# Мукаддес Китап

Институт перевода Библии

## Мукаддес Китап


Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru


Институт перевода Библии


Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360


ibt_inform@ibt.org.ru


Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules


## Гириш


Элиңиздәки Мукаддес Китап хер бир адам үчин иң ваҗып китапдыр! Бу китап аркалы адамзат өз Ярадыҗысы Худайы танап, Онуң биз үчин ниетлән аҗайып максадыны өвренер ве иман эдип, бакы яшайша эе болар. Бейик патыша болан Давут пыгамбер Худайың Сөзи барада өз мезмурларының биринде: «Сениң сөзүң – чыра аякларыма, ол – ягтылык мениң ёдама» дийип айдяр. Худайың Сөзи, догрудан-да, хер бир ынсаның дурмушы үчин чырадыр, йөрейән ёлуны ягтылдян нурдур! Гой, Худай бу китабы окаян хер бир ынсана пәхим-пайхас берип, Өз Сөзүниң уммасыз байлыгыны оңа багыш этсин!


Китапларың атлары

Мукаддес Китабың дүзүмине гирйән китапларың атлары дүрли-дүрлүдир:

•Китап я-да онуң эсасы бөлеги белли бир адам тарапындан язылып, шол адамың ады билен атландырыляр, мысал үчин, «Сүлейманың пәхимлери».
•Китап хайсыдыр бир адам барада язылып, шол адамың адына лайыклыкда атландырыляр, мысал үчин, «Рут».
•Китап ысрайыл халкының тарыхының хайсыдыр бир дөврүни беян эдип, шол дөвүрдәки вакалара, ягдайлара лайыклыкда атландырыляр, мысал үчин, «Ысрайыл сердарлары». Булар барада хас гиңишлейин маглуматы алмак үчин, хер китабың башында берилйән гириш бөлүмине гөз айлаң.


Мукаддес Китабың дүзүмине гирйән китаплар шу топарлара бөлүнйәр:

•Көне Әхт
◦Төврат (Гелип чыкыш – Канун таглыматы)
◦Ир дөвүрдәки пыгамберлер; бу китаплар топары кәвагт «Тарыхы китаплар» дийлип хем атландырыляр (Ешува – Патышалар (Икинҗи китап))
◦Язгылар, шейле топара Зебур ве Сүлейманың пәхимлери ялы китаплар гирйәр. (Йыл язгылары – Нагмалар нагмасы)
◦Бейлеки пыгамберлер (Ишая – Малакы)
•Тәзе Әхт
◦Хош хабарлар. Муңа дөрт китап дегишли болуп, олар дүрли адамлар тарапындан языландыр. Олар өзлериниң шаят болан вакаларыны беян эдйәрлер.
◦«Ресулларың ишлери» атлы китап Лука тарапындан языландыр. Ол бу китапда Иса Месихиң гөге гөтериленден соң болан вакалары беян эдйәр.
◦Хатлар. Булар Павлус, Петрус ве Ёханна ялы авторларың месихи йыгнаклара язан хатларыдыр.
◦«Ёханна гелен аянлык» эдебиятың айратын гөрнүши болуп, онда Худайдан гелен гөрнүшлер ве аянлыклар беян эдилйәр.

Ёкарда агзалан китаплар топлумларының хер бири өзүне махсус болан жанрда языландыр. Шонуң үчин-де окыҗы китабы оканда, онуң жанр айратынлыгыны хасаба алмалыдыр.

«Көне Әхт» ве «Тәзе Әхт» китапларына гошмача сөзбашылар берилйәр. «Көне Әхтиң» дүзүмине пыгамберлериң китапларының хем гирйәндигине гарамаздан, оңа түркмен окыҗыларына гиңден таныш болан «Төврат» ве «Зебур» диен гошмача сөзбашылар берилди. «Тәзе Әхт» китабына «Инҗил» диен гошмача сөзбашы берилсе-де, онуң дүзүмине «Инҗилден» башга китаплар ве иманлылар йыгнакларына язылан хатлар гирйәр.


Худайың атлары

Көне Әхт китабы түркмен дилине асыл нусгадан, ягны еврей дилинден терҗиме эдилди. Бу китабың еврей дилиндәки асыл нусгасында Худайың бирнәче ады душ гелйәр. Онуң «Элохим» ады хас көп уланылып, ол түркмен дилине «Худай» дийип терҗиме эдилди. Онуң бейлеки ады Яхве болуп, ол хем «Худай» диймеги аңладяр. Бу ат түркмен дилине «Реб» дийип терҗиме эдилди. «Реб» сөзи Худайың әхт баглашан, Өзүни халкына аян эден я-да ынсан кешбинде пейда болан ягдайларына дегишли вакаларда уланылды. Худайың «Эл-Шаддай» ады түркмен дилине «Гудратыгүйчли» дийип, «Эл-Элён» болса «Бейик Худай» дийип терҗиме эдилди. Худайың китапда сейрек душ гелйән «Адонай» ады «Таңры» дийип терҗиме эдилди. Херекет эдйән, бейик ишлери амала ашырян Худайы суратландырмак үчин еврей дилинде утгашдырылып уланылан «Яхве Элохим» ады түркмен дилине «Худайымыз Реб» дийип терҗиме эдилди.

Тәзе Әхт китабының асыл нусгасы грек дилинде язылып, онда Худай бабатда «куриос» диен сөз уланыляр. Китабың язга гечирилен дөврүнде бу сөз «ага» я-да «хоҗайын, эе» диймеги аңладярды. Көне Әхтиң грек дилиндәки терҗимесинде Худайың «Яхве» ве «Адонай» атлары хем «куриос» дийип терҗиме эдилендир. Шонуң үчин-де, Тәзе Әхт китабында адамлар Иса Месихе «куриос» дийип йүзлененлеринде, Оны Худай хөкмүнде кабул эдендиклери әшгәр боляр. Шейле ягдайларда «куриос» сөзи түркмен дилине «Реб» дийип терҗиме эдилди. Мундан башга-да, Иса Месих өлүмден диреленден соң Оңа Куриос Иса Месих дийип йүзленилип, бу ат түркмен дилине «Реббимиз Иса Месих» дийип терҗиме эдилди.


Мукаддес Язгылар ве тарыхы вакалар

Мукаддес Язгыларда беян эдилйән вакалара долы ве догры дүшүнмек үчин, олара шол дөвүрде болуп гечен тарыхы вакалар билен умумы багланышыкда гарамалыдыр. Ашакда Мукаддес Язгыларда беян эдилен тарыхы дөвүрлериң ве империяларың ады берилйәр:

1. Ыбрайым пыгамбериң дөврүне ченли болуп гечен вакалар. Худай дүнйәни ярадяр. Ол Адам атаны ве Хов энәни ярадып, олары Эрем багында ерлешдирйәр. Эмма олар Худайың эмрини бозансоңлар, Эремден махрум эдилйәрлер. Оларың несли көпелип, ер йүзүне яйраяр, гүнә ичинде яшап, өз дурмушларына гүмра болуп, Яраданы унудяр. Худайың муңа җуда гахары гелип, тутуш адамзады ёк этмеги ниет эдинйәр. Ол Өз ниетини берҗай этмек үчин, ер йүзүне элхенч сил иберйәр-де, Нух пыгамбер билен онуң машгаласындан башга тутуш адамзады ёк эдйәр. Хава, Худай шол силде диңе Нух пыгамбери ве онуң машгаласыны халас эдйәр, себәби олар дири Худая иман эдип, Оңа сежде эдйәрдилер. Беян эдилйән вакаларың шу тапгыры Нухуң несиллериниң Бабыл минарасыны гуршы ве тутуш адамзадың несил дарагтының дөрейши билен тамамланяр.
2. Ыбрайым пыгамбер барадакы вакалар. Хич перзенди болмадык Ыбрайым пыгамбере Худай бир огул берҗекдигини, ондан бейик бир миллет яратҗакдыгыны вада берйәр. Мундан башга-да, Худай пыгамбере онуң неслине «бал билен сүйт акян» Кенган топрагыны-да мирас берҗекдигини вада эдйәр. Ыбрайым пыгамбер вада берлен юрда гөчүп, ол ерде чадырда бир чарвадар кимин яшаяр. Худай Ыбрайымың агтыгы Якуба «Ысрайыл» дийип ат берйәр. Ысрайылың он ики оглы болуп, олар тутуш халкың несилбашылары боляр. Ысрайылың Юсуп атлы сөйгүли оглы доганлары тарапындан Мүсүр гулчулыгына сатылса-да, Худай оны ялңыз гоймаяр. Юсуп пыгамбер Худайың көмеги билен тутуш Мүсүр юрдунда икинҗи дереҗели адам боляр. Ол ачлык дөврүнде тутуш юрды ве өз атасының машгаласыны халас эдйәр. Онуң несли Мүсүрде җуда көпелйәр, эмма Юсуп пыгамбер арадан чыкандан соң, олар Мүсүр юрдунда гул болярлар.
3. Мүсүрден чыкыш ве вада эдилен топрагы эелемек барадакы вакалар:
а. Муса Ысрайылың неслини мүсүр гулчулыгындан азат эдйәр. Ысрайылың огулларындан дөрән тирелер чөлде Худая эерип, Ондан Мукаддес Кануны кабул эдйәрлер. Худай олара леви тиресини руханычылыга беллемеги ве Өзи үчин мукаддес чадыры ясамагы буюряр. Бу чадыр Худая сежде этмек үчин ниетлененди.
б. Ешува ысрайыллары Ыбрайым пыгамбере вада берлен топрага – Кенгана гетирйәр. Олар бу топрагы шол ерде яшап йөрен тирелерден басып алярлар. Бу тирелериң аглаба бөлеги Нух пыгамбериң Хам ве Яфес атлы огулларының несиллериди. Ыбрайым пыгамбер болса Нух пыгамбериң новбахар оглы Самың неслиди. Ысрайылың душманлары болан аммонлар ве моваплар болса Лутуң несиллериди. Басылып алнан юрт он ики бөлеге бөлүнип, ысрайыл тирелериниң арасында биҗе боюнча пайланыляр. Юсубың ики оглундан ики тире эмеле гелйәр, себәби Ысрайыл пыгамбер дүнйәден өтмәнкә олары өз огуллары хөкмүнде кабул эдип, ак пата берипди. Шонуң үчин-де, он ики бөлеге бөлүнен топрак Ысрайылың он бир оглуның несиллериниң арасында мүлк хөкмүнде пайланыляр. Ысрайылың Леви оглуның несиллери болса руханычылыга беллененсоңлар, топракдан хич мүлк алмаярлар, себәби Ысрайыл Худайы Реббиң Өзи оларың мүлкүди.
4. Он ики тирәниң бир патышалыгы эмеле гетириши барадакы вакалар:
а. Шавул патыша Ысрайылың илкинҗи патышасы боляр. Соңра Давут пыгамбер Ысрайыла патыша боляр ве он ики тирәни бирлешдирип, бир миллети эмеле гетирйәр-де, өз чәклерини гиңелдйәр.
б. Сүлейман пыгамбер Реббе сежде этмек үчин дүнйәде деңи-тайы болмадык ыбадатхананы гуряр.
5. Патышалыгың бөлүнмеги барадакы вакалар. Сүлейман пыгамбер арадан чыкандан соң, онуң ики оглуның арасында уруш башланяр. Юрдуң демиргазыгындакы он тире Сүлейманың огулларының бирини голдап, Ысрайыл патышалыгыны эмеле гетирйәр. Яхуда ве бенямин тирелери болса Сүлейманың бейлеки оглуны голдап, юрдуң гүнортасында Яхуда патышалыгыны эмеле гетирйәр. Яхуда ве Ысрайыл патышалыклары пыгамберлериң язгыларында көп ятланыляр. Демиргазык патышалыгы бабыллылар тарапындан басылып алыняр, илаты болса Бабыла сүргүн эдилйәр.
6. Сүргүнлик дөври ыбадатхана вейран эдилйәр, гүнорта патышалыгы болан Яхуданың абрайлы ве гөрнүкли адамлары, машгалалары бабыллылар тарапындан есир алыняр.
7. Дикелдиш дөври – Парс империясы дөрәнден соң яхудылара өз ватанына, Ысрайыла доланмак ругсат эдилйәр. Олар өз юрдуна доланып, шәхери ве ыбадатхананы дикелдйәрлер.
8. Көне ве Тәзе Әхтиң аралыгындакы дөвүр – Македония империясы. Ортаер деңзи македониялылар тарапындан басылып алыняр. Македонлар грек дилини яйрадып, билим улгамыны өсдүрип яйбаңландырярлар.
9. Иса Месихиң дурмушы ве хызматы. Шол дөвүрде яхудылар Рим империясына гарашлы болуп, онуң беллән патышаларының голастында яшаярдылар. Шейле патышаларың бири-де Хирод болуп, ол Рим императорына долы гарашлы болупдыр.
10. Илкинҗи месихилер йыгнагы. Иса Месих гөге гөтериленден соң, Оңа иман эденлериң саны барха артяр. Гүйчли ызарланмалара, сөгүлмелере ве эҗирлере гарамаздан, оларың саны барха көпелйәр. Месихи йыгнаклар Орта Гүндогардан Рим империясының Азия велаятына (хәзирки Түркие), хатда Европа юртларына ченли яйраяр.


Мукаддес Язгыларың жанрлары

Мукаддес Язгыларың терҗимесинде үч дүрли жанр: кысса (беян этме), гошгы (я ак гошгы) ве гошгы жанрында язылан проза уланылды. Гошгы жанрында язылан проза долы капыя эе болмаса-да, гошгы ялы окаляр. Шонуң үчин-де, шейле жанрда язылан пыгамберлик китаплары терҗиме эдиленде, олар гошгы гөрнүшде реҗеленди. Еврей шыгрыетинде «параллелизм» усулы гиңден уланыляр. Шейле усулда язылан гошгуларың биринҗи сетиринде беян эдилйән пикир икинҗи сетиринде гайталанып, манысы хас гиңишлейин дүшүндирилйәр.


Голязмалар

Көне Әхт китабы түркмен дилине еврей дилинде язылан Масоретик текстлеринден терҗиме эдилди. Бу Масоретик текст Библия Хебрайиканың соңкы неширинде чап эдилди. Зерурлыгың дөрән ягдайларында шу нешириң теклип эден алтернатив дүшүндирмелеринден хем угур алнып, олара дегишли чыкгытлар берилди. Тәзе Әхт китабы грек дилиндәки голязмадан (Бирлешен Мукаддес китап җемгыети, 4‑нҗи нешири) терҗиме эдилди. Бу гөрнүшдәки аятларың Текстус Ресептус билен тапавутлы болан ягдайларында олара хем дегишли чыкгытлар берилди.


Чыкгытлар

Терҗимеде чыкгытларың бирнәче гөрнүшлери уланылды. Оларың иң йөнекейи окыҗа дүшнүксиз я-да нәбелли болан сөзе дүшүндириш берйәр. Шейле сөзлер китабың ахырында берилйән Сөзлүкде хем ерлешдирилендир. Чыкгытларың ене бир гөрнүши терҗиме эдилен асыл нусгадакы аятларың башга гөрнүшиниң бардыгыны хем гөркезйәр. Шейле аятларың арасындакы тапавут җикме-җик гөркезилмесе-де, хайсы асыл нусгадан алнандыгы мәлим эдилйәр.


Өлчег бирликлери

Мукаддес Язгыларың терҗимесинде өлчег бирликлерини аңлатмак үчин мысгал, гадак, батман ялы гадымы көне түркмен өлчег бириклери уланылды. Оларың хәзирки дөвүрдәки такмынан өлчегини гөркезмек үчин дегишли чыкгытлар берилди. Шейле-де, чыкгытларда көне еврей ве грек өлчеглери уланылды. Сиз бу өлчег бирликлерини китабың ахырында берилйән таблицада гөрүп билерсиңиз.


Салгыланма аятлары

Тәзе Әхтиң китапларында Көне Әхтден мысал гетириленде, онуң хайсы китапдан алнандыгыны гөркезмек үчин салгыланма аятлары берилйәр. Бу окыҗа аядың я-да бабың асыл мазмуныны тапмагы еңиллешдирмек максады билен эдилди.


Мукаддес Язгыларың стили

Мукаддес Язгыларың стили өзболушлыдыр. Себәби онуң асыл нусгасының язылан дөврүндәки дурмуш ягдайларының, дәп-дессурларының кәбирлери түркмен дурмушы ве медениети үчин нәтанышдыр. Шоңа гөрә-де, терҗимечилер асыл нусганың манысының түркмен окыҗысына дүшнүкли болмагы үчин бу ише өрән сересаплы чемелешдилер. Олар асыл нусганың манысының үйтгедилмегине я-да тесвирленмегине ёл бермезлик үчин, оны сөзме-сөз терҗиме этмекден я-да диңе манысыны терҗиме этмекден гача дурдулар. Өңде гойлан меселәниң кын боландыгына гарамаздан, терҗиме адаты окыҗа дүшнүкли болуп, манысының арасса, анык ве тебигы болмагы үчин сада дилде эдилди. Терҗиме стилиниң дүрли болмагы терҗимелериң хем дүрли боляндыгыны аңладяр. Шонуң үчин-де, хайсыдыр бир терҗимәни башга терҗиме билен деңешдирип, онуң нәдогры эдилендигини айтмак ерликсиздир. Терҗимелериң бирмеңзеш болуп, адалгаларың я-да җүмлелериң башгача, окыҗа хас дүшнүкли тәрде берилмеги ахмалдыр. Мундан башга-да, терҗимелериң хеммеси белли бир дереҗеде дүшүндирмелере эедир. Терҗимәниң довамында душ гелен икиманылы сөзлемлериң аглаба бөлегиниң дүшүндирилмелери окыҗының пайына галдырылды. Йөне манысы өрән чылшырымлы ве айдың болмадык аятларың кәбирлери садалашдырылып, окыҗа дүшнүкли болар ялы терҗиме эдилди. Шейле аятларың терҗимесинде көп алымлар тарапындан бу бабатда кабул эдилен дүшүндиришлерден угур алынды.


Мукаддес Китап Терҗиме институты

## Көне Әхт


Гелип чыкыш

Мүсүрден чыкыш

Левилер

Чөлде

Канун таглыматы

Ешува

Ысрайыл сердарлары

Рут

1 Шамувел

2 Шамувел

1 Патышалар

2 Патышалар

1 Йыл язгылары

2 Йыл язгылары

Эзра

Нехемя

Эстер

Эйюп

Зебур

Сүлейманың пәхимлери

Вагыз

Нагмалар

Ишая

Ермея

Ермеяның агысы

Эзекиел

Даныел

Хошея

Ёвел

Амос

Абадя

Юнус

Мика

Нахум

Хабакук

Сепаня

Хагай

Закаря

Малакы


### Гелип чыкыш


Гириш

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]


#### Гириш


Гелип чыкыш


Гелип чыкыш Төврадың илкинҗи китабыдыр. Онуң гадымы голязмасы еврейче языландыр. Китабың еврейче ады «гелип чыкыш» я-да «башда» диймеги аңладып, ол китабың илкинҗи сөзүдир. Бу китапда дүнйәниң ярадылышы, тутуш адамзадың, шол санда ысрайыл халкының гелип чыкышы беян эдилйәр.

Гелип чыкышың биринҗи бөлүминде (1 – 11 нҗи баплар) Ыбрайым пыгамбериң дөврүне ченли болуп гечен вакалар ве шол дөвүрде яшан адамлар хакында гүррүң берилйәр.

Худайың ярадан затларының әхлиси аҗайыпды. Эмма илкинҗи ынсанлар: Адам ата ве Хов эне Ребби диңлемән, гүнәниң дүнйә аралашмагына себәп болдулар. Адамларың эдйән гүнәси гитдигисайы артып, Худайың сабыр кәсеси пүрепүр болансоң, Ол тутуш адамзады сил аркалы ёк этмеги йүрегине дүвди. Реб тутуш адамзатдан диңе Нух пыгамбери ве онуң машгаласыны аман галдырмак иследи, себәби олар Реббе ыбадат эдип, догручылдылар. Худай олара өзлерини, хайванларың ве гушларың хер гөрнүшинден бир җүбүтини халас этмек үчин, улы гәми ясамагы буюрды. Гәми тайяр боландан соң, хениз гөрлүп-эшидилмедик сил гелип, ер йүзүндәки әхли адамлары, җанлы-җандарлары ёк этди.

Силден соң Нух пыгамбериң несли ене-де ер йүзүне яйрады. Йөне оларың көпүси Реббе ыбадат этмеклерини бес этдилер.

Китабың галан бөлегинде (12 – 50 нҗи баплар) Ыбрайым пыгамбер ве онуң машгаласы барадакы тарыхы вакалар беян эдилйәр. Ыбрайым пыгамбер Реббе иман эдип, өрән догручыл адамды. Ол Худайың гөркезен юрдуна – Кенган юрдуна өз машгаласы билен гөчди. Худай ондан бир бейик халк яратҗакдыгыны, бу халка шол юрды мирас берҗекдигини, онуң несли аркалы тутуш адамзады ялкаҗакдыгыны вада эдип, онуң билен әхт баглашды. Ыбрайым хем өзүниң хич перзендиниң ёкдугына гарамаздан, Худайың берен бу вадасына ынанды.

Йыллар гечйәрди, эмма Ыбрайым пыгамбер билен Сараның хениз-де чагалары ёкды. Шонда Сара өз гырнагы Хаҗары Ыбрайыма аяллыга берйәр. Шейдип, хезрети Ысмайыл дүнйә инйәр. Ыбрайым бу вада берлен огулдыр өйдүп, өрән бегенйәр. Эмма Худай вада берлен оглуң Ыбрайымың өз аялындан, ягны Сарадан догулҗакдыгыны ене-де бир гезек айдяр. Вагт гечип, вада эдилен огул, ягны хезрети Ысхак дүнйә инйәр. Эмма Худай сөйгүли оглуңы гурбанлык бер дийип, Ыбрайымың иманыны сынап гөрмекчи боляр. Ыбрайым Худайың сөзүнден чыкман, Ысхагы Оңа гурбанлык бермек үчин ханҗары ёкары галдыран пурсадында, Ол онуң иманының нәдереҗеде гүйчлүдигини гөрүп, гурбанлык үчин бир гоч берйәр. Ыбрайымың шейле иманы Худайың назарында догрулык сайыляр. Худай Ыбрайыма берен вадасыны берҗай эдип, онуң оглы Ысмайыл пыгамберден арап халкыны, оглы Ысхак пыгамберден болса еврей халкыны ярадяр.

Булардан башга-да, китапда Ыбрайым пыгамбериң оглы Ысхак ве агтыгы Якуп пыгамберлериң дурмушлары җикме-җик беян эдилйәр.

Ёкарда агзалып гечилен «әхт» дүшүнҗеси илкинҗи гезек Гелип чыкыш китабында душ гелйәр. Ата-бабалар берлен әхте миннетдар болансоңлар, Худая хөвес билен ыбадат эдйәрдилер, Оңа якма гурбанлыкларыны берйәрдилер. Ол Өзүни олара аян эден Худайдыр. «Якма гурбанлыгы» ве шулар ялы бирнәче гурбанлык адалгалары, хайванлар бабатдакы «харам» ве «халал» диен дүшүнҗелер хем илки Гелип чыкышда душ гелйәр.

Худай хезрети Ысмайыла-да, хезрети Ысхага-да бирнәче тирелериң несилбашылары болҗакдыкларыны вада эдйәр. Ол Ыбрайым пыгамбериң агтыгы Якуба «Ысрайыл» (Ысрайыл пыгамбер) дийип ат берйәр. Ысрайылың көрпе оглы Юсуп пыгамбер доганлары тарапындан Мүсүре гул эдилип сатыляр. Эмма Худайың берен акылдарлыгы ве башарҗаңлыгы аркалы Юсуп Мүсүриң хәкими боляр. Кенган юрдуна дүшен ачлык зерарлы Якубың доганлары Мүсүре гелип, ол ерде орнашярлар. Юсуп өз ата-бабаларының юрдунда узакда яшамалы боляндыгына гарамаздан, Худайың Өз халкына берен вадасыны бир гүн берҗай этҗекдигини билйәрди.

«Мениң санаглым долуп баряр, йөне Худай хөкман сизиң дадыңыза етишер. Худай сизи Мүсүрден чыкарып, Ыбрайыма, Ысхага ве Якуба вада эден топрагына элтер».

50:24

Дүнйәниң ве адамзадың ярадылышы 1:1–2:25
Гүнәниң ве зорлугың башы 3:1-24
Адам атадан Нух пыгамбере ченли болан дөвүр 4:1–5:32
Нух пыгамбер ве сил 6:1–10:32
Бабыл минарасы 11:1-9
Самың несиллери 11:10-32
Ата-бабалар: Ыбрайым, Ысхак, Якуп 12:1–35:29
Ысавың несиллери 36:1-43
Юсуп ве онуң доганлары 37:1–45:28
Ысрайыллар Мүсүрде 46:1–50:26

#### 1‑нҗи бап


Худай[†] дүнйәни ве адамзады ярадяр

1Башда Худай гөги ве ери яратды[+]. 2Дүнйә шекилсиз бошлукды, сувларың йүзи түм-гараңкылык билен өртүленди. Сувуң йүзүнде Худайың Рухы перваз урярды.

3Худай: «Ягтылык болсун!» дийди. Ягтылык пейда болды. 4Худай ягтылыгың говудыгыны гөрүп, оны түмлүкден бөлүп айырды. 5Худай ягтылыгы гүндиз, түмлүги болса гиҗе дийип атландырды. Шейдип, гиҗе гечип, даң атды. Бу илкинҗи гүнди.

6Худай: «Сувларың аралыгында гүммез болсун ве ол сувы сувдан бөлүп айырсын!» дийди. 7Шейдип, Худай гүммез яратды. Ол гүммезиң астындакы сувы ёкарсындакы сувдан бөлүп айырды. 8Худай гүммези асман дийип атландырды. Шейдип, гиҗе гечип, даң атды. Бу икинҗи гүнди.

9Худай: «Асманың астындакы сувлар бир ере җемленсин ве гуры ер эмеле гелсин!» дийди. Бу шейле-де болды. 10Худай гуры ери ер, бир ере җемленен сувлары болса деңиз дийип атландырды. Худай мунуң говудыгыны гөрди. 11Соңра Худай: «Ерде хер дүрли өсүмликлер эмеле гелсин. Тохум берйән хер дүрли өсүмликлер ве тохумы мивесиниң ичинде болан хер дүрли мивели агачлар өссүн. Соңра оларың тохумларындан дүрли өсүмликлер ве агачлар гөгерсин» дийди. Бу шейле-де болды. 12Шейдип, ер тохум берйән хер дүрли өсүмликлери ве тохумы мивесиниң ичинде болан хер дүрли мивели агачлары өндүрди. Худай мунуң говудыгыны гөрди. 13Шейдип, гиҗе гечип, даң атды. Бу үчүнҗи гүнди.

14Худай: «Гүндизи гиҗеден айырмак үчин асманда шамчыраглар болсун. Гой, олар байрамчылыклары,[†] гүнлери ве йыллары гөркезсин. 15Шамчыраглар асманың гүммезинде болуп, ер йүзүне ягты сачсынлар!» дийди. Бу шейле-де болды. 16Шейдип, Худай ики саны бейик шамчырагы – гүндизи доландырмак үчин улы шамчырагы, гиҗәни доландырмак үчин кичи шамчырагы хем-де йылдызлары дөретди. 17-18Ериң йүзүне ягтылык бермек, гүндиз билен гиҗәни доландырмак ве ягтылыгы гараңкылыкдан тапавутландырмак үчин, Худай олары асманда ерлешдирди. Ол мунуң говудыгыны гөрди. 19Шейдип, гиҗе гечип, даң атды. Бу дөрдүнҗи гүнди.

20Худай: «Гой, сув җанлы-җандарлардан долуп-дашсын ве гушлар хем асманың гүммезинде учсунлар» дийди. 21Шейдип, Худай әпет деңиз аждарларыны, сувда йүзйән дүрли сув җандарларыны ве дүрли гуш-гумрулары яратды. Ол мунуң говудыгыны гөрди. 22Худай: «Деңиз җандарлары өрңәң, көпелиң, деңизлери долдурың, ер йүзүндәки гушлар көпелиң» дийип, олара пата[†] берди. 23Шейдип, гиҗе гечип, даң атды. Бу бәшинҗи гүнди.

24Худай: «Ер өз гөрнүшлерине[†] гөрә җандарлары: маллары, сүйрениҗилери хем-де хайванлары өндүрсин» дийди. Бу шейле-де болды. 25Худай ер йүзүнде дүрли хайванлары, маллары хем-де сүйрениҗилери дөретди. Ол мунуң говудыгыны гөрди.

26Онсоң Худай: «Инди Өз кешбимизде, Өзүмизе меңзеш ынсаны ярадалың. Гой, олар балыкларың, гушларың, малларың, бүтин ер йүзүндәки хайванларың[*] ве әхли сүйрениҗилериң үстүнден хөкүм сүрсүнлер!» дийди.

27Шейдип, Худай Өз кешбинде ынсаны яратды,
хава, Худай оны Өз кешбинде яратды,
олары эркек ве аял эдип яратды[+].

28Худай эркеге ве аяла: «Өрңәп, көпелип, ер йүзүни долдурың ве оңа эечилик эдиң; балыкларың, гушларың ве ер йүзүнде херекет эдйән бүтин җандарларың үстүнден хөкүм сүрүң» дийип пата берди. 29Худай олара: «Инди Мен сизе ер йүзүнде тохум берйән өсүмликлери ве тохумы мивесиниң ичинде болан мивели агачлары берйәрин, олар сизе иймит болар. 30Ердәки хайванларың, гөкдәки гушларың хеммесине ве бурнунда дирилик непеси болан ер йүзүнде херекет эдйән бүтин җандарлара әхли гөк отлары иймит үчин берйәрин» дийди. Бу шейле-де болды. 31Худай Өз ярадан затларының җуда говудыгыны гөрди. Шейдип, гиҗе гечип, даң атды. Бу алтынҗы гүнди.

#### 2‑нҗи бап

1Шейдип, тутуш әлем-җаханың ве ондакы әхли затларың ярадылышы тамамланды. 2Худай[†] единҗи гүнде әхли ишини тамамлап, шол гүн дынч алды. 3Худай единҗи гүни айратын гүн хөкмүнде ялкады, себәби Ол шол гүн әхли ярадыш ишлерини тамамлап, дынч алды.


Адам ата[†] билен Хов эне[†] Эрем багында

4Худайымыз Реб[†] гөги ве ери яраданда болуп гечен вакалар шулардыр:

Худайымыз Реб ери ве гөги яраданда, 5-6ер йүзүнде хениз гырымсы агач ёкды, гөк от хем битмәнди, чүнки Худайымыз Реб ере ягыш ягдырманды ве ери беҗермек үчин энтек хич кими яратманды, эмма ериң астындан чыкан сув тутуш топрагы суварарды. 7Худайымыз Реб топракдан адам[*] ярадып, онуң бурнуна дирилик непесини үфледи. Шейдип, адам җанлы барлык болды[+].

8Худайымыз Реб гүндогарда ерлешен Эремде[*] баг отурдып, адамы шол ерде ерлешдирди. 9Худайымыз Реб ол ерде сүйҗи, дүрли-дүрли овадан мивели агачлары гөгертди. Багың ортарасында ики саны дарагт: яшайыш дарагты хем-де ягшыны-яманы сайгарыш дарагты барды[+].

10Эрем багыны суварян деря Эремиң ичинден акып гечип, багың гутаран еринде дөрт деря бөлүнйәр. 11-12Биринҗи деряның ады Пишондыр; ол деря алтына бай болан бүтин Хавыла юрдуның ичинден акып гечйәр. Ол ерде сап алтын, бдолах хем-де хакык диен гымматбаха дашлар бар[+]. 13Икинҗи деряның ады Гихондыр. Ол тутуш Куш юрдуның ичинден акып гечйәр. 14Үчүнҗи деряның ады Тигрдир. Ол Ашурың[†] гүндогарындан акып гечйәр. Дөрдүнҗи болса Евфрат дерясыдыр[+].

15Эрем багыны ишләп беҗерери ве оңа гөзегчилик эдери ялы, Худайымыз Реб адамы ол багда ерлешдирди. 16Худайымыз Реб адама шейле эмр этди: «Сен багдакы ислән агачларың мивесинден аркайын ийип билерсиң. 17Йөне ягшыны-яманы сайгарыш дарагтының мивесинден иймегин, чүнки шондан иен гүнүң сен хөкман өлерсиң».

18Худайымыз Реб: «Адама екелик ягшы дәл, оңа өзүне лайык көмекчи ярадайын» дийди.

19Худайымыз Реб әхли хайванлары, гушлары топракдан дөретди ве адамың олары атландырышыны гөрмек үчин, олары онуң янына гетирди. Адам әхли җанлы-җандарлара нәме ат берен болса, шол-да оларың ады болды. 20Шунлукда, адам әхли маллара, гушлара, әхли хайванлара ат берди. Йөне адамың өзүне лайык көмекчи тапылмады.

21Худайымыз Реб адамы агыр ука гидерди; адам укудака, Реб онуң бир гапыргасыны алып, бошап галан ерини эт билен өртди[+]. 22Худайымыз Реб адамың беденинден алан шол гапыргасындан аял яратды ве оны адамың янына гетирди. 23Адам оны гөрүп: «Ине, сүеги өз сүегимден, тени өз тенимдендир; ол аял болар, чүнки ол эркекден[*] алнандыр» дийди. 24Шол себәпден хем эркек ата-энесини ташлап, аялы билен биригйәр ве оларың икиси бир тен боляр[+].

25Адам-да, онуң аялы-да ялаңачдылар, олар хениз утанманы билмейәрдилер.

#### 3‑нҗи бап


Адам ата[†] билен Хов эне[†] Реббиң табшырыгыны бозярлар

1Худайымыз[†] Реб[†] тарапындан ярадылан хайванларының арасында иң мекири йыланды. Йылан аялдан: «Догруданам, Худай сизе багдакы агачларың хич биринден иймәң дийдими?» дийип сорады[+]. 2Аял йылана шейле җогап берди: «Багдакы агачларың мивелеринден иймәге бизиң ыгтыярымыз бар. 3Йөне Худай: „Сиз багың ортасындакы агаҗың мивесинден иймелем дәлсиңиз, оңа дегмелем дәлсиңиз, ёгсам өлерсиңиз“ дийди»[+]. 4Йылан аяла шейле дийди: «Ёк, ёк! Өлмерсиңиз. 5Шол агаҗың мивесинден дадан гүнүңиз, Худай сизиң гөзүңизиң ачылҗакдыгыны ве эдил Худай кимин болҗакдыгыңызы хем-де ягшыны-яманы сайгарҗакдыгыңызы билйәр». 6Аял бу агаҗың мивесиниң иймит үчин говудыгыны, гөзе якымлыдыгыны ве онуң акыл-пайхас берйәндигини гөрүп, ондан алып ийди. Янындакы адамсына-да берди, ол хем ийди[+]. 7Оларың гөзлери ачылды ве өзлериниң ялаңачдыкларыны билдилер. Олар инҗир агаҗының япракларыны бири-бирине бирлешдирип, өзлерине өртги эдиндилер.

8Салкын аралашанда, адам аялы билен багда гезмеләп йөрен Худайымыз Реббиң сесини эшидип, багдакы агачларың арасында Онуң хузурындан гизлендилер. 9Худайымыз Реб адамы чагырып: «Сен ниреде?» дийди. 10Адам: «Мен багда, Сениң сесиңи эшидип, горкуп гизлендим, чүнки мен ялаңачдым» дийди. 11Бейик Худай ондан: «Ялаңачдыгыңы саңа ким айтды? Ийме дийип гадаган эден агаҗымың мивесинден ийдиңми?» дийип сорады. 12Адам: «Мивәни Сениң маңа берен аялың алып берди. Мен хем ийдим» дийди. 13Худайымыз Реб аялдан: «Бу нәме этдигиң болды?!» дийип сорады. Аял: «Йылан маңа алдап ийдирди» дийди.

14Худайымыз Реб йылана:

«Шейле эдениң үчин,
әхли малларың ве хайванларың
иң нәлет сиңени сен боларсың.
Гарныңың үстүнде сүйренип гезерсиң сен,
өмүрбойы топракдан иймитленерсиң сен.
15Сениң билен аялың,
сениң тохумың билен аялың тохумының арасына,
душманчылык саларын Мен.
Ол сениң келләңи оврадар,
сен болса онуң дабанындан чакарсың» дийди[+].

16Бейик Худай аяла шейле дийди:

«Гөврелилик дөврүңдәки хасратыңы хас артдырарын,
агыр бургы билен дограрсың чагаларыңы сен,
сен әриңе мейилли боларсың[*],
эмма ол хөкүм сүрер сениң үстүңден»[+].

17Адама болса Бейик Худай шейле дийди:

«Сен аялыңың гепине гитдиң,
„Ийме“ дийип, гадаган эден агаҗымың мивесинден ийдиң.
Сениң эден ишиң себәпли, Мен топрагы нәлетләндирин.
Сен топракдан өмүрбойы мушакгатлык билен иймитленерсиң.
18Топрак саңа акбаш-яндак өндүрип берер.
Сен мейдан отларыны иерсиң.
19Сен ерден алнансың ве ере доланянчаң,
наны маңлай дериңи дөкүп иерсиң.
Чүнки топраксың сен ве ене-де топрага өврүлерсиң»[+].

20Адам аялына Хов[*] дийип ат дакды, себәби Хов әхли яшаянларың энеси болды. 21Худайымыз Реб адам билен онуң аялына дериден эшиклер эдип, олары гейиндирди.

22Худайымыз Реб: «Ине, адам ягшыны-яманы сайгарып, Бизиң Биримиз кимин болды. Олар инди яшайыш дарагтына эл узадып, онуң мивесинденем ийип, эбеди яшаймасынлар» дийди[+]. 23Шоңа гөрә өз алнан топрагыны ишләп беҗерери ялы, Худайымыз Реб адамы Эрем багындан чыкарды. 24Ол адамы багдан ковды; соңра Ол яшайыш дарагтына барян ёлы горамак үчин, багың гүндогарында керуплар[†][*] хем-де айланып дуран ялынлы гылыҗы гойды.

#### 4‑нҗи бап


Кабыл билен Хабыл. Илкинҗи ганхорлык

1Адам аялы Хова янашды. Хов хамыла болуп, Кабылы догурды. Хов: «Реббиң көмеги билен мен бир огул дүнйә индердим[*]» дийди. 2Соңра ол Кабылың доганы Хабылы догурды. Хабыл гоюн чопаны, Кабыл болса дайхан болуп етишди. 3Бирнәче вагтдан соң Кабыл топрагың мивесинден Реббе садака[†] гетирди. 4Хабыл хем өз сүрүсиниң илкинҗи догланларының семизлеринден Реббе садака гетирди. Реб[†] Хабылы ве онуң садакасыны кабул этди. 5Эмма Реб Кабылы ве онуң садакасыны кабул этмеди. Кабылың муңа гаты гахары гелип, йүзүни саллады. 6Реб Кабыла шейле дийди: «Нәме үчин гахарланяң? Нәме йүзүңи саллаярсың? 7Эгер сен догры[†] иш этсең, кабул эдилмезмиң нәме? Эгер сен нәдогры иш этсең, гүнә босагада пейләп ятандыр; гүнәниң сениң үстүңден хөкүм сүреси гелер. Йөне сен гүнәниң үстүнден агалык этмелисиң!»[+]

8Кабыл өз доганы Хабыла: «Йөр, четрәге чыкалы»[*] дийди. Мейданда Кабыл Хабыла топулып, оны өлдүрди. 9Реб Кабылдан: «Доганың Хабыл ниреде?» дийип сорады. Ол: «Хабарым ёк, мен нәме доганымың сакчысымы?» дийди. 10Реб Кабыла шейле дийди: «Сен нәмелер этдиң?! Доганыңың ганы топракдан Маңа перят эдйәр. 11Инди сен нәлетлендиң ве доганыңың сениң элиң билен дөкүлен ганыны өзүне сиңдирен топракдан махрум болдуң. 12Сен нәче җан чексең-де, ер саңа хасыл бермез, сен ер йүзүнде гачгак хем сергездан боларсың». 13Кабыл Реббе: «Җезам чекерден агыр. 14Ине, бу гүн Сен мени мес топраклы ерден ковдуң. Мен Сениң хузурыңдан гизленип, ер йүзүнде гачгак ве сергездан боларын. Маңа душан, мени өлдүрер» дийди. 15Эмма Реб оңа: «Ёк! Кабылы өлдүрен адамдан еди гезек өч алнар» дийди. Реб Кабыла душаның оны өлдүрмези ялы, оңа беллик гойды[+]. 16Соңра Кабыл Реббиң хузурындан гидип, Эремиң гүндогарындакы Нот[*] юрдунда месген тутды.

17Кабыл аялына янашды. Онуң аялы хамыла болуп, Ханогы догурды. Кабыл гала бина эдип, оңа оглы Ханогың адыны дакды. 18Ханокдан Ират, Иратдан Мехуяйыл, Мехуяйылдан Метушаел, Метушаелден Лемек догулды. 19Лемек ики аял алды: оларың бириниң ады Ада, бейлекисиниңки болса Силлады. 20Ада Ябалы догурды. Ябал чадырда яшаян малдарларың атасыды. 21Онуң доганының ады Юбалды. Юбал лира ве түйдүк чалянларың атасыды. 22Силла Тубал-Кабылы догурды. Тубал-Кабыл бүрүнчден ве демирден дүрли гураллары ясаярды. Онуң Нагама атлы аял доганы барды.

23Лемек аялларына шейле дийди:

«Эй, Ада ве Силла,
маңа гулак асың!
Аялларым, сөзүми диңләң!
Мени яралан адамы өлдүрерин,
мени уран җуван йигиди өлдүрерин.
24Кабыл үчин еди гезек өч алынса,
Лемек үчин етмиш еди гезек өч алнар».

25Адам ене аялына янашды. Хов бир огул догурды. Ол: «Кабылың элинден өлен Хабылың дерегине Реб маңа башга бир огул берди» дийип, онуң адына Шис[*] дакды. 26Шисден хем бир огул догулды; ол онуң адына Энош дакды. Шол вагтдан башлап адамлар Реббе ыбадат эдип башладылар.

#### 5‑нҗи бап


Адам атаның[†] несиллери

1Адамың несиллери барадакы тарыхы язгылар шейледир. Худай[†] ынсаны яраданда, оны Өз кешбинде яратды. 2Худай олары эркек ве аял эдип яратды; онсоң олара пата[†] берип, олары «ынсан» дийип атландырды[+]. 3Адам йүз отуз яшындака, ондан өз кешбинде, өзүне меңзеш бир огул дүнйә инди. Ол оглуның адына Шис дакды[+]. 4Шис догландан соң, Адам секиз йүз йыл яшады ве ондан энчеме огул-гыз дүнйә инди. 5Шейдип, Адам җеми докуз йүз отуз йыл яшап дүнйәден өтди.

