar 1:22

+ 8:20 Ayup 1:5

+ 8:21 Shıǵ 29:18, Leb 1:9, Jar 6:5

+ 9:1 Jar 1:22

+ 9:3 Jar 1:29

+ 9:4 Leb 3:17, Leb 7:26, Leb 17:10-11, Leb 17:14, Nzm 12:23-24, Elsh 15:20, Elsh 15:29

+ 9:6 San 35:33, Jar 1:26-27

+ 9:21 Hkm 20:1

+ 9:22 Hkm 30:17

+ 10:4 Yuns 1:3

+ 10:7 Jar 2:11

* 10:10 Shınar – bul jer házirgi Iraktıń qubla tárepinde jaylasqan bolıp, keyinirek Babiloniya patshalıǵına aylanǵan.

* 10:10 Babıl – bul Babilon.

+ 10:11 Jar 2:14

+ 10:21 San 24:24

* 10:25 Peleg – «bólinip ketti» degendi bildiredi.

+ 10:29 Jar 2:11

+ 11:2 Jar 10:10, Dan 3:1

+ 11:8 Nzm 32:8

* 11:9 Babıl – «aralasıw» degen mánini beretuǵın sózge uqsaydı.

* 11:26 Ibram – bul Ibrayımnıń dáslepki atı. Keyinirek Quday onıń atın Ibrayım dep ózgertedi. 17:3-5 qarań.

* 11:29 Saray – Saranıń dáslepki atı. Keyinirek Quday onıń atın Sara dep ózgertedi. 17:15 qarań.

+ 12:1 Elsh 7:4

+ 12:3 Jar 18:18, Jar 22:18, Jar 26:4, Jar 28:14, Gal 3:8

+ 12:10 Jar 41:54

+ 12:13 Jar 20:2, Jar 20:12

+ 13:8 Zab 132:1

+ 13:10 Jar 2:10, Jar 19:24

+ 13:13 Jar 18:20

+ 13:15 Eshu 21:43

+ 13:16 3Pat 3:8

+ 14:3 Eshu 10:5

+ 14:5 Nzm 2:10-12

+ 14:7 San 13:27, 2Jln 20:3

+ 14:8 Nzm 29:23

+ 14:14 Biy 18:29

* 14:17 Shawe oypatlıǵı – Erusalimniń shıǵısındaǵı Kidron sayınıń bir tárepi.

+ 14:17 2Pat 18:18

* 14:18 Salim – Erusalimniń eski atı.

+ 14:18 Zab 75:3

+ 14:20 Jar 28:22, Leb 27:30, Evr 7:1-2

+ 15:1 2Pat 22:3, Zab 3:4

+ 15:5 Jar 22:17, Nzm 1:10, Nzm 10:22, Rim 4:18

+ 15:6 Rim 4:3, Gal 3:6, Yaqp 2:23

+ 15:8 Biy 6:17, Luk 1:18

+ 15:10 Leb 1:17, Erm 34:18-19

+ 15:12 Jar 2:21, 1Pat 26:12, Ayup 33:15

+ 15:13 Shıǵ 1:11, Shıǵ 12:40, Elsh 7:6

+ 15:14 Shıǵ 11:3, Elsh 7:7

+ 15:16 Nzm 9:4, 3Pat 21:26

+ 15:18 Shıǵ 23:31, San 34:1-12, Eshu 21:43, 3Pat 4:21, 2Jln 9:26

+ 16:5 Jar 18:25, Jar 31:53, 1Pat 24:13, 1Pat 24:16, Biy 11:27

+ 16:7 Shıǵ 15:22

* 16:11 Ismayıl – «Quday esitedi» yamasa «Quday esitsin» degendi bildiredi.

* 16:13 El-Roiy – «meni kórip turǵan Quday» degendi bildiredi.

* 16:14 Beer-Laxay-Roiy – «meni kórip turǵan Tiri Qudaydıń qudıǵı» degendi bildiredi.

* 17:5 Ibram… Ibrayım – evreyshede Ibram – «ullı áke», al Ibrayım – «kóplerdiń ákesi» degendi bildiredi.

+ 17:5 Rim 4:17

+ 17:12 Leb 12:3

* 17:15 Saray… Sara – evreyshede bul eki at ta «xanbiyke» degen mánisti bildiredi.

+ 18:5 Biy 6:18-19

+ 18:10 Rim 9:19

+ 18:12 1Pet 3:6

+ 18:14 Ayup 42:2, Erm 32:17, Mat 19:26, Luk 1:37, 4Pat 4:16

+ 18:17 Amo 3:7

+ 18:18 Jar 12:3

+ 18:20 Jar 13:13

+ 18:25 Jar 16:5, Ayup 34:10, Zab 91:16

+ 18:26 Iysh 65:8

+ 19:2 Ayup 31:32

+ 19:5 Biy 19:22-24

+ 19:11 4Pat 6:18

* 19:22 Soar – «kishkene» degendi bildiredi.

+ 19:24 Ayup 18:15, Zab 10:6, Ezk 20:16, Ezk 38:22, Luk 17:29

+ 20:2 Jar 12:10-20

+ 20:7 1Jln 16:22, Zab 104:15, Ayup 42:8, Yaqp 5:16

* 20:16 Mıń shekel – bir shekel shama menen 11 gr.

+ 20:17 Yaqp 5:16

* 21:3 Ísaq – «kúledi» degendi bildiredi.

+ 21:3 Jar 17:19

+ 21:4 Jar 17:12-13

+ 21:9 Gal 4:29

+ 21:10 Yuxn 8:35, Gal 4:30

+ 21:12 Rim 9:7

+ 21:21 San 10:12, 3Pat 11:18

* 21:31 Beer-Sheba – «ant qudıǵı» yamasa «jetiniń qudıǵı» degendi bildiredi.

+ 21:31 Jar 26:33

* 21:33 Tamarisk – jıńǵılǵa uqsaǵan, biraq onnan biyik hám sulıw terek.

+ 22:1 Zab 10:5, Elsh 9:10

+ 22:2 2Jln 3:1

* 22:14 Yahwe-Ire – «Jaratqan Iye kóredi», yaǵnıy «Jaratqan Iye jetkeredi» degendi bildiredi.

+ 22:17 Jar 15:5, 3Pat 4:20, Erm 33:22, Evr 6:13-14

+ 22:18 Jar 12:3, Jar 26:4, Elsh 3:25

+ 22:23 Jar 24:24

+ 23:2 Eshu 14:15, Biy 1:10

+ 25:4 1Jln 1:32-33

+ 25:10 Jar 23:16-20

+ 25:15 1Jln 1:29-31

+ 25:18 1Pat 15:7

* 25:20 Paddan-Aram – Aram-Naharayım.

+ 25:23 San 24:18, 2Pat 8:14, 1Jln 8:13, Rim 9:12

* 25:25 Esaw – «júnli» degendi bildiriwi múmkin.

* 25:26 Yaqıp – «tabandı uslap aladı», astarlı mánisi «aldaydı».

* 25:30 Edom – «qızıl» degendi bildiredi.

+ 25:31 Nzm 21:17

+ 25:34 Evr 12:16

+ 26:1 Jar 12:10, Jar 20:2

+ 26:3 Jar 22:16-18, Eshu 21:43

+ 26:4 Shıǵ 32:13, Jar 12:3, Jar 22:18, Elsh 3:25

+ 26:7 Jar 12:13, Jar 20:1-2

+ 26:15 Jar 21:30

* 26:20 Esek – «talasıw» degendi bildiredi.

* 26:21 Sitna – «dushpanlıq» degendi bildiredi.

* 26:22 Rexobot – «keńlik» degendi bildiredi.

+ 26:29 Hkm 16:7

* 26:33 Sheba – «ant» yamasa «jeti» degendi bildiredi.

+ 26:34 Jar 36:2-3

+ 27:3 Jar 25:27-28

+ 27:28 Nzm 33:13

+ 27:36 Jar 25:33

+ 27:40 2Pat 8:14, 4Pat 8:20-22

+ 27:46 Jar 26:35

+ 28:2 Jar 22:23, Jar 24:29-30

+ 28:4 Eshu 21:43

+ 28:9 Jar 25:13, Jar 36:3

+ 28:13 Eshu 21:43

+ 28:14 Jar 12:3, Jar 13:16, Jar 22:18, Jar 26:4

+ 28:18 Jar 35:14, Eshu 4:1-10, 1Pat 7:12

* 28:19 Beyt-El – «Qudaydıń Úyi» degendi bildiredi.

+ 28:19 Jar 35:6, Jar 35:15, Jar 48:3

+ 28:20 San 21:2, Biy 11:30, 1Pat 1:11, 2Pat 15:8

+ 28:22 Jar 14:20, Leb 27:30

+ 29:27 Biy 14:12

+ 29:30 Leb 18:18

+ 29:31 1Pat 1:19-20

* 29:32 Ruben – «uldı kór» degendi bildiredi.

* 29:33 Shimon – «esitiw» degen mánini beretuǵın sózge uqsaydı.

* 29:34 Lebiy – «baylanǵan» degen mánini beretuǵın sózge uqsaydı.

* 29:35 Yahuda – «alǵıs» degendi bildiredi.

* 30:6 Dan – «húkim shıǵardı» yaǵnıy «aqladı» degendi bildiredi.

* 30:8 Naftaliy – «gúres» degendi bildiriwi múmkin.

* 30:11 Gad – «baxıt» degendi bildiredi.

* 30:13 Asher – «quwanısh» degendi bildiredi.

+ 30:15 Leb 18:18

* 30:18 Issaxar – «sıy» degen mánini beretuǵın sózge uqsaydı.

* 30:20 Zebulon – «qádirlew» degendi ańlatıwı múmkin.

* 30:24 Yusup – «qosıp beredi» degendi bildiredi.

+ 31:13 Jar 28:20-22

+ 31:30 Biy 18:24

+ 31:45 Jar 28:18, Jar 35:14, Eshu 24:26-27

* 31:47 Egar-Sahaduta… Gal-Ed – birinshi atı arameyshe, ekinshi atı evreyshe bolıp, ekewi de «gúwalıq úyinshigi» degendi bildiredi.

* 31:49 Mispa – «gúzetiw ornı» degendi bildiredi.

+ 31:53 Jar 16:5

* 32:2 Maxanayım – «qos orda» degendi bildiredi.

+ 32:9 Jar 31:3

+ 32:12 Jar 28:14-15

* 32:28 Izrail – «Quday gúresedi» yamasa «Quday menen gúresedi» degendi bildiredi.

+ 32:28 Jar 35:10

+ 32:29 Biy 13:18

* 32:30 Penuel – «Qudaydıń júzi» degendi bildiredi.

+ 32:30 Shıǵ 24:10, Shıǵ 33:20, Yuxn 1:18

* 33:17 Sukkot – «qoralar» degendi bildiredi.

+ 33:18 Jar 12:6

* 33:19 Kesita – qanday da bir ólshem birlik, onıń awırlıǵı belgisiz.

+ 33:19 Eshu 24:32, Ayup 42:11

* 33:20 El-Elohe-Izrail – «Quday – Izraildıń Qudayı» degendi bildiredi.

+ 34:7 Biy 20:6, 2Pat 13:12

+ 34:8 Nzm 22:28

+ 34:12 1Pat 18:25

+ 34:14 Eshu 5:9

+ 35:1 Jar 28:10-22

+ 35:4 Eshu 24:26, Biy 9:6

* 35:7 El-Beyt-El – «Beyt-Eldiń Qudayı» degendi bildiredi.

+ 35:7 Jar 28:19

+ 35:8 Jar 24:59

+ 35:10 Jar 32:28

+ 35:11 Jar 17:6

+ 35:14 Jar 28:18, Jar 31:45

* 35:15 Jar 28:19.

+ 35:15 Jar 28:19

+ 35:17 1Pat 4:20

* 35:18 Benoniy – «qayǵı ulı» degendi bildiredi.

* 35:18 Benyamin – «oń qolımnıń ulı» yamasa «baxıt ulı» degendi bildiredi.

+ 35:19 Rut 1:2, Mix 5:2

+ 35:22 Jar 49:4, Leb 20:11

+ 35:27 Eshu 14:15, Biy 1:10, Jar 13:18, Jar 23:2

+ 35:29 Jar 25:8

• 36:1 1Jln 1:35-37

+ 36:1 Jar 25:30

+ 36:3 Jar 26:34, Jar 28:9

+ 36:12 Shıǵ 17:8

• 36:20 1Jln 1:38-42

+ 36:20 Jar 14:6, Nzm 2:12

• 36:31 1Jln 1:43-51

+ 36:33 Iysh 34:6, Iysh 63:1

+ 36:34 Jar 36:15, Ayup 2:11, Ezk 25:13

+ 36:40 1Jln 1:51-54

+ 37:13 Jar 33:18

+ 37:14 1Pat 17:18

+ 37:17 4Pat 6:13

+ 37:24 Erm 38:6, Zxr 9:11

* 37:25 Ladan – xosh iyisli shayır.

+ 37:27 Jar 25:12-16

+ 37:34 Ayup 1:20

+ 38:8 Nzm 25:5-6

+ 38:24 Leb 21:9

+ 38:26 Leb 18:15

* 38:29 Peres – «buzıp ótiw» degendi bildiredi.

+ 39:1 Jar 37:36

+ 39:9 Shıǵ 20:14

+ 39:15 Shıǵ 20:16

+ 39:21 Dan 1:10

+ 40:5 Nxm 1:11

+ 40:8 Dan 2:28

+ 40:20 Mrk 6:21

+ 40:22 Est 7:10

+ 41:8 Dan 2:1-2

+ 41:12 Dan 1:17

+ 41:16 Dan 2:30

+ 41:30 4Pat 8:1

+ 41:38 Dan 4:5, Dan 5:11

+ 41:40 Est 10:3

+ 41:42 Est 3:10, Est 8:2

+ 41:45 Jar 46:20, Iysh 19:18, Ezk 30:17

* 41:51 Menashshe – «umıttırıw» degendi bildiredi.

* 41:52 Efrayım – «eki ese ónimli» degendi bildiredi.

+ 41:54 Jar 12:10

+ 42:6 Hkm 11:26

+ 42:9 Jar 37:5-11

+ 42:22 Jar 37:21-22

* 43:11 Ladan – xosh iyisli shayır.

+ 43:32 Jar 46:34

+ 44:20 Jar 37:3

+ 46:1 Jar 26:33

+ 46:4 Jar 50:13

• 46:8 1Jln 2:1-5

+ 46:8 Shıǵ 6:14-16

+ 46:9 Shıǵ 6:14, San 26:5-6, 1Jln 5:3

+ 46:10 San 26:13

+ 46:11 San 3:17, San 26:57

+ 46:12 Jar 38, San 26:19

+ 46:13 San 26:23-24, 1Jln 7:1

+ 46:14 San 26:26

+ 46:16 San 26:15

+ 46:17 San 26:44-46, 1Jln 7:30-40

+ 46:20 Jar 41:45, Iysh 19:18, Ezk 30:17, San 26:28-37

+ 46:21 San 26:38-41, 1Jln 7:6-12, 1Jln 8:1-5

+ 46:23 San 26:42

+ 46:24 San 26:48-49, 1Jln 7:13

+ 46:27 Shıǵ 1:5

+ 46:34 Jar 43:32, Shıǵ 8:26

+ 47:9 Ayup 14:1, Zab 89:10

+ 47:11 Shıǵ 1:11, Shıǵ 12:37

+ 47:30 Jar 50:13

+ 47:31 3Pat 1:47

+ 48:4 Jar 28:12-15, Jar 35:9-12

+ 48:5 Eshu 14:4

+ 48:7 Jar 35:19, Rut 1:2

+ 48:19 San 1:33, San 1:35, Nzm 33:17, Eshu 17:14

• 49:1 Nzm 33:1-24

+ 49:4 Jar 35:22, Leb 18:7, Ezk 22:10

+ 49:5 Jar 34:25-29

+ 49:7 San 35:2, Eshu 19:9

+ 49:8 1Jln 28:4

+ 49:9 Ayan 5:5, San 23:24, San 24:9

+ 49:10 San 24:17

+ 49:13 Eshu 19:10-16

+ 49:16 Jar 30:6

+ 49:17 Biy 18:27

+ 49:18 Zab 118:166

+ 49:24 Zab 22:1

+ 49:26 Nzm 33:15, Xab 3:6, Nzm 33:13-17

+ 49:27 Biy 20:21, Biy 20:25

+ 49:31 Jar 23:16-19, Jar 35:29

* 50:11 Abel-Misrayım – «mısırlılardıń aza tutıwı» degendi bildiredi.

+ 50:13 Jar 23:16

+ 50:23 San 32:39

+ 50:24 Shıǵ 3:16-17

+ 50:25 Shıǵ 13:19

* 1:1 Izrail – Quday Yaqıpqa Izrail atın bergen edi. Jar 32:28.

+ 1:4 Jar 35:23-26

+ 1:5 Jar 46:27

+ 1:8 Elsh 7:18

+ 1:11 Jar 15:13, Jar 47:11

+ 2:1 Shıǵ 6:20, San 26:59

* 2:10 Muwsa – «shıǵarıp alınǵan» degen mánini beretuǵın sózge uqsaydı.

+ 2:18 San 10:29

* 2:22 Gershom – «ol jerde kelgindi» degen mánini beretuǵın sózge uqsaydı.

* 2:24 Jar 12:1-3; 26:2-5; 28:13-15.

+ 2:24 Jar 15:14, Jar 46:4

+ 2:25 Biy 2:18, 1Pat 9:16

* 3:1 Itro – bul 2:18 ayattaǵı Reueldiń basqa atı.

+ 3:1 3Pat 19:8

+ 3:5 Eshu 5:15

+ 3:6 Elsh 7:32

+ 3:8 Nzm 26:15

+ 3:9 1Pat 2:24-25

+ 3:12 Eshu 1:5, Biy 6:16

+ 3:14 Yuxn 8:58

* 3:15 Bar Bolıwshı – Qudaydıń atı evrey tilinde «Yahwe» bolıp, «bolıw» degen feyilden dóretilgen. Yahwe sózi ulıwma Jaratqan Iye dep alındı.

+ 3:20 Shıǵ 12:31

+ 3:21 Jar 15:14

+ 4:10 Erm 1:6

+ 4:11 Hkm 20:12

+ 4:19 Shıǵ 2:15

+ 4:21 Eshu 11:20

+ 4:22 Erm 31:9, Hosh 11:1

+ 5:2 Ayup 21:15

+ 5:22 Eshu 7:7

* 6:3 Jar 17:1-8; 28:1-5; 35:11-13.

+ 6:3 Jar 17:1

+ 6:7 Ezk 20:5

+ 6:8 Jar 15:18, Jar 26:3, Jar 35:12

+ 6:14 Jar 46:8-11

+ 6:15 Jar 46:10, San 26:12-13

+ 6:16 San 3:17, 1Jln 6:16

+ 6:19 San 26:57-58

+ 6:20 San 26:59

+ 6:21 San 16:1-35

+ 6:22 Leb 10:4

+ 6:23 San 1:7, San 2:3, San 26:60-61

+ 6:24 San 26:11, 1Jln 6:22-23

+ 6:25 San 25:7

+ 8:8 Shıǵ 9:28, Shıǵ 10:17

+ 8:26 Jar 43:32, Jar 46:34

+ 9:12 Zab 104:25

+ 9:16 Rim 9:17

+ 9:23 Eshu 10:11, Ayan 11:19, Ayan 16:21

+ 9:27 2Jln 12:6

+ 9:28 Shıǵ 8:8, Shıǵ 10:17

+ 9:29 Shıǵ 19:5, Nzm 10:14, Zab 23:1

+ 10:4 Amo 7:1, Ayan 9:3

+ 10:16 Luk 15:18

+ 10:17 Shıǵ 8:8, Shıǵ 9:28

+ 11:7 Mal 3:18

• 12:1 Leb 23:5-8, San 28:16-25, Nzm 16:1-8

+ 12:6 San 9:10-11

+ 12:12 San 33:4

* 12:22 Mayoran shóbi – bul nazbaygúl shóbine tuqımlas ósimlik.

+ 12:22 Leb 14:6, San 19:6, San 19:18, Zab 50:9

+ 12:26 Shıǵ 13:14, Nzm 6:20, Eshu 4:6

+ 12:35 Shıǵ 11:2

+ 12:36 Jar 15:14

+ 12:37 San 11:21, San 33:5

+ 12:40 Jar 15:13, Elsh 7:6, Gal 3:17

+ 12:46 San 9:12, Yuxn 19:36

+ 12:49 Leb 19:34, Leb 24:22, San 9:14, San 15:15-16, Nzm 10:19

+ 13:2 Shıǵ 22:29, Shıǵ 34:19, Leb 27:26, San 3:13, San 8:16, San 18:15-17, Nzm 15:19, Luk 2:23

+ 13:7 Leb 23:5-8

+ 13:9 Nzm 6:8, Nzm 11:18

+ 13:14 Shıǵ 12:26, Nzm 6:20

+ 13:17 San 14:1-4

+ 13:19 Jar 50:25

+ 13:20 San 33:6

+ 13:21 Shıǵ 40:34, San 9:15, San 10:34, Nzm 1:33

+ 14:2 San 33:7

+ 14:8 San 33:3

+ 14:14 Nzm 1:30, Nzm 3:22, Eshu 23:3, Eshu 23:10, Nxm 4:20

+ 14:21 Eshu 3:16, 4Pat 2:8

+ 14:29 Eshu 3:13-17

+ 15:1 Iysh 12:5, Zab 75:7

+ 15:2 Zab 117:13, Iysh 12:2

+ 15:3 Zab 23:8

+ 15:6 Zab 117:15

+ 15:8 Zab 77:13, 2Pat 22:16

+ 15:11 Nzm 3:24, Nzm 33:26, 1Pat 2:2, 2Pat 7:22, 3Pat 8:23, 2Jln 6:14, Zab 85:8, Zab 88:7-9, Iysh 45:5-6, Erm 10:6

+ 15:15 San 14:14, San 22:2-4, Eshu 2:9

+ 15:17 Zab 77:54

+ 15:18 Zab 9:37, Zab 28:10, Zab 145:10

+ 15:20 Shıǵ 2:4-8, San 12, San 20:1, San 26:59, Nzm 24:9, Mix 6:4, Biy 11:34, Biy 21:21, 1Pat 18:6

+ 15:21 Zab 75:7

+ 15:22 Jar 16:7, San 33:8

* 15:23 Mara – «ashshı» degendi bildiredi.

+ 15:26 Zab 102:3

+ 15:27 San 33:9

+ 16:1 San 33:1

+ 16:3 San 14:2, San 20:3, San 11:4-5

* 16:5 Altınshı kúni – evrey kalendarı boyınsha juma kúni altınshı kún dep esaplanǵan.

+ 16:7 San 16:11

+ 16:13 San 11:31, San 11:7-9

* 16:16 Bir omer – shama menen 2,2 l.

+ 16:16 Shıǵ 16:36

+ 16:18 2Kor 8:15

+ 16:23 Shıǵ 20:8-11

* 16:31 Manna – evreyshe sóz bolıp, «Bul ne?» sózine únles. 15-ayatqa qarań.

+ 16:35 San 14:33, Nzm 8:2, Eshu 5:12

* 16:36 Efa – bir efa shama menen 22 l.

+ 17:1 San 33:12, San 33:14

+ 17:2 San 20:3-5

+ 17:4 San 14:10

+ 17:6 San 20:7-11

* 17:7 Massa – «sınaw» degendi bildiredi.

* 17:7 Meriba – «urısıw» degendi bildiredi.

+ 17:8 Jar 36:12, San 13:30, San 24:20, Nzm 25:17-18, 1Pat 15:2

+ 17:14 1Pat 15:7-8

+ 18:1 Shıǵ 3:1

* 18:4 Eliezer – «Quday járdem beredi» degendi bildiredi.

+ 18:11 1Jln 16:25

+ 18:18 San 11:14, Nzm 1:12

+ 18:21 Nzm 16:18, Ezr 7:25

+ 18:25 Nzm 1:15

+ 18:26 Nzm 1:17

+ 19:2 San 33:15

+ 19:4 Nzm 32:11

+ 19:5 Nzm 7:6, Nzm 14:2, Nzm 26:18, Zab 134:4, Mal 3:17, Shıǵ 9:29, Nzm 10:14

+ 19:6 Nzm 14:21, Erm 2:3, 1Pet 2:5, 1Pet 2:9, Ayan 1:6, Ayan 5:10, Ayan 20:6

+ 19:8 Shıǵ 24:3

+ 19:10 San 11:18

+ 19:13 Evr 12:20

+ 19:21 1Pat 6:19

+ 19:22 Leb 10:1-3

• 20:1 Nzm 5:6-21

+ 20:2 Leb 26:13

+ 20:3 Nzm 32:39, 4Pat 17:35, Zab 80:10

+ 20:4 Leb 19:4, Leb 26:1, Nzm 27:15

+ 20:5 Shıǵ 34:14, Nzm 4:24, Nzm 6:15, Eshu 24:19, Nax 1:2, Shıǵ 34:7, San 14:18

+ 20:6 Nzm 5:10, Nzm 7:9

+ 20:7 Leb 19:12, Leb 24:10-16

+ 20:8 Jar 2:2, Shıǵ 31:14-17, Leb 19:30, Leb 23:3, Leb 26:2, San 15:32-36, Mrk 2:27-28, Luk 13:14

+ 20:12 Leb 19:3, Nzm 27:16, Mat 15:4, Mat 19:19, Mrk 7:10, Mrk 10:19, Luk 18:20, Efs 6:2

+ 20:13 Jar 9:6, Leb 24:17, Mat 5:21, Mat 19:18, Mrk 10:19, Luk 18:20, Rim 13:9, Yaqp 2:11

+ 20:14 Leb 18:20, Leb 20:10, Nzm 22:22, Hkm 6:32, Mat 5:27, Rim 13:9

+ 20:15 Leb 19:11, Mat 19:18, Rim 13:9

+ 20:16 Shıǵ 23:1, Nzm 19:16-20, Hkm 19:5, Mat 19:18

+ 20:17 Erm 5:8, Mat 5:28, Luk 12:15, Rim 7:7, Rim 13:9

+ 20:19 Nzm 5:27, Evr 12:19

+ 20:25 Nzm 27:5-6, Eshu 8:31

+ 21:2 Leb 25:39-40, Nzm 15:12, Erm 34:14

+ 21:6 Nzm 15:16-17

+ 21:10 1Kor 7:3

+ 21:12 Jar 9:6, Leb 24:17, San 35:31

+ 21:13 Nzm 19:4-5, San 35:11, San 35:22, Eshu 20:3

+ 21:14 3Pat 2:28-34

+ 21:16 Nzm 24:7

+ 21:17 Leb 20:9, Hkm 20:20, Mat 15:4, Mrk 7:10

+ 21:25 Leb 24:19-20, Nzm 19:21, Mat 5:38

+ 21:28 Jar 9:5

+ 21:30 San 35:31

* 21:32 Otız shekel – bir shekel shama menen 11 gr.

+ 21:34 Leb 24:18

+ 22:1 2Pat 12:6

+ 22:4 Hkm 6:31

+ 22:11 3Pat 8:31, 2Jln 6:20, Evr 6:16

+ 22:16 Nzm 22:28-29

+ 22:18 Leb 19:31, Leb 20:27, Nzm 18:10-12

+ 22:19 Leb 18:23, Leb 20:15, Nzm 27:21

+ 22:21 Shıǵ 23:9, Leb 19:33, Nzm 24:17

+ 22:22 Nzm 27:19, Iysh 1:17

+ 22:24 Zab 108:9

+ 22:25 Leb 25:35-37, Nzm 23:19, Nxm 5:7

+ 22:26 Nzm 24:13

+ 22:28 3Pat 21:10, Elsh 23:5

+ 22:29 Shıǵ 13:2, Shıǵ 13:11-16

+ 22:30 Leb 22:27

+ 22:31 Leb 7:24, Leb 22:8

+ 23:1 Shıǵ 20:16

+ 23:3 Leb 19:15

+ 23:4 Nzm 22:1

+ 23:6 Shıǵ 22:21-22, Hkm 22:22

+ 23:7 Leb 19:16, Nzm 27:25, 3Pat 21:1-11, Hkm 17:15, Hkm 24:24, Iysh 5:23

+ 23:8 Nzm 16:19, 1Pat 8:3

+ 23:9 Shıǵ 22:21

+ 23:11 Leb 25:2-7

+ 23:12 Shıǵ 20:9-10

+ 23:13 Eshu 23:7, Zab 15:4, Hosh 2:17, Zxr 13:2

+ 23:14 San 28:16-31, Nzm 16:1-17

+ 23:15 Shıǵ 12:15, Shıǵ 34:20

* 23:16 Jıyın-terim bayramı – Keyingi kitaplarda bul «Qos bayramı» dep ataldı. Leb 23:33-36 qarań.

+ 23:16 Shıǵ 34:22, Nzm 16:9, Leb 23:33-43, San 29:12-39, Nzm 16:13-15, Nzm 31:10-11

+ 23:17 Shıǵ 34:23

+ 23:19 Shıǵ 34:26, Nzm 26:2, Shıǵ 34:26, Leb 22:28, Nzm 14:21, Nzm 22:6

+ 23:20 Shıǵ 14:9, Mal 3:1, Mat 11:10, Mrk 1:2, Luk 7:27

+ 23:22 Jar 12:3, Nzm 30:7

+ 23:23 Shıǵ 33:2, Nzm 7:1, Eshu 3:10

+ 23:24 Shıǵ 20:5, San 33:52

+ 23:25 Nzm 7:15

+ 23:26 Nzm 7:14

+ 23:27 Nzm 2:25, Nzm 28:7, Eshu 2:9

+ 23:28 Nzm 7:20, Eshu 24:12

+ 23:29 Nzm 7:22

+ 23:31 Jar 15:18, San 34:1-12, Nzm 11:24, Eshu 1:4, Zab 71:8

+ 23:33 Shıǵ 34:12, Nzm 7:16, Eshu 23:12-13, Biy 2:3, Zab 105:36

+ 24:1 Shıǵ 6:23, San 11:16

+ 24:3 Shıǵ 19:8

* 24:7 Kelisim kitabı – 20–23 baplarda Qudaydıń Muwsaǵa bergen buyrıq hám nızam-qaǵıydaları usı kitaptıń ishine kirgen (usı baptıń 4-ayatına qarań).

+ 24:8 Zxr 9:11, Mrk 14:24, Evr 9:20

+ 24:10 Jar 32:30, Shıǵ 33:20, Yuxn 1:18, Ezk 1:26

+ 24:12 3Pat 19:11, Shıǵ 31:18

+ 24:13 San 11:28, San 14:6, San 27:18

+ 24:17 Shıǵ 24:1, Nzm 4:24, Evr 12:29

+ 24:18 Shıǵ 34:28, 3Pat 19:8

• 25:1 Shıǵ 35:4-9

* 25:7 Efod – bas ruwxaniydiń kiyimleriniń bir bólegi. Sózlikke qarań.

+ 25:8 Leb 26:11-12, 3Pat 6:13, Ezk 37:27

• 25:10 Shıǵ 37:1-9

+ 25:10 Nzm 10:1

* 25:18 Kerub – qanatlı ruwxıy barlıq.

+ 25:21 3Pat 8:9

+ 25:22 Leb 16:2, San 7:89, San 17:4

• 25:23 Shıǵ 37:10-16

+ 25:30 Leb 24:5-9

• 25:31 Shıǵ 37:17-24

* 25:39 Bir talant – shama menen 34 kg.

+ 25:40 1Jln 28:19

• 26:1 Shıǵ 36:8-19

+ 26:14 Shıǵ 25:5

• 26:15 Shıǵ 36:20-34

• 26:31 Shıǵ 36:35-38

+ 26:31 Leb 16:2, 2Jln 3:14, Mat 27:51, Evr 9:3

+ 26:33 3Pat 6:16, 2Jln 3:8, Mrk 15:38

• 27:1 Shıǵ 38:1-7

+ 27:2 3Pat 1:50, 3Pat 2:28

+ 27:3 3Pat 7:40, 2Jln 4:11

• 27:9 Shıǵ 38:9-20

• 27:20 Leb 24:1-4

+ 27:21 Shıǵ 33:7

• 28:6 Shıǵ 39:1-7

* 28:6 Efod – sózlikke qarań.

• 28:15 Shıǵ 39:8-21

+ 28:17 Ezk 28:13, Ayan 21:19-20

* 28:30 Urim menen Tummim – bul Qudaydıń erkin biliw ushın arnalǵan taslar bolıp, olardı shek taslaw jolı menen qollanǵan bolıwı múmkin.

+ 28:30 Leb 8:8, San 27:21, Nzm 33:8, 1Pat 28:6, Ezr 2:63, Nxm 7:65

• 28:31 Shıǵ 39:22-31

+ 28:36 Zxr 14:20

+ 28:38 San 18:1

+ 28:39 Leb 16:4, Ezk 44:18

• 29:1 Leb 8

+ 29:2 Leb 2:4

+ 29:7 Shıǵ 30:30

+ 29:12 Shıǵ 27:2

+ 29:13 Leb 3:3-4

+ 29:14 Leb 4:11-12, Leb 16:27

+ 29:18 Leb 1:9

+ 29:25 Shıǵ 29:18

+ 29:29 San 20:26

+ 29:33 Leb 22:10

+ 29:36 Shıǵ 30:26

+ 29:37 Shıǵ 30:29, Leb 6:18

• 29:38 San 28:1-8

* 29:40 Tórtten bir hin – bir hin shama menen 3,7 l.

+ 29:41 Shıǵ 29:18

+ 29:45 Shıǵ 25:8

• 30:1 Shıǵ 37:25-28

+ 30:2 Shıǵ 27:2

+ 30:6 3Pat 6:22

+ 30:9 Leb 10:1

+ 30:10 Leb 16:34

+ 30:12 Shıǵ 38:25, San 1:2-4, 2Pat 24:15

* 30:13 Jigirma gera – bir gera shama menen 0,5 gr.

+ 30:13 Leb 27:25, San 3:47, San 18:16, Ezk 45:12, Nxm 10:32

+ 30:16 San 31:54

• 30:17 Shıǵ 40:30-32

+ 30:18 Shıǵ 38:8

* 30:23 Mirra – xosh iyisli shayır.

* 30:24 Kassiya – korica sıyaqlı xosh iyisli qabıq.

+ 30:25 Shıǵ 37:29

+ 30:28 Leb 8:10-11

+ 30:29 Shıǵ 29:37, Leb 6:18

+ 30:30 Shıǵ 29:7, Leb 8:10

+ 30:35 Shıǵ 37:29

• 31:1 Shıǵ 35:30-35

+ 31:3 3Pat 7:14

• 31:12 Shıǵ 20:8-11

+ 31:14 Shıǵ 35:2, San 15:32-36

+ 31:17 Jar 2:22, Shıǵ 20:8-11

+ 31:18 Shıǵ 24:12

• 32:1 Nzm 9:11-19

+ 32:1 Shıǵ 24:18, Elsh 7:40

+ 32:2 Biy 8:24-27

+ 32:4 3Pat 12:28

+ 32:6 1Kor 10:7

+ 32:9 Nzm 10:16

+ 32:10 San 14:12

+ 32:11 Dan 9:15

+ 32:13 Jar 22:16-17, Jar 26:4

+ 32:14 San 14:20, 2Pat 24:16, Erm 18:8, Yuns 3:10

+ 32:20 Nzm 9:21

+ 32:25 Hkm 29:18

+ 32:27 Nzm 13:6-9

+ 32:33 Ezk 18:4, Ezk 18:20

+ 33:2 Shıǵ 23:23

+ 33:3 Shıǵ 3:8

+ 33:5 San 16:21

+ 33:7 Shıǵ 27:21

+ 33:16 Shıǵ 19:5, San 23:9

+ 33:19 Rim 9:15

+ 33:20 Jar 32:30, Iysh 6:5, Yuxn 1:18

• 34:1 Nzm 10:1-4

+ 34:2 3Pat 19:11

+ 34:3 Shıǵ 19:12-13

+ 34:6 San 14:17-18, 2Jln 30:9, Nxm 9:17, Zab 85:15, Zab 102:8, Zab 110:4, Zab 111:4, Zab 114:5, Zab 144:8, Iol 2:13, Yuns 4:3

+ 34:7 Shıǵ 20:5-6, Nzm 5:9

+ 34:12 Shıǵ 23:33

+ 34:13 Shıǵ 23:24, Nzm 7:5

+ 34:14 Shıǵ 20:5

+ 34:15 San 25:2

+ 34:16 Nzm 7:3-4, Biy 3:6, 3Pat 11:2-4, 3Pat 16:31

+ 34:17 Shıǵ 20:4

+ 34:18 Shıǵ 12:14, Leb 23:6

+ 34:19 Shıǵ 13:2, Shıǵ 13:11-16

+ 34:20 Shıǵ 23:15

+ 34:21 Shıǵ 20:8-11

* 34:22 Hápteler bayramı – Zúráát bayramınıń basqa atı. 23:16 qarań.

+ 34:23 Shıǵ 23:17

+ 34:25 Shıǵ 23:18, Nzm 16:4

+ 34:26 Shıǵ 23:19, Leb 22:28, Nzm 14:21

+ 34:28 Shıǵ 24:18

+ 34:29 2Kor 3:7-18

+ 34:34 2Kor 3:16

+ 34:35 2Kor 3:7-18

+ 35:2 Shıǵ 20:8-11, Shıǵ 31:14

• 35:4 Shıǵ 25:1-7

+ 35:7 Shıǵ 25:5

+ 35:23 Shıǵ 25:5

• 35:30 Shıǵ 31:1-6

• 36:8 Shıǵ 26

+ 36:19 Shıǵ 25:5

• 37:1 Shıǵ 25:10-20

+ 37:1 Nzm 10:3

• 37:10 Shıǵ 25:23-29

• 37:17 Shıǵ 25:31-39

• 37:25 Shıǵ 30:1-5

+ 37:29 Shıǵ 30:22-25, Shıǵ 30:34-38

• 38:1 Shıǵ 27:1-8

+ 38:8 Shıǵ 30:18

• 38:9 Shıǵ 27:9-19

+ 38:21 Elsh 7:44, Ayan 15:5

+ 38:25 Shıǵ 30:12

* 38:26 Bir beqa – shama menen 5,5 gr.

+ 38:26 San 1:46, San 2:32, San 26:51

• 39:1 Shıǵ 28:6-43

+ 39:34 Shıǵ 25:5

+ 40:20 3Pat 8:9

+ 40:34 Shıǵ 13:21, Ayan 15:8

+ 40:36 San 9:17-22

+ 1:2 Leb 6:8-13

+ 1:9 Shıǵ 29:18

+ 1:13 Leb 1:9

+ 1:14 Leb 5:7, Leb 12:8, Leb 14:4, Leb 15:14, Leb 15:29, San 6:10

+ 1:17 Jar 15:10, Leb 1:9

+ 2:1 Leb 6:14-18, San 15:4-9

+ 2:2 Leb 1:9

+ 2:3 Leb 7:10, Leb 10:13

+ 2:4 Shıǵ 29:2

+ 2:5 Leb 6:21

+ 2:9 Leb 1:9

+ 2:11 Leb 6:17

+ 2:12 Shıǵ 23:19

+ 2:13 San 18:19, 2Jln 13:5

+ 2:14 Leb 23:14

+ 2:16 Leb 2:1, Leb 1:9

+ 3:1 Leb 7:11-21, Leb 7:29-34

+ 3:5 Leb 1:9

+ 3:11 Leb 1:9, Leb 21:6, San 28:2, Ezk 44:7

+ 3:16 Leb 1:9, Leb 7:23

+ 3:17 Jar 9:4, Leb 7:26, Leb 17:10, Nzm 12:23-24, Elsh 15:20, Elsh 15:29

+ 4:2 Leb 5:15, San 15:22-29

+ 4:7 Shıǵ 30:1-2

+ 4:11 Shıǵ 29:14, Leb 6:11, Leb 9:11, Leb 16:27, San 19:3, San 19:5

+ 4:13 San 15:24-25

+ 4:17 San 19:4

+ 4:27 San 15:27

+ 4:31 Leb 1:9

+ 5:2 Leb 11

+ 5:3 Leb 12

+ 5:4 Biy 11:30, Biy 11:35, 1Pat 14:24, 1Pat 14:29, Waz 5:4

+ 5:7 Leb 1:14, Leb 12:8

* 5:11 Efa – bir efa shama menen 22 l.

+ 5:11 San 5:15

+ 5:13 Leb 2:3

+ 5:15 Leb 4:2, Leb 4:27, San 15:22-29

+ 5:16 Leb 6:5, Leb 22:14, Leb 27:13, Leb 27:15, Leb 27:27, Leb 27:31, San 5:7

+ 6:2 Shıǵ 23:4, Leb 19:11

+ 6:5 San 5:7

+ 6:9 Leb 1:2-17

+ 6:10 Shıǵ 28:39-43

+ 6:11 Leb 4:2

+ 6:12 Nxm 10:34

+ 6:14 Leb 2

+ 6:17 Leb 2:11

+ 6:18 Shıǵ 29:37, Leb 6:18

+ 6:21 Leb 2:5, Leb 1:9

+ 6:22 Shıǵ 29:23-25

+ 6:25 Leb 4

+ 6:28 Leb 11:32, Leb 15:12

+ 6:30 Leb 16:27

+ 7:1 Leb 5:14

+ 7:7 Leb 14:13

+ 7:9 Leb 2:4-5

+ 7:10 Leb 2:3

+ 7:11 Leb 3

+ 7:12 Leb 2:4, San 6:15

+ 7:15 Leb 22:29-30

+ 7:16 Leb 19:5-8

+ 7:20 Leb 22:3

+ 7:23 Leb 3:16-17

+ 7:24 Leb 17:15

+ 7:26 Jar 9:4, Leb 3:17, Leb 7:26, Leb 17:10-11, Leb 17:14, Nzm 12:23-24, Elsh 15:20, Elsh 15:29

+ 7:31 San 6:20

• 8:1 Shıǵ 29:1-36

* 8:7 Efod – bas ruwxaniydiń kiyimleriniń bir bólegi. Sózlikke qarań.

* 8:8 Urim hám Tummim – bul Qudaydıń erkin biliw ushın arnalǵan taslar bolıp, olardı shek taslaw jolı menen qollanǵan bolıwı múmkin.

+ 8:8 Shıǵ 28:30

+ 8:9 Shıǵ 28:36

+ 8:10 Shıǵ 30:26-29, San 7:1

+ 8:12 Shıǵ 30:30

+ 8:15 Shıǵ 27:2

+ 8:16 Leb 3:3-4

+ 8:17 Leb 4:11-12

+ 8:21 Leb 1:9

+ 8:23 Leb 14:14-17

+ 9:11 Leb 4:11-12, San 19:5

+ 9:23 San 6:22-27

+ 9:24 Biy 6:21, 3Pat 18:38, 1Jln 21:26, 2Jln 7:1

+ 10:1 Shıǵ 6:23, Shıǵ 30:9

+ 10:2 San 11:1, San 16:35, San 3:4, San 26:61

+ 10:3 Shıǵ 19:22

+ 10:4 Shıǵ 6:18, Shıǵ 6:22

+ 10:6 Leb 21:10

+ 10:7 Leb 21:10

+ 10:9 Ezk 44:21

+ 10:10 Leb 11:47

+ 10:13 Leb 2:3

+ 10:16 Leb 9:3, Leb 9:15

+ 10:18 Leb 6:26

• 11:1 Nzm 14:3-20

+ 11:2 Mrk 7:19, Elsh 10:12-15, Rim 14:14

* 11:5 Daman – surokqa uqsaytuǵın haywan.

+ 11:22 Mrk 1:6

+ 11:25 Leb 13:6, Leb 13:34, Leb 14:8, Leb 14:9, Leb 14:47, Leb 15:5, Leb 16:26, Leb 16:28, Leb 17:15, San 19:10, San 31:24

+ 11:32 Leb 15:12, San 19:15

+ 11:33 Leb 6:28, Leb 15:12

+ 11:39 Leb 17:15, Leb 22:8, Nzm 14:21

+ 11:44 Leb 19:2, Leb 20:7, Leb 20:26, Leb 21:8, 1Pet 1:16, Evr 12:10

+ 11:47 Leb 10:10, Ezk 44:23

+ 12:2 Leb 15:19

+ 12:3 Jar 17:12

+ 12:4 Luk 2:22

+ 12:8 Leb 1:14, Luk 2:24

+ 13:3 San 12:10, 4Pat 5:1, 4Pat 15:5, 2Jln 26:20

+ 13:6 Leb 11:25

+ 13:34 Leb 11:25, Leb 13:6

+ 13:46 San 5:2, San 12:14, Luk 17:12

+ 14:2 Mat 8:4, Mrk 1:44, Luk 5:14, Luk 17:14

* 14:4 Kedr – qaraǵay aǵashqa uqsas náhán terektiń bir túri.

* 14:4 Mayoran shóbi – bul nazbaygúl shóbine tuqımlas ósimlik.

+ 14:4 Leb 1:14, San 19:6, Shıǵ 12:22

+ 14:7 4Pat 5:10, Leb 16:22

+ 14:8 Leb 11:25

* 14:10 Bir log – shama menen 0,3 l.

+ 14:13 Leb 7:7

+ 14:14 Leb 8:23

+ 14:25 Leb 8:23

+ 14:47 Leb 11:25

+ 14:49 Leb 14:4

+ 14:56 Leb 10:10

+ 15:5 Leb 11:25

+ 15:12 Leb 6:28, Leb 11:32

+ 15:14 Leb 1:14

+ 15:16 Nzm 23:10

+ 15:19 Leb 12:2

+ 15:24 Leb 18:19

+ 15:25 Leb 11:47, Mat 9:20, Mrk 5:25, Luk 8:43

+ 15:29 Leb 1:14

+ 15:31 San 5:3, San 19:13, San 19:20, Erm 7:30, Ezk 5:11, Ezk 23:38

+ 16:1 Leb 10:2

+ 16:2 Shıǵ 26:31, Shıǵ 30:10, Mat 27:51, Evr 6:19, Evr 9:3, Shıǵ 25:22

+ 16:4 Shıǵ 28:39-43, Ezk 44:18

* 16:8 Azazel – bul dúzde jasaytuǵın bir jin bolıwı múmkin.

+ 16:13 Shıǵ 25:21-22

+ 16:18 Shıǵ 30:10

+ 16:22 Leb 14:7

+ 16:23 Leb 6:11

+ 16:26 Leb 11:25

+ 16:27 Shıǵ 29:14, Leb 4:11-12, Leb 6:30, Leb 9:11, San 19:5, Evr 13:11

+ 16:29 Leb 23:27-32, San 29:7-11

+ 16:32 Shıǵ 29:30

+ 17:5 Nzm 12:15-20

+ 17:6 Jar 8:21, Leb 1:9

+ 17:7 2Jln 11:15

+ 17:9 Nzm 12:20

+ 17:10 Jar 9:4-6, Leb 3:17

+ 17:11 Evr 9:22

+ 17:13 Nzm 12:16, Nzm 12:24

+ 17:15 Leb 11:25, Leb 11:40

• 18:1 Leb 20:11-22

+ 18:3 Ezk 20:7-8, Ezk 23:8

+ 18:5 Nzm 4:1, Nzm 32:47, Nxm 9:29, Hkm 4:4, Ezk 18:9, Ezk 20:11, Rim 8:13, Rim 10:5, Gal 3:12

+ 18:8 Nzm 22:30

+ 18:9 Nzm 27:22, 2Pat 13:12

+ 18:15 Jar 38:26

+ 18:16 Mat 14:4, Mrk 6:18

+ 18:17 Nzm 27:23

+ 18:18 Jar 29:30, Jar 30:15

+ 18:19 Leb 15:24

+ 18:20 Shıǵ 20:14

+ 18:22 Jar 19:5, Biy 19:22, Rim 1:27

+ 18:23 Shıǵ 22:19

+ 18:25 San 35:34, Erm 2:7, Ezk 36:17

+ 19:2 Leb 11:44, Eshu 24:19, 1Pet 1:16

+ 19:3 Shıǵ 20:8-12

+ 19:4 Shıǵ 20:3-5, Nzm 5:8

+ 19:5 Leb 7:16-18

+ 19:9 Leb 23:22, Nzm 24:19, Rut 2:1-2

+ 19:10 Rut 2:1, Rut 2:15

+ 19:11 Shıǵ 20:15, Leb 6:2-3, Efs 4:25, Kol 3:9

+ 19:12 Shıǵ 20:7, Nzm 5:11, Mal 3:5

+ 19:13 Nzm 24:14-15, Rim 13:8

+ 19:15 Shıǵ 23:2-3, Nzm 1:17

+ 19:16 Shıǵ 23:1, Shıǵ 23:7, Nzm 27:25, 3Pat 21:1-11

+ 19:17 Mat 18:15, Luk 17:3

+ 19:18 Hkm 20:22, 1Pat 20:17, Mat 5:43, Mat 19:19, Mat 22:39, Mrk 12:31, Luk 10:27, Yaqp 2:8, Rim 13:9, Gal 5:14

+ 19:19 Nzm 22:9

+ 19:26 Jar 9:4, Leb 3:17, Leb 7:26, Leb 17:10, Nzm 12:23-24, Elsh 15:20, Elsh 15:29, Nzm 18:10

+ 19:27 Leb 21:5

+ 19:28 Leb 21:5, Nzm 14:1

+ 19:29 Nzm 23:17

+ 19:30 Leb 26:2

+ 19:31 Shıǵ 22:18, Nzm 18:11, 1Pat 28:7

+ 19:32 Hkm 20:29

+ 19:33 Shıǵ 22:21

+ 19:34 Shıǵ 12:49, Leb 24:22, San 15:16, Nzm 10:19

+ 19:36 Nzm 25:13, Hkm 11:1, Hkm 20:10, Ezk 45:10

+ 20:2 Leb 18:21

+ 20:3 Leb 17:10, Ezk 5:11

+ 20:4 Nzm 17:2-5

+ 20:6 Leb 19:31

+ 20:7 Leb 11:44

+ 20:9 Shıǵ 21:17

+ 20:10 Shıǵ 20:14, Leb 18:20, Nzm 22:22, Yuxn 8:5

+ 20:11 Leb 18:7-16, Nzm 22:30, Jar 35:22

+ 20:12 Jar 38:26

+ 20:13 Leb 18:22, Rim 1:27

+ 20:14 Leb 18:17, Nzm 27:23

+ 20:15 Shıǵ 22:19

+ 20:17 Leb 18:9, 2Pat 13:12

+ 20:18 Leb 15:24, Leb 18:19

+ 20:19 Leb 18:12-13

+ 20:20 Leb 18:14

+ 20:21 Leb 18:16, Mat 14:4, Mrk 6:18

+ 20:24 Shıǵ 3:17

+ 20:25 Leb 11:2-47, Nzm 14:4-20

+ 20:26 Leb 11:44

+ 20:27 Leb 19:31, Shıǵ 22:18

+ 21:1 Ezk 44:25

+ 21:5 Leb 19:27

+ 21:6 Leb 3:11

+ 21:7 Ezk 44:22

+ 21:8 Leb 11:44

+ 21:9 Jar 38:24

+ 21:10 Leb 10:6, Ezk 24:17

+ 21:11 San 19:14

+ 21:12 Leb 10:7

+ 21:14 Ezk 44:22

+ 21:18 Nzm 23:1

+ 22:3 Leb 7:20-21

+ 22:4 Leb 13:3, Leb 15:2, San 19:11

+ 22:8 Shıǵ 22:31, Leb 11:40, Leb 17:15

+ 22:10 Shıǵ 29:33

+ 22:11 San 18:11

+ 22:14 Leb 6:5

+ 22:20 Nzm 15:21, Nzm 17:1, Mal 1:8, Mal 1:14

+ 22:27 Shıǵ 22:30

+ 22:28 Shıǵ 23:19, Nzm 22:6

+ 22:29 Leb 7:12

+ 22:30 Leb 7:12-15

+ 22:33 San 15:41

+ 23:3 Shıǵ 20:8, Shıǵ 35:2

+ 23:5 Shıǵ 12:1-13

+ 23:8 Shıǵ 12:14-20, Shıǵ 13:3-7

+ 23:10 Shıǵ 23:19, Shıǵ 34:26, San 15:20, Nzm 26:2

+ 23:15 Shıǵ 23:16, Shıǵ 34:22, Nzm 16:9

+ 23:22 Leb 19:9, Nzm 24:19, Rut 2:1, Rut 2:15

+ 23:24 San 29:1-6

+ 23:27 Leb 16:29-31, San 29:7-11

+ 23:34 San 29:12-39, Nzm 16:13-15

+ 23:39 Shıǵ 23:16

+ 23:40 Nxm 8:14-16

+ 24:2 Shıǵ 25:31, Shıǵ 27:20-21

+ 24:6 Shıǵ 25:30

+ 24:9 1Pat 21:6, Mat 12:4

+ 24:12 San 15:34

+ 24:14 San 15:35-36

+ 24:15 Shıǵ 20:7, Nzm 5:11

+ 24:16 3Pat 21:10

+ 24:17 Jar 9:6, Shıǵ 21:12, San 35:31

+ 24:18 Shıǵ 21:33, Shıǵ 21:34

+ 24:19 Shıǵ 21:23-25, Nzm 19:21, Biy 1:7, Mat 5:38

+ 24:22 Shıǵ 12:49, Leb 19:34, San 15:16, Nzm 10:19

• 25:1 Shıǵ 23:10-11

+ 25:3 Leb 26:34-35

+ 25:9 Leb 23:27

+ 25:15 Leb 27:17-24

+ 25:21 Nzm 28:8

+ 25:23 1Jln 29:15

+ 25:25 Rut 3:9, Rut 4:3-6, San 27:11, Erm 32:7

+ 25:28 Leb 27:19-21

+ 25:32 San 35:2, Eshu 21:1-40

+ 25:35 1Yuxn 3:17

+ 25:36 Shıǵ 22:25-27, Nzm 15:7-8

+ 25:39 4Pat 4:1, Nxm 5:5, Mat 18:25, Nzm 24:14

+ 25:40 Shıǵ 21:2, Nzm 15:12

+ 25:42 1Kor 7:23

+ 25:43 Efs 6:9

+ 25:47 Nxm 5:5

+ 25:48 Nxm 5:8

+ 25:54 Shıǵ 21:2, Nzm 15:12

• 26:1 Nzm 11:13-15, Nzm 28:1-14

+ 26:1 Shıǵ 20:4-5, Shıǵ 23:24

+ 26:2 Leb 19:30

+ 26:4 Nzm 11:14, Nzm 28:12, Ezk 34:27, Zab 66:7, Zab 84:13

+ 26:6 Erm 30:10, Erm 46:27, Ezk 39:26, Mix 4:4, Ezk 34:25

+ 26:8 Nzm 32:30, Eshu 23:10, 2Jln 24:24, Iysh 30:17

+ 26:11 Ezk 37:26

+ 26:12 Erm 30:22, Ezk 11:20, Zxr 13:9, Ayan 21:3

+ 26:13 Shıǵ 20:2, Nzm 5:6

• 26:14 Nzm 28:15-68

+ 26:16 Nzm 28:22, 3Pat 8:37, 2Jln 6:28, Biy 6:4, Erm 5:17, Mix 6:15

+ 26:17 Biy 2:14, 3Pat 8:33, Eshu 7:4, Hkm 28:1

+ 26:21 Jar 4:15, Zab 78:12

+ 26:22 Nzm 32:24

+ 26:26 Iysh 3:1, Ezk 4:16, Ezk 5:16, Ezk 14:13, Iysh 9:20, Mix 6:14, Xag 1:6

+ 26:29 Nzm 28:53, 4Pat 6:29, Joq 4:10, Erm 19:9, Ezk 5:10

+ 26:30 4Pat 23:20, 2Jln 34:5, Ezk 6:5

+ 26:31 4Pat 25:9

+ 26:32 Nzm 29:24, 3Pat 9:8, Erm 18:16

+ 26:33 Nzm 4:27, Nzm 28:64, Nxm 1:8, Erm 9:16, Ezk 12:15, Zxr 7:14

+ 26:34 Shıǵ 23:10-11, Leb 25:2-7, 2Jln 36:21

+ 26:37 Erm 46:16, Eshu 7:12, Biy 2:14

+ 26:40 3Pat 8:47, 2Jln 6:37, Nxm 9:2, Dan 9:4-5

+ 27:2 San 30, Biy 11:30, 1Pat 1:11, 1Pat 1:28

* 27:3 Eliw shekel – bir shekel shama menen 11 gr.

+ 27:13 Leb 6:5

* 27:16 Bir xomer – shama menen 220 l.

+ 27:17 Leb 25:15

+ 27:20 Leb 25:28

+ 27:21 San 18:14

* 27:25 Jigirma gera – bir gera shama menen 0,5 gr.

+ 27:25 Shıǵ 30:13

+ 27:26 Shıǵ 13:2, Shıǵ 13:11-16

+ 27:27 Leb 6:5

+ 27:29 San 21:2, Biy 11:35

+ 27:30 San 18:21, Nzm 14:22

+ 27:31 Leb 6:5

+ 1:1 Shıǵ 19:1, Shıǵ 25:22

+ 1:2 Shıǵ 30:12-14, Shıǵ 38:26, San 26:2, 2Pat 24:1, 1Jln 21:2

+ 1:5 San 7:30

+ 1:6 San 7:36

+ 1:7 Shıǵ 6:23, Rut 4:20, 1Jln 2:10

+ 1:8 San 7:18

+ 1:9 San 7:24

+ 1:10 San 7:48

+ 1:11 San 7:60

+ 1:12 San 7:66

+ 1:13 San 7:72

+ 1:14 San 7:42

+ 1:15 San 7:78

* 1:20-21 Izrail – Yaqıptıń basqa atı. Jar 32:27-28 qarań.

+ 1:21 San 26:7

+ 1:23 San 26:14

+ 1:25 San 26:18

+ 1:27 San 26:22

+ 1:29 San 26:25

+ 1:31 San 1:27

+ 1:33 San 26:37

+ 1:35 San 26:34

+ 1:37 San 26:41

+ 1:39 San 26:43

+ 1:41 San 26:47

+ 1:43 San 26:50

+ 1:46 Shıǵ 38:26, San 26:51

+ 1:53 San 8:19, San 16:46, San 18:5, 1Jln 9:27

+ 2:3 San 1:7

+ 2:9 San 10:14

* San 2:14 Dewel – Kóp qoljazbalarda «Rewel».

+ 2:16 San 10:18-20

+ 2:17 San 10:17, San 10:21

+ 2:24 San 10:22-24

+ 2:31 San 10:25-27

+ 2:32 Shıǵ 38:26, San 1:46, San 26:51

+ 2:33 San 1:47-53

+ 3:2 Shıǵ 6:23

+ 3:4 Leb 10:2, 1Jln 24:2

+ 3:6 San 18:2

+ 3:9 San 8:19, San 18:6

+ 3:10 San 16:40, 2Jln 26:18

+ 3:13 Shıǵ 13:2, Shıǵ 13:11-16

+ 3:17 Jar 46:11, Shıǵ 6:16-19, Shıǵ 10:2

+ 3:18 1Jln 6:17, 1Jln 23:7

+ 3:19 1Jln 6:2, 1Jln 6:18, 1Jln 23:12

+ 3:20 1Jln 6:19, 1Jln 23:21

+ 3:23 San 1:53

+ 3:25 San 4:24-26

+ 3:27 1Jln 26:23

+ 3:31 San 4:4, San 4:15

+ 3:32 San 4:16

+ 3:36 San 4:31-32

+ 3:39 San 26:62

* 3:47 Bes shekel – bir shekel shama menen 11 gr.

* 3:47 Jigirma gera – bir gera shama menen 0,5 gr.

+ 3:47 Shıǵ 13:13, San 18:15-16, Shıǵ 30:13

+ 4:3 San 8:24-25, 1Jln 23:3, 1Jln 23:24, 1Jln 23:27

+ 4:6 Shıǵ 25:5

+ 4:15 2Pat 6:6-7, 1Jln 13:9-10

+ 4:16 San 3:32

+ 4:20 1Pat 6:19

+ 4:24 San 3:25-26

+ 4:31 San 3:36-37

+ 5:2 Leb 13:3, Leb 15:2, Leb 13:46

+ 5:3 Leb 15:31

+ 5:6 Leb 6:2-3

+ 5:7 Leb 5:5, Leb 6:5

+ 5:13 Shıǵ 20:14, Leb 18:20

* 5:15 Onnan bir efa – bir efa shama menen 22 l.

+ 5:15 Leb 5:11

+ 5:22 Zab 108:18

+ 6:2 Biy 13:5, Amo 2:11-12

+ 6:5 Ezk 44:20

+ 6:6 Leb 21:11

+ 6:10 Leb 1:14, Leb 5:7

+ 6:14 Leb 3:6, Leb 4:32

+ 6:15 Leb 2:4

+ 6:19 Shıǵ 29:23-24

+ 6:20 Leb 7:31

+ 6:23 Leb 9:23, Nzm 21:5, 1Jln 23:13

+ 6:24 Zab 120:8, Zab 133:3

+ 6:25 Zab 4:7, Zab 30:17, Zab 66:2, Zab 79:4, Zab 79:8, Zab 79:20, Zab 118:135

+ 7:1 Shıǵ 40:17, Leb 8:10

+ 7:7 San 4:25

+ 7:8 San 4:31

+ 7:9 San 3:31

+ 7:12 Shıǵ 6:23, San 1:7

+ 7:14 Shıǵ 30:34-35

+ 7:15 Leb 1:2-3

+ 7:16 Leb 4:23-24

+ 7:17 Leb 3:1

+ 7:18 San 1:8

+ 7:24 San 1:9

+ 7:30 San 1:5

+ 7:36 San 1:6

+ 7:42 San 1:14

+ 7:48 San 1:10, 1Jln 7:26-27

+ 7:54 San 1:10

+ 7:60 San 1:11

+ 7:66 San 1:12

+ 7:72 San 1:13

+ 7:78 San 1:15

* 7:89 Kerub – qanatlı ruwxıy barlıq.

+ 7:89 Shıǵ 25:22

+ 8:7 San 19:9, San 19:17

+ 8:8 Leb 2:1

+ 8:14 San 3:45

+ 8:16 Shıǵ 13:2, Shıǵ 13:11-16

+ 8:19 San 3:9, San 1:53

+ 8:24 San 4:3, 1Jln 23:24, 1Jln 23:27

+ 9:2 Shıǵ 12:1, Leb 23:5

+ 9:6 Leb 21:1, San 5:2

+ 9:11 Shıǵ 12:6, 2Jln 30:2

+ 9:12 Shıǵ 12:46, Yuxn 19:36

+ 9:14 Shıǵ 12:48-49

+ 9:15 Shıǵ 13:21, Shıǵ 40:17

+ 9:17 Shıǵ 40:36

+ 10:3 Iol 2:15

+ 10:5 San 2:3-9

+ 10:6 San 2:10-16

+ 10:8 1Jln 15:24

+ 10:9 San 31:6, 2Jln 13:12, 2Jln 13:14

+ 10:10 San 29:1, Zab 80:4, San 28:11-15

+ 10:12 Jar 21:21

+ 10:14 San 2:9, San 1:7-9

+ 10:17 San 2:17

+ 10:18 San 2:10-16

+ 10:21 San 4:4-15, San 7:9

+ 10:22 San 2:18-24

+ 10:25 San 2:25-31

* 10:29 Reuel – Itronıń basqa atı. Shıǵ 3:1 qarań.

+ 10:29 Shıǵ 2:18, Jar 12:7, Jar 32:12

+ 10:32 Biy 1:16

+ 10:34 Shıǵ 13:21

+ 10:35 Zab 67:2, Iysh 33:10

+ 11:1 Leb 10:2, San 16:35

+ 11:2 Yaqp 5:16

* 11:3 Tabera – «jandırılıw» degendi bildiredi.

+ 11:4 Shıǵ 12:38, 1Kor 10:6

* 11:6 Shıǵ 16:31.

+ 11:6 San 21:5

+ 11:8 Shıǵ 16:13, Shıǵ 16:15-31

+ 11:14 Shıǵ 18:18, Nzm 1:9

+ 11:15 Yuns 4:3

+ 11:16 Shıǵ 24:1, Nzm 1:15

+ 11:17 4Pat 2:9, Nxm 9:20

+ 11:18 Shıǵ 19:10

+ 11:21 Shıǵ 12:37

+ 11:23 Iysh 50:2, Iysh 59:1, San 23:19, Ezk 12:25

+ 11:31 Shıǵ 16:13

* 11:32 On xomer – bir xomer shama menen 220 l.

* 11:34 Kibrot-Hattaawa – «nápsi qábirleri» degendi bildiredi.

+ 11:35 San 33:17

+ 12:6 Jar 46:2, Dan 8:2

+ 12:7 Evr 3:2, Evr 3:5

+ 12:8 Shıǵ 33:11, Shıǵ 33:19

+ 12:10 Leb 13:3

+ 12:14 Leb 13:46, San 5:2

• 13:1 Nzm 1:19-25

+ 13:1 San 10:12, Jar 21:21

+ 13:3 Eshu 3:12

+ 13:4 San 32:8, Nzm 1:22

+ 13:7 San 13:31

* 13:17 Hoshea – «qutqaradı», al Eshua – «Jaratqan Iye qutqaradı» degendi bildiredi.

+ 13:17 San 11:28, San 14:6

+ 13:23 Eshu 15:14, Biy 1:10, Zab 77:12, Zab 77:43, Iysh 19:11, Iysh 30:4

+ 13:24 San 32:9, Nzm 1:24-25

* 13:25 Eshkol – «solqım» degendi bildiredi.

* 13:27 Qadesh – yaǵnıy Qadesh-Barniya.

+ 13:30 Shıǵ 17:8

+ 13:31 San 13:7, San 14:6, San 26:65, San 32:12, San 34:19, Nzm 1:36, Eshu 14:6-15, Eshu 15:13-19, Biy 1:12-15, 1Jln 2:9, 1Jln 2:18

+ 13:32 Eshu 14:8

+ 13:33 Ezk 36:12

+ 13:34 Jar 6:4, Iysh 40:22

• 14:1 Nzm 1:26-32

+ 14:2 Shıǵ 16:3, San 20:3

+ 14:4 Nxm 9:17

+ 14:5 San 16:4, San 16:22, San 16:45, San 20:6, Eshu 7:6

+ 14:6 Shıǵ 24:13, San 11:28, San 13:31, Mrk 14:63, Elsh 14:14

+ 14:9 Rim 8:31

+ 14:10 Shıǵ 17:4

+ 14:12 Shıǵ 32:10

+ 14:14 Shıǵ 15:14-15

+ 14:16 Nzm 9:28

+ 14:17 Shıǵ 34:6, Shıǵ 20:5, Nzm 5:9

• 14:20 Nzm 1:34-40

+ 14:21 Zab 71:19, Iysh 6:3, Iysh 11:9, Xab 2:14

+ 14:23 Nzm 12:9-10, Zab 94:11

+ 14:24 San 13:30, San 14:6, Eshu 14:10

+ 14:29 Evr 3:17, San 1:2-3

+ 14:30 San 26:64-65

+ 14:33 Nzm 1:3, Nzm 8:2

+ 14:34 Ezk 4:5-6

+ 14:38 San 26:65

• 14:39 Nzm 1:40-46

+ 14:43 San 13:30

+ 14:45 San 21:3, Biy 1:17

+ 15:3 Shıǵ 29:18, Leb 1:2-3, Leb 22:21, Shıǵ 23:14

* 15:4 Tórtten bir hin – bir hin shama menen 3,7 l.

+ 15:8 Leb 3:1

+ 15:10 Leb 1:9

+ 15:15 Shıǵ 12:49, Leb 19:34, Leb 24:22, Nzm 10:19

+ 15:19 Eshu 5:11-12

+ 15:22 Leb 4:2, Leb 4:27, Leb 5:15

+ 15:24 Leb 4:13

+ 15:27 Leb 4:27-28

+ 15:29 San 15:15

+ 15:30 Evr 10:26

+ 15:32 Shıǵ 35:3

+ 15:34 Leb 24:12

+ 15:35 Shıǵ 31:14, Leb 24:14-16

+ 15:38 Nzm 22:12, Mat 23:5

+ 15:40 Leb 11:44

+ 15:41 Leb 22:33

• 16:1 Zab 105:16-18

+ 16:1 Shıǵ 6:16, Shıǵ 6:18, Shıǵ 6:21

+ 16:3 Shıǵ 19:6

+ 16:4 San 14:5

+ 16:5 2Tim 2:19

+ 16:7 Leb 10:1

+ 16:9 San 8:14

+ 16:11 Shıǵ 16:7-8

+ 16:13 Shıǵ 2:14

+ 16:15 1Pat 12:3

+ 16:21 Shıǵ 33:5

+ 16:22 San 14:5, San 27:16, Ayup 12:10, Waz 12:7, Zxr 12:1, Elsh 17:28, Jar 18:23

+ 16:26 2Tim 2:19

+ 16:29 3Pat 22:28

+ 16:30 Zab 54:16

+ 16:33 Hkm 1:12

+ 16:35 Leb 10:2, San 11:1

+ 16:40 San 3:10, 2Jln 26:18

+ 16:45 Shıǵ 33:5, San 14:5

+ 16:46 Leb 16:12, San 1:53

+ 16:48 San 25:8, 2Pat 24:25

+ 17:4 Shıǵ 25:22

+ 17:8 Evr 9:4

+ 18:1 Shıǵ 28:38

+ 18:2 San 3:6-10

+ 18:5 San 1:53

+ 18:7 Shıǵ 26:31, Leb 16:2, San 1:51

+ 18:8 Leb 7:32, San 5:9, Shıǵ 29:28

+ 18:11 Leb 22:2, Leb 22:3, Leb 22:11-13

+ 18:12 Nzm 18:4

+ 18:13 Shıǵ 23:19

+ 18:14 Leb 27:21, Leb 27:28

+ 18:15 Shıǵ 13:2, Shıǵ 13:11-16, San 3:46-47

+ 18:16 Shıǵ 30:13

+ 18:17 Shıǵ 13:2, Shıǵ 13:11-16

+ 18:18 Shıǵ 29:26-28

+ 18:19 Leb 2:13, 2Jln 13:5

+ 18:20 Nzm 10:9, Nzm 12:12, Nzm 14:27, Nzm 18:1-2, Eshu 13:33, Eshu 14:3, Eshu 18:7, Ezk 44:28

+ 18:21 Leb 27:30, Nzm 14:22

+ 18:26 Nxm 10:38

+ 19:2 Nzm 21:3, 1Pat 6:7

+ 19:4 Leb 4:16-17

+ 19:5 Shıǵ 29:14, Leb 4:11-12, Leb 9:11

* 19:6 Mayoran shóbi – bul nazbaygúl shóbine tuqımlas ósimlik.

+ 19:6 Shıǵ 12:22, Leb 14:4

+ 19:7 Leb 11:25

+ 19:9 San 8:7

+ 19:10 Leb 11:25

+ 19:12 San 31:19

+ 19:13 Leb 15:31

+ 19:15 Leb 11:32

+ 19:18 Shıǵ 12:22

+ 19:19 Leb 11:25

+ 19:20 Leb 15:31

+ 19:22 Xag 2:13

+ 20:1 Shıǵ 15:20

+ 20:2 Shıǵ 17:1-7

+ 20:3 Shıǵ 16:3, San 14:2

+ 20:6 San 14:5

+ 20:10 Zab 105:33

+ 20:12 San 27:14, Nzm 31:2

* 20:13 Meriba – «daw» degendi bildiredi.

+ 20:14 Jar 25:24-26, Nzm 2:4

+ 20:15 Jar 46:6-7, Shıǵ 1:11

+ 20:16 Shıǵ 2:23, Shıǵ 3:7, Shıǵ 14:19

+ 20:17 San 21:22, Nzm 2:27

+ 20:19 Nzm 2:28

+ 20:21 Biy 11:16-17

+ 20:22 San 33:37

+ 20:24 San 20:12

+ 20:26 Shıǵ 28:2, Shıǵ 29:29

+ 20:28 San 33:38-39, Nzm 10:6

+ 20:29 Nzm 34:8

+ 21:1 San 33:40

+ 21:2 Leb 27:29, Nzm 7:2, Biy 11:30-31, Jar 28:20

* 21:3 Xorma – «pútkilley joq etiw» yamasa «baǵıshlanǵan» degendi bildiredi.

+ 21:4 Biy 11:18

+ 21:5 San 11:4-6, San 11:20

+ 21:9 4Pat 18:4, Yuxn 3:14

+ 21:10 San 33:43

+ 21:11 San 33:44

+ 21:12 Nzm 2:13

+ 21:13 San 22:36, Biy 11:18

+ 21:15 Nzm 2:9, Nzm 2:18, Nzm 2:29, Iysh 15:1

* 21:16 Beer – «qudıq» degendi bildiredi.

• 21:21 Nzm 2:24, Biy 11:19-22

+ 21:22 San 20:17, San 20:19

+ 21:24 Nzm 3:16, Eshu 12:2, Biy 11:13

+ 21:28 Erm 48:45-46

+ 21:29 Biy 11:24, Rut 1:15, 3Pat 11:7, 4Pat 23:13, Erm 48:7

+ 21:30 San 32:3, Eshu 13:17, Iysh 15:2, Erm 48:18, 1Jln 19:7, Iysh 15:2

+ 21:32 San 32:1, Eshu 13:25, 2Pat 24:5, Erm 48:32

+ 21:33 Eshu 13:12

+ 21:34 Nzm 3:1-2

+ 22:2 Biy 11:25, Shıǵ 15:15, Ayup 40:10

+ 22:5 Nzm 23:4

+ 22:6 Eshu 24:9, Nxm 13:2, Mix 6:5

+ 22:18 3Pat 13:8, 3Pat 22:14

+ 22:23 Eshu 5:13

+ 22:36 San 21:13, San 21:15

+ 22:38 Amo 3:8

+ 23:1 Ayup 42:8, 1Jln 15:26

+ 23:8 Hkm 26:2

+ 23:9 Nzm 33:28, Shıǵ 33:16

+ 23:10 Jar 13:16

+ 23:19 Hosh 11:9, 1Pat 15:29, 2Tim 2:13, Tit 1:1-2, Mal 3:6

+ 23:22 San 24:8

+ 23:23 Zab 43:1

+ 23:24 Jar 49:9, Jar 49:27

+ 24:2 San 11:25, Biy 3:10, 1Pat 10:10, 1Pat 16:13, 1Pat 19:20, 2Jln 15:1, 2Jln 20:14, 2Jln 24:20

* 24:7 Agag – Amaleklerdiń patshası.

+ 24:8 San 23:22

+ 24:9 Jar 49:9, Jar 12:3, Jar 27:29

+ 24:10 Nzm 23:5

+ 24:17 Mat 2:2, Ayan 22:16, Jar 49:10, Erm 48:45

+ 24:18 2Pat 8:14

+ 24:20 Jar 36:12, Shıǵ 17:8

+ 24:21 Jar 15:19, Biy 1:16, Biy 4:11, Biy 5:24, 1Pat 15:6, 1Pat 27:10, 1Pat 30:29, 1Jln 2:55, 1Jln 21:28-29, Erm 49:16

+ 24:24 Dan 11:30, Jar 10:21, Jar 10:25

+ 25:1 San 33:49, Eshu 2:1, Eshu 3:1

+ 25:2 Shıǵ 34:15

+ 25:3 San 31:16, Eshu 22:17, Zab 105:28-29, Hosh 9:10

+ 25:4 Nzm 4:3, Nzm 21:22

+ 25:7 Shıǵ 6:25

+ 25:8 Zab 105:30, San 16:48, 2Pat 24:25

+ 25:12 Iysh 54:10, Ezk 34:25, Ezk 37:26, Hosh 2:18

+ 25:13 1Jln 6:4-15

+ 25:15 San 31:8

+ 25:17 San 31:2, San 31:7

+ 26:2 Shıǵ 30:12-14, Shıǵ 38:26, San 1:2, San 1:3, 2Pat 24:1, 1Jln 21:2

+ 26:5 Shıǵ 6:14, 1Jln 5:1-3

+ 26:6 Jar 46:8-9

+ 26:7 San 1:21

+ 26:9 San 16:1-2

+ 26:10 San 16:31-35

+ 26:11 Shıǵ 6:24

+ 26:12 Jar 46:10, Shıǵ 6:15, 1Jln 4:24

+ 26:14 San 1:23

+ 26:15 Jar 46:16

+ 26:18 San 1:25

+ 26:19 Jar 38, Jar 46:12, 1Jln 2:3-5

+ 26:22 San 1:27

+ 26:23 Jar 46:13, 1Jln 7:1

+ 26:25 San 1:29

+ 26:26 Jar 46:14

+ 26:27 San 1:31

+ 26:28 Jar 46:20

+ 26:29 1Jln 7:14-19

+ 26:33 San 27:1-7

+ 26:34 San 1:35

+ 26:35 1Jln 7:20-27

+ 26:37 San 1:33

+ 26:38 Jar 46:21, 1Jln 7:6-12, 1Jln 8:1-5

+ 26:41 San 1:37

+ 26:42 Jar 46:23

+ 26:43 San 1:39

+ 26:44 Jar 46:17, 1Jln 7:30-40

+ 26:47 San 1:41

+ 26:48 Jar 46:24, 1Jln 7:13

+ 26:50 San 1:43

+ 26:51 San 1:46

+ 26:53 Eshu 11:23

+ 26:54 San 33:54

• 26:57 Shıǵ 6:16-25, 1Jln 6:1-3, 1Jln 6:16-30

+ 26:60 Shıǵ 6:23-25

+ 26:61 Leb 10:2

+ 26:62 San 3:39

+ 26:65 San 14:28-30

• 27:1 San 36:1-12

+ 27:1 San 26:33, Eshu 17:3-4

+ 27:3 San 16:1-35, San 16:49

+ 27:4 Ayup 42:15

+ 27:11 Rut 4:3-6, Erm 32:6-9

+ 27:12 Nzm 3:27, Nzm 32:49

+ 27:13 San 20:24

+ 27:14 San 20:12-13

+ 27:16 San 16:22

+ 27:17 3Pat 22:17, Ezk 34:5, Zxr 10:2, Mat 9:36, Mrk 6:34

+ 27:18 Shıǵ 24:13

+ 27:19 Nzm 3:28, Nzm 31:14

+ 27:20 Eshu 1:16-18

* 27:21 Urim – bul Qudaydıń erkin biliw ushın arnalǵan tas bolıp, onı shek taslaw jolı menen qollanǵan bolıwı múmkin.

• 28:1 Shıǵ 29:38-42

+ 28:2 Leb 3:11, Leb 21:6, Leb 1:9

+ 28:10 Ezk 46:4-5

+ 28:11 San 10:10

• 28:16 Shıǵ 13:3-7, Leb 23:5-8, Nzm 16:1-8

+ 28:16 Shıǵ 12:1-13

+ 28:17 Shıǵ 23:15

• 28:26 Nzm 16:9-12

+ 29:1 Leb 23:23-25

+ 29:7 Leb 16:29-31, Leb 23:27-32

• 29:12 Leb 23:33-43, Nzm 16:13-15

+ 29:12 Ezr 3:4

+ 29:39 Leb 7:16

+ 30:3 Leb 5:4, Nzm 23:21, Zab 49:14, Waz 5:3

+ 31:2 San 25:17

+ 31:6 San 10:9

+ 31:8 San 25:15, Eshu 13:21

+ 31:15 1Pat 15:3

+ 31:16 San 25:1-5

+ 31:17 Biy 21:11

+ 31:18 Nzm 21:10-14

+ 31:19 San 19:12, San 19:22

+ 31:24 Leb 11:25, San 19:10

+ 31:27 Eshu 22:8, 1Pat 30:24

+ 31:50 Shıǵ 30:12

+ 31:53 Nzm 20:14

+ 31:54 Shıǵ 30:16

+ 32:1 San 21:32

+ 32:4 San 21:24, San 21:35

+ 32:8 San 13:3-4, San 13:21-33

+ 32:10 Nzm 1:34-36

+ 32:11 San 14:29

+ 32:12 San 14:6

+ 32:13 San 14:33-35

+ 32:17 Eshu 4:12-13

+ 32:18 Eshu 22:4

+ 32:19 Eshu 13:8

+ 32:39 Jar 50:23, 1Jln 7:14-15

+ 32:40 Eshu 13:31, Eshu 17:1

+ 32:41 Nzm 3:14-15, 3Pat 4:13, 1Jln 2:21-23

+ 33:3 Shıǵ 14:8

+ 33:4 Shıǵ 12:12, Shıǵ 12:29

+ 33:5 Shıǵ 12:37

+ 33:6 Shıǵ 13:20

+ 33:7 Shıǵ 14:2

+ 33:8 Shıǵ 15:22-23

+ 33:9 Shıǵ 15:27

+ 33:11 Shıǵ 16:1

+ 33:14 Shıǵ 17:1

+ 33:15 Shıǵ 19:2

+ 33:16 San 11:34

+ 33:17 San 11:35

+ 33:31 Nzm 10:6

+ 33:33 Nzm 10:7

+ 33:35 Nzm 2:8

+ 33:36 San 20:1, San 27:14

+ 33:37 San 20:22

+ 33:38 San 20:28, Nzm 10:6

+ 33:40 San 21:1

+ 33:43 San 21:10

+ 33:44 San 21:11

+ 33:47 Nzm 32:49

+ 33:48 San 22:1

+ 33:49 San 25:1

+ 33:52 Shıǵ 23:24, Nzm 7:5

+ 33:54 San 26:54

• 34:1 Ezk 47:13-21

+ 34:3 Eshu 15:1-4

+ 34:7 San 33:37-39

+ 34:8 4Pat 14:25

+ 34:11 4Pat 23:33, Erm 39:5

+ 34:12 Jar 15:18, Shıǵ 23:31, Nzm 11:24, Eshu 1:4

+ 34:17 Eshu 14:1, Eshu 19:51

+ 34:19 San 14:6

• 35:1 Eshu 21:1-42

+ 35:6 Nzm 4:41-43, Eshu 20:7-8

• 35:9 Nzm 4:41-43, Nzm 19:1-13, Eshu 20

+ 35:11 Shıǵ 21:13

+ 35:22 Shıǵ 21:13

+ 35:25 Shıǵ 29:7

+ 35:30 Nzm 17:6, Nzm 19:15

+ 35:31 Jar 8:22, Shıǵ 21:12, Shıǵ 21:30

+ 35:33 Zab 105:38, Jar 9:6

+ 35:34 Leb 18:25

• 36:1 San 27:1-7, Eshu 17:3-6

* 36:4 Leb 25:8-17.

+ 36:4 Leb 25:10

+ 36:7 3Pat 21:1-16, Ezk 45:9, Ezk 46:18

+ 36:8 1Jln 23:22

+ 1:2 Shıǵ 3:1, Shıǵ 17:6, Shıǵ 33:6, San 13:26, San 32:8

+ 1:3 San 14:33

+ 1:4 San 21:21-35

+ 1:6 Shıǵ 19:1, San 10:11-12

+ 1:7 San 13:30

+ 1:8 Jar 12:7, Jar 26:3, Jar 28:13

+ 1:9 Shıǵ 18:18, San 11:14

+ 1:10 Jar 15:5

+ 1:11 2Pat 24:3

+ 1:15 Shıǵ 18:25, San 11:16

+ 1:16 Leb 19:15, Nzm 16:18-19, Hkm 31:9

+ 1:17 Shıǵ 23:2-3, Leb 19:15, Shıǵ 18:22, Shıǵ 18:26

• 1:19 San 13, San 14

+ 1:21 Nzm 31:8, Eshu 1:9

+ 1:30 Shıǵ 14:14

+ 1:31 Shıǵ 19:4, Nzm 32:11, Iysh 46:3

+ 1:33 Shıǵ 13:21

• 1:34 San 14:20-45

+ 1:36 San 14:6-9, San 14:24

+ 1:37 San 20:12, San 27:14

+ 1:38 Shıǵ 24:13, San 27:18-20

+ 1:46 San 20:1, Biy 11:17

+ 2:1 San 14:25, San 21:4

+ 2:5 Jar 36:8

+ 2:7 San 14:33

+ 2:8 3Pat 9:26

+ 2:9 Biy 11:15

+ 2:10 San 13:23, Nzm 1:28

+ 2:11 Jar 14:5, Nzm 2:11, Nzm 2:20, Eshu 12:4, Eshu 13:12, 2Pat 21:16, 1Jln 20:4, Jar 14:5-6

+ 2:12 Jar 36:20-30

+ 2:13 San 21:12

+ 2:14 San 14:29-35, San 26:64-65

+ 2:19 Biy 11:15

+ 2:20 Jar 14:5-6

+ 2:22 Jar 36:20-30

+ 2:23 Eshu 13:3-4

• 2:24 San 21:21-26

+ 2:25 Shıǵ 15:14-16, Shıǵ 23:27

+ 2:27 San 20:17-19

+ 2:36 Eshu 13:9

• 3:1 San 21:31-35

+ 3:2 San 21:33-34

+ 3:4 3Pat 4:13

+ 3:6 Nzm 7:2

+ 3:9 Nzm 4:48, Eshu 11:3, Eshu 12:5, Zab 28:6, 1Jln 5:23, Qsq 4:8, Ezk 27:5

+ 3:11 Jar 14:5, Nzm 2:11, Nzm 2:20, 2Pat 11:1, 2Pat 12:26

+ 3:12 San 32:33, Eshu 13:8

+ 3:14 Biy 10:4

+ 3:15 San 32:39-41, 1Jln 2:22

+ 3:16 San 21:24, Eshu 12:2

+ 3:17 San 34:11, Eshu 3:16

+ 3:19 San 32:17-26, Eshu 1:14

+ 3:20 Eshu 1:15, Eshu 22:4

+ 3:21 Nzm 7:19, Eshu 10:25

+ 3:22 Shıǵ 14:14

+ 3:24 Shıǵ 15:11

+ 3:26 San 20:12, Nzm 1:37

+ 3:27 San 20:12, San 27:12-13, Nzm 31:2, Nzm 32:52, Nzm 34:4

+ 3:28 San 27:18-19, Nzm 1:38

+ 3:29 San 25:5

+ 4:1 Leb 18:5

+ 4:2 Nzm 12:32, Hkm 30:6, Ayan 22:18

+ 4:3 San 25:1-9

+ 4:6 Zab 118:98, Ayup 28:28, Zab 110:10

+ 4:7 2Pat 7:23, Zab 118:151, Zab 144:18

+ 4:8 Rim 3:2, Rim 7:12

+ 4:9 Nzm 6:7, Nzm 11:19, Nzm 32:46, Zab 77:4, Iol 1:3

+ 4:10 Shıǵ 19:9, Shıǵ 19:16

+ 4:11 Shıǵ 20:21, Evr 12:18

+ 4:13 Shıǵ 20:1-17, Nzm 5:6-21, Shıǵ 24:12, Shıǵ 31:18

+ 4:16 Shıǵ 20:4-5, Rim 1:23

+ 4:19 Ayup 31:26-28, 4Pat 17:16, 4Pat 21:3, Erm 8:2

+ 4:20 3Pat 8:51, Erm 11:4

+ 4:21 Nzm 1:37, Nzm 3:26

+ 4:24 Shıǵ 20:5, Shıǵ 24:17, Nzm 9:3, Iysh 30:27, Amo 5:6, Evr 12:29

+ 4:26 Nzm 32:1, Zab 49:4

+ 4:27 Leb 26:33, Nzm 28:64

+ 4:28 Nzm 28:36, Zab 113:13-14, Erm 16:13

+ 4:29 Erm 29:13-14

+ 4:32 Ayup 20:4

+ 4:33 Shıǵ 19:21

+ 4:35 1Pat 2:2, Iysh 45:5, Mrk 12:32, 1Kor 8:4

+ 4:36 Shıǵ 24:17

+ 4:39 Eshu 2:11, Shıǵ 15:11, 3Pat 8:23, 3Pat 8:60

• 4:41 San 35:9-34, Nzm 19:1-13, Eshu 20

+ 4:47 San 21:21-35

+ 4:48 Nzm 3:9

+ 4:49 Nzm 3:17

• 5:1 Shıǵ 20:1-17

+ 5:4 Shıǵ 33:11

+ 5:5 Shıǵ 20:18, Shıǵ 20:21, Shıǵ 24:2

+ 5:6 Leb 26:13

+ 5:7 4Pat 17:35

+ 5:8 Leb 19:4, Leb 26:1, Nzm 27:15

+ 5:9 Shıǵ 34:14, Nzm 4:24, Nzm 6:15, Eshu 24:19, Nax 1:2, Shıǵ 34:7, San 14:18

+ 5:10 Nzm 7:9

+ 5:11 Leb 19:12, Leb 24:10-16

+ 5:12 Shıǵ 31:14-17, Leb 19:30, Leb 23:3, Leb 26:2, San 15:32-36, Mrk 2:27-28, Luk 13:14

+ 5:16 Leb 19:3, Nzm 27:16, Mat 15:4, Mat 19:19, Mrk 7:10, Mrk 10:19, Luk 18:20, Efs 6:2

+ 5:17 Jar 9:6, Leb 24:17, Mat 5:21, Mat 19:18, Mrk 10:19, Luk 18:20, Rim 13:9, Yaqp 2:11

+ 5:18 Leb 18:20, Leb 20:10, Nzm 22:22, Hkm 6:32, Mat 5:27, Rim 13:9

+ 5:19 Leb 19:11, Mat 19:18, Rim 13:9

+ 5:20 Shıǵ 23:1, Nzm 19:16-20, Hkm 19:5, Hkm 19:9, Hkm 21:28, Hkm 24:28, Hkm 25:18, Mat 19:18

+ 5:21 Erm 5:8, Mat 5:28, Luk 12:15, Rim 7:7, Rim 13:9

+ 5:22 Shıǵ 31:18

+ 5:25 Shıǵ 19:21

+ 5:27 Shıǵ 20:18-19

+ 5:28 Nzm 18:17

+ 5:32 Eshu 1:7, 4Pat 22:2

+ 5:33 Nzm 10:13

+ 6:2 Waz 12:13

+ 6:3 Jar 15:5, Jar 22:17

+ 6:4 Mrk 12:29, Zxr 14:9

+ 6:5 Nzm 11:13, Mat 22:37, Mrk 12:30, Luk 10:27

+ 6:7 Nzm 4:9, Zab 118:13

+ 6:8 Shıǵ 13:9, Shıǵ 13:16, Nzm 11:18

+ 6:9 Nzm 11:20

+ 6:10 Eshu 24:13

+ 6:13 4Pat 17:36, Mat 4:10, Luk 4:8, Nzm 10:20, Eshu 2:12, Erm 4:2

+ 6:15 Shıǵ 20:5

* 6:16 Shıǵ 17:1-7; San 20:1-13.

+ 6:16 Shıǵ 17:2, Mat 4:7, Luk 4:12

+ 6:19 Shıǵ 23:28-30

+ 6:20 Shıǵ 12:26

+ 6:21 Shıǵ 20:2

+ 6:22 Zab 134:8

+ 6:25 Nzm 24:13

+ 7:1 Shıǵ 23:23

+ 7:2 San 21:2, Nzm 3:6, Nzm 20:16-17, Eshu 6:20

+ 7:3 2Kor 6:14, Shıǵ 34:15-16, Eshu 23:12-13, Biy 3:6, 3Pat 11:2-4

+ 7:4 Nzm 6:15

+ 7:5 Shıǵ 23:24, Shıǵ 34:13

+ 7:6 1Pet 2:9, Shıǵ 19:5-6

+ 7:7 1Jln 16:19

+ 7:8 Erm 31:3, Hosh 11:1, Mal 1:2

+ 7:9 Shıǵ 20:6, Nzm 5:10

+ 7:10 Ayup 34:11, Iysh 59:18, Nax 1:2

+ 7:12 Jar 17:2, Jar 26:3

+ 7:14 Shıǵ 23:26

+ 7:15 Shıǵ 9:15, Shıǵ 15:26, Shıǵ 23:25

+ 7:16 Shıǵ 23:33

+ 7:19 Nzm 3:21, Eshu 10:25

* 7:20 Eshek hárre – albıraw yaki qorqınısh mánisin ańlatıwı múmkin.

+ 7:20 Shıǵ 23:28, Eshu 24:12

+ 7:21 Nxm 4:14

+ 7:22 Shıǵ 23:29

+ 7:24 Eshu 10:24, Eshu 11:12, Eshu 1:5

+ 7:25 Eshu 7:20-21

+ 8:2 Shıǵ 16:35, Amo 2:10, Shıǵ 15:25

* 8:3 Shıǵ 16:31.

+ 8:3 Shıǵ 16:14-15, Shıǵ 16:31, Mat 4:4, Luk 4:4

+ 8:4 Nzm 29:5, Nxm 9:21

+ 8:5 Hkm 3:12, Evr 12:7

+ 8:7 Nzm 11:11

+ 8:14 Hkm 30:9, Zab 77:11, Zab 105:21, Hosh 13:6

+ 8:15 San 21:6, Hosh 13:5, Shıǵ 17:6, San 20:11

+ 8:16 Shıǵ 16:5, Shıǵ 16:31

+ 8:17 Biy 7:2

+ 8:20 Dan 9:11

+ 9:2 San 13:23, Nzm 1:28

+ 9:3 Shıǵ 20:5, Shıǵ 24:17, Nzm 4:24, Evr 12:29, Shıǵ 23:29-31

+ 9:4 Jar 15:16

+ 9:5 Jar 50:24

+ 9:6 4Pat 17:14, 2Jln 30:8

+ 9:8 Shıǵ 32:4, Shıǵ 32:10

+ 9:9 Shıǵ 24:18, Mat 4:2

+ 9:10 Shıǵ 31:18

+ 9:12 Shıǵ 32:7-10

+ 9:14 Zab 9:6, San 14:12

+ 9:18 Shıǵ 34:28, Shıǵ 32:11-14

+ 9:21 Shıǵ 32:20

+ 9:22 Shıǵ 17:7, San 11:3, San 11:34

+ 9:23 San 13:3, San 14:1

+ 9:26 Shıǵ 32:11-13

+ 9:28 San 14:16

+ 9:29 Nxm 1:10

• 10:1 Shıǵ 34:1-4

+ 10:1 Shıǵ 25:10

+ 10:2 Shıǵ 25:16, Shıǵ 25:21

+ 10:3 Shıǵ 37:1-9

+ 10:4 Shıǵ 20:1-17, Nzm 5:6-21, Shıǵ 34:28-29

+ 10:5 Shıǵ 40:20, 3Pat 8:9

+ 10:6 San 33:30-31, San 20:28, San 33:38

+ 10:7 San 33:33

+ 10:8 San 8:14

+ 10:9 San 18:20

+ 10:10 Shıǵ 34:28

+ 10:11 Shıǵ 33:1

+ 10:12 Mix 6:8, Eshu 24:14, 1Pat 12:24

+ 10:13 Nzm 5:33

+ 10:14 Shıǵ 9:29, Nxm 9:6

+ 10:15 Rim 11:28

+ 10:16 Nzm 30:6, Erm 4:4, Rim 2:29, Shıǵ 32:9

+ 10:17 Eshu 22:22, Zab 49:1, Zab 135:2, Dan 2:47, Dan 11:36, 1Tim 6:15, Ayan 17:14, Ayan 19:16, Elsh 10:34, Rim 2:11, Gal 2:6, Efs 6:9, Kol 3:25, 1Pet 1:17, 2Jln 19:7

+ 10:18 Zab 67:5, Zab 145:9

+ 10:19 Shıǵ 22:21, Leb 19:34

+ 10:20 Nzm 6:13, Nzm 30:20

+ 10:22 Jar 46:27, Shıǵ 1:5, Jar 15:5, Jar 22:17

* 11:4 Shıǵ 14:10-31.

+ 11:4 Shıǵ 14:27-28

+ 11:5 Zab 77:14-40

+ 11:6 San 16:31-33

+ 11:9 Jar 50:24, Shıǵ 3:8

+ 11:11 Nzm 8:7

+ 11:12 3Pat 9:3

+ 11:13 Nzm 6:5, Eshu 22:5

+ 11:14 Leb 26:4, Erm 5:24, Iol 2:23

+ 11:15 Zab 103:14

+ 11:17 3Pat 8:35, 3Pat 17:1, 2Jln 6:26

+ 11:18 Shıǵ 13:9, Shıǵ 13:16, Nzm 6:8

+ 11:19 Nzm 4:9

+ 11:20 Nzm 6:9

+ 11:24 Eshu 1:3, Jar 15:18, Shıǵ 23:31, San 34:1-12, Eshu 1:4

+ 11:25 Nzm 7:24

+ 11:26 Nzm 30:1, Nzm 30:15

+ 11:27 Leb 26:1-13, Nzm 28:2-14

+ 11:28 Leb 26:14-45, Nzm 28:15-45

+ 11:29 Nzm 27:12-13, Eshu 8:33

+ 11:30 Jar 12:6

+ 12:2 4Pat 16:4

+ 12:3 Shıǵ 23:24, Shıǵ 34:13, Nzm 7:5, Biy 2:2, 3Pat 14:23

+ 12:5 3Pat 18:29

+ 12:7 Nzm 27:7

+ 12:8 Biy 17:6, Biy 21:25

+ 12:9 Zab 94:11

+ 12:10 Eshu 23:1

+ 12:11 3Pat 8:29

+ 12:12 San 18:20, Nzm 10:9

+ 12:16 Leb 3:17, Leb 7:26, Leb 17:13

+ 12:19 Nzm 14:27, Nxm 13:10

+ 12:23 Jar 9:4, Leb 3:17, Leb 7:26, Leb 17:13

+ 12:30 4Pat 17:15

+ 12:31 4Pat 17:31, Erm 7:31, Erm 19:5

+ 12:32 Nzm 4:2, Ayan 22:18

+ 13:1 Erm 23:25, Erm 23:32, Zxr 10:2

+ 13:2 Mrk 13:22, 2Sal 2:9, Ayan 13:13, Ayan 16:14

+ 13:5 Nzm 18:20

+ 13:8 Hkm 1:10

+ 13:9 Shıǵ 32:27-28, Nzm 17:7

+ 13:10 Nzm 17:5

+ 13:13 Biy 19:22, Biy 20:13, 1Pat 2:12, 1Pat 10:27, 1Pat 25:17, 2Pat 16:7, 2Pat 20:1, 3Pat 21:10, 3Pat 21:13

+ 13:16 Eshu 8:28

+ 13:17 Eshu 7:20-21

+ 14:1 Mat 5:9, Yuxn 1:12, 1Yuxn 3:1, 1Yuxn 5:1, Rim 8:14, Leb 19:27-28, Leb 21:5

+ 14:2 Shıǵ 19:5

• 14:3 Leb 11

* 14:7 Daman – surokqa uqsaytuǵın haywan.

+ 14:21 Leb 7:24, Leb 11:39-40, Shıǵ 19:6, Shıǵ 23:19, Shıǵ 34:26

+ 14:22 Leb 27:30, San 18:21

+ 14:27 Nzm 12:19, San 18:20, Nzm 10:9

+ 14:28 Nzm 26:12

+ 15:1 Nzm 31:10, Nxm 10:31

+ 15:3 Nzm 23:20

+ 15:6 Nzm 28:12, 3Pat 4:21, Ezr 4:20

+ 15:8 Leb 25:35-36, Zab 36:26, Mat 5:42, Yaqp 2:15, 1Yuxn 3:17

+ 15:11 Mat 26:11

+ 15:12 Shıǵ 21:2

+ 15:17 Shıǵ 21:5-6

+ 15:19 Shıǵ 13:2, Shıǵ 13:11-16

+ 15:21 Leb 22:20

+ 15:23 Leb 17:13, Nzm 12:23-24

• 16:1 Shıǵ 12:1-39, Shıǵ 13:3-10, Shıǵ 23:14-17, Leb 23:4-22, Leb 23:33-43, San 28:16-31, San 29:12-39

+ 16:3 Shıǵ 12:11

+ 16:4 Shıǵ 34:25

+ 16:9 Shıǵ 34:22

+ 16:12 Nzm 5:15

+ 16:13 Shıǵ 23:16

+ 16:18 Shıǵ 18:21, Ezr 7:25, San 11:16, Nzm 1:16-17

+ 16:19 Shıǵ 23:2-3, Leb 19:15, Shıǵ 23:8, 1Pat 8:3, Hkm 17:8, Waz 7:7

+ 16:21 Shıǵ 34:13, Nzm 7:5

+ 17:1 Leb 22:20

+ 17:5 Nzm 13:10

+ 17:6 San 35:30, Nzm 19:15

+ 17:7 Nzm 13:9

+ 17:9 Nzm 19:17

+ 17:14 1Pat 8:5

+ 17:15 1Pat 9:16

+ 17:16 Eshu 11:6, 2Pat 8:4, 1Jln 18:4, 3Pat 10:28, 2Jln 1:16, 2Jln 9:28

+ 17:17 3Pat 11:1-4, Nxm 13:26, Hkm 31:3, 3Pat 10:14, 3Pat 10:27, 2Jln 1:15, 2Jln 9:27

+ 17:19 Eshu 1:8

+ 18:2 San 18:20, Nzm 10:9, Eshu 13:14

+ 18:3 Leb 7:30-34

+ 18:4 San 18:12

+ 18:6 San 35:2, Biy 17:7

+ 18:9 Leb 18:26-30, Nzm 12:29-31

+ 18:10 Leb 18:21, 4Pat 16:3, 4Pat 17:17, 4Pat 23:10, 2Jln 33:6, Erm 32:35

+ 18:11 Shıǵ 22:18, Leb 19:26, Leb 19:31

+ 18:15 Mrk 9:8, Yuxn 1:21, Elsh 3:22, Elsh 7:37

+ 18:16 Shıǵ 20:19, Nzm 5:27

+ 18:17 Nzm 5:28

+ 18:18 Yuxn 4:25

+ 18:20 Nzm 13:5, Erm 14:15, Erm 23:30, Ezk 13:8

• 19:1 San 35:9-34, Nzm 4:41-43, Eshu 20

+ 19:5 Shıǵ 21:13

+ 19:10 Hkm 6:17

+ 19:11 Nzm 27:24

+ 19:13 Nzm 21:9

+ 19:14 Nzm 27:17, Ayup 24:2, Hkm 22:28, Hkm 23:10, Hosh 5:10

+ 19:15 San 35:30, Nzm 17:6, Mat 18:16, 2Kor 13:1, 1Tim 5:19, Evr 10:28

+ 19:16 Shıǵ 20:16

+ 19:17 Nzm 17:9, Nzm 25:1

+ 19:19 Hkm 19:5

+ 19:21 Shıǵ 21:23-25, Leb 24:19-20, Mat 5:38

+ 20:1 2Jln 13:12, 2Jln 20:15-17

+ 20:7 Nzm 24:5

+ 20:8 Biy 7:3

+ 20:14 San 31:7, San 31:9, Eshu 8:2

+ 20:17 Nzm 7:2, Eshu 10:40-41

+ 20:19 4Pat 3:19

+ 21:3 San 19:2, 1Pat 6:7

+ 21:5 San 6:22-27

+ 21:8 Yuns 1:14

+ 21:9 Nzm 19:13

+ 21:12 1Kor 11:6

+ 21:15 Jar 29:30, Jar 29:33

+ 21:17 4Pat 2:9

+ 21:18 Shıǵ 20:12, Nzm 5:16

+ 21:20 Hkm 23:20-21

+ 21:22 San 25:4

+ 21:23 Eshu 8:29, Eshu 10:26-27, Yuxn 19:31, Gal 3:13

+ 22:1 Shıǵ 23:4

+ 22:6 Shıǵ 23:19, Leb 22:28

+ 22:9 Leb 19:19

+ 22:12 San 15:38

* 22:19 Júz shekel – bir shekel shama menen 11 gr.

+ 22:22 Shıǵ 20:14, Leb 20:10, Yuxn 8:5

+ 22:29 Jar 34:8, Shıǵ 22:16-17, 2Pat 13:1-22

+ 22:30 Leb 18:8, Nzm 27:20

+ 23:1 Leb 21:18-20, Iysh 56:4-5

+ 23:3 Nxm 13:1-2, Joq 1:10

+ 23:4 San 22:5-6

+ 23:5 San 24:10, Hkm 26:2

+ 23:7 Jar 25:24-26, Jar 36:8, San 20:14, Shıǵ 22:21, Shıǵ 23:9

+ 23:10 Leb 15:1-5

+ 23:14 Leb 26:12

+ 23:17 Leb 19:29, 3Pat 14:24, 3Pat 15:12, 3Pat 22:46, 4Pat 23:7, Hosh 4:14

+ 23:20 Shıǵ 22:25, Nzm 15:3

+ 23:21 San 30:3, Waz 5:3

+ 23:25 Mrk 2:23, Rut 2:2

+ 24:1 Mal 2:16, Mat 5:31, Mat 19:7, Mrk 10:4

+ 24:4 Erm 3:1

+ 24:5 Nzm 20:7, Hkm 5:18

+ 24:7 Shıǵ 21:16

+ 24:8 Leb 13:2

* 24:9 San 12:15.

+ 24:9 San 12:10-15

+ 24:13 Shıǵ 22:26-27, Nzm 6:25, Zab 111:9

+ 24:14 Leb 25:39

+ 24:15 Leb 19:13, Yaqp 5:4

+ 24:16 4Pat 14:6, 2Jln 25:4, Erm 31:29-30, Ezk 18:20

+ 24:17 Shıǵ 22:21

+ 24:19 Leb 19:9, Leb 23:22, Rut 2:1-2

+ 25:1 Nzm 19:17

+ 25:3 2Kor 11:24

+ 25:4 1Kor 9:9, 1Tim 5:18

+ 25:5 Mat 22:24, Mrk 12:19, Luk 20:28

+ 25:6 Jar 38:8, Rut 4:10

+ 25:9 Rut 4:7

+ 25:14 Leb 19:36

+ 25:17 Shıǵ 17:8

+ 25:19 1Pat 15:2-8

+ 26:2 Shıǵ 23:19, Shıǵ 34:26, Leb 23:10

+ 26:5 Jar 46:27, Shıǵ 1:7

+ 26:6 Shıǵ 1:11, Shıǵ 1:14

+ 26:7 Shıǵ 2:23-25, Shıǵ 3:9

+ 26:8 Shıǵ 12:51

+ 26:9 Shıǵ 3:8

+ 26:12 Leb 27:30, Nzm 14:28-29

+ 26:14 Leb 7:20, Leb 21:1, Leb 21:11, Hosh 9:4

+ 26:15 2Jln 30:27, Zab 32:14, Iysh 63:15, Shıǵ 3:8

+ 26:18 Shıǵ 19:5

+ 26:19 Nzm 28:1, Shıǵ 19:6

+ 27:2 Eshu 4:1-3

+ 27:5 Shıǵ 20:25, Eshu 8:30, 3Pat 6:7

+ 27:7 Nzm 12:7

+ 27:8 Iysh 8:1, Iysh 30:8, Xab 2:2

+ 27:9 Nzm 26:18

+ 27:12 Nzm 11:29, Eshu 8:33

+ 27:15 Shıǵ 20:4-5, Shıǵ 34:17, Nzm 5:8

+ 27:16 Shıǵ 20:12, Shıǵ 21:17, Leb 19:3

+ 27:17 Nzm 19:14

+ 27:18 Leb 19:14

+ 27:19 Shıǵ 22:21-22

+ 27:20 Leb 18:8, Nzm 22:30

+ 27:21 Shıǵ 22:19, Leb 18:23

+ 27:22 Leb 18:9, 2Pat 13:12

+ 27:23 Leb 18:17, Leb 20:14

+ 27:24 Nzm 19:11

+ 27:25 Shıǵ 23:7, Nzm 16:19

+ 27:26 Zab 118:21, Erm 11:3, Gal 3:10

• 28:1 Leb 26:1-13, Nzm 11:13-15

+ 28:1 Nzm 26:19

+ 28:6 Zab 120:7

+ 28:7 Shıǵ 23:27

+ 28:8 Leb 25:20-21

+ 28:9 Shıǵ 19:6

+ 28:12 Nzm 11:14, Nzm 15:6

• 28:15 Leb 26:14-45

+ 28:15 Dan 9:11, Zxr 1:6, Mal 2:2

+ 28:22 Leb 26:16, 3Pat 8:37, 2Jln 6:28, Amo 4:9, Xag 2:17

+ 28:24 Erm 3:3, Amo 4:7

+ 28:25 Eshu 7:4

+ 28:26 1Pat 17:44, 1Pat 17:46, Zab 78:2, Erm 16:4, Erm 19:7, Erm 34:20, Iysh 17:2, Erm 7:33

+ 28:27 Shıǵ 9:10

+ 28:29 Ayup 5:14, Ayup 12:25, Iysh 59:10, Sef 1:17

+ 28:30 Nzm 20:5-7, Erm 8:10, Amo 5:11, Sef 1:13

+ 28:32 2Jln 29:9

+ 28:33 Biy 6:4

+ 28:35 Ayup 2:7

+ 28:36 4Pat 17:3-4, 4Pat 24:15, 4Pat 25:7, 2Jln 33:11, Nzm 4:28

+ 28:37 3Pat 9:7, 2Jln 7:20, Erm 24:9, Ezk 5:15

+ 28:38 Mix 6:15, Xag 1:6, Iol 1:4

+ 28:39 Sef 1:13

+ 28:41 Joq 1:5

+ 28:47 Nxm 9:35

+ 28:48 Erm 27:2

+ 28:49 Iysh 5:26, Erm 5:15, Erm 48:40, Erm 49:22, Ezk 17:3, Hosh 8:1, Xab 1:8

+ 28:51 Nxm 9:37, Erm 5:17

+ 28:52 4Pat 17:5, 4Pat 25:1

+ 28:53 Leb 26:29, 4Pat 6:29, Joq 4:10, Erm 19:9, Ezk 5:10

+ 28:57 4Pat 6:29, Joq 4:10, Ezk 5:10

+ 28:60 Shıǵ 9:1-12

+ 28:62 Jar 15:5, Nzm 10:22

+ 28:63 Erm 32:41

+ 28:64 Leb 26:33, Nzm 4:27, Nxm 1:8, Erm 9:16, Ezk 12:15, Zxr 7:14

+ 28:67 Ayup 7:4

+ 28:68 Nzm 17:16, Hosh 8:13, Hosh 9:3

+ 29:1 Shıǵ 19:1-6

+ 29:4 Iysh 6:9-10, Erm 5:21, Rim 11:8

+ 29:5 Nzm 8:4, Nxm 9:21

+ 29:6 Shıǵ 15:25, Shıǵ 16:4, Shıǵ 17:6

+ 29:7 San 21:21-35

+ 29:8 San 32:33

+ 29:9 3Pat 2:3

+ 29:11 Eshu 9:21

+ 29:13 Shıǵ 6:7

+ 29:18 Evr 12:15

+ 29:20 Nzm 9:14, Zab 9:6

+ 29:23 Biy 9:45, Jar 14:2, Jar 19:24, Iysh 13:19, Hosh 11:8, Sef 2:9

+ 29:24 Leb 26:32, 3Pat 9:8, 2Jln 7:21, Erm 22:8-9

+ 29:25 4Pat 17:15

+ 29:27 Leb 26:14-39, Nzm 28:15-68, Zxr 5:3

+ 29:28 3Pat 14:14

+ 29:29 Hkm 25:2

+ 30:1 Nzm 11:26, Leb 26:40

+ 30:2 1Pat 7:3, 3Pat 8:48, Iysh 55:7, Hosh 6:1

+ 30:3 Erm 32:37, Ezk 34:13, Ezk 36:24

+ 30:4 Nxm 1:9

+ 30:6 Nzm 10:16, Erm 4:4, Erm 31:33

+ 30:7 Jar 12:3, Shıǵ 23:22

+ 30:12 Rim 10:6

+ 30:15 Nzm 11:26, Erm 21:8

+ 30:20 Nzm 10:20

+ 31:2 Nzm 34:7, San 20:12, San 27:12-13, Nzm 3:27

+ 31:3 Nzm 1:38

+ 31:4 San 21:21-35

+ 31:5 Nzm 7:2

+ 31:6 Eshu 1:5, 3Pat 6:13

+ 31:7 Eshu 1:6

+ 31:10 Nzm 15:1, Shıǵ 23:16

+ 31:11 4Pat 23:2, Nxm 8:3

+ 31:12 Eshu 8:33, Eshu 8:35

+ 31:14 Nzm 34:5, San 27:19

+ 31:15 Shıǵ 33:9, San 12:5

+ 31:16 Shıǵ 34:15, Biy 2:12-13, Biy 2:20, Erm 11:10

+ 31:17 San 14:42, Biy 6:13

+ 31:19 Nzm 32:1-43

+ 31:20 Shıǵ 3:8

+ 31:23 Eshu 1:6

+ 31:24 Eshu 24:25-26

+ 31:26 4Pat 22:8, 2Jln 34:14

+ 31:29 Biy 2:12-13, Biy 2:19, 4Pat 22:17, 2Jln 34:22

+ 32:1 Iysh 1:2, Mix 1:2

+ 32:2 Iysh 55:10-11, Zab 71:6

+ 32:4 Mat 5:48, 2Pat 22:31, Zab 17:31, Ayup 34:10, Rim 9:14

+ 32:6 Erm 5:21, Iysh 63:16, Iysh 64:8, Yuxn 8:41, Iysh 44:2, Iysh 51:13

+ 32:7 Zab 76:6, Ayup 8:8

* Nzm 32:8 Iláhiy barlıqlar – Áyyemgi grekshe awdarmadan hám Qumran qoljazbalarınan. Basqa evreyshe qoljazbalarda «Izrail ulları».

+ 32:8 Jar 11:8, Elsh 17:26

+ 32:9 Shıǵ 19:5, Zxr 2:12

+ 32:10 Zab 16:8, Ezk 16:5-6, Hosh 13:5, Zxr 2:8

+ 32:11 Shıǵ 19:4, Iysh 31:5

+ 32:13 Iysh 58:14, Ayup 29:6

* 32:15 Eshurun – Izrail xalqına berilgen basqa atama bolıp, «Ádil» degen mánisti beredi.

+ 32:15 Nxm 9:25, Zab 88:27, Zab 94:1

+ 32:16 Biy 5:8, Zab 77:58

+ 32:17 Zab 105:37, 1Kor 10:20

+ 32:18 Iysh 17:10, Erm 2:32

+ 32:21 2Jln 13:9, Erm 5:7, Rim 10:19

+ 32:22 Erm 15:14, Erm 17:4

+ 32:23 Ayup 6:4, Zab 7:13, Zab 37:3, Joq 3:12, Ezk 5:16

+ 32:24 Leb 26:22, Erm 8:17, Ezk 5:17

+ 32:25 Joq 1:20, Ezk 7:15

+ 32:27 Zab 12:5, Iysh 10:13

+ 32:28 Iysh 27:11, Erm 4:22

+ 32:30 Leb 26:8, Eshu 23:10, Biy 15:15

+ 32:31 1Pat 2:2

+ 32:32 Jar 18:20

+ 32:33 Zab 57:5-6

+ 32:35 Rim 12:19, Evr 10:30

+ 32:36 Zab 134:14, Evr 10:30, 3Pat 14:10, 3Pat 21:21, 4Pat 9:8, 4Pat 14:26

+ 32:37 Biy 10:14, Erm 2:28

+ 32:39 Shıǵ 20:3, 1Pat 2:6, 4Pat 5:7, Ayup 5:18, Zab 102:3, Zab 146:3, Hosh 6:1, Ayup 10:7, Iysh 43:13

+ 32:41 Zab 7:13, Iysh 27:1, Iysh 34:5, Iysh 66:16, Ezk 21:3, Ezk 21:9-10, Nzm 32:41, Iysh 1:24

+ 32:42 Erm 46:10

+ 32:43 Rim 15:10, Jar 4:10-12, Zab 78:10, Ayan 6:10, Ayan 19:2

+ 32:46 Nzm 4:9

+ 32:47 Leb 18:5

+ 32:49 San 27:12

+ 32:50 San 33:38

+ 32:51 San 20:12, San 27:14

+ 32:52 Nzm 3:27

• 33:1 Jar 49:1-28

+ 33:1 Ezr 3:2, Zab 89:1

+ 33:2 Zab 49:2, Zab 79:2, Zab 93:1, Xab 3:3, Dan 7:10, Zxr 14:5, Elsh 7:53, Gal 3:19, Shıǵ 19:18

+ 33:4 Yuxn 1:17, Yuxn 7:19

+ 33:5 Nzm 32:15, Iysh 44:2

* 33:8 Urim hám Tummim – bul Qudaydıń erkin biliw ushın arnalǵan taslar bolıp, olardı shek taslaw jolı menen qollanǵan bolıwı múmkin.

+ 33:8 Shıǵ 17:7, San 20:13

+ 33:9 Shıǵ 32:26-29, Nzm 17:9-11, 2Jln 17:9, Ezr 7:10, Shıǵ 30:7-8

+ 33:13 Jar 27:28

+ 33:15 Jar 49:26, Xab 3:6

* 33:16 Shıǵ 3:1-6.

+ 33:16 Shıǵ 3:2-4

+ 33:17 3Pat 22:11, Jar 48:19

+ 33:19 Zab 4:6

+ 33:20 1Jln 12:8

+ 33:21 San 32:1-5, San 32:16-19

+ 33:22 Eshu 19:47, Biy 18:27

+ 33:23 Eshu 19:32-39

+ 33:26 Nzm 32:15, Nzm 33:5, Iysh 44:2, Shıǵ 15:11

+ 33:27 Zab 54:20, Zab 89:3, Zab 92:2, Xab 1:12, Zab 89:1, Zab 90:9

+ 33:28 San 23:9

+ 33:29 2Pat 7:23, Jar 15:1, Zab 32:20, 2Pat 22:45

+ 34:3 Biy 1:16, Biy 3:13, Jar 14:2, Jar 19:22, Jar 13:12

+ 34:4 Jar 12:7, Jar 50:24, Nzm 3:27

+ 34:6 Yahu 1:9

+ 34:7 Nzm 31:2

+ 34:8 San 20:29

+ 34:9 San 27:18, San 27:23, Iysh 11:2

+ 34:10 Shıǵ 33:11

+ 1:1 Shıǵ 24:13, San 27:18-20, Nzm 1:38

+ 1:2 Nzm 34:5

+ 1:3 Nzm 11:24

+ 1:4 Jar 15:18, San 34:1-12, Nzm 11:24

+ 1:5 Nzm 7:24, Shıǵ 3:12, Biy 6:16, Nzm 31:5-8, Evr 13:5

+ 1:6 Nzm 31:6-7, Nzm 31:23

+ 1:7 Nzm 5:32

+ 1:8 Nzm 17:18-19, Zab 1:2

+ 1:9 Nzm 1:21, Nzm 31:8

+ 1:10 Nzm 16:18

+ 1:14 San 32:17-26, Nzm 3:18

+ 1:15 San 32:29, Nzm 3:20, Eshu 22:1-9

+ 2:1 Mat 1:5, Yaqp 2:25, Evr 11:31

+ 2:5 2Pat 17:18-20

+ 2:7 Biy 3:28, Biy 7:24

+ 2:9 Shıǵ 15:14-16, Shıǵ 23:27

* 2:10 Shıǵ 14:10-31.

* 2:10 San 21:21-35; Nzm 2:24–3:11.

+ 2:10 Shıǵ 14:21, San 21:21-35

+ 2:11 Nzm 4:39, 3Pat 8:23

+ 2:12 Nzm 6:13

+ 2:14 Biy 1:24-25

+ 2:15 1Pat 19:12, Elsh 9:25

+ 3:1 San 25:1

+ 3:3 Nzm 31:9

+ 3:6 Leb 20:7, San 11:18

+ 3:10 Shıǵ 23:23

+ 3:11 Mix 4:13, Zxr 4:14, Zxr 6:5

+ 3:12 San 13:3

+ 3:13 Zab 113:3

+ 3:15 1Jln 12:15

+ 3:16 Nzm 3:17

+ 3:17 Shıǵ 14:21, Shıǵ 14:29, 4Pat 2:8

+ 4:3 Nzm 27:2, 3Pat 18:31

+ 4:6 Jar 28:18, Jar 35:14, 1Pat 7:12, Shıǵ 12:26

+ 4:12 San 32:17, San 32:20

+ 4:23 Shıǵ 14:21

+ 4:24 3Pat 8:42-43

* 5:3 Aralot – «súnnetlew» degendi bildiredi.

+ 5:4 San 14:29, San 26:64-65

+ 5:6 San 14:33-34, Shıǵ 3:8, San 14:23, San 14:28-29

+ 5:7 San 14:31, Nzm 1:39

* 5:9 Gilgal – «alıp taslaw», «domalatıp taslaw» degendi bildiredi.

+ 5:9 Jar 34:14

+ 5:10 Shıǵ 12:6, San 9:5

* 5:12 Shıǵ 16:31.

+ 5:12 Shıǵ 16:35

+ 5:13 San 22:23

+ 5:15 Shıǵ 3:5

+ 6:4 Biy 7:16-18

+ 6:16 Leb 27:28, Nzm 20:17, Eshu 2:1-6

+ 6:17 Eshu 7:12

+ 6:19 Evr 11:30

+ 6:20 Nzm 7:2

+ 6:22 Evr 11:31

+ 6:24 Mat 1:5, Yaqp 2:25, Evr 11:32

+ 6:25 3Pat 16:34

+ 7:1 Eshu 22:20, 1Jln 2:6-7

+ 7:4 Leb 26:17, Nzm 28:25

+ 7:6 San 14:5, 1Pat 4:12, Nxm 9:1, Joq 2:10

+ 7:7 Shıǵ 5:22, 4Pat 3:10

+ 7:9 Zab 82:4

+ 7:12 Leb 26:37, Biy 2:14, Eshu 6:17

+ 7:14 1Pat 10:19, 1Pat 10:21

+ 7:17 San 26:19-20

+ 7:19 Yuxn 9:24

+ 7:20 2Pat 12:13

* 7:21 Eki júz shekel – bir shekel shama menen 11 gr.

+ 7:21 Jar 10:10, Jar 11:2, Nzm 7:25-26, Nzm 13:17

* 7:26 Axor – «bále» degendi bildiredi.

+ 7:26 Eshu 7:26, 2Pat 18:17

+ 8:1 Eshu 6:1

+ 8:2 Eshu 6:20, Nzm 20:14

+ 8:4 Biy 20:29

+ 8:5 Eshu 7:4-5, Biy 20:32

+ 8:19 Biy 20:37

+ 8:22 Nzm 7:2

+ 8:23 1Pat 15:8-9

+ 8:28 Nzm 13:16

+ 8:29 Eshu 10:26, Nzm 21:22-23, Eshu 7:26, 2Pat 18:17

+ 8:30 Nzm 27:2, Nzm 27:5-6

+ 8:31 Shıǵ 20:25

+ 8:33 Nzm 11:29, Nzm 27:12-13

+ 8:34 Nzm 28

+ 8:35 Nzm 31:12

+ 9:2 Jar 14:1-3, Eshu 10:5, Eshu 11:5

+ 9:3 Eshu 6:20, Eshu 8:28

+ 9:6 Eshu 5:10

+ 9:9 Nzm 20:11, Nzm 20:15

+ 9:10 San 21:21-35

+ 9:14 San 27:21

+ 9:15 Eshu 11:19

+ 9:17 Eshu 18:25-28

+ 9:21 Nzm 29:11

+ 9:24 Nzm 7:1-2, Shıǵ 15:14

+ 9:25 Erm 26:14

+ 10:1 Eshu 6:20, Eshu 8:29, Eshu 9:15

+ 10:2 Nzm 11:25

+ 10:5 Jar 14:1-3, Eshu 9:2, Eshu 11:5

+ 10:8 Eshu 1:5, Eshu 21:44

+ 10:10 Biy 4:15, 1Pat 7:10, Iysh 28:21

+ 10:11 Shıǵ 9:23, Iysh 30:30, Ayan 11:19, Ayan 16:21, 2Pat 18:8

+ 10:13 Xab 3:11

+ 10:14 4Pat 20:10-11, Iysh 38:8

+ 10:24 Nzm 7:24

+ 10:25 Nzm 3:21, Nzm 7:19

+ 10:26 Eshu 8:29

+ 10:27 Nzm 21:22-23

+ 10:28 Eshu 6:20

+ 10:38 Eshu 15:15, Biy 1:11

+ 10:40 Nzm 20:16-17

+ 11:4 Biy 7:12, 1Pat 13:5

+ 11:5 Jar 14:1-3, Eshu 9:1-2

+ 11:6 Nzm 17:16, 2Pat 8:4, 1Jln 18:4

+ 11:12 Nzm 7:24, Nzm 20:16-17

+ 11:15 Shıǵ 34:11-12, Nzm 7:2

+ 11:19 Eshu 9:7, Eshu 9:15

+ 11:20 Shıǵ 4:21, Nzm 7:16, Nzm 20:16-17, 1Pat 2:25

+ 11:21 San 13:23, Nzm 1:28, Nzm 2:10, Nzm 9:2

+ 11:22 1Pat 17:4

+ 11:23 San 26:53, Eshu 14:15

+ 12:2 San 21:24

+ 12:4 Nzm 2:11, Nzm 3:11, Eshu 13:12, San 21:33-35

+ 12:6 San 32:33, Nzm 29:8

+ 13:3 Nzm 2:23

+ 13:5 3Pat 15:18, Zab 82:8, Ezk 27:9

+ 13:8 San 32:33, Nzm 3:12

+ 13:9 Nzm 2:35

+ 13:12 Eshu 12:4

+ 13:13 1Jln 2:23

+ 13:14 Nzm 18:1-2

+ 13:21 San 25:15, San 31:8

+ 13:22 San 31:16

+ 13:30 1Jln 2:23

+ 13:31 San 32:41

+ 13:33 San 18:20, Nzm 10:9

+ 14:1 San 34:17

+ 14:2 San 26:53-55, San 34:13

+ 14:3 San 18:20, Nzm 10:9

+ 14:4 Jar 48:5, San 35:2

+ 14:6 San 13:31, San 14:6

+ 14:8 San 13:32, Nzm 1:28

+ 14:9 San 14:6-9, San 14:24

+ 14:12 San 13:23, Nzm 1:28, Nzm 2:10, Nzm 9:2, Eshu 11:21

+ 14:15 Jar 23:2, Jar 35:27, Biy 1:10, Eshu 15:13, Eshu 11:23

+ 15:4 San 34:3-5

+ 15:6 Eshu 18:17

+ 15:13 San 13:31, Eshu 14:15, Eshu 21:11

+ 15:14 San 13:23, Biy 1:10, Biy 1:20

+ 15:15 Eshu 10:38, Biy 1:11

+ 15:16 Biy 1:12-15, 1Pat 17:25

+ 15:19 Biy 1:10-15

+ 15:63 Biy 1:8, Biy 1:21, 2Pat 5:6

+ 16:2 2Pat 15:32, 2Pat 17:5

+ 16:10 Biy 1:29, 3Pat 9:16

+ 17:1 Jar 41:51, 1Jln 7:14, San 32:40

+ 17:2 San 26:30-32

+ 17:3 San 26:33, San 27:1-7, San 36:1-12

+ 17:12 Biy 1:27-28

+ 17:14 Jar 48:19

+ 17:16 Biy 1:19

+ 18:1 Biy 18:31

+ 18:7 San 18:20, Nzm 10:9, Eshu 13:8

* 18:16 Ebus – Erusalimniń eski atı.

+ 18:17 Eshu 15:6

+ 18:28 Eshu 9:17

+ 19:2 1Jln 4:28-33

+ 19:9 Jar 49:7

+ 19:16 Jar 49:13

+ 19:46 Biy 1:34

+ 19:47 Biy 18:27

+ 19:50 Eshu 24:30, Biy 2:9

• 20:1 San 35:6, San 35:9-34, Nzm 4:41-43, Nzm 19:1-13

+ 20:1 Shıǵ 21:13

• 21:1 San 35:1-8, 1Jln 6:54-81

+ 21:4 Shıǵ 6:16-19, San 3:17-20

+ 21:11 Eshu 14:15, Eshu 15:13

+ 21:43 Jar 13:15, Jar 15:18, Jar 26:3, Jar 28:13

+ 21:44 Eshu 10:8, Eshu 23:10

+ 21:45 3Pat 8:56

+ 22:2 San 32:18-22, Nzm 3:20, Eshu 1:12-15

+ 22:4 Eshu 11:23

+ 22:5 Nzm 6:5, Nzm 6:17, Nzm 11:22

+ 22:7 Eshu 17:5

+ 22:8 San 31:27, 1Pat 30:24

+ 22:13 San 25:7-13

+ 22:16 Nzm 13:12-15

* 22:17 San 25:1-9.

+ 22:17 San 25:1-5

+ 22:20 Eshu 7:1, Eshu 7:5

+ 22:22 Nzm 10:17, 3Pat 8:39

+ 22:31 Leb 26:11-12

+ 22:34 Jar 31:48

+ 23:1 Nzm 12:10

+ 23:3 Shıǵ 14:14

+ 23:4 Eshu 13:1-7

+ 23:5 San 33:53

+ 23:6 Nzm 5:32, Nzm 28:14

+ 23:7 Shıǵ 23:13

+ 23:8 Nzm 10:10

+ 23:9 Eshu 10:8, Eshu 21:44

+ 23:10 Leb 26:8, Nzm 32:30, Biy 15:15, Shıǵ 14:14

+ 23:12 Shıǵ 34:15-16, Nzm 7:3, Biy 2:21, Shıǵ 23:33, Nzm 7:4

+ 23:14 3Pat 2:2, Eshu 21:45, 3Pat 8:56

+ 23:15 Leb 26:14-39, Nzm 28:15-68

+ 24:2 Jar 11:27-32

+ 24:3 Jar 12:1-5, Jar 21:2-3

+ 24:4 Jar 25:24-26, Jar 36:8, Jar 46:5-7

+ 24:5 Shıǵ 3:10, Shıǵ 4:14, Shıǵ 7, Shıǵ 12:51

+ 24:6 Shıǵ 14:9

+ 24:7 Shıǵ 14:20, Shıǵ 14:28, San 14:33-34, Eshu 5:6

+ 24:9 San 22:5-6, Nzm 23:4

+ 24:10 San 24:10, Nzm 23:5

+ 24:11 Eshu 3:17, Eshu 6:1, Eshu 10:10, Eshu 11:8

* 24:12 Eshek hárre – albıraw yaki qorqınısh mánisin bildiriwi múmkin.

+ 24:12 San 21:21-35, Zab 43:4

+ 24:13 Nzm 6:10, Nzm 6:11

+ 24:14 Nzm 10:12, 1Pat 12:24

+ 24:15 3Pat 18:21

+ 24:19 Leb 19:2, Shıǵ 20:5

+ 24:20 1Pat 12:25

+ 24:26 Nzm 31:24, Jar 35:4, Biy 9:6

+ 24:27 Jar 31:44-45

+ 24:28 Biy 2:6

• 24:29 Biy 2:7-9

+ 24:30 Eshu 19:50, Biy 2:9

* 24:32 Kesita – qanday da bir ólshem birlik, onıń awırlıǵı belgisiz.

+ 24:32 Jar 33:19, Jar 48:22, Jar 50:25

+ 1:1 Eshu 24:29, Biy 20:18

+ 1:5 1Pat 11:8

+ 1:7 Leb 24:19

+ 1:8 Eshu 15:63, 2Pat 5:6

+ 1:10 Eshu 14:15, San 13:23, Eshu 15:14

+ 1:11 Eshu 10:38, Eshu 15:15

+ 1:12 San 13:31, Eshu 15:13-19

* 1:16 Palma qalası – bul 3:13 ayat sıyaqlı Erixo qalası yamasa basqa jer bolıwı múmkin.

+ 1:16 San 24:21, San 10:29-32

* 1:17 Xorma – «pútkilley joq etiw» yamasa «baǵıshlanǵan» degendi bildiredi.

+ 1:19 Eshu 17:16, Eshu 17:18

+ 1:20 San 14:24, Eshu 14:13, Biy 1:10, San 13:34, Nzm 2:10

+ 1:21 Eshu 15:63

+ 1:23 Jar 28:19

+ 1:24 Eshu 2:14

+ 1:27 Eshu 17:11-13

+ 1:29 Eshu 16:10, 3Pat 9:16

+ 1:31 Eshu 19:24-30

+ 1:33 Eshu 19:32-39

+ 1:34 Eshu 19:46

+ 1:36 San 34:4, Eshu 15:3

+ 2:1 Jar 17:7

+ 2:2 Nzm 7:2, Nzm 12:3

+ 2:3 Shıǵ 23:33

* 2:5 Boxim – «jılap atır» degendi bildiredi.

• 2:6 Eshu 24:28-31

+ 2:9 Eshu 19:50

+ 2:10 Ayup 18:21, Erm 9:3, 2Sal 1:8

+ 2:11 Biy 3:7, Biy 4:1, Biy 6:1, Biy 10:6, Biy 13:1

+ 2:12 Nzm 31:16-17

+ 2:13 1Pat 7:4

+ 2:14 Leb 26:37, Eshu 7:12

+ 2:15 Leb 26:14-46, Nzm 28:15-68

+ 2:17 Shıǵ 34:15, Nzm 31:16

+ 2:18 Shıǵ 2:23-25

+ 2:21 Eshu 23:12-13

+ 3:1 Eshu 13:2-6

+ 3:6 Shıǵ 34:16

+ 3:7 Biy 2:11

+ 3:9 4Pat 13:5, Biy 1:13

+ 3:10 San 24:2, Biy 6:34, Biy 11:29, Biy 13:25, Biy 14:6, Biy 14:19, Biy 15:14

* 3:13 Palma qalası – yaǵnıy Erixo.

+ 3:15 Biy 20:16

+ 3:27 Biy 6:34, 1Pat 13:3

+ 3:28 Eshu 2:7, Biy 7:24

+ 3:31 Biy 5:6, 1Pat 13:19

+ 4:1 Biy 2:11

+ 4:2 Eshu 11:10, 1Pat 12:9

+ 4:6 Eshu 19:37, Evr 11:32, Erm 46:18

+ 4:7 3Pat 18:40

+ 4:11 San 10:29, San 24:21, Biy 1:16, Eshu 19:33

+ 4:15 Eshu 10:10

+ 5:4 Nzm 33:2, 2Pat 22:8, Zab 17:8, Zab 67:9, Zab 76:18, Zab 96:4

+ 5:5 Shıǵ 19:18

+ 5:6 Biy 3:31, Biy 4:17

+ 5:8 Nzm 32:16, 1Pat 13:19, 1Pat 13:22

+ 5:12 Zab 56:9

+ 5:14 San 32:39

+ 5:17 Eshu 13:24-28

+ 5:18 Biy 4:10

+ 5:19 Eshu 17:11

+ 5:21 Biy 4:7

+ 5:24 Biy 4:17

+ 5:25 Biy 4:19

+ 5:26 Biy 4:21

+ 5:31 Zab 36:6

+ 6:1 Biy 2:11, Jar 25:1, San 25:17-18

+ 6:4 Leb 26:16, Nzm 28:31-33

+ 6:9 1Pat 10:18

+ 6:11 Eshu 17:2

+ 6:13 Nzm 31:17

+ 6:15 1Pat 9:21, 1Pat 18:18

+ 6:16 Shıǵ 3:12, Eshu 1:5

+ 6:17 4Pat 20:8, Zab 85:17

+ 6:18 Jar 18:3-8

* 6:19 Bir efa – shama menen 22 l.

+ 6:20 Biy 13:19

+ 6:21 Leb 9:24, 3Pat 18:38

+ 6:22 Jar 32:30

* 6:32 Erubbaal – «Baal gúressin» degendi bildiredi.

+ 6:33 Eshu 17:16, Hosh 1:5

+ 6:34 San 24:2, Biy 3:10, Biy 3:27, 1Pat 13:3

+ 7:2 Nzm 8:17

+ 7:3 Nzm 20:8

+ 7:12 Eshu 11:4, 1Pat 13:5

+ 7:16 1Pat 11:11, Ayup 1:17

+ 7:18 Eshu 6:4

+ 7:22 1Pat 14:20, 2Jln 20:22-23

+ 7:24 Eshu 2:7, Biy 3:28

+ 7:25 Zab 82:12

+ 8:1 Biy 12:1

+ 8:3 Hkm 15:1

+ 8:5 Jar 33:17

+ 8:6 1Pat 25:11

+ 8:8 Jar 32:30

+ 8:11 San 32:35, San 32:42

+ 8:17 3Pat 12:25

+ 8:21 Zab 82:12, Iysh 3:18

+ 8:22 1Pat 8:5

+ 8:24 Shıǵ 32:1-4, Jar 25:12-18

* 8:26 Bir mıń jeti júz shekel – bir shekel shama menen 11 gr.

* 8:27 Efod – belgisiz kiyeli bir zat. Sózlikke qarań.

+ 8:27 Nzm 7:16

+ 8:31 Biy 9:1

+ 9:4 Biy 8:33

+ 9:5 4Pat 11:1

+ 9:6 Jar 35:4, Eshu 24:26, 3Pat 12:1

+ 9:7 Nzm 11:29, Nzm 27:12, Eshu 8:33

+ 9:8 4Pat 14:9

+ 9:13 Zab 103:15

* 9:15 Kedr – qaraǵay aǵashqa uqsas náhán terektiń bir túri.

+ 9:15 Ezk 31:3

+ 9:21 San 21:16

+ 9:23 1Pat 16:14

+ 9:28 Jar 34

+ 9:29 2Pat 15:4

+ 9:45 3Pat 12:25, Nzm 29:29

+ 9:48 Zab 67:15

+ 9:53 2Pat 11:21

+ 9:54 1Pat 31:4

+ 10:4 Nzm 3:14

+ 10:6 Biy 2:11, 3Pat 11:5, 2Pat 23:13

+ 10:10 1Pat 7:6

+ 10:14 Nzm 32:37

+ 11:1 Evr 11:32

+ 11:3 2Pat 10:6, 2Pat 10:8, 1Pat 22:2

+ 11:8 Biy 10:18

+ 11:10 Erm 42:5

+ 11:13 San 21:24-26

+ 11:15 Nzm 2:9, Nzm 2:19

+ 11:16 San 13:27, San 14:25

+ 11:17 San 20:14-21, Nzm 1:46

+ 11:18 San 21:4, San 21:13

+ 11:20 San 21:21-23, Nzm 2:26-37

+ 11:24 San 21:29

+ 11:25 San 22:2, Mix 6:5

+ 11:27 Jar 16:5

+ 11:29 San 24:2, Biy 3:10

+ 11:30 Jar 28:20

+ 11:31 San 21:2

+ 11:33 Ezk 27:17

+ 11:35 Leb 5:4, San 30:3

+ 12:1 Biy 8:1

* 12:6 «Shibbolet» sózin durıs ayta almaytuǵın edi – Olardıń sóylew tillerinde dialekt ózgeshe edi.

+ 13:1 Biy 2:11

+ 13:2 Eshu 19:41

+ 13:3 Biy 6:12, Luk 1:28, Luk 1:31

+ 13:5 San 6:1-21, 1Pat 1:11

+ 13:15 Biy 6:18

+ 13:18 Jar 32:29

+ 13:19 Biy 6:20

+ 13:22 Jar 32:30

+ 13:24 1Pat 2:21

+ 13:25 San 24:2, Biy 3:10

+ 14:1 Eshu 15:10, Eshu 19:43, Jar 38:12

+ 14:2 Jar 34:4

+ 14:3 Jar 24:3, Jar 24:4

+ 14:6 San 24:2, Biy 3:10

+ 14:12 Jar 29:27

* Biy 14:15 Tórtinshi – Áyyemgi grek hám suriya tilindegi awdarmadan. Evreyshe qoljazbalarda «Jetinshi».

+ 14:15 Biy 16:5

+ 14:16 Biy 16:15

+ 14:19 San 24:2, Biy 3:10

+ 15:14 San 24:2, Biy 3:10

+ 15:15 San 6:6, Nzm 32:30, Eshu 23:10

* 15:17 Ramat-Lexiy – «jaq súyegi tóbeshigi» degendi bildiredi.

* 15:19 En-Haqqore – «Shaqırǵannıń bulaǵı» degendi bildiredi.

+ 16:1 Eshu 15:47

+ 16:5 Biy 14:15

+ 16:11 Biy 15:13

+ 16:15 Biy 14:16

+ 16:17 San 6:2, San 6:5, Biy 13:5

+ 16:23 1Pat 5:2, 1Jln 10:10

+ 17:2 Leb 5:1

+ 17:3 Shıǵ 20:4

+ 17:4 Iysh 46:6

* 17:5 Efod – sózlikke qarań.

+ 17:5 3Pat 13:33

+ 17:6 Nzm 12:8, Biy 18:1, Biy 19:1, Biy 21:25

+ 17:7 Rut 1:1, 1Pat 17:12, Mix 5:2, Mat 2:1

+ 18:1 Biy 17:6, Biy 19:1, Biy 21:25, Biy 1:34-36

+ 18:2 Biy 13:25, Biy 16:31

+ 18:5 San 27:21, Hosh 4:12

+ 18:7 Eshu 19:47

* 18:12 Maxane-Dan – «Dan ordası» degen mániste.

+ 18:12 Eshu 15:60

+ 18:24 Jar 31:30

+ 18:27 Jar 49:17, Eshu 19:47

+ 18:28 2Pat 10:6

+ 18:30 Shıǵ 2:22, Shıǵ 18:3, 4Pat 17:6

+ 18:31 Eshu 18:1

+ 19:1 Biy 17:6, Biy 18:1, Biy 21:25

+ 19:10 Eshu 15:8, Eshu 15:63, Eshu 18:28

+ 19:20 Jar 19:2, Ayup 31:32

+ 19:22 Nzm 13:13, Jar 19:5-9

+ 19:29 1Pat 11:7

+ 20:1 1Pat 3:20, 2Pat 3:10, 2Pat 24:2, 1Pat 7:5, 1Pat 11:7

+ 20:6 Jar 34:7

+ 20:13 Nzm 13:13

+ 20:15 San 1:37, San 26:41

+ 20:16 Biy 3:15

+ 20:17 1Pat 11:8, 2Pat 24:9

+ 20:18 Biy 1:1-2

+ 20:21 Jar 49:27

+ 20:27 Shıǵ 6:15, San 25:7-13, Eshu 22:13

+ 20:29 Eshu 8:4

+ 20:32 Eshu 8:5

+ 20:37 Eshu 8:19

+ 20:45 Eshu 15:32

+ 21:1 Biy 20:1

+ 21:6 1Pat 9:21

+ 21:8 1Pat 11:1

+ 21:11 San 31:17

+ 21:12 Eshu 18:1

+ 21:13 Biy 20:47, Nzm 20:10

+ 21:21 Shıǵ 15:20, Biy 11:34

+ 21:25 Nzm 12:8, Biy 17:6, Biy 18:1, Biy 19:1

+ 1:1 Biy 2:16

* 1:2 Efratlı – Beytlehemniń átirapındaǵı Efrata degen jerden kelgen adamlar bolıwı múmkin. 4:11 qarań.

+ 1:13 Ayup 19:21

* 1:15 Óz qudayına – moablılar Kemosh atlı qudayǵa sıyınatuǵın edi. 3Pat 11:33 qarań.

+ 1:15 San 21:29

+ 1:17 2Pat 15:21, 1Pat 3:17, 1Pat 25:22, 2Pat 19:13, 3Pat 2:23

* 1:20 Naǵıyma – «jaǵımlı» degendi bildiredi.

* 1:20 Mara – «ashshı, qayǵı» degendi bildiredi.

+ 1:22 2Pat 21:9

+ 2:1 Leb 19:9, Nzm 24:19

* 2:2 Masaq terip keleyin – Kámbaǵallardıń terip alıwı ushın, shashılǵan masaqlar atızda qaldırılǵan. Leb 19:9-10; Nzm 24:19.

+ 2:4 Zab 128:8

+ 2:10 1Pat 25:23

+ 2:12 Zab 16:8, 1Pat 24:20

+ 2:13 1Pat 1:18

+ 2:15 Leb 19:10, Leb 23:22, Nzm 24:19

* 2:17 Bir efa – shama menen 22 l.

* 2:20 Ámeńger – sózlikke qarań.

+ 3:9 Ezk 16:8

+ 3:11 Hkm 31:10

+ 4:1 2Pat 15:2, 2Pat 18:4, 2Pat 19:8

+ 4:4 Leb 25:25, San 27:11, Erm 35:4

+ 4:5 Nzm 25:5

+ 4:7 Nzm 25:9

+ 4:10 Nzm 25:6

* 4:11 Efrata – bul Beytlehemniń yamasa onıń dógerek átirapındaǵı jerdiń atı. 1:2 qarań.

+ 4:11 Jar 29:31, Rut 1:2

+ 4:12 Jar 38:27-29, 1Jln 2:4-12

+ 4:13 Jar 29:31

+ 4:15 1Pat 1:8

• 4:18 1Jln 2:4-15, Mat 1:3-6

+ 4:18 Jar 38:29

+ 4:20 San 1:7

+ 1:3 Shıǵ 23:15, Nzm 12:5-7

+ 1:4 Nzm 12:17-18

+ 1:8 Rut 4:15

+ 1:9 1Pat 12:7, 1Pat 15:20

+ 1:11 Jar 28:20

+ 1:18 Rut 2:13

* 1:20 Samuel – «Quday esitti» degen mánisti bildiriwi múmkin.

* 1:24 Bir efa – shama menen 22 l.

+ 2:1 Luk 1:46-55, Zab 33:3

+ 2:2 Shıǵ 15:11, Nzm 32:31

+ 2:4 Zab 36:15, Zab 75:4

+ 2:5 Zab 67:7, Zab 112:9, Iysh 54:1, Erm 15:9

+ 2:6 Nzm 32:39

+ 2:7 Ayup 5:11, Zab 74:8

+ 2:8 Zab 106:41, Zab 112:7, Ayup 36:7, Zab 112:7-8, Ayup 38:6, Hkm 8:29, Zab 23:2, Zab 101:26, Zab 103:5

+ 2:9 Zab 90:11, Hkm 2:8, Hkm 4:19, Erm 23:12

+ 2:10 1Pat 7:10, Zab 17:14, Zab 95:13

+ 2:12 Nzm 13:13

+ 2:16 Leb 3:16-17, Leb 7:25

* 2:18 Efod – ádette ruwxaniylerdiń kiygen kiyimi. 28-ayattaǵı efod qımbat baha tawardan tigilgen hám bunı tek ǵana bas ruwxaniy kiygen.

+ 2:21 Biy 13:24

+ 2:22 Shıǵ 38:8

+ 2:25 Eshu 11:20

+ 2:26 Luk 2:52

+ 2:27 3Pat 13:1, Shıǵ 4:14, Shıǵ 4:27

+ 2:28 Shıǵ 28:1, San 18:8-19

+ 2:30 Shıǵ 27:21, Hkm 4:8, Erm 8:9-10

+ 2:31 3Pat 2:27

+ 2:34 1Pat 4:11

+ 2:35 3Pat 2:35

+ 3:1 Zab 73:9, Hkm 29:18, Amo 8:11

+ 3:11 4Pat 21:12, Erm 19:3

+ 3:17 Rut 1:17

+ 3:18 2Pat 10:12, 2Pat 15:26

+ 3:19 1Pat 9:6

+ 3:20 Biy 20:1

+ 4:3 Eshu 18:1

* 4:4 Kerub – qanatlı ruwxıy barlıq.

+ 4:4 Shıǵ 25:22

+ 4:9 Biy 13:1

+ 4:11 1Pat 2:34

+ 4:12 Eshu 7:6, Nxm 9:1

+ 4:15 3Pat 14:4

+ 4:20 Jar 35:17

* 4:21 Ixabod – «ullılıq joq» degendi bildiredi.

+ 4:22 Zab 77:61

+ 5:1 Eshu 13:3

+ 5:2 Biy 16:23

+ 5:3 Iysh 46:1

+ 5:4 Iysh 21:9, Erm 50:2, Mix 1:7

+ 5:5 Sef 1:9

+ 6:3 Leb 5:15, Leb 5:16

+ 6:6 Shıǵ 8:15, Shıǵ 8:32, Shıǵ 12:31

+ 6:7 San 19:2, Nzm 21:3

+ 6:17 Eshu 13:3

* 1Pat 6:19 jetpis – Bazı evreyshe qoljazbalardan. Evreyshe qoljazbalardıń kópshiliginde hám áyyemgi grekshe awdarmada «eliw mıń jetpis».

+ 6:19 Shıǵ 19:21, San 4:20

+ 6:21 Eshu 18:14

+ 7:1 2Pat 6:3, 1Jln 13:7

+ 7:3 Nzm 30:1-10, 3Pat 8:48, Iysh 55:7, Hosh 6:1, Iol 2:12

+ 7:4 Biy 2:13

+ 7:5 Biy 20:1

+ 7:6 2Pat 14:14, 2Pat 23:16, Joq 2:19, Biy 10:10

+ 7:9 Zab 98:6

+ 7:10 1Pat 2:10, Eshu 10:10, Zab 17:15

* 7:12 Eben-Ezer – «járdem tası» degendi bildiredi.

+ 7:12 Jar 28:18, Jar 35:14, Eshu 4:1-10

+ 8:3 Shıǵ 23:8, Nzm 16:19

+ 8:5 Nzm 17:14, Biy 8:5

+ 8:11 Nzm 17:16-20, 1Pat 14:52

+ 8:14 3Pat 21:1-16

* 1Pat 8:16 ógiz – Áyyemgi grekshe awdarmadan. Evreyshe qoljazbalarda «jigitler».

+ 8:18 Hkm 1:28, Iysh 1:15, Mix 3:4

+ 9:1 1Pat 14:51, 1Jln 8:33, 1Jln 9:39

+ 9:4 4Pat 4:42

+ 9:6 1Pat 3:19

* 9:8 Sherek shekel – bir shekel shama menen 11 gr.

+ 9:12 3Pat 3:2

+ 9:16 Shıǵ 2:24-25, Shıǵ 3:9

+ 9:21 Biy 20:46, Biy 21:6, Biy 6:15

+ 10:1 1Pat 9:16, 1Pat 16:13, 2Pat 2:4, 3Pat 1:34, 4Pat 9:3

+ 10:2 Jar 35:19

* 10:5 Lira – barmaq penen shertiletuǵın tarlı saz ásbabı.

+ 10:10 San 24:2

+ 10:12 1Pat 19:24

+ 10:18 Biy 6:9

+ 10:19 Eshu 7:14

+ 10:24 2Pat 16:16, 3Pat 1:25, 3Pat 1:31, 3Pat 1:39, 4Pat 11:12, 2Jln 23:11

+ 10:25 Nzm 17:14-20

+ 10:27 Nzm 13:13

+ 11:1 Biy 21:8, 1Pat 31:11-13

+ 11:2 Zxr 11:17

+ 11:4 Biy 2:4, Biy 21:2

+ 11:6 San 24:2, 1Pat 10:10

+ 11:7 Biy 19:29, Biy 20:1

+ 11:8 Biy 1:5, Biy 20:17, 1Pat 15:4, 2Pat 24:9

+ 11:11 Biy 7:16

+ 11:14 1Pat 10:8

+ 12:1 1Pat 8:5, 1Pat 10:24

+ 12:3 Nzm 16:19, San 16:15

+ 12:8 Jar 46:6-7, Shıǵ 2:23, Shıǵ 12:36, Shıǵ 12:51

+ 12:9 Biy 3:12, Biy 4:2, Biy 10:7, Biy 13:1

+ 12:10 Biy 10:10

+ 12:11 Biy 6:32, Biy 11:1, 1Pat 7:10

+ 12:12 1Pat 11:1, 1Pat 8:19

+ 12:15 Leb 26:14-15, Nzm 28:15

+ 12:21 Nzm 11:16, 1Kor 8:4

+ 12:22 Zab 93:14, Rim 11:2

+ 12:23 3Pat 8:36, 2Jln 6:27

+ 12:24 Nzm 10:12, Eshu 24:14

+ 12:25 Eshu 24:20

* 1Pat 13:1Evreyshe qoljazbalarda bul ayat bılay baslanǵan: «Shaul patsha bolǵanda… jasta edi». Evreyshede jastıń sanı joq. Áyyemgi grekshe awdarmanıń bazı qoljazbalarında bılay jazılǵan: «Shaul patsha bolǵanda otız jasta edi».

+ 13:3 Biy 3:27, Biy 6:34

* 1Pat 13:5 úsh mıń – Áyyemgi grek hám suriya tilindegi awdarmalardan. Evreyshe qoljazbalarda «otız mıń».

+ 13:5 Eshu 11:4, Biy 7:12

+ 13:6 Biy 6:2, Ayup 30:6

+ 13:8 1Pat 10:8

+ 13:13 2Pat 24:10, 1Jln 21:8

+ 13:14 Zab 88:20-21, Elsh 13:22

+ 14:3 Shıǵ 28:6, 1Pat 2:18, 1Pat 22:1, 1Pat 1:3

+ 14:6 Biy 7:4, Biy 7:7

+ 14:11 1Pat 13:6

+ 14:18 San 27:21

+ 14:20 Biy 7:22, 2Jln 20:22-23

+ 14:29 Leb 5:4

+ 14:31 Eshu 10:12

+ 14:33 Jar 9:4, Leb 3:17, Leb 7:26, Leb 17:10, Nzm 12:23-24

+ 14:37 1Pat 28:6

+ 14:42 Yuns 1:7

+ 14:45 2Pat 14:11, 3Pat 1:52, Luk 21:18, Elsh 27:34

+ 14:47 2Pat 8:3, 2Pat 10:6

+ 14:48 1Pat 15:3, 1Pat 15:7

* 14:49 Ishwiy – basqa jerlerde «Eshbaal» yamasa «Ish-Boshet» dep te aytıladı.

+ 14:49 1Pat 31:2, 1Jln 8:33, 1Jln 9:39, 1Jln 10:1, 1Pat 18:17-28, 1Pat 19:11-17, 2Pat 3:13-16, 2Pat 6:16-23

+ 14:50 2Pat 2:8

+ 14:51 1Pat 9:1, 1Jln 8:33, 1Jln 9:39

+ 14:52 1Pat 8:11

+ 15:1 1Pat 9:16, 1Pat 10:1

+ 15:2 Shıǵ 17:8-16, Nzm 25:17-19

+ 15:4 1Pat 11:8

+ 15:6 San 24:21, Biy 1:16

+ 15:7 Jar 2:11, Jar 25:18

+ 15:8 Eshu 8:23, Shıǵ 17:14, San 24:7

+ 15:10 Jar 6:6

+ 15:12 Eshu 15:55

+ 15:22 Waz 4:17, Zab 39:7-8, Zab 49:8-14, Hkm 21:3, Iysh 1:11-17, Erm 7:22-23, Mix 6:6-8, Evr 10:6

+ 15:23 1Pat 13:14

+ 15:27 3Pat 11:30-31

+ 15:28 1Pat 13:14, 1Pat 28:17

+ 15:29 San 23:19, Tit 1:2

+ 15:35 1Pat 19:24

+ 16:1 1Pat 9:16, 1Pat 10:1

+ 16:5 Ayup 1:5

+ 16:6 1Pat 17:13, 1Jln 2:13-15, 2Jln 11:19

+ 16:7 3Pat 8:39, Hkm 21:2, Erm 11:20

+ 16:9 2Pat 13:3, 2Pat 21:21, 1Jln 2:13, 1Jln 20:7

+ 16:13 1Pat 10:1, San 24:2

+ 16:14 Biy 9:23

+ 16:17 4Pat 3:15

+ 17:1 Eshu 15:35

+ 17:4 Eshu 11:22

+ 17:7 2Pat 21:19, 1Jln 20:5

+ 17:8 1Pat 8:17

+ 17:13 1Pat 16:6-10, 1Jln 2:13-15

+ 17:18 Jar 37:14

+ 17:25 Eshu 15:16, 1Pat 18:17-19

+ 17:44 Nzm 28:26

+ 17:45 Zab 19:8

+ 17:46 3Pat 18:36

+ 17:47 Zab 43:7, 2Jln 20:15, Hosh 1:7

+ 17:50 2Pat 23:21

+ 17:52 Eshu 15:36

+ 17:54 2Pat 5:6

+ 17:55 1Pat 14:51, 2Pat 2:8

+ 18:1 1Pat 20:17, 2Pat 1:26

+ 18:6 Shıǵ 15:20

+ 18:7 1Pat 21:11, 1Pat 29:5

+ 18:10 1Pat 16:14

+ 18:14 2Pat 7:9

+ 18:17 1Pat 14:49, 1Pat 17:25, 1Pat 25:28

+ 18:18 Biy 6:15, 1Pat 9:21, 2Pat 7:18

+ 18:19 2Pat 21:8

+ 18:25 Jar 34:12, 2Pat 3:14

+ 19:5 1Pat 17:48-49

+ 19:9 1Pat 16:14, 1Pat 18:10

+ 19:11 Zab 58:1, 1Pat 14:49, 1Pat 18:20-28, 2Pat 6:16-23

+ 19:12 Eshu 2:15, Elsh 9:25

+ 19:18 1Pat 7:17

+ 19:20 San 11:25, San 24:2

+ 19:23 San 24:2

+ 19:24 Iysh 20:2, 1Pat 10:11-12

+ 20:1 1Pat 7:17

+ 20:8 2Pat 14:32

+ 20:15 2Pat 9:1, 2Pat 21:7

+ 20:17 Leb 19:18, 1Pat 18:1, 2Pat 1:26

* 1Pat 20:25 Ionatan Shauldıń qarsı aldına – Áyyemgi grekshe awdarmadan. Evreyshe qoljazbalarda «Ionatan ornınan turdı».

+ 20:25 1Pat 14:50-51

+ 20:26 Leb 7:21, Leb 11:24-28, Leb 15:1-4

+ 21:1 Iysh 10:32

* 21:4 Leb 24:5-9.

+ 21:6 Leb 24:9, Mat 12:3, Mrk 2:25, Luk 6:3

+ 21:7 1Pat 22:9, Zab 51:2

+ 21:9 Shıǵ 28:6, 1Pat 2:18, 1Pat 17:51

+ 21:10 1Pat 27:2, 3Pat 2:39

+ 21:11 1Pat 18:7, 1Pat 29:5

+ 21:13 Zab 33:1

+ 22:1 2Pat 23:13, 1Jln 11:15, Zab 56:1, Zab 141:1

+ 22:2 Biy 11:3

+ 22:5 2Pat 24:11, 1Jln 21:9, 1Jln 29:29

* 22:6 Tamarisk – jıńǵılǵa uqsaǵan, biraq onnan biyik hám sulıw terek.

+ 22:8 1Pat 18:3

+ 22:9 1Pat 21:7, Zab 51:2

+ 22:10 1Pat 21:6, 1Pat 21:9

+ 22:18 Shıǵ 28:6, 1Pat 2:18

+ 22:20 1Pat 23:6

+ 22:23 3Pat 2:26

+ 23:1 Eshu 15:44

* 23:6 Efod – sózlikke qarań.

+ 23:6 1Pat 22:20, Shıǵ 28:6, 1Pat 2:18

+ 23:9 1Pat 30:7

+ 23:13 1Pat 22:2, 1Pat 25:13, 1Pat 27:2

+ 23:14 Eshu 15:24, Zab 62:1

+ 23:17 1Pat 24:21

+ 23:18 1Pat 18:3, 1Pat 20:8

+ 23:19 1Pat 26:1, Zab 53:1-2

+ 23:24 Eshu 15:55

* 23:28 Sela-Hammaxleqot – «ajıralıw jartası» degen mánisti bildiriwi múmkin.

• 24:1 1Pat 26

+ 24:1 Eshu 15:62

+ 24:6 2Pat 24:10

+ 24:7 1Pat 26:9, 2Pat 1:14

+ 24:8 Zab 7:5

+ 24:12 Zab 58:4

+ 24:13 Jar 16:5

+ 24:20 Rut 2:12

+ 24:21 1Pat 23:17

+ 25:1 1Pat 7:17, Jar 21:21, San 10:2

+ 25:3 San 13:31, Eshu 14:14, 1Jln 2:18-24

+ 25:11 Biy 8:6, Iysh 32:6

+ 25:17 Nzm 13:13

* 25:18 Bes sea – bir sea shama menen 7,5 l.

* 1Pat 25:22 Quday meni jazalaǵan ústine jazalasın – Áyyemgi grekshe awdarmadan. Evreyshe qoljazbalarda «Quday dushpanlarımnıń jazasın bersin».

+ 25:22 1Pat 3:17

+ 25:23 Rut 2:10

+ 25:24 2Pat 14:9

+ 25:26 2Pat 18:32, Dan 4:16

+ 25:28 1Pat 18:17

+ 25:43 1Pat 27:3, 1Pat 30:5, 2Pat 2:2, 2Pat 3:2, 1Jln 3:1

+ 25:44 2Pat 3:14-15

• 26:1 1Pat 24:1-22

+ 26:1 1Pat 23:19, Zab 53:1-2

+ 26:2 Eshu 15:24, Zab 62:1

+ 26:5 1Pat 14:50, 1Pat 17:55

+ 26:6 2Pat 2:18

+ 26:9 1Pat 24:7, Zab 7:5

+ 26:10 1Pat 31:6

+ 26:12 Jar 2:21, Jar 15:12

+ 26:21 1Pat 15:24

+ 26:23 2Pat 22:21, Zab 17:21

+ 27:2 1Pat 23:13, 1Pat 21:10, 3Pat 2:39

+ 27:3 1Pat 25:43

+ 27:6 Eshu 15:31

+ 27:8 Eshu 13:2, 1Pat 15:7

+ 27:10 Eshu 15:31-32, Biy 1:16, 1Pat 30:29

+ 28:3 1Pat 25:1, Shıǵ 22:18, Leb 19:31, Nzm 18:10-12

+ 28:4 Eshu 19:17, 1Pat 31:1

* 28:6 Urim – bul Qudaydıń erkin biliw ushın arnalǵan tas bolıp, onı shek taslaw jolı menen qollanǵan bolıwı múmkin.

+ 28:6 1Pat 14:37, 2Pat 22:42, Zab 17:42

+ 28:7 Eshu 17:11

+ 28:14 1Pat 2:19, 1Pat 15:27

+ 28:15 1Pat 18:12

+ 28:17 1Pat 15:28

+ 28:18 1Pat 15:29

+ 28:19 1Pat 31:2, 1Pat 31:4

+ 29:5 1Pat 18:7, 1Pat 21:11

+ 29:9 2Pat 14:17, 2Pat 14:20, 2Pat 19:27, Gal 4:14

+ 30:1 1Pat 27:6-7

+ 30:5 1Pat 25:43

+ 30:7 1Pat 22:20, 1Pat 23:6, Shıǵ 28:6, 1Pat 2:18, 1Pat 23:9

+ 30:9 1Pat 23:13

+ 30:14 2Pat 8:18, 2Pat 15:18, 2Pat 20:7, 2Pat 20:23, 3Pat 1:38, 1Jln 18:17, Eshu 14:14, 1Pat 27:10, 1Jln 2:18-24

+ 30:15 Nzm 23:15-16

+ 30:17 1Jln 4:43

+ 30:24 San 31:27, Eshu 22:8

+ 30:29 Biy 1:16, 1Pat 27:10

• 31:1 1Jln 10:1-12

+ 31:1 1Pat 28:4

+ 31:2 1Pat 14:49, 1Jln 8:33, 1Jln 9:39, 1Jln 10:1

+ 31:4 Biy 9:54, 2Pat 1:10

+ 31:9 2Pat 1:20

+ 31:10 Biy 2:13, Eshu 17:11

+ 31:11 1Pat 11:1-11, 2Pat 21:10

+ 31:12 2Pat 21:12, 2Jln 16:14, 2Jln 21:19

+ 1:1 1Pat 31:4, 1Pat 30:17-20

+ 1:6 1Pat 31:1-4, 1Jln 10:1-6

+ 1:9 Biy 9:54

+ 1:11 2Pat 13:31

+ 1:14 1Pat 24:7

+ 1:20 Mix 1:10, Eshu 13:3, 1Pat 31:9

+ 1:21 1Pat 31:1

+ 1:26 1Pat 18:1, 1Pat 20:17

+ 2:1 Eshu 14:13-15

+ 2:2 1Pat 25:43

+ 2:3 1Pat 27:2-3

+ 2:4 1Pat 16:13, 1Pat 31:11-13

* 2:8 Ish-Boshet – bul at 1Jln 8:33 ayatta Eshbaal, 1Pat 14:49 ayatta Ishwiy dep aytıladı.

+ 2:8 1Pat 14:50-51, Eshu 13:26

+ 2:11 2Pat 5:5, 3Pat 2:11, 1Jln 3:4

+ 2:13 Erm 41:12

* 2:16 Xelqat-Hassurim – «qılıshlar maydanı» degendi bildiriwi múmkin.

+ 2:18 1Pat 26:6, 2Pat 3:30, 2Pat 3:39, 2Pat 16:9-10, 2Pat 19:22, 2Pat 23:18, 1Jln 2:16

• 3:1 1Jln 3:1-4

+ 3:2 1Pat 25:43

+ 3:3 2Pat 13:37

+ 3:4 3Pat 1:5

+ 3:7 2Pat 21:8, 2Pat 21:10

+ 3:9 1Pat 15:28, 1Pat 16:13, 1Pat 28:17

+ 3:10 Biy 20:1

+ 3:13 1Pat 14:49

+ 3:14 1Pat 18:25

+ 3:15 1Pat 25:44

+ 3:27 2Pat 20:10, 2Pat 2:23

+ 3:29 Leb 14:2, Leb 15:2

+ 3:30 1Pat 26:6, 2Pat 2:18, 2Pat 2:23

+ 3:39 Erm 38:5, 2Pat 2:18, 2Pat 16:9-10, 2Pat 19:22

+ 4:2 Eshu 18:25

+ 4:3 Nxm 11:33

* 4:4 Mefiboshet – bul at 1Jln 8:34; 9:40 ayatlarda «Merib-Baal» dep aytıladı.

+ 4:4 2Pat 9:3, 2Pat 9:6

+ 4:9 3Pat 1:29

+ 4:10 2Pat 1:1-16

• 5:1 1Jln 11:1-3

+ 5:2 1Pat 18:13, Zab 77:71

+ 5:4 3Pat 2:11, 1Jln 29:27

+ 5:5 2Pat 2:11

• 5:6 1Jln 11:4-9

+ 5:6 Eshu 15:63, Biy 1:8, Biy 1:21

+ 5:9 3Pat 9:15, 3Pat 9:24, 3Pat 11:27, 2Jln 32:5

+ 5:10 Est 9:4

• 5:11 1Jln 14:1-7

+ 5:11 3Pat 5:1

+ 5:14 1Jln 3:5-8

• 5:17 1Jln 14:8-17

+ 5:18 Iysh 17:5, 2Pat 23:13

* 5:20 Baal-Perasim – «Qıyratıw Mırzası» degendi bildiredi.

+ 5:20 Iysh 28:21

+ 5:24 4Pat 7:6

• 6:1 1Jln 13:6-14, 1Jln 15:25-29, 1Jln 16:1-3

* 6:2 Kerub – qanatlı ruwxıy barlıq.

* 6:2 Baale-Yahuda – Kiryat-Yarimniń basqa atı, 1Jln 13:6 qarań.

+ 6:2 Eshu 15:9, Eshu 15:60, Shıǵ 25:22

+ 6:3 1Pat 7:1

* 6:5 Lira – barmaq penen shertiletuǵın tarlı saz ásbabı.

+ 6:6 San 4:15

* 6:8 Peres-Uzza – «Uzzanıń qıyralıwı» degendi bildiredi.

+ 6:11 1Jln 26:4-5

* 6:14 Efod – ádette ruwxaniyler kiygen kiyim.

+ 6:14 Zab 150:4

+ 6:16 1Pat 14:49, 1Pat 18:20-28, 1Pat 19:11-17

+ 6:17 1Jln 15:1

+ 6:18 3Pat 8:14

+ 6:21 1Pat 15:28

• 7:1 1Jln 17:1-15

+ 7:2 2Pat 12:1, 3Pat 1:8, 1Jln 29:29, 2Jln 9:29, 2Jln 29:25, Zab 50:2

+ 7:8 1Pat 16:11-13, Zab 77:70

+ 7:9 1Pat 18:14

+ 7:10 Biy 2:14-16, 1Pat 12:11

+ 7:12 3Pat 2:10

+ 7:13 3Pat 8:19

+ 7:14 Zab 88:27-28, 2Kor 6:18, Evr 1:5, Zab 88:31-33

+ 7:16 Zab 88:5, Zab 88:30, Zab 88:36-37, Zab 131:12, Yuxn 7:42

• 7:18 1Jln 17:16-27

+ 7:22 Shıǵ 15:11

+ 7:23 Nzm 4:7, Nzm 26:19, Nzm 33:29

• 8:1 1Jln 18:1-13

+ 8:3 1Pat 14:47, 3Pat 11:24

+ 8:4 Eshu 11:6

+ 8:7 4Pat 11:10, 2Jln 23:9

+ 8:11 3Pat 7:51

+ 8:13 4Pat 14:7

+ 8:14 Jar 25:23, Jar 27:40, San 24:18

• 8:15 2Pat 20:23-26, 1Jln 18:14-17

+ 8:15 3Pat 10:9

+ 8:16 2Pat 2:13, 1Jln 11:6, 3Pat 4:3

+ 8:17 2Pat 15:24, 2Pat 20:25, 1Jln 24:3

* 8:18 Keretler menen peletlerden alınǵan tán saqshılar – shet elden jallap alınǵan tán saqshılar bolıwı múmkin.

+ 8:18 2Pat 23:20, 3Pat 2:35, 3Pat 4:4

+ 9:1 1Pat 18:3, 1Pat 20:15

+ 9:2 2Pat 16:1-4, 2Pat 19:17

+ 9:3 2Pat 4:4

+ 9:4 2Pat 17:27

+ 9:6 2Pat 16:4, 2Pat 19:24, 1Jln 8:34, 1Jln 9:40

+ 9:10 2Pat 19:17

+ 9:12 1Jln 8:34

• 10:1 1Jln 19

+ 10:1 1Pat 11:1

+ 10:6 Biy 18:28, 2Pat 8:3, Biy 11:3

+ 10:10 1Jln 18:12

+ 10:12 1Pat 3:18

+ 10:16 3Pat 11:23

+ 11:1 3Pat 20:22, 2Jln 36:10, 1Jln 20:1, Nzm 3:11

+ 11:3 2Pat 23:34, 2Pat 23:39, 1Jln 3:5

+ 11:4 Leb 15:19

+ 11:14 3Pat 21:8

* 11:21 Erubbeshet – Erubbaal yaǵnıy Gideonnıń basqa atı. Biy 6:32; 7:1 qarań.

+ 11:21 Biy 9:53

+ 12:1 2Pat 7:2, Zab 50:2

+ 12:6 Shıǵ 22:1

+ 12:7 1Pat 16:13

+ 12:9 San 15:31

+ 12:11 2Pat 16:21-22

+ 12:13 Eshu 7:20, 2Pat 24:10, Zab 31:5, Zab 50:6

+ 12:16 2Pat 13:31

+ 12:22 Yuns 3:9

+ 12:24 1Jln 22:9

* 12:25 Edidiya – «Jaratqan Iyeniń súyiklisi» degendi bildiredi.

• 12:26 1Jln 20:1-3

+ 12:26 Nzm 3:11

* 12:30 Bir talant – shama menen 34 kg.

+ 13:3 1Pat 16:9, 1Jln 2:13, 2Pat 13:3

+ 13:12 Jar 34:7, Leb 18:9

+ 13:31 2Pat 1:11, 2Pat 12:16

+ 13:32 2Pat 13:3

+ 13:37 2Pat 3:3, 1Jln 3:2

+ 14:2 1Jln 2:24, 2Jln 11:6, 2Jln 20:20, Nxm 3:5, Erm 6:1, Amo 1:1

+ 14:4 4Pat 6:26

+ 14:9 1Pat 25:24

+ 14:11 San 35:19, Nzm 19:12, 1Pat 14:45, 3Pat 1:52, Luk 21:18, Elsh 27:34

+ 14:14 1Pat 7:6, 2Pat 23:16

+ 14:17 1Pat 29:9, 2Pat 19:27

+ 14:20 1Pat 29:9, 2Pat 19:27

+ 14:23 2Pat 13:38

* 14:26 Eki júz shekel – bir shekel shama menen 11 gr.

+ 14:27 2Pat 13:1

+ 14:32 1Pat 20:8

+ 15:1 3Pat 1:5

+ 15:2 Rut 4:1, 2Pat 18:4, 2Pat 19:8

+ 15:4 Biy 9:29

* 2Pat 15:7 tórt jıl – Áyyemgi grek hám suriya tilindegi awdarmalardan. Evreyshe qoljazbalarda «qırıq jıl».

+ 15:8 Jar 28:20

+ 15:12 Eshu 15:51, 1Jln 27:33, Zab 3:2

+ 15:13 2Pat 12:11

+ 15:14 Zab 3:1

+ 15:16 2Pat 16:21-22, 2Pat 20:3

+ 15:18 1Pat 30:14, 2Pat 8:18

+ 15:21 Rut 1:17

+ 15:23 3Pat 15:13, 4Pat 23:4

+ 15:24 2Pat 8:17, 1Pat 22:20, 2Pat 8:17, 2Pat 20:25

+ 15:26 1Pat 3:18

+ 15:27 3Pat 1:42

+ 15:30 Zxr 14:4, Mrk 1:11, Elsh 1:12, Est 6:7

+ 15:31 2Pat 16:23, 2Pat 17:14

+ 15:32 Eshu 16:2

+ 15:33 2Pat 19:35

+ 15:34 2Pat 17:5-14

+ 15:36 2Pat 17:17

+ 15:37 1Jln 27:33

+ 16:1 2Pat 9:2-13

+ 16:2 2Pat 17:29

+ 16:3 2Pat 9, 2Pat 19:27

+ 16:9 2Pat 2:18

+ 16:10 2Pat 3:39, 2Pat 19:22

+ 16:16 2Pat 15:34, 1Pat 10:24

+ 16:21 2Pat 15:16, 2Pat 20:3

+ 16:22 2Pat 12:11-12

+ 17:5 2Pat 15:32

+ 17:8 Hkm 17:12, Hosh 13:8

+ 17:11 Biy 20:1

+ 17:14 2Pat 15:31, 2Pat 15:34

+ 17:17 2Pat 15:36, Eshu 15:7, Eshu 18:16

+ 17:19 Eshu 2:1-6

+ 17:23 2Pat 15:12, Mat 27:5

+ 17:24 Eshu 13:26

* 2Pat 17:25 izraillı – Áyyemgi grekshe awdarmanıń bazı qoljazbalarında hám 1Jln 2:17 «ismayıllı».

+ 17:25 2Pat 19:13, 2Pat 20:9-10, 1Jln 2:17

+ 17:27 2Pat 12:26, 2Pat 12:29, 2Pat 9:4, 2Pat 19:31-32, 3Pat 2:7, Ezr 2:61, Nxm 7:63

+ 17:29 2Pat 16:2

+ 18:2 2Pat 15:19-22

+ 18:8 Eshu 10:11

+ 18:17 Eshu 7:26, Eshu 8:29

+ 18:18 Jar 14:17, 2Pat 14:27

+ 18:27 3Pat 1:42

+ 18:32 1Pat 25:26, Dan 4:16

+ 19:8 Rut 4:1, 2Pat 15:2, 2Pat 18:4

+ 19:9 2Pat 5:20

+ 19:11 2Pat 15:29

+ 19:13 2Pat 17:25, 2Pat 8:16, Rut 1:17

+ 19:15 Eshu 4:19

+ 19:16 2Pat 16:5

+ 19:17 2Pat 9:2-13, 2Pat 16:1-4

+ 19:19 2Pat 16:5-13

+ 19:21 Shıǵ 22:28, 2Pat 16:9

+ 19:22 2Pat 3:39, 2Pat 16:10

+ 19:23 3Pat 2:8, 3Pat 2:36-46

+ 19:24 2Pat 9

+ 19:27 2Pat 16:3, 1Pat 29:9, 2Pat 14:17, 2Pat 14:20

+ 19:28 2Pat 9:7

+ 19:32 2Pat 17:27-29

+ 19:35 2Pat 15:33

+ 19:37 3Pat 2:7

+ 19:43 Iysh 11:13

+ 20:1 Nzm 13:13, 3Pat 12:16, 2Jln 10:16

+ 20:3 2Pat 15:16, 2Pat 16:21-22

+ 20:4 2Pat 17:25, 2Pat 19:13

+ 20:7 1Pat 30:14, 2Pat 8:18

+ 20:10 2Pat 3:27

+ 20:14 4Pat 15:29

• 20:23 2Pat 8:15-18, 1Jln 18:14-17

+ 20:23 1Pat 30:14

+ 20:24 3Pat 4:6, 3Pat 5:14, 3Pat 12:18

+ 20:25 2Pat 15:24, 2Pat 19:11

+ 21:2 Eshu 9:15

+ 21:6 1Pat 10:26

+ 21:7 1Pat 20:15

+ 21:8 2Pat 3:7, 1Pat 18:19

+ 21:9 Rut 1:22

+ 21:12 1Pat 31

+ 21:14 Eshu 18:28

* 21:16 Dáw áwladlarınan – yamasa «Refa áwladlarınan».

+ 21:16 Nzm 2:11, Nzm 2:20-21

+ 21:17 3Pat 11:36, 3Pat 15:4, 4Pat 8:19, 2Jln 21:7, Zab 131:17

+ 21:18 1Jln 20:4-8, Nzm 2:11

+ 21:19 1Pat 17:7

+ 21:21 1Pat 16:9, 2Pat 13:3, 1Jln 2:13

+ 21:22 Eshu 11:22

• 22:1 Zab 17

+ 22:3 Zab 30:3-4, Zab 70:3, Zab 90:2, Zab 143:2, Jar 15:1

+ 22:4 1Jln 16:25, Zab 47:2, Zab 95:4, Zab 144:3

+ 22:5 Zab 41:7, Zab 92:4, Yuns 2:4

+ 22:6 Zab 114:3-4

+ 22:7 Zab 119:1, Yuns 2:8

+ 22:8 Biy 5:5, Zab 76:18, Zab 96:4

+ 22:9 Zab 20:9, Iysh 30:33, Ezk 20:48

+ 22:10 Zab 143:5, Iysh 64:1, Nax 1:3

+ 22:11 Zab 103:3

+ 22:12 Shıǵ 20:21, Zab 96:2

+ 22:14 1Pat 2:10, Ayup 37:4, Zab 67:34

+ 22:15 Xab 3:11, Zxr 9:14, 1Pat 7:10

+ 22:16 Shıǵ 15:8, Zab 105:9

+ 22:17 Zab 143:7

+ 22:18 Zab 141:6

+ 22:20 Zab 30:8, Zab 117:5

+ 22:21 1Pat 26:23, Ayup 22:30

+ 22:24 Jar 6:9, Ayup 1:1

+ 22:28 Zab 100:5

+ 22:29 Ayup 29:3, Zab 118:105

+ 22:31 Nzm 32:4, Mat 5:48, Zab 11:7, Hkm 30:5, Jar 15:1

+ 22:32 4Pat 5:15, Iysh 45:5, Dan 2:47

+ 22:34 Nzm 32:13, Iysh 58:14, Xab 3:19

+ 22:35 Zab 143:1

+ 22:40 Zab 43:6

+ 22:41 Shıǵ 23:27

+ 22:42 1Pat 28:6, Ayup 27:9, Hkm 15:29

+ 22:43 Mix 7:10, Zxr 10:5

+ 22:44 Iysh 55:5

+ 22:45 Nzm 33:29

+ 22:46 Mix 7:17

+ 22:48 Zab 46:3

+ 22:49 Zab 139:2

+ 22:50 Rim 15:9

+ 22:51 Zab 143:10, 2Pat 7:16

+ 23:2 Elsh 2:30, 2Pet 1:21

+ 23:3 Nzm 32:4, 2Pat 22:3, 2Jln 19:7, 2Jln 19:9, Hkm 16:12

+ 23:5 2Pat 7:15-16, Zab 88:30

• 23:8 1Jln 11:11-41, 1Jln 27:1-15

+ 23:13 1Pat 22:1, 2Pat 5:18

+ 23:16 1Pat 7:6

* 2Pat 23:18 sol otız – Bazı qoljazbalarda «sol úsh».

+ 23:18 2Pat 2:18

* 2Pat 23:19 otız – Bazı qoljazbalarda «úsh».

+ 23:20 Eshu 15:21, 2Pat 8:18

+ 23:21 1Pat 17:50

+ 23:24 2Pat 2:18-23

+ 23:34 2Pat 15:12, 2Pat 11:3

+ 23:39 2Pat 11:3-17

• 24:1 1Jln 21:1-6

+ 24:1 San 1:2-4

+ 24:2 Biy 20:1

+ 24:3 Nzm 1:11

+ 24:5 Nzm 2:36, San 21:32

+ 24:7 Eshu 11:3

+ 24:9 Biy 20:17, 1Pat 11:8

• 24:10 1Jln 21:7-17

+ 24:10 1Pat 24:6, 2Pat 12:13, 1Pat 13:13

+ 24:11 1Pat 22:5

+ 24:14 Zab 118:156

+ 24:15 Shıǵ 30:12, Biy 20:1

+ 24:16 4Pat 19:35, 2Jln 32:21, Iysh 37:36, Elsh 12:23, Yuns 3:10

• 24:18 1Jln 21:18-27

+ 24:21 San 16:47-48

+ 24:22 3Pat 19:21

+ 24:25 2Jln 3:1, San 16:48, San 25:8

+ 1:2 Waz 4:11

+ 1:3 Eshu 19:18

+ 1:5 2Pat 3:4, 2Pat 15:1

+ 1:6 1Jln 3:2

+ 1:7 2Pat 2:18, 2Pat 8:16, 1Pat 22:20, 1Pat 23:6

+ 1:8 2Pat 20:25, 2Pat 8:18, 2Pat 7:2, 2Pat 23:8-39

+ 1:9 2Pat 17:17

+ 1:10 2Pat 12:24

+ 1:13 1Jln 22:9

+ 1:25 1Pat 10:24

+ 1:29 2Pat 4:9

+ 1:31 Nxm 2:3, Dan 2:4

+ 1:33 Est 6:7-8, 2Jln 32:30

+ 1:34 1Pat 10:1, 2Pat 15:10, 4Pat 9:13

* 1:38 Keretler menen peletlerden alınǵan tán saqshılar – shet elden jallap alınǵan tán saqshılar bolıwı múmkin.

+ 1:38 1Pat 30:14, 2Pat 8:18

+ 1:42 2Pat 15:27, 2Pat 18:27

+ 1:44 1Pat 30:14, 2Pat 8:18

+ 1:46 1Jln 29:23

+ 1:47 Jar 47:30

+ 1:50 Shıǵ 27:2, 3Pat 2:28

+ 1:52 1Pat 14:45, 2Pat 14:11, Luk 21:18, Elsh 27:34

+ 2:2 Eshu 23:14

+ 2:3 Nzm 29:9

+ 2:4 2Pat 7:16, 3Pat 9:5, 2Jln 7:18

+ 2:5 2Pat 18:5, 2Pat 18:14, 2Pat 3:27, 2Pat 20:10

+ 2:7 2Pat 19:37-38, 2Pat 17:27-29

+ 2:8 2Pat 16:5-13, 2Pat 19:23

+ 2:10 Nxm 3:16, Elsh 2:29

+ 2:11 2Pat 2:11, 2Pat 5:4-5, 1Jln 3:4, 1Jln 29:27

+ 2:12 1Jln 29:23

+ 2:15 1Jln 22:9-10, 1Jln 28:5-7

+ 2:17 3Pat 1:1-4

+ 2:22 2Pat 16:21-22

+ 2:24 2Pat 7:11-13, 1Jln 22:10

+ 2:25 2Pat 8:18

+ 2:26 1Pat 22:20, 2Pat 15:24, Eshu 21:18, Erm 1:1, 1Pat 23:6

* 2:27 1Pat 2:27-36.

+ 2:27 1Pat 2:27-36, 1Pat 3:12-14

+ 2:28 2Pat 17:25, 2Pat 18:14-15, Shıǵ 27:2, 3Pat 1:50

+ 2:31 Shıǵ 21:14, San 35:33

+ 2:32 2Pat 3:27, 2Pat 20:10

+ 2:35 3Pat 4:4, 1Jln 29:22

+ 2:36 2Pat 16:5-13

+ 2:37 2Pat 15:23

+ 2:39 1Pat 21:10, 1Pat 27:2

+ 2:43 Waz 8:2

+ 2:44 2Pat 16:5-13

+ 2:45 Hkm 25:5

• 3:1 2Jln 1:7-12

+ 3:1 3Pat 7:8, 3Pat 9:16, 2Jln 8:11, 3Pat 7:1, 3Pat 6:38, 3Pat 9:15, 3Pat 2:10

+ 3:3 3Pat 22:43

+ 3:4 1Jln 16:39

+ 3:5 3Pat 9:2

+ 3:7 1Jln 22:5, 1Jln 29:1

+ 3:8 Jar 13:16

+ 3:9 Hkm 2:3-6, Yaqp 1:5

+ 3:12 3Pat 4:29-31, 3Pat 5:12, 3Pat 10:23, Waz 1:16

+ 3:13 3Pat 10:14-29, 1Jln 29:12

+ 3:14 Zab 90:16

+ 3:15 Jar 40:20, Est 1:3, Est 2:18, Dan 5:1, Mrk 6:21

+ 3:28 Hkm 16:10

+ 4:2 1Jln 6:9

+ 4:3 2Pat 8:16, 1Jln 18:15

+ 4:4 3Pat 2:35, 2Pat 8:18, 2Pat 20:25, 1Jln 18:16

+ 4:5 1Jln 27:33

+ 4:6 2Pat 20:24, 3Pat 5:14, 3Pat 12:18

+ 4:11 Eshu 11:2

+ 4:12 Eshu 17:11, Eshu 19:18

+ 4:13 3Pat 22:3, San 32:41, Nzm 3:4

+ 4:19 Nzm 3:8-10

+ 4:20 Jar 22:17

+ 4:21 Jar 15:18, 2Jln 9:26, Zab 71:8, Zab 67:29, Zab 71:10

* 4:22 Otız kor – bir kor shama menen 220 l.

+ 4:24 1Jln 22:9

+ 4:25 Mix 4:4, Zxr 3:10

* 3Pat 4:26 tórt mıń – Áyyemgi grekshe awdarmadan. Evreyshe qoljazbalarda «qırıq mıń». 2Jln 9:25 qarań.

+ 4:26 3Pat 10:26, 2Jln 1:14, 2Jln 9:25

+ 4:30 3Pat 3:12

+ 4:31 1Jln 2:6, Zab 88:1

+ 4:32 Hkm 1:1, Waz 12:9, Qsq 1:1

+ 4:34 3Pat 10:1, 2Jln 9:23

• 5:1 2Jln 2:3-18

+ 5:1 2Pat 5:11, 1Jln 15:1

+ 5:3 1Jln 22:8, 1Jln 28:3

+ 5:4 1Jln 22:9

+ 5:5 2Pat 7:13, 1Jln 17:12, 1Jln 22:10, 1Jln 28:6

+ 5:12 3Pat 3:12

+ 5:13 3Pat 9:15, 2Jln 8:9

+ 5:14 3Pat 4:6

+ 5:17 1Jln 22:2

+ 5:18 Eshu 13:5

• 6:1 2Jln 3

+ 6:4 Ezk 40:16, Ezk 41:16, Ezk 41:26

+ 6:5 Ezk 41:6

+ 6:7 Nzm 27:5

+ 6:12 2Pat 7:13, 2Pat 7:16

+ 6:13 Shıǵ 25:8, Nzm 31:6

+ 6:16 3Pat 6:33

+ 6:18 3Pat 7:24

+ 6:22 Shıǵ 30:1, Shıǵ 30:3, Shıǵ 30:6

* 6:23 Kerub – qanatlı ruwxıy barlıq.

+ 6:23 Shıǵ 25:18-20

+ 6:34 Ezk 41:24

+ 6:36 3Pat 7:12, Ezr 6:4

+ 7:1 3Pat 9:10, 2Jln 8:1

+ 7:2 3Pat 10:17-21

+ 7:6 Ezk 41:25

+ 7:7 Zab 121:5

+ 7:8 3Pat 3:1, 2Jln 8:11

+ 7:12 3Pat 6:36

• 7:13 2Jln 3:15-17, 2Jln 4:2-5, 2Jln 4:11-22

+ 7:13 2Jln 2:13-14

+ 7:14 Shıǵ 31:3-5, Shıǵ 35:31

+ 7:15 4Pat 25:16-17, Erm 52:21-23

* 7:21 Yaxin – «Ol bekkemleydi» degendi bildiriwi múmkin.

* 7:21 Boaz – «Onda qúdiret bar» degendi bildiriwi múmkin.

+ 7:23 4Pat 16:17

+ 7:24 3Pat 6:18

* 7:26 Eki mıń bat – bir bat shama menen 22 l.

+ 7:40 Shıǵ 27:3, Shıǵ 38:3

+ 7:46 Eshu 3:16, Eshu 13:27

+ 7:47 4Pat 25:16, Erm 52:20

+ 7:48 Shıǵ 37:25-29, Shıǵ 25:30, Shıǵ 37:10-16

+ 7:49 Shıǵ 25:31-40

+ 7:50 Shıǵ 27:3

+ 7:51 2Pat 8:11-12, 1Jln 18:11

• 8:1 2Jln 5:2-14

+ 8:1 2Pat 5:7-9

+ 8:2 Leb 23:34

+ 8:6 Shıǵ 25:22, Shıǵ 26:33-34

+ 8:7 3Pat 6:27, 2Jln 3:10-13, 2Jln 5:8, Shıǵ 25:13-15

+ 8:9 Shıǵ 16:33-34, San 17:10, Shıǵ 25:21, Shıǵ 40:20, Nzm 10:5

+ 8:10 Shıǵ 40:34-35, Iysh 6:4, Ayan 15:8

+ 8:12 Zab 17:12, Zab 96:2

• 8:14 2Jln 6:3-11

+ 8:14 2Pat 6:18

+ 8:16 2Pat 7:6-8, 1Jln 17:5-7

+ 8:17 2Pat 7:2, 1Jln 17:1, 1Jln 22:7

+ 8:19 2Pat 7:12-13

+ 8:20 1Jln 28:5

• 8:22 2Jln 6:12-42

+ 8:22 Ezr 9:5

+ 8:23 Shıǵ 15:11

+ 8:25 2Pat 7:16, 3Pat 2:4

+ 8:26 2Jln 1:9, 2Jln 6:17

+ 8:27 2Jln 2:6, Iysh 66:1, Elsh 7:48, Elsh 17:24

+ 8:29 Nzm 12:11

+ 8:31 Shıǵ 22:11

+ 8:33 Leb 26:17

+ 8:35 Nzm 11:17, 3Pat 17:1, Xag 1:10

+ 8:36 1Pat 12:23

+ 8:37 Leb 26:16, Nzm 28:22, Amo 4:9, Xag 2:17

+ 8:39 1Jln 28:9, Elsh 1:24

+ 8:41 Zab 101:16

+ 8:46 Hkm 20:9, Waz 7:20, Yaqp 3:2, 1Yuxn 1:8-10, Rim 3:23

+ 8:47 Leb 26:40, Nxm 9:2, Dan 9:4-5

+ 8:48 Erm 29:12-14

+ 8:50 Zab 105:46

+ 8:51 Nzm 4:20, Erm 11:4

+ 8:53 Shıǵ 19:5, Nzm 14:2

+ 8:54 2Pat 6:18

+ 8:56 Eshu 21:45, Eshu 23:14

+ 8:58 Zab 118:36

+ 8:60 Nzm 4:35, Nzm 4:39

• 8:62 2Jln 7:4-10

+ 8:64 2Jln 4:1

+ 8:65 Leb 23:34

• 9:1 2Jln 7:11-22

+ 9:2 3Pat 3:5

+ 9:3 Nzm 11:12

+ 9:4 Zab 77:72

+ 9:5 3Pat 2:4

+ 9:7 Nzm 4:26, Nzm 28:37

+ 9:8 Leb 26:32, Nzm 29:24, Erm 22:8, Erm 52:13

• 9:10 2Jln 8

+ 9:10 3Pat 6:38, 3Pat 7:1

* 9:13 Kabul – «jaramsız» degendi bildiredi.

* 9:14 Bir júz jigirma talant – bir talant shama menen 34 kg.

+ 9:15 3Pat 5:13, 3Pat 7:1, 3Pat 7:51, 2Pat 5:9

+ 9:16 Eshu 16:10, 3Pat 3:1, 3Pat 7:8

+ 9:17 Eshu 10:10-11

* 3Pat 9:18 Tamar – Bazı qoljazbalarda «Tadmor».

+ 9:19 3Pat 4:26, 3Pat 10:26, 2Jln 1:14, 2Jln 9:25

+ 9:22 Leb 25:9, 3Pat 5:13

+ 9:24 3Pat 3:1, 3Pat 7:8, 2Pat 5:9

+ 9:26 Nzm 2:8, 3Pat 22:48

+ 9:27 3Pat 10:11

+ 9:28 Jar 10:29, 1Jln 29:4, Ayup 22:24, Ayup 28:16, Zab 44:10, Iysh 13:12

• 10:1 2Jln 9:1-12

* 10:1 Sheba – Arabiyanıń qubla tárepinde jaylasqan el.

+ 10:1 Zab 71:10, Zab 71:15, Iysh 60:6, Erm 6:20, Ezk 27:22, Ezk 38:13, Iol 3:8, 3Pat 4:34

+ 10:2 Mat 12:42, Luk 11:31

+ 10:9 2Jln 2:11, 2Pat 8:15

+ 10:11 3Pat 9:27-28

* 10:12 Lira – barmaq penen shertiletuǵın tarlı saz ásbabı.

• 10:14 2Jln 9:12-28

* 10:16 Altı júz shekel – bir shekel shama menen 11 gr.

* 10:17 Úsh mina – bir mina shama menen 550 gr.

+ 10:17 3Pat 14:26, 3Pat 7:2

+ 10:21 3Pat 7:2

+ 10:22 Iysh 23:1, Yuns 1:3

+ 10:23 3Pat 3:12-13, 2Jln 1:12

+ 10:24 3Pat 4:34, 3Pat 10:1, 2Jln 9:1

+ 10:26 3Pat 4:26, 2Jln 1:14-17, 3Pat 9:19

+ 10:28 Nzm 17:16, 2Jln 1:14-16

+ 11:2 Shıǵ 34:16, Nzm 7:3-4

+ 11:4 3Pat 15:4, Nxm 13:26

* 11:5 Milkom – 7-ayattaǵı Molox bolıwı múmkin.

+ 11:5 Biy 2:13

+ 11:7 San 21:29, 4Pat 23:13

+ 11:9 3Pat 3:5, 3Pat 9:2

+ 11:10 3Pat 9:6

+ 11:11 3Pat 11:31

+ 11:13 Nzm 12:5, Nzm 12:11

+ 11:15 2Pat 8:13, 1Jln 18:13

+ 11:18 San 10:12

+ 11:23 2Pat 10:16

+ 11:24 2Pat 8:3, 2Pat 10:18

+ 11:27 2Pat 5:9, 3Pat 9:24

+ 11:29 3Pat 12:15, 3Pat 14:2, 3Pat 15:29, 2Jln 9:29

+ 11:30 1Pat 15:27

+ 11:31 3Pat 11:11

* 3Pat 11:33 Sulayman – Áyyemgi grek, suriya hám latın tillerindegi awdarmalardan. Evreyshe qoljazbalarda «olar».

+ 11:33 San 21:29, Biy 2:13, 4Pat 23:13

+ 11:36 2Pat 21:17, 4Pat 8:20

+ 11:38 2Pat 7:16

+ 11:40 3Pat 14:25, 2Jln 12:2

• 11:41 2Jln 9:29-31

• 12:1 2Jln 10:1

+ 12:1 Biy 9:6

+ 12:2 3Pat 11:26, 3Pat 11:40

+ 12:4 3Pat 4:7, 3Pat 4:22, 3Pat 9:15

+ 12:13 Hkm 15:1

+ 12:15 3Pat 11:31

+ 12:16 2Pat 20:1

+ 12:18 3Pat 4:6, 3Pat 5:14

+ 12:20 Hosh 8:4

+ 12:22 2Jln 12:5, 2Jln 12:15

+ 12:25 Biy 9:45, Biy 8:17

+ 12:27 Nzm 12:5-6

+ 12:28 4Pat 10:29, 4Pat 17:16, 2Jln 11:15, 2Jln 13:8, Hosh 8:5-6, Hosh 10:5, Hosh 13:2, Shıǵ 32:4

+ 13:1 4Pat 23:17

+ 13:2 4Pat 23:15-16, Amo 3:14

+ 13:6 Mrk 3:5, Yaqp 5:16

+ 13:8 San 22:18

+ 13:24 3Pat 20:36

+ 13:34 3Pat 14:10

+ 14:2 Eshu 18:1, 3Pat 11:29-31

+ 14:3 1Pat 9:7-8

+ 14:7 3Pat 16:2

+ 14:8 3Pat 11:31

+ 14:9 3Pat 12:28, Ezk 23:35

+ 14:10 Nzm 32:36, 3Pat 15:29, 3Pat 21:21, 4Pat 9:8

+ 14:11 3Pat 16:4, 3Pat 21:24

+ 14:13 2Jln 19:3

+ 14:14 3Pat 15:27-30

+ 14:15 Nzm 29:28

+ 14:19 2Jln 13:2-20

• 14:21 2Jln 12:1-2, 2Jln 12:9-16

+ 14:24 Nzm 23:17

+ 14:25 3Pat 11:40

+ 14:26 3Pat 10:17

* 14:31 Abiyam – yamasa Abiya.

• 15:1 2Jln 13:1

+ 15:3 3Pat 11:4

+ 15:4 2Pat 21:17, 3Pat 11:36

+ 15:5 2Pat 11:3-17

• 15:9 2Jln 14:2-5, 2Jln 15:16

+ 15:12 Nzm 23:17, 3Pat 14:24

+ 15:13 4Pat 23:4, 4Pat 23:6, 4Pat 23:12

+ 15:15 3Pat 7:51

+ 15:18 3Pat 14:26, 4Pat 12:18

+ 15:21 Qsq 6:4

+ 15:24 3Pat 22:2

+ 15:25 3Pat 14:20

+ 15:27 Eshu 19:44, Eshu 21:23-24

+ 15:29 3Pat 14:10-11, 3Pat 14:14, 3Pat 21:21

+ 16:1 2Jln 19:2, 2Jln 20:34

+ 16:2 3Pat 14:7

+ 16:3 3Pat 15:29, 3Pat 16:12

+ 16:4 3Pat 14:11, 3Pat 21:24

+ 16:9 4Pat 9:31

+ 16:12 3Pat 16:3

+ 16:15 Eshu 19:44, Eshu 21:23, 3Pat 15:27

+ 16:25 Mix 6:16

+ 16:30 3Pat 21:25

+ 16:31 Ayan 2:20, Shıǵ 34:16, Hosh 2:13

+ 16:32 4Pat 10:21

+ 16:34 Eshu 6:26

+ 17:1 Xag 1:11

+ 17:9 Obd 1:20, Luk 4:26

+ 17:21 4Pat 4:34-35, Elsh 20:10

+ 18:4 4Pat 9:7

+ 18:12 4Pat 2:16, Ezk 3:12, Ezk 8:3, Elsh 8:39

+ 18:20 Eshu 19:26

+ 18:21 4Pat 17:41, Eshu 24:15

+ 18:22 3Pat 19:10, 3Pat 19:14, 3Pat 19:18

+ 18:29 4Pat 4:31

+ 18:31 Jar 32:28, Jar 35:10, 4Pat 17:34

* 18:32 Eki sea – bir sea shama menen 7,5 l.

+ 18:36 1Pat 17:46

+ 18:38 Leb 9:24, Biy 6:21, 1Jln 21:26, 2Jln 7:1

+ 18:39 Zab 99:3

+ 18:40 Biy 4:7, 4Pat 10:25

+ 18:45 Yaqp 5:18

+ 18:46 4Pat 3:15, Ezk 1:3, Ezk 3:14, Eshu 19:18

+ 19:3 Jar 21:31

+ 19:4 Ayup 6:9, Yuns 4:3, Yuns 4:8

+ 19:8 Shıǵ 24:18, Shıǵ 34:28, Nzm 9:9, Shıǵ 3:1

+ 19:10 3Pat 18:4, Rim 11:3

+ 19:11 Shıǵ 24:12, Shıǵ 34:2, Iysh 29:6, Erm 23:19, Erm 30:23, Ezk 1:4

+ 19:12 Shıǵ 3:2, Ayup 4:16

+ 19:14 3Pat 18:22

+ 19:15 4Pat 8:13-15

+ 19:16 4Pat 9:1-6, 4Pat 2:9-15

+ 19:17 4Pat 2:24, Hosh 6:5

+ 19:18 Rim 11:4

+ 19:20 Luk 9:61-62

+ 19:21 2Pat 24:22

+ 20:1 3Pat 15:18, 4Pat 6:24, 4Pat 8:7, 3Pat 16:24

+ 20:7 4Pat 5:7

+ 20:22 2Pat 11:1, 2Jln 36:10

+ 20:26 1Pat 29:1

+ 20:34 3Pat 15:20

+ 20:36 3Pat 13:24

+ 20:39 4Pat 10:24

+ 20:40 Ayup 9:20, Ayup 15:6, Luk 9:22

+ 21:2 1Pat 8:14

+ 21:3 San 36:7, Ezk 46:18

+ 21:4 3Pat 20:43

+ 21:8 2Pat 11:14

+ 21:10 Shıǵ 22:28, Leb 24:16

+ 21:17 3Pat 17:1

+ 21:19 3Pat 22:38, 4Pat 9:24-26

+ 21:21 4Pat 9:8, 4Pat 10:7

+ 21:22 3Pat 15:29, 3Pat 16:11

+ 21:23 4Pat 9:10, 4Pat 9:36

+ 21:24 3Pat 14:10, 3Pat 16:4

+ 21:25 3Pat 16:31, Ayan 2:20

+ 21:26 Jar 15:16, 4Pat 21:11

+ 21:29 4Pat 9:25, 4Pat 10:1-7

• 22:1 2Jln 18:2-34

+ 22:2 3Pat 15:24

+ 22:3 Nzm 4:43, Eshu 21:38-39

+ 22:4 4Pat 3:7

+ 22:6 3Pat 18:19

+ 22:7 4Pat 3:11

+ 22:11 Nzm 33:17, Mix 4:13, Zxr 1:18-19

+ 22:14 San 22:18, San 24:13

+ 22:17 San 27:17, Ezk 34:5

+ 22:19 Iysh 6:1, Dan 7:9, Ayan 4:2

+ 22:23 Erm 20:7, Ezk 14:9

+ 22:25 3Pat 20:30

+ 22:27 2Jln 16:10

+ 22:28 San 16:29, Mix 1:2

+ 22:30 4Pat 5:22

+ 22:34 2Jln 35:23

+ 22:38 3Pat 21:19

+ 22:39 Amo 3:15

• 22:41 2Jln 20:31

+ 22:41 3Pat 15:24

+ 22:43 3Pat 3:3, 3Pat 15:14

+ 22:44 2Jln 18:1

+ 22:46 Nzm 23:17, 3Pat 15:12

+ 22:47 2Pat 8:14, 4Pat 8:20

+ 22:48 3Pat 9:28, 1Jln 29:4, Ayup 22:24, Ayup 28:16, Zab 44:8, Iysh 13:12, Nzm 2:8

+ 1:1 3Pat 22:37, 2Pat 8:2, 4Pat 3:5

+ 1:2 Elsh 20:9, Eshu 13:3, Mat 10:25, Mat 12:24, Mrk 3:22, Luk 11:15, 4Pat 8:8

+ 1:3 3Pat 17:1, 3Pat 21:17

+ 1:8 Zxr 13:4, Mat 3:4, Mrk 1:6

+ 1:10 Ayup 1:16, Luk 9:54

+ 2:1 Jar 5:24, 3Pat 19:19-21, Eshu 5:9

+ 2:4 3Pat 16:34

+ 2:8 Shıǵ 14:21, Shıǵ 14:29, Eshu 3:16

+ 2:9 San 11:17, San 11:25, Nzm 21:17

+ 2:12 4Pat 6:17, 4Pat 13:14

+ 2:16 3Pat 18:12, Ezk 3:12, Ezk 8:3, Elsh 8:39

+ 2:23 Ayup 19:18

+ 2:25 Eshu 19:26, 3Pat 18:20

+ 3:2 3Pat 16:31, 4Pat 10:26

+ 3:3 3Pat 12:28-32

+ 3:5 4Pat 1:1

+ 3:7 3Pat 22:4

+ 3:9 3Pat 22:47

+ 3:10 Eshu 7:7

+ 3:11 3Pat 22:7

+ 3:13 3Pat 18:19, 3Pat 22:6

+ 3:15 1Pat 10:5, 1Pat 16:17, 3Pat 18:46

+ 3:19 Nzm 20:19

+ 3:20 Shıǵ 29:39-40

+ 3:25 Iysh 16:7

+ 3:27 Mix 6:7

+ 4:1 Leb 25:39-41, Nxm 5:5, Mat 18:25

+ 4:8 Eshu 19:18

+ 4:12 4Pat 5:20-27, 4Pat 8:4-5

+ 4:16 Jar 18:14

+ 4:23 San 28:11

+ 4:27 Mat 28:9, Jar 18:17, Amo 3:7

+ 4:29 3Pat 18:46, Shıǵ 7:19, Shıǵ 14:26, Luk 10:4

+ 4:31 3Pat 18:29, Yuxn 11:11

+ 4:33 Yaqp 5:16

+ 4:34 3Pat 17:21, Elsh 20:10

+ 4:37 Evr 11:35

+ 4:38 Eshu 5:9, 4Pat 2:1

+ 4:42 1Pat 9:4, Mat 14:16-21, Mat 15:32-38, Mrk 6:37-44, Mrk 8:4-9, Luk 9:13-17, Yuxn 6:5-13

+ 5:1 Luk 4:27, Leb 13:3

* 5:5 On talant – bir talant shama menen 34 kg.

* 5:5 Altı mıń shekel – bir shekel shama menen 11 gr.

+ 5:7 Nzm 32:39, 3Pat 20:7

+ 5:10 Leb 14:7

+ 5:15 Dan 2:47

+ 5:16 Dan 5:17

+ 5:20 4Pat 4:12, 4Pat 8:4-5

+ 5:27 Shıǵ 4:6, San 12:10

+ 6:13 Jar 37:17

+ 6:16 2Jln 32:7

+ 6:17 Zab 67:18, Zxr 1:8, Zxr 6:1

+ 6:18 Jar 19:11

+ 6:22 2Jln 28:15, Hkm 25:21, Rim 12:20

+ 6:24 3Pat 15:18, 3Pat 20:1, 4Pat 8:27

* 6:25 Kepter qıyı – awqatlıq yamasa otın ushın paydalanılǵan bolıwı múmkin. Jáne de, quwırılǵan lobiyanıń yamasa basqa dánlerdiń kepegi bolıwı múmkin.

+ 6:26 2Pat 14:4

+ 6:29 Leb 26:29, Nzm 28:57, Joq 4:10

* 7:1 Bir sea – shama menen 7,5 l.

+ 7:2 Mal 3:10, 4Pat 7:17

+ 7:6 2Pat 5:24, 4Pat 6:17

+ 7:7 Zab 47:6

+ 7:17 4Pat 7:2

+ 8:1 4Pat 4:35-37, Jar 41:27

+ 8:4 4Pat 4:12, 4Pat 5:20-27

+ 8:7 4Pat 6:24

+ 8:8 3Pat 19:15, 3Pat 19:17, 1Pat 9:7, 4Pat 1:2

+ 8:12 4Pat 10:32, 4Pat 12:17, 4Pat 13:22, Amo 1:3-4, Zab 136:9, Iysh 13:16, Hosh 14:1, Nax 3:10, Hosh 14:1, Amo 1:13

+ 8:13 3Pat 19:15, 3Pat 19:17

• 8:16 2Jln 21:4-20

+ 8:18 3Pat 12:28-30, 3Pat 16:31-33

+ 8:19 2Pat 21:17, 3Pat 11:36

+ 8:20 Jar 27:40, 3Pat 22:47

• 8:25 2Jln 22:1-6

+ 8:26 4Pat 11:1

+ 8:28 4Pat 8:15, 3Pat 22:3

+ 9:1 4Pat 8:28

+ 9:2 3Pat 19:16

+ 9:3 1Pat 10:1

+ 9:7 3Pat 18:4

+ 9:8 Nzm 32:36

+ 9:9 3Pat 14:10, 3Pat 15:29, 3Pat 16:11, 3Pat 21:21-22

+ 9:10 3Pat 21:23, 4Pat 9:36

+ 9:11 Erm 29:26, Hosh 9:7

+ 9:13 Mat 21:8, Mrk 11:8, 2Pat 15:10, 3Pat 1:34

+ 9:14 4Pat 8:28-29

+ 9:21 2Jln 22:7, 3Pat 21:1

+ 9:26 3Pat 21:19

+ 9:27 2Jln 22:9

+ 9:28 4Pat 23:30

* 9:31 3Pat 16:9-10.

+ 9:31 3Pat 16:9-13

+ 9:34 3Pat 16:31

+ 9:36 3Pat 21:23, 4Pat 9:10

+ 10:1 3Pat 16:24

+ 10:7 3Pat 21:21, 4Pat 9:8

+ 10:10 3Pat 21:19, 3Pat 21:21, 3Pat 21:29

+ 10:14 2Jln 22:8

+ 10:15 1Jln 2:55, Erm 35:8

+ 10:17 3Pat 21:19, 3Pat 21:21, 3Pat 21:29

+ 10:18 3Pat 16:31-32

+ 10:19 3Pat 18:19, 3Pat 22:6

+ 10:21 3Pat 16:32

+ 10:24 3Pat 20:39

+ 10:25 3Pat 18:40

+ 10:26 4Pat 3:2

+ 10:27 4Pat 23:14

+ 10:29 3Pat 12:28

+ 10:30 4Pat 15:12

+ 10:32 4Pat 8:12

+ 10:33 Nzm 2:36

• 11:1 2Jln 22:10

+ 11:1 4Pat 8:26, 4Pat 9:27, Biy 9:5

* 11:4 Karlı saqshılar – sırt elli adamlardan dúzilgen tán saqshılar bolıwı múmkin.

+ 11:5 1Jln 9:25

+ 11:10 2Pat 8:7, 1Jln 18:7

+ 11:12 Nzm 17:18-19, 1Pat 10:24

+ 11:14 4Pat 23:3, 2Jln 6:13, 2Jln 34:31

+ 11:16 Nxm 3:28, Erm 31:40

+ 11:18 4Pat 10:27

• 12:1 2Jln 24

+ 12:3 3Pat 15:14, 3Pat 22:43

+ 12:9 Mrk 12:41, Luk 21:1

+ 12:15 4Pat 22:7

+ 12:16 Leb 4:24, Leb 5:15, Leb 7:7, San 18:19

+ 12:17 4Pat 8:12

+ 12:18 3Pat 15:18

+ 12:20 2Jln 24:23-26

+ 13:1 4Pat 11:2

+ 13:2 3Pat 12:28, 3Pat 14:16

+ 13:3 Biy 2:14, 4Pat 8:12

+ 13:4 Shıǵ 3:7, Shıǵ 3:9

+ 13:5 Biy 3:9

+ 13:6 3Pat 16:33

+ 13:11 3Pat 12:28, 3Pat 14:16

+ 13:12 4Pat 14:8-15

+ 13:14 4Pat 2:12, 4Pat 6:17

+ 13:17 3Pat 20:26

+ 13:22 4Pat 8:12

+ 13:25 4Pat 13:19

• 14:1 2Jln 25:1-4, 2Jln 25:17-24

+ 14:1 4Pat 12:21

+ 14:4 4Pat 12:3

+ 14:5 4Pat 12:20

* 14:6 Nzm 24:16.

+ 14:6 Nzm 24:16

+ 14:7 2Pat 8:13, Iysh 16:1, Eshu 15:38

+ 14:9 Biy 9:8-15

+ 14:11 Eshu 15:10

+ 14:13 Nxm 8:16, Erm 31:38, Zxr 14:10

+ 14:14 3Pat 7:51, 4Pat 12:18

+ 14:15 4Pat 13:12

• 14:17 2Jln 25:25-28

+ 14:19 Eshu 10:3

* 14:21 Azariya – basqa atı Uzziya. 15:13 qarań.

+ 14:22 Nzm 2:8, 3Pat 9:26

+ 14:24 3Pat 12:28, 3Pat 14:16

+ 14:25 San 34:8, 3Pat 8:65, Eshu 9:13, Yuns 1:1

+ 14:26 Nzm 32:36, 4Pat 9:8, Shıǵ 3:7, 4Pat 13:23

+ 14:28 2Jln 8:3

• 15:1 2Jln 26:1-4, 2Jln 26:21-23

+ 15:1 4Pat 14:21

+ 15:3 2Jln 25:2

+ 15:4 3Pat 15:14, 3Pat 22:43

+ 15:5 Leb 13:3, Leb 13:46

+ 15:9 3Pat 12:28, 3Pat 14:16

+ 15:12 4Pat 10:30

* 15:13 Uzziya – basqa atı Azariya. 14:21 qarań.

+ 15:14 3Pat 14:17

+ 15:18 3Pat 12:28, 3Pat 14:16

* 15:19 Pul – basqa atı Tiglat-Pileser. 15:29 qarań.

+ 15:19 1Jln 5:26, Hosh 5:13

+ 15:24 3Pat 12:28, 3Pat 14:16

+ 15:28 3Pat 12:28, 3Pat 14:16

• 15:32 2Jln 27

+ 15:32 4Pat 15:7

+ 15:34 2Jln 26:4

+ 15:35 3Pat 15:14, 3Pat 22:43, 2Jln 23:20

+ 15:37 4Pat 16:5, Iysh 7:1

• 16:1 2Jln 28

+ 16:3 3Pat 12:28-30, Leb 18:21, Nzm 18:10

+ 16:4 Nzm 12:2

+ 16:5 4Pat 15:37, Iysh 7:1

+ 16:6 Nzm 2:8, 4Pat 14:22

+ 16:7 4Pat 15:19, 4Pat 15:29

+ 16:8 4Pat 12:18

+ 16:9 Iysh 22:6, Amo 1:5, Amo 9:7

+ 16:10 Iysh 8:2

+ 16:14 Shıǵ 27:1, 2Jln 4:1

+ 16:15 Shıǵ 29:39-41

+ 16:17 3Pat 7:27-39, 3Pat 7:23-26

+ 16:18 Erm 2:18, Ezk 16:28, Ezk 23:12

+ 17:1 4Pat 15:30

+ 17:3 Nzm 28:36

+ 17:5 Nzm 28:52, 4Pat 18:9-12, Amo 3:11

+ 17:6 1Jln 5:26

+ 17:7 Leb 25:38, Shıǵ 20:2

+ 17:8 Leb 18:3, Nzm 18:9

+ 17:9 4Pat 18:8

+ 17:10 Shıǵ 23:24

+ 17:12 Shıǵ 20:4-5

+ 17:13 Nxm 9:30, Erm 18:11, Erm 36:3

+ 17:14 Nzm 9:6, 2Jln 30:8

+ 17:15 Nzm 29:25, Erm 2:5, Rim 1:21, Nzm 12:30

+ 17:16 3Pat 12:28, 3Pat 14:15, 3Pat 16:33, Nzm 4:19, 4Pat 21:3, 4Pat 23:5

+ 17:17 Leb 18:21, Nzm 18:10

+ 17:19 Erm 3:8

+ 17:20 4Pat 13:3, 4Pat 15:29

+ 17:21 3Pat 11:11, 3Pat 11:31, 3Pat 12:20, 3Pat 12:28-30

+ 17:24 Ezr 4:2, Ezr 4:10

+ 17:28 3Pat 12:29

+ 17:31 Nzm 12:31

+ 17:32 3Pat 12:29

+ 17:33 Sef 1:5

+ 17:34 Jar 32:28, Jar 35:10

+ 17:35 Nzm 5:9, Biy 6:10

+ 17:36 Nzm 6:13

+ 17:37 Shıǵ 20:5

+ 17:41 3Pat 18:21

• 18:1 2Jln 29:1-2

+ 18:4 Nzm 16:21-22, 2Jln 31:1, San 21:8-9

+ 18:5 4Pat 23:25

+ 18:8 4Pat 17:9

+ 18:9 4Pat 17:3-7, Amo 3:11

+ 18:11 1Jln 5:26

+ 18:12 Hosh 14:1

• 18:13 2Jln 32:1-19, Iysh 36

+ 18:14 Eshu 15:39

+ 18:15 3Pat 15:18, 4Pat 12:18

+ 18:17 Eshu 15:39, Iysh 7:3

+ 18:18 Iysh 22:20, Iysh 22:15, Iysh 37:2

+ 18:21 Ezk 29:6, Iysh 30:2

+ 18:22 4Pat 18:4, 2Jln 31:1

+ 18:26 Ezr 4:7, Dan 2:4

+ 18:31 3Pat 4:25

+ 18:32 Nzm 8:7-10

+ 18:34 4Pat 17:24, Iysh 10:9

+ 18:35 Dan 3:15, 4Pat 19:12, Iysh 10:11

• 19:1 2Jln 32:20-22, Iysh 37

+ 19:2 Iysh 22:15, Iysh 22:20, Iysh 36:3

+ 19:3 Hosh 13:13

+ 19:4 2Pat 16:12

+ 19:6 Iysh 10:24

+ 19:8 Eshu 10:29-30

+ 19:12 Jar 11:31

+ 19:13 4Pat 18:33-34

* 19:15 Kerub – qanatlı ruwxıy barlıq.

+ 19:15 Nzm 6:4, 3Pat 18:39, Nxm 9:6, Zab 85:10, Iysh 44:6

+ 19:16 Zab 30:3, Zab 70:2, 2Jln 6:40, Dan 9:18

+ 19:18 Erm 16:20, 2Jln 32:19

+ 19:19 Zab 82:19

+ 19:23 Zab 19:8

+ 19:25 Iysh 45:7

+ 19:26 Zab 128:6

+ 19:27 Zab 138:1-2

+ 19:28 Ezk 29:4, Ezk 38:4, Amo 4:2, Xab 1:15

+ 19:29 Iysh 7:11

+ 19:30 Iysh 27:6

+ 19:31 Iysh 9:7

+ 19:32 2Pat 20:15

+ 19:35 2Pat 24:16, 1Jln 21:15, Nax 3:3

+ 19:36 Jar 10:11, Yuns 1:2

+ 19:37 Jar 8:4, Erm 51:27, Ezr 4:2

• 20:1 2Jln 32:24-26, Iysh 38:1-8

+ 20:3 4Pat 18:3

+ 20:5 Zab 38:13, Zab 55:9

+ 20:6 4Pat 19:34

+ 20:8 Biy 6:17

+ 20:11 Eshu 10:13

• 20:12 2Jln 32:31, Iysh 39

+ 20:13 2Jln 32:27

+ 20:17 4Pat 24:13, 2Jln 36:10, Erm 20:5, Erm 27:19-21, Mix 4:10

+ 20:18 4Pat 24:12, 4Pat 25:7, 2Jln 33:11

+ 20:20 Nxm 2:14, 2Jln 32:27-33

• 21:1 2Jln 33:1-9

+ 21:3 4Pat 18:4, 3Pat 16:32-33, Nzm 16:21, Nzm 4:19, 4Pat 17:16, 4Pat 23:5, Erm 8:2

+ 21:4 Nzm 12:11, 3Pat 18:29, Erm 7:30, Erm 32:34

+ 21:5 3Pat 6:36, 3Pat 7:12

+ 21:6 Leb 18:21, Nzm 18:10, Leb 19:26, Leb 19:31

+ 21:8 3Pat 9:3, 2Jln 7:12

+ 21:11 Erm 15:4, Jar 15:16, 3Pat 21:26

+ 21:12 1Pat 3:11, Erm 19:3

+ 21:13 3Pat 21:21, 4Pat 17:6

+ 21:16 4Pat 24:4

+ 21:17 2Jln 33:18

+ 21:18 4Pat 21:26, Yuxn 19:41, 2Jln 33:20

• 21:19 2Jln 33:21-25

+ 21:21 4Pat 21:2-7

+ 21:26 4Pat 21:18

• 22:1 2Jln 34:1-13

+ 22:1 Eshu 15:39

+ 22:2 Nzm 5:32

+ 22:4 4Pat 12:9-15

+ 22:7 4Pat 12:15

• 22:8 2Jln 34:14-28

+ 22:8 Shıǵ 24:7, Nzm 31:24-26

+ 22:12 Erm 26:24, Erm 39:14, Erm 40:5

+ 22:13 Nzm 29:27

+ 22:14 Luk 2:36, Elsh 21:9, 1Kor 11:5, Sef 1:10

+ 22:17 Nzm 31:29

+ 22:19 Leb 26:31, Erm 44:22, Iysh 57:15

+ 22:20 4Pat 23:24, Iysh 57:1-2

• 23:1 2Jln 34:29-32

+ 23:2 Nzm 31:11

+ 23:3 4Pat 11:14, 2Jln 15:12, 2Jln 29:10, 2Jln 34:31

+ 23:4 4Pat 21:3, 3Pat 15:13

+ 23:5 4Pat 17:16, 4Pat 21:3

+ 23:6 Nzm 16:21

+ 23:7 Nzm 23:17, 3Pat 14:24

+ 23:9 Ezk 44:10-14

* 23:10 Tofet – quday Moloxqa arnap balalardı jandıratuǵın orın.

+ 23:10 Eshu 15:8, Erm 7:31-32, Erm 19:6, Leb 18:21, Nzm 18:10

+ 23:12 4Pat 21:4-5

+ 23:13 San 21:29, 3Pat 11:5-7

+ 23:14 Shıǵ 23:24, 4Pat 10:27

* 23:15 3Pat 12:32-33.

+ 23:15 3Pat 12:28

* 23:16 3Pat 13:1-3.

+ 23:16 Leb 26:30, 3Pat 13:2

+ 23:17 3Pat 13:30-31

+ 23:20 Shıǵ 22:20, Leb 26:30, 3Pat 13:2

• 23:21 2Jln 35:1-19

+ 23:21 Shıǵ 12:3-11, Nzm 16:2-8

+ 23:24 Leb 19:31, Leb 20:27, Nzm 18:10-12

+ 23:25 4Pat 18:5

+ 23:26 4Pat 21:11, Erm 15:4

+ 23:27 4Pat 21:4

• 23:28 2Jln 35:20-27

+ 23:29 Erm 46:2, Eshu 17:11

+ 23:30 4Pat 9:28, 1Pat 10:1

• 23:31 2Jln 36:1-4

+ 23:31 4Pat 24:18

+ 23:33 San 34:11, Erm 39:5

+ 23:34 4Pat 24:17, Dan 1:7, Erm 22:12

• 23:36 2Jln 36:5-8

+ 24:1 Erm 25:1, Dan 1:1

+ 24:2 4Pat 20:17, 4Pat 21:12-14, 4Pat 23:27

+ 24:3 4Pat 21:2-7, 4Pat 21:16, 4Pat 21:23-26

• 24:8 2Jln 36:9-10

+ 24:12 4Pat 20:18, Erm 24:1-2, Ezk 17:12-13

+ 24:13 4Pat 20:17, Erm 20:5, Dan 1:2

+ 24:15 Nzm 28:36, Erm 24:1, Ezk 17:12

+ 24:17 4Pat 23:34, Erm 37:1, Dan 1:7

• 24:18 2Jln 36:11-21, Erm 39:1-10, Erm 52:1-27

+ 24:18 4Pat 23:31

+ 24:20 Ezk 17:15

+ 25:1 Nzm 28:52

* 4Pat 25:3 Tórtinshi – Evreyshe qoljazbalarda bul sóz joq. Erm 52:5-6 dan alınǵan.

+ 25:6 San 34:11, 4Pat 23:33, Erm 21:7, Ezk 23:24

+ 25:7 Sef 1:8, Nzm 28:36, 4Pat 20:18

+ 25:8 Erm 32:1, Erm 39:9, Erm 40:1

+ 25:9 Leb 26:31, Ezk 16:41

+ 25:10 Nxm 1:3

+ 25:13 3Pat 7:15-37, 2Jln 4:1-15, Erm 27:19

+ 25:14 3Pat 7:45, 3Pat 7:50

+ 25:16 3Pat 7:47

+ 25:17 3Pat 7:15-22

+ 25:18 1Jln 6:14, Ezr 7:1, Erm 21:1, Erm 29:25, Erm 37:3

• 25:22 Erm 40:7-9, Erm 41:1-3

+ 25:22 4Pat 22:12, Erm 26:24, Erm 39:14, Erm 40:5, Erm 40:7

+ 25:23 Eshu 18:26

+ 25:25 Erm 36:13

+ 25:26 Erm 43:4-7

• 25:27 Erm 52:31-34

+ 25:27 4Pat 24:12, 4Pat 24:15, Erm 27:7

• 1:1 Jar 5, Jar 10, Jar 11:10-26

* 1Jln 1:4 Nux. Nuxtıń ulları: Sam, Xam hám Yafet – Áyyemgi grekshe awdarmadan. Evreyshe qoljazbalarda «Nux, Sam, Xam hám Yafet».

* 1:7 Rodanim – usı at Jar 10:4 Dodanim.

* 1:19 Peleg – «bólinip ketti» degendi bildiredi.

+ 1:27 Jar 17:5, Luk 3:34-36

• 1:28 Jar 25:1-4, Jar 25:12-16, Jar 36:1-19

+ 1:28 Jar 16:15-16, Jar 21:2-3

+ 1:34 Jar 25:25-26, Jar 32:28

• 1:38 Jar 36:20-30

• 1:43 Jar 36:31-39

+ 1:44 Iysh 34:6, Iysh 63:1

+ 1:45 Jar 36:15, Ayup 2:11, Ezk 25:13

+ 1:51 Jar 36:40-43

+ 2:1 Jar 29:32-35, Jar 30:6-20, Shıǵ 1:1-4

+ 2:3 Jar 38, Jar 46:12, San 26:19-20

+ 2:4 Rut 4:12, Mat 1:3

+ 2:5 Rut 4:18

+ 2:6 3Pat 4:31, Zab 88:1

+ 2:7 Eshu 7:1, Eshu 7:25

• 2:9 Rut 4:18-22, Mat 1:3-6

+ 2:10 San 1:7, San 2:3

+ 2:13 1Pat 16:6-9, 1Pat 17:13, 1Jln 20:7

+ 2:16 2Pat 2:18

+ 2:17 2Pat 19:13, 2Pat 20:9-10, 2Pat 17:25

+ 2:20 Shıǵ 31:2

+ 2:21 San 26:29, San 32:39

+ 2:22 San 32:41

+ 2:23 Eshu 13:13, Eshu 13:30

+ 2:24 2Pat 14:2, 1Jln 4:5

+ 2:25 1Jln 2:9

+ 2:49 Eshu 15:31, Eshu 15:17

+ 2:50 1Jln 2:19

+ 2:53 1Jln 4:2

+ 2:55 4Pat 10:15, Erm 35:2, Erm 35:8, San 24:21, Biy 1:16

• 3:1 2Pat 3:1-5, 2Pat 5:14-16

+ 3:1 1Pat 25:43, 2Pat 13:1

+ 3:2 2Pat 13:37, 2Pat 15:10, 3Pat 1:5-6

+ 3:4 2Pat 2:11, 2Pat 5:4-5

* 1Jln 3:5 Bat-Shua – Bazı qoljazbalarda «Bat-Sheba».

+ 3:5 1Jln 14:4-7, 2Pat 11:3

+ 3:9 2Pat 13:1

+ 3:10 2Jln 9:31, 2Jln 13:1, 2Jln 14:1, 2Jln 17:1

+ 3:11 2Jln 21:1, 2Jln 22:1, 2Jln 24:1

* 3:12 Azariya – basqa atı Uzziya. 4Pat 15:13 qarań.

+ 3:12 2Jln 25:1, 4Pat 15:1, 2Jln 26:1, 2Jln 27:1

+ 3:13 2Jln 28:1, 2Jln 29:1, 2Jln 33:1

+ 3:14 2Jln 33:21, 2Jln 34:1

+ 3:15 2Jln 36:11, 2Jln 36:1, Erm 22:11

* 3:16 Exoniya – Ehoyakinniń basqa atı, jáne de 17-ayatta bar.

+ 3:16 4Pat 24:8-15, 2Jln 36:9-10

+ 3:19 Ezr 2:2, Ezr 3:2, Nxm 12:1, Xag 1:1, Xag 2:20-23, Zxr 4:6-10

+ 3:22 Nxm 3:29, Ezr 8:2

+ 4:1 Jar 46:12, 1Jln 2:4-7

+ 4:2 1Jln 2:53

+ 4:4 1Jln 2:50-51

+ 4:5 1Jln 2:24

* 4:9 Yabes – bul attıń aytılıwı evrey tilindegi «azap» sózine únles keledi.

* 1Jln 4:13 hám Meonotay – Áyyemgi grekshe awdarmanıń bazı qoljazbalarınan hám latınsha awdarmadan. Evreyshe qoljazbalarda bul sózler joq.

+ 4:13 Eshu 15:17, Biy 1:13, Biy 3:9

* 4:14 Ge-Xarashim – «ónermentshiler oypatlıǵı» degendi bildiredi.

+ 4:15 San 13:6, San 13:31

+ 4:21 Jar 38:5, San 26:20

+ 4:24 San 26:12-14

+ 4:28 Eshu 19:1-9

+ 4:41 2Jln 29:1, 2Jln 20:1, 2Jln 26:7

+ 4:42 Jar 36:8

+ 4:43 1Pat 15:8, 1Pat 30:17

* 5:1 Jar 35:22; 49:3-4.

+ 5:1 Jar 29:32, Jar 35:22, Jar 49:3-4, Jar 48:15-22

+ 5:2 Jar 49:8-10, Mix 5:2

+ 5:3 Jar 46:9, Shıǵ 6:14, San 26:5-6

* 5:6 Tilgat-Pilneser – kóbinese «Tiglat-Pileser» dep jazılǵan.

+ 5:6 2Jln 28:20

+ 5:7 San 32:38

+ 5:9 Eshu 22:9

+ 5:10 1Jln 5:19, 1Jln 27:31, Zab 82:7

+ 5:11 Nzm 3:10, Eshu 12:5, Eshu 13:11

+ 5:16 Qsq 2:1, Elsh 9:35

+ 5:17 2Jln 27:1, 4Pat 14:23

+ 5:22 4Pat 15:29, 4Pat 17:6

+ 5:23 Nzm 3:9, Qsq 4:8, Ezk 27:5

+ 5:26 4Pat 15:19, 4Pat 15:29, 4Pat 17:6, 4Pat 18:11

• 6:1 Ezr 7:1-5

+ 6:1 Jar 46:11, Shıǵ 6:16, San 26:57

+ 6:2 Shıǵ 6:18

+ 6:3 San 26:59, Leb 10:1, Leb 10:12

+ 6:4 San 25:7

+ 6:8 2Pat 8:17, 3Pat 2:35

+ 6:9 3Pat 4:2

+ 6:12 1Jln 9:11, Nxm 11:11

+ 6:14 4Pat 25:18, Ezr 7:1, Erm 52:24

* 6:15 4Pat 24:10-17; 25:1-21.

+ 6:15 2Jln 36:20

+ 6:16 Jar 46:11, Shıǵ 6:16, San 26:57

+ 6:18 Shıǵ 6:18

+ 6:19 Shıǵ 6:19, 1Jln 23:21

+ 6:23 Shıǵ 6:24

+ 6:31 1Jln 16:1-6

+ 6:32 2Jln 5:2

+ 6:33 1Jln 15:17, 1Jln 25:1

+ 6:39 1Jln 15:17, 1Jln 25:1, 2Jln 5:12

+ 6:44 1Jln 15:17, 1Jln 25:1, 2Jln 5:12

+ 6:49 Shıǵ 30:7, Leb 1:7, Leb 4:20

+ 6:50 1Jln 6:4-8

• 6:54 San 35:1-8, Eshu 21:1-42

+ 6:54 Shıǵ 6:16-19, San 3:17-20

+ 6:56 Eshu 14:13

+ 7:1 Jar 46:13, San 26:23

+ 7:5 San 1:29

+ 7:6 Jar 46:21, San 26:38, 1Jln 8:1-5

+ 7:13 Jar 46:24-25, San 26:48-49, Jar 30:7-8

+ 7:14 San 26:31, Jar 50:23, San 32:39

+ 7:15 San 26:33, San 27:1

+ 7:19 San 26:32, Eshu 17:2

+ 7:20 San 26:35-37

* 7:23 Beria – bul attıń aytılıwı evrey tilindegi «baxıtsızlıq» sózi menen únles keledi.

+ 7:24 Eshu 16:3, Eshu 16:5

+ 7:26 San 1:10, San 7:48

+ 7:27 San 13:9, San 13:17

+ 7:29 Eshu 17:11

+ 7:30 Jar 46:17-18, San 26:44-46

+ 8:2 Jar 46:21, San 26:38-41, 1Jln 7:6-12

+ 8:12 Ezr 2:33

• 8:29 1Jln 9:35-44

+ 8:33 1Pat 9:1, 1Pat 14:51, 1Pat 14:49, 1Pat 31:2, 1Jln 10:2

+ 8:34 1Pat 14:49, 1Pat 31:2, 1Jln 9:40, 1Jln 10:2, 2Pat 9:12

• 9:1 Nxm 11:1-22

+ 9:1 2Jln 36:20

+ 9:2 Ezr 2:70, Nxm 7:73

+ 9:4 1Jln 2:5-6, Jar 38:29, Jar 38:5, Jar 38:30

+ 9:17 Ezr 2:42, Nxm 7:45

+ 9:20 San 25:7-13

+ 9:21 1Jln 26:2

+ 9:22 2Jln 8:14

+ 9:25 4Pat 11:5

+ 9:27 San 1:53

+ 9:30 Shıǵ 30:23-25

+ 9:32 Leb 24:5-9

+ 9:33 Nxm 10:39, Zab 133:1

• 9:35 1Jln 8:29-38

+ 9:39 1Pat 9:1, 1Pat 14:51

* 1Jln 9:41 Piton, Melex hám Taxrea – Áyyemgi latın hám suriya tillerindegi awdarmalarda Axaz degen at ta bar. 1Jln 8:35 qarań.

• 10:1 1Pat 31

+ 10:1 1Pat 28:4

+ 10:2 1Pat 14:49, 1Jln 8:33, 1Jln 9:39

+ 10:4 Biy 9:54, 2Pat 1:10

+ 10:9 2Pat 1:20

+ 10:10 Biy 16:23, 1Pat 5:2

+ 10:11 1Pat 11:1-11, 2Pat 21:10

+ 10:12 2Pat 21:12

+ 10:13 1Pat 13:13, 1Pat 15:23, 1Pat 28:7

• 11:1 2Pat 5:1-3, 2Pat 5:6-10

+ 11:2 1Pat 18:13, Zab 77:71

+ 11:3 1Pat 16:13

+ 11:4 Eshu 15:63, Biy 1:8, Biy 1:21

+ 11:6 2Pat 8:16

+ 11:8 3Pat 9:15, 3Pat 9:24, 3Pat 11:27, 2Jln 32:5

+ 11:9 Est 9:4

• 11:10 2Pat 23:8-39, 1Jln 27:1-15

* 1Jln 11:11 úsh batır – Áyyemgi grekshe awdarmanıń bazı qoljazbalarınan. Jáne de, 2Pat 23:8 qarań. Evreyshe qoljazbalarda «otız batır».

+ 11:15 1Pat 22:1, 2Pat 5:18

+ 11:18 1Pat 7:6

* 1Jln 11:20 úsh batır – Áyyemgi suriya tilindegi awdarmada «otız batır». 2Pat 23:18 qarań.

+ 11:20 2Pat 2:18

* 1Jln 11:21 úsh batır – Áyyemgi suriya tilindegi awdarmada «otız batır». 2Pat 23:19 qarań.

+ 11:22 Eshu 15:21, 2Pat 8:18

+ 11:23 1Pat 17:50

+ 11:26 2Pat 2:18-23

+ 11:41 2Pat 11:3-17

* 12:1 1Pat 27:1-6.

+ 12:1 1Pat 27:6

+ 12:2 Biy 3:15, Biy 20:16

+ 12:8 Nzm 33:20

+ 12:15 Eshu 3:15

* 12:19 1Pat 29:1-11.

+ 12:19 1Pat 29:2-9

+ 12:23 1Pat 15:28, 1Pat 16:13, 1Pat 28:17

+ 12:28 2Pat 8:17

• 13:1 2Pat 6:1-11

* 13:6 Kerub – qanatlı ruwxıy barlıq.

+ 13:6 Eshu 15:9, Eshu 15:60, 1Pat 7:1-2, Shıǵ 25:22

* 13:8 Lira – barmaq penen shertiletuǵın tarlı saz ásbabı.

+ 13:9 San 4:15

* 13:11 Peres-Uzza – «Uzzanıń qıyralıwı» degendi bildiredi.

+ 13:14 1Jln 26:4-5

• 14:1 2Pat 5:11-16

+ 14:1 3Pat 5:1

+ 14:4 1Jln 3:5-8

• 14:8 2Pat 5:17-25

+ 14:9 2Pat 23:13

* 14:11 Baal-Perasim – «Qıyratıw Mırzası» degendi bildiredi.

+ 14:11 Iysh 28:21

+ 14:15 4Pat 7:6

+ 14:17 Shıǵ 15:14-16, Shıǵ 23:27, Nzm 2:25

+ 15:4 1Jln 6:16-30

+ 15:11 2Pat 20:25

+ 15:13 1Jln 13:7-11

+ 15:15 Shıǵ 25:14, San 7:9

+ 15:16 2Jln 5:12, Zab 150:3-5

+ 15:17 1Jln 6:33, 1Jln 6:39, 1Jln 6:44

+ 15:19 3Pat 4:31, Zab 88:1

+ 15:24 San 10:8

• 15:25 2Pat 6:12-19

+ 15:26 San 23:1, Ayup 42:8

* 15:27 Efod – ádette ruwxaniyler kiygen kiyim.

+ 15:29 1Pat 14:49, 1Pat 18:20-28, 1Pat 19:11-17, Zab 150:4

+ 16:1 1Jln 15:1

+ 16:4 1Jln 6:31

+ 16:5 1Jln 6:39

• 16:7 Zab 104:1-15, Zab 95, Zab 105:1, Zab 105:47-48

+ 16:8 Iysh 12:4

+ 16:9 Erm 21:2

+ 16:11 Zab 23:6, Zab 26:8

+ 16:12 Zab 76:12-13

+ 16:14 Iysh 26:9

+ 16:15 Nzm 7:9

+ 16:16 Jar 17:2, Jar 26:3

* 16:18 Jar 12:7; 17:8; 26:3; 28:13.

+ 16:18 Jar 35:11-12

+ 16:19 Nzm 7:7, Nzm 26:5

+ 16:21 Jar 12:17, Jar 20:3

+ 16:22 Jar 20:7

+ 16:24 Zab 9:2

+ 16:25 2Pat 22:4, Zab 17:4, Zab 144:3, Shıǵ 18:11

+ 16:26 Iysh 44:24, Erm 10:12

+ 16:28 Zab 28:1

+ 16:31 Iysh 44:23, Iysh 49:13, Zab 92:1

+ 16:32 Zab 97:7

+ 16:33 Zab 9:9

+ 16:34 2Jln 5:13, 2Jln 20:21, Ezr 3:11, Zab 105:1

+ 16:36 Zab 40:14

+ 16:37 1Jln 16:5

+ 16:39 1Jln 15:11, 3Pat 3:4

+ 16:40 Shıǵ 29:38

+ 16:41 1Jln 6:33

+ 16:42 1Jln 25:1, Zab 38:1

• 16:43 2Pat 6:19

+ 17:1 2Pat 7:1, 2Pat 12:1

+ 17:7 1Pat 16:11-13, Zab 77:70

+ 17:8 1Pat 18:14

+ 17:9 Biy 2:14-16, 1Pat 12:11

+ 17:11 3Pat 2:10

+ 17:12 3Pat 8:19

+ 17:13 Zab 88:27, 2Kor 6:18, Evr 1:5

+ 17:14 Zab 88:5, Zab 88:30, Zab 88:36-37, Zab 131:12, Yuxn 7:42

• 17:16 2Pat 7:18-29

+ 17:20 Shıǵ 15:11

+ 17:21 Nzm 4:7, Nzm 26:19, Nzm 33:29

• 18:1 2Pat 8:1-14

+ 18:3 1Pat 14:47

+ 18:4 Eshu 11:6

+ 18:7 4Pat 11:10, 2Jln 23:9

+ 18:8 3Pat 7:15-47

* 18:10 Hadoram – Ioramnıń basqa atı. 2Pat 8:10 qarań.

+ 18:11 3Pat 7:51

+ 18:13 Jar 25:23, Jar 27:40, San 24:18

• 18:14 2Pat 8:15-18, 2Pat 20:23-26

+ 18:15 2Pat 2:13, 1Jln 11:6, 3Pat 4:3

* 18:16 Shawsha – 2Pat 8:17 de Seraya delingen.

+ 18:16 2Pat 15:24, 2Pat 20:25, 1Jln 24:3

* 18:17 Keretler menen peletlerden alınǵan tán saqshılar – shet elden jallap alınǵan tán saqshılar bolıwı múmkin.

+ 18:17 2Pat 23:20, 3Pat 2:35, 3Pat 4:4

• 19:1 2Pat 10

+ 19:1 1Pat 11:1

* 19:6 Mıń talant – bir talant shama menen 34 kg.

+ 19:6 2Pat 8:3

+ 19:7 San 21:30, Eshu 13:9, Eshu 13:16

+ 19:11 1Jln 18:12

+ 19:13 1Pat 3:18

+ 19:16 3Pat 11:23

• 20:1 2Pat 11:1, 2Pat 12:26-31, 2Pat 21:18-22

+ 20:1 2Pat 11:1, Nzm 3:11

* 20:4 Dáw áwladlarınan – yamasa «Refa áwladlarınan».

+ 20:4 Nzm 2:11

+ 20:5 1Pat 17:7

+ 20:7 1Pat 16:9, 2Pat 13:3, 1Jln 2:13

+ 20:8 Eshu 11:22

• 21:1 2Pat 24:1-9

+ 21:1 Ayup 1:6, Zxr 3:1, Mat 4:3, 1Kor 7:5, 1Sal 3:5, Ayan 12:9-10

+ 21:2 Biy 20:1, San 1:2-4

+ 21:3 Nzm 1:11

+ 21:5 Biy 20:17, 1Pat 11:8

+ 21:6 1Jln 27:24

• 21:7 2Pat 24:10-17

+ 21:8 2Pat 12:13, 1Pat 13:13

+ 21:9 1Pat 22:5

+ 21:13 Zab 118:156

+ 21:14 Shıǵ 30:12

+ 21:15 4Pat 19:35, 2Jln 32:21, Iysh 37:36, Elsh 12:23, Yuns 3:9

• 21:18 2Pat 24:18-25

+ 21:22 San 16:47-48

+ 21:23 3Pat 19:21

* 21:25 Altı júz shekel – bir shekel shama menen 11 gr.

+ 21:26 2Jln 3:1, Leb 9:24, Biy 6:21, 3Pat 18:38

+ 21:29 1Jln 16:39, 2Jln 1:3

+ 22:1 2Jln 3:1

+ 22:2 3Pat 5:17

+ 22:3 3Pat 7:47

+ 22:4 3Pat 5:6

+ 22:5 1Jln 29:1

+ 22:7 2Pat 7:2, 3Pat 8:17, 1Jln 17:1

+ 22:8 3Pat 5:3, 1Jln 28:3

* 22:9 Sulayman – evrey tilindegi «tınıshlıq» sózi menen baylanıslı.

+ 22:9 3Pat 5:4, 3Pat 4:24

+ 22:10 2Pat 7:13-14

+ 22:13 Eshu 1:6, 1Jln 28:20

+ 22:18 1Jln 23:25

+ 23:1 1Jln 29:28

+ 23:3 San 4:3

+ 23:5 2Jln 29:26, Nxm 12:36

+ 23:6 Shıǵ 6:16, San 26:57

+ 23:7 1Jln 26:21-22

+ 23:8 1Jln 29:8

+ 23:12 Shıǵ 6:18, 1Jln 6:18

+ 23:13 Shıǵ 6:20, Shıǵ 28:1, San 6:22-27

+ 23:14 Nzm 33:1

+ 23:15 Shıǵ 18:3-5

+ 23:16 1Jln 26:24

+ 23:17 1Jln 26:25

+ 23:19 1Jln 24:23

+ 23:20 1Jln 24:24

+ 23:21 Shıǵ 6:19, 1Jln 23:21

+ 23:22 San 36:8

+ 23:23 1Jln 24:30

+ 23:24 San 4:3, San 8:24-25, 2Jln 31:17, Ezr 3:8

+ 23:25 1Jln 22:18

+ 23:28 San 3:6-9

+ 23:31 San 28:9-15

+ 24:1 Shıǵ 6:23

+ 24:2 Leb 10:2, San 3:4

+ 24:3 2Pat 8:17

+ 24:7 Ezr 2:36, Nxm 7:39

+ 24:10 Luk 1:5

+ 24:20 1Jln 23:13-23

+ 24:23 1Jln 26:31

+ 24:31 1Jln 25:8, 1Jln 26:13, Nxm 11:1

+ 25:1 1Jln 6:33, 1Jln 6:39, 1Jln 15:17, 1Jln 16:42

+ 25:8 1Jln 26:13

+ 26:2 1Jln 9:21

+ 26:4 1Jln 15:18, 1Jln 15:21, 1Jln 15:24

+ 26:5 2Pat 6:11, 1Jln 13:14

+ 26:8 1Jln 16:38

+ 26:13 1Jln 25:8

+ 26:15 Nxm 12:25

+ 26:21 1Jln 23:7-8

+ 26:24 1Jln 23:16

+ 26:25 1Jln 23:16

+ 26:26 2Pat 8:11

+ 26:29 Nxm 11:16

+ 26:30 1Jln 27:17

+ 26:31 1Jln 24:23, Eshu 21:39, 1Jln 6:81

• 27:1 2Pat 23:8-39, 1Jln 11:10-47

+ 27:3 San 26:19-20

+ 27:5 2Pat 8:18

+ 27:7 2Pat 2:18-23

+ 27:11 2Pat 21:18, 1Jln 20:4

+ 27:15 Eshu 15:17, Biy 1:13, Biy 3:9, 1Jln 4:13

+ 27:17 1Jln 26:30, 1Jln 24:3

+ 27:23 Jar 15:5

+ 27:24 1Jln 21:6-7

+ 27:31 1Jln 5:10, Zab 82:7

+ 27:33 2Pat 15:12, 2Pat 16:20, 2Pat 15:37, 2Pat 17:7, 3Pat 4:5

+ 27:34 1Jln 11:6

+ 28:1 1Jln 23:2

+ 28:2 Iysh 60:13, Iysh 66:1, Ezk 43:7, 2Pat 7:1, 1Jln 17:1

+ 28:3 2Pat 7:5, 3Pat 5:3, 1Jln 22:8

+ 28:4 1Pat 16:12-13, 1Jln 17:27, Jar 49:8, Zab 77:68, 1Jln 5:2

+ 28:5 1Jln 3:1-9, 1Jln 14:3-7, 1Jln 22:9, 2Jln 1:8, 2Jln 6:10

+ 28:6 2Pat 7:13-14

+ 28:9 1Jln 29:17, Hkm 17:3, 3Pat 8:39, 2Jln 6:30, Elsh 1:24, 2Jln 15:2, Iysh 55:6, Erm 29:13

+ 28:13 1Jln 23:6, 1Jln 24:6

+ 28:18 Shıǵ 25:20, Zab 17:11, Zab 98:1

+ 28:19 Shıǵ 25:40

+ 28:20 Eshu 1:6, 1Jln 22:13

+ 29:1 3Pat 3:7, 1Jln 22:5

+ 29:4 Jar 10:29, 3Pat 9:28, Ayup 22:24

+ 29:5 Shıǵ 25:2

* 29:7 On mıń darik – bir darik shama menen 8,4 gr.

+ 29:8 1Jln 23:7-8

+ 29:9 2Kor 9:7

+ 29:11 Zab 23:1, Zab 88:12

+ 29:12 3Pat 3:13, 2Jln 20:6

+ 29:15 Leb 25:23, Zab 38:13, Zab 118:19, Ayup 14:2, Zab 101:12, Zab 143:4

+ 29:16 Xag 2:8

+ 29:17 1Jln 28:9, Hkm 17:3

+ 29:19 1Jln 22:14

+ 29:22 3Pat 1:39, 3Pat 2:35

+ 29:23 3Pat 2:12

+ 29:25 2Jln 1:1, 3Pat 3:13, 2Jln 1:12

+ 29:27 2Pat 2:11, 2Pat 5:4-5, 3Pat 2:11

+ 29:29 1Pat 16:13, 2Pat 7:2, 1Pat 22:5

• 1:1 3Pat 3:4-14

+ 1:1 1Jln 29:25

+ 1:3 1Jln 16:39, 1Jln 21:29

+ 1:4 1Jln 13:5-6, 2Pat 6:17, 1Jln 15:1

+ 1:5 Shıǵ 31:2, Shıǵ 27:1, Shıǵ 38:1

+ 1:8 1Jln 28:5

+ 1:9 3Pat 8:26, 2Jln 6:17, Jar 13:16, Jar 28:14

+ 1:12 3Pat 4:29-31, 3Pat 5:12, 3Pat 10:23, Waz 1:16

• 1:14 3Pat 10:26-29

+ 1:14 3Pat 4:26, 3Pat 9:19

+ 1:16 Nzm 17:16

* 1:17 Bir júz eliw shekel – bir shekel shama menen 11 gr.

• 2:1 3Pat 5

+ 2:3 1Jln 14:1

+ 2:5 Zab 134:5

+ 2:6 3Pat 8:27, 2Jln 6:18, Iysh 66:1

+ 2:7 1Jln 22:15

* 2:10 Jigirma mıń kor – bir kor shama menen 220 l.

* 2:10 Jigirma mıń bat – bir bat shama menen 22 l.

+ 2:11 3Pat 10:9

+ 2:13 3Pat 7:13-14

+ 2:16 Eshu 19:46

+ 2:17 1Jln 22:2

• 3:1 3Pat 6, 3Pat 7:15-21

+ 3:1 Jar 22:2, 1Jln 22:1

* 3:7 Kerub – qanatlı ruwxıy barlıq.

* 3:8 Altı júz talant – bir talant shama menen 34 kg.

+ 3:10 Shıǵ 25:18-20

+ 3:14 Shıǵ 26:31

+ 3:15 4Pat 25:16-17, Erm 52:21-23

* 3:17 Yaxin – «Ol bekkemleydi» degendi bildiriw múmkin.

* 3:17 Boaz – «Onda qúdiret bar» degendi bildiriw múmkin.

• 4:1 3Pat 7:23-51

+ 4:1 2Jln 7:7, 2Jln 8:12

+ 4:2 4Pat 16:17

+ 4:6 Ezk 40:38

+ 4:7 Shıǵ 25:31-39

• 5:2 3Pat 8:1-13

+ 5:2 2Pat 6:12

+ 5:8 Shıǵ 25:22, Shıǵ 26:33-34, 2Jln 3:10-13, Shıǵ 25:13-15

+ 5:10 Shıǵ 16:33-34, San 17:10, Shıǵ 25:21, Shıǵ 40:20, Nzm 10:5

+ 5:11 1Jln 24:1-9

* 5:12 Lira – barmaq penen shertiletuǵın tarlı saz ásbabı.

+ 5:12 1Jln 6:33, 1Jln 6:39, 1Jln 25:1, 1Jln 15:16, Zab 150:3-5

+ 5:13 1Jln 16:42, 1Jln 16:34, Ezr 3:11, Zab 105:1

+ 5:14 Shıǵ 40:34-35

+ 6:1 Zab 17:12, Zab 96:2

• 6:3 3Pat 8:14-21

+ 6:3 2Pat 6:18

* 6:4 1Jln 17:1-14.

+ 6:6 2Pat 7:6-8, 1Jln 17:5-7

+ 6:7 2Pat 7:2, 1Jln 17:1, 1Jln 22:7

+ 6:9 2Pat 7:12-13

+ 6:10 1Jln 28:5

• 6:12 3Pat 8:22-53

+ 6:12 Ezr 9:5

+ 6:14 Shıǵ 15:11

+ 6:16 2Pat 7:16, 3Pat 2:4

+ 6:17 2Jln 1:9

+ 6:18 2Jln 2:6, Iysh 66:1

+ 6:20 Nzm 12:11

+ 6:22 Shıǵ 22:11

+ 6:24 Leb 26:17

+ 6:26 Nzm 11:17, 3Pat 17:1

+ 6:27 1Pat 12:23

+ 6:28 Leb 26:16, Nzm 28:22, Amo 4:9, Xag 2:17

+ 6:30 1Jln 28:9, Zab 43:20, Hkm 15:11, Elsh 1:24

+ 6:32 Zab 101:16

+ 6:36 Hkm 20:9, Waz 7:20, Yaqp 3:2, 1Yuxn 1:8-10, Rim 3:23

+ 6:37 Leb 26:40, Nxm 9:2, Dan 9:4-5

+ 6:38 Erm 29:12-14

+ 6:40 Nxm 1:6, Nxm 1:11, Zab 129:2

+ 6:41 Ayup 29:14, Zab 131:8-9

+ 6:42 Zab 131:10

• 7:1 3Pat 8:62-66

+ 7:1 Leb 9:24, Biy 6:21, 3Pat 18:38, 1Jln 21:26, Shıǵ 40:34-35, 2Jln 5:14

+ 7:3 Ezr 3:11, Zab 105:1

+ 7:7 2Jln 4:1

+ 7:8 Leb 23:34

• 7:11 3Pat 9:1-9

+ 7:12 3Pat 3:5

+ 7:13 2Jln 6:26, 2Jln 6:28

+ 7:14 2Jln 12:7

+ 7:15 2Jln 6:40

+ 7:16 Nzm 11:12

* 7:18 2Pat 7:11-16.

+ 7:18 3Pat 2:4

+ 7:20 Nzm 4:26, Nzm 28:37

+ 7:21 Leb 26:32, Nzm 29:24, Erm 22:8, Erm 52:13

• 8:1 3Pat 9:10-28

+ 8:1 3Pat 6:38, 3Pat 7:1

+ 8:5 Eshu 16:3, Eshu 16:5, Nzm 3:5

+ 8:9 Leb 25:9, 3Pat 5:13

+ 8:11 3Pat 3:1, 3Pat 7:8

+ 8:12 2Jln 4:1, 2Jln 7:7

+ 8:13 Nzm 16:1-17

+ 8:14 1Jln 24:6, 1Jln 25:1, 1Jln 9:22

+ 8:17 Nzm 2:8, 4Pat 14:22

+ 8:18 Jar 10:29, 1Jln 29:4, Ayup 22:24, Ayup 28:16, Zab 44:10, Iysh 13:12

• 9:1 3Pat 10:1-13

* 9:1 Sheba – Arabiyanıń qubla tárepinde jaylasqan el.

+ 9:1 Zab 71:10, Zab 71:15, Iysh 60:6, Erm 6:20, Ezk 27:22, Ezk 38:13, Iol 3:8, 3Pat 4:34, Mat 12:42, Luk 11:31

+ 9:8 2Jln 2:11, 2Pat 8:15

+ 9:10 3Pat 9:27-28

• 9:13 3Pat 10:14-29

+ 9:16 3Pat 14:26, 3Pat 7:2

+ 9:21 3Pat 22:48

+ 9:22 3Pat 3:12-13, 2Jln 1:12

+ 9:23 3Pat 4:34, 3Pat 10:1, 2Jln 9:1

+ 9:25 3Pat 4:26, 2Jln 1:14-17, 3Pat 9:19, 3Pat 4:26

+ 9:26 3Pat 4:21

+ 9:28 Nzm 17:16, 2Jln 1:14-16

• 9:29 3Pat 11:41-43

• 10:1 3Pat 12:1-23

+ 10:1 Biy 9:6

+ 10:2 3Pat 11:26, 3Pat 11:40

+ 10:4 3Pat 4:7, 3Pat 4:22, 3Pat 9:15

* 10:15 3Pat 11:29-39.

+ 10:15 3Pat 11:31

+ 10:16 2Pat 20:1

+ 10:18 3Pat 4:6, 3Pat 5:14

+ 11:2 2Jln 12:5, 2Jln 12:15

+ 11:5 2Jln 8:5

+ 11:14 San 35:2-3

+ 11:15 3Pat 12:31, 3Pat 13:33, Leb 17:7, 3Pat 12:28

+ 11:18 1Pat 16:6, 1Pat 17:13

+ 11:22 Nzm 21:15-17

• 12:1 3Pat 14:22-28

+ 12:2 3Pat 11:40

+ 12:4 2Jln 11:5-12

+ 12:5 3Pat 12:22, 2Jln 11:2

+ 12:6 Shıǵ 9:27

+ 12:9 3Pat 10:17

+ 12:12 2Jln 19:3

• 12:13 3Pat 14:29-31

+ 12:15 3Pat 12:22, 2Jln 11:2, 2Jln 12:5, 2Jln 9:29, 2Jln 13:22

• 13:1 3Pat 15:1-24

+ 13:5 2Pat 7:12-13

+ 13:6 3Pat 11:26

* 13:8 3Pat 12:26-30.

+ 13:8 3Pat 12:28

+ 13:9 2Jln 11:14, Erm 5:7, Erm 16:20

+ 13:12 San 10:9

+ 13:20 3Pat 14:20

+ 13:22 2Jln 9:29, 2Jln 12:15

• 14:2 3Pat 15:9-12

+ 14:3 Shıǵ 23:24, Shıǵ 34:13

+ 14:6 2Jln 11:5, 2Jln 15:15, 2Jln 20:30

+ 14:9 Eshu 15:44, 2Jln 11:8

+ 14:14 Jar 10:19, Jar 20:1, Jar 26:1, 2Jln 17:10, 2Jln 20:29

+ 15:1 San 24:2, 2Jln 20:14, 2Jln 24:20

+ 15:2 1Jln 28:9, Iysh 55:6, Erm 29:13

+ 15:6 Mrk 13:8

+ 15:7 Eshu 1:6-7

+ 15:9 2Jln 11:16

+ 15:11 2Jln 14:15

+ 15:12 4Pat 23:3, 2Jln 29:10, 2Jln 34:31

+ 15:13 Nzm 13:6-9

+ 15:15 2Jln 14:6, 2Jln 20:30

+ 15:16 3Pat 15:13-15, 4Pat 23:4, 4Pat 23:6, 4Pat 23:12

• 16:1 3Pat 15:17-22

+ 16:2 3Pat 14:26, 4Pat 12:18

+ 16:7 Iysh 31:1, Erm 17:5

+ 16:8 2Jln 12:3, 2Jln 14:9

+ 16:9 Hkm 5:21, Erm 16:17, Erm 32:19, Zxr 4:10, 3Pat 15:32

+ 16:10 2Jln 18:26

+ 17:2 2Jln 11:5

+ 17:4 3Pat 12:28

+ 17:10 2Jln 14:14, 2Jln 20:29

• 18:1 3Pat 22:4-35

+ 18:1 2Jln 21:6

+ 18:2 Nzm 4:43, Eshu 21:38-39

+ 18:3 4Pat 3:7

+ 18:5 3Pat 18:19

+ 18:6 4Pat 3:11

+ 18:10 Nzm 33:17, Zxr 1:18-19

+ 18:13 San 22:18, San 24:13

+ 18:16 San 27:17, Ezk 34:5

+ 18:18 Iysh 6:1, Dan 7:9, Ayan 4:2

+ 18:24 3Pat 20:30

+ 18:26 2Jln 16:10

+ 18:27 San 16:29, Mix 1:2

+ 18:33 2Jln 35:23

+ 19:2 3Pat 16:1, 2Jln 20:34

+ 19:3 2Jln 12:12

+ 19:5 Nzm 16:18

+ 19:6 Rim 13:4

+ 19:7 Nzm 1:17

+ 19:8 Zab 121:5

+ 19:9 2Pat 23:3

+ 19:10 Nzm 17:8-9, Ezk 3:17, Ezk 33:7

+ 20:2 Jar 14:7

+ 20:3 Ezr 8:21, Erm 36:9, Yuns 3:5

+ 20:6 1Jln 29:12

+ 20:7 Iysh 41:8, Yaqp 2:23

+ 20:9 3Pat 8:33, 3Pat 8:37, 2Jln 6:28, 2Jln 6:34

+ 20:10 Nzm 2:5, Nzm 2:9, Nzm 2:19, San 20:21

+ 20:12 Zab 24:15, Zab 122:1-2, Zab 140:8

+ 20:14 2Jln 15:1

+ 20:17 Nzm 20:1-4

+ 20:19 Shıǵ 6:16, 1Jln 6:16-18, 1Jln 9:19

+ 20:20 2Pat 14:2

+ 20:21 1Jln 16:34, 2Jln 5:13, Ezr 3:11, Zab 105:1

+ 20:23 Biy 7:22, 1Pat 14:20, 2Jln 20:22-23

* 20:26 Beraxa – «alǵıslaw» degendi bildiredi.

+ 20:29 2Jln 14:14, 2Jln 17:10

+ 20:30 2Jln 14:6, 2Jln 15:15

• 20:31 3Pat 22:41-50

+ 20:34 3Pat 16:1, 2Jln 19:2

• 21:4 4Pat 8:16-24

+ 21:6 3Pat 12:28-30, 2Jln 18:1

* 21:7 3Pat 11:36.

+ 21:7 2Pat 21:17, 3Pat 11:36

+ 21:8 Jar 27:40, 3Pat 22:47

+ 21:12 3Pat 17:1, 2Jln 14:2-5, 2Jln 17:3-4

+ 21:13 3Pat 12:28-30, 3Pat 16:31-33

+ 21:16 2Jln 17:11

+ 21:19 2Jln 16:14

• 22:1 4Pat 8:25

* 2Jln 22:2 jigirma eki – Áyyemgi grekshe awdarmanıń bazı qoljazbalarınan hám suriya tilindegi awdarmadan (jáne 4Pat 8:26 qarań). Evreyshe qoljazbalarda «qırıq eki».

+ 22:2 4Pat 11:1, 2Jln 22:10

+ 22:4 3Pat 16:31-33

+ 22:5 4Pat 8:15, 3Pat 22:3

+ 22:8 4Pat 10:11-14

+ 22:9 2Jln 17:4

• 22:10 4Pat 11:1-20

+ 22:10 2Jln 22:2, Biy 9:5

+ 23:3 2Pat 7:12-13

+ 23:4 1Jln 9:25

+ 23:11 Nzm 17:18-19, 1Pat 10:24

+ 23:13 4Pat 23:3, 2Jln 6:13

+ 23:15 Nxm 3:28, Erm 31:40

+ 23:17 4Pat 10:27

+ 23:18 San 28:2, 1Jln 23:6, 1Jln 24:6

+ 23:19 Leb 11

• 24:1 4Pat 12:1-15

+ 24:6 Shıǵ 30:11-16

+ 24:10 Mrk 12:41, Luk 21:1

• 24:17 4Pat 12:17-21

+ 24:18 Nzm 16:21-22

+ 24:19 Erm 25:4

+ 24:20 San 24:2, 2Jln 15:1

+ 24:21 Mat 23:35, Luk 11:51

+ 24:22 Jar 9:5

+ 24:24 Leb 26:8, Iysh 30:17

• 25:1 4Pat 14:1-22

+ 25:3 2Jln 24:25-26

* 25:4 Nzm 24:16.

+ 25:4 Nzm 24:16

+ 25:5 San 1:3

+ 25:11 2Pat 8:13

+ 25:12 Zab 140:6

+ 25:14 2Jln 28:23

+ 25:18 Biy 9:8-15

+ 25:21 Eshu 15:10

+ 25:23 Nxm 8:16, Erm 31:38, Zxr 14:10

+ 25:24 3Pat 7:51, 4Pat 12:18, 1Jln 26:15

+ 25:27 Eshu 10:3

• 26:1 4Pat 15:1-7

* 26:1 Uzziya – onıń basqa atı Azariya.

+ 26:2 Nzm 2:8, 3Pat 9:26

+ 26:4 2Jln 25:2

+ 26:5 2Jln 24:2

+ 26:7 1Jln 4:41, 2Jln 20:1

+ 26:8 2Jln 17:11

+ 26:9 4Pat 14:13, Nxm 2:13, Nxm 3:13, Nxm 3:19-20

+ 26:18 San 3:10, San 16:40, San 18:7

+ 26:20 San 12:10

+ 26:21 Leb 13:46

+ 26:22 Iysh 1:1, Iysh 6:1

• 27:1 4Pat 15:32-38

+ 27:2 2Jln 26:4, 2Jln 26:16

+ 27:3 2Jln 33:14, Nxm 3:26, Nxm 11:21

• 28:1 4Pat 16

+ 28:3 Leb 18:21, Nzm 18:10

+ 28:4 Nzm 12:2

+ 28:5 Iysh 7:1

+ 28:9 Ezr 9:6, Ayan 18:5

+ 28:15 4Pat 6:22, Hkm 25:21, Rim 12:20, Nzm 34:3, Biy 1:16

+ 28:17 Amo 1:11

+ 28:18 Amo 1:6

* 28:20 Tilgat-Pilneser – kóbinese «Tiglat-Pileser» dep jazılǵan.

+ 28:20 4Pat 15:29

• 29:1 4Pat 18:1-3

* 29:1 Abiya – yamasa Abiy. 4Pat 18:2.

+ 29:7 2Jln 28:24

+ 29:10 4Pat 23:3, 2Jln 15:12, 2Jln 34:31

+ 29:11 Leb 8:14

+ 29:12 San 3:17

+ 29:13 1Jln 15:8, 1Jln 6:39

+ 29:14 1Jln 16:41-42

+ 29:16 2Pat 15:23

+ 29:19 2Jln 28:24

+ 29:22 Leb 8:15

+ 29:23 Leb 4:15

+ 29:25 2Pat 12:1, 1Jln 21:9, 2Jln 8:14, 1Jln 25:6

+ 29:26 1Jln 23:5

+ 30:2 San 9:9-11

+ 30:3 2Jln 29:34

+ 30:5 Biy 20:1

+ 30:6 Erm 4:1, Iol 2:12

+ 30:7 Ezk 20:18

+ 30:8 Shıǵ 32:9, 4Pat 17:14

+ 30:9 Shıǵ 34:6

+ 30:14 2Jln 28:24

+ 30:16 Nzm 33:1

+ 30:18 Shıǵ 12:43-49

+ 30:21 Shıǵ 12:15, Shıǵ 13:6

+ 30:26 2Jln 7:8-10

+ 30:27 San 6:23-27, Nzm 26:15

+ 31:1 Nzm 16:21-22

+ 31:2 1Jln 23:6, 1Jln 24:6

+ 31:3 San 28

+ 31:4 San 18:8-24

+ 31:5 Nxm 13:12

+ 31:6 Leb 27:30, Nzm 14:22

+ 31:10 Mal 3:10

+ 31:11 Nxm 10:39

+ 31:15 Eshu 21:9-19

+ 31:17 San 4:3, San 8:24-25, 1Jln 23:24, Ezr 3:8

+ 31:20 4Pat 18:3, 4Pat 20:3

• 32:1 4Pat 18:13, Iysh 36:1

+ 32:5 2Jln 25:23, 2Pat 5:9

+ 32:7 Nzm 31:6, 4Pat 6:16

+ 32:8 2Jln 15:2, 2Jln 20:17

+ 32:12 4Pat 18:4, 2Jln 31:1

+ 32:13 Dan 3:15

+ 32:15 Iysh 10:11

+ 32:21 2Pat 24:16, 1Jln 21:15

+ 32:24 4Pat 20:11, Iysh 38:8

+ 32:25 Zab 115:3, 2Jln 26:16

+ 32:26 Erm 26:19

+ 32:30 4Pat 20:20

* 32:31 4Pat 20:12-19.