6Шис йүз бәш яшындака, ондан Энош догулды. 7Энош догландан соң, Шис секиз йүз еди йыл яшады ве ондан энчеме огул-гыз дүнйә инди. 8Шейдип, Шис җеми докуз йүз он ики йыл яшап дүнйәден өтди. 9Энош тогсан яшындака, ондан Кейнан догулды. 10Кейнан догландан соң, Энош секиз йүз он бәш йыл яшады ве ондан энчеме огул-гыз дүнйә инди. 11Шейдип, Энош җеми докуз йүз бәш йыл яшап дүнйәден өтди. 12Кейнан етмиш яшындака, ондан Махалалел догулды. 13Махалалел догландан соң, Кейнан секиз йүз кырк йыл яшады ве ондан энчеме огул-гыз дүнйә инди. 14Шейдип, Кейнан җеми докуз йүз он йыл яшап дүнйәден өтди. 15Махалалел алтмыш бәш яшындака, ондан Ерет догулды. 16Ерет догландан соң, Махалалел секиз йүз отуз йыл яшады ве ондан энчеме огул-гыз дүнйә инди. 17Шейдип, Махалалел җеми секиз йүз тогсан бәш йыл яшап дүнйәден өтди. 18Ерет йүз алтмыш ики яшындака, ондан Ханок догулды. 19Ханок догландан соң, Ерет секиз йүз йыл яшады ве ондан энчеме огул-гыз дүнйә инди. 20Шейдип, Ерет җеми докуз йүз алтмыш ики йыл яшап дүнйәден өтди. 21Ханок алтмыш бәш яшындака, ондан Метушела догулды. 22Метушела догландан соң, Ханок ене үч йүз йыл яшады ве Худайың хузурында гезди. Ондан энчеме огул-гыз дүнйә инди. 23Шейдип, Ханогың яшан гүнлери үч йүз алтмыш бәш йыл болды. 24Ханок Худайың хузурында гезди; соңра ол бирденкә гайып болды, себәби Худай оны Өз янына алыпды[+]. 25Метушела йүз сегсен еди яшындака, ондан Лемек догулды.

26Лемек догландан соң, Метушела еди йүз сегсен ики йыл яшады ве ондан энчеме огул-гыз дүнйә инди. 27Шейдип, Метушела җеми докуз йүз алтмыш докуз йыл яшап дүнйәден өтди. 28Лемек йүз сегсен ики яшындака, ондан бир огул дүнйә инди. 29Лемек: «Реббиң топрагы нәлетләндиги себәпли, биз агыр зәхмет чекмели болярыс. Бу чага бизиң элимизе агыр зәхмет чекмекден теселли берер» дийип, онуң адына Нух[*] дакды[+]. 30Нух догландан соң, Лемек бәш йүз тогсан бәш йыл яшады ве ондан энчеме огул-гыз дүнйә инди. 31Шейдип, Лемек җеми еди йүз етмиш еди йыл яшап дүнйәден өтди. 32Нух бәш йүз яшындака, ондан Сам, Хам ве Яфес дүнйә инди.

#### 6-нҗы бап


Адамзадың бетпәллиги

1Бүтин дүнйәде адамлар көпелип башлап, олардан энчеме гызлар дүнйә инди. 2Ылахы барлыклар[*] бу ынсан гызларының оваданлыгыны гөрүп, олардан өз халанларыны аяллыга алдылар[+]. 3Шол себәпли Реб[†]: «Мен адамзады эбедилик яшатмарын, чүнки олар тендир; онуң өмри йүз йигрими йыл болар» дийди[+]. 4Шол заманда хатда ондан гиҗрәкки дөвүрлерде-де, дүнйәде нефиллер[†][*] барды. Олар ылахы барлыклар билен ынсан гызларының несиллериди. Нефиллер гадым эйямдан бәри белли, ат-абрайлы гахрыманларды[+].

5Реб бүтин дүнйәдәки адамзадың бетпәллигиниң җуда чөкдердигини, оларың калбындакы ой-пикирлериниң ве ниетлериниң хемише писликден долудыгыны гөрди[+]. 6Ол адамзады ярадандыгына өкүнди ве йүрекден гынанды[+]. 7Реб «Өз ярадан ынсанларымы хайванлар, сүйрениҗилер ве гушлар билен бирликде ер йүзүнден сүпүрип ташларын. Чүнки Мен олары ярадандыгыма өкүнйәрин» дийди. 8Йөне Нух Реббиң назарында мерхемет тапды.


Нух

9Нухуң машгаласының кыссасы шейледир. Нух өз дөвүрдешлериниң арасында догручыл хем таква адамды. Ол Худайың[†] хузурында гезди[+]. 10Нухуң Сам, Хам, Яфес атлы үч оглы барды.

11Худайың назарында ер йүзи азгынчылыкдан ве зулумдан долуды. 12Худай ер йүзүндәки әхли җанлы-җандарларың азгынчылыга йүз урандыгыны гөрди. 13Худай Нуха шейле дийди: «Мен бүтин җанлы-җандарларың соңуна чыкҗак, чүнки олар зерарлы ер йүзи зулумдан долды. Мен олары ер билен биле ёк этҗек. 14Өзүңе серви агаҗындан бир гәми яса; онда отаглар ясап, гәмә ичинден хем дашындан шепбик чал. 15Гәмини шейле ясамалы: онуң узынлыгы үч йүз, гиңлиги элли ве бейиклиги отуз тирсек болсун. 16Оңа үчек-де[*] яса, үчегиң бойы бир тирсек болсун; гәминиң гапысыны гапдалдан ач. Гәмини ашакы, ортакы ве үстки гатлардан ыбарат эдип яса. 17Ине, Мен болса ер йүзүне сил гөндерип, гөклериң астындакы бурнунда дирилик непеси болан җанлы-җандарларың әхлисини ёк этҗекдирин; ер йүзүндәки затларың барысы өлер. 18Эмма Мен сениң билен әхт[†] баглашарын. Сен огулларың, аялың хем гелинлериң билен гәмә мүнерсиң. 19Дири галмаклары үчин, бир эркек, бир уркачы эдип, җандарларың-да хер гөрнүшинден[†] бир җүбүтини гәмә алып мүн. 20Дири галмак үчин гушларың, малларың ве сүйрениҗилериң херси өз тайы билен җүбүт-җүбүт болуп, сениң билен гәмә мүнерлер. 21Шейле хем сен өзүңе хем әхли хайванлара иймит болар ялы өз яның билен дүрли-дүмен азык-овкат алып мүн». 22Нух Худайың буйран затларының хеммесини ерине етирди.

#### 7‑нҗи бап


Нух гәмә мүнйәр

1Реб[†] Нуха шейле дийди: «Әхли машгалаң билен гәмә мүн, чүнки Мен сениң дөвүрдешлериңиң ичинден диңе сениң догручыл адамдыгыңы гөрдүм. 2-3Хайванларың тохумларыны ер йүзүнде дири сакламак үчин, оларың халал гөрнүшлериниң[†] эркегинден ве уркачысындан еди җүбүт, харам гөрнүшлериниң эркегинден ве уркачысындан бир җүбүт, шейле хем гушларың эркегинден ве уркачысындан еди җүбүт ал. 4Чүнки Мен еди гүнден кырк гиҗе-гүндизләп ере ягыш ягдырып, Өз ярадан җанлы-җандарларымың әхлисини ер йүзүнден сүпүрип ташлаҗакдырын». 5Нух Реббиң буйран затларының хеммесини берҗай этди. 6Ере сил геленде, Нух алты йүз яшындады. 7Нух, онуң огуллары, аялы ве гелинлери силден гутулмак үчин гәмә мүндүлер. 8-9Худайың[†] Нуха буйрушы ялы, халал ве харам хайванлар, гушлардыр сүйрениҗилер эркек ве уркачы җынсында җүбүт-җүбүт болуп, Нух билен гәмә мүндүлер. 10Еди гүнден соң ер йүзүни сил алды.

11Нухуң өмрүниң алты йүзүнҗи йылының икинҗи айының он единҗи гүни – хут шол гүн дүйпсүз чуңлугың әхли чешмелери бөвсүлди, асман сув бентлери кимин ачылды. 12Кырк гиҗе-гүндизләп, ер йүзүне дынман ягыш ягды. 13Шол гүн Нух, онуң огуллары Сам, Хам, Яфес, Нухуң аялы хем-де гелинлери гәмә мүндүлер. 14-15Әхли хайванлар, маллар, сүйрениҗилер ве гушлар – әхли ганат-перлилер херси өз тайына гөрә, бурнунда дирилик непеси болан җанлы-җандарларың хеммеси җүбүт-җүбүт болуп, Нух билен гәмә мүндүлер. 16Әхли эркек хем уркачы җанлы-җандарлар Худайың Нуха буйрушы ялы гәмә мүндүлер. Онсоң Реб гәминиң гапысыны япды. 17Ер йүзүнде сил кырк гүн довам этди. Сув гитдигисайы җошды ве гәми ерден ёкары гөтерилди. 18Ерде сув җошуп, җуда көпелди; гәми сувда йүзүп йөрди. 19Сув ерде шейле бир җошды велин, хатда ер йүзүндәки бар белент даглар-да сувуң ашагында галды. 20Сув дагларың депесинден он бәш тирсек ёкары галды; дагларың үсти сув билен өртүлди. 21Ер йүзүнде херекет эдйән җанлы-җандарларың әхлиси, гушлар-да, маллардыр хайванлар-да, сүйрениҗилердир ынсанлар-да ёк болдулар. 22Гуры ердәки бурнунда дирилик непеси болан җанлы-җандарларың хеммеси өлди. 23Реб ер йүзүндәки әхли җанлы-җандарлары сүпүрип ташлады; ынсанлар, маллар, хайванлар, сүйрениҗилер ве гушлар ер йүзүнден сүпүрилип ташланды. Диңе Нух ве онуң янындакылар дири галдылар. 24Тутуш ер йүзүни йүз элли гүнләп сил алды.

#### 8‑нҗи бап


Нух гәмиден чыкяр

1Нух хем-де онуң билен гәмиде болан хайванлардыр малларың әхлисини Худай[†] ятдан чыкарманды. Худай ерде шемал өвүсдирди; сув чекилмәге башлады.

2Дүйпсүз чуңлугың чешмелери бекленди,
Гөклериң пенҗирелери япылды,
Гөкдәки ягыш диңди.

3Сув ер йүзүнден кем-кемден чекилди; йүз элли гүнден соң сув песелди. 4Гәми единҗи айың он едиси гүни Арарат дагларында сакланды[+]. 5Онунҗы ая ченли сув песелмегини довам этди; онунҗы айың бири гүни дагларың башы гөрүнди.

6-7Кырк гүнден соң Нух өз ясан гәмисиниң пенҗиресини ачды-да, бир гарганы чыкарып, учурып гойберди; гарга тә ер гураянча учуп гезиберди. 8Соңра сувуң ерден долы чекилендигини я-да чекилмәндигини билмек үчин Нух бир кепдерини учурып гойберди. 9Кепдери гонара ер тапман, онуң янына гәмә доланып гелди, чүнки ериң йүзи энтек хем сув билен өртүленди. Нух элини узадып кепдерини тутды-да, оны өз янына гәмә алды. 10Нух еди гүн гарашандан соң, ене-де кепдерини учурып гойберди. 11Кепдери агшам онуң янына доланып гелди. Бу гезек онуң агзында зейтун агаҗының тәзе ёлнан япрагы барды. Нух сувуң ерден чекилендигине гөз етирди. 12Ол ене еди гүн гарашандан соң, кепдерини үчүнҗи гезек иберди. Кепдери бу сапар ызына доланмады.

13Нухуң өмрүниң алты йүз биринҗи йылының илкинҗи айының бирине сув ерден чекилипди. Нух гәминиң үчегини сөкүп, даш-төверегине серетди; ериң йүзи сарыгыпды. 14Икинҗи айың йигрими едисине ер бүтинлей гурады. 15-17Реб[†] Нуха: «Аялың, огулларың ве гелинлериң билен гәмиден чык. Яныңда бар болан җанлы-җандарларың әхлисини – әхли хайванлары: гушлары, маллары, сүйрениҗилери өзүң билен гәмиден алып чык. Гой, олар ериң йүзүне яйрап, өрңәп көпелсинлер» дийди[+]. 18Нух аялы, огуллары ве гелинлери билен гәмиден чыкды. 19Әхли хайванлар, әхли сүйрениҗилер, әхли гушлар – ер йүзүнде херекет эдйән бүтин җандарлар өз гөрнүшлери[†] билен гәмиден чыкдылар. 20Нух Реббе гурбанлык сыпасыны[†] гурды; ол халал хайванлардыр гушларың бирнәчесини алды-да, олары гурбанлык сыпасының үстүнде гоюп, Реббе якма гурбанлык берди[+]. 21Реб якымлы ысы алып, Өз янындан шейле дийди: «Мундан бейләк ер хич хачан ынсан зерарлы нәлетленмез, чүнки онуң калбындакы пәли-ниети яшлыгындан бәри писдир. Мен инди хич хачан бүтин җанлы-җандарлары шу эдишим ялы хеләклемерин[+]. 22Индиден бейләк ерде экишдир орумың, аңзакдыр җөвзаның, томусдыр гышың хем-де гиҗе-гүндизиң өмүрбойы ызы үзүлмез».

#### 9-нҗы бап


Худай[†] Нух билен әхт[†] эдйәр

1Худай Нуха хем-де онуң огулларына шейле пата[†] берди: «Өрңәң, көпелиң, ер йүзүни долдурың[+]. 2Әхли хайванлар, гушлар, сүйрениҗилер ве балыклар сизден җуда горкуда яшарлар; оларың хеммеси сизиң ыгтыярыңыза берилйәр. 3Җанлы-җандарларың әхлиси сизе иймит болар; эдил гөк өсүмликлери бершим ялы, оларың хеммесини Мен сизе берйәрин[+]. 4Йөне оларың этини ганы билен иймәң. Җан гандадыр[+]. 5Сизиң ганыңызы дөкене өлүм җезасыны берерин. Адам өлдүрен ислендик хайвана я-да ынсана Мен җеза берерин. 6Кимде-ким бир ынсаның ганыны дөксе, онуң ганы хем ынсан тарапындан дөкүлсин. Чүнки Худай ынсаны Өз кешбинде ярадандыр[+]. 7Сиз өрңәп, көпелиң ве ер йүзүне яйраң».

8Худай Нуха ве онуң огулларына йүзленип, шейле дийди: 9-10«Мен инди сиз ве сизден соңкы гелҗек неслиңиз билен, шейле хем сизиң билен гәмиден чыкан әхли җандарлар: гушлар, маллар ве ер йүзүндәки хайванларың бары билен әхт баглашярын. 11Мен сизиң билен әхт баглашярын. Инди хич хачан бүтин җанлы-җандарлар сил билен хеләкленмез ве тутуш ер йүзүни вейран этҗек сил гелмез. 12Мениң сиз хем-де сизиң билен болан әхли җандарлар билен несилден-несле эдйән эбедилик әхтимиң нышаны шудур: 13булутларың арасында ерлешдирен әлемгошарым Мениң дүнйә билен эден әхтимиң нышаны болар. 14-15Ериң йүзүни булут өртүп, булутларың арасында әлемгошар гөрненде, Мен сизиң ве әхли җанлы-җандарлар билен эден әхтими ятларын. Мундан бейләк Мен хич хачан бүтин җанлы-җандарлары сил билен хеләклемерин. 16Булутларда әлемгошар пейда болан махалы оны гөрүп, Мен ер йүзүниң әхли җанлы-җандарлары билен эден бакы әхтими ятларын». 17Худай Нуха: «Ер йүзүндәки әхли җанлы-җандарлар билен Мениң баглашан әхтимиң нышаны, ине, шудур» дийди.


Нух ве онуң огуллары

18Сам, Хам, Яфес Нухуң гәмиден чыкан огулларыды. (Хам Кенганың[†] атасыды.) 19Нухуң үч оглы шуларды. Тутуш ер йүзүниң ынсанлары шулардан яйрады. 20Нухуң өзи дайханды. Ол илки билен үзүм агачларыны отуртды. 21Ол шерап ичип, ондан серхош болуп, өз чадырының ортарасында ялаңач ятырды[+]. 22Кенганың какасы Хам өз какасының ялаңачдыгыны гөрүп, муны бейлеки ики доганына хабар берди[+]. 23Сам билен Яфес гейим алып, оны омузларына атдылар ве еңселейин йөрәп барып, какаларыны гейиндирдилер. Олар йүзлерини башга тарапа өврүп, какаларының ялаңачлыгыны гөрмедилер. 24Нух серхошлыгындан ачылансоң, көрпе оглуның өзүне нәме эдендигине гөз етирип шейле дийди:

25«Кенгана нәлет сиңсин,
ол доганларының элинде,
гулларың гулы болсун.
26Самың Худайы Реббе алкыш болсун!
Кенган Сама гул болсун.
27Худай Яфеси өрңетсин[*],
Яфесиң несиллери Самларың чадырларында яшасын,
Кенган Яфесе гул болсун».

28Нух силден соң ене үч йүз элли йыл яшады. 29Ол җеми докуз йүз элли яшап дүнйәден өтди.

#### 10-нҗы бап


Нухдан дөрән миллетлер[†]

1Нухуң огуллары Самың, Хамың хем-де Яфесиң несиллери шулардыр. Силден соң олардан шу чагалар догулды.

2Яфесиң несиллери: Гомер, Магок, Мадай,[†] Яван, Тубал, Мешек ве Тирас. 3Гомериң несиллери: Ашкеназ, Рипат ве Тогарма. 4Яваның несиллери: Элиша, Таршыш, Китим ве Доданым[+]. 5Булардан деңиз якасында яшаян миллетлер яйрады. Ине, Яфесиң несиллери шуларды. Оларың херси өз миллетлерине гөрә, өз юртларында месген тутуп, хер тирәниң өзүне махсус болан дили барды.

6Хамың несиллери: Куш, Мүсүр, Пут ве Кенган.[†] 7Кушуң несиллери: Себа, Хавыла, Сабта, Рагама ве Сабтека. Рагаманың несиллери: Шеба ве Дедан[+]. 8Кушдан ене Нимрот догулды; ол ер йүзүнде илкинҗи эдермен уршуҗыды. 9Нимрот Реббиң хузурында батыр авчы болуп етишди. Шол себәпден хем ил арасында: «Реббиң хузурындакы Нимрот ялы батыр авчы» дийилйәр. 10Башда Нимродың шалыгы Шингар юрдундакы Бабыл,[†] Эрек, Акат хем Калне галаларының дөрдүсини өз ичине алярды. 11-12Нимрот ол юртдан Ашура[†] чыкып, Ниневәни, Рехоботири, Каланы хем-де Ниневе билен бейик гала болан Каланың аралыгындакы Ресени бина этди[+]. 13-14Мүсүр лутларың, анамларың, лехабларың, наптухларың, патрусларың, каслухларың ве капторларың атасыды; каслухлардан хем пилиштлилер[†] гелип чыкды. 15-18Кенгандан онуң новбахар оглы Сидон,[†] соңра Хет догулды. Кенган ябусларың,[†] аморларың,[†] гиргашларың,[†] хивилериң,[†] аркларың, синлериң, арватларың, семарларың ве хаматларың хем атасыды. Соңра Кенган тирелери думлы-душа яйрадылар. 19Оларың арачәги Сидондан Герара хем-де Газа ченли, Газадан Содома,[†] Гомора,[†] Адма, Себойыма ве Лаша ченли барып етди. 20Ине, Хамың несиллери шуларды. Оларың херси өз миллетлерине гөрә, өз топракларында месген тутуп, хер тирәниң өзүне махсус болан дили барды.

21Яфесиң агасы Самдан-да энчеме огул дүнйә инди. Ол еврейлериң[†][*] атасыды[+]. 22Эйлам, Ашур, Арпакшат, Лут[†] ве Арам Самың несиллеридир. 23Ус, Хул, Гетер ве Маш Арамың несиллеридир. 24Арпакшатдан Шела, Шеладан Эбер догулды. 25Эберден ики огул дүнйә инди, оларың бириниң ады Пелекди, онуң дөврүнде дүнйәдәки халк бөлүнипди[*]; онуң доганының ады Ёктанды. 26Ёктандан Алмодат, Шелеп, Хасармавет, Ера, 27Хадорам, Узал, Дикла, 28Обал, Абымайыл, Шеба, 29Опыр, Хавыла ве Ёбап догулды. Буларың хеммеси Ёктаның несиллеридир[+]. 30Олар Меша билен Сепар аралыгындакы гүндогар дагларда месген тутдулар. 31Ине, Самың несиллери шуларды. Оларың херси өз миллетлерине гөрә өз топракларында месген тутуп, хер тирәниң өзүне махсус болан дили барды.

32Нухуң огулларындан миллетлери боюнча эмеле гелен тирелер шулардыр. Силден соң олардан энчеме миллетлер дөрәп, олар тутуш ер йүзүне яйрадылар.

#### 11‑нҗи бап


Бабыл[†] минарасы

1Тутуш ер йүзүнде бир дил, бирмеңзеш сөзлер барды. 2Адамлар гүндогардан гөчүп баряркалар, Шингар юрдунда бир дүзлүгиң үстүнден гелип, шол ерде месген тутдулар[+]. 3Олар бири-бирлерине: «Гелиң, керпич ясап, оны говы биширелиң» дийишдилер. Олар гурлушык үчин дашың ерине керпич, палчыгың ерине болса шепбик уландылар. 4Соңра олар: «Ер йүзүне дагаман, өзүмизден бир ат галдырарымыз ялы, гелиң, бир гала ве депеси гөге етип дуран минара гуралың» дийишдилер. 5Реб[†] ынсанларың гурян галасыны хем-де минарасыны гөрмек үчин ашак инди. 6Реб: «Гөрсене, олар бир халк, оларың диллери-де бир. Бу оларың ниетиниң башлангыҗыдыр; олар инди өз гөвүнлерине гелен затларыны этмекден сакланмазлар. 7Гелиң, ашак инелиң-де, бири-бириниң гепине дүшүнмез ялы, оларың дилини гарышдыралың» дийди. 8Шейдип, Реб ынсанлары бүтин ер йүзүне даргатды; олар гала гурмаларыны бес этдилер[+]. 9Шоңа гөрә-де, шол гала Бабыл дийип ат дакылды, чүнки Реб шол ерде әхли ынсанларың дилини гарҗашдырып[*], олары бүтин ер йүзүне даргадыпды.


Самың несиллери

10Самың несиллери шулардыр. Силден ики йыл соңра, Сам йүз яшындака, ондан Арпакшат догулды. 11Арпакшат догландан соң, Сам ене бәш йүз йыл яшады ве ондан энчеме огул-гыз дүнйә инди. 12Арпакшат отуз бәш яшындака, ондан Шела догулды. 13Арпакшат Шела догландан соң ене дөрт йүз үч йыл яшады ве ондан энчеме огул-гыз дүнйә инди. 14Шела отуз яшындака, ондан Эбер догулды. 15Шела Эбер догландан соң ене дөрт йүз үч йыл яшады ве ондан энчеме огул-гыз дүнйә инди. 16Эбер отуз дөрт яшындака, ондан Пелек догулды. 17Пелек догландан соң Эбер ене дөрт йүз отуз йыл яшады ве ондан энчеме огул-гыз дүнйә инди. 18Пелек отуз яшындака, ондан Регув догулды. 19Регув догландан соң Пелек ене ики йүз докуз йыл яшады ве ондан энчеме огул-гыз дүнйә инди. 20Регув отуз ики яшындака, ондан Серук догулды. 21Серук догландан соң Регув ене ики йүз еди йыл яшады ве ондан энчеме огул-гыз дүнйә инди. 22Серук отуз яшындака, ондан Нахор догулды. 23Нахор догландан соң Серук ене ики йүз йыл яшады ве ондан энчеме огул-гыз дүнйә инди. 24Нахор йигрими докуз яшындака, ондан Тера догулды. 25Тера догландан соң Нахор ене йүз он докуз йыл яшады ве ондан энчеме огул-гыз дүнйә инди. 26Тера етмиш яшындака, ондан Ыбрам, Нахор хем-де Харан догулды.


Тераның несиллери

27Тераның несиллери шулардыр. Терадан Ыбрам, Нахор ве Харан догулды. Харандан Лут[†] догулды. 28Харан өз догдук меканында, бабыллыларың Ур галасында какасы Тера дирикә арадан чыкды. 29Ыбрам билен Нахор өйлендилер; Ыбрамың аялының ады Серай, Нахорыңкы болса Милкады. Милка Хараның гызыды. Харан Исканың хем какасыды. 30Серай өнелгесизди; онуң чагасы ёкды. 31Тера оглы Ыбрамы, агтыгы Хараның оглы Луты, гелни болан Ыбрамың аялы Серайы өз янына алып, Кенган[†] топрагына гитмек үчин бабыллыларың Ур галасындан чыкып гайтды. Олар Харана гелип, шол ерде месген тутдулар. 32Тера ики йүз бәш яшында Харанда арадан чыкды.

#### 12‑нҗи бап


Реб[†] Ыбрамы сайлаяр

1Реб Ыбрама шейле дийди: «Өз юрдуңы, ковумдашларыңы ве атаңың хоҗалыгыны ташла-да, Мениң саңа гөркезҗек үлкәме гит[+].

2Сенден бейик миллет ярадып,
Мен сени ялкарын,
адыңы арша гөтерерин,
башгалар сен аркалы ялканарлар
бири-бирлерине пата[†] берерлер.
3Сени ялканы ялкарын,
сени нәлетләни-де нәлетләрин;
Ер йүзүндәки әхли миллетлер[†]
сен аркалы пата аларлар»[+].

4Ыбрам Реббиң айдышы ялы ёла дүшди. Лут[†] хем онуң билен биле гитди. Харандан чыкып гайданда, Ыбрам етмиш бәш яшындады. 5Ол аялы Серайы, доганының оглы Луты хем-де Харандакы әхли мал-мүлкүни ве гулларыны алып, Кенган[†] юрдуна тарап ёла дүшди. Олар Кенгана гелдилер. 6Ыбрам Кенганың ичи билен Шекемиң голайындакы Моредәки дуб агаҗына ченли гитди. Ол дөвүрлерде кенганлар[†] шол ерде яшаярдылар.

7Реб Ыбрама гөрнүп: «Мен шу юрды сениң неслиңе берҗек» дийди. Ыбрам ол ерде өзүне гөрнен Реббе гурбанлык сыпасыны[†] ясады. 8Соңра ол ерден Бейтелиң гүндогарындакы даглыга тарап гитди. Ол гүнбатардакы Бейтел ве гүндогардакы Ай галаларының арасында өз чадырыны дикди. Ыбрам ол ерде Реббе гурбанлык сыпасыны ясап, Реббе ыбадат этди. 9Соңра ол бир ерден башга ере гөчүп-гонуп, гүнорта тарап ёлуны довам этдирди.


Ыбрам билен Серай Мүсүрде

10Кенганда газаплы ачлык башланды. Шоңа гөрә, ачлык гутарянча, Ыбрам вагтлайын Мүсүре гитди[+]. 11Олар Мүсүре голайланларында, Ыбрам аялы Серая: «Мен сениң җуда овадан аялдыгыңы билйәрин. 12Мүсүрлилер сени гөрүп: „Бу онуң аялы“ диерлер; онсоң олар мени өлдүрерлер, сени болса дири галдырарлар. 13Оларың сен үчин маңа ягшылык эдерлери ве сениң үстүң билен мениң җанымың халас болары ялы, сен олара: „Мен онуң аял доганы“ дий» дийди[+].

14Ыбрам Мүсүре геленде, мүсүрлилер Серайың җуда овадандыгыны гөрдүлер. 15Серайы гөрен фараоның[†] көшк эмелдарлары фараона Серайың гөзеллигини тарыпладылар. Хатын көшге әкидилди. 16Серайың хатырасына фараон Ыбрама ягшылык этди. Ол Ыбрама доварлар, өкүзлер, эшеклер, гул-гырнаклар ве дүелер берди. 17Реб Ыбрамың аялы Серай себәпли фараон ве онуң көшгүндәки адамлара элхенч кеселлер билен эҗир чекдирди. 18Шонда фараон Ыбрамы янына чагырып: «Мени нә гүнлере салдың?! Серайың өз аялыңдыгыны нәме үчин маңа айтмадың? 19Нәме үчин сен „Ол мениң аял доганым“ дийдиң? Мен Серайы өзүме аяллыга алдым-а! Ине, сениң аялың, оны ал-да, гүмүңи чек!» дийди. 20Фараон Ыбрам барада өз адамларына буйрук берди. Олар Ыбрамы аялыдыр бар эмләги билен Мүсүрден өз ёлуна угратдылар.

#### 13‑нҗи бап

1Ыбрам аялыны хем әхли эмләгини алып, Мүсүрден чыкып, Негеп чөлүне гитди. Лут[†] хем онуң янындады.


Ыбрам билен Лут бири-биринден айрылышярлар

2Ыбрам җуда байды. Онуң сүри-сүри овнуклы-ирили маллары, алтын-күмүшлери барды. 3-4Ыбрам Негеп чөлүнден гайтды ве бир ерден башга ере гөчүп-гонуп, Бейтеле етди. Ол Бейтел билен Айың аралыгындакы өңки чадыр дикен ерине барды ве өңки ясан гурбанлык сыпасының[†] янында Реббе ыбадат этди.

5Ыбрам билен биле гелен Лутуң хем овнуклы-ирили маллары ве чадырлары барды. 6Маллары җуда көп болансоң, олара өри дарлык этди. Шол себәпли хем олар биле яшап билҗек дәлдилер. 7Шейдип, Ыбрамың чопанлары билен Лутуң чопанларының арасында дава-җенҗел турды. Шол дөвүрлерде кенганлар[†] билен перизлер[†] хем Кенган[†] топрагында яшаярдылар. 8Шонда Ыбрам Лута: «Өз арамызда-да, чопанларымызың арасында-да дава-җенҗел болмасын. Биз гарындашдырыс[+]. 9Ине, тутуш юрт сениң өңүңде яйылып ятыр. Биз айрылышалы. Сен сага гитсең, мен сола гидерин, сен сола гитсең, мен сага гидерин» дийди.

10Лут даш-төверегине гөз айлап, Иордан дересиниң Согара ченли эдил Реббиң багы, Мүсүр топрагы ялы, бу ериң бол сувдан ганандыгыны гөрди. Бу Реббиң Содомы[†] ве Гомораны[†] вейран этмезинден өңди[+]. 11Лут өзүне Иордан дересини сайлап алып, гүндогара тарап ёла рована болды. Шейдип, олар айрылышдылар. 12Ыбрам Кенганда, Лут болса Иордан дересиндәки галаларда дүшледилер. Лут чадырыны Содомың четинде дикди. 13Содомың халкы пис ишлери билен Реббе гаршы улы гүнә этдилер[+].


Ыбрам Хеброна гөчйәр

14Лут айрылып гиденден соң, Реб[†] Ыбрама шейле дийди: «Хәзирки отуран ериңден демиргазыга ве гүнорта, гүндогара ве гүнбатара гөзүңи айла. 15Гөрйән тутуш юрдуңы Мен саңа хем-де сениң неслиңе эбедилик берҗекдирин[+]. 16Сениң неслиңи эдил ериң чәгелери кимин сан-саҗаксыз эдерин. Эгер ериң чәгелери саналып билинйән болса, онда сениң неслиң-де саналып билнер[+]. 17Бар, өзүңе берилҗек топрага бойдан-баша айланып чык. Мен оны саңа берҗек».

18Шейдип, Ыбрам гөчүп, Хеброның голайындакы Мамрәниң дуб токайҗыгына гелди ве шол ерде дүшләп, Реббе гурбанлык сыпасыны ясады.

#### 14‑нҗи бап


Ыбрам Луты халас эдйәр

1Омрапел Шингарың, Арёк Эласарың, Кедорлагомер Эйламың, Тидал болса Гойимиң патышасыды. 2Булар Содом[†] шасы Бераның, Гомора[†] шасы Биршаның, Адма шасы Шинабың, Себойым шасы Шемебериң ве Согар дийип атландырылян Бала шасының гаршысына урша башладылар. 3Олар Сиддим дересинде, ягны Өли деңизде өз гүйчлерини бирлешдирдилер[+]. 4Бу шалар он ики йыллап, Кедорлагомере гуллук этдилер, он үчүнҗи йыл болса оңа гаршы баш гөтердилер. 5-6Он дөрдүнҗи йылда Кедорлагомер ве онуң билен бирлешен шалар, Аштероткарнайымда рапалары,[†] Хамда зузылары, Шавекирятайымда эймимлери ве чөл этегиндәки Эйлпарана ченли узалып гидйән Сегир дагларында хорылары[†] дерби-дагын этдилер[+]. 7Олар Сегир дагларындан ызларына өврүлип, Эйнмишпат (ягны Кадеш) галасына гелдилер ве амалеклериң[†] тутуш топрагыны басып алып, Хасесон Тамарда яшаян аморлары-да[†] еңлише сезевар этдилер[+]. 8-9Онсоң Содом, Гомора, Адма, Себойым ве Бала, ягны Согар шалары сөвеш мейданына чыкдылар ве бәш ша болуп, Сиддим дересинде дөрт шаның: Эйлам шасы Кедорлагомериң, Гойим шасы Тидалың, Шингар шасы Омрапелиң, Эласар шасы Арёгың гаршысына сөвеше гирдилер[+].

10Сиддим дереси ичи шепбикли чукурлардан долуды. Содом билен Гомора шалары гачып баряркалар, оларың адамларындан кәбирлери шол чукурлара йыкылдылар, бейлекилери болса даглара гачдылар. 11Дөрт ша болса Содомы ве Гомораны талап, олҗа алан әхли мал-мүлкүдир азыкларыны алып гитдилер. 12Олар Ыбрамың доганының оглы Луты-да әхли мал-мүлки билен биле әкитдилер. Ол хем Содомда яшаярды.

13Гачып гутуланлардан бири гелип, болан ваканы Ыбрам еврее хабар берди. Шол вагтлар Ыбрам Эшкол билен Анериң доганы амор Мамрәниң дуб токайҗыгының гапдалында яшаярды. Олар Ыбрамың аркадашларыды.

14Өз доганының оглы Лутуң есир дүшендигини эшидип, хоҗалыгында доглуп, сөвеше түргенлешдирилен үч йүз он секиз саны эсгериң өңүне дүшүп, Ыбрам Дана ченли шол дөрт шаның ызындан ковды[+]. 15Ыбрам эсгерлерини топарлара бөлүп, гиҗе шаларың үстүне чозуп, олары дерби-дагын этди. Соңра Ыбрам олары ене Дамаскдан демиргазыкда ерлешен Хобаха ченли ковды. 16Ыбрам олҗа алан әхли мал-мүлкүни, доганының оглы Луты, онуң әхли эмләгини, аяллары хем халкы ызына гайтарып гетирди.


Мәликсадык[†] Ыбрама пата[†] берйәр

17Ыбрам Кедорлагомери ве онуң янындакы шалары дерби-дагын эдип геленден соң, Содом шасы оны гаршыламак үчин Шаве дересине, ягны ша җүлгесине гитди[+]. 18Бейик Худайың[†] руханысы[†] болан Салим[†] шасы Мәликсадык Ыбрама чөрек билен шерап гетирди[+]. 19Ол Ыбрама пата берип:

«Ери-гөги ярадан Бейик Худай Ыбрамы ялкасын!
20Душманларыны онуң элине берен
Бейик Худая алкыш болсун!» дийди.

Ыбрам әхли задың ондан бирини Мәликсадыга берди[+]. 21Онсоң Содом шасы Ыбрама: «Мениң адамларымы ызына бер, әхли мал-мүлки болса өзүң ал» дийди. 22-23Ыбрам Содом шасына шейле дийди: «„Ыбрамы мен гурпландырдым“ диймезиң ялы, саңа дегишли затларың хич бирини, хатда бир гушаҗыгы я-да сапаҗыгы хем алмаҗакдыгыма Ери-гөги ярадан Бейик Худайың – Реббиң адындан ант ичйәрин. 24Йөне йигитлериң иен иймитлери муңа дегишли дәлдир. Шейле хем мениң билен гиден Анер, Эшкол ве Мамре хем өз пайларыны алсынлар».

#### 15‑нҗи бап


Реб[†] Ыбрам билен әхт[†] эдйәр

1Шу вакалардан соң Ыбрама гөрнүш[†] аркалы Реббиң сөзи аян болды. Реб оңа шу сөзлери айтды: «Ыбрам, горкма! Мен сениң галканыңдырын, сениң сылагың җуда улы болар»[+]. 2Ыбрам: «Эй, Хөкмүрован Реб, Сен маңа нәме берҗек? Мениң хениз-де перзендим ёк. Хоҗалыгым дамасклы Элигезере мирас[†] галар. 3Сен маңа перзент бермәнсоң, хоҗалыгымдакы гулум маңа мирасдар болар» дийди. 4Ыбрама Реббиң шу сөзи аян болды: «Ол сениң мирасдарың болмаз, өз билиңден өнҗек сениң мирасдарың болар». 5Соңра Реб Ыбрамы дашары чыкарып: «Асмана серет. Сен шол гөрүнйән йылдызлары санап билсең санай. Сениң шонча-да неслиң болар» дийди[+]. 6Ыбрам Реббе иман этди ве Реб оны догры[†] хасаплады[+].

7Реб Ыбрама: «Шу юрда эе болмагың үчин, сени бабыллыларың[†] Ур галасындан чыкаран Реб Мендирин» дийди. 8Ыбрам: «Эй, Хөкмүрован Реб! Өзүмиң шу топрагың эеси болҗакдыгымы мен нәдип билерин?» дийди[+]. 9Реб оңа: «Маңа үчяшар гөле, үчяшар гечи, үчяшар гоч, гумры хем-де яш кепдери гетир» дийди. 10Ыбрам гетирип, оларың херсини ики бөлеге бөлди ве хер бөлеги бейлеки бөлегиниң гаршысында гойды. Йөне ол гушлары бөлмеди[+]. 11Ыбрам ләшлериң үстүнде айланышян чайкеллери ковды.

12Гүн яшып барярка, Ыбрамы агыр укы басмарлады; онуң үстүне элхенч горкы ховпы абанды[+].

13Реб Ыбрама шейле дийди: «Сен шуны билип гойгун: сениң неслиң ят топракда гелмишек хем гул болуп яшар ве шол ериң халкы олары дөрт йүз йыллап эзер[+]. 14Эмма Мен сениң неслиңи гул эден миллетиң җезасыны берерин. Шондан соң олар уммасыз мал-мүлки билен ол ерден чыкарлар[+].

15Сен болса узак яшарсың, асудалыкда өлүп, ата-бабаларыңа говшарсың. 16Неслиңиң дөрдүнҗи аркасы бу ере доланып гелер, чүнки аморларың[†] гүнәси хениз җеза алмак дереҗесине етенок»[+].

17Гүн яшып, гараңкы дүшенде, түссели оҗак хем-де ялынлы чыра гөрнүп, булар хайван бөлеклериниң арасындан гечипмиш.

18-21«Мүсүр дерясындан тә бейик Евфрат дерясына ченли узалып гидйән шу юрды: кейнлериң,[†] кенизлериң, кадмонларың, хетлериң,[†] перизлериң,[†] рапаларың,[†] аморларың, кенганларың,[†] гиргашларың[†] ве ябусларың[†] яшаян юрдуны Мен сениң неслиңе берйәндирин» дийип, хут шол гүн Реб Ыбрам билен әхт эдишди[+].

#### 16-нҗы бап


Хаҗар ве Ысмайыл

1Ыбрамың аялы Серай оңа чага догруп бермеди. Серайың Хаҗар атлы мүсүрли бир гырнагы барды. 2Бир гүн Серай Ыбрама: «Серед-ә, Реб[†] мени чага догурмакдан саклады. Сен мениң гырнагым билен ят. Белки, ол маңа чага догруп берер» дийди. Ыбрам Серайың сөзүне гулак асды. 3Шейдип, Серай мүсүрли гырнагы Хаҗары өз адамсы Ыбрама аяллыга берди. (Бу вака болуп геченде, Ыбрам Кенганда[†] он йыл яшапды.)

4Ыбрам Хаҗар билен ятды ве Хаҗар гөврели болды. Хаҗар өзүниң гөврелидигини биленден соң, өз бикесине йигренч билен серетди. 5Серай Ыбрама: «Мениң мертебәмиң песелмегине сен себәп болдуң! Өз гырнагымы сениң гойнуңа берен мендирин. Ол өзүниң гөврелидигини билени бәри маңа йигренч билен середйәр. Икимизден хайсымызың мамладыгымызы, гой, Реб чөзсүн» дийди[+].

6Ыбрам Серая: «Гырнагың өз элиңде. Сен оңа ислән задыңы эт» дийди. Шунлукда, Серай Хаҗара җуда ёвуз дарашып уграды. Хаҗар ондан гачып гитди.

7-8Реббиң перишдеси[†] Хаҗары чөл ичиндәки, Шур ёлундакы сув гөзбашындан тапды. Ол ондан: «Эй, Серайың гырнагы Хаҗар, ниреден гелип, нирә барярсың?» дийип сорады. Хаҗар: «Бикәм Серайдан гачып барярын» дийип җогап берди[+]. 9Реббиң перишдеси Хаҗара: «Бикәң янына долан-да, оңа табын бол» дийди. 10Реббиң перишдеси сөзүни довам эдип, Хаҗара: «Сениң неслиңи шейле бир көпелдерин велин, хатда олары санап-да болмаз.

11Сен хәзир гөврели; сениң бир оглуң болар.
Сен онуң адына Ысмайыл дакарсың,
чүнки Реб сениң ахы-налаңы эшитди[*].
12Ол гулан ялы бир адам болар.
Ол хер кесе, хер кес хем оңа гаршы болар.
Ол өз доганларының хич бири билен оңушмаз».

13«Мен, хакыкатдан-да, өзүме үнс берйән Худайы[†] гөрдүм» дийип, Хаҗар өзи билен геплешен Ребби «Гөрйән Худай» дийип атландырды. 14Шоңа гөрә-де Кадеш билен Бередиң арасындакы ол гуйы «Беер-лахайрой»[*] дийип атландырыландыр.

15Хаҗар Ыбрама бир огул догруп берди. Ыбрам оглуның адына Ысмайыл дакды. 16Хаҗар Ысмайылы догранда, Ыбрам сегсен алты яшындады.

#### 17‑нҗи бап


Ыбрайым сүннетленйәр

1Ыбрам тогсан докуз яшындака, Реб[†] оңа гөрнүп, шейле дийди: «Мен Гудратыгүйчли Худайдырын.[†] Сен Мениң назарымда гез ве таква бол. 2Мен сениң билен әхт[†] эдерин ве саңа җуда көп несил берерин». 3-4Шол вагт Ыбрам Онуң өңүнде йүзин дүшди. Худай оңа шейле дийди: «Сениң билен эдйән әхтим, ине, шудур: сен көп миллетлериң[†] атасы боларсың; 5индиден бейләк сениң адың Ыбрам дәл-де, Ыбрайым болар, чүнки Мен сени көп миллетлериң атасы[*] эдйәрин[+]. 6Мен сени җуда өрңедерин. Сенден миллетлер хем шалар дөрәр. 7Мен сениң билен ве сениң неслиң билен несилден-несле довам этҗек эбедилик әхт баглашарын. Мен сениң хем-де сениң неслиңиң Худайы боларын. 8Хәзирки гелмишек болуп яшап йөрен ериң болан Кенган[†] юрдуны тутушлыгына Мен саңа хем-де неслиңе эбедилик мүлк эдип берерин. Мен оларың Худайы боларын».

9Худай сөзүни довам эдип, Ыбрайыма шейле дийди: «Сен ве сениң неслиң несилден-несле Мениң әхтими берҗай этмелисиңиз. 10Сиз Мениң сен ве сениң гелҗекки неслиң билен эдйән әхтимиң шертлерини берҗай этмелисиңиз. Араңыздакы эркеклериңизиң әхлисини сүннетлемелисиңиз. 11Уҗыдыңызың пүрчүгини кесдирип, сүннетлениң. Сүннет[†] сиз билен Мениң арамдакы әхтиң нышаны болар. 12Мундан бейләк өз неслиңизден, шейле хем өзүңизден болман, кесекилерден сатын алан гулларыңыздан доглан эркек чагаларың хеммеси секиз гүнлүккә сүннетленмелидир[+]. 13Сениң өз хоҗалыгыңда доглан гулларың-да, сатын алан гулларың-да сүннетленмелидир. Шейле этмек билен, сизиң тениңиз Мениң сиз билен эден әхтимиң бакыдыгыны гөркезер. 14Уҗыдының пүрчүгини кесдирип, сүннетленмедик эркек әхти бозан адам хөкмүнде өз халкының арасындан чыкарылсын».