• 33:1 4Pat 21:1-9

+ 33:3 2Jln 31:1, Nzm 16:21, Nzm 4:19, 4Pat 17:16, 4Pat 23:5

+ 33:4 Nzm 12:11, 3Pat 18:29, Erm 7:30, Erm 32:34

+ 33:5 3Pat 6:36, 3Pat 7:12

+ 33:6 Leb 18:21, Nzm 18:10, Leb 19:31

* 33:8 3Pat 9:3-5.

+ 33:8 3Pat 9:3, 2Jln 7:12

+ 33:11 Nzm 28:36

+ 33:13 Dan 4:33

+ 33:14 3Pat 1:33, Nxm 3:3, Nxm 12:39, Sef 1:10

• 33:21 4Pat 21:19-26

+ 33:22 4Pat 21:2-7, 2Jln 33:3-6

+ 33:23 2Jln 33:12

• 34:1 4Pat 22:1-7

+ 34:2 Nzm 5:32

+ 34:3 Shıǵ 23:24, Shıǵ 34:13, Nzm 7:5, 2Jln 14:3

+ 34:4 Nzm 16:21, 4Pat 23:6

+ 34:5 Leb 26:30, 3Pat 13:2, 4Pat 23:20

+ 34:12 1Jln 23:5

• 34:14 4Pat 22:8-20

+ 34:14 Shıǵ 24:7, Nzm 31:24-26

+ 34:20 Erm 26:24, Erm 39:14, Erm 40:5

+ 34:21 Nzm 29:27

+ 34:22 Sef 1:10

+ 34:25 Nzm 31:29

+ 34:27 Iysh 57:15

+ 34:28 Iysh 57:1-2

• 34:29 4Pat 23:1-3

+ 34:30 Nzm 31:11

+ 34:31 4Pat 11:14, 4Pat 23:3, 2Jln 15:12, 2Jln 29:10

+ 34:33 2Jln 28:3, 2Jln 33:2

• 35:1 4Pat 23:21-23

+ 35:1 Shıǵ 12:3-11, Nzm 16:2-8

+ 35:3 2Jln 17:9

* 35:4 1Jln 23:1–26:32.

+ 35:4 1Jln 23, 2Jln 8:14

+ 35:7 2Jln 31:3

+ 35:10 2Jln 30:16, Ezr 6:18

+ 35:13 Shıǵ 12:8-9, Nzm 16:7

+ 35:15 1Jln 25:1, 1Jln 26:1-19

+ 35:17 Shıǵ 12:1-20

• 35:20 4Pat 23:28-30

+ 35:20 Erm 46:2

+ 35:22 2Jln 18:29

+ 35:23 2Jln 18:33

+ 35:24 4Pat 9:28, 4Pat 22:20

• 36:1 4Pat 23:30-35

+ 36:4 Erm 22:11-12

• 36:5 4Pat 23:36

+ 36:6 Erm 25:1, Dan 1:1

+ 36:7 Dan 1:2, Dan 5:2

• 36:9 4Pat 24:8-17

* 2Jln 36:9 segiz – Bir evreyshe qoljazbada, áyyemgi suriya tilindegi awdarmada hám grekshe awdarmanıń bazı qoljazbalarında «on segiz». 4Pat 24:8 qarań.

+ 36:10 Erm 24:1-2, Ezk 17:12-13

• 36:11 4Pat 24:18-20, Erm 52:1-2

+ 36:12 Erm 21:3-7, Erm 27:12-22, Erm 32:1-5, Erm 38:17-26

+ 36:13 Ezk 17:15

+ 36:14 Leb 15:31, Erm 7:30, Ezk 5:11

• 36:15 4Pat 25:1-21, Erm 39:1-10, Erm 52:1-30

+ 36:15 Erm 7:13, Erm 25:3

+ 36:16 Erm 5:13, Zxr 1:4

+ 36:17 Nzm 28:49-50

* 36:21 Erm 25:11; 29:10.

* 36:21 Leb 25:1-7.

+ 36:21 Leb 26:33-35, Erm 25:11

• 36:22 Ezr 1:1-4

+ 36:22 Erm 29:10, Iysh 44:28, Iysh 45:1, Dan 6:28, Ezr 5:13

+ 36:23 Iysh 41:2, Iysh 44:28

• 1:1 2Jln 36:22-23

* 1:1 Erm 25:11; 29:10.

+ 1:1 Erm 29:10, Iysh 44:28, Iysh 45:1, Dan 6:28, Ezr 5:13

+ 1:2 Iysh 44:28

+ 1:7 4Pat 24:13, 2Jln 36:7

+ 1:8 Ezr 5:14

• 2:1 Nxm 7:6-73

+ 2:1 4Pat 24:14-16, 4Pat 25:11, 2Jln 36:20

+ 2:2 Ezr 3:2, Nxm 12:1, Nxm 10:14-26

+ 2:3 Ezr 8:3, Ezr 10:25

+ 2:34 Nxm 3:2

+ 2:35 Nxm 3:3

+ 2:36 1Jln 24:7

+ 2:37 Ezr 10:20

+ 2:38 1Jln 9:12, Ezr 10:22

+ 2:39 Ezr 10:21

+ 2:40 Nxm 10:9

+ 2:41 Ezr 10:24, 1Jln 6:39

+ 2:42 1Jln 9:17

+ 2:43 1Jln 9:2, Nxm 11:3

+ 2:55 Nxm 11:3

+ 2:61 2Pat 17:27, 2Pat 19:31

* 2:63 Urim hám Tummim – bul Qudaydıń erkin biliw ushın arnalǵan taslar bolıp, olardı shek taslaw jolı menen qollanǵan bolıwı múmkin.

+ 2:63 Leb 22:2

* 2:69 61 000 darik – bir darik shama menen 8,4 gr.

* 2:69 5000 mina – bir mina shama menen 550 gr.

+ 3:1 Nxm 8:1

+ 3:2 Nxm 12:1, Zxr 3, 1Jln 3:17, 1Jln 3:19, Nxm 12:1, Xag 1:1, Xag 2:20-23, Zxr 4:6-10, Shıǵ 27:1, Nzm 33:1, Zab 89:1, Nzm 12:5-6

+ 3:3 Ezr 4:4, Shıǵ 29:38

+ 3:4 San 29:12-38

+ 3:5 San 28:1-15, San 29:39

+ 3:7 2Jln 2:16

+ 3:8 1Jln 23:24, 2Jln 31:17

+ 3:9 Nxm 10:9

+ 3:10 Zxr 4:9, 1Jln 16:4-6, 1Jln 25:1-2

+ 3:11 1Jln 16:34, 2Jln 5:13, Zab 105:1

+ 3:12 Xag 2:3

+ 4:2 Ezr 3:2, 4Pat 19:37, Iysh 37:38, 4Pat 17:24-41

+ 4:3 Ezr 1:1-3

+ 4:4 Ezr 3:3

+ 4:5 Ezr 4:24, Xag 1:1

+ 4:6 Est 1:1, Dan 9:1

+ 4:7 Ezr 7:1, Nxm 2:1, 4Pat 18:26, Iysh 36:11, Dan 2:4

+ 4:13 Ezr 4:20, Ezr 7:24, Est 3:8, Elsh 16:20

+ 4:20 3Pat 4:21, Zab 71:8, Nzm 15:6

+ 4:24 Ezr 4:5

+ 5:1 Xag 1:1, Zxr 1:1

+ 5:2 Ezr 3:2, Zxr 3:1, Ezr 6:14, Xag 1:11, Zxr 4:6

+ 5:3 Ezr 6:6, Ezr 6:13

+ 5:5 Zab 32:18

+ 5:11 3Pat 6:1

+ 5:12 2Jln 36:16-17, 4Pat 25:8-11

+ 5:13 Ezr 1:2

+ 5:14 Ezr 1:7, Ezr 1:8

+ 5:15 Ezr 6:5

+ 5:16 Ezr 3:8, Ezr 3:10

+ 5:17 Ezr 6:1-2

+ 6:2 4Pat 17:6

+ 6:4 3Pat 6:36

+ 6:5 Ezr 1:7, Ezr 5:14-15

+ 6:6 Ezr 5:3

+ 6:8 Ezr 7:13, Ezr 7:21

+ 6:10 Erm 29:7, 1Tim 2:2

+ 6:11 Dan 2:5, Dan 3:29

+ 6:13 Ezr 5:3

+ 6:14 Ezr 5:1-2, Xag 1:11, Zxr 4:6, Ezr 1:2, Ezr 6:12, Ezr 4:7, Ezr 7:13

+ 6:15 Est 3:7

+ 6:16 3Pat 8:63-65, 2Jln 7:5-8

+ 6:18 San 3:6, San 8:9-11, 1Jln 24, 2Jln 35:5

+ 6:19 Shıǵ 12:1-13

+ 6:20 Leb 21:6, 2Jln 30:15

+ 6:21 Nxm 9:2, Nxm 10:28, Nxm 13:3

+ 6:22 Shıǵ 12:15, Shıǵ 13:6

+ 7:1 Nxm 2:1, 4Pat 25:18, Erm 52:24

+ 7:2 2Pat 8:17, 2Pat 15:24

+ 7:5 San 25:7-13, Eshu 24:33, San 20:28, 1Jln 6:4-14, 1Jln 6:50-53

+ 7:6 Nxm 8:1, Nxm 12:26

+ 7:10 Nzm 17:9-11, Nzm 33:10

+ 7:12 Ezk 26:7, Dan 2:37, Ayan 17:14

+ 7:13 Ezr 6:8

+ 7:14 Est 1:14

+ 7:15 2Jln 6:2

+ 7:17 Nzm 12:5-6

* 7:22 100 talant – bir talant shama menen 34 kg.

* 7:22 100 kor – bir kor shama menen 220 l.

* 7:22 100 bat – bir bat shama menen 22 l.

+ 7:24 Ezr 4:13, Ezr 4:20

+ 7:25 Shıǵ 18:21, Nzm 16:18

+ 8:2 Ezr 7:5, Shıǵ 6:23, San 3:4, Leb 10:6, 1Jln 24:3-4, 1Jln 3:22, Nxm 10:4

+ 8:3 Ezr 2:3, Nxm 7:8

+ 8:4 Ezr 10:30

+ 8:10 Ezr 10:29

+ 8:11 Ezr 10:28

+ 8:16 Ezr 10:15

+ 8:18 1Jln 6:19, Nxm 12:24

+ 8:19 Nxm 12:24, 1Jln 6:16

+ 8:20 Ezr 2:43, Ezr 7:7

+ 8:21 Zab 5:9, Leb 16:28, 2Jln 20:3

+ 8:24 Ezr 8:18-19

+ 8:25 Ezr 7:15-16

+ 8:32 Nxm 2:11

+ 8:33 Nxm 3:4, Nxm 3:21, Nxm 11:16

+ 8:35 Ezr 2:1

* 8:36 Nayıplar – Persiya imperiyasında joqarı lawazımdı iyelegen basshılar. Olar birikken bir neshe wálayatlardı basqaratuǵın edi.

+ 8:36 Ezr 7:21, Nxm 2:7

+ 9:2 Shıǵ 34:15-16, Nzm 7:3-4, Nxm 13:23, Nzm 7:6, Zab 105:35

+ 9:4 Iysh 66:2, Iysh 66:5

+ 9:5 3Pat 8:22

+ 9:6 Zab 37:5, 2Jln 28:9, Ayan 18:5

+ 9:7 Zab 105:6, Dan 9:5-6

+ 9:8 Zab 12:4, Zab 18:9

+ 9:9 Nxm 9:36

+ 9:13 Zab 102:10

+ 9:15 Nxm 9:33

+ 10:1 Nxm 1:6, Dan 9:20

+ 10:3 2Jln 34:31, Nxm 9:38, Nzm 7:3

+ 10:5 Nxm 5:12

+ 10:6 Nxm 3:1, Nxm 12:22, Est 4:16

+ 10:15 Ezr 8:16, Nxm 11:16

+ 10:18 Ezr 3:2

+ 10:19 Leb 6:6

+ 10:20 Ezr 2:37

+ 10:21 Ezr 2:39

+ 10:22 Ezr 10:38

+ 10:24 Ezr 2:41

+ 10:25 Ezr 2:3, Nxm 7:8

+ 10:28 Ezr 8:11

+ 10:29 Ezr 8:10

+ 10:30 Ezr 8:4

+ 1:1 Nxm 10:1, Nxm 2:1, Zxr 7:1, Est 1:2, Dan 8:2

+ 1:2 Nxm 7:2

+ 1:3 Nxm 2:17, Zab 43:14, Zab 78:4, 4Pat 25:9-10

+ 1:5 Nxm 9:32, Dan 9:4

+ 1:6 2Jln 6:40, Zab 129:2, Ezr 10:1, Dan 9:18, Dan 9:20

+ 1:7 Nzm 28:15, Dan 9:5

+ 1:8 Leb 26:33, Nzm 28:64

* 1:9 Nzm 30:1-4.

+ 1:9 Leb 26:40-42, Nzm 30:1-4

+ 1:10 Nzm 9:29

+ 1:11 Jar 40:5

+ 2:1 Est 3:7, Ezr 4:7, Ezr 7:1, Nxm 1:1

+ 2:2 Hkm 15:13

+ 2:3 3Pat 1:31, Xag 1:4, 4Pat 25:9-10

+ 2:7 Ezr 8:36

+ 2:8 Ezr 7:6

+ 2:10 Nxm 2:19, Nxm 4:1, Nxm 6:1, Nxm 13:28, Nxm 13:4, Est 10:3

+ 2:11 Ezr 8:32

+ 2:13 2Jln 26:9, Nxm 3:13, Nxm 3:13, Nxm 3:14

+ 2:14 Nxm 3:15, Nxm 12:37, 4Pat 20:20

+ 2:15 2Jln 26:9, Nxm 3:13

+ 2:17 4Pat 25:9-10, Nxm 1:3, Zab 43:14, Zab 78:4

+ 2:19 Nxm 2:10, Nxm 6:6

+ 3:1 Ezr 10:6, Nxm 3:30, Nxm 12:39, Yuxn 5:2, Erm 31:38, Zxr 14:10

+ 3:2 Ezr 2:34

+ 3:3 Nxm 12:39, 2Jln 33:14, Sef 1:10, Ezr 2:35

+ 3:4 Ezr 8:33

+ 3:5 2Pat 14:2, 2Jln 11:6, Amo 1:1

+ 3:8 Nxm 12:38

+ 3:11 Nxm 12:38

+ 3:13 2Jln 26:9, Nxm 2:13, Nxm 2:15, Nxm 2:13

+ 3:14 Erm 6:1

+ 3:15 Nxm 2:14, Nxm 12:37, 4Pat 25:4, Erm 52:7, Nxm 12:37

+ 3:16 3Pat 2:10, Elsh 2:29

* 3:18 Binnuy – basqa nusqada Bawway.

+ 3:20 Ezr 10:6, Nxm 3:1

+ 3:21 Nxm 3:4

+ 3:25 Erm 32:2

+ 3:26 Nxm 8:1, Nxm 8:3, Nxm 8:16, Nxm 12:37

+ 3:27 Nxm 3:5

+ 3:28 2Jln 23:15

+ 3:29 1Jln 3:22

+ 3:30 Nxm 3:4

+ 3:32 Nxm 3:1, Nxm 12:39, Yuxn 5:2

+ 4:1 Nxm 2:10, Nxm 2:19, Nxm 6:1, Nxm 13:28

+ 4:2 4Pat 17:24

+ 4:3 Nxm 2:10, Nxm 2:19, Nxm 13:4

+ 4:4 Zab 122:3, Zab 78:12

+ 4:5 Zab 68:28, Erm 18:23

+ 4:8 Zab 82:3-5

+ 4:14 Nzm 1:29, Nzm 7:21, Nzm 10:17

+ 4:20 Shıǵ 14:14

+ 5:1 Leb 25:35, Leb 25:37, Nzm 15:7

+ 5:5 Leb 25:39-41, 4Pat 4:1, Mat 18:25

+ 5:7 Shıǵ 22:25, Leb 25:36

+ 5:8 Leb 25:48-49

+ 5:9 Nxm 4:4, Leb 25:36

+ 5:12 Ezr 10:5

+ 5:13 Elsh 18:6

+ 5:14 Nxm 2:1, Nxm 13:6

* 5:15 Qırıq shekel – bir shekel shama menen 11 gr.

+ 5:19 Nxm 13:14, Nxm 13:22, Nxm 13:31

+ 6:1 Nxm 2:10, Nxm 2:19, Nxm 4:1, Nxm 13:28

+ 6:2 1Jln 8:12

+ 6:6 Nxm 2:19

+ 6:14 Nxm 13:29

+ 6:18 Nxm 3:4, Nxm 3:30

+ 7:2 Nxm 1:2

+ 7:3 Zab 147:3

• 7:4 Ezr 2

+ 7:6 4Pat 24:14-16, 4Pat 25:11, 2Jln 36:23

+ 7:7 Ezr 3:2, Nxm 12:1

+ 7:8 Ezr 8:3, Ezr 10:25

+ 7:36 Nxm 3:2

+ 7:38 Nxm 3:3

+ 7:39 1Jln 24:7

+ 7:40 Ezr 10:20

+ 7:41 1Jln 9:12, Ezr 10:22

+ 7:42 Ezr 10:21

+ 7:44 Ezr 10:24, 1Jln 6:41

+ 7:45 1Jln 9:17

+ 7:46 1Jln 9:2, Nxm 11:3

+ 7:57 Nxm 11:3

+ 7:63 2Pat 17:27, 2Pat 19:31

* 7:65 Urim hám Tummim – bul Qudaydıń erkin biliw ushın arnalǵan taslar bolıp, olardı shek taslaw jolı menen qollanǵan bolıwı múmkin.

+ 7:65 Leb 22:2

* 7:70 1000 darik – bir darik shama menen 8,4 gr.

* 7:71 2200 mina – bir mina shama menen 550 gr.

+ 8:1 Nxm 3:26, Nxm 12:37, Ezr 3:1, Ezr 7:6

+ 8:3 Nzm 31:11

+ 8:6 Zab 133:2, Joq 3:41

+ 8:12 Est 9:19, Est 9:22

* 8:14 Leb 23:33-43.

+ 8:14 Leb 23:33-43, Nzm 16:13-15

+ 8:16 Nxm 3:26, 4Pat 14:13, Nxm 12:39

+ 8:18 Nzm 31:11, Leb 23:36, San 29:35

+ 9:1 Nxm 8:2, Eshu 7:6, 1Pat 4:12

+ 9:2 Ezr 6:21, Nxm 10:28, Nxm 13:3, Leb 26:40, 3Pat 8:47, 2Jln 6:37, Dan 9:4

+ 9:6 4Pat 19:15, Nzm 10:14

+ 9:7 Jar 11:31, Jar 17:5

+ 9:8 Jar 15:6, Jar 15:18, Eshu 21:45, Eshu 23:14, 3Pat 8:56

+ 9:9 Shıǵ 3:7, Shıǵ 14:10

+ 9:10 Shıǵ 7

+ 9:11 Shıǵ 14:21-29

+ 9:12 Shıǵ 13:21

+ 9:13 Shıǵ 19:18-20, Shıǵ 20:1-17

+ 9:14 Shıǵ 16:23, Shıǵ 20:8-11

+ 9:15 Shıǵ 16:4, Shıǵ 16:15, Shıǵ 17:1-7, Nzm 1:8

+ 9:17 San 14:1-4, Shıǵ 34:6

+ 9:18 Shıǵ 32:4

+ 9:19 Zab 105:45, San 9:17-23

* 9:20 Manna – Izrail xalqı Mısırdan shıǵıp shólde júrgende, Quday aspannan bergen azıq. Shıǵ 16:1-36.

+ 9:20 San 11:17, Nzm 8:3, San 20:11

+ 9:21 Shıǵ 16:35, Nzm 8:4, Nzm 29:5

+ 9:22 San 21:21-35

+ 9:23 Jar 15:5, Jar 22:17, Nzm 10:22

+ 9:24 Eshu 11:23, Zab 43:3-4

+ 9:25 Nzm 6:10-11, Nzm 32:15

+ 9:26 Biy 2:11-12, Zab 49:17, 3Pat 18:4, 2Jln 24:21, Erm 2:30, Mat 23:37, Elsh 7:52

+ 9:27 Biy 2:14, Zab 105:45, Biy 2:16, Biy 3:9, 4Pat 13:5

+ 9:28 Biy 3:12, Biy 4:1, Biy 6:1, Zab 105:43

+ 9:29 Leb 18:5

+ 9:30 4Pat 17:13

+ 9:31 Zab 105:45, Shıǵ 34:6

+ 9:32 Nxm 1:5, Dan 9:4, 4Pat 17:3-4

+ 9:33 Ezr 9:15, Dan 9:14

+ 9:34 Dan 9:6

+ 9:35 Nzm 28:47

+ 9:36 Ezr 9:9

+ 9:37 Nzm 28:33, Nzm 28:51

+ 9:38 Ezr 10:3

+ 10:1 Nxm 12:2-21, Nxm 1:1, Nxm 8:9

+ 10:4 Ezr 8:2

+ 10:9 Ezr 3:9, Ezr 2:40

+ 10:14 Ezr 2:3-35

+ 10:28 Ezr 6:21, Nxm 9:2, Nxm 13:3

+ 10:30 Shıǵ 34:16, Nzm 7:3

+ 10:31 Shıǵ 23:10-11, Leb 25:2-7, Nzm 15:1

+ 10:32 Shıǵ 30:12-13

+ 10:33 Shıǵ 25:30, Leb 24:5-9

+ 10:34 Nxm 13:31, Leb 6:12

+ 10:35 Shıǵ 23:19, Shıǵ 34:26, Nzm 26:2

+ 10:36 Shıǵ 13:2

+ 10:37 1Jln 9:26, 2Jln 31:11, Nzm 18:4, San 18:21

+ 10:38 San 18:26

+ 10:39 2Jln 31:11, 1Jln 9:33, Nxm 13:11

• 11:1 1Jln 9:1-22

+ 11:1 Iysh 48:2, Dan 9:24, Mat 4:5, Mat 27:53, 1Jln 24:31, 1Jln 25:8, 1Jln 26:13

+ 11:3 Ezr 2:43, Nxm 7:46, Ezr 2:55, Nxm 7:57

+ 11:4 Jar 38:29

+ 11:5 Jar 38:5, San 26:20, 1Jln 4:21

+ 11:11 1Jln 6:12-13, 1Jln 9:11

+ 11:16 Ezr 10:15, Ezr 8:33, 1Jln 26:29

+ 11:17 1Jln 6:39, Nxm 12:8, 1Jln 16:41-42

+ 11:19 Ezr 2:42, Nxm 7:45

+ 11:21 2Jln 27:3, Nxm 3:26

+ 11:22 1Jln 6:39

+ 11:24 San 26:13, San 26:19

+ 12:1 1Jln 3:19, Ezr 3:2, Xag 1:1, Xag 2:20-23, Zxr 4:6-10, Nxm 10:2-8

+ 12:8 Nxm 11:17

+ 12:10 Ezr 3:2, Zxr 3:1

+ 12:16 Zxr 1:1

+ 12:22 Ezr 10:6

+ 12:24 Ezr 8:19, Ezr 8:18, Ezr 2:40, 1Jln 25:1

+ 12:25 1Jln 26:15

+ 12:26 Nxm 12:10

* 12:27 Lira – barmaq penen shertiletuǵın tarlı saz ásbabı.

+ 12:27 1Jln 15:16

+ 12:30 Nxm 13:22

+ 12:31 Nxm 2:13, Nxm 3:13

+ 12:35 1Jln 6:39

+ 12:36 1Jln 23:5, 2Jln 29:26

+ 12:37 Nxm 2:14, Nxm 3:15, Nxm 3:26, Nxm 8:1, Nxm 8:3, Nxm 8:16

+ 12:38 Nxm 3:11, Nxm 3:8

+ 12:39 Nxm 8:16, Nxm 3:3, 2Jln 33:14, Sef 1:10, Nxm 3:1, Nxm 3:1, Yuxn 5:2, Nxm 3:25

+ 12:46 1Jln 25:1, 1Jln 26:12

+ 12:47 San 18:21-28

+ 13:1 Nxm 8:3, Nzm 23:3-4

* 13:1-2 Nzm 23:3-5.

+ 13:2 San 22:5-6, Nzm 23:3-6

+ 13:3 Ezr 6:21, Nxm 9:2, Nxm 10:28

+ 13:4 Nxm 12:44, Nxm 2:10, Nxm 2:19, San 18:21, San 18:24

+ 13:6 Nxm 5:14

+ 13:9 2Jln 29:15-16

+ 13:10 Nzm 12:19

+ 13:11 Nxm 10:39

+ 13:12 2Jln 31:5

+ 13:14 Nxm 5:19, Nxm 13:22, Nxm 13:31

+ 13:15 Shıǵ 20:8-10, Erm 17:21

+ 13:22 Nxm 12:30, Nxm 5:19, Nxm 13:14, Nxm 13:31

+ 13:23 Ezr 9:2, Ezr 10:5, Mal 2:11

+ 13:25 Shıǵ 34:15-16, Nzm 7:3-4

+ 13:26 Nzm 17:17, 3Pat 11:2-4

+ 13:27 Ezr 10:2

+ 13:28 Nxm 2:10, Nxm 4:1, Nxm 6:1

* 13:29 Shıǵ 28:1; 29:1-9.

+ 13:29 Nxm 6:14

+ 13:31 Nxm 10:34, Nxm 5:19, Nxm 13:14, Nxm 13:22

+ 1:1 Est 8:9, Est 9:30

+ 1:2 Nxm 1:1

* 1:10 Aqta – pishilgen adam. Bunday adam kóbinese patshalar sarayında joqarı lawazımlarda isleytuǵın bolǵan.

+ 1:10 Est 7:9

+ 1:14 Ezr 7:14

+ 1:19 Est 8:8, Dan 6:8

+ 1:20 Efs 5:33

+ 2:1 Est 1:19-20

* 2:6 Exoniya – Ehoyakinniń basqa atı. 4Pat 24:6 qarań.

+ 2:6 4Pat 24:14-15, 2Jln 36:10, Erm 24:1, Erm 29:1-2

* 2:12 Mirra mayı – qanday da bir terektiń shiresinen alınıp, qayta islep tayarlanǵan xosh iyisli may.

+ 2:15 Est 9:29

+ 2:23 Est 6:2, Est 10:2

+ 3:7 Nxm 2:1, Est 9:24, Est 9:26, Ezr 6:15

+ 3:8 Ezr 4:12, Elsh 16:20

* 3:9 On mıń talant – bir talant shama menen 34 kg.

+ 3:10 Jar 41:42, Est 8:2

* 3:12 Nayıplar – Persiya imperiyasında joqarı lawazımdı iyelegen basshılar. Olar birikken bir neshe wálayatlardı basqaratuǵın edi.

+ 3:12 Est 8:9

+ 3:13 Est 8:10, Ezr 6:15

+ 3:15 Est 8:14

+ 4:3 Dan 9:3

+ 4:7 Est 3:9

+ 4:8 Est 3:14

+ 4:11 Dan 2:9

+ 4:16 Ezr 10:6

+ 5:1 Est 4:16

+ 5:2 Est 4:11

+ 5:3 Est 7:2, Mrk 6:23

+ 5:8 Est 7:3

+ 5:9 Est 3:1

+ 5:10 Est 6:13

+ 5:11 Est 9:7-10, Est 3:1

+ 5:14 Est 6:4, Est 7:9-10

+ 6:1 Est 2:23, Est 10:2

+ 6:2 Est 2:21-22

+ 6:4 Est 5:14, Est 7:9-10

+ 6:7 3Pat 1:33

+ 6:12 2Pat 15:30

+ 6:13 Est 5:10

+ 7:1 Est 5:3, Mrk 6:23

+ 7:3 Est 5:8

+ 7:4 Est 3:9

+ 7:6 Est 3:10

+ 7:9 Est 1:10, Est 5:14, Est 6:4, Zab 7:16, Hkm 11:5, Dan 6:24

+ 7:10 Jar 40:22

+ 8:2 Jar 41:42, Est 3:10

+ 8:3 Est 3:1

+ 8:4 Est 5:2

+ 8:8 Est 3:12

+ 8:9 Est 1:1, Est 3:12, Est 1:22

+ 8:10 Jar 41:42, Est 3:10, Est 3:13

+ 8:12 Ezr 6:15

+ 8:14 Est 3:15

+ 8:15 Hkm 11:10

+ 8:16 Zab 96:11

+ 9:1 Ezr 6:15, Est 3:13

+ 9:4 2Pat 5:10, 1Jln 11:9

+ 9:12 Est 5:6, Est 7:2

+ 9:19 Nxm 8:12

+ 9:24 Est 3:7

* 9:26 Purim – bul bayram hár jılı adar ayınıń 14 hám 15-sánelerinde nıshanlanadı. Bul kúnler shama menen mart ayınıń basına tuwrı keledi.

+ 9:27 Iysh 56:3, Zxr 2:11

+ 9:29 Est 2:15

+ 9:30 Est 1:1, Est 8:9

+ 9:31 Est 4:3

+ 10:2 Est 2:23, Est 6:1-2

+ 10:3 Jar 41:40, Nxm 2:10

+ 1:1 Jar 22:21, Erm 25:20, Joq 4:21, Ezk 14:14, Ezk 14:20, Yaqp 5:11, Jar 6:9, Zab 17:22-24

+ 1:3 Biy 6:3

+ 1:5 1Pat 16:5, Jar 8:20

+ 1:6 Ayup 2:1, Ayup 38:7

+ 1:7 1Pet 5:8

+ 1:10 Zab 127:2

+ 1:11 Rut 1:13, Ayup 19:21

+ 1:15 3Pat 10:1

+ 1:16 4Pat 1:10

+ 1:17 Biy 7:16, 1Pat 11:11, 4Pat 24:2

+ 1:20 Jar 37:29, Jar 37:34

+ 1:21 Jar 3:19, Waz 3:10, Waz 5:14, 1Tim 6:7, Zab 112:2

+ 2:1 Ayup 1:6

+ 2:7 Shıǵ 9:9, Nzm 28:35

+ 2:8 Ezk 27:30, Yuns 3:6

+ 2:10 Zab 38:2

+ 2:11 Hkm 17:17, Jar 36:15, Erm 49:7, Jar 25:2

+ 2:12 Jar 37:29, Ezk 27:30

+ 2:13 Joq 2:10, Ezk 3:15

+ 3:3 Erm 20:14-18

* 3:8 Liwyatan – teńizde jasaytuǵın úlken maqluq.

+ 3:11 Ayup 10:18-19

+ 3:16 Zab 57:8, Waz 6:3

+ 3:20 Erm 20:18

+ 3:21 Erm 8:3, Ayan 9:6

+ 3:22 Waz 3:20

+ 3:23 Ayup 19:8

+ 3:25 Hkm 10:24, Iysh 66:4

+ 4:3 Iysh 35:3

+ 4:6 Ayup 1:1

+ 4:7 Zab 33:10-11, Zab 36:25, Hkm 10:3

+ 4:8 Hkm 22:8, Gal 6:7-8

+ 4:9 Shıǵ 15:8, Zab 17:16, Ayup 15:30, Iysh 30:33

+ 4:13 Jar 15:12, Ayup 33:15

+ 4:14 Zab 118:120

+ 4:16 3Pat 19:12

+ 4:17 Ayup 9:2, Ayup 25:4, Zab 142:2, Waz 7:20

+ 4:18 Ayup 15:15

+ 4:21 Ayup 36:12

+ 5:1 Ayup 15:15, Zab 88:6, Zxr 14:5

+ 5:2 Hkm 29:11

+ 5:9 Ayup 9:10, Ayup 37:5

+ 5:10 Zab 64:10, Zab 146:8

+ 5:11 1Pat 2:7

+ 5:13 Ayup 18:7, 1Kor 3:19

+ 5:14 Nzm 28:29, Ayup 12:25, Iysh 59:10

+ 5:15 Zab 34:10

+ 5:16 Zab 62:12, Zab 106:42

+ 5:17 Zab 93:12, Hkm 3:11

+ 5:18 Nzm 32:39, Iysh 30:26, Hosh 6:1

+ 5:19 Zab 33:20, Hkm 6:16, Hkm 30:18

+ 5:20 3Pat 17:6, Zab 32:19, Zab 36:19

+ 5:21 Zab 30:21

+ 5:25 Zab 71:16

+ 5:26 Jar 15:15, Jar 25:8

+ 6:3 Hkm 27:3

+ 6:4 Nzm 32:23, Zab 37:3, Joq 3:13

+ 6:9 3Pat 19:4, Yuns 4:3

+ 6:15 Zab 40:10, Erm 15:18

+ 6:19 Jar 25:15, Iysh 21:14, Erm 25:23, 3Pat 10:1

+ 6:26 Ayup 15:2

+ 7:1 Ayup 14:6, Ayup 14:14

+ 7:2 Leb 19:13

+ 7:4 Nzm 28:67

+ 7:6 Ayup 9:25, Iysh 38:12, Ayup 17:11

+ 7:8 Ayup 20:9

+ 7:10 Zab 36:10, Zab 102:16

+ 7:16 Ayup 9:21, Ayup 10:1, Ayup 10:20, Waz 1:2, Zab 38:6-7, Zab 61:10, Zab 143:4

+ 7:17 Zab 8:5, Zab 143:3

+ 7:18 Zab 10:5

+ 7:19 Ayup 14:6, Zab 38:14

+ 7:20 Ayup 16:12, Joq 3:12

+ 8:1 Ayup 2:11

+ 8:3 Ayup 34:12

+ 8:6 Hkm 3:33

+ 8:8 Nzm 32:7

+ 8:9 Zab 101:12, Waz 6:12

* 8:11 Papirus – batpaqlıq jerlerde ósetuǵın qamısqa uqsaǵan ósimlik.

+ 8:12 Zab 128:6

+ 8:13 Zab 9:18, Ayup 27:8, Hkm 10:28, Hkm 11:7

+ 8:14 Iysh 59:6

+ 8:15 Ayup 27:18

+ 8:18 Ayup 7:10

+ 8:21 Zab 125:2

+ 8:22 Zab 108:29

+ 9:2 Ayup 4:17, Ayup 15:14, Ayup 25:4

+ 9:3 Ayup 10:2

+ 9:6 Iysh 2:19, Iysh 13:13, Xag 2:6

+ 9:8 Ayup 26:7, Zab 103:2, Iysh 40:22, Erm 10:12, Erm 51:15

+ 9:9 Ayup 38:31-32, Amo 5:8

+ 9:10 Ayup 5:9

* 9:13 Rahab – Liwyatannıń (3:8) basqa atı.

+ 9:13 Ayup 26:12, Zab 88:11, Iysh 51:9

+ 9:15 1Kor 4:4

+ 9:19 Erm 49:19, Erm 50:44

+ 9:20 Ayup 15:6

+ 9:21 Ayup 1:1, Ayup 1:8, Ayup 7:16, Ayup 10:1

+ 9:22 Waz 9:2, Ezk 21:3

+ 9:24 Ayup 12:17

+ 9:25 Ayup 7:6

+ 9:30 Erm 2:22

+ 9:32 Ayup 33:13, Ayup 39:32, Waz 6:10, Iysh 45:9, Rim 9:20

+ 10:1 Ayup 7:16, Ayup 9:21

+ 10:2 Ayup 9:3

+ 10:4 1Pat 16:7

+ 10:7 Ayup 2:3, Nzm 32:39, Iysh 43:13

+ 10:8 Zab 118:71

+ 10:9 Ayup 4:19, Ayup 33:6, Iysh 64:8

+ 10:10 Zab 138:13

+ 10:17 Ayup 19:12

+ 10:18 Ayup 3:11-12, Erm 20:14-18

+ 10:20 Ayup 14:1, Ayup 7:16

+ 10:21 Zab 87:7, Zab 87:13, Zab 38:14

+ 11:1 Ayup 2:11

+ 11:4 Ayup 10:7

+ 11:8 Zab 138:8

+ 11:10 Ayup 9:12, Ayup 12:14

+ 11:13 Zab 142:6

+ 11:14 Ayup 22:23

+ 11:17 Ayup 22:28, Hkm 4:18, Iysh 60:3, Dan 12:3

+ 11:19 Hkm 3:24

+ 12:4 Zab 90:14, Ayup 16:10, Ayup 17:2, Ayup 30:1

+ 12:6 Ayup 21:7

+ 12:10 San 16:22, Dan 5:23, Elsh 17:28

+ 12:11 Ayup 34:3

+ 12:12 Ayup 32:7

+ 12:14 Waz 7:13, Ayup 11:10

+ 12:17 Ayup 9:24

+ 12:18 Dan 2:21, Dan 5:20

+ 12:21 Zab 106:40, Iysh 40:23

+ 12:22 Dan 2:22, Waz 12:14, 1Kor 4:5

+ 12:23 Iysh 9:3, Iysh 26:15

+ 12:24 Zab 106:40

+ 12:25 Nzm 28:29, Ayup 5:14, Zab 106:27

+ 13:3 Ayup 23:4

+ 13:5 Hkm 17:28

+ 13:9 Gal 6:7

+ 13:19 Iysh 50:8

+ 13:21 Zab 38:11, Ayup 33:7

+ 13:22 Ayup 14:15

+ 13:24 Ayup 19:11, Ayup 33:10

+ 13:25 Zab 82:14

+ 13:26 Zab 24:7

+ 13:27 Ayup 33:11

+ 13:28 Iysh 50:9, Yaqp 5:2

+ 14:1 Ayup 15:14, Ayup 25:4, Jar 47:9

+ 14:2 1Jln 29:15, Zab 101:12, Zab 143:4, Waz 6:12, Waz 8:13

+ 14:4 Ayup 15:14

+ 14:6 Ayup 7:19, Ayup 7:1-2

+ 14:11 Iysh 19:5

+ 14:12 Zab 88:30

+ 14:13 Ayup 21:13

+ 14:14 Iysh 26:19, Ayup 7:1

+ 14:15 Ayup 13:22

+ 14:16 Ayup 31:4, Ayup 34:21

+ 14:21 Waz 9:5

+ 15:1 Ayup 2:11

+ 15:2 Ayup 16:3, Ayup 6:26

+ 15:6 Ayup 9:20, Luk 19:22

+ 15:7 Hkm 8:25, Zab 89:3

+ 15:8 Erm 23:18

+ 15:9 Ayup 12:3, Ayup 13:2

+ 15:14 Ayup 4:17, Ayup 9:2, Ayup 14:1, Ayup 25:4-6, Zab 50:7

+ 15:15 Ayup 4:18, Ayup 5:1, Zab 88:6, Zxr 14:5

+ 15:16 Ayup 34:7, Hkm 19:28, Ayup 25:6

+ 15:18 Zab 77:4

+ 15:27 Zab 72:7

+ 15:30 Ayup 4:9

+ 15:32 Ayup 22:16, Zab 54:24

+ 15:34 Ayup 20:26, Zab 20:10

+ 15:35 Zab 7:15, Iysh 59:4, Yaqp 1:15

+ 16:3 Ayup 15:2

+ 16:7 Ayup 1:15-19

+ 16:9 Zab 34:15, Zab 36:12

+ 16:10 Ayup 12:4, Ayup 17:2, Ayup 30:1, Iysh 50:6

+ 16:12 Ayup 7:20

+ 16:13 Ayup 20:25

+ 16:19 Zab 88:38

+ 17:2 Ayup 12:4, Ayup 16:10, Ayup 30:1

+ 17:3 Zab 118:122, Hkm 22:26

+ 17:6 Nzm 28:37, Ayup 30:9

+ 17:11 Ayup 7:6

+ 17:12 Iysh 5:20

+ 17:13 Waz 12:5

+ 18:1 Ayup 2:11, Ayup 8:1

+ 18:3 Zab 72:22

+ 18:5 Ayup 21:17, Hkm 13:9, Hkm 24:20

+ 18:7 Ayup 5:13

+ 18:8 Zab 9:16, Zab 139:6

+ 18:11 Ayup 15:21, Ayup 20:25, Ayup 27:20

+ 18:15 Jar 19:24, Zab 10:6, Ezk 38:22

+ 18:17 Ayup 24:20, Zab 33:17, Hkm 10:7

+ 18:19 Zab 20:11

+ 18:21 Biy 2:10, Erm 9:3, 2Sal 1:8

+ 19:7 Ayup 24:12, Xab 1:2

+ 19:8 Ayup 3:23, Joq 3:9

+ 19:9 Zab 88:40

+ 19:11 Ayup 13:24, Ayup 33:10

+ 19:12 Ayup 10:17, Ayup 30:12, Joq 3:5

+ 19:13 Zab 30:12, Zab 37:11, Zab 68:9, Zab 87:9

+ 19:17 Ayup 2:9

+ 19:18 4Pat 2:23

+ 19:21 Rut 1:13, Ayup 1:11

+ 19:23 Iysh 30:8

+ 19:24 Erm 17:1

+ 19:25 Hkm 23:11, Iysh 43:14

+ 19:26 Zab 16:15, 1Yuxn 3:2

+ 19:29 Waz 12:14

+ 20:1 Ayup 2:11, Ayup 11:1

+ 20:4 Jar 2:7, Nzm 4:32

+ 20:6 Iysh 14:13-14

+ 20:7 Zab 82:11

+ 20:8 Iysh 29:7

+ 20:9 Ayup 7:8, Ayup 7:10

+ 20:12 Zab 9:28

+ 20:25 Ayup 16:13

+ 20:26 Ayup 15:34, Zab 20:10, Evr 12:29

+ 20:29 Ayup 27:13, Ayup 31:2

+ 21:3 Ayup 16:20

+ 21:5 Hkm 30:32, Mix 7:16

+ 21:7 Ayup 12:6, Zab 72:3-4, Waz 8:14, Erm 12:1, Mal 3:15

* 21:12 Lira – barmaq penen shertiletuǵın tarlı saz ásbabı.

+ 21:14 Ayup 22:17

+ 21:15 Shıǵ 5:2

+ 21:16 Ayup 22:18, Zab 1:1

+ 21:17 Ayup 18:5-6, Hkm 13:9, Hkm 24:20

+ 21:18 Zab 1:4, Zab 82:14, Hkm 10:25

+ 21:19 Shıǵ 20:5

+ 21:20 Zab 74:8, Iysh 51:17, Erm 25:15, Obd 1:16, Ayan 14:10

+ 21:22 Iysh 40:14, Rim 11:35, 1Kor 2:16, Ayup 4:18, Ayup 15:15

+ 21:30 Hkm 16:4

+ 21:31 Nzm 7:10

+ 22:1 Ayup 2:11, Ayup 4:1, Ayup 15:1

+ 22:3 Ayup 35:7

+ 22:6 Shıǵ 22:6, Nzm 24:13

+ 22:7 Ayup 31:17

+ 22:9 Ayup 31:21, Iysh 10:2, Ezk 22:7

+ 22:10 Ayup 18:8

+ 22:11 Yuns 2:4

+ 22:12 Ayup 35:5

+ 22:13 Zab 72:11, Zab 93:7

+ 22:16 Ayup 15:32

+ 22:17 Ayup 21:14

+ 22:18 Ayup 21:16

+ 22:19 Zab 51:8, Zab 57:11

+ 22:22 Hkm 2:6

+ 22:23 Ayup 11:14

+ 22:24 Jar 10:29, 3Pat 9:28, 1Jln 29:4

+ 22:26 Zab 36:4, Iysh 58:14

+ 22:27 Zab 49:14, Waz 5:3

+ 22:28 Ayup 11:17, Hkm 4:18, Iysh 60:3, Dan 12:3

+ 22:30 Yaqp 5:15

+ 23:4 Ayup 13:3, Ayup 16:21

+ 23:10 Zab 138:3, Zab 65:10, 1Pet 1:7

+ 23:13 Hkm 19:21, Iysh 14:26, Dan 4:32

+ 24:2 Nzm 19:14, Hkm 22:28, Hkm 23:10

+ 24:4 Amo 2:7, Hkm 28:28

+ 24:7 Shıǵ 22:26-27

+ 24:12 Xab 1:2

+ 24:13 Yuxn 3:19-20

+ 24:15 Hkm 7:9

+ 24:20 Ayup 18:17

+ 24:24 Zab 36:10

+ 25:1 Ayup 2:11, Ayup 8:1, Ayup 18:1

+ 25:3 Mat 5:45

+ 25:4 Ayup 4:17, Ayup 9:2, Ayup 15:14, Zab 142:2

+ 25:6 Ayup 15:16, Zab 21:6, Iysh 41:14

+ 26:6 Zab 138:8, Hkm 15:11

+ 26:7 Ayup 9:8

+ 26:8 Hkm 30:4

+ 26:10 Jar 1:9, Jar 1:10, Hkm 8:29

+ 26:11 Zab 103:7

+ 26:12 Ayup 9:13, Zab 88:11, Iysh 51:9

+ 26:13 Iysh 27:1

+ 27:2 Ayup 34:5

+ 27:3 Ayup 33:4

+ 27:8 Ayup 8:13

+ 27:9 Zab 17:42, Zab 65:18, Hkm 1:28, Hkm 28:9, Yuxn 9:31

+ 27:13 Ayup 20:29

+ 27:14 Iysh 1:22

+ 27:15 Zab 77:64

+ 27:16 Zxr 9:3

+ 27:17 Zab 38:7, Hkm 13:22

+ 27:18 Ayup 8:15

+ 27:19 Zab 48:18

+ 27:21 Ayup 30:22

+ 27:23 Joq 2:15

* Ayup 28:11 dáryalardıń saǵasın tabadı – Áyyemgi grekshe hám latınsha awdarmalardan. Evreyshe qoljazbalarda «dáryalardı bógetleydi».

+ 28:12 Hkm 16:16, Waz 7:24

+ 28:13 Zab 26:13, Iysh 53:8, Ezk 26:20

+ 28:15 Hkm 3:14-15

+ 28:16 Jar 10:29, 3Pat 9:28, 1Jln 29:4, Ayup 22:24

+ 28:18 Hkm 8:11

+ 28:26 Ayup 38:25

+ 28:27 Hkm 8:22

+ 28:28 Zab 110:10, Hkm 1:7, Hkm 9:10, Hkm 3:7, Hkm 14:16

+ 29:3 2Pat 22:29, Zab 17:29, Zab 118:105

+ 29:5 Ayup 1:2

+ 29:6 Jar 49:12

+ 29:10 Zab 136:6

+ 29:12 Zab 81:5, Hkm 31:8

+ 29:14 Zab 131:9

+ 29:16 Hkm 14:21, Hkm 29:7

+ 29:17 Zab 3:7, Zab 13:4, Zab 57:7, Hkm 30:14

+ 29:23 Zab 118:129

+ 30:1 Ayup 12:4, Ayup 16:10, Ayup 17:2

+ 30:9 Nzm 28:37, Ayup 17:6

+ 30:10 Zab 87:9

+ 30:12 Ayup 19:12

+ 30:15 Ayup 18:11

+ 30:22 Ayup 27:21

+ 30:26 Erm 8:15, Erm 14:19

+ 30:30 Joq 4:8, Zab 101:3

+ 31:1 Hkm 6:25, Mat 5:28

+ 31:2 Ayup 20:29

+ 31:4 2Jln 16:9, Hkm 15:3, Zxr 4:10

+ 31:6 Dan 5:27

+ 31:8 Leb 26:16

+ 31:9 Ayup 24:15

+ 31:10 Nzm 28:30, Erm 8:10

+ 31:12 Hkm 6:27-29

+ 31:15 Hkm 22:2

+ 31:17 Ayup 22:7

+ 31:18 Yaqp 1:27

+ 31:20 Ayup 29:13

+ 31:21 Ayup 22:9

+ 31:24 Mrk 10:22, Mrk 10:24

+ 31:25 Zab 61:11

+ 31:27 Nzm 4:19

+ 31:29 Hkm 24:17-18

+ 31:30 Mat 5:44, Rim 12:14

+ 31:32 Biy 19:20-21

+ 31:33 Ayup 28:13

+ 31:35 Ayup 13:22

+ 31:40 Jar 3:18

+ 32:2 Jar 22:21

+ 32:4 Ayup 15:10

+ 32:7 Ayup 12:12

+ 32:8 Ayup 33:4, Zab 118:100

+ 32:20 Zab 38:4, Erm 6:11, Erm 20:10

+ 33:4 Jar 2:7, Ayup 27:3, Ayup 32:8, Zab 103:30, Elsh 17:25

+ 33:6 Ayup 4:19, Ayup 10:9, Iysh 64:8

+ 33:7 Ayup 13:21

+ 33:9 Ayup 9:21, Ayup 10:7, Ayup 12:4, Ayup 16:17, Ayup 27:5-6, Ayup 32:1

+ 33:10 Ayup 13:24, Ayup 19:11

+ 33:11 Ayup 13:27, Ayup 14:16

+ 33:13 Ayup 9:32, Ayup 39:32

+ 33:15 San 12:6, Ayup 4:13

+ 33:16 Ayup 36:10

+ 33:19 Ayup 30:17

+ 33:20 Zab 101:5, Zab 106:18

+ 33:23 Zab 33:8

+ 33:24 Zab 48:8

+ 33:25 4Pat 5:14

+ 33:26 Zab 16:15

+ 33:28 Zab 15:10, Iysh 38:17

+ 33:30 Zab 55:14

+ 34:3 Ayup 12:11

+ 34:5 Ayup 27:2, Ayup 33:9

+ 34:7 Ayup 15:16, Hkm 19:28

+ 34:8 Zab 1:1

+ 34:9 Ayup 9:22, Ayup 21:16

+ 34:10 Jar 18:25, Zab 91:16

+ 34:11 Hkm 24:12, Zab 61:13

+ 34:12 Ayup 8:3

+ 34:15 Jar 3:19, Zab 89:4, Zab 103:29, Waz 3:20, Waz 12:7

+ 34:19 Ayup 31:15, Hkm 22:2

+ 34:20 Dan 8:25

+ 34:21 Ayup 14:16, Ayup 31:4

+ 34:22 Zab 138:12

+ 34:24 Zab 2:9

+ 34:28 Ayup 35:9

+ 34:35 Ayup 35:15

+ 34:37 Ayup 27:23, Joq 2:15

+ 35:3 Ayup 9:22, Ayup 21:16

+ 35:5 Ayup 22:12

+ 35:7 Ayup 22:2-3

+ 35:9 Shıǵ 2:23, Ayup 34:28, Waz 4:1, Waz 5:7

+ 35:10 Zab 41:9

+ 35:12 Ayup 27:9

+ 35:14 Ayup 9:11, Ayup 23:9

+ 35:16 Ayup 34:35, Ayup 34:37, Ayup 38:2, Ayup 42:3

+ 36:4 Ayup 37:16

+ 36:6 Ayup 34:28

+ 36:7 Zab 33:16, 1Pat 2:8

+ 36:8 Zab 106:10

+ 36:10 Ayup 33:16

+ 36:12 Iysh 1:19-20, Ayup 4:21

+ 36:16 Zab 4:2

+ 36:19 Zab 48:8, Hkm 11:4

+ 36:26 Zab 101:28

+ 36:27 Hkm 3:20

+ 36:32 Xab 3:4

+ 37:3 Ayup 36:30, Ayup 36:32

+ 37:4 2Pat 22:14, Zab 17:14, Zab 28:3-4

+ 37:5 Ayup 5:9

+ 37:6 Zab 148:8

+ 37:8 Zab 103:22

+ 37:10 Ayup 38:29-30

+ 37:12 Zab 148:8

+ 37:13 Shıǵ 9:18, 3Pat 18:45

+ 37:16 Ayup 36:4

+ 37:18 Iysh 44:24

+ 37:19 Iysh 60:2

+ 37:24 Hkm 15:33

+ 38:1 Ayup 40:1, Zxr 9:14

+ 38:2 Ayup 35:16, Ayup 42:3

+ 38:3 Ayup 40:2

+ 38:4 Zab 103:5, Hkm 8:29

+ 38:6 1Pat 2:8

+ 38:7 Jar 6:2, Ayup 1:6, Ayup 2:1

+ 38:8 Jar 1:9, Zab 32:7, Zab 103:9, Erm 5:22

+ 38:15 Ayup 18:5

+ 38:22 Zab 134:7

+ 38:23 Eshu 10:11, Iysh 30:30

+ 38:25 Ayup 28:26

+ 38:26 Zab 106:35, Iysh 35:6, Iysh 41:18

+ 38:28 Ayup 5:10

+ 38:29 Ayup 37:10, Zab 147:5

+ 38:30 Ayup 37:10

+ 38:31 Ayup 9:9, Amo 5:8

+ 38:32 Ayup 9:9

+ 38:33 Erm 31:35

+ 38:39 Zab 103:21

+ 38:40 Zab 16:11

+ 38:41 Zab 146:9

+ 39:1 Zab 103:18

+ 39:16 Joq 4:3

+ 39:20 Erm 8:16

+ 39:24 Erm 4:19, Amo 3:6

+ 39:32 Ayup 9:32, Ayup 33:13

+ 39:34 Ayup 42:6

+ 40:1 Ayup 38:1

+ 40:2 Ayup 38:3

+ 40:3 Ayup 32:2

+ 40:4 Ayup 37:4

+ 40:9 Zab 97:1, Iysh 59:16

+ 40:10 San 22:4

* 40:20 Liwyatan – teńizde jasaytuǵın úlken maqluq.

+ 40:23 Eshu 9:15, Eshu 9:27

+ 41:1 Ayup 3:8, Ayup 40:20, Zab 73:14, Zab 103:26, Iysh 27:1

+ 41:3 Shıǵ 9:29, Zab 23:1

+ 42:2 Jar 18:14, Erm 32:17, Mat 19:26

+ 42:3 Ayup 38:2

+ 42:4 Ayup 38:3, Ayup 40:2

+ 42:6 Ayup 2:8

+ 42:7 Ayup 2:11

+ 42:8 San 23:1, 1Jln 15:26, Jar 20:7, Yaqp 5:16

+ 42:9 Ayup 2:11

+ 42:10 Iysh 40:2, Iysh 61:7

* 42:11 Kesita – qanday da bir ólshem birlik, onıń awırlıǵı belgisiz.

+ 42:11 Ayup 19:13

+ 42:13 Ayup 1:2

+ 42:15 San 27:1-8

+ 42:16 Jar 50:23

+ 1:1 Ayup 21:16, Hkm 1:15, Hkm 4:14, Hkm 24:1, Zab 25:4-5, Hkm 3:34, Hkm 21:24

+ 1:2 Eshu 1:8, Zab 118:47-48, Zab 118:97

+ 1:3 Erm 17:8, Ezk 47:12

+ 1:4 Ayup 21:18, Zab 34:5

+ 1:6 Zab 36:18

+ 2:1 Elsh 4:25-26

+ 2:2 Zab 17:51, Zab 19:7, Zab 88:20-21

+ 2:4 Zab 10:4, Zab 36:13, Zab 58:9, Hkm 1:26

+ 2:6 Zab 109:2, Ayan 14:1

+ 2:7 Elsh 13:33, Evr 1:5, Evr 5:5, 2Pat 7:14

+ 2:9 Ayan 2:27, Ayan 12:5, Ayan 19:15, Iysh 30:14, Erm 19:11

+ 2:11 Evr 12:28, Fil 4:4

+ 2:12 Zab 33:8

* 3:1 2Pat 15:13–17:22.

+ 3:1 2Pat 15:14-17

+ 3:2 2Pat 15:12

+ 3:3 Zab 70:11

* 3:3 Selah – bul saz termini bolıwı múmkin. Mánisi belgisiz.

+ 3:4 Jar 15:1, Zab 26:6

+ 3:5 Zab 2:6, Zab 33:4

+ 3:6 Zab 4:8

+ 3:7 Zab 26:3

+ 3:8 Ayup 16:10, Ayup 29:17, Zab 57:7

+ 3:9 Zab 36:39, Iysh 43:11, Yuns 2:10

+ 4:1 Xab 3:19

+ 4:2 Ayup 36:16

+ 4:4 Shıǵ 11:7

+ 4:6 Nzm 33:19, Zab 50:21

+ 4:7 San 6:25, Zab 30:17, Zab 43:4, Zab 66:2

+ 4:9 Zab 3:6

+ 5:3 Zab 83:4

+ 5:4 Zab 87:10, Zab 118:147

+ 5:6 Zab 10:5

+ 5:7 Zab 54:24

+ 5:8 3Pat 8:29, Zab 10:4

+ 5:10 Erm 5:16, Zab 11:2, Rim 3:13

+ 5:13 Zab 113:21-22, Zab 102:4

+ 6:1 1Jln 15:20-21

+ 6:2 Zab 37:2

+ 6:4 Zab 89:13

+ 6:6 Zab 29:10, Zab 87:11, Zab 113:25, Waz 9:10, Iysh 38:18

+ 6:8 Zab 30:10

+ 6:9 Ayup 21:16, Zab 118:115, Mat 7:23

+ 6:11 Zab 39:13

+ 7:2 Zab 10:1, Zab 63:11, Zab 30:16

+ 7:3 Ayup 10:16

* 7:5 Rehim qılsam – rehim qılıw, qadaǵan etilgen jaǵday názerde tutılǵan bolıwı múmkin. 1Pat 15:1-35 qarań.

+ 7:5 Zab 54:21, 1Pat 24:8, 1Pat 26:9

+ 7:8 Iysh 33:10

+ 7:9 Zab 25:1, Zab 34:24, Zab 42:1

+ 7:10 Ayup 23:10, Zab 10:5

+ 7:11 Jar 15:1

+ 7:12 Nax 1:5

+ 7:13 Nzm 32:41, Nzm 32:23

+ 7:14 Zab 20:13, Zab 63:8

+ 7:15 Ayup 15:35, Iysh 59:4, Yaqp 1:15

+ 7:16 Est 7:9, Hkm 11:5, Hkm 26:27, Hkm 28:10, Waz 10:8, Dan 6:24

+ 7:18 Zab 9:3

+ 8:1 Zab 80:1, Zab 83:1

+ 8:2 Zab 148:13, Iysh 12:4, Zab 112:4, Mat 21:16

+ 8:5 Ayup 7:17, Zab 143:3, Evr 2:6-8

+ 8:7 Jar 1:26, Jar 1:28, Zab 109:1, 1Kor 15:27, Efs 1:22

+ 9:2 Zab 25:7, Zab 39:6, Zab 95:3

+ 9:3 Zab 7:18

+ 9:5 Zab 139:13, Zab 28:10

+ 9:6 Nzm 9:14, Nzm 29:20

+ 9:8 Zab 101:13, Zab 144:13, Joq 5:19

+ 9:9 1Pat 2:10, Zab 57:12, Zab 66:5, Zab 95:13, Zab 97:9, Zab 109:6, Iysh 2:4, Iysh 3:13, Iol 3:12

+ 9:10 2Pat 22:3

+ 9:11 Zab 90:14

+ 9:14 Zab 106:18

+ 9:15 Iysh 25:9

+ 9:16 Zab 7:16, Ayup 18:8, Hkm 29:5, Hkm 29:6

+ 9:17 Shıǵ 7:5, Shıǵ 14:4

* 9:17 Higgayon – bul saz termini bolıwı múmkin. Mánisi belgisiz.

+ 9:18 Ayup 8:13

+ 9:22 Zab 21:1

+ 9:25 Zab 13:1, Zab 52:1

+ 9:27 Zab 29:7

+ 9:28 Rim 3:14, Ayup 20:12

+ 9:29 Zab 16:11, Zab 36:32, Hkm 24:15

+ 9:30 Ayup 38:40, Zab 58:4, Mix 7:2

+ 9:32 Iysh 29:15, Ezk 8:12, Ezk 9:9

+ 9:35 Nzm 10:18, Hosh 14:4

+ 9:36 Zab 36:17

+ 9:37 Shıǵ 15:18, Zab 28:10, Zab 145:10

+ 9:39 Zab 81:3

+ 10:1 Zab 7:2

+ 10:2 Zab 63:4

+ 10:3 Zab 81:5

+ 10:4 Mix 1:2, Yuns 2:8, Xab 2:20, Zab 2:4, Iysh 66:1, Ayup 7:18, Ayup 23:10

+ 10:5 Jar 22:1

+ 10:6 Jar 19:24, Ayup 18:15, Zab 74:9

+ 10:7 Zab 32:5, Zab 61:8, Zab 98:4

+ 11:2 Iysh 57:1, Mix 7:2

+ 11:3 Zab 5:10, Zab 40:6, Zab 143:8

+ 11:7 Zab 17:31, Zab 118:140, Hkm 30:5

+ 12:2 Zab 88:47, Joq 5:20, Ayup 13:24, Xab 1:2

+ 12:4 Ezr 9:8, Zab 18:9

+ 12:5 Nzm 32:27

+ 12:6 Zab 114:7

• 13:1 Zab 52

+ 13:1 Zab 9:25, Mix 7:2, Rim 3:10-12

+ 13:2 Jar 11:5, Nzm 26:15, Zab 32:14, Zab 101:19

+ 13:3 Ayup 15:16

+ 13:4 Hkm 30:14, Erm 10:25, Ezk 34:3, Mix 3:3

+ 14:1 Zab 23:3-4, Iysh 33:14-16

+ 14:2 Zab 105:3

+ 14:3 Leb 19:16

+ 14:4 Biy 11:35

+ 14:5 Leb 25:36, Ezk 18:8, Shıǵ 23:5

+ 15:2 Zab 72:25

+ 15:4 Shıǵ 23:13, Eshu 23:7, Hosh 2:17, Zxr 13:2

+ 15:5 San 18:20, Erm 10:16, Erm 51:19, Joq 3:24

+ 15:8 Zab 108:31, Elsh 2:25-28

+ 15:10 Ayup 33:28, Zab 29:4, Zab 48:16, Zab 85:13, Iysh 38:17, Elsh 2:27

+ 15:11 Mat 7:14

+ 16:1 Zab 85:1, Zab 141:1

+ 16:3 Ayup 23:10, Zab 65:10

+ 16:5 Ayup 23:11

+ 16:7 Zab 30:22

+ 16:8 Nzm 32:10, Zxr 2:8, Rut 2:12, Zab 35:8, Zab 56:2, Zab 62:8, Zab 90:4

+ 16:10 Zab 118:70

+ 16:12 Ayup 38:40, Zab 9:29

+ 16:15 Ayup 19:26, Ayup 33:26

• 17:1 2Pat 22

+ 17:2 Nzm 6:5, Zab 114:1

+ 17:3 Zab 18:15, Zab 30:3-4, Zab 70:3, Zab 90:2, Zab 143:2, Jar 15:1

+ 17:4 1Jln 16:25, Zab 47:2, Zab 95:4, Zab 144:3

+ 17:5 Zab 41:7, Zab 92:4, Yuns 2:4

+ 17:6 Zab 114:3

+ 17:7 Yuns 2:8

+ 17:8 Biy 5:5, Zab 76:18, Zab 96:4

+ 17:9 Zab 20:9, Iysh 30:33, Ezk 20:48

+ 17:10 Zab 143:5, Iysh 64:1, Nax 1:3

* 17:11 Kerub – qanatlı ruwxıy barlıq.

+ 17:11 Zab 103:3

+ 17:12 Shıǵ 20:21, Zab 96:2

+ 17:13 Eshu 10:11, Iysh 30:30

+ 17:14 1Pat 2:10, Ayup 37:4-5, Zab 67:34, Zab 76:18-19

+ 17:15 Xab 3:11, Zxr 9:14, 1Pat 7:10

+ 17:16 Shıǵ 15:8, Zab 105:9

+ 17:17 Zab 143:7

+ 17:18 Zab 141:6

+ 17:20 Zab 30:8, Zab 117:5

+ 17:21 1Pat 26:23, Ayup 22:30

+ 17:24 Jar 6:9, Ayup 1:1

+ 17:28 Zab 100:5

+ 17:29 2Pat 21:17, 4Pat 8:20, Zab 131:17

+ 17:31 Nzm 32:4, Mat 5:48, Zab 11:7, Hkm 30:5, Jar 15:1

+ 17:32 4Pat 5:15, Iysh 45:5, Dan 2:47

+ 17:34 Nzm 32:13, Iysh 58:14, Xab 3:19

+ 17:35 Zab 143:1

+ 17:38 Shıǵ 23:27

+ 17:41 Shıǵ 23:27

+ 17:42 Ayup 27:9, Hkm 15:29

+ 17:43 Mix 7:10, Zxr 10:5

+ 17:44 Iysh 55:5

+ 17:45 Nzm 33:29

+ 17:46 Mix 7:17

+ 17:48 Zab 46:3

+ 17:50 Rim 15:9

+ 17:51 Zab 143:10, 2Pat 7:16

+ 18:2 Zab 49:6, Zab 88:6, Zab 96:6

+ 18:5 Rim 10:18

+ 18:6 Iol 2:16, Waz 1:5

+ 18:8 Nzm 4:7, Zab 22:3, Zab 118:130

+ 18:9 Rim 7:12, Zab 12:4

+ 18:10 Zab 118:142, Zab 118:151, Zab 118:160

+ 18:11 Hkm 3:14, Hkm 8:10, Hkm 24:13

+ 18:14 San 15:30, Rim 6:12, Rim 6:14

+ 18:15 Zab 17:3

+ 19:2 Zab 68:30, Hkm 18:10

+ 19:3 Zab 127:5, Zab 133:3

+ 19:5 Zab 20:3

+ 19:8 Zab 32:17, Iysh 31:1, Iysh 36:9, 1Pat 17:45, Hkm 21:31

+ 20:2 Zab 27:7

+ 20:3 Zab 19:5

+ 20:5 4Pat 20:6, Zab 60:6, Zab 90:16

+ 20:8 Zab 15:8

+ 20:10 Zab 17:9, Mal 4:1, Ayup 15:34, Ayup 20:26, Zab 96:3, Evr 10:27

+ 20:11 Ayup 18:19

+ 20:13 Zab 17:15

+ 21:2 Mat 27:46, Mrk 15:34, Zab 9:22, Joq 3:8

+ 21:3 Zab 87:2

+ 21:6 Biy 3:9

+ 21:7 Ayup 25:6, Iysh 41:14, Iysh 49:7, Iysh 53:3

+ 21:8 Zab 90:14, Mat 27:39-43, Mrk 15:29-32, Luk 23:35-37

+ 21:10 Zab 71:6

+ 21:12 Zab 106:12

+ 21:13 Zab 117:10-12, Erm 50:27, Amo 4:1

+ 21:15 Zab 118:28

+ 21:17 Zab 58:7

+ 21:18 Luk 23:35

+ 21:19 Yuxn 19:24

+ 21:21 Zab 34:17, Fil 3:2

+ 21:22 2Tim 4:17

+ 21:23 Evr 2:12

+ 21:24 Zab 134:20

+ 21:26 Zab 34:18, Leb 7:16

+ 21:28 Zab 95:7, Sef 2:11

+ 21:29 Dan 7:14, Dan 7:27, Obd 1:21, Zxr 14:9, Luk 1:33, 1Kor 15:24, Ayan 11:15

+ 21:31 Zab 101:19

+ 21:32 Zab 77:6, Zab 101:19

+ 22:1 Zab 79:2, Waz 12:11, Iysh 40:11, Ezk 34:11, Yuxn 10:11, Fil 4:19

+ 22:2 Ezk 34:14, Yuxn 10:9

+ 22:3 Zab 18:8, Hkm 4:11, Hkm 8:20

+ 22:4 Zab 137:7, Hkm 10:9, Iysh 43:2, Mix 7:14

+ 22:5 Zab 91:11, Hkm 27:9, Waz 9:8, Luk 7:46

+ 23:1 Shıǵ 9:29, Ayup 41:3, Zab 49:12, Zab 88:11

+ 23:2 1Pat 2:8, Zab 101:26, Zab 103:5, Hkm 8:29

+ 23:3 Zab 14, Iysh 33:14-16

+ 23:4 Zab 50:12, Mat 5:8

+ 23:7 Zab 117:19-20, Iysh 26:2

+ 23:8 Shıǵ 15:3

+ 23:10 Mal 1:14

+ 24:1 Zab 85:4, Zab 142:8

+ 24:3 Iysh 49:23

+ 24:4 Zab 26:11, Zab 85:11

+ 24:5 Zab 25:3

+ 24:6 Zab 102:17

+ 24:7 Ayup 13:26, Zab 118:9, Erm 3:25, Zab 50:3

+ 24:11 Erm 14:7, Zab 78:9, Dan 9:19

+ 24:13 Zab 36:22, Hkm 2:21, Iysh 60:21

+ 24:15 2Jln 20:12, Zab 122:1-2, Zab 140:8

+ 24:22 Zab 43:27, Zab 129:8

+ 25:1 Zab 7:9

+ 25:2 1Jln 28:9, 1Jln 29:17, Zab 138:23, Hkm 17:3, Erm 17:10

+ 25:3 Zab 24:5

+ 25:5 Zab 1:1, Zab 138:21

+ 25:6 Nzm 21:6, Zab 72:13, Mat 27:24

+ 25:7 Zab 9:2

+ 25:9 Zab 27:3

+ 25:10 Shıǵ 23:8

+ 26:1 Iysh 60:20, Mix 7:8

+ 26:3 Zab 3:7, Zab 22:4

+ 26:4 Zab 22:6, Zab 60:5, Zab 64:5

+ 26:6 Zab 3:4, Efs 5:19

+ 26:8 Zab 104:4

+ 26:10 Iysh 49:15

+ 26:11 Zab 24:4

+ 26:12 Zab 40:3, Shıǵ 20:16, Hkm 6:19

+ 26:13 Iysh 53:8, Ezk 26:20, Ezk 32:23

+ 26:14 Eshu 1:6, Zab 30:25, Iysh 8:17

+ 27:1 Zab 82:2, Zab 108:1, Zab 87:5, Zab 142:7, Hkm 1:12

+ 27:2 Zab 133:2

+ 27:3 Hkm 26:23, Erm 9:8, Zab 25:9

+ 27:5 Iysh 5:12

+ 27:7 Jar 15:1, Zab 20:2

+ 27:9 Iysh 40:11, Iysh 46:3

+ 28:1 Jar 6:2, Ayup 1:6, Ayup 2:1, Zab 88:7, 1Jln 16:28, Zab 95:7

+ 28:3 Ayup 37:4, Ezk 1:24

+ 28:5 Biy 9:15, Zab 103:16, Ezk 31:3

+ 28:6 Nzm 3:9, Zab 113:4, Zab 113:6

+ 28:8 San 13:27

+ 28:10 Jar 6:17, Shıǵ 15:18, Zab 9:5, Zab 9:37

+ 28:11 Zab 67:36

+ 29:2 Zab 34:19

+ 29:4 Ayup 33:28, Zab 15:10, Zab 48:16, Zab 85:13, Iysh 38:17

+ 29:6 Iysh 57:16, Erm 3:5, Joq 3:31, Mix 7:18, Zab 125:5

+ 29:7 Zab 9:26

+ 29:10 Zab 6:6, Iysh 38:18

+ 29:12 Erm 31:13

• 30:1 Zab 70:1-3

+ 30:2 Dan 9:16

+ 30:3 Zab 17:3

+ 30:6 Luk 23:46

+ 30:7 Nzm 32:21

+ 30:9 Zab 17:20

+ 30:10 Zab 6:8

+ 30:12 Ayup 19:13, Zab 30:12, Zab 37:11, Zab 68:9, Zab 87:9

+ 30:13 Waz 9:5

+ 30:14 Erm 6:25, Erm 46:5

+ 30:16 Zab 7:2

+ 30:17 San 6:25, Zab 4:7

+ 30:22 Zab 16:7

+ 30:24 Zab 96:10

+ 30:25 Eshu 1:6, Zab 26:14

+ 31:2 Yuxn 1:47, Rim 4:7-8

+ 31:5 Zab 37:19, Zab 50:5, 1Yuxn 1:9

+ 31:7 Zab 118:114

+ 31:9 Hkm 26:3, Yaqp 3:3

+ 31:11 Zab 67:4

* 32:2 Lira – barmaq penen shertiletuǵın tarlı saz ásbabı.

+ 32:2 Zab 70:22

+ 32:3 Zab 39:4, Zab 95:1, Zab 97:1, Zab 143:9, Zab 149:1, Iysh 42:10, Ayan 5:9

+ 32:5 Zab 32:5, Zab 61:8, Zab 118:64

+ 32:6 Jar 1:6-7, Zab 148:5, Yuxn 1:3, Evr 11:3

+ 32:7 Jar 1:9, Ayup 38:8-11, Zab 103:9, Erm 5:22

+ 32:9 Jar 1:3

+ 32:10 Iysh 19:3

+ 32:11 Hkm 19:21, Iysh 46:10

+ 32:12 Nzm 7:6, Zab 143:15

+ 32:13 Ayup 7:18, Ayup 23:10, Zab 10:4

+ 32:14 Nzm 26:15, Iysh 63:15

+ 32:16 Amo 2:14

+ 32:17 Zab 19:8, Hkm 21:31

+ 32:18 Zab 146:11

+ 32:19 3Pat 17:6, Ayup 5:20

+ 32:20 Jar 15:1, Nzm 33:29

* 33:1 1Pat 21:10-15.

+ 33:1 1Pat 21:12-13

+ 33:3 1Pat 2:1

+ 33:5 Zab 3:5

+ 33:7 Zab 17:1

+ 33:8 Ayup 33:23, Dan 6:22

+ 33:9 1Pet 2:3, Zab 2:12

+ 33:10 Zab 36:25, Hkm 10:3

+ 33:11 Ayup 4:10-11

+ 33:13 1Pet 3:10-12

+ 33:14 Hkm 13:3

+ 33:15 Zab 36:27, Iysh 1:16-17, 3Yuxn 1:11

+ 33:16 Ayup 36:7, Hkm 15:29

+ 33:17 Ayup 18:17, Hkm 10:7

+ 33:19 Zab 50:19

+ 33:20 Ayup 5:19, 2Tim 3:11

+ 33:21 Yuxn 19:36

+ 34:1 Iysh 49:25

+ 34:4 Zab 39:15, Erm 17:18, Zab 68:23-26, Zab 108:6-15

+ 34:5 Ayup 21:18, Zab 1:4

+ 34:6 Zab 72:18, Erm 23:12

+ 34:7 Zab 56:7, Zab 118:85, Erm 18:20

+ 34:8 Iysh 47:11

+ 34:9 Luk 1:47

+ 34:10 Shıǵ 15:11, Zab 70:19, Zab 85:8, Zab 88:7-9, Zab 112:5, Ayup 5:15

+ 34:12 Zab 37:20, Zab 108:5, Hkm 17:13, Erm 18:20

+ 34:13 San 29:7

+ 34:16 Ayup 16:9, Zab 36:12

+ 34:17 Xab 1:13, Zab 21:21

+ 34:18 Zab 21:26

+ 34:19 Zab 68:5, Yuxn 15:25, Zab 29:2

+ 34:21 Joq 2:16

+ 34:22 Zab 9:22, Zab 37:22

+ 34:23 Zab 43:24, Zab 77:65

+ 34:24 Zab 7:9

+ 34:25 Zab 39:16, Zab 69:4, Joq 2:16

+ 34:28 Zab 70:8

+ 35:2 Rim 3:18

+ 35:5 Hkm 4:16, Mix 2:1

+ 35:6 Zab 56:11, Zab 70:19, Zab 107:5, Joq 3:23

+ 35:7 Rim 11:33, Zab 103:14, Zab 144:16

+ 35:8 Zab 62:4, Zab 16:8

+ 35:10 Hkm 10:11, Hkm 13:14, Erm 2:13, Yuxn 4:10, Yuxn 1:9, 1Pet 2:9, Ayan 22:5

+ 35:11 Erm 22:16, Gal 4:9

+ 35:13 Zab 1:5

+ 36:1 Hkm 3:31, Hkm 23:17, Hkm 24:19

+ 36:2 Ayup 14:2, Zab 89:6

+ 36:4 Ayup 22:26, Iysh 58:14

+ 36:5 Hkm 3:5, Hkm 16:3

+ 36:6 Biy 5:31, Iysh 58:8

+ 36:9 Zab 24:13

+ 36:10 Ayup 7:10, Ayup 24:24

+ 36:11 Hkm 2:21, Mat 5:5

+ 36:12 Ayup 16:9, Zab 34:16

+ 36:13 Zab 2:4

+ 36:15 1Pat 2:4

+ 36:16 Hkm 16:8

+ 36:17 Zab 9:36

+ 36:18 Zab 1:6

+ 36:19 3Pat 17:6, Ayup 5:20, Zab 32:19

+ 36:20 Zab 67:3, Zab 101:4, Hosh 13:3

+ 36:23 Iysh 26:7

+ 36:24 Hkm 24:16, Mix 7:8

+ 36:25 Ayup 4:7, Zab 33:10-11, Hkm 10:3

+ 36:26 Nzm 15:8, Zab 111:5

+ 36:27 Zab 33:15

+ 36:28 Zab 96:10, Iysh 14:20

+ 36:30 Hkm 10:31, Hkm 15:28

+ 36:31 Nzm 6:6, Zab 39:9, Zab 118:11, Iysh 51:7, Erm 31:33

+ 36:32 Zab 9:29

+ 36:34 Zab 90:8, Zab 91:12, Hkm 29:16

+ 36:38 Zab 72:17

+ 36:39 Zab 3:9, Iysh 43:11, Yuns 2:10

+ 36:40 Zab 10:1

+ 37:1 Zab 69:1

+ 37:2 Zab 6:2

+ 37:3 Nzm 32:23, Ayup 6:4, Joq 3:13

+ 37:4 Iysh 1:6

+ 37:5 Ezr 9:6

+ 37:12 Ayup 19:13-14, Zab 87:18

+ 37:14 Iysh 53:7

+ 37:16 Zab 38:8

+ 37:19 Zab 31:5

+ 37:21 Zab 34:12, Hkm 17:13, Erm 18:20

+ 37:22 Zab 9:22, Zab 34:22

* 38:1 1Jln 16:41-42.

+ 38:1 1Jln 16:41, 1Jln 25:1, Zab 61:1, Zab 76:1

+ 38:2 Ayup 2:10

+ 38:4 Ayup 32:20, Erm 6:11, Erm 20:9

+ 38:5 Zab 89:12

+ 38:6 Zab 88:48, Zab 90:5, Ayup 7:16, Zab 61:10, Zab 93:10-11, Zab 143:4, Waz 1:2

+ 38:7 Ayup 27:16-17, Zab 48:11, Waz 2:18

+ 38:8 Zab 37:16

+ 38:11 Ayup 13:21

+ 38:13 4Pat 20:5, Zab 55:9, 1Jln 29:15, Zab 118:19, Zab 118:54

+ 38:14 Ayup 7:19, Ayup 10:21-22

+ 39:3 Zab 68:3, Erm 38:6

+ 39:4 Zab 32:3, Zab 51:8

+ 39:6 Zab 9:2, Zab 70:16

+ 39:7 Zab 50:18, 1Pat 15:22, Iysh 50:4, Evr 10:5-7

+ 39:9 Zab 36:31, Zab 118:11

+ 39:13 Zab 68:4

+ 39:15 Zab 34:4, Erm 17:18, Zab 6:11

+ 39:16 Zab 34:25

+ 39:18 Zab 85:1, Zab 108:22

+ 40:2 Hkm 14:21, Hkm 29:7, Zab 36:18

+ 40:3 Zab 26:12

+ 40:4 Iysh 38:1-8

+ 40:7 Zab 11:3

+ 40:10 Yuxn 13:18

+ 40:14 1Jln 16:36, Zab 71:18, Zab 88:53, Zab 105:48

* 41:1 1Jln 6:31-38.

+ 41:1 2Jln 20:19

+ 41:2 Zab 62:1, Zab 83:2

+ 41:4 Zab 78:10, Zab 113:10, Iol 2:17, Mix 7:10, Zab 79:6, Zab 101:10, Joq 2:18

+ 41:5 Ezk 46:10

+ 41:6 Zab 42:5

+ 41:7 Nzm 3:9, Zab 17:5, Zab 87:8, Yuns 2:4

+ 41:9 Zab 62:7, Elsh 16:25

+ 41:10 Zab 17:3, Zab 42:2

+ 42:1 Zab 7:9

+ 42:2 Zab 43:10, Zab 41:10

+ 42:3 Zab 2:6

+ 42:5 Zab 41:6

+ 43:2 San 23:23, Nzm 32:7, Zab 77:3

+ 43:3 Nzm 7:1

+ 43:4 Eshu 24:12, San 6:25, Zab 4:7

+ 43:5 Zab 73:12

+ 43:7 1Pat 17:47, Zab 32:16-17

+ 43:10 Zab 42:2, Zab 88:39

+ 43:11 Leb 26:17, Nzm 28:25, Eshu 7:4

+ 43:12 Leb 26:33

+ 43:14 Zab 78:4, Dan 9:16, Mix 6:16

+ 43:15 Nzm 28:37

+ 43:20 Ayup 30:29

+ 43:22 1Jln 28:9, 2Jln 6:30, Hkm 15:11, Elsh 1:24

+ 43:23 Rim 8:36

+ 43:24 Zab 34:23, Zab 77:65

+ 43:27 Zab 24:20

+ 44:1 Zab 68:1

+ 44:4 Shıǵ 32:27, Qsq 3:8

+ 44:7 Evr 1:8-9

+ 44:9 Hkm 7:17

+ 44:10 Jar 10:29, 3Pat 9:28, 1Jln 29:4, Ayup 22:24

+ 44:15 Qsq 1:3

+ 45:1 1Jln 15:20-21

+ 45:2 Zab 7:2, Nzm 4:7, Nax 1:7

+ 45:4 Zab 92:3

+ 45:5 Zab 64:10

+ 45:6 Iysh 12:6

+ 45:7 Zab 2:1, Amo 1:2, Amo 9:5

+ 45:9 Zab 65:5

+ 45:10 Iysh 2:4, Mix 4:3, 1Pat 2:4, Zab 75:4, Ezk 39:3

+ 46:2 Zab 94:1

+ 46:3 Nzm 7:21, Zab 65:3, Zab 75:12, Mal 1:14

+ 46:4 2Pat 22:48

+ 46:8 Dan 7:14, Dan 7:27, Obd 1:21, Zxr 14:9, Luk 1:33, 1Kor 15:24, Ayan 11:15

+ 46:10 Zab 88:19

+ 47:2 1Jln 16:25, Zab 17:4

+ 47:3 Joq 2:15

+ 47:5 Jar 14:1, 2Pat 10:6

+ 47:7 Iysh 13:8

+ 47:8 3Pat 22:48, Ezk 27:26

+ 47:10 Zab 25:3

+ 47:11 Zab 112:3

+ 47:12 Zab 96:8

+ 48:2 Mix 1:2, Iysh 34:1

+ 48:5 Zab 77:2

+ 48:7 Hkm 11:28

+ 48:8 Ayup 33:24, Ayup 36:18, Mat 16:26, Mrk 8:37

+ 48:10 Zab 88:49

+ 48:11 Waz 2:14-16, Waz 3:19, Waz 9:2, Zab 38:7, Waz 2:18

+ 48:13 Waz 3:18

+ 48:16 Zab 15:10, Zab 29:4

+ 48:18 Ayup 27:19, 1Tim 6:7

+ 48:20 Ayup 33:30

+ 48:21 Waz 3:19

* 49:1 1Jln 6:31-33, 39-43; 25:1-2; Ezr 2:41.

+ 49:1 1Jln 6:39, 1Jln 15:17, 1Jln 25:1, 2Jln 5:12, Nzm 10:17, Zab 112:3

+ 49:2 Nzm 33:2, Zab 79:2, Zab 93:1

+ 49:3 Shıǵ 19:16, Leb 10:2, San 16:35, 3Pat 19:11-12

+ 49:4 Nzm 4:26, Nzm 32:1, Iysh 1:2

+ 49:6 Zab 18:2, Zab 96:6, Zab 57:12

+ 49:7 Zab 80:9

+ 49:8 1Pat 15:22, Zab 39:7

+ 49:10 Iysh 40:16

+ 49:12 Shıǵ 9:29, Ayup 41:3, Zab 23:1, Elsh 17:25

+ 49:14 Zab 106:22, Evr 13:15, San 30:3, Waz 5:3, Yuns 2:10

+ 49:15 Zab 80:8

+ 49:19 Zab 51:4

+ 49:21 Waz 8:11, Iysh 57:11

+ 49:22 Zab 9:18

* 50:1-2 2Pat 11:1–12:25.

+ 50:2 2Pat 12:1

+ 50:3 Zab 24:7, Iysh 43:25

+ 50:4 Leb 16:30, 1Yuxn 1:7, 1Yuxn 1:9

+ 50:5 Zab 31:5, Rim 7:18

+ 50:6 2Pat 12:13, Rim 3:4

+ 50:7 Ayup 14:4, Ayup 15:14, Zab 57:4

* 50:9 Mayoran shóbi – bul nazbaygúl shóbine tuqımlas ósimlik.

+ 50:9 Iysh 1:18

+ 50:12 Mat 5:12, Joq 5:21

+ 50:16 2Pat 11:17, 2Pat 12:9

+ 50:18 Zab 39:7

+ 50:19 Zab 33:19

+ 50:20 Zab 68:36, Zab 146:2

+ 50:21 Zab 4:6

* 51:1-2 1Pat 22:9-23.

+ 51:2 1Pat 22:9

+ 51:4 Zab 49:19

+ 51:7 Zab 26:13

+ 51:8 Zab 39:3, Ayup 22:19

+ 51:9 Zab 48:7

+ 51:10 Erm 11:16

• 52:1 Zab 13

+ 52:2 Zab 9:25, Mix 7:2, Rim 3:10-12

+ 52:3 Jar 11:5, Nzm 26:15, Zab 32:14, Zab 101:19

+ 52:4 Ayup 15:16

+ 52:5 Hkm 30:14, Erm 10:25, Ezk 34:3, Mix 3:3

+ 52:6 Leb 26:17, Hkm 28:1

* 53:1-2 1Pat 23:19; 26:1.

+ 53:1 1Pat 23:19, 1Pat 26:1

+ 53:5 Zab 85:14

+ 53:7 Zab 142:12

+ 53:9 Zab 58:10, Zab 91:12, Zab 111:8, Zab 117:7

+ 54:3 Zab 63:1

+ 54:8 Erm 9:2

+ 54:10 Erm 6:7, Ezk 7:23

+ 54:15 Zab 41:5

+ 54:16 San 16:30-33, Zab 123:3, Hkm 1:12

+ 54:20 Nzm 33:27, Zab 89:3, Zab 92:2, Xab 1:12

+ 54:21 Zab 7:5

+ 54:22 Hkm 5:3

+ 54:23 Zab 36:5, Iysh 46:4, Mat 11:28-30

+ 54:24 Ayan 20:3, Zab 5:7, Hkm 10:27

* 55:1 1Pat 21:10-15; 27:1-4.

+ 55:1 1Pat 21:13

+ 55:5 Zab 117:6, Iysh 51:7, Iysh 51:12, Mat 10:28

+ 55:7 Zab 70:10

+ 55:9 Zab 38:13, Shıǵ 32:32, Zab 68:29, Zab 138:16, Mal 3:16

+ 55:13 Leb 5:4, San 30:3, Nzm 23:21, Zab 49:14, Zab 115:8

+ 55:14 Zab 114:8, Ayup 33:30

• 56:1 Zab 107:2-6

* 56:1 1Pat 22:1; 24:4.

+ 56:1 Zab 57:1, Zab 58:1, Zab 74:1, 1Pat 22:1, 1Pat 24:3, Zab 141:1

+ 56:2 Rut 2:12, Zab 16:8

+ 56:4 Zab 143:5-7

+ 56:5 Zab 57:7, Dan 6:16, Hkm 12:18, Hkm 30:14

+ 56:7 Zab 7:16

+ 56:8 Zab 111:7-8

+ 56:9 Biy 5:12, 1Jln 15:16

+ 56:11 Zab 35:5

+ 57:1 Zab 56:1, Zab 58:1, Zab 74:1

+ 57:4 Zab 50:7

+ 57:5 Nzm 32:33, Zab 139:4, Erm 8:17

+ 57:7 Ayup 29:17, Zab 3:8, Zab 56:5

+ 57:9 Ayup 3:16, Waz 6:3

+ 57:11 Ayup 22:19, Zab 67:24

+ 57:12 Zab 9:9

* 58:1 1Pat 19:11.

+ 58:1 Zab 56:1, Zab 57:1, Zab 74:1, 1Pat 19:11

+ 58:2 Zab 19:1

+ 58:4 Zab 9:30, 1Pat 24:12

+ 58:7 Zab 21:17

+ 58:9 Zab 2:4, Zab 36:13

+ 58:10 Zab 9:10

+ 58:11 Zab 20:4, Zab 53:9

+ 58:12 Jar 15:1

+ 58:13 Hkm 12:13

+ 58:15 Zab 21:17

+ 58:17 Zab 17:3

• 59:1 Zab 107:7-14

* 59:1-2 2Pat 8; 10; 1Jln 18–19.

+ 59:1 Zab 79:1

+ 59:2 2Pat 8:3, 2Pat 8:13

+ 59:3 Zab 79:3

+ 59:5 Iysh 51:17

+ 59:8 Jar 12:6, Jar 33:18, Jar 33:17

+ 59:13 Zab 145:3, Erm 17:5

+ 60:4 Hkm 18:10

+ 60:5 Zab 14:1, Rut 2:12, Zab 16:8

+ 60:7 4Pat 20:6, Zab 20:5

+ 60:9 San 30:3, Waz 5:3, Yuns 2:10

+ 61:1 1Jln 16:41, 1Jln 25:1, Zab 38:1, Zab 76:1

+ 61:3 Zab 17:3, Zab 29:7

+ 61:5 Hkm 26:23, Erm 9:8

+ 61:10 Ayup 7:16, Zab 38:6, Zab 143:4, Waz 1:2, Ayup 31:6, Iysh 40:17, Dan 4:32, Dan 5:27

+ 61:11 Ayup 31:25, Luk 12:15

+ 61:12 Ayan 19:1

+ 61:13 Shıǵ 34:6, Zab 85:5, Ayup 34:11, Hkm 24:12

+ 62:1 1Pat 23:14, 2Pat 16:14, 2Pat 17:2, 2Pat 17:29

+ 62:2 Iysh 26:9, Zab 41:2, Zab 142:6

+ 62:4 Zab 35:8

+ 62:5 Zab 103:33

+ 62:7 Zab 41:9, Zab 149:5, Elsh 16:25

+ 62:8 Rut 2:12, Zab 16:8

+ 62:10 San 16:32-33

+ 62:12 Nzm 6:13, Ayup 5:16, Zab 106:42

+ 63:2 Zab 54:3-4

+ 63:3 Erm 18:18

+ 63:4 Zab 10:2, Zab 56:4, Hkm 12:18, Hkm 30:14

+ 63:5 Hkm 1:11, Erm 5:26

+ 63:6 Ayup 22:13, Zab 72:11

+ 63:8 Zab 7:13-14, Zab 17:15

+ 63:9 Hkm 12:13, Hkm 18:7, Waz 10:12

+ 63:11 Zab 7:2, Zab 10:1

+ 64:2 San 30:3, Waz 5:3, Yuns 2:10

+ 64:3 Zab 85:9

+ 64:4 Iysh 6:7

+ 64:5 Zab 23:4, Zab 26:4

+ 64:6 Zab 21:28

+ 64:8 Zab 88:10, Zab 106:29, Yuns 1:15, Mat 8:26, Iysh 17:12-13

+ 64:10 Leb 26:4, Ayup 5:10, Zab 45:5

+ 64:13 Iysh 30:23, Iol 2:22

+ 65:1 Zab 97:4, Zab 99:1

+ 65:3 Zab 46:3, Nzm 33:29

+ 65:4 Zab 85:9

+ 65:5 Zab 45:9

* 65:6 Shıǵ 14–15.

* 65:6 Eshu 3.

+ 65:6 Shıǵ 14:21-22, Eshu 3:14-17

+ 65:10 Ayup 23:10, Iysh 1:25, Iysh 48:10, Zxr 13:9, Mal 3:3, 1Pet 1:7

+ 65:11 Ezk 17:20, Hosh 7:12

+ 65:12 Iysh 43:2

+ 65:13 San 30:3, Waz 5:3, Yuns 2:10

+ 65:16 Mrk 5:19

+ 65:18 Hkm 15:8, Hkm 28:9, Iysh 59:2

+ 66:2 San 6:25, Zab 4:6

+ 66:3 Tit 2:11

+ 66:5 Zab 9:9

+ 66:7 Leb 26:4, Zab 84:13

+ 67:2 San 10:35, Iysh 33:10, San 10:35

+ 67:3 Zab 36:20, Hosh 13:3, Zab 96:5, Mix 1:4

+ 67:4 Zab 31:11

+ 67:5 Iysh 40:3

+ 67:6 Hosh 14:4, Nzm 10:18

+ 67:7 1Pat 2:5, Zab 112:9, Iysh 61:1

+ 67:8 Shıǵ 13:21

+ 67:9 Shıǵ 19:18, Biy 5:4

+ 67:13 Zab 109:5

+ 67:15 Biy 9:48

+ 67:17 Shıǵ 19:18, Zab 131:13-14

+ 67:18 4Pat 6:17, Iysh 66:15, Xab 3:8

+ 67:19 Efs 4:8

+ 67:20 Zab 54:23, Iysh 46:4, Mat 11:28

+ 67:22 Zab 109:6

+ 67:23 Amo 9:3

+ 67:24 Zab 57:11

+ 67:28 1Pat 9:21

+ 67:29 Zab 75:12

* 67:31 Jabayı haywan…, kúshli buǵalar – bul Mısır bolıwı múmkin.

+ 67:31 Zab 21:13

+ 67:32 Iysh 11:11, Iysh 45:14

+ 67:33 Zab 101:22-23

+ 67:34 Zab 17:11, Zab 103:3, 2Pat 22:14, Ayup 37:4, Zab 17:14, Zab 28:3

+ 67:36 Zab 28:11

+ 68:1 Zab 44:1

+ 68:2 Joq 3:54, Yuns 2:4, Yuns 2:6

+ 68:3 Ayup 22:11, Zab 17:5, Zab 39:3, Zab 41:7

+ 68:4 Zab 118:82, Iysh 38:14

+ 68:5 Zab 34:19, Yuxn 15:25, Zab 39:13

+ 68:8 Erm 15:15

+ 68:9 Ayup 19:13-14

+ 68:10 Yuxn 2:17, Rim 15:3

+ 68:15 Erm 38:6, Zab 143:7

+ 68:17 Zab 62:4, Zab 108:21

+ 68:22 Mat 27:34, Yuxn 19:28-29

+ 68:23 Zab 34:4-8, Zab 108:6-15

+ 68:24 Rim 11:9-10

+ 68:26 Elsh 1:20

+ 68:28 Nxm 4:5

+ 68:29 Shıǵ 32:32, Zab 55:9, Mal 3:16, Ayan 3:5

+ 68:30 Zab 19:2

+ 68:32 Zab 49:13

+ 68:35 Zab 95:11

+ 68:36 Zab 68:36, Zab 146:2

+ 68:37 Zab 101:29

• 69:1 Zab 39:13-17

+ 69:1 Zab 37:1

+ 69:3 Zab 34:4, Erm 17:18, Zab 6:11

+ 69:4 Zab 34:25

+ 69:6 Zab 85:1, Zab 108:22

• 70:1 Zab 30:1-4

+ 70:2 Dan 9:16

+ 70:3 Zab 17:3

+ 70:4 Zab 139:2, Zab 139:5

+ 70:5 Erm 14:8, Erm 17:7

+ 70:6 Zab 21:10-11

+ 70:8 Zab 34:28

+ 70:10 Zab 55:7

+ 70:11 Zab 3:3

+ 70:13 Zab 34:4, Zab 39:15, Erm 17:18

+ 70:15 Zab 39:6

+ 70:19 Zab 35:6, Joq 3:23, Shıǵ 15:11, Zab 34:10

+ 70:20 Hosh 6:2

+ 70:22 Zab 32:2

+ 71:1 Zab 126:1, Iysh 16:5, Iysh 32:1

+ 71:2 Iysh 9:7, Iysh 11:4, Iysh 32:1

+ 71:4 Hkm 29:14

+ 71:5 Zab 88:37-38

+ 71:6 Nzm 32:2

+ 71:7 Zab 91:13

+ 71:8 Shıǵ 23:31, 3Pat 4:21, Zab 88:26, Mix 5:4, Zxr 9:10

+ 71:9 Iysh 49:23, Mix 7:17

+ 71:10 Jar 10:4, Yuns 1:3, 3Pat 10:1, Iysh 43:3, Iysh 45:14

+ 71:11 Iysh 49:23

+ 71:12 Hkm 31:8

+ 71:14 Zab 115:6

+ 71:15 3Pat 10:10

+ 71:16 Ayup 5:25

+ 71:17 Zab 103:31, Jar 12:3

+ 71:18 Zab 135:4

+ 71:19 San 14:21, Iysh 6:3, Iysh 11:9, Xab 2:14, Zab 40:14

+ 72:1 Zab 31:2, Yuxn 1:47

+ 72:3 Ayup 21:7, Zab 36:1, Hkm 3:31

+ 72:11 Ayup 22:13

+ 72:13 Nzm 21:6, Ayup 34:9, Zab 25:6

+ 72:17 Zab 36:38

+ 72:18 Zab 34:6, Erm 23:12

+ 72:22 Ayup 18:3, Waz 3:18

+ 72:25 Zab 15:2

+ 72:26 Zab 15:5, Joq 3:24

+ 72:28 Yaqp 4:8, Zab 117:17

+ 73:1 Zab 78:13, Zab 94:7, Zab 99:3, Ezk 34:31, Zxr 9:16

+ 73:2 Shıǵ 3:1-2, Shıǵ 19:18

+ 73:4 Joq 2:7

+ 73:6 3Pat 6:18, 4Pat 25:13-17

+ 73:8 Zab 82:5

+ 73:9 1Pat 3:1, Hkm 29:18, Amo 8:11

+ 73:11 Joq 2:3

+ 73:12 Zab 43:5

+ 73:13 Ayup 3:8, Ayup 40:20, Ayup 41:1, Zab 103:26, Iysh 27:1

* 73:14 Liwyatan – teńizde jasaytuǵın úlken maqluq.

+ 73:15 Shıǵ 17:5-6, San 20:11, Eshu 3:13

+ 73:16 Zab 103:19, Erm 33:25

+ 73:17 Jar 8:22

+ 73:19 Qsq 2:14

+ 73:20 Leb 26:44, Zab 105:45

+ 73:23 Zab 64:7

+ 74:1 Zab 56:1, Zab 57:1, Zab 58:1

+ 74:3 Dan 8:19, Xab 2:3

+ 74:4 Iysh 24:19-20, Ayup 9:7

+ 74:8 1Pat 2:7

+ 74:9 Iysh 51:17, Erm 25:15, Ezk 23:32-34, Obd 1:16, Zxr 12:2, Ayan 14:10

+ 74:11 Zab 100:8

* 75:3 Salim – Erusalimniń eski atı.

+ 75:3 Zab 47:3-4

+ 75:4 1Pat 2:4, Zab 45:10, Ezk 39:3

+ 75:6 Erm 51:39

+ 75:7 Shıǵ 15:1, Shıǵ 15:21

+ 75:8 Iol 2:11, Nax 1:6, Ayan 6:17

+ 75:12 San 30:3, Waz 5:3, Yuns 2:10, Zab 46:2-3, Zab 67:29, Mal 1:14

+ 76:1 1Jln 16:41, 1Jln 25:1, Zab 38:1, Zab 61:1

+ 76:3 Zab 85:7

+ 76:6 Nzm 32:7, Zab 142:5

+ 76:12 Zab 104:5-6

+ 76:14 Shıǵ 15:11

+ 76:17 Zab 113:3, Xab 3:10

+ 76:18 Zab 17:14, Zab 143:6

+ 76:19 Zab 96:4

+ 76:20 Xab 3:15

+ 76:21 Shıǵ 12:50-51, Waz 12:12, Iysh 63:11, Hosh 12:13

+ 77:2 Zab 48:5, Mat 13:35

+ 77:3 San 23:23, Nzm 32:7, Zab 43:2

+ 77:4 Ayup 15:18, Nzm 4:9, Nzm 6:7, Nzm 11:19, Nzm 32:46

+ 77:5 Nzm 31:12-13

+ 77:6 Zab 101:19

+ 77:8 Shıǵ 32:9, Erm 5:23, 4Pat 17:14, Zxr 1:4

+ 77:11 Nzm 8:14, Zab 105:13, Hosh 13:6

* 77:12 Shıǵ 7–12.

+ 77:12 San 13:23, Shıǵ 7, Mix 7:15

* 77:13 Shıǵ 14:21-29.

+ 77:13 Shıǵ 14:21-22, Shıǵ 15:8

* 77:14 Shıǵ 13:21-22.

+ 77:14 Shıǵ 13:21-22

+ 77:15 Shıǵ 17:6, San 20:11

* 77:15-16 Shıǵ 17:1-7; San 20:2-11.

+ 77:18 Shıǵ 17:7, San 20:13, San 11:4-6

* 77:18-20 Shıǵ 16:2-3; San 11:4-6.

+ 77:21 San 11:1

+ 77:23 Jar 7:11

+ 77:24 Shıǵ 16:4, Shıǵ 16:14-31

* 77:23-25 Shıǵ 16:4-5.

+ 77:27 Shıǵ 16:13, San 11:31

+ 77:29 San 11:20

* 77:26-31 Shıǵ 16:13; San 11:31-34.

+ 77:31 San 11:33-34

+ 77:32 San 14:11

+ 77:33 Zab 38:6

+ 77:35 Nzm 32:4

+ 77:36 Iysh 29:13, Hosh 7:13-14

+ 77:37 Ezk 20:16

+ 77:38 Shıǵ 34:6, San 14:20

+ 77:39 Jar 6:3

+ 77:40 Iysh 63:10

+ 77:43 Shıǵ 7:3, Zab 104:27-36

+ 77:44 Shıǵ 7:17-24

+ 77:45 Shıǵ 8:2-14, Shıǵ 8:21-24

+ 77:46 Shıǵ 10:12-15

+ 77:47 Shıǵ 9:23-25

+ 77:48 Shıǵ 9:19-21

+ 77:49 Shıǵ 12:13, Shıǵ 12:23

+ 77:51 Shıǵ 12:29, Zab 134:8

+ 77:52 Zab 76:21

* 77:53 Shıǵ 14.

+ 77:53 Shıǵ 14:27-28, Shıǵ 15:10

+ 77:54 Shıǵ 15:17

+ 77:55 Eshu 23:4, Zab 134:12

+ 77:56 Biy 2:11-12

+ 77:57 Hosh 7:16

+ 77:58 Nzm 31:29, Nzm 32:16

+ 77:60 Eshu 18:1, Biy 18:30

* 77:60-61 1Pat 4.

+ 77:62 1Pat 4:10

+ 77:64 1Pat 4:11, Ayup 27:15

+ 77:65 Zab 34:23, Zab 43:24, Iysh 42:13

+ 77:68 Jar 49:8, 1Jln 5:2, 1Jln 28:4, Zab 86:2

+ 77:70 1Pat 16:12-13

* 77:70-71 1Pat 16:1-13.

+ 77:71 2Pat 5:2

+ 77:72 3Pat 9:4

+ 78:1 Joq 1:10

+ 78:2 Nzm 28:26

+ 78:3 Erm 14:16, Sef 1:17

+ 78:4 Zab 43:14, Dan 9:16, Mix 6:16

+ 78:5 Zab 84:6, Zab 88:47

+ 78:6 Erm 10:25, Ayan 16:1

+ 78:7 Zab 13:4

+ 78:8 Iysh 64:9

+ 78:9 Zab 24:11, Erm 14:7, Luk 18:13

+ 78:10 Zab 41:4, Zab 113:10, Iol 2:17, Mix 7:10, Nzm 32:43

+ 78:11 Zab 101:21

+ 78:12 Jar 4:15, Leb 26:21

+ 78:13 Zab 73:1, Ezk 34:31, Zxr 9:16

+ 79:1 Zab 59:1

+ 79:2 Zab 76:21, Waz 12:12, 1Pat 4:4, 2Pat 6:2, Zab 98:1, Nzm 33:2, Zab 49:2

+ 79:3 San 2:18-24

+ 79:4 Zab 59:3, San 6:25

+ 79:5 Zab 88:47, Zxr 1:12

+ 79:6 Zab 41:4, Zab 101:10

+ 79:8 San 6:25

+ 79:9 Iysh 5:1, Erm 2:21, Mat 21:33, Nzm 7:1

+ 79:12 Zab 71:8

+ 79:13 Zab 88:41, Joq 2:2

+ 79:15 Iysh 63:15

+ 79:17 4Pat 25:9

+ 79:20 San 6:25

+ 80:1 Zab 8:1, Zab 83:1

+ 80:4 Leb 23:24, San 10:10

+ 80:6 Shıǵ 11:4, Nzm 28:49, Erm 5:15

+ 80:7 Shıǵ 1:11

* 80:8 Shıǵ 17:1-7; San 20:1-13.

+ 80:8 Zab 49:15, Shıǵ 17:1-7, San 20:2-13

+ 80:9 Zab 49:7

+ 80:10 Shıǵ 20:2-3

+ 80:13 Ezk 20:25

+ 80:14 Nzm 5:29, Iysh 48:18

+ 80:17 Nzm 32:13-14

+ 81:1 Iysh 3:13

+ 81:2 Leb 19:15, Nzm 1:17, Hkm 18:5

+ 81:3 Zab 9:39, Erm 22:3

+ 81:4 Ayup 29:12, Hkm 24:11

+ 81:5 Zab 10:3

+ 81:6 Yuxn 10:34

+ 81:7 Zab 48:13, Ezk 31:14

+ 82:2 Zab 27:1

+ 82:4 Nxm 4:8

+ 82:5 Zab 73:8, Eshu 7:9

+ 82:7 Jar 25:12-16, 1Jln 5:10

+ 82:8 Eshu 13:5, 3Pat 15:18, Ezk 27:9

+ 82:9 4Pat 15:19

* 82:10 Biy 7:1-23.

* 82:10 Biy 4:1-24.

+ 82:10 Biy 4:13-15, Biy 7:19-25

+ 82:11 Eshu 17:11, 1Pat 28:7, Ayup 20:7

* 82:12 Biy 7:25.

* 82:12 Biy 8:21.

+ 82:12 Biy 7:25, Biy 8:21

+ 82:14 Ayup 13:25, Ayup 21:18

+ 82:15 Iysh 10:16-17

+ 82:16 3Pat 19:11, Ayup 9:17, Ayup 38:1

+ 82:19 Shıǵ 6:3

+ 83:1 Zab 8:1, Zab 80:1

+ 83:3 Zab 41:2, Zab 62:1

+ 83:4 Zab 5:3

+ 83:5 Zab 22:6, Zab 64:5

+ 83:6 Zab 121:1

+ 83:10 Jar 15:1

+ 83:12 Jar 15:1, Mal 4:2, Luk 1:78

+ 83:13 Hkm 16:20

+ 84:3 Zab 31:1

+ 84:4 Shıǵ 32:12

+ 84:6 Zab 78:5

+ 84:13 Leb 26:4, Zab 66:6

+ 84:14 Iysh 58:8

+ 85:1 Zab 16:1, Zab 141:1, Zab 39:18

+ 85:4 Zab 24:1

+ 85:5 Shıǵ 34:6, Zab 144:8

+ 85:7 Zab 76:3

+ 85:8 Shıǵ 15:11, Zab 34:10, Zab 95:4, Zab 96:9, Erm 10:6

+ 85:9 Zab 65:4, Ayan 15:4

+ 85:10 Nzm 6:4, Iysh 37:16

+ 85:11 Zab 24:4

+ 85:13 Ayup 33:28, Zab 15:10, Iysh 38:17

+ 85:14 Zab 53:5

+ 85:15 Shıǵ 34:6

+ 85:16 Zab 115:7

+ 85:17 Biy 6:17

+ 86:2 Zab 47:2, Iysh 28:16, Zab 77:68

+ 86:3 Zab 45:5-6

* 86:4 Rahab – teńiz aydarhası. Bul jerde Mısırdıń astarlı ataması.

+ 86:5 Zab 47:9

+ 86:7 Zab 35:9, Ezk 47:1

+ 87:1 3Pat 4:31, 1Jln 2:6

+ 87:2 Zab 21:3, Luk 18:7

+ 87:4 Zab 15:10

+ 87:5 Zab 27:1, Zab 142:7, Hkm 1:12

+ 87:6 Iysh 26:14

+ 87:7 Ayup 10:21-22, Zab 142:3, Joq 3:6

+ 87:8 Zab 41:7-8

+ 87:9 Ayup 19:13, Zab 30:12, Ayup 30:10

+ 87:11 Zab 6:6, Iysh 38:18

+ 87:13 Ayup 10:21-22, Waz 9:5

+ 87:14 Zab 5:4

+ 87:17 Ayup 6:4

+ 87:18 Zab 21:17

+ 87:19 Ayup 19:13-14, Zab 37:12

+ 88:1 3Pat 4:31, 1Jln 2:6

+ 88:2 Zab 100:1

* 88:5 2Pat 7:16.

+ 88:5 2Pat 7:16, Zab 131:11-12

+ 88:6 Zab 18:1, Ayup 5:1, Ayup 15:15, Zxr 14:5

+ 88:7 Shıǵ 15:11, Jar 6:2, Ayup 1:6

+ 88:9 Zab 34:10

+ 88:10 Ayup 38:11, Zab 64:8, Yuns 1:15

* 88:11 Rahab – teńiz aydarhası.

+ 88:11 Ayup 9:13, Ayup 26:12, Iysh 51:9

+ 88:12 1Jln 29:11, Zab 23:1

+ 88:13 Nzm 3:9, Biy 4:6

+ 88:15 Zab 96:2

+ 88:16 San 6:25, Zab 4:7

+ 88:19 Zab 46:10

+ 88:20 1Pat 13:14, 1Pat 16:13, Elsh 13:22

+ 88:24 Zab 2:9

+ 88:26 Zab 71:8

+ 88:27 Nzm 32:15, Zab 94:1

+ 88:28 2Pat 7:14, 3Pat 10:22

+ 88:29 Iysh 55:3

+ 88:30 Ayup 14:12

+ 88:33 2Pat 7:14

+ 88:34 Erm 33:21

+ 88:36 Amo 4:2, Evr 6:17-18

+ 88:38 Ayup 16:19

+ 88:39 Zab 43:10

+ 88:40 Ayup 19:9, Erm 13:18, Joq 5:16

+ 88:41 Joq 2:2

+ 88:46 2Pat 24:15

+ 88:47 Zab 12:1, Zab 78:5, Xab 1:2, Zxr 1:12, Zab 12:2, Zab 78:5

+ 88:48 Ayup 7:7

+ 88:49 Zab 48:10

+ 88:53 Zab 40:14

+ 89:1 Zab 33:1, Ezr 3:2

+ 89:2 Nzm 33:27

+ 89:3 Hkm 8:25, Nzm 33:27, Zab 92:2, Xab 1:12

+ 89:4 Jar 3:19, Ayup 34:15, Zab 102:14, Waz 3:20, Waz 12:7

+ 89:5 2Pet 3:8, Zab 38:6

+ 89:6 Zab 36:2, Iysh 40:6-8

+ 89:8 Erm 16:17

+ 89:10 Jar 6:3, Jar 47:9

+ 89:12 Waz 7:2

+ 89:17 Zab 127:2

+ 90:1 Zab 31:7, Zab 120:5

+ 90:2 Zab 17:3

+ 90:3 Zab 123:7, Hkm 6:5

+ 90:4 Zab 16:8, Zab 35:5

+ 90:5 Qsq 3:8, Ayup 5:19-23, Hkm 3:23, Hkm 3:25

+ 90:8 Zab 36:34, Zab 91:12, Hkm 29:16

+ 90:9 Nzm 33:27, Zab 17:3

+ 90:10 Hkm 12:21

+ 90:12 Hkm 3:23, Mat 4:6, Luk 4:10-11

+ 90:13 Mrk 16:18, Luk 10:19

+ 90:14 Zab 21:8-9, Hkm 8:17, Zab 9:11

+ 90:15 Ayup 12:4, Erm 33:3

+ 90:16 Zab 20:5

+ 91:2 Zab 146:1

+ 91:6 Zab 110:2, Ayan 15:3

+ 91:9 Zab 92:4

+ 91:11 Zab 22:5, Hkm 27:9, Waz 9:8

+ 91:12 Zab 36:34, Zab 59:10, Zab 90:8, Hkm 29:16

+ 91:13 Zab 71:7, Hkm 11:28, Iysh 65:22, Hkm 11:28

+ 91:14 Zab 134:2

+ 91:16 Zab 17:2, Jar 18:25, Ayup 34:10

+ 92:1 1Jln 16:31, Zab 95:10, Zab 96:1, Zab 98:1, Zab 103:1

+ 92:2 Nzm 33:27, Zab 54:20, Zab 89:3, Xab 1:12

+ 92:3 Xab 3:10

+ 92:4 Zab 91:9

+ 93:1 Nzm 32:35, Nzm 32:43, Iysh 35:4, Nzm 33:2, Zab 49:2

+ 93:2 Iysh 33:10

+ 93:3 Ayan 6:10

+ 93:5 Iysh 3:15

+ 93:6 Iysh 10:2

+ 93:7 Ayup 22:13, Sef 1:12, Mal 3:14

+ 93:9 Hkm 20:12

+ 93:10 Ayup 7:16, Zab 38:6, Waz 1:2, 1Kor 3:20

+ 93:12 Ayup 5:17, Hkm 3:11-12

+ 93:14 1Pat 12:22, Rim 11:2

+ 93:17 Zab 123:1-3

+ 93:21 Shıǵ 23:7, Hkm 17:15, Iysh 5:23

+ 93:22 Zab 17:3

+ 94:1 Nzm 32:15, Zab 88:27

+ 94:3 1Pat 5:3, 2Jln 2:5, Zab 85:8, Zab 134:5

+ 94:5 Jar 1:9-10

+ 94:6 2Jln 6:13, Dan 6:10

+ 94:7 Zab 73:1, Ezk 34:31, Zxr 9:16, Evr 3:7-11

* 94:8 Shıǵ 17:1-7; San 20:1-13.

* 94:10 San 14:33-34.

* 94:11 San 14:20-23.

+ 94:11 San 14:22-23, Nzm 1:35, Nzm 12:9, Ezk 20:15

• 95:1 1Jln 16:23-33

+ 95:1 Zab 32:3, Iysh 42:10

+ 95:2 Zab 99:4

+ 95:3 Zab 9:2

+ 95:4 2Pat 22:4, Zab 17:4, Zab 144:3, Shıǵ 18:11

+ 95:5 Iysh 44:24, Erm 10:12

+ 95:7 Zab 28:1

+ 95:9 Zab 113:7

+ 95:10 Zab 92:1, Zab 96:1, Zab 98:1

+ 95:11 Iysh 44:23, Iysh 49:13, Zab 97:7

+ 95:13 Zab 9:9

+ 96:1 Zab 92:1, Zab 95:10, Zab 98:1

+ 96:2 Shıǵ 19:9, Shıǵ 20:21, Zab 17:12, Zab 88:15

+ 96:3 Zab 20:10

+ 96:4 Zab 76:19

+ 96:5 Eshu 3:11, Mix 4:13, Zxr 4:14, Zxr 6:5, Zab 67:3, Mix 1:4, Nax 1:5

+ 96:6 Zab 18:2, Zab 49:6

+ 96:7 Iysh 42:17, Erm 10:14, Evr 1:6

+ 96:8 Zab 47:12

+ 96:9 1Pat 5:3, 2Jln 2:5, Zab 85:8

+ 96:10 Hkm 8:13, Amo 5:15, Rim 12:9, Zab 30:24, Zab 36:28

+ 96:11 Zab 26:1, Zab 111:4, Hkm 4:18, Mix 7:8

+ 96:12 Zab 31:11

+ 97:1 Zab 32:3, Iysh 42:10, Iysh 59:16

+ 97:3 Iysh 52:10

+ 97:4 Zab 65:1, Zab 99:1

+ 97:6 San 10:10

+ 97:7 Zab 95:11

+ 97:8 Iysh 55:12

+ 97:9 Zab 95:13, Zab 109:6, Iysh 2:4, Iysh 3:13, Iol 3:12

+ 98:1 Zab 92:1, Zab 95:10, Zab 96:1, Zab 79:2

+ 98:2 Zab 112:4

+ 98:4 Zab 10:7

+ 98:6 Shıǵ 32:11-14, San 16:48, 1Pat 7:9-10

+ 98:7 Shıǵ 33:9

+ 98:8 San 14:20, San 20:12

+ 98:9 Zab 2:6

+ 99:1 Zab 65:1, Zab 97:4

+ 99:3 3Pat 18:39, Zab 73:1, Ezk 34:31, Zxr 9:16

+ 99:4 Zab 95:2

+ 99:5 Zab 105:1

+ 100:1 Zab 88:2

+ 100:2 Zab 118:1, 3Pat 9:4

+ 100:5 Shıǵ 20:16, Hkm 19:5, Hkm 6:17, Hkm 30:13

+ 100:8 Zab 74:11

+ 101:1 Zab 141:2

+ 101:4 Zab 36:20, Ayup 30:30, Joq 1:13

+ 101:5 Zab 36:2, Ayup 33:20, Zab 106:18

+ 101:7 Sef 2:14

+ 101:9 Iysh 65:15, Erm 29:22

+ 101:10 Zab 41:4, Zab 79:6

+ 101:12 1Jln 29:15, Ayup 8:9, Ayup 14:2, Zab 108:23, Zab 143:4

+ 101:13 Zab 9:8, Joq 5:19, Zab 134:13

+ 101:14 San 10:35, Iysh 33:10, Erm 29:20, Dan 9:2

+ 101:15 Nxm 4:2

+ 101:16 3Pat 8:41

+ 101:17 Iysh 60:1

+ 101:19 Zab 21:31, Zab 77:6

+ 101:20 Jar 11:5, Nzm 26:15, Zab 13:2

+ 101:21 Zab 78:11

+ 101:22 Zab 67:33

+ 101:25 Xab 1:12

+ 101:26 1Pat 2:8

+ 101:27 Iysh 51:6, Ayan 20:11

+ 101:28 Ayup 36:26, Mal 3:6, Evr 1:10-12, Evr 13:8

+ 101:29 Zab 68:37, Zab 111:2

+ 102:1 Zab 103:1, Zab 145:1

+ 102:3 Shıǵ 15:26, Shıǵ 34:7

+ 102:4 Zab 5:13

+ 102:5 Iysh 40:31

+ 102:8 Shıǵ 34:6

+ 102:9 Iysh 57:16, Erm 3:5, Joq 3:31, Mix 7:18

+ 102:10 Ezr 9:13, Ezk 20:44

+ 102:11 Zab 35:6, Iysh 55:9

+ 102:12 Iysh 43:25

+ 102:13 Mal 3:17

+ 102:14 Jar 2:7

+ 102:15 Ayup 14:11, Zab 89:6

+ 102:16 Ayup 7:10, Ayup 24:24, Zab 36:10

+ 102:17 Zab 24:6

+ 102:18 Shıǵ 20:6, Nzm 7:9

+ 102:19 Zab 10:4, Zab 92:2

+ 102:20 Zab 148:2

+ 103:1 Zab 102:1, 2Pat 7:22, Zab 92:1

+ 103:2 Ayup 9:8, Erm 10:12, Erm 51:15

+ 103:3 Amo 9:6, Zab 17:11

+ 103:4 Zxr 6:5, Ezk 1:13, Evr 1:7

+ 103:5 1Pat 2:8, Zab 23:2, Hkm 8:29, Zab 118:90, Waz 1:4

+ 103:7 Ayup 26:11, Zab 17:16, Iysh 50:2

+ 103:9 Jar 1:9, Ayup 38:8-11, Zab 32:7, Erm 5:22

+ 103:14 Nzm 11:14-15, Zab 146:8-9

+ 103:15 Biy 9:13, Hkm 31:6, Waz 10:19, Elsh 14:17

* 103:18 Daman – surokqa uqsaytuǵın haywan.

+ 103:18 Ayup 39:1

+ 103:19 Jar 1:14, Zab 73:16, Erm 33:25

+ 103:20 Iysh 45:7

+ 103:21 Ayup 38:39, Iol 1:20

+ 103:22 Ayup 37:8

+ 103:24 Hkm 3:19

* 103:26 Liwyatan – teńizde jasaytuǵın úlken maqluq.

+ 103:27 Zab 135:25

+ 103:28 Zab 144:16

+ 103:29 Jar 3:19, Ayup 34:15, Zab 89:4, Zab 145:4, Waz 3:20, Waz 12:7

+ 103:30 Ayup 33:4

+ 103:31 Zab 71:17

+ 103:32 Zab 143:5

+ 103:33 Zab 62:5, Zab 145:2

* 103:35 Haliluya – «Jaratqan Iyeni alǵıslań» degen mániste.

• 104:1 1Jln 16:8-22

+ 104:1 Iysh 12:4

+ 104:2 Erm 21:2

+ 104:4 Zab 23:6, Zab 26:8

+ 104:5 Zab 76:12-13

+ 104:7 Iysh 26:9

+ 104:8 Nzm 7:9, Leb 26:42

+ 104:9 Jar 17:2, Jar 26:3

* 104:11 Jar 12:7; 17:8; 26:3; 28:13.

+ 104:11 Jar 35:11-12

+ 104:12 Nzm 7:7, Nzm 26:5

+ 104:14 Jar 12:17, Jar 20:3

+ 104:15 Jar 20:7

+ 104:16 Jar 41:54

+ 104:17 Jar 37:28, Jar 45:5

+ 104:19 Jar 37:7, Jar 41:54

+ 104:20 Jar 41:14

* 104:17-21 Jar 37:1-36; 39:1–41:57; 45:4-7.

+ 104:21 Jar 41:40

+ 104:23 Jar 46:6

+ 104:24 Shıǵ 1:7, Nzm 26:5

* 104:23-25 Shıǵ 1:1-14.

+ 104:25 Shıǵ 9:12

+ 104:26 Shıǵ 3:10, Shıǵ 4:14

+ 104:27 Shıǵ 7:3, Zab 77:43-51

+ 104:28 Shıǵ 10:21-23

+ 104:29 Shıǵ 7:17-24

+ 104:30 Shıǵ 8:2-14

+ 104:31 Shıǵ 8:16-24

+ 104:32 Shıǵ 9:23-25

+ 104:34 Shıǵ 10:12-15

+ 104:36 Shıǵ 12:29

* 104:37 Shıǵ 12:35-36.

+ 104:37 Shıǵ 12:35-36

+ 104:38 Shıǵ 12:33

* 104:39 Shıǵ 13:21-22.

+ 104:39 Shıǵ 13:21-22

* 104:40 Shıǵ 16.

+ 104:40 Shıǵ 16:4, Shıǵ 16:14-31

* 104:41 Shıǵ 17:1-7; San 20:2-11.

+ 104:41 Shıǵ 17:6, San 20:11

* 104:42 Jar 12:1-3; 15; 17.

+ 104:42 Jar 15:14

+ 104:43 Jar 15

+ 104:44 Eshu 24:13

+ 105:1 1Jln 16:34, 2Jln 5:13, 2Jln 20:21, Ezr 3:11, Erm 33:11

+ 105:3 Zab 14:2

+ 105:6 Ezr 9:7, Erm 3:25

+ 105:7 Shıǵ 14:11

+ 105:8 Shıǵ 9:16, Shıǵ 14:18

+ 105:9 Shıǵ 15:8, Zab 17:16, Shıǵ 14:21-22

+ 105:10 Luk 1:71

+ 105:11 Shıǵ 14:28

* 105:7-12 Shıǵ 14:10-31.

+ 105:12 Shıǵ 14:31

+ 105:13 Nzm 8:14, Zab 77:11, Hosh 13:6

+ 105:14 San 11:4

* 105:13-15 San 11.

+ 105:15 San 11:20, Zab 77:29

+ 105:16 San 16:1-3

+ 105:17 San 16:31-32, San 11:6

* 105:16-18 San 16.

+ 105:18 San 16:35

+ 105:19 Shıǵ 32:4, Nzm 9:8

+ 105:20 Erm 2:11, Rim 1:23

+ 105:21 Nzm 8:12-14, Zab 77:11, Hkm 3:12, Hosh 13:6

* 105:19-23 Shıǵ 32.

+ 105:23 Shıǵ 32:10, Nzm 9:14

+ 105:24 San 14:2-4

* 105:24-27 San 13–14.

+ 105:27 San 14:30

+ 105:28 San 25:1-5, Hosh 9:10

+ 105:30 San 25:7-8

* 105:28-31 San 25.

+ 105:31 Jar 15:6, San 25:10-13

+ 105:32 Shıǵ 17:7, San 20:13

* 105:32-33 Shıǵ 17:1-7; San 20:2-13.

+ 105:33 San 20:10

+ 105:34 Biy 1:21, Biy 1:27-36

+ 105:35 Biy 3:5-6, Hosh 7:8

+ 105:36 Shıǵ 23:33, Biy 2:3, Biy 2:13

+ 105:37 Nzm 32:17

+ 105:38 San 35:33

* 105:34-39 Nzm 7:1-6; 18:9-13; Biy 1:19–2:5.

+ 105:41 Biy 2:14

+ 105:42 Biy 4:3

* 105:40-43 Biy 2:10-19.

+ 105:43 Biy 2:16

+ 105:44 Biy 3:9, Biy 4:3

+ 105:45 Leb 26:42, Zab 73:20, Joq 3:32

+ 105:46 Ezr 1:1

+ 105:48 1Jln 16:35-36, Zab 40:14

+ 106:1 Zab 105:1

+ 106:2 Zab 105:10, Nzm 30:3, Iysh 11:12, Erm 32:37, Ezk 11:17, Sef 3:20

+ 106:9 Luk 1:53

+ 106:10 Ayup 36:7, Iysh 9:2, Iysh 42:7, Iysh 49:9

+ 106:11 Hkm 1:25

+ 106:12 Zab 21:12

+ 106:16 Iysh 45:2

+ 106:18 Ayup 33:20, Zab 9:14

+ 106:20 4Pat 20:5

+ 106:22 Zab 49:14, Evr 13:15

+ 106:25 Yuns 1:4

+ 106:27 Ayup 12:25, Iysh 24:20

+ 106:29 Zab 64:8, Zab 88:10, Yuns 1:15, Mat 8:26

+ 106:33 Iysh 50:2

+ 106:34 Jar 19:24-28, Erm 4:26

+ 106:35 Ayup 38:26, Iysh 35:6, Iysh 41:18

+ 106:38 Jar 12:2, Shıǵ 1:7, Ayup 42:10

+ 106:40 Ayup 12:21, Ayup 12:24

+ 106:41 1Pat 2:8, Zab 112:7

+ 106:42 Ayup 22:19, Zab 118:74, Ayup 5:16, Zab 62:12

+ 106:43 Dan 12:10, Hosh 14:10

• 107:1 Zab 56:8-12, Zab 59:7-14

+ 107:2 Zab 111:7-8

+ 107:3 1Jln 15:16

+ 107:5 Zab 35:5

+ 107:8 Jar 12:6, Jar 33:18, Jar 33:17

+ 107:13 Zab 145:3, Erm 17:5

+ 108:1 Zab 27:1

+ 108:2 Zab 51:4

+ 108:3 Zab 34:19

+ 108:5 Zab 34:12, Hkm 17:13, Erm 18:20

+ 108:6 Zab 34:4-8, Zab 68:23-26

+ 108:7 Hkm 28:10

+ 108:8 Elsh 1:20

+ 108:9 Shıǵ 22:24

+ 108:10 Erm 18:21

+ 108:13 Ayup 18:19, Zab 20:11

+ 108:14 Shıǵ 20:5

+ 108:15 Joq 1:22, Ayup 18:17, Hkm 10:7

+ 108:18 San 5:22

+ 108:21 Zab 68:17

+ 108:22 Zab 39:8

+ 108:23 Zab 101:12, Shıǵ 10:19

+ 108:29 Ayup 8:22

+ 108:31 Zab 15:8

+ 109:1 Mat 22:44, Mrk 12:36, Luk 20:42-43, Elsh 2:34-35, Zab 8:7, Mrk 16:19, Evr 1:13, Evr 10:13

+ 109:2 Zab 2:6, Zab 71:8

* 109:4 Jar 14:18-20.

+ 109:4 Evr 6:17-18, Jar 14:18-20, Evr 5:6, Evr 7:17, Evr 7:21

+ 109:5 Zab 67:13

+ 109:6 Zab 9:9, Iol 3:12, Zab 67:22

+ 110:1 Zab 149:1, Zab 137:1

+ 110:2 Zab 91:6

+ 110:3 Zab 111:3

+ 110:4 Shıǵ 34:6

+ 110:5 Zab 104:8

+ 110:9 Luk 1:68, Zab 98:3, Luk 1:49

+ 110:10 Ayup 28:28, Hkm 1:7, Hkm 9:10, Nzm 4:6

+ 111:1 Zab 1:2, Zab 127:1

+ 111:2 Hkm 11:21

+ 111:3 Zab 110:3

+ 111:4 Zab 26:1, Zab 96:11, Mix 7:8

+ 111:5 Zab 36:26

+ 111:6 Hkm 10:7

+ 111:7 Zab 56:8, Zab 107:2

+ 111:8 Zab 53:9

+ 111:9 Hkm 11:24-25, Nzm 24:13, 2Kor 9:9

+ 111:10 Ayup 16:9

+ 112:2 Ayup 1:21, Zab 113:26

+ 112:3 Zab 47:11, Zab 49:1, Mix 1:11

+ 112:4 Zab 98:2, Zab 148:13, Zab 8:1

+ 112:5 Zab 34:10

+ 112:6 Zab 10:4

+ 112:7 1Pat 2:8, Zab 106:41

+ 112:9 1Pat 2:5, Zab 67:7

+ 113:1 Shıǵ 12:37

* 113:3 Shıǵ 14–15.

* 113:3 Eshu 3.

+ 113:3 Shıǵ 14:21-22, Zab 76:17, Eshu 3:13

* 113:4 Shıǵ 19:16-19; Biy 5:4-5.

+ 113:4 Zab 28:6

+ 113:7 Zab 95:9

* 113:8 Shıǵ 17:1-7.