15Худай Ыбрайыма: «Инди аялыңың адыны Серай дийип тутма. Мундан бейләк онуң ады Сара[†][*] болар. 16Мен Сараны ялкарын; ондан саңа бир огул хем берерин. Мен Сараны ялкарын; ол энчеме миллетлериң энеси болар. Онуң неслинден шалар дөрәр» дийди. 17Ыбрайым Онуң өңүнде йүзин дүшди; соңра ол гүлүп, ичинден: «Йүз яшындакы адамданам, хей, чага доглармы?! Тогсан яшындакы Сара-да бир чага догруп билерми?!» дийди. 18Соңра Ыбрайым ене Худая: «Ысмайылы мирасдарым хөкмүнде кабул этседиң!» дийди. 19Худай шейле дийди: «Ёк! Хут өз аялың Сара саңа бир огул догруп берер. Сен онуң адына Ысхак[*] дакарсың. Мен онуң өзи ве тутуш несли билен эбедилик әхт баглашарын. 20Мен сениң Ысмайыл хакда айданыңы-да эшитдим. Мен Ысмайылы ялкап, өрңедип, оны җуда көпелдерин. Ондан он ики саны тиребашы дөрәр. Мен Ысмайылдан улы миллет дөредерин. 21Эмма Мен Өз әхтими гелҗек йылың хут шу пурсадында Сарадан догулҗак Ысхак билен баглашарын». 22Худай Ыбрайым билен эден гүррүңини тамамлап ёкары гөтерилди.

23Ыбрайым Худайың өзүне буйрушы ялы, хоҗалыгындакы эркеклериң хеммесини, оглы Ысмайылы, өз хоҗалыгында доглан гуллары ве сатын алан гулларыны хут шол гүнүң өзүнде сүннетледи. 24Ыбрайым тогсан докуз яшында сүннетленди. 25-26Онуң оглы Ысмайыл он үч яшында сүннетленди. Ыбрайым билен онуң оглы Ысмайыл бир гүнде сүннетленди. 27Ыбрайымың хоҗалыгындакы эркеклериң әхлиси, онуң хоҗалыгында доглан гуллары-да, кесекилерден сатын алан гуллары-да онуң билен биле сүннетлендилер.

#### 18‑нҗи бап


Үч мыхман

1Бир гүн Гүнүң җокрама ыссы вагтында Ыбрайым Мамрәниң дуб токайҗыгының янындакы чадырының агзында отырка, оңа Реб[†] гөрүнди. 2Ыбрайым төверегине середип, аңырракда үч кишиниң дурандыгыны гөрди. Ыбрайым олары гөрен бадына, гаршыламак үчин чадырының агзындан олара тарап ылгады. Ол ики бүкүлип, олара тагзым этди. 3Ыбрайым шейле дийди: «Эй, җенабым, эгер мен сизиң гөвнүңизден туран болсам, онда өз гулуңызың душундан совлуп гечмәң. 4Мен сизе аягыңызы ювар ялы сув гетирдейин. Шу агаҗың ашагында дем-дынҗыңызы алайың. 5Сизе гүйч-кувват берер ялы бир бөлек нан гетирейин, чүнки ёлуңыз бендәңизиң үстүнден дүшди ахырын! Соңра ёлуңызы довам этдирерсиңиз». Олар: «Айдышың ялы эдәй» дийдилер[+]. 6Ыбрайым ховлукмач чадыра, Сараның[†] янына гелди-де, оңа: «Деррев үч керсен оңат ундан хамыр югур-да, нан яп» дийди. 7Соңра Ыбрайым малларына тарап ылгады-да, сүрүден яш хем семиз бир гөләни сайлап, оны хызматкәр йигиде берди. Онсоң хызматкәр дессине нахар тайярламага гиришди. 8Ыбрайым гатык, сүйт хем биширилен гөләниң этини гетирип, адамларың өңүнде гойды. Мыхманлар нахарландылар. Ыбрайымың өзи болса оларың янында агаҗың ашагында дурды.

9Адамлар Ыбрайымдан: «Аялың Сара ниреде?» дийип сорадылар. Ыбрайым: «Сара ол тайда, чадырда» дийип җогап берди. 10Оларың бири: «Индики йыл шу вагтлар мен сениң яныңа ене доланып гелерин ве оңа ченли аялың Сарадан бир огул болар» дийди. Сара онуң аркасындакы чадырың агзында буларың гүррүңини диңләп дурды[+]. 11Ыбрайым билен Сараның икисиниң-де яшлары бирчене барыпды; олар өрән гаррапдылар. Сарада айбашы гелмеси кесилипди. 12Шоңа гөрә Сара ичинден гүлүп: «Мен-де, адамым-да гарры; шу яшдан соң мен бейле шатлыга эе болуп билеринми?!» дийди[+]. 13Шонда Реб Ыбрайымдан: «Нәме үчин Сара „Шу яшдан соң мен, хей, чага догруп билеринми?!“ дийип гүлди?» дийип сорады. 14«Реббиң башармаҗак зады бармы?! Белленен вагтда, индики йыл шу вагтлар яныңа доланып геленимде, Сараның бир оглы болар» дийди[+]. 15«Мен гүлмедим» дийип, Сара горкусына боюн алмады. Реб: «Ёк, сен гүлдүң» дийди.


Ыбрайым Содом[†] үчин ялбаряр

16Адамлар туруп, Содома тарап ёла дүшдүлер. Ыбрайым хем олары угратмак үчин олар билен биле гитди. 17Реб шейле дийди: «Этҗек болян ишими Ыбрайымдан гизләйинми?![+] 18Ыбрайымдан бейик хем гүйчли бир миллет дөрәр. Ер йүзүниң әхли миллетлери[†] Ыбрайымдан пата[†] аларлар[+]. 19Догручыллык хем адалатлылык[†] билен Реббиң ёлундан йөремеклиги огулларына ве несиллерине табшырсын дийип, Мен Ыбрайымы сайладым. Эгер олар Мениң айданларымы берҗай этселер, онда Мен Ыбрайыма берен вадаларымың хеммесини ерине етирерин». 20Соңра Реб Ыбрайыма: «Халкың Содом билен Гомораның[†] гаршысына эдйән ахы-наласыны эшитдим; оларың гүнәлери җуда агырдыр[+]. 21Мен ашак дүшүп гөрейин. Оларың этмиши, хакыкатдан-да, Маңа етиши ялы эрбетмикә? Мен аныклайын» дийди.

22Шейдип, адамлар ол ерден гайдып, Содома тарап ёла дүшдүлер. Ыбрайым болса Реббиң хузурында дурды. 23Ол Реббе голайлашып, Оңа шейле дийди: «Сен бейтсең, гүнәлиниң одуна бигүнә-де янмазмы?! 24Айдалы, галада элли саны бигүнә бар. Шол элли саны бигүнә адамың хакы үчин оңа хайпың гелмезми? Сен шонда-да галаны вейран эдермиң? 25Гүнәли билен бигүнәниң арасына парх гойман, бигүнәни гүнәлилер билен биле өлдүрмәвери! Бейле иш этмеклик Сенден дашда болсун! Бүтин Ер йүзүниң Казысы – Сен адалатлы херекет этмели ахырын!»[+] 26Реб: «Эгер-де Содом галасындан элли саны бигүнә адам тапсам, онда Мен оларың хатырасына тутуш галаны дири галдырарын» дийди[+]. 27Ыбрайым оңа шейле йүзленди: «Сениң өңүңде тоздур күл кимин болсам-да, мен Сен Таңрым билен геплешмәге йүрек эдйән. 28Эгер галадакы бигүнәлериң саны кырк бәш болайса, шонда нәдерсиң? Бәш адамың кемтерлик эдйәндиги үчин Сен тутуш галаны вейран эдермиң?» Ол Ыбрайыма: «Эгер-де Мен ол ерден кырк бәш саны бигүнәни тапсам, онда оны вейран этмерин» дийип җогап берди. 29Ыбрайым Ондан ене-де: «Айдалы, галадан диңе кырк санысы тапыляр, онда нәме?» Ол: «Эгер Мен ол ерден кырк саны бигүнә тапсам, онда оны вейран этмерин» дийди. 30Онсоң Ыбрайым Таңра йүзленип: «Эй, Таңрым, геплесем маңа гахарың гелмесин. Айдалы, галадан отуз санысы тапыляр, онда нәме?» дийди. Реб: «Эгер ол ерден отуз саны бигүнә тапсам, онда Мен оны вейран этмерин» дийди. 31Ыбрайым ене-де йүзленип: «Мен Сен Таңрым билен геплешмәге йүрек эдйән. Айдалы, галада йигрими саны бигүнә бар» дийди. Таңры: «Йигрими саны бигүнәниң хатырасы үчин Мен галаны вейран этмерин» дийди. 32Ыбрайым: «Эй, Таңрым, маңа гахарың гелмесин! Мен иң соңкы гезек Саңа йүз тутярын. Айдалы, галада бары-ёгы он саны бигүнә бар» дийди. Таңры: «Он бигүнәниң хатырасы үчин Мен оны вейран этмерин» дийип җогап берди.

33Реб Ыбрайым билен гүррүңини тамамландан соң, онуң янындан гитди. Ыбрайым болса өйүне доланып гелди.

#### 19-нҗы бап


Содом[†] ве Гомора[†] вейран эдилйәр

1Агшамара хәлки ики перишде[†] Содом галасына гелди. Лут[†] галаның дервезесинде отырды. Ол перишделериң гелйәнини гөрүп, еринден туруп, оларың өңлеринден чыкып, олара ики бүкүлип тагзым этди. 2Лут: «Эй, җенаплар, аягыңызы ювуң-да, бу гиҗе өйүме мыхман болуң. Эртир ир билен туруп, ёлуңызы довам этдирерсиңиз!» дийди. Олар: «Ёк, биз гиҗәни мейданчада гечирерис» дийдилер[+]. 3Лут йүрегинден сыздырып ялбарансоң, олар онуң өйүне совулдылар. Ол перишделери хеззетләп, олара петир биширип берди. Олар нахарландылар. 4Олар ятмаздан өң, Содомың яшу-гарры әхли эркек адамлары Лутуң өйүниң дашыны габадылар. 5Олар Лута: «Шу гиҗе өйүңе гелен адамлар ниреде? Олары бизиң янымыза чыкар, биз олар билен ятҗак» дийип гыгырышдылар[+]. 6-7Лут дашары чыкып, гапыны дашындан япды ве йыгнанан адамлара: «Эй, доганлар, габахатлыкдан эл чекиң. 8Мениң ики саны бой гызым бар. Мен шолары сизиң элиңизе берейин. Сиз олара ислән задыңызы эдәйиң, йөне бу адамлара дегмәң. Олар мениң өйүми пеналап гелдилер» дийди. 9Эмма олар Лута: «Айрыл гапыдан» дийдилер. Олар соңра: «Гелмишек халыңа бизе акыл өвретҗек боляңмы? Инди биз сени олардан хем бетер эдерис» дийшип, гапыны дөвмек үчин Лута топулдылар. 10Эмма ичердәки адамлар гапыны ачып, Луты ичери салдылар-да, гапыны япдылар. 11Олар гапының агзында дуранларың улудан-кичә әхлисиниң гапыны тапып билмезлери ялы гөзлерини көр этдилер[+].

12Адамлар Лута шейле дийдилер: «Сениң бу ерде ене кимиң бар? Огул-гызыңмыдыр, гиевиңмидир, гараз, галадакы өзүңе дегишли адамларың әхлисини ал-да, бу ерден чык. 13Биз Содомы вейран этҗекдирис. Реб[†] бу ериң халкына гаршы эдилйән улы ахы-налалары эшидип, бизи Содомы вейран этмәге иберди». 14Лут өзүне гиев болҗакларың янына барып олара: «Басым бу ерден чыкың, Реб галаны вейран этҗекдир» дийди. Эмма олар Лут дегишйәндир өйтдүлер. 15Даң атандан соң перишделер: «Гала вейран эдиленде хеләк болмазыңыз ялы, аялың билен яныңдакы ики гызыңы хем ал-да, бу ерден чык!» дийип, Луты гыссап башладылар. 16Эмма Лут икирҗиңленди. Шол вагт адамлар Лутуң, онуң аялының хем ики гызының элинден тутуп, Реббиң мерхемети билен олары аман-саг галадан алып чыкдылар. 17Галадан чыканларындан соң адамларың бири: «Инди гач-да, башыңы гутар. Ызыңа гарама! Дүзлүкде аяк чекме, гөни дага гач, ёгсам гала билен биле хеләк боларсың» дийди.

18Йөне Лут оңа шейле дийди: «Ёк, ёк җенабым! 19Гулуңыз сениң назарыңда эййәм мерхемет тапды. Сен мени өлүмден халас эдип, маңа ягшылык этдиң. Эмма мен даглара гачып билмерин; мен бетбагтчылыга ёлугып, өлерин дийип горкярын. 20Шу голайда кичиҗик бир гала бар. Ол кичи ахырын. Өзүми шол ере атмага маңа ыгтыяр этсең, мен өлүмден халас боларын». 21Ол Лута: «Боляр, сениң хайышыңы ерине етирерин. Мен шол диййән галаңы вейран этмерин. 22Сен басым гач, чүнки сен ол ере барып етйәнчәң, мен хич зат эдип билмерин» дийди. Шоңа гөрә-де ол гала Согар[*] дийлип атландырылды.

23Гүн доганда, Лут Согара гелип етди. 24-25Шол вагт Реб Содом билен Гомора галаларының үстүне гөкден отлы күкүрт ягдырып, бу ики галаны даш-төвереги, әхли илатыдыр өсүмликлери билен биле вейран этди[+]. 26Лутуң аялы ызына гарады ве шол бада дуз сүтүнине өврүлди.

27Ыбрайым даң билен туруп, өзүниң Реббиң хузурында дуран ерине гитди. 28Ыбрайым Содома, Гомора ве тутуш дүзлүге тарап ашак середип, ол юртдакы асмана гөтерилйән түссәниң эдил оҗакдан чыкян ялыдыгыны гөрди.

29Шейдип, Худай[†] дүзлүкдәки ики галаны вейран эденде, Ыбрайымы ятдан чыкармады; Лутуң месген тутан галаларыны вейран эденде, Худай Луты ол бетбагтчылыкдан халас этди.


Мовапларың[†] ве аммонларың[†] гелип чыкышы

30Лут Согарда галмакдан горкуп, ики гызыны-да алып, бу ерден чыкды. Ол дагда месген тутуп, гызлары билен биле бир говакда яшаберди. 31Бир гүн гызларың улусы уясына: «Какамыз гаррап баряр; дүнйә адатына гөрә бизиң янымыза гирер ялы ер йүзүнде хич бир эркек киши ёк. 32Гел, какамыза шерап ичирип, онуң билен яталы. Шейдип, биз өз какамыздан перзентли боларыс» дийди.

33Гызлар шол гиҗе какаларыны серхош этдилер. Шейдип, гызларың улусы өз какасының янына гирип, онуң билен ятды. Лут гызының хачан ятып, хачан тураныны-да билмеди. 34Эртеси гүн ене гызларың улусы өз доганына: «Мен өтен агшам какам билен ятдым. Гел, бу гиҗе-де оны серхош эдели; сен хем онуң билен ят. Шейдип, биз өз какамызың үсти билен перзентли боларыс» дийди. 35Гызлар бу гиҗе хем какаларыны серхош этдилер. Бу гезек гызларың кичиси өз какасының янына гирип, онуң билен ятды. Лут онуң-да хачан ятып, хачан тураныны билмеди.

36Шейдип, Лутуң ики гызы-да өз какасындан гөврели болды. 37Гызларың улусы бир огул догурды ве онуң адына Мовап[*] дакды. Ол хәзирки мовапларың несилбашысыдыр. 38Гызларың кичиси-де бир огул догурды ве онуң адына Бенамы[*] дакды. Ол хәзирки аммонларың несилбашысыдыр.

#### 20‑нҗи бап


Ыбрайым ве Абымелек

1Ыбрайым ол ерден Негеп чөлүне гөчүп, Кадеш билен Шуруң аралыгында дүшледи. Соңра ол Герарда гелмишек болуп яшады. 2Ыбрайым өз аялы Сара[†] «Ол мениң аял доганым» дийди. Герарың шасы Абымелек адам иберип, Сараны гетиртди[+].

3Худай[†] Абымелегиң дүйшүне гирип, оңа: «Әрли аялы яныңа алдырдандыгың себәпли сен өлерсиң» дийди. 4Эмма Абымелек Сара хениз якынлашманды. Абымелек: «Эй, Таңры! Сен бигүнә халкы-да ёк этҗекми?! 5Ыбрайымың өзи: „Бу мениң аял доганым“ дийип айтмадымы нәме?! Аялың өзи-де: „Ол мениң эркек доганым“ дийди ахырын. Мен бу иши пәк йүрек ве ынсап билен этдим» дийди.

6Худай Абымелеге дүйшүнде шейле дийди: «Сениң муны пәк йүрекден эдендигиңи Мен билйәрин. Сени Өзүме гаршы гүнә этмекликден саклан Мендирин. Шонуң үчин сениң оңа эл урмагыңа ыгтыяр бермедим. 7Инди болса сен аялы өз адамсына гайтарып бер, чүнки онуң адамсы пыгамбердир.[†] Ол сениң үчин дилег эдер. Шейдип, сен дири галарсың. Аялы ызына гайтармасаң, сен ве сениң әхли адамларың хөкман өлерсиңиз»[+].

8Абымелек даң билен турды ве әхли эмелдарларыны чагырып, олара дүйшүни гүррүң берди. Олар гаты горкдулар. 9Абымелек Ыбрайымы чагырып, оңа: «Бу нәме этдигиң болды?! Сениң мени ве мениң патышалыгымы бейле улы гүнә билен языклы эдериң ялы, мениң саңа гаршы эден гүнәм нәме?! Сен маңа асла эдилмели дәл иши этдиң» дийди. 10Абымелек ене-де Ыбрайымдан: «Сен нәме максат билен бейле этдиң?» дийип сорады.

11Ыбрайым оңа шейле җогап берди: «Бу ерде Худайдан горкян ёкдур өйтдүм ве аялым себәпли өзүми өлдүрерлер дийип пикир этдим. 12Онсоңам ол мениң, хакыкатдан-да, аял доганым. Икимиз атабир энебашга догандырыс, ол соң мениң аялым болды. 13Худай мени атамың өйүнден Өз сайлан юрдуна гитмәге чагыранда, мен Сара: „Сен маңа вепалы бол. Мен барада соран хер кишә бу мениң эркек доганым дий“ дийдим».

14Абымелек Ыбрайыма овнуклы-ирили маллар, гуллардыр гырнаклар берди; аялы Сараны хем оңа гайтарып берди. 15Абымелек Ыбрайыма: «Ине, тутуш юрдум сениң өңүңде яйылып ятыр. Сен ислән ериңде яша» дийди. 16Абымелек Сара-да: «Доганыңа мүң теңңе күмүш бердим. Бу яныңдакылара сениң бигүнәдигиңи гөркезер. Сен долы акланансың» дийди. 17-18Ыбрайымың аялы Сара себәпли Реб[†] Абымелегиң көшгүндәки аялларың әхлисиниң ятгысыны баглапды. Ыбрайым Худая дилег этди. Худай Абымелегиң өзүни-де, аялыдыр гырнакларыны-да чага дограрлары ялы сагалтды[+].

#### 21‑нҗи бап


Ысхак догуляр

1Реб[†] эдил айдышы ялы, Сара[†] берен вадасыны берҗай этди. 2Сара гөврели болуп, Ыбрайымың гарран чагында оңа бир огул догруп берди. 3Ыбрайым өзүниң Сарадан болан оглуның адына Ысхак дакды[+]. 4Худайың[†] буйрушы ялы, Ыбрайым Ысхагы секиз гүнлүккә сүннетледи[+]. 5Оглы Ысхак догланда, Ыбрайым йүз яшындады. 6Сара: «Худай маңа бегенч хем гүлки гетирди. Оглумың боландыгыны эшиден хер киши мениң билен биле гүлшер. 7Ыбрайыма Сара чага эмдирер диен болса, муңа ынанан тапылармыды?! Эмма, ине, ол гоҗалансоң, мен оңа огул догруп бердим» дийди. 8Чага улалды, оны сүйтден айырдылар. Шол гүн, ягны Ысхагың сүйтден айрылан гүни Ыбрайым улы той тутды.


Хаҗар билен Ысмайыл ковулярлар

9Аслы мүсүрли Хаҗарың Ыбрайымдан болан оглуның өз оглы Ысхагың үстүнден гүлйәнини Сара гөрди[+]. 10Ол Ыбрайыма: «Бу гырнагы оглы билен биле чыкарып ков. Гырнагың оглы оглум Ысхак билен мирасымызы[†] пайлашмаз» дийди[+]. 11Эмма оглы барадакы бу меселе Ыбрайыма җуда агыр дегди. 12Худай Ыбрайыма шейле дийди: «Сен оглуң ве гырнагың үчин гамланма. Сара нәме эт дийсе, шоны-да эт, чүнки сениң адың Ысхагың несли аркалы довам эдер[+]. 13Гырнагыңдан болан оглуңдан хем бир миллет ярадарын, чүнки ол-да сениң перзендиңдир». 14Ыбрайым даң билен турды-да, бираз нан хем бир мешик сув алып, олары Хаҗарың эгнине атды. Ол огланы Хаҗарың гөзегчилигине берип, оны гойберди. Хаҗар гидип, Беершебаның чөлүнде эсли вагт энтеди.

15Мешикдәки сув түкенди. Хаҗар огланы бир гырымсы агаҗың ашагында ташлап гитди. 16«Оглумың өленини бир гөрмәйин» дийип, гидип, оглундан окъетим узаклыкда отурып, ичигип-ичигип аглады. 17-18Худай огланың сесини эшитди. Худайың перишдеси[†] гөкден Хаҗары чагырып: «Хаҗар, нәме болды? Горкма, Худай огланың сесини эшитди. Бар, огланы еринден галдыр-да, элинден тут. Мен ондан бир бейик миллет ярадарын» дийди. 19Худай Хаҗарың гөзүни ачды ве ол бир сувлы гуйыны гөрди. Ол барып, гуюдан мешигини долдурды-да, ондан оглуна ичирди.

20Худай ол оглан билен биледи. Ол улалып, чөлде яшап, өкде кеманчы болуп етишди. 21Оглан Паран чөлүнде яшаярды. Эҗеси оны мүсүрли бир гыза өерди[+].


Ыбрайым билен Абымелек әхт[†] эдишйәрлер

22Шол дөвүрде Абымелек патыша өз харбы серкердеси Пикол билен биле Ыбрайымың янына барып, оңа: «Әхли ишде Худай сениң билен биледир. 23Сен маңа мениң тохум-тиҗиме бивепалык этмеҗекдигиңе, мениң саңа вепалы болшум ялы, сениң-де маңа ве өз гелмишек болуп яшаян юрдуңа вепалы болҗакдыгыңа сен Худайдан ант ич» дийди. 24Ыбрайым: «Ант ичйәрин» дийди.

25Соңра Абымелегиң гулларының өзүнден сувлы гуйыны зор билен аландыклары үчин Ыбрайым оңа нәразылык билдирди. 26Абымелек оңа: «Муны мен шу вагт эшидйәрин. Оны кимиң эдендигинден хабарым ёк. Сен муны маңа хабар бермедиң» дийди. 27Ыбрайым Абымелеге овнуклы-ирили мал берди. Олар өзара әхт баглашдылар. 28Ыбрайым еди саны гузыны сүрүден чыкарып, айры гойды. 29Патыша Ыбрайымдан: «Нәме үчин бейдйәрсиң?» дийип сорады. 30Ол: «Сен шу еди гузыны менден ал. Шейле этмек билен сен шол гуйыны мениң газдырандыгыма шаятлык эдерсиң» дийди. 31Олар бу гуйыны Беершеба[*] дийип атландырдылар, чүнки бу ерде олар өзара ант ичишипдилер[+]. 32Олар Беершебада әхт баглашанларындан соң, Абымелек өз харбы серкердеси Пикол билен ол ерден өз юрдуна, пилиштлилериң[†] топрагына доланды. 33Ыбрайым Беершебада бир саны йылгын экип, ол ерде Бакы Худай Реббе ыбадат этди. 34Ыбрайым пилиштлилериң юрдунда узак вагтлап гелмишек болуп яшады.

#### 22‑нҗи бап


Худай[†] Ыбрайымы сынаяр

1Шол вакалардан соң Худай Ыбрайымы сынады. Худай оңа: «Ыбрайым!» дийип сесленди. Ыбрайым Оңа: «Лепбей» дийип җогап берди[+]. 2Худай: «Оглуңы, ялңыз оглуңы, сөйгүли оглуң Ысхагы ал-да, Морыя юрдуна бар ве Мениң саңа гөркезҗек дагымың үстүнде Ысхагы Худая якма гурбанлыгы хөкмүнде хөдүр эт» дийди[+]. 3Ыбрайым даң билен туруп, эшегини гаңңалады. Өз хызматкәрлеринден икисини хем-де Ысхагы янына алды; якма гурбанлыгы үчин одун дөвүшдирди ве Худайың өзүне айдан ерине гитди. 4Үчүленҗи гүн Ыбрайым ол ери узакдан гөрди. 5Ыбрайым хызматкәрлерине: «Сиз шу ерде, эшегиң янында галың. Оглум икимиз бейлерәге гидип, сежде эдип, онсоң ызымыза доланып гелерис» дийди. 6-7Ол якма гурбанлыгы үчин ниетленен одунлары оглы Ысхагың омзуна гойды, от билен пычагы болса Ыбрайымың өзи гөтерди. Шейдип, икиси тиркешип гитдилер. Олар гидип баряркалар, Ысхак бирден: «Кака!» дийип, Ыбрайыма йүзленди. Ыбрайым: «Нәме, оглум?» дийди. Ысхак: «От-да, одун-да бар, йөне якма гурбанлыгы үчин җанлы ниреде?» дийди. 8Ыбрайым: «Якма гурбанлык җанлысы билен Худайың өзи үпҗүн эдер, оглум» дийип җогап берди. Олар ёлларыны довам этдирдилер.

9Олар Худайың Ыбрайыма гөркезен ерине гелип етдилер. Ыбрайым ол ерде гурбанлык сыпасыны[†] ясады. Одунлары онуң үстүне үйшүрди ве оглы Ысхагы даңып, оны одунларың үстүнде ятырды. 10Соңра оглуны гурбан этмек үчин пычагыны элине алды. 11Онсоң Реббиң перишдеси[†] оңа гөкден: «Ыбрайым! Ыбрайым!» дийип гыгырды. Ыбрайым Оңа: «Лепбей» дийип җогап берди. 12Перишде: «Оглана эл гатма, оңа хич зат этме. Инди Мен сениң Худайдан горкяндыгыңы билйәрин. Сен өз ялңыз оглуңы Менден гайгырмадың» дийди. 13Шол вагт Ыбрайым башыны галдырып, аңырракда гырымсы агачларың гүр шахаларына шахы чолашан бир гочуң дурандыгыны гөрди. Ыбрайым барып гочы тутды ве оны оглуның дерегине Реббе якма гурбанлык эдип берди. 14Ыбрайым бу ере «Яхве йире[*]» дийип ат гойды. (Хәзирки айдылян «Реббиң дагында үпҗүн эдилйәр» диен сөз хем шондан галандыр.)

15Реббиң перишдеси гөкден Ыбрайымы икинҗи гезек чагырып, 16оңа: «Реб[†] шейле диййәр: „Мен Өз адымдан ант ичйәрин. Сениң бу иши эдендигиң үчин, ягны өз ялңыз оглуңы Менден гайгырмандыгың үчин, 17Мен хакыкатданам сени ялкап, сениң неслиңи асман йылдызларыдыр деңиз якасының чәгелери дей көпелдерин. Сениң неслиң өз душманларындан үстүн чыкар[+]. 18Мениң сөзүме гулак асандыгың үчин, ер йүзүниң әхли миллетлери[†] сениң несиллериң аркалы пата[†] аларлар“» дийди[+].

19Ыбрайым хызматкәрлериниң янына гайдып гелди. Олар ол ерден Беершеба гайтдылар. Ыбрайым Беершебада яшады.

20Шол вакалардан соң Ыбрайыма шейле хабар гелди: «Доганың Нахорың аялы Милка оңа энчеме огул догруп берди. 21Онуң новбахар оглуның ады Ус, ондан кичиси Бүз, соңра Кемувал, (бу Арамың какасыдыр), 22Кесет, Хазо, Пилдаш, Йидлап хем Бетувел. 23Бетувелден Ребека догулды». Милка шу секиз оглы Ыбрайымың доганы Нахора догруп берди[+]. 24Онуң Ревума атлы гырнак аялы-да Тебаны, Гахамы, Тахашы хем-де Магаканы догурды.

#### 23‑нҗи бап


Сараның[†] өлүми

1Сара йүз йигрими еди яшады; шу онуң өмүр сүрен йылларыды. 2Сара Кенган[†] юрдундакы Кирятарбада, ягны Хебронда дүнйәден өтди. Ыбрайым Сара үчин матам тутуп, яс багламага гелди[+]. 3Ол Сараның җесединиң янындан турды ве хетлериң[†] янына барып, олара: 4«Мен сизиң араңызда яшаян бир гелмишекдирин. Маңа өз араңыздан аялымы җайлар ялы ер бериң» дийди. 5-6Хетлер Ыбрайыма: «Бизи диңле агам, биз саңа Худайың[†] хорматлаян адамы хөкмүнде гараярыс. Сен аялыңы бизиң иң говы гонамчылыгымызда җайла. Бизиң хич биримиз өз гонамчылыгымызы сенден гайгырмарыс ве мерхумыңы җайламакдан сакламарыс» дийдилер. 7Ыбрайым еринден туруп, ол юрдуң халкы болан хетлере тагзым этди. 8-9Ол олара йүзленип, шейле дийди: «Эгер-де мениң мерхумымы өз араңызда җайламагыма разы болсаңыз, онда Сохарың оглы Эпроның мүлкүниң четиндәки Макпела говагыны маңа мүлк хөкмүнде долы бахасындан сатмагыны хайыш эдип бериң» дийди. 10Шол вагт хетлериң арасында Эпрон хем отырды. Эпрон хетлере, гала дервезесиндәкилериң хеммесине эшитдирип, гаты сес билен: 11«Ёк, җенабым, маңа гулак ас. Мен шол мүлк ери өз ковумдашларымың өңүнде говагы билен биле саңа мугт берйәрин. Аркайын мерхумыңы җайлабер» дийди.

12-13Ыбрайым хетлериң өңүнде тагзым этди ве ол халайык эшидер ялы эдип, Эпрона: «Онда диңле, мен шол мүлк ериң хакыны саңа төләрин, сен оны ал-да, маңа ол ерде мерхумымы җайламага ыгтыяр эт» дийди. 14-15Эпрон Ыбрайыма: «Җенабым, маңа гулак ас. Мүлк ериң бахасы дөрт йүз күмүш теңңедир. Икимизиң арамызда бу бир улы зат дәл-ле. Гит-де, мерхумыңы җайлабер» дийди. 16Ыбрайым Эпрон билен ылалашды ве Эпроның хетлере эшитдирип айдан мукдарында, сөвдагәрлериң арасындакы өлчеге гөрә өлчәп, оңа күмүш берди.

17-18Шунлукда, Эпроның Мамрәниң гүндогарында ерлешйән Макпеладакы мүлки говагыдыр әхли баглары билен биле Ыбрайымың эечилигине гечди. Хетлер-де, гала дервезесинде отуран яшулулар-да[†] муны ыкрар этдилер. 19Шондан соң Ыбрайым өз аялы Сараны Мамрәниң, ягны Хеброның гүндогарында ерлешен Макпеладакы мүлкүндәки говакда, Кенган юрдунда җайлады. 20Шейлеликде, хетлериң шол мүлки ондакы говак билен биле Ыбрайыма гонамчылык үчин берилди.

#### 24‑нҗи бап


Ысхак ве Ребека

1Ыбрайым җуда гаррапды. Реб[†] оны әхли затда ялкапды. 2-3Ыбрайым өйүниң иң улусына, өзүниң әхли ишлерини доландырян хызматкәрине шейле дийди: «Элиңи уйлугымың астында гой-да, оглума хәзирки яшаян еримдәки халкдан, Кенган[†] гызларындан гелинлик тапмаҗакдыгыңа Гөгүң ве Ериң Худайы[†] Ребден ант ич. 4Мениң догдук меканыма, гарындашларымың арасына гит-де, оглум Ысхага гелинлиги шол ерден тапып гетир». 5Хызматкәр Ыбрайымдан: «Эгер-де гыз мениң билен биле бу ере гелмек ислемесе, онда сениң оглуңы чыкып гайдан догдук меканыңа алып гидейинми?» дийип сорады. 6Ыбрайым оңа шейле дийди: «Оглумы ол ере әкидәйме. 7Мени атамың өйүнден алып гайдып: „Бу ери сениң неслиңе берҗек“ дийип, вада эден Гөгүң Худайы Реб Өз перишдесини[†] сениң өңүңден иберер. Шейдип, сен ол ерден оглум үчин бир гыз тапарсың. 8Эгер ол гыз сениң билен гайтмак ислемесе, онда сен ичен антыңдан азат боларсың. Йөне хергиз оглумы ол ере әкидәймегин». 9Хызматкәр элини Ыбрайымың уйлугының астында гоюп ант ичди.

10Хызматкәр Ыбрайымың дүелеринден онусыны хем-де онуң гымматбаха совгатларындан алып, Месопотамиядакы[†] Нахорың яшаян галасына тарап ёла дүшди. 11Ол гала барып етди ве онуң дашындакы гуйының башында дүелерини чөкерди; агшам чагларыды, галаның гыз-гелинлериниң сув алмага чыкян вагтларыды. 12Соңра ол шейле дилег этди: «Эй, мениң җенабым Ыбрайымың Худайы Реб! Җенабым Ыбрайыма мерхемет эт-де, мениң ишими оң эт. 13Ине, мен гуйының башында дурун. Галаның гызлары гуюдан сув чекмәге гелйәрлер. 14Мен бир гыза: „Күйзәңи эгниңден дүшүр-де, маңа биразаҗык сув берсене, ичейин-ле“ диерин. Эгер ол гыз маңа: „Ал, ич, мен сениң дүелериңи-де сува якайын“ дийсе, ол Сениң гулуң Ысхак үчин сайлан гызың болар. Шонда мен Сениң җенабыма мерхемет эдендигиңи билерин».

15Ыбрайымың хызматкәри хениз дилег эдип отырка, Ребека эгни күйзели галадан чыкып гелйәрди. Ол Ыбрайымың иниси Нахор ве онуң аялы Милканың оглы Бетувелиң гызыды. 16Ол хениз эркек эли дегмедик гөрмегей, бой гызды. Ребека ашак гуя инип, күйзесини сувдан долдурды-да, ызына доланды. 17Хызматкәр ылгап, онуң өңүнден чыкып: «Күйзәңдәки сувдан биразаҗык ичейин-ле» дийди. 18Ол: «Ичиң, мениң җенабым» дийди-де, дессине күйзесини эгнинден дүшүрип, оңа сув берди. 19Ребека Ыбрайымың хызматкәрине сув беренинден соң: «Мен сизиң дүелериңизи-де ганянча сува якарын» дийди. 20Ол дессине күйзесиндәки сувы нова гуйды-да, сув чекмек үчин гуя тарап ылгады. Ол онуң дүелериниң әхлиси үчин гуюдан сув чекди. 21Ыбрайымың хызматкәри өз ёлуны Реббиң ачандыгыны я-да ачмандыгыны билҗек болуп, сесини чыкарман гызы сынлап дурды. 22Дүелер сувдан гананларындан соң, Ыбрайымың хызматкәри агырлыгы бир мысгалдан говрак болан тылла бурун халкасыны ве хер тайы он мысгал болан гоша тылла билезиги гыза берди. 23Соңра ол гыздан: «Сен кимиң гызы? Атаң өйүнде маңа ве мениң ёлдашларыма гиҗәни гечирер ялы ер тапылмазмыка?» дийип сорады. 24Гыз оңа: «Мен Нахорың ве Милканың оглы Бетувелиң гызыдырын. 25Бизде саман-да, от-да көп, ятар ялы ер хем бар» дийип җогап берди. 26Ыбрайымың хызматкәри баш эгип, Реббе сежде этди. 27Ол: «Җенабым Ыбрайымың Худайы Реббе алкыш болсун, чүнки Ол Өз садык сөйгүсини мениң җенабымдан гайгырмады. Ол мени җенабымың гарындашының өйүне гөни алып гелди» дийди. 28Гыз өйлерине бакан ылгады ве барып, өйүндәкилере болан ваканы гүррүң берди. 29-30Ребеканың Лабан диен эркек доганы барды. Лабан өз гыз доганы Ребеканың бурун халкасыны, билегиндәки билезиклерини гөрүп, Ребекадан ол адамың нәмелер диенини эшидип, гуя тарап ылгады. Ол гуйының башына геленде, яңкы адам хениз хем дүелериниң янында дурды. 31Лабан: «Нәме үчин бу ерде дурсуң? Йөр, өе гидели, эй, Реббиң ялканы, йөр өе гидели. Мен сениң үчин җай, дүелериң үчин хем ер тайынладым» дийди. 32Шейдип, Ыбрайымың хызматкәри ичери гирди. Лабан дүелериң йүкүни дүшүрип, оларың өңүне самандыр от дөкди. Ол Ыбрайымың хызматкәрине ве онуң ёлдашларына аякларыны юварлары ялы сув гетирип берди. 33Онуң өңүне нахар гоюлды, йөне ол адам: «Хабарымы алянчаңыз, нахарланҗак дәл» дийди. Лабан оңа: «Бейле болса, хабарыңы берәй» дийди.

34Ыбрайымың хызматкәри шейле дийди: «Мен Ыбрайымың хызматкәридирин. 35Реб мениң җенабыма көп берекет[†] берди. Ол мениң җенабымы баядып, оңа овнуклы-ирили маллар, алтын-күмүш, гул-гырнаклар хем-де дүелердир эшеклер берди. 36Җенабымың аялы Сара[†] гаррандан соң, ол Ыбрайыма огул догруп берди. Ыбрайым әхли эмләгини оглуна берди. 37-38Җенабым: „Оглума яшаян ерим болан Кенгандан гыз алма. Мениң өз догдук меканыма, гарындашларымың янына гит-де, оңа шол ерден гелинлик тапып гетир“ дийип, маңа ант ичирди. 39Мен җенабыма: „Тапан гызым мениң билен гайтмаса нәдейин?“ дийдим. 40Җенабым: „Назарында гезйән Реббим Өз перишдесини сениң өңүңден иберип, ишиңи оң эдер. Шейдип, сен мениң догдук меканымдан, гарындашларымың арасындан оглума гелинлик тапарсың. 41Мениң гарындашларымың арасына бараныңда, шонда сен маңа ичен антыңдан азат боларсың; хатда олар саңа гыз бермеселер-де, сен маңа ичен антыңдан азат боларсың“ дийди. 42Ине, шейдип, мен гуйының башына гелип, шейле дилег этдим: „Эй, җенабым Ыбрайымың Худайы Реб! Сен мениң ишими оң эт. 43-44Ине, мен гуйының башында дурун. Гуюдан сув чекмәге гелен гызлардан бирине: ‘Күйзәңдәки сувдан биразаҗык ичәейин’ диенимде, ол маңа: ‘Ал, ич, мен сениң дүелериңи-де сува якайын’ дийсе, гой, ол мениң җенабымың оглы үчин сайлан гызың болсун“ дийдим. 45Мен хениз ичимден эдйән дилегими соңламанкам, Ребека эгни күйзели галадан сув алмага чыкып гелйәрди. Ол гуя барып, ондан сув чекди. Мен оңа: „Маңа сув берсене“ дийдим. 46Ол дессине күйзесини эгнинден дүшүрди-де: „Ал, ич. Мен сизиң дүелериңизи-де сува якайын“ дийди. Шейдип, мен сув ичдим, ол дүелери-де сува якды. 47Мен ондан: „Сен кимиң гызы?“ дийип сорадым. Ол: „Мен Нахорың ве Милканың оглы Бетувелиң гызыдырын“ дийип җогап берди. Мен оңа бурун халкасы билен билезик бердим. 48Соңра мен баш эгип, Реббе сежде этдим. Ысхак үчин җенабымың гарындашының гызыны алмага гөни ёл гөркезен җенабым Ыбрайымың Худайы Ребби алкышладым. 49Инди сиз мениң җенабыма мерхемет эдиң-де, садыклыгыңызы гөркезиң ве болҗагыны я-да болмаҗагыны маңа айдың. Онсоң мен нәме этмелидиги барада белли карара гелерин». 50Лабан билен Бетувел оңа шейле җогап бердилер: «Бу Реббиң ишидир. Муны биз чөзйән дәлдирис. 51Ребека шу ерде, оны ал-да гидибер. Гой, ол Реббиң айдышы ялы, сениң җенабыңың оглуна аял болсун». 52Ыбрайымың хызматкәри бу сөзлери эшиденде, дыза чөкүп, Реббе сежде этди. 53Ол Ребека алтындыр күмүш, шай-сеплер ве гейимлер чыкарып берди, онуң эҗеси билен эркек доганына-да гымматбаха совгатлар этди. 54Соңра Ыбрайымың хызматкәри өз янындакы адамлар билен ийип-ичди ве олар гиҗәни шол ерде гечирдилер. Ирден туранларындан соң ол: «Инди мени ёла салың, мен өз җенабымың янына доланайын» дийди. 55Эмма гызың эҗеси билен доганы: «Гой, Ребека хич болмаса он гүн янымызда болсун, онсоң гидиберсин» дийдилер. 56Ыбрайымың хызматкәри булара: «Реб мениң ишими оң этди. Сиз мени эглемәң; маңа ругсат бериң, мен өз җенабымың янына доланайын» дийди. 57Олар: «Гызы чагырып, онуң өзүнден сорап гөрелиң» дийдилер. 58Олар Ребеканы чагырып, ондан: «Сен шу адам билен гитҗекми?» дийип сорадылар. Ребека: «Хава, гитҗек» дийип җогап берди. 59Шунлукда, олар уясы Ребеканы, онуң энекесини, Ыбрайымың хызматкәри билен онуң адамларыны угратдылар. 60Олар Ребека пата[†] берип, шейле дийдилер:

«Эй, уямыз!
Гой, сенден мүңләп-мүңләп перзентлер дүнйә инсин;
Неслиң өз душманларының галаларыны басып алсын!»

61Ребека билен онуң гырнаклары дүелере мүнүп, Ыбрайымың хызматкәриниң ызына дүшдүлер. Ыбрайымың хызматкәри Ребеканы алып, ёла рована болды. 62Бу вагт Ысхак Беер-лахайройдан гайдып гелип, Негеп чөллүгинде дүшләпди. 63Ол бир гүн агшам дашарда гезмелемәге чыкды. Ысхак башыны галдырып, бирнәче дүйәниң гелйәндигини гөрди. 64-65Ребека Ысхагы гөрүп, дүеден дүшди ве Ыбрайымың хызматкәринден: «Бизиң өңүмизден гелйән адам ким?» дийип сорады. Хызматкәр: «Ол мениң җенабым» дийип җогап берди. Ребека бүренҗегини алып, йүзүни бүреди. 66Хызматкәр башдан гечиренлериниң барыны Ысхага гүррүң берди. 67Ысхак Ребеканы эҗеси Сараның яшан чадырына алып барды. Ысхак Ребека өйленди ве оны сөйди. Шейдип, Ысхак эҗесиниң өлүми үчин чекйән хасратындан көшешди.