+ 113:8 Shıǵ 17:6, San 20:11, Zab 77:15

+ 113:10 Zab 41:4, Zab 78:10, Iol 2:17, Mix 7:10

+ 113:11 Zab 2:4, Zab 10:4, Iysh 66:1, Zab 134:6

+ 113:12 Zab 134:15-18

+ 113:13 Nzm 4:28

+ 113:15 Iysh 46:7, Erm 10:5

+ 113:16 Iysh 44:9

+ 113:18 Jar 15:1

+ 113:22 Iysh 65:23

+ 113:25 Zab 6:6, Waz 9:10, Iysh 38:18

+ 113:26 Zab 112:2

+ 114:1 Nzm 6:5, Zab 17:2

+ 114:3 Zab 17:5-6

+ 114:5 Shıǵ 34:6

+ 114:7 Zab 12:6

+ 114:8 Zab 55:14

+ 114:9 Zab 26:13

+ 115:1 2Kor 4:13

+ 115:2 Zab 61:8

+ 115:3 2Jln 32:25

+ 115:5 San 30:3, Zab 49:14, Waz 5:3, Yuns 2:10

+ 115:6 Zab 71:14

+ 115:7 Zab 85:16

+ 115:8 Zab 49:14, Zab 55:13

+ 116:1 Rim 15:11

+ 116:2 Zab 35:6, Iysh 55:9

+ 117:1 Zab 105:1

+ 117:5 Zab 17:20, Zab 30:8

+ 117:6 Zab 55:5, Zab 55:12, Iysh 51:7, Iysh 51:12, Evr 13:6

+ 117:7 Zab 53:9

+ 117:8 Zab 145:3, Erm 17:5

+ 117:10 Zab 21:13

+ 117:14 Shıǵ 15:2, Iysh 12:2

+ 117:15 Shıǵ 15:6

+ 117:17 Zab 72:28, Zab 106:22

+ 117:19 Zab 23:7, Iysh 26:2

+ 117:20 Ayan 21:27

+ 117:22 Iysh 28:16, Zxr 10:4, Mat 21:42, Mrk 12:10, Luk 20:17, Elsh 4:11, Efs 2:20, 1Pet 2:7

+ 117:26 Mat 21:9, Mat 23:39, Mrk 11:9, Luk 13:35, Luk 19:38

+ 117:27 2Pat 21:17, 4Pat 8:20, Zab 17:29

+ 117:29 Zab 105:1

+ 118:1 Zab 100:2, Zab 100:6

+ 118:3 1Yuxn 3:9, 1Yuxn 5:18

+ 118:6 Zab 118:80

+ 118:8 Zab 37:22

+ 118:9 Ayup 13:26, Zab 24:7, Erm 3:25

+ 118:10 2Jln 15:2

+ 118:11 Ayup 23:12, Zab 36:3, Zab 39:9

+ 118:12 Zab 26:11

+ 118:13 Nzm 6:7

+ 118:14 Hkm 3:14-15

+ 118:15 Zab 24:4

+ 118:19 1Jln 29:15, Zab 38:13

+ 118:20 Zab 41:2

+ 118:21 Nzm 27:26, Erm 11:3

+ 118:23 Zab 118:161, Dan 6:4, Dan 6:10

+ 118:28 Zab 21:15

+ 118:34 Zab 118:69

+ 118:36 Hkm 23:4

+ 118:42 Hkm 27:11

+ 118:46 Mat 10:18, Elsh 26:1

+ 118:47 Zab 1:2

+ 118:51 Erm 20:7, Joq 3:14

+ 118:53 Nxm 13:25

+ 118:54 1Jln 29:15, Zab 38:13

+ 118:57 Zab 15:5

+ 118:61 Ayup 18:8-10, Zab 139:6, Erm 18:22

+ 118:62 Zab 41:9, Elsh 16:25

+ 118:64 Zab 32:5

+ 118:68 Zab 105:1, Mrk 10:18

+ 118:69 Zab 118:34

+ 118:70 Zab 16:10

+ 118:71 Rim 8:28

+ 118:72 Zab 18:11

+ 118:73 Ayup 10:8, Ayup 31:15

+ 118:74 Zab 106:42

+ 118:80 Zab 118:6

+ 118:82 Zab 68:4, Joq 4:17

+ 118:84 Ayan 6:10

+ 118:85 Zab 7:16, Erm 18:20

+ 118:89 Iysh 40:8

+ 118:90 Zab 103:5, Waz 1:4

+ 118:91 Erm 33:25

+ 118:98 Nzm 4:6

+ 118:100 Ayup 32:7-9

+ 118:101 Hkm 1:15

+ 118:103 Zab 18:10, Ayan 10:9-10

+ 118:105 Hkm 6:23, 2Pet 1:19

+ 118:106 Nxm 10:29

+ 118:110 Ayup 18:8-10, Zab 139:6, Erm 18:22

+ 118:111 Nzm 33:4, Erm 15:16

+ 118:114 Zab 31:7, Jar 15:1

+ 118:115 Ayup 21:16, Zab 6:9, Mat 7:23

+ 118:120 Ayup 4:14

+ 118:122 Ayup 17:3

+ 118:123 Zab 118:82, Joq 4:17

+ 118:127 Zab 18:11, Hkm 8:10

+ 118:130 Zab 18:8

+ 118:131 Ayup 29:23

+ 118:135 San 6:25

+ 118:136 Erm 9:1, Ezk 9:4

+ 118:140 Zab 11:7, Zab 17:31, Hkm 30:5

+ 118:142 Zab 18:10

+ 118:147 Zab 5:5

+ 118:151 Nzm 4:7, Zab 144:18

+ 118:154 Joq 3:58

+ 118:156 2Pat 24:14

+ 118:157 Zab 3:2

+ 118:158 Zab 138:20

+ 118:160 Yuxn 17:17

+ 118:161 1Pat 26:18, Zab 118:23

+ 118:162 1Pat 30:20, Erm 15:16

+ 118:166 Jar 49:18

+ 118:168 Ayup 23:10, Zab 138:3, Hkm 5:21, Evr 4:13

+ 118:176 Iysh 53:6, Erm 50:6, 1Pet 2:25

+ 119:2 Hkm 6:17

+ 119:4 Zab 139:11, Hkm 25:22

+ 119:5 Jar 10:2, Ezk 27:13, Qsq 1:4, Erm 49:28-29

+ 120:1 Zab 119:1

+ 120:2 Zab 123:8

+ 120:3 Hkm 3:23, Hkm 3:26

+ 120:5 Zab 90:1

+ 120:8 San 6:24, Nzm 28:6

+ 121:1 Zab 119:1, Iysh 2:3, Zxr 8:21

+ 121:4 Nzm 16:16, Zab 119:1

+ 121:5 3Pat 7:7, 2Jln 19:8

+ 121:6 Erm 31:23

+ 121:9 Nxm 2:10, Est 10:3

+ 122:1 Zab 119:1, Zab 10:4, 2Jln 20:12, Zab 24:15

+ 122:3 Nxm 4:4

+ 122:4 Erm 20:7, Joq 3:14

+ 123:1 Zab 119:1, Zab 128:1, Zab 93:17

+ 123:3 San 16:30-33, Zab 54:16, Hkm 1:12

+ 123:4 Ayup 22:11, Zab 68:3

+ 123:7 Zab 90:3

+ 123:8 Zab 120:2

+ 124:1 Zab 119:1

+ 124:5 Hkm 2:15, Zab 127:5, Gal 6:16

+ 125:1 Zab 119:1

+ 125:2 Ayup 8:21

+ 125:3 Iol 2:21

+ 125:6 Zab 29:6

+ 126:1 Zab 119:1, Zab 71:1

+ 126:2 Waz 8:16, Jar 3:17

+ 126:3 Jar 33:5

+ 127:1 Zab 119:1, Zab 111:1

+ 127:2 Zab 89:17

+ 127:3 Zab 143:12

+ 127:5 Zab 19:3, Zab 133:3

+ 127:6 Zab 124:5, Gal 6:16

+ 128:1 Zab 119:1, Zab 128:1

+ 128:3 Mix 3:12

+ 128:5 Zab 34:4

+ 128:6 4Pat 19:26, Ayup 8:12

+ 128:8 Rut 2:4, Zab 117:26

+ 129:1 Zab 119:1, Joq 3:55

+ 129:2 Nxm 1:6, Nxm 1:11, 2Jln 6:40

+ 129:4 Ayup 37:24, Iysh 55:7

+ 129:7 Zab 130:3

+ 129:8 Zab 24:22

+ 130:1 Zab 119:1

+ 130:3 Zab 129:7

+ 131:1 Zab 119:1

+ 131:3 1Jln 22:7, Elsh 7:46

+ 131:7 Zab 98:5

+ 131:8 Zab 77:61, 2Jln 6:41

+ 131:9 Ayup 29:14

+ 131:10 2Jln 6:42

+ 131:11 Zab 88:34-35, Zab 109:4, 2Pat 7:12

+ 131:12 3Pat 8:25

+ 131:13 Shıǵ 19:18, Zab 67:17, Zab 77:68

+ 131:15 Zab 147:3, Rut 1:6

+ 131:17 2Pat 21:17, 4Pat 8:20, Zab 17:29

+ 132:1 Zab 119:1, Jar 13:8

+ 132:2 Shıǵ 29:7, Leb 8:12

+ 132:3 Nzm 3:9, Leb 25:21, Nzm 28:8

+ 133:1 Zab 119:1, 1Jln 9:33

+ 133:2 Zab 27:2

+ 133:3 San 6:24, Zab 19:3, Zab 127:5

+ 134:2 Zab 91:14

+ 134:4 Shıǵ 19:5, Nzm 7:6

+ 134:5 2Jln 2:5, Zab 85:8, Zab 94:3

+ 134:6 Zab 113:11

+ 134:7 Ayup 38:22, Erm 10:13, Erm 51:16

* 134:8 Shıǵ 12:29-30.

+ 134:8 Shıǵ 12:29, Zab 77:51

* 134:9 Shıǵ 7:8–11:10.

+ 134:9 Nzm 6:22

+ 134:10 Zab 135:17-20

* 134:11 San 21:21-35; Nzm 2:24–3:11.

+ 134:11 San 21:21-35, Eshu 12:7-24

+ 134:12 Nzm 29:8, Eshu 23:4, Zab 77:55

+ 134:13 Zab 101:13

+ 134:14 Nzm 32:36

+ 134:15 Zab 113:12-16

+ 134:16 Nzm 4:28

+ 134:17 Erm 10:14, Xab 2:19

+ 134:18 Iysh 44:9

+ 134:20 Zab 21:24

+ 134:21 Zab 131:13

+ 135:1 Zab 105:1

+ 135:2 Nzm 10:17

+ 135:4 Zab 71:18

+ 135:5 Hkm 3:19, Erm 10:12

+ 135:6 Iysh 44:24

+ 135:7 Jar 1:16-18

* 135:10 Shıǵ 12:29-30.

+ 135:10 Shıǵ 12:29, Zab 77:51

* 135:11 Shıǵ 6:6; 13:3-4.

+ 135:11 Shıǵ 12:51

+ 135:13 Shıǵ 14:21-22, Zab 77:13

* 135:13-15 Shıǵ 14:1-31.

+ 135:15 Shıǵ 14:27

+ 135:16 Shıǵ 15:22

+ 135:17 Zab 134:10-12

+ 135:19 San 21:21-26

* 135:19-20 Shıǵ 21:21-35; Nzm 2:24–3:11.

+ 135:20 San 21:33-35

+ 135:24 Zab 105:10

+ 135:25 Zab 103:27

+ 136:1 Ezk 1:1, Ezk 3:15, Ezk 10:15

+ 136:5 Dan 6:10

+ 136:6 Ayup 29:10, Ezk 3:26

+ 136:7 Iysh 34:5, Erm 49:7-22, Ezk 25:12-14, Ezk 35, Amo 1:11-12, Obd 1:1-16, Mal 1:3-4

+ 136:8 Iysh 21:9, Iysh 47:1, Erm 50:1, Ayan 18:6

+ 136:9 4Pat 8:12, Iysh 13:16, Nax 3:10

+ 137:1 Zab 110:1, 1Pat 5:3, 2Jln 2:5, Zab 85:8

+ 137:2 Zab 27:2

+ 137:7 Zab 70:20

+ 137:8 Zab 105:1

+ 138:1 Erm 12:3

+ 138:2 4Pat 19:27

+ 138:3 Ayup 23:10, Hkm 5:21, Evr 4:13

+ 138:6 Rim 11:33

+ 138:7 Erm 23:23-24, Yuns 1:3

+ 138:8 Ayup 11:8, Ayup 26:6, Amo 9:2

+ 138:12 Ayup 34:21-22

+ 138:13 Ayup 10:10-11

+ 138:15 Waz 11:5

+ 138:16 Shıǵ 32:32, Zab 55:9, Mal 3:16

+ 138:17 Zab 91:6

+ 138:19 Ayup 4:9, Iysh 11:4, 2Sal 2:8

+ 138:21 Zab 25:5, Zab 118:158

+ 138:23 Zab 25:2

+ 139:2 Zab 70:4

+ 139:4 Zab 57:5-6, Rim 3:13

+ 139:5 Zab 140:9

+ 139:6 Ayup 18:8-10, Erm 18:22

+ 139:11 Zab 10:6, Zab 119:4, Hkm 25:22

+ 139:13 Zab 9:5

+ 140:2 Shıǵ 30:7, Ayan 5:8, Ayan 8:3-4, Shıǵ 29:41

+ 140:3 Zab 33:13, Hkm 13:3, Waz 12:4

+ 140:5 Hkm 25:12, Hkm 27:6

+ 140:6 2Jln 25:12

+ 140:7 Iysh 5:14

+ 140:8 2Jln 20:12, Zab 24:15, Zab 122:1-2

+ 140:9 Zab 139:5

+ 140:10 Zab 7:16

* 141:1 1Pat 22:1-2; 24:1-22.

+ 141:1 1Pat 22:1, 1Pat 24:3, Zab 56:1

+ 141:2 Zab 101:1

+ 141:3 Zab 142:4, Zab 139:6

+ 141:5 Zab 26:13

+ 141:6 Zab 17:18

+ 141:7 Iysh 42:7

+ 142:2 Ayup 4:17, Ayup 9:2, Waz 7:20, Rim 3:20, Gal 2:16

+ 142:3 Zab 87:7, Joq 3:6

+ 142:5 Nzm 32:7, Zab 76:6

+ 142:6 Zab 41:2, Zab 62:2

+ 142:7 Zab 27:1, Hkm 1:12

+ 142:8 Zab 24:1

+ 142:10 Nxm 9:20

+ 142:11 Erm 14:17

+ 142:12 Zab 53:7

+ 143:1 Zab 17:3, Zab 17:35

+ 143:2 Jar 15:1, Zab 17:3

+ 143:3 Ayup 7:17, Zab 8:5

+ 143:4 Ayup 7:16, Zab 38:6-7, Zab 61:10, Waz 1:2, 1Jln 29:15, Ayup 14:2, Zab 101:12

+ 143:5 2Pat 22:10, Zab 17:10, Iysh 64:1, Zab 103:32

+ 143:6 Zab 76:18

+ 143:7 Zab 68:15

+ 143:8 Zab 11:3

+ 143:9 Zab 32:3, Iysh 42:10

+ 143:10 Zab 17:51

+ 143:12 Zab 127:3

+ 143:14 Iysh 3:25, Erm 14:2

+ 143:15 Zab 32:12

+ 144:3 2Pat 22:4, Zab 17:4, Zab 47:2, Ayup 5:9, Ayup 9:10

+ 144:6 Zab 77:4

+ 144:8 Shıǵ 34:6, Zab 85:5

* Zab 144:13 Bazı qoljazbalarda mına sózler de bar: «Jaratqan Iye bergen wádesinde turar, Barlıq islerinde sadıqlıq kórseter».

+ 144:13 Zab 9:37, Zab 101:13, Joq 5:19

+ 144:14 Zab 145:8, Luk 13:11-13

+ 144:15 Zab 103:27

+ 144:16 Zab 103:14, Zab 103:28

+ 144:18 Nzm 4:7

+ 144:19 Hkm 10:24

+ 145:1 Zab 102:1, Zab 103:1

+ 145:2 Zab 103:33

+ 145:3 Zab 117:8, Erm 17:5

+ 145:4 Zab 103:29, Iysh 2:22

+ 145:7 Zab 102:6, Zab 106:9, Iysh 61:1

+ 145:8 Mat 9:28-30, Zab 144:14, Luk 13:11-13

+ 145:9 Shıǵ 22:21, Nzm 10:18

+ 145:10 Shıǵ 15:18, Zab 9:35

+ 146:1 Zab 91:2

+ 146:2 Zab 50:20, Zab 68:36, Nzm 30:3, Erm 32:37, Ezk 34:13

+ 146:3 Nzm 32:39

+ 146:4 Iysh 40:26

+ 146:5 Iysh 40:28

+ 146:7 1Jln 15:16

+ 146:8 Nzm 11:14, Ayup 5:10

+ 146:9 Ayup 38:41

+ 146:10 Zab 32:17

+ 146:11 Zab 32:18

+ 147:2 Nxm 7:3

+ 147:3 Zab 131:15

+ 147:5 Ayup 37:6, Ayup 38:29

+ 147:9 Nzm 7:6, Amo 3:2, Nzm 4:8

+ 148:1 Mat 21:9, Luk 2:14, Luk 19:38

+ 148:2 Zab 102:20

+ 148:4 Nzm 10:14, Jar 1:7

+ 148:5 Zab 32:6, Evr 11:3

+ 148:6 Ayup 14:15, Zab 103:9

+ 148:7 Jar 1:21

+ 148:8 Ayup 37:6

+ 148:13 Zab 8:2-3, Zab 112:4

+ 149:1 Zab 32:3, Iysh 42:10, Zab 110:1

+ 149:5 Zab 62:7

+ 149:9 Iysh 65:6

+ 150:1 1Jln 15:16, 2Jln 5:12, Jar 1:6-8

+ 150:3 Zab 97:6, Zab 32:2, Zab 70:22

+ 150:4 Shıǵ 15:20

+ 150:5 1Jln 15:19

+ 1:1 3Pat 4:31, Hkm 10:1, Hkm 25:1, Waz 12:9

+ 1:3 Hkm 2:9

+ 1:4 Hkm 8:5

+ 1:7 Ayup 28:28, Zab 110:10, Hkm 8:13, Hkm 9:10, Hkm 16:6

+ 1:8 Hkm 6:20

+ 1:9 Hkm 4:9

+ 1:10 Nzm 13:8, Hkm 16:29

+ 1:11 Zab 9:30, Zab 63:5, Erm 5:26

+ 1:12 San 16:32-33, Zab 123:3, Zab 27:1

+ 1:15 Zab 1:1, Hkm 4:14, Hkm 24:1

+ 1:16 Hkm 6:18, Iysh 59:7, Rim 3:15

+ 1:19 Hkm 15:27

+ 1:20 Hkm 8:1, Hkm 9:3

+ 1:22 Hkm 8:5, Zab 1:1, Hkm 21:24

+ 1:24 Iysh 65:12, Iysh 66:4, Erm 7:13

+ 1:25 Zab 106:11

+ 1:26 Zab 2:4

+ 1:28 1Pat 8:18, Ayup 27:8-9, Iysh 1:15, Erm 11:11, Ezk 8:18, Mix 3:4

+ 1:31 Erm 6:19

+ 2:1 Hkm 1:8

+ 2:4 Hkm 3:14

+ 2:5 Hkm 1:7

+ 2:6 3Pat 3:9-12, Yaqp 1:5

+ 2:7 Hkm 30:5

+ 2:8 1Pat 2:9, Zab 90:11

+ 2:9 Hkm 1:3

+ 2:14 Hkm 10:23, Hkm 15:21, Erm 11:15

+ 2:15 Zab 124:5, Hkm 14:2

+ 2:16 Hkm 6:24, Hkm 7:5, Hkm 23:27

+ 2:18 Hkm 5:5, Hkm 7:27

+ 2:21 Zab 36:11, Mat 5:5

+ 2:22 Hkm 10:30

+ 3:1 Hkm 1:8

+ 3:2 Hkm 3:16, Hkm 4:10, Hkm 9:11, Hkm 10:27

+ 3:3 Hkm 6:21, Hkm 7:3

+ 3:5 Zab 36:5

+ 3:6 Hkm 11:5

+ 3:7 Hkm 12:15, Erm 9:23, Ayup 28:28

+ 3:9 Shıǵ 23:19, Shıǵ 34:26, Nzm 26:2

+ 3:10 Nzm 28:8, Mal 3:10

+ 3:11 Zab 93:12, Ayup 5:17

+ 3:12 Nzm 8:5, 1Kor 11:32, Evr 12:6, Ayan 3:19

+ 3:14 Ayup 28:15, Hkm 8:19, Hkm 16:16

+ 3:15 Ayup 28:18, Hkm 8:11

+ 3:16 Hkm 3:2, Hkm 4:10, Hkm 9:11, Hkm 10:27, Hkm 8:18, Hkm 22:4

+ 3:18 Jar 2:9, Jar 3:22, Hkm 11:30, Hkm 13:12, Hkm 15:4

+ 3:19 Zab 103:24, Hkm 8:27, Erm 10:12, Zab 135:5

+ 3:20 Jar 7:11, Ayup 36:27

+ 3:23 Hkm 10:9, Zab 90:12, Hkm 4:12

+ 3:24 Ayup 11:19

+ 3:25 Zab 90:5

+ 3:27 Gal 6:10

+ 3:28 Leb 19:13, Nzm 24:14-15

+ 3:31 Zab 36:1, Hkm 23:17, Hkm 24:1, Hkm 24:19

+ 3:33 Zxr 5:4, Mal 2:2, Ayup 8:6, Hkm 14:11

+ 3:34 Zab 1:1, Yaqp 4:6, 1Pet 5:5

+ 4:1 Hkm 1:8

+ 4:4 1Jln 28:9, Leb 18:5, Iysh 55:3

+ 4:8 1Pat 2:30

+ 4:9 Hkm 1:9

+ 4:10 Hkm 3:2, Hkm 3:16, Hkm 9:11, Hkm 10:27

+ 4:12 Hkm 3:23

+ 4:13 Hkm 3:18

+ 4:14 Zab 1:1, Hkm 1:15

+ 4:16 Zab 35:5, Mix 2:1

+ 4:18 Ayup 11:17, Ayup 22:28, Zab 96:11, Iysh 60:3, Dan 12:3, Mat 13:43

+ 4:19 1Pat 2:9, Erm 23:12, Yuxn 12:35

+ 4:22 Hkm 14:30

+ 4:24 Hkm 6:12

+ 4:26 Evr 12:13

+ 4:27 Nzm 5:32, Nzm 28:14

+ 5:1 Hkm 4:20

+ 5:2 Mal 2:7

+ 5:3 Hkm 2:16, Zab 54:22

+ 5:4 Waz 7:26

+ 5:5 Hkm 2:18, Hkm 7:27

+ 5:15 Qsq 4:15

+ 5:18 Nzm 24:5

+ 5:21 2Jln 16:9, Zab 138:3, Zab 118:168, Erm 16:17, Erm 32:19

+ 6:1 Ayup 17:3

+ 6:5 Zab 90:3

+ 6:6 Hkm 10:26, Hkm 18:9

+ 6:8 Hkm 30:25

+ 6:9 Hkm 19:15

+ 6:11 Hkm 13:4, Hkm 24:33-34, Waz 4:5

+ 6:12 Hkm 16:27

+ 6:13 Hkm 10:19

+ 6:15 Iysh 30:13

+ 6:16 Ayup 5:19, Hkm 30:18

+ 6:17 Zab 100:5, Hkm 16:5, Hkm 21:4, Hkm 12:22, Hkm 17:7, Zab 119:2, Nzm 19:10

+ 6:18 Jar 6:5, Hkm 15:26, Hkm 1:16, Iysh 59:7, Rim 3:15

+ 6:19 Shıǵ 20:16, Zab 26:12

+ 6:20 Hkm 1:8

+ 6:21 Hkm 3:3

+ 6:23 Zab 118:105, Hkm 10:17

+ 6:24 Hkm 2:16

+ 6:25 Mat 5:28

+ 6:31 Shıǵ 22:4

+ 6:32 Shıǵ 20:14

+ 6:34 Hkm 27:4, Qsq 8:6

+ 7:1 Hkm 2:1

+ 7:2 Leb 18:5, Hkm 4:4

+ 7:3 Hkm 3:3

+ 7:5 Hkm 2:16

+ 7:7 Hkm 1:4

+ 7:9 Ayup 24:15

+ 7:10 Jar 38:14-15

+ 7:12 Hkm 23:28

+ 7:17 Zab 44:9

+ 7:21 Hkm 5:3, Hkm 6:24

+ 7:22 Waz 9:12

+ 7:27 Hkm 2:18, Hkm 5:5

+ 8:1 Hkm 1:20-21, Hkm 9:3

+ 8:5 Hkm 1:4, Hkm 1:22

+ 8:10 Zab 18:11, Zab 118:127, Hkm 3:14

+ 8:11 Hkm 3:15

+ 8:13 Hkm 1:7, Hkm 9:10, Hkm 16:6, Zab 96:10, Hkm 4:24, Hkm 6:17

+ 8:14 Waz 7:19

+ 8:17 Zab 90:14, Yuxn 14:21, Mat 7:8

+ 8:18 Hkm 3:16, Hkm 22:4

+ 8:19 Hkm 3:14, Hkm 16:16

+ 8:22 Ayup 28:27, Ayan 3:14

+ 8:25 Ayup 15:7, Zab 89:3

+ 8:27 Hkm 3:19

+ 8:28 Jar 1:6

+ 8:29 Jar 1:9, Jar 1:10, Ayup 26:10, 1Pat 2:8, Zab 23:2, Zab 101:26, Zab 103:5

+ 8:32 Zab 118:1, Zab 127:1

+ 8:35 Hkm 3:18, Hkm 4:22, Hkm 18:22

+ 9:2 Qsq 8:2

+ 9:3 Hkm 1:20, Hkm 8:1

+ 9:5 Yuxn 7:37

+ 9:8 Zab 140:5

+ 9:9 Mat 13:12, Mrk 4:25

+ 9:10 Ayup 28:28, Zab 110:10, Hkm 1:7

+ 9:11 Hkm 3:2, Hkm 3:16, Hkm 4:10, Hkm 10:27

+ 9:13 Hkm 7:11

+ 9:17 Hkm 5:15, Hkm 20:17

+ 10:1 Hkm 1:1, Hkm 25:1, Hkm 15:20, Hkm 29:3, Hkm 17:21, Hkm 17:25

+ 10:2 Hkm 11:4, Hkm 11:6

+ 10:3 Ayup 4:7, Zab 33:10-11, Zab 36:25, Hkm 13:25

+ 10:4 Hkm 21:5

+ 10:7 Ayup 18:17, Zab 33:17

+ 10:9 Zab 22:4, Hkm 3:23, Hkm 28:18

+ 10:10 Hkm 6:13

+ 10:11 Zab 35:10, Hkm 13:14, Hkm 14:27, Hkm 16:22

+ 10:12 Yaqp 5:20, 1Pet 4:8

+ 10:13 Hkm 19:29, Hkm 26:3

+ 10:14 Hkm 18:7

+ 10:15 Hkm 18:11

+ 10:16 Hkm 11:19

+ 10:17 Hkm 6:23

+ 10:19 Mat 12:36, Hkm 17:27, Waz 5:2

+ 10:21 Hosh 4:6

+ 10:23 Hkm 2:14, Erm 11:15

+ 10:24 Ayup 3:25, Iysh 66:4, Zab 144:19

+ 10:25 Ayup 21:19, Mat 7:27, Hkm 12:3

+ 10:26 Hkm 6:6

+ 10:27 Hkm 3:2, Hkm 3:16, Hkm 4:10, Hkm 9:11, Zab 54:24

+ 10:28 Ayup 8:13, Hkm 11:7

+ 10:30 Hkm 2:21-22

+ 10:31 Zab 36:30, Hkm 15:28

+ 11:1 Leb 19:36, Nzm 25:13, Hkm 16:11, Hkm 20:10, Hkm 20:23, Ezk 45:10

+ 11:2 Hkm 16:18, Hkm 18:12, Hkm 29:23

+ 11:3 Hkm 13:6

+ 11:4 Ayup 36:19, Ezk 7:19, Sef 1:18, Hkm 10:2

+ 11:5 Hkm 3:6, Est 7:9, Zab 7:16, Dan 6:24

+ 11:6 Hkm 13:6

+ 11:7 Ayup 8:13, Hkm 10:28

+ 11:8 Hkm 21:18

+ 11:10 Est 8:15, Hkm 29:2

+ 11:11 Hkm 29:8

+ 11:13 Hkm 20:19

+ 11:14 Hkm 15:22, Hkm 20:18, Hkm 24:6

+ 11:18 Hosh 10:12, Gal 6:8

+ 11:19 Hkm 10:16

+ 11:20 Zab 118:1

+ 11:21 Hkm 16:5, Zab 111:2

+ 11:24 Hkm 13:7, 2Kor 9:6

+ 11:25 Zab 111:9

+ 11:26 Jar 42:6

+ 11:27 Est 7:9, Zab 7:16, Hkm 26:27, Dan 6:24

+ 11:28 Zab 48:7, Zab 91:13

+ 11:30 Jar 2:9, Jar 3:22, Hkm 3:18, Hkm 13:12, Hkm 15:4

+ 11:31 1Pet 4:18

+ 12:1 Hkm 15:10

+ 12:3 Hkm 10:25

+ 12:4 Rut 3:11, Hkm 18:22, Hkm 31:10, Hkm 14:30

+ 12:5 Mat 12:35

+ 12:6 Zab 9:30, Zab 63:5, Erm 5:26, Hkm 14:3

+ 12:10 Nzm 25:4

+ 12:11 Hkm 28:19

+ 12:13 Zab 58:13, Hkm 18:7, Hkm 21:23

+ 12:14 Hkm 13:2, Hkm 18:20, Iysh 3:10, Erm 22:15

+ 12:15 Hkm 3:7

+ 12:16 Hkm 29:11

+ 12:17 Hkm 14:5

+ 12:18 Zab 56:5, Hkm 4:22

+ 12:19 Hkm 19:9

+ 12:21 Zab 90:10

+ 12:22 Hkm 6:17

+ 12:23 Hkm 13:16

+ 13:1 Hkm 1:22, Zab 1:1

+ 13:2 Hkm 12:14, Hkm 18:20

+ 13:3 Hkm 12:13, Hkm 21:23

+ 13:4 Hkm 6:9-11, Hkm 21:25

+ 13:6 Hkm 11:6, Hkm 11:3, Hkm 19:3

+ 13:7 Hkm 11:24

+ 13:9 Ayup 18:5-6, Ayup 21:17

+ 13:10 Hkm 28:25

+ 13:12 Jar 2:9, Jar 3:22, Hkm 3:18, Hkm 11:30, Hkm 15:4

+ 13:14 Zab 35:10, Hkm 10:11

+ 13:16 Waz 10:3

+ 13:17 Hkm 25:13

+ 13:18 Hkm 15:31-32, Waz 7:5

+ 13:22 Ayup 27:16, Hkm 28:8

+ 13:24 Hkm 19:18, Hkm 22:15, Hkm 23:13, Hkm 29:17

+ 13:25 Hkm 10:3

+ 14:2 Hkm 2:15

+ 14:3 Hkm 12:6

+ 14:5 Shıǵ 23:1, Hkm 12:17

+ 14:6 Hkm 15:14

+ 14:11 Hkm 3:33

+ 14:12 Hkm 16:25

+ 14:13 Waz 2:2, Luk 6:25

+ 14:19 Jar 42:6, 1Pat 2:36

+ 14:20 Hkm 19:7, Hkm 19:4

+ 14:21 Zab 40:2, Hkm 29:7

+ 14:23 Hkm 21:5

+ 14:27 Zab 35:10, Hkm 10:11, Hkm 13:14

+ 14:29 Hkm 15:18, Hkm 16:32, Hkm 19:11, Waz 7:8-9

+ 14:30 Hkm 4:22, Hkm 12:4

+ 14:31 Hkm 17:5

+ 15:1 Biy 8:1-3, 3Pat 12:13-17

+ 15:2 Waz 10:13-14

+ 15:3 2Jln 16:9, Ayup 31:4, Zxr 4:10

+ 15:4 Jar 2:9, Jar 3:22, Hkm 3:18, Hkm 11:30, Hkm 13:12

+ 15:8 Hkm 21:27, Hkm 28:9, Iysh 1:11, Iysh 66:3, Erm 6:20, Waz 4:17

+ 15:10 Hkm 12:1

+ 15:11 Hkm 27:20, Ayup 26:6, 1Jln 28:9, 2Jln 6:30, Zab 43:20, Elsh 1:24

+ 15:12 Amo 5:10

+ 15:13 Hkm 17:22, Nxm 2:2, Hkm 18:14

+ 15:14 Hkm 14:6

+ 15:16 Hkm 16:8, Waz 4:6

+ 15:17 Hkm 17:1

+ 15:18 Hkm 28:25, Hkm 29:22, Hkm 14:29

+ 15:19 Hkm 19:24, Hkm 22:5, Hkm 22:13

+ 15:20 Hkm 10:1, Hkm 29:3

+ 15:21 Hkm 2:14, Hkm 10:23, Erm 11:15

+ 15:22 Hkm 11:14, Hkm 20:18, Hkm 24:6

+ 15:23 Hkm 25:11

+ 15:24 Kol 3:1-2

+ 15:25 Zab 67:6

+ 15:26 Hkm 6:18, Hkm 16:24

+ 15:27 Hkm 1:19, Hkm 23:4, 1Tim 6:9, Hkm 17:23

+ 15:28 Zab 36:30, Hkm 10:31

+ 15:29 Zab 17:42, Zab 33:16

+ 15:30 Hkm 25:25

+ 15:32 Hkm 13:18, Waz 7:5

+ 15:33 Hkm 18:12, Hkm 29:23

+ 16:1 Hkm 16:9, Hkm 19:21, Mat 10:19, Luk 12:12

+ 16:2 Hkm 21:2, Hkm 24:12

+ 16:3 Zab 36:5

+ 16:4 Ayup 21:30, Rim 9:22

+ 16:5 Hkm 6:17, Hkm 11:21, Hkm 28:20

+ 16:6 Dan 4:24

+ 16:7 Jar 26:28

+ 16:8 Zab 36:16, Hkm 15:16

+ 16:9 Hkm 16:1, Hkm 19:21, Hkm 20:24

+ 16:10 3Pat 3:28

+ 16:11 Leb 19:36, Nzm 25:13, Hkm 11:1, Hkm 20:10, Hkm 20:23, Ezk 45:10

+ 16:12 2Pat 23:3, Hkm 25:5, Hkm 29:14

+ 16:13 Hkm 22:11

+ 16:14 Hkm 19:12, Hkm 20:2

+ 16:15 Zab 71:6

+ 16:16 Hkm 3:14, Hkm 8:19

+ 16:18 Hkm 11:2, Hkm 18:12, Hkm 29:23

+ 16:20 Hkm 19:8, Zab 83:13

+ 16:22 Zab 35:10, Hkm 10:11, Hkm 13:14, Hkm 14:27

+ 16:24 Hkm 15:26

+ 16:25 Hkm 14:12

+ 16:26 Waz 6:7

+ 16:27 Hkm 6:12, Yaqp 3:6

+ 16:28 Hkm 26:20

+ 16:29 Hkm 1:10

+ 16:31 Hkm 20:29

+ 16:32 Hkm 14:29

+ 16:33 Elsh 1:26

+ 17:1 Hkm 15:17

+ 17:2 Hkm 19:26

+ 17:3 Hkm 27:21, 1Jln 28:9, 1Jln 29:17, Zab 25:2, Erm 17:10

+ 17:5 Hkm 14:31, Ayup 19:29, Hkm 24:18

+ 17:6 Zab 127:6

+ 17:7 Hkm 6:17

+ 17:8 Nzm 16:19, Hkm 18:16, Hkm 21:14

+ 17:12 2Pat 17:8, Hosh 13:8

+ 17:13 Zab 34:12, Erm 18:20

+ 17:14 Hkm 20:3, Hkm 25:8, 1Sal 4:11

+ 17:15 Shıǵ 23:7, Hkm 24:24, Iysh 5:23, Zab 93:21

+ 17:17 Hkm 18:24, Hkm 27:10

+ 17:19 Hkm 29:23

+ 17:21 Hkm 10:1, Hkm 19:13

+ 17:22 Hkm 15:13

+ 17:23 Hkm 15:27, Mix 7:3

+ 17:25 Hkm 10:1

+ 17:27 Hkm 10:19, Waz 5:2

+ 17:28 Ayup 13:5

+ 18:4 Hkm 20:5

+ 18:5 Hkm 24:24, Nzm 1:17

+ 18:6 Hkm 10:13, Hkm 19:29, Hkm 26:3

+ 18:7 Hkm 10:14, Zab 63:8, Hkm 12:13, Waz 10:12

+ 18:8 Hkm 26:22

+ 18:10 Shıǵ 34:5-7, Zab 19:2, Zab 60:4

+ 18:11 Hkm 10:15

+ 18:12 Hkm 11:2, Hkm 16:18, Hkm 15:33, Hkm 29:23

+ 18:14 Hkm 15:13

+ 18:16 Hkm 17:8

+ 18:20 Hkm 12:14, Hkm 13:2

+ 18:22 Hkm 12:4, Hkm 19:14, Hkm 8:35

+ 18:24 Hkm 17:17

+ 19:1 Hkm 28:6

+ 19:2 Hkm 21:5, Hkm 28:20

+ 19:3 Hkm 13:6

+ 19:4 Hkm 14:20

+ 19:5 Shıǵ 20:16, Nzm 19:19, Hkm 21:28, Hkm 24:28, Hkm 25:18

+ 19:6 Hkm 29:26

+ 19:7 Hkm 14:20

+ 19:8 Hkm 16:20

+ 19:9 Shıǵ 20:16

+ 19:10 Hkm 26:1, Waz 10:7

+ 19:11 Hkm 14:29

+ 19:12 Hkm 16:14, Hkm 20:2, Hkm 28:15

+ 19:13 Hkm 17:21, Hkm 21:9, Hkm 27:15

+ 19:14 Hkm 12:4, Hkm 18:22

+ 19:15 Hkm 6:9, Hkm 20:4, Hkm 20:13

+ 19:16 Hkm 13:13

+ 19:17 Nzm 15:7-8, Hkm 22:9, Hkm 28:27, Waz 11:1, Mat 5:7

+ 19:18 Hkm 13:24

+ 19:21 Ayup 23:13, Hkm 16:1, Hkm 16:9, Iysh 14:27

+ 19:23 Hkm 10:16, Hkm 11:19

+ 19:24 Hkm 15:19, Hkm 22:13, Hkm 26:15

+ 19:25 Hkm 21:11

+ 19:26 Shıǵ 20:12

+ 19:28 Ayup 15:16

+ 19:29 Hkm 10:13, Hkm 18:6, Hkm 26:3

+ 20:1 Jar 9:21, Hkm 23:29-32, Hkm 31:4, Efs 5:18

+ 20:2 Hkm 16:14, Hkm 19:12

+ 20:4 Hkm 19:15

+ 20:5 Hkm 18:4

+ 20:9 3Pat 8:46, 2Jln 6:36, Waz 7:20, Yaqp 1:21, 1Yuxn 1:8-10, Rim 3:23

+ 20:10 Leb 19:36, Nzm 25:13, Hkm 11:1, Hkm 16:11, Hkm 20:23, Ezk 45:10

+ 20:12 Shıǵ 4:11, Zab 93:9

+ 20:13 Hkm 19:15

+ 20:16 Hkm 22:26-27, Hkm 27:13

+ 20:17 Hkm 9:17

+ 20:18 Hkm 11:14, Hkm 15:22, Hkm 24:6

+ 20:19 Hkm 11:13

+ 20:20 Shıǵ 21:17, Hkm 30:11, Hkm 30:17

+ 20:21 Hkm 13:11

+ 20:22 Leb 19:18, Hkm 24:29, Rim 12:19, Zab 26:14

+ 20:23 Leb 19:36, Nzm 25:13, Hkm 11:1, Hkm 16:11, Hkm 20:10, Ezk 45:10

+ 20:24 Hkm 16:1, Hkm 16:9, Hkm 19:21

+ 20:25 Waz 5:4

+ 20:27 1Kor 2:11

+ 20:29 Leb 19:32, Hkm 16:31

+ 21:1 Ezr 6:22

+ 21:2 Hkm 16:2, Hkm 24:12, Luk 16:15

+ 21:3 1Pat 15:22, Mix 6:6-8

+ 21:4 Hkm 6:17

+ 21:5 Hkm 14:23, Hkm 10:4

+ 21:6 Hkm 20:21

+ 21:9 Hkm 19:13, Hkm 21:9, Hkm 25:24, Hkm 27:15

+ 21:11 Hkm 19:25

+ 21:13 1Yuxn 3:17

+ 21:14 Hkm 17:8

+ 21:16 Zab 48:14-15

+ 21:18 Hkm 11:8

+ 21:19 Hkm 19:13, Hkm 25:24, Hkm 27:15

+ 21:22 Waz 7:19, Waz 9:16, Waz 9:18

+ 21:23 Hkm 12:13, Hkm 13:3

+ 21:24 Zab 1:1, Hkm 1:22

+ 21:25 Hkm 13:4

+ 21:26 Nzm 15:7-8, Mat 5:42

+ 21:27 Hkm 15:8, Iysh 66:3

+ 21:28 Shıǵ 20:16, Hkm 19:5

+ 21:30 Iysh 44:25, 1Kor 1:20, 1Kor 3:19

+ 21:31 Zab 19:7-8, Zab 32:17, Iysh 31:1

+ 22:1 Waz 7:1

+ 22:2 Ayup 31:15, Hkm 29:13

+ 22:3 Hkm 27:12

+ 22:4 Hkm 3:16, Hkm 8:18

+ 22:5 Hkm 15:19

+ 22:6 Efs 6:4

+ 22:8 Ayup 4:8, Gal 6:7

+ 22:9 Hkm 19:17

+ 22:10 Hkm 26:20

+ 22:11 Hkm 16:13

+ 22:13 Hkm 15:19, Hkm 19:24, Hkm 26:13

+ 22:14 Hkm 2:16, Hkm 23:27, Waz 7:26

+ 22:15 Hkm 13:24

+ 22:16 Hkm 28:22

+ 22:17 Hkm 5:1, Hkm 24:23

+ 22:22 Shıǵ 23:6, Zxr 7:10

+ 22:23 Hkm 23:11

+ 22:27 Hkm 20:16

+ 22:28 Nzm 19:14, Ayup 24:2, Hkm 23:10

+ 23:4 Hkm 28:20, Mat 6:19, 1Tim 6:9-10, Evr 13:5

+ 23:5 Hkm 27:24, 1Tim 6:17

+ 23:10 Nzm 19:14, Ayup 24:2, Hkm 22:28

+ 23:11 Hkm 19:25, Hkm 22:23

+ 23:13 Hkm 13:24, Hkm 19:18, Hkm 22:15

+ 23:17 Zab 36:1, Hkm 3:31, Hkm 24:1

+ 23:18 Hkm 24:14

+ 23:20 Hkm 20:1, Iysh 5:11-12, Efs 5:18

+ 23:22 Shıǵ 20:12, Hkm 1:8

+ 23:27 Hkm 22:14, Hkm 2:16, Waz 7:26

+ 23:28 Hkm 7:12

+ 23:30 Iysh 5:11, Iysh 5:22

+ 23:31 Hkm 20:1

+ 23:35 Iysh 56:12

+ 24:1 Zab 1:1, Zab 36:1, Hkm 1:15, Hkm 3:31, Hkm 4:14, Hkm 23:17, Hkm 24:19

+ 24:2 Zab 9:28

+ 24:4 Luk 16:11

+ 24:5 Hkm 21:22

+ 24:6 Hkm 11:14, Hkm 15:22, Hkm 20:18

+ 24:9 Zab 1:1, Hkm 3:34, Hkm 21:24

+ 24:10 Evr 12:3

+ 24:11 Zab 81:4, Iysh 58:6

+ 24:12 Hkm 16:2, Hkm 21:2, Ayup 34:11, Zab 61:13, Rim 2:6

+ 24:13 Zab 18:11

+ 24:14 Hkm 23:18

+ 24:15 Zab 9:29

+ 24:16 Zab 36:24

+ 24:17 Ayup 31:29, Mix 7:8

+ 24:18 Hkm 17:5

+ 24:19 Erm 12:1, Zab 36:1, Hkm 23:17, Hkm 24:1

+ 24:20 Ayup 18:5-6, Ayup 21:17, Hkm 13:9

+ 24:21 1Pet 2:17

+ 24:23 Leb 19:15, Nzm 1:17, Nzm 16:19, Hkm 18:5, Hkm 28:21

+ 24:24 Shıǵ 23:7, Hkm 17:15, Iysh 5:23

+ 24:28 Shıǵ 20:16, Hkm 19:5, Hkm 25:18

+ 24:29 Hkm 20:22

+ 24:34 Hkm 6:10-11, Waz 4:5

+ 25:1 Hkm 1:1, Hkm 10:1, 4Pat 18:5-7

+ 25:2 Nzm 29:29

+ 25:5 3Pat 2:44-45, Hkm 16:12

+ 25:6 Luk 14:8-11

+ 25:11 Hkm 15:23

+ 25:12 Zab 140:5

+ 25:13 Hkm 13:17

+ 25:14 Yahu 1:12

+ 25:16 Hkm 27:7

+ 25:18 Shıǵ 20:16, Hkm 12:18, Hkm 19:5, Hkm 24:28

+ 25:21 4Pat 6:22, 2Jln 28:15, Mat 5:44

+ 25:22 Zab 139:11, Rim 12:20

+ 25:24 Hkm 19:13, Hkm 21:9, Hkm 21:19

+ 25:25 Hkm 15:30

+ 26:1 Hkm 17:7, Hkm 19:10, Hkm 26:8

+ 26:2 San 23:8, Nzm 23:5

+ 26:3 Zab 31:9, Zab 31:9, Hkm 10:13, Hkm 19:29

+ 26:5 Mat 21:24-27

+ 26:8 Hkm 26:1

+ 26:11 2Pet 2:22

+ 26:12 Hkm 28:11, Hkm 29:20

+ 26:13 Hkm 22:13

+ 26:15 Hkm 15:19, Hkm 19:24

+ 26:20 Hkm 16:28, Hkm 22:10

+ 26:22 Hkm 18:8

+ 26:23 Zab 28:3, Erm 9:8, Mat 23:27

+ 26:25 Erm 12:6

+ 26:27 Est 7:9, Zab 7:16, Waz 10:8, Dan 6:24

+ 27:1 Luk 12:19-20, Yaqp 4:13-14

+ 27:3 Ayup 6:3

+ 27:4 Hkm 6:34

+ 27:5 Hkm 28:23

+ 27:6 Zab 140:5

+ 27:7 Hkm 25:16

+ 27:10 Hkm 17:17

+ 27:11 Zab 118:42

+ 27:12 Hkm 22:3

+ 27:13 Hkm 20:16

+ 27:15 Hkm 19:13, Hkm 21:9, Hkm 25:24

+ 27:18 1Kor 9:7

+ 27:20 Hkm 15:11, Xab 2:5, Waz 1:8, Waz 4:8

+ 27:21 Hkm 17:3

+ 27:24 Hkm 23:5, 1Tim 6:17

+ 28:1 Leb 26:17, 4Pat 7:7, Leb 26:8, 1Pat 17:32

+ 28:2 3Pat 16:8-28, 4Pat 15:8-15

+ 28:3 Mat 18:30

+ 28:6 Hkm 19:1

+ 28:8 Shıǵ 22:25, Hkm 13:22

+ 28:9 Zab 65:18, Hkm 15:8

+ 28:10 Zab 7:16, Hkm 26:27

+ 28:11 Hkm 26:12

+ 28:12 Hkm 11:10, Ayup 24:4, Hkm 28:28, Hkm 29:2

+ 28:13 Ayup 31:33, 1Yuxn 1:9

+ 28:15 Hkm 19:12

+ 28:17 Jar 4:12, Jar 9:6

+ 28:18 Hkm 10:9

+ 28:19 Hkm 12:11

+ 28:20 Hkm 19:2, Hkm 21:5, Hkm 23:4

+ 28:21 Hkm 18:5, Hkm 24:23, Ezk 13:19

+ 28:22 Hkm 22:16

+ 28:23 Hkm 29:5, Hkm 27:5

+ 28:24 Shıǵ 20:12

+ 28:25 Hkm 13:10, Hkm 15:18

+ 28:27 Nzm 15:7-8, Hkm 19:17

+ 28:28 Hkm 28:12

+ 29:1 Hkm 1:25, Hkm 6:15

+ 29:2 Hkm 11:10, Hkm 28:12, Hkm 28:28

+ 29:3 Hkm 10:1, Hkm 15:20, Luk 15:13, Luk 15:30

+ 29:5 Hkm 28:23

+ 29:6 Zab 9:16

+ 29:7 Zab 40:2

+ 29:8 Hkm 11:11

+ 29:10 Jar 4:5, Jar 4:8

+ 29:11 Ayup 5:2, Hkm 12:16

+ 29:13 Hkm 22:2

+ 29:14 Zab 71:4, Hkm 16:12

+ 29:15 Hkm 10:1, Hkm 17:25

+ 29:16 Zab 36:34, Zab 90:8, Zab 91:12

+ 29:17 Hkm 13:24

+ 29:18 1Pat 3:1, Zab 73:9, Amo 8:11, Shıǵ 32:25

+ 29:20 Hkm 26:12

+ 29:22 Hkm 15:18

+ 29:23 Hkm 11:2, Hkm 16:18, Hkm 18:12, Hkm 15:33, Hkm 18:12

+ 29:24 Leb 5:1, Biy 17:2

+ 29:25 Luk 12:4

+ 29:26 Hkm 19:6

+ 30:4 Yuxn 3:13, Ayup 28:26, Iysh 40:12

+ 30:5 Zab 11:7, Zab 17:31, Zab 3:3, Hkm 2:7

+ 30:6 Nzm 4:2, Nzm 12:32, Ayan 22:18

+ 30:8 Mat 6:11, 1Tim 6:8

+ 30:9 Nzm 8:12-14, Nzm 31:20, Zab 77:11, Zab 105:21, Hosh 13:6

+ 30:10 Waz 7:21

+ 30:11 Shıǵ 21:17, Hkm 20:20

+ 30:12 Hkm 16:2

+ 30:13 Zab 100:5

+ 30:14 Ayup 29:17, Zab 13:4

+ 30:17 Jar 9:22, Hkm 20:20

+ 30:18 Hkm 6:16

+ 30:22 Hkm 19:10

+ 30:25 Hkm 6:6-8

* 30:26 Daman – surokqa uqsaytuǵın haywan.

+ 30:27 Iol 2:7

+ 30:32 Ayup 21:5, Mix 7:16

+ 31:3 Nzm 17:17, 3Pat 11:1-4, Hkm 7:26

+ 31:4 Hkm 20:1, Waz 10:17, Efs 5:18

+ 31:6 Zab 103:15

+ 31:8 Ayup 29:12, Ayup 29:15

+ 31:9 Leb 19:15, Nzm 1:16, Nzm 16:18-19

+ 31:10 Rut 3:11, Hkm 12:4, Hkm 3:15

+ 31:15 Hkm 20:13

+ 31:20 Nzm 15:7-8, Hkm 22:9

+ 31:31 Hkm 11:16

+ 1:1 Waz 1:12, Waz 7:27, Waz 12:8-10

+ 1:2 Ayup 7:6, Zab 38:6-7, Zab 143:4, Waz 8:8, Rim 8:20

+ 1:3 Waz 2:11, Waz 3:9, Waz 5:15

+ 1:4 Zab 103:5, Zab 118:90

+ 1:5 Zab 18:6

+ 1:7 Zab 103:8-9

+ 1:8 Hkm 27:20

+ 1:9 Waz 3:15

+ 1:11 Waz 2:16

+ 1:13 Waz 2:26, Waz 3:10

+ 1:15 Waz 7:13

+ 1:16 3Pat 3:12, 3Pat 4:29, Waz 2:9

+ 1:18 Waz 12:12

+ 2:2 Hkm 14:13

+ 2:4 3Pat 7:1, Qsq 8:11

+ 2:5 Qsq 4:16

+ 2:8 3Pat 9:28, 3Pat 10:10, 3Pat 10:14, 3Pat 11:3

+ 2:9 3Pat 3:12, 1Jln 29:25, Waz 1:16

+ 2:11 Waz 1:3, Waz 3:9, Waz 5:15

+ 2:14 Zab 48:11, Waz 3:19, Waz 9:2

+ 2:16 Waz 1:11

+ 2:18 Zab 38:7, Zab 48:11

+ 2:23 Ayup 14:1

+ 2:24 Waz 3:12-13, Waz 5:18, Waz 8:15, Waz 5:18

+ 2:26 Waz 1:13

+ 3:2 Evr 9:27

+ 3:4 Rim 12:15

+ 3:7 Jar 37:29, Amo 5:13

+ 3:9 Waz 1:3, Waz 2:11, Waz 5:15

+ 3:10 Jar 3:19, Waz 1:13, Waz 2:26

+ 3:11 Waz 8:17

+ 3:12 Waz 2:24

+ 3:13 Waz 2:24, Waz 5:19

+ 3:15 Waz 1:9

+ 3:17 Mat 16:27, 2Kor 5:10

+ 3:18 Zab 48:13, Zab 48:21, Zab 72:22

+ 3:19 Zab 48:11, Waz 2:14, Waz 9:2

+ 3:20 Jar 3:19, Waz 12:7

+ 3:22 Waz 2:24

+ 4:1 Waz 9:11, Joq 1:2, Ayup 35:9, Waz 5:7

+ 4:2 Ayup 3:22, Waz 7:1

+ 4:3 Ayup 3:16, Waz 6:3

+ 4:5 Hkm 6:10-11, Hkm 24:33-34

+ 4:6 Hkm 15:16

+ 4:8 Waz 1:8

+ 4:11 3Pat 1:2

+ 4:14 Jar 41:14, Jar 41:41-43

+ 4:17 Iysh 1:12, 1Pat 15:22, Hkm 15:8

+ 5:1 Mat 6:7

+ 5:2 Hkm 10:19

+ 5:3 Zab 49:14

+ 5:4 Leb 5:4, San 30:3, Nzm 23:21, Hkm 20:25

+ 5:5 Elsh 5:4

+ 5:6 Waz 12:13

+ 5:7 Ayup 35:9, Waz 3:16, Waz 4:1

+ 5:12 Waz 6:1

+ 5:14 Ayup 1:21

+ 5:15 Waz 1:3, Waz 2:11, Waz 3:9

+ 5:18 Waz 2:24

+ 6:1 Waz 5:12

+ 6:2 Zab 16:14, Zab 72:7, Luk 12:20

+ 6:3 Iysh 14:20, Erm 8:2, Ayup 3:16, Waz 4:3

+ 6:7 Hkm 16:26

+ 6:8 Waz 2:15

+ 6:10 Waz 1:10, Waz 3:15, Ayup 9:32, Iysh 45:9, Rim 9:20

+ 6:11 Waz 5:2

+ 6:12 Ayup 8:9, Ayup 14:2

+ 7:1 Hkm 22:1, Waz 4:2

+ 7:2 Zab 89:12

+ 7:3 Mat 5:4, Luk 6:21, 2Kor 7:10

+ 7:5 Hkm 15:31-32

+ 7:7 Nzm 16:19, Hkm 17:8

+ 7:8 Hkm 14:29

+ 7:13 Ayup 12:14, Waz 1:15

+ 7:15 Waz 8:14

+ 7:17 Hkm 10:27

+ 7:19 Hkm 21:22, Waz 9:16, Waz 9:18

+ 7:20 3Pat 8:46, 2Jln 6:36, Zab 142:2, Hkm 20:9, Yaqp 3:2, 1Yuxn 1:8-10, Rim 3:10

+ 7:21 Hkm 30:10

+ 7:24 Ayup 28:12

+ 7:25 Waz 1:17

+ 7:26 Hkm 5:4, Hkm 22:14, Hkm 23:27

+ 7:29 Jar 1:27, Jar 3:6-7

+ 8:2 3Pat 2:43

+ 8:3 Waz 10:4

+ 8:4 Ayup 9:12, Dan 4:32

+ 8:9 Waz 3:16, Waz 4:1

+ 8:13 Ayup 14:2, Waz 6:12

+ 8:14 Waz 7:15

+ 8:15 Waz 2:24

+ 8:16 Zab 126:2

+ 8:17 Waz 3:11

+ 9:2 Ayup 9:22, Zab 48:11, Waz 2:14, Waz 3:19, Ayup 9:22

+ 9:5 Ayup 14:21, Zab 30:13, Zab 87:13, Iysh 26:14

+ 9:7 Waz 2:24

+ 9:10 Zab 6:6, Iysh 38:18

+ 9:12 Hkm 7:23

+ 9:16 Waz 7:19

+ 9:18 Eshu 7:1

+ 10:4 Waz 8:3

+ 10:7 Hkm 19:10

+ 10:8 Zab 7:16, Hkm 26:27

+ 10:9 Nzm 19:5

+ 10:11 Erm 8:17

+ 10:12 Zab 63:8, Hkm 18:7

+ 10:14 Hkm 15:2

+ 10:17 Hkm 31:4

+ 10:19 Biy 9:13, Zab 103:15, Waz 7:12

+ 10:20 Shıǵ 22:28

+ 11:5 Zab 138:15

+ 11:9 Waz 2:10, Waz 9:7, Ayup 31:7, Waz 12:14, 2Kor 5:10

+ 12:1 2Pat 19:35

+ 12:2 Iysh 5:30

+ 12:4 Zab 140:3, Erm 25:10

+ 12:5 Ayup 17:13, Iysh 14:18

+ 12:6 Iysh 30:14

+ 12:7 Jar 2:7, Jar 3:19, Zab 89:4, Waz 3:20, San 16:22, Ayup 34:14-15

+ 12:8 Waz 1:2

+ 12:9 3Pat 4:31, Hkm 1:1

+ 12:11 Zab 22:1, Zab 79:2, Yuxn 10:11

+ 12:12 Waz 1:18

+ 12:13 Nzm 6:2, Waz 5:6

+ 12:14 1Kor 4:5, Waz 11:9, 2Kor 5:10, Rim 2:15-16

+ 1:1 3Pat 4:32, Qsq 4:10

+ 1:2 Waz 7:1

+ 1:3 Zab 118:32, Zab 44:14-15

+ 1:4 Qsq 2:14, Qsq 4:3, Qsq 6:4, Zab 119:5, Iysh 60:7

+ 1:6 Zab 22:1, Zab 79:2, Waz 12:11, Yuxn 10:11

+ 1:7 Qsq 5:9, Qsq 6:1

+ 1:8 2Jln 1:16-17

+ 1:10 Ezk 16:11-14

+ 1:11 Qsq 4:13-14

* 1:12 Mirra – belgili bir tereklerdiń qatqan jeliminen tayarlanǵan xosh iyisli nárse.

+ 1:12 Zab 44:9, Yuxn 19:39

+ 1:13 Eshu 15:62, Qsq 4:13

+ 1:14 Qsq 4:1, Qsq 5:12

+ 1:16 Iysh 37:24

+ 2:1 1Jln 5:16, Elsh 9:35

+ 2:3 Iysh 25:4, Iysh 32:2

+ 2:5 Qsq 5:8

+ 2:6 Nzm 33:27, Qsq 8:3

+ 2:7 Qsq 3:5, Qsq 5:8, Qsq 8:4

+ 2:9 2Pat 2:18, Qsq 8:14

+ 2:12 2Pat 23:4

+ 2:14 Zab 73:19, Erm 48:28

+ 2:16 Qsq 7:11, Qsq 6:3

+ 2:17 Qsq 4:6

+ 3:1 Iysh 26:9, Qsq 5:6

+ 3:3 Qsq 5:7

+ 3:4 Qsq 8:2

+ 3:5 Qsq 5:8, Qsq 8:4

+ 3:6 Qsq 8:5, Qsq 4:6, Qsq 4:14

+ 3:8 Zab 44:4, Zab 90:5

+ 4:1 Qsq 6:7, Qsq 1:14, Qsq 5:12, Mix 7:14, Qsq 6:5

+ 4:2 Qsq 6:6

+ 4:3 Qsq 6:7

+ 4:5 Qsq 7:4

+ 4:6 Qsq 2:17, Qsq 3:6

+ 4:8 Nzm 3:9

+ 4:9 Qsq 5:1, Qsq 5:2

+ 4:10 Qsq 1:1

+ 4:11 Hkm 24:13

+ 4:13 Qsq 1:11, Qsq 1:13

+ 4:15 Hkm 5:15-18

+ 4:16 Waz 2:5

+ 5:1 Qsq 4:9, Qsq 4:14, Hkm 9:5

+ 5:2 Ayan 3:20

+ 5:6 Hkm 1:28

+ 5:7 Qsq 3:3

+ 5:8 Qsq 2:5, Qsq 2:7, Qsq 3:5, Qsq 8:4

+ 5:9 Qsq 1:7, Qsq 6:1

+ 5:12 Qsq 1:14, Qsq 4:1

+ 6:1 Qsq 1:7, Qsq 5:9

+ 6:2 Qsq 4:16, Qsq 5:1

+ 6:3 Qsq 7:10, Qsq 2:16

+ 6:5 Mix 7:14, Qsq 4:1

+ 6:6 Qsq 4:2

+ 6:7 Qsq 4:3

+ 6:11 Qsq 7:13

+ 7:4 Qsq 4:5

+ 7:11 Qsq 2:16

+ 7:13 Qsq 6:11

+ 8:2 Qsq 3:4, Hkm 9:2, Qsq 5:1

+ 8:3 Qsq 2:6

+ 8:4 Qsq 2:7, Qsq 3:5, Qsq 5:8

+ 8:5 Qsq 3:6

+ 8:6 Erm 22:24, Xag 2:23, Rim 8:35, Hkm 6:34, Nzm 4:24

* 8:11 Mıń shekel – bir shekel shama menen 11 gr.

+ 8:11 Waz 2:4

+ 8:12 Hkm 27:18

+ 8:14 Qsq 2:9, Qsq 2:17

+ 1:1 Hosh 1:1, Amo 1:1, Mix 1:1

+ 1:2 Nzm 32:1, Erm 22:29

+ 1:3 Erm 5:4, Erm 8:7

+ 1:6 Zab 37:4, Luk 10:34

+ 1:7 Nzm 28:51

* 1:9 Jar 18:16–19:28.

+ 1:9 Jar 19:24, Rim 9:29

+ 1:10 Jar 18:20, Erm 23:14, Ezk 16:46

+ 1:11 1Pat 15:22, Hkm 15:8, Hosh 6:6

+ 1:12 Shıǵ 23:17, Shıǵ 34:23, Waz 4:17

+ 1:13 Erm 6:20, Amo 5:21-22, Mal 1:10, San 28:1-15

+ 1:15 Erm 4:31, Joq 1:17, 1Pat 8:18, Hkm 1:28, Erm 11:11, Mix 3:4, Hkm 6:17, Iysh 59:3

+ 1:16 Zab 50:4, Erm 4:14, Yaqp 4:8

+ 1:17 Shıǵ 22:22, Erm 21:12, Erm 22:3, Mix 6:8, Zxr 7:9-10, Yaqp 1:27

+ 1:18 Zab 50:9, Iysh 44:22

+ 1:19 Nzm 30:16

+ 1:20 Ayup 27:14

+ 1:21 Leb 17:7, Ezk 16:15, Ezk 23:3

+ 1:22 Erm 6:30, Ezk 22:19-20

+ 1:23 Mix 3:11, Mix 7:3, Erm 5:28, Zxr 7:10

+ 1:24 Nzm 32:41, Erm 46:10

+ 1:25 Ezk 22:18, Zxr 13:9, Mal 3:2-3

+ 1:26 Zxr 8:3

+ 1:28 Zab 1:6

+ 1:29 Iysh 65:3, Iysh 66:17

+ 1:30 Erm 8:13

+ 1:31 Iysh 66:24

• 2:1 Mix 4:1-3

+ 2:3 Iysh 56:7, Iysh 60:3, Iysh 66:20, Mal 1:11, Iysh 27:13, Erm 31:6, Zxr 8:20-22

+ 2:4 Iol 3:10, Ezk 39:9, Hosh 2:18, Zxr 9:10

+ 2:5 Iysh 60:1, 1Yuxn 1:7, Efs 5:8

+ 2:7 Iysh 39:2, Nzm 17:16-17

+ 2:8 Erm 2:28, Iysh 44:9-17

+ 2:10 Sef 2:3, 2Sal 1:9

+ 2:11 Iysh 5:15-16

+ 2:13 Ezk 27:6, Ezk 31:3, Zxr 11:1-2

+ 2:16 Zab 47:8, Ezk 27:25

+ 2:19 Ayup 9:6, Iysh 13:13, Xag 2:6, Ayan 6:15

+ 2:20 Iysh 30:22, Iysh 31:7

+ 2:22 Zab 145:3-4

+ 3:1 Leb 26:26, Ezk 4:16

+ 3:5 Mix 7:3-6

+ 3:9 Jar 13:13, Jar 18:20

+ 3:10 Hkm 12:14, Erm 22:15

+ 3:13 Zab 9:9, Zab 81:1, Iysh 2:4, Iol 3:12

+ 3:14 Hosh 4:1, Mix 6:2, Amo 3:10

+ 3:15 Zab 93:5

+ 3:16 Iysh 32:9, Amo 6:1, Sef 1:12

+ 3:18 Biy 8:21

+ 3:25 Erm 14:2, Ayup 2:3

+ 4:2 Erm 23:5, Erm 33:15, Zxr 3:8, Zxr 6:12

+ 4:3 Obd 1:17

+ 4:4 Ezk 36:25, Iol 3:21

+ 4:5 Shıǵ 13:21, Zxr 2:5

+ 4:6 Iysh 25:4

+ 5:1 Zab 79:9, Erm 2:21, Hosh 9:10, Mat 21:33, Yuxn 15:1

+ 5:5 Erm 5:10, Erm 39:8

+ 5:6 Iysh 7:23-24, 3Pat 17:1

+ 5:7 Zab 79:9

+ 5:8 Mix 2:2

* 5:10 Bir bat – shama menen 22 l.

* 5:10 Bir xomer – shama menen 220 l.

* 5:10 Bir efa – shama menen 22 l.

+ 5:11 Hkm 23:20-21

* 5:12 Lira – barmaq penen shertiletuǵın tarlı saz ásbabı.

+ 5:12 Zab 27:5

+ 5:13 Iysh 1:3, Hosh 4:6

+ 5:14 Zab 140:7

+ 5:15 Iysh 2:11, Iysh 2:17

+ 5:19 Erm 17:15, Ezk 12:22, 2Pet 3:4

+ 5:20 Ayup 17:12, Mal 2:17

+ 5:21 Hkm 3:7

+ 5:23 Shıǵ 23:7, Hkm 17:15, Hkm 24:24

+ 5:24 Iysh 47:14

+ 5:25 Erm 4:24, Iysh 9:12, Iysh 9:17, Iysh 9:21, Iysh 10:4

+ 5:26 Nzm 28:49, Iysh 11:10, Iysh 11:12

+ 5:28 Erm 4:13

+ 5:29 Erm 2:15, Nax 2:11

+ 5:30 Waz 12:2, Iysh 8:22, Erm 4:23, Joq 3:2

+ 6:1 2Jln 26:23, 3Pat 22:19, Dan 7:9, Ayan 4:2

* 6:2 Seraflar – jalınlı aspan barlıqları.

+ 6:2 Ezk 1:11, Ayan 4:8

+ 6:3 San 14:21, Zab 71:19, Iysh 11:9, Xab 2:14, Ayan 4:8

+ 6:4 3Pat 8:10, Ayan 15:8

+ 6:7 Erm 1:9, Dan 10:16

+ 6:9 Nzm 29:4, Erm 5:21, Mat 13:14-15, Mrk 4:12, Elsh 28:26-27

+ 6:10 Erm 5:21, Yuxn 12:40

+ 6:13 Nzm 7:6

+ 7:1 4Pat 16:1, 4Pat 15:37, 4Pat 16:5, 2Jln 28:5

* 7:2 Efrayım – arqa patshalıq, yaǵnıy Izrail názerde tutılǵan.

* 7:3 Shear-Yashub – «tiri qalǵanlar qaytadı» degendi bildiredi.

+ 7:3 4Pat 18:17, Iysh 36:2

+ 7:7 Iysh 8:10

* 7:14 Immanuel – «Quday bizler menen birge» degendi bildiredi.

+ 7:14 Iysh 37:30, Iysh 38:7, Mat 1:23

+ 7:17 3Pat 12:16-17

+ 7:18 Iysh 5:26

+ 7:20 4Pat 18:13, Iysh 36:1

* 7:23 Mıń shekel – bir shekel shama menen 11 gr.

+ 7:24 Iysh 5:6, Iysh 32:13

* 8:1 Maher-Shalal-Xash-Baz – «asıǵıs tonap, tez oljalaw» degendi bildiredi.

+ 8:1 Nzm 27:8, Iysh 30:8, Xab 2:2

+ 8:2 4Pat 16:10

+ 8:4 Iysh 7:8-9

+ 8:6 Iysh 7:1, Iysh 7:4

+ 8:7 Iysh 7:20

+ 8:8 Iysh 30:28, Dan 11:10

+ 8:10 Iysh 7:7

+ 8:12 1Pet 3:14

+ 8:14 Ezk 11:16, Iysh 28:16, 1Pet 2:8

+ 8:16 Iysh 29:11, Dan 12:4, Ayan 5:1, Ayan 10:4, Ayan 22:10

+ 8:17 Iysh 26:14

+ 8:18 Evr 2:13, Iysh 20:3

+ 8:19 Leb 19:31, Iysh 19:13, 1Pat 28:11-14

+ 8:20 Iysh 60:2

+ 8:21 Shıǵ 22:28

+ 8:22 Iysh 5:30, Nax 1:8

+ 9:1 4Pat 15:29, 2Jln 16:4

+ 9:2 Iysh 42:6-7, Iysh 49:6, Mat 4:15-16, Luk 1:79

+ 9:3 Iysh 26:15

* 9:4 Biy 7:1-25.

+ 9:4 Biy 7:19-25, Iysh 10:26

+ 9:5 Iysh 2:4, Ezk 39:9, Hosh 2:18, Mix 4:3

+ 9:6 Iysh 26:12, Mix 5:5

+ 9:7 Zab 88:4, Luk 1:32, 2Pat 7:13, 4Pat 19:31, Iysh 37:32

+ 9:11 Iysh 7:1, Iysh 8:6

+ 9:12 4Pat 16:6, 2Jln 28:18, Iysh 5:25, Iysh 10:4

+ 9:13 Erm 2:30

+ 9:14 Nzm 28:13, Iysh 19:15

+ 9:15 Mix 3:5

+ 9:17 Iysh 5:25

+ 9:19 Iysh 24:6

+ 9:20 Leb 26:26

+ 9:21 Iysh 5:25

+ 10:1 Erm 8:8

+ 10:2 Shıǵ 22:31, Shıǵ 23:6, Amo 2:7, Ayup 22:9, Zab 93:6, Ezk 22:7

+ 10:4 Iysh 5:25, Iysh 9:12

+ 10:5 Xab 1:12

+ 10:6 Iysh 9:17

+ 10:7 Mix 4:12

+ 10:9 Amo 6:2

+ 10:11 4Pat 18:33-35, Iysh 36:18-20, Iysh 37:12

+ 10:12 4Pat 19:35-37, Iysh 37:36-38

+ 10:13 Nzm 32:27

+ 10:16 Zab 105:15

+ 10:17 Iysh 27:4, Iysh 33:12

+ 10:22 Jar 22:17

+ 10:23 Iysh 28:22, Rim 9:27-28

+ 10:24 4Pat 19:6, Iysh 37:6

* 10:26 Biy 7:22-25.

* 10:26 Shıǵ 14:26-28.

+ 10:26 Biy 7:22, Biy 7:25, Iysh 9:4, Shıǵ 14:27-30

+ 10:27 Nax 1:13

+ 10:28 1Pat 14:2

+ 10:29 1Pat 13:23, 1Pat 7:17, 1Pat 11:4

+ 10:30 1Pat 25:44, Eshu 21:18, Erm 1:1

+ 10:32 1Pat 21:1

+ 10:33 Iysh 10:18, Ezk 31:3, Amo 2:9

* 11:1 Ishay – Dawıt patshanıń ákesi.

+ 11:2 Iysh 42:1, Iysh 61:1, Mat 3:16

+ 11:4 Zab 71:2, Zab 71:4, Ayup 4:9, Zab 138:19, 2Sal 2:8, Ayan 2:16

+ 11:6 Iysh 65:25

+ 11:9 Iysh 65:25, San 14:21, Zab 71:19, Xab 2:14

+ 11:10 Nzm 28:49, Iysh 5:26, Iysh 49:22, Iysh 62:11, Ayan 5:5, Ayan 22:16, Rim 15:12

* 11:11 Shınar – bul eski Babiloniyanıń atı.

+ 11:11 Hosh 11:11, Mix 7:12, Zxr 7:10

+ 11:12 Nzm 30:3, Erm 32:37, Ezk 11:17, Sef 3:20

+ 11:13 2Pat 19:41-43, Erm 3:18, Ezk 37:16-17, Hosh 1:11

+ 11:14 Erm 49:28

+ 11:15 Iysh 7:20, Ayan 16:12

+ 11:16 Shıǵ 14:29, Iysh 19:23

+ 12:1 Iysh 11:11

+ 12:2 Shıǵ 15:2, Zab 117:13

+ 12:4 1Jln 16:8, Zab 104:1, Zab 8:2-3

+ 12:5 Shıǵ 15:1

+ 12:6 Sef 3:14, Zxr 2:10, Zxr 9:9, Zab 45:6, Hosh 11:9

+ 13:1 Iysh 21:1, Iysh 47:1, Erm 50:1

+ 13:2 Iysh 5:6

+ 13:5 Erm 50:24

+ 13:6 Ezk 30:3, Iol 1:15, Obd 1:15, Sef 1:7

+ 13:7 Ezk 7:17

+ 13:8 Iysh 42:14, Erm 4:31, Erm 30:6, Mix 4:9-10

+ 13:9 Iysh 24:1

+ 13:10 Iysh 24:23, Ezk 32:7-8, Iol 2:31, Mat 24:29, Ayan 6:12

+ 13:11 Iysh 2:11

+ 13:12 Jar 10:29, 3Pat 9:28, 1Jln 29:4, Ayup 22:24, Zab 44:8

+ 13:13 Ayup 9:6, Xag 2:6

+ 13:14 Erm 50:16

+ 13:16 4Pat 8:12, Zab 136:9, Nax 3:10, Joq 5:11, Zxr 14:2

+ 13:17 Iysh 21:12, Erm 51:11, Erm 51:28, Dan 5:31

+ 13:18 Erm 50:29

+ 13:19 Jar 19:24, Nzm 29:23, Erm 49:18, Sef 2:9

+ 13:20 Erm 51:37, Erm 3:2

+ 13:21 Ayup 30:29, Iysh 34:13, Erm 50:39, Mix 1:8

+ 14:1 Zxr 1:17, Ezk 47:22, Efs 2:12-14

+ 14:2 Iysh 49:22, Iysh 66:20

+ 14:4 Xab 2:6

+ 14:8 Ezk 31:16-17

+ 14:12 Ayan 9:1, Ayan 12:8-9

+ 14:13 Erm 51:53

+ 14:14 Ezk 28:2, 2Sal 2:4

+ 14:15 Ayup 20:6-7, Joq 2:1, Mat 11:23

+ 14:17 Erm 50:33

+ 14:20 Zab 36:28

+ 14:23 Iysh 34:11

+ 14:25 Iysh 10:5, Iysh 37:36, Nax 3:7, Sef 2:13, Iysh 10:27, Nax 1:13

+ 14:27 Ayup 9:13, Ayup 23:13, Dan 4:32

+ 14:28 4Pat 16:20

+ 14:32 Sef 3:12

+ 15:1 Iysh 25:10, Erm 48:1, Ezk 25:8, Amo 2:1, Sef 2:8, San 21:15, Nzm 2:9, Nzm 2:18, Nzm 2:29

+ 15:2 San 21:30, San 32:38, Ezk 7:18

+ 15:4 San 32:37, Erm 48:34

+ 15:5 Erm 48:5

+ 16:1 4Pat 14:7

+ 16:2 Biy 11:18

+ 16:5 Iysh 32:1

+ 16:6 Erm 48:29

+ 16:7 4Pat 3:25, Erm 48:31-34

+ 16:8 San 21:32

+ 16:9 San 32:37, Erm 48:34

+ 16:11 Erm 4:19

+ 16:14 Iysh 21:16, Iysh 21:16, Erm 48:13

+ 17:1 Iysh 7:8-9, Erm 49:23, Amo 1:3, Zxr 9:1

+ 17:2 Nzm 28:26, Erm 7:33

+ 17:5 2Pat 5:18

+ 17:6 Iysh 24:13, Mix 7:1

+ 17:8 Iysh 27:9, Mix 5:13

+ 17:9 Mix 5:11

+ 17:10 Nzm 32:18, Zab 105:21, Erm 2:32

+ 17:12 Zab 64:8

+ 18:3 Iysh 5:26

+ 18:4 Zab 10:4

+ 19:1 Erm 46:2, Ezk 29:2, Iol 3:19, Zab 17:10, Zab 103:3, Shıǵ 12:12, San 33:4

+ 19:2 Biy 7:22

+ 19:3 Zab 32:10, Iysh 8:19

+ 19:4 Erm 46:13, Ezk 29:19

+ 19:5 Ayup 14:11

+ 19:6 Ezk 30:12

+ 19:11 San 13:23, Zab 77:12, Zab 77:43

+ 19:12 3Pat 4:30

+ 19:13 Ezk 30:13

+ 19:14 Erm 48:26

+ 19:15 Iysh 9:14-15

+ 19:16 Erm 50:37, Erm 51:30, Nax 3:13

+ 19:18 Sef 3:9

+ 19:19 Jar 28:18-19

+ 19:21 Yuns 1:16, Zxr 14:16-18

+ 19:22 Erm 46:26, Ezk 29:13

+ 19:23 Iysh 11:16

+ 19:24 Jar 12:2-3

+ 20:1 1Pat 5:1

+ 20:2 1Pat 19:24, Mix 1:8, Mix 1:11

+ 20:3 Iysh 8:18

+ 20:4 Nax 3:10

* 21:1 Teńiz jaǵasındaǵı shól – Persiya qoltıǵındaǵı Babiloniyanıń qubla bólegi.

+ 21:1 Iysh 13:1, Iysh 47:1, Erm 50:1, Erm 51:42, Erm 51:1

+ 21:2 Iysh 24:16, Iysh 33:1, Jar 14:1, Erm 49:34, Ezk 32:24, Dan 8:2, Iysh 13:17, Dan 5:31

+ 21:3 Iysh 13:8

+ 21:6 Erm 6:17, Ezk 3:17, Ezk 33:2, Hosh 9:8

+ 21:8 Xab 2:1

+ 21:9 1Pat 5:4, Erm 50:2, Erm 51:8

+ 21:10 Erm 51:33, Amo 1:3

* 21:11 Duma – evreyshe «jım-jırtlıq» degendi bildiredi, biraq bul jerde jeke at sıpatında qollanılıp, arqa Arabiya yamasa edom xalqın bildiriwi múmkin.

+ 21:14 Jar 25:15, Ayup 6:19, Erm 25:23

+ 21:16 Iysh 16:14

+ 22:2 Iysh 32:13, Joq 4:9

+ 22:4 Erm 9:1, Mix 1:8

+ 22:6 Iysh 21:2, 4Pat 16:9, Amo 1:5, Amo 9:7

+ 22:9 2Pat 5:7

+ 22:12 Mix 1:16, 2Pat 3:31

+ 22:13 Iysh 56:12, 1Kor 15:32

+ 22:15 4Pat 18:18, Iysh 36:3, Iysh 37:2

+ 22:16 2Jln 16:14

+ 22:20 4Pat 18:18, 4Pat 19:2

+ 22:22 Mat 16:18, Ayan 3:7-8

+ 23:1 Erm 47:4, Ezk 26:2, Iol 3:4, Amo 1:9, Zxr 9:2, 3Pat 10:22, Yuns 1:3

+ 23:2 Jar 10:15, Eshu 19:28

+ 23:3 Ezk 27:3-36

+ 23:11 Shıǵ 14:21

+ 23:13 Iysh 47:1

+ 23:15 Erm 25:11, Erm 25:22

+ 23:17 Ayan 17:1-2

+ 24:1 Iysh 13:9

+ 24:2 Hosh 4:9

+ 24:4 Erm 4:28, Hosh 4:3, Iol 1:10

+ 24:5 San 35:33

+ 24:6 Nzm 29:27, Zxr 5:3, Iysh 9:19

+ 24:7 Iol 1:10

+ 24:8 Erm 7:34, Erm 16:9, Ezk 26:13, Hosh 2:11

+ 24:11 Iol 1:12

+ 24:13 Iysh 17:6, Mix 7:1

+ 24:16 Iysh 21:2, Iysh 33:1

+ 24:17 Erm 48:43-44, Joq 3:47

+ 24:18 Amo 5:19, Jar 7:11, Zab 17:8

+ 24:20 Ayup 12:25, Zab 106:27, Iysh 29:9

+ 24:23 Zab 92:1, Iysh 13:10

+ 25:1 Shıǵ 15:2

+ 25:2 Erm 9:11

+ 25:4 Iysh 4:6, Iol 3:16

+ 25:6 Iysh 2:2-3

+ 25:8 1Kor 15:54-55, Ayan 7:17, Ayan 21:4

+ 25:9 Zab 9:15

+ 25:10 Iysh 15:1, Erm 48:1, Ezk 25:8, Amo 2:1, Sef 2:8

+ 26:2 Zab 23:7, Zab 117:19-20

+ 26:4 Nzm 32:18, Iysh 17:10, Iysh 44:8

+ 26:7 Zab 36:23

+ 26:9 Zab 62:2, 1Jln 16:14, Zab 104:7

+ 26:11 Mix 7:16, Zab 20:10, Evr 10:27

+ 26:12 Iysh 9:6, Mix 5:5

+ 26:13 Shıǵ 1:11, Biy 3:8

+ 26:14 Waz 9:5

+ 26:15 Iysh 9:3

+ 26:17 Iysh 13:8, Yuxn 16:21

+ 26:19 Ezk 37:12, Dan 12:2

+ 26:20 Iysh 2:10, Sef 2:3

+ 26:21 Mix 1:3

* 27:1 Liwyatan – teńizde jasaytuǵın úlken maqluq.

+ 27:1 Nzm 32:41

+ 27:2 Iysh 5:7

+ 27:4 Iysh 27:4

+ 27:6 Iysh 37:31, Hosh 14:6

+ 27:8 Shıǵ 15:8, Ayup 4:9, Iysh 11:4

+ 27:9 4Pat 18:4, Iysh 17:8

+ 27:10 Iysh 17:9, Mix 5:11

+ 27:11 Nzm 32:28

+ 27:13 Mat 24:31, 1Sal 4:16, Ayan 11:15, Iysh 11:11, Mix 7:12

+ 28:2 Iysh 28:17, Ezk 13:11, Ezk 38:22

+ 28:6 3Pat 3:28

+ 28:7 Hosh 4:11

+ 28:10 Erm 6:10

+ 28:11 Nzm 28:49, Iysh 33:19, 1Kor 14:21

+ 28:13 Iysh 8:14-15

+ 28:14 Hkm 3:34, Hkm 21:24

+ 28:16 Zab 86:2, Zab 117:22, Zxr 3:9, Rim 9:33, Rim 10:11, 1Pet 2:6

+ 28:17 Iysh 28:2, Ezk 38:22

* 28:21 2Pat 5:17-21.

* 28:21 Eshu 10:7-14.

+ 28:21 Eshu 10:10, 2Pat 5:20

+ 28:22 Iysh 10:23

+ 28:29 Erm 32:19, Rim 11:33

* 29:1 Ariel – mánisi anıq emes. Bul atama bul jerde Erusalimdegi Sion tawınıń titulın bildiredi.

+ 29:1 2Pat 5:9

+ 29:3 4Pat 25:1, Ezk 4:2

+ 29:6 Shıǵ 19:16-18, 3Pat 19:11-12

+ 29:7 Ayup 20:8

+ 29:9 Iysh 24:20

+ 29:10 Rim 11:8

+ 29:11 Iysh 8:16, Dan 12:4, Ayan 5:1, Ayan 10:4, Ayan 22:10

+ 29:13 Zab 77:36, Erm 12:2, Mat 15:9, Mrk 7:7, Kol 2:22

+ 29:14 1Kor 1:19

+ 29:15 Ezk 8:12, Ezk 9:9

+ 29:16 Iysh 29:16, Erm 18:6, Rim 9:20-24

+ 29:18 Iysh 32:2, Iysh 35:5

+ 29:19 Iysh 61:1

+ 29:21 Amo 5:10

+ 29:22 Iysh 51:2

+ 30:2 Iysh 31:1, Iysh 36:6, Erm 2:18

+ 30:3 4Pat 18:21, Iysh 22:20

+ 30:4 San 13:23, Iysh 19:11

+ 30:5 Erm 2:36

* 30:7 Rahab – teńiz aydarhası. Bul jerde Mısırdıń astarlı ataması.

+ 30:7 Iysh 36:6, Erm 46:17

+ 30:8 Nzm 27:8, Ayup 19:23, Iysh 8:1, Xab 2:2

+ 30:10 Erm 11:21, Amo 2:11, Mix 2:6, Ezk 13:8-9

+ 30:13 Hkm 6:15

+ 30:14 Zab 2:9, Waz 12:6, Erm 19:11

+ 30:17 Leb 26:8, 2Jln 24:24

+ 30:18 2Pet 3:9

+ 30:22 Iysh 2:20, Iysh 31:7

+ 30:23 Zab 64:13-14

+ 30:25 Iol 3:18

+ 30:26 Iysh 60:19-20, Nzm 32:39, Ayup 5:18

+ 30:27 Nzm 4:24

+ 30:28 Iysh 8:8, Dan 11:10

+ 30:29 Iysh 26:4

+ 30:30 Eshu 10:11, Zab 17:13

+ 30:33 Ezk 24:9, Ayup 4:9, Ayup 15:30, Zab 17:8, Ezk 20:48

+ 31:1 Iysh 30:2, Erm 2:18, Zab 19:8, Hkm 21:31

+ 31:3 Erm 17:5

+ 31:4 Hosh 11:10, Amo 3:8

+ 31:5 Nzm 32:11

+ 31:7 Iysh 2:20, Iysh 30:22

+ 31:8 Iysh 37:36

+ 31:9 Zab 20:10

+ 32:1 Zab 71:1, Iysh 16:5

+ 32:2 Iysh 4:6, Iysh 25:4

+ 32:3 Iysh 29:18, Iysh 35:5

+ 32:6 1Pat 25:11

+ 32:9 Iysh 3:16, Amo 6:1, Sef 1:12

+ 32:13 Iysh 5:6, Iysh 7:24, Iysh 22:2

+ 32:15 Ezk 39:29, Iol 2:28

+ 32:19 Iysh 28:2, Iysh 28:17

+ 33:1 Iysh 21:2, Iysh 24:16, Erm 30:16

+ 33:4 Iol 2:9

+ 33:5 Iysh 2:17

+ 33:7 Iysh 36:22

+ 33:8 Leb 26:22

+ 33:9 Erm 4:28, Hosh 4:3, Iol 1:10, Nax 1:4

+ 33:10 Zab 67:2

+ 33:12 Iysh 10:17

+ 33:14 Evr 10:31

+ 33:15 Zab 14, Zab 23:3-4

+ 33:19 Nzm 28:49, Iysh 28:11

+ 34:1 Zab 48:1, Mix 1:2

+ 34:3 Iol 2:20

+ 34:4 Iol 2:10, Iol 3:15, Mat 24:29, Ayan 6:13-14

+ 34:5 Nzm 32:41, Erm 49:7-22, Ezk 25:12-14, Ezk 35, Amo 1:11-12, Obd 1:1-16, Mal 1:3-4

+ 34:6 Jar 36:33, 1Jln 1:44, Iysh 63:1, Sef 1:7, Ezk 39:17

+ 34:7 San 23:22, Zab 21:13

+ 34:8 Iysh 61:2, Iysh 63:4

+ 34:9 Nzm 29:23

+ 34:10 Iysh 66:24, Erm 17:27, Ezk 20:48, Ayan 14:11, Ayan 19:3

+ 34:11 Iysh 14:23, Iysh 13:21-22, Sef 2:14

+ 34:13 Iysh 32:13, Ayup 30:29, Iysh 13:21, Mix 1:8

+ 34:14 Ayan 18:2

+ 34:15 Nzm 14:13

+ 35:2 Iysh 55:12, Iysh 40:5

+ 35:3 Ayup 4:3, Evr 12:12

+ 35:4 Nzm 32:35, Nzm 32:43, Zab 93:1

+ 35:5 Iysh 29:18, Iysh 32:2, Iysh 42:18, Mat 11:5

+ 35:6 Elsh 3:8, Elsh 14:10, Iysh 41:18, Iysh 49:10

+ 35:8 Iysh 40:3, Iysh 52:1

+ 35:10 Iysh 51:11, Iysh 60:20

• 36:1 4Pat 18:13-37, 2Jln 32:1-19

+ 36:2 Eshu 15:39, Iysh 7:3

+ 36:3 Iysh 22:20, Iysh 22:15, Iysh 37:2

+ 36:6 Ezk 29:6, Iysh 30:2

+ 36:7 4Pat 18:4, 2Jln 31:1

+ 36:11 Ezr 4:7, Dan 2:4

+ 36:16 3Pat 4:25

+ 36:17 Nzm 8:7-10

+ 36:19 4Pat 17:24, Iysh 10:9

+ 36:20 Dan 3:15, 4Pat 19:12, Iysh 10:11

• 37:1 4Pat 19, 2Jln 32:20-22

+ 37:2 Iysh 22:15, Iysh 36:3

+ 37:3 Hosh 13:13

+ 37:4 2Pat 16:12

+ 37:6 Iysh 10:24

+ 37:8 Eshu 10:29-30

+ 37:12 Jar 11:31

+ 37:13 4Pat 18:33-34

* 37:16 Kerub – qanatlı ruwxıy barlıq.

+ 37:16 Shıǵ 25:22, Nzm 6:4, 3Pat 18:39, Nxm 9:6, Zab 85:10, Iysh 44:6

+ 37:17 Zab 30:3, Zab 70:2, 2Jln 6:40, Dan 9:18

+ 37:19 Erm 16:20, 2Jln 32:19

+ 37:20 Zab 82:19

+ 37:24 Zab 19:8

+ 37:26 Iysh 45:7

+ 37:27 Zab 128:6

+ 37:28 Zab 138:2

+ 37:29 Ezk 29:4, Ezk 38:4, Amo 4:2, Xab 1:15

+ 37:30 Iysh 7:11

+ 37:31 Iysh 27:6

+ 37:32 Iysh 9:7

+ 37:33 2Pat 20:15

+ 37:36 2Pat 24:16, 1Jln 21:15, Nax 3:3

+ 37:37 Jar 10:11, Yuns 1:2

+ 37:38 Jar 8:4, Erm 51:27, Ezr 4:2

• 38:1 4Pat 20:1-11, 2Jln 32:24-26

+ 38:3 4Pat 18:3

+ 38:5 Zab 38:13

+ 38:6 Iysh 37:35

+ 38:8 Eshu 10:13

+ 38:11 Zab 26:13, Iysh 53:8, Ezk 26:20

+ 38:12 Ayup 7:6

+ 38:13 Joq 3:4

+ 38:14 Ezk 7:16, Nax 2:7, Zab 68:4

+ 38:17 Zab 15:10, Ayup 33:28, Mix 7:19

+ 38:18 Zab 6:6, Waz 9:10

+ 38:19 Nzm 4:9, Nzm 6:7, Zab 77:4

• 39:1 4Pat 20:12-19, 2Jln 32:31

+ 39:2 2Jln 32:27

+ 39:6 4Pat 24:13, 2Jln 36:10, Erm 20:5, Erm 27:19-21, Mix 4:10

+ 39:7 4Pat 24:12, 4Pat 25:7, 2Jln 33:11

+ 40:1 Iysh 49:13, Zxr 1:17

+ 40:2 Hosh 2:14, Ayup 42:10, Erm 16:18

+ 40:3 Iysh 35:8, Zab 67:5, Mat 3:3, Mrk 1:3, Luk 3:4-6, Yuxn 1:23

+ 40:5 Iysh 35:2

+ 40:8 Zab 118:89, 1Pet 1:24-25, Yaqp 1:11

+ 40:10 Iysh 62:11, Ayan 22:12

+ 40:11 Zab 22:1, Erm 31:10, Ezk 34:15, Mix 5:4, Yuxn 10:11

+ 40:12 Hkm 30:4

+ 40:13 Rim 11:34, 1Kor 2:16

+ 40:14 Ayup 21:22

+ 40:16 Zab 49:10

+ 40:17 Zab 61:10, Dan 4:32

+ 40:18 Iysh 46:5, Elsh 17:29

+ 40:20 Iysh 44:9, Iysh 46:7, Erm 10:3-5

+ 40:22 San 13:34, Ayup 9:8, Ayup 26:7, Zab 103:2, Erm 10:12, Erm 51:15

+ 40:23 Ayup 12:21, Zab 106:40

+ 40:26 Zab 146:4

+ 40:27 Iysh 49:14

+ 40:28 Zab 146:5

+ 40:29 2Kor 12:10

+ 40:31 Zab 102:5

+ 41:1 Iysh 43:9

+ 41:2 2Jln 36:23

+ 41:4 Iysh 44:6, Iysh 48:12, Ayan 1:17

+ 41:7 Iysh 40:19

+ 41:8 Iysh 42:19, Iysh 43:10, Iysh 44:1, Erm 30:10, 2Jln 20:7, Yaqp 2:23

+ 41:14 Ayup 25:6, Zab 21:7

+ 41:18 Iysh 35:6

+ 41:19 Iysh 55:13

+ 41:24 Erm 10:5, 1Kor 8:4

+ 41:25 Iysh 41:2, Erm 1:15, Erm 50:3

+ 41:26 Iysh 46:10, Iysh 48:14

+ 41:27 Iysh 40:9, Iysh 52:7

+ 42:1 Iysh 41:8, Iysh 43:10, Iysh 52:13, Iysh 53:11, Mat 3:17, Mat 17:5, Mrk 1:11, Luk 3:22, Iysh 11:2, Iysh 61:1, Mat 12:17-21

+ 42:5 Zxr 12:1

+ 42:6 Iysh 45:13, Iysh 42:6, Iysh 49:6, Luk 2:3, Luk 2:30-32, Elsh 13:47

+ 42:7 Iysh 9:2, Iysh 35:5, Iysh 49:9, Iysh 61:1

+ 42:8 Iysh 48:11

+ 42:10 Zab 32:3

+ 42:11 Iysh 21:16

+ 42:13 Zab 77:65

+ 42:14 Iysh 13:8

+ 42:15 Iysh 50:2

+ 42:16 Iysh 40:4

+ 42:17 Zab 96:7, Iysh 45:16, Iysh 44:11, Erm 10:14

+ 42:18 Iysh 35:5

+ 42:19 Iysh 41:8

+ 42:20 Erm 6:10, Ezk 12:2

+ 42:22 Erm 50:33

+ 42:25 Hosh 7:9

+ 43:1 Iysh 45:3

+ 43:2 Zab 65:12, Dan 3:25

+ 43:3 Zab 71:10, Iysh 45:14

+ 43:5 Hosh 11:11, Mix 7:12, Zxr 8:7

+ 43:8 Iysh 42:18-19

+ 43:9 Iysh 41:1

+ 43:10 Iysh 41:8, Erm 30:10

+ 43:11 Iysh 45:21, Hosh 13:4

+ 43:13 Nzm 32:39, Ayup 10:7

+ 43:16 Shıǵ 14:21, Iysh 51:10

* 43:17 Shıǵ 14:1-31.

+ 43:19 Iysh 48:6, 2Kor 5:17, Ayan 21:5, Iysh 35:6-8

+ 43:20 Shıǵ 17:1-7

+ 43:22 Mix 6:3

+ 43:24 Mal 2:17

+ 43:25 Zab 50:3, Erm 31:34

+ 43:26 Iysh 1:18

+ 43:27 Jar 3:6, Erm 5:31

+ 44:1 Iysh 41:8, Erm 30:10

* 44:2 Eshurun – Izrail xalqına berilgen basqa atama bolıp, «Ádil» degen mánisti bildiredi.

+ 44:3 Ezk 39:29, Iol 2:28, Yuxn 7:38

+ 44:6 Iysh 41:4, Iysh 48:12, Ayan 1:8, Ayan 1:17, Nzm 6:4, 3Pat 18:39, Nxm 9:6, Zab 85:10

+ 44:8 Nzm 32:18, Iysh 26:4

+ 44:9 Iysh 41:24, Iysh 41:29

+ 44:10 Erm 10:3-5, Xab 2:18

+ 44:11 Iysh 42:17, Iysh 45:16

+ 44:18 Iysh 45:20

+ 44:20 Hosh 12:1

+ 44:21 Iysh 41:8

+ 44:22 Iysh 1:18

+ 44:23 Zab 95:11, Iysh 49:13, Iysh 48:20

+ 44:24 Ayup 37:18, Zab 135:5, Iysh 42:5

+ 44:25 1Kor 1:20, 1Kor 3:19

+ 44:26 2Jln 36:22-23

+ 44:27 Iysh 11:15, Iysh 51:10, Erm 50:38, Erm 51:36

* 44:28 Kir – Iysh 41:2; 2Jln 36:22 qarań.

+ 44:28 2Jln 36:22, Ezr 1:1, Iysh 45:1, Dan 6:28, Elsh 13:22

+ 45:1 Nax 2:6

+ 45:2 Zab 106:16

+ 45:3 Iysh 43:1

+ 45:4 Iysh 41:8

+ 45:5 Nzm 4:35

+ 45:6 Shıǵ 15:11

+ 45:7 Joq 3:38, 4Pat 19:25, Iysh 37:26

+ 45:9 Iysh 29:16, Erm 18:6, Rim 9:20-24, Ayup 9:32, Waz 6:10

+ 45:12 Iysh 44:24, Erm 27:5

+ 45:13 Iysh 42:6, Iysh 44:28

+ 45:14 Zab 71:10, Iysh 43:3, Zxr 8:23, 1Kor 14:25

+ 45:16 Iysh 42:17, Iysh 44:11

+ 45:17 Iysh 54:4

+ 45:19 Erm 29:13-14

+ 45:20 Iysh 44:17-18

+ 45:21 Iysh 43:11, Hosh 13:4

+ 45:23 Rim 14:11, Fil 2:10-11

+ 46:1 Erm 50:2, Erm 51:44, 1Pat 5:3

+ 46:2 Erm 48:7

+ 46:3 Nzm 1:31

+ 46:4 Zab 67:20

+ 46:5 Iysh 40:18, Elsh 17:29

+ 46:6 Biy 17:4, Iysh 44:15

+ 46:7 Zab 113:15

+ 46:10 Iysh 41:26

+ 46:11 Iysh 41:2, Erm 12:9

+ 46:13 Iysh 51:5, Iysh 56:1

+ 47:1 Amo 5:2, Iysh 13:1, Iysh 21:1, Erm 50:1

+ 47:2 Biy 16:21

+ 47:3 Erm 13:26, Nax 3:5

+ 47:6 Zxr 1:15

+ 47:7 Ayan 18:7

+ 47:8 Sef 2:15

+ 47:11 Zab 34:8

+ 47:14 Iysh 5:24, Nax 1:10, Mal 4:1

+ 48:1 Nxm 11:1, Erm 7:4, Mix 1:5

+ 48:3 Iysh 41:26

+ 48:4 Shıǵ 32:9

+ 48:5 Erm 44:17

+ 48:6 Iysh 43:19, Erm 33:3

+ 48:10 Ayup 23:10, Zab 65:10, Iysh 1:25, Zxr 13:9, Mal 3:3

+ 48:11 Ezk 20:9, Iysh 42:8

+ 48:12 Iysh 41:4, Iysh 44:6, Ayan 1:8, Ayan 1:17

+ 48:13 Ayup 9:8, Zab 103:2, Iysh 42:5, Erm 10:12, Erm 51:15, Zxr 12:1

* 48:14 Jaratqan Iyeniń súyiklisi – bul Kirdi ańlatadı.

+ 48:14 Iysh 41:26, Iysh 41:2, Iysh 46:10

+ 48:15 Iysh 45:1-3

+ 48:16 Iysh 61:1

+ 48:18 Zab 80:14, Luk 19:42

+ 48:19 Jar 22:17

+ 48:20 Iysh 52:11, Erm 50:8, Zxr 2:6-7, Ayan 18:4, Iysh 44:23

* 48:21 Shıǵ 17:1-7.

+ 48:21 Shıǵ 17:6, San 20:11

+ 49:1 Erm 1:4-5, Gal 1:15-16, Mat 1:21, Luk 1:31

+ 49:2 Iysh 11:4

+ 49:3 Yuxn 17:10

+ 49:6 Iysh 42:6, Erm 1:5, Elsh 13:47, Elsh 26:23

+ 49:7 Zab 21:7, Iysh 53:3

+ 49:8 2Kor 6:2, Iysh 42:6

+ 49:9 Iysh 42:7, Iysh 61:1

+ 49:10 Ayan 7:16-17, Iysh 35:6

+ 49:12 Iysh 43:5

+ 49:13 Zab 95:11, Iysh 44:23, Iysh 40:1

+ 49:14 Iysh 40:27

+ 49:15 Zab 26:10

+ 49:18 Iysh 60:4, Erm 22:24, Ezk 5:11, Ezk 16:48, Sef 2:9, Rim 14:11

+ 49:19 Erm 31:27, Zxr 2:4

+ 49:20 Zxr 10:10

+ 49:22 Iysh 11:10, Iysh 14:2

+ 49:23 Zab 71:9, Mix 7:17, Zab 24:3

+ 49:24 Mrk 3:27

+ 49:25 Zab 34:1

+ 49:26 Ayan 16:6

+ 50:1 Nzm 24:1, Erm 3:8

+ 50:2 Erm 35:17, San 11:23, Iysh 59:1, Shıǵ 14:21-22, Zab 103:7, Zab 105:2, Zab 106:33, Iysh 42:15

+ 50:3 Erm 4:28, Ayan 6:12, Ayan 6:12

+ 50:4 Zab 39:7

+ 50:6 Iysh 53:6, Mat 26:67, Mrk 14:65, Mrk 15:19

+ 50:7 Erm 1:18, Ezk 3:9

+ 50:8 Rim 8:33, Ayup 13:19

+ 50:9 Ayup 13:28, Iysh 51:8

+ 51:2 Jar 12:2, Ezk 33:24

+ 51:3 Iysh 40:1, Iysh 52:9, Jar 2:8, Ezk 28:13, Ezk 36:35

+ 51:4 Iysh 42:6, Iysh 49:6

+ 51:5 Iysh 46:13, Iysh 60:9

+ 51:6 Zab 101:26-27, Mrk 13:31

+ 51:7 Nzm 6:6, Zab 36:28, Erm 31:33, Mat 10:28

+ 51:8 Iysh 50:9

* 51:9 Rahab – Bul at bul jerde Mısırdı bildiredi.

+ 51:9 Ayup 9:13, Ayup 26:12, Zab 88:11, Iysh 30:7

+ 51:10 Shıǵ 14:21, Zab 105:9, Iysh 43:16-17

+ 51:11 Iysh 35:10

+ 51:12 Iysh 40:1, Iysh 66:13, Zab 55:5, Zab 117:6, Mat 10:28

+ 51:13 Iysh 40:12, Iysh 48:14

+ 51:15 Erm 31:35

+ 51:17 Iysh 52:1, Zab 74:8, Erm 25:15, Obd 1:16, Zxr 12:2, Ayan 14:10

+ 51:19 Erm 15:5, Nax 3:7

+ 51:22 Erm 25:17, Nax 3:11

+ 52:1 Iysh 51:17, Nxm 11:1, Iysh 48:2, Mat 4:5, Mat 27:53, Iysh 35:8, Iol 3:17, Nax 1:15, Ayan 21:27

+ 52:5 Rim 2:24

+ 52:7 Iysh 41:27, Nax 1:15, Rim 10:15

+ 52:9 Iysh 40:1, Iysh 51:3

+ 52:10 Zab 97:3, Luk 3:6

+ 52:11 Iysh 48:20, Zxr 2:7, Ezr 1:7-11

+ 52:12 Iysh 58:8, Mix 2:13

+ 52:13 Iysh 42:1

+ 52:15 Iysh 49:23, Rim 15:21, 1Kor 2:9

+ 53:1 Yuxn 12:38, Rim 10:16

+ 53:2 Iysh 11:1

+ 53:3 Iysh 49:7

+ 53:4 Mat 8:17

+ 53:5 1Pet 2:24-25

+ 53:6 Zab 118:176, Erm 50:6

+ 53:7 Erm 11:19, Iysh 37:14, Elsh 8:32-33

+ 53:8 Zab 26:13, Iysh 38:11, Ezk 26:20, Ezk 32:23

+ 53:9 1Pet 2:22, Mrk 15:46

+ 53:11 Iysh 42:1, Iysh 52:13, Rim 5:16

+ 54:1 1Pat 2:5, Gal 4:27

+ 54:4 Iysh 45:17, Sef 3:11

+ 54:5 Erm 3:14, Hosh 2:7

+ 54:6 Iysh 62:4

+ 54:7 Erm 51:5

+ 54:8 Zab 88:29-30, Iysh 55:3

+ 54:9 Jar 8:21, Jar 9:11

+ 54:10 San 25:12-13, Ezk 34:25, Ezk 37:26, Hosh 2:18

+ 54:13 Erm 31:33-34, Yuxn 6:45, 1Kor 2:13, 1Sal 4:9

+ 54:17 Zab 4:2

+ 55:1 Iysh 44:3, Yuxn 7:37

+ 55:2 Yuxn 6:27

+ 55:3 Iysh 61:8, Erm 32:40, Ezk 16:60, Zab 88:29-30, Iysh 54:6, Elsh 13:34

+ 55:5 2Pat 22:44

+ 55:6 1Jln 28:9, 2Jln 15:2, Erm 29:13, Amo 5:4, Amo 5:6, Sef 2:3

+ 55:9 Zab 102:11

+ 55:11 Nzm 32:2, Ezk 12:25

+ 55:12 Zab 97:8, Iysh 35:2

+ 55:13 Iysh 41:19

+ 56:1 Iysh 46:13, Iysh 51:5

+ 56:2 Shıǵ 20:8

+ 56:3 Shıǵ 12:38, Nzm 23:8, Est 9:27, Iysh 14:1, Zxr 2:11

+ 56:7 Iysh 2:2-3, Iysh 60:3, Iysh 66:20, Mal 1:11, Mat 21:13, Mrk 11:17, Luk 19:46

+ 56:8 Iysh 11:12, Yuxn 10:16

+ 56:9 Erm 12:9, Ezk 39:17, Ayan 19:17-18

+ 56:10 Erm 6:17

+ 56:11 Ezk 34:2

+ 56:12 Hkm 23:35, Iysh 22:13

+ 57:2 Dan 12:13

+ 57:3 Mrk 8:38

+ 57:5 Ezk 16:20-21

+ 57:8 Ezk 16:25, Ezk 23:17

+ 57:11 Zab 49:21

+ 57:13 Erm 11:12

+ 57:15 4Pat 22:19, 2Jln 34:27

+ 57:16 Zab 102:9

+ 57:17 Erm 6:13

+ 57:18 Erm 3:22, Iysh 40:1

+ 57:19 Rim 2:10, Efs 2:17

+ 57:21 Iysh 48:22

+ 58:1 Mix 1:5, Mix 3:8

+ 58:3 Leb 16:29, San 29:7, Mal 3:14

+ 58:5 Leb 16:29, Zxr 7:5, Mat 6:16

+ 58:6 Luk 4:18, Zab 81:4, Hkm 24:11

+ 58:7 Mat 25:35, Luk 3:11, Yaqp 2:15-16

+ 58:8 Zab 36:6, Zab 84:14, Iysh 52:12

+ 58:11 Erm 31:12, Yuxn 7:38

+ 58:12 Ayup 3:14, Iysh 61:4

+ 58:13 Nxm 13:15-21

+ 58:14 Ayup 22:26, Zab 36:4, Nzm 32:13

+ 59:1 San 11:23, Iysh 50:2

+ 59:2 Hosh 5:4, Zab 65:18, Hkm 15:8, Hkm 28:9

+ 59:3 Iysh 1:15, Hkm 6:17

+ 59:4 Ayup 15:35, Zab 7:15, Yaqp 1:15

+ 59:6 Ayup 8:14

+ 59:7 Hkm 1:16, Hkm 6:18, Iysh 59:7, Rim 3:15-17

+ 59:10 Nzm 28:29, Ayup 5:14, Sef 1:17

+ 59:11 Ezk 7:16, Nax 2:7

+ 59:16 Erm 5:1, Ezk 22:30, Zab 97:1, Iysh 63:5

+ 59:17 Efs 6:14, Efs 6:17, 1Sal 5:8

+ 59:18 Nzm 7:10, Erm 51:56

+ 59:20 Rim 11:26-27

+ 59:21 Erm 31:31

+ 60:1 Zab 101:17, Mal 4:2, 1Yuxn 1:7

+ 60:2 Ayup 37:19

+ 60:3 Iysh 2:2-3, Iysh 56:7, Iysh 66:20, Mal 1:11, Ayup 11:17, Ayup 22:28, Hkm 4:18, Dan 12:3, Ayan 21:24

+ 60:4 Iysh 49:18, Iysh 66:20

+ 60:5 Iysh 61:6

+ 60:6 3Pat 10:1, 2Jln 9:1, Mat 2:11

+ 60:7 Zab 119:5, Qsq 1:4, Iysh 21:16, Jar 25:13

+ 60:8 Hosh 11:11

+ 60:9 Iysh 51:5, 3Pat 10:22, Iysh 23:1, Yuns 1:3

+ 60:10 Zxr 6:15

+ 60:11 Ayan 21:25

+ 60:12 Zxr 14:17-19

+ 60:14 Iysh 49:23, Ezk 48:35

+ 60:16 Iysh 66:12, Jar 49:24

+ 60:18 Iysh 11:9

+ 60:19 Iysh 30:26, Ayan 21:23, Ayan 22:5

+ 60:20 Zab 26:1, Iysh 35:10, Iysh 65:19, Ayan 21:4

+ 60:21 Zab 36:9, Ezk 37:25, Mat 15:13

+ 61:1 Iysh 11:2, Luk 4:18-19, Luk 7:22, Iysh 29:19, Leb 25:8-15, Iysh 42:7, Iysh 49:9

+ 61:2 Leb 25:10, Iysh 34:8, Iysh 63:4, Mat 5:4

+ 61:3 Mat 15:13

+ 61:4 Ayup 3:14, Iysh 58:12, Amo 9:14

+ 61:6 Shıǵ 19:6, 1Pet 2:9, Iysh 60:5

+ 61:7 Ayup 42:10, Iysh 40:2, Zxr 9:12

+ 61:8 Zab 10:7, Iysh 55:3, Erm 32:40, Ezk 16:60

+ 61:9 Iysh 65:23

+ 61:10 Zxr 3:4, Erm 2:32, Ayan 21:2

+ 62:2 Ayan 2:17, Ayan 3:12

+ 62:3 Zxr 9:16

+ 62:4 Iysh 54:6, Hosh 1:10, Hosh 2:23

+ 62:5 Erm 32:41, Sef 3:17

+ 62:8 Nzm 28:33, Erm 5:17

+ 62:10 Iysh 11:10, Iysh 49:22

+ 62:11 Iysh 40:10, Ayan 22:12

+ 63:1 Jar 36:33, 1Jln 1:44, Iysh 34:6

+ 63:3 Iol 3:13, Ayan 19:15

+ 63:4 Iysh 34:8, Iysh 61:2

+ 63:5 Iysh 59:16

+ 63:6 Iysh 51:22

+ 63:9 Biy 10:16, Shıǵ 14:9, Shıǵ 23:20

+ 63:10 Zab 77:40, Elsh 7:51, Efs 4:30

+ 63:11 Shıǵ 12:50-51, Zab 76:21, Hosh 12:13

+ 63:12 Shıǵ 14:21

+ 63:15 Jar 11:5, Nzm 26:15, Zab 13:2, Zab 32:14

+ 63:16 Nzm 32:6, Iysh 64:8, Yuxn 8:41

+ 63:19 Erm 14:8

+ 64:1 2Pat 22:10, Zab 17:10, Zab 143:5

+ 64:4 1Kor 2:9

+ 64:5 Elsh 10:35

+ 64:6 Zab 1:4, Zab 89:6

+ 64:7 Iysh 43:22, Hosh 7:7

+ 64:8 Nzm 32:6, Iysh 63:16, Yuxn 8:41, Ayup 10:9, Ayup 33:6, Iysh 45:9, Erm 18:6, Rim 9:20-24

+ 64:11 4Pat 25:9, Xag 1:9, Xag 2:3

+ 65:2 Rim 10:20

+ 65:3 Iysh 1:29, Iysh 66:17

+ 65:4 Leb 11:7

+ 65:6 Zab 149:9, Shıǵ 20:5

+ 65:8 Jar 18:26, Mrk 13:20

+ 65:10 Iysh 33:9, Iysh 35:2, Eshu 7:24, Sef 2:6

+ 65:12 Hkm 1:24, Iysh 66:4, Erm 7:13

+ 65:13 Iysh 55:1, Luk 6:25

+ 65:14 Luk 6:25

+ 65:15 Erm 29:22, Iysh 62:2, Ayan 2:17, Ayan 3:12

+ 65:16 Erm 4:2

+ 65:17 Iysh 66:22, 2Pet 3:13, Ayan 21:1, 1Kor 2:9

+ 65:19 Iysh 35:10, Iysh 60:20, Ayan 21:4

+ 65:21 Erm 31:5, Ezk 28:26

+ 65:22 Zab 21:13

+ 65:23 Nzm 28:41, Zab 113:22, Iysh 61:9

+ 65:24 Dan 9:21

+ 65:25 Iysh 11:6, Jar 3:14, Iysh 11:9

+ 66:1 Ezk 43:7, Mat 5:35, 3Pat 8:27, 2Jln 2:6, Elsh 7:49-50

+ 66:2 Ezr 9:4

+ 66:3 Iysh 1:11

+ 66:4 Ayup 3:25, Hkm 10:24, Hkm 1:24, Iysh 65:12, Erm 7:13

+ 66:7 Iysh 13:8, Ayan 12:5

+ 66:12 Iysh 60:16

+ 66:13 Iysh 40:1, Iysh 51:12

+ 66:15 2Pet 3:7, 2Sal 1:8, Zab 67:18, Xab 3:8

+ 66:16 Nzm 32:41, Erm 25:33

+ 66:17 Iysh 1:29, Iysh 65:3, Leb 11:7, Leb 11:29

+ 66:18 Iysh 2:2, Zxr 14:16

+ 66:20 Iysh 14:2, Iysh 49:22, Iysh 60:4, Iysh 2:2-3, Iysh 56:7, Iysh 60:3, Mal 1:11

+ 66:21 Shıǵ 19:6, Iysh 61:6

+ 66:22 Iysh 65:17

+ 66:24 Iysh 1:31, Mat 18:9, Mrk 9:47

+ 1:1 Eshu 21:18, 3Pat 2:26

+ 1:2 4Pat 22:1, Erm 3:6, Erm 25:3, Sef 1:1

+ 1:3 4Pat 23:36, 4Pat 24:18, Erm 39:2, 4Pat 25:8-11

+ 1:4 Iysh 49:1, Gal 1:15, Iysh 49:6, Elsh 9:15

+ 1:6 Shıǵ 4:10

+ 1:8 Ezk 2:6, Ezk 3:11, Mat 10:28, Erm 15:20

+ 1:9 Iysh 6:7, Dan 10:16, Erm 5:14

+ 1:10 Erm 18:7, Erm 31:28

+ 1:11 Amo 7:8, Amo 8:2

+ 1:13 Zxr 6:6

+ 1:14 Erm 4:6, Erm 6:1, Erm 10:22, Erm 13:20, Erm 47:2, Ezk 26:7

+ 1:15 Erm 25:9

+ 1:17 3Pat 18:46

+ 1:18 Iysh 50:7, Erm 6:27, Erm 15:20, Ezk 3:8-9

+ 2:2 Erm 3:4, Ezk 16:8, Nzm 2:7

+ 2:3 Shıǵ 19:6, Shıǵ 28:36, Nzm 7:6, Yaqp 1:18, Ayan 14:4

+ 2:5 Mix 6:3, 4Pat 17:15, Rim 1:21

+ 2:6 Nzm 8:15

+ 2:7 Nzm 8:7, Nzm 11:11, Leb 18:25, San 35:33, Ezk 36:17

+ 2:8 Erm 23:13

+ 2:9 Shıǵ 20:5-6

+ 2:10 Iysh 21:16-17

+ 2:11 Iysh 37:19, Erm 16:20, Zab 105:20, Rim 1:23

+ 2:13 Zab 35:10, Erm 17:13, Yuxn 4:10

+ 2:15 Iysh 5:29, Erm 4:7, Nax 2:11, Erm 9:11, Erm 46:19

+ 2:18 Iysh 30:2, Iysh 31:1, Erm 2:18, Ezk 16:28, Ezk 23:12

+ 2:20 Erm 30:8, Ezk 34:27, Ezk 6:13, Ezk 16:15-16, Hosh 4:13

+ 2:21 Iysh 5:1, Zab 79:9, Mat 21:33

+ 2:22 Ayup 9:30, Ezk 24:12

* 2:23 7:31-32; 19:1-6; 32:35.

+ 2:24 Hosh 8:9

+ 2:25 Nzm 32:16, Erm 3:13, Erm 18:12

+ 2:26 Erm 32:32

+ 2:27 Biy 10:10

+ 2:28 Nzm 32:37, Erm 11:12-13

+ 2:30 Iysh 9:13, Erm 5:3, 3Pat 18:4, 2Jln 24:21, Mat 23:37, Elsh 7:52

+ 2:32 Iysh 61:10, Nzm 32:18, Iysh 17:10, Erm 3:21, Hosh 8:14

+ 2:33 Erm 22:20, Erm 30:14

+ 2:34 4Pat 21:16, 4Pat 24:4, Erm 19:4

+ 2:36 Iysh 30:3-5

* 3:1 Nzm 24:1-4.

+ 3:1 Nzm 24:1-4

+ 3:2 Iysh 13:20, Ezk 16:25

+ 3:3 Nzm 28:24, Amo 4:7

+ 3:5 Zab 102:9, Joq 3:31

+ 3:6 4Pat 22:1, Erm 1:2, Ezk 6:13, Ezk 16:15-16, Hosh 4:13

+ 3:8 Nzm 24:1, Iysh 50:1, 4Pat 17:19, Ezk 23:11

+ 3:9 Shıǵ 34:15

+ 3:10 Ezk 23:4

+ 3:11 Ezk 16:51

+ 3:12 Zab 102:9

+ 3:13 Ezk 6:13, Ezk 16:15-16, Hosh 4:13

+ 3:15 Erm 23:4

+ 3:16 Shıǵ 25:10

+ 3:18 Iysh 11:13, Erm 50:4, Ezk 37:19, Hosh 1:11

+ 3:20 Hosh 3:1

+ 3:21 Nzm 32:18, Iysh 17:10, Erm 2:32

+ 3:22 Iysh 57:18, Erm 30:17

+ 3:25 Ezr 9:6-7, Zab 105:6

+ 4:1 2Jln 30:6, Iol 2:12

+ 4:2 Nzm 6:13, Erm 5:2, Erm 9:24

+ 4:3 Hosh 10:12, Mat 13:7, Mrk 4:7, Evr 6:8

+ 4:4 Nzm 10:16, Nzm 30:6, Rim 2:29, Erm 21:11

+ 4:5 Hosh 5:8, Hosh 8:1

+ 4:6 Erm 1:14, Ezk 26:7

+ 4:7 Iysh 5:29, Erm 2:15, Nax 2:11

+ 4:8 Iysh 22:12, Iol 1:13

+ 4:10 Erm 14:13, Ezk 14:9

+ 4:12 Erm 51:1, Hosh 4:19, Hosh 13:15

+ 4:13 Ezk 38:9, Iysh 5:28, Joq 4:19, Xab 1:8

+ 4:14 Zab 50:4, Iysh 1:16, Yaqp 4:8

+ 4:17 4Pat 25:1-4

+ 4:18 Erm 2:17

+ 4:19 Iysh 16:11

+ 4:20 Ezk 7:26, Erm 10:20

+ 4:22 Nzm 32:28

+ 4:23 Jar 1:2, Iysh 5:30

+ 4:24 Ezk 38:20, Nax 1:5

+ 4:25 Erm 9:10

+ 4:26 Zab 106:34

+ 4:27 Erm 5:10

+ 4:28 Iysh 24:4, Hosh 4:3, Iol 1:10, Iysh 50:3

+ 4:30 Joq 1:19, Ezk 23:22, Ezk 23:40

+ 4:31 Iysh 13:8, Erm 6:24, Erm 13:21, Erm 22:23, Mix 4:9-10, Iysh 1:15, Joq 1:17

+ 5:1 Iysh 59:16, Ezk 22:30, Jar 18:26

+ 5:2 Nzm 6:13, Erm 4:2

+ 5:3 Erm 2:30, Amo 4:6, Xag 2:17

+ 5:4 Erm 8:7

+ 5:5 Erm 2:20

+ 5:6 Iysh 5:29, Erm 2:15, Hosh 13:7-8, Nax 2:11

+ 5:7 Nzm 32:21, 2Jln 13:9, Shıǵ 23:13, Eshu 23:6

+ 5:8 Shıǵ 20:14, Shıǵ 20:17, Ezk 22:11

+ 5:9 Erm 9:9

+ 5:10 Erm 4:27

+ 5:12 Iysh 28:15, Erm 6:14, Erm 14:13

+ 5:13 2Jln 36:16, Zxr 1:4

+ 5:14 Erm 1:9, Ayan 11:5

+ 5:15 Xab 1:6, Nzm 28:49

+ 5:16 Zab 5:10

+ 5:17 Leb 26:16, Nzm 28:51

+ 5:19 Erm 13:22, Erm 16:10, Erm 22:8

+ 5:21 Nzm 32:6, Nzm 29:4, Iysh 6:9, Mrk 8:18

+ 5:22 Erm 10:7, Ayan 15:4, Jar 1:9, Ayup 38:8-11, Zab 32:7, Zab 103:9

+ 5:23 Shıǵ 32:9, Zab 77:8

+ 5:24 Nzm 11:14

+ 5:26 Zab 63:5, Hkm 1:11, Hkm 12:6

+ 5:28 Iysh 1:23

+ 5:29 Erm 5:9, Erm 9:9

+ 5:31 Erm 6:13, Erm 14:14, Erm 29:9, Joq 2:14, Ezk 13:6

+ 6:1 2Pat 14:2, Nxm 3:14, Erm 1:14, Ezk 26:7

+ 6:4 Iol 3:9

+ 6:6 Nzm 20:19-20, Sef 3:1

+ 6:7 Zab 54:10, Ezk 7:23

+ 6:10 Iysh 28:10, Iysh 42:20, Ezk 12:2, Yuxn 8:43

+ 6:11 Erm 20:9

+ 6:12 Nzm 28:30

+ 6:13 Iysh 57:17, Erm 5:31, Erm 23:11, Mix 3:11

+ 6:14 Erm 23:17, Ezk 13:10, Mix 3:5

+ 6:15 Sef 2:1, Erm 8:10-12

+ 6:16 Erm 18:15, Mat 11:29

+ 6:17 Erm 44:16

+ 6:19 Hkm 1:31

+ 6:20 3Pat 10:1, 2Jln 9:1, Iysh 1:13, Amo 5:21, Mal 1:10

+ 6:21 Ezk 3:20, Ezk 18:24

+ 6:22 Erm 1:13, Erm 50:41-43

+ 6:24 Iysh 13:8, Erm 4:31, Mix 4:9-10

+ 6:25 Zab 30:14, Erm 20:3, Erm 20:10, Erm 46:5

+ 6:26 Amo 8:10, Zxr 12:10, Erm 48:8

+ 6:27 Erm 9:7, Erm 1:18

+ 6:30 Iysh 1:22, Iysh 1:25, Ezk 22:19-20

+ 7:2 Erm 19:14, Erm 26:2

+ 7:3 Erm 18:11, Erm 26:13

+ 7:4 Iysh 48:1, Mix 3:11

+ 7:5 Erm 22:3

+ 7:7 Erm 25:5

+ 7:9 Erm 5:2, Hosh 4:2

+ 7:11 Mat 21:13, Mrk 11:17, Luk 19:46

+ 7:13 Hkm 1:24, Iysh 65:12, Iysh 66:4

* 7:15 Efrayım – arqa patshalıq Izrail názerde tutılǵan.

+ 7:15 4Pat 17:6, 4Pat 17:23

+ 7:16 Shıǵ 32:10, Nzm 9:14, Erm 11:14, Erm 14:11

+ 7:20 2Jln 34:25

+ 7:21 Hosh 8:13

+ 7:22 1Pat 15:22

+ 7:23 Leb 26:12, Erm 11:4, Nzm 4:40, Nzm 5:33, Nzm 18:17

+ 7:24 Zab 80:11-12

+ 7:25 2Jln 36:15

+ 7:26 Erm 16:12

+ 7:30 4Pat 21:4-5, Erm 32:34-35, Leb 15:31, 2Jln 36:14, Ezk 5:11

+ 7:31 Eshu 15:8, 4Pat 23:10, Erm 19:2, Nzm 12:31

+ 7:33 Nzm 28:26, Iysh 17:2

+ 7:34 Ayan 18:23, Leb 26:31, Erm 16:9, Erm 25:10

+ 8:2 Nzm 4:19, Ezk 8:16, Erm 9:22, Erm 16:4, Erm 25:33

+ 8:3 Ayup 3:21, Ayan 9:6

+ 8:7 Erm 5:4

+ 8:8 Iysh 10:1

+ 8:10 Nzm 28:30

+ 8:11 Ezk 13:10, Mix 3:5

+ 8:12 Sef 2:1, Erm 6:12-15

+ 8:13 Iysh 1:30

+ 8:14 Erm 9:15, Erm 23:15, Joq 3:15

+ 8:15 Ayup 30:26, Erm 14:19

+ 8:16 Ayup 39:20-25

+ 8:17 San 21:6, Nzm 32:24, Zab 57:5-6, Waz 10:11

+ 8:19 Mix 4:9, Nzm 32:21

+ 8:21 Erm 14:17

+ 8:22 Erm 46:11

+ 9:1 Erm 13:17, Joq 1:2, Joq 1:16

+ 9:2 Zab 54:8

+ 9:3 Zab 63:4, Biy 2:10, Ayup 18:21, Hosh 4:1, 2Sal 1:8

+ 9:4 Erm 12:6, Mix 7:5

+ 9:7 Erm 6:27

+ 9:8 Zab 27:3, Zab 61:5, Hkm 26:23, Mix 6:12

+ 9:9 Erm 5:9, Erm 5:29

+ 9:10 Iol 1:19-20, Erm 4:25

+ 9:11 Iysh 25:2, Erm 2:15, Erm 34:22, Erm 46:19

+ 9:15 Erm 8:14, Erm 23:15, Ayan 8:11

+ 9:16 Leb 26:33, Nzm 28:64, Erm 49:37

+ 9:17 Amo 5:16

+ 9:18 Erm 14:17

+ 9:22 Erm 8:2

+ 9:23 Hkm 3:5, Hkm 21:30

+ 9:24 Yaqp 1:9, 1Kor 1:31, 2Kor 10:17

+ 9:26 Erm 49:32, Nzm 10:16, Erm 4:4

+ 10:4 Iysh 40:19-20, Iysh 41:7

+ 10:5 Zab 113:12-15, Iysh 46:7, Iysh 41:23-24

+ 10:6 Shıǵ 15:11, Zab 85:8

+ 10:7 Erm 5:22, Ayan 15:4

+ 10:9 3Pat 10:22

+ 10:11 Zab 95:5

+ 10:12 Ayup 9:8, Zab 103:2, Zab 135:5, Hkm 3:19

+ 10:13 Ayup 38:22, Zab 134:7, Erm 51:16

+ 10:14 Zab 96:7, Iysh 42:17, Zab 134:17, Xab 2:18-19, Rim 1:25

+ 10:16 San 18:20, Zab 15:5, Nzm 32:9, Erm 51:15-19

+ 10:19 Erm 14:17, Erm 30:12

+ 10:20 Erm 4:20

+ 10:21 Ezk 34:2, Ezk 34:5-6

+ 10:22 Erm 1:14, Ezk 26:7

+ 10:23 Hkm 16:1, Hkm 20:24, Dan 5:23

+ 10:24 Zab 6:2, Zab 37:2

+ 10:25 Erm 10:25, Ayan 16:1, Zab 13:4, Zab 78:6-7

+ 11:3 Nzm 27:26

+ 11:4 Nzm 4:20, 3Pat 8:51, Leb 26:12, Erm 7:22

+ 11:5 Shıǵ 3:8, Jar 17:2, Jar 26:3

+ 11:8 Leb 26:14-45, Nzm 28:15-65

+ 11:9 Ezk 22:25

+ 11:10 Nzm 31:16

+ 11:11 1Pat 8:18, Hkm 1:28, Iysh 1:15, Ezk 8:18, Mix 3:4

+ 11:12 Iysh 57:13, Erm 2:28

+ 11:13 Erm 2:28

+ 11:14 Erm 7:16, Erm 14:11

+ 11:15 Hkm 2:14, Hkm 10:23, Hkm 15:21, Iysh 1:11-12

+ 11:16 Zab 51:10, Rim 11:17

+ 11:17 Iysh 5:2, Erm 2:21

+ 11:19 Iysh 53:7

+ 11:20 1Pat 16:7, Erm 17:10, Erm 20:12, Ayan 2:23, Erm 15:15, Erm 20:12

+ 11:21 Iysh 30:10, Amo 2:11, Mix 2:6, Eshu 21:18, Erm 1:1

+ 12:1 Ezr 9:15, Dan 9:7, Yuxn 17:25, Ayan 16:5, Ayup 12:6, Ayup 21:7, Zab 72:3, Zab 91:8, Hkm 24:19, Xab 1:13, Mal 3:15

+ 12:2 Iysh 29:13

+ 12:3 Zab 16:3, Zab 138:1

+ 12:4 Iysh 40:24, Erm 9:10, Erm 23:10, Iol 1:10, Rim 8:22, Erm 4:25, Hosh 4:3

+ 12:6 Erm 9:4, Hkm 26:25

+ 12:9 Iysh 46:11, Iysh 56:9, Ezk 39:17, Ayan 19:17-18

+ 12:10 Iysh 5:1-2

+ 12:13 Nzm 28:38, Mix 6:15

+ 12:14 Ezk 25

+ 12:15 Erm 48:47, Erm 49:6

+ 12:16 Erm 4:2

+ 13:1 Shıǵ 28:39, Leb 16:4

+ 13:13 Iysh 51:17

+ 13:14 Zxr 11:6

+ 13:16 Iysh 5:30, Iysh 8:22, Amo 8:9, Yuxn 11:10, Yuxn 12:35

+ 13:17 Erm 9:1, Zxr 10:3, Zxr 13:7

+ 13:18 4Pat 24:12, Erm 22:26, Ayup 19:9, Erm 13:18, Joq 5:16

+ 13:20 Erm 1:14, Erm 6:22

+ 13:21 Iysh 13:8, Erm 4:31, Mix 4:9-10

+ 13:22 Erm 5:19

+ 13:24 Zab 1:4, Zab 82:14

+ 13:25 Ayup 20:29

+ 13:26 Iysh 47:3, Nax 3:5, Xab 2:16

+ 13:27 Erm 5:8, Iysh 1:16

+ 14:2 Iysh 3:25

+ 14:4 Erm 3:3, Iol 1:11

+ 14:7 Zab 24:11, Zab 78:9

+ 14:8 Zab 70:5, Erm 17:13

+ 14:10 Hosh 8:13, Hosh 9:9

+ 14:11 Erm 7:16, Erm 11:14

+ 14:12 Hkm 1:28, Iysh 1:15, Mix 3:4, Erm 6:20, Nzm 32:24, Erm 16:4, Erm 24:10, Erm 32:24, Ezk 5:17, Ezk 14:21

+ 14:13 Iysh 28:15, Erm 5:12

+ 14:14 Erm 5:31, Ezk 13:6, Mrk 13:6

+ 14:15 Nzm 18:20

+ 14:16 Zab 78:3

+ 14:17 Erm 13:17, Erm 8:21

+ 14:18 Ezk 7:15

+ 14:19 Joq 5:22, Erm 8:15

+ 14:20 Zab 105:6, Dan 9:5, Dan 9:8

+ 14:21 Leb 26:42

+ 14:22 Leb 26:4, Ezk 34:26, Zxr 10:1

+ 15:1 Shıǵ 32:11-14, 1Pat 7:10, Zab 98:6

+ 15:2 Erm 43:11, Zxr 11:9, Ayan 13:10

+ 15:3 Leb 26:16-22, Ayan 6:8

* 15:4 4Pat 21:1-16.

+ 15:4 4Pat 21:3-7, 4Pat 21:11, Erm 34:17

+ 15:5 Iysh 51:19, Nax 3:7

+ 15:9 1Pat 2:5, Amo 8:9

+ 15:10 Ayup 3:3, Erm 20:14, Shıǵ 22:25

+ 15:13 Erm 17:2

+ 15:14 Erm 16:13, Nzm 32:22

+ 15:15 Erm 11:20, Zab 68:8

+ 15:16 Ezk 3:1-3, Ayan 10:9-10, Zab 118:111, Zab 118:162

+ 15:17 Joq 3:28

+ 15:18 Erm 30:12, Ayup 6:15

+ 15:20 Iysh 50:7, Erm 1:18, Ezk 3:8-9, Erm 1:8

+ 16:4 Erm 8:2, Erm 25:33, Erm 14:12, Ezk 5:17, Ezk 14:21, Nzm 28:26

+ 16:5 Ezk 24:16

+ 16:6 Leb 19:28, Nzm 14:1

+ 16:9 Iysh 24:8, Erm 7:34, Ezk 26:13, Hosh 2:11, Amo 8:10, Ayan 18:23

+ 16:10 Erm 5:19

+ 16:11 Nzm 29:24-26, Erm 22:9

+ 16:12 Erm 7:26

+ 16:13 Nzm 4:28, Nzm 28:36

+ 16:15 Erm 23:7-8

+ 16:16 Xab 1:14-15

+ 16:17 2Jln 16:9, Zab 89:8, Hkm 5:21, Erm 32:19

+ 16:18 Iysh 40:2, Ayan 18:6

+ 16:19 Zab 27:7, Zab 31:3, Erm 17:17, Amo 2:4

+ 16:20 Iysh 37:19, 1Kor 8:4

+ 17:1 Ayup 19:24, Shıǵ 27:2

+ 17:2 Nzm 16:21, Erm 15:13

+ 17:4 Nzm 32:22

+ 17:5 Zab 117:8, Zab 145:3, Iysh 31:3

+ 17:6 Erm 48:6

+ 17:7 Zab 70:5

+ 17:8 Zab 1:3

+ 17:10 1Jln 28:9, 1Jln 29:17, Zab 25:2, Hkm 17:3, Erm 32:19

+ 17:11 Zab 38:7

+ 17:13 Zab 70:5, Erm 14:18, Zab 35:10, Erm 2:13, Yuxn 4:10

+ 17:15 Iysh 5:19

+ 17:17 Erm 16:19

+ 17:18 Zab 34:4, Zab 39:15

+ 17:21 Nxm 13:15

+ 17:22 Shıǵ 20:8

+ 17:25 Erm 22:4

+ 17:26 Leb 7:12, 2Jln 33:16

+ 17:27 Ezk 20:48, Hosh 8:14, Amo 2:5

+ 18:1 Zxr 11:13

+ 18:3 Mat 27:9-10

+ 18:6 Ayup 10:9, Ayup 33:6, Iysh 29:16, Iysh 45:9, Iysh 64:8, Rim 9:20-24

+ 18:7 Erm 1:10, Erm 31:28, Erm 42:10

+ 18:8 Shıǵ 32:14, 2Pat 24:16, Ezk 18:21, Yuns 3:10

+ 18:10 1Pat 2:30

+ 18:11 Erm 36:3, Yuns 3:8, Erm 7:3, Erm 26:13

+ 18:12 Erm 2:25

+ 18:15 Erm 2:31, Erm 6:16

+ 18:16 Erm 25:9, Leb 26:32

+ 18:17 Hosh 13:15

+ 18:18 Erm 11:19

+ 18:20 Zab 34:12, Hkm 17:13, Zab 118:85

+ 18:21 Zab 108:9-10

+ 18:22 Zab 139:6

+ 18:23 Zab 63:3, Nxm 4:5, Zab 68:28

+ 19:1 Erm 18:2

+ 19:2 Eshu 15:8, 4Pat 23:10, Erm 7:31-32

+ 19:3 1Pat 3:11, 4Pat 21:12

+ 19:4 4Pat 21:16, 4Pat 24:4, Erm 2:34

+ 19:5 Leb 18:21, Nzm 12:31

+ 19:7 Nzm 28:26, Erm 7:33

+ 19:8 Sef 2:15

+ 19:9 Leb 26:29, Nzm 28:53, Joq 2:20, Joq 4:10, Ezk 5:10

+ 19:11 Zab 2:9, Iysh 30:14, Erm 7:32

+ 19:13 Nzm 4:19, Erm 32:29, Sef 1:5

+ 19:14 Erm 7:2, Erm 26:2

+ 20:2 Erm 29:26

* 20:3 Magor-Missabib – «qorqınıshqa búrkengen» degendi bildiredi.

+ 20:3 Erm 6:25

+ 20:5 4Pat 24:13-14

+ 20:6 Erm 14:14

+ 20:7 Ezk 14:9, Zab 118:50, Joq 3:14

+ 20:9 Ayup 32:20, Zab 38:3, Erm 6:11

+ 20:10 Erm 6:25, Erm 46:5

+ 20:11 Erm 1:8, Erm 23:40

+ 20:12 1Pat 16:7, Erm 11:20, Ayan 2:23, Erm 15:15

+ 20:13 Zab 108:30-31

+ 20:14 Ayup 3:3, Erm 15:10

* 20:16 Jar 18:16–19:28.