#### 25‑нҗи бап


Ыбрайымың өлүми

1Ыбрайым ене-де Кетура атлы бир аяла өйленди. 2Кетура Ыбрайыма Зимраны, Ёкшаны, Меданы, Мидяны, Йишбакы ве Шуваны догруп берди. 3Ёкшандан Шеба ве Дедан догулды. Дедандан ашурлар,[†] латушлар ве лагумлар дөреди. 4Мидяның огуллары: Эйпа, Эпер, Ханок, Абыда ве Элдага. Буларың хеммеси Кетураның несиллериди[+].

5Ыбрайым өзүниң әхли эмләгини Ысхага берди. 6Гырнак аялларындан[†] болан огулларына болса Ыбрайым өзи дирикә совгатлар берип, олары Ысхакдан айрып, гүндогар топрагына иберди.

7-8Ыбрайым йүз етмиш бәш йыл өмүр сүрүп, гаррап, өз дурмушындан разы болуп, дүнйәден өтди ве ата-бабаларына говушды. 9-10Огуллары Ысхак билен Ысмайыл Ыбрайымы Макпела говагында, хет Сохарың оглы Эпроның мүлкүнде, Мамрәниң гүндогарында ерлешйән Ыбрайымың хетлерден[†] сатын алан еринде җайладылар. Шунлукда, Ыбрайым билен онуң аялы Сара[†] икиси-де шол ерде җайланды[+]. 11Ыбрайым өленден соң Худай[†] онуң оглы Ысхагы ялкады. Ысхак Беер-лахайройың голайында дүшледи.


Ысмайылың несиллери

12Ыбрайымың аялы Сараның Хаҗар атлы мүсүрли гырнагы барды. Ыбрайымың бу гырнак аялындан болан оглы Ысмайылың несиллери шулардыр. 13-15Улудан кичә Ысмайылың огулларының атлары шунуң ялыдыр: новбахар оглы Небаёт, соңра Кедар, Адбеел, Мибсам, Мишма, Дума, Маса, Хадат, Тейма, Етур, Напыш ве Кедема[+]. 16Шулар Ысмайылың несиллериниң обаларына ве дүшелгелерине гөрә атларыдыр. Олар он ики тиребашыдырлар. 17Ысмайыл йүз отуз еди йыл өмүр сүрүп, дүнйәден өтди ве ата-бабаларына говушды. 18Ысмайылың несиллери Ашур тарапда, Мүсүриң голайында, Хавыладан Шура ченли болан аралыкда яшадылар. Олар Ыбрайымың бейлеки несиллеринден айра яшадылар[+].


Ысав ве Якуп

19Ыбрайымың оглы Ысхагың несиллери шулардыр. 20Ысхак Ребека өйлененде, ол кырк яшындады. Ребека Паданарамдакы месопотамиялы[†] Бетувелиң гызы, месопотамиялы Лабаның аял доганыды. 21Ребекадан перзент өнмейәрди. Ысхак аялы үчин Реббе дилег этди. Реб[†] Ысхагың дилегини эшитди ве Ребека гөврели болды.

22Гөвредәки экиз чага бири-бири билен итеклешйәрди. Ребека: «Нәме үчин бу эҗир мениң башыма дүшди?» дийип, Ребден сорады.

23Реб оңа шейле җогап берди:
«Гөврәңде ики миллет бар,
сенден ики бәсдеш халк дөрәр.
Бири бейлекисинден рүстем чыкар,
улусы кичисине гул болар»[+].

24Вагты долуп, Ребека экиз огул догурды. 25Оларың илкинҗи догланының йүзи гызыл ве тени эдил поссун гейнен ялы түйлекди. Оңа Ысав[*] дийип ат гойдулар. 26Соңра онуң өкҗесинден япышып, экиз тайы дүнйә инди. Шонуң үчинем онуң адына Якуп[*] дакдылар. Чагалар догланда, Ысхак алтмыш яшындады.

27Огланлар улалып, Ысав өкде авчы ве мейдан адамы, Якуп болса юваш хем өйдечи адам болуп етишди. 28Ысхак Ысавы сөййәрди, чүнки Ысхак онуң гетирйән ав этлерини халаярды. Ребека болса Якубы сөййәрди.

29Гүнлериң бир гүни Якуп мерҗимек чорбасыны биширип йөркә, Ысав гаты ядав хем ач халда мейдандан гелди. 30Ол Якуба: «Гызыл, шол гызыл чорбаңдан маңа-да берсене. Мен ач өлдүм» дийди. (Шол себәпден хем оңа Эдом[*] дийип ат дакдылар.) 31Якуп оңа: «Илки өз новбахар огуллык хакыңы маңа сат» дийди[+]. 32Ысав: «Мен ачлыгымдан өлүп барярын, новбахар огуллык хакы мениң нәмәме деркар» дийди. 33Якуп оңа: «Онда ант ич» дийди. Ысав ант ичип, өз новбахар огуллык хакыны Якуба сатды. 34Якуп Ысава нан хем гызыл мерҗимек чорбасыны берди. Ысав ийип-ичип боландан соң, туруп гитди. Ине, шейдип, Ысав өзүниң новбахар огуллык хакына бипервай гарады[+].

#### 26-нҗы бап


Ысхак Герарда месген тутяр

1Юрда Ыбрайымың дөврүндәки ялы башга бир ачлык дүшди. Ысхак Герара, пилиштлилериң[†] шасы Абымелегиң янына гитди[+]. 2-3Реб[†] Ысхага гөрнүп, оңа шейле дийди: «Сен Мүсүре гитмән, Мениң саңа гөркезҗек юрдумда гелмишек болуп яшабер. Мен сениң билен боларын ве сени ялкарын. Шу юрды тутушлыгына Мен саңа хем сениң неслиңе берҗекдирин ве атаң Ыбрайыма эден вадамы ерине етирҗекдирин[+]. 4-5Ер йүзүниң әхли миллетлери[†] сениң несиллериңден пата[†] аларлар. Ыбрайымың Маңа гулак асандыгы, Мениң өзүне берен буйрукларымы, табшырыкларымы,[†] дүзгүнлерими ве канунларымы[†] ерине етирендиги үчин, Мен сениң несиллериңи асман йылдызлары дей көпелдерин. Бу юрды тутушлыгына Мен сениң несиллериңе берерин»[+].

6Шейдип, Ысхак Герарда дүшледи. 7Ол ериң адамлары Ысхакдан онуң аялы хакында соранда, ол «бу мениң аялым» диймәге горкуп, олара «бу мениң аял доганым» дийди. Ысхак Ребека себәпли бу ериниң халкы өзүни өлдүрер өйдйәрди, чүнки Ребека җуда оваданды[+]. 8Онуң бу ерде яшап йөренине эсли вагт болупды. Бир гүн пилиштлилериң патышасы Абымелек, Ысхагың аялы Ребека билен ойнашып дурандыгыны пенҗиреден гөрди. 9Абымелек Ысхагы өз янына чагырып, оңа: «Бу сениң аялың ахырын! Сен нәме үчин оңа „аял доганым“ дийдиң?» дийип сорады. Ысхак Абымелеге: «Ол мениң аялым дийсем, мен өлдүрилерин өйтдүм» дийип җогап берди. 10Абымелек оңа: «Нәме үчин сен бейтдиң? Бизиң адамларымыздан бири сениң аялыңа янашаян болса, онда сен бизи гүнә гоярдың» дийди. 11Соңра Абымелек: «Шу адама я-да онуң аялына дегениң башы өлүмлидир» дийип, тутуш халка дуйдурыш берди. 12Ысхак ол юртда экин экип, шол йылда хем йүз эссе артык бугдай хасылыны алды, чүнки Реб оны ялкапды. 13Ысхак гитдигисайы баяп, дөвлетли адам болды. 14Онуң сүри-сүри овнуклы-ирили маллары ве көп санлы хызматкәрлери барды. Шол себәпли хем пилиштлилер Ысхага гөрүбилмезчилик этдилер. 15Какасы Ыбрайымың өз дөврүнде гулларына газдыран әхли гуюларыны пилиштлилер топракдан долдурып, гөмүп ташладылар[+]. 16Онсоң Абымелек Ысхага: «Бу ерден гит, чүнки сен бизден зор чыкдың» дийди. 17Ысхак ол ерден гидип, Герар җүлгесине барып, шол ерде чадырыны дикип орнашды. 18Ысхак какасы Ыбрайымың дөврүнде газылып, ол өленден соң пилиштлилер тарапындан гөмлен гуюлары тәзеден газып, олары какасының дакан атлары билен атландырды. 19-20Эмма Ысхагың гуллары җүлгеде гуйы газып, ол ерде бир гөзбашыны тапанларында, Герарың чопанлары «сув бизиңки» дийип, Ысхагың чопанлары билен давалашдылар. Шейдип, Ысхак гуйыны Эсек[*] дийип атландырды, чүнки олар Ысхак билен бәсдешлик этдилер. 21Соңра олар башга бир гуйы газдылар. Ол-да давалы болды. Ол гуйыны Ысхак «Ситна»[*] дийип атландырды. 22Ысхак ол ерден гөчди ве ене-де бир гуйы газды, йөне оңа дава эден болмады, шол себәпден хем ол: «Ахырсоңы Реб бизе гиң мейдан берди, инди биз бу юртда өрңәрис» дийип, соңкы гуйының адына Рехобот[*] дакды. 23Ысхак ол ерден Беершеба гитди. 24Шол гиҗе Реб Ысхага гөрнүп: «Мен сениң атаң Ыбрайымың Худайыдырын.[†] Горкма, Мен сениң билен биледирин. Мен Өз гулум Ыбрайымың хатырасына саңа пата берерин хем сениң неслиңи көпелдерин» дийди. 25Ысхак ол ерде гурбанлык сыпасыны[†] ясап, Реббе ыбадат этди. Шол ерде чадырыны дикди. Онуң гуллары болса гуйы газдылар. 26Онсоң Ысхагың янына Герардан Абымелек, Абымелегиң маслахатчысы Ахузат хем онуң харбы серкердеси Пикол гелди. 27Ысхак олара: «Сиз мени йигренип, өз юрдуңыздан ковуп гойберип, ене мениң яныма гелйәрмисиңиз?» дийди. 28-29Олар Ысхага шейле җогап бердилер: «Реббиң сениң билен биледигине бизиң гөзүмиз етди. Шоңа гөрә бизиң саңа ягшылыкдан башга хич зат этмән, эл гатман, сени парахатлык билен гойберишимиз ялы, сениң-де бизе яманлык этмезлигиң үчин өзара ант ичишип, шертнама баглашалы дийдик. Инди Реб сени ялкасын»[+]. 30Ысхак мыхманлары хеззетледи. Олар ийип-ичдилер. 31Олар ир билен туруп, өзара ант ичишдилер. Ысхак олары угратды. Мыхманлар Ысхагың янындан разы болуп гайтдылар. 32Шол гүн Ысхагың хызматкәрлери онуң янына гелип, өз газан гуюлары хакында оңа гүррүң бердилер. Олар Ысхага: «Биз сув тапдык» дийдилер. 33Ысхак гуя «Шеба»[*] дийип ат дакды. Шоңа гөрә-де бу галаның адына шу гүнки гүне ченли Беершеба[*] дийлип гелинйәр.


Ысавың кесеки аяллары

34Ысав кырк яшына етенде, хет Беериниң гызы Ехудыт ве хет Эйлоның гызы Босмата өйленди[+]. 35Бу гелинлер Ысхак билен Ребеканы җанындан доюрдылар.

#### 27‑нҗи бап


Ысхак Якуба пата[†] берйәр

1Ысхак гаррап, гөзден галыпды. Ол өз улы оглы Ысавы янына чагырып, оңа: «Оглум!» дийди. Ысав: «Нәме, кака?» дийди. 2Ысхак: «Мен инди гаррадым, хачан өлҗегим белли дәл. 3Инди сен ав энҗамларыңы – сагдакдыр яйыңы ал-да, мейдана гидип, маңа ав авлап гетир[+]. 4Ондан мениң халаян тагамлы нахарымы биширип бер; иейин-де, өлмезимден өң саңа пата берейин» дийди.

5-6Ысхагың оглы Ысава айдан сөзлерини Ребека диңләп дурды. Ысав мейдана ава гиденде, Ребека оглы Якуба шейле дийди: «Какаң доганың Ысава: 7„Ав авлап гел-де, ондан мениң халаян тагамлы нахарымы биширип бер; мен ондан иейин-де, өлмезимден өң Реббиң хузурында саңа пата берейин“ диенини эшитдим. 8-9Инди маңа гулак ас-да, мениң табшырыгымы ерине етиргин, оглум. Гит-де, сүрүден ики саны семиз овлак гетир, мен олардан какаңың халаян тагамлы нахарыны биширейин. 10Сен оны какаңа иймәге элтип берерсиң, ол болса өлмезинден өң саңа пата берер». 11Якуп эҗесине шейле җогап берди: «Доганым Ысав түйлек адам, мениң дерим болса түйсүз. 12Эгер какам мени элләп гөрәйсе, онда ол мениң өзүни алдаяндыгымы билер. Мен пата алмагың дерегине нәлете галарын». 13Эҗеси Якуба: «Шол нәлет, гой, маңа гелсин, оглум. Сен маңа гулак ас-да, гидип овлаклары гетир» дийди. 14Шейдип, Якуп гидип, эҗесине ики саны овлак гетирип берди. Эҗеси Ысхагың халаян тагамлы нахарыны биширди. 15Соңра Ребека улы оглы Ысавың өйдәки гымматбаха эшиклерини алып, олары кичи оглы Якуба гейдирди. 16Онуң эллерини ве бойнуның түйсүз ерлерини овлак дериси билен өртди. 17Соңра Ребека биширен тагамлы нахарыны өз биширен наны билен биле оглы Якубың элине тутдурды.

18Якуп какасының янына гелип: «Кака!» дийди. Ысхак: «Хава! Сен ким, оглуммы?» дийди. 19Якуп какасына: «Мен новбахар оглуң Ысавдырын. Мен сениң айдышың ялы эдендирин. Инди дик отур-да, гетирен ав этимден ийип, маңа пата берәй» дийди. 20Ысхак оглундан: «Авы нәдип бейле чалт тапып билдиң?» дийип сорады. Якуп: «Худайың[†] Реб[†] маңа тапмага көмек этди» дийип җогап берди. 21Ысхак Якуба: «Голайрагыма сүйш, оглум. Сени элләп гөрейин, сениң, хакыкатдан-да, оглум Ысавдыгыңы я-да дәлдигиңи бир билейин» дийди. 22Якуп какасы Ысхагың алкымына барды. Ол оглуны элләп гөрди-де: «Сес Якубың сеси, йөне эллер Ысавың эллери» дийди. 23Якубың эллери эдил Ысавыңкы ялы түйлек болансоң, Ысхак оны танаман, оңа пата берди. 24Соңра Ысхак ондан: «Сен, хакыкатдан-да, мениң оглум Ысавмы?» дийип сорады. Якуп: «Хава, мен шол» дийип җогап берди. 25Ысхак оңа: «Оглум, ав этиңи гетир, иейин-де, саңа пата берейин» дийди. Якуп нахары онуң өңүнде гойды; Ысхак ийди, Якуп шерап гетирди, Ысхак ичди. 26Ысхак Якуба: «Гел, оглум, мени огша» дийди. 27Якуп какасының алкымына барып, оны огшады. Ысхак онуң гейимлериниң ысыны алды ве оңа пата берди:

«Ине, оглумың бу ысы
Реббиң берекет[†] берен
мейданың ысы ялыдыр.
28Худай саңа
Гөгүң чыгындан,
мес топраклы ерден,
бол галла хем шерап берсин[+].
29Халклар саңа хызмат этсинлер,
ил-улуслар саңа боюн эгсинлер.
Баштутан бол сен өз доганларыңа,
доганларың саңа боюн эгсинлер.
Сени нәлетлән, нәлетленсин,
сени ялкан, ялкансын!»


Ысав Ысхакдан пата сорап ялбаряр

30Ысхак Якуба пата берип, ол какасының янындан чыкан дессине, доганы Ысав авдан гайдып гелди. 31Ол хем какасына тагамлы нахар биширип гетирди-де: «Кака, дик отур-да, гетирен ав этимден ийип, маңа пата бер» дийди. 32Ысхак оңа: «Сен ким?» дийди. Ол: «Мен сениң новбахар оглуң Ысав» дийип җогап берди. 33Ысхак тутуш гөвреси билен саңңылдап: «Онда сениң өң яныңдан маңа ав этинден нахар биширип гетирен кимди? Мен нахарың барыны ийип, оңа пата бердим-ә. Ол инди паталы болар!» дийди. 34Ысав какасының сөзлерини эшидип, дады-перят этди. Ол какасына: «Эй, кака, маңа-да пата бер, маңа-да!» дийип зарынлады. 35Ысхак оңа: «Саңа берилмели патаны доганың алды, ол мени алдан экен» дийди. 36Ысав какасына: «Оңа Якуп[*] ады йөне ере дакылмандыр. Ол мени икинҗи гезек алдады. Ол башда новбахар огуллык хакымы алды, ине, бу гүн болса ол маңа берилмели патаны алды» дийди. Онсоң Ысав: «Сен маңа хич пата сакламадыңмы?» дийип, какасына өзеленди[+]. 37Ысхак оңа: «Мен оны саңа баштутан этдим, әхли доганларыңы оңа хызматкәр эдип бердим. Оңа нандыр шерап бердим. Инди мен саңа нәме берейин, оглум!» дийди. 38Эмма Ысав какасына: «Кака, сенде бары-ёгы еке пата бармыды нәме, маңа-да пата бер-дә!» дийип, ичигип-ичигип аглады. 39Какасы Ысхак оңа шейле җогап берди:

«Серет, сениң месген тутҗак ериңде гөкден чыг дүшмез,
ол мес топраклы ерден узак болар.
40Гылыҗыңа даянып яшарсың,
доганыңа хызмат эдерсиң.
Вагт гелер, гаршылык гөркезерсиң.
Онуң зулумындан дынарсың»[+].

41Какасындан алан патасы үчин Ысав Якубы йигренйәрди. Ол өз янындан: «Какамың өлүм пурсады голайлап гелйәр. Какамың яс гүнлери геченден соң, мен Якубы өлдүрерин» дийип ойланярды. 42Улы оглы Ысавың сөзлери Ребека барып етди. Онсоң Ребека кичи оглы Якубы чагыртды-да, оңа шейле дийди: «Доганың Ысав сенден ар алмак үчин сени өлдүрмегиң күйүне дүшүп йөр. 43Инди маңа гулак ас, оглум! Эгленме-де, Харана, мениң эркек доганым Лабаның янына гач! 44-45Доганың гахары ятышянча, эден ишиң онуң ядындан чыкышянча, бирселлем шол ерде яша. Соң мен адам иберип, сени ол ерден өзүм алдырарын. Бир гүнүң ичинде икиңизден хем махрум боласым геленок».

46Соңра Ребека Ысхагың янына гелип, оңа: «Мен Ысавың хет аялларындан халыс ирдим. Эгер Якуп шу хет гызларындан бирине өйленәйсе, онда мен нәдип яшарын?!» дийди[+].

#### 28‑нҗи бап

1Ысхак Якубы өз янына чагырып, оңа пата[†] хем табшырык[†] берип, шейле дийди: «Сен хет гызларына өйленме! 2Сен Паданарама, бабаң Бетувелиң өйүне гит-де, шол ерде дайың Лабаның гызларындан бирине өйлен[+]. 3Гой, Гудратыгүйчли Худай[†] сени ялкап, өрңедип, көпелтсин. Гой, Ол сенден энчеме халклар дөретсин. 4Худайың Ыбрайыма берен юрдуны өзүмизиң хәзирки гелмишек болуп яшап йөрен юрдумызы эелемегиң үчин, гой, Ол саңа ве сениң несиллериңе Ыбрайыма берен патасыны берсин!»[+] 5Шондан соң Ысхак Якубы иберди. Якуп Бетувел месопотамиялының[†] оглы, Якубың ве Ысавың эҗеси Ребеканың доганы Лабаның янына Паданарама гитди.


Ысав башга аяла өйленйәр

6-7Ысхагың Якуба пата берип, Паданарамдан бирине өйленери ялы, оны ол ере иберендигини ве «кенган[†] гызларына өйленме!» дийип, Якуба табшырык берендигини ве онуң какасыдыр эҗесиниң сөзүне гулак асып, Паданарама гидендигини Ысав эшитди. 8-9Ысав Кенган гызларыны какасының халамаяндыгыны билип, Ысмайылың янына гитди ве бейлеки аялларының үстүне Ыбрайымың оглы Ысмайылың гызы, Небаётың аял доганы Махалата өйленди[+].


Якуп Бейтелде дүйш гөрйәр

10Якуп Беершебадан чыкып, Харана тарап гитди. 11Гүн яшанда, ол бир ерде дүшледи. Ол бир дашы яссанып, шол ерде ятды. 12Якуп дүйшүнде ерден асмана узалып гидйән басганчаклары гөрди. Худайың перишделери[†] шол басганчаклардан ёкары чыкып, ашак дүшүп йөрмүшлер. 13Басганчакларың чүр башында дуран Реб[†] шейле диййәр: «Атаң Ыбрайымың ве Ысхагың Худайы Реб Мендирин. Шу ятан топрагыңы Мен саңа ве сениң неслиңе берерин[+]. 14Сениң неслиң ер йүзүниң чәгелери кимин сан-саҗаксыз болар. Олар гүндогара, гүнбатара, демиргазыга хем-де гүнорта яйрарлар. Ер йүзүниң әхли халклары сен аркалы хем-де неслиң аркалы пата аларлар[+]. 15Мен хемише сениң билен биледирин. Сен ниреде болсаң-да, Мен сени горарын ве сени ене-де шу юрда гайтарып гетирерин. Мен сени терк этмерин ве саңа берен вадамы ерине етирерин». 16Якуп оянып: «Хакыкатдан-да, Реб шу ерде. Мен муны билмәндирин!» дийди. 17Ол горкуп: «Бу нәхили горкунч ер! Бу Худайың өйи, гөгүң дервезеси» дийди. 18Якуп даң билен турды ве келлесиниң ашагына гоюп ятан улы дашыны алып, оны ядыгәрлик хөкмүнде дикди ве онуң үстүне зейтун ягыны гуйды[+]. 19Якуп бу ере «Бейтел»[*] дийип ат дакды. Бу гала озал Луз дийип атландырылярды[+]. 20-21Ол соңра ант ичип, шейле дийди: «Эгер Худай мениң ене-де саг-аман атамың өйүне доланып гелерим ялы, мениң билен биле болуп, мени ёлда горап, маңа иймәге нан, геймәге эшик берсе, онда Реб мениң Худайым болар[+]. 22Ядыгәрлик дикен бу дикме дашымы Худайың өйи дийип хасапларын. Эй, Худай, Сениң маңа берен хер бир задың ондан бирини мен Саңа берерин»[+].

#### 29-нҗы бап


Якуп Лабаның янына баряр

1Соңра Якуп ёлуны довам этдирип, гүндогар халкың юрдуна гелди. 2Ол башыны галдыранда, онуң гөзи ачык мейдандакы бир гуя дүшди. Гуйының башында үч сүри гоюн ятырды. Бу гоюн сүрүлери шол гуюдан сува якылярды. Гуйының агзында уллакан бир даш барды. 3Чопанлар сүрүлериң барыны гуйының башына йыгнанларындан соң, дашы айрып, доварларыны сува якардылар-да, ене-де дашы гуйының агзына гоярдылар.

4Якуп ол ердәки адамлардан: «Доганлар, сиз ниреден?» дийип сорады. Олар: «Биз харанлы» дийдилер. 5Якуп олардан: «Сиз Нахорың агтыгы Лабаны танаярмысыңыз?» дийип сорады. Олар: «Танаярыс» дийдилер. 6Якуп ене-де олардан: «Ол саг-саламатмыдыр?» дийип сорады. Олар: «Хава, ол саг-гургундыр. Ханха, онуң гызы Рахел доварыны сүрүп гелйәр» дийдилер. 7Соңра Якуп: «Энтек гүнортан чагы ахырын; энтек доварлары йыгнардан ир; олары сува якың-да, әкидип бакың» дийди. 8Олар: «Чопанлар сүрүлери йыгнаянча, биз доварлары сува якып билмерис; гуйының агзындакы даш айрыландан соң, доварлары сува якып билерис» дийдилер.

9Якуп олар билен геплешип дурка, Рахел какасының доварларыны гуя гетирди. Рахел чопанды. 10Якуп Рахели өз дайысы Лабаның сүрүси билен гөренде, ол гуйының янына барды-да, онуң агзындакы дашы айрып, дайысы Лабаның доварларыны гуюдан сува якды. 11Соңра ол Рахели огшап, ичигип-ичигип аглады. 12Якуп өзүниң Рахелиң какасы билен гарындашдыгыны, өзүниң Ребеканың оглудыгыны Рахеле айтды. Рахел ылгап гидип, какасына хабар берди. 13Лабан өз егени Якубың гелендигини эшидип, ылгап онуң өңүнден чыкды. Ол Якубы гуҗаклап огшады; оны өйүне алып гайтды. Якуп Лабана болуп гечен вакаларың хеммесини гүррүң берди. 14Лабан оңа: «Сен мениң өз сүегим, өз тенимсиң» дийди.


Якуп Рахеле ве Лея өйленйәр

Якуп Лабаның өйүнде бир ай яшандан соң, 15Лабан оңа: «Гарындашым дийип, сен маңа шейдип, мугт хызмат этҗек йөрҗекми? Саңа нәче зәхмет хак төлемели? Айт!» дийди. 16Лабаның ики гызы барды. Улусының ады Лея, кичисиниң ады болса Рахелди. 17Леяның гөзлери мылайымды, Рахел болса сыратлыды ве оваданды. 18Якуп Рахели сөйди. Ол Лабана: «Кичи гызың Рахел үчин мен еди йыл хызматыңы эдейин» дийди. 19Лабан: «Оны башга бирине беренден, саңа береним говудыр. Мениң янымда болубер» дийди. 20Якуп Рахел үчин еди йыллап Лабаның хызматыны этди. Рахели җуда сөййәндигине гөрә, еди йыл онуң үчин еди гүн ялы болуп гечип гитди.

21Бир гүн Якуп Лабана: «Мөхлетим долды, гелинлигими маңа бер, мен онуң янына гирейин» дийди. 22Шейдип, Лабан төверек-дашыны чагырып, той тутды. 23Эмма шол гиҗе Лабан Рахелиң дерегине улы гызы Леяны Якубың янына алып барды; Якуп Лея янашды. 24(Лабан хызматкәри Зилпаны гызы Лея гырнак эдип берипди.) 25Даң атды, ине, гөрсе бу Лея экен. Якуп Лабана: «Бу нәме этдигиң болды? Мен саңа Рахел үчин хызмат этмәнмидим нәме? Сен нәме үчин мени алдадың?» дийди. 26Лабан оңа: «Улусы отырка, кичиси дурмуша чыкарылмаз. Бу бизиң илимизиң дәбидир. 27Бир хепделик той дабарасы гечсин, саңа Рахели-де берерин, йөне онуң үчин ене еди йыл хызматымы этмели боларсың» дийди[+]. 28Якуп Лабан билен ылалашды. Бир хепделик той дабарасы геченден соң, Лабан кичи гызы Рахели-де Якуба берди. 29(Лабан хызматкәри Билханы Рахеле гырнак эдип берипди.) 30Якуп Рахеле хем янашды. Ол Рахели Леядан артык сөййәрди. Ол Лабана ене-де еди йыл хызмат этди[+].


Якубың чагалары

31Реб[†] Леяның сөйүлмейәндигини гөрүп, онуң ятгысыны ачды. Рахелден болса чага догмаярды[+]. 32Лея гөврели болуп, бир огул догурды. Ол оглуна Рубен дийип ат гойды, чүнки ол: «Реб мениң бетбагтлыгымы гөрди[*], инди мени адамым халар» дийди. 33Ол ене-де гөврели болды ве бир огул догурды. Ол: «Реб мениң сөйүлмейәндигими эшидип, маңа бу оглы хем берди» дийди. Лея оглуның адына Шимгон[*] дакды. 34Лея үчүнҗи гезек гөврели болуп, ене-де бир огул догурды. Ол: «Адамымың йүреги инди маңа багланса герек, чүнки мен оңа үч огул догруп бердим» дийди. Шол себәпден хем ол үчүнҗи оглуның адына Леви[*] дакды. 35Лея ене-де гөврели болуп, бир огул догурды. Ол: «Инди мен Реббе алкыш айдарын» дийип, оглуның адына Яхуда[†][*] дакды. Соңра ол чага догмакдан галды.

#### 30-нҗы бап

1Рахел Якуба чага догруп бермәндигини гөренде, ол өз аял доганына гөриплик этди. Ол Якуба: «Маңа-да чага бер, ёгсам, мен өлерин» дийди. 2Якубың муңа гахары гелип: «Худай[†] сени чагадан махрум эдйәр. Мен Худаймы нәме?!» дийди. 3Рахел оңа: «Гырнагым Билха билен ят. Гой, ол маңа сенден огул догруп берсин. Шейдип, Билханың үсти билен мен хем чагалы болайын» дийди. 4Ол өз гырнагы Билханы Якуба аяллыга берди; Якуп онуң билен ятды. 5Билха гөврели болуп, Якуба бир огул догруп берди. 6Онсоң Рахел: «Худай мени аклады, Ол, хакыкатданам, мениң дилегими эшидип, маңа бир огул берди» дийип, огланың адына Дан[*] дакды. 7Рахелиң гырнагы Билха ене-де гөврели болуп, Якуба икинҗи огул догруп берди. 8Рахел: «Доганым билен җуда чынлакай гөрешдим ве еңдим» дийип, оглуның адына Нафталы[*] дакды.

9Лея өзүниң догурмакдан галандыгына гөз етирип, өз гырнагы Зилпаны Якуба аяллыга берди. 10Леяның гырнагы Зилпа Якуба бир огул догруп берди. 11Лея: «Мениңки шовуна болды» дийип, оглуның адына Гат[*] дакды. 12Леяның гырнагы Зилпа Якуба икинҗи огул догруп берди. 13Лея: «Мен багтлыдырын! Гызлар маңа багтлы диерлер» дийип, икинҗи оглуның адына Ашер[*] дакды.

14Бугдай орагы дөврүнде бир гүн Рубен экин мейданына гитди ве ол ерден селмелек көклерини[*] тапды. Рубен оны эҗеси Лея гетирип берди. Рахел Леяның янына гелип, оңа: «Оглуңың гетирен селмелек көклеринден маңа-да бер» дийди. 15Лея оңа: «Әрими элимден аланыңы аз гөрүп, инди оглумың гетирен селмелек көклерини-де алсам диййәрмиң?» дийди. Рахел оңа: «Боляр, селмелек көклериниң дерегине Якуп шу гиҗе сениң билен ятайсын» дийди[+]. 16Агшамара Якуп мейдандан гайдып гелйәркә, Лея онуң өңүнден чыкып: «Сен бу гиҗе мениң яныма гир. Оглумың гетирен селмелек көклери билен сениң шу гиҗелик кирейиңи төледим» дийди. Якуп шол гиҗе Лея янашды. 17Худай Леяның дилегини эшитди. Лея гөврели болуп, Якуба бәшинҗи огул догруп берди. 18Лея: «Бу – өз гырнагымы адамыма береним үчин, Худайың маңа берен муздудыр» дийип, огланың адына Ысакар[*] дакды. 19Лея ене гөврели болуп, Якуба алтынҗы огул догруп берди. 20Лея: «Худай маңа аҗайып совгат этди. Инди адамым маңа хормат гояр, чүнки мен оңа алты огул догруп бердим» дийип, алтынҗы оглуның адына Зебулун[*] дакды. 21Ол соңра бир гыз догурды ве онуң адына Дина дакды. 22Худай Рахели ятдан чыкарманды. Ол Рахелиң дилегини эшидип, онуң ятгысыны ачды. 23Рахел гөврели болуп, бир огул догурды. Ол: «Худай мениң айыбымы айырды. 24Гой, Реб[†] маңа ене-де огул берсин!» дийип, онуң адына Юсуп[*] дакды.


Якуп Лабан билен сөвдалашяр

25Юсуп догландан соң, Якуп Лабана шейле дийди: «Мени гойбер, мен өз меканыма, өз юрдума гидейин. 26Мениң саңа нәхили хызмат эдендигими сениң өзүң билйәнсиң. Мен аялларымдыр чагаларым үчин зәхмет чекдим. Шонуң үчин сен олары маңа бер. Инди мен гидейин». 27Лабан оңа: «Мен саңа бир зат айдайын. Мен Реббиң өзүми сен себәпли берекетли[†] эдендигини пал үсти билен билдим. 28Саңа нәче төлемелидигини айт, мен төләрин» дийди. 29Шонда Якуп оңа шейле дийди: «Мениң саңа нәхили хызмат эдендигими, доварларыңың мениң дөврүмде нәхили көпелендигини сен өзүң билйәнсиң. 30Мениң гелмезимден өң, сениң доварларың саны азды, олар мен геленимден соң көпелди. Мениң аяк басан еримде[*], Реб саңа берекет берди. Инди мен өз хоҗалыгым үчин хачан ишләйин?» 31Лабан оңа: «Мен саңа нәме берейин?» дийди. Якуп: «Маңа хич зат герек дәл. Эгер сен мениң шу маслахатымы алсаң, онда мен сениң доварларыңы ене-де бакып, олара гөз-гулак боларын. 32Шу гүн сен әхли сүрүлере айланып, тегмилтли я-да менекли гоюнлары, гечилери, гара гузулары сүрүден айыр. Олар мениң хызмат хакым болар. 33Соң сен шол беренлериңи гөрмәге гелениңде, мениң догручылдыгымы гөрерсиң. Эгер мениң сүримде тегмилтсиз я-да менексиз гечилер ве гара дәл гоюнлар тапылайса, шонда сен олары огурлык хасаплап билерсиң». 34Лабан: «Боляр, гой, сениң дийшиң ялы болсун» дийди. 35Эмма шол гүнүң өзүнде Лабан ала-мула ве менекли эркечлериң, тегмилтли ве менекли, шейле хем ак гатышыгы болан гечилериң әхлисини ве гара гоюнларың барыны сүрүден чыкарып, өз огулларының гөзегчилигине берди. 36Соңра Лабан үч гүнлүк ёла барабарлыкда Якупдан араны ачды. Якуп Лабаның бейлеки галан сүрүсини бакмагыны довам этдирди.

37Якуп дерек, бадам хем-де чынар агачларының өл чыбыкларыны алып, оларың габыгыны ёл-ёл айранда ак золаклар пейда болды. 38-39Ол золаклы чыбыклары доварларың өңүнде сув ичйән новаларына салып гойды. Доварлар новалардан сув ичмәге геленлеринде, чыбыкларың өңүнде гоча гелип, богаз болдулар ве ала-мула, тегмилтли хем-де менекли овлак-гузулары гузладылар. 40Якуп гузуларыны айры саклап, олары Лабаның ала-мула ве гара доварларының гаршысында бакярды. Шейдип, Якуп өзүне сүри эдинди ве оны Лабаның сүрүсине гошмады. 41Сагдын доварлар гоча геленлеринде, чыбыкларың өңүнде гоча гелерлери ялы, Якуп чыбыклары хемише оларың өңүнде новаларда гоярды. 42Хор доварлар гоча геленде болса Якуп оларың өңүнде чыбык гоймаярды. Шунлукда, сагдын доварлар Якубыңкы, хор доварлар Лабаныңкы болярды. 43Шейдип, Якуп җуда баяды. Инди онуң сүри-сүри доварлары, гул-гырнаклары, дүелери хем эшеклери барды.

#### 31‑нҗи бап


Якуп Лабаның янындан гидйәр

1-2Якуп Лабаның огулларының: «Якуп бизиң какамызың әхли эмләгине эе болды. Ол өзүниң бүтин байлыгыны какамызың хасабына газанды» диен гүррүңини эшитди. Якуп Лабаның хем өзүне болан гарайшының өңкүси ялы дәлдигини гөрди. 3Онсоң Реб[†] Якуба: «Ата-бабаңың меканына, өз гарындашларыңың арасына долан, Мен сениң билен биле боларын» дийди. 4-5Шоңа гөрә Якуп Рахел билен Леяны мейдана, доварларың янына чагырып, олара шейле дийди: «Гөрйәрин велин, какаңызың маңа гарайшы өңкүси ялы дәл. Йөне какамың Худайы[†] мениң билендир. 6Какаңыза мениң җанымы аяман хызмат эдендигими сиз билйәнсиңиз. 7Какаңыз болса мени алдап, зәхмет хакымы он гезек үйтгетди, йөне Худай оңа маңа зелел етирмәге ёл бермеди. 8Лабан маңа: „Тегмилтли доварлар сениң хакың болсун“ диенде, доварлар учдантутма тегмилтли гузулары гузладылар. Ол: „Ала-мула доварлар сениң хакың болсун“ диенде болса, доварлар учдантутма ала-мула овлак-гузулары гузладылар. 9Шейдип, Худай какаңызың доварларыны ондан алып, маңа берди.

10Доварларың хөвре гелйән мөвсүминде мен бир дүйш гөрдүм. Дүйшүмде чакышян текелердир гечилер диңе ала-мула, тегмилтли ве халлымыш. 11Шонда дүйшүмде Худайың перишдеси[†] маңа: „Якуп!“ дийип йүзленди. Мен Оңа: „Лепбей!“ дийип җогап бердим. 12Перишде: „Серет, чакышян текелердир гечилер диңе ала-мула, тегмилтли ве халлыдыр. Лабаның саңа эдйән затларының әхлисини Мен гөрдүм. 13Мен Бейтел Худайыдырын. Сен ол ерде бир дикме дашың үстүне зейтун ягыны гуюпдың ве ант ичипдиң. Инди сен бу юртдан гит-де, өз догдук меканыңа долан“» дийди[+].

14Рахел билен Лея Якуба шейле җогап бердилер: «Атамызың өйүнде бизе не пай, не-де мирас[†] бар. 15Ол бизи кесеки хасапламаярмы нәме?! Чүнки ол бизи сатды, биз үчин төленен күмүшлери-де сатып ийди. 16Худайың какамызың элинден алан әхли байлыгы бизе хем бизиң чагаларымыза дегишлидир. Инди сен Худайың диенини ерине етир».

17-18Шейдип, Якуп чагаларыдыр аялларыны дүелере мүндүрип, әхли малларыны – Паданарамда топлан әхли мал-мүлкүни алып, өз какасы Ысхагың янына – Кенган[†] юрдуна тарап ёла дүшди. 19Лабан өз доварларыны гыркмага гиден вагты, Рахел какасының өй бутларыны огурлады. 20Якуп болса өзүниң бу ерден гачяндыгыны Лабан месопотамиялыдан[†] гизлемек билен, оны алдава салды. 21Шейдип, Якуп әхли эмләгини алып, ол ерден гачды. Ол Евфрат дерясындан гечип, Гилгат даглыгына тарап йөнелди.


Лабан Якубы ызарлаяр

22Үчүнҗи гүн Якубың гачандыгы хакдакы хабар Лабана гелип етди. 23Лабан гарындашларыны янына алып, еди гүнләп Якубың ызындан ковуп, Гилгат даглыгында онуң ызындан етди. 24Шол гиҗе Худай Лабан месопотамиялының дүйшүнде оңа: «Гулак ас! Якуба ягшыдан-ямандан зат дийме» дийди. 25Лабан Якубың ызындан етенде, Якуп даглыкда өз чадырыны дикипди. Лабан хем өз гарындашлары билен Гилгат даглыгында өз чадырларыны дикди.

26Лабан Якуба шейле дийди: «Бу нәме этдигиң болды? Нәме үчин мени алдадың ве гызларымы сөвешде эле салнан есирлер ялы эдип алып гайтдың? 27Нәме себәпден сен гайтҗакдыгыңы менден яшырдың? Мен сени шады-хоррамлык хем айдым билен, депрек ве лира[*] билен уградардым. 28Сен хатда маңа агтыкларымдыр гызларымы огшамага-да мүмкинчилик бермедиң. Сен акмаклык[†] этдиң. 29Саңа яманлык этмәге мениң гүйҗүм етйәр. Эмма сениң атаңың Худайы өтен агшам маңа: „Гулак ас! Якуба ягшыдан-ямандан зат дийме“ дийип табшырды. 30Бар, сениң гайданың хич диели. Мен сениң атаң өйүндәкилериң дидарына гаты зар боландыгыңы билйәрин. Йөне мениң худайларымы огурлап гайтмаң нәме?»[+] 31Якуп Лабана шейле җогап берди: «Гызларыңы элимден аларсың өйдүп горкдум. 32Йөне сениң худайларыңы огурлап гайдан дири галмаз. Гарындашларымызың гөзүниң алнында әхли гошлары барлап чык-да, өзүңе дегишли нәме тапсаң, ал-да гидибер». Худайлары Рахелиң огурландыгындан Якуп бихабарды.

33Лабан Якубың, Леяның ве ики гырнагың чадырыны барлады, йөне бутлары тапмады. Ол Леяның чадырындан чыкып, Рахелиңкә гирди. 34Рахел бутлары алыпды ве олары дүйәниң ховудының ашагында гизләп, өзи-де онуң үстүнде отурыпды. Лабан чадырың әхли ерини барлап чыкды, йөне олары тапмады. 35Рахел какасына: «Кака, сениң яныңда еримден турмаянлыгым үчин мени багышла, чүнки хәзир мен гөрүм гөрйәрин» дийди. Лабан хернәче агтарса-да, бутлардан дерек тапып билмеди. 36Якуп гахарланып, Лабана шейле дийди: «Бейле ызарларың ялы, мениң нәме этмишим, нәме гүнәм бар? 37Сен мениң әхли затларымы дөрүп чыкдың, эмма өй гошларыңдан, хей, тапан задың болдумы? Эгер бир зат тапан болсаң, ханы, онда оны өзүңиң ве мениң гарындашларымың өңүнде гой, хайсымызың мамладыгымызы, гой, оларың өзи чөзсүн. 38Ине, йигрими йыллап мен сениңкиде боланымда, сениң гоюнларыңдыр гечилериң гузы я овлак дүшүрен дәлдир. Мен сениң сүрүлериңден екеҗе гоч-да иен дәлдирин. 39Йыртыҗы хайванларың парчалан малларыны мен сениң яныңа гетирип хем дурмадым; мен хемише йитенлери өз бойнума алдым. Гүндиз огурланандыгы-да, гиҗе огурланандыгы-да белли болмадыклары сен менден талап этдиң. 40Гүндиз җөвзадан, гиҗе аңзакдан эҗир чекердим. Гиҗелери чирим этмән гечирердим. 41Өйүңде яшан йигрими йылым, ине, шейле гечди. Ики гызың үчин он дөрт йыл, доварларың үчин алты йыл хызматыңы этдим. Эмма сен мениң зәхмет хакымы он гезек үйтгетдиң. 42Эгер атам Ыбрайымың Худайы ве какам Ысхагың Хедер Эдйәни мениң билен биле болмадык болса, онда сен хәзир хем мени бош ковуп гойберердиң. Худай мениң чекен эзъетлерими хем зәхметими гөрүп, өтен агшам саңа дуйдурыш берди».