+ 20:16 Jar 19:24-25

+ 20:17 Ayup 3:10-11

+ 20:18 Ayup 3:20

+ 21:1 Erm 38:1, 4Pat 25:18, Erm 29:25, Erm 37:3, Erm 52:24

+ 21:2 4Pat 25:1, Zab 104:2

+ 21:5 Ezk 20:33

+ 21:7 Erm 37:17, Erm 39:5, Erm 52:9, Nzm 28:50, Ezk 5:11

+ 21:8 Nzm 30:15

+ 21:9 Erm 38:2, Erm 39:18, Erm 45:5

+ 21:10 2Jln 36:19

+ 21:11 Iysh 1:17, Mix 6:8, Zxr 7:9-10, Erm 4:4

+ 21:13 Erm 49:4

+ 21:14 Ezk 20:47

+ 22:3 Iysh 1:17, Erm 7:5-6, Erm 21:12

+ 22:4 Erm 17:25

+ 22:5 Erm 44:6, Erm 49:13

+ 22:7 Iysh 37:24, Erm 6:6

+ 22:8 Leb 26:32, 3Pat 9:8, 2Jln 7:21

+ 22:9 Nzm 29:24-26, Erm 16:11

+ 22:10 2Jln 35:24-25

* 22:11 Shallum – Ehoaxazdıń basqa atı. 4Pat 23:30 qarań.

+ 22:12 4Pat 23:34

+ 22:13 Leb 19:13, Nzm 24:15, Xab 2:12

+ 22:15 4Pat 23:25, Iysh 3:10

+ 22:16 Hkm 31:9

+ 22:18 4Pat 23:36

+ 22:19 Erm 36:30

+ 22:20 San 27:12, Nzm 32:49

+ 22:23 Erm 4:31

* 22:24 Exoniya – Ehoyakinniń basqa atı. 4Pat 24:6 qarań.

+ 22:24 Iysh 49:18, Ezk 5:11, Sef 2:9, Rim 14:11, Est 8:8, Qsq 8:6, Xag 2:23, 4Pat 24:8-12, Erm 24:1

+ 22:26 4Pat 24:12, Erm 13:18

+ 22:28 Erm 48:38

+ 22:29 Iysh 1:2

+ 22:30 Erm 36:30

+ 23:1 Ezk 34:1-10, Zxr 11:16-17

+ 23:3 Nzm 30:3, Erm 32:37, Ezk 34:13

+ 23:4 Erm 3:15

+ 23:5 Hosh 3:5, Ezk 34:23

+ 23:6 Erm 32:37, Ezk 28:26, Erm 33:14-16

+ 23:8 Erm 16:14-15

+ 23:11 Erm 6:13, Erm 7:30, Erm 32:34, Sef 3:4

+ 23:12 Zab 34:6, Zab 72:18, Hkm 4:19

+ 23:13 Erm 2:8

* 23:14 Jar 18:16–19:28.

+ 23:14 Erm 29:23, Ezk 13:22, Jar 18:20, Jar 19:24, Iysh 1:10, Ezk 16:46

+ 23:15 Erm 8:14, Erm 9:15, Ayan 8:11

+ 23:16 Ezk 13:2

+ 23:17 Erm 6:14, Ezk 13:10, Mix 3:5

+ 23:18 Ayup 15:8

+ 23:19 3Pat 19:11, Ezk 1:4

+ 23:20 Erm 30:23-24

+ 23:21 Erm 5:31, Erm 14:14, Ezk 13:6

+ 23:23 Zab 138:7-12

+ 23:24 Iysh 66:1

+ 23:25 Nzm 13:1, Zxr 10:2

+ 23:27 Biy 3:27

+ 23:30 Nzm 18:20, Erm 14:15, Ezk 13:8

+ 23:32 Mix 3:5

+ 23:40 Erm 20:11

+ 24:1 Amo 8:1, Mix 7:1, 4Pat 24:12-15, Ezk 17:12

+ 24:2 Erm 29:16

+ 24:6 Erm 31:28, Erm 42:10

+ 24:7 Nzm 30:6, Erm 32:39

+ 24:8 Erm 21:1

+ 24:9 Nzm 28:37

+ 24:10 Erm 14:12, Ezk 5:17, Ezk 14:21

+ 25:1 4Pat 24:1, Erm 36:1, Dan 1:1

+ 25:3 Erm 1:2, Erm 7:13, Erm 26:5

+ 25:4 2Jln 24:19

+ 25:5 Erm 7:7

+ 25:6 Shıǵ 20:3-4

+ 25:9 Erm 1:15, Erm 27:6, Erm 43:10, Erm 18:16

+ 25:10 Waz 12:4, Erm 7:34

+ 25:11 Erm 29:10, Dan 9:2, Zxr 1:12, Zxr 7:5

+ 25:13 Erm 46

+ 25:14 Erm 27:7, Erm 50:9, Erm 51:28

+ 25:15 Zab 74:8, Iysh 51:17, Obd 1:16, Ayan 14:10

+ 25:16 Erm 47:6

+ 25:17 Iysh 51:22, Nax 3:11

+ 25:19 Erm 46:25

+ 25:20 Jar 22:21, Ayup 1:1, Joq 4:21, Erm 47:1

+ 25:21 Erm 48

+ 25:22 Iysh 23:1, Erm 27:3, Erm 47:4

+ 25:23 Jar 22:21, Iysh 21:13, Erm 49:8

+ 25:25 Erm 49:34-39

* 25:26 Sheshax – Babiloniyanıń shártli belgiler tártibi menen jazılǵan ataması.

+ 25:27 Ezk 38:21

+ 25:28 Erm 49:12

+ 25:29 1Pet 4:17, Ezk 38:22

+ 25:30 Iol 3:16, Amo 1:2

+ 25:32 Erm 23:19, Erm 30:23

+ 25:33 Iysh 66:16, Erm 8:2, Erm 16:4

+ 25:34 Erm 4:8

+ 26:1 4Pat 23:36

+ 26:2 Erm 7:2, Erm 19:14, Nzm 4:2, Ayan 22:18

+ 26:3 Erm 18:8, Erm 36:3, Yuns 3:10

+ 26:4 Leb 26:14, Nzm 28:15

+ 26:5 Erm 25:3-4

+ 26:10 Erm 36:10

+ 26:13 Erm 7:3, Erm 18:11, Nzm 30:2-3, Yuns 3:10

+ 26:14 Eshu 9:25

+ 26:17 Elsh 5:34

* 26:18 Mix 3:12.

+ 26:18 Mix 3:12

+ 26:19 2Jln 32:26, Shıǵ 32:14

+ 26:20 Eshu 9:17, 1Pat 7:1

+ 26:21 4Pat 23:36

+ 26:22 Erm 36:12, Erm 36:25

+ 26:24 4Pat 22:12

* Erm 27:1 Sedekiya – Bazı qoljazbalarda «Ehoyakim».

+ 27:1 4Pat 24:18

+ 27:2 Erm 28:10

+ 27:3 Erm 25:21-22

+ 27:5 Iysh 45:12, Dan 4:14

+ 27:6 Iysh 44:28, Iysh 45:1, Erm 25:9, Erm 43:10, Dan 2:38, Dan 4:19

+ 27:7 Erm 52:31, Erm 25:12-14

+ 27:8 Erm 28:10, Ezk 34:27, Erm 14:20

+ 27:9 Erm 29:8

+ 27:10 Erm 5:31

+ 27:12 Erm 38:17

+ 27:13 Erm 14:12

+ 27:16 Erm 28:3

+ 27:19 4Pat 24:14-15

+ 27:22 4Pat 25:13, Ezr 1:7, Erm 29:10

+ 28:1 4Pat 24:18, Eshu 9:3, Eshu 21:17

+ 28:2 Nzm 28:48, Erm 27:8

+ 28:3 Erm 27:16

+ 28:9 Erm 6:14, Nzm 18:22

+ 28:10 Erm 27:2

+ 28:14 Erm 27:6

+ 28:15 Erm 29:31-32

+ 29:1 Ezk 8:1

+ 29:2 4Pat 24:12, Erm 24:1

+ 29:7 Ezr 6:10, 1Tim 2:1-2

+ 29:8 Erm 27:9, Erm 27:15

+ 29:9 Erm 5:31

+ 29:10 Erm 25:11-12, Dan 9:2, Zxr 1:12, 2Jln 36:22, Ezr 1:1

+ 29:12 3Pat 8:48, 2Jln 6:38, Dan 9:3

+ 29:13 1Jln 28:9, 2Jln 15:2, Iysh 55:6

+ 29:14 Nzm 4:29, Nzm 30:3

+ 29:16 Erm 24:3, Erm 24:8

+ 29:18 Erm 14:12, Erm 15:4, Erm 18:16

+ 29:19 2Jln 24:19, Erm 25:4

+ 29:21 Erm 5:31

+ 29:22 Iysh 65:15

+ 29:23 Erm 23:14

+ 29:24 4Pat 25:18, Erm 21:1

+ 29:26 4Pat 9:11, Hosh 9:7, Erm 20:2

+ 29:31 Erm 28:15-16

+ 30:2 Erm 36:2, Xab 2:2, Zxr 5:1

+ 30:3 Nzm 30:3, Erm 29:14, Erm 12:15, Ezk 20:42

+ 30:6 Iysh 13:8, Iol 2:6, Nax 2:10

+ 30:7 Iol 2:11, Sef 1:14, Dan 12:1

+ 30:8 Erm 2:20, Erm 27:8, Ezk 34:27

+ 30:9 Ezk 23:5, Ezk 34:23-24, Ezk 37:24

+ 30:10 Iysh 41:8, Leb 26:6, Erm 46:27, Ezk 39:26, Mix 4:4

+ 30:11 Erm 46:27-28

+ 30:12 Erm 15:18

+ 30:16 Iysh 33:1

+ 30:17 Erm 3:22, Erm 33:6, Hosh 6:1

+ 30:19 Ezk 36:10

+ 30:22 Leb 26:12

+ 30:23 3Pat 19:11, Ezk 1:4

+ 30:24 Erm 23:19-20

+ 31:3 Nzm 7:8, Mal 1:2

+ 31:4 Shıǵ 15:20

+ 31:5 Iysh 65:21

+ 31:6 Iysh 2:3

+ 31:8 Erm 3:18

+ 31:9 Erm 50:4, Shıǵ 4:22, Hosh 11:1, Mal 1:6

+ 31:10 Iysh 40:11

+ 31:11 Shıǵ 13:13, Leb 25:49, Iysh 49:24

+ 31:12 Iysh 58:11

+ 31:13 Zab 29:12

+ 31:15 Mat 2:18

+ 31:18 Joq 5:21

+ 31:20 Shıǵ 4:22, Hosh 11:1, Mal 1:6

+ 31:22 Erm 49:4

+ 31:23 Erm 29:14, Zab 121:6

+ 31:27 Iysh 49:19, Ezk 36:11, Zxr 2:4, Zxr 10:8

+ 31:28 Erm 1:10, Erm 18:7, Erm 24:6, Erm 42:10

+ 31:29 Joq 5:7, Ezk 18:2-4

+ 31:30 Nzm 24:16

+ 31:31 Luk 22:20, 2Kor 3:6

+ 31:32 Erm 3:14

+ 31:33 Erm 32:40, Ezk 37:26, Nzm 6:6, Iysh 51:7, Rim 2:15-16, Leb 26:12

+ 31:34 Hosh 2:20, Iysh 43:25, Evr 8:8-12, Evr 10:16-17

+ 31:35 Jar 1:16, Ayup 38:33, Iysh 51:15

+ 31:36 Erm 33:20-26

+ 31:37 Erm 33:26, Rim 11:1

+ 31:38 Nxm 3:1, 4Pat 14:13

+ 31:40 Erm 7:31-32, 2Jln 23:15, Nxm 3:28

+ 32:1 4Pat 24:18

+ 32:2 4Pat 25:1, Nxm 3:25

+ 32:5 Erm 21:10, Erm 34:3, Erm 38:3

+ 32:7 Erm 22:11, Eshu 21:18, Erm 1:1, Leb 25:25, San 27:11

+ 32:8 Leb 25:25, San 27:11, Rut 4:4

* 32:9 On jeti shekel – bir shekel shama menen 11 gr.

+ 32:12 Erm 36:4, Erm 43:3, Erm 45:1

+ 32:17 Jar 18:14, Ayup 42:2, Mat 19:26

+ 32:18 Shıǵ 20:5, Shıǵ 34:7, Nzm 5:9

+ 32:19 2Jln 16:9, Erm 16:17, Erm 17:10

+ 32:20 Zab 134:9

+ 32:21 Shıǵ 6:6, Nzm 4:34

+ 32:22 Shıǵ 3:8, Nzm 26:15

+ 32:23 Dan 9:10-14

+ 32:24 Erm 14:12, Ezk 5:17

+ 32:26 Jar 18:14

+ 32:29 2Jln 36:19, Erm 21:10, Erm 19:13, Sef 1:5

+ 32:30 Erm 3:25

+ 32:32 Erm 2:26

+ 32:34 4Pat 21:4-5, Erm 7:30-31, Erm 23:11

+ 32:35 Leb 18:21, Nzm 18:10, Nzm 12:31

+ 32:36 Erm 21:10

+ 32:37 Nzm 30:3, Iysh 11:12, Ezk 11:17, Sef 3:20, Erm 23:6, Ezk 28:26

+ 32:38 Leb 26:12

+ 32:39 Ezk 11:19

+ 32:40 Iysh 55:3, Erm 31:33, Ezk 16:60

+ 32:41 Iysh 62:5, Sef 3:17, Nzm 28:63

+ 32:42 Zxr 8:15

+ 32:44 Erm 29:14

+ 33:1 Erm 32:2

+ 33:3 Iysh 48:6

+ 33:4 Nzm 31:17

+ 33:6 Erm 3:22, Erm 30:17, Hosh 6:1

+ 33:7 Erm 29:14

+ 33:8 Leb 16:30, Ezk 36:25, Zxr 13:1

+ 33:10 Erm 32:43

+ 33:11 Erm 7:34, Erm 16:9, Zab 105:1

+ 33:15 Hosh 3:5, Ezk 34:23

+ 33:16 Erm 32:37, Ezk 28:26, Erm 23:5-6

+ 33:17 2Pat 7:16

+ 33:19 Jar 8:22

+ 33:21 Zab 88:34

+ 33:22 Jar 15:5, Jar 22:17, 3Pat 4:20

+ 33:25 Zab 73:17, Zab 103:19

+ 33:26 Erm 31:37, Erm 29:14

+ 34:1 4Pat 25:1, Erm 39:1, Erm 52:4

+ 34:2 4Pat 24:18, Erm 32:1, Erm 21:10

+ 34:3 Erm 32:3-5

+ 34:5 Erm 38:20, Erm 39:7, 2Jln 16:14

+ 34:7 Eshu 10:3, Eshu 10:10

+ 34:9 Leb 25:39-46

+ 34:13 Shıǵ 20:2, Leb 26:13

+ 34:14 Shıǵ 21:2, Nzm 15:12

+ 34:17 Erm 14:12, Erm 15:4

+ 34:20 Nzm 28:26, Erm 7:33

+ 34:21 Erm 37:5, Erm 37:11

+ 34:22 Erm 37:8, Erm 4:7

+ 35:1 4Pat 23:36, Erm 25:1

+ 35:2 1Jln 2:55, 1Jln 9:26, 1Jln 9:33

+ 35:6 4Pat 10:15, 4Pat 10:23

+ 35:11 4Pat 24:1, Erm 46:2

+ 35:15 Shıǵ 20:3, Erm 18:11, Erm 25:5

+ 35:17 Iysh 50:2

+ 36:1 4Pat 24:1, Erm 25:1, Erm 45:1

+ 36:2 Erm 30:1, Xab 2:2, Zxr 5:1, Erm 1:2

+ 36:3 Ezk 12:3, Erm 18:11, Erm 26:3, Yuns 3:10

+ 36:4 Erm 32:12

+ 36:9 Ezr 8:21, 2Jln 20:3, Yuns 3:5

+ 36:10 Erm 26:10, 1Jln 9:26, 1Jln 9:33

+ 36:12 Erm 26:22

+ 36:22 Amo 3:15

+ 36:24 Eshu 7:6

+ 36:26 Erm 26:20-23

+ 36:29 Erm 26:9

+ 36:30 Erm 22:30, 4Pat 22:19

* 37:1 Exoniya – Ehoyakinniń basqa atı. 4Pat 24:6 qarań.

+ 37:1 4Pat 24:17, Ezk 17:13

+ 37:2 2Jln 36:12

+ 37:3 Erm 38:1, Erm 21:1

+ 37:4 Erm 32:2

+ 37:5 Erm 34:21

+ 37:6 Joq 4:17

+ 37:8 Erm 34:22

+ 37:13 Zxr 14:10, Erm 38:19

+ 37:15 Erm 38:6

+ 37:17 Erm 21:7

+ 37:19 Erm 28:2

+ 37:21 Erm 32:2, Erm 38:9, Erm 52:6

+ 38:1 Erm 37:3, Erm 21:1

+ 38:2 Nzm 30:15, Erm 21:9

+ 38:3 Erm 32:3

+ 38:4 Erm 26:11, Erm 37:15

+ 38:5 2Pat 3:39

+ 38:6 Jar 37:24, Zxr 9:11, Zab 68:15

+ 38:7 Erm 39:16, Elsh 8:27, Erm 37:13

+ 38:9 Erm 52:6

+ 38:17 Erm 27:12

+ 38:18 Erm 21:10

+ 38:19 Erm 37:13

+ 38:20 Erm 34:5

+ 38:22 Erm 38:6

+ 38:23 Erm 39:6

+ 38:26 Erm 37:20

* Erm 38:28 Bazı evreyshe qoljazbalarda mına gáp te bar: «Erusalim qulaǵanda, usı waqıyalar júz berdi», al bazı evreyshe qoljazbalarda, áyyemgi grek hám suriya tilindegi awdarmalarda joq.

• 39:1 4Pat 25:1-21, Erm 52:4-16

+ 39:1 Nzm 28:52

+ 39:2 Erm 1:3

+ 39:5 Eshu 5:10, San 34:11, 4Pat 23:33, Erm 21:7

+ 39:7 Erm 34:4-5

+ 39:8 Erm 21:10, Ezk 16:41, Nxm 1:3

+ 39:9 Erm 40:1, Erm 52:12

+ 39:14 4Pat 22:12, Erm 26:24, Erm 40:5

+ 39:15 Erm 32:2, Erm 33:1

+ 39:16 Erm 38:7

+ 39:17 Erm 22:25

+ 39:18 Erm 21:9

+ 40:1 Erm 39:11, Eshu 18:25, Erm 31:15

+ 40:2 Nzm 29:24-28

+ 40:3 Erm 44:23, Dan 9:10-12

+ 40:5 4Pat 22:12

+ 40:6 Eshu 18:26

• 40:7 4Pat 25:22-26

+ 40:7 4Pat 22:12, Erm 39:14, Erm 40:5

+ 40:8 Eshu 18:26

+ 40:13 Erm 40:8, Erm 42:1, Erm 43:2

+ 41:1 Eshu 18:26, Erm 40:14

+ 41:2 4Pat 25:25

+ 41:5 Eshu 17:7, Eshu 18:1, 3Pat 16:24

+ 41:9 3Pat 15:16

+ 41:11 Erm 40:15

+ 41:12 2Pat 2:13

+ 41:15 Erm 40:14

+ 42:1 Erm 40:13

+ 42:2 1Pat 7:8, 1Pat 12:19

+ 42:5 Jar 31:50, Biy 11:10

+ 42:6 Erm 7:23

+ 42:10 Erm 24:6, Erm 31:28

+ 42:14 Erm 4:19, Erm 43:7

+ 42:16 Ezk 11:8

+ 43:2 Erm 40:13, Erm 42:1, Erm 42:19

+ 43:3 Erm 32:12

+ 43:6 Erm 39:10, Erm 40:7, Erm 40:5

+ 43:7 Erm 2:16

+ 43:10 Iysh 44:28, Iysh 45:1, Erm 25:9, Erm 27:6

+ 43:11 Erm 44:13, Erm 15:2, Zxr 11:9, Ayan 13:10

+ 43:12 Erm 46:25, Ezk 30:13

+ 44:1 Erm 43:8, Erm 46:14

+ 44:3 Nzm 16:14, Erm 19:4

+ 44:4 2Jln 36:15-16

+ 44:9 3Pat 11:8, 4Pat 11:1

+ 44:12 Erm 42:15-17

+ 44:13 Erm 43:11

+ 44:16 Erm 6:17, Erm 42:13-14

+ 44:17 Erm 19:13

+ 44:22 Ezk 8:6, 4Pat 22:19

+ 44:23 Erm 40:3

+ 44:27 Erm 31:28

+ 44:28 Ezk 6:8

+ 44:30 Erm 46:17, Ezk 30:21

+ 45:1 Erm 32:12, 4Pat 24:1, Erm 36:1, Erm 36:23

+ 45:2 Erm 36:26

+ 45:5 Erm 21:9, Erm 39:18

+ 46:1 Erm 25:13

+ 46:2 Iysh 19:1, Ezk 29:1, Iol 3:19, 4Pat 23:29, 2Jln 35:20, Erm 25:1, Erm 36:1, Erm 45:1

+ 46:5 Erm 6:25, Erm 20:10

+ 46:10 Iysh 13:19, Iol 1:15, Sef 1:7, Iysh 1:24, Nzm 32:42, Erm 46:2

+ 46:11 Erm 8:22, Ezk 30:21

+ 46:12 Nax 2:5

+ 46:14 Erm 2:16, Erm 44:1, Ezk 30:13

+ 46:16 Leb 26:37

+ 46:17 Iysh 30:7

+ 46:18 Erm 4:2, Biy 4:6, 3Pat 18:42, Erm 48:15

+ 46:19 Ezk 29:12, Ezk 30:23, Erm 2:15, Erm 9:11, Erm 44:1

+ 46:20 Hosh 10:11

+ 46:24 Erm 1:14-15

+ 46:25 Ezk 30:14, Nax 3:8, Erm 25:19

+ 46:26 Iysh 19:22, Ezk 29:13

+ 46:27 Iysh 41:8, Erm 30:10, Leb 26:6, Ezk 39:26, Mix 4:4

+ 46:28 Erm 30:10-11

+ 47:1 Iysh 14:29, Erm 25:20, Ezk 25:15, Iol 3:4, Amo 1:6, Sef 2:4, Zxr 9:5

+ 47:2 Erm 1:14, Ezk 26:7

+ 47:4 Iysh 23:1, Ezk 26:2, Iol 3:4, Amo 1:9, Zxr 9:4, Jar 10:14, Amo 9:7

+ 47:6 Nzm 32:41, Erm 25:16

+ 47:7 Ezk 14:17

+ 48:1 Iysh 15:1, Iysh 25:10, Erm 25:21, Ezk 25:8, Amo 2:1, Sef 2:8, San 32:3, San 32:37-38

+ 48:5 Iysh 15:5

+ 48:6 Erm 17:6

+ 48:7 San 21:29, Erm 49:3-4

+ 48:8 Erm 6:26

+ 48:11 Sef 1:12

+ 48:13 Iysh 16:14

+ 48:15 Erm 46:18

+ 48:18 San 21:30

+ 48:19 Nzm 2:35, Eshu 13:9

+ 48:26 Erm 25:27, Erm 51:39, Iysh 19:14

+ 48:27 Sef 2:8

+ 48:28 Qsq 2:14

+ 48:29 Iysh 16:6

+ 48:31 Iysh 16:7-10

+ 48:32 San 21:32

+ 48:34 San 32:37, Iysh 15:4

+ 48:37 Erm 47:5

+ 48:38 Erm 22:28

+ 48:40 Nzm 28:49, Erm 49:22, Ezk 17:3

+ 48:41 Erm 49:22

+ 48:43 Iysh 24:17-18

+ 48:44 Amo 5:19

+ 48:45 San 24:17

+ 48:46 San 21:28-29

+ 48:47 Erm 12:15, Erm 49:6, Erm 49:39

+ 49:1 Ezk 21:28, Ezk 25:1, Amo 1:13, Sef 2:8, 3Pat 11:5, 3Pat 11:33

+ 49:2 Nzm 3:11, 2Pat 12:26

+ 49:3 Erm 48:2, Erm 48:6-7, Amo 1:15

+ 49:4 Erm 31:22, Erm 21:13

+ 49:6 Erm 12:15, Erm 48:47, Erm 49:39

• 49:7 Obd 1:1-9

+ 49:7 Iysh 34:5, Ezk 25:12-14, Ezk 35, Amo 1:11-12, Obd 1:1-16, Mal 1:3-4, Jar 36:15, Ayup 2:11

+ 49:8 Jar 25:3, Erm 25:23

+ 49:12 Erm 25:28-29

+ 49:13 Erm 22:5, Erm 48:24

+ 49:16 San 24:21, Xab 2:9

+ 49:17 Ezk 35:3, Ezk 35:7, Ezk 35:9

+ 49:18 Jar 19:24, Nzm 29:23, Sef 2:9, Erm 50:40

+ 49:19 Erm 12:5, Ayup 9:19, Erm 50:44-46

+ 49:20 Iysh 14:24

+ 49:22 Nzm 28:49, Ezk 17:3, Erm 48:40-41

+ 49:23 Iysh 17:1, Amo 1:3, Zxr 9:1, 4Pat 18:34

+ 49:24 Erm 48:41

+ 49:26 Erm 50:30

+ 49:27 3Pat 15:18, 4Pat 6:24, Erm 17:27, Amo 1:4

+ 49:28 Zab 119:5, Iysh 21:16, Iysh 60:7, Iysh 11:14

+ 49:29 Ayup 15:21, Erm 6:25

+ 49:31 Biy 18:9-10, Ezk 38:11

+ 49:32 Erm 9:26

+ 49:33 Erm 9:11

+ 49:34 4Pat 24:18, Jar 14:1, Iysh 21:2, Ezk 32:24, Dan 8:2, Erm 25:25

+ 49:36 Dan 7:2, Ayan 7:1

+ 49:37 Erm 9:16

+ 49:39 Erm 12:15, Erm 48:47, Erm 49:6

+ 50:1 Iysh 13:1, Iysh 21:1, Iysh 47:1

+ 50:2 Iysh 46:1, Erm 51:44, 1Pat 5:4, Iysh 21:9

+ 50:3 Erm 1:15, Erm 51:62

+ 50:4 Iysh 11:13, Erm 3:18, Ezk 37:19, Hosh 1:11, Erm 31:9, Hosh 3:5

+ 50:5 Erm 32:40

+ 50:6 Zab 118:176, Iysh 53:6, Zxr 10:2, 1Pet 2:25, Ezk 34:2

+ 50:8 Iysh 48:20, Erm 51:6, Erm 51:45, Zxr 2:6-7, Ayan 18:4

+ 50:9 Erm 25:12-14

+ 50:13 Erm 18:16

+ 50:14 Iysh 21:2

+ 50:15 Erm 51:58, Zab 136:8, Ayan 18:6

+ 50:16 Iysh 13:14

+ 50:17 Iysh 53:6, Zxr 10:2, 4Pat 17:6, 4Pat 25:1

+ 50:18 Iysh 10:12, Iysh 14:25

+ 50:19 Ezk 34:13, Mix 7:14

+ 50:20 Iysh 33:24

* 50:21 Meratayım… Peqod – bul atamalar arqalı pútkil Babiloniya názerde tutılǵan.

+ 50:21 Ezk 23:23

+ 50:22 Erm 51:54

+ 50:23 Erm 51:20

+ 50:25 Iysh 13:5

+ 50:28 Erm 51:11

+ 50:29 Iysh 13:18, Ezk 35:15, Obd 1:15, Xab 2:8

+ 50:30 Erm 49:26

+ 50:32 Erm 17:27

+ 50:33 Iysh 14:17, Iysh 42:22

+ 50:37 Iysh 19:16, Erm 51:30, Nax 3:13

+ 50:38 Iysh 44:27

+ 50:39 Ayup 30:29, Iysh 13:21, Iysh 34:13, Mix 1:8

+ 50:40 Jar 19:24, Nzm 29:23, Sef 2:9, Erm 49:19

+ 50:41 Erm 1:15, Erm 6:22-24

+ 50:43 Iysh 13:8, Erm 4:31, Mix 4:9-10

+ 50:44 Erm 12:5, Ayup 9:19, Erm 49:19-21

+ 50:45 Iysh 14:24

* 51:1 Leb-Qamay – Babiloniyanıń shártli belgiler tártibi menen jazılǵan ataması. Bul «júregi Maǵan qarsılar» degen mánini bildiredi.

+ 51:1 Erm 4:11, Hosh 4:19, Hosh 13:15

+ 51:4 Erm 49:26

+ 51:5 Iysh 54:7

+ 51:6 Erm 50:8, Jar 19:15

+ 51:7 Ayan 14:8, Ayan 17:2, Joq 4:21, Xab 2:15

+ 51:8 Ayan 14:8, Ayan 18:9

+ 51:11 Iysh 13:17, Dan 5:31, Erm 50:28

+ 51:13 Ayan 17:1

+ 51:14 Amo 6:8

+ 51:15 Ayup 9:8, Zab 103:2

+ 51:16 Ayup 38:22, Zab 134:7, Erm 51:16

+ 51:17 Iysh 42:17, Zab 134:17, Xab 2:18-19

+ 51:19 San 18:20, Zab 15:5, Nzm 32:9, Erm 10:12-16

+ 51:20 Erm 50:23

+ 51:27 Erm 4:5, Hosh 5:8, Hosh 8:1, Jar 8:4, 4Pat 19:37

+ 51:28 Iysh 13:17, Erm 25:14

+ 51:29 Erm 50:45

+ 51:30 Iysh 19:16, Nax 3:13, Amo 1:5

+ 51:33 Iysh 21:10

+ 51:34 Zab 73:13-14

+ 51:36 Iysh 44:27

+ 51:37 Iysh 13:20-22

+ 51:38 Nax 2:11-12

* 51:41 Sheshax – Babilonnıń shártli belgiler tártibi menen jazılǵan ataması.

+ 51:43 Erm 50:12, Erm 50:40

+ 51:44 Iysh 46:1, Erm 50:2

+ 51:45 Erm 50:8

+ 51:47 Erm 50:2

+ 51:48 Ayan 18:20

+ 51:51 Joq 1:10

+ 51:52 Ezk 26:15

+ 51:53 Iysh 14:13

+ 51:54 Erm 50:22

+ 51:56 Iysh 59:18

+ 51:58 Erm 50:15, Xab 2:13

+ 51:59 Erm 28:1

+ 51:62 Erm 50:3

+ 51:63 Ayan 18:21

• 52:1 4Pat 24:18, 2Jln 36:11-21

+ 52:1 4Pat 23:31

+ 52:3 Ezk 17:15

+ 52:4 Nzm 28:52

+ 52:9 San 34:11, 4Pat 23:33, Erm 21:7, Ezk 23:24

+ 52:10 Sef 1:8

+ 52:11 Nzm 28:36, 4Pat 20:18

+ 52:12 Erm 32:1, Erm 39:9, Erm 40:1

+ 52:13 Leb 26:31, Ezk 16:41

+ 52:14 Nxm 1:3

+ 52:17 3Pat 7:15-37, 2Jln 4:1-15, Erm 27:19

+ 52:18 3Pat 7:45, 3Pat 7:50

+ 52:20 3Pat 7:47

+ 52:21 3Pat 7:15-22

+ 52:24 1Jln 6:14, Ezr 7:1, Erm 21:1, Erm 29:25, Erm 37:3

+ 52:28 4Pat 24:12-14

• 52:31 4Pat 25:27-30

+ 52:31 4Pat 24:12, 4Pat 24:15, Erm 27:7

+ 1:2 Erm 9:1, Waz 4:1, Iysh 51:19, Nax 3:7, Ezk 23:22-26

+ 1:3 Erm 52:27

+ 1:5 Erm 30:14-15, Dan 9:16, Nzm 28:41, 2Jln 36:20

+ 1:7 Obd 1:12-13

+ 1:8 Ezk 16:37, Ezk 23:29, Hosh 2:10

+ 1:9 Joq 1:2

+ 1:10 Erm 51:51, Nzm 23:3-4

+ 1:11 Erm 38:9, Erm 52:6, Joq 2:12, Joq 4:4

+ 1:13 Ayup 30:30, Zab 101:3, Ezk 17:20, Hosh 7:12

+ 1:14 Iysh 10:27, Nax 1:13

+ 1:16 Erm 9:1, Erm 13:17

+ 1:17 Iysh 1:15, Erm 4:31

+ 1:18 Erm 12:1

+ 1:19 Erm 3:1-2, Erm 4:30

+ 1:20 Nzm 32:25, Ezk 7:15

+ 1:22 Zab 108:15

+ 2:1 Iysh 14:15

+ 2:2 Zab 88:41

+ 2:3 Zab 73:11, Zab 78:5, Zab 88:47

+ 2:4 Joq 3:12

+ 2:9 Erm 51:30, Amo 1:5, 1Pat 3:1

+ 2:10 Eshu 7:6, 1Pat 4:12, Nxm 9:1, Ayup 2:8, Ayup 2:13, Ezk 3:15, Ezk 7:18

+ 2:12 Erm 38:9, Erm 52:6, Joq 1:11, Joq 4:4

+ 2:14 Erm 5:31, Ezk 13:6

+ 2:15 Ayup 27:23, Ayup 34:37, Zab 47:3

+ 2:16 Joq 3:46, Zab 34:25, Zab 34:21

+ 2:17 Leb 26:14, Nzm 28:15, Joq 2:17

+ 2:18 Zab 41:4

+ 2:19 1Pat 7:6, 2Pat 14:14, 2Pat 23:16

+ 2:20 Leb 26:29, Nzm 28:53, Joq 4:10, Erm 19:9, Ezk 5:10

+ 3:1 Erm 20:18

+ 3:2 Iysh 5:30

+ 3:4 Iysh 38:13

+ 3:5 Ayup 19:12

+ 3:6 Zab 87:7, Zab 142:3

+ 3:8 Zab 21:2

+ 3:9 Ayup 19:8

+ 3:10 Hosh 13:8

+ 3:12 Joq 2:4, Nzm 32:23, Ayup 16:12-13

+ 3:13 Nzm 32:23, Ayup 6:4, Zab 37:3

+ 3:14 Ayup 30:9, Erm 20:7

+ 3:15 Erm 8:14, Erm 9:15, Erm 23:15

+ 3:23 Zab 35:6

+ 3:24 Zab 15:5, Zab 72:26

+ 3:28 Erm 15:17

+ 3:30 Iysh 50:6, Mat 5:39

+ 3:31 Iysh 57:16, Erm 3:5, Mix 7:18

+ 3:32 Zab 105:45

+ 3:37 Elsh 5:38

+ 3:38 Ayup 2:10, Iysh 45:7, Amo 3:6

+ 3:41 Nxm 8:6, Zab 133:2

+ 3:42 Dan 9:5

+ 3:46 Joq 2:16

+ 3:47 Iysh 24:17, Erm 48:43

+ 3:48 Erm 13:17, Joq 1:16

+ 3:49 Jar 11:5, Zab 13:2, Zab 32:14, Iysh 63:15

+ 3:52 Zab 10:1

+ 3:53 Erm 38:6

+ 3:54 Zab 68:2, Yuns 2:4, Yuns 2:6

+ 3:55 Zab 129:1

+ 3:58 Zab 118:154

+ 3:60 Erm 11:19

+ 4:1 Joq 2:19

+ 4:2 Zab 2:9, Erm 19:11

+ 4:4 Erm 38:9, Erm 52:6, Joq 1:11, Joq 2:12

* 4:6 Jar 18:16–19:28.

+ 4:6 Jar 19:24

+ 4:8 Ayup 30:30

+ 4:9 Iysh 22:2

+ 4:10 Leb 26:29, Nzm 28:57, 4Pat 6:29, 4Pat 25:3, Erm 19:9, Ezk 5:10

+ 4:11 Nzm 32:22, Erm 17:27

+ 4:13 Erm 5:31, Erm 23:21

+ 4:14 San 19:16

+ 4:16 Joq 5:12

+ 4:17 Zab 118:82, Zab 118:123

+ 4:18 Ezk 7:2-3, Amo 8:2

+ 4:19 Erm 4:13, Xab 1:8

+ 4:20 Ezk 19:4

+ 4:21 Jar 22:21, Ayup 1:1, Erm 25:20, Erm 25:15, Erm 51:7, Xab 2:15

+ 4:22 Iysh 40:2, Obd 1:10

+ 5:2 Zab 78:1

+ 5:6 Hosh 12:1

+ 5:7 Erm 31:29, Ezk 18:1

+ 5:11 Iysh 13:6, Zxr 14:2

+ 5:12 Joq 4:16

+ 5:13 Biy 16:21

+ 5:15 Erm 16:9, Hosh 2:11, Amo 8:10

+ 5:16 Zab 88:40, Erm 13:18

+ 5:19 Zab 9:8, Zab 101:13, Zab 144:13

+ 5:20 Zab 12:2

+ 5:21 Erm 31:18, Zab 50:12

+ 5:22 Erm 14:19

• 1:1 Ezk 10:7-20

+ 1:1 Ezk 3:15, Ezk 10:15, Ezk 43:3, Elsh 7:56, Elsh 10:11, Ayan 19:11, Ezk 8:3, Ezk 40:2

+ 1:2 4Pat 24:15

+ 1:3 3Pat 18:46, Ezk 3:14, Ezk 3:22, Ezk 8:1, Ezk 33:22, Ezk 37:1, Ezk 40:1, Ayan 1:10

+ 1:4 3Pat 19:11, Erm 23:19, Erm 30:23

+ 1:5 Ezk 8:2, Ayan 4:6-8

+ 1:7 Ezk 1:7, Ezk 40:3, Dan 10:6

+ 1:10 Ayan 4:7

+ 1:11 Iysh 6:2

+ 1:13 Zab 103:4

+ 1:16 Dan 10:6

+ 1:18 Ayan 4:8

+ 1:22 Jar 1:7-8, Ezk 10:1, Ayan 4:6

+ 1:24 Ezk 43:2, Ayan 1:15

+ 1:26 Shıǵ 24:10, Ezk 10:1, Dan 7:13

+ 1:27 Ezk 8:2, Jar 9:13, Ayan 4:3, Ayan 10:1

+ 2:1 Dan 8:17

+ 2:2 Ezk 3:24

+ 2:3 Ezk 20:21

+ 2:5 Ezk 3:11, Ezk 33:33, Zxr 2:9, Zxr 4:9, Zxr 6:15

+ 2:6 Erm 1:8, Ezk 3:11, Mix 7:4

+ 2:9 Ezk 8:3, Dan 10:10, Zxr 5:1, Ayan 10:2

+ 2:10 Ayan 5:1

+ 3:1 Erm 15:16, Ayan 10:9-10

+ 3:8 Erm 1:18

+ 3:9 Zxr 7:12, Iysh 50:7, Erm 1:18

+ 3:11 Ezk 2:5, Ezk 2:7

+ 3:12 4Pat 2:16, Ezk 8:3, Ezk 11:1, Ezk 11:24, Ezk 43:5, Elsh 8:39

+ 3:13 Ezk 1:11, Ezk 1:15, Ezk 1:24

+ 3:14 3Pat 18:46, Ezk 1:3

+ 3:15 Ezk 1:1, Ezk 10:15, Ezk 43:3, Ayup 2:13, Joq 2:10

• 3:16 Ezk 33:1-9

+ 3:17 Iysh 21:6, Erm 6:17, Hosh 9:8, Xab 2:1, 2Jln 19:10

+ 3:19 Ezk 33:9

+ 3:20 Erm 6:21, Ezk 18:24

+ 3:22 3Pat 18:46, Ezk 1:3, Ezk 8:4, Ezk 37:1

+ 3:23 Ezk 2:1-2

+ 3:25 Ezk 4:8

+ 3:26 Ayup 29:10, Zab 136:6

+ 3:27 Ezk 24:27

+ 4:2 4Pat 25:1, Ezk 17:17

+ 4:6 San 14:34

+ 4:8 4Pat 25:1-3, Erm 39:1-2, Erm 52:4-6, Ezk 3:25

* 4:10 Jigirma shekel – bir shekel shama menen 11 gr.

* 4:11 Hinniń altıdan bir bólegi – bir hin shama menen 3,7 l.

+ 4:13 Dan 1:8, Hosh 9:3

+ 4:14 Leb 11:2, Nzm 14:3, Elsh 10:14, Shıǵ 22:31, Leb 11:39, Leb 22:8

+ 4:16 Leb 26:26, Iysh 3:1, Ezk 5:16, Ezk 14:13, Ezk 12:19

+ 5:2 Ezk 4:8, Ezk 5:12

+ 5:3 Erm 40:6, Erm 52:16

+ 5:6 Ezk 16:47-48

+ 5:8 Ezk 13:8

+ 5:9 Dan 9:12

+ 5:10 Leb 26:29, Nzm 28:57, Joq 4:10, Erm 19:9, Leb 26:33, Nzm 4:27, Nzm 28:64, Nxm 1:8, Erm 9:16, Ezk 12:14-15, Zxr 2:6, Zxr 7:14

+ 5:11 Leb 15:31, 2Jln 36:14, Erm 7:30, Ezk 8:5-6, Iysh 49:18, Sef 2:9, Ezk 7:4, Ezk 8:18, Ezk 9:10

+ 5:12 Ezk 5:2

+ 5:13 Ezk 16:42

+ 5:15 Nzm 28:37

+ 5:16 Nzm 32:23, Leb 26:26, Ezk 4:16

+ 5:17 Nzm 32:24, Ezk 14:21, Ayan 6:8

+ 6:2 Ezk 21:2-3, Ezk 36:1

+ 6:4 2Jln 14:5

+ 6:5 Leb 26:30, 4Pat 23:16

+ 6:8 Ezk 12:16, Ezk 14:22

+ 6:9 Shıǵ 34:15, Ezk 16:61, Ezk 20:43, Ezk 36:31

+ 6:11 Ezk 5:12

+ 6:13 Erm 2:20, Hosh 4:13

+ 7:2 Joq 4:18, Amo 8:2

+ 7:4 Ezk 5:11, Ezk 7:9, Ezk 8:18, Ezk 9:10

+ 7:7 Sef 1:14-15

+ 7:9 Ezk 5:11

+ 7:13 Leb 25:13-14

+ 7:15 Nzm 32:25, Joq 1:21, Ezk 5:12, Ezk 6:11, Erm 14:18

+ 7:16 Iysh 38:14, Nax 2:7

+ 7:17 Iysh 13:7, Ezk 21:7

+ 7:18 Iysh 15:2-3

+ 7:19 Hkm 11:4, Sef 1:18

+ 7:23 Zab 54:10, Erm 6:7

+ 7:24 Xab 1:7

+ 7:26 Erm 4:20

+ 8:1 Ezk 14:1, Ezk 20:1, 3Pat 18:46, Ezk 1:3

+ 8:2 Ezk 1:5, Ezk 1:27-28

+ 8:3 Ezk 2:9, 3Pat 18:12, Ezk 3:12, Ezk 1:1, Ezk 11:1, Ezk 40:2, 3Pat 18:12, Ezk 3:12, Elsh 8:39

+ 8:4 Ezk 37:1

+ 8:8 Ezk 12:5

+ 8:10 Shıǵ 20:4-5, Nzm 4:16-18

+ 8:12 Zab 9:32, Iysh 29:15, Ezk 9:9

* 8:14 Aza tutıp jılaw – hár jılı islenetuǵın diniy dástúr.

+ 8:16 Ezk 40:28, 3Pat 6:3, Iol 2:17, Erm 8:2

+ 8:18 Ezk 5:11, Ezk 7:4, Ezk 9:10, 1Pat 8:18, Ayup 27:8-9, Iysh 1:15, Mix 3:4

+ 9:2 4Pat 15:35, 2Jln 23:20, Dan 10:5, Ayan 1:13

* 9:3 Kerublar – ruwxıy barlıqlar. 1:5-25 qarań.

+ 9:4 Zab 118:136, Ayan 7:3-4

+ 9:5 Ezk 5:11

+ 9:6 Nzm 28:49-50, 2Jln 36:17, Shıǵ 12:13

+ 9:8 Ezk 11:13

+ 9:9 Ezk 7:23, Zab 9:32, Iysh 29:15, Ezk 8:12

+ 9:10 Ezk 5:11, Ezk 7:4, Ezk 8:18, Hosh 13:14, Ezk 11:21

• 10:1 Ezk 1:4-28

+ 10:2 Ezk 9:2

+ 10:3 3Pat 8:10

+ 10:12 Ayan 4:6

+ 10:15 Ezk 1:1, Ezk 3:15, Ezk 43:3

+ 10:19 Ezk 11:22

+ 11:1 3Pat 18:12, Ezk 3:12, Ezk 10:19, Ezk 8:16

+ 11:6 Ezk 7:23, Ezk 24:7

+ 11:8 Erm 42:16

+ 11:13 Ezk 9:8

+ 11:16 Iysh 8:14, Ayan 21:22

+ 11:17 Nzm 30:3, Iysh 11:12, Erm 32:37, Sef 3:20

+ 11:19 Erm 32:39, Ezk 18:31, Ezk 36:26

+ 11:20 Leb 26:12, Ezk 14:11, Zxr 13:9

+ 11:21 Ezk 9:10

+ 11:22 Ezk 10:19

+ 11:23 Zxr 14:4

+ 11:24 3Pat 18:12, Ezk 3:12

+ 12:2 Iysh 42:18-20, Erm 5:21, Mat 13:13, Mrk 8:18

+ 12:3 Erm 36:3

+ 12:5 Ezk 8:8

+ 12:9 Ezk 21:7, Ezk 24:19, Ezk 37:18

+ 12:10 2Jln 36:11-13, Ezk 21:25

+ 12:13 Ezk 17:20, Ezk 19:8, Ezk 32:3, Hosh 7:12

+ 12:14 Leb 26:33, Ezk 5:10

+ 12:15 Ezk 6:7

+ 12:16 Ezk 6:8, Ezk 14:22

+ 12:19 Ezk 4:16

+ 12:22 Iysh 5:19, 2Pet 3:4, Ezk 16:44, Ezk 18:2

+ 12:24 Ezk 13:23, Mix 3:6

+ 12:25 Iysh 55:11

+ 12:27 Dan 10:14

+ 13:2 Erm 23:16, Erm 23:26

+ 13:5 Ezk 22:30

+ 13:6 Erm 5:31, Erm 14:14, Erm 23:21, Ezk 22:28

+ 13:8 Erm 23:30, Ezk 5:8

+ 13:9 Ezk 20:38, Ezk 6:7

+ 13:10 Erm 6:14, Erm 8:11, Mix 3:5

+ 13:11 Iysh 28:2, Iysh 28:17, Ezk 38:22

+ 13:14 Ezk 6:7

+ 13:19 Hkm 28:21

+ 13:22 Erm 23:14, Ezk 18:21

+ 13:23 Ezk 12:24, Mix 3:6

+ 14:1 Ezk 8:1, Ezk 20:1

+ 14:3 4Pat 3:13, Ezk 20:3, Ezk 20:31

+ 14:6 Ezk 18:30

+ 14:8 Nzm 28:37, Ezk 5:15, Ezk 6:7

+ 14:9 3Pat 22:22-23, Erm 20:7

+ 14:11 Leb 26:12, Ezk 11:20, Zxr 13:9

+ 14:13 Leb 26:25-26, Iysh 3:1, Ezk 4:16, Ezk 5:16-17

+ 14:14 Jar 6:9, Ayup 1:1, Dan 1:6, Dan 6:4

+ 14:16 Ezk 5:11

+ 14:17 Ezk 29:8

+ 14:21 Erm 14:12, Ezk 5:17, Ayan 6:8

+ 14:22 Ezk 6:8, Ezk 12:16

+ 15:2 Ezk 17:6

+ 15:6 Erm 4:12, Erm 51:1, Ezk 19:10, Hosh 4:19

+ 16:2 Ezk 20:4, Ezk 22:2

+ 16:3 Jar 15:16, Nzm 7:1, Biy 1:26

+ 16:6 Nzm 32:10

+ 16:8 Rut 3:9, Shıǵ 19:5

+ 16:12 Jar 24:22

+ 16:13 Nzm 32:13-14

+ 16:15 Leb 17:7, Iysh 1:21, Ezk 23:3, Erm 2:20, Hosh 1:2

+ 16:17 Ezk 7:20, Ezk 23:40-41

+ 16:19 Hosh 2:8

+ 16:21 Ezk 20:26, Ezk 23:37

+ 16:25 Erm 3:2

+ 16:26 Ezk 20:7, Ezk 23:19

+ 16:28 4Pat 16:7-18, Erm 2:18, Ezk 23:12

+ 16:29 Ezk 23:14-17

+ 16:32 Hosh 3:1

+ 16:33 Hosh 8:9

+ 16:37 Ezk 23:22, Joq 1:8, Ezk 23:29, Hosh 2:10

+ 16:38 Leb 20:10, Nzm 22:22, Ezk 23:45

+ 16:39 Ezk 23:26, Hosh 2:3

+ 16:40 Ezk 23:47

+ 16:41 4Pat 25:9, Erm 39:8, Erm 52:13, Ezk 23:27

+ 16:42 Ezk 5:13

+ 16:44 Ezk 12:22, Ezk 18:2

+ 16:45 Ezk 16:3

+ 16:46 Jar 18:20, Iysh 1:10, Erm 23:14

+ 16:47 Ezk 5:6-7

+ 16:48 Ezk 5:11

+ 16:49 Jar 13:10

+ 16:50 Jar 13:13, Jar 18:20

+ 16:51 Erm 3:11

+ 16:53 Ezk 29:14, Ezk 39:25

+ 16:60 Leb 26:42, Iysh 55:3, Erm 32:40

+ 16:61 Ezk 6:9, Ezk 20:43, Ezk 36:31

+ 16:62 Ezk 6:7

+ 17:3 Nzm 28:49, Erm 48:40, Erm 49:22

+ 17:5 Nzm 8:7

+ 17:6 Ezk 15:2-3

+ 17:10 Ezk 19:12

+ 17:12 4Pat 24:12-15, Erm 24:1-2

+ 17:13 4Pat 24:17, Erm 37:1

+ 17:15 4Pat 24:20, 2Jln 36:13

+ 17:16 Ezk 5:11

+ 17:17 4Pat 25:1, Ezk 4:2, Erm 37:5

+ 17:20 Ezk 12:13, Ezk 17:20, Ezk 32:3, Hosh 7:12

+ 17:21 Ezk 5:10

+ 17:23 Ezk 20:40, Ezk 31:6, Dan 4:9, Mat 13:32, Mrk 4:32

+ 17:24 Ezk 20:47

• 18:1 Ezk 33:10-20

+ 18:2 Erm 31:29, Joq 5:7, Ezk 12:22, Ezk 16:44

+ 18:3 Ezk 5:11

+ 18:4 Shıǵ 32:33, Nzm 24:16

+ 18:6 Ezk 22:9, Shıǵ 20:14, Leb 18:19

+ 18:7 Shıǵ 22:26

+ 18:8 Shıǵ 22:25, Zab 14:5

+ 18:9 Leb 18:5, Ezk 20:11, Rim 10:5, Gal 3:12

+ 18:13 Leb 20:9, Leb 20:11, Ezk 33:4

+ 18:19 Shıǵ 20:5

+ 18:20 Nzm 24:16, 4Pat 14:6, Rim 2:9, Iysh 3:10-11

+ 18:23 2Pet 3:9, 1Tim 2:4, 1Tim 2:6

+ 18:24 Ezk 3:20

+ 18:30 Ezk 14:6

+ 18:31 Ezk 11:19, Ezk 36:26

+ 19:2 Jar 49:9

+ 19:4 Joq 4:20

+ 19:5 4Pat 23:34, 4Pat 23:36

+ 19:8 Ezk 12:13, Ezk 17:20, Ezk 32:3, Hosh 7:12

+ 19:10 Ezk 15:2, Ezk 15:6

+ 19:12 Erm 4:12, Erm 51:1, Ezk 17:10, Hosh 4:19

+ 20:1 Ezk 8:1, Ezk 14:1

+ 20:3 4Pat 3:13, Ezk 14:3, Ezk 20:31, Ezk 5:11

+ 20:4 Ezk 22:2, Ezk 23:36, Ezk 16:2, Ezk 22:2

+ 20:5 Shıǵ 6:7

+ 20:6 Shıǵ 3:8

+ 20:7 Leb 18:3, Ezk 16:26, Ezk 23:19

+ 20:9 Zab 105:8, Iysh 48:11

+ 20:10 Shıǵ 13:18, Shıǵ 13:20

+ 20:11 Leb 18:5, Ezk 18:9

+ 20:12 Ezk 37:28, Ezk 38:23, Shıǵ 20:8-11

+ 20:13 Leb 19:30, Leb 26:2, Ezk 22:8, Ezk 23:38, Shıǵ 32:10-14, San 14:12-20

+ 20:15 San 14:28-30, Zab 94:11

+ 20:16 Zab 77:37

+ 20:18 2Jln 30:7, Eshu 24:14

+ 20:19 Nzm 5:32-33

+ 20:20 Shıǵ 20:8

+ 20:21 Ezk 2:3

+ 20:23 Nzm 28:64

+ 20:25 Zab 80:13

+ 20:26 Ezk 16:20-21, Ezk 6:7

+ 20:28 Ezk 6:13

* 20:29 Sıyınıw ornı – evrey tilinde «barıw» sózi menen únles keledi.

+ 20:31 Ezk 16:20-21, 4Pat 3:13, Ezk 14:3, Ezk 20:3, Ezk 5:11

+ 20:32 Nzm 4:28, 4Pat 19:18

+ 20:33 Erm 21:5

+ 20:34 Erm 31:8

+ 20:35 Hosh 2:14

+ 20:36 San 14:20-23, San 14:28-30

+ 20:38 Ezk 13:9

+ 20:39 Ezk 39:7, Ezk 43:7

+ 20:40 Iysh 56:7, Ezk 17:23

+ 20:41 Ezk 11:17, Ezk 28:25, Ezk 36:23, Ezk 39:27

+ 20:42 Shıǵ 6:8

+ 20:43 Ezk 6:9, Ezk 16:61, Ezk 36:31

+ 20:44 Zab 102:10

+ 20:47 Erm 21:14, Ezk 17:24, Luk 23:31, Ezk 21:4

+ 20:48 Iysh 34:9-10, Erm 17:27

+ 20:49 Ezk 17:2, Ezk 24:3

+ 21:2 Ezk 6:2

+ 21:3 Nzm 32:41, Erm 47:6, Ayup 9:22, Waz 9:2

+ 21:4 Ezk 20:47

+ 21:7 Ezk 12:9, Ezk 7:17

+ 21:9 Nzm 32:41

+ 21:20 Nzm 3:11, 2Pat 12:26, Ezk 25:4-5

+ 21:22 4Pat 25:1, Erm 39:1, Erm 52:4, Ezk 4:2

+ 21:25 2Jln 36:13, Ezk 12:10, Ezk 35:5, Luk 1:52

+ 21:28 Erm 49:1-6, Amo 1:13-15, Sef 2:8

+ 21:29 Ezk 13:6

+ 21:30 Jar 19:30-37

+ 21:32 Ezk 25:10

+ 22:2 Ezk 20:4, Ezk 23:36, Ezk 16:2, Ezk 20:4

+ 22:4 Ezk 5:14

+ 22:7 Shıǵ 20:12, Shıǵ 22:21, Nzm 24:17, Iysh 10:2

+ 22:8 Ezk 20:13, Ezk 23:38

+ 22:9 Leb 19:16, Ezk 18:6

+ 22:10 Jar 35:22, Jar 49:4, Nzm 22:30, Nzm 27:20

+ 22:11 Shıǵ 20:14, Shıǵ 20:17, Erm 5:8, Leb 18:7-16

+ 22:12 Nzm 27:25, Shıǵ 22:25, Leb 25:36

+ 22:15 Ezk 5:10

+ 22:18 Iysh 1:25, Zxr 13:9, Mal 3:3

+ 22:24 3Pat 8:35

* Ezk 22:25 húkimdarları – Áyyemgi grekshe awdarmadan. Evreyshe qoljazbalarda «payǵambarlar toparı».

+ 22:25 Erm 11:9, Ezk 19:3

+ 22:26 Erm 23:11, Sef 3:4, Leb 10:10, Leb 11:47, Mal 2:8, Erm 17:27

+ 22:27 Sef 3:3

+ 22:28 Ezk 13:6, Ezk 13:10

+ 22:30 Zab 105:23, Ezk 13:5

+ 22:31 Ezk 9:10

+ 23:3 Leb 17:7, Iysh 1:21, Ezk 16:15

+ 23:5 Hosh 2:5

+ 23:9 4Pat 17:5-6

+ 23:11 4Pat 17:19, Erm 3:8, Erm 3:11

+ 23:12 Erm 2:18, Ezk 16:28

+ 23:14 Nax 2:3, Ezk 16:29

+ 23:17 Iysh 57:8

+ 23:19 Ezk 16:26, Ezk 20:7

+ 23:22 Ezk 16:37

+ 23:23 Erm 50:21

+ 23:24 4Pat 25:6

+ 23:26 Ezk 16:39

+ 23:27 Ezk 16:41

+ 23:30 Shıǵ 34:15

+ 23:31 Iysh 51:17

+ 23:34 Zab 74:9

+ 23:35 3Pat 14:9

+ 23:36 Ezk 20:4, Ezk 22:2

+ 23:37 Ezk 16:38, Ezk 16:20-21, Ezk 20:26

+ 23:38 Leb 15:31, 2Jln 36:14, Ezk 5:11, Erm 7:30, Ezk 20:13, Ezk 22:8

+ 23:39 Ezk 23:11

+ 23:40 Erm 4:30, Ezk 16:17-18, Hosh 2:13

+ 23:45 Ezk 16:38

+ 23:47 Ezk 16:40, 2Jln 36:17-19

+ 23:48 Ezk 16:41

+ 23:49 Ezk 6:7

+ 24:2 4Pat 25:1, Erm 39:1, Erm 52:4

+ 24:3 Ezk 11:3, Ezk 11:7

+ 24:6 Ezk 22:2, Nax 3:1

+ 24:7 Leb 17:13, Nzm 12:16, Nzm 12:24

+ 24:9 Nax 3:1, Iysh 30:33

+ 24:12 Erm 2:22

+ 24:14 Ezk 5:11

+ 24:16 Erm 16:5

+ 24:17 Leb 10:6, Leb 21:10, Nzm 26:14

+ 24:19 Ezk 12:9, Ezk 21:7

+ 24:21 2Jln 36:17, Ezk 23:47

+ 24:23 Ezk 4:17, Ezk 33:10

+ 24:24 Ezk 6:7

+ 24:26 Ezk 33:21-22

* 24:26-27 3:26-27; 33:21-22.

+ 24:27 Ezk 3:26-27

+ 25:2 Erm 49:1-6, Ezk 21:28, Amo 1:13-15, Sef 2:8

+ 25:3 Sef 2:8

+ 25:5 2Pat 11:1, 2Pat 12:26, Ezk 21:20

+ 25:7 Ezk 6:14

+ 25:9 Iysh 15:1, Iysh 25:10, Erm 48:1, Amo 2:1-3, Sef 2:8, Eshu 13:17-19

+ 25:10 Ezk 21:32

+ 25:12 2Jln 28:17

+ 25:13 Iysh 34:5, Erm 49:7-22, Ezk 32:29, Ezk 35, Amo 1:11-12, Obd 1:1-16, Mal 1:3-4, Jar 36:34, Ayup 2:11, Iysh 21:13

+ 25:16 1Pat 30:14, 2Pat 8:18, Iysh 14:29, Iol 3:4, Amo 1:6, Sef 2:4

+ 26:2 Iysh 23:1, Erm 47:4, Iol 3:4, Amo 1:9, Zxr 9:4

+ 26:5 Ezk 47:10

+ 26:6 Ezk 6:7

+ 26:7 4Pat 24:1, Erm 25:1, Dan 1:1, Ezr 7:12, Dan 2:37, Ayan 17:14

+ 26:8 Ezk 4:2

+ 26:9 Ezk 21:22

* 26:13 Lira – barmaq penen shertiletuǵın tarlı saz ásbabı.

+ 26:13 Iysh 24:8, Erm 7:34, Erm 16:9, Ayan 18:22

+ 26:14 Ezk 47:10

+ 26:15 Erm 51:52

+ 26:16 Yuns 3:6, Ezk 27:35, Ezk 32:10

+ 26:17 Ezk 27:2

+ 26:20 Ezk 31:14, Ezk 32:23, Zab 26:13

+ 26:21 Ezk 27:36, Ezk 28:19

+ 27:2 Ezk 26:17, Ezk 28:12

+ 27:5 Nzm 3:9, 1Jln 5:23

+ 27:6 Iysh 2:13, Zxr 11:2

+ 27:8 Jar 10:18

+ 27:9 Eshu 13:5, 3Pat 15:18, Zab 82:8

+ 27:10 Ezk 30:5, Ezk 38:5

+ 27:12 3Pat 10:22, Ezk 38:13

+ 27:13 Jar 10:2, Ezk 32:26, Ezk 38:2, Ezk 39:1

+ 27:14 Jar 10:3, Ezk 38:6

+ 27:15 Jar 10:7, Iysh 21:13

+ 27:17 Biy 11:33

+ 27:18 Iysh 7:8

+ 27:19 Shıǵ 30:24

+ 27:21 Zab 119:5, Qsq 1:4, Iysh 60:7

+ 27:22 3Pat 10:1, 2Jln 9:1

+ 27:23 Jar 11:31, Amo 1:5

+ 27:25 Zab 47:8, Iysh 2:16

+ 27:26 Zab 47:8

+ 27:29 Ayan 18:17

+ 27:30 Ayup 2:8, Joq 2:10, Ayan 18:19

+ 27:32 Ayan 18:18

+ 27:33 Ayan 18:3

+ 27:35 Ezk 26:16, Ezk 32:10

+ 27:36 Erm 18:16, Ezk 26:21, Ezk 28:19

+ 28:2 Ezk 26:2, Ezk 27:2, Iysh 14:14, 2Sal 2:4

+ 28:3 Ezk 14:14, Dan 1:17

+ 28:4 Zxr 9:3

+ 28:7 Ezk 31:12, Xab 1:7

+ 28:10 Ezk 31:18, Ezk 32:19

+ 28:12 Ezk 26:17, Ezk 27:2-3

+ 28:13 Jar 2:8-9, Iysh 51:3, Ezk 31:8-9, Shıǵ 28:17-20

+ 28:14 Jar 3:24

+ 28:19 Ezk 26:21, Ezk 27:36

+ 28:21 Iysh 23:2, Iol 3:4

+ 28:23 Ezk 5:17

+ 28:24 San 33:55, Eshu 23:13, Ezk 6:7

+ 28:25 Ezk 11:17, Ezk 20:41

+ 28:26 Erm 23:6, Erm 32:37, Iysh 65:21, Amo 9:14, Mix 4:4

+ 29:2 Iysh 19:1, Erm 46:2, Ezk 30:4, Ezk 31:2, Ezk 32:2, Iol 3:19

+ 29:3 Zab 73:13-14, Iysh 27:1, Iysh 51:9, Ezk 32:2

+ 29:4 Ezk 38:4, Amo 4:2, Xab 1:15, 4Pat 19:28, Iysh 37:29

+ 29:5 Nzm 28:26, 1Pat 17:44

+ 29:6 Ezk 6:7, 4Pat 18:21, Iysh 36:7

+ 29:8 Ezk 14:17

+ 29:10 Ezk 30:6

+ 29:12 Ezk 30:7, Ezk 30:23, Ezk 30:26

+ 29:13 Erm 46:26

+ 29:14 Ezk 16:53

+ 29:16 Ezk 6:7

+ 29:19 Erm 46:13, Erm 46:26, Ezk 30:10

+ 30:3 Iysh 13:6, Iol 1:15, Obd 1:15, Sef 1:7

+ 30:4 Ezk 29:8

+ 30:5 Ezk 27:10, Ezk 38:5

+ 30:6 Ezk 29:10

+ 30:7 Ezk 29:12

+ 30:8 Ezk 6:7

+ 30:10 Erm 46:26, Ezk 29:19

+ 30:12 Iysh 19:6

+ 30:13 Erm 43:12, Erm 46:25, Iysh 19:13

+ 30:14 Ezk 29:14, San 13:23, Erm 46:25, Amo 6:2

+ 30:17 Jar 41:45, Jar 46:20, Iysh 19:18

+ 30:18 Erm 2:16

+ 30:19 Ezk 6:7

+ 30:21 Erm 46:11

+ 30:23 Ezk 29:12

+ 31:2 Ezk 29:2, Ezk 30:4, Ezk 32:2

+ 31:3 Biy 9:15, Dan 4:7-9

+ 31:6 Ezk 17:23, Dan 4:9, Mat 13:32, Mrk 4:32

+ 31:8 Jar 2:8, Iysh 51:3, Ezk 28:13

+ 31:10 Dan 4:27, Dan 5:20

+ 31:12 Ezk 28:7, Xab 1:7

+ 31:13 Ezk 32:4

+ 31:14 Ezk 26:20, Ezk 32:18

+ 31:16 Iysh 14:8-9

+ 31:18 Ezk 28:10, Ezk 32:19

+ 32:2 Ezk 29:2, Ezk 30:4, Ezk 31:2, Ezk 29:3

+ 32:3 Ezk 12:13, Ezk 17:20, Ezk 19:8, Hosh 7:12

+ 32:4 Ezk 31:13

+ 32:7 Iysh 13:10, Iol 2:31, Ayan 6:12

+ 32:8 Shıǵ 10:22, Iysh 5:3

+ 32:10 Ezk 26:16

+ 32:11 Erm 46:26

+ 32:12 Ezk 28:7

+ 32:15 Ezk 6:7

+ 32:18 Ezk 26:20, Ezk 31:14

+ 32:19 Ezk 28:10, Ezk 31:18

+ 32:21 Ezk 28:10, Ezk 31:18, Iysh 14:9-10

+ 32:22 Ezk 31:15

+ 32:23 Nax 1:14, Zab 26:13, Ezk 26:20

+ 32:24 Jar 14:1, Iysh 21:2, Erm 49:34, Dan 8:2

+ 32:26 Jar 10:2, Ezk 27:13, Ezk 38:2, Ezk 39:1

+ 32:28 Ezk 28:10

+ 32:29 Ezk 25:12-14

+ 32:30 Iysh 23:2

• 33:1 Ezk 3:16-21

+ 33:2 Iysh 21:6, Erm 6:17, Hosh 9:8, Xab 2:1

+ 33:3 Hosh 5:8, Iol 2:1, Amo 3:6

+ 33:4 Leb 20:9, Leb 20:11, Ezk 18:13

+ 33:7 2Jln 19:10

+ 33:9 1Tim 4:16

• 33:10 Ezk 18

+ 33:10 Ezk 4:17, Ezk 24:23

+ 33:11 Ezk 16:48, 2Pet 3:9, 1Tim 2:4, 1Tim 2:6

+ 33:13 Ezk 3:20

+ 33:15 Shıǵ 22:26, Leb 6:2-5

* 33:21-22 3:26-27; 24:26-27.

+ 33:22 3Pat 18:46, Ezk 1:3, Ezk 24:26-27

+ 33:24 Iysh 51:2

+ 33:25 Jar 9:4, Leb 3:17, Ezk 22:3

+ 33:27 Ezk 5:11, Nzm 28:26

+ 33:29 Ezk 6:7

+ 33:31 Ezk 8:1, Ezk 14:1, Ezk 20:1

+ 33:33 Ezk 2:5, Zxr 2:9, Zxr 4:9, Zxr 6:15

+ 34:2 Erm 23:1-4, Erm 50:6, Zxr 11:16-17

+ 34:3 Zab 13:4, Mix 3:3, Zxr 11:5

+ 34:5 San 27:17, 3Pat 22:17, Mat 9:36, Mrk 6:34

+ 34:8 Ezk 5:11

+ 34:9 Ezk 13:8, Ezk 13:21

+ 34:11 Iysh 40:11, Mix 5:4, Yuxn 10:11

+ 34:12 Ezk 30:3

+ 34:13 Nzm 30:3, Ezk 11:17

+ 34:14 Zab 22:2

+ 34:16 Mix 4:6-7

+ 34:17 Zxr 10:3, Mat 25:32-33

+ 34:21 Nzm 33:17, Dan 8:4

+ 34:23 Ezk 37:24, Yuxn 10:16, Erm 23:5, Erm 30:9, Hosh 3:5, Mix 5:4

+ 34:24 Leb 26:12

+ 34:25 Iysh 54:10, Ezk 37:26, Hosh 2:18, Leb 26:6

+ 34:26 Leb 26:4, Erm 14:22, Zxr 10:1, Mal 3:10

+ 34:27 Erm 2:20, Erm 27:8, Erm 30:8

+ 34:31 Zab 73:1, Zab 99:3, Zxr 9:16, Yuxn 10:14

+ 35:2 Jar 32:3

+ 35:3 Iysh 34:5, Erm 49:7-22, Ezk 25:12-14, Obd 1:1-16, Mal 1:3-4

+ 35:4 Ezk 6:7

+ 35:5 Ezk 21:25, Amo 1:11

+ 35:6 Ezk 5:11, Jar 9:6

+ 35:11 Ezk 5:11

+ 35:12 Zab 136:7

+ 35:15 Erm 50:29, Obd 1:15, Xab 2:8

+ 36:1 Ezk 6:2-3, Nzm 32:13, Iysh 58:14

+ 36:4 Mix 6:2

+ 36:5 Ezk 35:15

+ 36:10 Erm 30:19

+ 36:11 Jar 1:28, Iysh 49:19, Erm 31:27, Zxr 2:4, Zxr 10:8, Ayup 42:12

+ 36:12 Ezk 5:17

+ 36:13 San 13:33

+ 36:17 Leb 18:25, Erm 2:7

+ 36:18 Ezk 5:11, Ezk 22:3

+ 36:19 Leb 26:33, Ezk 5:10

+ 36:21 Zab 105:8, Iysh 48:11, Ezk 20:9

+ 36:23 Ezk 20:41

+ 36:24 Nzm 30:3, Ezk 11:17

+ 36:25 Iysh 4:4, Iol 3:21, Leb 16:30, Erm 33:8, Zxr 13:1

+ 36:26 Ezk 11:19, Ezk 18:31

+ 36:27 Ezk 37:14

+ 36:28 Leb 26:12, Ezk 11:20

+ 36:29 Ezk 37:23, Ezk 34:29

+ 36:30 Leb 26:4

+ 36:31 Ezk 6:9, Ezk 16:61, Ezk 20:43

+ 36:35 Jar 2:8, Iysh 51:3, Ezk 28:13, Ezk 31:8-9

+ 36:37 Ezk 34:31

+ 36:38 2Jln 35:7, Ezk 6:7

+ 37:1 3Pat 18:46, Ezk 1:3, Ezk 3:22, Ezk 8:4

+ 37:3 1Kor 15:35

+ 37:5 Jar 2:7

+ 37:10 Ayan 11:11

+ 37:12 Iysh 26:19, Dan 12:2, Yuxn 5:21

+ 37:14 Ezk 36:27

+ 37:18 Ezk 12:9, Ezk 21:7, Ezk 24:19

+ 37:19 Iysh 11:13, Erm 3:18, Erm 50:4, Hosh 1:11

+ 37:21 Nzm 30:3, Ezk 11:17

+ 37:23 Ezk 14:11, Ezk 36:25, Leb 26:12, Ezk 11:20

+ 37:24 Erm 30:10, Erm 23:5, Ezk 34:23-24, Yuxn 10:16

+ 37:25 Iol 3:20

+ 37:26 Ezk 34:25, Hosh 2:18

+ 37:27 Zxr 2:10-11, Ayan 21:3, Leb 26:11-12, Ezk 11:20

+ 37:28 Ezk 6:7, Ezk 20:12

+ 38:2 Jar 10:2, Ezk 27:13, Ezk 32:26, Ezk 39:1

+ 38:4 4Pat 19:28, Ezk 29:4, Amo 4:2, Xab 1:15

+ 38:5 Ezk 27:10

+ 38:6 Jar 10:3, Ezk 27:14

+ 38:8 Ezk 34:28

+ 38:9 Erm 4:13

+ 38:11 Biy 18:9-10, Erm 49:31

+ 38:13 3Pat 10:1, Ezk 27:15, Ezk 27:22

+ 38:16 Ezk 20:41

+ 38:17 Erm 6:22-23

+ 38:19 Amo 1:1, Xag 2:6, Ayan 16:18

+ 38:20 Erm 4:24, Nax 1:5

+ 38:21 Erm 25:27, Erm 25:29

+ 38:22 Ezk 5:17, Ezk 14:16, Jar 19:24, Ayup 18:15, Zab 10:6, Ezk 13:11, Ezk 13:13

+ 38:23 Ezk 20:12, Ezk 6:7

+ 39:1 Jar 10:2, Ezk 27:13, Ezk 32:26, Ezk 38:2

+ 39:2 Ezk 38:6, Ezk 38:15

+ 39:3 Zab 75:3

+ 39:4 Nzm 28:26

+ 39:6 Ezk 28:18, Ezk 30:8, Ayan 20:9

+ 39:7 Ezk 20:39, Ezk 43:7

+ 39:9 Iysh 2:4, Iysh 9:5, Hosh 2:18, Mix 4:3

+ 39:10 Zxr 2:9

+ 39:17 Iysh 34:6, Sef 1:7, Ayan 19:17-18

+ 39:18 Amo 4:1

+ 39:22 Iol 2:27

+ 39:23 Nzm 29:24-28

+ 39:25 Erm 30:3, Ezk 20:9

+ 39:26 Leb 26:6, Erm 30:10, Erm 46:27, Mix 4:4

+ 39:27 Ezk 20:41

+ 39:29 Iysh 32:15, Iysh 44:3, Iol 2:28

• 40:1 3Pat 6, 2Jln 3

+ 40:1 Ezk 33:21, 3Pat 18:46, Ezk 1:3

+ 40:2 Ezk 1:1, Ezk 8:3, Ayan 21:10

+ 40:3 Ezk 1:7, Ezk 47:3, Zxr 2:1, Ayan 11:1, Ayan 21:15

+ 40:4 Ezk 44:5

+ 40:5 Ezk 42:20

+ 40:6 Ezk 43:1

+ 40:16 3Pat 6:4, Ezk 41:16, Ezk 41:26, Ezk 41:18

+ 40:17 Ezk 41:6, Ezk 42:1

+ 40:28 Ezk 8:16

+ 40:38 2Jln 4:6

+ 40:39 Leb 1:3, Leb 4:2-3, Leb 5:1-6

+ 40:44 1Jln 6:31-32

+ 40:46 3Pat 2:35, Ezk 43:19

+ 40:47 Ezk 41:13-15

+ 40:49 3Pat 6:3

+ 41:2 3Pat 6:17

+ 41:4 3Pat 6:20, 2Jln 3:8

+ 41:5 3Pat 6:5, 3Pat 6:8

+ 41:6 Ezk 40:17, 3Pat 6:6

+ 41:13 Ezk 40:47

+ 41:16 3Pat 6:4, Ezk 40:16

+ 41:18 3Pat 6:29, 3Pat 7:36, Ezk 40:16

+ 41:19 Ezk 1:10, Ezk 10:14

+ 41:21 Shıǵ 25:23-30

+ 41:24 3Pat 6:34

+ 41:25 3Pat 7:6

+ 41:26 3Pat 6:4

+ 42:1 Ezk 40:17

* Ezk 42:4 júz shıǵanaq – Áyyemgi grek hám suriya tilindegi awdarmalardan. Evreyshe qoljazbalarda «bir shıǵanaq».

* Ezk 42:10 qubla – Áyyemgi grekshe awdarmadan. Evreyshe qoljazbalarda «shıǵıs».

+ 42:13 San 18:9

+ 42:14 Leb 6:11, Ezk 44:19

+ 42:20 Ezk 40:5

+ 43:1 Ezk 40:6

+ 43:2 Ezk 10:18, Ezk 11:22-23, Ezk 1:24, Ayan 1:15, Ayan 18:1

+ 43:3 Ezk 1:1, Ezk 3:15, Ezk 10:15, Ezk 2:1

+ 43:5 Ezk 3:12, Ezk 8:16

+ 43:7 1Jln 28:2, Iysh 60:13, Iysh 66:1, Ezk 20:39, Ezk 39:7

+ 43:10 Ezk 40:4

+ 43:13 Shıǵ 27:1-8

+ 43:15 Shıǵ 27:2, 3Pat 1:50, 3Pat 2:28

+ 43:17 Shıǵ 20:26

+ 43:18 Leb 1:5

+ 43:19 3Pat 2:35, Ezk 40:46, Ezk 45:18

+ 43:20 Shıǵ 29:12, Leb 8:15, Ezk 45:19

+ 43:21 Shıǵ 29:14

+ 43:24 Leb 2:13

+ 43:25 Shıǵ 29:35, Leb 8:33

+ 43:27 Leb 1:3, Leb 3:1

+ 44:4 Ezk 1:28

+ 44:5 Ezk 40:4

+ 44:6 Ezk 45:9

+ 44:7 Elsh 21:28, Leb 3:11

+ 44:15 3Pat 2:35, Ezk 40:46

+ 44:16 Ezk 41:21

+ 44:18 Shıǵ 28:39-43, Leb 16:4

+ 44:19 Leb 6:11, Leb 16:23, Ezk 42:14

+ 44:20 Leb 21:5, San 6:5

+ 44:21 Leb 10:9

+ 44:22 Leb 21:7, Leb 21:13

+ 44:23 Leb 10:10, Leb 11:47

+ 44:24 Nzm 17:9, Nzm 19:17

+ 44:25 Leb 21:1-3

+ 44:26 San 19:11-12

+ 44:27 Leb 4:3

+ 44:28 San 18:20, Nzm 10:9

+ 44:29 Leb 27:21, San 18:14

+ 44:30 Shıǵ 23:19, Shıǵ 34:26, Nzm 26:2, San 15:20, Mal 3:10

+ 44:31 Shıǵ 22:31, Leb 11:39, Leb 22:8, Ezk 4:14

* Ezk 45:1 jigirma mıń shıǵanaq – Áyyemgi grekshe awdarmadan (jáne usı baptıń 3-5 ayatlarına hám 48:9-13 ke qarań). Evreyshe qoljazbalarda «on mıń shıǵanaq».

+ 45:1 Ezk 47:21

+ 45:2 Ezk 48:9-10

+ 45:4 Ezk 48:11-12

+ 45:5 Ezk 48:13

+ 45:6 Ezk 48:15

+ 45:7 Ezk 48:21

+ 45:9 Ezk 44:6, San 36:7, 3Pat 21:1-16

* 45:10 Efa – bir efa shama menen 22 l.

* 45:10 Bat – bir bat shama menen 22 l.

+ 45:10 Leb 19:36, Nzm 25:13, Hkm 11:1

* 45:11 Xomer – bir xomer shama menen 220 l.

* 45:12 Gera – bir gera shama menen 0,5 gr.

* 45:12 Mina – bir mina shama menen 550 gr.

+ 45:12 Shıǵ 30:13

* 45:14 Kor – bir kor shama menen 220 l.

+ 45:17 San 28:9-15

+ 45:18 Leb 16:16

+ 45:19 Shıǵ 12:7, Shıǵ 29:12, Leb 8:15, Ezk 43:20

* 45:21 Shıǵ 12:1-20.

+ 45:21 Leb 23:5-6

+ 45:23 Leb 23:8, San 28:15

+ 45:24 Leb 2:1

* 45:25 Leb 23:33-43.

+ 45:25 Leb 23:34

+ 46:2 Ezk 44:3

+ 46:4 San 28:9-10, Ezk 45:17

+ 46:6 San 28:11-15

+ 46:9 Shıǵ 23:14-17, Nzm 16:16

+ 46:12 Leb 7:16, Leb 22:23

+ 46:13 Shıǵ 29:38, San 28:3

* 46:17 Leb 25:8-17; 27:17-24.

+ 46:17 Leb 25:10

+ 46:18 San 36:7, 3Pat 21:1-16

+ 47:1 Iol 3:18, Zxr 14:8, Ayan 22:1

+ 47:3 Ezk 40:3

+ 47:8 Nzm 3:17, Eshu 3:16

+ 47:10 Eshu 15:62, Iysh 15:8, Ezk 26:5

+ 47:12 Jar 2:9, Ayan 22:2

• 47:13 San 34:1-15

+ 47:14 Jar 12:7

+ 47:19 Ezk 48:28

+ 47:22 Iysh 14:1

+ 48:1 San 2:25-31, Eshu 19:40

+ 48:2 Eshu 19:24

+ 48:3 Eshu 19:32

+ 48:4 Eshu 16:1, Eshu 16:5

+ 48:5 Eshu 17:7

+ 48:6 Eshu 13:15

+ 48:7 Eshu 15:1

+ 48:8 Ezk 45:1-6

* Ezk 48:9 jigirma mıń shıǵanaq – Áyyemgi grekshe awdarmanıń bir qoljazbasınan (jáne usı baptıń 10-13 ayatlarına hám 45:1-5 ke qarań). Evreyshe qoljazbalarda «on mıń shıǵanaq».

+ 48:9 Ezk 45:2-3

+ 48:11 3Pat 2:35, Ezk 40:46, Ezk 44:10

+ 48:13 Ezk 45:4

+ 48:15 Ezk 45:6

+ 48:16 Ayan 21:16

+ 48:21 Ezk 45:7

+ 48:23 Eshu 18:11

+ 48:24 Eshu 19:1

+ 48:25 Eshu 19:17

+ 48:26 Eshu 19:10

+ 48:27 Eshu 13:24

+ 48:28 Ezk 47:19

+ 48:30 Ayan 21:13

+ 48:35 Iysh 60:14, Iol 3:21

+ 1:1 4Pat 24:1, Erm 25:1, 2Jln 36:5-7

+ 1:2 4Pat 24:13, 2Jln 36:10

+ 1:6 Ezk 14:14, Ezk 14:20

+ 1:7 4Pat 23:34, 4Pat 24:17

+ 1:8 Ezk 4:13, Hosh 9:3

+ 1:9 Jar 39:21

+ 1:12 Rim 14:2

+ 1:17 Jar 41:12

+ 1:20 Jar 41:8, Jar 41:24

+ 1:21 Dan 6:28, Dan 10:1

+ 2:1 Jar 41:8

+ 2:4 3Pat 1:31, Dan 3:9, Dan 5:10, Dan 6:6, Dan 6:21

+ 2:5 Ezr 6:11, Dan 3:29

+ 2:6 Dan 5:7, Dan 5:16

+ 2:9 Est 4:11

+ 2:12 Dan 3:13, Dan 3:19

+ 2:17 Dan 1:6

+ 2:21 Ayup 12:18, Dan 5:20

+ 2:22 Ayup 12:22, Waz 12:14, 1Kor 4:5

+ 2:28 Jar 40:8, Dan 10:14

+ 2:30 Jar 41:16

+ 2:37 Ezr 7:12, Ezk 26:7, Ayan 17:14

+ 2:38 Erm 27:6

+ 2:39 Zxr 6:1

+ 2:40 Dan 7:7, Dan 7:23

+ 2:44 Xag 2:22, Evr 12:28

+ 2:46 Elsh 10:25, Elsh 16:29, Elsh 14:13

+ 2:47 Nzm 10:17, 4Pat 5:15

+ 3:1 Jar 11:2

* 3:2 Nayıplar – Persiya imperiyasında joqarı lawazımdı iyelegen basshılar. Olar birikken bir neshe wálayatlardı basqaratuǵın edi.

+ 3:6 Ayan 13:15

+ 3:8 Dan 6:12-13

+ 3:9 3Pat 1:31

+ 3:12 Dan 2:49

+ 3:13 Dan 2:12

+ 3:15 4Pat 18:35

+ 3:19 Dan 2:12

+ 3:25 Iysh 43:2

+ 3:26 Elsh 16:17

+ 3:29 Ezr 6:11, Dan 2:5

+ 3:31 Dan 6:25, 1Pet 1:2, 2Pet 1:2

+ 3:33 Dan 2:44

+ 4:2 Dan 2:1, Dan 7:15

+ 4:4 Dan 2:2, Dan 2:10-11

+ 4:5 Dan 1:7, Jar 41:38, Dan 5:11, Dan 5:14

+ 4:7 Biy 9:15, Ezk 31:3-7, Mrk 4:32

+ 4:14 Erm 27:5

+ 4:15 Jar 41:8

+ 4:16 1Pat 25:26, 2Pat 18:32

+ 4:19 Erm 27:6

+ 4:24 Hkm 16:6, Elsh 8:22, 2Tim 2:25

+ 4:31 Dan 2:44, Dan 6:26

+ 4:32 Zab 61:10, Iysh 40:17, Ayup 23:13, Iysh 14:27

+ 4:33 2Jln 33:13

+ 5:1 Dan 7:1, Dan 8:1, Jar 40:20, Est 1:3, Est 2:18, Mrk 6:21

+ 5:2 Dan 1:2

+ 5:4 Zab 113:12-15

+ 5:6 Nax 2:10

+ 5:7 Dan 2:2, Dan 4:6

+ 5:8 Jar 41:8

+ 5:10 3Pat 1:31, Dan 2:4

+ 5:11 Jar 41:38, Dan 4:5, Dan 2:48

+ 5:12 Dan 1:7, Dan 4:5, Dan 1:17

+ 5:17 4Pat 5:16

+ 5:20 Dan 4:27-30

+ 5:21 Dan 4:31

+ 5:23 Ayup 12:10, Erm 10:23, Elsh 12:23, Ayan 16:9

+ 5:27 Ayup 31:6, Zab 61:10

* 5:28 PERES – 25-ayattaǵı PARSIN sóziniń birlik sanda jazılıwı.

+ 5:31 Erm 51:11, Dan 9:1

+ 6:3 Jar 41:40, Est 10:3

+ 6:4 Ezk 14:14

+ 6:6 3Pat 1:31, Dan 2:4

+ 6:8 Est 1:19, Est 8:8

+ 6:10 Zab 136:5-6, 3Pat 8:48, 2Jln 6:38, Zab 118:23

+ 6:13 Dan 3:8

+ 6:17 Mat 27:66, Ayan 20:3

+ 6:21 3Pat 1:31, Dan 2:4

+ 6:23 Dan 3:25

+ 6:24 Nzm 19:19, Est 7:9, Zab 7:16, Hkm 11:5

+ 6:25 Dan 3:31

+ 6:26 Dan 4:31

+ 6:27 Dan 3:33

+ 6:28 2Jln 36:22, Ezr 1:1, Iysh 44:28, Iysh 45:1

+ 7:1 Dan 5:1, Dan 8:1

+ 7:2 Erm 49:36, Ayan 7:1

+ 7:3 Ayan 13:1-2

+ 7:6 Ayan 13:2

+ 7:7 Ayan 12:3, Ayan 17:3, Ayan 17:12

+ 7:8 Dan 8:9, Ayan 9:7, Ayan 13:5

+ 7:9 Ayan 20:4, 3Pat 22:19, Iysh 6:1, Ayan 4:2, Ayan 1:14

+ 7:10 Nzm 33:2, Ayan 5:11, Ayan 20:12

+ 7:11 Ayan 19:20

+ 7:13 Ezk 1:26, Ayan 1:13, Mat 26:64, Mrk 14:62, Ayan 1:7, Ayan 14:14

+ 7:14 Zab 109:1-2, Iysh 9:6, Mat 28:18, Dan 7:27, Obd 1:21, Zxr 14:9, Luk 1:33, 1Kor 15:24, Ayan 11:15

+ 7:15 Dan 4:2

+ 7:18 Mat 25:34

+ 7:21 Dan 8:24, Ayan 13:7

+ 7:23 Dan 2:43

+ 7:27 Dan 7:14

+ 7:28 Luk 2:19, Luk 2:51

+ 8:1 Dan 5:1, Dan 7:1

+ 8:2 Nxm 1:1, Est 1:2

+ 8:7 Dan 11:11

+ 8:8 Dan 7:3

+ 8:9 Dan 7:8

+ 8:10 Ayan 12:4

+ 8:11 Shıǵ 29:38-42, Dan 11:31, Dan 12:11

+ 8:13 Dan 12:6

+ 8:16 Dan 9:21, Luk 1:19, Luk 1:26

+ 8:17 Ayan 1:17, Ezk 2:1

+ 8:18 Dan 10:9, Zxr 4:1

+ 8:19 Dan 11:36

+ 8:21 Dan 11:3

+ 8:24 Dan 7:21, Ayan 13:7

+ 8:25 Ayup 34:20

+ 8:26 Dan 10:14

+ 9:1 Dan 5:31, Dan 6:1, Dan 11:1

+ 9:2 Erm 25:11, Erm 29:10, Zxr 1:12, Zxr 7:5

+ 9:3 Est 4:3

+ 9:4 Leb 26:40, 3Pat 8:47, 2Jln 6:37, Nxm 9:2, Nxm 1:5, Nxm 9:32, Nzm 7:9

+ 9:5 Ezr 9:6-7, Nxm 1:7

+ 9:6 Nxm 9:34

+ 9:9 Nxm 9:17

+ 9:11 Nzm 8:19-20, Nzm 28:15

+ 9:12 Ezk 5:9

+ 9:13 Leb 26:14-45, Nzm 28:15-68

+ 9:14 Nxm 9:33

+ 9:15 Shıǵ 32:11

+ 9:16 Zab 30:2, Zab 70:2, Zab 43:14, Zab 78:4, Mix 6:16

+ 9:17 San 6:25

+ 9:18 4Pat 19:16, Nxm 1:6

+ 9:19 Zab 78:9, Luk 18:13, Zab 24:10, Zab 78:9

+ 9:20 Nxm 1:6

+ 9:21 Iysh 65:24, Dan 8:16, Luk 1:19, Luk 1:26, Shıǵ 29:39

+ 9:23 Dan 10:11, Dan 10:19

+ 9:24 Nxm 11:1, Iysh 48:2, Mat 4:5, Mat 27:53

+ 9:26 Mat 24:6-14

+ 9:27 Dan 11:31, Dan 12:11, Mat 24:15, Mrk 13:14

+ 10:1 2Jln 36:22, Ezr 1:1, Iysh 44:28, Iysh 45:1, Dan 1:7, Dan 4:5

+ 10:4 Jar 2:14

+ 10:5 Ezk 9:2, Ayan 1:13

+ 10:6 Ezk 1:14, Ezk 1:16, Mat 28:3, Ayan 1:14, Ayan 19:12, Ezk 1:7, Ayan 1:15

+ 10:7 Elsh 9:7

+ 10:9 Dan 8:18, Zxr 4:1, Yuxn 18:6, Ayan 1:17

+ 10:10 Ezk 2:9, Ezk 8:3

+ 10:11 Dan 9:23, Dan 10:19

+ 10:12 Dan 9:23

+ 10:13 Dan 10:21, Dan 12:1, Yahu 1:9, Ayan 12:7

+ 10:14 Dan 2:28, Dan 8:26, Xab 2:3

+ 10:16 Iysh 6:7, Erm 1:9

+ 10:19 Dan 9:23, Dan 10:11

+ 10:20 Dan 12:1

+ 11:1 Dan 5:31, Dan 6:1, Dan 9:1

+ 11:2 Dan 10:21

+ 11:3 Dan 7:6, Dan 8:5, Dan 8:21

+ 11:10 Iysh 8:8, Iysh 30:28

+ 11:11 Dan 8:7

+ 11:15 Ezk 4:2

+ 11:16 Dan 8:9

+ 11:19 Ezk 26:21

+ 11:31 Dan 8:11, Dan 9:27, Mat 24:15, Mrk 13:14

+ 11:33 Dan 12:3, Dan 12:10

+ 11:36 2Sal 2:4, Nzm 10:17, Dan 2:47, Ayan 13:5, Dan 8:19

+ 11:41 Iysh 11:14

+ 11:43 2Jln 12:3, Ezk 30:4, Nax 3:9

+ 12:1 Dan 10:13, Yahu 1:9, Ayan 12:7, Erm 30:7, Mat 24:21, Mrk 13:19, Ayan 16:18, Shıǵ 32:32, Shıǵ 32:33, Dan 10:21, Ayan 20:12

+ 12:2 Iysh 26:19, Ezk 37:12, Mat 25:46, Yuxn 5:28-29, Elsh 24:15

+ 12:3 Dan 11:33, Dan 12:10, Mat 13:43, Ayup 11:17, Ayup 22:28, Hkm 4:18, Iysh 60:3

+ 12:4 Iysh 8:16, Iysh 29:11, Ayan 5:1, Ayan 10:4, Ayan 22:10

+ 12:6 Dan 10:5, Dan 8:13

+ 12:10 Dan 11:35, Ayan 22:11, Dan 11:33, Dan 12:3, Zab 106:43, Hosh 14:10

+ 12:11 Dan 8:11, Dan 9:27, Dan 11:31

+ 12:13 Iysh 57:2

+ 1:1 4Pat 14:23, 4Pat 15:1, 4Pat 16:1, 4Pat 18:1, Iysh 1:1, Amo 1:1, Mix 1:1

+ 1:2 Hosh 2:4, Ezk 16:15

+ 1:4 4Pat 10:11

+ 1:5 Eshu 17:16, Biy 6:33

* 1:6 Lo-Ruxama – «rehim etilmegen» degendi bildiredi.

+ 1:6 1Pet 2:10

+ 1:7 1Pat 17:47, Zxr 4:6

* 1:9 Lo-Ammiy – «Meniń xalqım emes» degendi bildiredi.

+ 1:10 Jar 22:17, Iysh 62:4, Rim 9:26

* 1:11 Izreel – «Quday egedi» degendi bildiredi.

+ 1:11 Iysh 11:13, Erm 3:18, Erm 50:4, Ezk 37:19

* 2:1 Ammiy – «Meniń xalqım» degendi bildiredi.

* 2:1 Ruxama – «rehim etilgen» degendi bildiredi.

+ 2:1 Hosh 1:6, Hosh 1:9

+ 2:2 Iysh 50:1

+ 2:3 Ezk 16:39

+ 2:4 Hosh 1:6, Hosh 1:2

+ 2:7 Iysh 54:5, Erm 3:14

+ 2:8 Ezk 16:19

+ 2:10 Joq 1:8, Ezk 16:37, Ezk 23:29

+ 2:11 San 28:9-15, Iysh 24:8, Erm 7:34, Erm 16:9, Amo 8:10

+ 2:12 Hosh 9:1, Mix 1:7

+ 2:13 3Pat 16:31-32, Hosh 11:2, Ezk 23:40

+ 2:14 Ezk 20:35, Iysh 40:2

* 2:15 Axor – «apat» degendi bildiredi.

* 2:16 Sózbe-sóz: «Baalım».

+ 2:17 Shıǵ 23:13, Zxr 13:2

+ 2:18 Iysh 54:10, Ezk 34:25, Ezk 37:26, Iysh 2:4, Ezk 39:9, Mix 4:3

+ 2:19 2Kor 11:2

+ 2:20 Erm 31:34

+ 2:23 Hosh 1:10, Hosh 1:6, 1Pet 2:10, Hosh 1:9, Rim 9:25

* 3:2 On bes shekel – bir shekel shama menen 11 gr.

* 3:2 Bir yarım xomer – bir xomer shama menen 220 l.

+ 3:2 Leb 27:16

* 3:4 Efod – sózlikke qarań.

+ 3:5 Erm 50:4, Erm 23:5, Erm 33:15, Ezk 34:23

+ 4:1 Iysh 3:14, Mix 6:2

+ 4:3 Iysh 24:4, Erm 4:28, Iol 1:10, Iol 1:18, Sef 1:3

+ 4:6 Hkm 10:21, Iysh 5:13

+ 4:8 Leb 10:17

+ 4:9 Iysh 24:2

+ 4:10 Leb 26:26, Mix 6:14, Xag 1:6

+ 4:11 Hkm 20:1

+ 4:12 Biy 18:5, Hosh 5:4

+ 4:13 Ezk 6:13

+ 4:14 Nzm 23:17

* 4:15 Beyt-Awen – «jawızlıq úyi» degendi ańlatadı. Hoshea Beyt-El qalasın sol jerdegi butparazlıq sebepli usılay atadı.

+ 4:15 Hosh 9:15, Hosh 12:11, Amo 4:4, Amo 5:5

* 4:17 Efrayım – arqa patshalıq Izrail názerde tutılǵan.

+ 4:19 Erm 4:11-12, Erm 51:1, Hosh 13:15

+ 5:1 Biy 4:6

+ 5:2 San 25:2

+ 5:4 Iysh 59:2, Hosh 4:12

+ 5:5 Hosh 7:10

+ 5:6 Iysh 1:11, Hosh 6:6

+ 5:8 Erm 4:5, Hosh 8:1, Hosh 9:9, Hosh 4:15, Hosh 10:5, Iol 2:1, Amo 3:6

+ 5:10 Nzm 19:14

+ 5:13 4Pat 15:19, Hosh 7:11, Hosh 8:9, Hosh 12:1, Mix 1:9, Nax 3:19

+ 5:14 Hosh 13:7

+ 5:15 Leb 26:40-42

+ 6:1 Nzm 30:1-10, 1Pat 7:3, 3Pat 8:48, Iol 2:12, Nzm 32:39, Ayup 5:18, Zab 102:3, Zab 146:3, Erm 30:17

+ 6:2 Zab 70:20

+ 6:4 Hosh 13:3

+ 6:5 Erm 23:29, 3Pat 19:17

+ 6:6 Mat 9:13, Mat 12:7

+ 6:8 Hosh 12:11

+ 6:9 Eshu 24:1

+ 6:11 Iol 3:13

+ 7:7 4Pat 15:10, 4Pat 15:14, 4Pat 15:25, 4Pat 15:30

+ 7:8 Zab 105:35

+ 7:9 Iysh 42:25

+ 7:10 Hosh 5:5

+ 7:11 4Pat 17:3-4, Hosh 5:13

+ 7:12 Ezk 12:13

* 7:14 Baalǵa tabınıwshılar tárepinen islengen háreket. 3Pat 18:28.

+ 7:14 Zab 77:36-37

+ 7:16 Zab 77:57

+ 8:1 Erm 4:5, Hosh 5:8, Nzm 28:49

+ 8:2 Mat 7:21-23

+ 8:4 3Pat 12:20, Hosh 7:7

+ 8:5 3Pat 12:28, Hosh 10:5, Hosh 13:2

+ 8:7 Hosh 10:13

+ 8:8 4Pat 17:6

+ 8:9 Hosh 5:13, Hosh 7:11, Erm 2:24, Ezk 16:33-34

+ 8:13 Erm 7:21, Erm 14:10, Nzm 28:68

+ 8:14 Nzm 32:18, Iysh 17:10, Erm 3:21, Erm 17:27, Amo 2:5

+ 9:1 Hosh 2:5

+ 9:3 Nzm 28:68, Hosh 8:13, Ezk 4:13, Dan 1:8

+ 9:4 Nzm 26:14, San 19:11-22

+ 9:7 4Pat 9:11, Erm 29:26

+ 9:8 Ezk 3:17, Ezk 33:7

* 9:9 Biy 19–21.

+ 9:9 Biy 19:22, Hosh 10:9, Erm 14:10, Hosh 8:13

+ 9:10 Zab 79:9, Iysh 5:1, Mat 21:33, San 25:1-5, Zab 105:28

+ 9:13 Hosh 14:1

+ 9:15 Hosh 4:15, Hosh 12:11, Amo 4:4, Amo 5:5

+ 9:17 Nzm 28:64-65

+ 10:1 Zab 79:9, Iysh 5:1, Mat 21:33

+ 10:5 3Pat 12:28, Hosh 4:15, Hosh 8:5, Hosh 13:2

+ 10:8 Luk 23:30, Ayan 6:16

+ 10:9 Biy 19:22, Hosh 9:9

+ 10:11 Erm 46:20

+ 10:12 Hkm 11:19, Gal 6:8, Erm 4:3

+ 10:13 Hosh 8:7

+ 10:14 4Pat 17:3-4, Iysh 13:16

+ 11:1 Nzm 7:8, Shıǵ 4:22, Erm 31:9, Mal 1:6, Mat 2:15

+ 11:3 Shıǵ 15:26

+ 11:4 Yuxn 6:44, Yuxn 12:32, Shıǵ 16:14-31

+ 11:9 San 23:19, Iysh 12:6

+ 11:10 Iysh 31:4, Iysh 11:11, Mix 7:12, Zxr 8:7

+ 11:11 Iysh 60:8, Zxr 10:10

+ 12:1 Iysh 44:20, Hosh 5:13

* 12:3 Jar 25:26.

* 12:3 Jar 32:22-30.

+ 12:3 Jar 32:24-32

* 12:4 Jar 28:10-22; 35:1-15.

+ 12:4 Jar 28:12, Jar 28:19, Jar 35:9, Jar 35:15

+ 12:5 Shıǵ 3:15

+ 12:6 Mix 6:8

+ 12:7 Amo 8:5, Mix 6:11

+ 12:8 Zxr 11:5, Ayan 3:17

+ 12:11 Hosh 6:8, Hosh 4:15, Amo 4:4, Amo 5:5

* 12:12 Jar 28:1-5.

* 12:12 Jar 29:1-20.

+ 12:12 Jar 28:5, Jar 29:20

+ 12:13 Shıǵ 12:50-51, Zab 76:21

+ 12:14 4Pat 17:17

+ 13:1 Hosh 11:2

+ 13:2 3Pat 12:28, Hosh 8:5, Hosh 10:5

+ 13:3 Hosh 6:4, Zab 1:4, Zab 36:20

+ 13:4 Shıǵ 20:3, Iysh 43:11, Iysh 45:21

+ 13:5 Nzm 8:15, Nzm 32:10

+ 13:6 Nzm 8:12-14, Nzm 31:20, Zab 77:11, Zab 105:21, Hkm 30:9

+ 13:7 Erm 5:6, Hosh 5:14

+ 13:8 2Pat 17:8, Hkm 17:12, Joq 3:10

+ 13:10 1Pat 8:5, 1Pat 8:19

+ 13:11 1Pat 8:22, 1Pat 15:23

+ 13:13 4Pat 19:3

+ 13:14 Zab 48:16, Iysh 25:8, Iysh 26:19, Ezk 37:12, Ezk 9:10, 1Kor 15:55

+ 13:15 Erm 4:12, Erm 51:1, Ezk 19:12, Hosh 4:19

+ 14:1 4Pat 18:12, 4Pat 8:12, Hosh 9:13, Amo 1:13

+ 14:2 Hosh 6:1, Hosh 12:6

+ 14:3 Evr 13:15

+ 14:4 Hosh 5:13, Zab 9:35

+ 14:6 Iysh 27:6

+ 14:10 Zab 106:43, Dan 12:10

+ 1:3 Nzm 4:9, Zab 77:4

+ 1:4 Nzm 28:38, Nzm 28:42

+ 1:5 Iysh 24:11

+ 1:6 Ayan 9:8

+ 1:10 Iysh 24:4, Erm 4:28, Hosh 4:3, Iysh 24:7

+ 1:11 Erm 14:4

+ 1:12 Iysh 24:11

+ 1:13 Erm 4:8, Iol 1:9, Iol 2:14

+ 1:14 Iol 2:15-16

+ 1:15 Iysh 13:6, Obd 1:15, Sef 1:7

+ 1:16 Nzm 12:6-7

+ 1:19 Erm 9:10

+ 1:20 Zab 103:21

+ 2:1 Hosh 5:8, Amo 3:6

+ 2:2 Amo 5:18, Amo 5:20, Sef 1:15, Iol 1:6

+ 2:3 Iol 1:19, Jar 2:8

+ 2:4 Ayan 9:7, Ayan 9:9

+ 2:6 Nax 2:10

+ 2:7 Hkm 30:27

+ 2:9 Iysh 33:4

+ 2:10 Iol 3:15, Ayan 8:12

+ 2:11 Mal 3:2, Ayan 6:17

+ 2:12 Nzm 30:1-10, 1Pat 7:3, 3Pat 8:48, Iysh 55:7, Erm 4:1, Hosh 6:1, Hosh 12:6

+ 2:13 Shıǵ 34:6

+ 2:14 2Pat 12:22, Amo 7:3, Amo 7:6, Yuns 1:6, Yuns 3:9, Iol 1:9, Iol 1:13

+ 2:15 Iol 2:1, San 10:3

+ 2:16 Iol 1:14

+ 2:17 3Pat 6:3, Ezk 8:16, Zab 41:4, Zab 78:10, Zab 113:10, Mix 7:10

+ 2:18 Zxr 1:14, Zxr 8:2

+ 2:20 Zxr 14:8, Iysh 34:3

+ 2:21 Zab 125:2-3

+ 2:22 Iol 1:18

+ 2:23 Xab 3:18, Zxr 10:7, Leb 26:4, Nzm 11:14, Erm 5:24

+ 2:25 Iol 1:4

• 2:27 Elsh 2:17-21

+ 2:27 Shıǵ 20:2, Ezk 39:18

+ 2:28 Iysh 32:15, Iysh 44:3, Ezk 39:29

+ 2:30 Mat 24:30, Luk 21:11, Ayan 8:7

+ 2:31 Iysh 13:10, Ezk 32:7-8, Ayan 6:12

+ 2:32 Rim 10:13, Obd 1:17

+ 3:1 Erm 30:3

* 3:2 Ehoshafat – «Jaratqan Iye húkim qıladı» degendi bildiredi.

+ 3:2 Sef 3:8, Zxr 14:2, Iysh 66:16

+ 3:3 Obd 1:11, Nax 3:10

+ 3:4 Iysh 23:1, Erm 47:4, Ezk 28:21, Amo 1:9

+ 3:5 2Jln 21:16-17

+ 3:8 3Pat 10:1, 2Jln 9:1

+ 3:10 Iysh 2:4, Mix 4:3

+ 3:12 Zab 95:13, Zab 97:9, Zab 109:6, Iysh 2:4, Iysh 3:13, Mat 25:32

+ 3:13 Hosh 6:11, Mat 13:39, Mrk 4:29, Ayan 14:15, Ayan 14:19, Ayan 19:15

+ 3:14 Iol 1:15

+ 3:15 Iol 2:10

+ 3:16 Erm 25:30, Amo 1:2, Iysh 25:4

+ 3:17 Iysh 52:1, Nax 1:15

+ 3:18 Amo 9:13, Iysh 30:25, Ezk 47:1, Zxr 14:8, San 25:1

+ 3:19 Iysh 19:1, Ezk 29:2, Iysh 34:5, Erm 49:10, Ezk 35:3, Amo 1:11, Obd 1:10, Mal 1:3

+ 3:20 Ezk 37:25

+ 3:21 Iysh 4:4, Ezk 36:25

+ 1:1 2Pat 14:2, 2Jln 11:6, Nxm 3:5, 4Pat 14:23, 4Pat 15:1, 2Jln 26:1, Iysh 1:1, Hosh 1:1, Zxr 14:5

+ 1:2 Erm 25:30, Iol 3:16, Eshu 19:26, 3Pat 18:19

+ 1:3 Iysh 17:1, Erm 49:23, 4Pat 10:32-33, Iysh 21:10

+ 1:4 4Pat 8:12, 4Pat 13:22, Erm 49:27

+ 1:5 Erm 51:30, Hosh 4:15, Ezk 27:23, 4Pat 16:9, Iysh 22:6, Amo 9:7

+ 1:6 Erm 47:1, Erm 47:5, 2Jln 28:18, Iol 3:6

+ 1:8 1Pat 5:1, Amo 3:9, Sef 2:4, Zxr 9:5

+ 1:9 Iysh 23:1, Erm 47:4, Ezk 26:2, Iol 3:4, Zxr 9:4, 3Pat 5:1

+ 1:11 Iysh 34:5, Iysh 63:1, Erm 49:7-22, Ezk 25:12-14, Obd 1:1-16, Mal 1:3-4, 2Jln 28:17, Ezk 35:5

+ 1:13 Erm 49:1, Ezk 21:28, Ezk 25:2, Sef 2:8, 4Pat 8:12, Hosh 14:1

+ 1:14 Nzm 3:11, 2Pat 12:26

+ 1:15 Erm 49:3

+ 2:1 Iysh 15:1, Iysh 25:10, Erm 48:1, Ezk 25:8, Sef 2:8

+ 2:2 Erm 48:24

+ 2:4 Leb 26:14-15, Erm 16:19-20

+ 2:5 Erm 17:27, Hosh 8:14

+ 2:6 Leb 25:39, 4Pat 4:1, Amo 8:6

+ 2:7 Ayup 24:4, Iysh 10:2, Leb 18:8, Nzm 22:30

+ 2:9 San 13:33-34, Eshu 24:8

+ 2:10 Shıǵ 12:51, Nzm 8:2

+ 2:11 San 6:2, Iysh 30:10, Erm 11:21, Amo 7:13, Mix 2:6

+ 2:14 Zab 32:16-17

+ 3:1 Shıǵ 12:51

+ 3:2 Nzm 7:6, Nzm 10:15

+ 3:6 Ezk 33:4, Hosh 5:8, Iol 2:1, Joq 3:38, Mix 1:12

+ 3:7 Jar 18:17

+ 3:8 Iysh 31:4, San 22:38

+ 3:9 3Pat 21:1

+ 3:10 Iysh 3:14, Mix 6:10-12

+ 3:11 Nzm 28:52, 4Pat 17:5-6, 4Pat 18:9-12

+ 3:14 Shıǵ 27:2, 3Pat 13:1-3, 4Pat 23:15

+ 3:15 Erm 36:22, 3Pat 22:39

+ 4:1 Zab 21:12, Ezk 39:18

+ 4:2 Zab 88:36, 4Pat 19:28, Ezk 29:4, Ezk 38:4, Xab 1:15

+ 4:3 Ezk 12:5, Ezk 12:12

+ 4:4 Amo 5:5, San 28:3-4

+ 4:5 Leb 7:13, Leb 22:18, Mat 23:13

+ 4:6 Erm 5:3, Xag 2:17

+ 4:7 Erm 3:3

+ 4:9 Leb 26:16, Nzm 28:22, Xag 2:17, 3Pat 8:37, 2Jln 6:28, Iol 1:4

* 4:10 Shıǵ 12:29-30.

+ 4:10 Shıǵ 9:3, Nzm 28:27, Nzm 28:60

* 4:11 Jar 18:16–19:28.

+ 4:11 Jar 19:24, Zxr 3:2

+ 4:13 Mix 1:3

+ 5:2 Iysh 47:1

+ 5:4 Iysh 55:6, Sef 2:3

+ 5:5 Hosh 4:15, Hosh 9:15, Hosh 12:11, Amo 4:4, Amo 8:14

* 5:6 Yusuptiń xalqı – arqa patshalıq Izrail názerde tutılǵan.

+ 5:6 Nzm 4:24, Evr 12:29

+ 5:8 Ayup 9:9, Ayup 38:31, Amo 4:13

+ 5:10 Hkm 15:12

+ 5:11 Nzm 28:30, Nzm 28:39, Mix 6:15, Sef 1:13

+ 5:12 Shıǵ 23:8, Iysh 29:21

+ 5:15 Zab 96:10, Rim 12:9

+ 5:16 Erm 9:17

+ 5:17 Shıǵ 12:12

+ 5:18 Iol 1:15, Iol 2:2, Sef 1:15

+ 5:21 Iysh 1:11-14, Erm 6:20, Mal 1:10, Leb 3

+ 5:25 Elsh 7:42-43

+ 5:27 4Pat 17:6

+ 6:1 Iysh 32:9, Sef 1:12

+ 6:2 Iysh 10:9, Nax 3:8

+ 6:8 Erm 51:14

+ 7:1 Shıǵ 10:4, Iol 1:4

+ 7:3 Iol 2:13-14, Yuns 1:6, Yuns 3:9

+ 7:8 Erm 1:11, Erm 1:13, Amo 8:2

+ 7:9 4Pat 15:8-12

+ 7:10 3Pat 12:32

+ 7:11 Amo 6:7

+ 7:12 Mix 3:5

+ 7:13 Amo 2:12, 3Pat 12:29-33

+ 7:14 Amo 1:1

+ 7:16 Iysh 30:10, Mix 2:6

+ 8:1 Erm 24:1, Mix 7:1

+ 8:2 Erm 1:11, Erm 1:13, Amo 7:8, Joq 4:18, Ezk 7:2-3

+ 8:5 San 28:11, Nxm 13:15-16, Leb 19:36, Mix 6:10

+ 8:6 Leb 25:39, 4Pat 4:1, Amo 2:6

+ 8:8 Amo 9:5

+ 8:9 Erm 15:9, Mix 3:6, Luk 23:44

+ 8:10 Erm 16:9, Joq 5:15, Hosh 2:11, Erm 6:26, Zxr 12:10

+ 8:11 1Pat 3:1, Zab 73:9

+ 8:14 3Pat 12:29-30

+ 9:1 Biy 16:26-30

+ 9:2 Zab 138:8-10

+ 9:3 Zab 67:23

+ 9:5 Zab 45:7, Amo 8:8

+ 9:6 Zab 103:3, Amo 4:13

+ 9:7 Erm 47:4, 4Pat 16:9, Iysh 22:6, Amo 1:5

+ 9:9 Luk 22:31

+ 9:10 Amo 6:3

+ 9:11 Elsh 15:16-18

+ 9:13 Iol 3:18

+ 9:14 Ayup 3:14, Iysh 58:12, Iysh 61:4, Erm 31:5

• 1:1 Erm 49:7-22

+ 1:1 Iysh 34:5, Erm 49:7-22, Ezk 25:12-14, Ezk 35, Amo 1:11-12, Mal 1:3-4

+ 1:4 San 24:21, Xab 2:9

+ 1:9 Jar 36:5, Ayup 2:11, Amo 1:12

+ 1:11 4Pat 25:13-17, Iol 3:3, Nax 3:10, Zab 136:7

+ 1:12 Mix 4:11, Mix 7:8

+ 1:13 Hkm 17:5, Ezk 35:10

+ 1:15 Iysh 13:6, Iol 1:15, Sef 1:7, Erm 50:29, Ezk 35:15, Xab 2:8

+ 1:16 Erm 25:27-28, Zab 74:8, Iysh 51:17, Erm 25:15, Zxr 12:2, Ayan 14:10

+ 1:17 Iysh 4:3, Iol 2:32

+ 1:18 Zxr 12:6

+ 1:20 3Pat 17:9

+ 1:21 Dan 7:14, Dan 7:27, Zxr 14:9, Luk 1:33, 1Kor 15:24, Ayan 11:15

+ 1:1 4Pat 14:25

+ 1:2 Nax 1:1, Sef 2:13

* 1:3 Yafo – Jer Orta teńizindegi Erusalimge tiyisli port qala.

+ 1:3 3Pat 10:22, Iysh 23:1, Eshu 19:46

+ 1:4 Zab 106:25

+ 1:5 Elsh 27:18

+ 1:6 Iol 2:13-14, Amo 7:3, Amo 7:6, Yuns 3:9

+ 1:7 1Pat 14:41-42

+ 1:9 Zab 94:5, Zab 145:6

+ 1:14 Nzm 21:8

+ 1:15 Zab 64:8

+ 1:16 Iysh 19:21

+ 2:1 Mat 12:40, Mat 16:4

+ 2:3 Zab 3:5, Zab 17:7, Zab 117:5

+ 2:4 Zab 87:7, Ayup 22:11, Zab 17:5, Zab 41:7, Zab 68:3

+ 2:6 Zab 17:5

+ 2:8 Zab 17:7

+ 2:9 Zab 31:7

+ 2:10 Zab 49:14, Zab 3:9

+ 3:2 Yuns 1:1-2

+ 3:5 2Jln 20:3, Ezr 8:21, Erm 36:9

* 3:6 Kúlge otırdı – bul tereń qayǵını yamasa táwbege keliwdi bildiretuǵın is-háreket.

+ 3:6 Ayup 2:8, Ezk 27:30

+ 3:8 Erm 18:8-11, Erm 36:3

+ 3:9 2Pat 12:22, Iol 2:13-14, Amo 7:3, Amo 7:6, Yuns 1:6

+ 3:10 Shıǵ 32:14, 2Pat 24:16, Erm 18:8

+ 4:2 Shıǵ 34:6

+ 4:3 San 11:15, 3Pat 19:4, Ayup 6:9

+ 1:1 4Pat 16:1, 4Pat 18:1, Iysh 1:1, Hosh 1:1, Iysh 7:9, Erm 23:13-14

+ 1:2 3Pat 22:28, Zab 48:2, Iysh 34:1, Zab 10:4, Yuns 2:8, Xab 2:20

+ 1:3 Iysh 26:21, Amo 4:13

+ 1:4 Zab 96:5

+ 1:7 1Pat 5:4, Hosh 2:12, Hosh 9:1

+ 1:8 Iysh 22:4, Erm 9:1, Iysh 20:2, Ayup 30:29, Iysh 13:21, Iysh 34:13, Erm 50:39

+ 1:9 Hosh 5:13, Nax 3:19

+ 1:10 2Pat 1:20

+ 1:12 Amo 3:6

+ 1:13 4Pat 18:14

+ 1:14 Eshu 15:44

+ 1:15 1Pat 22:1

+ 1:16 Iysh 22:12

+ 2:1 Zab 35:5, Mix 2:1

+ 2:2 Iysh 5:8

+ 2:6 Iysh 30:10, Erm 11:21, Amo 2:12

+ 2:10 Leb 18:25

+ 2:13 Iysh 52:12

+ 3:1 Zab 81:2-4

+ 3:3 Zab 13:4, Ezk 34:3

+ 3:4 1Pat 8:18, Hkm 1:28, Iysh 1:15, Erm 11:11

+ 3:5 Erm 23:32, Erm 6:14, Erm 8:11, Ezk 13:10

+ 3:6 Ezk 12:24, Ezk 13:23, Amo 8:9

+ 3:7 Zxr 13:4

+ 3:8 Iysh 58:1, Mix 1:5

+ 3:10 Ezk 22:27, Xab 2:12

+ 3:11 Iysh 1:23, Erm 6:13, Iysh 48:1, Erm 7:4

+ 3:12 Zab 128:3, Erm 26:18

• 4:1 Iysh 2:2-4

+ 4:2 Iysh 56:7, Iysh 60:3, Iysh 66:20, Mal 1:11, Iysh 27:13, Erm 31:6, Zxr 8:20-22

+ 4:3 Iol 3:10, Ezk 39:9, Hosh 2:18, Zxr 9:10

+ 4:4 3Pat 4:25, Leb 26:6, Erm 30:10, Erm 46:27, Ezk 39:26

+ 4:5 Elsh 14:16

+ 4:6 Sef 3:19

+ 4:9 Erm 8:19, Iysh 13:8, Erm 6:24, Erm 50:43

+ 4:10 Iysh 39:6

+ 4:12 Iysh 10:7

+ 4:13 3Pat 22:11, Eshu 3:11, Zab 96:5, Zxr 4:14, Zxr 6:5

+ 5:2 1Jln 5:2, Mat 2:6, Yuxn 7:42

+ 5:4 Iysh 40:11, Sef 3:13, Zab 71:8

+ 5:5 Iysh 9:6, Iysh 26:12

+ 5:10 Xag 2:22, Zxr 9:10

+ 5:11 Iysh 17:9, Iysh 27:10

+ 5:12 Nzm 18:10

+ 5:13 Iysh 17:8, Zxr 13:2

+ 5:14 Shıǵ 34:13, Nzm 16:21

+ 6:2 Ezk 36:4, Iysh 3:14, Hosh 4:1

+ 6:3 Iysh 43:22

+ 6:4 Shıǵ 12:51, Shıǵ 15:20, San 12:2

* 6:5 San 22–24.

* 6:5 Eshu 3–4.

+ 6:5 San 22:5-6, San 23:7-10, Biy 11:25

+ 6:6 1Pat 15:22

+ 6:7 Shıǵ 13:2, 4Pat 3:27

+ 6:8 Nzm 10:12, Iysh 1:17, Erm 21:12, Zxr 7:9-10, Evr 13:16

+ 6:10 Amo 3:10, Amo 8:5

+ 6:11 Leb 19:35-36, Hosh 12:7

+ 6:12 Amo 3:10, Erm 9:8

+ 6:14 Leb 26:26, Hosh 4:10, Xag 1:6

+ 6:15 Leb 26:16, Nzm 28:38-40, Amo 5:11, Sef 1:13, Xag 1:6

* 6:16 3Pat 16:21-34.

* Mix 6:16 Barlıq xalıqlardıń aldında – Áyyemgi grekshe awdarmadan. Evreyshe qoljazbalarda «Meniń xalqımnıń aldında».

+ 6:16 3Pat 16:25-33, Zab 43:14, Zab 78:4, Dan 9:16

+ 7:1 Iysh 24:13, Erm 24:1, Hosh 9:10, Amo 8:1-2, Mrk 11:13

+ 7:2 Zab 11:1, Zab 13:1-3, Zab 9:29-30

+ 7:3 Hkm 17:23, Iysh 1:23

+ 7:4 Ezk 2:6

+ 7:5 Erm 9:4

+ 7:6 Mat 10:35-36, Luk 12:53

+ 7:7 Joq 3:25, Joq 3:26

+ 7:8 Obd 1:12, Mix 4:11, Zab 36:24, Hkm 24:16-18, Zab 26:1, Zab 111:4

+ 7:9 Iysh 58:8

+ 7:10 Zab 41:4, Zab 78:10, Zab 113:10, Iol 2:17, 2Pat 22:43, Zab 17:42, Zxr 10:5

+ 7:12 Iysh 11:11-12, Iysh 43:5, Hosh 11:11, Zxr 8:7, Zxr 10:10

+ 7:14 Zab 22:4, Erm 50:19

+ 7:15 Zab 77:12, Iysh 11:16

+ 7:16 Iysh 26:11, Ayup 21:5, Hkm 30:32

+ 7:17 Jar 3:14, Zab 71:9, Iysh 49:23, 2Pat 22:46, Zab 17:46

+ 7:18 Shıǵ 15:11, Zab 102:9, Shıǵ 34:6-7

+ 7:19 Iysh 38:17

+ 7:20 Jar 17:2, Jar 26:3, Zab 104:9

+ 1:1 Yuns 1:2, Xab 1:1

+ 1:2 Shıǵ 20:5, Nzm 7:10, Iysh 59:18

+ 1:3 Shıǵ 34:6-7, Zab 17:10

+ 1:4 Shıǵ 14:21-22, Zab 105:9, Iysh 33:9

+ 1:5 Zab 96:5, Erm 4:24, Ezk 38:20

+ 1:6 Zab 75:8, Mal 3:2, Ezk 38:20

+ 1:7 Zab 45:2

+ 1:8 Iysh 8:22

+ 1:10 Mix 7:4, Iol 2:5

+ 1:13 Iysh 10:27, Iysh 14:25

+ 1:14 Ezk 32:23

+ 1:15 Iysh 52:7, San 30:3, Iysh 52:1, Iol 3:17

+ 2:2 Zab 79:9, Iysh 5:1, Mat 21:33

+ 2:3 Ezk 23:14

+ 2:5 Erm 46:12

+ 2:6 Iysh 45:1

+ 2:7 Iysh 38:14, Ezk 7:16

+ 2:10 Sef 2:13, Iol 2:6

+ 2:11 Iysh 5:29, Erm 2:15

+ 2:12 Erm 51:38

+ 2:13 Nax 3:5, 4Pat 19:9-10

+ 3:1 Ezk 24:8

+ 3:3 4Pat 19:36

+ 3:4 Ayan 17:1-2, Ayan 18:3

+ 3:5 Nax 2:13, Erm 13:22, Erm 13:26, Xab 2:16

+ 3:7 Iysh 10:5, Iysh 14:25, Sef 2:13, Iysh 51:19, Erm 15:5, Joq 1:2

+ 3:8 Erm 46:25, Ezk 30:14, Amo 6:2

+ 3:9 2Jln 12:3

+ 3:10 Iysh 20:4, 4Pat 8:12, Iysh 13:16, Iol 3:3, Obd 1:11

+ 3:11 Erm 25:17

+ 3:13 Iysh 19:16, Erm 51:30

+ 3:19 Hosh 5:13, Mix 1:9, Ayup 27:23, Joq 2:15

+ 1:1 Nax 1:1

+ 1:2 Zab 12:1, Zab 88:47, Ayup 24:12

+ 1:4 Mix 7:3

+ 1:5 Elsh 13:41

+ 1:6 Erm 5:15-17, Ezk 28:7, Ezk 31:12

+ 1:8 Erm 4:13, Nzm 28:49

+ 1:12 Nzm 33:27, Zab 89:3, Zab 92:2, Iysh 10:5-6

+ 1:13 Zab 34:17, Ayup 12:6, Erm 12:1

+ 1:15 4Pat 19:28, Amo 4:2, Erm 16:16

+ 2:1 Iysh 21:8, Erm 6:17, Ezk 3:17, Ezk 33:2, Hosh 9:8

+ 2:2 Nzm 27:8, Iysh 8:1, Iysh 30:8

+ 2:3 Dan 10:14, Sef 3:8, 2Pet 3:9, Evr 10:37

+ 2:4 Rim 1:17, Gal 3:11, Evr 10:38

* Xab 2:5 Baylıq – Qumran qoljazbasınan. Basqa evreyshe qoljazbalarda «Sharap».

+ 2:5 Hkm 27:20, Erm 27:7

+ 2:6 Iysh 14:4

+ 2:8 Erm 50:29, Ezk 35:15, Obd 1:15

+ 2:9 Erm 49:16

+ 2:11 Luk 19:40

+ 2:12 Erm 22:13, Mix 3:10

+ 2:13 Erm 51:58

+ 2:14 San 14:21, Zab 71:19, Iysh 6:3, Iysh 11:9

+ 2:15 Erm 51:7

+ 2:16 Erm 13:26, Nax 3:5, Joq 4:21

+ 2:18 Zxr 10:2, Iysh 44:10-11

+ 2:19 Zab 134:17, Erm 10:14

+ 2:20 Zab 10:4, Mix 1:2, Sef 1:7

* 3:3 Selah – bul saz termini bolıwı múmkin. Mánisi belgisiz. Zabur jırlarında jiyi qollanılǵan.

+ 3:4 Ayup 36:32, Ezk 1:27

+ 3:6 Jar 49:26, Nzm 33:15

+ 3:7 Biy 7:21

+ 3:8 Iysh 66:15

+ 3:10 Shıǵ 19:18, Zab 76:17, Zab 92:3

+ 3:11 Eshu 10:12-13

+ 3:15 Zab 76:20

+ 3:16 Ayup 4:14, Zab 118:120

+ 3:18 Zab 12:6, Zab 20:2, Zab 34:9, Iol 2:23, Zxr 10:7

+ 3:19 2Pat 22:34, Zab 17:34, Zab 4:1, Zab 60:1

+ 1:1 4Pat 22:1, Erm 1:2

+ 1:3 Hosh 4:3

+ 1:4 4Pat 23:4

+ 1:5 Erm 19:13, 3Pat 11:5, 3Pat 11:33, 4Pat 17:33

+ 1:7 Xab 2:20, Iysh 13:6, Erm 46:10, Iol 1:15, Iysh 34:6, Ezk 39:17

+ 1:8 4Pat 24:12, 4Pat 25:7

+ 1:10 Nxm 3:3, Nxm 12:39, 2Jln 33:14, 4Pat 22:14

+ 1:12 Erm 48:11, Zab 93:7, Mal 3:14

+ 1:13 Nzm 28:30, Nzm 28:39, Amo 5:11, Mix 6:15

+ 1:15 Ezk 7:7, Iol 2:2, Amo 5:18

+ 1:17 Iysh 59:10, Zab 78:3

+ 1:18 Hkm 11:4, Ezk 7:19, Sef 3:8

+ 2:1 Erm 6:15, Sef 3:5

+ 2:3 Iysh 55:6, Amo 5:4, Amo 5:6, Iysh 2:10, Iysh 26:20

+ 2:5 1Pat 30:14, 2Pat 8:18, Erm 47:7, Ezk 25:16

+ 2:6 Iysh 65:10

+ 2:8 Iysh 15:1, Iysh 25:10, Erm 48:1, Ezk 25:8, Amo 2:1-3, Erm 49:1, Ezk 21:28, Ezk 25:2, Amo 1:13-15

* 2:9 Jar 18:16–19:28.

+ 2:9 Iysh 49:18, Ezk 16:48, Jar 19:24, Nzm 29:23, Iysh 13:19, Erm 49:18

+ 2:10 Iysh 16:6, Erm 48:29

+ 2:11 Zab 21:28

+ 2:12 Iysh 18

+ 2:13 Iysh 10:5, Iysh 14:25, Nax 2:10, Nax 3:7

+ 2:14 Iysh 13:21-22, Iysh 34:11, Iysh 34:14

+ 2:15 Iysh 47:8, Erm 19:8

+ 3:1 Erm 6:6

+ 3:3 Ezk 22:27

+ 3:4 Erm 23:11

+ 3:5 Sef 2:1

+ 3:8 Xab 2:3, Iol 3:2, Zxr 14:2, Sef 1:18

+ 3:9 Iysh 6:7, Iysh 19:18

+ 3:11 Iysh 54:4

+ 3:12 Iysh 14:32

+ 3:13 Ayan 14:5, Mix 5:4

+ 3:14 Zxr 2:10, Zxr 9:9

+ 3:15 Luk 1:75

+ 3:17 Iysh 62:5, Erm 32:41

+ 3:19 Mix 4:6-7

+ 3:20 Nzm 30:3, Iysh 11:12, Erm 32:37, Ezk 11:17

+ 1:1 Ezr 4:24, Zxr 1:1, Ezr 5:1, Ezr 6:14, 1Jln 3:19, Ezr 3:2, Nxm 12:1, Xag 2:20-23, Zxr 4:6-10, 1Jln 6:15

+ 1:4 Nxm 2:3, Zab 131:3-5

+ 1:6 Nzm 28:38, Leb 26:16, Hosh 4:10, Mix 6:15

+ 1:10 3Pat 8:35

+ 1:11 3Pat 17:1

+ 1:12 Ezr 5:2

+ 1:13 Eshu 1:5, Eshu 1:9, Xag 2:4

+ 2:1 Leb 23:34

+ 2:2 Xag 1:1, Xag 2:20-23

+ 2:3 Ezr 3:12, Zxr 4:10

+ 2:4 Xag 1:13

+ 2:5 Shıǵ 29:45

+ 2:6 Ayup 9:6, Iysh 2:19, Iysh 13:13, Evr 12:26

+ 2:8 1Jln 29:16

+ 2:13 Leb 22:4-6, San 19:22

+ 2:14 Iysh 64:6

+ 2:17 Leb 26:16, Nzm 28:22, 3Pat 8:37, 2Jln 6:28, Amo 4:9, Erm 5:3, Amo 4:6

+ 2:18 Ezr 3:10, Zxr 8:9

+ 2:19 Zxr 8:12

+ 2:21 Xag 1:1, Xag 2:2

+ 2:22 Dan 2:44, Zxr 12:9, Mix 5:10, Zxr 14:13

+ 2:23 Qsq 8:6, Erm 22:24

+ 1:1 Ezr 4:24, Xag 1:1, Nxm 12:16, Ezr 5:1, Ezr 6:14, Mat 23:35

+ 1:3 Iysh 31:6, Mal 3:7

+ 1:4 Zab 77:8, 2Jln 36:15-16, Erm 5:13, Dan 9:6

+ 1:6 Nzm 28:2, Joq 2:17

+ 1:8 Ayan 6:4, 4Pat 6:17, Zxr 6:2-7

+ 1:12 Zab 79:5, Zab 88:47, Erm 25:11, Erm 29:10, Dan 9:2, Zxr 7:5

+ 1:14 Iol 2:18, Zxr 8:2

+ 1:15 Iysh 47:6

+ 1:16 Ezr 6:14, Zxr 2:2

+ 1:17 Iysh 40:1, Iysh 14:1, Zxr 2:12

+ 1:19 3Pat 22:11

+ 2:1 Ezk 40:3

+ 2:2 Zxr 1:16

+ 2:4 Iysh 49:19, Erm 31:27

+ 2:5 Iysh 4:5

+ 2:6 Iysh 48:20, Ezk 5:10, Ezk 17:21

+ 2:7 Iysh 52:11

+ 2:8 Nzm 32:10, Zab 16:8

+ 2:9 Ezk 39:10, Zxr 2:11, Zxr 4:9, Zxr 6:15, Ezk 2:5, Ezk 33:33

+ 2:10 Iysh 12:6, Sef 3:14, Zxr 9:9, Ezk 37:27

+ 2:11 Est 9:27, Iysh 56:3, Zxr 8:22

+ 2:12 Nzm 32:9, Zxr 1:17

+ 3:1 Ezr 3:2, Ezr 5:2, Nxm 12:1, 1Jln 21:1, Ayup 1:6, Ayan 12:9-10

+ 3:2 Yahu 1:9, Amo 4:11

+ 3:4 Luk 15:22, Iysh 61:10, Ayan 7:14, Ayan 19:8

+ 3:5 Shıǵ 29:6

+ 3:9 Iysh 28:16

+ 3:10 3Pat 4:25

+ 4:1 Dan 8:18, Dan 10:9

+ 4:2 Shıǵ 25:31, Shıǵ 25:37, Ayan 1:12, Ayan 4:5

+ 4:3 Ayan 11:4

* 4:6 Zerubbabel – Yahuda hákimi. Ezr 5:1-2.

+ 4:6 1Jln 3:19, Ezr 3:2, Ezr 5:2, Nxm 12:1, Xag 1:1, Xag 2:20-23, Ezr 5:2, Hosh 1:7

+ 4:7 Iysh 28:16

+ 4:9 Ezr 3:10, Zxr 2:9, Zxr 6:15, Ezk 33:33

+ 4:10 Ezr 3:12, Xag 2:3, 2Jln 16:9, Hkm 5:21, Hkm 15:3

* 4:14 Maylanǵan eki adam – bas ruwxaniy Eshua hám Yahuda hákimi Zerubbabel.

+ 4:14 Eshu 3:11, Mix 4:13, Zxr 6:5

+ 5:1 Ezk 2:9

+ 5:3 Nzm 29:27, Iysh 24:6, Shıǵ 20:7, Shıǵ 20:15, Shıǵ 20:16

+ 5:4 Nzm 28:15, Hkm 3:33, Mal 2:2, Leb 19:12, Mal 3:5

* 5:11 Shınar – bul eski Babiloniyanıń atı. Jar 11:2 qarań.