Якуп билен Лабан ылалашярлар

43Онсоң Лабан Якуба: «Аялларың мениң гызларым, чагаларың мениң чагаларым, доварларың мениң доварларым. Ине, шу гөрйән затларың әхлиси мениңкидир. Йөне мен өз гызларымы хем оларың чагаларыны ызына алып билмен ахырын. 44Гел, икимиз өзара әхт[†] эдишели. Бу әхт икимизе шаят болсун» дийди. 45Якуп бир улы дашы алды-да, оны дикди[+]. 46Соңра ол өз гарындашларына: «Даш топлаң» дийди. Олар йыгнан дашларындан бир үйшмек ясап, онуң гапдалында нахарландылар. 47Ол үйшмеги Лабан Ягар-сахадута[*], Якуп болса Галет[*] дийип атландырды. 48Лабаның: «Шу даш депеси бизе шаят болсун» диендигине гөрә, ол ере Галет диен ат галды. 49Бу улы даша Миспа[*] дийип ат дакылды, чүнки Лабан: «Бири-биримизден узак дүшен махалымыз, Реб бизи гөзден салмасын» дийди. 50-51Лабан Якуба ене-де шейле дийди: «Эгер гызларыма азар берәйсең я-да оларың үстүне аял алайсаң, онда билип гойгун, аралыкда адам болмаса-да, бизе Худайың Өзи шаятдыр. Ине, шу даш үйшмеги билен шу дикме даш бизиң әхтимизе шаятлык этсин. 52Бири-биримизиң тарапымыза яман ниет билен гечмели дәлдигимизе, гой, ине, шу үйшмек билен шу дикме даш шаятлык этсин. 53Ыбрайымың Худайы ве Нахорың худайы (оларың аталарының худайлары) бизиң давамызы чөзсүнлер!» дийди. Соңра Якуп өз какасы Ысхагың Хедер Эдйәнинден ант ичди[+]. 54Якуп дагың үстүнде гурбанлык берип, гарындашларыны нахара чагырды. Олар нахарландылар ве гиҗе дагда ятдылар. 55Лабан даң билен туруп, агтыкларыдыр гызларыны огшап, олара пата[†] берип, өз меканына гайтды.

#### 32‑нҗи бап


Якуп Ысав билен душушыга тайынланяр

1Якуп өз ёлы билен гидип барярка, Худайың[†] перишделери[†] оны гаршылады. 2Якуп олары гөрүп: «Бу Худайың дүшелгеси» дийди. Шейдип, Якуп ол ери Маханайым[*] дийип атландырды.

3-4Якуп Эдом юрдуның Сегир дийилйән ерине, доганы Ысавың янына хабарчы ёллап: «Мениң җенабым Ысава шейле дийиң» дийип, өз хабарчыларына шу сөзлери айтмаклыгы буюрды: «Сениң гулуң Якуп шейле диййәр: „Мен Лабаныңкыда шу вагта ченли гелмишек болуп яшадым. 5Мен энчеме өкүзли, эшекли, доварлы хем гул-гырнаклы болдум. Сениң гөвнүңи тапарым ялы, мен саңа хабар ёллаярын“». 6Хабарчылар Якубың янына гайдып гелдилер. Олар: «Биз сениң доганың Ысавың янына бардык. Ол сени гаршыламага гелйәр. Онуң янында дөрт йүз адам бар» дийдилер. 7-8Муны эшидип, Якуп җуда горкды. Ол өз янындан: «Эгер Ысав бир топарың үстүне чозуп, оны басып алаянда-да, бейлеки топар гутулар» дийип, өз адамларыны, овнуклы-ирили малларыны хем дүелерини ики топара бөлди.

9Соңра Якуп шейле дилег этди: «Эй, маңа: „Өз юрдуңа, өз доган-гарындашларыңың арасына долан, Мен саңа ягшылык эдерин“ диен Реббим, атам Ыбрайым билен какам Ысхагың Худайы![+] 10Мен Сениң садык сөйгиңе ве вепалылыгыңа мынасып дәлдирин. Иордан дерясындан[†] геченимде, элимдәки хасамдан башга задым ёкды. Инди болса мен ики топарың эеси болдум. 11Ялбарярын, мени өз доганым Ысавың элинден халас эт! Мен онуң гелип, бизиң хеммәмизи, чагалары хем оларың эҗелерини өлдүреринден горкярын. 12Сен маңа: „Мен саңа ягшылык эдерин, сениң неслиңи деңиз якасындакы сан-саҗаксыз чәгелер дей көпелдерин“ дийипдиң»[+].

13-15Якуп ол гиҗәни шол ерде гечирди. Өзүнде бар болан маллардан ики йүз гечи билен йигрими эркеҗи, ики йүз гоюн билен йигрими гочы, отуз саны көшекли саглык дүйәни, кырк сыгыр билен он өкүзи ве йигрими саны уркачы эшек билен он саны эркек эшеги өз доганы Ысава совгат этмек үчин сайлап алды. 16Якуп олары айры-айры сүрүлер эдип, өз гулларының өңүне салды ве олара: «Менден өңде йөрәң ве хер сүриниң арасында чәк саклаң» дийип табшырды. 17-18Якуп оларың илкинҗисине шейле табшырык[†] берди: «Доганым Ысав өңүңден чыкып: „Сен кимиң адамы? Угруң нирә? Өңүңдәки сүри кимиңки?“ дийип сораса: „Булар гулуң Якубыңкы. Якуп булары өз җенабы Ысава совгат иберди. Ызымыздан онуң өзи-де гелйәр“ дийиң». 19Якуп икинҗи, үчүнҗи гулуна, сүрүлериң ызына дүшүп гиден әхли гулларына-да шол бир табшырыгы берип: «Ысава душаныңызда, хут шол бир сөзлери айдарсыңыз. 20Шейле хем сиз: „Гулуң Якуп-да ыздан гелйәр“ диерсиңиз» дийди. Чүнки Якуп өз янындан: «Шу өңден уградян совгатларым билен мен Ысавың йүрегини юмшадарын. Соңра мен онуң билен йүзбе-йүз гөршерин. Ол, белки, мени кабул эдер» дийип ойланды. 21Шейдип, Якуп совгатлары өзүнден өң иберип, шол гиҗәни дүшелгеде гечирди.


Якуп гөреш тутяр

22Шол гиҗе Якуп туруп, ики аялыны, ики гырнагыны хем-де он бир чагасыны алып, Ябок дерясының гүзеринден гечди. 23Олары деряның аңырсына гечиренден соң, Якуп янындакы мал-мүлклериниң әхлисини хем деряның аңырсына иберди. 24Якубың еке өзи галды. Тә даң шапагы догянча, бир киши билен гөреш тутды. 25Якубың баш бермейәндигини гөренсоң, ол киши Якубың уйлугының ойҗугына уруп, онуң уйлугыны яздырды. 26Ол Якуба: «Даң шапагы догуп гелйәр, мени гойбер!» дийди. Якуп оңа: «Тә маңа пата[†] берйәнчәң, мен сени гойбермерин» дийди. 27Ол адам Якупдан: «Адың нәме?» дийип сорады. Ол: «Якуп» дийип җогап берди. 28Ол адам Якуба: «Инди сениң адың Якуп дәл-де, Ысрайыл[†] болар, чүнки сен Худай хем адамлар билен гөреш тутушып[*], олардан үстүн чыкдың» дийди[+]. 29Якуп ондан: «Сениң адың нәме?» дийип сорады. Ол: «Мениң адымы нәме үчин сораярсың?» дийип, шол ерде Якуба пата берди[+]. 30Якуп ол ери «Пениел»[*] дийип атландырды. Якуп: «Чүнки мен Худайы йүзбе-йүз гөрүбем, дири галдым» дийди[+]. 31Якуп Пениелден[*] чыкып барярка, Гүн догды. Ол уйлугына деглендиги себәпли агсаярды. 32(Ысрайыллар хенизе ченли уйлукдакы сиңри иймейәрлер, чүнки Худай Якубың уйлугындакы сиңре дегипди.)

#### 33‑нҗи бап


Якуп Ысав билен душушяр

1Якуп төверегине середип, Ысавың дөрт йүз адам билен биле гелйәндигини гөрди. Шейдип, ол чагаларыны Леяның, Рахелиң ве ики гырнагының арасында бөлди. 2Гырнакларыны өз чагалары билен биле өңде, Леяны өз чагалары билен биле оларың ызындан, Рахел билен Юсубы болса хеммесиниң ызындан гойды. 3Якубың өзи болса тутуш машгаласының өңүне дүшүп, доганына голайлашянча, оңа еди гезек ики бүкүлип тагзым этди. 4Эмма Ысав Якуба тарап ылгады; ол Якубың бойнундан гуҗаклап, оны огшады. Олар аглашдылар. 5Соңра Ысав төверегине середип, аяллары хем чагалары гөрди. Ол: «Яныңдакылар ким?» дийип сорады. Якуп Ысава: «Булар Худайың[†] өз гулуңа мерхемет билен берен чагаларыдыр» дийип җогап берди. 6-7Онсоң гырнаклар өз чагалары билен, соңра Лея өз чагалары билен гелип, оңа тагзым этдилер. Иң соңундан болса Рахел билен Юсуп гелип, оңа тагзым этдилер. 8Ысав Якупдан: «Мен мал сүрүси билен гелйән адамлара душдум. Олары нәме үчин ибердиң?» дийип сорады. Якуп оңа: «Олары мен сен җенабымың гөвнүни тапмак үчин ибердим» дийип җогап берди. 9Ысав оңа: «Доган, мениң өзүмиңки өзүме етерлик, сениң өз задың өзүңки болсун» дийди. 10Шонда Якуп оңа: «Ёк, бейтме. Эгер мен сениң гөвнүңден туран болсам, онда сен мениң совгатларымы кабул эт. Мен сениң йүзүңи гөрүп, хут Худайың йүзүни гөрен ялы болдум. Сен мени ачык йүз билен гаршы алдың. 11Иберен совгатларымы кабул эт. Худай мени ялкады. Менде хемме зат бар» дийди. Шейдип, Якуп Ысавы совгатларыны кабул этмәге ырды; Ысав олары кабул этди.

12Соңра Ысав Якуба: «Инди бу ерден угралың, мен сизиң гапдалыңыздан йөрәрин» дийди. 13Якуп оңа шейле җогап берди: «Чагаларың нәзикдигини, сагылян овнуклы-ирили малларың маңа алададыгыны, мениң җенабым билйәндир. Эгер доварлары гаты гыссасак, оларың бары харам өлер. 14Шоңа гөрә-де, җенабым, сен өз гулуңың өңүнден гидибер. Мен малларың хем чагаларың аягына йөрәп, гыссанман барыберерин. Җенабым, сениң билен Сегирде душушарыс».

15Ысав оңа: «Мен хем өз адамларымдан бирнәчесини сениң яныңда галдырайын» дийди. Эмма Якуп оңа: «Бейтмек нәмә герек? Җенабым маңа эййәм етерлик мерхемет этди» дийип җогап берди. 16Ысав өңден гайдып, шол гүн Сегире тарап ёла дүшди. 17Эмма Якуп Сукода тарап гитди. Ол ерде өзүне өй гурды, малларына болса агыллар ясады. Шол себәпден-де ол бу ери «Сукот»[*] дийип атландырды.

18Якуп Паданарамдан Кенгандакы[†] Шекем галасына саг-аман гелди. Ол галаның этегинде дүшледи[+]. 19Якуп чадырыны дикен ериндәки бир бөлек ери, Шекемиң атасы Хаморың огулларындан йүз күмүш теңңә сатын алды[+]. 20Соңра Якуп бу ерде гурбанлык сыпасыны[†] ясап, оны Эл-Элохе-Ысрайыл[†][*] дийип атландырды.

#### 34‑нҗи бап


Дина билен Шекем

1Леяның Якуба догруп берен гызы Дина ерли халкың гызларыны гөрмәге гитди. 2Бу юрдуң беги, хивилерден[†] болан Хаморың оглы Шекем Динаны гөрүп, оны тутды, зорлап, намысына дегди. 3Шекем гыза йүрекден ашык болды. Ол гызы сөйди ве онуң гөвнүни тапҗак болярды. 4Шекем какасы Хамора: «Шу гызы маңа алып бер» дийди.

5Хаморың оглуның Динаны биабрай эдендигини Якуп эшитди. Онуң огуллары болса мейданда малларың үстүндеди. Якуп огуллары гелйәнчә сесини чыкармады.

6-7Якубың огулларының мейдандан гайдып гелйән вагты, Шекемиң какасы Хамор Якуп билен геплешмек үчин онуң янына гитди. Огланлар бу хабары эшидип, газап донуны гейдилер. Чүнки Шекем Якубың гызы билен ятып, ысрайыл[†] халкыны иле рысва эдипди[+]. 8Хамор Якуба шейле дийди: «Мениң оглум Шекем сизиң гызыңыза өлемен ашык. Гызыңызы мениң оглума аяллыга берәйиң[+]. 9Гарындашлык ачалың, гыз алшып-бершелиң. 10Сиз шу юртда биз билен биле месген тутуп, ислән ериңизде яшап, сөвда-сатык эдиң ве өзүңизе мүлк эдиниң». 11Соңра Шекем сөзе гошулып, Динаның какасына ве доганларына шейле дийди: «Маңа мерхемет эдиң, онсоң мен сизе ислән задыңызы берерин. 12Галыңмы, гымматбаха серпайлармы, гараз, дилиңизиң геплән задыны мен сизе берерин, маңа диңе шол гызы аяллыга берсеңиз боляр»[+]. 13Эмма Якубың огуллары өз уялары Динаны биабрай эден Шекеме ве онуң какасына мекирлик билен җогап бердилер. 14Олар шейле дийдилер: «Уямызы сүннетсизе бермерис. Бу бизиң үчин намыс болар[+]. 15Диңе шу шерт билен ылалашарыс: сизиң әхли эркеклериңиз бизиң ялы сүннетленсин. 16Шейтсеңиз, онда биз сизиң билен гыз алшып-беришмәге-де, сиз билен биле бир ерде мекан тутмага-да, бир халк болмага-да тайярдырыс. 17Эгер-де сиз бизиң сөзүмизе гулак асып, сүннетленмесеңиз, онда гызымызы алып гидерис».

18Бу шерт Хамор билен онуң оглы Шекеме ярады. 19Шекем бу иши эглемеди, чүнки ол Якубың гызыны сөййәрди. Шекем машгалада иң хорматланяныды. 20Хамор билен Шекем икиси гала дервезесиндәки душушык гечирилйән ере гелип, халка шейле йүзлендилер: 21«Ол адамлар бизиң достларымыздыр. Гой, олар шу юртда месген тутуп, сөвда-сатык этсинлер. Юрдумыз гиң ахырын, ол бизе-де, олара-да етер. Олар билен гыз алшып-бершелиң. 22Бу адамлар диңе шу шерт билен – бизиң әхли эркеклеримизиң өзлери ялы сүннетленмек шерти билен бизиң арамызда яшап, бизиң билен бир халк болмага разылашарлар. 23Олар билен разылашалың, гой, олар бизиң билен биле отурсынлар. Онсоң оларың әхли маллары ве мал-мүлклери бизиңки болар!» 24Хамор билен онуң оглы Шекемиң сөзүни кабул эдип, галаның әхли эркеклери сүннетлендилер.

25Үч гүн гечипди. Эркеклер хениз сүннетиң ызасыны чекйәрдилер. Якубың ики оглы, Динаның агалары Шимгон билен Леви гала дуйдансыз хүҗүм эдип, ол ердәки эркеклериң әхлисини учдантутма гылычдан гечирдилер. 26Хамор билен онуң оглы Шекеми-де өлдүрип, Динаны Шекемиң өйүнден алып гайтдылар. 27Якубың бейлеки огуллары өлдүриленлериң янына гелдилер ве өз уяларының биабрай эдилендиги үчин галаны таладылар. 28-29Олар овнуклы-ирили маллары, эшеклери, галаның ичиндәки хем мейдандакы әхли затлары ве оларың әхли байлыкларыны олҗа алдылар; аялларыны ве оглан-ушакларыны есир алдылар ве өйлериндәки бар затлары таладылар. 30Якуп Шимгон билен Левә: «Сиз бу юрдуң илаты болан кенганлардыр[†] перизлери[†] маңа душман эдип, башымы бела сокдуңыз. Биз азлык эдйәндирис. Олар бизе гаршы баш гөтерип, мени бүтин хоҗалыгым билен билеликде гыргына берерлер» дийди. 31Огуллары Якуба: «Уямыза лолы[†] хөкмүнде гаралмагына ёл берип болмаз ахырын» дийдилер.

#### 35‑нҗи бап


Худай[†] Бейтелде Якуба пата[†] берйәр

1Худай Якуба: «Бейтеле гит-де, шол ерде месген тут. Доганың Ысавдан гачып баряркаң, өзүңе гөрнен Худая гурбанлык сыпасыны[†] яса» дийди[+]. 2Шейдип, Якуп машгаласына ве янындакылара йүзленип: «Кесеки худайларыңызы ташлаң, тәмизлениң[†] ве гейимлериңизи чалшырың. 3Гелиң, Бейтеле гиделиң. Ол ерде хасратлы гүнүмде маңа көмек эден ве гиден еримде мениң билен болан Худая гурбанлык сыпасыны ясайын» дийди. 4Шондан соң олар өз кесеки худайларыны ве гулакхалкаларыны Якуба бердилер. Якуп олары Шекемиң голайындакы дуб агаҗының ашагында гизледи[+].

5Соңра олар ёла дүшдүлер. Якубың огулларыны хич ким ызарламаз ялы, төверекдәки галаларың әхлисиниң илатыны Худайың горкусы гаплады. 6Якуп өз адамлары билен Кенгандакы[†] Луза, ягны хәзирки Бейтеле гелди. 7Якуп ол ерде гурбанлык сыпасыны ясап, ол ери «Бейтелиң Худайы» дийип атландырды, себәби Якуп доганындан гачып барярка, Худай Өзүни шол ерде оңа аян эдипди[+]. 8Ребеканың энекеси Дебора арадан чыкды ве ол Бейтелиң голайындакы дуб агаҗының дүйбүнде җайланды. Шейдип, бу агач Алон-бакут[*] дийлип атландырылды[+].

9Якуп Паданарамдан гайдып геленден соң, Худай Өзүни Якуба ене-де аян эдип, оңа пата берди. 10Худай Якуба: «Сениң адың хәзир Якуп, йөне мундан бейләк сениң адың Якуп дәл-де, Ысрайыл[†] болар» дийди. Шейдип, Ол онуң адына Ысрайыл дакды[+]. 11Соңра Худай ене: «Мен Гудратыгүйчли Худайдырын. Өрңәң, көпелиң. Сенден миллет ве биртопар миллетлер[†] дөрәр, сениң несиллериңден шалар чыкар[+]. 12Ыбрайыма, Ысхага берен юрдумы саңа ве сениң неслиңе берерин» дийди. 13Соңра Худай Якуп билен сөзлешен еринден ёкары гөтерилип гитди. 14Якуп Худайың өзи билен геплешен еринде улы даш дикди ве онуң үстүне ичги садакасыны[†] хем-де зейтун ягыны гуйды[+]. 15Якуп Худайың өзи билен геплешен ерини Бейтел[*] дийип атландырды[+].


Рахелиң өлүми

16Олар Бейтелден уградылар. Эфрат велаятына етмәге санлыҗа мензил галанда, ёлда Рахелиң чагасының болмалы пурсады гелип, оны агыр бургы тутуп уграды. 17Агыр бургы тутярка, гөбегене оңа: «Горкма, ине, сениң муның-да огул!» дийди[+]. 18Җаны чыкып барян Рахел оглуна Беноны[*] дийип ат дакды. Йөне какасы онуң адына Бенямин[*] гойды. 19Шейдип, Рахел дүнйәден өтди. Ол Эфрата, ягны Бейтуллахама гидилйән ёлуң гырасында җайланылды[+]. 20Якуп Рахелиң губурының үстүнде бир улы даш дикди. (Шол даш Рахелиң губурының үстүнде шу гүне ченли хем дур.) 21Ысрайыл ене ёлуны довам этдирди. Ол Эдер диңиниң аңырсында өз чадырыны дикди. 22-23Ысрайыл Эдерде яшаярка, онуң оглы Рубен өз какасының гырнак аялы Билха билен ятды. Ысрайыл муны эшитди.

Ысрайылың он ики оглы барды. Онуң Леядан болан огуллары: Рубен (новбахар оглы), Шимгон, Леви, Яхуда,[†] Ысакар, Зебулун;[+] 24онуң Рахелден болан огуллары: Юсуп, Бенямин; 25онуң Рахелиң гырнагы Билхадан болан огуллары: Дан, Нафталы; 26онуң Леяның гырнагы Зилпадан болан огуллары: Гат ве Ашер. Бу Якубың Паданарамда доглан огулларыды.


Ысхагың өлүми

27Якуп Ыбрайым билен Ысхагың гелмишек болуп яшан ери болан Мамрә, ягны Кирятарба (Хеброна) какасы Ысхагың янына гелди[+]. 28Ысхак йүз сегсен йыл өмүр сүрди. 29Ол гаррап дүнйәден өтүп, ата-бабаларына говушды. Огуллары Ысав билен Якуп оны җайлады[+].

#### 36-нҗы бап


Ысавың несиллери

1[•]Ысавың, ягны Эдомың несиллери шулардыр[+]. 2-3Ысав Кенган[†] гызларына өйленди. Ол хет Эйлоның гызы Ада, хиви Сибгоның оглы Ананың гызы Охолыбама хем-де Ысмайылың гызы, Небаётың аял доганы Босмата өйленди[+]. 4Ада Ысава Элипазы, Босмат Регувалы, 5Охолыбама болса Егушы, Ягламы ве Кораны догруп берди. Ине, шулар Ысавың Кенган юрдундака доглан огулларыдыр.

6Ысав аялларыны, огул-гызларыны, хоҗалыгындакыларың әхлисини, малларыны хем-де Кенганда газанан әхли эмләгини алып, доганы Якубың янындан айрылып, башга ере гитди. 7Оларың малы җуда көпди. Шейле болансоң, олар бир ерде яшап билҗек дәлдилер, оларың доварларына өри дарлык эдйәрди. 8Ысав, ягны Эдом Сегир даглыгында яшады. 9Сегир даглыгындакы эдомларың атасы болан Ысавың несиллери шулардыр. 10Оларың атлары шейледир: Ысавың аялы Ададан болан оглы Элипаз, Ысавың аялы Босматдан болан оглы Регувал. 11Элипазың огуллары: Тейман, Омар, Сепо, Гатам ве Кеназ. 12Тимна Ысавың оглы Элипазың гырнак аялыды. Ол Элипаза Амалеги догруп берди. Булар Ысавың аялы Ададан болан несиллеридир[+]. 13Регувалың огуллары: Нахат, Зера, Шамма ве Миза. Булар Ысавың аялы Босматдан болан несиллеридир. 14Ысавың аялы Охолыбама Сибгоның агтыгы, Ананың гызыды. Охолыбама Ысава шу огуллары: Егушы, Ягламы ве Кораны догруп берди.

15-16Ысавың несиллеринден дөрән уругбашылар шулардыр: Ысавың новбахар оглы Элипазың огуллары: Тейман, Омар, Сепо, Кеназ, Кора, Гатам ве Амалек. Шулар Элипазың Эдом юрдундакы огулларыдыр; олар Ысавың Ададан болан огулларыдыр. 17Ысавың оглы Регувалың огуллары шулардыр: уругбашылар Нахат, Зера, Шамма, Миза. Булар Регувалың Эдом юрдундакы огулларыдыр. Олар Ысавың аялы Босматдан болан огулларыдыр. 18Ысавың аялы Охолыбамадан болан огуллары: Егуш, Яглам, Кора. Булар Ысавың Ананың гызы Охолыбамадан болан огулларыдыр. 19Буларың хеммеси Ысавың, ягны Эдомың огулларыдыр. Олар уругбашылардыр.

20-21[•]Хоры тиресинден Сегириң огуллары шулардыр: Лотан, Шобал, Сибгон, Ана, Дишон, Эсер ве Дишан. Олар юрдуң яшайҗыларыдыр ве хорыларың[†] уругбашыларыдыр. Булар Сегириң Эдом юрдундакы огулларыдыр[+]. 22Лотаның огуллары шулардыр: Хоры, Хомам. Тимна Лотаның аял доганыды. 23Шобалың огуллары: Алван, Манахат, Эйбал, Шепо, Онам. 24Сибгоның огуллары: Ая, Ана (ол какасының эшеклерини бакып йөркә, чөлде гызгын сувлы чешмелери тапды). 25Ананың чагалары: Дишон ве гызы Охолыбама. 26Дишоның огуллары: Хемдан, Эшбан, Йытран, Керан. 27Эсериң огуллары: Билхан, Загаван, Акан. 28Дишаның огуллары: Ус, Аран. 29-30Сегир юрдундакы уругларына гөрә хоры уругбашылары шулардыр: Лотан, Шобал, Сибгон, Ана, Дишон, Эсер, Дишан.


Эдом патышалары

31[•]Ысрайыллара хич бир патыша шалык этмезден өң Эдом юрдунда хөкүм сүрен патышалар шу ашакдакылардыр. 32Бегорың оглы Бала Эдомда патышалык этди. Онуң пайтагт галасының ады Динхабады. 33Бала дүнйәден өтүп, онуң ерине Босра галасындан болан Зераның оглы Ёбап патыша болды[+]. 34Ёбап дүнйәден өтүп, онуң ерине тейманлы Хушам патыша болды[+]. 35Хушам дүнйәден өтүп, онуң ерине Мовап топрагында мидянлары[†] еңен, Бедатың оглы Хадат патыша болды. Онуң пайтагт галасының ады Авытды. 36Хадат дүнйәден өтүп, онуң ерине масрекалы Самла патыша болды. 37Самла дүнйәден өтүп, онуң ерине Евфрат дерясының боюндакы Рехоботдан болан Шавул патыша болды. 38Шавул дүнйәден өтүп, онуң ерине Акборың оглы Багалханан[†] патыша болды. 39Акборың оглы Багалханан дүнйәден өтенден соң онуң ерине Хадар патыша болды. Ол Пагу галасынданды. Хадарың аялының ады Мехейтабелди. Ол Матредиң гызы, Мейзахабың агтыгыды.

40-43Уруглары, юртда месген тутян ерлери хем атлары боюнча Ысавдан дөрән эдом уругбашылары шулардыр: Тимна, Алва, Етет, Охолыбама, Эла, Пинон, Кеназ, Тейман, Мибсар, Магдыел, Ирам. Бу уругларың хеммеси Ысавдан дөредилер[+].

#### 37‑нҗи бап


Юсуп ве онуң доганлары

1Якуп өз какасының гелмишек болуп месген тутан юрды болан Кенганда[†] яшаярды. 2Якубың машгаласының кыссасы шейледир.

Он еди яшлы Юсуп, өвей эҗелери Билхадан ве Зилпадан болан доганлары билен биле сүри бакярды. Юсуп доганларының эден ишлерини какасына шугуллаярды. 3Ысрайыл[†] Юсубы бейлеки огулларындан хас говы гөрерди, чүнки ол Якубың гарран вагты доглупды. Якуп оңа үйтгешик дон[*] тикипди. 4Юсубың доганлары өз какаларының Юсубы өзлеринден хас илери тутяндыгыны гөрдүлер. Шоңа гөрә-де, олар Юсубы йигренердилер ве онуң билен сөзлери алышмазды.

5Бир гүн Юсуп дүйш гөрди. Ол дүйшүни доганларына гүррүң беренде, олар Юсубы өңкүлеринденем бетер йигрендилер. 6Юсуп олара шейле дийди: «Диңләң, мен шейле дүйш гөрдүм. 7Биз экин мейданында дессе богярмышык. Бирденкә мениң дессәм еринден галып, дикелип дурярмышын; сизиң десселериңиз болса онуң дашына айланып, оңа баш эгйәрмишлер». 8Доганлары Юсуба: «Бәх, сен бизиң үстүмизден хөкүмдарлык эдәермикәң, бизи доландыраярмыкаң?» дийдилер. Шейдип, олар Юсубы дүйши хем-де өзлери барада айдан сөзлери үчин хас-да бетер йигрендилер.

9Юсуп ене бир дүйш гөрди ве ол оны-да доганларына гүррүң берди. Ол: «Мен ене бир дүйш гөрдүм. Онда Гүн, Ай хем-де он бир саны йылдыз маңа баш эгйәрмишлер» дийди. 10Юсуп муны какасына-да, доганларына-да гүррүң берди. Какасы оңа кәйәп: «Бу нәхили дүйш болдугы? Бәх, мен, эҗең, доганларың – хеммәмиз саңа ики бүкүлип тагзым этмели болаярмыкак?» дийди. 11Шейдип, доганлары Юсуба гөриплик эдйәрдилер, йөне бу сөзлер онуң какасыны оя батырды.

12-13Бир гүн Юсубың доганлары какаларының доварларыны бакмага Шекеме гиден вагтларында, Ысрайыл Юсуба: «Доганларың Шекемде доварлары бакып йөрлер. Сен оларың янына гидип гел» дийди. Юсуп: «Боляр, гидәерин» дийди[+]. 14Якуп Юсуба: «Гит-де, доганларыңдан хабар ал. Җанлары сагмыка, доварлар түкелмикә, билип гел» дийип, оны Хеброн дересиниң ичи билен угратды.

Юсуп Шекеме гелди[+]. 15Мейданда ондан-оңа айланып йөркә, оңа бир адам душуп: «Нәме идейәрсиң?» дийип сорады. 16Юсуп: «Доганларымы идейәрин. Айтсана, олар малларыны ниреде бакяркалар?» дийди. 17Ол адам: «Олар бу ерден гитдилер, мен оларың: „Дотана гиделиң“ диенлерини эшитдим» дийди. Юсуп доганларының ызындан гидип, олары Дотандан тапды[+].

18Доганлары Юсубы узакдан гөрүп, хениз якынлашманка, оны өлдүрмегиң кастына чыкдылар. 19Олар бири-бирлерине: «Ханха, дүйш гөрүҗи гелйәр. 20Гелиң, оны өлдүрип, шу гуррук гуюларың бирине ташлалың-да, оны бир йыртыҗы хайван ийипдир диелиң. Онсоң гөрели-бакалы, онуң дүйшлери чын болуп чыкаярмыка!» дийишдилер.

21Муны Рубен эшидип: «Ёк, оны өлдүрмәлиң» дийип, Юсубы халас этмәге чалышды. 22Юсубы буларың элинден халас этмек ве оны саг-аман ызына, какасының янына ибермек үчин, Рубен олара: «Оны шу чөлдәки гуя ташлаң, йөне оңа эл гатып, ганына галаймаң!» дийди. 23-24Юсуп доганларының янына геленде, олар онуң эгниндәки үйтгешик донуны сыпырдылар-да, Юсубы гуррук гуя ташладылар[+].

25Олар нахарланмага отуранларында, Гилгатдан ысмайылларың кервениниң гелйәндигини гөрдүлер. Дүелере хошбой ыслы отлар, мелхем хем-де ладан йүклененди. Олар бу йүклери Мүсүре алып барярдылар. 26Яхуда[†] доганларына: «Доганымызы өлдүрип, ганхорлыгымызы гизләнимиз билен газанян задымыз нәме?! 27Гелиң, оны ысмайыллара саталың, гой, ол бизиң элимизден җебир чекмесин, ол бизиң доганымыздыр, өз сүегимиздир» дийди. Доганлары Яхуда гулак асдылар[+]. 28Мидян тәҗирлери ол ерден гечип баряркалар, доганлары Юсубы гуюдан чыкарып, оны йигрими күмүш теңңә ысмайыллара[*] сатдылар. Олар болса Юсубы Мүсүре алып гитдилер. 29Рубен гуя гайдып гелди ве ол ерден Юсубы тапмансоң, якасыны йыртып зарынлады.

30Ол доганларының янына барып: «Оглан ёк, инди мен нәдейин!» дийди. 31Онсоң олар бир эркеҗи союп, Юсубың донуны онуң ганына буладылар. 32Олар Юсубың үйтгешик донуны какаларының янына элтип: «Биз бу доны тапдык, серет, бу сениң оглуңың дон-а дәлдир-дә?» дийдилер. 33Якуп доны танап: «Бу оглумың доны! Оны бир йыртыҗы хайван ийипдир; Юсуп шек-шүбхесиз парчаланыпдыр» дийип аглады. 34Якуп якасыны йыртып зарынлап, энчеме гүнләп оглуның ясыны тутды[+]. 35Якубың әхли огулларыдыр гызлары гелип, оңа гөвүнлик берҗек болдулар, эмма оңа гөвүнлик берип билмедилер. Якуп: «Шу хасратым билен өлүлер дүнйәсиндәки оглумың янына гитҗек» дийди. Шейдип, какасы Юсубың ясыны тутмагыны довам этдирди. 36Шол арада мидянлар[†] Юсубы Мүсүрде фараоның[†] җанпеналарының баштутаны Потыпара сатдылар.

#### 38‑нҗи бап


Тамар билен Яхуда[†]

1Шол вагтлар Яхуда өз доганларындан айрылып, адулламлы Хира диен бириниң янына гидип, шол ерде орнашды. 2Яхуда ол ерде Шуга диен бир кенганың[†] гызы билен таншып, өйленип, оңа янашды. 3Аял гөврели болуп, бир огул догурды. Яхуда онуң адына Эр дакды. 4Онуң аялы икинҗи гезек гөврели болуп, ене-де бир огул догурды. Ол огланың адына Онан дакды. 5Ол соңра ене-де бир огул догурды ве онуң адына Шела дакды. Аялы соңкы оглуны догранда, Яхуда Кезипдеди.

6Яхуда новбахар оглы Эри Тамар диен гыза өерди. 7Эмма Яхуданың новбахар оглы Эри Реббиң назарында пислик эдендиги үчин, Реб[†] оны өлдүрди. 8Яхуда Онана: «Доганыңың несли йитип гитмез ялы, сен өз гелнеҗеңе янашмага борчлусың» дийди[+]. 9Эмма Онан өзүнден өнҗек чагаларың өз несли болмаҗакдыгыны билйәрди. Шол себәпден-де ол хер вагт гелнеҗесине янашанда, чага галмазлыгы үчин тохумыны ере дөкерди. 10Онан Реббиң назарында пислик эдендиги үчин, Реб оны өлдүрди. 11Яхуда гелни Тамара: «Сен атаң өйүне гит-де, оглум Шела йигит чыкянча, ол ерде дуллугыңа яшабер» дийди. Чүнки Яхуда Шела-да бейлеки ики доганы ялы өлер өйдүп горкярды. Шейдип, Тамар атасы өйүне гитди.

12Эсли вагтдан соң Яхуданың аялы – Шуганың гызы арадан чыкды. Аялының матамы совлансоң, Яхуда досты адулламлы Хира билен өз гыркымчыларының янына Тимна гитди. 13Тамара: «Гайынатаң доварларыны гыркдырмага Тимна гидйәр» дийип хабар бердилер. 14Ол дуллук гейимини чалшырып, йүзүни бүрәп, дашына өртги оранып, Тимна гидилйән ёлуң угрундакы Эйнайымың дервезесиниң агзында отурды. Чүнки Тамар Шеланың йигит чыкандыгыны билйәрди, эмма ол хениз Шела берилмәнди. 15Яхуда оны гөрди ве йүзи өртүлги болансоң, ол лолудыр өйтди. 16Яхуда бу аялың өз гелнидигинден бихабар болансоң, оңа тарап өврүлип: «Мениң билен ятҗакмы?!» дийди. Ол Яхудадан: «Эгер сениң билен ятайсам, сен маңа нәме берерсиң?» дийип сорады. 17Яхуда ол аяла: «Өз сүримден бир овлак иберерин» дийип җогап берди. Ол Яхуда: «Овлагы иберйәнчәң, гирев гоюп билермиң?» дийди. 18Яхуда ондан: «Саңа гирев хөкмүнде нәме берейин?» дийип сорады. Ол аял: «Бойнуңдан асылгы мөхүриңи гайшы билен хем-де элиңдәки хасаңы бер» дийди. Шейдип, Яхуда булары оңа берип, онуң билен ятды. Шунлукда, ол аял ондан гөврели болды. 19Аял өйүне гидип, бүренҗегини айрып, ене-де дуллук гейимини гейди. 20Яхуда гиревине гоян затларыны ол аялдан алмак үчин, адулламлы достундан оңа бир овлак иберди, йөне оны тапмады. 21«Эйнайымда, ёлуң угрунда азгын аял отырды, шол ниредекә?» дийип, ол ерли адамлардан сорады. Эмма оңа: «Бу ерде хич хачан азгын аял болманды» дийип җогап бердилер. 22Ол Яхуданың янына доланып гелди ве оңа: «Мен оны тапмадым, ерли адамлар хем: „Бу ерде хич хачан азгын аял болманды“ диййәрлер» дийди. 23Яхуда: «Бизиң үстүмизден гүлмезлери ялы, гой, ол затлар шонуңкы болсун. Мен овлагы ибердим, йөне сен ол аялы тапып билмедиң» дийди.

24Үч ая голай вагт геченден соң, оңа: «Гелниң Тамар лолучылыга йүз уруп, гөврели болупдыр» дийип хабар бердилер. Яхуда: «Оны дашары чыкарың-да, якың» дийди[+]. 25Тамары дашары чыкаранларында, ол гайынатасына шу хабары ёллап: «Мен, ине, шу мөхүриң, гайшың хем-де хасаның эесинден гөврели болдум. Серет-де, булары танап, оларың кимиңкидигини бил!» дийип, гиревине алан затларыны гайынатасына иберди. 26Яхуда өз затларыны танап, шейле дийди: «Ол менден хас мамла, себәби мен оны оглум Шела дакмадым». Шондан соң, Яхуда хич хачан Тамар билен ятмады[+]. 27Айы-гүни долуп, догурмалы пурсады геленде, Тамарың гөвресинде экиз чаганың бардыгы мәлим болды. 28Ол догранда, илки бир чаганың эли чыкды. Гөбегене «Шу өң догулды» дийип, чаганың гошарына гырмызы сапак даңды. 29Йөне чага элини ене ызына чекип алды ве онуң иниси илки догулды. Гөбегене: «Сен нәдип зор билен чыкдың?» дийди. Шол себәпден хем онуң адына Перес[*] дакылды. 30Соңра эли гырмызы сапаклы чага догулды. Онуң адына Зера гоюлды.

#### 39-нҗы бап


Юсуп Потыпара хызмат эдйәр

1Ысмайыллар Юсубы Мүсүре гетирип, фараоның[†] җанпеналарының баштутаны Потыпара сатдылар[+]. 2Реб[†] Юсуп билен биледи. Юсубың ишлери оңуна болды; ол мүсүрли җенабының өйүнде яшаярды. 3Мүсүрли җенап Юсубың әхли ишлерине Реббиң көмек эдйәндигине ве Онуң Юсуба әхли ишинде үстүнлик берйәндигине гөз етирди. 4Шейдип, Юсуп җенабының гөвнүни тапып, оңа хызмат этди. Ол Юсубы бүтин хоҗалыгының үстүнден баштутан эдип белләп, өз эечилигиндәки әхли затлары онуң ыгтыярына берди. 5Шондан соң Реб Юсубың хатырасы үчин бу мүсүрлиниң бүтин хоҗалыгына ве онуң өйүндәки хем мейдандакы әхли мал-мүлкүне берекет[†] берди. 6Потыпар әхли мал-мүлкүни Юсубың ыгтыярлыгына берди. Ол инди өз дамагындан башга зада баш галдырмаярды.


Юсуп ве Потыпарың аялы

Юсуп бой-сыратлы, җуда гөрмегей йигитди. 7Арадан бирнәче вагт геченден соң, оңа Потыпарың аялының гөвни гидип: «Мениң билен ят» дийди. 8Эмма Юсуп мундан боюн гачырып, шейле дийди: «Җенабым өйүң хич бир зады үчин баш галдырмаяр. Ол өз эечилигиндәки бар затлары мениң баштутанлыгыма берди. 9Шу хоҗалыкда мениң ыгтыярым онуңкыдан ёкарыдыр. Ол хоҗалыгың сенден башга әхли задыны маңа ынанды, чүнки сен онуң аялысың. Онсоң нәдип мен бейле габахат иш эдип, Худайың[†] өңүнде гүнә газанып билерин?!»[+] 10Потыпарың аялы Юсубы өзи билен ятмага хер гүн ырҗак болса-да, ол оңа гулак асмады.

11Бир гүн Юсуп өз иши билен өе гирди. Өйде хызматкәрлериң хич бири ёкды. 12Потыпарың аялы онуң эшигинден тутды-да: «Мениң билен ят» дийди. Эмма Юсуп эшигини онуң элинде галдырып, гачып дашары чыкды. 13-14Юсубың эшигини элинде галдырып гачандыгыны гөрен аял хызматкәрлерини чагырып, олара: «Гөрсеңизләң, мениң әрим бу еврейи[†] бизи биабрай этмек үчин гетирипдир. Ол мениң билен ятҗак болуп, отагыма гелди, мен сесимиң етдигинден гыгырдым. 15Шонда ол эшигини янымда ташлап, дашары гачып гитди» дийди[+]. 16Соңра ол Юсубың җенабы гелйәнчә, онуң эшигини өз янында саклады. 17-18Ол Юсубың җенабына-да өз хызматкәрлерине айдан сөзлерини гайталады: «Сениң гетирен еврей гулуң мени биабрай этмек үчин отагыма гелди. Гыкылык турзанымы гөрүп, ол эшигини янымда ташлап гачып гитди».

19Аялының: «Гулуң мени, ине, шейтди» диен сөзлерини эшиденсоң, җенабың ганы депесине урды. 20Ол Юсубы тутуп, патышаның туссагларының сакланян зынданына салды. Шейдип, Юсуп зынданда отурды. 21Йөне Реб Юсуп билен болуп, оңа мерхемет этди. Юсуп зынданың башлыгының гөвнүнден турды[+]. 22Зынданың башлыгы ол ердәки туссагларың әхлисини Юсубың элине берди. Юсуп зынданың әхли иши үчин җогапкәрчилик чекди. 23Зынданың башлыгы Юсубың гарамагындакы затларың хич бири билен гызыкланмаярды, чүнки Реб Юсуп билен болуп, хер бир ишинде оңа үстүнлик берйәрди.

#### 40-нҗы бап


Юсуп туссагларың дүйшүни ёряр

1Бирнәче вагтдан соң, Мүсүр патышасының баш сакысы билен баш нан бишириҗиси патышаның гөвнүне дегдилер. 2Бу икисине фараоның[†] гахары гелди. 3Ол булары җанпеналарың баштутанының өйүндәки зынданда, Юсубың сакланян зынданына салды. 4Җанпеналарың баштутаны Юсубы оларың баштутаны эдип гойды; Юсуп олара хызмат этди. Олар бирнәче вагт зынданда болдулар.

5Бир гиҗе Мүсүр патышасының туссаглыкда сакланян сакысы билен нан бишириҗиси дүйш гөрдүлер. Дүйшлериң херсиниң өзүне махсус ёргуды барды[+]. 6Даң билен Юсуп бу икисиниң янына гелди; олар бирхили үнҗүлидилер. 7Ол бу туссаглардан: «Бу гүн нәме себәпден үнҗүли гөрүнйәрсиңиз?» дийип сорады. 8Олар Юсуба: «Биз дүйш гөрдүк, йөне оны ёруп билҗек адам ёк» дийип җогап бердилер. Юсуп олара: «Ёргут Худайдан[†] дәлмидир нәме?! Ханы, дүйшүңизи маңа гүррүң бериң» дийди[+]. 9Баш сакы дүйшүни Юсуба гүррүң берди: «Дүйшүмде үзүм агаҗыны гөрдүм. 10Үзүм агаҗының үч шахасы бармыш. Ол өсүп, гүллейәрмишин-де, онда үзүм салкымлары пейда болярмыш. 11Фараоның кәсеси хем мениң элимдемиш. Мен үзүми фараоның кәсесине сыкып, кәсәни оңа узадярмышым». 12Юсуп оңа шейле дийди: «Дүйшүң ёргуды, ине, шейле: үч шаха үч гүндүр. 13Үч гүнден фараон сени зындандан чыкарып, саңа ене өңки везипәңи берер. Сен фараона ене-де эдил өңки сакылык эден вагтыңдакы ялы онуң кәсесини элине берерсиң. 14Йөне гүнүң говулашанда, мени хем ятла; маңа ягшылык эдәй. Фараоның мени-де зындандан чыкарары ялы, мен хакда оңа гүррүң бер. 15Чүнки мен еврейлериң[†] юрдундан огурланып гетирилдим, хатда шу ерде-де, Мүсүрде зындана ташланар ялы, мен хич хили гүнә этмедим».