+ 6:1 Dan 2:39, 4Pat 6:17, Ayan 6:4

+ 6:3 Zxr 1:8, Ayan 6:2-4

+ 6:5 Eshu 3:11, Mix 4:13, Zxr 4:14

+ 6:11 Zxr 3:1

+ 6:12 Zxr 3:8, Zxr 4:7, Zxr 4:9

* 6:14 Xelem – bul Xelday.

* 6:14 Xen – Ioshiya bolıwı múmkin.

+ 6:15 Iysh 60:10, Zxr 2:9, Zxr 4:9, Ezk 33:33

+ 7:1 Zxr 1:1, Zxr 1:7, Nxm 1:1

+ 7:5 Erm 25:11, Erm 29:10, Dan 9:2, Zxr 1:12, Iysh 58:5

+ 7:9 Iysh 1:17, Erm 21:12, Mix 6:8

+ 7:10 Shıǵ 22:21-22, Nzm 27:19, Hkm 22:22, Zxr 8:17

+ 7:12 Ezk 3:9

+ 7:13 Hkm 1:24-28, Iysh 1:15, Erm 11:11

+ 7:14 Leb 26:33

+ 8:2 Iol 2:18, Zxr 1:14

+ 8:3 Zxr 2:10, Iysh 1:26

+ 8:7 Iysh 43:5, Hosh 11:11, Mix 7:12

+ 8:8 Erm 31:33, Zxr 13:9

+ 8:9 Ezr 3:10, Xag 2:18

+ 8:12 Leb 26:4, Xag 2:19

+ 8:15 Erm 32:42

+ 8:16 Efs 4:25

+ 8:17 Zxr 7:10, Zxr 5:4

+ 8:21 Zab 121:1, Iysh 2:3

+ 8:22 Zxr 2:11

+ 8:23 Iysh 45:14, 1Kor 14:25

+ 9:1 Iysh 17:1, Erm 49:23, Amo 1:3, 2Jln 16:9, Hkm 15:3, Zxr 4:10

+ 9:3 Ayup 27:16, Ezk 28:4

+ 9:4 Iysh 23:1, Erm 47:4, Ezk 26:2, Iol 3:4, Amo 1:9

+ 9:7 Leb 3:17

+ 9:9 Sef 3:14, Zxr 2:10, Mat 21:5, Yuxn 12:15

* 9:10 Efrayım – arqa patshalıq Izrail názerde tutılǵan.

+ 9:10 Iysh 2:4, Mix 5:10, Xag 2:22, Zab 71:8, Mix 5:4

* 9:11 Shıǵ 24:1-8.

+ 9:11 Shıǵ 24:8, Evr 13:20, Jar 37:24, Iysh 42:7, Iysh 51:14, Iysh 61:1, Erm 38:6

+ 9:12 Iysh 61:7

+ 9:13 Jar 10:4

+ 9:14 2Pat 22:15, Zab 17:15, Xab 3:11, Ayup 38:1

+ 9:16 Zab 99:3, Iysh 62:3

+ 10:1 Leb 26:4, Erm 14:22, Ezk 34:26

+ 10:2 Erm 10:14, Xab 2:18, Nzm 13:1, Erm 23:25, San 27:17, 3Pat 22:17, Iysh 53:6, Erm 50:6, Ezk 34:5, Mat 9:36, Mrk 6:34

+ 10:3 Ezk 34:17

+ 10:4 Zab 117:22

+ 10:5 2Pat 22:43, Zab 17:42, Mix 7:10

+ 10:7 Iol 2:23, Xab 3:18

+ 10:8 Iysh 49:19, Ezk 36:11

+ 10:10 Iysh 11:11-12, Iysh 27:13, Hosh 11:11, Mix 7:12, Iysh 49:20

+ 10:11 Ezk 30:13

+ 11:1 Iysh 2:13

+ 11:2 Iysh 2:13, Ezk 27:6

+ 11:3 Erm 25:34, Ezk 19:1-3

+ 11:5 Hosh 12:8, Ayan 3:17, Ezk 34:3

+ 11:6 Erm 13:14

+ 11:9 Erm 15:2

* 11:12 Otız shekel – bir shekel shama menen 11 gr.

+ 11:12 Shıǵ 21:32, Mat 26:15

+ 11:13 Mat 27:9-10

+ 11:16 Ezk 34:3-4

+ 11:17 Erm 23:1, Yuxn 10:13, 1Pat 11:2

+ 12:1 Ayup 9:8, Zab 103:2, Erm 10:12, Erm 51:15, Iysh 42:5, Iysh 48:13

+ 12:2 Zab 74:8, Iysh 51:17, Iysh 51:22-23, Erm 25:15, Obd 1:16, Ayan 14:10

+ 12:4 Nzm 28:28

+ 12:6 Obd 1:18

+ 12:10 Yuxn 19:37, Ayan 1:7, Erm 6:26, Amo 8:10

+ 12:11 2Jln 35:22

+ 13:1 Leb 16:30, Ezk 36:25

+ 13:2 Shıǵ 23:13, Hosh 2:17, Mix 5:13

+ 13:3 Nzm 13:1-11

+ 13:4 Mix 3:7, 4Pat 1:6

+ 13:7 Mat 26:31, Mrk 14:27

+ 13:9 Ayup 23:10, Zab 65:10, Iysh 1:25, Iysh 48:10, Ezk 22:18, Mal 3:3, Leb 26:12, Ezk 11:20

+ 14:1 Iysh 13:6, Iol 1:15, Obd 1:15, Sef 1:7

+ 14:2 Iol 3:2, Sef 3:8, Joq 5:11, Iysh 13:16, Mat 24:40-41

+ 14:4 2Pat 15:30, Mrk 11:1, Elsh 1:12, Ezk 11:23

+ 14:5 Amo 1:1, Nzm 33:2, Mrk 8:38, 1Sal 3:13, Yahu 1:14

+ 14:7 Mrk 13:32, Ayan 21:25

+ 14:8 Ezk 47:1, Ayan 22:1, Iol 2:20

+ 14:9 Zab 46:8, Dan 7:14, Dan 7:27, Obd 1:21, Luk 1:33, 1Kor 15:24, Ayan 11:15, Nzm 6:4, Efs 4:5

+ 14:10 Eshu 15:32, Eshu 18:24, Erm 37:13, Erm 38:7, 4Pat 14:13, Nxm 3:1, Erm 31:38

+ 14:13 Xag 2:22

+ 14:16 Leb 23:34, Leb 23:39-43, Iysh 2:2, Iysh 66:18

+ 14:17 3Pat 17:1, Iysh 60:12

+ 14:20 Shıǵ 28:36

+ 14:21 Mrk 11:15, Yuxn 2:14-15

+ 1:2 Nzm 7:8, Erm 31:3

+ 1:3 Rim 9:13, Iysh 34:5, Erm 49:10, Ezk 35:3, Iol 3:19, Amo 1:11, Obd 1:1

+ 1:4 Iysh 34:5, Iysh 63:1, Erm 49:7-22, Ezk 25:12-14, Ezk 35, Amo 1:11-12, Obd 1:1-16

+ 1:6 Shıǵ 4:22, Erm 31:9, Hosh 11:1, Mal 2:1

+ 1:7 Leb 3:11

+ 1:8 Leb 22:20, Leb 22:22, Nzm 15:21

+ 1:10 Iysh 1:11-13, Erm 6:20, Amo 5:21

+ 1:11 Zab 112:3, Iysh 2:2-3, Iysh 56:7, Iysh 60:3, Iysh 66:19

+ 1:14 Shıǵ 12:5, Zab 23:10, Zab 46:2-3, Zab 75:12

+ 2:1 Mal 1:6

+ 2:2 Nzm 28:15, Hkm 3:33, Zxr 5:4, Nzm 28:15-20

+ 2:3 Shıǵ 29:14

* 2:4 Shıǵ 28:1; 29:1-9.

+ 2:4 San 3:12

+ 2:6 Leb 10:11, Nzm 33:10

+ 2:7 Hkm 5:2, Nzm 17:9

+ 2:8 Ezk 22:26

+ 2:9 Nzm 1:17, Nzm 16:19

+ 2:10 Efs 4:6

+ 2:11 Ezr 9:2, Nxm 13:23

+ 2:16 Mat 19:6, Mrk 10:9, Luk 16:18, 1Kor 7:10-11

+ 2:17 Iysh 43:24, Iysh 5:20, Ayup 23

+ 3:1 Shıǵ 23:20, Mat 11:10, Mrk 1:2, Luk 1:76, Luk 7:27

+ 3:2 Zab 75:8, Iol 2:11, Nax 1:6, Ayan 6:17

+ 3:3 Iysh 1:25, Ezk 22:18, Zxr 13:9

+ 3:5 Leb 19:31, Shıǵ 20:14, Shıǵ 20:16, Leb 19:12, Leb 19:13, Nzm 24:17

+ 3:6 San 23:19, Zab 101:27-28, Yaqp 1:17, Elsh 7:51, Iysh 31:6, Zxr 1:3

+ 3:9 Mal 2:2

+ 3:10 Leb 26:4, 4Pat 7:2, Erm 14:22, Ezk 34:26, Zxr 10:1, 2Jln 31:10, Hkm 3:9-10

+ 3:14 Ayup 9:22, Ayup 35:3, Iysh 58:3, Sef 1:12

+ 3:15 Ayup 21:14-15, Ayup 22:17, Zab 72:3-4, Erm 12:1

+ 3:16 Shıǵ 32:32, Zab 55:9, Zab 68:29

+ 3:17 Shıǵ 19:5, 1Pet 2:9, Zab 102:13

+ 3:18 Shıǵ 11:7

+ 4:1 Mat 3:12, Evr 6:8, Iysh 47:14

+ 4:2 Zab 83:12, Luk 1:78

+ 4:4 Shıǵ 20:3-17, Nzm 4:10

+ 4:5 Mal 3:1, Mat 11:14, Mat 17:10, Mrk 9:11, Yuxn 1:21

+ 4:6 Luk 1:17

• 1:1 Luk 3:23-28

* 1:1 Masiyx – «Basına may quyılǵan adam» degendi ańlatadı. Quday wáde etken Qutqarıwshı. Sózlikke qarań.

+ 1:1 Jar 22:18, 2Pat 7:12-13

+ 1:2 Jar 21:3, Jar 25:6, Jar 29:35

+ 1:3 Jar 38, San 26:21, 1Jln 2:9

+ 1:4 Rut 4:18-22

+ 1:5 Eshu 2:1, Eshu 6:24

+ 1:6 1Pat 17:12, Iysh 11:1, 2Pat 11:3, 2Pat 12:24

+ 1:7 1Jln 3:10-14

+ 1:8 2Jln 26:1

* Mat 1:11Ioshiyadan Exoniya – Bazı qoljazbalarda «Ioshiyadan Ehoyakim, Ehoyakimnen Exoniya».

+ 1:11 1Jln 3:16, 2Jln 36:1, 4Pat 24:14-15

+ 1:12 1Jln 3:17-19, Ezr 3:2, Xag 1:1

+ 1:16 Luk 1:27

• 1:18 Luk 2:1-7

+ 1:18 Luk 1:27, Luk 1:35

+ 1:19 Nzm 22:23-24, Nzm 24:1

* 1:21 Iysa – «Jaratqan Iye qutqaradı» degendi bildiredi.

+ 1:21 Iysh 49:1, Luk 1:31, Elsh 4:12, Elsh 13:38

+ 1:22 Iysh 7:14, Mat 2:14, Mat 4:14, Mat 21:4, Mat 26:56, Mrk 14:49, Yuxn 19:36, Iysh 8:8, Iysh 8:10

* 1:23 Iysh 7:14.

* Mat 1:25ulın – Bazı qoljazbalarda «tuńǵısh ulın».

+ 2:1 Luk 1:5, Luk 2:4-7, Yuxn 7:42

+ 2:2 Erm 23:5, San 24:17

* 2:6 Mix 5:2.

+ 2:6 2Pat 5:2, Mix 5:2

* 2:11 Ladan hám mirra – belgili bir tereklerdiń qatqan shiresinen tayarlanǵan xosh iyisli nárse.

+ 2:11 Shıǵ 30:23, Qsq 3:6, Iysh 60:6, Yuxn 19:39

+ 2:12 Jar 20:6

* 2:15 Hosh 11:1.

+ 2:15 Hosh 11:1, Mat 1:22

+ 2:17 Mat 27:9

* 2:18 Erm 31:15.

+ 2:18 Erm 31:15

+ 2:23 Luk 1:26, Luk 2:39, Yuxn 1:45

• 3:1 Mrk 1:1-8, Luk 3:1-9, Luk 3:15-17, Yuxn 1:19-28

+ 3:1 Luk 1:80, Yuxn 1:6

* 3:2 Aspan Patshalıǵı – Qudaydıń Patshalıǵı.

+ 3:2 Mrk 1:15

* 3:3 Iysh 40:3.

+ 3:3 Iysh 40:3

+ 3:4 4Pat 1:8, Leb 11:22, 1Pat 14:26

+ 3:6 Elsh 19:18

* 3:7 Pariseyler menen saddukeyler – Iysanıń zamanında yahudiy xalqınıń kúshli diniy toparları.

* 3:7 Suwǵa shomıldırıw – grek tilinde «baptizo». Bul rásim adamlardıń Qudaydıń aldında táwbe etip, taza ómirdi baslawınıń nıshanı.

+ 3:7 Mat 12:34, Mat 23:33, Rim 5:9, 1Sal 1:10

+ 3:9 Yuxn 8:33

+ 3:10 Mat 7:19

+ 3:11 Yuxn 1:15, Iol 2:28, Elsh 2:3

+ 3:12 Iysh 30:24, Mal 4:1, Mat 13:30, Evr 6:8

• 3:13 Mrk 1:9-11, Luk 3:21-22

* 3:15 Pútkil haqlıq – Qudaydıń erki.

+ 3:16 Elsh 7:56, Iysh 11:2, Yuxn 1:32-33

+ 3:17 Mrk 9:7, Yuxn 12:28, Iysh 42:1, Mat 17:5, 2Pet 1:17

• 4:1 Mrk 1:12-13, Luk 4:1-13

+ 4:2 Nzm 9:9, 3Pat 19:8, Mat 21:18

+ 4:3 1Jln 21:1, 1Sal 3:5

* 4:4 Nzm 8:3.

+ 4:4 Nzm 8:3

+ 4:5 Nxm 11:2, Iysh 48:2, Iysh 52:1

* 4:6 Zab 90:11-12.

+ 4:6 Zab 90:11-12, Yuxn 7:4

* 4:7 Nzm 6:16.

+ 4:7 Nzm 6:16

* 4:10 Nzm 6:13.

+ 4:10 Mat 16:23, Nzm 6:13

+ 4:11 Luk 22:43

• 4:12 Mrk 1:14-15, Luk 4:14-15

+ 4:12 Mat 14:3

+ 4:13 Mat 2:23, Eshu 19:32-34, Mrk 1:21

+ 4:14 Mat 1:23

* 4:15-16 Iysh 9:1-2.

+ 4:16 Iysh 9:1-2

• 4:18 Mrk 1:16-20, Luk 5:1-11

+ 4:18 Yuxn 1:40-42

* 4:19 Adamlardı awlaytuǵın awshılar – Qudaydıń jolına túsiriwshiler.

+ 4:19 Mat 13:47

+ 4:20 Mat 19:27

• 4:23 Luk 6:17-19

+ 4:23 Mrk 1:39

+ 4:24 Luk 2:2

+ 4:25 Mrk 5:20, Mrk 7:31

• 5:3 Luk 6:20-23

+ 5:3 Sef 3:12

+ 5:4 Waz 7:3, Iysh 61:2-3, 2Kor 7:10, Ayan 21:4

+ 5:5 Zab 36:11, Hkm 2:21

+ 5:6 Zab 41:2, Iysh 55:1, Yuxn 7:37

+ 5:7 Hkm 19:17, Luk 6:36

+ 5:8 Zab 23:4, Zab 50:12, 1Yuxn 3:2, Evr 12:14, Ayan 22:4

+ 5:9 Yaqp 3:18, 2Tim 2:22, Yuxn 1:12, 1Yuxn 3:1, 1Yuxn 5:1, Rim 8:14

+ 5:11 Yaqp 1:2, 1Pet 4:14

+ 5:12 Elsh 5:41, Yaqp 1:2, Rim 5:3, 2Kor 12:10, Evr 10:34

• 5:13 Mrk 9:50, Luk 14:34-35

+ 5:14 Efs 5:8

+ 5:15 Mrk 4:21, Luk 8:16, Luk 11:33

+ 5:16 1Pet 2:12, 2Kor 9:13

+ 5:17 Rim 3:31, Rim 10:4

+ 5:18 Luk 16:17

+ 5:19 Mat 11:11, Mat 18:4

+ 5:20 Yuxn 3:5

* 5:21 Shıǵ 20:13.

+ 5:21 Shıǵ 20:13

* Mat 5:22 biykarǵa – Bazı qoljazbalarda «biykarǵa» degen sóz joq.

+ 5:22 1Yuxn 3:15

+ 5:25 Hkm 25:8, Luk 12:58-59

* 5:27 Shıǵ 20:14.

+ 5:27 Shıǵ 20:14

+ 5:28 Ayup 31:1, Hkm 6:25

+ 5:30 Mat 18:8-9, Mrk 9:43-44

• 5:31 Mat 19:9, Mrk 10:11-12, Luk 16:18

* 5:31 Nzm 24:1.

+ 5:31 Nzm 24:1-3

+ 5:32 Rim 7:3, 1Kor 7:10-11

* 5:33 Leb 19:12; San 30:3; Nzm 23:21.

+ 5:33 San 30:3, Nzm 23:21

+ 5:34 Iysh 66:1, Elsh 7:49

+ 5:35 Zab 98:5, Zab 47:3

+ 5:37 Yaqp 5:12

• 5:38 Luk 6:27-36

* 5:38 Shıǵ 21:24; Leb 24:20; Nzm 19:21.

+ 5:38 Shıǵ 21:23-25, Leb 24:19-20, Nzm 19:21

+ 5:39 Joq 3:30, 1Pet 2:23, Rim 12:17, 1Kor 6:7

+ 5:42 Nzm 15:7-8, Hkm 21:26

* 5:43 Leb 19:18.

+ 5:43 Leb 19:18

* Mat 5:44 sizlerdi quwdalaytuǵınlar ushın duwa etińler – Ayırım qoljazbalarda «sizlerdi ǵarǵaǵanlardı jarılqań. Sizlerdi jek kórgenlerge jaqsılıq qılıń. Sizlerge qopal qatnas jasaǵanlar hám quwdalaǵanlar ushın duwa etiń».

+ 5:44 Rim 12:20, Luk 23:34, Elsh 7:60, 1Pet 3:9, Rim 12:14

+ 5:45 Ayup 25:3, Elsh 14:17

+ 5:48 Leb 19:2, Nzm 18:13, Nzm 32:4, Zab 17:31, Mat 19:21, Yaqp 1:4, Efs 5:1, Kol 1:28

+ 6:1 1Yuxn 2:29

+ 6:2 Luk 6:24

• 6:5 Luk 11:2-4

+ 6:5 Luk 18:11

+ 6:6 4Pat 4:33

+ 6:7 3Pat 18:26, Waz 5:1

+ 6:10 Mat 26:42

+ 6:11 Hkm 30:8

+ 6:13 Mat 26:41, Yuxn 17:15, 2Sal 3:3

+ 6:14 Mrk 11:25-26, Efs 4:32, Kol 3:13

+ 6:15 Mat 18:35, Yaqp 2:13

+ 6:16 Iysh 58:5

• 6:19 Luk 11:34-36, Luk 12:22-34

+ 6:19 Hkm 23:4, 1Tim 3:3, 1Tim 6:9, Evr 13:5, Yaqp 5:2-3

+ 6:20 Mat 19:21, 1Pet 1:4

+ 6:24 Luk 16:13

+ 6:25 Fil 4:6, 1Pet 5:7

+ 6:26 Mat 10:31, Mat 12:12

+ 6:29 3Pat 10:4-7

+ 6:30 Mat 8:26, Mat 14:31, Mat 16:8

+ 6:33 Zab 36:4

• 7:1 Luk 6:37-38, Luk 6:41-42

+ 7:1 Rim 14:10, 1Kor 4:5, Yaqp 4:12

+ 7:2 Mrk 4:24, Rim 2:1

+ 7:6 Mat 15:26

• 7:7 Luk 11:9-13

+ 7:8 Hkm 8:17, Mat 18:19, Mat 21:22, Mrk 11:24, Yuxn 14:13-14, 1Yuxn 3:22, 1Yuxn 5:14

+ 7:11 Jar 6:5, Mat 12:34

+ 7:12 Luk 6:31, Mat 22:40, Gal 5:14

• 7:13 Luk 13:24

+ 7:14 Zab 15:11

• 7:15 Luk 6:43-44, Luk 13:25-27

+ 7:15 Nzm 13:1-3, Erm 14:14, Erm 23:16, Mat 24:11, Mrk 13:22, Elsh 13:6, 2Pet 2:1, 1Yuxn 4:1, Elsh 20:29

+ 7:16 Yaqp 2:18

+ 7:17 Mat 12:33-35

+ 7:19 Mat 3:10

+ 7:21 Hosh 8:2

+ 7:22 Mat 25:11, Luk 6:46, Yuxn 13:13, Mrk 9:38, Luk 9:49

+ 7:23 Zab 6:9, Mat 25:41

• 7:24 Luk 6:47-49

+ 7:27 Hkm 10:25

+ 7:29 Mrk 1:22, Luk 4:32

• 8:1 Mrk 1:40-45, Luk 5:12-16

+ 8:2 Leb 13:3, San 12:10, 4Pat 5:1, 2Jln 26:20, Mrk 9:22

* 8:4 Leb 14:1-32.

+ 8:4 Mat 9:30, Mat 17:9, Mrk 1:34, Leb 14:1-32, Luk 17:14

• 8:5 Luk 7:1-10

+ 8:8 Zab 106:20

+ 8:10 Elsh 10:2

+ 8:11 Luk 13:29, Luk 16:23, Efs 3:6

+ 8:12 Mat 13:42, Mat 22:13, Mat 22:30, Mat 24:51, Mat 25:13, Luk 13:28

+ 8:13 Mat 9:29, Yuxn 4:53

• 8:14 Mrk 1:29-34, Luk 4:38-41

+ 8:14 1Kor 9:5

+ 8:15 Mrk 5:41, Mrk 9:27, Elsh 3:7, Elsh 9:41

* 8:17 Iysh 53:4.

+ 8:17 Iysh 53:4

• 8:18 Luk 9:57-62

+ 8:18 Mrk 4:35, Luk 8:22

* 8:20 Adam Ulı – Iysa Masiyx Ózin kóbinese usılay atadı, sózlikke qarań.

• 8:23 Mrk 4:35-41, Luk 8:22-25

+ 8:26 Mat 6:30, Zab 64:8, Zab 88:10, Zab 103:7

• 8:28 Mrk 5:1-20, Luk 8:26-39

+ 8:29 Mrk 1:23-24, Luk 4:34

+ 8:34 Luk 5:8, Elsh 16:39

• 9:1 Mrk 2:1-12, Luk 5:17-26

+ 9:1 Mat 4:13

+ 9:2 Mrk 6:55, Mat 8:10, Mrk 10:52, Luk 7:48

+ 9:3 Leb 24:16, Mat 26:65, Yuxn 10:33

• 9:9 Mrk 2:13-17, Luk 5:27-32

+ 9:11 Mat 11:19, Luk 15:2

* 9:13 Hosh 6:6.

+ 9:13 Hosh 6:6, Luk 15:7, 1Tim 1:15

• 9:14 Mrk 2:18-22, Luk 5:33-39

+ 9:14 Mat 11:2, Mat 14:12, Luk 11:1, Yuxn 1:35, Luk 18:12

+ 9:15 Mat 25:1-13, Yuxn 3:29, Ayan 19:7, Ayan 21:2, Mrk 14:7, Luk 17:22, Yuxn 16:20

• 9:18 Mrk 5:21-43, Luk 8:40-56

+ 9:20 Leb 15:25

+ 9:21 Mrk 3:10

+ 9:22 Mrk 10:52, Luk 7:50, Efs 2:8

+ 9:24 Yuxn 11:11

+ 9:25 Elsh 9:40, Mrk 1:31, Mrk 9:27, Elsh 3:7, Elsh 9:41

* 9:27 Dawıttıń Urpaǵı – Masiyxtıń basqa ataǵı.

+ 9:27 2Pat 7:12-16, Mat 22:42, Luk 1:32, Mat 20:29-34

+ 9:29 Mat 8:13

+ 9:30 Mat 8:4, Mat 12:16, Mat 17:9, Mrk 1:44

+ 9:31 Mrk 1:45, Mrk 7:36

+ 9:34 Mat 10:25, Mat 12:24

+ 9:36 Mrk 8:2, San 27:17, 3Pat 22:17, Ezk 34:5, Zxr 10:2, Mrk 6:34

+ 9:38 Luk 10:2, Yuxn 4:35

• 10:1 Mrk 3:13-19, Mrk 6:7-13, Luk 6:12-16, Luk 9:1-6, Luk 10:1-12

+ 10:6 Zab 118:176, Iysh 53:6, Erm 50:6, Zxr 10:2, Mat 15:24, 1Pet 2:25

+ 10:7 Mat 3:2, Mat 4:17

+ 10:8 Leb 13:3, Mat 8:2, Elsh 20:35

+ 10:10 1Tim 5:18

+ 10:14 Elsh 13:51

* 10:15 Jar 18:16–19:28.

+ 10:15 Jar 18:20, Jar 19:24, Erm 23:14, Ezk 16:48

• 10:16 Mrk 13:9-13, Luk 12:2-12, Luk 21:12-17

+ 10:16 Luk 10:3, Jar 3:1

+ 10:18 Elsh 17:6, Elsh 18:12, Elsh 24:1, Elsh 25:6, Zab 118:46

+ 10:20 Hkm 16:1

+ 10:21 Mat 24:10

+ 10:22 Mat 24:9, Yuxn 15:18, Yaqp 5:11, Gal 6:9, Ayan 2:10

+ 10:23 Elsh 8:1, Elsh 14:6

+ 10:24 Luk 6:40, Yuxn 13:16

+ 10:25 4Pat 1:2, Mat 9:34, Mat 12:24

+ 10:26 Mrk 4:21, Luk 8:17, Luk 12:2

+ 10:28 Zab 55:5, Zab 117:6, Hkm 29:25, Iysh 51:7, Iysh 51:12

+ 10:31 Mat 6:26, Mat 12:12

+ 10:32 Rim 10:9, Ayan 3:5

+ 10:33 Mat 25:12, 1Yuxn 2:23, 2Tim 2:12

• 10:34 Luk 12:51-53, Luk 14:26-27

+ 10:34 Elsh 14:4

* 10:35-36 Mix 7:6.

+ 10:36 Mix 7:6

+ 10:38 Mat 16:24-25, Mrk 8:34-35, Luk 9:23

+ 10:39 Yuxn 12:25

+ 10:40 Mat 25:40, Luk 10:16, Yuxn 12:44, Yuxn 13:20, Gal 4:14

+ 10:41 3Pat 17:10-15, 4Pat 4:8

+ 10:42 Mrk 9:41, Evr 6:10

• 11:1 Luk 7:18-35

+ 11:2 Mat 14:3, Luk 3:19-20, Yuxn 3:24, Yuxn 4:25, Yuxn 6:14, Yuxn 11:27

+ 11:5 Iysh 35:5, Iysh 61:1

+ 11:6 Yuxn 6:61, Yuxn 16:1

+ 11:7 Mat 3:1

+ 11:9 Mat 14:5, Mat 21:26

* 11:10 Mal 3:1.

+ 11:10 Shıǵ 23:20, Mal 3:1, Mrk 1:2

+ 11:11 Luk 1:15

+ 11:12 Luk 16:16

* 11:14 Mal 4:5-6.

+ 11:14 Mal 4:5, Mat 17:12-13, Luk 1:17

+ 11:15 Ayan 2:7

+ 11:18 Mat 3:4, Luk 1:15

+ 11:19 Yuxn 2:1, Yuxn 12:2, Mat 9:10-11

• 11:20 Luk 10:13-15

+ 11:21 Mrk 6:45, Mrk 8:21, Mrk 3:7

+ 11:22 Iysh 23:1, Erm 47:4, Ezk 26:2, Iol 3:4, Amo 1:9, Zxr 9:2, Mat 15:21

+ 11:23 Iysh 14:13, Iysh 14:15

+ 11:24 Ezk 16:48

• 11:25 Luk 10:21-22

+ 11:25 Ayup 37:24, Iysh 29:14

+ 11:27 Yuxn 13:3, Yuxn 17:2, Yuxn 6:46, Yuxn 7:29, Yuxn 8:19, Yuxn 10:15

+ 11:28 Zab 54:23, Zab 67:20, Yuxn 7:37

+ 11:29 Erm 28:10-14, Hosh 10:11, Zxr 9:9, Erm 6:16

+ 11:30 1Yuxn 5:3

• 12:1 Mrk 2:23-28, Luk 6:1-5

+ 12:1 Nzm 23:25

* 12:2 Shıǵ 34:21.

+ 12:2 Shıǵ 20:8-10, San 15:32-36

+ 12:3 1Pat 21:1-6

* 12:3-4 1Pat 21:6.

+ 12:4 Shıǵ 25:30, Leb 24:5-9

* 12:5 San 28:9-10.

+ 12:5 San 28:9

+ 12:6 Mat 12:41

* 12:7 Hosh 6:6.

+ 12:7 Hosh 6:6

• 12:9 Mrk 3:1-6, Luk 6:6-11

+ 12:10 Luk 11:54, Luk 20:20

+ 12:12 Mat 6:26, Mat 10:31

+ 12:13 3Pat 13:6

+ 12:16 Mat 8:4, Mat 9:30

+ 12:17 Iysh 42:1-4

* 12:18-21 Iysh 42:1-4.

• 12:22 Mrk 3:20-30, Luk 11:14-23

+ 12:23 2Pat 7:12-16, Mat 9:27

+ 12:24 4Pat 1:2, Mat 9:34, Mat 10:25

+ 12:27 Mrk 9:38, Elsh 19:13

+ 12:29 Iysh 49:24-25

+ 12:30 Mrk 9:40

+ 12:31 Mrk 3:29, Luk 12:10

+ 12:33 Mat 7:17-20, Luk 6:43-45

+ 12:34 Mat 3:7, Mat 23:33, Jar 6:5, Mat 7:11, Mat 15:18, Yaqp 3:6

+ 12:35 Hkm 12:5

+ 12:36 Hkm 10:19, Rim 14:12

+ 12:37 Mat 5:22, Yaqp 3:2-12

• 12:38 Mrk 8:11-12, Luk 11:29-32

+ 12:38 1Kor 1:22

* 12:39 Yuns 2:1, 11.

+ 12:39 Mat 16:4

+ 12:40 Yuns 2:1

* 12:41 Yuns 3:6-9.

+ 12:41 Rim 2:27, Yuns 3:5, Mat 12:6

* 12:42 3Pat 10:1-10.

+ 12:42 3Pat 10:1-13

• 12:43 Luk 11:24-26

+ 12:45 2Pet 2:20

• 12:46 Mrk 3:31-35, Luk 8:19-21

+ 12:46 Mat 13:55, Yuxn 2:12, Yuxn 7:3, Elsh 1:14, 1Kor 9:5, Gal 1:19

+ 12:50 Yuxn 15:14, Evr 2:11

• 13:1 Mrk 4:1-9, Luk 8:4-8

+ 13:7 Erm 4:3

+ 13:9 Mat 11:15

• 13:10 Mrk 4:10-12, Luk 8:9-10

+ 13:11 Mat 19:11

+ 13:12 Hkm 9:9, Mat 25:29

+ 13:13 Iysh 42:20, Erm 5:21

* 13:14-15 Iysh 6:9-10.

+ 13:15 Iysh 6:9-10, Yuxn 12:40, Elsh 28:26-27

+ 13:16 Luk 10:23-24

+ 13:17 Evr 11:13, 1Pet 1:10-12

• 13:18 Mrk 4:13-20, Luk 8:11-15

+ 13:21 Gal 1:6, Evr 6:4

+ 13:22 Mat 6:25, Mrk 10:23, 1Tim 6:10

+ 13:23 Yuxn 15:5

+ 13:30 Mat 3:12

• 13:31 Mrk 4:30-34, Luk 13:18-21

* 13:31 Qıshqıl tuqım – gorchica.

+ 13:32 Mat 17:20, Luk 17:6, Ezk 17:23, Ezk 31:6, Dan 4:9

+ 13:33 1Kor 5:6, Gal 5:9

* 13:35 Zab 77:2.

+ 13:35 Zab 77:2

+ 13:38 Yuxn 8:44

+ 13:39 Iol 3:13, Ayan 14:15-16

+ 13:41 Mat 24:31

+ 13:42 Dan 3:6, Yuxn 15:6, Ayan 20:15, Mat 8:12

+ 13:43 Hkm 4:18, Dan 12:3, Mat 11:15

+ 13:47 Mat 4:19

+ 13:48 Yuxn 21:11

+ 13:49 Mat 25:32

+ 13:50 Dan 3:6, Mat 8:12

• 13:53 Mrk 6:1-6, Luk 4:16-30

+ 13:54 Mat 2:23, Luk 2:39, Luk 4:23, Mrk 1:21

+ 13:55 Yuxn 6:42, Mat 12:46

+ 13:57 Mat 11:6, Yuxn 4:44

• 14:1 Mrk 6:14-29, Luk 9:7-9

+ 14:2 Mat 16:14

+ 14:3 Mat 4:12, Mat 11:2, Luk 3:19-20, Yuxn 3:24

+ 14:4 Leb 18:16, Leb 20:21

+ 14:5 Mat 11:9, Mat 21:26

+ 14:7 Est 5:3, Est 7:2

+ 14:12 Mat 9:14

• 14:13 Mrk 6:30-44, Luk 9:10-17, Yuxn 6:1-14

+ 14:16 4Pat 4:42-44

+ 14:21 Mat 15:38

• 14:22 Mrk 6:45-56, Yuxn 6:15-21

+ 14:23 Mrk 1:35, Luk 4:42, Luk 5:16

+ 14:26 Luk 24:37

+ 14:31 Mat 6:30

+ 14:33 Zab 2:7, Luk 1:35

+ 14:34 San 34:11, Mrk 6:53, Luk 5:1

• 15:1 Mrk 7:1-23

+ 15:2 Luk 11:38

+ 15:3 Gal 1:14

* 15:4 Shıǵ 20:12; Nzm 5:16.

* 15:4 Shıǵ 21:17; Leb 20:9.

+ 15:4 Shıǵ 20:12, Shıǵ 21:17

+ 15:7 Mat 23:13, Elsh 28:25

* Mat 15:8Bul xalıq sıylar Meni tili menen – Bazı qoljazbalarda «Bul xalıq awzı menen maǵan jaqınlap, tili menen meni sıylar».

* 15:8-9 Iysh 29:13.

+ 15:9 Iysh 29:13, Kol 2:22

+ 15:11 Elsh 10:15

+ 15:13 Iysh 60:21, Iysh 61:3, Yahu 1:12

+ 15:14 Mat 23:16, Luk 6:39

+ 15:18 Mat 12:34, Yaqp 3:6

+ 15:19 Gal 5:19-21, 1Kor 6:9-10

• 15:21 Mrk 7:24-30

+ 15:21 Eshu 19:28-29, Iysh 23

+ 15:22 2Pat 7:12-16, Mat 9:27, Luk 1:32

+ 15:24 Zab 118:176, Iysh 53:6, Erm 50:6, Zxr 10:2, Mat 10:6, 1Pet 2:25

+ 15:26 Mat 7:6

• 15:29 Mrk 7:31

+ 15:30 Iysh 35:5-6

+ 15:32 Mat 9:36

+ 15:33 4Pat 4:42-44

+ 15:38 Mat 14:21

• 16:1 Mrk 8:11-13, Luk 12:54-56

+ 16:1 Mat 3:7, 1Kor 1:22

+ 16:4 Yuns 2:1, Mat 12:39

• 16:5 Mrk 8:14-21

+ 16:6 Luk 12:1, 1Kor 5:7-8

+ 16:8 Mat 6:30

+ 16:9 Mat 14:13-21

+ 16:10 Mat 15:36-37

• 16:13 Mrk 8:27-30, Luk 9:18-21

+ 16:14 Mat 14:2, 3Pat 17:1, Mal 4:5, Erm 1:1

+ 16:16 Zab 2:7

+ 16:17 1Kor 2:13

* 16:18 Petr – grek tilinde «Petros», tas degendi bildiredi.

+ 16:18 Mrk 3:16, Yuxn 1:42, Efs 2:20

+ 16:19 Iysh 22:22

+ 16:20 Mat 9:30

• 16:21 Mrk 8:31, Luk 9:22-27

+ 16:21 Luk 17:25, Mrk 9:31, Mrk 10:34, Yuxn 2:19

+ 16:23 Mat 4:10, Fil 3:19

+ 16:24 Mat 10:38-39

+ 16:25 Mat 19:29

+ 16:26 Zab 48:8

+ 16:27 Nzm 33:2, Dan 7:13, Zxr 14:5, Mat 24:30, Mat 25:31, 1Sal 4:16, Waz 3:17, Ayan 2:23

+ 16:28 Mat 24:34, Yuxn 21:22

• 17:1 Mrk 9:2-13, Luk 9:28-36

+ 17:1 Mrk 5:37, Mrk 14:33

+ 17:2 Dan 7:9, Ayan 1:16

+ 17:3 Mal 4:5

+ 17:5 Iysh 42:1, Mat 3:17, Nzm 18:15, 2Pet 1:17

+ 17:9 Mat 8:4, Mat 9:30, Mrk 1:44

* 17:11 Mal 4:5-6.

+ 17:11 Mal 4:5

+ 17:12 Iysh 53:7

+ 17:13 Mat 11:14, Luk 1:17

• 17:14 Mrk 9:14-29, Luk 9:37-43

+ 17:18 Mrk 1:26, Elsh 8:7

+ 17:20 Mat 13:31, Luk 17:6, Mrk 11:23

* Mat 17:21 Bazı qoljazbalarda 21-ayat ta bar: «Biraq, jinlerdiń bunday túrin tek duwa etiw hám oraza tutıw arqalı quwıp shıǵarıwǵa boladı».

• 17:22 Mrk 9:30-32, Luk 9:43-45

+ 17:23 Mat 16:21, Mat 20:19

* 17:24 Eki draxma – bir draxma jumısshınıń bir kúnlik is haqısı.

+ 17:24 Mrk 9:33, Shıǵ 30:13, Shıǵ 38:26, Mat 22:17

+ 17:27 Rim 13:7

• 18:1 Mrk 9:33-37, Mrk 9:42-48, Luk 9:46-48, Luk 17:1-2

+ 18:3 1Kor 14:20, Mat 19:16

+ 18:5 Mat 10:40, Luk 10:16, Yuxn 13:20

+ 18:7 Mat 26:24

+ 18:8 Mat 5:30, Mat 25:41, Ayan 20:10

+ 18:9 Iysh 66:24, Mat 5:29

• 18:10 Luk 15:3-7

* Mat 18:11 Bazı qoljazbalarda 11-ayat ta bar: «Sebebi Adam Ulı joytılǵanlardı qutqarıw ushın keldi».

+ 18:14 Yuxn 6:39

• 18:15 Luk 17:3

+ 18:15 Leb 19:17, Yaqp 5:19, Gal 6:1

* 18:16 Nzm 19:15.

+ 18:16 Nzm 19:15, 2Kor 13:1

+ 18:17 Mat 5:46-47, Tit 3:10

+ 18:19 Mat 7:7-8

+ 18:21 Luk 17:4

* 18:24 On mıń talant – bir talant jumısshınıń on bes jıllıq is haqısı.

+ 18:25 Leb 25:39-41, 4Pat 4:1, Nxm 5:5

* 18:28 Júz dinar – bir dinar jumısshınıń bir kúnlik is haqısı.

+ 18:30 Hkm 28:3

+ 18:35 Mat 6:15, Yaqp 2:13

• 19:1 Mrk 10:1-12

* 19:4 Jar 1:27.

+ 19:4 Jar 1:27

* 19:5 Jar 2:24.

+ 19:5 Jar 2:24, Efs 5:31

+ 19:6 1Kor 6:16, Mal 2:16, 1Kor 7:10

* 19:7 Nzm 24:1.

+ 19:7 Nzm 24:1

* Mat 19:9 Bazı qoljazbalarda mına sózler de bar: «Ajırasqan hayaldı alǵan adam da neke hadallıǵın buzǵan boladı».

+ 19:9 Mat 5:32, 1Kor 7:10

+ 19:11 Mrk 4:11, 1Kor 7:7, 1Tim 5:14

• 19:13 Mrk 10:13-16, Luk 18:15-17

+ 19:14 Mat 18:3

• 19:16 Mrk 10:17-31, Luk 18:18-30

+ 19:16 Luk 10:25

+ 19:17 Zab 105:1, Zab 118:68, Leb 18:5, Nxm 9:29, Ezk 20:11, Rim 10:5, Gal 3:12

* 19:18-19 Shıǵ 20:12-16; Nzm 5:16-20.

* 19:19 Leb 19:18.

+ 19:19 Shıǵ 20:12-16, Leb 19:18

+ 19:20 Fil 3:6

+ 19:21 Mat 5:48, Luk 12:33, Mat 6:20, 1Pet 1:4

+ 19:23 Zab 48:7-8

+ 19:26 Jar 18:14, Ayup 42:2, Erm 32:17, Mrk 14:36

+ 19:27 Mat 4:20-22

+ 19:28 Mat 16:27, Mat 25:31, Dan 7:9, Luk 22:30, 1Kor 6:2, Ayan 3:21

* Mat 19:29 Bazı qoljazbalarda «hayalın» degen sóz de bar.

+ 19:29 Mat 16:25

+ 19:30 Mat 20:16, Luk 13:30

* Mat 20:7 Bazı qoljazbalarda «ózlerińizge tiyisli haqılarıńızdı alasızlar» degen sózler de bar.

+ 20:8 Leb 19:13, Nzm 24:15

* Mat 20:16 Bazı qoljazbalarda mına sózler de bar: «Sebebi shaqırılǵanlar kóp, tańlanǵanlar az».

+ 20:16 Mat 19:30, Luk 13:30

• 20:17 Mrk 10:32-34, Luk 18:31-34

+ 20:19 Mat 16:21, Mat 17:23

• 20:20 Mrk 10:35-45

+ 20:20 Mat 10:2, Mrk 1:19

+ 20:21 Mat 19:28

* Mat 20:22 Bazı qoljazbalarda mına sózler de bar: «Meniń shomıldırılatuǵınımday, shomıldırıla alasızlar ma?»

+ 20:22 Mat 26:39, Yuxn 18:11

* Mat 20:23 Bazı qoljazbalarda mına sózler de bar: «Meniń shomıldırılǵanımday, sizler de solay shomıldırılasızlar».

+ 20:26 1Pet 5:3, Mat 23:11, Mrk 9:35

+ 20:28 Yuxn 13:4-5, Iysh 53:10-11, Yuxn 11:51, 1Pet 1:18-19, Rim 4:25, Gal 1:4, 1Tim 2:6, Tit 2:14

• 20:29 Mrk 10:46-52, Luk 18:35-43

+ 20:29 Eshu 6:1, 3Pat 16:34

+ 20:30 2Pat 7:12-16, Mat 9:27-31

+ 20:34 Luk 7:13

• 21:1 Mrk 11:1-11, Luk 19:28-38, Yuxn 12:12-19

+ 21:1 2Pat 15:30, Zxr 14:4, Elsh 1:12

+ 21:4 Iysh 62:11, Zxr 9:9, Yuxn 12:15, Mat 1:23, Mat 26:56, Yuxn 19:36

* 21:5 Qız Sion – Erusalim.

* 21:5 Zxr 9:9.

+ 21:8 4Pat 9:13

* 21:9 Hosanna! – «Qutqara gór!» degen mániste. Qudaydı alǵıslaǵanda aytıladı.

* 21:9 Zab 117:25-26.

+ 21:9 2Pat 7:12-16, Mat 9:27, Zab 117:25-26, Zab 148:1, Mat 23:39

+ 21:11 Luk 7:16

• 21:12 Mrk 11:15-19, Luk 19:45-48, Yuxn 2:13-22

+ 21:12 Leb 1:14, Leb 5:7, Leb 12:8, Luk 2:24

* 21:13 Iysh 56:7.

* 21:13 Erm 7:11.

+ 21:13 Iysh 56:7, Erm 7:11

+ 21:15 2Pat 7:12-16, Mat 9:27

* 21:16 Zab 8:3.

+ 21:16 Luk 19:39, Zab 8:2-3

+ 21:17 Luk 19:29, Luk 24:50, Yuxn 11:18

• 21:18 Mrk 11:12-14, Mrk 11:20-24

+ 21:18 Mat 4:2

+ 21:19 Erm 24:8, Erm 29:16-17, Hosh 9:10, Mix 7:1, Mat 24:32, Luk 13:6

+ 21:21 Mat 17:20, Yaqp 1:6, 1Kor 13:2

+ 21:22 Mat 7:8, Mat 17:20, 1Kor 13:2

• 21:23 Mrk 11:27-33, Luk 20:1-8

+ 21:23 Elsh 4:7

+ 21:25 Mat 3:6, Luk 7:30

+ 21:26 Mat 11:9, Mat 14:5

+ 21:32 Luk 7:29

• 21:33 Mrk 12:1-12, Luk 20:9-19

+ 21:33 Zab 79:9, Iysh 5:1, Qsq 8:11, Mrk 13:34

+ 21:35 Mat 22:6, Mat 23:34, Evr 11:36-37

+ 21:37 Mat 3:17, Evr 1:1

+ 21:38 Evr 1:2

+ 21:39 Evr 13:12

+ 21:41 Elsh 13:46

* 21:42 Zab 117:22-23.

+ 21:42 Zab 117:22-23, Elsh 4:11, 1Pet 2:7

+ 21:44 Iysh 8:14-15, Iysh 28:16

+ 21:46 Mrk 11:18, Mrk 11:32

• 22:1 Luk 14:15-24

+ 22:1 Mat 13:34

+ 22:2 Mat 25:10, Ayan 19:7, Ayan 21:2

+ 22:6 Mat 21:35, Mat 23:34, Evr 11:36-37

+ 22:7 Mat 21:41

+ 22:8 Mat 10:11, Elsh 13:46, Ayan 3:4

+ 22:13 Mat 8:12

• 22:15 Mrk 12:13-17, Luk 20:20-26

+ 22:15 Luk 11:54

+ 22:16 Nzm 10:17, Kol 3:25

+ 22:17 Mat 17:24-25

+ 22:18 Mrk 7:6, Luk 12:1

+ 22:21 Rim 13:7

• 22:23 Mrk 12:18-27, Luk 20:27-40

+ 22:23 Elsh 4:1, Elsh 23:8

* 22:24 Nzm 25:5-6.

+ 22:24 Jar 38:8, Nzm 25:5

* 22:32 Shıǵ 3:6.

+ 22:32 Shıǵ 3:2, Shıǵ 3:6

• 22:34 Mrk 12:28-34, Luk 10:25-28

* 22:37 Nzm 6:5.

+ 22:37 Nzm 6:5, Nzm 11:13, Eshu 22:5

* 22:39 Leb 19:18.

+ 22:39 Leb 19:18, Mat 19:19

+ 22:40 Mat 7:12, Gal 5:14

• 22:41 Mrk 12:35-37, Luk 20:41-44

+ 22:42 2Pat 7:12-16, Mat 9:27

* 22:44 Zab 109:1.

+ 22:44 Zab 109:1, Elsh 2:34-35

+ 22:46 Luk 20:40

• 23:1 Mrk 12:38-40, Luk 11:37-52, Luk 20:45-47

+ 23:3 Rim 2:17-23

+ 23:5 Shıǵ 13:9, Nzm 6:8, Nzm 11:18, San 15:38

+ 23:6 Luk 14:7-8

+ 23:8 Yaqp 3:1, Luk 22:32, Flm 1:16

+ 23:9 Shıǵ 4:22, Erm 31:9, Hosh 11:1, Mal 1:6

+ 23:11 Mat 20:26, Mrk 9:35, Mrk 10:43

+ 23:12 Luk 14:11, Luk 18:14

+ 23:13 Mat 15:7

* Mat 23:14 Bazı qoljazbalarda 14-ayat ta bar: «Hásiret shegesizler, diniy muǵallimler hám pariseyler, eki júzliler! Sebebi jesirlerdiń úylerin jalmap jutıp, kózge kóriniw ushın uzaq duwa etiwshi sizler bul ushın awır jaza alasızlar».

+ 23:16 Mat 15:14

+ 23:17 Shıǵ 30:29

+ 23:19 Shıǵ 29:37

+ 23:21 Zab 25:8, Zab 131:14

+ 23:22 Iysh 66:1

+ 23:23 Nzm 14:22, Zab 32:5, Mix 6:8, Zxr 7:9

+ 23:27 Elsh 23:1, Hkm 26:23

+ 23:30 Elsh 7:52

+ 23:33 Mat 3:7, Mat 12:34

+ 23:34 Mat 21:35, Mat 22:6, Evr 11:36-37, Mat 10:17, Mrk 13:9, Luk 21:12

* 23:35 Jar 4:8.

* 23:35 2Jln 24:20-22.

+ 23:35 Jar 4:8, 1Yuxn 3:12, Evr 11:4, 2Jln 24:21, Zxr 1:1, Nxm 9:26, Ayan 18:24

• 23:37 Luk 13:34-35

+ 23:37 2Jln 24:21, Nxm 9:26, Elsh 7:52, Nzm 32:11-12, Rut 2:12, Zab 146:2

* 23:39 Zab 117:26.

+ 23:39 Zab 117:26, Mat 21:9

• 24:1 Mrk 13:1-13, Luk 21:5-19

+ 24:2 Luk 19:44

+ 24:4 1Yuxn 3:7, Kol 2:8, 2Sal 2:3

+ 24:5 Erm 14:14

+ 24:6 Erm 51:46

+ 24:7 2Jln 15:6, Ayan 6:4, Elsh 11:28, Ayan 6:8, Ayan 6:12

+ 24:9 Mat 10:22, Yuxn 15:18

+ 24:10 Mat 10:21

+ 24:11 Mat 7:15

+ 24:13 Yaqp 5:11, Ayan 2:10

+ 24:14 Mat 28:19, Rim 10:18, Kol 1:6, Kol 1:23

• 24:15 Mrk 13:14-23, Luk 21:20-24

* 24:15 Dan 9:27; 11:31; 12:11.

+ 24:15 Dan 9:27, Dan 11:31, Dan 12:11

+ 24:17 Luk 17:31

+ 24:19 Luk 23:29

* 24:20 Yahudiylerdiń nızamı boyınsha, bul kúni jumıs islew hám uzaq jolǵa shıǵıw qadaǵan etilgen edi.

+ 24:21 Erm 30:7, Dan 12:1, Ayan 16:18

+ 24:22 Iysh 65:8, Luk 18:7

+ 24:23 Luk 17:23

+ 24:24 Nzm 13:1, 2Sal 2:9, Ayan 13:13, Ayan 16:14

+ 24:25 Yuxn 13:19, Yuxn 14:29

+ 24:27 Luk 17:24

+ 24:28 Luk 17:37

• 24:29 Mrk 13:24-27, Luk 21:25-28

* 24:29 Iysh 13:10; 34:4.

+ 24:29 Amo 8:9, Iysh 13:10, Iysh 13:13, Iysh 34:4, Iol 2:31, Xag 2:6, Elsh 2:20, Ayan 6:13

* 24:30 Dan 7:13.

+ 24:30 Dan 7:13, Mat 16:27, Zxr 12:10-12

+ 24:31 Iysh 27:13, 1Kor 15:52, 1Sal 4:16, Ayan 11:15, Mat 13:41, 2Sal 2:1

• 24:32 Mrk 13:28-31, Luk 21:29-33

+ 24:34 Mat 16:28

+ 24:35 Zab 101:26-27, Iysh 51:6, 2Pet 3:10

• 24:36 Mrk 13:32-37, Luk 12:38-40, Luk 17:26-30, Luk 17:34-36

* Mat 24:36 Uldıń Ózi de – Bul sózler keyingi qoljazbalarda joq.

+ 24:36 Zxr 14:7

+ 24:37 Jar 6:5

* 24:38 Jar 6:14-16.

+ 24:39 Jar 7:21

+ 24:40 Zxr 14:2

+ 24:42 Mat 25:13

+ 24:43 2Pet 3:10, 1Sal 5:2

+ 24:44 Ayan 3:3, Ayan 16:15

• 24:45 Luk 12:42-48

+ 24:46 Mat 25:21, Yuxn 13:17

+ 24:48 Mat 25:5

+ 24:51 Mat 8:12

+ 25:1 Mat 9:15, Yuxn 3:29, Ayan 19:7, Ayan 21:2

+ 25:5 Mat 24:48

+ 25:10 Mat 22:2

+ 25:11 Mat 7:22, Luk 6:46, Luk 13:25

+ 25:12 Mat 10:33

+ 25:13 1Kor 16:13, Mat 24:36, Mat 24:42

• 25:14 Luk 19:12-27

+ 25:19 Rim 14:12

+ 25:21 Luk 16:10, Evr 12:2

+ 25:26 Hkm 20:4

+ 25:29 Mat 13:12

* Mat 25:30 Bazı qoljazbalarda mına sózler de bar: «Usılardı aytıp turıp, Iysa bılay dedi: „Qulaǵı bar adam jaqsılap esitip alsın!“».

+ 25:30 Mat 8:12

+ 25:31 Dan 7:13, Mat 16:27, Mat 19:28

+ 25:32 Iol 3:12, 2Kor 5:10, Ezk 34:17, Mat 13:49

+ 25:34 Dan 7:18, Ayan 21:7

+ 25:35 Iysh 58:7, Luk 3:11, Yaqp 2:15-16

+ 25:36 2Tim 1:16-18

+ 25:40 Mat 10:40

+ 25:41 Zab 6:9, Mat 7:23, Mrk 9:43-44, Yahu 1:7, Ayan 20:10

+ 25:45 Luk 10:16

+ 25:46 Dan 12:2

• 26:1 Mrk 14:1-2, Luk 22:1-2, Yuxn 11:45-53

* 26:2 Qutqarılıw bayramı – sózlikke qarań.

+ 26:2 Shıǵ 12:1-30

• 26:6 Mrk 14:3-9, Luk 7:36-50, Yuxn 12:1-8

+ 26:6 Mat 21:17, Yuxn 11:1, Yuxn 11:18, Leb 13:3

+ 26:11 Nzm 15:11, Mat 9:15, Yuxn 7:33

+ 26:12 Yuxn 19:40

+ 26:13 Mat 24:14

• 26:14 Mrk 14:10-11, Luk 22:3-6

+ 26:14 Yuxn 13:2, Elsh 1:16

+ 26:15 Shıǵ 21:32, Zxr 11:12

• 26:17 Mrk 14:12-21, Luk 22:7-14, Luk 22:21-23, Yuxn 13:21-30

* 26:17 Ashıtqısız nan bayramı – sózlikke qarań.

+ 26:21 Zab 40:10, Yuxn 13:18

+ 26:24 Iysh 53, Mat 18:7

• 26:26 Mrk 14:22-26, Luk 22:15-20, 1Kor 11:23-25

+ 26:26 Yuxn 6:51, 1Kor 10:16, Evr 10:10

+ 26:28 Shıǵ 24:8

+ 26:30 Luk 22:39

• 26:31 Mrk 14:27-31, Luk 22:31-34, Yuxn 13:36-38

* 26:31 Zxr 13:7.

+ 26:31 Zxr 13:7, Yuxn 16:32

+ 26:32 Mat 28:7

+ 26:35 Yuxn 11:16, Yuxn 21:19

• 26:36 Mrk 14:32-42, Luk 22:39-46

+ 26:37 Mrk 5:37, Mrk 9:2

+ 26:38 Yuxn 12:27

+ 26:39 Evr 5:7, Mrk 10:38, Yuxn 18:11, Yuxn 5:30, Yuxn 6:38, Gal 1:4

+ 26:41 Mat 6:13, 1Pet 4:7

+ 26:42 Mat 6:10

+ 26:45 Yuxn 2:4, Mat 16:21, Mat 17:22, Mat 20:18

• 26:47 Mrk 14:43-50, Luk 22:47-53, Yuxn 18:3-12

+ 26:47 Elsh 1:16

+ 26:51 Luk 22:38

+ 26:52 Ayan 13:10

* 26:53 Bir legion – Rim armiyasında 6000 áskerden ibarat áskeriy topar.

+ 26:55 Mat 21:23, Luk 21:37

+ 26:56 Mat 1:22-23, Mat 21:4, Yuxn 19:36, Mat 26:31, Yuxn 16:32

• 26:57 Mrk 14:53-65, Luk 22:54-55, Luk 22:63-71, Yuxn 18:13-14, Yuxn 18:19-24

+ 26:60 Zab 26:12, Zab 34:11

+ 26:61 Mrk 15:29, Yuxn 2:19

+ 26:62 Mat 27:13

+ 26:63 Zab 2:7

* 26:64 Zab 109:1.

* 26:64 Dan 7:13.

+ 26:64 Zab 109:1, Dan 7:13, Mat 16:27, Mat 24:30, Evr 1:13

+ 26:65 San 14:6, Elsh 14:14, Mat 9:3, Yuxn 10:36

+ 26:66 Leb 24:16

+ 26:67 Iysh 50:6

• 26:69 Mrk 14:66-72, Luk 22:56-62, Yuxn 18:15-18, Yuxn 18:25-27

+ 26:75 Mat 26:34

• 27:1 Mrk 15:1, Luk 23:1-2, Yuxn 18:28-32

+ 27:2 Luk 3:1, Luk 13:1, Elsh 3:13, 1Tim 6:13

• 27:3 Elsh 1:18-19

+ 27:5 2Pat 17:23

+ 27:6 4Pat 12:9, Mrk 12:41, Yuxn 8:20

+ 27:9 Mat 2:17

* 27:9-10 Zxr 11:12-13; Erm 19:1-13; 32:6-9.

+ 27:10 Erm 18:3, Erm 32:7-9, Zxr 11:12-13

• 27:11 Mrk 15:2-5, Luk 23:3-5, Yuxn 18:33-38

+ 27:11 Mat 2:2

+ 27:13 Mat 26:62

• 27:15 Mrk 15:6-15, Luk 23:13-25, Yuxn 18:39

+ 27:18 Yuxn 12:19

+ 27:20 Elsh 3:14

+ 27:23 Luk 23:41, Evr 4:15

+ 27:24 Nzm 21:6, Zab 25:6, Zab 72:13

+ 27:25 1Sal 2:16

+ 27:26 Mat 20:19

• 27:27 Mrk 15:16-20, Yuxn 19:2-3

+ 27:30 Iysh 50:6, Mat 20:19

• 27:32 Mrk 15:21-32, Luk 23:26-43, Yuxn 19:17-27

+ 27:34 Zab 68:22

* 27:35 Zab 21:19.

+ 27:35 Zab 21:19

* 27:39 Zab 21:8.

+ 27:39 Zab 21:7, Zab 108:25

+ 27:40 Mrk 14:58, Yuxn 2:19, Mat 4:3-6

+ 27:42 Yuxn 10:18, Yuxn 1:49, Yuxn 12:13, Yuxn 20:29

* 27:43 Zab 21:9.

• 27:45 Mrk 15:33-41, Luk 23:44-49, Yuxn 19:28-30

* 27:46 Zab 21:2.

+ 27:46 Elsh 3:1, Zab 21:2

+ 27:48 Zab 68:22

+ 27:51 Shıǵ 26:33, Leb 16:2

+ 27:52 Iysh 26:19, Ezk 37:12, Dan 12:2, Yuxn 5:21, Yuxn 5:25

+ 27:53 Nxm 11:2, Iysh 48:2, Iysh 52:1

+ 27:56 Luk 8:2, Mat 20:20

• 27:57 Mrk 15:42-47, Luk 23:50-56, Yuxn 19:38-42

+ 27:60 Iysh 53:9

* 27:62 Tayarlıq kúni – juma kúni.

* 27:62 Shabbat kúni – shembi kúni.

+ 27:63 Mat 16:21, Mat 17:23, Mat 20:19

+ 27:66 Dan 6:17, Ayan 20:3

• 28:1 Mrk 16:1-8, Luk 24:1-12, Yuxn 20:1-10

+ 28:1 Luk 8:2, Mat 27:61

+ 28:2 Mat 27:60

+ 28:3 Ezk 1:14, Dan 7:9, Dan 10:6, Mrk 9:3, Elsh 1:10

+ 28:4 Ayan 1:17

+ 28:7 Mat 26:32

+ 28:9 Yuxn 20:19, Yuxn 20:21, 4Pat 4:27, Mat 28:17, Luk 24:52

+ 28:10 Mat 12:50, Yuxn 20:17, Rim 8:29, Evr 2:11

• 28:16 Mrk 16:14-18, Luk 24:36-49, Yuxn 20:19-23

+ 28:17 Yuxn 20:25

+ 28:18 Iysh 9:6, Dan 7:13-14, Mat 11:27, Yuxn 17:2

+ 28:19 2Kor 13:13, Yuxn 4:1-2, Elsh 8:13, Kol 1:23

+ 28:20 Yuxn 14:15, Mat 13:39

• 1:1 Mat 3:1-12, Luk 3:1-9, Yuxn 1:19-28

* 1:1 Masiyx – «Basına may quyılǵan adam» degen mánisti ańlatadı. Quday wáde etken Qutqarıwshı. Sózlikke qarań.

+ 1:1 Zab 2:7

* Mrk 1:2 Iyshaya payǵambardıń kitabında – Bazı qoljazbalarda «Payǵambarlardıń kitabında».

* 1:2 Mal 3:1.

+ 1:2 Shıǵ 23:20, Mal 3:1, Mat 11:10, Luk 7:27

* 1:3 Iysh 40:3.

+ 1:3 Iysh 40:3

* 1:4 Suwǵa shomıldırıw – grek tilinde «baptizo». Bul rásim adamlardıń Qudaydıń aldında táwbe etip, taza ómirdi baslawınıń nıshanı.

+ 1:4 Luk 1:80, Yuxn 1:6

+ 1:5 Elsh 19:18

+ 1:6 4Pat 1:8, Leb 11:22, 1Pat 14:26

+ 1:8 Iol 2:28

• 1:9 Mat 3:13, Luk 3:21-22, Luk 4:1-13

+ 1:9 Mat 2:23, Luk 2:39

+ 1:10 Elsh 7:56, Iysh 11:2, Yuxn 1:32-33

* 1:11 Zab 2:7; Iysh 42:1.

+ 1:11 Mrk 9:7, Yuxn 12:28, Iysh 42:1, Mrk 9:7, 2Pet 1:17

+ 1:13 1Jln 21:1, 1Sal 3:5, Luk 22:43

• 1:14 Mat 4:18-22, Luk 5:1-11

+ 1:14 Eshu 21:39, 3Pat 9:11, Iysh 9:1

+ 1:15 Gal 4:4, Mat 3:2

+ 1:16 San 34:11, Mat 14:34, Mrk 6:53, Yuxn 1:40-42

* 1:17 Adamlardı awlaytuǵın awshılar – Qudaydıń jolına túsiriwshiler.

+ 1:17 Mat 13:47

+ 1:18 Mrk 10:28

• 1:21 Luk 4:31-41

+ 1:21 Mat 4:13

+ 1:22 Mat 7:28-29

+ 1:24 Mrk 5:7, Elsh 19:15, Yuxn 6:69

+ 1:26 Mrk 9:20, Elsh 8:7

+ 1:27 Elsh 17:19

+ 1:30 1Kor 9:5

+ 1:31 Mrk 5:41, Mrk 9:27, Elsh 3:7, Elsh 9:41

+ 1:34 Mat 12:16, Mrk 3:12

• 1:35 Luk 4:42-44

+ 1:35 Mat 14:23, Luk 5:16

+ 1:38 Iysh 61:1

• 1:40 Mat 8:1-4, Luk 5:12-16

+ 1:40 Leb 13:3, San 12:10, 4Pat 5:1, 2Jln 26:20, Mrk 9:22

+ 1:42 Luk 17:14

+ 1:43 Mat 9:30

* 1:44 Leb 14:1-32.

+ 1:44 Leb 14:1-32, Luk 17:14

+ 1:45 Mrk 7:36

• 2:1 Mat 9:1-8, Luk 5:17-26

+ 2:1 Mat 4:13, Mrk 1:21

+ 2:4 Mrk 6:55

+ 2:5 Mat 8:10, Mrk 10:52, Luk 7:48

+ 2:7 Mrk 14:64, Zab 31:5, Iysh 43:25

* 2:10 Adam Ulı – Iysa Masiyx Ózin kóbinese usılay atadı, sózlikke qarań.

• 2:13 Mat 9:9-13, Luk 5:27-32

* 2:14 Lebiy – Matta dep te tanılǵan. Mat 9:9 qarań.

* 2:16 Pariseyler – Iysanıń zamanında yahudiy xalqınıń kúshli diniy toparı.

+ 2:16 Luk 15:2

+ 2:17 Luk 15:7, 1Tim 1:15

• 2:18 Mat 9:14-17, Mat 12:1-8, Luk 5:33

+ 2:18 Mat 11:2, Luk 11:1, Yuxn 1:35, Luk 18:12

+ 2:19 Mat 25:1-13, Yuxn 3:29, Ayan 19:7, Ayan 21:2

+ 2:20 Mrk 14:7, Luk 17:22

+ 2:23 Nzm 23:25

* 2:24 Shıǵ 34:21.

+ 2:24 Shıǵ 20:8-10, San 15:32-36

+ 2:25 1Pat 21:1-6

* 2:25-26 1Pat 21:6.

+ 2:26 1Pat 22:20, 2Pat 8:17, Shıǵ 25:30, Leb 24:5-9

+ 2:27 Shıǵ 23:12, Nzm 5:14

• 3:1 Mat 12:9-14, Luk 6:6-11

+ 3:1 Mrk 1:21

+ 3:2 Luk 14:1, Luk 20:20

+ 3:4 Luk 14:3

+ 3:5 Efs 4:18, 3Pat 13:6

+ 3:7 Iysh 34:5, Ezk 35:15, Mat 11:21

+ 3:10 Mrk 5:28

+ 3:11 Mat 14:33, Mrk 1:24

+ 3:12 Mat 12:16, Mrk 1:34

• 3:13 Mat 10:1-4, Luk 6:12-16

+ 3:16 Mat 16:18, Yuxn 1:42

+ 3:17 Mrk 1:19

* 3:18 Matta – Lebiy dep te tanılǵan. Mat 9:9 qarań.

+ 3:18 Mat 9:9

+ 3:19 Mrk 14:10, Mrk 14:44

• 3:20 Mat 12:22-32, Luk 11:14-23, Luk 12:10

+ 3:20 Mrk 6:31

+ 3:21 2Kor 5:13

+ 3:22 4Pat 1:2, Mat 9:34, Mat 10:25

+ 3:27 Iysh 49:24-25

+ 3:29 Luk 12:10, 1Yuxn 5:16, Evr 10:26, Evr 10:29

• 3:31 Mat 12:46-50, Luk 8:19-21

+ 3:31 Mrk 6:3, Yuxn 2:12, Yuxn 7:3, Elsh 1:14, 1Kor 9:5, Gal 1:19

+ 3:35 Yuxn 15:14, Evr 2:11

• 4:1 Mat 13:1-23, Luk 8:4-15

+ 4:7 Erm 4:3

+ 4:9 Mat 11:15, Ayan 2:7

• 4:10 Mat 13:18-23, Luk 8:11-15

+ 4:11 Mat 19:11, 1Kor 5:12-13

* 4:12 Iysh 6:9-10.

+ 4:12 Iysh 6:9-10, Iysh 42:20, Yuxn 12:40, Elsh 28:26-27

+ 4:14 Iysh 55:10-11, Elsh 8:4

+ 4:17 Gal 1:6, Evr 6:4

+ 4:19 Mat 6:25, Mrk 10:23, 1Tim 6:10

+ 4:20 Yuxn 15:5

• 4:21 Luk 8:16-18

+ 4:21 Mat 5:15, Luk 11:33

+ 4:22 Mat 10:26, Luk 12:2

+ 4:23 Mat 11:15, Mrk 4:9

+ 4:24 Mat 7:2

+ 4:25 Hkm 9:9

+ 4:29 Iol 3:13, Mat 13:38, Ayan 14:15

• 4:30 Mat 13:31-35, Luk 13:18-19

* 4:31 Qıshqıl tuqım – gorchica.

+ 4:31 Mat 17:20, Luk 17:6

+ 4:32 Ezk 17:3, Ezk 31:6, Dan 4:9

• 4:35 Mat 8:23-27, Luk 8:22-25

+ 4:35 Mat 8:18, Luk 8:22

+ 4:37 Elsh 27:14

+ 4:39 Zab 64:8, Zab 88:10, Zab 103:7

• 5:1 Mat 8:28-34, Luk 8:26-39

+ 5:7 Mrk 1:24

+ 5:17 Luk 5:8, Elsh 16:39

+ 5:19 Zab 65:16

+ 5:20 Mat 4:25, Mrk 7:31

• 5:21 Mat 9:18-26, Luk 8:40-56

+ 5:22 Luk 13:14, Elsh 13:15, Elsh 18:8

+ 5:25 Leb 15:25

+ 5:28 Mrk 3:10

+ 5:30 Luk 5:17, Luk 6:19

+ 5:34 Mrk 10:52

+ 5:37 Mrk 9:2, Mrk 14:33

+ 5:39 Yuxn 11:11

+ 5:41 Mrk 1:31, Mrk 9:27, Elsh 3:7, Elsh 9:41, Luk 7:14

+ 5:43 Mrk 1:44, Mrk 9:9

• 6:1 Mat 13:53-58, Luk 4:16-30

+ 6:1 Mat 2:23, Luk 2:39, Luk 4:23

+ 6:2 Mrk 1:21

+ 6:3 Mat 11:6

+ 6:4 Yuxn 4:44

• 6:7 Mat 10:1, Mat 10:5-15, Luk 9:1-6

+ 6:7 Mrk 3:13-18

* Mrk 6:11 Bazı qoljazbalarda mına sózler de bar: «Sizlerge shının aytaman, húkim kúninde Sodom menen Gomoranıń awhalı sol qalanıń awhalınan jaqsıraq boladı».

+ 6:11 Elsh 13:51

+ 6:12 Mrk 1:15

+ 6:13 Yaqp 5:14

• 6:14 Mat 14:1-12, Luk 9:7-9

+ 6:14 Mrk 8:28

* 6:15 Mal 4:5-6.

+ 6:15 Mat 21:11

+ 6:17 Leb 18:16, Leb 20:21, Mat 11:2, Luk 3:19-20, Yuxn 3:24

+ 6:21 Jar 40:20, Est 1:3

+ 6:23 Est 5:3, Est 7:2

+ 6:29 Mrk 2:18

• 6:30 Mat 14:13-21, Luk 9:10-17, Yuxn 6:1-14

+ 6:30 Mrk 6:7

+ 6:31 Mrk 3:20

+ 6:34 San 27:17, 3Pat 22:17, Ezk 34:5, Zxr 10:2, Mat 9:36

* 6:37 Eki júz dinar – bir dinar jumısshınıń bir kúnlik is haqısı.

+ 6:37 4Pat 4:42-44

• 6:45 Mat 14:22-36, Yuxn 6:15-21

+ 6:45 Mat 11:21, Mrk 8:22

+ 6:46 Luk 6:12, Luk 9:28

+ 6:49 Luk 24:37

+ 6:52 Mrk 6:41, Mrk 8:17, Yuxn 12:40, 2Kor 3:14

+ 6:53 San 34:11, Mat 14:34, Luk 5:1

+ 6:55 Mrk 2:4, Elsh 5:15

+ 6:56 Mrk 5:27

• 7:1 Mat 15:1-20

+ 7:3 Gal 1:14

+ 7:4 Evr 9:10

+ 7:5 Luk 11:38

+ 7:6 Mat 23:13

* 7:6-7 Iysh 29:13.

+ 7:7 Iysh 29:13, Kol 2:22

* Mrk 7:8 Bazı qoljazbalarda mına sózler de bar: «Sizler kese hám gúzelerdi juwasızlar hám soǵan uqsaǵan islerdi qılasızlar».

* 7:10 Shıǵ 20:12; Nzm 5:16.

* 7:10 Shıǵ 21:17; Erm 20:9.

+ 7:10 Shıǵ 20:12, Shıǵ 21:17

+ 7:15 Elsh 10:15, Tit 1:15

* Mrk 7:16 Bazı qoljazbalarda 16-ayat ta bar: «Qulaǵı bar adam jaqsılap esitip alsın!»

+ 7:19 Elsh 10:15, Elsh 11:9, Tit 1:15

+ 7:20 Mat 12:34, Yaqp 3:6

+ 7:21 Gal 5:19-21, 1Kor 6:9-10

• 7:24 Mat 15:21-28

* Mrk 7:24 Tir – Bazı qoljazbalarda «Tir hám Sidon».

+ 7:24 Eshu 19:28-29, Iysh 23

+ 7:26 Elsh 21:2-3

+ 7:27 Mat 7:6

+ 7:31 Mrk 8:24, Mrk 5:20, Mrk 1:9

+ 7:32 Iysh 35:5-6

+ 7:33 Mrk 8:23, Yuxn 9:6

+ 7:36 Mrk 1:44-45

• 8:1 Mat 15:32-39

+ 8:2 Mat 9:36

+ 8:4 4Pat 4:42-44

• 8:11 Mat 16:1-4

+ 8:11 Luk 11:16, 1Kor 1:22

• 8:14 Mat 16:5-12

+ 8:15 Luk 12:1, 1Kor 5:7-8

+ 8:17 Mrk 6:52, Mrk 7:18

+ 8:18 Erm 5:21

+ 8:19 Mrk 6:41-43

+ 8:20 Mrk 8:8

+ 8:22 Mrk 6:45

+ 8:23 Mrk 7:33, Yuxn 9:6

• 8:27 Mat 16:13-20, Luk 9:18-21

+ 8:28 Mrk 6:14, 3Pat 17:1, Mal 4:5

+ 8:29 Mrk 14:61-62, Yuxn 11:27

+ 8:30 Mat 9:30

• 8:31 Mat 16:21-28, Luk 9:22-27

+ 8:31 Luk 17:25, Mrk 9:31, Mrk 10:34, Yuxn 2:19

+ 8:32 Yuxn 16:25

+ 8:33 Mat 4:10, Fil 3:19

+ 8:34 Mat 10:38-39

+ 8:35 Mrk 10:29

+ 8:36 Luk 12:20

+ 8:37 Zab 48:8-9

+ 8:38 Iysh 57:3, Rim 1:16, 2Tim 1:8, Nzm 33:2, Dan 7:13, Zxr 14:5

+ 9:1 Mrk 13:30, Yuxn 21:22

• 9:2 Mat 17:1-13, Luk 9:28-36

+ 9:2 Mrk 5:37, Mrk 14:33

+ 9:3 Dan 7:9

+ 9:4 Mal 4:5

* 9:7 Zab 2:7.

+ 9:7 Nzm 18:15, 2Pet 1:17

+ 9:9 Mrk 1:44, Mrk 5:43

* 9:12 Mal 4:5-6.

+ 9:12 Iysh 53:7

+ 9:13 Mat 11:14, Luk 1:17

• 9:14 Mat 17:14-20, Luk 9:37-43

+ 9:17 Luk 11:14

+ 9:20 Mrk 1:26

+ 9:22 Mrk 1:40

+ 9:23 Mat 17:20-21

+ 9:26 Mrk 1:26

+ 9:27 Mrk 1:31, Mrk 5:41, Elsh 3:7, Elsh 9:41

• 9:30 Mat 17:22-23, Luk 9:43-45

+ 9:31 Mrk 8:31, Mrk 10:32-34

+ 9:32 Mrk 6:52

• 9:33 Mat 18:1-9, Luk 9:46-50, Luk 22:24-30

+ 9:33 Mat 17:24

+ 9:35 Mrk 10:43-44

+ 9:36 Mrk 10:16

+ 9:37 Mat 10:40, Luk 10:16, Yuxn 13:20

+ 9:38 Mat 7:22, Mat 12:27, Elsh 19:13, San 11:28

+ 9:40 Mat 12:30, Luk 11:23

+ 9:41 Mat 10:42

+ 9:42 Luk 17:2

+ 9:43 Mat 5:30, Mat 25:41, Ayan 20:10

* Mrk 9:44 Bazı qoljazbalarda usı ayat 48-ayat penen birdey.

* Mrk 9:46 Bazı qoljazbalarda usı ayat 48-ayat penen birdey.

+ 9:47 Iysh 66:24

* 9:48 Iysh 66:24.

* Mrk 9:49 Bazı qoljazbalarda mına sózler de bar: «Barlıq qurbanlıqlar duz benen duzlanadı».

+ 9:50 Mat 5:13, Luk 14:34, Ezk 43:24, Rim 12:18, 2Kor 13:11, 1Sal 5:13

• 10:1 Mat 19:1-12

* 10:4 Nzm 24:1.

+ 10:4 Nzm 24:1-3

* 10:6 Jar 1:27.

+ 10:6 Jar 1:27

+ 10:7 Jar 2:24, 1Kor 6:16, Efs 5:31, 1Kor 6:16

* 10:7-8 Jar 2:24.

+ 10:9 Mal 2:16, 1Kor 7:10

+ 10:12 Mat 5:32

• 10:13 Mat 19:13-15, Luk 18:15-17

+ 10:15 Mat 18:3

+ 10:16 Mrk 9:36

• 10:17 Mat 19:16-30, Luk 18:18-30

+ 10:17 Luk 10:25

+ 10:18 Zab 105:1, Zab 118:68

* 10:19 Shıǵ 20:12-16; Nzm 5:16-20.

+ 10:19 Shıǵ 20:12-16, Nzm 24:14, 1Kor 6:8

+ 10:20 Fil 3:6

+ 10:21 Luk 12:33

+ 10:23 Zab 48:7-8, Mrk 4:19

+ 10:27 Jar 18:14, Ayup 42:2, Erm 32:17, Mrk 14:36, Luk 1:37

+ 10:28 Mrk 1:18-20

+ 10:29 Mrk 8:35, Luk 14:26

+ 10:30 2Kor 12:10

+ 10:31 Mat 20:16, Luk 13:30

• 10:32 Mat 20:17-19, Luk 18:31-34

+ 10:34 Mrk 8:31, Mrk 9:31

• 10:35 Mat 20:20-28

+ 10:35 Mrk 1:19

+ 10:37 Mat 19:28

+ 10:38 Mrk 14:36, Yuxn 18:11, Luk 12:50

+ 10:39 Elsh 12:2, Ayan 1:9

+ 10:43 1Pet 5:3, Mat 23:11, Mrk 9:35

+ 10:45 Yuxn 13:4-5, Iysh 53:10-11, Yuxn 11:51, Rim 4:25, Gal 1:4, 1Tim 2:6, Tit 2:14, 1Pet 1:18-19

• 10:46 Mat 20:29-34, Luk 18:35-43

+ 10:46 Eshu 6:1, 3Pat 16:34

* 10:47 Dawıttıń Urpaǵı – Masiyxtıń basqa ataǵı.

+ 10:47 2Pat 7:12-16, Luk 1:32

+ 10:52 Mrk 5:34, Luk 7:50, Luk 17:19

• 11:1 Mat 21:1-11, Luk 19:28-40, Yuxn 12:12-19

+ 11:1 2Pat 15:30, Zxr 14:4, Elsh 1:12, Mat 21:17, Luk 24:50, Yuxn 11:18

+ 11:8 4Pat 9:13

* 11:9 Hosanna! – «Qutqara gór!» degen mániste. Qudaydı alǵıslaǵanda aytıladı.

* 11:9-10 Zab 117:25-26.

+ 11:10 Zab 117:25-26, Zab 148:1, Mat 23:39

• 11:12 Mat 21:18-19

+ 11:12 Mat 4:2

+ 11:13 Erm 24:8, Erm 29:16-17, Hosh 9:10, Mix 7:1, Mrk 13:28, Luk 13:6

• 11:15 Mat 21:12-17, Luk 19:45-48, Yuxn 2:13-22

+ 11:15 Leb 1:14, Leb 5:7, Leb 12:8, Luk 2:24

* 11:17 Iysh 56:7.

* 11:17 Erm 7:11.

+ 11:17 Iysh 56:7, Erm 7:11

+ 11:18 Mat 21:46

+ 11:19 Luk 21:37

• 11:20 Mat 21:19-22

+ 11:23 Mat 7:7, Mat 17:20, 1Kor 13:2

+ 11:24 Mat 7:7, Yaqp 1:6

+ 11:25 Mat 6:14, Kol 3:13

* Mrk 11:26Bazı qoljazbalarda 26-ayat ta bar: «Eger sizler basqalardıń gúnaların keshirmeseńler, aspandaǵı Ákeńiz de sizlerdiń gúnalarıńızdı keshirmeydi».

• 11:27 Mat 21:23-27, Luk 20:1-8

+ 11:28 Elsh 4:7

+ 11:30 Mrk 1:4

+ 11:31 Luk 7:30

+ 11:32 Mat 11:9, Mat 14:5

• 12:1 Mat 21:33-46, Luk 20:9-19

+ 12:1 Zab 79:9, Iysh 5:1, Qsq 8:11, Mrk 13:34

+ 12:5 Mat 22:6, Mat 23:34, Evr 11:36-37, Evr 11:36-37

+ 12:6 Mat 3:17, Evr 1:1

+ 12:7 Evr 1:2, 3Pat 21:19

+ 12:8 Evr 13:12

+ 12:9 Elsh 13:46

* 12:10-11 Zab 117:22-23.

+ 12:11 Zab 117:22-23, Elsh 4:11, 1Pet 2:7

+ 12:12 Mrk 11:18, Mrk 11:32

• 12:13 Mat 22:15-22, Luk 20:20-26

+ 12:13 Luk 11:54

+ 12:14 Mat 17:24-25

+ 12:15 Mrk 7:6, Luk 12:1

+ 12:17 Rim 13:7

• 12:18 Mat 22:23-33, Luk 20:27-40

* 12:18 Saddukeyler – Iysanıń zamanında yahudiy xalqınıń kúshli diniy toparı.

+ 12:18 Mat 3:7, Elsh 23:8

* 12:19 Nzm 25:5-6.

+ 12:19 Jar 38:8, Nzm 25:5-6

* 12:26 Shıǵ 3:6.

+ 12:26 Shıǵ 3:2, Shıǵ 3:6

• 12:28 Mat 22:34-40, Luk 10:25-28

* 12:29-30 Nzm 6:4-5.

+ 12:30 Nzm 6:4-5, Nzm 11:13, Eshu 22:5

* 12:31 Leb 19:18.

+ 12:31 Leb 19:18, Mat 19:19

+ 12:32 Nzm 4:35, Nzm 6:4

+ 12:33 3Pat 15:22, Hosh 6:6, Mix 6:6-8

+ 12:34 Luk 20:40

• 12:35 Mat 22:41-46, Luk 20:41-44

+ 12:35 2Pat 7:12-16, Mrk 10:47, Luk 1:32

* 12:36 Zab 109:1.

+ 12:36 Zab 109:1, Elsh 2:34-35

+ 12:37 Mrk 6:20

• 12:38 Mat 23:1-36, Luk 20:45-47

+ 12:39 Luk 11:43

• 12:41 Luk 21:1-4

+ 12:41 4Pat 12:9, Mat 27:6

+ 12:44 2Kor 8:1-3, 2Kor 8:12

• 13:1 Mat 24:1-14, Luk 21:5-19

+ 13:2 Luk 19:44

+ 13:5 1Yuxn 3:7, Kol 2:8, 2Sal 2:3

+ 13:6 Erm 14:14

+ 13:7 Erm 51:46

+ 13:8 2Jln 15:6, Ayan 6:4, Elsh 11:28, Ayan 6:8, Ayan 6:12

+ 13:9 Zab 118:46, Elsh 17:6, Elsh 18:12, Elsh 24:1, Elsh 25:6

+ 13:10 Mat 28:19, Rim 10:18, Kol 1:6

+ 13:11 Elsh 4:8

+ 13:12 Mat 10:35-36

+ 13:13 Mat 10:22, Yuxn 15:18, Yaqp 5:11, Ayan 2:10

• 13:14 Mat 24:15-28, Luk 21:20-24

* 13:14 Dan 9:27; 11:31; 12:11.

+ 13:14 Dan 9:27, Dan 11:31, Dan 12:11

+ 13:15 Luk 17:31

+ 13:17 Luk 23:29

+ 13:19 Erm 30:7, Dan 12:1, Ayan 16:18

+ 13:20 Iysh 65:8, Luk 18:7

+ 13:21 Luk 17:23

+ 13:22 Nzm 13:1, 2Sal 2:9, Ayan 13:13, Ayan 16:14

+ 13:23 Yuxn 13:19, Yuxn 14:29

• 13:24 Mat 24:29-31, Luk 21:25-28

+ 13:24 Amo 8:9

* 13:25 Iysh 13:10; 34:4.

+ 13:25 Iysh 13:10, Iysh 24:23, Iysh 34:4, Ezk 32:7, Iol 2:31, Elsh 2:20, Ayan 6:13

* 13:26 Dan 7:13.

+ 13:26 Dan 7:13, Mat 16:27

+ 13:27 Mat 13:41

• 13:28 Mat 24:32-35, Luk 21:29-33

+ 13:30 Mrk 9:1

+ 13:31 Zab 101:26-27, Iysh 51:6, 2Pet 3:10

• 13:32 Mat 24:36-44, Luk 17:26-30, Luk 17:34-36

+ 13:32 Zxr 14:7

* Mrk 13:33Bazı qoljazbalarda «…hám duwa etińler» degen sózler de bar.

+ 13:33 Efs 6:18, 1Sal 5:6, Mat 25:13

+ 13:34 Mrk 12:1

+ 13:35 Mat 25:13, 2Pet 3:10, 1Sal 5:2

+ 13:36 Mat 25:1-13

• 14:1 Mat 26:1-5, Luk 22:1-2, Yuxn 11:45-53

* 14:1 Qutqarılıw hám Ashıtqısız nan bayramı – sózlikke qarań.

+ 14:1 Shıǵ 12:1-30, Yuxn 11:53

• 14:3 Mat 26:6-13, Luk 7:36-50, Yuxn 12:1-8

+ 14:3 Mat 21:17, Yuxn 11:1, Yuxn 11:18, Leb 13:3

+ 14:7 Nzm 15:11, Mrk 2:20, Yuxn 7:33

+ 14:8 Yuxn 19:40

+ 14:9 Mat 24:14

• 14:10 Mat 26:14-16, Luk 22:3-6

+ 14:10 Yuxn 13:2, Elsh 1:16

• 14:12 Mat 26:17-30, Luk 22:7-23, Yuxn 13:21-30

+ 14:12 Shıǵ 12:6, 1Kor 5:7

+ 14:18 Zab 40:10, Yuxn 13:18

+ 14:21 Iysh 53, Mat 18:7

• 14:22 Mat 26:26-30, Luk 22:15-20, 1Kor 11:23-25

+ 14:22 Yuxn 6:51, 1Kor 10:16

+ 14:24 Shıǵ 24:8

+ 14:26 Luk 22:39

• 14:27 Mat 26:31-35, Luk 22:31-34, Yuxn 13:36-38

* 14:27 Zxr 13:7.

+ 14:27 Zxr 13:7, Yuxn 16:32

+ 14:28 Mrk 16:7

• 14:32 Mat 26:36-46, Luk 22:39-46

+ 14:33 Mrk 5:37, Mrk 9:2

+ 14:34 Yuxn 12:27

+ 14:35 Evr 5:7

+ 14:36 Mrk 10:27, Mrk 10:38, Yuxn 18:11, Yuxn 5:30, Yuxn 6:38

+ 14:38 Mat 6:13, 1Pet 4:7

+ 14:41 Yuxn 2:4, Mrk 9:31, Mrk 10:33

• 14:43 Mat 26:47-56, Luk 22:47-53, Yuxn 18:3-12

+ 14:43 Elsh 1:16

+ 14:47 Luk 22:38

+ 14:49 Mrk 11:27, Mat 1:22-23, Mat 21:4, Yuxn 19:36

+ 14:50 Mrk 14:27, Yuxn 16:32

• 14:53 Mat 26:57-68, Luk 22:54-55, Luk 22:63-71, Yuxn 18:13-14, Yuxn 18:19-24

+ 14:56 Zab 26:12, Zab 34:11, Nzm 17:6, Nzm 19:15

+ 14:58 2Kor 5:1, Mrk 15:29, Yuxn 2:19

+ 14:60 Mrk 15:4-5

+ 14:61 Iysh 53:7, Zab 2:7

* 14:62 Zab 109:1.

* 14:62 Dan 7:13.

+ 14:62 Zab 109:1, Dan 7:13, Mat 16:27, Mat 24:30, Evr 1:13

+ 14:63 San 14:6, Elsh 14:14

+ 14:64 Mrk 2:7, Yuxn 10:36, Leb 24:16

+ 14:65 Iysh 50:6, Mrk 10:34

• 14:66 Mat 26:69-75, Luk 22:56-62, Yuxn 18:15-18, Yuxn 18:25-27

* Mrk 14:68 Bazı qoljazbalarda mına sózler de bar: «Sol waqıtta qoraz shaqırdı».

* Mrk 14:70 Bazı qoljazbalarda mına sózler de bar: «Seniń sóylewiń júdá uqsas».

+ 14:72 Mrk 14:30

• 15:1 Mat 27:1-2, Mat 27:11-14, Luk 23:1-5, Yuxn 18:28-38

+ 15:1 Luk 3:1, Luk 13:1, Elsh 3:13, Elsh 4:27, 1Tim 6:13

+ 15:2 Mat 2:2

+ 15:4 Mrk 14:60-61

+ 15:5 Iysh 53:7

• 15:6 Mat 27:15-26, Luk 23:13-25, Yuxn 18:39

+ 15:10 Yuxn 12:19, Elsh 5:17

+ 15:11 Elsh 3:14

+ 15:14 Luk 23:41, Evr 4:15

+ 15:15 Mrk 10:34

• 15:16 Mat 27:27-31, Yuxn 19:2-3

+ 15:19 Iysh 50:6, Mrk 10:34, Mrk 14:65

• 15:21 Mat 27:32-44, Luk 23:26-43, Yuxn 19:17-27

+ 15:21 Rim 16:13

* 15:24 Zab 21:19.

+ 15:24 Zab 21:19

* Mrk 15:28 Bazı qoljazbalarda 28-ayat ta bar: «„Ol jınayatshılarǵa qosıp sanaldı“, – degen Muxaddes Jazıw orınlandı».

* 15:29 Zab 21:8.

+ 15:29 Zab 21:7, Zab 108:25, Mrk 14:58, Yuxn 2:19

+ 15:31 Yuxn 10:18

+ 15:32 Yuxn 1:49, Yuxn 12:13, Yuxn 20:29

• 15:33 Mat 27:45-56, Luk 23:44-49, Yuxn 19:28-30

* 15:34 Zab 21:2.

+ 15:34 Zab 21:2

+ 15:36 Zab 68:22

+ 15:38 Shıǵ 26:33, Leb 16:2

+ 15:40 Luk 8:2

• 15:42 Mat 27:57-61, Luk 23:50-56, Yuxn 19:38-42

+ 15:46 Iysh 53:9

• 16:1 Mat 28:1-8, Luk 24:1-12, Yuxn 20:1-10

+ 16:1 Mrk 15:40

+ 16:3 Mrk 15:46

+ 16:7 Mrk 14:28

• 16:9 Mat 28:9-10, Mat 28:16-20, Luk 24:13-49, Yuxn 20:11-23

+ 16:9 Luk 8:2

+ 16:11 Luk 24:11

+ 16:15 Elsh 1:8, Kol 1:23

+ 16:16 Elsh 16:31, Rim 10:9, 1Pet 3:21, Yuxn 3:18

+ 16:17 Luk 10:17, Elsh 5:16, Elsh 8:7, Elsh 16:18, Elsh 19:12, Elsh 2:4, Elsh 10:46, 1Kor 12:10, 1Kor 14:2

+ 16:18 Zab 90:13, Luk 10:19, Elsh 28:3-5, Elsh 9:12, Elsh 28:8

+ 16:19 Luk 24:51, Elsh 1:9, 1Tim 3:16, Zab 109:1, Elsh 7:55-56, 1Pet 3:22, Rim 8:34, Efs 1:20, Kol 3:1, Evr 1:3, Evr 8:1, Evr 12:2, Ayan 3:21

+ 16:20 Elsh 5:12

+ 1:3 Elsh 1:1

+ 1:5 Mat 2:1, 1Jln 24:10, Shıǵ 28:1

+ 1:6 Fil 3:6

+ 1:7 1Pat 1:2

+ 1:8 1Jln 24:19

+ 1:9 Shıǵ 30:7-8

+ 1:10 Zab 140:2

+ 1:11 Shıǵ 30:1-10

+ 1:13 Elsh 10:4

+ 1:15 Luk 7:28, San 6:2-3, Luk 7:33, Iysh 49:1, Erm 1:4-5, Gal 1:15

* 1:17 Iliyas – Iysa Masiyx tuwılmastan burın IX ásirde jasaǵan payǵambar. 3Pat 18:1-46; Mal 4:5-6.

+ 1:17 Mal 4:5, Mat 11:14, Mat 17:12-13, Mal 4:6, Mal 3:1, Mrk 1:2

+ 1:18 Jar 15:8, Biy 6:17

+ 1:19 Dan 8:16, Dan 9:21

+ 1:25 Jar 30:23

+ 1:26 Dan 8:16, Dan 9:21, Mat 2:23, Yuxn 1:45, Mat 1:16

* Luk 1:28 Bazı qoljazbalarda mına sózler de bar: «Hayallar arasında sen jarılqanǵansań».

+ 1:28 Biy 13:3

+ 1:31 Iysh 49:1, Mat 1:20

+ 1:32 2Pat 7:13, Zab 88:4, Iysh 9:7, Mrk 11:10

+ 1:33 Dan 7:14, Dan 7:27, Obd 1:21, Zxr 14:9, 1Kor 15:24, Ayan 11:15

+ 1:35 Mat 18:20, Zab 2:7, Mat 14:33

+ 1:37 Jar 18:14, Ayup 42:2, Erm 32:17, Mrk 10:27

+ 1:46 1Pat 2:1-10

+ 1:47 Zab 34:9, Iysh 61:10, Xab 3:18

+ 1:48 1Pat 1:11, Luk 11:27

+ 1:49 Zab 98:3, Zab 110:9

+ 1:50 Nzm 5:10, Nzm 7:9

+ 1:51 Iysh 51:9

+ 1:52 Ayup 5:11, Zab 146:6, Ezk 21:26

+ 1:53 Zab 106:9

+ 1:54 Jar 17:19, Rim 4:13, Gal 3:16, Evr 2:16

* 1:59 Jar 17:9-14.

+ 1:59 Jar 17:12, Leb 12:3

+ 1:68 Zab 110:9, Zab 129:8

+ 1:69 Elsh 3:21, Rim 1:2, Tit 1:1-2

+ 1:71 Zab 105:10

+ 1:72 Leb 26:42, Zab 104:8

+ 1:73 Jar 22:16-18, Jar 26:3, Evr 6:13, Sef 3:15

+ 1:76 Luk 7:26, Luk 20:6, Mal 3:1, Mat 3:3, Mrk 1:2-3

+ 1:77 Luk 3:3

+ 1:78 Zab 83:12, Mal 4:2

+ 1:79 Zab 106:10, Iysh 9:2, Iysh 42:7, Iysh 49:9, Mat 4:16

+ 1:80 Luk 3:2

• 2:1 Mat 1:18-25

+ 2:1 San 1:2, 1Jln 21:1, Elsh 5:37

+ 2:4 Luk 1:26-27, 1Pat 17:58

+ 2:9 Elsh 12:7

* 2:11 Masiyx – «Basına may quyılǵan adam» degendi ańlatadı. Quday wáde etken Qutqarıwshı. Sózlikke qarań.

+ 2:11 Mat 1:21, Iysh 9:6

+ 2:12 1Pat 2:34, 4Pat 19:29

+ 2:13 Ayan 5:11

+ 2:14 Zab 148:1, Luk 19:38

+ 2:19 Dan 7:28, Luk 2:51

+ 2:21 Jar 17:12-13, Leb 12:3

* 2:22 Leb 12:1-8.

+ 2:22 Leb 12:4

* 2:23 Shıǵ 13:2, 12.

+ 2:23 Shıǵ 13:2

* 2:24 Leb 12:8.

+ 2:24 Leb 12:8

+ 2:25 Iysh 40:1, Iysh 57:18

+ 2:30 Iysh 42:6, Iysh 49:6, Yuxn 8:12

+ 2:35 Yuxn 19:25

+ 2:37 Elsh 13:2, Elsh 14:23

+ 2:39 Mat 2:23, Luk 1:26-27

* 2:41 Qutqarılıw bayramı – sózlikke qarań.

+ 2:41 Nzm 16:1

+ 2:43 Leb 23:8

+ 2:50 Luk 9:45, Luk 18:34

+ 2:51 Dan 7:28, Luk 2:19

+ 2:52 1Pat 2:26

• 3:1 Mat 3:1-12, Mrk 1:1-8, Yuxn 1:19-28

+ 3:1 Luk 13:1, Luk 23:1, Luk 9:7

+ 3:2 Mat 26:3, Yuxn 11:49, Luk 1:63, Luk 1:80, Yuxn 1:6-7

* 3:3 Suwǵa shomıldırıw – grek tilinde «baptizo». Bul rásim adamlardıń Qudaydıń aldında táwbe etip, taza ómirdi baslawınıń nıshanı.

* 3:4-6 Iysh 40:3-5.

+ 3:6 Iysh 40:3-5, Iysh 52:10

+ 3:7 Mat 12:34, Mat 23:33

+ 3:8 Luk 16:24, Yuxn 8:33

+ 3:9 Luk 13:9, Mat 7:19

+ 3:10 Elsh 2:37, Elsh 16:30

+ 3:11 Iysh 58:7, Mat 25:35, Yaqp 2:15-16

+ 3:14 Luk 19:8

+ 3:15 Yuxn 1:19-20

+ 3:16 Iol 2:28

+ 3:17 Iysh 30:24, Mal 4:1, Mat 13:30

+ 3:20 Mat 11:2, Mat 14:1-12, Mrk 6:17-18, Yuxn 3:24

• 3:21 Mat 3:13-17, Mrk 1:9-11

+ 3:21 Elsh 7:56

* 3:22 Zab 2:7; Iysh 42:1.

+ 3:22 Iysh 11:2, Yuxn 1:32-33, Mrk 9:7, Yuxn 12:28, Iysh 42:1, Luk 9:35, 2Pet 1:17

• 3:23 Mat 1:1-17

+ 3:23 San 4:3

+ 3:27 1Jln 3:17-19, Ezr 3:2, Xag 1:1

+ 3:31 2Pat 5:14

+ 3:32 1Pat 17:12, Iysh 11:1, Rut 4:18-22

+ 3:33 Jar 38, San 26:21

+ 3:34 1Jln 1:17-27

+ 3:38 Jar 5

• 4:1 Mat 4:1-11, Mrk 1:12-13

+ 4:2 1Jln 21:1, 1Sal 3:5, Nzm 9:9, 3Pat 19:8, Mat 21:18

* Luk 4:4 Bazı qoljazbalarda al Qudaydıń hár bir sózi arqalı degen sózler de bar.

* 4:4 Nzm 8:3.

+ 4:4 Nzm 8:3

+ 4:6 1Yuxn 5:19, Ayan 13:2

* Luk 4:8Muxaddes Jazıwda – Bazı qoljazbalarda bul sózdiń aldında Joq bol, shaytan! degen sóz de bar.

* 4:8 Nzm 6:13.

+ 4:8 Nzm 6:13

+ 4:10 Zab 90:11-12

* 4:10-11 Zab 90:11-12.

* 4:12 Nzm 6:16.

+ 4:12 Nzm 6:16

• 4:14 Mat 13:53-58, Mrk 6:1-6

+ 4:15 Mrk 1:21

+ 4:16 Mat 2:23, Luk 2:39

* 4:18-19 Mayladı – Qudaydıń tapsırǵan jumısı ushın maylanıp, tayınlanıw

* Luk 4:18-19 Bazı qoljazbalarda mına sózler de bar: Meni jaralı júreklerdi emlew ushın jiberdi.

* 4:18-19 Iysh 61:1-2.

+ 4:18 Iysh 11:2, Iysh 58:6, Leb 25:10, Iysh 61:1-2

+ 4:23 Mat 11:23, Mrk 2:1-12, Yuxn 4:46-53

+ 4:24 Yuxn 4:44

+ 4:25 3Pat 17:1, 3Pat 18:2, Yaqp 5:17

* 4:25-26 3Pat 17:1-24.

+ 4:26 3Pat 17:9

* 4:27 4Pat 5:1-14.

+ 4:27 Leb 13:3, San 12:10, 2Jln 26:20, 4Pat 5:1-14

+ 4:30 Yuxn 8:59, Yuxn 10:39

• 4:31 Mrk 1:21-28

+ 4:31 Mat 4:13

+ 4:32 Mat 7:28-29

+ 4:34 Mat 8:29, Mrk 1:23-24, Luk 8:28, Elsh 19:15

+ 4:35 Luk 9:42, Elsh 8:7

• 4:38 Mat 8:14-17, Mrk 1:29-34

+ 4:38 1Kor 9:5

+ 4:41 Zab 2:7, Mat 12:16, Mrk 3:12

• 4:42 Mrk 1:35-39

+ 4:42 Luk 5:16

+ 4:43 Iysh 61:1

• 5:1 Mat 4:18-22, Mrk 1:16-20

+ 5:1 San 34:11, Mat 14:34, Mrk 6:53

+ 5:4 Yuxn 21:6

+ 5:8 Iysh 6:5

* 5:10 Adamlardı awlaytuǵın awshı – Qudaydıń jolına túsiriwshi.

+ 5:10 Mat 13:47

• 5:12 Mat 8:1-4, Mrk 1:40-45

+ 5:12 Leb 13:3, San 12:10, 4Pat 5:1, 2Jln 26:20, Mrk 9:22

* 5:14 Leb 14:1-32.

+ 5:14 Mat 9:30, Mat 17:9, Mrk 1:34, Leb 14:1-32, Luk 17:14

+ 5:16 Mat 14:23, Luk 4:42

• 5:17 Mat 9:1-8, Mrk 2:1-12

* 5:17 Pariseyler – Iysanıń zamanında yahudiy xalqınıń kúshli diniy toparı.

+ 5:17 Luk 6:19, Luk 8:46

+ 5:20 Mat 8:10, Mrk 10:52, Luk 7:48

+ 5:21 Mat 26:65, Zab 31:5, Iysh 43:25

* 5:24 Adam Ulı – Iysa Masiyx Ózin kóbinese usılay atadı, sózlikke qarań.

• 5:27 Mat 9:9-17, Mrk 2:13-22

* 5:27 Lebiy – Matta dep te tanılǵan. Mat 9:9 qarań.

+ 5:29 Luk 19:6

+ 5:30 Luk 15:2

+ 5:32 Luk 15:7, 1Tim 1:15

• 5:33 Mat 9:14-17, Mrk 2:18-22

+ 5:33 Mat 11:2, Luk 11:1, Yuxn 1:35, Luk 18:12

+ 5:34 Mat 25:1-13, Yuxn 3:29, Ayan 19:7, Ayan 21:2

+ 5:35 Mrk 14:7, Luk 17:22

* Luk 5:38 Bazı qoljazbalarda mına sózler de bar: «Sonda ekewi de saqlanadı».

• 6:1 Mat 12:1-14, Mrk 2:23

+ 6:1 Nzm 23:25

* 6:2 Shıǵ 34:21.

+ 6:2 Shıǵ 20:8-10, San 15:32-36

+ 6:3 1Pat 21:6

+ 6:4 Shıǵ 25:30, Leb 24:5-9

+ 6:6 Mrk 1:21

+ 6:7 Luk 14:1, Luk 20:20

* Luk 6:9 Bazı qoljazbalarda mına sózler de bar: «Olar úndemedi».

+ 6:9 Luk 14:3

+ 6:10 3Pat 13:6

• 6:12 Mat 10:1-4, Mrk 3:13-19

+ 6:14 Mat 16:18, Yuxn 1:42

* 6:15 Matta – Lebiy dep te tanılǵan. Mat 9:9 qarań.

+ 6:15 Mat 9:9

+ 6:16 Luk 22:47

• 6:17 Mat 4:23

+ 6:19 Luk 5:17, Luk 8:46

+ 6:20 Sef 3:12

+ 6:21 Zab 41:2, Iysh 55:1, Yuxn 7:37, Waz 7:3, 2Kor 7:10

+ 6:22 1Pet 4:14

+ 6:23 Elsh 5:41, Yaqp 1:2, 2Kor 12:10

+ 6:24 Amo 6:1, Mat 6:2, Yaqp 5:1

+ 6:25 Iysh 65:13, Hkm 14:13, Iysh 65:14

+ 6:26 Iysh 30:10, Mix 2:11

• 6:27 Mat 5:38-48

+ 6:28 Luk 23:34, Elsh 7:60, 1Pet 3:9

+ 6:29 Joq 3:30, 1Pet 2:23, 1Kor 6:7

+ 6:30 Nzm 15:7-8, Hkm 21:26

+ 6:31 Mat 7:12

+ 6:35 Zab 36:26

+ 6:36 Mat 5:7

• 6:37 Mat 7:1-5

+ 6:37 Rim 14:10, 1Kor 4:5, Rim 2:1, Rim 14:10, Yaqp 2:13

+ 6:38 2Kor 9:6, Mrk 4:24, Rim 2:1

+ 6:39 Mat 15:14

+ 6:40 Mat 10:24, Yuxn 13:16

• 6:43 Mat 7:17-20, Mat 12:33-35

+ 6:45 Hkm 12:5, Mat 15:18, Yaqp 3:6

• 6:46 Mat 7:24-27

+ 6:46 Hosh 8:2, Mat 7:22, Mat 25:11, Yuxn 13:13

+ 6:48 Hkm 10:25, Hkm 12:3

• 7:1 Mat 8:5-13

+ 7:4 Elsh 10:2

+ 7:7 Zab 106:20

+ 7:13 Mat 20:34

+ 7:14 Luk 8:54

+ 7:15 3Pat 17:23, 4Pat 4:36

+ 7:16 Nzm 18:15, Mat 21:11

• 7:18 Mat 11:2-19

+ 7:19 Yuxn 4:25, Yuxn 6:14, Yuxn 11:27

+ 7:22 Iysh 35:5, Iysh 61:1

+ 7:23 Yuxn 6:61, Yuxn 16:1

+ 7:24 Luk 3:2

+ 7:26 Mat 14:5, Mat 21:26

* 7:27 Mal 3:1.

+ 7:27 Shıǵ 23:20, Mal 3:1, Mrk 1:2

+ 7:28 Luk 1:15

+ 7:29 Luk 3:12

+ 7:33 Mat 3:4, Luk 1:15

+ 7:34 Yuxn 2:1, Yuxn 12:2, Luk 5:30

• 7:36 Mat 26:6-13, Mrk 14:3-9, Yuxn 12:1-8

+ 7:39 Luk 15:2

* 7:41 Dinar – bir dinar jumısshınıń bir kúnlik is haqısı.

+ 7:41 Mat 18:28

+ 7:42 Mat 6:14, Mrk 11:25-26, Efs 4:32, Kol 3:13

+ 7:46 Zab 22:5

+ 7:48 Luk 5:20

+ 7:50 Luk 8:48, Luk 17:19, Luk 18:42, Efs 2:8

+ 8:1 Luk 4:43

+ 8:2 Luk 23:49, Mat 27:56, Mrk 16:9, Luk 24:10, Yuxn 19:25

* Luk 8:3 Iysaǵa hám Onıń shákirtlerine – Bazı qoljazbalarda «Oǵan» (Iysaǵa), basqalarında «olarǵa», (Iysaǵa hám Onıń shákirtlerine).

+ 8:3 Luk 24:10

• 8:4 Mat 13:1-9, Mrk 4:1-9

+ 8:7 Erm 4:3

+ 8:8 Mat 11:15, Ayan 2:7

• 8:9 Mat 13:10-23, Mrk 4:10-25

* 8:10 Iysh 6:9.

+ 8:10 Mat 19:11, Iysh 6:9, Iysh 42:20, Erm 5:21

+ 8:11 Iysh 55:10-11, Elsh 8:4

+ 8:13 Gal 1:6, Evr 6:4

+ 8:14 Mat 6:25, Mrk 10:23, 1Tim 6:10

* Luk 8:15 Bazı qoljazbalarda mına sózler de bar: «Iysa usılardı aytıp bolǵannan soń dawıslap: Qulaǵı bar adam jaqsılap esitip alsın! – dedi».

+ 8:15 Yuxn 15:5

+ 8:16 Mat 5:15, Luk 11:33

+ 8:17 Mat 10:26, Luk 12:2

+ 8:18 Hkm 9:9

• 8:19 Mat 12:46-50, Mrk 3:31-35

+ 8:19 Mrk 6:3, Yuxn 2:12, Yuxn 7:3, Elsh 1:14, 1Kor 9:5, Gal 1:19

+ 8:21 Yuxn 15:14, Evr 2:11

• 8:22 Mat 8:23-27, Mrk 4:35-41

+ 8:22 Mat 8:18, Mrk 4:35

+ 8:24 Zab 64:8, Zab 88:10, Zab 103:7

• 8:26 Mat 8:28-34, Mrk 5:1-20

+ 8:28 Luk 4:34

+ 8:35 Luk 10:39

+ 8:37 Luk 5:8, Elsh 16:39

+ 8:39 Zab 65:16

• 8:40 Mat 9:18-26, Mrk 5:21-43

+ 8:41 Luk 13:14, Elsh 13:15, Elsh 18:8

+ 8:43 Leb 15:25

+ 8:44 Mrk 3:10

* Luk 8:45 Petr – Bazı qoljazbalarda «Petr menen janındaǵılar».

* Luk 8:45 Bazı qoljazbalarda mına sózler de bar: «Nege: „Maǵan kim qolın tiygizdi?“, – dep soraysań?»

+ 8:46 Luk 5:17, Luk 6:19

+ 8:48 Luk 7:50, Efs 2:8

+ 8:51 Mrk 14:33, Luk 9:28

+ 8:52 Yuxn 11:11

* Luk 8:54 Bazı qoljazbalarda «…olardıń hámmesin sırtqa shıǵarıp jiberip atırıp» degen sózler de bar.

+ 8:54 Mrk 1:31, Mrk 9:27, Elsh 3:7, Elsh 9:41, Luk 7:14

+ 8:56 Mrk 1:44, Mrk 9:9

• 9:1 Mat 10:5-15, Mrk 6:7-13

+ 9:1 Luk 6:12-16

+ 9:5 Elsh 13:51

+ 9:6 Mrk 1:15

• 9:7 Mat 14:1-12, Mrk 6:14-29

+ 9:7 Luk 3:1, Luk 9:19

+ 9:8 3Pat 17:1, Mal 4:5

+ 9:9 Luk 3:19-20, Luk 23:8

• 9:10 Mat 14:13-21, Mrk 6:30-44, Yuxn 6:1-14

* Luk 9:10 Betsayda dep atalǵan qalaǵa – Bazı qoljazbalarda «Betsayda degen qalaǵa jaqın jerdegi bir shólge».

+ 9:10 Luk 9:2

+ 9:13 4Pat 4:42-44

• 9:18 Mat 16:13-19, Mrk 8:27-29

+ 9:19 Luk 9:7, 3Pat 17:1, Mal 4:5

+ 9:20 Luk 22:67, Yuxn 11:27

• 9:21 Mat 16:20-28, Mrk 8:30

+ 9:22 Luk 17:25, Luk 18:33, Luk 24:7, Yuxn 2:19

+ 9:23 Mat 10:38-39, Luk 14:27

+ 9:25 Luk 12:20

+ 9:26 Rim 1:16, 2Tim 1:8, Nzm 33:2, Dan 7:13, Zxr 14:5

+ 9:27 Luk 21:32, Yuxn 21:22

• 9:28 Mat 17:1-8, Mrk 9:2-8

+ 9:28 Mrk 14:33, Luk 8:51

+ 9:29 Dan 7:9

+ 9:30 Mal 4:5

+ 9:35 Iysh 42:1, Luk 23:35, Nzm 18:15, 2Pet 1:17

• 9:37 Mat 17:14-18, Mrk 9:14-27

+ 9:42 Luk 4:35

• 9:43 Mat 17:22-23, Mrk 9:30-32

+ 9:44 Luk 9:22, Luk 18:32-33

+ 9:45 Luk 2:50, Luk 18:34

• 9:46 Mat 18:1-5, Mrk 9:33-40

+ 9:48 Mat 10:40, Luk 10:16, Yuxn 13:20

+ 9:49 Mat 7:22, Mat 12:27, Elsh 19:13, San 11:28

+ 9:50 Luk 11:23

+ 9:51 Luk 24:51, Elsh 1:9

+ 9:52 Mat 10:5

* Luk 9:54 Bazı qoljazbalarda «Iliyastıń islegenindey» degen sózler de bar.

+ 9:54 4Pat 1:10, Ayan 13:13

* Luk 9:55 olarǵa keyidi – Bazı qoljazbalarda «olarǵa keyip, bılay dedi: „Sizler qaysı ruwxqa tiyisli ekenińizdi bilmeysiz“».

* Luk 9:56 Sońınan olar basqa awılǵa ketti – Bazı qoljazbalarda: «„Sebebi Adam Ulı adamlardı joq qılıw ushın emes, al olardı qutqarıwǵa keldi.“ Sońınan olar basqa awılǵa ketti».

• 9:57 Mat 8:19-22

+ 9:61 3Pat 19:20

• 10:1 Mat 10:7-16

* Luk 10:1 jetpis eki – Bazı qoljazbalarda «jetpis». Jáne 17-ayatta da sonday.

+ 10:2 Mat 9:37-38, Yuxn 4:35

+ 10:3 Mat 10:16

+ 10:4 4Pat 4:29

+ 10:7 Gal 6:6, 1Tim 5:18

+ 10:8 1Kor 10:27

+ 10:9 Mrk 1:15

+ 10:11 Elsh 13:51

* 10:12 Jar 19:24-28.

+ 10:12 Jar 18:20, Jar 19:24, Erm 23:14, Ezk 16:48

• 10:13 Mat 11:20-24

+ 10:13 Mrk 6:45, Mrk 8:21, Mrk 3:7

+ 10:14 Iysh 23:1, Erm 47:4, Ezk 26:2, Iol 3:4, Amo 1:9, Zxr 9:2

+ 10:15 Iysh 14:13, Iysh 14:15

+ 10:16 Mat 10:40, Mat 25:45, Yuxn 13:20, Gal 4:14

+ 10:17 Mrk 16:17, Elsh 5:16, Elsh 8:7, Elsh 16:18, Elsh 19:12

+ 10:18 Iysh 14:12, Ayan 9:1, Ayan 12:8-9

+ 10:19 Zab 90:13, Mrk 16:18, Elsh 28:3-5

+ 10:20 Shıǵ 32:32, Zab 68:29, Evr 12:23, Ayan 3:5

• 10:21 Mat 11:25-27, Mat 13:16-17

+ 10:21 Ayup 37:24, Iysh 29:14

+ 10:22 Yuxn 6:46, Yuxn 7:29, Yuxn 8:19, Yuxn 10:15

+ 10:23 Mat 13:16-17

+ 10:24 Evr 11:13, 1Pet 1:10-12

+ 10:25 Luk 18:18

* 10:27 Nzm 6:5.

* 10:27 Leb 19:18.

+ 10:27 Nzm 6:5, Nzm 11:13, Eshu 22:5, Leb 19:18, Mat 22:37, Mrk 12:30

+ 10:28 Leb 18:5, Rim 10:5, Gal 3:12

* 10:32 Lebiyli – lebiy urıwına tiyisli adam. Olar Ibadatxanada xızmet etken. 1Jln 23:28-32.

+ 10:32 San 8:19

+ 10:33 4Pat 17:34, Yuxn 4:9, Yuxn 8:48

+ 10:34 Iysh 1:6

+ 10:38 Yuxn 11:1, Yuxn 12:2

+ 10:39 Luk 8:35

+ 10:41 Luk 12:25

+ 10:42 Zab 15:5

• 11:1 Mat 6:9-15, Mat 7:7-11

+ 11:1 Mat 11:2, Mrk 2:18, Yuxn 1:35

* Luk 11:2 Áke! – Bazı qoljazbalarda «Aspandaǵı Ákemiz!»

* Luk 11:2 Bazı qoljazbalarda mına sózler de bar: «Aspanda orınlanǵanı sıyaqlı, jerde de Seniń erkiń orınlansın».

+ 11:3 Hkm 30:8

* Luk 11:4 Bazı qoljazbalarda mına sózler de bar: «Shaytannan qutqara gór».

+ 11:4 Mat 26:41

+ 11:10 Hkm 8:17, Mat 18:19, Mat 21:22, Mrk 11:24, Yuxn 14:13-14, 1Yuxn 3:22, 1Yuxn 5:14

* Luk 11:11 Bazı qoljazbalarda «…nan sorasa, oǵan nan ornına tas beredi. Ya bolmasa» degen sózler de bar.

+ 11:13 Jar 6:5, Mat 12:34, Elsh 2:38

• 11:14 Mat 12:22-30, Mat 12:43-45, Mrk 3:20-27

+ 11:15 4Pat 1:2, Mat 9:34, Mat 10:25

+ 11:16 Mrk 8:11, 1Kor 1:22

+ 11:19 Luk 9:49, Elsh 19:13

+ 11:22 Iysh 49:24-25

+ 11:23 Luk 9:50

+ 11:26 2Pet 2:20

+ 11:27 Luk 1:48

+ 11:28 Yuxn 13:17, Yaqp 1:22, Rim 2:13

• 11:29 Mat 12:38-42, Mat 16:1-4, Mrk 8:11-13

* 11:29 Yuns 2:1, 11.

* 11:31 3Pat 10:1-10.

+ 11:31 3Pat 10:1-13, Mat 12:6

* 11:32 Yuns 3:6-9.

+ 11:32 Yuns 3:5

• 11:33 Mat 6:22-23

+ 11:33 Mat 5:15, Mrk 4:21, Luk 8:16

• 11:37 Mat 23:1-36, Mrk 12:38-40, Luk 20:45-47

+ 11:38 Mrk 7:3-5

+ 11:42 Luk 18:12

+ 11:43 Luk 14:7, Luk 20:46

+ 11:44 Hkm 26:23

+ 11:48 Elsh 7:51-52

+ 11:49 Mat 21:35

* 11:50-51 Jar 4:8.

* 11:50-51 2Jln 24:20-22.

+ 11:50 Nxm 9:26, Ayan 18:24, Jar 4:8, 1Yuxn 3:12, Evr 11:4, 2Jln 24:21

+ 11:54 Luk 20:20

+ 12:1 Mat 16:6, Mrk 8:15, 1Kor 5:7-8

+ 12:2 Mat 10:26, Mrk 4:22, Luk 8:17

• 12:4 Mat 10:17-20, Mat 10:28-33

+ 12:4 Zab 55:5, Zab 117:6, Hkm 29:25, Iysh 51:7, Iysh 51:12

+ 12:5 Evr 10:31

+ 12:7 Mat 6:26, Mat 12:12

+ 12:8 Rim 10:9, Ayan 3:5

+ 12:9 Mat 25:12, 1Yuxn 2:23, 2Tim 2:12

+ 12:10 Mat 12:31-32, Mrk 3:29

+ 12:12 Hkm 16:1

• 12:13 Mat 6:19-21, Mat 6:25-34

+ 12:15 1Tim 6:6-10, Shıǵ 20:17, Zab 61:11

+ 12:19 Iysh 22:13

+ 12:20 Zab 38:7, Waz 2:18, Waz 6:2

+ 12:21 1Tim 6:18

+ 12:22 Fil 4:6, 1Pet 5:7

+ 12:24 Mat 10:31, Mat 12:12

+ 12:27 3Pat 10:4-7

+ 12:28 Mat 8:26, Mat 14:31, Mat 16:8

+ 12:31 Zab 36:4

+ 12:32 Iysh 40:11, Yuxn 10:16, Luk 22:29

+ 12:33 Mat 19:21, Luk 18:22

• 12:35 Mat 24:45-51

+ 12:36 Ayan 3:20

+ 12:39 2Pet 3:10, 1Sal 5:2

+ 12:43 Mat 25:21, Yuxn 13:17

+ 12:45 Mat 25:5

+ 12:48 Leb 5:17

• 12:49 Mat 10:34-36

+ 12:50 Mrk 10:38

+ 12:51 Elsh 14:4

+ 12:53 Mix 7:6

• 12:54 Mat 5:25-26, Mat 16:2-3

+ 12:58 Hkm 25:8

+ 13:1 Luk 3:1, Luk 23:1

+ 13:2 Ayup 4:7

+ 13:4 Iysh 8:6, Yuxn 9:7, Yuxn 9:11

+ 13:6 Iysh 5:2, Mat 21:19, Mrk 11:13

+ 13:7 Mat 7:19, Luk 3:9

+ 13:10 Mat 4:23, Mrk 6:2

+ 13:13 Zab 144:14, Zab 145:8

+ 13:14 Luk 8:41, Elsh 13:15, Elsh 18:8, Shıǵ 20:9

+ 13:15 Luk 14:5

+ 13:17 1Pet 3:16

• 13:18 Mat 13:31-33, Mrk 4:30-32

* 13:19 Qıshqıl tuqım – gorchica.

+ 13:19 Mat 17:20, Luk 17:6, Ezk 17:23, Ezk 31:6, Dan 4:9

+ 13:21 1Kor 5:6, Gal 5:9

• 13:22 Mat 7:13-14, Mat 7:21-23

+ 13:25 Mat 25:11-12

+ 13:27 Zab 6:9

+ 13:28 Mat 8:12

+ 13:29 Mat 8:11, Efs 3:6

+ 13:30 Mat 19:30, Mat 20:16, Mrk 10:31

• 13:31 Mat 23:37-39

+ 13:31 Luk 3:1, Luk 9:7

+ 13:34 2Jln 24:21, Nxm 9:26, Elsh 7:52, Nzm 32:11-12, Rut 2:12, Zab 146:2

* 13:35 Zab 117:26.

+ 13:35 Zab 117:26, Luk 19:38

+ 14:1 Luk 6:7, Luk 20:20

+ 14:3 Mat 12:10, Mrk 3:4

+ 14:5 Luk 13:15

+ 14:7 Luk 11:43

+ 14:8 Hkm 25:6-7

+ 14:11 Mat 23:12, Luk 18:14

+ 14:14 1Kor 15:23, 1Sal 4:16

• 14:15 Mat 22:1-10

+ 14:15 Ayan 19:9

+ 14:20 Nzm 24:5

* Luk 14:24 Bazı qoljazbalarda mına sózler de bar: «Óytkeni mirát etilgenler kóp, al tańlap alınǵanlar az».

• 14:25 Mat 10:37-38

+ 14:26 Yuxn 12:25

+ 14:27 Mat 16:24, Luk 9:23

+ 14:34 Mat 5:13, Mrk 9:50

+ 14:35 Mat 11:15, Luk 8:8, Ayan 2:7

• 15:1 Mat 18:12-14

+ 15:2 Luk 5:30, Luk 19:7

+ 15:4 Ezk 34:6, Ezk 34:11

+ 15:6 1Pet 2:25

+ 15:7 Luk 5:31-32

* 15:8 On draxma – bir draxma jumısshınıń bir kúnlik is haqısı.

+ 15:12 Nzm 21:17

+ 15:18 Shıǵ 10:16

+ 15:22 Zxr 3:4

+ 15:24 Rim 11:15, Efs 2:1, Efs 2:5, Kol 2:13

+ 15:30 Hkm 29:3

+ 16:8 Yuxn 12:36, 1Sal 5:5

+ 16:10 Mat 25:21, Luk 19:17

+ 16:11 Hkm 24:4

+ 16:13 Mat 6:24

• 16:14 Mat 11:12-13

+ 16:14 1Tim 6:10

+ 16:15 1Pat 16:7, 3Pat 8:39, Hkm 21:2, Erm 11:20

+ 16:16 Mat 3:2, Luk 4:43, Mat 11:12-13

+ 16:17 Mat 5:18

+ 16:18 Mal 2:16, Mat 5:32, Mat 19:19

+ 16:22 Mat 18:10, Elsh 12:15

+ 16:23 Mat 11:23, Mat 8:11

+ 16:24 Luk 3:8

+ 16:29 Elsh 26:22, Elsh 28:23

+ 16:31 Mat 28:11-15, Yuxn 12:10-11

• 17:1 Mat 18:6-7, Mat 18:21-22

+ 17:1 Luk 22:22

+ 17:2 Mrk 9:42

+ 17:3 Leb 19:17, Mat 18:15

+ 17:4 Mat 6:14

+ 17:5 Mrk 9:24

+ 17:6 Mat 17:20, Luk 13:19

+ 17:12 Leb 13:3, Luk 5:11, Leb 13:46

+ 17:14 Leb 14:1-32, Mat 8:4, Mrk 1:44, Luk 5:14

+ 17:16 Luk 5:12, 4Pat 17:34, Yuxn 4:9

+ 17:19 Mrk 10:52, Luk 7:50, Efs 2:8

• 17:20 Mat 24:23-28, Mat 24:37-41

+ 17:20 Luk 19:11, Elsh 1:6

+ 17:22 Luk 5:35, Yuxn 8:56

+ 17:23 Mrk 13:21, Luk 21:28

+ 17:25 Luk 9:22

+ 17:26 Jar 6:5

* 17:27 Jar 6:5–7:1.

+ 17:27 Jar 6:14, Jar 7:21

* 17:28-29 Jar 19:1-29.

+ 17:29 Jar 19:16, Jar 19:24, 2Pet 2:6-8

+ 17:31 Mrk 13:15

* 17:32 Jar 19:23-26.

+ 17:32 Jar 19:26

+ 17:33 Mat 10:39

* Luk 17:36 Bazı qoljazbalarda 36-ayat ta bar: «Eki adam atızda bolsa, birewi alınıp, ekinshisi qaldırıladı».

+ 18:1 Luk 21:36, Rim 12:12, Efs 6:18, Kol 4:2, 1Sal 5:17

+ 18:7 Zab 21:3, Zab 87:2, Ayan 6:10, Mrk 13:20, Rim 8:33, Kol 3:12, Tit 1:1

+ 18:8 Evr 10:37

+ 18:9 Luk 16:15

+ 18:10 Elsh 3:1

+ 18:11 Mat 6:5

+ 18:12 Luk 5:33, Luk 11:42

+ 18:13 Zab 78:9, Dan 9:19

+ 18:14 Mat 23:12, Luk 14:11

• 18:15 Mat 19:13-15, Mrk 10:13-16

+ 18:17 Mat 18:3

• 18:18 Mat 19:16-30, Mrk 10:17-31

+ 18:18 Luk 10:25

+ 18:19 Zab 105:1, Zab 118:68

* 18:20 Shıǵ 20:12-16; Nzm 5:16-20.

+ 18:20 Shıǵ 20:12-16

+ 18:21 Fil 3:6

+ 18:22 Luk 12:33

+ 18:24 Zab 48:7-8

+ 18:27 Jar 18:14, Ayup 42:2, Erm 32:17, Mrk 14:36

+ 18:28 Luk 5:11

+ 18:29 Luk 14:26

• 18:31 Mat 20:17-19, Mrk 10:32-34

+ 18:33 Luk 9:22, Luk 24:7, Yuxn 2:19

+ 18:34 Luk 2:50, Luk 9:45

• 18:35 Mat 20:29-34, Mrk 10:46-52

+ 18:35 Eshu 6:1, 3Pat 16:34

* 18:38 Dawıttıń Urpaǵı – Masiyxtıń basqa ataǵı.

+ 18:38 2Pat 7:12-16, Mat 22:42, Luk 1:32

+ 18:42 Luk 7:50, Efs 2:8

+ 19:1 Eshu 6:1, 3Pat 16:34

+ 19:7 Luk 5:30, Luk 15:2

+ 19:8 Shıǵ 22:1, 2Pat 12:6, Luk 3:14

+ 19:9 Luk 3:8, Yuxn 8:33, Yuxn 8:39

• 19:11 Mat 25:14-30

+ 19:11 Luk 17:20, Elsh 1:6

* 19:13 On mina – bir mina jumısshınıń úsh aylıq is haqısı.

+ 19:14 Yuxn 15:8

+ 19:17 Luk 16:10

+ 19:22 Ayup 9:20, Ayup 15:6, 3Pat 20:40

+ 19:26 Mat 13:12

+ 19:27 Mat 22:7, Luk 20:16

• 19:28 Mat 21:1-11, Mrk 11:1-11, Yuxn 12:12-19

+ 19:29 2Pat 15:30, Zxr 14:4, Elsh 1:12

+ 19:36 4Pat 9:13

* 19:38 Zab 117:26.

+ 19:38 Zab 117:25-26, Zab 148:1

+ 19:39 Mat 21:15-16

+ 19:40 Xab 2:11

+ 19:41 Yuxn 11:35

+ 19:42 Zab 80:14, Iysh 48:18

+ 19:43 Iysh 29:3, Erm 6:6, Ezk 4:2, Ezk 26:8

+ 19:44 Zab 136:9, Luk 21:6

• 19:45 Mat 21:12-17, Mrk 11:15-19, Yuxn 2:13-22

* 19:46 Iysh 56:7.

* 19:46 Erm 7:11.

+ 19:46 Iysh 56:7, Erm 7:11

• 20:1 Mat 21:23-27, Mrk 11:27-33

+ 20:2 Elsh 4:7

+ 20:4 Luk 3:3

+ 20:5 Luk 7:30

+ 20:6 Luk 7:26, Luk 9:8

• 20:9 Mat 21:33-46, Mrk 12:1-12

+ 20:9 Zab 79:9, Iysh 5:1, Qsq 8:11, Mrk 13:34

+ 20:12 Luk 11:48-49

+ 20:13 Mat 3:17, Evr 1:1

+ 20:14 Evr 1:2

+ 20:15 Evr 13:12

+ 20:16 Elsh 13:46

* 20:17 Zab 117:22.

+ 20:17 Zab 117:22

+ 20:18 Iysh 8:14-15, Iysh 28:16

• 20:19 Mat 22:15-22, Mrk 12:13-17

+ 20:20 Luk 6:7, Luk 14:1, Luk 11:54

+ 20:22 Mat 17:24-25

* Luk 20:23 Bazı qoljazbalarda mına sózler de bar: «Sizler Meni nege sınap atırsızlar?»

+ 20:23 Mrk 7:6, Luk 12:1

+ 20:25 Rim 13:7

• 20:27 Mat 22:23-33, Mrk 12:18-27

* 20:27 Saddukeyler – Iysanıń zamanında yahudiylerdiń kúshli diniy toparı.

+ 20:27 Elsh 23:8

* 20:28 Nzm 25:5-6.

+ 20:28 Nzm 25:5

+ 20:35 2Sal 1:5

* 20:37 Shıǵ 3:6.

+ 20:37 Shıǵ 3:2, Shıǵ 3:6

+ 20:40 Mat 22:46

• 20:41 Mat 22:41-46, Mrk 12:35-40

+ 20:41 2Pat 7:12-16, Luk 1:32, Luk 18:38

+ 20:42 Zab 109:1, Elsh 2:34-35

* 20:42-43 Zab 109:1.

+ 20:46 Luk 11:43

• 21:1 Mrk 12:41-44

+ 21:1 4Pat 12:9, Mat 27:6, Yuxn 8:20

+ 21:4 2Kor 8:1-3, 2Kor 8:12

• 21:5 Mat 24:1-14, Mrk 13:1-13

+ 21:6 Luk 19:44

+ 21:8 1Yuxn 3:7, Kol 2:8, 2Sal 2:3, Erm 14:14

+ 21:10 2Jln 15:6, Ayan 6:4

+ 21:11 Elsh 11:28, Ayan 6:8, Ayan 6:12

+ 21:12 Elsh 4:3, Elsh 17:6, Elsh 18:12, Elsh 24:1, Elsh 25:6

+ 21:15 Elsh 6:10

+ 21:18 1Pat 14:45, 2Pat 14:11, Elsh 27:34

• 21:20 Mat 24:15-21, Mrk 13:14-19

+ 21:23 Mat 27:25, 1Sal 2:16

+ 21:24 Ayan 11:2

• 21:25 Mat 24:29-31, Mrk 13:24-27

* 21:27 Dan 7:13.

+ 21:27 Dan 7:13

• 21:29 Mat 24:32-35, Mrk 13:28-31

+ 21:32 Luk 9:27

+ 21:33 Zab 101:26-27, Iysh 51:6, 2Pet 3:10

+ 21:34 Iysh 24:17

+ 21:36 Mat 25:13, 1Sal 5:6, Luk 18:1, Rim 12:12, Efs 6:18, Kol 4:2, 1Sal 5:17

+ 21:37 Mat 21:23, Mat 26:55

• 22:1 Mat 26:1-5, Mat 26:14-16, Mrk 14:1-2, Mrk 14:10-11, Yuxn 11:45-53

+ 22:1 Shıǵ 12:1-30

+ 22:3 Yuxn 13:2

+ 22:6 Elsh 1:16

• 22:7 Mat 26:17-25, Mrk 14:12-21, Yuxn 13:21-30

+ 22:7 Shıǵ 12:6, 1Kor 5:7

• 22:14 Mat 26:26-30, Mrk 14:22-26, 1Kor 11:23-25

+ 22:16 Ayan 19:9

+ 22:19 Yuxn 6:51, 1Kor 10:16, 1Kor 11:24

+ 22:20 Shıǵ 24:8, Erm 31:31

+ 22:21 Zab 40:10, Yuxn 13:18

+ 22:22 Elsh 2:23

• 22:24 Mat 18:1-5, Mrk 9:33-37, Luk 9:46-50

+ 22:26 Mat 20:26, Mrk 10:43-44

+ 22:27 Mat 20:28, Yuxn 13:4-5

+ 22:28 Evr 2:18

+ 22:29 Luk 12:32

+ 22:30 Mat 19:28, Ayan 3:21

• 22:31 Mat 26:31-35, Mrk 14:27-31, Yuxn 13:36-38

+ 22:31 Ayup 1:6-12, Amo 9:9

+ 22:32 Yuxn 17:9

+ 22:33 Yuxn 21:19, Elsh 12:4

+ 22:35 Luk 9:3, Luk 10:4

* 22:37 Iysh 53:12.