16Баш нан бишириҗи Юсубың дүйш ёрмага өкдедигини гөрүп: «Мен хем дүйш гөрдүм. Депәмде үч себет чөрек бармыш. 17Себетлериң иң үсткүсинде фараон үчин ундан биширилен дүрли ныгматлар бармыш, олары гушлар иййәрмиш» дийип, Юсуба дүйшүни гүррүң берди. 18Юсуп оңа: «Дүйшүң ёргуды, ине, шейле: үч себет үч гүндүр. 19Ене үч гүнден фараон сени зындандан чыкарып, дардан асар; гушлар сениң этиңи иерлер».

20Үч гүнден соң фараон өз доглан гүни мынасыбетли эмелдарлары үчин мейлис гурады ве баш сакы билен баш нан бишириҗини-де зындандан чыкардып, өз эмелдарларының өңүнде дурузды[+]. 21Эдил Юсубың ёршы ялы, фараон баш сакыны ене өңки везипесине белледи; ол фараона сакылык этди. 22Баш нан бишириҗини-де Юсубың айдышы ялы, патыша дардан асдырды[+]. 23Баш сакы болса Юсуп хакда пикир хем этмеди, ол оны ядындан чыкарды.

#### 41‑нҗи бап


Юсуп фараоның[†] дүйшүни ёряр

1Ики йылдан соң фараон бир дүйш гөрди. Ол Нил дерясының кенарында дурмушын. 2Бирденкә еди саны бакылан, семиз сыгыр дерядан чыкып, гамышлыгың ичинде отламага башлаярмыш. 3Олардан соң болса дерядан еди саны сүңклери чыкышып дуран хор сыгыр чыкып, кенарда өңкүлериң янында дурярмыш. 4Сүңклери чыкышып дуран шол хор сыгырлар бейлеки еди семиз сыгры иййәрмиш. Шол вагт хем фараон укудан оянды. 5Ол ене ука гитди ве бу гезек башга бир дүйш гөрди. Бир балдакдан еди саны док ве оңат дәне сүммүли өсүп чыкярмыш. 6Олардан соң болса гүндогар елине гуран еди саны пуч дәне сүммүли өсүп чыкярмыш. 7Соңра шол еди саны гуран пуч сүммүл бейлеки док хем дыкыз еди сүммүли иййәрмиш. Шол вагт хем фараон ене-де укудан оянды ве мунуң дүйшүдигине дүшүнди. 8Ир билен фараоның рухы үнҗүлиди. Ол Мүсүриң әхли җадыгөйлеридир акылдарларыны чагырып, олара өз дүйшүни гүррүң берди, эмма оларың хиҗиси дүйшлери ёруп билмедилер[+].

9Баш сакы фараона йүзленип, оңа шейле дийди: «Шу гүн мен хата иш эдендигими боюн алярын. 10Бир гүн фараоның баш нан бишириҗи билен маңа гахары гелип, бизи җанпеналарың баштутанының өйүндәки зындана салды. 11Бир гиҗе бизиң икимиз-де дүйш гөрдүк. Дүйшлериң херсиниң өзүне лайык ёргуды болмалыды. 12Бизиң янымызда җанпеналарың баштутанының хызматкәри болан бир еврей[†] йигит хем барды. Биз өз дүйшүмизи шоңа гүррүң бердик ве ол бизиң гөрен дүйшлеримизи оларың мазмунына гөрә ёруп берди[+]. 13Юсубың ёргуды догры[†] болуп чыкды. Мен өңки везипәме доланып гелдим, баш нан бишириҗи болса дардан асылды». 14Фараон Юсубы чагыртды. Оны дессине зындандан чыкардылар. Юсуп өзүне серенҗам берди, гейимлерини чалшырды ве фараоның хузурына гелди. 15Фараон Юсуба: «Мен бир дүйш гөрдүм, йөне оны ёруп билйән ёк. Мен сен дүйш ёруп билйәрмишиң дийип эшитдим» дийди. 16Юсуп фараона: «Оны ёрян мен дәлдирин; диңе Худай[†] фараона бәхбитли дүшүндириш берер» дийди[+]. 17Фараон Юсуба дүйшүни гүррүң берди: «Мен дүйшүмде Нил дерясының кенарында дурмушым. 18Бирденкә дерядан еди саны бакылан, семиз сыгыр чыкып, гамышлыгың ичинде отлап башлаярмыш. 19Оларың ызындан болса дерядан ене-де еди саны сүңклери чыкышып дуран хор сыгыр чыкярмыш. Мен шейле хор сыгырлары бүтин Мүсүрде хич хачан гөрмәндим. 20Соңра шол хор сүңклери чыкышып дуран сыгырлар өңки еди семиз сыгры иййәрмишлер. 21Эмма оларың семиз сыгырлары иендигини хич ким билип билҗек дәлди, чүнки оларың энтегем өңкүлери ялы сүңклери чыкышып дурмушын. Шол вагт хем мен ояндым. 22Соңра ене башга бир дүйш гөрдүм. Бир балдакда еди саны док ве дыкыз сүммүл гөгерйәрмиш. 23Олардан соң болса еди саны гүндогар елине гуран пуч сүммүл өсүп чыкярмыш. 24Шол пуч сүммүллер хем өңки еди док сүммүли иййәрмишлер. Мен муны җадыгөйлере гүррүң бердим, эмма муны маңа дүшүндирип билен тапылмады».

25Юсуп фараона шейле дийди: «Җенабың ики дүйшүниң хем манысы бирдир. Худай фараона Өз этҗек задыны аян эдипдир. 26Еди семиз сыгыр билен еди док сүммүл бу еди йылдыр. Бу икиси бир дүйшдүр. 27Соңкы чыкан еди хор сыгыр билен гүндогар елине гуран еди пуч сүммүл, еди йыллап довам этҗек ачлыгы аңладяр. 28Мениң айдышым ялы, Худай фараона Өз этҗек задыны гөркезипдир. 29Бүтин Мүсүр топрагында еди йыл болелинлик болар. 30Соңра еди йыл ачлык гелер. Мүсүриң өңки болчулыгы унудылар, чүнки ачлык Мүсүри эҗизледер[+]. 31Соңкы гелен ачлык болчулыгы унутдырар, чүнки ол җуда агыр гелер. 32Фараоның шол бир дүйши ики гезек гөрмеги ишиң Худай тарапындан кесгитленендигини ве Худайың оны тизара амала ашырҗакдыгыны аңладяр. 33Шоңа гөрә-де, фараоның дүшби, пәхим-пайхаслы адамы тапып, оны Мүсүре баштутан эдип беллемеги зерурдыр. 34Фараон бүтин Мүсүрде хәкимлер беллемелидир ве олар еди йыллык болчулыкда Мүсүр юрдуның хасылының бәшден бирини алмалыдырлар. 35Гой, олар өңлериндәки гелҗек болчулык йылларында галла топлап, оны галаларда фараоның ыгтыярлыгында сакласынлар. 36Бу галла Мүсүр ачлыкдан хеләк болмаз ялы, оңа еди йыл азык болар».


Юсуп Мүсүре хөкүмдарлыга белленйәр

37Фараона ве онуң әхли эмелдарларына бу теклип ярады. 38Фараон өз эмелдарларына: «Биз Юсупдан башга Худайың Рухы болан адамы тапып билмерис» дийди[+]. 39Соңра ол Юсуба: «Худай шу затларың әхлисини саңа аян этди, сениң ялы дүшби, пәхим-пайхаслы адам ёкдур. 40Сен мениң юрдумда хөкүмдарлык эдерсиң; халк саңа боюн эгер. Мен диңе ша тагтында сенден бейик боларын»[+]. 41Соңра фараон Юсуба: «Ине, мен сени тутуш Мүсүр топрагына хөкүмдар эдип беллейәрин» дийди. 42Фараон бармагындакы патышалык мөхүрини чыкарып, оны Юсубың бармагына дакды; оңа гымматбаха лыбаслар гейдирди ве бойнуна алтын зынҗыр дакды[+]. 43Соңра фараон Юсубы өзүниң везириниң ат арабасына мүндүртди; Юсубың өңүнден: «Тагзым эдиң!» дийип җар чекдирдилер. Шейдип, патыша Юсубы тутуш Мүсүр юрдуна хөкүмдар эдип белледи. 44Фараон Юсуба: «Фараон мен болсам-да, Мүсүриң хич бир еринде сенден ругсатсыз чөп башы гымылдамаз» дийди. 45Фараон Юсуба Сопнат-Пагныя дийип, мүсүрче ат дакды; оны Хелиёполыс галасының руханысы[†] Потыпериң гызы Асенада өерди. Шейдип, Юсуп тутуш Мүсүр юрдуны доландырып башлады[+]. 46(Мүсүр патышасы фараона хызмат эдип башланда, Юсуп отуз яшындады.) Юсуп фараоның янындан гайдып, бүтин Мүсүре айланды. 47Еди йыллык болчулыкда топрак бол галла берди. 48Юсуп Мүсүр топрагындан еди йылың довамында өнен әхли галланы йыгнап, галаларда ерлешдирди. Ол хер галаның төверегинден йыгналан галланы шол галаның өзүнде саклады. 49Шейдип, Юсуп деңиз чәгелери дей көп галла хасылыны топлады, хатда ол соңабака олары өлчемесини-де гойды. 50Ачлык йыллары башламазындан өң, Хелиёполыс галасының руханысы Потыпериң гызы Асенада Юсуба ики огул догруп берди. 51Юсуп: «Худай маңа әхли мушакгатлыкларымы хем-де атамың өйүни унутмага ярдам этди» дийип, новбахар оглуның адына Манаша[*] дакды. 52Ол икинҗи оглы боланда: «Җебир чекен топрагымда Худай мени өрңетди» дийип, онуң адына Эфрайым[*] дакды.

53Мүсүриң еди йыллык болчулык дөври тамамланды. 54Юсубың айдышы ялы, еди йыллык ачлык башланды. Әхли юртларда ачлык болды. Эмма бүтин Мүсүрде иймит барды[+]. 55Ахыры ачлык Мүсүр топрагына хем аралашып уграды. Халк налыш билен фараондан азык сорап башлады. Фараон әхли мүсүрлилере: «Юсубың янына барың-да, шонуң диени билен болуң» дийди. 56Ачлык Мүсүриң әхли ерине яйрап, гитдигисайы гүйҗейәрди. Юсуп аммарлары ачып, Мүсүр халкына галла сатып башлады. 57Юсупдан галла сатын алмак үчин, Мүсүре дүнйәниң әхли күнҗеклеринден адамлар гелдилер, чүнки бүтин дүнйәде ачлык барха гүйҗейәрди.

#### 42‑нҗи бап


Юсубың доганлары Мүсүре гелйәрлер

1Якуп Мүсүрде галла бардыгыны билип, өз огулларына: «Нәме бири-бириңизиң йүзүңизе середип отырсыңыз? 2Мен Мүсүрде галла бар дийип эшитдим. Ач өлесиңиз гелмейән болса гидиң-де, галла сатын алып гелиң» дийди. 3Шунлукда, Юсубың доганларындан онусы Мүсүре галла сатын алмага гитди. 4Юсубың сүйтдеш иниси Бенямини болса Якуп «бир бетбагтчылыга учраймасын» дийип, доганлары билен ибермеди. 5Мүсүре галла сатын алмага геленлериң арасында Ысрайылың огуллары-да барды, чүнки Кенганда-да[†] ачлыкды.

6Юсуп Мүсүрде хәким болансоң, ол бүтин юрдуң халкларына галла сатярды. Юсубың доганлары гелип, оңа ики бүкүлип тагзым этдилер[+]. 7Юсуп доганларыны гөренден танады, йөне танамадыксыран болды. Ол: «Ниреден гелдиңиз?» дийип, олар билен хайбатлы геплешди. Олар: «Биз Кенгандан азык сатын алмага гелдик» дийдилер. 8Юсуп доганларыны танаса-да, олар оны танамадылар. 9Юсуп олар билен багланышыклы гөрен дүйшлерини ятлады ве олара: «Сиз юрдуң горагсыз ерини аңтамага гелен ичалыларсыңыз» дийди[+]. 10Олар Юсуба: «Ёк, җенабым, биз гулларыңыз азык сатын алмага гелдик. 11Бизиң әхлимиз бир адамың чагаларыдырыс. Биз гулларыңыз ак йүрекли адамлардырыс, ичалы дәлдирис» дийдилер. 12Юсуп олара ене: «Ёк, сиз юрдуң горагсыз ерини аңтамага гелипсиңиз» дийди. 13Олар Юсуба: «Биз гулларыңыз җеми он ики догандырыс ве Кенганда яшаян бир адамың огулларыдырыс. Көрпәмиз какамызың янында галды, бир доганымыз йитди» дийип җогап бердилер. 14Юсуп олара шейле дийди: «Ёк, айдышым ялы, сиз ичалысыңыз. 15Сиз, ине, шейле сыналарсыңыз. Мен фараоның[†] адындан ант ичйәрин. Сизиң көрпе иниңиз шу ере гелмесе, сиз бу ерден гитмерсиңиз. 16Сизиң бириңиз гидиң-де, доганыңызы гетириң, бейлекилериңиз болса зынданда гөзегчилик астында сакланарсыңыз. Шонда сизиң догры[†] я-да ялан сөзлейәндигиңиз белли болар. Эгер ялан сөзлейән болсаңыз, фараоның адындан ант ичйәрин, онда сизиң ичалы болдугыңыздыр». 17Шейдип, Юсуп олары үч гүнләп зынданда туссаглыкда саклады.

18Үчүленҗи гүн Юсуп олара шейле дийди: «Эгер мениң диеними этсеңиз, онда дири галарсыңыз, чүнки мен Худайдан[†] горкярын. 19Эгер сиз, хакыкатдан-да, ак йүрекли адамлар болсаңыз, онда сизиң бириңиз шу ерде, зынданда галың, бейлекилериңиз болса ач отуран хоҗалыкларыңыза галла әкидиң. 20Онсоң көрпе доганыңызы мениң яныма гетириң. Эгер шейле этсеңиз, бу сизиң ялан сөзлемейәндигиңизи субут эдер ве сиз өлүмден гутуларсыңыз». Доганлар онуң билен разылашдылар. 21Олар бири-бирилерине шейле дийишдилер: «Биз өз доганымызың гаршысына эден гүнәмиз үчин җеза чекйәрис. Ол бизе нәхилилер ялбарыпды, эмма биз онуң чекйән хасратына писинт этмәндик. Шол себәпли-де инди биз хасрат чекйәрис». 22Рубен олара шейле дийди: «Мен сизе „оглана сүтем этмәң“ дийдим, эмма сиз маңа гулак асмадыңыз. Ине, инди бизден онуң өлүми үчин ар алыняр»[+]. 23Олар айдылян затлара Юсубың дүшүнйәндигини билмейәрдилер, чүнки ол олар билен дилмаҗың үсти билен геплешйәрди. 24Юсуп доганларының янындан айрылып аглады. Ол соң доланып гелип, олар билен геплешди. Ол соңра Шимгоны тутдурды ве Шимгон доганларының гөзүниң алнында даңылды.


Юсубың доганлары Кенгана доланярлар

25Юсуп оларың хорҗунларының галладан долдурылмагыны, оларың гетирен күмүш пулларының ене-де ызына, оларың чувалларына салынмагыны ве олара ёл үчин азык берилмегини буюрды. Бу шейле хем эдилди. 26Доганлар галланы эшеклерине йүкләп, ёла рована болдулар. 27Гиҗәни гечирмек үчин дүшлән ерлеринде оларың бири эшегине ийм бермек үчин чувалың агзыны ачанда, онуң агзында өз күмүш пулуның ятандыгыны гөрди. 28Ол доганларына: «Пулум ызына гайтарылыпдыр, ол, ине, чувалың ичинде ятыр» дийип сесленди. Оларың муңа йүреклери ярылды. Олар горкудан яңа титрешип, бири-бирлерине: «Худайың бизе бу нәме этдиги-кә?!» дийишдилер.

29Олар Кенгана, өз какалары Якубың янына гелип, болан ишлериң әхлисини оңа гүррүң бердилер. 30«Ол ериниң хәкими биз билен хырсыз геплешди, ол бизи ичалы хасап этди. 31Биз оңа: „Биз ак йүрекли адамлардырыс, ичалы дәлдирис. 32Биз бир атадан болан он ики догандырыс; бир доганымыз йитди, көрпәмиз болса Кенганда какамызың янында галды“ дийдик. 33Шонда ол бизе шейле дийди: „Сизиң ак йүрекли адамлардыгыңыза гөз етирмек үчин мен, ине, шейле этҗек. Сизиң бириңиз мениң янымда галарсыңыз, бейлекилериңиз болса ач отуран хоҗалыкларыңыза галла алып гидерсиңиз. 34Көрпе иниңизи мениң яныма гетириң. Шонда мен сизиң ичалы дәл-де, ак йүрекли адамлардыгыңыза ынанарын. Шондан соң сизиң доганыңызы ызына берерин ве сиз бу юртда сөвда-сатык эдип билерсиңиз“» дийип, какаларына хеммесини болшы ялы гүррүң бердилер.

35Чувалларыны бошаданларында, олар ве оларың какасы Якуп пуллы дүвүнчеклериниң чуваллардадыгыны гөрүп горкдулар. 36Якуп олара шейле дийди: «Бу затлар мениң башыма гелди: сиз мени чагаларымдан махрум этдиңиз. Юсубы-да, Шимгоны-да ёкладыңыз, индем Бенямини әкитҗек болярсыңыз». 37Рубен какасына: «Эгер оны гайтарып гетирмесем, онда мениң ики оглумы-да өлдүрәй. Бенямини мениң ыгтыярыма бер, мен оны сениң яныңа гайтарып гетирерин» дийди. 38Якуп: «Оглумы сизиң билен иберҗек дәл, чүнки онуң агасы өлүп, еке өзи галды. Эгер ёлда Бенямин бир бетбагтчылыга учрайса, сиз мени гаррылык чагымда өлүлер дүнйәсине хасрат билен иберерсиңиз» дийди.

#### 43‑нҗи бап


Юсубың доганлары Мүсүре икинҗи гезек гелйәрлер

1Кенганда[†] ачлык эрбетди. 2Мүсүрден гетирилен галла гутаранда, Якуп огулларына: «Ене гидиң-де, бираз азык сатын алып гелиң» дийди. 3Яхуда[†] оңа шейле дийди: «Ол адам бизе берк дуйдурыш берип: „Доганыңыз билен гелмесеңиз, сиз мени гөрмерсиңиз“ дийди. 4-5Бенямини бизиң билен иберсең, биз гидерис хем саңа азык сатын алып гелерис, оны ибермесең, гитмерис. Чүнки ол адам: „Доганыңыз билен гелмесеңиз, сиз мени гөрмерсиңиз“ дийди». 6Ысрайыл[†]: «Оңа ене бир доганыңызың бардыгыны айдып, маңа бейле яманлык этмели дәл экениңиз-дә!» дийди. 7Олар: «Ол бизден „Какаңыз дирими? Башга-да доганыңыз бармы?“ дийип, биз ве бизиң машгаламыз хакында сораг барыны ягдырды. Биз хем онуң сорагларына җогап бермели болдук. Онуң: „Доганыңызы гетириң“ дийҗегини биз ниреден билели ахырын?» дийдилер. 8Яхуда какасы Ысрайыла шейле дийди: «Сен-де, биз-де, чагаларымыз-да ачлыкдан өлмән яшарымыз ялы, огланы мениң билен ибер, биз гидели. 9Мен Бенямине өз җаным билен җогап берҗекдигиме кепил гечйәрин. Оны менден талап эт. Эгер мен огланы саңа ызына гетирип, өңүңде гоймасам, онда, гой, мен өмүрбакы сениң өңүңде гүнәкәр болайын. 10Эгер биз хаял-ягаллыга салмадык болсак, биз ол ере эййәм ики гезек гидип-гелердик».

11Какалары Ысрайыл олара шейле дийди: «Боляр, гидиң, йөне яныңыз билен хәким үчин совгат хөкмүнде, шу юрдуң иң оңат нәз-ныгматларындан: бираз мелхем, бираз бал, ладан, атыр, писсе хем бадам әкидиң. 12Ики эссе көп пул алың, чувалыңызың агзында ызына гайтарылан өңки пулларыңызы болса ызына әкидиң. Белки, бир ялңышлык боландыр. 13Доганыңызы хем алың-да, ене ол адамың янына доланың. 14Гудратыгүйчли Худайың[†] Өзи сизе ол адамың өңүнде рехим этсин; белки, ол бейлеки доганыңызы-да, Бенямини-де гойберәеди-дә. Чагасыз галмалы болсам, гой, галайын».

15Шейдип, олар совгатлары, ики эссе пул хем Бенямини алып, Мүсүре гидип, ене Юсубың хузурына бардылар. 16Юсуп оларың арасында Бенямини гөрүп, хоҗалыгының баш хызматкәрине: «Бу адамлары өе әкит; бир мал сой-да, нахар тайярла. Олар мениң билен биле гүнортанлык эдинерлер» дийди. 17Ол хызматкәр табшырылышы ялы, доганлары Юсубың өйүне алып барды. 18Доганлар горкдулар, чүнки олар Юсубың өйүне гетирилдилер. Олар: «Муны гечен гезекки чувалларымызда ызына гайтарылан пул себәпли, дарап, бизи тутуп гул эдип, элимизден эшеклеримизи алмак үчин эдйәндир» дийдилер.

19Шейдип, олар Юсубың хызматкәриниң янына барып, өйүң ишигинде дуран ерлеринден онуң билен геплешдилер. 20Олар шейле дийдилер: «Җенабым, бизе гулак ас. Биз бу ере азык сатын алмак үчин өң хем гелипдик. 21Эмма шейле бир ягдай болды. Гидишин, дүшлән еримизде чувалларымызың агзыны ачдык, гөрсек, гетирен пулларымыз шол дуршуна чувалларың агзында гойлупдыр. Олары биз ене-де гайтарып гетирдик. 22Бу гезекки сатын алҗак азыгымыз үчин болса биз гошмача пул гетирдик. Пуллары чувалымыза кимиң саландыгындан бизиң хабарымыз ёк». 23Хызматкәр олара: «Аркайын болуң, горкмаң. Пуллары чувалларыңыза сизиң ве атаңызың Худайы сизиң үчин саландыр. Пулларыңызы мен алдым» дийди. Соңра хызматкәр Шимгоны оларың янына гетирди. 24Хызматкәр олары Юсубың өйүне салып, олара аякларыны ювар ялы сув гетирди ве оларың эшеклерине ийм беришдирди. 25Доганлар болса гүнортана, Юсубың гелер вагтына ченли өз гетирен совгатларыны тайярладылар, чүнки олара Юсуп билен биле нахарланмалыдыклары айдылыпды.

26Юсуп өе геленде, доганлары Юсуба өз совгатларыны берип, оңа тагзым этдилер. 27Юсуп оларың хал-ахвалларыны сорашдырды. Соңра ол: «Гарры атаңыз саг-гургунмы? Ол аятда дирими?» дийди. 28Олар: «Гулуң какамыз саг-гургун гезип йөр» дийип, оңа дыза чөкүп тагзым этдилер. 29Соңра Юсуп олара гөз айлады ве өз сүйтдеш доганы Бенямини гөрүп: «Көрпәмиз диениңиз шумы? Худай саңа мерхемет этсин, оглум!» дийди. 30Соңра Юсуп ховлукмачлык билен ол ерден чыкды, чүнки доганының дидарыны гөрүп, онуң дамагы долды. Ол өз ички отагына гечип аглады. 31Йүз-гөзүни ювуп, өзүни дүрсәнден соң болса: «Нахар гетириң» дийип буюрды.

32Нахары Юсуба өзбашына, доганлара өзбашына ве онуң билен нахарланян мүсүрлилере өзбашына бердилер, чүнки мүсүрлилер еврейлер[†] билен биле нахарланмаклыгы йигренч хасаплаярдылар[+]. 33Доганлар яш тертиби боюнча улудан-кичә, Юсубың гаршысында отурдылды. Олар муңа гең галып, бири-бирлерине середишдилер. 34Олара нахар Юсубың сачагындан берилди. Беняминиң пайы бейлекилериңкиден бәш эссе артыкды. Шейдип, олар Юсуп билен биле ийип-ичип кейп чекдилер.

#### 44‑нҗи бап


Юсубың кәсеси

1Юсуп баш хызматкәрине шейле буйрук берди: «Бу доганларың чувалларыны оларың гөтерип билҗек азыкларындан долдурарсың; гетирен пулларыны-да оларың чувалларының агзында гоярсың. 2Көрпелериниң чувалына болса онуң галла төлемек үчин гетирен пулы билен мениң күмүш кәсәми саларсың». Баш хызматкәр Юсубың буйругыны ерине етирди. 3Булар даңдан эшеклери билен ол ерден уградылды. 4Олар хениз галадан узаклашманкалар, Юсуп баш хызматкәрине: «Бар, ызларындан ет-де, олара: „Ягшылыга яманлык билен җогап бермәңиз нәме? 5Бу мениң җенабымың ичйән, середип, гелҗеги билйән кәсеси ахырын. Сиз пис иш этдиңиз“ дий» дийип буюрды. 6Баш хызматкәр доганларың ызындан етип, олара Юсубың сөзлерини гайталады.

7Олар шейле дийдилер: «Нәме себәпден бизиң җенабымыз бейле диййәркә? Бейле иш этмәндигимизе биз ант ичйәрис. 8Биз өз чувалларымыздан чыкан пуллары-да Кенгандан[†] ызына гетирдик. Онсоң биз сениң җенабыңың өйүнден алтын-күмши нәме үчин огурлалы?! 9Эгер кәсе гулларыңың биринден чыкайса, гой, шол адам өлдүрилсин. Галанларымыз болса җенаба гул боларыс». 10Баш хызматкәр: «Гой, сизиң дийшиңиз ялы болсун, йөне кәсе кимден чыкса, диңе шол маңа гул болар, бейлекилериңиз болса бошадыларсыңыз» дийди. 11Олар дессине чувалларыны ере дүшүрип, оларың агзыны ачдылар. 12Баш хызматкәр яш тертиби боюнча улудан-кичә хеммесиниң чувалыны барлады. Кәсе Беняминиң чувалындан чыкды. 13Муңа олар дады-перят этдилер. Соңра оларың херси гошларыны эшеклерине йүкләп, ызларына гала доландылар.

14Юсуп хениз өйдеди. Яхуда[†] хем онуң доганлары Юсубың янына гелип, онуң өңүнде ере йүзин дүшүп тагзым этдилер. 15Юсуп олара: «Бу нәме этдигиңиз болды?! Мениң ялы адамың гелҗеги билип, кимиң гүнәкәрдигини билҗекдиги хакында пикир этмедиңизми?» дийди. 16Яхуда оңа шейле җогап берди: «Нәме дийип, нәме айтҗагымызы, өзүмизи нәдип аклаҗагымызы билйән дәлдирис, җенабым! Гулларыңың гүнәкәрдигини Худай[†] аян этди. Инди бизиң барымыз өзүнден кәсе чыкан-да, бейлекилеримиз-де сизиң гулуңыздырыс». 17Эмма Юсуп олара шейле дийди: «Ёк, бейле иш этмекден Худайың Өзи сакласын. Кәсе кимден чыкан болса диңе шол маңа гул болар, галанларыңыз болса саг-саламат какаңызың янына доланарсыңыз».


Яхуда Бенямин үчин ялбаряр

18Шу сөзлерден соң Яхуда Юсубың голайына барып: «Җенабым, өз гулуңа ики агыз сөз айтмага ругсат эт. Маңа гахарланмаң; сиз фараон[†] киминсиңиз. 19Җенабым гулларыңыздан: „Какаңыз я-да доганыңыз бармы?“ дийип сорадыңыз. 20Биз саңа гарры какамызың бардыгыны, онуң гаррандан соң болан бир көрпе оглуның бардыгыны, ол огланың болса сүйтдеш доганының өлүп, энесиниң чагаларындан диңе еке өзүниң галандыгыны, оны какасының җуда сөййәндигини айдыпдык[+]. 21Сиз болса өз гулларыңыза: „Оны гетириң, мен бир гөрейин“ дийдиңиз. 22Биз: „Оглан какасындан айрылып билмез, эгер ол айрылайса, онуң какасы җан берер“ дийдик. 23Йөне сиз: „Көрпе доганыңыз билен гелмесеңиз, сиз мени асла гөрмерсиңиз“ дийдиңиз. 24Гулуң какамыза сениң диенлериңи гүррүң бердик. 25Онсоң какам бизе: „Ене-де гидиң-де, бираз азык сатын алып гелиң“ дийди. 26Биз оңа: „Көрпәмизи бизиң билен иберсең, биз гидерис, ёгса гитмерис, чүнки биз көрпәмиз билен биле бармасак, хәкими гөрүп билмерис“ дийдик. 27Шонда гулуң какамыз бизе: „Аялымың маңа ики огул догруп берендигинден сизиң хабарыңыз бардыр. 28Биринден айра дүшдүм. ‘Ол парчаланыпдыр’ дийдим. Шондан соң мен оны асла гөрмедим. 29Инди муны-да алып гитсеңиз, олам ёлда бир бетбагтчылыга учрайса, сиз мени гаррылык чагымда өлүлер дүнйәсине хасрат билен иберерсиңиз“ дийди. 30Шу сөзлерден соң огланы гоюп, гулуң какамызың янына биз нәдип баралы?! Онуң җаны оглунда ахырын. 31Оглуның янымызда ёкдугыны гөрсе, ол җан берер. Шейдип, биз гарры атамызы өлүлер дүнйәсине хасрат билен иберерис. 32Үстесине-де, мен гулуң: „Эгер мен огланы саңа гайтарып гетирмесем, онда, гой, мен өмүрбакы сениң өңүңде гүнәкәр болайын“ дийип, оглана өз җаным билен җогап берҗекдигиме кепил гечдим. 33Шоңа гөрә, оглана дерек җенаба мен гул болайын, ол болса, гой, доганлары билен биле ызына долансын. 34Чүнки мен огланы бу ерде ташлап барып, какамың йүзүне нәхили середейин. Мен какамың чекҗек хасратыны гөрмекден горкярын».

#### 45‑нҗи бап


Юсуп өз доганларына сырыны ачяр

1Юсуп хызматкәрлериниң өңүнде мундан артык сакланып билмән: «Хеммелери шу ерден чыкар» дийип гыгырды. Юсуп өз доганларына сырыны ачанда, онуң янында доганларындан башга адам ёкды. 2Юсуп сес эдип аглады. Онуң сеси мүсүрлилере ве фараоның[†] көшгүндәкилере эшидилди. 3Юсуп доганларына: «Мен Юсуп, какам дирими?» дийди. Эмма онуң доганлары муны эшиденде, оларың Юсупдан горкуларындан яңа диллери тутулды. 4Юсуп олара: «Голайрагыма гелсеңизләң» дийди. Олар Юсубың голайына гелдилер. Ол сөзүни довам эдип, шейле дийди: «Мен сизиң Мүсүре сатан доганыңыз Юсупдырын. 5Сиз мени бу ере сатандыгыңыз үчин гам чекип, пушман этмәң, чүнки Худай[†] адамларың җаныны горап сакламак үчин мени сизиң өңүңизден Мүсүре иберди. 6Чүнки ер йүзүнде ики йылдан бәри ачлык довам эдйәр. Ене-де бәш йыллап экин-тикин-де, хасыл-да болмаз. 7Ер йүзүнде сизиң несиллериңизи аман галдырмак ве сизи бейик гутулыш билен халас этмек үчин Худай мени сизиң өңүңизден иберди. 8Шоңа гөрә-де, мени бу ере сиз дәл-де, Худай иберди. Худай мени фараона ата хөкмүнде гоюп, онуң бүтин көшгүниң эеси этди. Мен тутуш Мүсүриң хөкүмдарыдырын. 9Хаял этмән гидиң-де, какамың янына барып, оңа шейле дийиң: „Оглуң Юсуп шейле диййәр: ‘Худай мени тутуш Мүсүриң хөкүмдары этди, сен эгленмән мениң яныма гел. 10Сен Гошен велаятында месген тутарсың; сен ве сениң чагаларыңдыр агтыкларың, овнуклы-ирили малларың, махласы, өзүңде бар болан әхли затларың билен мениң голайымда боларсың. 11Бу ачлык ене бәш йыла чекҗек. Сизиң хич бириңиз мәтәчлик чекмез ялы, мен ол ерде сени ве сениң хоҗалыгыңы хем әхли малларыңы зерур затлар билен үпҗүн эдерин’“. 12Мениң хакыкатдан-да Юсупдыгымы сизиң хеммәңиз ве иним Бенямин-де өз гөзүңиз билен гөрүп дурсуңыз. 13Сиз какама мениң Мүсүрдәки шан-шөхратым,[†] бу ерде гөрен затларыңызың әхлиси хакында гүррүң бериң ве оны тизрәк шу ере алып гелиң». 14Соңра ол өз иниси Бенямини гуҗаклап аглады. Бенямин хем оны гуҗаклап аглады. 15Юсуп аглап, әхли доганларыны гуҗаклап огшады. Диңе шондан соң доганлары онуң билен геплешмәге башладылар.

16Юсубың доганларының гелендиги хакындакы хабар фараоның көшгүне барып етди. Муңа патыша-да, онуң эмелдарлары-да бегендилер. 17Фараон Юсуба шейле дийди: «Доганларыңа шейле дий: „Эшеклериңизи йүкләң-де, Кенгана[†] доланың. 18Какаңызы хем, машгалаларыңызы хем алып, мениң яныма гелиң. Мен Мүсүриң иң сайлантгы ерини сизе берерин. Сиз мес топраклы юрдуң хасылындан ийип доярсыңыз“. 19Олара ене-де шейле дий: „Чагаларыңыз хем аялларыңыз үчин Мүсүрден арабалар алып, олары какаңыз билен биле шу ере гетириң. 20Ызыңызда галҗак гош-голамларыңызың аладасыны этмәң, чүнки бүтин Мүсүриң сайлантгы нәз-ныгматлары сизиңки болар“».

21Ысрайылың огуллары айдылышы ялы-да этдилер. Фараоның табшырыгы боюнча Юсуп олара арабалар хем ёл азыгыны берди. 22Юсуп буларың Беняминден башгасының херсине бир лай, Бенямине болса үч йүз күмүш теңңе билен бәш лай гейим-геҗим берди. 23Какасына он эркек эшеги Мүсүриң иң сайлама нәз-ныгматларындан, он уркачы эшеги болса какасына Мүсүре гайдышын ёл азыгы болар ялы галладан, чөрекден ве азыкдан йүкләп иберди. 24Онсоң Юсуп доганларыны уградып, олара: «Ёлда давалашаймаң» дийди.

25Шейдип, олар Мүсүрден гайдып, Кенгана какалары Якубың янына доланып гелдилер. 26Олар какаларына: «Юсуп дири, ол тутуш Мүсүриң хөкүмдары» дийип хабар бердилер. Якуп доңуп галды, чүнки ол эшидйән затларына ынанып билмеди. 27Эмма олар Юсубың айданларының әхлисини Якуба гүррүң беренлеринден соң ве өзүни әкитмек үчин Юсубың иберен арабаларыны гөренден соң, Якубың йүреги ерине гелди. 28Ысрайыл[†]: «Юсубым дири, бес! Өлмәнкәм гидип, онуң дидарыны бир гөрейин!» дийди.

#### 46-нҗы бап


Якуп ве онуң машгаласы Мүсүре гөчйәр

1Ысрайыл[†] әхли затларыны алып, ёла рована болды. Ол Беершеба гелип, какасы Ысхагың Худайына[†] гурбанлыклар[†] берди[+]. 2Шол гиҗе Худай Ысрайыла гөрнүп, оңа: «Якуп! Якуп!» дийди. Ысрайыл Оңа: «Лепбей!» дийип җогап берди. 3Худай оңа шейле дийди: «Мен Худайдырын, сениң атаңың Худайыдырын. Сен Мүсүре гитмекден горкма. Мен ол ерде сенден бир бейик миллет ярадарын. 4Мен сениң билен биле Мүсүре гидерин ве сени соң ене-де өз топрагыңа гетирерин. Сен дүнйәден өтениңде, Юсуп сениң яныңда болар»[+]. 5Онсоң Якуп Беершебадан гайтды. Ысрайылың огуллары какалары Якубы, өз чагаларыдыр аялларыны, фараоның[†] иберен арабаларына мүндүрдилер. 6-7Якуп әхли несиллерини: огул-гызларыны, агтыкларыдыр малларыны ве Кенганда[†] топлан әхли мал-мүлклерини алып, Мүсүре гелди. 8[•]Ысрайылларың Якуп ве онуң билен Мүсүре гелен несиллери шулардыр. Якубың новбахар оглы Рубен[+]. 9Рубениң огуллары: Ханок, Паллу, Хесрон, Кармы[+]. 10Шимгоның огуллары: Емувел, Ямын, Охат, Якин, Сохар хем-де кенган аялындан болан оглы Шавул[+]. 11Левиниң огуллары: Гершон, Кохат, Мерары[+]. 12Яхуданың[†] огуллары: Эр, Онан, Шела, Перес, Зера. Булардан Эр билен Онан Кенганда өлүпдилер. Пересиң огуллары: Хесрон, Хамул[+]. 13Ысакарың огуллары: Тола, Пува, Ёп, Шимрон[+]. 14Зебулуның огуллары: Сарат,[†] Эйлон, Яхлеел[+]. 15Бу огуллары хем-де гызы Динаны Лея Якуба Паданарамда догруп берипди. Якубың әхли огул-гызларының җеми отуз үч саныды. 16Гатың огуллары: Сипён, Хагы, Шуны, Эсбон, Эри, Ароды, Арели[+]. 17Ашериң огуллары: Йимна, Йишва, Йишви, Берига хем-де гызы Сера. Берагың огуллары: Хебер, Малкыел[+]. 18(Булар Зилпаның огулларыдыр. Лабан Зилпаны өз гызы Лея гырнак эдип берипди. Якубың Зилпа гырнагындан болан неслиниң саны җеми он алтыдыр.) 19Якубың Рахелден болан огуллары: Юсуп, Бенямин. 20Мүсүрде Хелиёполыс галасының руханысы[†] Потыпериң гызы Асенат Юсуба Манашаны ве Эфрайымы догруп берди[+]. 21Беняминиң огуллары: Бала, Бекер, Ашбел, Гера, Нагаман, Эхи, Рош, Мупым, Хупым ве Арт[+]. 22(Булар Якубың Рахелден болан неслидир. Олар җеми он дөртдүр.) 23Даның оглы: Хушым[+]. 24Нафталының огуллары: Яхсеел, Гуны, Езер, Шиллем[+]. 25(Булар Билханың огулларыдыр. Лабан Билханы өз гызы Рахеле гырнак эдип берипди. Билха Якуба җеми еди огул догруп берди.) 26Гелинлеринден дашары Якуба дегишли болан ве онуң билен биле Мүсүре гелен несиллери җеми алтмыш алты башды. 27Юсубың Мүсүрде доглан ики оглы билен бирликде Якубың Мүсүрдәки тутуш хоҗалыгы етмиш адамдан ыбаратды[+].


Якуп машгаласы билен Мүсүрде месген тутяр

28Якуп Гошене барян ёлы Юсуба гөркезер ялы, ол Яхуданы өңден Юсубың янына иберди.

Ысрайылың машгаласы Гошен велаятына геленде, 29Юсуп арабасына мүнүп, какасы Ысрайылы гаршыламак үчин Гошене гитди; Юсуп какасыны гөрүп, оны гуҗаклап, онуң гуҗагында узак вагтлап аглады. 30Ысрайыл Юсуба: «Дидарыңы гөрдүм, инди өлсем-де арманым ёк. Сен дири экениң» дийди. 31Юсуп доганларына хем какасының тутуш хоҗалыгына йүзленип, шейле дийди: «Мен гидип, фараона хабар берейин. Оңа: „Кенгандакы доганларым хем-де какам тутуш хоҗалыгы билен мениң яныма гелдилер. 32Олар чопандырлар, чүнки олар малдарчылык билен мешгулланярлар. Олар өзлери билен овнуклы-ирили малларыны ве әхли гош-голамларыны-да гетирипдирлер“ диейин. 33Фараон сизи чагырып, сизден: „Сизиң кәриңиз нәме?“ дийип сорар. 34Шонда сиз оңа: „Биз гулларың ата-бабаларымыз ялы яшлыгымыздан бәри малдарчылык билен мешгулланып гелйәндирис“ дийип җогап берерсиңиз. Шейле дийсеңиз, ол сизе Гошен велаятында месген тутмага ругсат берер, чүнки мүсүрлилер чопанлары җуда йигренйәндирлер»[+].

#### 47‑нҗи бап

1-2Шейдип, Юсуп доганларындан бәшисини алып, Гошен велаятындан гайтды ве фараоның[†] янына гелип, оңа: «Какам хем доганларым өзлериниң машгаласы, овнуклы-ирили маллары ве әхли гош-голамлары билен Кенгандан[†] гелдилер. Олар хәзир Гошенде» дийди. Онсоң Юсуп доганларыны фараон билен таныш этди. 3Фараон олардан: «Кәриңиз нәме?» дийип сорады. Олар фараона: «Биз гулларың ата-бабаларымыз ялы чопандырыс» дийип җогап бердилер. 4Олар фараона: «Ёвуз ачлык зерарлы Кенганда доварларымыз үчин өри галмансоң, биз Мүсүрде гелмишек болуп яшамага гелдик. Шоңа гөрә-де, сиз өз гулларыңыза Гошен велаятында месген тутмага ыгтыяр эдиң» дийдилер.

5Фараон Юсуба шейле дийди: «Какаңдыр доганларың сениң яныңа гелипдирлер. 6Мүсүриң чар тарапы сениң үчин ачыкдыр. Олары юрдуң иң оңат еринде ерлешдир. Гой, олар Гошен велаятында месген тутсунлар. Эгер оларың арасында укыплылары бар болса, олара мениң малларыма серетдир». 7Соңра Юсуп какасыны фараоның хузурына гетирип, онуң билен таныш этди. Якуп фараона пата[†] берди. 8Фараон Якупдан: «Нәче яшыңда?» дийип сорады. 9Якуп: «Мен гөчүп-гонуп йүз отуз йыл яшадым. Дурмушым гысга хем агыр болды. Мениң өмрүм гөчүп-гонуп яшан ата-бабаларымыңкы ялы узак болмады» дийди[+]. 10Якуп фараона ене-де пата берип, онуң янындан гайтды. 11Юсуп какасыдыр доганларыны Мүсүрде ерлешдирди. Юсуп фараоның өзүне буйрушы ялы эдип, олара Мүсүриң иң говы ери болан Рагмесес этрабындан мүлк берди[+]. 12Ол какасыны, доганларыны ве какасының әхли хоҗалыгыны – иң көрпесине ченли азык билен үпҗүн этди.