+ 22:37 Iysh 53:12

• 22:39 Mat 26:36-46, Mrk 14:32-42

+ 22:40 Mat 6:13

+ 22:42 Mrk 10:38, Yuxn 18:11, Evr 5:7, Mat 6:10

+ 22:43 Mat 4:11, Mrk 1:13

• 22:47 Mat 26:47-56, Mrk 14:43-50, Yuxn 18:3-11

* Luk 22:47 Bazı qoljazbalarda mına sózler de bar: «Sebebi bul belgini ol olarǵa bergen edi: Men kimdi súysem, Ol – Sonıń Ózi».

+ 22:47 Elsh 1:16

+ 22:49 Luk 22:38

+ 22:53 Luk 20:1, Efs 6:12

• 22:54 Mat 26:57-58, Mat 26:69-75, Mrk 14:53-54, Mrk 14:66-72, Yuxn 18:12-18, Yuxn 18:25-27

+ 22:61 Luk 22:34

• 22:63 Mat 26:67-68, Mrk 14:65

+ 22:63 Iysh 50:6

• 22:66 Mat 26:59-66, Mrk 14:55-64, Yuxn 18:19-24

* Luk 22:68 Bazı qoljazbalarda «…hám sizler meni jibermeysizler» degen sózler de bar.

* 22:69 Zab 109:1.

+ 22:69 Zab 109:1, Mrk 16:19, Elsh 7:56, Evr 1:3

+ 22:71 Mat 9:3, Yuxn 10:36

• 23:1 Mat 27:1-2, Mat 27:11-14, Mrk 15:1-5, Yuxn 18:28-30

+ 23:1 Luk 3:1, Luk 13:1, Elsh 3:13, Elsh 4:27, 1Tim 6:13

+ 23:2 Elsh 17:7, Luk 20:25

+ 23:3 Mat 2:2

+ 23:4 Yuxn 18:38, Yuxn 19:4, Evr 4:15

+ 23:7 Luk 3:1, Luk 9:7

+ 23:8 Luk 9:9

• 23:13 Mat 27:15-26, Mrk 15:6-15, Yuxn 18:39

* Luk 23:17 Bazı qoljazbalarda 17-ayat ta bar: «Pilat hár Qutqarılıw bayramında olar ushın bir tutqındı bosatıp jiberiwi kerek edi».

• 23:26 Mat 27:32-44, Mrk 15:21-32, Yuxn 19:17-27

+ 23:29 Mrk 13:17, Luk 21:23

* 23:30 Hosh 10:8.

+ 23:30 Hosh 10:8, Ayan 6:16

+ 23:31 Ezk 20:47

* 23:34 Zab 21:19.

+ 23:34 Elsh 7:60, Zab 21:19

+ 23:35 Iysh 42:1, Luk 9:35, Yuxn 10:18

* Luk 23:38 Bazı qoljazbalarda «…grek, latın hám evrey tillerinde» degen sózler de bar.

+ 23:41 Luk 23:4, Evr 4:15

• 23:44 Mat 27:45-56, Mrk 15:33-41, Yuxn 19:28-30

+ 23:44 Amo 8:9

+ 23:45 Shıǵ 26:33, Leb 16:2

* 23:46 Zab 30:6.

+ 23:46 Zab 30:6, Elsh 7:59

+ 23:48 Luk 18:13

+ 23:49 Luk 8:2

• 23:50 Mat 27:57-61, Mrk 15:42-47, Yuxn 19:38-42

+ 23:53 Iysh 53:9

* 23:54 Tayarlıq kúni – juma kúni.

+ 23:56 Shıǵ 20:10, Nzm 5:14

• 24:1 Mat 28:1-10, Mrk 16:1-8, Yuxn 20:1-10

* Luk 24:1 Bazı qoljazbalarda «…olar menen taǵı basqalar» degen sózler de bar.

+ 24:4 Yuxn 20:12

+ 24:7 Luk 9:22, Luk 18:33, Yuxn 2:19

+ 24:8 Yuxn 2:22

+ 24:10 Mrk 15:40, Luk 8:2-3

+ 24:11 Mrk 16:11

• 24:13 Mrk 16:12-13

+ 24:16 Yuxn 20:14

+ 24:18 Yuxn 19:25

+ 24:20 Elsh 2:23

+ 24:26 1Pet 1:11

+ 24:27 Jar 3:15, Jar 12:3, Jar 22:8, San 21:9, San 24:17, Nzm 18:15, 2Pat 7:12-14, Zab 15:10, Iysh 7:14, Iysh 9:2, Iysh 11:1, Iysh 50:6, Iysh 53, Erm 23:5-6, Dan 7:13, Dan 9:24-27, Mix 5:2, Zxr 9:9, Zxr 12:10, Zxr 13:7, Elsh 8:35

+ 24:30 Luk 9:16

+ 24:34 1Kor 15:5

• 24:36 Mat 28:16-20, Mrk 16:14-18, Yuxn 20:19-23, Elsh 1:6-8

+ 24:37 Mat 14:26, Mrk 6:49

+ 24:39 1Yuxn 1:1

+ 24:41 Yuxn 21:5

+ 24:45 Elsh 16:14

+ 24:46 Luk 24:27

+ 24:48 Elsh 1:8

+ 24:49 Yuxn 14:26, Elsh 1:8, Elsh 1:4, Elsh 2:4

• 24:50 Mrk 16:19-20, Elsh 1:9-11

+ 24:50 Mat 21:17, Luk 19:29, Yuxn 11:18, Elsh 1:9

+ 24:52 Mat 28:9

+ 24:53 Elsh 2:46, Elsh 3:1, Elsh 5:21

+ 1:1 Jar 1:1, Ayan 19:13, Yuxn 20:28, 1Yuxn 5:20, Fil 2:6

+ 1:3 Zab 32:6, 1Kor 8:6, Kol 1:16, Evr 1:2

+ 1:4 Yuxn 5:26, Yuxn 11:25, 1Yuxn 1:2, 1Yuxn 5:11, Yuxn 8:12, Yuxn 9:5, Yuxn 12:46

+ 1:6 Mat 3:1, Mrk 1:4, Luk 1:80, Luk 3:2

+ 1:7 Yuxn 3:26, Yuxn 5:33, Yuxn 10:41, Yuxn 20:31, Elsh 19:4

+ 1:9 Zab 35:10, Iysh 49:6, 1Pet 2:9

+ 1:11 Yuxn 5:43

+ 1:12 Mat 5:9, 1Yuxn 3:1, 1Yuxn 5:1, Rim 8:14

+ 1:13 Yuxn 3:3, Yaqp 1:18

+ 1:14 1Yuxn 4:2, 2Yuxn 1:7, 1Tim 3:16, Evr 2:14

+ 1:15 Mat 3:11

* 1:17 Masiyx – «Basına may quyılǵan adam» degendi ańlatadı. Quday wáde etken Qutqarıwshı. Sózlikke qarań.

+ 1:17 Nzm 33:4, Yuxn 7:19, Yuxn 14:6

+ 1:18 Shıǵ 33:20, Yuxn 6:46, 1Yuxn 4:12, Kol 1:15, 1Tim 6:16

• 1:19 Mat 3:1-12, Mrk 1:2-8, Luk 3:15-17

* 1:19 Lebiyli – lebiy urıwına tiyisli adam. Olar Ibadatxanada xızmet etken. 1Jln 23:28-32.

+ 1:20 Elsh 13:25

* 1:21 Mal 4:5-6.

* 1:21 Nzm 18:15-19.

+ 1:21 Mal 4:5, Mat 17:12-13, Luk 1:17, Nzm 18:15, Nzm 18:18-19

* 1:23 Iysh 40:3.

+ 1:23 Iysh 40:3

* 1:24-25 Pariseyler – Iysanıń zamanında yahudiy xalqınıń kúshli diniy toparı.

* Yuxn 1:27 Bazı qoljazbalarda mına sózler de bar: «Biraq Ol mennen aldın bar edi».

+ 1:29 Shıǵ 12:3, Leb 1:10, Iysh 53:7, 1Pet 1:19, 1Yuxn 2:2, 1Yuxn 4:10

* 1:31 Suw menen shomıldırıw – grek tilinde «baptizo». Bul rásim adamlardıń Qudaydıń aldında táwbe etip, taza ómirdi baslawınıń nıshanı.

+ 1:31 Luk 1:17

+ 1:32 Iysh 11:2, Mat 3:16, Mrk 1:10, Luk 3:22

+ 1:33 Iol 2:28, Elsh 1:5

+ 1:35 Mat 11:2, Mrk 2:18, Luk 11:1

+ 1:36 Yuxn 1:29

+ 1:38 Yuxn 18:4, Yuxn 18:7

+ 1:40 Mat 4:18-20, Mrk 1:16-20, Luk 5:2-11

+ 1:41 Yuxn 4:25

* 1:42 Kifa – bul Petrdiń basqa atı – arameyshe Kifa, grekshe Petr. Ekewi de «tas» degendi bildiredi. Mat 16:18.

+ 1:42 Mat 16:18, Mrk 3:16, Gal 1:18, 1Kor 1:12

+ 1:44 Yuxn 12:21

+ 1:45 Yuxn 21:2, Nzm 18:15, Luk 24:27, Mat 2:23, Luk 2:39

+ 1:47 Zab 31:2, Rim 9:6

+ 1:49 Zab 2:7, Mat 27:11, Mat 27:42, Yuxn 11:27

* 1:51 Adam Ulı – Iysa Masiyx Ózin kóbinese usılay atadı, sózlikke qarań.

+ 1:51 Jar 28:12, Dan 7:13

+ 2:1 Yuxn 4:46, Yuxn 21:2

+ 2:4 Mrk 14:41, Yuxn 7:6, Yuxn 7:30, Yuxn 8:20, Yuxn 13:1

* 2:6 Eki-úsh metreta – bir metreta shama menen 40 l.

+ 2:6 Yuxn 3:25

+ 2:12 Mrk 3:31, Mrk 6:3, Yuxn 7:3, Elsh 1:14, 1Kor 9:5, Gal 1:19

• 2:13 Mat 21:12-13, Mrk 11:15-17, Luk 19:45-46

* 2:13 Qutqarılıw bayramı – sózlikke qarań.

+ 2:13 Nzm 16:1, Nzm 16:16, Yuxn 6:4, Yuxn 11:55

+ 2:16 Luk 2:49

* 2:17 Zab 68:10.

+ 2:17 Zab 68:10

+ 2:18 Yuxn 4:48, Yuxn 6:30, 1Kor 1:22

+ 2:19 Mrk 8:31, Mrk 14:58, Mrk 15:29, Yuxn 10:18

+ 2:22 Luk 24:8, Yuxn 12:16

+ 2:23 Yuxn 11:45

+ 3:1 Yuxn 7:50, Yuxn 19:39

* 3:3 Qaytadan – joqarıdan.

+ 3:5 Mrk 16:16, Elsh 2:38, Mat 5:20, 1Kor 15:50

+ 3:13 Hkm 30:4, Yuxn 6:38, 1Kor 15:47, Efs 4:9

* 3:14 San 21:4-9.

+ 3:14 San 21:9, Yuxn 8:28, Yuxn 12:32

* Yuxn 3:15 adam – Bazı qoljazbalarda «adam ólmeydi, al» degen sózler de bar.

+ 3:16 Rim 5:8, Efs 2:4, 1Yuxn 3:1, 1Yuxn 4:10

+ 3:17 Yuxn 8:15, Yuxn 12:47

+ 3:18 Mrk 16:16

+ 3:19 Yuxn 1:4, Yuxn 8:12, Yuxn 7:7

+ 3:20 Efs 5:13

+ 3:22 Yuxn 4:1-2

+ 3:24 Mat 11:2, Mrk 6:17-18, Luk 3:19-20

+ 3:25 Yuxn 2:6

+ 3:26 Yuxn 1:7, Yuxn 5:33

+ 3:27 1Kor 4:7

+ 3:28 Mal 3:1, Mrk 1:2, Yuxn 1:20

+ 3:29 Mat 9:15, Mat 25:1-13, Ayan 19:7, Ayan 21:2, Mat 9:15, Mrk 2:19

+ 3:33 Yuxn 8:26

+ 3:35 Mat 3:17, Mat 17:5, Yuxn 5:20

+ 3:36 Yuxn 5:24, Yuxn 6:40, 1Yuxn 5:12-13

+ 4:2 Yuxn 3:22

+ 4:3 Yuxn 2:11-12

+ 4:4 Luk 9:52-53

+ 4:5 Jar 33:19, Jar 48:22

+ 4:10 Zab 35:10, Erm 2:13, Erm 17:13

+ 4:14 Iysh 55:1, Yuxn 7:38

+ 4:19 Yuxn 9:20

+ 4:20 Jar 12:6-7, Jar 33:18, Nzm 11:29, Nzm 27:12, Biy 9:7, Nzm 12:5

+ 4:22 4Pat 17:28-34, Zab 147:8-9, Elsh 13:23, Rim 3:1-2

+ 4:23 Rim 8:15, Efs 6:18, Zab 144:18

+ 4:24 2Kor 3:17

+ 4:25 Yuxn 1:41, Mat 11:2, Nzm 18:18

+ 4:26 Yuxn 9:37

+ 4:34 Nzm 8:3, Yuxn 5:30, Yuxn 6:38, Yuxn 9:4, Yuxn 14:31

+ 4:35 Mat 9:38, Luk 10:2

+ 4:36 1Kor 3:6-9

+ 4:42 Yuxn 1:29, 1Yuxn 4:14

+ 4:44 Mat 13:57, Mrk 6:4, Luk 4:24

+ 4:45 Yuxn 2:23

+ 4:46 Yuxn 2:1, Yuxn 21:2, Yuxn 2:12

+ 4:48 Yuxn 2:18, Yuxn 6:30, 1Kor 1:22

+ 4:53 Mat 8:13, Elsh 16:34, Elsh 18:8

+ 4:54 Yuxn 2:11

+ 5:2 Nxm 3:1, Nxm 12:39

* Yuxn 5:3-4 Bazı qoljazbalarda 3-ayattıń aqırında hám 4-ayatta mına sózler de bar: «Olar suwdıń qozǵalıwın kútip jatatuǵın edi. Sebebi Jaratqan Iyeniń bir perishtesi ara-tura háwizge túsip, suwdı háreketke keltiretuǵın edi. Suw qozǵalǵannan soń, birinshi bolıp suwǵa túsken adam qanday awırıw bolsa da, awırıwına shıpa tabatuǵın edi».

+ 5:8 Mat 9:6-7, Mrk 2:11, Luk 5:24

+ 5:10 Shıǵ 20:10, Erm 17:21

* Yuxn 5:16 Bazı qoljazbalarda «…hám Onı óltiriwdiń jolın izley» degen sózler de bar.

+ 5:16 Yuxn 15:20

* 5:17 Ákem – Quday.

+ 5:18 Yuxn 7:1, Fil 2:6

+ 5:20 Mat 3:17, Mat 17:5, Yuxn 3:35, Yuxn 10:17, Yuxn 15:9, Yuxn 17:26

+ 5:21 Iysh 26:19, Ezk 37:5, Ezk 37:12, Dan 12:2, Rim 8:11, 1Kor 15:45

+ 5:22 Yuxn 17:2, Elsh 10:42

+ 5:23 Mat 10:40, Luk 10:16, Yuxn 13:20, Yuxn 15:23

+ 5:24 Yuxn 3:36, Yuxn 6:40, Yuxn 20:31, 1Yuxn 5:9-13, 1Yuxn 3:14

+ 5:25 Mat 27:52-53, Efs 2:1, Efs 2:5

+ 5:26 Yuxn 1:4, Yuxn 11:25, 1Yuxn 1:2, 1Yuxn 5:11

+ 5:27 Dan 7:13

+ 5:28 Iysh 26:19, Ezk 37:12, Yuxn 11:25, Yuxn 11:43

+ 5:29 Dan 12:2

+ 5:30 Mrk 14:36, Yuxn 6:38, Yuxn 8:16

+ 5:31 Yuxn 8:13

+ 5:33 Yuxn 1:7, Yuxn 3:26, Yuxn 10:41

+ 5:35 Mat 5:16, 2Pet 1:19

+ 5:36 Yuxn 8:18, Yuxn 10:25, 1Yuxn 5:9

+ 5:39 Luk 24:27

+ 5:41 1Sal 2:6

+ 5:43 Yuxn 10:25, Yuxn 12:12, Yuxn 1:11, Yuxn 3:11-12

+ 5:44 Yuxn 12:43

+ 5:46 San 21:9, Nzm 28:15

• 6:1 Mat 14:13-21, Mrk 6:30-44, Luk 9:10-17

+ 6:4 Shıǵ 12:1-30, Nzm 16:1, Nzm 16:16, Yuxn 2:13, Yuxn 11:55

+ 6:5 Yuxn 1:44, 4Pat 4:42-44

* 6:7 Eki júz dinarlıq – bir dinar jumısshınıń bir kúnlik is haqısı.

+ 6:8 Yuxn 1:40, Yuxn 1:44

* Yuxn 6:11 otırǵanlarǵa úlestirip berd – Bazı qoljazbalarda «shákirtlerine berdi, shákirtleri otırǵanlarǵa úlestirip berdi» delingen.

+ 6:11 Mat 15:36

+ 6:14 Mat 11:2-3, Yuxn 4:25, Yuxn 11:27

• 6:16 Mat 14:22-27, Mrk 6:45-52

+ 6:27 Iysh 55:2

+ 6:29 1Yuxn 3:23

+ 6:30 Mat 12:38, Yuxn 2:18, Yuxn 4:48, 1Kor 1:22

* 6:31 Shıǵ 16:4-5; Zab 77:24.

* 6:31 Manna – Izrail xalqı Mısırdan shıǵıp shólde júrgende, Quday aspannan bergen azıq.

+ 6:31 Shıǵ 16:15, San 11:7-9, Nxm 9:15, Zab 77:24

+ 6:34 Yuxn 4:15

+ 6:35 Yuxn 4:14, Yuxn 7:37

+ 6:37 Yuxn 17:6

+ 6:38 Yuxn 3:13, 1Kor 15:47, Mrk 14:36, Yuxn 5:30

+ 6:39 Mat 18:14, Yuxn 10:28-29

+ 6:40 Yuxn 3:35, Yuxn 5:24, 1Yuxn 5:12-13

+ 6:42 Mat 13:55

+ 6:44 Hosh 11:4, Yuxn 12:32

* 6:45 Iysh 54:13.

+ 6:45 Iysh 54:13

+ 6:46 Shıǵ 33:20, Mat 11:27, Yuxn 1:18

+ 6:51 Yuxn 3:13, Mat 26:26-28

+ 6:53 Mrk 14:22-24, 1Kor 10:16, 1Kor 11:27

+ 6:56 Yuxn 15:4-5, 1Yuxn 3:24

+ 6:62 Mrk 16:19, Luk 24:51, Elsh 1:9

+ 6:63 2Kor 3:6

+ 6:64 Yuxn 13:11

* Yuxn 6:69 Qudaydıń Muxaddesi – Bazı qoljazbalarda «Masiyx, tiri Qudaydıń Ulı».

+ 6:69 Mrk 1:24

+ 6:70 Yuxn 13:2, Yuxn 13:27

+ 6:71 Yuxn 18:2-3

+ 7:1 Yuxn 5:18, Yuxn 8:37, Yuxn 11:53

+ 7:2 Leb 23:34, Nzm 16:13-15

+ 7:3 Mrk 3:31, Mrk 6:3, Yuxn 2:12, Elsh 1:14, 1Kor 9:5, Gal 1:19

+ 7:6 Mrk 14:41, Yuxn 2:4, Yuxn 8:20, Yuxn 13:1

+ 7:7 Yuxn 15:18, Yuxn 3:19

+ 7:13 Yuxn 19:38

+ 7:16 Yuxn 8:28, Yuxn 12:49, Yuxn 14:10

+ 7:18 Yuxn 5:41, Yuxn 8:50

+ 7:19 Nzm 33:4, Yuxn 1:17

+ 7:20 Mrk 3:22, Yuxn 8:48, Yuxn 10:20

* 7:22 Jar 17:9-14.

+ 7:23 Mat 12:2, Yuxn 5:16

+ 7:24 Yuxn 8:15

+ 7:27 Yuxn 8:14, Yuxn 9:29, Yuxn 19:9

+ 7:29 Mat 11:27, Yuxn 8:55

+ 7:30 Yuxn 10:39, Mrk 14:41, Yuxn 2:4, Yuxn 7:6, Yuxn 8:20, Yuxn 13:1

+ 7:31 Yuxn 8:30

+ 7:33 Mrk 14:7, Yuxn 14:19, Yuxn 16:5

+ 7:34 Yuxn 8:21-22, Yuxn 13:33

+ 7:37 Leb 23:36, San 29:35, Nxm 8:18, Mat 11:28, Zab 41:2, Iysh 55:1, Mat 5:6, Yuxn 4:14, Yuxn 6:35

+ 7:38 Zab 35:10, Iysh 58:11, Erm 2:13, Erm 17:13, Zxr 14:8

+ 7:39 Iysh 44:3, Iol 2:28, Elsh 2:4

+ 7:40 Nzm 18:15, Nzm 18:18-19, Yuxn 1:21

* 7:42 2Pat 7:12; Mix 5:2.

+ 7:42 2Pat 7:12, 2Pat 7:16, 1Pat 16:1, Mix 5:2, Mat 2:1, Luk 2:4-7

+ 7:43 Yuxn 9:16, Yuxn 10:19

+ 7:48 1Kor 1:20, 1Kor 2:8

+ 7:50 Yuxn 3:1, Yuxn 19:39

+ 7:51 San 35:30, Nzm 17:6, Nzm 19:15

+ 7:52 4Pat 14:25

* 8:5 Leb 20:10; Nzm 22:22-24.

+ 8:5 Leb 20:10, Nzm 22:22-24, Ezk 16:38

+ 8:6 Luk 11:54, Luk 20:20

+ 8:7 Nzm 17:7, Rim 2:1, Rim 2:22

* Yuxn 8:9 Bazı qoljazbalarda «…hújdanları áshkara bolıp» degen sózler de bar.

+ 8:11 Yuxn 5:14

+ 8:12 Iysh 42:6, Iysh 49:6, Luk 2:30, Yuxn 1:4, Yuxn 1:9, Yuxn 12:35

+ 8:13 Yuxn 5:31

+ 8:14 Yuxn 13:3, Yuxn 16:28, Yuxn 7:27

+ 8:15 Yuxn 3:17, Yuxn 7:24, Yuxn 12:47

+ 8:16 Yuxn 5:30, Yuxn 16:32

* 8:17 Nzm 17:6; 19:15.

+ 8:17 San 35:30, Nzm 17:6, Nzm 19:15

+ 8:18 Yuxn 5:36, 1Yuxn 5:9

+ 8:19 Mat 11:27, Yuxn 16:3

+ 8:20 Mrk 14:41, Yuxn 2:4, Yuxn 7:6, Yuxn 13:1

+ 8:21 Ezk 3:18, Ezk 33:8, Yuxn 7:34-35, Yuxn 13:33

+ 8:23 1Yuxn 4:5, Yuxn 17:14

+ 8:26 Yuxn 15:15, Yuxn 3:33

+ 8:28 San 21:9, Yuxn 3:14, Yuxn 12:32, Yuxn 5:30, Yuxn 7:16

+ 8:29 Yuxn 4:34, Yuxn 6:38

+ 8:30 Yuxn 7:31

+ 8:32 Yaqp 2:12, 1Pet 2:16, Rim 6:18, 1Kor 7:22, 2Kor 3:17, Gal 5:1

+ 8:33 Mat 3:9

+ 8:34 2Pet 2:19, Rim 6:16-20, Tit 3:3

+ 8:35 Jar 21:10, Gal 4:30

+ 8:37 Yuxn 5:18, Yuxn 7:1, Yuxn 11:53

+ 8:39 Luk 19:9

+ 8:41 Nzm 32:6, Iysh 63:16, Iysh 64:8

+ 8:43 Erm 6:10

+ 8:44 1Yuxn 3:8, 1Yuxn 3:10, 1Yuxn 3:12, Jar 3:4, 2Kor 11:3, Ayan 12:9

+ 8:48 Mrk 3:22, Yuxn 7:20

+ 8:49 Yuxn 5:23

+ 8:50 Yuxn 5:41, Yuxn 7:18

+ 8:51 Yuxn 5:24, Yuxn 11:26

+ 8:54 Evr 5:5, Yuxn 17:1, Elsh 3:13, 2Pet 1:17

+ 8:55 Yuxn 7:28-29

+ 8:56 Mat 13:17, Luk 17:22

* Yuxn 8:59 Bazı qoljazbalarda mına sózler de bar: «Ol olardıń arasınan ótip ketti hám jolın dawam etti».

+ 8:59 Yuxn 10:31

+ 9:2 Shıǵ 20:5, Ezk 18:19

+ 9:4 Yuxn 4:34, Yuxn 11:9, Yuxn 12:35

+ 9:5 Yuxn 1:4, Yuxn 8:12, Yuxn 12:46

+ 9:6 Mrk 7:33, Mrk 8:23

+ 9:7 Iysh 8:6, Luk 13:4

+ 9:14 Yuxn 5:9

+ 9:16 Shıǵ 20:8-10, San 15:32-36, Yuxn 7:43, Yuxn 10:19

+ 9:17 Yuxn 4:19, Yuxn 6:14

+ 9:22 Yuxn 7:13, Yuxn 12:42, Yuxn 16:2

+ 9:24 Eshu 7:19

+ 9:29 Yuxn 7:27, Yuxn 8:14

+ 9:31 Ayup 27:9, Zab 65:18, Hkm 15:8, Hkm 28:9, Iysh 59:2

* Yuxn 9:35 Adam Ulına – Bazı qoljazbalarda «Quday Ulına».

+ 9:37 Yuxn 4:26

+ 9:40 Rim 2:19

+ 9:41 Yuxn 15:22, Yaqp 4:17

+ 10:6 Mrk 6:52, Mrk 8:17

+ 10:9 Zab 22:2, Ezk 34:14

+ 10:11 Zab 22:1, Zab 79:2, Iysh 40:11, Ezk 34:11-15, Ezk 34:31, Waz 12:12, Evr 13:20, Yuxn 15:13, 1Yuxn 3:16

+ 10:12 Mat 7:15, Elsh 20:29

+ 10:13 Zxr 11:16-17

+ 10:15 Mat 11:27

+ 10:16 Iysh 56:8, Yuxn 11:52, Iysh 40:11, Ezk 34:23, Ezk 37:24, Luk 12:32

+ 10:17 Mat 3:17, Yuxn 5:20

+ 10:18 Yuxn 2:19

+ 10:19 Yuxn 7:43, Yuxn 9:16

+ 10:20 Mrk 3:22, Yuxn 7:20, Yuxn 8:48, Hosh 9:7

+ 10:21 Shıǵ 4:11, Zab 145:8

* 10:22 Ibadatxananı baǵıshlaw bayramı – b. e. sh. 164 jılǵı Qudaydıń úyiniń jańadan baǵıshlanıwın eske alıw bayramı.

+ 10:23 Elsh 3:11, Elsh 5:12

+ 10:24 Mat 26:63, Yuxn 1:24-25, Yuxn 1:41

+ 10:25 Yuxn 5:36

+ 10:28 Yuxn 3:16, Yuxn 17:12

+ 10:30 Yuxn 17:11

+ 10:31 Yuxn 8:59

+ 10:33 Leb 24:16, Mat 9:3

* 10:34 Zab 81:6.

+ 10:34 Zab 81:6

+ 10:36 Yuxn 3:17, Zab 2:7, Mrk 2:7, Mrk 14:64

+ 10:38 Yuxn 14:10

+ 10:39 Luk 4:30, Yuxn 7:30

+ 10:40 Yuxn 1:28

+ 10:41 Yuxn 1:7, Yuxn 3:26, Yuxn 5:33

+ 10:42 Yuxn 7:31

+ 11:1 Luk 10:38-39

+ 11:2 Yuxn 12:3

+ 11:8 Yuxn 8:59, Yuxn 10:31

+ 11:9 Yuxn 9:4, Yuxn 12:35

+ 11:10 Erm 13:16

+ 11:11 Mat 9:24, Mrk 5:39, 4Pat 4:31

+ 11:16 Mat 10:3, Mrk 3:18, Luk 6:15, Yuxn 14:5, Yuxn 20:24, Yuxn 21:2, Elsh 1:13, Yuxn 13:37

+ 11:24 Luk 14:14, Yuxn 5:29, Yuxn 6:39

+ 11:25 Yuxn 1:4, Yuxn 5:26, 1Yuxn 1:2, 1Yuxn 5:11

+ 11:26 Yuxn 5:24, Yuxn 8:51

+ 11:27 Zab 2:7, Mat 11:2, Yuxn 1:49, Mat 16:16, Mrk 8:29

+ 11:35 Luk 19:41

+ 11:37 Yuxn 9:6-7

+ 11:38 Mat 27:60

+ 11:41 Yuxn 17:1

+ 11:42 Yuxn 3:17

+ 11:43 Yuxn 5:28

+ 11:44 Yuxn 5:28

• 11:45 Mat 26:1-5, Mrk 14:1-22, Luk 22:1-2

+ 11:45 Yuxn 2:23

+ 11:50 Yuxn 18:14

+ 11:51 Iysh 53:10-11, Mrk 10:45

+ 11:52 Iysh 49:6, Yuxn 10:16, 1Yuxn 2:2

+ 11:53 Mrk 14:1, Yuxn 5:18, Yuxn 7:1, Yuxn 8:37

+ 11:55 Shıǵ 12:1-30, Nzm 16:1, Nzm 16:16, Yuxn 2:13, Yuxn 6:4, 2Jln 30:17-18

+ 11:57 Yuxn 7:11

• 12:1 Mat 26:6-13, Mrk 14:3-9, Luk 7:36-50

+ 12:1 Shıǵ 12:1-30, Yuxn 11:55, Mat 21:17, Yuxn 11:1, Yuxn 11:18

+ 12:2 Luk 10:38

+ 12:3 Yuxn 11:2

+ 12:6 Yuxn 13:29

+ 12:8 Nzm 15:11

+ 12:9 Yuxn 11:44

• 12:12 Mat 21:4-9, Mrk 11:7-10, Luk 19:35-38

* 12:13 Hosanna! – «Qutqara gór!» degen mániste. Qudaydı alǵıslaǵanda aytıladı.

* 12:13 Zab 117:25-26.

+ 12:13 Zab 117:25-26

* 12:14-15 Qız Sion – Erusalim.

* 12:14-15 Zxr 9:9.

+ 12:15 Zxr 9:9, Mat 21:4-5

+ 12:16 Yuxn 2:22

+ 12:19 Yuxn 11:47-48

+ 12:21 Yuxn 1:44

+ 12:23 Yuxn 2:4, Yuxn 17:1

+ 12:24 1Kor 15:36

+ 12:25 Mat 10:39, Luk 14:26

+ 12:27 Mrk 14:34, Yuxn 13:21

+ 12:28 Mrk 1:11, Mrk 9:7

+ 12:29 Elsh 23:9

+ 12:30 Yuxn 11:42

* 12:31 Bul dúnyanıń hákimi – shaytan.

+ 12:31 Yuxn 16:11, 2Kor 4:4, Kol 2:15

+ 12:32 San 21:9, Yuxn 3:14, Yuxn 8:28, Hosh 11:4, Yuxn 6:44

+ 12:33 Yuxn 18:32

+ 12:34 Zab 88:5, Zab 109:4, Iysh 9:7

+ 12:35 Iysh 2:5, Yuxn 1:4, Yuxn 8:12, Efs 5:8, Hkm 4:19, Erm 13:16, Yuxn 9:4, Yuxn 11:9, 1Yuxn 1:6

+ 12:36 Luk 16:8, 1Sal 5:5

* 12:38 Iysh 53:1.

+ 12:38 Iysh 53:1, Rim 10:16

* 12:40 Iysh 6:10.

+ 12:40 Iysh 6:10, Mat 13:15, Mrk 4:12, Elsh 28:27

+ 12:41 Iysh 6:1

+ 12:42 Yuxn 3:1, Yuxn 9:22, Yuxn 16:2

+ 12:43 Yuxn 5:44

+ 12:44 Mat 10:40, Yuxn 13:20, Yuxn 14:1

+ 12:45 Yuxn 14:9

+ 12:46 Yuxn 1:4, Yuxn 8:12, Yuxn 9:5

* Yuxn 12:47 orınlamasa – Bazı qoljazbalarda «isenbese».

+ 12:47 Yuxn 3:17, Yuxn 4:42, Yuxn 8:15

+ 12:48 Nzm 18:19

+ 13:1 Shıǵ 12:1-30, Yuxn 12:1, Mrk 14:41, Yuxn 2:4, Yuxn 7:6, Yuxn 8:20

+ 13:2 Yuxn 6:70

+ 13:3 Mat 11:27, Yuxn 17:2, Yuxn 8:14, Yuxn 16:28

+ 13:5 Mat 20:28, Luk 22:27

+ 13:8 1Kor 6:11, Efs 5:26, Tit 3:5, Evr 10:22

+ 13:10 Yuxn 15:3

+ 13:11 Yuxn 6:64, Yuxn 18:2

+ 13:13 Mat 7:22, Mat 23:8, Luk 6:46, Fil 2:11

+ 13:14 1Tim 5:10

+ 13:15 1Pet 2:21

+ 13:16 Luk 6:40, Yuxn 15:20

+ 13:17 Mat 24:46, Luk 11:28, Yaqp 1:22, Rim 2:13

• 13:18 Mat 26:21-25, Mrk 14:18-21, Luk 22:21-23

* 13:18 Zab 40:10.

+ 13:18 Yuxn 6:70, Zab 40:10

+ 13:19 Mrk 13:23, Yuxn 14:29, Yuxn 16:4

+ 13:20 Mat 10:40, Luk 10:16, Yuxn 12:44

+ 13:21 Mrk 14:34, Yuxn 12:27

+ 13:23 Yuxn 19:26, Yuxn 20:2, Yuxn 21:7, Yuxn 21:20

+ 13:29 Yuxn 12:6

+ 13:31 1Pet 4:11

+ 13:32 Yuxn 17:1, Yuxn 17:5

+ 13:33 Yuxn 7:34, Yuxn 8:21

+ 13:34 1Yuxn 2:7-8, 1Yuxn 3:11, 2Yuxn 1:5, Leb 19:18, Yuxn 15:12

• 13:36 Mat 26:31-35, Mrk 14:27-31, Luk 22:31-34

+ 13:37 Yuxn 11:16, Yuxn 21:19

+ 13:38 Yuxn 18:27

+ 14:1 Yuxn 12:44

+ 14:3 Yuxn 14:1, 1Sal 4:17

+ 14:5 Yuxn 11:16

+ 14:6 Yuxn 1:17, Yuxn 11:25, Evr 10:20

+ 14:8 Yuxn 1:43, Yuxn 12:21

+ 14:9 Yuxn 12:45

+ 14:10 Yuxn 10:38

+ 14:11 Yuxn 5:36

+ 14:12 Yuxn 8:14, Yuxn 13:3, Yuxn 16:28

+ 14:14 Mat 7:7-8, Mrk 11:24, Yuxn 15:16, Yuxn 16:23, 1Yuxn 3:22

+ 14:15 Mat 28:20, 1Yuxn 5:3, 2Yuxn 1:6, Rim 13:10

+ 14:16 Yuxn 15:26, Yuxn 16:13

+ 14:17 1Kor 2:14, Elsh 2:4

+ 14:19 Yuxn 7:33

+ 14:21 Hkm 8:17, Yuxn 16:27

+ 14:22 Luk 6:16, Elsh 1:13

+ 14:23 Ayan 3:20

+ 14:26 Yuxn 15:26, Yuxn 16:13, 1Kor 2:10, 1Yuxn 2:20, Luk 24:49

+ 14:27 Fil 4:7, Kol 3:15

+ 14:28 Yuxn 14:1-2, 1Kor 11:3, 1Kor 15:24

+ 14:29 Mrk 13:23, Yuxn 13:19

* 14:30 Bul dúnyanıń hákimi – shaytan.

+ 14:30 Yuxn 12:31, Efs 2:2

+ 15:1 Iysh 5:1

+ 15:2 Erm 2:21, Mat 3:10, Mat 7:19

+ 15:3 Yuxn 13:10

+ 15:4 1Yuxn 2:6

+ 15:5 Rim 11:17, Yuxn 6:56, 1Yuxn 3:24, Mrk 4:20

+ 15:6 Mat 13:42

+ 15:7 Yuxn 14:14

+ 15:9 Mat 3:17, Yuxn 5:20

+ 15:11 Yuxn 3:29, Yuxn 16:24, Yuxn 17:13, 1Yuxn 1:4, 2Yuxn 1:12

+ 15:12 Yuxn 13:34

+ 15:13 Yuxn 10:11, 1Yuxn 3:16, Rim 5:7-8, Efs 5:2

+ 15:14 Mrk 3:35

+ 15:15 Yuxn 3:32, Yuxn 8:26

+ 15:16 Mat 7:7-8, Mrk 11:24, Yuxn 14:14, Yuxn 16:23

+ 15:17 1Yuxn 2:7, 1Yuxn 3:11, 2Yuxn 1:5

+ 15:18 Mrk 13:13, Yuxn 7:7, 1Yuxn 3:13

+ 15:19 Yuxn 8:23, Yuxn 17:14

+ 15:20 Mat 10:24, Luk 6:40, Yuxn 13:16, Yuxn 5:16, 1Kor 4:12, 2Kor 4:9, 1Sal 2:15, 2Tim 3:12

+ 15:22 Yuxn 9:41

+ 15:23 Yuxn 5:23

+ 15:24 Yuxn 7:31, Yuxn 10:37

* 15:25 Zab 34:19; 68:5.

+ 15:25 Zab 34:19, Zab 68:5

+ 15:26 Yuxn 14:17, Yuxn 16:13, Elsh 5:32, 1Yuxn 5:6-8

+ 15:27 Luk 24:48, Yuxn 19:35, Elsh 1:8

+ 16:2 Yuxn 9:22, Yuxn 12:42, Elsh 8:1, Elsh 9:1, Elsh 26:9

+ 16:3 Yuxn 18:19

+ 16:4 Mrk 13:23, Yuxn 13:19, Yuxn 14:29

+ 16:5 Yuxn 7:33, Yuxn 14:12

+ 16:7 Yuxn 15:26

+ 16:9 Yuxn 8:24

+ 16:11 Yuxn 12:31, Kol 2:15

+ 16:13 Yuxn 14:17, Yuxn 15:26, 1Yuxn 2:20, 1Kor 2:10

+ 16:15 Yuxn 17:10

* Yuxn 16:16 Bazı qoljazbalarda mına sózler de bar: «Sebebi Men Ákemniń aldına baratırman».

+ 16:16 Yuxn 7:33

+ 16:20 Mat 9:15

+ 16:21 Iysh 26:17

+ 16:22 2Kor 6:10

+ 16:23 Mat 7:7-8, Mrk 11:24, Yuxn 14:14, Yuxn 15:16

+ 16:24 Yuxn 3:29, Yuxn 15:11, Yuxn 17:13, 2Yuxn 1:12

+ 16:25 Mrk 8:32

+ 16:27 Yuxn 14:21

+ 16:28 Yuxn 8:14, Yuxn 13:3

+ 16:30 Yuxn 2:24-25

+ 16:32 Mat 26:31, Mrk 14:27, Yuxn 8:16

+ 16:33 Yuxn 14:27, Kol 3:15, Rim 8:37, Ayan 3:21

+ 17:1 Yuxn 11:41, Yuxn 2:4, Yuxn 12:23, Yuxn 8:54, Yuxn 13:32

+ 17:2 Mat 28:18, Yuxn 5:22, Yuxn 13:3

+ 17:5 Yuxn 1:1-2

+ 17:8 Yuxn 6:69

+ 17:9 Luk 22:32

+ 17:10 Yuxn 16:15, Iysh 49:3

* Yuxn 17:11 Maǵan bergen Óz atıńnıń kúshi menen olardı saqla – Bazı qoljazbalarda: «Óz atıńnıń kúshi menen Maǵan bergenlerińdi saqla».

+ 17:11 Yuxn 10:30

* Yuxn 17:12 Seniń Maǵan bergen atıńnıń kúshi menen olardı qorǵap saqladım – Bazı qoljazbalarda: «…atıńnıń kúshi menen olardı qorǵadım. Maǵan bergenlerińdi saqladım».

+ 17:12 2Sal 3:3, Yuxn 13:2, Yuxn 10:28

+ 17:13 Yuxn 3:29, Yuxn 15:11, Yuxn 16:24, 2Yuxn 1:12

+ 17:14 Yuxn 8:23, Yuxn 15:19

+ 17:15 Mat 6:13

+ 17:17 Zab 118:160

+ 17:18 Yuxn 20:21

+ 17:22 Rim 8:30

+ 17:24 Yuxn 14:3

+ 17:25 Erm 12:1, Yuxn 8:55, Yuxn 10:15

+ 17:26 Mat 3:17, Yuxn 5:20

• 18:1 Mat 26:47-56, Mrk 14:43-50, Luk 22:47-53

+ 18:1 Mat 26:36

+ 18:2 Luk 22:39

+ 18:3 Elsh 1:16

+ 18:4 Yuxn 13:1, Yuxn 1:38, Yuxn 20:15

+ 18:9 Yuxn 17:12

+ 18:10 Luk 22:38

+ 18:11 Mrk 10:38, Mrk 14:36

• 18:12 Mat 26:57-58, Mrk 14:53-54, Luk 22:54

+ 18:13 Luk 3:2, Elsh 4:6

+ 18:14 Yuxn 11:50

• 18:16 Mat 26:69-70, Mrk 14:66-68, Luk 22:55-57

• 18:19 Mat 26:59-66, Mrk 14:55-64, Luk 22:66-71

+ 18:20 Yuxn 7:26

+ 18:22 3Pat 12:24, Elsh 23:2, Elsh 23:4

+ 18:26 Yuxn 18:10

+ 18:27 Mat 26:64, Mrk 14:72, Luk 22:60, Yuxn 13:38

• 18:28 Mat 27:1-2, Mat 27:11-14, Mrk 15:1-5, Luk 23:1-5

+ 18:28 Elsh 10:28, Nzm 16:1

+ 18:29 Luk 3:1, Luk 13:1, Elsh 3:13, Elsh 4:27, 1Tim 6:13

+ 18:32 Mrk 10:33, Yuxn 12:33

+ 18:33 Mat 2:2

+ 18:36 Yuxn 8:23, Yuxn 17:14

+ 18:37 Yuxn 3:11, 1Yuxn 4:6

+ 18:38 Luk 23:41, Evr 4:15

+ 18:39 Mrk 15:6-7

• 19:1 Mat 27:15-31, Mrk 15:6-20, Luk 23:13-25

+ 19:4 Luk 23:41, Evr 4:15

+ 19:7 Yuxn 10:36, Leb 24:16

+ 19:9 Iysh 53:7, Elsh 8:32-33

+ 19:11 Yuxn 18:2, Yuxn 18:14

+ 19:12 Elsh 3:13

+ 19:15 Zab 92:1

• 19:17 Mat 27:32-44, Mrk 15:21-32, Luk 23:26-43

+ 19:20 Evr 13:12

* 19:24 Zab 21:19.

+ 19:24 Zab 21:19

+ 19:25 Luk 24:18, Luk 8:2

+ 19:26 Yuxn 13:23

• 19:28 Mat 27:45-56, Mrk 15:33-41, Luk 23:44-49

* 19:28 Zab 21:16; 68:22.

+ 19:28 Zab 68:22

* 19:29 Mayoran shóbi – bul nazbaygúl shóbine tuqımlas ósimlik.

* 19:31 Tayarlıq kúni – juma kúni.

* 19:31 Shabbat kúni – shembi kúni.

* 19:31 Ayaqların sındırıp – olardıń tezirek óliwi ushın solay islengen.

+ 19:31 Nzm 21:23, Eshu 8:29, Eshu 10:26-27

+ 19:34 1Yuxn 5:6

+ 19:35 Yuxn 15:27, Elsh 1:8, 1Yuxn 1:1-3, Ayan 1:2

* 19:36 Shıǵ 12:46; San 9:12; Zab 33:21.

+ 19:36 Shıǵ 12:46, San 9:12, Zab 33:21, Mat 1:23, Mat 21:4, Mat 26:56

* 19:37 Zxr 12:10.

+ 19:37 Zxr 12:10

• 19:38 Mat 27:57-61, Mrk 15:42-47, Luk 23:50-56

+ 19:38 Yuxn 7:13

* 19:39 Júz qadaq – júz «litra» (grek awırlıq ólshemi). Shama menen 34 kg.

* 19:39 Mirra – xosh iyisli shayır.

+ 19:39 Yuxn 3:1, Yuxn 7:50, Mat 2:11

+ 19:40 Yuxn 11:44

+ 19:41 4Pat 21:18, 4Pat 21:26

• 20:1 Mat 28:1-10, Mrk 16:1-8, Luk 24:1-12

+ 20:1 Luk 8:2

+ 20:2 Yuxn 13:23

+ 20:9 Zab 15:10, Luk 24:27

• 20:11 Mrk 16:9-11

+ 20:12 Luk 24:4, Elsh 1:10

+ 20:14 Luk 24:16, Luk 24:31, Yuxn 21:4

+ 20:15 Yuxn 1:38, Yuxn 18:4

+ 20:17 Mat 28:10, Rim 8:29, Evr 2:11

• 20:19 Mat 28:16-20, Mrk 16:14-18, Luk 24:36-49

* Yuxn 20:20 Áyyemgi slavyansha awdarmada «hám ayaqların» degen sózler de bar.

+ 20:21 Yuxn 17:18

+ 20:22 Jar 2:7

+ 20:23 Mat 16:19, Mat 18:18

+ 20:24 Yuxn 11:16

+ 20:28 Yuxn 1:1, 1Yuxn 5:20, Fil 2:6

+ 20:29 Mrk 15:32, 1Pet 1:8

+ 20:30 Yuxn 21:25

+ 20:31 Zab 2:7, Mat 14:33, Luk 1:35, Yuxn 1:7, Elsh 19:4, Yuxn 3:14-15, 1Yuxn 5:13

+ 21:1 Yuxn 6:1

+ 21:2 Yuxn 11:16, Yuxn 14:5, Yuxn 20:24, Yuxn 1:45, Yuxn 2:1, Mat 4:21, Luk 5:10

+ 21:4 Luk 24:16, Luk 24:31, Yuxn 20:14

+ 21:5 Luk 24:41

+ 21:6 Luk 5:4

+ 21:7 Yuxn 13:23

+ 21:14 Yuxn 20:19, Yuxn 20:26

+ 21:16 Elsh 20:28, 1Pet 5:1

+ 21:19 Yuxn 13:37, 2Pet 1:14

+ 21:20 Yuxn 13:23, Yuxn 13:25

+ 21:22 Mat 16:27, Mrk 9:1

+ 21:24 Yuxn 15:27, 3Yuxn 1:12

+ 21:25 Yuxn 20:30

+ 1:1 Luk 1:3, Mrk 16:19, Luk 24:51

+ 1:3 Mat 28:17, Mrk 16:14, Luk 24:15-49, Yuxn 20:19-29, 1Kor 15:5-7

+ 1:4 Luk 24:49

+ 1:5 Luk 3:3, Iol 2:28

+ 1:6 Amo 9:11, Mix 4:8, Luk 17:20, Luk 19:11

+ 1:7 1Sal 5:1

+ 1:8 Elsh 8:1, Elsh 8:14, Luk 24:48-49, Mrk 16:15

+ 1:9 Mrk 16:19

+ 1:10 Dan 7:9, Dan 10:6, Mrk 9:3, Yuxn 20:12

+ 1:11 Mat 16:27

* 1:12 Bir shaqırımday – sózbe-sóz: bir Shabbat kúnlik jol. Yahudiylerdiń diniy dástúri boyınsha, Shabbat kúni basıp ótiwge ruxsat etilgen aralıq.

+ 1:12 2Pat 15:30, Zxr 14:4

+ 1:13 Mat 10:2-4, Mrk 3:17-18, Luk 6:14-16

+ 1:14 Mrk 3:31, Mrk 6:3, Yuxn 2:12, Yuxn 7:3, 1Kor 9:5, Gal 1:19

+ 1:16 Luk 22:47, Luk 22:37, Luk 24:44

+ 1:17 Yuxn 6:71, Yuxn 13:21

+ 1:19 Mat 27:8

* 1:20 Zab 68:26.

* 1:20 Zab 108:8.

+ 1:20 Zab 68:26, Zab 108:8

* 1:21-22 Suwǵa shomıldırıw – grek tilinde «baptizo». Bul rásim adamlardıń Qudaydıń aldında táwbe etip, taza ómirdi baslawınıń nıshanı.

+ 1:22 Luk 3:3, Luk 24:48

+ 1:23 Elsh 18:7, Kol 4:11

+ 1:24 3Pat 8:39, 1Jln 28:9, 2Jln 6:30, Elsh 15:8

+ 1:26 Hkm 16:33

* 2:1 Eliwinshi kúni bayramı – grekshe «Pentikost». Qutqarılıw bayramınan soń, eliw kún tolǵanda bolatuǵın bayram.

+ 2:1 Shıǵ 23:16, Shıǵ 34:22, Leb 23:15, Nzm 16:9, Elsh 20:16

+ 2:3 Mat 3:11

+ 2:4 Elsh 4:31, Elsh 13:52, Luk 24:49, Elsh 1:4-5

+ 2:11 Elsh 6:5, Elsh 13:43

+ 2:13 1Kor 14:23

+ 2:16 Iol 2:28-32

+ 2:17 Iysh 32:15, Iysh 44:3, Ezk 39:29

+ 2:19 Mat 24:30, Luk 21:11, Ayan 8:7

+ 2:20 Iysh 13:10, Ezk 32:7-8, Ayan 6:12

* 2:17-21 Iol 2:28-32.

+ 2:21 Rim 10:13

+ 2:22 Yuxn 3:2

+ 2:23 Luk 22:22, Luk 23:33

+ 2:24 Luk 24:5-6, Rim 8:11

+ 2:25 Zab 15:8-11

+ 2:27 Ayup 33:28, Zab 29:4, Zab 48:16, Zab 85:13, Iysh 38:17

* 2:25-28 Zab 15:8-11.

+ 2:28 Mat 7:14, Zab 15:8-11, Elsh 13:35

+ 2:29 3Pat 2:10, Nxm 3:16, Elsh 13:36

* 2:30 2Pat 7:12-16; Zab 131:11.

+ 2:30 2Pat 23:2, 2Pat 7:12-16, Zab 131:11

+ 2:31 Zab 15:10

+ 2:33 Zab 109:1, Mrk 16:19, Elsh 7:55-56, Rim 8:34, Evr 1:3

* 2:34-35 Zab 109:1.

+ 2:34 Zab 109:1, Luk 20:42-43

+ 2:37 Luk 3:10, Elsh 16:30

+ 2:38 Mrk 1:4, Elsh 10:48, Luk 11:13, Elsh 8:15

+ 2:39 Efs 2:13

* 2:42 Nan sındırıw – awqatlanıw hám ásirese Iyemiz Iysanıń sońǵı keshesin eslew.

+ 2:44 Elsh 4:32-37

+ 3:2 Elsh 14:8

+ 3:6 2Kor 6:10

+ 3:7 Mrk 1:31, Mrk 5:41, Mrk 9:27, Elsh 9:41

+ 3:8 Iysh 35:6, Elsh 14:10

+ 3:11 Yuxn 10:23, Elsh 5:12

+ 3:13 Shıǵ 3:6, Yuxn 8:54, Yuxn 17:1, 2Pet 1:17, Luk 23:14, Yuxn 19:12

+ 3:14 Luk 23:18

+ 3:17 Elsh 13:27, 1Tim 1:13

+ 3:21 Luk 1:69-70, Rim 1:2

+ 3:22 Nzm 18:15-16, Mat 17:5, Elsh 7:37

* 3:22-23 Nzm 18:15, 18-19.

+ 3:23 Leb 23:29, Nzm 18:19

+ 3:24 1Pat 3:19-20

* 3:25 Jar 22:18; 26:4.

+ 3:25 Jar 22:18, Jar 26:4

* 4:1 Saddukeyler – yahudiylerdiń kúshli diniy toparı.

+ 4:1 Mat 22:23, Elsh 23:8

+ 4:3 Luk 21:12

+ 4:6 Mat 26:3, Luk 3:2, Yuxn 18:13

+ 4:7 Luk 20:2

+ 4:8 Mrk 13:11, Elsh 6:10, Elsh 13:9

+ 4:9 Elsh 3:6-8

* 4:11 Zab 117:22.

+ 4:11 Zab 117:22, Luk 20:17, 1Pet 2:7

+ 4:12 Mat 1:21

+ 4:14 Elsh 3:11

+ 4:19 Elsh 5:29

+ 4:21 Luk 20:6, Luk 22:2, Elsh 5:26

+ 4:24 Shıǵ 20:11

* 4:25-26 Zab 2:1-2.

+ 4:26 Zab 2:1-2

+ 4:27 Luk 23:1, Luk 23:11, Elsh 3:13

+ 4:29 Efs 6:19

+ 4:31 Elsh 2:4, Elsh 13:52

+ 4:32 Elsh 2:44

+ 4:34 2Kor 8:14

+ 4:36 Elsh 9:27, Elsh 13:2, Elsh 15:36, Gal 2:9

+ 5:4 Waz 5:4-5

+ 5:12 Mrk 16:20, Yuxn 10:23, Elsh 3:11

+ 5:15 Mrk 6:55, Elsh 19:11-12

+ 5:17 Elsh 4:1, Elsh 23:8, Mrk 15:10, Elsh 13:45

+ 5:18 Luk 21:12, Elsh 4:3

+ 5:19 Elsh 12:7-10, Elsh 16:26

+ 5:26 Luk 20:6, Luk 22:2, Elsh 4:21

+ 5:27 Mat 10:17, Mat 26:59

+ 5:28 Elsh 4:17-18, Mat 27:25

+ 5:29 Elsh 4:19

+ 5:32 Luk 24:48, Yuxn 15:26

+ 5:33 Elsh 7:54

* 5:34 Parisey – yahudiylerdiń kúshli diniy toparlarınıń birine tiyisli adam.

+ 5:34 Elsh 22:3, Erm 26:17

+ 5:37 San 1:2, 1Jln 21:1, Luk 2:2

+ 5:38 Joq 3:37

+ 5:39 Iysh 8:9-10

+ 5:41 Mat 5:12, 1Pet 4:13-14, 2Kor 12:10

+ 6:1 Elsh 9:29

+ 6:3 1Tim 3:8

+ 6:5 Elsh 8:5, Elsh 21:8, Elsh 2:11, Elsh 13:43

+ 6:6 1Tim 4:14, 1Tim 5:22, 2Tim 1:6

+ 6:7 Elsh 12:24, Elsh 19:20

+ 6:10 Elsh 4:8, Luk 21:15

+ 6:11 3Pat 21:10, Mat 26:59

+ 6:13 Elsh 21:28

+ 6:14 Mat 26:61, Yuxn 2:19-22, Mat 5:17

+ 7:2 Jar 11:31, Jar 12:4

* 7:3 Jar 12:1.

+ 7:3 Jar 12:1

+ 7:4 Jar 11:32

+ 7:5 Jar 15:3, Jar 18:10, Jar 12:7, Jar 13:15, Jar 15:18

+ 7:6 Jar 15:13, Shıǵ 12:40

* 7:6-7 Jar 15:13-14.

+ 7:7 Jar 15:14, Shıǵ 3:12

* 7:8 Jar 17:9-14.

+ 7:8 Jar 17:9-14, Jar 21:2-4, Jar 25:26, Jar 29:31-35, Jar 30:5-24

* 7:9 Jar 37:28.

+ 7:9 Jar 37:11, Jar 37:28, Jar 39:2

+ 7:10 Jar 41:37-43

+ 7:12 Jar 42:1-5

* 7:13 Jar 41:54; 42:1-2; 45:3-4.

+ 7:13 Jar 43:1-15, Jar 45:1-4

+ 7:14 Jar 45:9-10, Jar 46:27

+ 7:15 Jar 46:5, Jar 46:28, Jar 49:33, Shıǵ 1:6

+ 7:16 Jar 50:25, Eshu 24:32

+ 7:17 Shıǵ 1:7, Shıǵ 1:12

+ 7:18 Shıǵ 1:8

+ 7:19 Shıǵ 1:10-11, Shıǵ 1:16

+ 7:20 Shıǵ 2:2-3, Evr 11:23

+ 7:21 Shıǵ 2:3-10

+ 7:24 Shıǵ 2:11-12

* 7:27-28 Shıǵ 2:14.

+ 7:28 Shıǵ 2:13-14

+ 7:29 Shıǵ 2:15, Shıǵ 2:22, Shıǵ 18:3-5

+ 7:30 Shıǵ 3:2

* 7:32 Shıǵ 3:6.

+ 7:32 Shıǵ 3:6

+ 7:33 Eshu 5:15

* 7:33-34 Shıǵ 3:5, 7-8, 10.

+ 7:34 Shıǵ 3:5, Shıǵ 3:8-10

+ 7:35 Shıǵ 2:14

+ 7:36 Shıǵ 14:27-31, Nzm 1:3, Nzm 8:2

* Elsh 7:37 Bazı qoljazbalarda mına sózler de bar: «Oǵan qulaq salıńlar».

* 7:37 Nzm 18:15.

+ 7:37 Nzm 18:15, Elsh 3:22

+ 7:38 Shıǵ 19:3, Nzm 5:27

+ 7:39 Shıǵ 16:3, San 11:4-6

* 7:40 Shıǵ 32:1.

+ 7:40 Shıǵ 32:1, Shıǵ 32:23

+ 7:41 Shıǵ 32:4-6, Iysh 2:8

+ 7:42 Nzm 4:19, Zab 80:13

* 7:42-43 Amo 5:25-27.

+ 7:43 3Pat 11:5-7, 4Pat 23:13, Amo 5:25-27

+ 7:44 Shıǵ 38:21, Ayan 15:5, Shıǵ 25:40

+ 7:45 Eshu 3:14-17, Eshu 3:10

+ 7:46 Zab 88:20-21, 2Pat 7:1-2, 3Pat 8:17

+ 7:47 3Pat 6

+ 7:48 3Pat 8:27, Elsh 17:24

* 7:49-50 Iysh 66:1-2.

+ 7:50 Iysh 66:1-2

+ 7:51 Shıǵ 32:9, Nzm 10:16, Nzm 10:16, Erm 4:4, Erm 9:26, Iysh 63:10, Mal 3:6

+ 7:52 3Pat 18:4, 2Jln 24:21, Erm 2:30, Mat 23:37

+ 7:53 Nzm 33:2, Gal 3:19, Evr 2:2

+ 7:54 Elsh 5:33

+ 7:55 Shıǵ 24:16, Iysh 6:1, Zab 109:1, Mrk 16:19

+ 7:56 Mrk 1:10, Zab 109:1, Dan 7:13, Mrk 16:19, Elsh 7:56, Evr 1:3

+ 7:58 Leb 24:14-16, San 15:35-36, 3Pat 21:13, Elsh 8:1, Elsh 22:20

+ 7:59 Zab 30:6, Luk 23:46

+ 7:60 Luk 22:41, Luk 23:34

+ 8:1 Elsh 22:20, Yuxn 16:2, Mat 10:23

+ 8:3 Gal 1:13, 1Kor 15:9, Fil 3:6

+ 8:4 Mrk 4:14, Elsh 11:19

+ 8:5 Elsh 6:5, Elsh 21:8

+ 8:7 Luk 4:35, Mrk 16:17-18

+ 8:13 Mat 28:19, Elsh 16:33, Elsh 18:8

+ 8:14 Elsh 1:8

+ 8:15 Elsh 2:38

+ 8:16 Mat 28:19, Elsh 19:5, Elsh 10:44, Elsh 11:15

+ 8:17 Elsh 9:17, Elsh 19:6

+ 8:22 Dan 4:24, 2Tim 2:25

+ 8:24 Shıǵ 8:8

+ 8:25 Yuxn 4:39

+ 8:26 Elsh 5:19, Elsh 10:4, Elsh 11:13, Elsh 12:7, Elsh 27:23

* 8:27 Aqta – pishilgen adam.

+ 8:27 Erm 38:7

+ 8:29 Elsh 10:19

+ 8:31 Rim 10:14

* 8:32-33 Iysh 53:7-8.

+ 8:33 Iysh 53:7-8

+ 8:35 Luk 24:27

* Elsh 8:37 Bazı qoljazbalarda 37-ayat ta bar: «Filip oǵan: „Eger shın kewliń menen isenseń, boladı“, – dedi». «Iysa Masiyxtıń Qudaydıń Ulı ekenine isenemen, – dep juwap berdi wázir».

* Elsh 8:39 Iyemizdiń Ruwxı Filipti birden alıp ketip – Bazı qoljazbalarda: «Muxaddes Ruwx wázirdi biylep aldı hám Qudaydıń perishtesi Filipti birden alıp ketti».

+ 8:39 4Pat 2:16, Ezk 3:12, Ezk 8:3

+ 8:40 Eshu 13:3

+ 9:1 Elsh 8:3, Yuxn 16:2

* 9:2 Májilisxana – grekshe «sinagoga». Yahudiylerdiń Qudayǵa xızmet etetuǵın hám Qudaydıń sózin úyrenetuǵın ornı.

+ 9:3 Elsh 22:6-11, Elsh 26:12-18

* Elsh 9:5 Áyyemgi bazı awdarmalarda 5 ayattıń aqırında hám 6 ayattıń basında mına sózler de bar: «Seniń qáwipke qarsı turıwıń qıyın boladı. 6 Shaul qaltırap hám qorqınısh ishinde: „Iye, meniń ne islewimdi qáleyseń?“ – dedi. Iysa oǵan:».

+ 9:7 Dan 10:7

+ 9:10 Elsh 22:12, Jar 22:1

+ 9:11 Elsh 21:39, Elsh 22:3

* 9:13 Muxaddesler – Iysaǵa iseniwshiler.

+ 9:15 Rim 1:5, Gal 1:15-16, 1Tim 2:7, Erm 1:4-5

+ 9:16 Elsh 20:23, 1Sal 3:3

+ 9:17 Elsh 8:17, Elsh 19:6

+ 9:19 Gal 1:17

+ 9:21 Gal 1:13, Gal 1:23

+ 9:22 1Tim 1:12, Elsh 18:28

+ 9:23 Elsh 20:3, Elsh 23:30

+ 9:25 Eshu 2:15, 1Pat 19:12, 2Kor 11:32-33

+ 9:27 Elsh 4:36, Elsh 13:2, Elsh 15:36, Gal 2:9, 1Kor 9:6, Gal 1:18-19

+ 9:29 Elsh 6:1

+ 9:30 Elsh 11:25

+ 9:34 Elsh 3:6

+ 9:36 Eshu 19:46, Yuxn 13:14, 1Tim 2:10, 1Tim 5:10

+ 9:40 Mat 9:25, Elsh 28:8, Yaqp 5:16

+ 9:41 Mrk 1:31, Mrk 5:41, Mrk 9:27, Elsh 3:7

+ 10:2 Mat 8:10, Luk 7:4-5

+ 10:3 Elsh 3:1

+ 10:4 Elsh 8:26, Ayan 8:4

* Elsh 10:6 Bazı qoljazbalarda mına sózler de bar: «Ol saǵan seni hám pútkil xojalıǵıńdı qutqaratuǵın sózlerdi aytadı».

+ 10:6 Elsh 9:43

+ 10:9 Elsh 11:5-14

* 10:14 Leb 11:1-47.

+ 10:14 Leb 11:2, Nzm 14:3, Ezk 4:14

+ 10:15 Mrk 7:15-16, Rim 14:14, 1Tim 4:4, Tit 1:15

+ 10:19 Elsh 8:29

+ 10:22 Luk 7:4-5

+ 10:25 Dan 2:46, Elsh 16:29

+ 10:26 Ayan 19:10, Ayan 22:8-9

+ 10:28 Yuxn 4:9, Yuxn 18:28

* Elsh 10:30 usınday waqıtta, tústen keyin saat úshte úyde duwa etip otır edim – Bazı qoljazbalarda: «usınday waqıtqa deyin men oraza uslap, saat úshlerde duwa etip atırǵan edim».

* Elsh 10:32 Bazı qoljazbalarda mına sózler de bar: «Ol kelip, saǵan sóz aytadı».

+ 10:34 Nzm 10:17, Rim 2:11, Rim 10:12

+ 10:35 Iysh 64:5, Rim 10:12

+ 10:36 Iysh 52:7

+ 10:37 Mrk 1:14

+ 10:38 Mat 3:16, Yuxn 1:32-33, Mat 4:24, Luk 13:16

+ 10:42 Yuxn 5:22, Elsh 17:31, 1Pet 4:5, 2Tim 4:1

+ 10:43 Luk 24:27, Rim 3:21

+ 10:46 Mrk 16:17, 1Kor 12:10

+ 10:47 Elsh 2:4

+ 10:48 Elsh 2:38

+ 11:2 Elsh 15:1, Gal 2:12

+ 11:3 Luk 15:2, Gal 2:12

+ 11:5 Elsh 10:9-32

+ 11:9 Mrk 7:19, Elsh 10:15

+ 11:12 Elsh 15:9

+ 11:13 Elsh 8:26

+ 11:15 Elsh 10:44

+ 11:16 Elsh 1:5

+ 11:17 Elsh 2:38

+ 11:19 Elsh 8:1

+ 11:22 Elsh 4:36, Elsh 9:27, Elsh 13:1

+ 11:24 Elsh 6:5

+ 11:25 Elsh 9:30

* 11:26 Masiyxıylar – grekshe xristianlar. Yaǵnıy, Iysa Masiyxtı Qutqarıwshım hám Iyem dep qabıl etken iseniwshi adamlar.

+ 11:27 Elsh 13:1, Elsh 15:32

* 11:28 Imperator Klavdiy – biziń eramızdıń 41–54 jıllarında Rim imperatorı bolǵan adam.

+ 11:28 Elsh 21:10, Mat 24:7, Elsh 18:2

+ 12:2 Luk 5:10, Mrk 10:39

* 12:3 Ashıtqısız nan bayramı – sózlikke qarań.

+ 12:3 Shıǵ 12:15

* 12:4 Qutqarılıw bayramı – sózlikke qarań.

+ 12:4 Luk 22:33

+ 12:5 2Kor 1:11, Efs 6:18

+ 12:7 Elsh 8:26, Elsh 16:26

+ 12:10 Elsh 5:19, Elsh 16:26

+ 12:11 Zab 33:7, Zab 90:11, 2Kor 1:10

+ 12:12 Elsh 13:5, Elsh 15:37, 1Pet 5:13, Kol 4:10, 2Tim 4:11, Flm 1:24

+ 12:15 Mat 18:10-11, Evr 1:14

+ 12:17 Elsh 15:13, Elsh 21:18, Yaqp 1:1, Gal 1:19, Gal 2:9

+ 12:23 Dan 5:23, Ayan 16:9, 2Pat 24:16, 4Pat 19:35

+ 12:24 Elsh 6:7, Elsh 19:20

+ 12:25 Elsh 11:29-30, Elsh 12:12

+ 13:1 Elsh 11:27, Elsh 4:36, Elsh 11:22, Luk 3:1

+ 13:2 Luk 2:37, Rim 1:1, Gal 1:15

+ 13:5 Elsh 12:12, Elsh 15:37, Kol 4:10

+ 13:6 Mat 7:15

+ 13:9 Elsh 4:8, Elsh 6:10

+ 13:13 Elsh 15:38

+ 13:15 Luk 8:41, Elsh 18:8

+ 13:17 Shıǵ 1:7, Shıǵ 12:51

+ 13:18 Shıǵ 16:35, Zab 94:10, Nzm 9:7

+ 13:19 Nzm 7:1, Eshu 14:1, Biy 2:16, Biy 3:9, 1Pat 12:11

* 13:20 Biy 2:16.

+ 13:21 1Pat 8:5, 1Pat 9:1, 1Pat 10:1, 1Pat 13:1

* 13:22 1Pat 13:14; Zab 88:21.

+ 13:22 1Pat 15:23, 1Pat 13:14, Zab 88:20-21, Iysh 44:28

+ 13:24 Luk 3:3

* 13:25 Yuxn 1:20; Luk 3:15-16.

+ 13:25 Luk 3:16, Yuxn 1:20, Yuxn 1:27

+ 13:27 Elsh 3:17, Luk 24:26-27

+ 13:28 Luk 23:23

+ 13:29 Luk 23:53

+ 13:30 Luk 24:6

+ 13:31 Elsh 1:3, Luk 24:48

+ 13:32 Zab 2:7, Evr 1:5, Evr 5:5

* 13:33 Zab 2:7.

* 13:34 Iysh 55:3.

+ 13:34 Rim 6:9, Iysh 55:3

* 13:35 Zab 15:10.

+ 13:35 Zab 15:10, Elsh 2:27

+ 13:36 3Pat 2:10, Elsh 2:29

+ 13:38 Mat 1:21, 1Yuxn 2:12

+ 13:39 Rim 3:20, Gal 2:16, Gal 3:11, Iysh 53:11, Rim 3:28

+ 13:40 Xab 1:5

* 13:41 Xab 1:5.

+ 13:43 Elsh 2:11, Elsh 6:5

+ 13:45 Elsh 5:17

+ 13:46 Elsh 4:30, Efs 6:19, Mat 10:11, Mat 22:8, Ayan 3:4, Mrk 12:9, Elsh 18:6

* 13:47 Iysh 49:6.

+ 13:47 Iysh 49:6, Elsh 26:23

+ 13:50 1Sal 2:15

+ 13:51 Mat 10:14, Mrk 6:11, Luk 9:5

+ 13:52 Elsh 2:4, Elsh 4:31

+ 14:1 Elsh 13:5

+ 14:3 Elsh 4:30, Efs 6:19

+ 14:4 Mat 10:34, Luk 12:51

+ 14:6 Mat 10:23

+ 14:8 Elsh 3:2

+ 14:9 Mat 9:2

* Elsh 14:10 Ayaqlarıńda tik tur – Bazı qoljazbalarda: «Iysa Masiyxtıń atı menen saǵan aytaman: ayaqlarıńda tik tur».

+ 14:10 Iysh 35:6, Elsh 3:8

+ 14:11 Elsh 28:6

+ 14:13 Dan 2:46

+ 14:14 San 14:6, Mrk 14:63

+ 14:15 Shıǵ 20:11, 1Sal 1:9

+ 14:16 Mix 4:5

+ 14:17 Leb 26:4, Mat 5:45, Zab 103:15

* Elsh 14:18 Bazı qoljazbalarda mına sózler de bar: «Olardı úylerine qaytardı. Ózleri bolsa jáne sol jerde tálim beriwdi dawam etti».

* Elsh 14:19 ayırım yahudiyler xalıqtı óz tárepine awdırıp – Bazı qoljazbalarda «ayırım yahudiyler xalıqtı óz tárepine awdırdı. Elshiler batıllıq penen waz etip turǵanda, sol yahudiyler: „Olar hesh qanday shınlıqtı aytqanı joq, hámme sózleri jalǵan“, – dep, xalıqtı elshilerden júz burıwǵa shaqırıp» degen sózler de bar.

+ 14:19 2Kor 11:25

+ 14:22 Kol 1:23, Yuxn 15:20, 1Pet 2:21, 1Pet 5:9, 1Sal 3:3, 2Tim 3:12

+ 14:23 Elsh 13:2, Elsh 20:32

+ 14:26 Elsh 13:3

+ 15:1 Leb 12:3

+ 15:2 Gal 5:2

* Elsh 15:4 Bazı qoljazbalarda «…hám basqa milletlerge isenim qapısın qalay ashqanın» degen sózler de bar.

* 15:5 Pariseyler – yahudiy xalqınıń kúshli diniy toparı.

+ 15:7 Elsh 10:20

+ 15:8 3Pat 8:39, 1Jln 28:9, 2Jln 6:30, Elsh 1:24, Elsh 10:44, Elsh 10:47

+ 15:9 Elsh 11:12, Zab 50:12

+ 15:10 Gal 5:1

+ 15:11 Efs 2:8, Tit 2:11, Tit 3:7

+ 15:13 Elsh 12:17, Yaqp 1:1, Gal 1:19, Gal 2:9

* 15:16-18 Amo 9:11-12.

+ 15:17 Amo 9:11-12

* Elsh 15:20 Bazı qoljazbalarda «…ózlerińiz ushın qálemegen nárseni, ózgege islemew kerekligin» degen sózler de bar.

+ 15:20 Dan 1:8, 1Kor 8:1, 1Kor 10:19-20, Ayan 2:14, Leb 3:17, Leb 17:14, Nzm 12:23-24

+ 15:22 1Pet 5:12, 2Kor 1:19, 2Sal 1:1

* Elsh 15:24 Bazı qoljazbalarda «…súnnet etilip, nızamǵa ámel qılıw kerek, dep» degen sózler de bar.

+ 15:24 Gal 1:7, Gal 5:10

+ 15:28 Elsh 15:20

* Elsh 15:29 Bazı qoljazbalarda mınaday sózler de bar: «Ózlerińiz ushın qálemegen nárseni ózgege islemeńler».

+ 15:32 Elsh 11:27

* Elsh 15:34 Bazı qoljazbalarda 34-ayat ta bar: «Biraq Sila sol jerde qalıwǵa qarar etti». Basqa bir qoljazbada: «Biraq Sila, sol jerde qalamız dep sheshti hám Yahuda Erusalimge qayttı».

+ 15:35 Elsh 13:1

+ 15:37 Elsh 12:12, Elsh 13:5, Kol 4:10

+ 15:38 Elsh 13:13

+ 15:40 Elsh 15:32

+ 16:1 Rim 16:21, 1Kor 4:17, Fil 2:19, Kol 1:1, 1Sal 3:2, 2Sal 1:1, 1Tim 1:2, 2Tim 1:2

+ 16:3 1Kor 9:20, Gal 2:3

+ 16:4 Elsh 15:28-29

+ 16:5 Elsh 6:7

* 16:6 Aziya úlkesi – házirgi Turkiya eliniń qubla-batıs bóleginde bolǵan bir úlke.

+ 16:6 Elsh 18:23

+ 16:7 Fil 1:19

+ 16:8 Elsh 20:5, 2Kor 2:12, 2Tim 4:13

+ 16:12 Fil 1:1

+ 16:14 Luk 24:45

+ 16:15 Elsh 11:14, Elsh 16:33-34

+ 16:17 Dan 3:26

+ 16:18 Mrk 9:38

+ 16:21 Ezr 4:13, Est 3:8

+ 16:22 2Kor 6:4-5, 2Kor 11:23-25

+ 16:24 Erm 20:2, Erm 29:26, 1Sal 2:2

+ 16:25 Zab 41:9, Zab 118:62

+ 16:26 Elsh 4:31, Elsh 5:19, Elsh 12:7, Elsh 12:10

+ 16:27 3Pat 20:39, Elsh 12:19

+ 16:29 Dan 2:46, Elsh 10:25

+ 16:30 Luk 3:10, Elsh 2:37

+ 16:31 Mrk 16:16, Rim 10:9

+ 16:33 Elsh 11:14, Elsh 16:15

+ 16:34 Yuxn 4:53, Elsh 18:8

+ 16:37 Elsh 22:25

+ 16:39 Mat 8:34

+ 16:40 Elsh 16:14

+ 17:1 Fil 4:16

+ 17:2 Elsh 13:5, Elsh 14:1

+ 17:3 Luk 24:26-27

+ 17:5 1Sal 2:14-16

+ 17:7 Luk 23:2

+ 17:16 2Pet 2:8

* 17:18 Epikurshılar hám stoik oyshılları – eski grek elindegi oyshıllardıń toparları.

* 17:19 Areopag keńesi – Ares tóbesi degen jerde jaylasqan afinalılardıń rásmiy keńesi yamasa qazıxanası. Bul jerde on eki qazı jıynalatuǵın edi.

+ 17:19 Mrk 1:27

+ 17:24 Iysh 42:5, Mat 11:25, 3Pat 8:27, Elsh 7:48

+ 17:25 Zab 49:8-12, Jar 2:7, Ayup 33:4

+ 17:26 Jar 3:20, Nzm 32:8

+ 17:28 San 16:22, Ayup 12:10

+ 17:29 Iysh 40:18-19, Iysh 46:5

+ 17:30 1Pet 1:14, Rim 3:25-26, Efs 4:18

+ 17:31 Mat 12:36, Yuxn 5:22, Elsh 10:42, 1Pet 4:5

+ 18:2 Rim 16:3, 1Kor 16:19, 2Tim 4:19, Elsh 11:28

+ 18:4 Elsh 13:5

+ 18:5 1Sal 3:6

* 18:6 Kiyiminiń shańın qaǵıp – yahudiylerdiń ádeti boyınsha, baylanıstıń úzilgenligin bildiredi.

+ 18:6 Ezk 18:13, Ezk 33:4, Elsh 13:46

+ 18:8 Luk 8:41, Elsh 13:15, 1Kor 1:14, Yuxn 4:53, Elsh 16:34

+ 18:15 Elsh 23:29

+ 18:18 Elsh 18:2, Rim 16:1, San 6:5, San 6:9

+ 18:19 Elsh 19:1, Elsh 20:16

* Elsh 18:21 Quday qálese, sizlerge jáne qaytıp kelemen – Bazı qoljazbalarda: «Jaqınlap qalǵan bayramdı Erusalimde ótkeriwim kerek. Quday qálese, sizlerge jáne qaytıp kelemen».

+ 18:21 Yaqp 4:15

+ 18:23 Elsh 16:6

+ 18:24 Elsh 19:1, 1Kor 1:12, 1Kor 3:5, 1Kor 4:6, 1Kor 16:12, Tit 3:13

+ 18:25 Luk 3:3, Elsh 19:3

+ 18:26 Elsh 4:30, Efs 6:19

+ 18:27 1Kor 16:3, 2Kor 3:1

+ 18:28 Elsh 9:22

+ 19:1 Elsh 18:21

* 19:3 Mat 3:5-6.

+ 19:3 Elsh 18:25

+ 19:4 Luk 3:3, Yuxn 1:7

+ 19:5 Mat 28:19, Elsh 8:16

+ 19:6 Elsh 8:17, Elsh 9:17, Elsh 10:46

+ 19:8 Elsh 4:30, Efs 6:19

+ 19:12 Elsh 5:15

+ 19:13 Mat 12:27, Mrk 9:38, Luk 9:49

+ 19:15 Luk 4:34, Yaqp 2:19

+ 19:18 Mrk 1:5, Yaqp 5:16

+ 19:20 Elsh 6:7, Elsh 12:24

+ 19:21 Rim 15:26, 1Kor 16:5, Rim 15:23-24

+ 19:22 Elsh 16:1

+ 19:26 Iysh 44:10-20, Erm 10:3-6

+ 19:29 Elsh 19:29, Kol 4:10, Flm 1:24

+ 20:1 Elsh 19:21

+ 20:3 Elsh 9:23, Elsh 23:30

+ 20:4 Elsh 19:29, Efs 6:21, Kol 4:7, 2Tim 4:12, 2Tim 4:20, Tit 3:12

+ 20:5 Elsh 16:8

+ 20:6 Shıǵ 12:15, Elsh 12:3

+ 20:7 1Kor 16:2, Ayan 1:10

+ 20:9 4Pat 1:2

+ 20:10 3Pat 17:21, 4Pat 4:34

* Elsh 20:15 Bazı qoljazbalarda «Trogillionda toqtaǵannan keyin» degen sózler de bar.

+ 20:16 Shıǵ 23:16, Shıǵ 34:22, Leb 23:15, Nzm 16:9, Elsh 2:1

+ 20:18 Elsh 18:19, 1Sal 1:5

+ 20:23 Elsh 9:16, Elsh 21:33

+ 20:24 2Tim 4:7

+ 20:26 Nzm 8:19

+ 20:28 Yuxn 21:16-17, 1Pet 5:2, 1Pet 1:18-19

+ 20:29 Mat 7:15, Yuxn 10:12

+ 20:30 2Pet 2:1, 2Kor 11:13, 1Tim 4:1

+ 20:31 Mrk 14:38

+ 20:32 Elsh 14:23, 1Pet 1:4

+ 20:33 1Pat 12:3, 2Kor 7:2

+ 20:34 Elsh 18:3

+ 20:35 Mat 10:8

+ 20:36 Elsh 21:5

+ 21:4 Elsh 20:23

+ 21:5 Elsh 20:36

+ 21:8 Elsh 6:5, Elsh 8:5

+ 21:9 4Pat 22:14, Luk 2:36, Elsh 2:17-18

+ 21:10 Elsh 11:28

+ 21:11 3Pat 11:30, Erm 27:2

+ 21:12 Mat 16:21-23

+ 21:13 Elsh 20:24, Fil 2:17

+ 21:18 Elsh 12:17, Yaqp 1:1

+ 21:20 Rim 10:2

+ 21:21 Rim 2:28-29, 1Kor 7:19

+ 21:23 San 6:2-5, San 6:13

+ 21:24 Elsh 18:18

+ 21:25 Elsh 15:29

+ 21:26 San 6:9-12

+ 21:28 Elsh 6:13, Ezk 44:7

+ 21:29 Elsh 20:4

+ 21:33 Elsh 20:23, Elsh 21:11

+ 21:34 Elsh 19:32

+ 21:39 Elsh 9:11, Elsh 22:3

+ 22:3 Elsh 9:11, Elsh 21:39, Elsh 5:34, Fil 3:6

+ 22:4 Elsh 8:3

+ 22:5 Elsh 9:1-2

+ 22:6 Elsh 9:3-6, Elsh 26:12-18

* Elsh 22:9 …nurdı kórse de – Bazı qoljazbalarda «…nurdı kórip, qorqınıshqa tústi».

+ 22:12 Elsh 9:17

+ 22:15 Elsh 9:15

+ 22:16 Elsh 9:18

+ 22:17 Elsh 9:26

+ 22:20 Elsh 7:58

+ 22:25 Elsh 16:37

+ 23:1 1Kor 4:4, 2Kor 1:12, 2Tim 1:3, Evr 13:18

+ 23:2 Elsh 24:1, 3Pat 12:24

+ 23:3 Nzm 25:1-2

+ 23:4 Yuxn 18:22

* 23:5 Shıǵ 22:28.

+ 23:5 Shıǵ 22:28

+ 23:6 Elsh 4:1, Fil 3:5, 1Kor 15:13

+ 23:8 Mat 22:23, Luk 20:27

* Elsh 23:9 Bazı qoljazbalarda mına sózler de bar: «Qudayǵa qarsı urısıwshı bolmayıq».

+ 23:9 Yuxn 12:29

+ 23:11 Elsh 27:23

+ 23:24 Elsh 24:3, Elsh 25:14

+ 23:27 Elsh 21:32-33, Elsh 22:27

+ 23:28 Elsh 22:30

+ 23:29 Elsh 18:15

+ 23:30 Elsh 9:23, Elsh 20:3

+ 23:34 Elsh 21:39

+ 24:1 Elsh 23:2

* 24:5 Nasıralılar – Iysa Nasıra qalasınan bolǵanlıqtan, Oǵan iseniwshi adamlardı «Nasıralılar» dep ataǵan.

+ 24:5 Luk 23:2

+ 24:6 Elsh 21:27-29

* Elsh 24:6-8 Bazı qoljazbalarda 6-ayattıń aqırında, 7-ayat hám 8-ayattıń basında mına sózler bar: 6 «Bizler onı nızamımız boyınsha húkim etpekshi boldıq. 7 Biraq mıńbası Lisyas kelip, onı bizlerdiń qolımızdan tartıp aldı da, 8 onıń ayıplawshılarına siziń aldıńızǵa barıwdı buyırdı».

+ 24:15 Dan 12:2, Ayan 20:6, Ayan 20:13

+ 24:16 Elsh 23:1, Evr 13:18

+ 24:17 Rim 15:25-28, 1Kor 16:1, Gal 2:10

+ 24:18 Elsh 21:26

+ 24:21 Elsh 23:6

+ 24:25 Elsh 17:32

+ 25:3 Elsh 23:12

+ 25:10 Rim 13:1

+ 25:12 Elsh 23:11

* 25:13 Bernika – Agrippanıń qarındası.

+ 25:19 Elsh 18:15, Elsh 23:29

+ 25:24 Elsh 22:22

+ 25:25 Luk 23:14, Elsh 23:29

+ 26:1 Zab 118:46, Mat 10:18, Elsh 9:15

+ 26:4 Gal 1:13

+ 26:5 Elsh 23:6, Fil 3:5

+ 26:7 Mat 19:28, Yaqp 1:1

+ 26:8 1Kor 5:12

+ 26:9 Yuxn 16:2, 1Tim 1:13

+ 26:10 Elsh 8:3

+ 26:11 Elsh 9:1

+ 26:12 Elsh 9:3-6, Elsh 22:6-11

+ 26:18 Iysh 35:5, Iysh 42:7, Evr 2:14-15

+ 26:20 Elsh 9:20

+ 26:21 Elsh 21:27, Elsh 21:30

+ 26:23 1Kor 15:20, Kol 1:18, Ayan 1:5, Iysh 42:6, Iysh 49:6, Elsh 13:47

+ 26:29 Elsh 21:33

+ 26:31 Elsh 23:29

* Elsh 26:32 Bazı qoljazbalarda mına sózler de bar: «Solay etip, hákim onı imperatorǵa jiberiwdi sheshti».

+ 26:32 Elsh 25:12

+ 27:1 Elsh 25:12

+ 27:2 Elsh 19:29

+ 27:6 Elsh 28:11

* 27:9 Oraza kúni – yaǵnıy Gúnadan pákleniw kúni. Bul kúnler teńizde kúshli dawıllar kóteriletuǵın gúz aylarına tuwra keletuǵın edi.

+ 27:14 Mrk 4:37

+ 27:18 Yuns 1:5

+ 27:23 Elsh 8:26

+ 27:24 Elsh 23:11

+ 27:26 Elsh 28:1

+ 27:34 1Pat 14:45, 2Pat 14:11, 3Pat 1:52, Luk 21:18

+ 27:35 Mat 15:36

+ 27:43 Elsh 27:3

* 28:4 Ádillik qudayı – greklerdiń mifologiyası boyınsha, ádillikti saqlaytuǵın hayal quday.

+ 28:5 Zab 90:13, Mrk 16:18, Luk 10:19

+ 28:6 Elsh 14:11

+ 28:8 Elsh 9:40, Yaqp 5:16

+ 28:11 Elsh 27:6

* Elsh 28:16 Rimge kelgenimizde, Pavelge – Bazı qoljazbalarda «Rimge kelgenimizde, júzbası qamaqtaǵılardı bas saqshıǵa tapsırdı. Biraq Pavelge».

+ 28:18 Elsh 23:29, Elsh 26:31-32

+ 28:23 Luk 24:27

+ 28:25 Mat 15:7

* 28:26-27 Iysh 6:9-10.

+ 28:27 Iysh 6:9-10, Mat 13:15, Mrk 4:12, Yuxn 12:40

+ 28:28 Iysh 40:5, Luk 3:6

* Elsh 28:29 Bazı qoljazbalarda 29-ayat ta bar: «Paveldiń bul sózlerinen soń, yahudiyler óz ara qattı tartısıp, sol jerden ketip qaldı».

+ 28:31 Elsh 4:29, Efs 6:19

+ 1:1 Mat 13:55, Elsh 12:17, Elsh 15:13, Elsh 21:18, Gal 1:19, Gal 2:9, Luk 22:30, Yuxn 7:35, Elsh 26:7, 1Pet 1:1

+ 1:2 Mat 5:11-12, 1Pet 1:6-7

+ 1:3 Rim 5:3

+ 1:4 2Pet 1:6, Mat 5:48

+ 1:5 3Pat 3:9-12, Hkm 2:3-6

+ 1:6 Mat 21:21, Mrk 11:24

+ 1:7 Yaqp 4:8

+ 1:9 Erm 9:23-24, 1Kor 1:31, 2Kor 10:17

+ 1:11 Iysh 40:7, 1Pet 1:24

+ 1:12 Mat 10:22, Mrk 13:13, Yaqp 5:11, 2Tim 4:8, Ayan 2:10

+ 1:15 Ayup 15:35, Zab 7:15, Iysh 59:4, Rim 5:12, Rim 6:23

+ 1:16 Mrk 13:5, 1Yuxn 3:7, Kol 2:8, 2Sal 2:3

+ 1:17 Jar 1:16, Mal 3:6, 1Yuxn 1:5

+ 1:18 Erm 2:3, 2Sal 2:13, Ayan 14:4, Yuxn 1:13

+ 1:19 Hkm 10:19, Hkm 14:29, Waz 7:9

+ 1:21 Kol 3:8

+ 1:22 Luk 11:28, Yuxn 13:17, 1Yuxn 3:18, Rim 2:13

+ 1:25 Yaqp 2:12, Luk 11:28

+ 1:26 Zab 38:2, Yaqp 3:2-3

+ 1:27 Ayup 31:17-18, Iysh 1:17, Mat 25:36, 2Pet 3:14, 1Yuxn 5:18, 1Tim 5:22

+ 2:1 Nzm 1:17, Nzm 16:19, Mat 22:16, Luk 20:21, Rim 2:11

+ 2:5 1Kor 1:27-28, 2Kor 8:9, Ayan 2:9

* 2:8 Leb 19:18.

+ 2:8 Leb 19:18

+ 2:9 Shıǵ 23:2-3, Leb 19:15, Nzm 1:17

+ 2:10 Mat 5:19, Gal 3:10

* 2:11 Shıǵ 20:14; Nzm 5:18.

* 2:11 Shıǵ 20:13; Nzm 5:17.

+ 2:11 Shıǵ 20:13-14

+ 2:12 Yaqp 1:25

+ 2:13 Mat 6:15, Mat 18:35, Luk 6:37

+ 2:16 Nzm 15:7, Hkm 21:13, Iysh 58:7, Mat 25:35, Luk 3:11, 1Yuxn 3:17-18

+ 2:18 Mat 7:16, Gal 5:6

+ 2:19 Nzm 6:4, Mat 8:29, Mrk 1:24, Mrk 5:7, Elsh 16:17, Elsh 19:15

* 2:21 Jar 22:1-18.

+ 2:21 Jar 22

+ 2:22 Evr 11:17-18

* 2:23 Jar 15:6.

* 2:23 Iysh 41:8; 2Jln 20:7.

+ 2:23 Jar 15:6, Rim 4:3, Gal 3:6, 2Jln 20:7, Iysh 41:8

* 2:25 Eshu 6:21-24.

+ 2:25 Eshu 2:1, Eshu 2:16, Eshu 6:24

+ 3:1 Mat 23:8

+ 3:2 3Pat 8:46, 2Jln 6:36, Hkm 20:9, Waz 7:20, 1Yuxn 1:8-10, Rim 3:23, Zab 38:2, Yaqp 1:26

+ 3:3 Zab 31:9, Hkm 26:3

+ 3:6 Mat 12:34, Mat 15:18, Hkm 16:27

+ 3:8 Zab 119:2, Zab 139:4

+ 3:9 Jar 1:26

+ 3:13 Yaqp 2:18

+ 3:15 1Tim 4:1, Ayan 2:24

+ 3:18 Mat 5:9, Gal 6:8

+ 4:1 1Pet 2:11

+ 4:3 Hkm 10:3

+ 4:4 Erm 3:8, Erm 31:22, Ezk 16:32, Hosh 5:7, Yuxn 15:19, 1Yuxn 2:15, Rim 8:7

+ 4:5 1Kor 6:19

* 4:6 Hkm 3:34.

+ 4:6 Hkm 3:34, 1Pet 5:5

+ 4:7 1Pet 5:8-9, Efs 4:27

+ 4:8 2Jln 15:2, Zab 72:28, Yaqp 1:7-8, Zab 50:4, Iysh 1:16, Erm 4:14

+ 4:10 Iysh 57:15

+ 4:11 Rim 14:4, Rim 14:10

+ 4:12 Yaqp 5:9, Luk 12:5, Mat 7:1

+ 4:14 Hkm 27:1, Luk 12:18-20, Zab 101:4

+ 4:15 Elsh 18:21

+ 4:17 Yuxn 9:41

+ 5:1 Amo 6:1, Luk 6:24

+ 5:2 Ayup 13:28, Iysh 50:9, Mat 6:19-20

+ 5:3 Rim 2:5

+ 5:4 Leb 19:13, Nzm 24:14-15, Nzm 24:15, Iysh 5:9

+ 5:5 Erm 12:3

+ 5:7 Nzm 11:14

+ 5:8 1Pet 4:7

+ 5:9 Mat 7:1, Yaqp 4:12

+ 5:10 Mat 5:12, Mat 23:34, Elsh 7:52, Evr 11:32-38

* 5:11 Ayup 1:21-22; 42:10-16.

+ 5:11 Mat 10:22, Mrk 13:13, Yaqp 1:12, Ayan 2:10, Ayup 1:21-22, Ayup 2:10, Ayup 42:10, Shıǵ 34:6

+ 5:12 Mat 5:34-37

+ 5:13 1Kor 14:15, Efs 5:19

+ 5:14 Mrk 6:13

+ 5:15 Ayup 22:30

+ 5:16 Mrk 1:5, Elsh 19:18, Jar 20:17, San 11:2, 3Pat 13:6, 4Pat 4:33-34, Ayup 42:8, Elsh 9:40, Elsh 28:8

+ 5:17 3Pat 17:1, 3Pat 18:1, Luk 4:25

* 5:17-18 3Pat 17:1; 18:41-45.

+ 5:18 3Pat 18:42-45

+ 5:19 Gal 6:1

+ 5:20 Hkm 10:12, 1Pet 4:8

+ 1:1 Mat 4:18-21, Yuxn 1:40-42, Yaqp 1:1

+ 1:2 Evr 12:24, Dan 3:31, 2Pet 1:2, Yahu 1:2

+ 1:3 2Kor 1:3, Efs 1:3, 1Pet 3:21, Yuxn 3:3, Tit 3:5

+ 1:4 Mat 6:20, Mat 19:21, Kol 1:5

+ 1:5 Efs 2:8

+ 1:6 Mat 5:11-12, Yaqp 1:2-3

+ 1:7 Ayup 23:10, Zab 65:10, 1Kor 3:13, Rim 2:10

+ 1:8 Yuxn 20:29

+ 1:10 2Pet 1:19

+ 1:11 Rim 8:9, Luk 24:26

+ 1:12 Elsh 2:2-4

+ 1:13 Mrk 13:33-34, Efs 6:18, 1Sal 5:6

+ 1:14 Elsh 17:30, Efs 4:18-19, Rim 12:2, Tit 3:3

+ 1:15 1Yuxn 3:3, 2Pet 3:11

* 1:16 Leb 11:44-45; 19:2; 20:7.

+ 1:16 Leb 11:44, Leb 19:2

+ 1:17 Nzm 10:17, Shıǵ 4:22, Erm 31:9, 2Kor 6:18

+ 1:18 Shıǵ 12:3, Leb 1:10, Iysh 53:7, Yuxn 1:29, Elsh 20:28, Evr 9:14

+ 1:20 Evr 1:2

+ 1:22 Yuxn 13:34, Rim 12:9, Evr 13:1

+ 1:23 Yuxn 1:13, Evr 4:12

* 1:24-25 Iysh 40:6-8.

+ 1:25 Iysh 40:6-8, Yaqp 1:10-11

+ 2:1 Efs 4:31, Kol 3:8

+ 2:2 Mat 18:3, 1Kor 3:2, Evr 5:13

+ 2:3 Zab 33:9

+ 2:4 1Kor 10:4

+ 2:5 Efs 2:20-22, Shıǵ 19:6

* 2:6 Iysh 28:16.

+ 2:6 Iysh 28:16, Rim 9:33, Rim 10:11

* 2:7 Zab 117:22.

+ 2:7 Zab 117:22, Mrk 12:11, Elsh 4:11

* 2:8 Iysh 8:14.

+ 2:8 Iysh 8:14, Rim 9:33

+ 2:9 Nzm 10:15, Shıǵ 19:6, Nzm 7:6, Ayan 1:6, Ayan 5:10, Zab 35:10, Yuxn 1:9

+ 2:10 Hosh 1:6, Hosh 1:9, Hosh 2:23, Rim 9:25

+ 2:11 Leb 25:23, Yaqp 4:1, Rim 7:23, Rim 13:14, Gal 5:24

+ 2:12 Mat 5:16, 2Kor 9:13, Gal 1:24

+ 2:13 Rim 13:1, Tit 3:1

+ 2:14 Rim 13:3-4

+ 2:16 Yuxn 8:32, Yaqp 1:25, Yaqp 2:12, Rim 6:18, 1Kor 7:22, 2Kor 3:17, Gal 5:1, Gal 5:13, 1Kor 7:22

+ 2:17 Hkm 24:21, Rim 13:7

+ 2:18 Efs 6:5, Kol 3:22, 1Tim 6:1, Tit 2:9

+ 2:19 1Pet 3:14, 1Pet 3:17, 1Pet 4:16

+ 2:21 Elsh 14:22, Yuxn 13:15

* 2:22 Iysh 53:9.

+ 2:22 Iysh 53:9

+ 2:23 Mat 5:39, Iysh 53:7, Luk 23:46

+ 2:24 Rim 6:2, Gal 2:19, Gal 5:24, Iysh 53:4-5

+ 2:25 Zab 118:176, Iysh 53:6, Erm 50:6, Ezk 34:6, Ezk 34:11, Luk 15:6

+ 3:1 Jar 3:16, 1Kor 14:34, Efs 5:22, Kol 3:18, Tit 2:5

+ 3:4 1Tim 2:9

* 3:6 Jar 18:12.

+ 3:6 Jar 18:12

+ 3:7 Efs 5:25, Kol 3:19

+ 3:8 Rim 12:16

+ 3:9 Leb 19:18, 1Sal 5:15, Rim 12:17, Mat 5:44, Rim 12:14, 1Kor 4:12

* 3:10-12 Zab 33:13-17.

+ 3:12 Zab 33:13-17

+ 3:14 Mat 5:10, 1Pet 2:19-20, 1Pet 4:14-16, Iysh 8:12

+ 3:15 Iysh 8:13, Kol 4:6

+ 3:16 1Pet 2:12, Luk 13:17

+ 3:17 1Pet 2:20

+ 3:18 1Pet 2:21, 1Pet 4:1, Evr 9:26-28

+ 3:19 Jar 6:3-14, Jar 7:17, 2Pet 2:5

* 3:20 Jar 6–8.

+ 3:21 Rim 6:4, Mrk 16:16, 1Pet 1:3

* 3:22 Zab 109:1.

+ 3:22 Luk 24:51, Elsh 1:9, Zab 109:1, Mrk 16:19, Rim 8:34, Rim 8:38, 1Kor 15:24, Efs 1:21

* 1Pet 4:1 Bazı qoljazbalarda «bizler ushın» degen sózler de bar.

+ 4:1 1Pet 3:18, Rim 6:2, Rim 6:7, Gal 5:24, Kol 3:3

+ 4:2 Rim 6:14, Rim 14:7-8, 2Kor 5:15, Tit 2:12

+ 4:4 Efs 4:17-19, 1Pet 2:12, 1Pet 3:16

+ 4:5 Yuxn 5:22, Elsh 10:42, 1Pet 4:5

+ 4:7 Yaqp 5:8, 1Kor 7:29, 1Kor 7:31, Mrk 14:38

+ 4:8 Hkm 10:12, Yaqp 5:20

+ 4:9 Evr 13:2

+ 4:10 Rim 12:6-8, 1Kor 7:7, Luk 12:42-43

+ 4:11 Yuxn 13:31, 1Kor 10:31, Yahu 1:24-25, Ayan 1:6, Ayan 5:13

+ 4:12 1Pet 1:7

+ 4:13 Elsh 5:41, Fil 3:11

* 1Pet 4:14 Bazı qoljazbalarda mına sózler de bar: «Olar tárepinen Oǵan til tiygiziledi, biraq sizler tárepten Ol alǵıslanadı».

+ 4:14 Zab 88:51-52, Mat 5:11

* 4:16 Masiyxıy – grekshe «xristian». Yaǵnıy, Iysa Masiyxtı Qutqarıwshım hám Iyem dep qabıl etken iseniwshi adam.

+ 4:16 1Pet 2:19-20

+ 4:17 Rim 2:9, Erm 25:29

* 4:18 Hkm 11:31.

+ 4:18 Hkm 11:31

+ 4:19 Zab 30:6, Luk 23:46

+ 5:1 Luk 24:48, Rim 8:17

+ 5:2 Yuxn 21:16-17, Elsh 20:28, 1Tim 3:8, Tit 1:7

+ 5:3 Mat 20:25-26, Fil 3:17, 2Sal 3:9, 1Tim 4:12, Tit 2:7

+ 5:4 Zab 22:1, Zab 79:2, Iysh 40:11, Ezk 34:11-15, Waz 12:12, Yuxn 10:11, Evr 13:20, 1Kor 9:25

* 5:5 Hkm 3:34.

+ 5:5 Hkm 3:34, Yaqp 4:6

+ 5:7 Zab 36:5, Mat 6:25, Fil 4:6

+ 5:8 Mrk 13:33-34, 1Pet 5:8, Efs 6:18, 1Sal 5:6, Ayup 1:6, Ayup 2:2, 2Kor 2:11, Efs 6:11

+ 5:9 Yaqp 4:7, Elsh 14:22, 1Sal 3:3

+ 5:10 2Tim 2:10

+ 5:11 1Pet 4:11

* 5:12 Sila – grekshe tekstte bul attıń basqa variantı Silvanus.

+ 5:12 Elsh 15:22, Elsh 15:40, 1Sal 1:1, 2Sal 1:1

* 5:13 Babilon – Rim názerde tutılǵan.

+ 5:13 Elsh 12:12, Elsh 13:5, Elsh 15:37

+ 5:14 Rim 16:16

+ 1:1 Mat 4:18-21, Yuxn 1:40-42, Tit 2:13

+ 1:2 Dan 3:31, 1Pet 1:2, Yahu 1:2

+ 1:4 2Pet 2:18

+ 1:6 Yaqp 1:3-4

+ 1:7 1Yuxn 4:16, 1Kor 13:13, Evr 13:1

+ 1:8 Tit 3:14

+ 1:9 1Yuxn 1:7, Efs 5:26, Evr 9:14

+ 1:10 1Sal 1:4

+ 1:11 Kol 1:13

+ 1:12 Yahu 1:5

+ 1:14 Yuxn 21:18-19, 2Tim 4:6

* 1:16 Bizler – Petr, Yuxan, Yaqıp (Mat 17:1-5; Mrk 9:2-7; Luk 9:28-35.)

+ 1:16 1Sal 2:19, 1Sal 4:16, Luk 9:32, Yuxn 1:14

+ 1:17 Mat 3:17, Mat 17:5, Mrk 1:11, Mrk 9:7, Luk 9:35, Yuxn 8:54, Yuxn 17:1, Elsh 3:13

+ 1:19 1Pet 1:10, Zab 118:105, Yuxn 5:35, 2Kor 4:6

* 1:21 Muxaddes Ruwx – Qudaydıń Ruwxı.

+ 1:21 2Tim 3:16, 2Pat 17:13, Nxm 9:30

+ 2:1 Nzm 13:1-3, Erm 14:14, Erm 23:16, Mat 7:15, Elsh 20:30, 2Kor 11:13, 1Tim 4:1, Yahu 1:4, 1Kor 6:20, 1Kor 7:23

+ 2:3 Rim 16:18, Kol 2:4

+ 2:4 Yahu 1:6

* 2:5 Jar 6:1–7:24.

+ 2:5 Jar 7:17, 1Pet 3:19-20, Jar 7:23

* 2:6 Jar 18:16–19:28.

+ 2:6 Jar 19:24

* 2:7 Jar 19:1-16.

+ 2:7 Jar 19:16

+ 2:8 Zab 118:136, Elsh 17:16

+ 2:9 1Kor 10:13, Ayan 3:10

+ 2:10 Yahu 1:16, Yahu 1:8-9

+ 2:12 Yahu 1:10

+ 2:15 San 22:5, San 25:1-2, San 31:16, Nzm 23:3-6, Yahu 1:11, Ayan 2:14

* 2:15-16 San 22:4-35.

+ 2:16 San 22:21-30

+ 2:17 Yahu 1:12-13

+ 2:18 2Pet 1:4

+ 2:19 Gal 5:13, Yuxn 8:34, Rim 6:16-20, Tit 3:3

+ 2:20 Mat 12:45, Luk 11:26

+ 2:21 Rim 7:12

* 2:22 Hkm 26:11.

+ 2:22 Hkm 26:11

+ 3:1 2Pet 1:13

+ 3:2 Yahu 1:17-18

+ 3:4 Iysh 5:19, Erm 17:15, Ezk 12:22

+ 3:5 Jar 1:9, Zab 23:2, Zab 135:6

+ 3:6 Jar 7:11, Jar 7:21

+ 3:8 Zab 89:5

+ 3:9 Xab 2:3, Iysh 30:18, Ezk 18:23, Ezk 33:11, Rim 2:4, 1Tim 2:4, 1Tim 2:6

* 2Pet 3:10 jer hám jer betindegi hár bir nárse janıp kúlge aylanadı – Bazı qoljazbalarda «jer hám jerdegi hámme nárse ayan boladı».

+ 3:10 Mat 24:43, Luk 12:39, 1Sal 5:2, Zab 101:26-27, Iysh 34:4, Iysh 51:6, Mrk 13:31

+ 3:11 1Pet 1:15

+ 3:12 Yahu 1:21

+ 3:13 Iysh 65:17, Iysh 66:2, Ayan 21:1, Iysh 60:21, Ayan 21:27

+ 3:14 Yaqp 1:27, 1Yuxn 5:18, 1Tim 5:22

+ 3:15 Rim 2:4, Ayan 2:21

+ 3:16 Evr 5:10

+ 3:18 Efs 4:15, Kol 1:10, Kol 2:19, Rim 11:36

* 1:1 Yuxn 1:1-14.

+ 1:1 Luk 24:39, Yuxn 1:14, Yuxn 20:27, 2Pet 1:16

* 1:2 Áke – Quday.

+ 1:2 Yuxn 1:4, Yuxn 5:26, Yuxn 11:25, 1Yuxn 5:11, Yuxn 15:27, Yuxn 1:1, Yuxn 1:18

+ 1:3 Yuxn 17:21, 1Kor 1:9

+ 1:4 Yuxn 15:11

+ 1:5 Yuxn 1:4, Yuxn 8:12, Yaqp 1:17

+ 1:6 Yuxn 12:35, 2Kor 6:16

+ 1:7 Iysh 2:5, Iysh 60:1, Efs 1:7, Evr 9:14

+ 1:8 3Pat 8:46, 2Jln 6:36, Hkm 20:9, Waz 7:20, Yaqp 3:2, Rim 3:23

+ 1:9 Zab 31:5, Zab 50:4, Hkm 28:13

+ 1:10 1Yuxn 5:10, Yuxn 5:38, Yuxn 8:37

+ 2:1 Yuxn 14:26, Rim 8:34, Evr 7:25

+ 2:2 Yuxn 1:29, Yuxn 11:52, 1Yuxn 4:10, Rim 3:25-26

+ 2:3 Yuxn 14:15, Yuxn 15:10, 1Yuxn 5:3

+ 2:4 Tit 1:16

+ 2:5 1Yuxn 4:12

+ 2:7 Yuxn 13:34, Leb 19:18, 2Yuxn 1:5

+ 2:8 Yuxn 13:34, Yuxn 1:9, Yuxn 8:12, Rim 13:12, Efs 5:8, 1Sal 5:5

+ 2:9 1Yuxn 4:20

+ 2:10 Yuxn 11:10

+ 2:12 Elsh 10:43, Elsh 13:38

+ 2:13 Efs 6:11, Yuxn 14:7

+ 2:15 Yaqp 4:4

+ 2:17 1Kor 7:31

+ 2:18 Mat 24:5, 1Yuxn 4:3, 2Yuxn 1:7, 1Tim 4:1, 2Tim 3:1

+ 2:19 Nzm 13:13, Elsh 20:30, 1Kor 11:19

+ 2:20 Yuxn 14:26, Yuxn 16:13, 1Kor 2:10

+ 2:22 1Yuxn 4:3

+ 2:23 Mat 10:33

+ 2:24 1Yuxn 3:11

+ 2:26 Mrk 13:5, 1Yuxn 3:7, Kol 2:8, 2Sal 2:3

+ 2:27 Erm 31:34, Evr 8:11

+ 2:28 1Yuxn 3:2, 1Sal 2:19

+ 2:29 Mat 6:1, 3Yuxn 1:11

+ 3:1 Yuxn 3:16, Rim 5:8, Efs 2:4, Mat 5:9, Yuxn 1:12, 1Yuxn 5:1, Rim 8:14, Yuxn 16:3, Yuxn 17:25

+ 3:2 Rim 8:15-16, Gal 3:26, Efs 1:5, Rim 8:29, 2Kor 3:18, Fil 3:21, Ayup 19:26, Zab 16:15, 1Kor 13:12, Ayan 22:4

+ 3:3 2Kor 7:1

+ 3:5 Yuxn 1:29, Evr 9:26, 1Pet 2:22, 2Kor 5:21, Evr 4:15

+ 3:6 3Yuxn 1:11

+ 3:7 Mrk 13:5, 1Yuxn 2:26, Kol 2:8, 2Sal 2:3

+ 3:8 Yuxn 8:44, Evr 2:14

+ 3:9 Zab 118:3, 1Yuxn 5:18

+ 3:10 1Yuxn 4:8, 1Yuxn 4:20

+ 3:11 Leb 19:18, Yuxn 13:34, 1Yuxn 1:5, 1Yuxn 2:24, 2Yuxn 1:5

* 3:12 Jar 4:3-8.

+ 3:12 Yuxn 8:44, Jar 4:3-8, Yahu 1:11, Evr 11:4

+ 3:13 Mrk 13:13, Yuxn 7:7, Yuxn 15:18

+ 3:14 Yuxn 5:24

+ 3:15 Mat 5:22, Ayan 21:8

+ 3:16 Yuxn 10:11, Yuxn 15:13

+ 3:17 Nzm 15:7, Hkm 21:13, Yaqp 2:15-16

+ 3:18 Yaqp 1:22, Rim 2:13

+ 3:21 1Yuxn 2:28

+ 3:22 Mat 7:7-8, Yuxn 14:13-14

+ 3:23 Yuxn 6:29

+ 3:24 Yuxn 6:56, Yuxn 15:4-5, Rim 8:9, Rim 8:16

+ 4:1 1Kor 14:29, 1Sal 5:20-21, Ayan 2:2, Nzm 13:1-3, Erm 14:14, Erm 23:16, Erm 29:8, Mat 7:15, Mrk 13:22, 2Pet 2:1

+ 4:2 Yuxn 1:14, 1Tim 3:16, Evr 2:14, 1Kor 12:3

+ 4:3 1Yuxn 2:18, 1Yuxn 2:22, 2Yuxn 1:7

+ 4:5 Yuxn 3:31, Yuxn 8:23, Yuxn 15:19

+ 4:6 Yuxn 18:37, Yuxn 14:17, 1Tim 4:1

+ 4:7 1Kor 13, 1Yuxn 3:10-11

+ 4:9 Yuxn 3:16

+ 4:10 Yuxn 1:29, 1Yuxn 4:10, Yuxn 3:16, Rim 5:8

+ 4:12 Shıǵ 33:20, Yuxn 1:18, 1Tim 6:16, 1Yuxn 2:5

+ 4:13 1Yuxn 3:24

+ 4:14 Yuxn 3:17

+ 4:15 Mat 14:33, 1Yuxn 5:5

+ 4:17 1Yuxn 2:28, 1Yuxn 3:21

* 1Yuxn 4:19 Bizler bir-birimizdi súyemiz – Bazı qoljazbalarda «Bizler Qudaydı súyemiz».

+ 4:20 1Yuxn 2:9, 1Yuxn 3:10

+ 4:21 Leb 19:18, Mat 19:19, Mat 22:39, Mrk 12:31

+ 5:1 Yuxn 1:12

+ 5:2 1Yuxn 2:5, 1Yuxn 3:24, 1Yuxn 4:13

+ 5:3 Yuxn 14:15, 2Yuxn 1:6, Mat 11:30

+ 5:4 Yuxn 16:33, Efs 6:16

+ 5:5 Mat 14:33, 1Yuxn 4:15

* 5:6 Suw hám qan menen kelgen – shomıldırılıw rásiminen ótip, adamlardıń qutqarılıwı ushın atanaq aǵashta qan tókken.

+ 5:6 Yuxn 14:17, Yuxn 15:26

* 1Yuxn 5:7-8 Gúwalıq beretuǵınlar úshew: 8 Muxaddes Ruwx, suw hám qan. – Bazı keyinirektegi qoljazbalarda «Aspanda úsh nárse gúwalıq beredi: Áke, Sóz hám Muxaddes Ruwx. Bul úshewi birew. 8 Jerde de gúwalıq beretuǵın úshew: Ruwx, suw hám qan».

+ 5:9 Yuxn 5:36

+ 5:10 1Yuxn 1:10, Mat 3:17

+ 5:11 Yuxn 1:4, Yuxn 5:26, Yuxn 11:25, 1Yuxn 1:2

+ 5:13 Yuxn 20:31

+ 5:14 Mat 7:7-8, Yuxn 14:13-14, 1Yuxn 3:22

+ 5:16 Mat 12:31-32, Mrk 3:29, Evr 6:4-6, Evr 10:26

+ 5:18 Zab 118:3, 1Yuxn 3:9

+ 5:19 Luk 4:6, Gal 1:4

+ 5:20 Yuxn 1:1, Yuxn 20:28

+ 5:21 1Kor 10:7, 1Kor 10:14

+ 1:1 1Yuxn 3:1, Yuxn 8:32

+ 1:3 1Tim 1:2, 2Tim 1:2

+ 1:4 3Yuxn 1:4

+ 1:5 Leb 19:18, Yuxn 13:34, Yuxn 15:12, 1Yuxn 3:11

+ 1:6 Yuxn 14:15, 1Yuxn 5:3

+ 1:7 Yuxn 1:14, 1Yuxn 4:2, 1Tim 3:16, Evr 2:14, 1Yuxn 2:18, 1Yuxn 4:3

+ 1:8 1Kor 3:8

+ 1:9 1Yuxn 2:23

+ 1:10 Rim 16:17, 1Sal 5:22

+ 1:12 Yuxn 15:11, Yuxn 16:24, Yuxn 17:13, 3Yuxn 1:13-14

+ 1:1 1Yuxn 3:18, 2Yuxn 1:1

+ 1:4 2Yuxn 1:4

+ 1:5 Gal 6:10, Evr 13:1

+ 1:8 1Tim 5:18

+ 1:11 Zab 33:15, Zab 36:27, Iysh 1:16-17, 1Yuxn 2:29, 1Yuxn 3:6

+ 1:12 Yuxn 21:24

+ 1:13 2Yuxn 1:12

+ 1:1 Elsh 12:17, Yaqp 1:1, Mat 13:55

+ 1:2 Dan 3:31, 1Pet 1:2, 2Pet 1:2

* 1:3 Muxaddesler – Iysaǵa iseniwshiler.

+ 1:3 1Tim 6:12, 2Tim 4:7

+ 1:4 2Pet 2:1

* 1:5 San 14:26-38.

+ 1:5 San 14:36-37, San 26:64, 2Pet 1:12, Evr 3:17

+ 1:6 2Pet 2:4

* 1:7 Jar 18:16–19:28.

+ 1:7 2Pet 2:6, Jar 18:20, Jar 19:24, Nzm 29:23, Mat 25:41

+ 1:8 2Pet 2:10

+ 1:9 Dan 10:13, Dan 12:1, 1Sal 4:16, Ayan 12:7, Nzm 34:6, Zxr 3:2

+ 1:10 2Pet 2:12

* 1:11 Jar 4:3-8.

* 1:11 San 22.

* 1:11 San 16:1-35.

+ 1:11 Jar 4:3-8, 1Yuxn 3:12, Evr 11:4, San 22:5, San 25:1-2, San 31:16, Nzm 23:3-6, 2Pet 2:15, San 16:31-35

* 1:12 Qarım-qatnas kesheler – Qudayǵa hám bir-birine degen súyispenshiligin kórsetiw ushın, iseniwshiler hár ekshembi kúni birge awqatlanatuǵın edi.

+ 1:12 2Pet 2:17, Mat 15:13

+ 1:13 Iysh 57:20

* 1:14-15 Jar 5:18-24.

+ 1:14 Jar 5:21-24, Nzm 33:2, Dan 7:10, Zxr 14:5, Elsh 7:53, Gal 3:19, 1Sal 3:13, Evr 12:22

+ 1:16 2Pet 2:10

+ 1:17 2Pet 3:2-3

* 1:18 2Pet 3:3.

+ 1:19 Rim 8:9

+ 1:20 Efs 6:18

+ 1:21 2Pet 3:12

+ 1:23 Amo 4:11, Zxr 3:2, Ayan 3:4

+ 1:24 Fil 2:15, Kol 1:22, 1Pet 4:11, Rim 11:36, Ayan 1:6, Ayan 5:13

+ 1:2 Luk 1:69-70, Tit 1:1-2

+ 1:3 Mat 1:1

+ 1:5 Elsh 9:15

* 1:7 Muxaddesler – Iysaǵa iseniwshiler.

+ 1:7 1Kor 1:2

+ 1:8 Rim 16:19, Fil 1:3, 2Tim 1:3, Flm 1:4

+ 1:9 Rim 9:1, 2Kor 1:23, Fil 1:8, 1Sal 2:5

+ 1:10 Rim 15:32

+ 1:13 Rim 15:22-23, 1Sal 2:18, Fil 4:17

+ 1:14 1Kor 9:16

+ 1:16 Mrk 8:38, Fil 1:20, Rim 2:9-10, 1Kor 1:18

* 1:17 Xab 2:4.

+ 1:17 Rim 3:21, Xab 2:4, Gal 3:11, Evr 10:38

+ 1:18 Efs 5:6, Kol 3:6

+ 1:19 Elsh 14:17, Elsh 17:24-27

+ 1:20 Zab 18:2-5

+ 1:21 4Pat 17:15, Erm 2:5, Efs 4:17-18

+ 1:22 Hkm 21:30, Iysh 44:25, 1Kor 1:20, 1Kor 3:19

+ 1:23 Shıǵ 20:4-5, Nzm 4:16-18, Zab 105:20, Erm 2:11, Ezk 8:10

+ 1:24 Zab 80:13, Ezk 20:25

+ 1:25 Erm 10:14

+ 1:26 Kol 3:5

+ 1:27 Leb 18:22, Leb 20:13

+ 1:31 2Tim 3:2-4

+ 1:32 Rim 6:21

+ 2:1 2Pat 12:5-7, Mat 7:2, Luk 6:37, Yuxn 8:7

+ 2:4 2Pet 3:9, 2Pet 3:15, Ayan 2:21

+ 2:5 Yaqp 5:3

+ 2:6 Hkm 24:12

+ 2:9 1Pet 4:17, Rim 1:16, Ezk 18:20

+ 2:10 Iysh 57:19, 1Pet 1:7

+ 2:11 Nzm 10:17, Mat 22:16, Luk 20:21, Elsh 10:34

+ 2:12 1Kor 9:21

+ 2:13 Luk 11:28, Yaqp 1:22-23

+ 2:15 Erm 31:33, Waz 12:14

+ 2:17 Rim 3:27, Rim 9:4-5

+ 2:19 Yuxn 9:40

+ 2:21 Shıǵ 20:15, Mat 23:3

+ 2:22 Shıǵ 20:14

* 2:24 Iysh 52:5; Ezk 36:22.

+ 2:24 Iysh 52:5, Ezk 36:20

* 2:25 Jar 17:9-14.

+ 2:25 Gal 5:3

+ 2:26 Efs 2:11

+ 2:27 2Kor 3:6, Mat 12:41

+ 2:28 Rim 9:6-8, 1Kor 7:19

* 2:29 Nzm 10:16.

+ 2:29 Nzm 10:16, Nzm 30:6, Erm 4:4, Efs 2:11, Fil 3:3, Kol 2:11, 2Kor 10:18

+ 3:1 Yuxn 4:22

+ 3:2 Nzm 4:8, Zab 147:9

+ 3:3 Rim 9:6, 2Tim 2:13

* 3:4 Zab 50:6.

+ 3:4 Zab 50:6

+ 3:7 Rim 9:19

+ 3:8 Rim 6:1, Rim 6:15, 2Kor 6:8

+ 3:9 Rim 5:12, Gal 3:22, Rim 1:18-32, Rim 2

* 3:10-12 Zab 13:1-3; 52:2-4; Waz 7:20.

+ 3:12 Zab 13:1-3, Waz 7:20

* 3:13 Zab 5:10; 139:4.

+ 3:13 Zab 5:10, Zab 139:4

* 3:14 Zab 9:28.

+ 3:14 Zab 9:28

* 3:15-17 Iysh 59:7-8.

+ 3:17 Hkm 1:16, Iysh 59:7-8

* 3:18 Zab 35:2.

+ 3:18 Zab 35:2

+ 3:20 Zab 142:2, Elsh 13:39, Gal 2:16, Gal 3:11, Rim 7:7

+ 3:21 Rim 1:17, Gal 2:16, Luk 24:27, Elsh 10:43

+ 3:23 3Pat 8:46, 2Jln 6:36, Zab 142:2, Hkm 20:9, Waz 7:20, 1Yuxn 1:8-10

+ 3:24 Tit 3:7

+ 3:25 Yuxn 1:29, 1Yuxn 2:2, Elsh 17:30, Rim 2:4

+ 3:27 Rim 2:17, 1Kor 1:29, Efs 2:9

+ 3:28 Elsh 13:39

+ 3:29 Rim 9:24, Rim 10:12

+ 3:30 Nzm 6:4-5, Gal 3:20, Gal 3:8

+ 3:31 Mat 5:17

* 4:3 Jar 15:6.

+ 4:3 Jar 15:6, Yaqp 2:23, Gal 3:6

+ 4:5 Rim 3:22

+ 4:6 Zab 31:1-2

* 4:7-8 Zab 31:1-2.

+ 4:8 2Kor 5:19

+ 4:9 Rim 3:30

+ 4:11 Jar 15:6, Jar 17:10

+ 4:13 Jar 17:4-6, Gal 3:16, Evr 7:6

+ 4:14 Gal 3:17-18

+ 4:15 1Kor 15:56, Gal 3:10, Rim 7:7

* 4:16-17 Jar 17:5.

+ 4:16 Gal 3:22

+ 4:17 Jar 17:5, Yuxn 5:21

* 4:18 Jar 15:5.

+ 4:18 Jar 15:5

+ 4:19 Jar 17:17, Evr 11:12, Jar 18:11

+ 4:22 Jar 15:6

+ 4:24 1Kor 9:9-10, Rim 10:9

+ 4:25 Mat 20:28, Gal 1:4, 2Kor 5:21

+ 5:1 Gal 3:28

+ 5:2 Rim 8:17, Efs 3:16, Fil 3:21

+ 5:3 Mat 5:11-12, 2Kor 12:10, Yaqp 1:3-4

+ 5:5 Elsh 2:17, Tit 3:6

+ 5:8 Yuxn 3:16, 1Yuxn 4:10

+ 5:9 Rim 3:25, Mat 3:7, 1Sal 1:10

+ 5:10 2Kor 5:18-20, Efs 2:16, Kol 1:20-21

+ 5:12 Jar 3:6, Yaqp 1:15, Rim 6:23, Rim 3:9, Efs 2:3

+ 5:13 Rim 3:20

+ 5:14 1Kor 15:45

+ 5:15 1Kor 15:21, 2Kor 5:14

+ 5:16 Iysh 53:11

+ 5:17 Ayan 22:5

+ 5:18 Yuxn 12:32

+ 5:19 Evr 5:8

+ 5:20 Gal 3:19

+ 5:21 Yuxn 1:17

+ 6:2 1Pet 2:24, Gal 2:19, Gal 5:24, Kol 2:20, Kol 3:3

+ 6:4 1Pet 3:21, Gal 3:27, 2Kor 5:17, Efs 4:24, Kol 2:12, Kol 3:10

+ 6:5 2Kor 4:10, Fil 3:10

+ 6:6 Gal 2:19-20, Gal 5:24, Gal 6:14

+ 6:7 1Pet 4:1

+ 6:8 2Tim 2:11, Ayan 20:4

+ 6:9 Rim 14:9, Ayan 1:18

+ 6:10 Evr 7:27

+ 6:12 Zab 18:14

+ 6:13 Kol 3:5, Rim 12:1

+ 6:16 Yuxn 8:34

+ 6:18 Yuxn 8:32, Yuxn 8:34, Yaqp 2:12, 1Pet 2:16, 1Kor 7:22, 2Kor 3:17, Gal 5:1

+ 6:22 1Kor 7:22

+ 6:23 Yaqp 1:15, Rim 5:12

+ 7:2 1Kor 7:39

+ 7:3 Mat 5:32

+ 7:4 Gal 5:22, Efs 5:19, Gal 2:19, Gal 5:18, Efs 2:15, Kol 2:14

+ 7:6 Rim 6:4

* 7:7 Shıǵ 20:7; Nzm 5:21.

+ 7:7 Rim 3:20, Rim 4:15, Shıǵ 20:17

+ 7:8 1Kor 15:56

+ 7:10 Leb 18:5

+ 7:12 Nzm 4:8, Zab 18:8-9

+ 7:15 Gal 5:17

+ 7:16 1Tim 1:8

+ 7:18 Jar 6:5, Ayup 14:4, Zab 50:5

+ 7:19 Gal 5:17

+ 7:22 Zab 1:2

+ 7:23 1Pet 2:11, Gal 5:17

* Rim 8:1 Bazı qoljazbalarda «…yaǵnıy dene qálewi menen emes, al Ruwxtıń jetelewi menen jasaytuǵınlarǵa» degen sózler de bar.

+ 8:2 1Kor 15:45

+ 8:3 Evr 7:18, Fil 2:7, Leb 16:5, 2Kor 5:21

+ 8:4 Gal 5:16, Gal 5:25

+ 8:5 Gal 5:19-25

+ 8:7 Yaqp 4:4, 1Kor 2:14

+ 8:9 1Kor 3:16, 1Kor 6:19, 2Kor 6:16, 1Yuxn 3:24, 1Pet 1:11, Yahu 1:19

+ 8:11 Yuxn 5:21, Elsh 2:24

+ 8:13 Kol 3:5, Leb 18:5

+ 8:14 Nzm 14:1, Mat 5:9, Yuxn 1:12, 1Yuxn 3:1, 1Yuxn 5:1

+ 8:15 2Tim 1:7, 1Kor 2:12

+ 8:16 1Yuxn 3:2, Gal 3:26, Efs 1:5, 1Yuxn 3:24, 2Kor 1:22, Efs 1:13

+ 8:17 Gal 3:29, Gal 4:7, Efs 3:6, Tit 3:7, 2Kor 1:5, Fil 3:10, Kol 1:24, 1Pet 5:1, Rim 5:2, Efs 3:16, Fil 3:21

+ 8:18 2Kor 4:17

+ 8:20 Jar 3:17-19, Waz 1:2

+ 8:22 Erm 12:4, Erm 12:11

+ 8:23 2Kor 5:2, Gal 5:5

+ 8:24 2Kor 4:18, Evr 11:1

+ 8:27 1Pat 16:7, 3Pat 8:39, Hkm 21:2, Erm 11:20

* Rim 8:28 Quday Ózin súyetuǵınlarǵa, yaǵnıy Onıń qálewi boyınsha tańlanǵanlarǵa hámme nárseni jaqsılıq qılıp xızmet ettiretuǵının bilemiz – Bazı qoljazbalarda: «Qudaydı súyetuǵınlarǵa, yaǵnıy Onıń qálewi boyınsha tańlanǵanlarǵa hámme nárse jaqsılıq bolıp xızmet etetuǵının bilemiz».

+ 8:29 Mat 28:10, Yuxn 20:17, Kol 1:15, Evr 2:11, 1Yuxn 3:2, 2Kor 3:18, Fil 3:21

+ 8:30 Yuxn 17:22

+ 8:31 San 14:9, Zab 117:6

+ 8:32 Yuxn 3:16

+ 8:33 Mrk 13:20, Luk 18:7, Kol 3:12, Tit 1:1, Iysh 50:8

* 8:34 Zab 109:1.

+ 8:34 Zab 109:1, Mrk 16:19, Elsh 7:55-56, 1Yuxn 2:1, Rim 8:34, Evr 7:25

* Rim 8:35 Masiyxtıń – Bazı qoljazbalarda «Qudaydıń».

+ 8:35 Qsq 8:6

* 8:36 Zab 43:23.

+ 8:36 Zab 43:23, 1Kor 4:9

+ 8:37 Yuxn 16:33, 1Kor 15:57

+ 8:38 1Pet 3:22, 1Kor 15:24, Efs 1:21

+ 9:1 2Kor 11:10, 1Tim 2:7, Rim 1:9, Fil 1:8

+ 9:3 1Kor 16:22, Gal 1:8

+ 9:6 Rim 3:3, Yuxn 1:47, Rim 2:28

* 9:7 Jar 21:12.

+ 9:7 Jar 21:12, Evr 11:17

+ 9:8 Gal 4:23, Gal 4:28

* 9:9 Jar 18:14.

+ 9:9 Jar 18:10

+ 9:10 Jar 25:21

* 9:11-12 Jar 25:23.

+ 9:11 Jar 25:23

* 9:13 Mal 1:2-3.

+ 9:13 Mal 1:2-3

+ 9:14 Nzm 32:4, Ayup 34:10

* 9:15 Shıǵ 33:19.

+ 9:15 Shıǵ 33:19

* 9:17 Faraon – áyyemgi Mısırda patsha usılay atalǵan.

* 9:17 Shıǵ 9:16.

+ 9:17 Shıǵ 9:16

+ 9:19 2Jln 20:6, Rim 3:7

+ 9:20 Ayup 9:32, Ayup 33:13, Ayup 39:32, Waz 6:10, Iysh 29:16, Iysh 45:9-10, Erm 18:6

+ 9:21 Iysh 64:8, Erm 18:6, 2Tim 2:20

+ 9:22 Hkm 16:4

+ 9:24 Rim 3:29

* 9:25 Hosh 2:23.

+ 9:25 Hosh 2:23, 1Pet 2:10

* 9:26 Hosh 1:10.

+ 9:26 Hosh 1:10

* 9:27-28 Iysh 10:22-23.

+ 9:28 Iysh 10:22-23

* 9:29 Iysh 1:9; Jar 18:16–19:28.

+ 9:29 Iysh 1:9

+ 9:30 Gal 2:16, Gal 3:24

+ 9:31 Gal 5:4, Rim 11:7, Fil 3:9

* 9:33 Oǵan – Iysa Masiyxqa.

* 9:33 Iysh 8:14; 28:16.

+ 9:33 Iysh 8:14, Iysh 28:16, 1Pet 2:6-8, Rim 10:11

+ 10:2 Elsh 21:20

+ 10:3 Rim 1:17, Rim 3:21

+ 10:4 Mat 5:17, Gal 3:24

* 10:5 Leb 18:5.

+ 10:5 Leb 18:5, Gal 3:12, Fil 3:9

* 10:6 Nzm 30:12.

+ 10:6 Nzm 9:4, Nzm 30:12

* 10:7 Nzm 30:13.

+ 10:7 Ayan 9:1

* 10:8 Nzm 30:12-14.

+ 10:8 Nzm 30:12-14

+ 10:9 Mat 10:32, Luk 12:8, Mrk 16:16, Elsh 16:31

* 10:11 Iysh 28:16.

+ 10:11 Iysh 28:16, 1Pet 2:6, Rim 9:33

+ 10:12 Elsh 10:34-36, Rim 3:29

* 10:13 Iol 2:32.

+ 10:13 Iol 2:32, Elsh 2:21

+ 10:14 Elsh 8:31

* 10:15 Iysh 52:7.

+ 10:15 Iysh 52:7

* 10:16 Iysh 53:1.

+ 10:16 Iysh 53:1, Yuxn 12:38

+ 10:17 Gal 3:2

* 10:18 Zab 18:5.

+ 10:18 Zab 18:5

* 10:19 Nzm 32:21.

+ 10:19 Nzm 32:21

* 10:20 Iysh 65:1.

* 10:21 Iysh 65:2.

+ 10:21 Iysh 65:1-2

+ 11:1 Erm 31:37, Erm 33:24, 2Kor 11:22, Fil 3:5

+ 11:2 1Pat 12:22, Zab 93:4

* 11:3 3Pat 19:10, 14.

+ 11:3 3Pat 19:10, 3Pat 19:14

* 11:4 Baal – qananlılar tabınǵan but.

* 11:4 3Pat 19:18.

+ 11:4 3Pat 19:18

+ 11:5 Iysh 10:22, Rim 9:27

+ 11:7 Rim 9:31

* 11:8 Nzm 29:4; Iysh 29:10.

+ 11:8 Iysh 29:10, Nzm 29:4

* 11:9-10 Zab 68:23-24.

+ 11:10 Zab 68:23-24

+ 11:13 Elsh 9:15, Rim 15:16

+ 11:15 Luk 15:24, Efs 2:1, Efs 2:5, Kol 2:13, Ayan 3:1

+ 11:16 San 15:18-21, Ezk 44:30

+ 11:17 Erm 11:16, Yuxn 15:5

+ 11:21 1Kor 10:12

+ 11:26 Iysh 27:9, Iysh 59:20-21

* 11:26-27 Iysh 59:20-21; 27:9.

+ 11:28 Nzm 10:15

+ 11:30 Efs 2:2, Kol 1:21, Tit 3:3

+ 11:33 Iysh 28:29, Kol 2:3, Zab 35:7, Zab 138:6

* 11:34 Iysh 40:13.

+ 11:34 Iysh 40:13, 1Kor 2:16

* 11:35 Ayup 41:3.

+ 11:35 Ayup 35:7, Ayup 41:11

+ 11:36 1Kor 8:6, Kol 1:16, Evr 2:10, 2Pet 3:18, Efs 3:21

+ 12:1 Rim 6:13

+ 12:2 Efs 5:17, 1Sal 4:3, 2Kor 4:16, Efs 4:23

+ 12:3 Efs 3:2, Waz 7:16

+ 12:4 1Kor 12:12-14, Efs 4:16

+ 12:5 1Kor 10:17, 1Kor 12:27, Efs 4:25

+ 12:6 1Pet 4:10, 1Kor 12:4

+ 12:7 1Kor 12:5

+ 12:8 1Tim 5:17, 2Kor 9:7

+ 12:9 1Pet 1:22, 1Tim 1:5, Zab 96:10, Amo 5:15

+ 12:10 Yuxn 13:34, 1Pet 1:22, 2Pet 1:7, 1Sal 4:9, Evr 13:1, Fil 2:3

+ 12:12 Luk 18:1, Luk 21:36, Efs 6:18, Kol 4:2, 1Sal 5:17

+ 12:13 Rim 15:25, 1Kor 16:1, 1Tim 6:18

+ 12:14 Ayup 31:29-30, Mat 5:44, 1Pet 3:9

+ 12:15 1Kor 12:26

+ 12:16 1Pet 3:8, Fil 2:2

+ 12:17 Leb 19:18, 1Pet 3:9, 1Sal 5:15

+ 12:18 Mrk 9:50, 2Kor 13:11, 1Sal 5:13

* 12:19 Nzm 32:35.

+ 12:19 Hkm 20:22, Nzm 32:35, Evr 10:30

* 12:20 Hkm 25:21-22.

+ 12:20 4Pat 6:22, 2Jln 28:15, Hkm 25:21-22, Mat 5:44, Hkm 25:21-22

+ 13:1 1Pet 2:13, Tit 3:1

+ 13:4 1Pet 2:14, 2Jln 19:6

+ 13:7 1Pet 2:17, Mat 17:27, Mat 22:21, Mrk 12:17

+ 13:8 Leb 19:13, Yuxn 13:34

* Rim 13:9 Bazı qoljazbalarda «…hesh kimge qarsı jalǵan gúwalıq berme» degen sózler de bar. Shıǵ 20:16 qarań.

* 13:9 Shıǵ 20:13-15, 17; Nzm 5:17-19,[29].

* 13:9 Leb 19:18.

+ 13:9 Shıǵ 20:13-17, Leb 19:18

+ 13:10 Yuxn 14:15

+ 13:11 Efs 5:14

+ 13:12 Yuxn 1:9, Yuxn 8:12, 1Yuxn 2:8, Efs 5:8, 1Sal 5:5, Efs 5:11, Efs 6:11, 1Sal 5:8

+ 13:13 1Sal 4:12

+ 13:14 Gal 3:27, Yaqp 4:1, 1Pet 2:11, Rim 7:23, Gal 5:16, Gal 5:24

+ 14:1 Rim 15:1, 1Kor 8:9-11, 1Kor 9:22

+ 14:2 Dan 1:12, 1Tim 4:3

+ 14:3 Kol 2:16

+ 14:4 Mat 7:1, Yaqp 4:11

+ 14:5 Gal 4:10, Kol 2:16

* Rim 14:6 Bazı qoljazbalarda mınaday sózler de bar: «Kúnlerge itibar bermeytuǵın, Iyemiz ushın sonday qıladı».

+ 14:6 Mat 15:36, 1Kor 10:30-31

+ 14:7 Rim 6:2, Rim 6:7, Gal 5:24, Kol 3:3

+ 14:8 1Pet 4:2, Gal 2:20, 2Kor 5:15, Fil 1:20

+ 14:9 1Sal 5:10

* Rim 14:10 Qudaydıń – Bazı qoljazbalarda «Masiyxtıń».

+ 14:10 Mat 7:1, Luk 6:37, 2Kor 5:10

* 14:11 Iysh 45:23; 49:18.

+ 14:11 Iysh 49:18, Erm 22:24, Iysh 45:23, Fil 2:10-11

+ 14:12 Mat 12:36, Mat 25:19, Gal 6:5

+ 14:13 Mat 7:1

+ 14:14 Leb 11:2, Nzm 14:3, Mrk 7:15-16, Elsh 10:15, 1Kor 8:8

+ 14:15 1Kor 8:11

+ 14:17 Kol 2:16, Evr 9:10, Gal 5:22

+ 14:19 2Tim 2:22

+ 14:20 Tit 1:15, 1Kor 8:9-13

* Rim 14:23 Bazı qoljazbalarda 16-baptıń 25, 26, 27-ayatları usı bapqa 24, 25, 26-ayatlar etip biriktirilgen.

+ 15:1 Rim 14:1, Gal 6:2

+ 15:2 Fil 2:4-5

* 15:3 Zab 68:10.

+ 15:3 Fil 2:5, Fil 2:8, Zab 68:10

+ 15:4 Rim 4:23-24

+ 15:5 Rim 12:16

* 15:9 Zab 17:50; 2Pat 22:50.

+ 15:9 Rim 3:29, 2Pat 22:50, Zab 17:50

* 15:10 Nzm 32:43.

+ 15:10 Nzm 32:43

* 15:11 Zab 116:1.

+ 15:11 Zab 116:1

* 15:12 Ishay – Dawıttıń ákesi.

* 15:12 Iysh 11:10.

+ 15:12 Iysh 11:10

+ 15:16 Elsh 9:15, Rim 11:13

* 15:19 Illirik úlkesi – Adriya teńiziniń jaǵasındaǵı úlke.

+ 15:19 Elsh 15:12, 2Kor 12:12

+ 15:20 1Kor 3:10-11

* 15:21 Iysh 52:15.

+ 15:21 Iysh 52:15

+ 15:22 Rim 1:13, 1Sal 2:18

+ 15:23 Elsh 19:21

+ 15:25 Elsh 24:17, 1Kor 16:3, 2Kor 9:1

+ 15:26 Elsh 19:21, 2Kor 8:4

+ 15:27 1Kor 9:11

+ 15:31 2Kor 1:10-11, 2Sal 3:2

+ 15:32 Rim 1:10

+ 15:33 2Kor 13:11, Fil 4:9, 1Sal 5:23, 2Sal 3:16, Evr 13:20

+ 16:1 Elsh 18:18

+ 16:2 Fil 2:29

+ 16:3 Elsh 18:2, 1Kor 16:19, 2Tim 4:19

* 16:5 Aziya úlkesi – házirgi Turkiya eliniń qubla-batıs bóleginde bolǵan bir úlke.

+ 16:5 Kol 4:15

* Rim 16:6 Sizler ushın – Bazı qoljazbalarda «Bizler ushın».

+ 16:13 Mrk 15:21

+ 16:16 1Pet 5:14, 1Kor 16:20, 2Kor 13:12, 1Sal 5:26

+ 16:17 1Tim 6:3, 2Yuxn 1:10

+ 16:18 2Pet 2:3, Kol 2:4

+ 16:19 Rim 1:8

+ 16:20 Rim 15:33, Jar 3:15

+ 16:21 Elsh 16:1

+ 16:23 1Kor 1:14

* Rim 16:24 Bazı qoljazbalarda 24-ayat ta bar: «Iyemiz Iysa Masiyxtıń miyrimi hámmeńizge yar bolsın! Awmiyin».

+ 16:25 Efs 1:9, Kol 1:26

+ 16:26 Kol 4:3-4

* Rim 16:25-27 Bazı qoljazbalarda 25-27-ayatlar 14:23-ayattıń izine tirkelgen.

+ 16:27 Yahu 1:24-25

* 1:2 Muxaddesler – Iysaǵa iseniwshiler.

+ 1:2 Elsh 18:1-17, Rim 1:7

+ 1:5 2Kor 8:7, 2Kor 9:11

* 1:7 Ruwxıy sıy – Ózine xızmet etiwi ushın, Qudaydıń iseniwshilerge beretuǵın sıyı.

+ 1:7 Luk 17:30, 1Sal 3:13, 1Sal 4:16-18, Fil 3:20

+ 1:8 Fil 1:6

+ 1:9 Yuxn 17:21, 1Yuxn 1:3, 1Sal 5:24, 2Sal 3:3, Evr 10:23

+ 1:10 1Kor 11:18

+ 1:11 1Kor 3:3

* 1:12 Kifa – yaǵnıy Petr.

+ 1:12 Elsh 18:24, Elsh 19:1, 1Kor 3:4-5, 1Kor 4:6, 1Kor 6:12, Tit 3:13, Yuxn 1:42

* 1:13 Suwǵa shomıldırıw – grek tilinde «baptizo». Bul rásim adamlardıń Qudaydıń aldında táwbe etip, taza ómirdi baslawınıń nıshanı.

+ 1:13 Efs 4:4-5

+ 1:14 Elsh 18:8, Rim 16:23

+ 1:16 1Kor 16:15

+ 1:17 2Kor 10:10

+ 1:18 1Kor 2:1, 2Kor 2:15, Rim 1:16

* 1:19 Iysh 29:14.

+ 1:19 Iysh 29:14

+ 1:20 Hkm 21:30, Iysh 44:25, Rim 1:22, 1Kor 3:19

+ 1:22 Mat 12:38, Mrk 8:11, Yuxn 2:18, Yuxn 4:48, Yuxn 6:30

+ 1:23 Gal 5:11

+ 1:24 1Kor 2:7, Kol 2:3

+ 1:28 Yaqp 2:5

+ 1:29 Rim 3:27, Efs 2:9

+ 1:30 Efs 1:7, Fil 3:9

* 1:31 Erm 9:23-24.

+ 1:31 Erm 9:24, 2Kor 10:17

* 1Kor 2:1 sırın – Bazı qoljazbalarda «gúwalıǵın».

+ 2:1 1Kor 1:18, 2Kor 2:15

+ 2:2 Gal 6:14

+ 2:3 2Kor 11:30, 2Kor 12:5, Gal 4:13

+ 2:4 1Kor 4:20

+ 2:5 2Kor 4:7, 2Kor 6:7

+ 2:6 Fil 3:15

+ 2:7 Kol 2:3

+ 2:8 Yuxn 7:48, Elsh 13:27

* 2:9 Iysh 64:4.

+ 2:9 Iysh 52:15, Iysh 64:4, Iysh 65:17

+ 2:10 Mat 16:17, 1Yuxn 2:20

+ 2:11 Hkm 20:27

+ 2:12 Rim 8:15

+ 2:13 2Kor 1:12, Yuxn 6:45

+ 2:14 Yuxn 14:17, Rim 8:7

* 2:16 Iysh 40:13.

+ 2:16 Iysh 40:13, Rim 11:34

+ 3:2 1Pet 2:2, Evr 5:13

+ 3:3 1Kor 1:10-11, Gal 5:19-20

+ 3:5 Elsh 18:24, Elsh 19:1, 1Kor 1:12, 1Kor 4:6, 1Kor 16:12, Efs 3:7, Kol 1:25

+ 3:6 Elsh 18:4-11, Elsh 18:27-28, Yuxn 4:36-38

+ 3:7 Gal 6:3

+ 3:8 Mat 16:27, 2Yuxn 1:8

+ 3:9 2Kor 6:1, Efs 2:20-22

+ 3:10 Rim 15:20

+ 3:11 Iysh 28:16, Efs 2:20, Kol 2:7, Ayan 21:14

+ 3:13 1Kor 1:7, 1Kor 4:5, 1Pet 1:7

+ 3:15 Amo 4:11, Zxr 3:2

+ 3:16 Rim 8:9, 1Kor 6:19, 2Kor 6:16

+ 3:17 Efs 2:21

* 3:19 Ayup 5:13.

+ 3:19 Hkm 21:30, Iysh 44:25, 1Kor 1:20, Ayup 5:13

* 3:20 Zab 93:11.

+ 3:20 Zab 93:10-11

+ 3:23 2Kor 10:7, Gal 3:29

+ 4:4 Elsh 23:1, Ayup 9:2, Ayup 9:15

+ 4:5 Mat 7:1, Rim 2:1, Ayup 12:22, Waz 12:14, Dan 2:22, 2Kor 10:18

+ 4:6 Elsh 18:24, Elsh 19:1, 1Kor 1:12, 1Kor 3:5

+ 4:7 Yuxn 3:27

+ 4:8 Hosh 12:8, Zxr 11:5, Ayan 3:17

+ 4:9 Rim 8:36

+ 4:10 2Kor 11:19, 2Kor 13:9

+ 4:11 2Kor 11:27, Fil 4:12

+ 4:12 Elsh 18:3, Mat 5:44, 1Pet 3:9, Rim 12:14

+ 4:14 2Kor 6:13

+ 4:15 Flm 1:10

* 1Kor 4:16 mennen órnek alıńlar – Bazı qoljazbalarda «meniń Masiyxtan órnek alǵanım sıyaqlı, mennen órnek alıńlar».

+ 4:16 1Kor 11:1, 1Sal 3:7, 2Sal 3:7

+ 4:17 Elsh 16:1, 1Kor 16:10, 1Tim 1:2

+ 4:19 1Kor 11:34, 1Kor 16:5, 2Kor 1:15-16

+ 4:20 1Kor 2:4

+ 4:21 2Kor 10:2, 2Kor 13:2

+ 5:1 2Kor 12:21, Leb 18:8, Nzm 22:30, Nzm 27:20, Amo 2:7

+ 5:3 Kol 2:5

+ 5:5 2Kor 2:6, 1Tim 1:20, Hkm 23:14

+ 5:6 Mat 13:33, Luk 13:21, Gal 5:9

* 5:7 Qutqarılıw bayramı – sózlikke qarań.

+ 5:7 Shıǵ 12:15, Nzm 16:3

+ 5:8 Mrk 8:15, Luk 12:1

+ 5:9 Efs 5:11, 2Sal 3:14

+ 5:11 2Sal 3:6

+ 5:12 Mrk 4:11, Nzm 17:7

* 5:13 Nzm 19:19; 21:21; 22:21, 24; 24:7.

+ 6:1 Mat 18:17

+ 6:2 Mat 19:28

+ 6:5 1Kor 15:34

+ 6:7 Mat 5:39-40

+ 6:9 Gal 5:21, Efs 5:5, Shıǵ 20:14, Evr 13:4

+ 6:10 Mrk 7:21-23, Gal 5:19-21

+ 6:11 Efs 2:2, Yuxn 13:8, Efs 5:26, Tit 3:5, Evr 10:22

+ 6:12 1Kor 10:23

+ 6:15 Efs 5:30

* 6:16 Jar 2:24.

+ 6:16 Jar 2:24, Mrk 10:7-8, Efs 5:31

+ 6:17 Efs 4:4

+ 6:18 Gal 5:19, Efs 5:3, 1Sal 4:3

+ 6:19 Rim 14:7

* 1Kor 6:20 Bazı qoljazbalarda «…hám Qudayǵa tiyisli bolǵan ruwxıńız» degen sózler de bar.

+ 6:20 2Pet 2:1, 1Kor 7:23

+ 7:3 Shıǵ 21:10

+ 7:5 Shıǵ 19:15, 1Jln 21:1, Mat 4:3, 1Sal 3:5

+ 7:6 2Kor 8:8

+ 7:7 Mat 19:11-12, 1Kor 12:4, 1Pet 4:10

+ 7:9 1Tim 5:14

* 7:10 Mat 19:6; Mrk 10:12.

+ 7:10 Mal 2:16, Mrk 10:9

+ 7:11 Mrk 10:11

+ 7:12 Ezr 10:3, Ezr 10:11

+ 7:14 Mal 2:15

+ 7:16 1Pet 3:1

+ 7:18 Elsh 15:1-2, Gal 5:2

+ 7:19 Rim 2:28-29, Gal 3:28, Gal 5:6, Kol 3:11

+ 7:22 Yuxn 8:32, Yaqp 2:12, 1Pet 2:16, Rim 6:18, 2Kor 3:17, Gal 5:1, Flm 1:16, Rim 6:22

+ 7:23 1Kor 6:20, Leb 25:42, Leb 25:55

+ 7:25 2Kor 8:10-11

+ 7:30 2Kor 6:10

+ 7:31 1Pet 4:7, 1Yuxn 2:17

+ 7:32 Mat 6:25, Luk 10:41

+ 7:38 Evr 13:4

+ 7:39 Rim 7:2

+ 8:1 Elsh 15:20, Elsh 15:29, 1Kor 13:4-13

+ 8:2 Gal 6:3

+ 8:3 Gal 4:9

+ 8:4 Nzm 4:35, Nzm 6:4-5, 1Pat 12:21, Iysh 41:24

+ 8:6 Mal 2:10, Efs 4:6, Yuxn 1:3, Rim 11:36, Kol 1:16, Evr 1:2

+ 8:7 1Kor 10:28-29

+ 8:8 Mrk 7:19, Elsh 10:12-15, Rim 14:14

+ 8:10 Rim 14:1, Elsh 15:29, 1Kor 10:19, Ayan 2:14

+ 8:11 Rim 14:15

+ 8:13 Rim 14:21

+ 9:1 1Sal 2:6-7, Flm 1:8, Elsh 9:3-6

+ 9:4 2Sal 3:8-9

+ 9:5 Mrk 6:3, Yuxn 2:12, Yuxn 7:3, Elsh 1:14, 1Kor 9:5, Gal 1:19, Mrk 1:30

+ 9:6 Elsh 4:36, Elsh 13:2, Elsh 15:36, Gal 2:9

+ 9:7 2Kor 10:4, 2Tim 2:3, Hkm 27:18

* 9:9 Nzm 25:4.

+ 9:9 Nzm 25:4, 1Tim 5:18

+ 9:10 Rim 4:23-24, 2Tim 2:6

+ 9:11 Rim 15:27, Gal 6:6

+ 9:13 Leb 6:16, Leb 6:26

+ 9:14 Luk 10:7, 1Tim 5:18

+ 9:15 Elsh 18:3

+ 9:16 Rim 1:14

+ 9:17 Gal 2:7

+ 9:18 2Kor 11:7, 2Kor 11:9

+ 9:19 2Kor 4:5

+ 9:20 Elsh 16:3, Elsh 21:23-26

+ 9:21 Rim 2:12, Rim 2:14, Gal 2:3

+ 9:22 2Kor 11:29, 1Kor 10:33

+ 9:24 Gal 5:7

+ 9:25 1Pet 5:4, Fil 3:14, 2Tim 2:5

* 10:1 Shıǵ 13:21-22; 14:21-22.

+ 10:1 Shıǵ 13:21, Shıǵ 14:22

* 10:3 Shıǵ 16:35.

+ 10:3 Shıǵ 16:15, Shıǵ 16:35, Nzm 8:3

* 10:4 Shıǵ 17:6.

+ 10:5 San 14:29, San 14:36-37

+ 10:6 San 11:4-6, Zab 77:18

* 10:7 Shıǵ 32:6.

+ 10:7 Shıǵ 32:6

* 10:8 San 25:1-9.

+ 10:8 San 25:1-9

* 1Kor 10:9 Iyemizdi – Bazı qoljazbalarda «Masiyxtı».

* 10:9 San 21:4-6.

+ 10:9 Zab 94:9, San 21:5-6

* 10:10 San 16:41-49.

+ 10:10 San 14:29-37

+ 10:11 Rim 4:23

+ 10:12 Rim 11:20-21

+ 10:13 1Kor 1:9, Ayup 5:19, Zab 33:20, 2Pet 2:9

+ 10:14 1Yuxn 5:21

+ 10:16 Mrk 14:22-23, Yuxn 6:51, 1Kor 11:23-26

+ 10:17 Rim 12:5, 1Kor 12:12-13, Efs 4:25

+ 10:18 Leb 3:3, Leb 7:15

+ 10:19 Elsh 15:29, 1Kor 8:4, Ayan 2:14

+ 10:20 Nzm 32:17, Zab 105:37

+ 10:21 2Kor 6:15

+ 10:22 Nzm 32:21, Waz 6:10

+ 10:23 1Kor 6:12

+ 10:24 1Kor 13:5, Fil 2:21

+ 10:25 1Kor 8:7

* 10:26 Zab 23:1.

+ 10:26 Zab 23:1

+ 10:27 Luk 10:8

* 1Kor 10:28 Bazı qoljazbalarda mına sózler de bar: «Sebebi jer Iyemizdiki, onı toltırıp turǵanlar da».

+ 10:30 Rim 14:6

+ 10:31 Kol 3:17

+ 10:32 1Kor 8:13, Rim 14:13

+ 10:33 1Kor 9:22, 2Kor 12:14

+ 11:1 1Kor 4:16, 1Sal 1:6, 2Sal 3:7

+ 11:3 Efs 1:22, Efs 4:15, Jar 3:16, Efs 5:23, Yuxn 14:28, 1Kor 15:24

+ 11:5 4Pat 22:14, Luk 2:36, Elsh 21:9

+ 11:6 Nzm 21:12

+ 11:7 Jar 1:26

+ 11:8 Jar 2:21-23

+ 11:9 Jar 2:18

+ 11:11 Gal 3:28

+ 11:15 San 5:18

+ 11:18 1Kor 1:10-12

+ 11:19 1Yuxn 2:19

+ 11:22 Hkm 17:5

+ 11:23 Gal 1:12

+ 11:24 Luk 22:19

* 11:25 Luk 22:19-20.

+ 11:25 Luk 22:20

+ 11:27 Yuxn 6:53-56

+ 11:32 Hkm 3:12

+ 12:1 1Kor 14:1

+ 12:2 Efs 2:12

+ 12:3 1Yuxn 4:2-3

+ 12:4 Rim 12:6, Efs 4:4-6

+ 12:5 Rim 12:7

+ 12:6 Fil 2:13

+ 12:9 Mat 17:20, 1Kor 13:2

+ 12:10 Mrk 16:17, Elsh 2:4, Elsh 10:46, 1Kor 14:2

+ 12:12 Rim 12:5, 1Kor 10:17, Efs 4:25

+ 12:13 Gal 5:6, Efs 2:14, Kol 3:11

+ 12:26 Rim 12:15

+ 12:27 Rim 12:5, Efs 1:23, Efs 4:12, Kol 1:18, Kol 1:24

+ 12:28 Elsh 11:27, Efs 4:11

+ 12:31 1Kor 14:1, 1Kor 14:39

+ 13:2 Elsh 2:18, Mat 17:20, Mrk 11:23, 1Kor 12:9

+ 13:11 Efs 4:14

+ 13:12 Mat 5:8, 1Yuxn 3:2, 1Kor 8:3, Gal 4:9

+ 14:1 1Kor 16:14, 1Kor 12:1

+ 14:5 San 11:29

+ 14:8 San 10:9

+ 14:15 Yaqp 5:13, Efs 5:19

+ 14:16 2Kor 1:20, Ayan 3:14

+ 14:20 Efs 4:14, Mat 18:3, 1Kor 2:6

* 14:21 Iysh 28:11-12.

+ 14:21 Iysh 28:11-12

+ 14:22 Elsh 2:6

+ 14:23 Elsh 2:13

+ 14:25 Iysh 45:14, Zxr 8:23

+ 14:26 2Kor 12:19, 2Kor 13:10

+ 14:29 1Yuxn 4:1, 1Sal 5:20-21

+ 14:34 1Tim 2:11-12, Jar 3:16, 1Pet 3:1, Efs 5:22, Kol 3:18

+ 14:39 1Kor 12:31, 1Kor 14:1

+ 14:40 Kol 2:5

+ 15:2 Gal 3:4

* 15:3 Iysh 53:5-12.

+ 15:3 Iysh 53, Luk 24:27

* 15:4 Zab 15:8-10.

+ 15:4 Zab 15:10, Iysh 53:11

+ 15:5 Luk 24:34, Luk 24:36

* 15:7 Yaqıp – Iysanıń inisi.

+ 15:7 Elsh 12:17, Luk 24:50, Elsh 1:3-4

+ 15:8 2Kor 12:11

+ 15:9 Efs 3:7-8, Elsh 8:3

+ 15:10 2Kor 11:23, Kol 1:29

+ 15:12 Elsh 23:8, 2Tim 2:18

+ 15:17 Rim 4:25

+ 15:18 1Sal 4:16, Ayan 14:13

+ 15:20 1Sal 4:14, 2Tim 2:8, Elsh 26:23, Kol 1:18, Ayan 1:5

+ 15:21 Rim 5:12-18

+ 15:23 1Sal 4:16

+ 15:24 1Pet 3:22, Rim 8:38, Efs 1:21, Dan 7:14, Dan 7:27, Obd 1:21, Zxr 14:9, Luk 1:33, Ayan 11:15

+ 15:25 Zab 109:1, Evr 2:8

* 15:27 Zab 8:7.

+ 15:27 Zab 8:7, Efs 1:22

+ 15:28 Yuxn 14:28, Efs 1:23, Kol 3:11

+ 15:30 2Kor 11:26

+ 15:31 1Sal 2:19

* 15:32 Iysh 22:13.

+ 15:32 Iysh 22:13

+ 15:34 1Kor 6:5

+ 15:35 Ezk 37:3

+ 15:36 Yuxn 12:24

+ 15:42 Dan 12:2, Fil 3:21, Kol 3:1

* 15:45 Jar 2:7.

+ 15:45 Jar 2:7

* 15:47 Ekinshi adam – Iyemiz Iysa.

+ 15:47 Jar 2:7, Yuxn 3:13, Yuxn 6:38

+ 15:49 Jar 5:3

+ 15:51 Fil 3:21

+ 15:52 Iysh 27:13, Mat 24:31, 1Sal 4:16, Ayan 11:15, 1Sal 4:15, Fil 3:21

+ 15:53 2Kor 5:2-4

* 15:54 Iysh 25:8.

+ 15:54 Iysh 25:8

* 15:55 Hosh 13:14.

+ 15:55 Hosh 13:14, 2Tim 1:10, Evr 2:14-15

+ 15:56 Rim 4:15, Rim 7:8

+ 15:57 Rim 8:37

+ 16:1 Elsh 24:17, Rim 15:25-28, Gal 2:10

+ 16:2 Elsh 20:7, Ayan 1:10, 2Kor 8:3, 2Kor 9:3

+ 16:3 Elsh 18:27, 2Kor 3:1, Elsh 24:17, Rim 15:25-28

+ 16:5 Elsh 19:21, 2Kor 1:16

* 16:8 Eliwinshi kúni bayramı – grekshe «Pentikost». Qutqarılıw bayramınan soń, eliw kún tolǵanda bolatuǵın bayram. Leb 23:15-16 qarań.

+ 16:8 Shıǵ 23:16, Shıǵ 34:22, Leb 23:15, Nzm 16:9, Elsh 2:1

+ 16:10 Elsh 16:1, 1Kor 4:17

+ 16:12 Elsh 18:24, Elsh 19:1, 1Kor 1:12, 1Kor 3:5, 1Kor 4:6

+ 16:13 Mat 25:13, 2Sal 2:15

+ 16:14 1Kor 14:1

+ 16:15 1Kor 1:16

+ 16:16 Fil 2:29, 1Sal 5:12-13, 1Tim 5:17

* 16:19 Aziya úlkesi – házirgi Turkiya eliniń qubla-batıs bóleginde bolǵan bir úlke.

+ 16:19 Elsh 18:2, Rim 16:3, 2Tim 4:19

+ 16:20 Rim 16:16

+ 16:21 Gal 6:11, Kol 4:18, 2Sal 3:17, Flm 1:19

+ 16:22 Rim 9:3, Gal 1:8, Ayan 22:20

* 1:1 Axaya úlkesi – Korinf qalası Axaya úlkesiniń bas qalası boldı.

* 1:1 Muxaddesler – Iysaǵa iseniwshiler.

+ 1:1 Elsh 18:1-17

+ 1:3 1Pet 1:3, Efs 1:3

+ 1:5 Rim 8:17, Fil 3:10, Kol 1:24

+ 1:6 2Tim 2:10

* 1:8 Aziya úlkesi – házirgi Turkiya eliniń qubla-batıs bóleginde bolǵan bir úlke.

+ 1:8 Elsh 19:23, 1Kor 15:32

+ 1:9 2Kor 4:14

+ 1:10 Elsh 12:11, Elsh 14:19-20, Elsh 21:32-33, Elsh 27:44

+ 1:11 Rim 15:31, 2Sal 3:2, Elsh 12:5, Efs 6:18

* 2Kor 1:12 hadallıq – Bazı qoljazbalarda «muxaddeslik».

+ 1:12 Elsh 23:1, 2Tim 1:3, 1Kor 2:4, 1Kor 2:13

+ 1:13 1Kor 1:8, 1Sal 4:16-18, 1Sal 2:19-20

+ 1:15 1Kor 4:19

+ 1:16 Elsh 19:21, 1Kor 16:5

+ 1:18 1Kor 1:9

* 1:19 Sila – grekshe tekstte bul attıń basqa variantı Silvanus.

+ 1:19 Elsh 15:22, Elsh 16:1

+ 1:20 1Kor 14:16, Ayan 3:14

+ 1:22 2Kor 5:5, Evr 6:11, Efs 1:13

+ 1:23 Rim 1:9, Gal 1:20, Fil 1:8, 1Sal 2:5

+ 2:2 2Kor 7:8

+ 2:4 2Kor 7:12

* 2:5 1Kor 5:1.

+ 2:6 1Kor 5:4-5

+ 2:11 1Pet 5:8

+ 2:12 Elsh 16:8, Elsh 20:6

* 2:13 2Kor 7:6.

+ 2:13 2Kor 7:6, 2Kor 8:6, 2Kor 12:18

+ 2:14 Kol 2:15

+ 2:15 1Kor 1:18, Jar 8:21, Shıǵ 29:18, Efs 5:2, Fil 4:18

+ 3:1 Elsh 18:27, 1Kor 16:3

* 2Kor 3:2 bizlerdiń júreklerimizde – Bazı qoljazbalarda «sizlerdiń júreklerińizde».

+ 3:3 Shıǵ 24:12, Shıǵ 31:18, Nzm 6:6, Iysh 51:7, Erm 31:33

+ 3:6 Erm 31:31, Luk 22:20, Efs 3:7, Kol 1:23, Rim 2:27, Yuxn 6:63

* 3:7 Shıǵ 34:29.

+ 3:7 Shıǵ 34:29-35

+ 3:14 Mrk 6:52, Elsh 15:21

+ 3:16 Shıǵ 34:34

+ 3:17 Yuxn 4:24, Yuxn 8:32, Yaqp 2:12, 1Pet 2:16, Rim 6:18, 1Kor 7:22, Gal 5:1

+ 3:18 1Yuxn 3:2, Rim 8:29, Fil 3:21

+ 4:1 2Kor 3:6

+ 4:2 2Kor 2:17, 1Sal 2:3

+ 4:3 2Kor 3:14, 2Kor 2:15

+ 4:4 Yuxn 12:31, Kol 1:15, Evr 1:3

+ 4:5 Mrk 10:43, 1Kor 9:19

* 4:6 Jar 1:3.

+ 4:6 Jar 1:3

+ 4:7 Ayup 4:19, Ayup 33:6, Iysh 64:8, Rim 9:21-22, 1Kor 2:5

+ 4:8 2Kor 7:5

+ 4:9 Eshu 1:5, Yuxn 15:20

+ 4:10 Rim 6:5

+ 4:11 2Kor 6:9

* 4:13 Zab 115:1.

+ 4:13 Zab 115:1

+ 4:14 1Sal 4:14

+ 4:16 Rim 12:2, Efs 4:23

+ 4:17 Rim 8:18

+ 4:18 Rim 8:24, Evr 11:1

+ 5:2 Rim 8:23

+ 5:3 1Kor 15:53

+ 5:5 2Kor 1:22, Efs 1:14

+ 5:7 2Kor 4:18

+ 5:9 Kol 1:10

+ 5:10 Waz 3:17, Waz 11:9, Waz 12:14, Mat 25:31-32, Elsh 10:42, Rim 14:10

+ 5:11 2Kor 4:2

+ 5:12 2Kor 3:1, 2Kor 11:16, 2Kor 12:1

+ 5:13 Mrk 3:21, 2Kor 11:1

+ 5:14 Rim 5:15

+ 5:15 1Pet 4:2, Rim 14:7-8

+ 5:17 Iysh 43:18-19, Rim 6:4, Ayan 21:5

+ 5:18 Rim 5:10-11, Kol 1:20

+ 5:19 Zab 31:1-2, Rim 4:8

+ 5:20 Efs 6:20

+ 5:21 Iysh 53:9, Yuxn 8:46, 1Pet 2:22, 1Yuxn 3:5, Evr 4:15, Rim 8:3, Rim 1:17, Rim 4:25, 1Kor 1:30

+ 6:1 1Kor 3:9

* 6:2 Iysh 49:8.

+ 6:2 Iysh 49:8

+ 6:4 Elsh 9:16, Elsh 16:23, Elsh 17:5, 2Kor 11:23-27

+ 6:7 2Kor 10:4, Efs 6:11-17

+ 6:8 Rim 3:8

+ 6:9 2Kor 4:11

+ 6:10 Yuxn 16:22, Elsh 3:6

+ 6:13 1Kor 4:14

+ 6:14 Nzm 7:3, Ezr 9:2, Nxm 13:25, Efs 5:7, 1Yuxn 1:6

+ 6:15 1Kor 10:21

* 6:16 Leb 26:11-12; Ezk 37:27.

* 6:16 Erm 31:1; 32:38.

+ 6:16 Efs 2:21, 1Kor 3:16-17, Leb 26:11-12, Ezk 37:27

* 6:17 Iysh 52:11; Ezk 20:34, 41.

+ 6:17 Iysh 52:11, Ezk 20:34, Ezk 20:41

* 6:18 2Pat 7:8, 14.

+ 6:18 2Pat 7:14

+ 7:1 1Yuxn 3:3

+ 7:2 Elsh 20:33

+ 7:3 Fil 1:7

+ 7:4 Kol 1:24

+ 7:5 2Kor 2:13, 2Kor 4:8

+ 7:6 2Kor 1:4, 2Kor 2:13, 2Kor 8:6, 2Kor 12:18

+ 7:8 2Kor 2:2-4

+ 7:10 Mat 5:4, Waz 7:3

* 7:11 1Kor 5:1.

+ 7:12 1Kor 5:1-2, 2Kor 2:4

+ 8:2 Mrk 12:44

+ 8:3 1Kor 16:2

+ 8:4 Rim 15:26

+ 8:6 2Kor 2:13, 2Kor 7:6

* 2Kor 8:7 bizlerge degen súyispenshilikte – Bazı qoljazbalarda «bizlerdiń sizlerge degen súyispenshiligimizde».

+ 8:7 1Kor 1:5

+ 8:8 1Kor 7:6

+ 8:9 Yaqp 2:5, Fil 2:6-7

+ 8:10 1Kor 7:25

+ 8:12 Mrk 12:43-44, Luk 21:3

+ 8:14 Elsh 4:34

* 8:15 Shıǵ 16:18.

+ 8:15 Shıǵ 16:18

+ 8:24 2Kor 7:4

+ 9:1 Rim 15:25

+ 9:3 2Kor 8:6, 1Kor 16:2

+ 9:6 Hkm 11:24-25, Luk 6:38, Gal 6:7

+ 9:7 Nzm 15:10, 1Jln 29:9, Shıǵ 25:2

+ 9:8 Fil 4:19

* 9:9 Zab 111:9.

+ 9:9 Zab 111:9

+ 9:11 1Kor 1:5

+ 9:13 Mat 5:16, 1Pet 2:12

+ 10:1 Mat 11:29

+ 10:2 1Kor 4:21, 2Kor 13:2, 2Kor 13:10

+ 10:4 2Kor 6:7, Efs 6:11

+ 10:7 1Kor 3:23, Gal 3:29

+ 10:8 2Kor 13:10

+ 10:10 1Kor 1:17

* 10:17 Erm 9:24.

+ 10:17 Erm 9:23-24, 1Kor 1:31

+ 10:18 Rim 2:29, 1Kor 4:5

+ 11:1 2Kor 5:13

+ 11:2 Hosh 2:19-20, Efs 5:27, Ayan 14:4

* 11:3 Jar 3:1-6, 13.

+ 11:3 Jar 3:1, Jar 3:4, Yuxn 8:44, 1Tim 2:14

+ 11:4 Gal 1:6

+ 11:5 2Kor 12:11

+ 11:6 1Kor 1:17, 2Kor 10:10

+ 11:7 1Kor 9:18

+ 11:9 2Kor 12:13, Fil 4:15

+ 11:10 Rim 9:1, 1Tim 2:7

+ 11:13 Fil 1:15, Elsh 20:30, 2Pet 2:1, Ayan 2:2

+ 11:14 Gal 1:8

+ 11:15 Fil 3:19

+ 11:16 2Kor 5:12

+ 11:18 Fil 3:3-4

+ 11:19 1Kor 4:10

+ 11:20 Gal 2:4, Gal 4:3

+ 11:22 Rim 11:1, Fil 3:5

+ 11:23 1Kor 15:10, 2Kor 6:4-5

* 11:25 Elsh 14:19-20.

+ 11:25 Elsh 16:22-23, Elsh 14:19, Elsh 27:41-44

+ 11:26 Gal 2:4

+ 11:27 Elsh 18:3, 1Sal 2:9, 2Sal 3:8, 1Kor 4:11

+ 11:29 1Kor 9:22

+ 11:32 Elsh 9:24-25

* 11:33 Elsh 9:23-25.

+ 12:1 2Kor 5:12, 2Kor 11:16, Gal 1:12, Gal 2:2, Efs 3:3

+ 12:7 Ayup 2:6

+ 12:9 Iysh 40:29

+ 12:10 Mrk 10:30, Mat 5:11-12, Rim 5:3

+ 12:11 1Kor 15:8-9, 2Kor 11:5

+ 12:12 Elsh 15:12, Rim 15:19

+ 12:13 2Kor 11:9

+ 12:14 2Kor 13:1, 1Kor 10:33

+ 12:15 Fil 2:17, Kol 1:24, 1Sal 2:8

+ 12:16 2Kor 11:9

+ 12:18 2Kor 8:6, 2Kor 8:18

+ 12:19 Rim 1:9, Rim 9:1, 1Kor 14:26

+ 12:21 1Kor 5:1, 1Kor 6:18

* 13:1 Nzm 19:15.

+ 13:1 2Kor 12:14, Nzm 19:15, Mat 18:16

+ 13:4 Rim 6:4

+ 13:9 1Kor 4:10

+ 13:10 2Kor 10:8

+ 13:11 Mrk 9:50, Rim 12:18, 1Sal 5:13, Rim 15:33, Rim 16:16

+ 13:12 Rim 16:16, Fil 4:22

+ 1:1 Gal 1:11-12

+ 1:2 Fil 4:21, Elsh 16:6, Elsh 18:23

+ 1:4 Mat 20:28, Rim 4:25, Mrk 14:36

+ 1:6 Mrk 4:17, Evr 6:4, 2Kor 11:4

+ 1:7 Elsh 15:24, Gal 5:10

+ 1:8 2Kor 11:14, Rim 9:3, 1Kor 16:22

+ 1:10 1Sal 2:4

+ 1:12 Elsh 9:6, Elsh 26:16, 1Kor 11:23

+ 1:13 Elsh 26:5, Elsh 8:3, Fil 3:6

+ 1:14 Mat 15:2, Mrk 7:3

+ 1:15 Iysh 49:1, Erm 1:4-5, Luk 1:15, Elsh 9:15, Rim 1:5, 1Tim 2:7

+ 1:17 Elsh 9:19

* 1:18 Kifa – yaǵnıy Petr.

+ 1:18 Yuxn 1:42, Elsh 9:26-27

+ 1:19 Elsh 12:17, Elsh 15:13, Yaqp 1:1

+ 1:20 Rim 1:9, Rim 9:1, 2Kor 1:23

+ 1:23 Elsh 9:21

+ 2:1 Elsh 4:36, 2Kor 2:13, 2Tim 4:10

+ 2:2 Gal 1:12, Efs 3:3, Fil 2:16

+ 2:3 Elsh 16:3

+ 2:4 Elsh 15:24, 2Kor 11:26, 2Kor 11:20, Gal 4:3, Gal 4:25

+ 2:6 Nzm 10:17

+ 2:7 Elsh 9:15, 1Kor 9:17

+ 2:9 Elsh 4:36, Elsh 9:27, Elsh 13:2, Elsh 15:36, 1Kor 9:6

+ 2:10 Elsh 24:17, Rim 15:25-28, 1Kor 16:1

+ 2:11 Elsh 11:20

+ 2:12 Elsh 11:3, Elsh 11:2, Elsh 15:1

+ 2:14 1Tim 5:20

* 2:15 Gúnakar – yahudiylerdiń oyı boyınsha, Muxaddes Nızamsız jasaytuǵın basqa millet adamları gúnakar bolıp esaplanatuǵın edi.

+ 2:16 Gal 3:11, Elsh 13:39, Rim 3:21, Gal 3:11, Zab 142:2, Rim 3:20

+ 2:19 Rim 14:8, Rim 6:6, Gal 6:14

+ 2:20 Yuxn 17:23

* Gal 3:1 Sizlerdi kim sıyqırlap tasladı? – Bazı qoljazbalarda mınaday: «Haqıyqatqa boysınbaytuǵınday, kim sizlerdi sıyqırlap tasladı?»

+ 3:2 Rim 10:17

+ 3:4 1Kor 15:2

+ 3:5 1Kor 12:10

* 3:6 Jar 15:6.

+ 3:6 Jar 15:6, Yaqp 2:23, Rim 4:3

* 3:8 Jar 12:3; 18:18; 22:18.

+ 3:8 Rim 3:30, Jar 12:3

* 3:10 Nzm 27:26.

+ 3:10 Rim 4:15, Nzm 27:26

* 3:11 Xab 2:4.

+ 3:11 Elsh 13:39, Rim 3:20, Gal 2:16, Xab 2:4, Rim 1:17, Evr 10:38

* 3:12 Leb 18:5.

+ 3:12 Leb 18:5, Rim 10:5

* 3:13-14 Nzm 21:23.

+ 3:13 Nzm 21:23

+ 3:14 Elsh 1:5, Elsh 2:33

* 3:16 Jar 12:7.

+ 3:16 Rim 4:13, Evr 7:6, Jar 12:7, Jar 17:19

+ 3:17 Shıǵ 12:40-41

+ 3:18 Rim 4:14

+ 3:19 Rim 4:13, Rim 5:20, Nzm 33:2, Elsh 7:53

+ 3:20 1Tim 2:5, Evr 8:6, Nzm 6:4-5, Rim 3:30

+ 3:22 Rim 3:9, Rim 4:16

+ 3:24 Rim 10:4

+ 3:26 1Yuxn 3:2, Rim 8:15-16, Efs 1:5

* 3:27 Suwǵa shomıldırıw – grek tilinde «baptizo». Bul rásim adamlardıń Qudaydıń aldında táwbe etip, taza ómirdi baslawınıń nıshanı.

+ 3:27 Rim 6:3-4, Rim 13:14

+ 3:28 1Kor 12:13, Efs 6:6, 1Kor 11:11

+ 3:29 1Kor 3:23, 2Kor 10:7, Rim 8:17, Efs 3:6

+ 4:4 Mrk 1:15, Luk 2:7, Luk 2:27

+ 4:5 Gal 3:13

+ 4:8 Iysh 37:19, Erm 16:20

+ 4:9 Zab 35:11, 1Kor 8:3, Kol 2:8, Kol 2:20, Evr 7:18

+ 4:10 Rim 14:5, Kol 2:16

+ 4:11 1Sal 3:5

+ 4:13 1Kor 2:3

+ 4:14 1Pat 29:9, Luk 10:16, 1Sal 2:13

* 4:22 Jar 21:1-12.

+ 4:22 Jar 16:5, Jar 21:2

+ 4:23 Jar 16:3-4, Jar 17:16

+ 4:24 Shıǵ 19:1-2

+ 4:26 Evr 12:22, Ayan 21:2

* 4:27 Iysh 54:1.

+ 4:27 Iysh 54:1

+ 4:28 Rim 9:8

+ 4:29 Jar 21:9

* 4:30 Jar 21:10.

+ 4:30 Jar 21:10

+ 5:1 Yuxn 8:32, Yaqp 2:12, 1Pet 2:16, Rim 6:18, 1Kor 7:22, 2Kor 3:17, Gal 2:4, Gal 5:13, Elsh 15:10

+ 5:2 Elsh 15:1-2, 1Kor 7:18

+ 5:3 Rim 2:25

+ 5:4 Rim 9:31

+ 5:5 Rim 8:23

+ 5:6 1Kor 7:19, 1Kor 12:13, Gal 6:15, Efs 2:14, Kol 3:11, Yaqp 2:18

+ 5:7 1Kor 9:24

+ 5:9 Mat 13:33, Luk 13:21, 1Kor 5:6

+ 5:10 Elsh 15:24, Gal 1:7

+ 5:11 Elsh 16:3, 1Kor 1:23

* 5:12 Aqta etiw – pishtiriw.

+ 5:13 1Pet 2:16, 2Pet 2:19, 1Kor 9:19

* 5:14 Leb 19:18.

+ 5:14 Mat 7:12, Mat 22:40, Leb 19:18

+ 5:16 Rim 8:4, Rim 13:14, Efs 2:3

+ 5:17 Rim 7:15, Rim 7:19, Rim 7:23

+ 5:18 Rim 7:4, Efs 2:15, Kol 2:14

+ 5:19 Mrk 7:21-23, 1Kor 3:3, 1Kor 6:9-10, 1Kor 6:18, Efs 5:3

+ 5:20 1Kor 11:19

* Gal 5:21 Bazı qoljazbalarda «adam óltiriw» degen sózler de bar.

+ 5:21 1Kor 6:9-10, Efs 5:5

+ 5:22 Efs 5:9

+ 5:23 1Tim 1:9

+ 5:24 Yaqp 4:1, 1Pet 2:11, Rim 7:23, Rim 13:14, Rim 6:2, Rim 6:6, Gal 2:19, Kol 2:20, Kol 3:3

+ 5:26 Fil 2:3

+ 6:1 1Kor 2:15, Yaqp 5:19, 2Tim 2:25, 1Sal 5:14

+ 6:2 Rim 15:1, 1Yuxn 4:21

+ 6:3 1Kor 3:7, 1Kor 8:2

+ 6:5 Rim 14:12

+ 6:6 Luk 10:7, 1Kor 9:11, 1Tim 5:18

+ 6:7 Ayup 13:9, Ayup 4:8, Hkm 22:7, 2Kor 9:6

+ 6:8 Hkm 11:19, Hosh 10:12, Yaqp 3:18

+ 6:9 2Sal 3:13, Mat 10:22

+ 6:10 Hkm 3:27, 3Yuxn 1:5, Evr 13:1

+ 6:11 1Kor 16:21, 2Sal 3:17, Flm 1:19

+ 6:14 1Kor 2:2, Gal 2:19, Rim 6:6

+ 6:15 1Kor 7:19, 1Kor 12:13, Gal 5:6, Efs 2:14, Kol 3:11

+ 6:16 Zab 124:5, Zab 127:5

* 1:1 Muxaddesler – Iysaǵa iseniwshiler.

+ 1:3 1Pet 1:3, 2Kor 1:3

+ 1:4 Yahu 1:24, Kol 1:22, 1Sal 4:7

+ 1:5 1Yuxn 3:2, Rim 8:15-16, Gal 3:26

+ 1:7 Kol 1:14

+ 1:9 Rim 16:24, Efs 3:3-5, Efs 6:19

+ 1:10 Efs 2:14, Kol 1:20

+ 1:13 Est 8:8, 2Kor 1:22, Efs 4:30

+ 1:15 Kol 1:3-4

+ 1:18 Kol 1:27

* 1:20 Zab 109:1.

+ 1:20 Zab 109:1, Elsh 7:55-56, Rim 8:34, Efs 2:6, Kol 3:1

+ 1:21 1Pet 3:22, Rim 8:38, 1Kor 15:24, Kol 2:10, Evr 1:4

+ 1:22 Zab 8:7, Zab 109:1, 1Kor 15:27, 1Kor 11:3, Efs 5:23

+ 1:23 Efs 4:12, Efs 5:23, Efs 5:30, Kol 1:18, 1Kor 15:28, Kol 3:11

+ 2:1 Luk 15:24, Rim 11:15, Kol 1:21, Kol 2:13

+ 2:2 Yuxn 12:31, Yuxn 14:30, Kol 3:7

+ 2:3 Gal 5:16

+ 2:4 Yuxn 3:16, 1Yuxn 3:1, Rim 5:8

+ 2:5 Kol 2:13, Tit 3:5

+ 2:6 Efs 1:20

+ 2:8 Luk 7:50, Luk 8:48, Elsh 15:11, 1Pet 1:5, Tit 2:11, Tit 3:5

+ 2:9 Rim 3:27, Tit 3:5, Rim 3:27, 1Kor 1:29

+ 2:10 Tit 2:14, Tit 3:8

+ 2:11 Rim 2:26, Rim 2:28, Kol 2:11

+ 2:12 Kol 1:21, Rim 9:4

+ 2:13 Zxr 6:15, Elsh 2:39

+ 2:14 Iysh 9:6, Iysh 26:12, Mix 5:5, Iysh 14:1, Efs 1:10, Kol 1:22

+ 2:15 Rim 7:4, Kol 2:14

+ 2:16 Rim 5:10, Kol 1:20, Kol 3:15

+ 2:17 Iysh 57:19

+ 2:19 Fil 3:20

+ 2:20 Kol 2:7, Ayan 21:14, Zab 117:22, Iysh 28:16

+ 2:21 1Kor 3:16-17

+ 2:22 1Pet 2:5

+ 3:1 Fil 1:7, Flm 1:1, 2Tim 2:9

+ 3:2 Efs 4:7, Kol 1:25

+ 3:3 Gal 1:12, Gal 2:2

+ 3:6 Gal 3:29, Efs 2:16, Mat 8:11, Luk 13:29

+ 3:7 Kol 1:23

+ 3:8 1Kor 15:9

* Efs 3:9 Bazı qoljazbalarda «Iysa Masiyx arqalı» degen sózler de bar.

+ 3:9 Kol 1:26

+ 3:10 Efs 1:21

+ 3:12 Evr 4:16, Evr 10:19

+ 3:13 2Tim 2:10

* Efs 3:14 aspandaǵı Ákemizdiń aldında – Bazı qoljazbalarda «Iyemiz Iysa Masiyxtıń Ákesiniń aldında».

+ 3:16 Efs 1:18, Kol 1:27, Kol 1:11

+ 3:17 Kol 2:7

+ 3:19 Fil 4:7, Kol 2:10

+ 3:20 Yahu 1:24, Rim 16:24

+ 3:21 Rim 11:36

+ 4:1 Efs 3:1, Fil 1:27, Kol 1:10

+ 4:2 Fil 2:3, Kol 3:13

+ 4:3 Kol 3:14

+ 4:4 Efs 2:16, 1Kor 6:17

+ 4:5 1Kor 1:13

+ 4:6 Mal 2:10, 1Kor 12:6

+ 4:7 Rim 12:3, Efs 3:2

* 4:8 Zab 67:19.

+ 4:8 Zab 67:19

+ 4:9 Yuxn 3:13

+ 4:10 Evr 4:14, Evr 7:26

+ 4:11 1Kor 12:28

+ 4:12 1Kor 12:27, Efs 1:23, Kol 1:18

+ 4:13 Evr 5:12-13, Evr 6:1

+ 4:14 1Kor 13:11, 1Kor 14:20

+ 4:15 2Pet 3:18, Kol 1:10, Kol 2:19

+ 4:17 1Pet 4:3-4, Kol 3:7

+ 4:18 Rim 1:21, Mrk 3:5

+ 4:19 1Pet 1:14, Rim 1:24-28

+ 4:22 Kol 3:8-9

+ 4:23 Rim 12:2, 2Kor 4:16

+ 4:24 Jar 1:26, Rim 6:4, Kol 3:10

+ 4:25 Leb 19:11, Kol 3:9, Zxr 8:16, Rim 12:5

+ 4:26 Zab 4:5

+ 4:27 Yaqp 4:7

+ 4:28 Shıǵ 20:15, 1Sal 4:11, 2Sal 3:8, 2Sal 3:10, 1Tim 6:18

+ 4:29 Kol 3:8

+ 4:30 Iysh 63:10, 1Sal 5:19, Efs 1:13

+ 4:31 1Pet 3:8, Kol 3:8

+ 4:32 Mat 6:14, Mrk 11:25-26, Luk 7:41-42, 1Pet 3:8, Kol 3:12-13

+ 5:1 Mat 5:48

+ 5:2 Yuxn 10:11, Yuxn 15:13, 1Yuxn 3:16, Rim 5:7-8, Evr 8:3, 1Kor 13:1, Kol 3:14

+ 5:3 1Kor 6:18, Gal 5:19, 1Sal 4:3

+ 5:4 Efs 4:29

+ 5:5 Kol 3:5, 1Kor 6:9-10, Gal 5:21

+ 5:6 Mrk 13:5, Kol 2:8, 2Sal 2:3, 1Yuxn 3:7, Rim 1:18, Kol 3:6

+ 5:7 2Kor 6:14

+ 5:8 Efs 2:1-2, Iysh 2:5, Mat 5:14, Yuxn 12:35, 1Yuxn 2:8, Rim 13:12, Fil 2:15, 1Sal 5:5

+ 5:10 1Sal 2:4

+ 5:11 Rim 13:12

+ 5:13 Yuxn 3:20-21

+ 5:14 Rim 13:11, Luk 1:78-79

+ 5:15 Kol 4:5

+ 5:17 Rim 12:2, 1Sal 5:18

+ 5:18 Hkm 20:1, Hkm 23:20, Hkm 31:4, 1Tim 5:23

+ 5:19 Elsh 16:25, Yaqp 5:13, 1Kor 14:15, Zab 26:6, Kol 3:16

+ 5:20 Kol 2:7, 2Sal 1:3, 2Sal 2:13

• 5:21 Kol 3:17

+ 5:22 Jar 3:16, 1Pet 3:1

+ 5:23 Efs 1:22-23, 1Kor 11:3

+ 5:25 1Pet 3:7

* 5:26 Suw menen juwıw – shomıldırıw rásiminen ótkiziw.

+ 5:26 Yuxn 13:8, 1Kor 6:11, Tit 3:5, Evr 10:22

+ 5:27 2Kor 11:2, Ayan 14:4

* Efs 5:30 Bazı qoljazbalarda «…Onıń etiniń hám súyekleriniń» degen sózler de bar.

+ 5:30 1Kor 6:15, Efs 1:23, Kol 1:18

* 5:31 Jar 2:24.

+ 5:31 Jar 2:24, Mat 19:5, Mrk 10:7-8, 1Kor 6:16

+ 5:33 Est 1:20, 1Pet 3:1-6

+ 6:1 Shıǵ 20:12, Hkm 1:8, Hkm 6:20, Hkm 23:22

* 6:2-3 Shıǵ 20:12; Nzm 15:16.

+ 6:3 Nzm 5:16

+ 6:4 Nzm 4:9, Nzm 6:7, Hkm 13:24, Hkm 19:18, Hkm 22:6

+ 6:5 1Pet 2:18, Kol 3:22, 1Tim 6:1, Tit 2:9

+ 6:6 Gal 3:28

+ 6:8 Kol 3:24

+ 6:9 Leb 25:43, Nzm 10:17

+ 6:11 2Kor 6:7, 2Kor 10:4, 1Pet 5:8, 1Yuxn 2:13

+ 6:12 Luk 22:53, Kol 1:13, Efs 1:21

+ 6:14 Iysh 11:5, Iysh 59:17, 1Sal 5:8

+ 6:15 Iysh 52:7, Rim 10:15

+ 6:16 1Yuxn 5:4

+ 6:17 Evr 4:12

+ 6:18 Luk 18:1, Luk 21:36, Yahu 1:20, Rim 12:12, Kol 4:2, 1Sal 5:17, Mrk 13:33

+ 6:19 Elsh 4:29, Kol 4:3, 1Sal 5:25, 2Sal 3:1

+ 6:20 Elsh 21:33, Elsh 28:20, 2Kor 5:20

• 6:21 Kol 4:7-8

+ 6:21 Elsh 20:4

+ 6:22 Kol 2:2

* 1:1 Muxaddesler – Iysaǵa iseniwshiler.

+ 1:1 Elsh 16:1

+ 1:3 Rim 1:8, Flm 1:4, 2Tim 1:3

+ 1:5 Elsh 16:12-40

+ 1:6 1Kor 1:8

+ 1:7 2Kor 7:3, Efs 3:1, Kol 4:18, 2Tim 2:9, Flm 1:1, Fil 4:14

+ 1:8 Rim 1:9, Rim 9:1

+ 1:9 Kol 1:9, 1Sal 3:12-13, Flm 1:6

+ 1:13 Elsh 28:30

+ 1:14 Elsh 4:31

+ 1:15 2Kor 11:13

+ 1:19 Elsh 16:7

+ 1:20 Mrk 8:38, Rim 1:16, Rim 14:8, 2Kor 5:15

+ 1:23 2Tim 4:6

+ 1:27 Efs 4:1

+ 1:29 Mat 5:11-12

+ 1:30 Kol 1:29, 1Tim 4:10

+ 2:2 Fil 4:2, 1Pet 3:8, Rim 12:16

+ 2:3 Gal 5:26, Rim 12:10, Efs 4:2

+ 2:4 Rim 15:2-3

+ 2:6 Yuxn 1:1, Yuxn 5:18, Yuxn 10:33

+ 2:7 Iysh 42:1, Mat 20:28, Rim 8:3, 2Kor 8:9

+ 2:8 Mrk 14:36, Evr 5:8

+ 2:9 Mat 28:18, Efs 1:21, Evr 1:4

+ 2:10 Iysh 45:23, Rim 14:11

* 2:9-11 Iysh 45:23.

+ 2:13 1Kor 12:6

+ 2:15 Yahu 1:24, Mat 5:14, Efs 5:8

+ 2:16 Gal 2:2

+ 2:17 Elsh 21:13, 2Tim 4:6

+ 2:19 Elsh 16:1, 1Sal 3:2

+ 2:21 1Kor 10:24, 1Kor 13:5

+ 2:22 1Kor 14:7, 1Tim 1:2, 2Tim 1:2

+ 2:25 Fil 4:18

+ 2:29 Rim 16:2, 1Kor 16:18, 1Sal 5:12-13, 1Tim 5:17

+ 3:1 Fil 4:4

+ 3:2 Zab 21:17, Zab 21:21

+ 3:3 Rim 2:29, Efs 2:11, Kol 2:11

+ 3:4 2Kor 11:18

+ 3:5 Jar 17:12, Leb 12:3, Rim 11:1, Elsh 23:6, Elsh 26:5

+ 3:6 Elsh 8:3, Gal 1:13, Mrk 10:20, Luk 1:6, Elsh 22:3, Elsh 26:5

+ 3:8 Erm 9:24

+ 3:9 Rim 9:30-31, Rim 10:5

+ 3:10 Rim 8:17, 2Kor 1:5, Kol 1:24, 1Pet 4:13, Rim 6:5

+ 3:12 Evr 11:40

+ 3:14 1Pet 5:4, 1Kor 9:24-25, 2Tim 2:5

+ 3:15 1Kor 2:6

+ 3:17 1Pet 5:3, 2Sal 3:9, 1Tim 4:12, Tit 2:7

+ 3:19 2Kor 11:15, 1Sal 5:3, Mrk 8:33

+ 3:20 Efs 2:19, Elsh 1:11, 1Kor 1:7

+ 3:21 1Kor 15:35-52, 1Yuxn 3:2, Rim 8:29, 2Kor 3:18, Kol 3:1

+ 4:2 Fil 2:2

* 4:3 Sizigus – «haqıyqıy joldas» degendi bildiredi.

* 4:3 Ómir kitabı – máńgilik ómirge iye bolǵanlardıń atları jazılǵan Qudaydıń kitabı.

+ 4:3 Shıǵ 32:32, Zab 68:29, Ayan 3:5

+ 4:4 Fil 3:1, 1Sal 5:16

+ 4:5 Yaqp 5:8

+ 4:6 Mat 6:25, 1Pet 5:7

+ 4:7 Yuxn 14:27, Fil 4:7, Kol 3:15

+ 4:9 Rim 15:33, 2Sal 3:16

+ 4:11 1Tim 6:6, 1Tim 6:8

+ 4:12 1Kor 4:11, 2Kor 11:27

+ 4:13 1Tim 1:12

+ 4:14 Fil 1:7

+ 4:16 Elsh 17:1

+ 4:17 Rim 1:13

+ 4:18 Fil 2:25, Jar 8:21, Shıǵ 29:18

+ 4:19 Zab 22:1, 2Kor 9:8

+ 4:21 Gal 1:2

+ 4:22 2Kor 13:12

+ 1:1 Elsh 16:1

* 1:2 Muxaddesler – Iysaǵa iseniwshiler.

+ 1:3 Efs 1:15-16

+ 1:5 Mat 6:20, 1Pet 1:4

+ 1:6 Mat 24:14, Mat 28:19, Rim 10:18, Kol 1:6

+ 1:7 Kol 4:12, Flm 1:23

+ 1:9 2Sal 1:11, Fil 1:9, Flm 1:6

+ 1:10 2Kor 5:9, Efs 4:1, Fil 1:27, 2Pet 3:18, Efs 4:15

+ 1:11 Efs 3:16

+ 1:13 Iysh 42:7, Elsh 26:18, Efs 6:12, 2Pet 1:11

+ 1:14 Efs 1:7

+ 1:15 2Kor 4:4, Evr 1:3, Hkm 8:22, Rim 8:29, Ayan 3:14

+ 1:16 Zab 32:6, Yuxn 1:3, Rim 11:36, 1Kor 8:6, Evr 1:2, Evr 2:10

+ 1:18 Efs 1:22-23, Elsh 26:23, 1Kor 15:20, Ayan 1:4-5, Ayan 3:14

+ 1:19 Kol 2:9

+ 1:20 2Kor 5:18, Efs 1:10, Efs 2:14

+ 1:21 Efs 2:1-2, Efs 2:12

+ 1:22 Yahu 1:24, Efs 1:4, 1Sal 4:7

+ 1:23 Elsh 14:22, Mrk 16:15, Efs 3:7

+ 1:24 2Kor 7:4, 2Kor 12:15, 2Kor 1:5, Fil 3:10

+ 1:25 Efs 3:2

+ 1:26 Rim 16:24, Efs 3:9

+ 1:27 Efs 1:18, Efs 3:16, Kol 2:2, Rim 5:2, Rim 8:17, 1Tim 1:1

+ 1:29 1Kor 15:10, Fil 1:30, 1Tim 4:10

+ 2:2 Kol 1:27, Efs 6:22, Kol 4:8

+ 2:3 Rim 11:33, 1Kor 1:24, 1Kor 2:7

+ 2:4 Rim 16:18

+ 2:5 1Kor 5:3, 1Kor 14:40

+ 2:6 1Sal 4:1

+ 2:7 1Kor 3:11, Efs 2:20, Efs 3:17, Ayan 21:14, Efs 5:20, 2Sal 1:3, 2Sal 2:13

+ 2:8 Mrk 7:3, Gal 1:14, Gal 4:9, Mrk 13:5, 1Yuxn 3:7, Efs 5:6, 2Sal 2:3

+ 2:9 Yuxn 1:14, Kol 1:19

+ 2:10 Efs 1:21-22, Efs 3:19

+ 2:11 Efs 2:11, Rim 2:29, Kol 3:9

+ 2:12 Rim 6:4

+ 2:13 Efs 2:1, Efs 2:5, Elsh 3:19

+ 2:14 Zab 50:3, Iysh 43:25, Rim 7:4

+ 2:15 2Kor 2:14, Yuxn 12:31, Yuxn 16:11

+ 2:16 San 28:9-15, Rim 14:5, Gal 4:10, Rim 14:3, Rim 14:17, Evr 9:10

+ 2:17 Evr 8:5, Evr 10:1

+ 2:19 2Pet 3:18, Efs 4:15-16, Kol 1:10

+ 2:20 Rim 6:2, Kol 3:3, Gal 4:9

+ 2:21 1Tim 4:3

+ 2:22 Iysh 29:13, Mat 15:9, Mrk 7:7

* 3:1 Zab 109:1.

+ 3:1 Kol 2:12, Zab 109:1, Elsh 7:55-56, Rim 8:34, Efs 1:20, Hkm 15:24

+ 3:3 Rim 6:2, Rim 6:7, Gal 5:24, Kol 2:20

+ 3:4 Yuxn 11:25

+ 3:5 Efs 5:5, Rim 8:13

+ 3:6 Rim 1:18, Efs 5:6

+ 3:7 Efs 2:2, Efs 4:17

+ 3:8 Yaqp 1:21, 1Pet 1:21, Efs 4:22, Efs 4:31

+ 3:9 Leb 19:11, Efs 4:25, Kol 2:11

+ 3:10 Jar 1:26, Efs 4:24

* 3:11 Varvar – sol zamanlarda grek tilin bilmeytuǵın adamlar usılay dep atalǵan. Bul sózdiń mánisi «jat adam» degendi ańlatadı.

* 3:11 Skif – áyyemde Qara teńizdiń arqa-shıǵısında jasaǵan kóshpeli xalıq. Bul xalıq sol zamanlarda sawatsız hám jabayı xalıq bolıp sanalǵan.

+ 3:11 Rim 2:28-29, 1Kor 7:19, Gal 3:28, Gal 5:6, 1Kor 12:13, Gal 5:6, Efs 2:14, 1Kor 15:28, Efs 1:23

+ 3:12 Luk 18:7, Rim 8:33, Tit 1:1

+ 3:13 Efs 4:2, Mat 6:14-15, Mrk 11:25-26, Luk 7:41-42, Efs 4:32

+ 3:14 1Kor 13:1, Efs 4:3, Efs 5:2

+ 3:15 Yuxn 14:27, Yuxn 16:33, Fil 4:7, Efs 2:16

+ 3:16 Yuxn 15:3, Zab 26:6, Efs 5:19

+ 3:17 1Kor 10:31

• 3:18 Efs 5:22

+ 3:18 Jar 3:16, 1Pet 3:1

+ 3:19 1Pet 3:7

+ 3:20 Shıǵ 20:12, Hkm 1:8, Hkm 6:20, Hkm 23:22

+ 3:22 1Pet 2:18, 1Tim 6:1, Tit 2:9

+ 3:24 Efs 6:8

+ 3:25 Nzm 10:17, Mat 22:16

+ 4:2 Luk 18:1, Luk 21:36, Rim 12:12, Efs 6:18, 1Sal 5:17

+ 4:3 Elsh 4:29, Rim 16:24, Efs 6:19-20, Fil 1:7, Flm 1:1

+ 4:5 Efs 5:15-16

+ 4:6 1Pet 3:15

• 4:7 Efs 6:21-22

+ 4:7 Elsh 20:4

+ 4:8 Kol 2:2

+ 4:9 Flm 1:10, Flm 1:16

+ 4:10 Elsh 19:29, Flm 1:24, Elsh 12:12, Elsh 15:37-38

+ 4:11 Elsh 1:23, Elsh 18:7

+ 4:12 Kol 1:7, Flm 1:23

+ 4:14 2Tim 4:10-11, Flm 1:24

+ 4:15 Rim 16:5

+ 4:16 1Sal 5:27

+ 4:17 Flm 1:2

+ 4:18 1Kor 16:21, Gal 6:11, 2Sal 3:17, Flm 1:19

* 1:1 Sila – grekshe tekstte bul attıń basqa variantı Silvanus.

* 1Sal 1:1 Qudaydıń – Bazı qoljazbalarda «Ákemiz Qudaydıń hám Iyemiz Iysa Masiyxtıń».

+ 1:1 Elsh 15:22, 1Pet 5:12, 2Sal 1:1, Elsh 17:1, Fil 4:16

+ 1:2 Efs 5:20, 2Sal 1:3, 2Sal 2:13

+ 1:4 2Pet 1:10

+ 1:5 Elsh 20:18

+ 1:6 1Kor 4:16, 1Kor 11:1, 2Sal 3:7, Elsh 17:5-10, Elsh 13:52

+ 1:9 Elsh 14:15

+ 1:10 1Kor 1:7, 2Sal 1:10, Mat 3:7, Rim 5:9, 1Sal 2:16, 1Sal 5:9

* 2:2 Elsh 16:16-40.

* 2:2 Elsh 17:1-9.

+ 2:2 Elsh 16:22-24

+ 2:3 2Kor 4:2

+ 2:4 Gal 2:7, Gal 1:10, Efs 5:10

+ 2:5 Rim 1:9, Rim 9:1, Fil 1:8

+ 2:6 1Kor 9:4-5, 2Sal 3:9, Flm 1:8

+ 2:8 2Kor 12:15

+ 2:9 Elsh 18:3, 2Kor 11:27, 2Sal 3:8

+ 2:11 1Kor 4:14-15

+ 2:12 2Sal 2:14

+ 2:13 Gal 4:14

+ 2:14 1Sal 1:6, Elsh 17:5, 2Sal 1:4-5

+ 2:15 Erm 2:30, Mat 23:34, Yuxn 15:20, Elsh 13:50, Elsh 17:5

+ 2:16 Elsh 13:45, Elsh 14:2, Mat 27:25, Luk 21:23, 1Sal 1:10

+ 2:17 1Kor 5:3, Kol 2:5

+ 2:18 Rim 1:13, Rim 15:22

+ 2:19 1Kor 15:31, 2Sal 1:4

* 3:1 Elsh 17:13-16.

+ 3:1 Elsh 17:15-16

+ 3:2 Elsh 16:1, Fil 2:19

+ 3:3 Elsh 9:16, Elsh 14:22, 1Pet 5:9

+ 3:5 1Jln 21:1, Mat 4:3, 1Kor 7:5, Gal 4:11

+ 3:6 Elsh 18:5

+ 3:10 2Tim 1:3

+ 3:11 2Sal 3:5

+ 3:12 Fil 1:9-10, 2Sal 1:3

* 3:13 Muxaddesler – Iysaǵa iseniwshiler.

+ 3:13 Zxr 14:5, Yahu 1:14, 2Sal 2:17

+ 4:1 Kol 1:10, Kol 2:6

+ 4:3 1Kor 6:18, Gal 5:19, Efs 5:3

+ 4:5 1Pet 4:3-4, Rim 1:26, Efs 4:17-19

+ 4:7 1Pet 1:15, Yahu 1:24, Efs 1:4, Kol 1:22

+ 4:9 Evr 13:1, Yuxn 6:45

+ 4:11 Hkm 17:14, Elsh 18:3, Efs 4:28, 2Sal 3:8, 2Sal 3:10

+ 4:12 Rim 13:13

+ 4:13 Efs 2:12

+ 4:14 1Kor 15:20, 2Kor 4:14

+ 4:15 1Kor 15:51-52

+ 4:16 Dan 10:13, Dan 12:1, Yahu 1:9, Ayan 12:7, Iysh 27:12, Mat 24:31, 1Kor 15:52, Mat 16:27, 1Kor 15:23

+ 4:17 Elsh 1:9, Ayan 11:12, Yuxn 14:3

+ 5:1 Elsh 1:7

+ 5:2 Mat 24:43, 2Pet 3:10

+ 5:3 Iysh 13:8, Luk 21:34, Fil 3:19

+ 5:4 1Yuxn 2:8

+ 5:5 Luk 16:8, Yuxn 12:36, Rim 13:12

+ 5:6 Mrk 13:33-36, 1Pet 1:13, Efs 6:18

+ 5:8 Iysh 59:17, Efs 6:14, Efs 6:17

+ 5:9 1Sal 1:10

+ 5:10 Rim 14:9

+ 5:12 1Kor 16:16, 1Kor 16:18, Fil 2:29, 1Tim 5:17

+ 5:13 Mrk 9:50, Rim 12:18, 2Kor 13:11

+ 5:14 2Sal 3:6-10, Iysh 35:4, Gal 6:1

+ 5:15 Leb 19:18, 1Pet 3:9, Rim 12:17

+ 5:16 Fil 4:4

+ 5:17 Luk 18:1, Luk 21:36, Rim 12:12, Efs 6:18, Kol 4:2

+ 5:18 Rim 12:2, Efs 5:17, Efs 5:20

+ 5:19 Efs 4:30

+ 5:21 1Yuxn 4:1, 1Kor 14:29

+ 5:23 Rim 15:33, Fil 4:9, 2Sal 3:16

+ 5:24 1Kor 1:9, 2Sal 3:3, Evr 10:23

+ 5:25 Efs 6:19, 2Sal 3:1, Evr 13:18

+ 5:26 1Pet 5:14, Rim 16:16

+ 5:27 Kol 4:16

* 1:1 Sila – grekshe tekstte bul attıń basqa variantı Silvanus.

+ 1:1 Elsh 15:22, 1Pet 5:12, 1Sal 1:1, Elsh 16:1

+ 1:3 Efs 5:20, 1Sal 1:2, 2Sal 2:13

+ 1:4 1Sal 2:19

+ 1:5 Luk 20:35

+ 1:6 Ayan 6:10

+ 1:7 Yahu 1:14

+ 1:8 Iysh 66:15-16, 2Pet 3:7, Biy 2:10, Ayup 18:21, Erm 9:3

+ 1:9 Iysh 2:10

+ 1:10 1Kor 3:13, 1Sal 1:10

+ 1:11 Kol 1:9

+ 2:1 Mat 24:31, 1Sal 4:15-17

+ 2:3 Mrk 13:5, Kol 2:8, 1Yuxn 3:7, Efs 5:6, Dan 7:24-25, Dan 8:25, Ayan 13:4-5

+ 2:4 Iysh 14:14, Ezk 28:2, Dan 11:36

+ 2:7 1Yuxn 2:18, 1Yuxn 4:3

+ 2:8 Ayup 4:9, Iysh 11:4, Ayan 2:16

+ 2:9 Mat 24:24, Mrk 13:22, Ayan 13:14

+ 2:10 1Kor 1:18

+ 2:11 3Pat 22:22, Ezk 14:9

+ 2:13 Efs 5:20, 2Sal 1:3, Erm 2:3, Yaqp 1:18, Ayan 14:4

+ 2:14 1Sal 2:12

+ 2:15 1Kor 16:13

+ 2:16 1Pet 1:3

+ 2:17 1Sal 3:13

+ 3:1 1Sal 5:25

+ 3:2 Rim 15:31, 2Kor 1:10-11

+ 3:3 1Kor 1:9, 1Sal 5:24, Evr 10:23, Mat 16:13, Yuxn 17:12

+ 3:5 1Sal 3:11

+ 3:6 Hkm 6:6

+ 3:7 1Kor 4:16, 1Kor 11:1, 1Sal 1:6

+ 3:8 Elsh 18:3, 1Sal 2:9-10

+ 3:9 1Kor 9:4-5, 1Sal 2:6, Flm 1:8, 1Pet 5:3, Fil 3:17, 1Tim 4:12, Tit 2:7

+ 3:10 Efs 4:28, 1Sal 4:11, 1Sal 5:14

+ 3:11 1Tim 5:13

+ 3:13 Gal 6:9

+ 3:15 Mat 18:15

+ 3:16 Rim 15:33, Fil 4:9, 1Sal 5:23

+ 3:17 1Kor 16:21, Gal 6:11, Kol 4:18, Flm 1:19

+ 1:1 Kol 1:27

+ 1:2 Elsh 16:1, Fil 2:22, 2Tim 1:2, 2Yuxn 1:3

+ 1:4 1Tim 4:7, 2Tim 4:4, Tit 1:14, Tit 3:9

+ 1:5 Rim 12:9, 2Tim 2:22

+ 1:6 1Tim 6:21, Tit 1:10

+ 1:8 Rim 7:16

+ 1:9 Gal 5:23

+ 1:11 Tit 1:3

+ 1:12 Elsh 9:22, Fil 4:13

+ 1:13 Elsh 8:3, Elsh 3:17

+ 1:14 Rim 5:20

+ 1:15 1Tim 3:1, 1Tim 4:9, 2Tim 2:11, Tit 3:8, Mat 9:13, Mrk 2:17

* 1Tim 1:17 Bazı qoljazbalarda «dana» degen sóz de bar.

+ 1:18 1Tim 4:14, 2Kor 10:4, 2Tim 2:2-4

+ 1:20 2Tim 2:17, 2Tim 4:14, 1Kor 5:5

+ 2:2 Ezr 6:10

+ 2:3 1Tim 5:4

+ 2:4 Ezk 18:23, Ezk 33:11, 2Pet 3:9, Tit 1:2, Tit 2:11

+ 2:5 Gal 3:20

+ 2:6 Mat 20:28, Tit 1:3

+ 2:7 Elsh 9:15, Rim 1:5, Gal 1:15-16, Efs 3:7-8, 2Tim 1:11, Rim 9:1, 2Kor 11:10

+ 2:9 1Pet 3:3-4

+ 2:11 Tit 2:5

+ 2:12 1Kor 14:34

+ 2:13 Jar 2:7, Jar 2:22

* 2:13-14 Jar 2:7, 18, 21-23; 3:1-13.

+ 2:14 Jar 3:6, Jar 3:13, 2Kor 11:13

* 2:15 Bul ayat hayal bala tuwıwı arqalı qutqarıladı, degen mánisti emes, al hayal xojalıqta hayallıq hám analıq wazıypasın jaqsı orınlawı tiyis degen mánisti beredi. Bul ayattı aldında aytılǵan ayatlar menen baylanıstırıp túsiniw tiyis.

+ 3:1 1Tim 1:15, 2Tim 2:11, Tit 3:8

+ 3:2 Tit 1:6-9

+ 3:3 Tit 3:2, Mat 6:19, 1Tim 6:9, Evr 13:5

+ 3:7 2Tim 2:26

+ 3:8 Elsh 6:3, 1Pet 5:2, Tit 1:7

+ 3:11 Tit 2:3

+ 3:16 Yuxn 1:14, 1Yuxn 4:2, 2Yuxn 1:7, Evr 2:14, Mrk 16:19, Luk 24:51, Elsh 1:9

+ 4:1 1Yuxn 2:18, 2Tim 3:1, 1Yuxn 4:6, Yaqp 3:15, 2Pet 2:1, Ayan 2:24

+ 4:3 Rim 14:2, Kol 2:16, Kol 2:21

+ 4:4 Jar 1:31, Mrk 7:15-16, Elsh 10:15, Tit 1:15

+ 4:5 Jar 1:25

+ 4:7 1Tim 1:4, 2Tim 2:16

+ 4:9 1Tim 1:15, 2Tim 2:11, Tit 3:8

+ 4:10 Fil 1:30, Kol 1:29

+ 4:12 Tit 2:15, 1Pet 5:3, Fil 3:17, 2Sal 3:9, Tit 2:7

* 4:14 Qol qoyıp duwa etiw – iseniwshiler jámáátinde bir adam xızmetke qoyılǵanda islenetuǵın is-háreket.

* 4:14 Ruwxıy sıy – Ózine xızmet etiwi ushın, Qudaydıń iseniwshilerge beretuǵın sıyı.

+ 4:14 1Tim 1:18, Elsh 6:6, 1Tim 5:22, 2Tim 1:6

+ 4:16 Ezk 33:9

+ 5:1 Tit 2:6

+ 5:4 1Tim 2:3

+ 5:6 Ayan 3:1

+ 5:10 Yuxn 13:14, Elsh 9:36

+ 5:13 2Sal 3:11

+ 5:14 1Kor 7:9, Tit 2:8

* 1Tim 5:16 iseniwshi bir hayaldıń – Bazı qoljazbalarda «iseniwshi bir er yamasa hayal adamnıń».

+ 5:17 Rim 12:8, 1Sal 5:12

* 5:18 Nzm 25:4.

* 5:18 Luk 10:7.

+ 5:18 Nzm 25:4, 1Kor 9:9, Luk 10:7

+ 5:19 Nzm 19:15

+ 5:20 Nzm 13:11, Gal 2:14, 2Tim 4:2, Tit 1:13, Tit 2:15

+ 5:22 Elsh 6:6, 1Tim 4:14, 2Tim 1:6, 2Pet 3:14, 1Yuxn 5:18, 2Yuxn 1:10, 1Tim 5:22

+ 5:23 Hkm 20:1, Hkm 23:20, Hkm 31:4, Efs 5:18

+ 6:1 1Pet 2:18, Efs 6:5, Kol 3:22, Tit 2:9

+ 6:2 Flm 1:16

+ 6:3 Rim 16:17

+ 6:4 2Tim 2:14, 2Tim 2:23, Tit 3:9

* 1Tim 6:5 Bazı qoljazbalarda mına sózler de bar: «Bunday adamlardan awlaq bol».

+ 6:5 2Pet 2:3, Tit 1:11

+ 6:6 Fil 4:11

+ 6:7 Ayup 1:21, Zab 48:18, Waz 5:14

+ 6:8 Hkm 30:8

+ 6:9 Hkm 15:27, Hkm 23:4, Mat 6:19, Luk 12:15, Evr 13:5

+ 6:10 Shıǵ 23:8, Nzm 16:19

+ 6:11 Nzm 33:1, 3Pat 17:21, 2Tim 3:17

+ 6:12 2Tim 4:7, Yahu 1:3

* 6:13 Mat 27:11-26; Yuxn 18:31–19:16.

+ 6:13 Luk 3:1, Luk 23:1, Elsh 3:13

+ 6:15 Nzm 10:17, Ayan 17:14, Ayan 19:16, Shıǵ 33:20, Yuxn 1:18

+ 6:17 Hkm 23:5, Hkm 27:24

+ 6:18 Luk 12:21, Rim 12:13, Efs 4:28

+ 6:20 2Tim 1:12, 2Tim 2:16

+ 6:21 1Tim 1:6

+ 1:1 Tit 1:2, Evr 9:15

+ 1:2 Elsh 16:1, Fil 2:22, 1Tim 1:2, 2Yuxn 1:3

+ 1:3 1Sal 3:10, Elsh 23:1, 2Kor 1:12, Rim 1:8, Flm 1:4

+ 1:5 Elsh 16:1

+ 1:6 Elsh 6:6, 1Tim 4:14, 1Tim 5:22

+ 1:7 Rim 8:15

+ 1:8 Mrk 8:38, Rim 1:16, 2Tim 2:3, 2Tim 4:5

+ 1:9 Rim 3:27, Efs 2:4, Efs 2:8, Tit 3:5

+ 1:10 1Kor 15:54-55, Rim 16:24

+ 1:11 1Tim 2:7

+ 1:12 2Tim 2:9, Mrk 8:38, Rim 1:16, 1Tim 6:20

+ 1:14 Rim 8:9

* 1:15 Aziya úlkesi – házirgi Turkiya eliniń qubla-batıs bóleginde bolǵan bir úlke.

+ 1:15 Elsh 19:10

+ 1:16 2Tim 4:19, Elsh 21:33, Elsh 28:20, Mat 25:36

* 1:18 Sol kúni – Iysa Masiyxtıń bul dúnyaǵa qayta keletuǵın kúni.

+ 2:3 1Tim 1:18, 2Tim 1:8, 2Tim 4:5

+ 2:5 1Kor 9:25

+ 2:6 1Kor 9:10

+ 2:8 1Kor 15:20, Mat 1:1

+ 2:9 Efs 3:1, Fil 1:7

+ 2:10 1Pet 5:10, Efs 3:13, 2Kor 1:6

+ 2:11 1Tim 1:15, Tit 3:8, Rim 6:8, Ayan 20:4

+ 2:12 Mat 10:33

+ 2:13 Rim 3:3, San 23:19

+ 2:14 1Tim 6:4, Tit 3:9

+ 2:16 1Tim 4:7, 1Tim 6:20, Tit 3:9

+ 2:17 1Tim 1:20

+ 2:18 1Kor 15:12

* 2:19 San 16:5.

* 2:19 San 16:26.

+ 2:19 San 16:5, San 16:26

+ 2:20 Rim 9:21

+ 2:22 Mat 5:9, Rim 14:19, 1Tim 1:5

+ 2:23 1Tim 6:4

+ 2:25 Gal 6:1, Dan 4:24, Elsh 8:22

+ 2:26 1Tim 3:7

+ 3:1 1Yuxn 2:18, 1Tim 4:1

+ 3:2 Luk 16:14, 1Tim 6:10

+ 3:3 Rim 1:28-31

* 3:8 Yannis hám Yambris – Shıǵıw dáwirinde Muwsaǵa qarsı shıqqan faraonnıń eki sıyqırshısınıń atı (Shıǵ 7:10-12, 20-22; 8:16-19; 9:10-11 qarań).

+ 3:9 Shıǵ 7:12, Shıǵ 8:18, Shıǵ 9:11

* 3:11 Elsh 14:1-7, 19-20.

+ 3:11 Elsh 13:50, Elsh 14:5, Elsh 14:19, Ayup 5:19, Zab 33:20

+ 3:12 Yuxn 15:20, Elsh 14:22, 1Sal 3:3

+ 3:13 Dan 12:10, Ayan 22:11

+ 3:15 Elsh 16:1

+ 3:16 2Pet 1:20-21

+ 3:17 Nzm 33:1, 3Pat 17:21, 1Tim 6:11

+ 4:1 Yuxn 5:22, Elsh 10:42, Elsh 17:31, 1Pet 4:5

+ 4:2 1Tim 5:20, Tit 1:13, Tit 2:15

+ 4:5 Mrk 13:33-34, 1Pet 1:13, Efs 6:18, 1Sal 5:6, 2Tim 1:8, 2Tim 2:3

+ 4:6 Elsh 21:13, Fil 2:17, 2Pet 1:14, Fil 1:23

+ 4:7 1Tim 6:12, Yahu 1:3, Elsh 20:24

+ 4:8 Yaqp 1:12

+ 4:10 Kol 4:14, Flm 1:24, Mrk 4:19, 2Kor 2:13, Gal 2:1, Kol 4:14, Flm 1:24

+ 4:11 Elsh 12:12, Elsh 15:37-38, Kol 4:10

+ 4:12 Elsh 20:4, Tit 3:12

+ 4:13 Elsh 16:8

+ 4:14 1Tim 1:20, Zab 61:13, Hkm 24:12

+ 4:17 Zab 21:22

+ 4:19 Elsh 18:2, Rim 16:3, 1Kor 16:19, 2Tim 1:16

+ 4:20 Elsh 20:4, Elsh 21:29

+ 1:1 Mrk 13:20, Luk 18:7, Rim 8:33, Kol 3:12, 1Tim 2:4, Luk 1:69-70, Rim 1:2, San 23:19, 1Pat 15:29

+ 1:3 1Tim 2:6, 1Tim 6:15, 1Tim 1:11

+ 1:4 1Tim 1:2, 2Tim 1:2

+ 1:5 Elsh 14:23

* 1:6 Tek bir hayallı – yamasa «tek bir hayalǵa úylengen».

+ 1:6 1Tim 3:2-4

+ 1:7 1Pet 5:2, 1Tim 3:8

+ 1:10 1Tim 1:6, Elsh 11:2, Gal 2:12

+ 1:11 2Pet 2:3, 1Tim 6:5

+ 1:13 1Tim 5:20, 2Tim 4:2, Tit 2:15

+ 1:14 1Tim 1:4

+ 1:15 Mrk 7:15-16, Elsh 10:15, Rim 14:20, 1Tim 4:3-4

+ 1:16 1Yuxn 2:4

+ 2:3 1Tim 3:11

+ 2:5 Jar 3:16, 1Pet 3:1-2, Efs 5:22, 1Tim 2:11

+ 2:6 1Tim 5:1

+ 2:7 1Pet 5:3, Fil 3:17, 2Sal 3:9, 1Tim 4:12

+ 2:8 1Tim 5:14

+ 2:9 1Pet 2:18, Efs 6:5, Kol 3:22, 1Tim 6:1

+ 2:11 1Tim 2:4

+ 2:12 1Pet 4:2

+ 2:13 2Pet 1:1, Evr 9:28

+ 2:14 Efs 2:10, Tit 3:8, Mat 20:28

+ 2:15 Tit 1:13, 1Tim 4:12

+ 3:1 1Pet 2:13, Rim 13:1

+ 3:2 1Tim 3:3

+ 3:3 Yuxn 8:34, 2Pet 2:19, Rim 6:16-20

+ 3:5 Rim 3:27, Efs 2:4, Efs 2:8, 2Tim 1:9, Yuxn 13:8, 1Kor 6:11, Efs 5:26, Evr 10:22, Yuxn 3:3, 1Pet 1:3, Efs 2:5

+ 3:6 Elsh 2:33, Elsh 10:45, Rim 5:5

+ 3:7 Elsh 15:11, Rim 3:24, Efs 2:8, Tit 2:11, Rim 8:17

+ 3:8 1Tim 1:15, 2Tim 2:11, Efs 2:10, Tit 2:14

+ 3:9 1Tim 1:4, 2Tim 2:14, 2Tim 2:16

+ 3:10 Mat 18:15-17

+ 3:12 Elsh 20:4, 2Tim 4:12

+ 3:13 Elsh 18:24, 1Kor 1:12

+ 3:14 2Pet 1:8

+ 1:1 Efs 3:1, Fil 1:7, Elsh 16:1

+ 1:2 Kol 4:17

+ 1:4 Rim 1:8-9

* 1:5 Muxaddesler – Iysaǵa iseniwshiler.

+ 1:6 Fil 1:9, Kol 1:9

+ 1:8 1Sal 2:6-7

+ 1:10 1Kor 4:15, Kol 4:9

+ 1:16 Mat 23:8, 1Kor 7:22, Kol 4:9

+ 1:19 1Kor 16:21, Gal 6:11, Kol 4:18, 2Sal 3:17

+ 1:23 Kol 1:7, Kol 4:12

+ 1:24 Elsh 27:2, Kol 4:10, Kol 4:14, 2Tim 4:10

+ 1:2 1Pet 1:20, Mrk 12:7, Yuxn 1:3, 1Kor 8:6, Kol 1:16

+ 1:3 2Kor 4:4, Kol 1:15, Zab 109:1, Mrk 16:19, Elsh 7:55-56, Rim 8:34

+ 1:4 Efs 1:21, Fil 2:9

* 1:5 Zab 2:7.

* 1:5 2Pat 7:14.

+ 1:5 Zab 2:7, Elsh 13:32-33, Evr 5:5, 2Pat 7:14

* 1:6 Nzm 32:43; Zab 96:7.

+ 1:6 Zab 96:7

* 1:7 Zab 103:4.

+ 1:7 Zab 103:4

* 1:8-9 Zab 44:7-8.

+ 1:9 Zab 44:7-8

* 1:10-12 Zab 101:26-28.

+ 1:12 Zab 101:26-28

* 1:13 Zab 109:1.

+ 1:13 Zab 109:1, Evr 10:13

+ 1:14 Jar 19:16

+ 2:4 Elsh 2:22, Elsh 2:43

+ 2:5 Evr 1:6

* 2:7 Az waqıtqa – yamasa «sál-pál».

* Evr 2:7 Bazı qoljazbalarda mına sózler de bar: «Qolıń menen dóretkenlerińniń ústinen onı húkimdar qıldıń».

* 2:6-8 Zab 8:5-7.

+ 2:8 Zab 8:5-7, 1Kor 15:25

+ 2:9 Yuxn 8:54, Yuxn 17:1, 1Pet 1:21, 2Pet 1:17

+ 2:10 Rim 11:36, Evr 5:9

+ 2:11 Evr 13:12, Mat 28:10, Mrk 3:35, Yuxn 20:17, Rim 8:29

* 2:12 Zab 21:23.

+ 2:12 Zab 21:23

* 2:13 Iysh 8:17.

* 2:13 Iysh 8:18.

+ 2:13 Iysh 8:17-18

+ 2:14 Yuxn 1:14, 1Yuxn 4:2, 2Yuxn 1:7, 1Tim 3:16, 1Yuxn 3:8, Iysh 42:7, Iysh 49:9, 1Kor 15:54-55

+ 2:17 Fil 2:7

+ 2:18 Luk 22:28

+ 3:2 San 12:7

+ 3:5 San 12:7, Nzm 18:15, Nzm 18:18

* 3:7-11 Zab 94:7-11.

+ 3:11 Zab 94:7-11

* 3:15 Zab 94:7-8.

+ 3:15 Zab 94:7-8

+ 3:16 San 14:2

+ 3:17 Zab 94:10, San 14:29

+ 3:18 Nzm 1:34-36

+ 3:19 Zab 105:24

+ 4:1 Evr 12:15

* 4:3 Zab 94:11.

+ 4:3 Zab 94:11, Evr 3:11

* 4:4 Jetinshi kún – Qudaydıń buyrıǵı boyınsha, yahudiylerdiń Shabbat kúni.

* 4:4 Jar 2:2.

+ 4:4 Jar 2:2

* 4:5 Zab 94:11.

+ 4:5 Zab 94:11

+ 4:6 Evr 3:19

* 4:7 Zab 94:7-8.

+ 4:7 Zab 94:7-8

* 4:8 Nzm 31:7.

+ 4:8 Nzm 31:7

+ 4:12 Efs 6:17, Ayan 1:16

+ 4:13 2Jln 16:9, Ayup 34:21, Zab 89:8, Zab 138:2-3

+ 4:14 Evr 2:17-18, Efs 4:10, Evr 7:26

+ 4:15 Luk 23:41, Yuxn 8:46, 1Pet 2:22, 1Yuxn 3:5, 2Kor 5:21

+ 4:16 Efs 3:12, Evr 10:19

+ 5:1 Evr 8:3

+ 5:2 Evr 7:28

+ 5:3 Evr 7:27

* 5:4 Shıǵ 28:1.

+ 5:4 San 16:5, San 18:7

* 5:5 Zab 2:7.

+ 5:5 Yuxn 8:54, Zab 2:7, Elsh 13:32-33, Evr 1:5

* 5:6 Jar 14:17-20.

* 5:6 Zab 109:4.

+ 5:6 Zab 109:4, Evr 7:17, Evr 7:21

* 5:7 Mrk 14:32-42; Yuxn 12:27-33.

+ 5:7 Mat 26:39, Mrk 14:35, Luk 22:41, Zab 21:25

+ 5:8 Rim 5:19, Fil 2:8

+ 5:9 Evr 2:10

+ 5:11 2Pet 3:16

+ 5:12 1Pet 2:2, 1Kor 3:1-2

+ 5:14 Efs 4:13

+ 6:1 Evr 9:14

+ 6:2 Elsh 8:17, Elsh 19:4-5, Elsh 10:42, Elsh 17:31

+ 6:4 Evr 10:29

+ 6:8 Erm 4:3, Mat 13:7, Mal 4:1, Mat 3:12

* 6:10 Muxaddesler – Iysaǵa iseniwshiler.

+ 6:10 Mat 10:42

+ 6:11 Rim 5:2-5, 2Kor 1:22, 2Kor 5:5, Efs 1:14

+ 6:12 Evr 13:7

+ 6:13 Luk 1:73-75

* 6:14 Jar 22:17.

+ 6:14 Jar 22:17

+ 6:16 Shıǵ 22:11

+ 6:17 Zab 109:4

+ 6:18 San 23:19, 1Pat 15:29

+ 6:19 Leb 16:2, Leb 16:15, Evr 9:7

+ 6:20 Evr 4:14, Evr 8:1, Evr 9:24-25

* 7:1 Salim – Erusalimniń eski atı.

* 7:1-2 Jar 14:17-20.

+ 7:2 Jar 14:17-20

+ 7:5 Leb 27:30-31, San 18:21, Nzm 14:22

+ 7:6 Jar 12:2-3, Rim 4:3, Gal 3:16

+ 7:14 Iysh 11:1, Mix 5:2, Mat 1:3, Luk 3:3

* 7:17 Zab 109:4.

+ 7:17 Zab 109:4, Evr 5:6

+ 7:18 Rim 8:3, Gal 4:9

+ 7:19 Evr 9:9, Evr 10:1

* 7:21 Zab 109:4.

+ 7:21 Zab 109:4, Evr 5:6

+ 7:22 Evr 6:11

+ 7:25 1Yuxn 2:1, Rim 8:34

+ 7:26 Efs 4:10, Evr 4:14

+ 7:27 Evr 5:3, Evr 9:12, Evr 10:10

+ 7:28 Evr 5:2

+ 8:1 Zab 109:1, Mrk 16:19, Evr 1:3

+ 8:2 Evr 9:24

+ 8:3 Evr 5:1, Efs 5:2

* 8:5 Shıǵ 25:40.

+ 8:5 Kol 2:17, Evr 10:1, Shıǵ 25:40

+ 8:6 2Kor 3:6, Evr 9:15

+ 8:7 Evr 7:11

+ 8:8 Erm 31:31-34, Evr 10:16-17, Luk 22:20, 2Kor 3:6

+ 8:10 Erm 32:40, Ezk 37:26, Nzm 6:6, Iysh 51:7, Leb 26:12

+ 8:11 Hosh 2:20

* 8:8-12 Erm 31:31-34.

+ 9:1 Shıǵ 25:8

+ 9:2 Shıǵ 26:1, Shıǵ 25:30-31

+ 9:3 Shıǵ 26:31-33, Leb 16:2

* 9:4 Manna – Izrail xalqı Mısırdan shıǵıp shólde júrgende, Quday aspannan bergen azıq.

+ 9:4 Shıǵ 25:10, Shıǵ 30:1, Shıǵ 16:33-34, San 17:8-10, 3Pat 8:9

* 9:5 Kerub – qanatlı ruwxıy barlıq.

* 9:1-5 Shıǵ 36:8–37:29.

+ 9:5 Leb 16:14, Shıǵ 25:19-20

+ 9:7 Leb 16:2, Leb 16:15, Evr 6:19

+ 9:8 Evr 10:20

+ 9:9 Evr 7:19, Evr 10:1

+ 9:10 Leb 11:2, Mrk 7:4

* Evr 9:11 payda bolǵan jaqsı nárselerdiń – Bazı qoljazbalarda: «keleshektegi jaqsı nárselerdiń».

+ 9:11 Evr 7:27, Evr 10:10

* 9:13 Leb 16:1-34.

* 9:13 San 19:1-22.

+ 9:13 Leb 16:14-16

+ 9:14 1Pet 1:18-19, Evr 6:1, Ayan 7:14, 1Yuxn 1:7, Efs 5:26

+ 9:15 Evr 8:6, 2Tim 1:1, Tit 1:2

* 9:16 Wásiyat – grekshe «wásiyat» sózi «kelisim» degendi de bildiredi.

+ 9:19 Shıǵ 12:22, Leb 14:4-7, San 19:6, San 19:17, Zab 50:9

* 9:20 Shıǵ 24:8.

+ 9:20 Shıǵ 24:8

+ 9:21 Shıǵ 29:12, Shıǵ 29:36, Leb 8:15, Leb 8:19

+ 9:22 Leb 17:11

+ 9:23 Shıǵ 25:40, Evr 8:5

+ 9:24 Evr 8:2

+ 9:26 1Yuxn 3:5, 1Pet 3:18

+ 9:27 Mat 16:27

+ 9:28 Iysh 53:12, 1Pet 2:24, 1Pet 3:18, Tit 2:13, Elsh 1:11, 1Sal 4:16-18

+ 10:1 Kol 2:17, Evr 8:5, Evr 7:19, Evr 9:9

+ 10:3 Leb 16:21

+ 10:5 Zab 39:7-9, Zab 50:18

+ 10:6 1Pat 15:22, Iysh 50:4

* 10:5-7 Zab 39:7-9.

+ 10:10 Mat 26:26, 1Kor 11:24, Evr 7:27, Evr 9:9

+ 10:11 San 28:3

+ 10:12 Zab 109:1, Mrk 16:19, Evr 1:3

+ 10:13 Zab 109:1, Evr 1:13

* 10:16 Erm 31:33.

* 10:17 Erm 31:34.

+ 10:17 Erm 31:33-34, Evr 8:10-12

+ 10:19 Efs 3:12, Evr 4:16

+ 10:20 Evr 9:8, Yuxn 14:6

+ 10:22 Ezk 36:25, Yuxn 13:8, 1Kor 6:11, Efs 5:26, Tit 3:5

+ 10:23 Evr 4:14, 1Kor 1:9, 1Sal 5:24, 2Sal 3:3

+ 10:25 Elsh 2:42, Rim 13:11, 1Kor 3:13

+ 10:26 San 15:30, Mrk 3:29, 1Yuxn 5:16

+ 10:27 Zab 20:10, Zab 78:5, Iysh 26:11

+ 10:28 Nzm 19:15

+ 10:29 Evr 6:4-6

* 10:30 Nzm 32:35.

* 10:30 Nzm 32:36.

+ 10:30 Nzm 32:35-36, Rim 12:19

+ 10:31 Iysh 33:14, Luk 12:5

+ 10:34 Mat 25:36, Mat 5:12, Mat 6:20, Mat 19:21, 1Pet 1:4, Kol 1:5

* 10:37-38 Xab 2:3-4.

+ 10:38 Xab 2:3-4, Rim 1:17, Gal 3:11

+ 11:1 Rim 8:24, 2Kor 4:18

+ 11:3 Jar 1:6-7, Zab 32:6, 2Pet 3:5

* 11:4 Jar 4:2-5.

+ 11:4 Jar 4:3-8, Mat 23:35, 1Yuxn 3:12

* 11:5 Jar 5:24.

+ 11:5 Jar 5:22-24

* 11:7 Jar 6:13-22.

+ 11:7 Jar 6:9-22

* 11:8 Jar 12:1.

+ 11:8 Jar 12:1-4

+ 11:9 Jar 12:8, Jar 13:3, Jar 18:1

+ 11:10 Evr 12:22, Ayan 21:2

* 11:11 Jar 21:1-2.

+ 11:11 Jar 21:2

+ 11:12 Rim 4:19, Jar 22:17

+ 11:13 Mat 13:17, Luk 10:24, Jar 23:4

+ 11:16 Jar 26:24, Jar 28:13

* 11:17-18 Jar 22:1-14.

* 11:17-18 Jar 21:12.

+ 11:17 Jar 22:1-10, Jar 21:12, Rim 9:7

+ 11:19 Rim 4:17-19

* 11:20 Jar 27:1-40.

+ 11:20 Jar 27:27-29, Jar 27:39-40

* 11:21 Jar 48:15-16, 20.

+ 11:21 Jar 47:31, Jar 48:17-19

* 11:22 Jar 50:24-25.

+ 11:22 Jar 50:24-25

* 11:23 Shıǵ 2:1-2.

+ 11:23 Shıǵ 2:2-3, Elsh 7:20

* 11:24 Faraon – áyyemgi Mısırda patsha usılay atalǵan.

* 11:24 Shıǵ 2:10-15.

+ 11:24 Shıǵ 2:10-11

+ 11:25 1Yuxn 2:17

+ 11:26 Evr 13:13

* 11:27 Shıǵ 12:31-41.

+ 11:27 Shıǵ 12:37, Shıǵ 13:18

* 11:28 Shıǵ 12:21-23.

+ 11:28 Shıǵ 12:21-30

* 11:29 Shıǵ 14:28-29.

+ 11:29 Shıǵ 14:21-30

* 11:30 Eshu 6:19.

+ 11:30 Eshu 6:15, Eshu 6:20

* 11:31 Eshu 6:21-24.

+ 11:31 Eshu 2:1, Eshu 6:24, Mat 1:5, Yaqp 2:25

+ 11:32 Biy 6:11, Biy 4:6-16, Biy 13:24, Biy 11:1, Biy 4:6, Biy 6:11, Biy 11:1, Biy 13:24, 1Pat 1:20, 1Pat 16:13

+ 11:33 Biy 14:6, Dan 6:22

+ 11:34 Dan 3:23-27, Biy 7:21, 1Pat 17:51, 2Pat 12:29

+ 11:35 3Pat 17:22-23, 4Pat 4:35-37

+ 11:36 Jar 39:20, Erm 20:2, Erm 37:15, Mat 21:35, Mrk 16:18

+ 11:37 3Pat 18:4, 2Jln 24:21, Erm 26:23, 4Pat 1:8

+ 11:38 Biy 6:2, 1Pat 22:1

+ 11:40 Fil 3:12, Evr 12:23

+ 12:1 1Kor 9:24

+ 12:2 Evr 2:10, Luk 24:26, Fil 2:8, Zab 109:1, Mrk 16:19, Evr 1:3

+ 12:3 Hkm 24:10

+ 12:4 1Tim 4:10

+ 12:5 Hkm 3:11-12, Zab 93:12, Ayup 5:17

* 12:5-6 Hkm 3:11-12.

+ 12:7 Nzm 8:5, Ayan 3:19

+ 12:10 Leb 11:44

+ 12:12 Iysh 35:3

+ 12:13 Hkm 4:26

+ 12:14 Mat 5:8

* 12:15 Nzm 29:18.

+ 12:15 Evr 4:1, Nzm 29:18

* 12:16 Jar 25:29-34.

+ 12:16 Evr 13:4, Jar 25:29-34

* 12:17 Jar 27:30-40.

+ 12:17 Jar 27:34-38

+ 12:18 Shıǵ 19:16-18, Shıǵ 20:18, Nzm 4:11, Nzm 5:22

+ 12:19 Shıǵ 19:16, Shıǵ 20:19, Nzm 5:27

* 12:20 Shıǵ 19:12-13.

+ 12:20 Shıǵ 19:12-13

* 12:21 Nzm 9:19.

+ 12:21 Nzm 9:19

+ 12:22 Gal 4:26, Ayan 14:1, Ayan 21:2, Nzm 33:2, Dan 7:10, Yahu 1:14

+ 12:23 Luk 10:20, Fil 3:12, Evr 11:40

* 12:24 Jar 4:10.

+ 12:24 Evr 8:6, Evr 9:15, 1Pet 1:2, Jar 4:10

+ 12:25 Evr 2:3

* 12:26 Shıǵ 19:18-20.

* 12:26 Xag 2:6, 21.

+ 12:26 Shıǵ 19:18, Xag 2:6

+ 12:27 Zab 101:27

+ 12:28 Dan 2:44, Zab 2:11

* 12:29 Nzm 4:24.

+ 12:29 Nzm 4:24

+ 13:1 Yuxn 13:34, 1Pet 1:22, 2Pet 1:7, Rim 12:10, 1Sal 4:9

+ 13:2 1Pet 4:9, Jar 18:3, Jar 19:2

+ 13:3 Mat 25:36, Evr 10:34

+ 13:4 1Kor 7:38, Shıǵ 20:14, 1Kor 6:9

* 13:5 Nzm 31:6, 8; Jar 28:15; Eshu 1:5.

+ 13:5 Hkm 23:4, Mat 6:19, Mat 6:25, 1Tim 3:1, 1Tim 6:7-9, Eshu 1:5

* 13:6 Zab 117:6.

+ 13:6 Zab 117:6

+ 13:7 Evr 6:12

+ 13:8 Zab 101:28

+ 13:9 Kol 2:16

* 13:11 Leb 4:11-12; 6:30; 16:27.

+ 13:11 Shıǵ 29:14, Leb 16:27

+ 13:12 Mat 21:39, Mrk 12:8

+ 13:13 1Pet 4:14, Evr 11:26

+ 13:15 Zab 49:14, Zab 106:22, Hosh 14:3

+ 13:16 Mix 6:7-8

+ 13:18 Efs 6:19, 1Sal 5:25, 2Sal 3:1, Elsh 23:1, Elsh 24:16

+ 13:20 Rim 15:33, Zab 22:1, Zab 79:2, Iysh 40:11, Ezk 34:11-15, Waz 12:12, Yuxn 10:11, 1Pet 5:4, Shıǵ 24:8, Zxr 9:11

+ 13:23 Elsh 16:1

+ 1:1 Ayan 22:6

+ 1:2 Yuxn 19:35

+ 1:3 Ayan 22:7, Ayan 22:10

+ 1:4 Shıǵ 3:14, Ayan 3:1, Ayan 4:5, Ayan 5:6, Yuxn 3:11, 1Tim 6:13, Elsh 26:23, 1Kor 15:20, Kol 1:18, 1Pet 1:18-19

+ 1:6 Shıǵ 19:6, 1Pet 2:9, Ayan 5:10, Ayan 20:6, 1Pet 4:11, Yahu 1:24-25, Ayan 5:13

* 1:7 Dan 7:13.

* 1:7 Zxr 12:10.

+ 1:7 Dan 7:13, Zxr 12:10

* 1:8 Alfa hám Omega – grek álipbesiniń birinshi hám sońǵı háripleri.

+ 1:9 Mrk 10:39

* 1:10 Iyemizdiń kúni – ekshembi kúni. Iyemiz Iysa usı kúni ólimnen qayta tirilgen edi.

+ 1:10 Ezk 1:3, Ayan 4:2

* Ayan 1:11 Bazı qoljazbalarda mına sózler de bar: «Men Alfa hám Omegaman, Bası hám Aqırıman».

* 1:11 Smirna – házirgi atı Izmir.

+ 1:12 Shıǵ 25:1, Shıǵ 25:37, Zxr 4:2

* 1:13 Dan 7:13.

+ 1:13 Dan 7:13, Dan 10:5-6, Ayan 15:6

+ 1:14 Dan 7:9, Ayan 2:18, Ayan 19:12

+ 1:15 Ezk 1:7, Dan 10:6, Ezk 1:24, Ezk 43:2

+ 1:16 Iysh 49:2, Evr 4:12, Ayan 19:15, Dan 8:17, Dan 10:9, Mat 17:2

+ 1:17 Mat 28:4, Iysh 41:4, Iysh 44:6, Iysh 48:12, Ayan 2:8, Ayan 22:13

+ 1:18 Rim 6:9, Rim 14:9, Ayan 9:1, Ayan 20:1

+ 2:1 Ayan 1:13, Ayan 1:16

+ 2:2 2Kor 11:13, 1Yuxn 4:1

+ 2:4 Erm 2:2

+ 2:7 Mat 11:15, Mrk 4:9, Luk 8:8, Ayan 3:6, Ayan 3:13, Ayan 3:22, Ayan 13:9, Ayan 3:5, Ayan 21:7, Luk 23:43, 2Kor 12:4, Jar 2:9, Jar 3:22, Ezk 28:13, Ayan 22:2

+ 2:8 Ayan 1:17-18

* Ayan 2:9 Bazı qoljazbalarda «islerińdi» degen sóz de bar.

+ 2:9 Yaqp 2:5, 2Kor 8:9, Ayan 3:9

+ 2:10 Ayan 12:11, Yaqp 1:12, Ayan 3:11

+ 2:11 Ayan 2:7, Ayan 20:6, Ayan 21:8

+ 2:12 Ayan 1:16

* Ayan 2:13 Shaytannıń taxtı turǵan jerde jasaytuǵınıńdı – Bazı qoljazbalarda «Islerińdi hám shaytannıń taxtı turǵan jerde jasaytuǵınıńdı».

* 2:14 San 31:16.

+ 2:14 San 22:5, San 25:1-2, San 31:16, 2Pet 2:15, Elsh 15:29, 1Kor 8:10, 1Kor 10:19

+ 2:15 Ayan 2:6

+ 2:16 Iysh 11:4, 2Sal 2:8

* 2:17 Manna – Izrail xalqı Mısırdan shıǵıp shólde júrgende, Quday aspannan bergen azıq. Shıǵ 16:4-5.

+ 2:17 Ayan 2:7, Shıǵ 16:31, Yuxn 6:48-50, Iysh 62:2, Iysh 65:15, Ayan 3:12, Ayan 19:12

+ 2:18 Ayan 1:14-15

+ 2:20 3Pat 16:31, 3Pat 21:25, Ayan 2:14

+ 2:21 2Pet 3:9, 2Pet 3:15

+ 2:23 1Pat 16:7, Erm 11:20, Erm 20:12, Mat 16:27

+ 2:25 Ayan 3:11

+ 2:26 Zab 2:9, Ayan 12:5, Ayan 19:15, San 24:17, Ayan 22:16

* 2:27 Zab 2:9.

+ 2:29 Ayan 2:7

+ 3:1 Ayan 1:4-5, Ayan 1:16, Rim 1:15, Efs 2:1, Efs 2:5, Kol 2:13, 1Tim 5:6

+ 3:3 Mat 24:43-44, 2Pet 3:10, 1Sal 5:2, Ayan 16:15

+ 3:4 Yahu 1:23, Ayan 6:11, Ayan 7:9, Mat 10:11, Mat 22:8, Elsh 13:46

* 3:5 Ómir kitabı – máńgilik ómirge iye bolǵanlardıń atları jazılǵan Qudaydıń kitabı.

+ 3:5 Ayan 2:7, Ayan 21:7, Shıǵ 32:32, Zab 55:9, Zab 68:29, Mal 3:16, Luk 10:19, Mat 10:32

+ 3:6 Ayan 2:7

+ 3:7 Iysh 22:22, Ayup 12:14

+ 3:9 Ayan 2:9

+ 3:10 2Pet 2:9, 1Kor 10:13

+ 3:11 Ayan 22:7, Ayan 22:12, Ayan 22:20, Ayan 2:25

+ 3:12 Ayan 2:7, 3Pat 7:21, Zab 22:6, Ezk 48:35, Iysh 62:2, Ayan 2:17

+ 3:13 Ayan 2:7

+ 3:14 Hkm 8:22, Kol 1:15, Kol 1:18, 1Kor 14:16, 2Kor 1:20

+ 3:17 Hosh 12:8, Zxr 11:5, 1Kor 4:8, Yuxn 9:39-41

+ 3:18 Ayan 16:15

+ 3:19 Hkm 3:12, Evr 12:5-6

+ 3:20 Luk 12:36, Yuxn 14:23

+ 3:21 Yuxn 16:33, Zab 109:1, Mrk 16:19, Mat 19:28, Luk 22:30

+ 3:22 Ayan 2:7

+ 4:1 Ayan 1:10

* 4:2 Otırǵan – Quday.

+ 4:2 Ezk 1:3, Ayan 1:10, 3Pat 22:19, Iysh 6:1, Dan 7:9

+ 4:3 Ezk 1:28

+ 4:4 Ayan 3:4

+ 4:5 Ayan 8:5, Ayan 11:19, Ayan 16:18, Ayan 1:4-5, Zxr 4:2

+ 4:6 Ezk 1:22, Ayan 15:2, Ezk 1:5, Ezk 1:18, Ezk 10:12

+ 4:7 Ezk 1:10

+ 4:8 Iysh 6:2, Ezk 1:11, Iysh 6:3

+ 4:11 Ayan 5:12, Zab 32:9-11

+ 5:1 Ezk 2:9-10, Iysh 8:16, Iysh 29:11, Dan 12:4, Ayan 10:4, Ayan 22:10

* 5:5 Jar 49:9-10.

* 5:5 Iysh 11:1, 10.

+ 5:5 Iysh 11:10, Ayan 22:16, Jar 49:9

* 5:6 Qozı – pútkil adamzat ushın qurban bolǵan Iysa Masiyxtıń tımsalı.

+ 5:6 Iysh 53:7, Yuxn 1:29, Yuxn 1:36, 1Pet 1:19, Elsh 8:32-33, Zxr 3:9, Zxr 4:10, Ayan 1:4-5

* 5:8 Muxaddesler – Iysaǵa iseniwshiler.

+ 5:8 Zab 140:2, Ayan 8:3-4

+ 5:9 Zab 32:3, Ayan 14:3, Ayan 7:9, Ayan 11:9, Ayan 14:6, Ayan 14:3-4

+ 5:10 Shıǵ 19:6, 1Pet 2:9, Ayan 1:6

+ 5:11 Dan 7:10, Luk 2:13

+ 5:12 Ayan 4:11

+ 5:13 Zab 144:16, Zab 150:6, 1Pet 4:11, Yahu 1:24-25, Ayan 1:6, Ayan 7:12

* Ayan 5:14 tabındı – Bazı qoljazbalarda «máńgi-baqıy Jasawshıǵa tabındı».

+ 5:14 Ayan 4:10

+ 6:1 Ayan 5:1, Ayan 4:7, Ayan 14:2, Ayan 19:6

+ 6:2 Zxr 1:8-10, Zxr 6:1-4

+ 6:4 Zxr 1:8, Zxr 6:2, Mrk 13:8

+ 6:6 Ayan 7:3

+ 6:8 Leb 26:22, Nzm 32:24, Ezk 5:17, Ezk 14:21

+ 6:9 Ayan 20:4

+ 6:10 Nzm 32:43, Zab 78:10, Zab 93:3, Zab 118:84, Luk 18:7, 2Sal 1:6, Ayan 19:2

+ 6:11 Ayan 3:4

+ 6:12 Mrk 13:8, Ayan 11:13, Iysh 50:3, Iol 2:30

+ 6:13 Iysh 34:4

* 6:13-14 Iysh 34:4.

+ 6:14 Ayan 16:20

+ 6:15 Iysh 2:10, Iysh 2:19

+ 6:16 Hosh 10:8, Luk 23:30

+ 6:17 Zab 75:8, Erm 30:7, Iol 2:11, Mal 3:2

+ 7:1 Erm 49:36, Dan 7:2

+ 7:3 Ezk 9:4, Ayan 14:1, Ayan 22:4

+ 7:9 Ayan 3:4

+ 7:10 Ayan 12:10, Ayan 19:1

+ 7:11 Ayan 4:6

+ 7:12 Ayan 5:13-14

+ 7:14 Mat 24:21, Zxr 3:4, Evr 9:14, Ayan 19:8, Ayan 22:14

+ 7:16 Zab 120:6, Iysh 49:10

+ 7:17 2Pat 5:2, Zab 22:1, Yuxn 10:11, Iysh 25:8, Ayan 21:4

+ 8:1 Ayan 5:1

+ 8:2 Mat 18:10-11

+ 8:3 Amo 9:1, Shıǵ 30:7, San 16:46, Zab 140:2, Ayan 5:8

+ 8:4 Elsh 10:4

+ 8:5 Leb 16:12, Ezk 10:2, Ayan 4:5

+ 8:7 Shıǵ 9:23-24, Ezk 38:22, Iol 2:30, Amo 7:4

+ 8:8 Erm 51:25, Shıǵ 7:17, Shıǵ 7:19, Ayan 11:6

+ 8:9 Iysh 2:16

+ 8:10 Iysh 14:12, Ayan 9:1

+ 8:11 Erm 9:15, Erm 23:15

+ 8:12 Shıǵ 10:21-23, Iysh 13:10, Iol 2:10, Iol 3:15

* Ayan 8:13 búrkitti – Bazı qoljazbalarda «perishteni».

+ 9:1 Iysh 14:12, Luk 10:18, Ayan 8:10, Ayan 12:8-9, Ayan 1:18

+ 9:3 Shıǵ 10:4

+ 9:4 Ayan 7:2-4

+ 9:6 Ayup 3:21, Erm 8:3

+ 9:7 Iol 2:4, Dan 7:8

+ 9:8 Iol 1:6

+ 9:9 Iol 2:5

* 9:11 Abaddon, Apollion – ekewi de «nabıt qılıwshı» degen mánisti bildiredi.

+ 9:12 Ayan 11:14

+ 9:13 Shıǵ 27:2, Shıǵ 30:2

+ 9:14 Ayan 16:12

+ 9:15 Zxr 13:8

+ 9:20 1Kor 10:20, Zab 134:15-18, Dan 5:23

+ 9:21 Ayan 21:8, Ayan 22:15

+ 10:1 Ezk 1:28, Ayan 4:3, Ayan 1:15-16

+ 10:2 Ezk 2:9

+ 10:3 Iol 3:16, Amo 1:2

+ 10:4 Iysh 8:16, Iysh 29:11, Dan 8:26, Dan 12:4, Ayan 5:1, Ayan 22:10

+ 10:7 Ayan 11:15

+ 10:9 Zab 118:103, Erm 15:16, Ezk 3:1-3

+ 11:1 Ezk 40:3, Ayan 21:15

+ 11:2 Ezk 40:17, Luk 21:24, Ayan 12:6, Ayan 13:5

+ 11:4 Zxr 4:2-3, Zxr 4:11, Zxr 4:14

+ 11:5 4Pat 1:10, Erm 5:14

+ 11:6 3Pat 17:1, Shıǵ 7:17, Shıǵ 7:19, Ayan 8:8

+ 11:7 Ayan 9:1, Dan 7:21, Dan 8:24

+ 11:8 Iysh 1:10, Iysh 3:9

+ 11:9 Zab 78:2-3

+ 11:11 Jar 2:7, Ezk 37:10

+ 11:12 Ayan 4:1, 1Sal 4:17

+ 11:13 Ayan 6:12

+ 11:14 Ayan 8:13, Ayan 9:12

+ 11:15 Iysh 27:12, Mat 24:31, Ayan 10:7, Shıǵ 15:18, Dan 7:14, Dan 7:27, Obd 1:21, Zxr 14:9, Luk 1:33, 1Kor 15:24

+ 11:16 Ayan 4:4

* Ayan 11:17 Bazı qoljazbalarda «keleshekte de bar bolasań» degen sózler de bar.

+ 11:17 Ayan 1:4, Ayan 16:5

+ 11:18 Zab 2:1, Ayan 20:12

* 11:19 Kelisim sandıǵı – sózlikke qarań.

+ 11:19 Ayan 15:5, Shıǵ 9:23, Eshu 10:11, Ayan 16:21

+ 12:1 Jar 37:9

+ 12:3 Dan 7:7, Ayan 13:1, Ayan 17:3, Ayan 17:12

+ 12:4 Dan 8:10

* 12:5 Zab 2:9

+ 12:5 Zab 2:9, Ayan 2:27, Ayan 19:15

+ 12:6 Ayan 11:3, Ayan 13:5

+ 12:7 Dan 10:13, Dan 12:1, Yahu 1:9

+ 12:9 1Jln 21:1, Ayup 1:6, Zxr 3:1, Jar 3:1, Ayan 20:2, Luk 10:18, Yuxn 12:31

+ 12:10 Ayup 1:9-11, Ayup 2:4-5, Zxr 3:1

+ 12:11 Ayan 15:2, Luk 14:26, Yuxn 12:25, Ayan 2:10

+ 12:12 Zab 95:11, Iysh 44:23, Iysh 49:13

+ 12:14 Shıǵ 19:4, Nzm 32:11, Dan 7:25, Ayan 13:5

+ 12:17 Jar 3:15

* Ayan 13:1 Aydarha teńiz jaǵasında turıp aldı – Bazı qoljazbalarda «Men teńiz jaǵasında turǵan edim».

+ 13:1 Dan 7:3, Ayan 12:3

+ 13:2 Dan 7:4-6, Luk 4:6

+ 13:5 Dan 7:8, Dan 11:36, Dan 7:25, Ayan 11:2, Ayan 12:6

+ 13:7 Dan 7:21, Dan 8:24, Ayan 11:7, Ayan 12:17

+ 13:8 Ayan 3:5

+ 13:9 Ayan 2:7

* 13:10 Erm 15:2; 43:11.

+ 13:10 Erm 15:2, Erm 43:11, Ayan 14:12

+ 13:13 Nzm 13:1-3, Mrk 13:22, Ayan 16:13, Ayan 19:20, 4Pat 1:10, Luk 9:54

+ 13:14 Mat 24:24, Mrk 13:22, 2Sal 2:9

+ 13:15 Dan 3:6

* 14:1 Sion tawı – Erusalim qalasındaǵı bir taw. Sózlikke qarań.

+ 14:1 Zab 2:6, Zab 9:12, Evr 12:22, Ayan 3:12, Ayan 7:3-4

+ 14:2 Ezk 1:24, Ezk 43:2, Ayan 1:15, Ayan 6:1

+ 14:3 Zab 32:3, Ayan 5:9

+ 14:4 2Kor 11:2, Erm 2:3, Yaqp 1:18, 2Sal 2:13

* Ayan 14:5 minsiz adamlar – Bazı qoljazbalarda «Qudaydıń taxtınıń aldında minsiz adamlar».

+ 14:5 Sef 3:13

* 14:8 Babilon – Rim názerde tutılǵan.

+ 14:8 Iysh 21:9, Erm 51:8, Ayan 18:2

+ 14:9 Ayan 13:15

* 14:10 Qudaydıń qáhárli ǵázep kesesi – Qudaydıń jazası.

+ 14:10 Zab 74:8, Iysh 51:17, Erm 25:15, Obd 1:16, Zxr 12:2, Ayan 14:10, Ayan 20:10

+ 14:11 Iysh 34:10

+ 14:12 Ayan 13:10

+ 14:13 Ayan 20:6

* 14:14 Dan 7:13-14.

+ 14:14 Dan 7:13, Dan 10:5-6, Ayan 1:13

+ 14:15 Iol 3:13, Mrk 4:29

+ 14:16 Erm 51:33

+ 14:19 Iysh 63:3, Iol 3:13, Ayan 19:15

+ 15:1 Ayan 16:1, Ayan 17:1, Ayan 21:9

+ 15:2 Ayan 4:6, Ayan 12:11, Ayan 13:17

* Ayan 15:3 milletler Patshası – Bazı qoljazbalarda «áwladlardıń Patshası».

+ 15:3 Shıǵ 15:1, Nzm 31:30, Zab 91:6

+ 15:4 Erm 10:7, Zab 85:9

* 15:5 Kelisim shatırı – sózliktegi «Muxaddes shatır» ǵa qarań.

+ 15:5 Shıǵ 38:21, Ayan 11:19

+ 15:6 Ayan 1:13

+ 15:7 Ayan 4:6

+ 15:8 Shıǵ 40:34-35, 3Pat 8:10-11, Iysh 6:4

+ 16:1 Ayan 15:1, Zab 78:6, Erm 10:25

+ 16:2 Ayan 13:16, Shıǵ 9:9-11

+ 16:3 Ayan 8:8-9

+ 16:4 Shıǵ 7:17-20

+ 16:5 Ayan 1:4, Ayan 11:17, Erm 12:1

+ 16:6 Mat 23:35, Ayan 18:24, Iysh 49:26

+ 16:7 Ayan 6:9

+ 16:9 Dan 5:23, Elsh 12:23

+ 16:10 Ayan 13:2, Shıǵ 10:21-22

+ 16:12 Ayan 9:14, Iysh 11:15, Iysh 44:27

+ 16:13 Ayan 12:3, Ayan 13:11

+ 16:14 Mrk 13:22, Ayan 13:13

+ 16:15 Mat 24:43-44, 2Pet 3:10, 1Sal 5:2, Ayan 3:3, Ayan 3:18

+ 16:18 Ezk 38:19, Amo 1:1, Xag 2:6, Dan 12:1, Mrk 13:19

+ 16:19 Ayan 14:10

+ 16:20 Ayan 6:14

+ 16:21 Shıǵ 9:23-25, Eshu 10:11, Iysh 30:30, Ayan 11:19

+ 17:1 Ayan 15:1, Ayan 21:9, Erm 51:13, Nax 3:4

+ 17:2 Iysh 23:17, Nax 3:4, Erm 51:7, Ayan 14:8

+ 17:3 Ezk 37:1, Ayan 12:3

+ 17:6 Ayan 16:6

+ 17:8 Ayan 9:1, Ayan 11:7

+ 17:12 Dan 7:7, Dan 7:24, Ayan 12:3

+ 17:14 Nzm 10:17, 1Tim 6:15, Ayan 19:16, Ezr 7:12, Ezk 26:7, Dan 2:37

+ 17:16 Ezk 28:18, Ayan 18:8

+ 18:1 Ezk 43:2

+ 18:2 Iysh 21:9, Ayan 14:8, Iysh 13:21, Iysh 34:11, Iysh 34:14

* Ayan 18:3 Óytkeni barlıq milletler, Onıń buzıqshılıǵınıń kúshli sharabın ishti – Bazı qoljazbalarda «Óytkeni ol óz buzıqshılıǵınıń kúshli sharabın barlıq milletlerge ishkizdi».

+ 18:3 Nax 3:4, Ayan 17:2, Ezk 27:33

+ 18:4 Iysh 48:20, Erm 50:8, Erm 51:45

+ 18:5 2Jln 28:9, Ezr 9:6, Erm 51:9, Yuns 1:2

+ 18:6 Zab 136:8, Erm 50:15, Erm 16:18

+ 18:7 Iysh 47:7

+ 18:8 Ezk 28:18, Ayan 17:16

+ 18:9 Erm 51:8

* 18:13 Ladan – xosh iyisli shayır.

+ 18:17 Ezk 27:28-29

+ 18:18 Ezk 27:32

+ 18:19 Ezk 27:30

+ 18:20 Erm 51:48

+ 18:21 Erm 51:63-64

+ 18:22 Iysh 14:11, Iysh 24:8, Ezk 26:13

+ 18:23 Erm 7:34, Erm 16:9, Nax 3:4

+ 18:24 Mat 23:35, Ayan 16:6, Ayan 17:6

* 19:1 Haliluya – evreyshe «Jaratqan Iyeni alǵıslań» degen mániste. Sózlikke qarań.

+ 19:1 Zab 61:12, Ayan 7:10

+ 19:2 Nzm 32:43, 4Pat 9:7, Ayan 6:10

+ 19:3 Iysh 34:10, Ayan 14:11, Ayan 18:9

+ 19:4 Ayan 4:4

+ 19:5 Zab 133:1, Zab 134:1

+ 19:6 Ezk 1:24, Ayan 1:15, Ayan 6:1, Zab 92:1

+ 19:7 Mat 22:2, Mat 25:10, Ayan 21:2

+ 19:8 Iysh 61:10, Zxr 3:4, Ayan 7:14

+ 19:10 Elsh 10:25-26, Ayan 22:8-9

* 19:11 Atqa Mingen – bul jerde Iysa Masiyx haqqında aytılıp atır.

+ 19:11 Ezk 1:1

+ 19:12 Ayan 1:14, Ayan 2:17

+ 19:13 Yuxn 1:1

+ 19:15 Iysh 49:2, Ayan 1:16, Zab 2:9, Ayan 2:27, Ayan 12:5, Iysh 63:3, Iol 3:13, Ayan 14:19-20

+ 19:16 Nzm 10:17

+ 19:17 Erm 12:9, Ezk 39:17-20

+ 19:18 Ezk 39:18-20

+ 19:19 Ayan 16:16

+ 19:20 Ayan 13:11-15, Ayan 16:13, Dan 7:11-12

+ 19:21 Iysh 49:2, Ayan 1:16

+ 20:1 Ayan 9:1

+ 20:2 Jar 3:1, Ayan 12:9

+ 20:3 Zab 54:24, Dan 6:17

+ 20:4 Dan 7:9, Mat 19:28, Ayan 6:9, Ayan 13:12-16, Dan 7:18

+ 20:6 Ayan 2:11, Ayan 14:13, Ayan 21:8, Shıǵ 19:6, Ayan 1:6

* 20:8 Ezk 38:2.

+ 20:8 Ezk 38:2, Ezk 39:1, Ayan 16:14

+ 20:9 4Pat 1:10, Ezk 38:22, Ezk 39:6, Ayan 11:5

+ 20:10 Ayan 19:20

+ 20:11 Zab 101:27

+ 20:12 Shıǵ 32:32, Shıǵ 32:33, Dan 7:10, Dan 12:1, Mat 16:27

+ 20:13 Elsh 24:15

+ 20:15 Mat 13:42, Mat 13:50

+ 21:1 Iysh 65:17, Iysh 66:22, 2Pet 3:13, Ayan 20:11

+ 21:2 Gal 4:26, Evr 12:22, Iysh 61:10, Ayan 19:7

+ 21:3 Leb 26:11-12, Ezk 37:27

+ 21:4 Iysh 25:8, Iysh 65:19, Ayan 7:17, Iysh 35:10, Iysh 43:18, Iysh 51:11

+ 21:5 Iysh 43:19, 2Kor 5:17

+ 21:6 Iysh 44:6, Iysh 48:12, Ayan 1:6, Ayan 22:13, Iysh 55:1, Yuxn 4:10, Yuxn 7:37

+ 21:7 Ayan 2:7, Ayan 3:5, Mat 25:34, 2Pat 7:14, 2Kor 6:18

+ 21:8 1Kor 6:9-10, Gal 5:19-21, Ayan 22:15, Iysh 66:24, Ayan 2:11, Ayan 20:6

+ 21:9 Ayan 15:1, Ayan 17:1

+ 21:10 Ezk 40:2, Ayan 17:3

+ 21:11 Shıǵ 40:34

+ 21:13 Ezk 48:30-34

+ 21:14 Efs 2:20

+ 21:15 Ezk 40:3, Ayan 11:1

+ 21:16 Ezk 48:16

+ 21:19 Shıǵ 28:17-20, Iysh 54:11-12, Ezk 28:13

+ 21:22 Iysh 8:14, Ezk 11:16

+ 21:23 Iysh 60:19-20, Ayan 22:5

+ 21:24 Iysh 60:3

+ 21:25 Iysh 60:11, Zxr 14:7

+ 21:27 Iysh 35:8, Iysh 52:1, Iol 3:17, Nax 1:15, Zab 117:20

+ 22:1 Ezk 47:1, Zxr 14:8

+ 22:2 Jar 2:9, Jar 3:22, Ezk 47:7, Ezk 47:12, Ayan 2:7

+ 22:4 Ayup 19:26, Zab 16:15, Mat 5:8, 1Yuxn 3:2, Evr 12:14, Ayan 7:3-4

+ 22:5 Zab 35:10, Iysh 60:19-20, Ayan 21:23

+ 22:6 Ayan 1:1

+ 22:7 Ayan 3:11, Ayan 1:3

+ 22:8 Ayan 19:10

+ 22:10 Dan 12:4, Ayan 10:4, Ayan 1:3

+ 22:11 Dan 12:10, 2Tim 3:13

+ 22:12 Iysh 40:10, Iysh 62:11, Mat 16:27

+ 22:13 Iysh 44:6, Iysh 48:12, Ayan 1:8, Ayan 21:6

* Ayan 22:14 kiyimlerin juwǵanlar – Bazı qoljazbalarda «Onıń buyrıǵına boysınǵanlar».

+ 22:14 Ayan 7:14

+ 22:15 Hkm 12:22, 1Kor 6:9-10, Gal 5:19-21, Ayan 21:8

* 22:16 Iysh 11:1.

+ 22:16 Iysh 11:10, Ayan 5:5, San 24:17, Ayan 2:26

+ 22:17 Ayan 21:2, Ayan 21:9, Iysh 55:1, Yuxn 7:37, Ayan 21:6

+ 22:18 Nzm 4:2, Nzm 12:32, Hkm 30:6

* Ayan 22:19 bul kitapta jazılǵan ómir tereginen hám muxaddes qaladan úlessiz qaldıradı – Áyyemgi latın awdarmasında «ómir kitabınan, muxaddes qaladan hám usı kitapta jazılǵanlardan biynesip qıladı». Bul variant grekshe qoljazbalarda joq.

+ 22:20 1Kor 16:22