Ачлык ёвузлашяр

13Ачлык җуда ёвузлашып, хич ерде иймит ёкды. Ачлык Мүсүрдир Кенганың халкларыны халыс ысгындан гачырды. 14Юсуп галла сатып, Мүсүриң хем Кенганың әхли пулларыны сырып-сүпүрип алды. Ол пуллары фараоның көшгүне гетирди. 15Шунлукда, Мүсүриң-де, Кенганың-да пулуның соңуна чыкылансоң, әхли мүсүрлилер Юсубың янына гелип, оңа: «Бизе азык бер. Инди биз гөзүңизиң алнында өләймели боларысмы?! Пулумыздан галан зат ёк» дийдилер. 16Юсуп олара: «Эгер пулуңыз болмаса, онда азыгы мала чалшаялың» дийди. 17Шейдип, олар өз малларыны Юсуба гетирип бердилер. Юсуп хем оларың атларыны, овнуклы-ирили малларыны ве эшеклерини азыга чалышды. Шол йыл Юсуп халкың малларыны алып, олары азык билен үпҗүн этди. 18Бир йыл гечди. Индики йыл мүсүрлилер ене-де Юсубың янына гелип, оңа шейле дийдилер: «Биз җенабымыздан хич зады яшырмарыс; бар пулларымызы гутардык, малларымызы болса биз сизе бердик. Сизе берер ялы тенимизден ве мүлклеримизден башга галан зат ёкдур. 19Инди биз гөзүңизиң алнында өләймелими, мүлклеримиз чөле дөнәймелими? Бизи мүлклеримиз билен биле ал-да, бизе азык бер. Мүлклеримиз билен биле фараона гул болалы. Бизиң өлмезимиз ялы, мүлклеримизиң-де чөле дөнмези ялы, сиз бизе тохум бериң».

20Шейдип, Юсуп Мүсүриң әхли мүлклерини фараон үчин сатын алды. Әхли мүсүрлилер ёвуз ачлыга дөз гелип билмән, өз мүлклерини сатдылар. Шейлеликде, тутуш Мүсүр топрагы фараоның элине гечди. 21Юсуп Мүсүриң тутуш халкыны гула өвүрди[*]. 22Ол диңе руханыларың[†] мүлк ерине дегмеди, чүнки руханылара фараон тарапындан белленен мөчберде хак төленилйәрди ве олар шол төленен хак билен гүзеран гөрйәрдилер. Шол себәпден хем олар өз мүлклерини сатмадылар.

23Юсуп Мүсүр халкына шейле дийди: «Фараон үчин сизи ерлериңиз билен биле сатын алдым. Ине, тохум, алың-да, экиң. 24Сиз алан хасылыңызың бәшден бир бөлегини фараона берерсиңиз, дөртден бир бөлегини болса өзүңизе тохум үчин, хоҗалыкларыңыза ве чагаларыңыза азык үчин аларсыңыз». 25Олар: «Сиз бизи халас этдиңиз; җенабымыз разы болса, биз фараона гул боларыс» дийдилер. 26Шейдип, Юсуп руханылардан башга хеммелериң хасылының бәшден бир бөлегиниң фараона берилмелидиги хакында хөкүм чыкарды. Бу хөкүм шу гүнки гүне ченли хем өз гүйҗүндедир.


Якубың иң соңкы хайышы

27Ысрайыллар Мүсүриң Гошен велаятында месген тутуп, шол велаятда өзлерине мүлк эдиндилер. Олар өрңәп, җуда көпелдилер.

28Якуп Мүсүрде он еди йыл яшады. Ол йүз кырк еди йыл яшады. 29Өлүм пурсады голайланда, Ысрайыл[†] Юсубы янына чагырып, оңа шейле дийди: «Эгер мени сөййәниң чын болса, онда элиңи уйлугымың астында гой-да, маңа вепалы болҗакдыгыңа хем сөзүми тутҗакдыгыңа ант ич. Мени Мүсүрде җайламагын. 30Ата-бабаларымың янында ятарым ялы, мени Мүсүрден әкидип, шоларың янында җайла». Юсуп оңа: «Айдышың ялы эдерин» дийди[+]. 31Ысрайыл Юсуба: «Ант ич!» дийди. Юсуп ант ичди. Онсоң Ысрайыл дүшегиниң башында тагзым этди[+].

#### 48‑нҗи бап


Якуп Эфрайым билен Манаша пата[†] берйәр

1Шу вакалардан соң Юсуба «Какаң хассадыр» диен хабар гелди. Юсуп ики оглуны Манаша билен Эфрайымы янына алып ёла дүшди. 2Якуба: «Оглуң Юсуп сени гөрмәге гелди» дийип хабар бердилер. Ысрайыл[†] әхли гүйҗүни җемләп, дүшегинде дикелип отурды.

3-4Якуп Юсуба шейле дийди: «Гудратыгүйчли Худай[†] Кенган[†] топрагында, Лузда[*] маңа гөрнүп: „Мен сени өрңедип, көпелдип, сенден энчеме халклар дөредерин. Кенган топрагыны саңа ве сениң несиллериңе эбеди мүлк эдип берерин“ дийип пата берипди[+]. 5Мен Мүсүре гелмезимден өң, бу ерде доглан ики оглуң Эфрайым билен Манаша эдил Рубен билен Шимгон ялы мениң огулларымдыр[+]. 6Олардан соңкы догулҗак огулларың сениңки болсун. Олар Эфрайым билен Манашадан мирас[†] аларлар. 7Паданарамдан гайдып гелйәркәм, Кенганда Эфрата[*] етмәге сәхел аралык галанда, ёлда Рахел дүнйәден өтди. Бу мени эрбет гама батырды. Мен оны Эфрата (хәзирки Бейтуллахама) гидилйән ёлуң гырасында җайладым»[+].

8Ысрайыл Юсубың огулларыны гөрүп, ондан: «Булар ким?» дийип сорады. 9Юсуп какасына: «Булар мениң огулларым» дийип җогап берди. Якуп Юсуба: «Олары мениң яныма гетир, мен олара пата берейин» дийди. 10Гаррылыкдан яңа Ысрайылың гөзлери күтелишипди ве ол говы гөрүп билмейәрди. Онсоң Юсуп огулларыны какасының алкымына гетирди. Якуп олары гуҗаклап огшады.

11Ысрайыл Юсуба: «Мен сениң дидарыңы гөрмекден умыдымы үзүпдим, йөне Реб[†] маңа сениң чагаларыңы-да гөркезди» дийди. 12Юсуп огулларыны какасының өңүнден алып, оңа ики бүкүлип тагзым этди. 13Соңра Юсуп Эфрайымы сагына алып, Ысрайылың чеп тарапына, Манашаны болса чепине алып, Ысрайылың саг тарапына голай гетирди. 14Йөне Ысрайыл эллерини чалшырып, кичи агтыгы Эфрайымың башына саг элини, улы агтыгы Манашаның башына болса чеп элини гойды. 15Ысрайыл Юсуба пата берип, шейле дийди:

«Ата-бабаларым Ыбрайымың хем Ысхагың назарында гезен Худайы,
өмүрбойы тә шу гүне ченли маңа гарашык эдип гелен Худай,
16мени әхли яманлыкдан горан перишде[†]
бу огланлары-да ялкасын!
Гой, мениң адым, ата-бабаларым Ыбрайымың хем Ысхагың ады
шу огланларың үсти билен довам этсин!
Гой, олардан көп несиллер дөресин!»

17-18Какасының саг элини Эфрайымың башына гоймагы, Юсуба ярамады. Юсуп: «Кака, бейле дәл. Новбахар оглум, ине, будур, Манашадыр. Саг элиңи онуң башына гой» дийип, какасының элини Эфрайымың башындан айрып, оны Манашаның башына гойҗак болды. 19Йөне какасы бейле этмеди. Ол Юсуба: «Билйән, оглум, билйән. Манаша хем бейик болар ве онуң несиллеринден хем бейик халк дөрәр. Эмма онуң иниси Эфрайым, агасындан хас бейик болар ве онуң несиллеринден җуда көп миллетлер[†] дөрәр» дийди[+]. 20Шол гүн Ысрайыл олара пата берип, шейле дийди:

«Ысрайыл халкы кимдир бирине пата беренде:
„Худай сизи эдил Эфрайымы хем Манашаны ялкайшы ялы ялкасын“ –
дийип, сизиң адыңыз билен пата берер».

Шейдип, Ысрайыл Эфрайымың адыны Манашаның адындан өңе гечирди.

21Соңра Ысрайыл Юсуба: «Мениң санаглым долуп баряр. Эмма Худай сизиң билен биле болар ве сизи ене-де өз ата-бабаларыңызың меканына элтер. 22Инди мен Шекеми[*] доганларыңа дәл-де, саңа берйәрин; мен ол мүлк ери гылыҗымдыр яйым билен аморлардан[†] басып алдым» дийди.

#### 49-нҗы бап


Якуп огулларына пата[†] берйәр

1[•]Якуп өз огулларыны чагырып, олара: «Яныма йыгнанышың, мен гелҗек гүнлерде сизе нәмелериң гарашяндыгыны айдып берейин» дийди.


2«Эй, Якубың огуллары, топланың-да, диңләң,
гулак асың какаңыз Ысрайыла!


3Эй, Рубен, мениң новбахар оглум,
гүйҗүм-кувватым, җахыллык чагымың илкинҗи мивеси,
хемме огулларымдан иң мертебелиси ве иң гүйчлүси сенсиң.
4Сув кимин дурнуксызсың сен,
индиден бейләк мертебәң беленде галмаз сениң,
чүнки сен өз атаң дүшегине гечип,
оны харама чыкардың[+].


5Шимгон ве Леви догандыр булар,
гылычларыны залымлык этмек үчин уланяндыр олар,[+]
6гатнашмайын мен оларың геңешине асла,
гошулмайын мен оларың топарына,
чүнки гахарларына адамлары гырдылар олар,
кейпихонлыкда өкүзлери майып-мүҗрүп этдилер олар.
7Нәлет болсун оларың гахар-газапларына, чүнки бу залымлыкдыр,
нәлет болсун, оларың сүтемкәрлигине, чүнки бу забунлыкдыр,
мен Шимгоның ве Левиниң несиллерини Якубың арасына дагадарын,
мен олары Ысрайылың арасына пытрадарын[+].


8Эй, Яхуда,[†]
элиң душманларыңың якасында болар,
доганларың сени өверлер,
атаңың огуллары саңа боюн эгерлер[+].
9Эй, оглум Яхуда,
сен ав авлап, авуны ийип, доланып гелен шир баласы киминсиң,
сен шир дек, эне шир дек чөкйәң-де ятяң.
Шири еринден гозгамага милт эдйән ёкдур[+].
10Шалык хасасы Яхуданың элинден дүшмез,
онуң несиллери шалык сүрер элмыдам,
Ол Шило гелер,
миллетлер[†] оңа боюн боларлар[+].
11Эшегини үзүм агаҗына,
күрресини үзүм агаҗының иң говусына даңяндыр ол,
шераба ювяндыр эгинбашыны,
үзүм ширесине ювяндыр донуны ол.
12Гөзлери шерапдан гоюдыр онуң,
дишлери сүйтден акдыр.
13Деңиз кенарында месген тутар Зебулун,
гәмилер үчин дуралга болар онуң кенары,
Сидона[†] етер ериниң чәклери[+].


14Хорҗунларының арасында язылып ятан,
кувватлы эшек кысмыдыр Ысакар.
15Ысакар дынч алынян ериң аматлыдыгыны,
ериң гөвне ярамлыдыгыны гөрди,
шейдип, ол йүк чекмек үчин гершини эгип,
меҗбуры зәхмет чекмели болды.


16Ысрайыл[†] тирелериниң бири хөкмүнде,
Дан өз халкына хөкүмдарлык эдер[+].
17Дан атың үстүндәки атлының ыза серпилери ялы,
атың топугындан чакян
ёл угрундакы йылан дей,
ёданың боюндакы мар дей болар[+].
18Халас этмегиңе гарашяндырын мен, я Реб[†]![+]


19Галтаманлар Гатың үстүне хүҗүм эдерлер,
эмма Гат оларың ызларындан етип,
оларың үстлерине хүҗүм эдер.
20Топрагындан бол хасыл алар Ашер,
мынасып нәз-ныгматлар билен үпҗүн эдер шалары.


21Нафталы гөрмегей чагалы
эркин сугуна чалым эдйәр.


22Юсуп бир мивели агачдыр,
булак башындакы мивели дарагтдыр,
шахалары дивардан ашяр.
23Яйчылар газап билен хүҗүм этдилер Юсуба,
оны атып, ызындан ковдулар онуң.
24Эмма Якубың Гудратлы Худайы,[†]
Ысрайылың Чопаны, Гаясы тарапындан
онуң яйы берк,
голлары гуҗурлы эдилди[+].
25Атаңың Худайыдыр саңа медет берҗек,
ёкардакы асманың берекетлери[†] билен,
ер астындакы чуңлукларың берекетлери билен,
эне гөвси хем эне ятгысының берекеди билен
Гудратыгүйчли Худай ялкаҗакдыр сени.
26Атаңың берен паталары
бакы дагларың берекетлеринден,
эбеди байырларың байлыгындан артыкдыр,
шу паталар Юсубың
башына инсин,
доганларының арасындан сайлананың үстүнде болсун[+].
27Бенямин хырсыз мөҗекдир,
ол ирден авуны тутуп ийип,
агшам галан авуны пайлашдыряндыр»[+].


28Ине, шулар Ысрайылың он ики тиресидир.[†] Атасы олара пата берип, шулары айтды. Якуп огулларының херсине оларың өзлерине лайык пата берди.


Якубың өлүми

29-30Соңра Якуп огулларына шейле табшырык[†] берди: «Инди мениң өлүп, ата-бабаларыма говушмалы пурсадым голайлап гелйәр. Мени Кенган[†] юрдунда ерлешйән, Мамрәниң гүндогарындакы Макпела мүлкүндәки говакда җайлаң. Ыбрайым бу говагы ве мүлки гонамчылык этмек үчин Эпрон хетден сатын алыпды. 31Ыбрайым ве онуң аялы Сара,[†] Ысхак ве онуң аялы Ребека хем шол говакда җайландылар. Мен Леяны хем шол ерде җайладым[+]. 32Ол мүлк ери ве ондакы говак хетлерден[†] сатын алнандыр».

33Якуп огулларына табшырык берип боландан соң, аягыны дүшегине йыгнап, дүнйәден өтди ве ата-бабаларына говушды.

#### 50‑нҗи бап

1Юсуп өзүни какасының үстүне оклап, аглап, оны огшады.

2Ол өз хызматындакы лукманлара какасының җеседини мумыяламагы буюрды. Лукманлар Ысрайылың җеседини мумыяладылар. 3Бу иш кырк гүне чекди, чүнки мумыяламак шонча вагты талап эдйәрди. Мүсүрлилер етмиш гүнләп Ысрайылың ясыны тутдулар.

4-5Яс гүнлери геченден соң, Юсуп фараоның[†] көшгүндәкилере шейле дийди: «Эгер мен сизиң гөвнүңизден туран болсам, онда фараона шейле дийиң: „Какам өлмезинден өң: ‘Мениң санаглым долуп баряр. Мени Кенганда[†] өзүм үчин газан габрымда җайлаң’ дийип ант ичирди. Инди, гой, ол маңа гидип, какамы җайламага ругсат берсин; онсоң мен ызыма доланарын“». 6Фараон: «Гит-де, какаңы ант ичишиң ялы җайла» дийди.

7Шейдип, Юсуп какасының җеседини алып ёла дүшди. Фараоның әхли эмелдарлары, көшгүң ве тутуш Мүсүриң белент мертебели адамлары, 8Юсубың тутуш хоҗалыгы, онуң доганларыдыр какасының хоҗалыгындакыларың хеммеси-де онуң янындадылар. Гошен велаятында диңе чагалар, овнуклы-ирили маллар галды. 9Сөвеш арабалары ве оларың үстүндәки эсгерлер-де Юсуп билен гитди. Бу әгирт улы мәхелледи. 10Иордан дерясының[†] гүндогарындакы Атат харманы диен ере етенлеринде, олар сес эдип аглашдылар. Юсуп какасы үчин еди гүнләп яс тутды. 11Атат харманы диен ердәки ясы гөрүп, Кенганың ерли илаты: «Мүсүрлилериң яс тутушы, гөр, нәхили агыр!» дийишдилер. Шоңа гөрә-де, Иордан дерясының гүндогар тарапындакы бу ере Абелмисрайым[*] диен ат берилди. 12Шейдип, Ысрайылың огуллары какаларының берен табшырыгыны айдышы ялы берҗай этдилер. 13Олар Ысрайылы Кенган топрагына гетирип, Мамрәниң гүндогарындакы Макпела мүлкүндәки говакда җайладылар. Ыбрайым бу говагы гонамчылык этмек үчин ери билен биле Эпрон хетден сатын алыпды[+]. 14Какасыны җайландан соң, Юсуп доганлары хем-де олар билен какасыны җайламага геленлериң хеммеси билен билеликде Мүсүре гайдып гелди.


Юсуп доганларына гөвүнлик берйәр

15Какалары өленден соң, Юсубың доганлары «Эден яманлыгымыз үчин Юсуп кине саклап, бизден ар алса нәме?» дийип гүман этдилер. 16-17Шунлукда, олар Юсуба: «Какамыз бизе өлмезиниң өң янында Юсуба шейле дийиң: „Доганларыңың җенаят ишини ве эден гүнәлерини багышла, чүнки олар саңа яманлык этдилер“ дийип табшырды. Инди өз атаңың Худайының[†] гуллары болан бизиң гүнәмизи өт!» диен хабар ёлладылар. Бу хабары эшидип, Юсуп аглады. 18Доганларының өзлери-де гелип, Юсубың өңүнде йүзин дүшүп: «Биз сениң гулларыңдырыс» дийдилер. 19Юсуп олара: «Горкмаң, мен Худаймы нәме?! 20Сиз маңа яманлык этмек иследиңиз, эмма гөршүңиз ялы, биртопар адамлары дири галдырмак үчин Худай ол яманлыгы ягшылыга өвүрди. 21Сиз горкмаң. Мен сизиң-де, сизиң чагаларыңызың-да аладасыны эдерин» дийип, Юсуп олара мәхирли сөзлер билен гөвүнлик берди.


Юсубың өлүми

22Шейдип, Юсуп какасының хоҗалыгы билен биле Мүсүрде орнашды. Ол йүз он йыл яшады. 23Юсуп Эфрайымың үсти билен човлуклар гөрди. Манашаның оглы Макырың чагалары Юсубың чагалары хасапланды[+]. 24Юсуп доганларына: «Мениң санаглым долуп баряр, йөне Худай хөкман сизиң дадыңыза етишер. Худай сизи Мүсүрден чыкарып, Ыбрайыма, Ысхага ве Якуба вада эден топрагына элтер» дийди[+]. 25Соңра Юсуп Ысрайылың огулларына ант ичирип, шейле дийди: «Худай сизе назар саланда, сиз мениң сүңклерими-де өз яныңыз билен алып гидиң»[+]. 26Шейдип, Юсуп йүз он яшында дүнйәден өтди. Онуң җеседи Мүсүрде мумыяланып, табыда салнып гоюлды.

### Мүсүрден чыкыш


Гириш

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]


#### Гириш


Мүсүрден чыкыш


Мүсүрден чыкыш китабында Ысрайылың тарыхындакы иң ваҗып вака беян эдилйәр. Бу китапда ысрайыл халкының гул болуп яшан юрды Мүсүрден чыкып гайдышы гүррүң берилйәр. Китап үч бөлүмден ыбарат:

1) Муса пыгамбериң чагырылмагы ве еврейлериң гулчулыкдан азат эдилмеги (1 – 13 нҗи баплар). Худай Муса пыгамбере янып дуран чалыда гөрнүп, оны чагыряр. Худай Өзүни оңа Яхве, ягны Мендирин ады билен аян эдйәр (Мср 3:14-15). Бу ат Көне Әхт китабында Худайың иң мөхүм ады болуп, ол көпленч «Реб» дийип терҗиме эдилди. Муса пыгамбер Худайың буйругына гөрә фараондан ысрайыл халкыны азат этмеги талап эдйәр. Эмма фараон ондан боюн товландан соң, Реб Мүсүриң башына он саны бетбагтчылык гетирмеги Муса табшыряр. Ахырсоңы, фараон ысрайыллара Мүсүрден гитмәге ругсат берйәр.

2) Ысрайылларың Синай дагына йөриши (14 – 18 нҗи баплар). Фараон ысрайыллары азат этмек пикиринден дәнип, өз гошунына олары ызына гайтармагы буюряр. Эмма Реб ысрайыллары горап, Мүсүр гошуныны вейран эдйәр. Ысрайыл халкы болса чөлүң ичи билен ёлуны довам этдирйәр. Реб олары азык хем сув билен үпҗүн эдйәр.

3) Синай дагында Худайың Өз халкы ысрайыл билен эден әхти. Худай ысрайыллара яшайыш үчин ахлак, дини канунлары ве раят хукукларыны берйәр. Шейле хем Худай Ысрайыла ыбадт өйүниң гурлушыгы ве энҗамлашдырылышы, руханылар ве оларың Ребби Худая ыбадат этмек барадакы канунлары берйәр (19 – 40-нҗы баплар).

Китабың баш гахрыманы Муса пыгамбердир. Ол Худайың халкыны Мүсүрден алып чыкмак үчин Реб тарапындан сайланыляр. Китабың йигриминҗи бабында беян эдилйән Он табшырык онуң иң мешхур бөлүмидир (20:1-17).

Мүсүр гулчулыгы 1:1-22
Муса пыгамбериң доглушы ве яшлык дөври 2:1–4:31
Муса ве Харун Мүсүр фараонының өңүнде 5:1–11:10
Песах ве Мүсүрден чыкыш 12:1–15:21
Гызыл деңизден Синай дагына тарап йөриш 15:22–18:27
Канун ве Әхт 19:1–24:18
Мукаддес чадыр ве сежде этмек үчин дүзгүнлер 25:1–40:38

#### 1‑нҗи бап


Мүсүрлилер ысрайыллары эзйәрлер

1Ине, Якубың Мүсүре өз тутуш хоҗалыклары билен гелен огулларының атлары: 2Рубен, Шимгон, Леви, Яхуда,[†] 3Ысакар, Зебулун, Бенямин, 4Дан, Нафталы, Гат, Ашер[+]. 5Якубың әхли несиллериниң саны җеми етмишди. Юсуп эййәм Мүсүрдеди[+]. 6Вагтың гечмеги билен Юсуп ве онуң әхли эркек доганлары, онуң дөвүрдешлери дүнйәден өтди. 7Эмма ысрайыл[†] огулларының несиллериниң тохум-тиҗи яйрап көпелдилер ве оларың саны җуда артды, шоңа гөрә хем тутуш Мүсүр олардан долуды.

8Инди болса Мүсүр тагтына Юсуп хакында хич зат билмейән башга бир тәзе патыша чыкды[+]. 9Ол патыша өз халкына йүзленип: «Середиң, бизе гөрә ысрайылларың саны көп ве гүйчли. Бу бизиң үчин ховплы. 10Олар мундан артык көпелмез ялы, гелиң, мекирлик билен оларың соңуна чыкалың. Ёгсам, уруш турайса, олар душманымызың тарапына гошулып, бизе гаршы сөвешмеклери ве бизиң юрдумыздан чыкып гитмеклери мүмкин» дийди. 11Шейлеликде, мүсүрлилер ысрайыллары меҗбуры ишледип, олары эзмек үчин, оларың үстүнден хоҗайынлар белледилер. Ысрайыллар фараон[†] үчин Питом ве Рагмесес диен галла сакланян галалары гурдулар[+]. 12Эмма мүсүрлилер ысрайыллара нәче зулум этселер-де, олар өңкүсинден-де хас көпелдилер ве оларың саны җуда артды. Мүсүрлилериң ысрайыллардан сусты басылды. 13-14Шейдип, олар ысрайыллары залымлык билен эзип, олары лай ве керпич ялы агыр ишлерде, хер хили мейдан ишлеринде ишледип, оларың дурмушыны аҗы яшайша өвүрдилер. Әхли агыр ишлерде олара рехимсизлик билен сүтем этдилер.

15Соңра бириниң адына Шипра, бейлекисиниң адына Пуга дийилйән ики саны еврей[†] гөбегенелерине Мүсүр патышасы шейле дийди: 16«Сиз еврей аялларына гөбегене болуп хызмат эдйән вагтыңыз, середиң, эгер огул догурсалар, ол бәбеги өлдүриң, эгер гыз догурсалар, гой, онда ол яшаберсин». 17Эмма бу гөбегенелер Худайдан[†] горкян аяллар экен, олар Мүсүр патышасының буйрушы ялы этмән, гайтам, эркек доглан чагалары-да дири галдырыпдырлар. 18Шонуң үчин хем, Мүсүр патышасы шол гөбегенелери янына чагырып, олардан: «Нәме үчин сиз бейле этдиңиз, эркек доглан чагалары хем дири галдырдыңыз?» дийип сорады. 19Гөбегенелер фараона: «Себәби еврей аяллары Мүсүр аяллары ялы дәл, олар догумлы, оларың янына гөбегене гелип етйәнчә, оларың өзлери дограйярлар» дийдилер. 20Худай хем бу гөбегенелере гарашык этди, шейдип, ысрайыл халкы хас көпелди ве гүйчленди. 21Гөбегенелериң Худайдан горкяндыгы себәпли, Худай олара-да улы машгала берди. 22Соңра фараон әхли мүсүрлилере: «Еврейлерден доглан хер бир огул бәбеги алып, Нил дерясына ташлаң, эмма гыз бәбек болса, гой, ол яшаберсин» дийип буйрук берди.

#### 2‑нҗи бап


Муса догуляр

1Шол вагтлар левилерден[†] бир адам өз тиресинден бир гыза өйленди[+]. 2Онуң аялы гөврели болуп, бир огул догурды, ол чагасының якымлыҗадыгыны гөрүп, оны өйүнде үч ай гизләп саклады. 3Ол аял чагасыны мундан артык гизлин саклап билмеҗекдигине гөз етирип, онуң үчин гамышдан өрүлен себет алды-да, онуң дашыны сув гечмез ялы шепбик билен өртди. Ол чаганы шол себедиң ичинде ятырып, оны деряның гырасындакы сувда өсүп отуран гамышларың арасында ерлешдирди. 4Җигисине нәме боларка дийип, чаганың гыз доганы хем узакдан середип дурды.

5Шол вагт фараоның[†] гызы деря сува дүшмәге гелди. Онуң кенизлери болса деряның кенарында айланып йөрдүлер. Бирденкә фараоның гызы гамышларың арасындакы себеди гөрүп, оны гетирмәге кенизлериң бирини иберйәр. 6Фараоның гызы себеди ачып гөрсе, ине, онуң ичинде бир чага аглап ятыр. Онуң чага йүреги гыйлып: «Бу еврей[†] чагаларының биридир» диййәр. 7Соңра чаганың гыз доганы фараоның гызының янына гелип: «Мен гидип, чаганы эмдирер ялы еврей аялларындан бирини чагырайынмы?» диййәр. 8Фараоның гызы: «Чагырай» диййәр. Шейдип, ол гыз гидип, чаганың өз эҗесини алып гелйәр. 9Фараоның гызы ол аяла: «Шу чаганы әкит-де, муңа энекелик эт. Мен сениң хакыңы төләрин» диййәр. Шейлеликде, бу аял чаганы әкидип, оңа энекелик эдйәр. 10Чага өсүп кемала геленде, ол оны фараоның гызының янына гетирйәр ве фараоның гызы оны өзүне огуллыга аляр. Ол: «Мен муны сувдан чыкардым» дийип, онуң адына Муса[*] дакяр.


Муса Мидяна гачып гутуляр

11Муса йигит чыкандан соң, бир гүн өз халкы болан еврейлериң арасына айланмага чыкды ве оларың агыр иш зерарлы чекйән җебрини гөрди. Ол бир мүсүрлиниң өз халкындан болан бир еврейи енҗип дураныны гөрди. 12Муса эйлесине-бейлесине гөз гездирди, хич киме гөзи дүшмәнсоң, ол яңкы мүсүрлини өлдүрди ве онуң җеседини чәгә гөмүп гизледи. 13Эртеси гүни ол айланмага чыканда, ики саны еврейиң өз араларында уршуп дуранларыны гөрди ве оларың гүнәлисиниң янына барып: «Нәме үчин сен өз еврейиңи урярсың?» дийип сорады. 14Ол адам: «Ким сени бизиң үстүмизден хөкүмдар я казы эдип гойды? Дүйнки мүсүрлини өлдүришиң ялы, мени хем өлдүрмекчимиң?» дийди. Мундан соң Муса горкды ве ол: «Мениң эден ишим эййәм аян болупдыр» дийип пикир этди. 15Фараон бу хакда эшидип, Мусаны өлдүртмегиң күйүне дүшди. Эмма Муса гачып, Мидян юрдунда орнашды.

Бир гүн Муса бир гуйының башында отырды. 16Мидян руханысының[†] еди гызы барды. Шол вагт олар гуя гелип, өз какаларының сүрүсини сува якмак үчин новалары сувдан долдурдылар. 17Шонда бейлеки чопанлар гелип, ол гызлары ковдулар, эмма Муса бу гызлара арка дуруп, оларың сүрүсини сува якмага көмеклешди. 18Гызлар өйлерине какалары Регувалың[*] янына геленлеринде, оларың какасы: «Нәдип сиз бу гүн өңкиңизден ир гелип билдиңиз?» дийип сорады[+]. 19Гызлар: «Шу гүн бизи бир мүсүрли адам чопанлардан горады, ол хатда бизиң сүримизи сува якмага хем көмек этди» дийдилер. 20Ол гызларына: «Ханы, ол адам ниреде? Нәме үчин сиз оны ташлап гайтдыңыз? Оны чагырың, бизиң билен дуз-чөрек ийсин» дийди. 21Шейлеликде, Муса бу адамыңкыда яшамага разылашды ве ол өз гызы Сыпораны Муса дурмуша чыкарды. 22Сыпора Муса бир огул догруп берди. Муса: «Мен бир ят юртда гелмишек болдум» дийип, онуң адына Гершом[*] дакды.

23Көп вагтың гечмеги билен Мүсүр патышасы дүнйәден өтди. Ысрайыллар болса хениз хем гулчулыкда эзилйәндиклеринден налап, көмек сорап перят этдилер. Оларың зулум астында эдйән ахы-наласы Худая барып етди. 24Худай[†] оларың налышыны эшитди ве Ол Ыбрайым, Ысхак ве Якуп билен эден әхтини ядына салды[+]. 25Худай ысрайыллара назар салып, оларың хал-ахвалларының нәхилидигине дүшүнди[+].

#### 3‑нҗи бап


Реб[†] Муса гөрүнйәр

1Шол вагтлар Муса гайынатасы Мидян руханысы[†] Йитроның сүрүсини бакярды. Бир гүн ол сүрүсини чөлүң ичи билен сүрүп, Худай[†] дагы Хоребе[*] гелди[+]. 2Оңа чалының ортарасында алавлы от болуп, Реббиң бир перишдеси[†] гөрүнди. Муса чалының яняндыгына гарамаздан, онуң хич отда янып гутармаяндыгыны гөрди. 3Муса: «Бу гең зады якынрак барып гөрейин-ле, нәме үчин чалы отда янмаярка?» дийди. 4Реб Мусаның якынлашып гелйәндигини гөренде, чалының ичинден оңа: «Муса! Муса!» дийип сесленди. Муса: «Лепбей» дийип җогап берди. 5Соңра Худай: «Мундан якын гелме, аягыңдакы чарыгыңы чыкар, чүнки сениң бу дуран ериң мукаддес[†] топракдыр![+] 6Мен сениң ата-бабаларыңың: Ыбрайымың, Ысхагың ве Якубың Худайыдырын» дийди. Муса Худая серетмекден горкуп, йүзүни япды[+].

7Соңра Реб ене-де: «Мен халкымың Мүсүрде чекйән җебир-сүтемини, хакыкатдан-да, гөрдүм, оларың мүсүр хоҗайынларындан яңа налаяндыкларыны эшитдим. Мен оларың чекйән җебир-җепаларыны билйәрин. 8Шонуң үчин хем Мен олары мүсүрлилериң элинден азат этмек үчин ашак индим. Мен олары сүйт ве бал акян мес топраклы юрда – кенганларың,[†] хетлериң,[†] аморларың,[†] перизлериң,[†] хивилериң[†] ве ябусларың[†] юрдуна алып барҗак[+]. 9Ине, инди Маңа ысрайылларың ахы-наласы гелип етди, Мен мүсүрлилериң олары залымлык билен эзйәндиклерини гөрдүм[+]. 10Хәзир болса Мен сени Өз халкым болан ысрайыллары Мүсүрден алып гайтмак үчин фараоның[†] янына иберейин» дийди. 11Муса болса Худая: «Фараоның янына гидип, ысрайыллары Мүсүрден чыкарып гетирер ялы, мен ким болупдырын?» дийди. 12Худай оңа: «Сениң билен болҗак Мендирин. Сен халкы Мүсүрден чыкарып гетирениңде, Маңа шу дагда сежде эдерсиңиз. Бу болса сени Мениң ёлландыгымың нышаны болар» дийди[+].

13Соңра Муса Худая: «Эгер мен ысрайылларың янына барып: „Мени сизиң яныңыза ата-бабаларыңызың Худайы иберди“ дийсем, олар хем: „Онуң ады нәме?“ дийип сорасалар, мен олара нәме җогап берейин?» дийди. 14Худай Муса: «Мен Мендирин. Ысрайылларың янына барып: „Сизиң яныңыза ‘Мендирин’ иберди“ дийип айт» дийди[+]. 15Худай Муса ене-де шулары айтды: «Ысрайылларың янына сени ата-бабаларыңызың Худайы болан Реббиң[*], ягны Ыбрайымың, Ысхагың ве Якубың Худайының иберендигини айт. Бу Мениң эбедилик адымдыр, шу ат билен Мен несилме-несил ятланарын. 16Сен бар-да, ысрайыл[†] яшулуларыны[†] бир ере йыгна ве олара ата-бабаларыңызың Худайы Реббиң, ягны Ыбрайымың, Ысхагың ве Якубың Худайының саңа гөрнендигини ве оларың Мүсүрдәки хал-ахвалларындан Мениң хабарымың бардыгыны айт. 17Мен олары Мүсүр зулумындан азат эдип, сүйт ве бал акян мес топраклы юрда, ягны кенганларың, хетлериң, аморларың, перизлериң, хивилериң ве ябусларың юрдуна элтмеги вада берендигими олара гүррүң бер. 18Олар сениң сөзүңе гулак асарлар, соңра ысрайыл яшулулары билен Мүсүриң патышасының янына барарсыңыз хем-де оңа: „Еврейлериң[†] Худайы Реб бизиң билен душды. Инди болса Худайымыз Реббе гурбанлык бермек үчин, бизи үч гүнлүк чөле гойбермегиңи сенден товакга эдйәрис“ дийиң. 19Мүсүриң патышасы гудратлы гол билен меҗбур эдилйәнчә, сизи гойбермеҗекдигини Мен билйәрин. 20Шонуң үчин хем, Мен Мүсүре гөз гөркезерин ве онуң ичинде этҗек әхли гең гудратларым билен оларың теммисини берерин. Шондан соң патыша сизи гойберер[+]. 21Ысрайыллар Мүсүрден чыканларында, Мен мүсүрлилере ысрайыллары сылар ялы эдерин. Ысрайыллар ол ерден эллери бош чыкмазлар[+]. 22Хер бир ысрайыл аялы мүсүрли гоңшусындан ве өз өйүнде яшаян мүсүрли аялдан алтын-күмүш шай-сеплер ве гейим-геҗимлер сорап аларлар. Сиз олары огул-гызларыңыза дакарсыңыз ве олары гейиндирерсиңиз. Сиз мүсүрлилериң байлыкларыны талап гайдарсыңыз».

#### 4‑нҗи бап


Реб[†] Муса гудратлы гүйч берйәр

1Соңра Муса Реббе: «Эгер олар маңа ынанмасалар я-да сөзүме гулак асман „Реб саңа гөрнен дәлдир“ дийселер, мен нәме эдейин?» дийди. 2Реб Мусадан: «Элиңдәки нәме?» дийип сорады. Ол хем: «Хаса» дийди. 3Реб: «Оны ере ташла» дийди. Муса оны ере ташлады, ол хаса йылана өврүлди. Шонда Муса ондан гачып башлады. 4Эмма Реб Муса: «Элиңи узат-да, онуң гуйругындан тут» дийди. Муса элини узадып, оны тутан бадына, йылан онуң элинде өңкүси ялы хаса өврүлди. 5Реб оңа: «Ине, муңа ынанарлар, оларың ата-бабаларының Худайы[†] Реббиң, ягны Ыбрайымың, Ысхагың ве Якубың Худайының саңа гөрнендигине ынанарлар» дийди.

6Реб Муса ене-де: «Элиңи донуңың ичине сок» дийди. Ол хем элини донуның ичине сокды. Ол элини дашына чыкаранда, онуң эли ак гар ялы пис ачды. 7Соңра Худай оңа: «Элиңи ызына донуңың ичине сал» дийди. Муса элини ене-де донуның ичине салып, тәзеден чыкаранда, бедениндәки бейлеки агзалар ялы болуп, онуң эли өңки каддына гелди. 8Худай: «Эгер олар саңа ынанмасалар я-да биринҗи гөркезен аламатыңа икирҗиңленселер, белки, олар сениң гөркезен шу икинҗи аламатыңа ынанарлар. 9Эгер олар бу гөркезен ики аламатыңа-да ынанмасалар я-да саңа гулак асмасалар, онда Нил дерясындан бираз сув гетирип, оны гуры ере дөк. Шол гетирен сувуң гуры ерде гана өврүлер» дийди.

10Эмма Муса Реббе: «Эй, Таңрым, Өз гулуң болан маңа геплемезиңден өңем, соңам хич хачан мен дилевар адам болмадык. Мен гепе чепер дәл, дилим тутук ялы» дийди[+]. 11Реб оңа: «Адамың агзыны ким яратды? Оны лал я-да кер эдйән ким? Ким оңа гөреч берйәр я-да ким оны көр эдйәр? Бу Мен Реб дәлми нәме[+]? 12Хәзир болса ёла дүш, Мен саңа сөзлемәге көмек эдерин ве саңа нәме айтмалыдыгыңы өвредерин» дийди. 13Муса болса ене-де: «Эй, Таңрым, ялбарярын, шол ере маңа дерек башга бирини иберәйсене» дийди. 14Шундан соң Реббиң Муса гахары гелди ве оңа: «Левилер[†] неслинден болан доганың Харун шол ерде дәлми нәме? Мен онуң диле чепердигини билйәрин. Ол эййәм сени гаршы алмак үчин ёлда ве ол сени гөренине йүрекден бегенер. 15Сен оңа гепләп, сөзлери онуң агзына салып берерсиң. Мен сизиң икиңизе хем геплемәге көмек эдерин ве сизе нәме этмелидигиңизи өвредерин. 16Саңа дерек адамлар билен Харун геплешер. Ол сениң сөзлейҗиң болар, сен болса онуң үчин Худай ялы боларсың. 17Аламатлары гөркезер ялы, сен бу хасаны хем өз яның билен ал» дийди.


Муса Мүсүре доланяр

18Муса гайынатасы Йитроның янына гелип, оңа: «Маңа ызыма, Мүсүре өз доган-гарындашларымың янына гитмәге ыгтыяр бер. Олар диримикә, гидип гөрейин» дийди. Йитро Муса: «Саг-аман гидип гел» дийди. 19Мидянда Реб Муса: «Мүсүре, ызыңа гайдыбер, чүнки сениң җаныңа каст этҗек адамларың хеммеси өлди» дийди[+]. 20Шейлеликде, Муса аялыны ве огулларыны эшеге мүндүрип, ызына, Мүсүр юрдуна гайтды. Ол өз яны билен кераматлы хасаны хем алды.

21Реб Муса шейле дийди: «Мүсүре, ызыңа бараныңда, Мениң саңа берен гүйҗүм билен фараоның[†] өңүнде әхли гудратлары гөркезерсиң. Эмма Мен фараоны доңйүрек адам эдерин, шол себәпли хем ол ысрайыл[†] халкына гитмәге ругсат этмез[+]. 22Сиз болса фараона шейле дийиң: „Реб саңа шейле айдярын: Ысрайыл Мениң новбахар оглум[+]. 23Маңа гуллук эдер ялы Мениң оглумы гойбер дийдим, эмма сен онуң гитмегине гаршы болдуң. Серет, инди Мен хем сениң илкинҗи болан оглуңы өлдүрерин“».

24Ёлда олар бир кервенсарайда дүшләнлеринде, Реб Муса душуп, оны өлдүрмәге сынанышяр. 25Эмма Сыпора чакмакдашдан эдилен пычагы алып, оглуның уҗыдының пүрчүгини кесйәр-де, оны Мусаның аягына дегирйәр ве оңа: «Хакыкатдан-да, сен ган[†] үсти билен баглашан әримсиң» диййәр. 26Шундан соң Реб онуң янындан айрыляр. Сыпора «Сен ган үсти билен баглашан әримсиң» дийип, сүннет себәпли айтды.

27Реб Харуна: «Чөле гит-де, Мусаның өңүнден чык» дийди. Шейлеликде, Харун гидип, оны Худай дагында гаршы алып, оны гуҗаклады. 28Соңра Муса Харуна Реббиң оңа айт дийип иберен затларының хеммесини айтды. Реббиң оңа ерине етирмели дийип буйран әхли гудратлы аламатлары хакында хем гүррүң берди. 29Муса билен Харун Мүсүре барып, ысрайыл яшулуларының[†] хеммесини бир ере йыгнадылар. 30Харун Реббиң Муса айданларының әхлисини олара гүррүң берди. Халкың өңүнде ол аламатлары хем гөркезди. 31Адамлар оңа ынандылар. Ысрайыл халкына Реббиң назар саландыгыны ве оларың чекйән җебирлерини гөрендигини эшиденлеринде, олар башларыны эгип сежде этдилер.

#### 5‑нҗи бап


Муса билен Харун фараоның[†] хузурында

1Шундан соң Муса билен Харун фараоның янына гидип, оңа шейле дийдилер: «Ысрайыл[†] Худайы[†] Реб[†] шейле диййәр: „Мениң халкымы гойбер, гой, олар чөлде Мениң шаныма байрам этсинлер“». 2Эмма фараон: «Киммиш Ол Реб, Онуң сөзүне гулак асып, мен ысрайыллары гойберер ялы? Мен Ребби билмейәрин, ысрайылларың гитмегине ёл берҗек дәл» дийди[+]. 3Соңра олар: «Еврейлериң[†] Худайы бизе душды. Инди болса бизе үч гүнлүк чөле гидип, Худайымыз Реббе гурбанлык бермәге ругсат эт, ёгсам, Реб бизи гыргына берер я-да гылыч билен бизиң башымызы алар» дийдилер. 4Эмма Мүсүриң патышасы олара: «Эй, Муса ве Харун, нәме үчин сиз бу халкың элини ишден совадярсыңыз? Өз ишиңиз билен болуң. 5Гөрйәңизми, хәзир бу ерде оларың саны бизиң өз халкымызыңкыдан-да көп, сиз болса олары ишинден дындарҗак болярсыңыз» дийди.

6Шол гүнүң өзүнде фараон гул хоҗайынларына ве ысрайылларың өзлериниң баш гөзегчилерине шейле буйрук берди: 7«Мундан буяна бу халка керпич гуяр ялы саман бермәң. Гой, олар гидип, саманы өзлери тапсынлар. 8Эмма оларың гуйян керпичлериниң саны өңкүси билен дең болсун, екеҗесини хем кемелтмәң. Олар ялта, шонуң үчин олар: „Бизи гойбер, Худайымыза гурбанлык берели“ дийшип гыгырышярлар. 9Бу адамларың үнси диңе ишде болар ялы, хас агыр ишлер билен оларың эгнинден басың. Шонда олар ялан геплере гулак габартмазлар».

10Шейлеликде, ысрайылларың гул эелери ве оларың баш гөзегчилери чыкып, олара: «Фараон шейле диййәр: „Мен сизе саман берҗек дәл. 11Ниреден тапсаңыз, шондан тапың, саманы өзүңиз эдиниң, эмма гүнделик эдйән ишиңиз болса сәхелче-де азалҗак дәлдир“» дийдилер. 12Шейдип, халк өзлерине саман эдинмек үчин орлан мейдан гөзләп, Мүсүриң әхли ерине дагадылар. 13Гул эелери олардан хер гүнки этмели ишлерини эдил саман билен үпҗүн эдилйән дөврүндәки ялы ерине етирмеклерини берк талап эдйәрдилер. 14Фараоның гул эелери тарапындан белленен ысрайылларың баш гөзегчилери урулярдылар ве олардан: «Нәме үчин сиз бу гүн гуймалы керпич пайыңызы өңкиңиз ялы долы ерине етирмейәрсиңиз?» дийип хасабат соралярдылар.

15Ахыры ысрайылларың баш гөзегчилери фараоның янына гидип, оңа: «Нәме үчин биз гулларыңа бейле дараяң? 16Бизе саман берилмейәр, муңа гарамаздан, „Керпич гуюң!“ дийип буйрук берйәрлер. Ине, гулларыңы енчйәрлер, эмма гүнә сениң өз адамларыңда ахыры» дийип арз эдйәрлер. 17Эмма фараон: «Сиз барып ятан бир ишякмаз. Шонуң үчин хем сиз: „Бизи гойбер, гидип, Реббе гурбанлык берели“ диййәрсиңиз. 18Хәзир болса гидиң-де ишләң. Сизе саман берилмез, йөне шонда-да керпиҗи өңки мукдарда өндүрерсиңиз» дийди. 19Ысрайылларың баш гөзегчилерине хер гүнки өндүрилмели керпиҗиң санының екеҗесиниң хем кемелдилмели дәлдигини айданларында, олар өзлериниң бетбагтлыга учрандыкларына гөз етирдилер. 20Олар фараоның янындан чыканларында, өзлерине гарашып дуран Муса билен Харуна душдулар. 21Олар Муса билен Харуна: «Фараон ве онуң эмелдарлары тарапындан сиз бизиң башымыза бела гетирдиңиз, бизи өлдүрер ялы, оларың элине гылыч бердиңиз. Мунуң үчин Реб сизе гөз гөркезип, җезаңызы берер» дийдилер.


Реб азатлыгы сөз берйәр

22Соңра Муса ене-де Реббе йүзленип: «Эй, Реббим, нәме үчин бу адамлара бетбагтлык гетирдиң? Аслында нәме үчин мени гойбердиң[+]? 23Сениң адыңдан фараон билен геплешмәге гелелим бәри, ол бу адамлара гөрги барыны гөркезди. Сен болса Өз халкыңы азат этмек үчин екеҗе-де зат этмедиң» дийди.

#### 6-нҗы бап

1Эмма Реб[†] Муса: «Мениң фараона[†] нәме этҗегими инди гөрерсиң. Мен оны гудратлы голум билен халкымы гойбермәге меҗбур эдерин, ол шу гудратлы голуң зарбындан яңа, олары хатда өз юрдундан ковуп чыкарар» дийди.

2Худай[†] Муса шейле дийди: «Мен Ребдирин. 3Мен Ыбрайыма, Ысхага ве Якуба Гудратыгүйчли Худай болуп гөрүндим, эмма Өзүми олара Реб адым билен танатмадым[+]. 4Мен олара гелмишек болуп яшан юрды болан Кенган[†] топрагыны бермеги әхт[†] этдим. 5Шейле хем, Мен ысрайылларың Мүсүрде гулчулыкдан яңа эзилйәндиклери себәпли эдйән ахы-наласыны эшитдим ве Өз эден әхтими ятладым. 6Шонуң үчин хем ысрайыллара айт: „Мен Ребдирин. Мен сизи Мүсүр зулумындан чыкарып, гулчулыкдан азат эдерин. Гудратлы гүйч билен ве агыр җезаларым билен Мен сизи олардан азат эдерин. 7Мен сизи Өз халкым эдип кабул эдерин ве Мен сизиң Худайыңыз боларын. Онсоң сизи Мүсүр гулчулыгындан бошадан Худайыңыз Реббиң Мендигими билерсиңиз[+]. 8Мен сизи Ыбрайыма, Ысхага ве Якуба сөз берен ериме элтерин ве Мен сизе ол ери эелемәге берҗекдирин. Мен Ребдирин“»[+]. 9Муса бу сөзлери ысрайыллара айдып берди, эмма олар гөвнүчөкгүндиклери ве рехимсиз эзилйәндиклери себәпли Мусаны диңлемедилер.

10-11Соңра Реб Муса: «Гит-де, Мүсүриң патышасы фараона айт, гой, ол ысрайыллара Мүсүр юрдундан чыкып гайтмага ругсат берсин» дийди. 12Эмма Муса Реббе: «Гөрйәңми, энтек ысрайыллар мени диңләнок, онсоң фараон маңа нәдип гулак ассын, мен бир дилсиз-агызсыз адам ялы ахырын» дийди. 13Реб Муса ве Харун билен ысрайыллар ве Мүсүриң патышасы фараон хакында геплешип, олара ысрайыллары Мүсүрден алып чыкмагы буюрды.


Муса билен Харуның несил дарагты

14Булар ысрайылларың аталарының уругбашылары: Ысрайылың илкинҗи оглы Рубениң огуллары: Ханок, Паллу, Хесрон ве Кармы. Булар Рубениң уругларыды[+]. 15Шимгоның огуллары: Емувел, Ямын, Охат, Якин, Сохар ве кенган аялындан болан оглы Шавул. Булар Шимгоның уругларыды[+]. 16Левиниң несил дарагтына гөрә, онуң огулларының атлары шулардыр: Гершон, Кохат ве Мерары. Леви бир йүз отуз еди яшап дүнйәден өтди[+]. 17Гершоның огуллары: Либни ве Шимги уруглары билен. 18Кохадың огуллары: Имран, Йисхар, Хеброн ве Узыел. Кохат бир йүз отуз үч яшап өлди. 19Мерарының огуллары: Махлы ве Мушы. Ине, бу ашакдакылар болса левилериң[†] несиллери боюнча уруглары[+]. 20Имран өз какасының гыз җигиси Ёкебеди өзүне аял эдип алды, ол хем оңа Харун билен Мусаны догруп берди. Имран бир йүз отуз еди яшап арадан чыкды[+]. 21Йисхарың огуллары: Кора, Непек, Зикри[+]. 22Узыел огуллары: Мишайыл, Элсапан ве Ситри[+]. 23Харун Эминадабың гызы, Нахшоның гыз доганы Элишеба өйленди ве оларың Надап, Абыху, Элгазар ве Ытамар диен огуллары болды[+]. 24Кораның огуллары: Асыр, Элкана ве Абыясап. Булар Кораның уруглары болупдыр[+]. 25Харуның оглы Элгазар Путыелиң гызларының бирини өзүне аял эдип алды ве ондан Пинехас диен оглы болды. Ине, шулар левилериң уруглары боюнча оларың аталарының уругбашылары болупдыр[+].

26Реббиң: «Ысрайыллары топар-топар эдип, Мүсүрден алып чык» дийип буйрук берен адамлары ине, шу Харун билен Мусады. 27Ысрайыллары, Мүсүрден алып гайтмак үчин, Мүсүр патышасы фараон билен геплешенлер хем шулар – Муса билен Харунды.


Харун Мусаның сөзлейҗиси боляр

28Шол гүн Реб Мүсүрде Муса йүзленди. 29Реб Муса: «Мен Ребдирин. Мениң саңа айдянларымың хеммесини Мүсүриң патышасы фараона етир» дийди. 30Эмма Муса Реббе: «Мен сөзе гарып адам, онсоң фараон мени нәдип диңлесин» дийди.

#### 7‑нҗи бап

1Соңра Реб[†] Муса шейле дийди: «Фараоның[†] өңүнде Мен сени Худай[†] ялы эдйәрин ве доганың Харун болса сениң пыгамбериң[†] ялы болар. 2Мениң саңа буюрян табшырыкларымың[†] әхлисини сен айтмалысың, доганың Харун болса фараондан ысрайыллары өз юрдундан гойбермегини сорар. 3Эмма Мен фараоны доңйүрек адам эдерин. Хатда Мен Мүсүрде аламатларымың ве гудратларымың саныны көпелтсем-де, 4фараон сизи диңлемез. Шундан соң Мен Мүсүре гөз гөркезип, олара агыр җезалар берип, Өз халкым болан ысрайыллары топар-топар эдип, Мүсүрден алып чыкарын. 5Мен голумың гүйҗүни гөркезип, Мүсүрден ысрайыллары алып чыканымда, мүсүрлилер Реббиң Мендигиме гөз етирерлер». 6Муса билен Харун Реббиң хут өзлерине буйрушы ялы этдилер. 7Фараон билен геплешен вагтлары Муса сегсен, Харун болса сегсен үч яшындады.


Хаса йылана өврүлйәр

8Реб Муса билен Харуна йүзленип: 9«Эгер фараон сизе „Гудрат гөркезиң“ дийсе, Муса, сен Харуна: „Хасаңы ал-да, фараоның өңүнде оны ере ташла“ дий, шонда хаса йылана өврүлер» дийди. 10Шейлеликде, Муса билен Харун фараоның янына бардылар ве Реббиң буйрушы ялы этдилер. Харун фараоның ве онуң эмелдарларының өңүнде хасасыны ере ташлады, ол йылана өврүлди. 11Фараон хем өз акылдарларыны, җадыгөйлерини йыгнады. Олар хем өзлериниң гизлин усуллары билен шейле этдилер. 12Оларың херси өз хасаларыны ере ташладылар велин, олар хем йылана өврүлдилер. Эмма Харуның хасасы оларың хасаларыны ювутды. 13Фараоның йүрегиниң доңы энтек хем чөзүленокды. Реббиң айдышы ялы, ол хениз хем булара гулак габартмаярды.


Биринҗи бетбагтчылык: сув гана өврүлйәр

14Соңра Реб Муса шейле дийди: «Фараон доңйүрек адам, ол халкы гойбермекден йүз өвүрйәр. 15Фараоның ирден деря сува дүшмәге чыкян вагты, сен онуң янына бар. Оңа душмак үчин, Нил дерясының янында гараш, элиңе йылана өврүлен хасаны хем ал. 16Соңра оңа шейле дий: „Еврейлериң[†] Худайы Реб, ине, шулары айтмак үчин мени сениң яныңа иберди. Ол саңа: ‘Мениң халкымы гойбер, гой, олар чөлде Маңа ыбадат этсинлер’ дийди. Ине, сен болса, энтек хем муңа боюн болмадың. 17Реб шейле диййәр: ‘Шу этҗек ишими гөрүп, сен Мениң Ребдигими билерсиң: Гөрйәңми, мен шу элимдәки хаса билен Нил дерясының сувуна уран бадыма, сув гана өврүлер. 18Нилдәки балыклар өлер ве деря порсар. Мүсүрлилер Нилиң сувундан ичип билмезлер’“». 19Реб Муса: «Харуна айт: „Хасасыны алсын-да, Мүсүриң әхли сувларына: оларың деряларына, япларына, ховузларына ве әхли сув ховданларына хасасы билен уруп чыксын. Мүсүриң әхли сувлары, хатда челекдәки ве даш күйзелердәки сувлар хем гана өврүлер“» дийди.

20Муса билен Харун Реббиң буйрушы ялы этдилер. Харун фараоның ве онуң эмелдарларының өңүнде хасасыны узадып, Нил дерясының сувуна урды, Нил дерясының тутуш сувы гана өврүлди. 21Нилдәки балыклар өлүп, деря порсады. Шейлеликде, мүсүрлилер Нил дерясындан сув ичип билмедилер, Мүсүриң әхли сувы гана боялды. 22Эмма Мүсүр җадыгөйлери хем өзлериниң гизлин усуллары билен шейле этдилер. Шейдип, фараоның йүреги доңлугына галды. Реббиң айдышы ялы, фараон олары диңлемеди. 23Фараон ызына өврүлди-де, өз җайына гирип гитди, ол муны хатда пиңине-де алмады. 24Нилиң сувундан ичип билмейәндиклери үчин, әхли мүсүрлилер агыз сув гөзләп, Нил дерясының боюны газдылар.

25Реббиң Нил дерясыны шейле эденинден соң еди гүн гечипди.

#### 8‑нҗи бап


Икинҗи бетбагтчылык: гурбагалар

1Соңра Реб[†] Муса шейле дийди: «Фараоның[†] янына бар-да, оңа шейле дий: „Реб саңа шейле диййәр: ‘Мениң халкымы гойбер, олар гидип, Маңа ыбадат этсинлер. 2Сен олары гойбермекден йүз өвүрсең, онда Мен гурбагалар чоздурып, тутуш юрдуңа бетбагтлык гетирерин. 3Нил дерясы гурбага сүрүсинден долуп, олар сениң өйүңе, көшгүңе ве ятян дүшегиңе ченли гелерлер. Гурбагалар сениң эмелдарларыңың ве халкыңың өйлерине долар, олар хатда тамдырларыңызың ичине ве хамыр югрулян җамыңыза ченли гирерлер. 4Гурбагалар сениң үстүңе, сениң халкыңың ве әхли эмелдарларыңың үстүне чыкарлар’“». 5Реб Муса: «Харуна айт: „Гой, ол элиндәки хасасыны узадып, дерялара, яплара ве сув ховданларына уруп, гурбагалар чыкарсын. Мүсүриң ерини гурбагалар гаплап алар“» дийди. 6Шейлеликде, Харун хасасы билен Мүсүрдәки сувлара уруп чыкды ве гурбагалар пейда болды. Тутуш Мүсүриң ери гурбагалар билен өртүлди. 7Эмма җадыгөйлер хем өзлериниң гизлин усуллары билен шейле этдилер, олар хем Мүсүрде гурбагалар чыкардылар.

8Соңра фараон Муса билен Харуны чагырып, олара: «Менден ве халкымдан гурбагаларың айрылып гитмегини сорап, Реббе дилег эдиң. Мен болса халкыңызы Реббе гурбанлык бермәге гойберерин» дийди[+]. 9Муса фараона: «Сениң үчин, эмелдарларың ве халкың үчин хачан дилег этмелидигини маңа өзүң айдай, шонда гурбагалар сизден ве сизиң өйлериңизден ёк болуп гидерлер, олар диңе Нил дерясында галар» дийди. 10Фараон хем оңа: «Эртир дилег эдәй» дийди. Муса оңа: «Гой, сениң айдышың ялы болсун! Чүнки сен бизиң Худайымыз[†] Реб ялы башга хич кимиң ёкдугыны билерсиң. 11Гурбагалар сенден, сизиң өйлериңизден, эмелдарларыңдан ве халкыңдан айрылып, диңе Нил дерясында галар» дийди. 12Шейлеликде, Муса билен Харун фараоның янындан гайтдылар. Муса фараоның үстүне чоздуран гурбагаларыны ёк этмегини сорап, Реббе дилег этди. 13Реб хем Мусаның дилегини ерине етирди. Өйлердәки, ховлулардакы ве мейданлардакы гурбагалар өлдүлер. 14Мүсүрлилер өлен гурбагалары улы үйшмеклер эдип йыгнадылар, ерден порсы ыс хаплап урды. 15Фараон бу затлары гөрүп, гөвни арам тапды. Соң ене-де өзүниң доңйүреклигини этди. Реббиң айдышы ялы, ол Муса билен Харуна гулак асмады.


Үчүнҗи бетбагтчылык: чиркейлер

16Соңра Реб Муса: «Харуна айт: „Гой, ол хасасыны алсын-да, ериң тозуна уруп чыксын, шонда тутуш Мүсүриң ичинде чиркейлер пейда болар“» дийди. 17Олар шейле хем этдилер. Харун элине хасасыны алып, ериң тозуна уруп чыкды велин, адамларың ве хайванларың үстүне чиркейлер чозды. Тутуш Мүсүриң әхли тозы чиркее өврүлди. 18Җадыгөйлер хем өз гизлин усуллары билен чиркей дөретмәге сынанышдылар, эмма олар муны башармадылар. Шейлеликде, чиркейлер адамларың ве хайванларың үстүнде гезишип йөрдүлер. 19Җадыгөйлер фараона: «Бу Худайың иши» дийдилер. Эмма фараоның йүреги доңды ве ол Реббиң айдышы ялы, олара гулак асмады.


Дөрдүнҗи бетбагтчылык: сиңеклер

20Соңра Реб Муса: «Ирден тур-да, фараоның сува дүшмәге чыкян вагты оңа гараш ве оңа шейле дий: „Реб шейле диййәр: ‘Мениң халкымы гойбер. Олар гидип, Маңа ыбадат этсинлер. 21Эгер сен Мениң халкымы ене-де гойбермесең, онда Мен сениң үстүңе, сениң эмелдарларыңың ве халкыңың үстүне ве сениң өйүңе сиңек сүрүсини иберерин. Мүсүрлилериң өйлери сиңек сүрүсинден долар, шейле хем, оларың яшаян ерлери сиңек билен гуршалар. 22Эмма шол гүн Мен Өз халкымың яшаян ери болан Гошен топрагыны айры гойҗак. Ол ерде хич хили сиңек сүрүси болмаз, шонда сен Мениң бу юрдуң Реббидигими билерсиң. 23Мен Өз халкымы сениң халкыңдан тапавутландырарын. Бу гудратлы аламат эртир болар’“». 24Реб шейле хем этди. Фараоның өйи ве онуң эмелдарларының өйлери гүйчли сиңек сүрүси билен долды. Сиңеклерден яңа тутуш Мүсүр юрды вейран болды.

25Соңра фараон Муса билен Харуны янына чагырдып, олара: «Барың, гидиң-де, шу юртда Худайыңыза гурбанлык бериң» дийди. 26Эмма Муса: «Бейле этсек догры[†] болмаз. Худайымыз Реббе берйән гурбанлыгымызы мүсүрлилер неҗислик хасапларлар. Эгер биз мүсүрлилере неҗислик эдип, мал гурбанлыгымызы оларың гөзүниң алнында берсек, онда олар бизи дашлап өлдүрмезлерми[+]? 27Худайымыз Реббе берҗек гурбанлыгымызы биз Онуң Өзүниң буйрушы ялы, үч гүнлүк чөле гидип бермели» дийди. 28Фараон оңа: «Мен сизе чөле гидип, Худайыңыз Реббе гурбанлык бермәге ругсат эдйәрин, йөне сиз гаты узага гитмели дәлсиңиз. Мениң үчин Реббе дилег эдәй» дийди. 29Соңра Муса: «Ине, мен хәзир гидип, фараондан, онуң эмелдарларындан ве халкындан сиңек сүрүсиниң айрылып гитмегини сорап, Реббе дилег этҗек. Йөне фараон ене-де ялан сөзләп, халкы Реббе гурбанлык бермәге гойбермекден сакламаверсин» дийди.

30Шейлеликде, Муса фараоның янындан гайдып, Реббе дилег этди. 31Реб хем Мусаның дилегини ерине етирди. Сиңек сүрүси фараондан, онуң эмелдарларындан ве халкындан айрылып ёк болуп гитди, екеҗе сиңек хем галмады. 32Эмма фараон бу гезек хем доңйүреклигине галды ве ысрайыллара гитмәге ругсат этмеди.

#### 9-нҗы бап


Бәшинҗи бетбагтчылык: малларың гырылмагы

1Соңра Реб[†] Муса: «Фараоның[†] янына бар-да, оңа шейле дийип айт: „Еврейлериң[†] Худайы[†] Реб шейле диййәр: ‘Мениң халкымы гойбер, олар гидип, Маңа ыбадат этсинлер’. 2Эгер сен олары ене-де саклап, гойбермекден боюн товласаң, 3онда Реб мейдандакы мал-гараларыңызы: атларыңызы, эшеклериңизи, дүелериңизи ве доварлардыр сүрүлериңизи гыргына берер. 4Эмма Реб ысрайыл[†] маллары билен Мүсүр малларының арасында тапавут гойҗакдыр, ысрайыллара дегишли малларың екеҗеси хем өлмез“» дийди. 5Шейле хем Реб бу иши Мүсүрде эртир этҗекдигини айдып, онуң вагтыны мәлим этди. 6Эртеси гүн Реб бу иши этди: мүсүрлилериң әхли маллары гырылды, эмма ысрайыл малларының екеҗеси хем өлмеди. 7Фараон ягдайы билмәге адам ёллады, гөрсе, ысрайыл малларының бири хем өлмәндир. Эмма фараоның йүреги энтек хем доңды, ол халкы ене-де гойбермеди.


Алтынҗы бетбагтчылык: чыбанлар ве яралар

8Соңра Реб Муса билен Харуна: «Күреден гошавуҗыңызы долдурып күл алың. Гой, Муса оны фараоның өңүнде гөге сечсин. 9Ол күл тутуш Мүсүрде тозана өврүлер. Тозан болса адамларың ве хайванларың беденине сиңип, оларда ачык ириңли чыбанлар эмеле гетирер» дийди. 10Шейлеликде, Муса билен Харун күреден күл алып, фараоның өңүнде дурдулар. Муса күли хова сечди вели, адамларда ве хайванларда ачык ириңли чыбанлар эмеле гелди. 11Мүсүр җадыгөйлери бу чыбанлардан яңа Мусаның янына барып билмедилер. Чүнки чыбанлар җадыгөйлериң хем, әхли мүсүрлилериң хем үстүнден инипди. 12Эмма Реб фараоны доңйүрек этди. Ол Реббиң Муса айдышы ялы, олара гулак асмады[+].


Единҗи бетбагтчылык: долы ве от

13Соңра Реб Муса шейле дийди: «Ирден тур-да, фараоның хузурына бар ве оңа шуны айт: „Еврейлериң Худайы Реб шейле диййәр: ‘Мениң халкымы гойбер, олар гидип, Маңа ыбадат этсинлер. 14Ёгсам, бу гезек Мен сениң өз үстүңден, эмелдарларыңың ве халкыңың үстүнден әхли бела-бетерлерими индерерин. Шонда сен бүтин ер йүзүнде Мениң ялы хич кимиң ёкдугыны билерсиң. 15Шу вагта ченли Мен голумың гүйҗи билен сени ве сениң халкыңы гыргына берип, көкүңиз билен ерден согруп ташлап хем билйәрдим. 16Эмма Мен сизе Өз гүйҗүми гөркезип, адымы тутуш дүнйә җар этмек максады билен сизи дири саклап йөрүн[+]. 17Сен энтек хем Мениң халкыма гаршы текепбирлик эдип, оларың гитмегине ругсат этмерсиң. 18Ине, эртир шу вагтлар Мен Мүсүриң тарыхында асла гөрлүп-эшидилмедик гүйчли долы ягдырҗакдырын. 19Шонуң үчин хем хәзириң өзүнде адам ёллап, мейдандакы бар болан мал-гараларыңызы ве әхли задыңызы йыгнап, ховпсуз ере гетириң. Себәби өйүне гетирилмән, мейданда галан хер бир адамың ве малың үстүнден гүйчли долы ягып, олар өлер’“». 20Фараоның эмелдарларының арасында Реббиң сөзүнден горкянлары мейдандакы гулларыны ве малларыны деррев ичери йыгнадылар. 21Эмма Реббиң сөзүни пиңине алмаянлар өзлериниң гулларыны ве малларыны мейданда галдырдылар.

22Соңра Реб Муса: «Элиңи асмана узат, шонда тутуш Мүсүриң үстүне долы ягар. Мүсүриң мейданларында галан адамларың, малларың ве гөгерип отуран әхли өсүмликлериң үстүнден долы инер» дийди. 23Шундан соң, Муса хасасыны асмана узатды ве Реб гөк гүрледип долы ягдырды, йылдырым чакып, ере от дүшди. Шейдип, Реб Мүсүрде гүйчли долы ягдырды[+]. 24Долы ягярка, долы билен бир вагтда йылдырым чакып, ызы үзүлмән ере от дүшүп дурды. Мүсүрлилер миллет болалы бәри, онуң тутуш еринде хич хачан шейле гүйчли долы ягманды. 25Долы тутуш Мүсүриң мейданларындакы әхли затлары: адамлары ве маллары вейран этди, ол хер бир экин мейданыны сандан чыкарды. Шейле хем, мейдандакы хемме агачларыны сындырды. 26Диңе ысрайылларың яшаян ери болан Гошен топрагында долы ягмады.

27Соңра фараон адам ёллап, Муса билен Харуны чагыртды ве олара: «Бу гезек мен гүнәми боюн алян. Реббиңки догры,[†] мениң ве халкымың эдйәни нәдогры[+]. 28Реббе дилег эт! Гөк гүррүлдемесини ве долы ягмасыны бес этсин! Мен сизи гойберҗек, йөне сиз ол ерде узак галмалы дәлсиңиз» дийди[+]. 29Муса оңа: «Мен галадан чыкып, эллерими Реббе узатдыгым, гөк гүррүлдиси кесилер ве долының ягмасы галар. Шонда сен бу дүнйәниң Реббиңкидигини билерсиң[+]. 30Эмма сениң ве эмелдарларыңың энтек хем Худайымыз Ребден горкмаяндыкларыны мен билйәрин» дийди. 31(Зыгыр[†] ве арпа вейран болды. Арпа гулак чыкарып отырды, зыгыр болса пынтыклапды. 32Эмма бугдая ве язлык бугдая зепер етмәнди, себәби олар гиҗрәк гөгерйәрди.) 33Шейлеликде, Муса фараоның янындан гидип, галадан чыкды ве асмана эллерини узадып, Реббе дилег этди. Шобада гөк гүррүлдиси ве долы ягмасы галды. Ере ягыш гуймасы кесилди. 34Йөне фараон ягшың, долының ве гөк гүррүлдисиниң кесиленини гөренде, ене-де гүнә этди. Фараон ве онуң эмелдарлары ене-де доңйүреклигини этдилер. 35Шейдип, фараон өңкүси ялы доңйүреклигине галды. Эдил Реббиң Мусаның үсти билен айдышы ялы, ол ысрайыллары гойбермеди.

#### 10-нҗы бап


Секизинҗи бетбагтчылык: чекиртге сүрүси

1Шундан соң Реб[†] Муса: «Фараоның[†] янына гит. Оларың арасында гудратлы аламатларымы гөркезмек үчин, Мен фараоны ве онуң эмелдарларыны доңйүрек этдим. 2Сен өз несиллериңе ве неберелериңе Мениң мүсүрлилериң аңкасыны ашырып, оларың арасында нәхили гудратлы аламатлар гөркезендигими гүррүң берерсиң. Шонда сиз Мениң Ребдигими билерсиңиз» дийди.

3Шейлеликде, Муса билен Харун фараоның янына барып, оңа шуны айтдылар: «Еврейлериң[†] Худайы[†] Реб шейле диййәр: „Мениң өңүмде хачана ченли песпәлликден боюн товлаҗак? Мениң халкымы гойбер, гой, олар гидип, Маңа ыбадат этсинлер. 4Эгер сен Мениң халкымы гойбермекден йүз өвүрсең, онда Мен эртир сениң юрдуңа чекиртге иберерин[+]. 5Чекиртгелер ериң йүзүни өртерлер, олардан яңа ериң йүзи гөрүнмез. Долы ягандан соңкы галан затларыңызы ве мейдандакы өсүп отуран әхли агачларыңызы чекиртгелер иерлер. 6Сениң өйлериң, әхли эмелдарларыңың ве тутуш мүсүрлилериң өйлери чекиртгеден долар. Дүнйә инели бәри, шу гүне ченли шейле зады сизиң ата-бабаларыңыз хем гөрен дәлдир“». Соңра Муса ызына өврүлип, фараоның янындан чыкып гайтды.

7Фараоның эмелдарлары гелип, оңа: «Бу адам хачана ченли бизе дузак болҗакка? Халкы гойбер, гой, гидип, Худайы Реббе ыбадат этсин. Мүсүриң вейран боляндыгына сен нәме энтек хем дүшүнеңокмы?» дийдилер. 8Шейдип, Муса билен Харуны ызына, фараоның янына чагырдылар. Фараон олара: «Гидиң-де, Худайыңыз Реббе ыбадат эдиң! Йөне сизден кимлер гидер?» дийип сорады. 9Муса оңа: «Биз гарры-яшларымыз билен, огул-гызларымыз билен, мал-гарадыр доварларымыз билен биле гидерис, себәби биз Реббиң шанына байрам этмели» дийди. 10Фараон олара: «Сиз аялларыңыз ве оглан-ушакларыңыз билен гитмәге менден ругсат алып билен гүнүңиз, гой, Реб сизлик болсун! Гөрйәңизми, сизиң пәлиңиз дүзүв дәл экен. 11Ёк! Реббе ыбадат этмәге диңе эркеклериңиз гидер, сизиң өз ислегиңиз хем шуды ахырын» дийди. Соңра Муса билен Харун фараоның хузурындан ковулдылар.

12Шундан соң, Реб Муса: «Элиңдәки хасаңы Мүсүр топрагына уруп, чекиртгелер чыкар. Олар Мүсүр юрдуна чозарлар ве долы ягандан соңкы галан әхли затлары, әхли баг-бакҗалары иерлер» дийди. 13Шейлеликде, Муса элиндәки хасасыны Мүсүр топрагына уруп чыкды. Реб шол гүн узаклы гүн ве узаклы гиҗе гүндогар елини турузды. Эртеси ирден бу гүндогар ели чекиртгелер гетирди. 14Чекиртгелер тутуш Мүсүр топрагына инип, тутуш юрды бойдан-баша эеледилер. Шейле сан-саҗаксыз чекиртге сүрүси өң хич хачан болан дәлдир, инди хем болмаз. 15Чекиртгелер тутуш юрдуң йүзүни өртендиги себәпли, ериң үсти гаралыпды. Олар юртдакы долы ягандан соңкы галан әхли баг-бакҗалары ве әхли агачларың мивелерини ийдилер. Тутуш Мүсүр топрагында не агач, не-де баг-бакҗа галды, екеҗе-де яшыл зат галмады. 16Фараон деррев Муса билен Харуны чагырдып, олара: «Бу болан әхли затдан соң, мен ене-де сизиң ве Худайыңыз Реббиң гаршысына гүнә этдим[+]. 17Шонуң үчин хем инди мениң гүнәми өтүң ве бу неҗис бетбагтчылыгың менден айрылмагыны сорап, ене-де бирҗе гезек Худайыңыз Реббе дилег эдәйиң» дийди[+]. 18Шейдип, Муса фараоның янындан гайдып, Реббе дилег этди. 19Реб хем шемалы гүнбатардан өрән гүйчли өвүсйән еле өврүп, чекиртгелери сырып-сүпүрип, Гызыл деңзе[*] гетирип ташлады. Тутуш Мүсүр юрдунда екеҗе-де чекиртге галмады. 20Эмма Реб фараоны ене-де доңйүрек этди, ол ысрайыллары гойбермеди.


Докузынҗы бетбагтчылык: гараңкылык

21Шундан соң Реб Муса: «Элиңдәки хасаңы асмана узат, шонда Мүсүр юрдуна гараңкы дүшүп, оны түмлүк гаплап алар» дийди. 22Шейдип, Муса элиндәки хасасыны асмана узатды ве тутуш Мүсүр юрды үч гүнләп гараңка гапланды. 23Олар хатда бир-бирлерини хем гөрүп билмедилер. Үч гүнләп оларың хич бири хич ере гозганып хем билмеди, эмма әхли ысрайылларың яшаян еринде ягтылык болды. 24Соң фараон Мусаны янына чагырдып, оңа: «Барың, гидип, Реббе ыбадат эдиң. Чагаларыңыз хем сизиң билен гидиберсин, йөне диңе сыгырларыңыз билен доварларыңыз бәрде галсын» дийди. 25Эмма Муса: «Сен Худайымыз Реббе мал-гараларымыз билен садакаларымыздыр[†] якма гурбанлыкларымызы[†] бермәге-де ругсат этмелисиң. 26Биз мал-гараларымызы хөкман өзүмиз билен алып гитмели, бәрде екеҗе-де тойнаклы галмаз. Биз олары Худайымыз Реббе ыбадат этмек үчин әкитмели. Ол ере барып етйәнчәк, биз Реббе нәме билен ыбадат этмелидигини билемзок» дийди. 27Эмма Реб фараоны доңйүрек этди, ол ысрайыллара гитмәге ругсат этмеди. 28Соңра фараон Муса җогап берип: «Гүмүңи чек шу ерден. Өзүңден хабардар бол! Гайдып мениң гөзүме гөрүнме. Чүнки мениң гөзүме гөрнен гүнүң, шол пурсатда өлерсиң» дийди. 29Муса хем оңа: «Айдышың ялы болар! Мен инди хич хачан сениң гөзүңе гөрүнмерин» дийди.

#### 11‑нҗи бап


Иң соңкы бетбагтчылык җар эдилйәр

1Реб[†] Муса ене-де: «Фараоның[†] ве Мүсүриң үстүнден ене бир бетбагтчылык индерерин. Шондан соң фараон сизе ол ерден гитмәге ругсат эдер. Ол сизи гойберенде, өз юрдундан бүс-бүтин ковуп чыкарар. 2Инди болса халка эшитдирип айт, гой, хер бир эркек ве хер бир аял өз мүсүрли гоңшусындан алтын-күмүшден ясалан шай-сеплер дилесин» дийди. 3Реб мүсүрлилере ысрайыллары сылар ялы эдипди. Мундан башга-да, Мүсүр топрагында, фараоның эмелдарларының ве халкының өңүнде Муса бейик адам болупды.

4Муса фараона шейле дийди: «Реб шейле диййәр: „Мен яры гиҗе төвереги Мүсүриң ичине айланып чыкарын. 5Шонда әхли мүсүрлилериң новбахар огуллары өлер. Тагтда отуран фараоның новбахар оглундан башлап, тә дегирмен үвәп отуран хызматкәр аялың новбахар оглуна ченли өлер. Әхли малларың хем илкинҗи догланлары өлер. 6Тутуш Мүсүр юрдунда улы сес билен перят эдилер. Шейле агы сеси өң хич хачан болан дәлдир, инди хем болмаз. 7Эмма ысрайылларың екеҗе адамына-да, малына-да зелел етмез, хатда олара ит хем үйрмез. Шонда сиз Мен Реббиң мүсүрлилер билен ысрайылларың арасында тапавут гойяндыгымы билерсиңиз“»[+]. 8Муса сөзүни довам эдип, фараона: «Сениң әхли эмелдарларың хузурыма гелип, маңа баш эгерлер ве маңа: „Сениң өзүң хем, ызыңа дүшйән әхли халк хем гидеверсин“ диерлер. Шундан соң мен гидерин» дийди. Шейдип, Муса гахар-газаба мүнүп, фараоның янындан чыкып гайтды.

9Соңра Реб Муса: «Фараон сени диңлемез. Мүсүрде Мениң гудратларым көпелер» дийди. 10Муса билен Харун фараоның өңүнде бу гудратларың хеммесини ерине етирдилер. Реб фараоны ене доңйүрек этди, ол юрдундан ысрайыллары гойбермеди.

#### 12‑нҗи бап


Песах байрамы[†]

1[•]Реб[†] Мүсүрде Муса билен Харуна шейле дийди: 2«Бу ай сизиң үчин айларың башлангыҗы болар. Сизиң үчин бу ай йылың илкинҗи айы[*] болар. 3Ысрайыл[†] халкына айт, гой, шу айың онунҗы гүни хер бир машгалабашы өз хоҗалыгы үчин соймага бир җанлы сайлап алсын. 4Эгер бир хоҗалык бир җанлыны иерден кичи болса, онда олар өзлериниң иң якын гоңшусы билен билеликде, херсиниң машгала агзаларына гөрә бир җанлыны өз араларында пайлашсынлар. 5Җанлыңыз хич хили шикессиз болмалыдыр. Муңа сиз биряшар токлы я-да биряшар чебиш сайлап билерсиңиз. 6Сиз оны шу айың он дөрди гүнүне ченли саклаң ве шол гүн гиҗе бүтин ысрайыл җемагатының херси өз сайлап гоян җанлысыны союп өлдүрер[+]. 7Соңра олар җанлының ганындан алып, онуң эти ийилҗек өйлериң гапыларының икиян сөесине хем-де үстки сөесине чалсынлар. 8Олар шол гиҗе җанлының этини отда кебап эдип, петир ве аҗы гөк отлар билен ийсинлер. 9Онуң этини биширмән, чиглигине я-да сувда гайнадып иймәң. Оны диңе тутушлыгына келлебашаягы ве ичгошлары билен бирликде отда кебап эдип ийиң. 10Даңдана ченли ондан хич зат галдырман ийиң. Эгер эртире ченли ийилмән артып галса, шол галан-гачанлары отда якың. 11Сиз оны шу ягдайда иймелисиңиз: ёл гейимиңиз эгниңизе, чарыгыңыз аягыңыза гейлен болсун, хасаңыз элиңизде болсун. Шейле хем, сиз оны чалтлык билен иймелисиңиз. Бу Реббиң Песахыдыр. 12Шол гиҗе Мен Мүсүриң ичине айланып, мүсүрлилериң әхли новбахар огулларыны, адамларындан тә малларына ченли илкинҗи доглан эркеклерини өлдүрерин. Мен Мүсүриң әхли худайларының[†] үстүнден хөкүм чыкарарын. Мен Ребдирин[+]. 13Болян өйлериңизиң гапысына чалнан ган[†] сизиң үчин нышан болар. Мен ол ганы гөренимде, сизиң үстүңизден совлуп гечерин. Мен Мүсүри җезаландыранымда, хич хили бетбагтлык сизи вейран этмез.

14Бу гүн сиз үчин ятлама гүни болар. Сиз муны Мениң шаныма байрам эдип белләрсиңиз. Соң сиз бу байрамы несилме-несил эбедилик дүзгүн эдип сакларсыңыз. 15Еди гүнләп сиз петир иймелисиңиз. Шу еди гүнүң илкинҗи гүнүнде, сиз өйлериңизден хамырмаялары чыкарып ташлаң. Кимде-ким биринҗи гүнден тә единҗи гүне ченли аралыкда хамырмая гошулан затдан ийсе, онда ол ысрайылларың арасындан ковлуп чыкарылсын. 16Биринҗи гүнде ве единҗи гүнде сиз мукаддес[†] йыгнанышык этмелисиңиз. Шол гүнлер екеҗе иш хем эдилмели дәлдир, диңе өз ийҗек затларыңызы тайярлаң. 17Шейле хем, сиз Петир байрамыны-да[†] беллемелисиңиз, себәби Мен сизи Мүсүрден топар-топар эдип, хут шол гүн алып чыкдым. Шонуң үчин хем сиз бу гүни несилме-несил эбедилик дүзгүн эдип сакламалысыңыз. 18Илкинҗи айың он дөрди гүни агшамындан тә шол айың йигрими бири гүни агшамына ченли сиз петир иймелисиңиз. 19Шу еди гүнүң довамында өйлериңизде екеҗе-де хамырмая болмасын. Кимде-ким хамырмаялы зат ийсе, ол гелмишек я-да ерли болсун, ысрайыл халкының арасындан ковлуп чыкарылсын. 20Сиз хамырмаялы хич зат иймели дәлсиңиз. Яшап отуран әхли ерлериңизде диңе петир иймелисиңиз».

21Соңра Муса әхли ысрайыл яшулуларыны[†] чагырып, олара шейле дийди: «Хериңиз машгалаңыза гөрә өзүңизе җанлы сайлаң ве оны Песах байрамы үчин союң. 22Бир богдак кәкилик отуны алып, оны җамдакы җанлының ганына батырып, гапының үстки сөесине ве икиян сөесине чалың. Даңдана ченли хич ким өз өйүниң гапысындан дашары чыкмалы дәлдир[+]. 23Реб мүсүрлилери биряндан өлдүрип чыкар. Гапының үстки ве икиян сөесиндәки ганы гөренде, Реб ол гапыдан совлуп гечер ве җаныңызы алмак үчин өйлериңизе гирмәге Өлүм перишдеси[†] ругсат этмез. 24Сизиң өзүңиз ве огулларыңыз бу байрамы эбедилик парз[†] хөкмүнде беллемелисиңиз. 25Реббиң сизе вада берен юрдуна бараныңызда, сиз бу байрамчылыгы беллемелисиңиз. 26Чагаларыңыз сизден: „Бу байрам нәмәни аңладяр?“ дийип соранларында,[+] 27сиз олара: „Бу Реббе берилйән Песах гурбанлыгыдыр. Мүсүрде Реб мүсүрлилери өлдүренде, ысрайылларың өйлериниң үстүнден совлуп гечди, бизиң җанымызы аман галдырды“ дийип җогап бериң». Муңа ысрайыллар башларыны эгип, сежде этдилер.

28Соңра ысрайыллар барып, эдил Реббиң Муса билен Харуна буйрушы ялы этдилер.


Соңкы бетбагтчылык: илкинҗи эркек догланларың өлүми

29Яры гиҗе Реб Мүсүриң әхли новбахар огулларыны өлдүрип чыкды. Тагтда отуран фараоның[†] новбахар оглундан башлап, зынданда отуран бендиниң новбахар оглуна ченли өлдүрди, шейле-де, малларың хем әхли илкинҗи гузланларыны өлдүрди. 30Гиҗе фараоның өзи, онуң әхли эмелдарлары, гараз, тутуш мүсүрлилер ерлеринден турдулар. Мүсүрде улы дады-перят болды, чүнки оларың арасында өлүси болмадык екеҗе-де өй ёкды. 31Фараон шол гиҗәниң өзүнде Муса билен Харуны чагырдып, олара: «Барың, гидиң, мениң халкымың арасындан чыкың. Өзүңизем халкыңыз билен биле гидиң-де, өз айдышыңыз ялы, Реббе ыбадат эдиң. 32Өз сорайшыңыз ялы, малларыңыздыр доварларыңызы хем яныңыз билен алып гидиң. Маңа ак пата[†] бериң!» дийди. 33Мүсүрлилер өз юрдундан ысрайыллары чалт чыкармак үчин гыссаярдылар. Себәби олар: «Бизиң хеммәмиз өлерис» дийишйәрдилер. 34Шейлеликде, ысрайыллар петирлик хамырларыны кендириге долап, оны хамыр җамлара салып, эгинлеринде гөтерип гайтдылар. 35Ысрайыллар эдил Мусаның өзлерине айдышы ялы этдилер. Олар мүсүрлилерден алтын-күмүшден ясалан шай-сеплер, шейле хем, гейим-геҗимлер сорадылар[+]. 36Реб хем мүсүрлилере ысрайыллары сылар ялы эдипди. Олар ысрайылларың соран затларыны бердилер. Шейдип, ысрайыллар мүсүрлилериң байлыгыны талап гайтдылар[+].


Ысрайыллар Мүсүрден чыкып гайдярлар

37Шейлелик билен, ысрайыллар Рагмесесден Сукода тарап ёла дүшдүлер. Олар аяллардан ве чагалардан башга алты йүз мүң төвереги пыяда эркек адамды[+]. 38Мүсүрлилерден хем бир топар мәреке, шейле хем, гаты көп мал-гара: сыгырлар ве доварлар ысрайыллара гошулып гайтды. 39Ысрайыллар Мүсүрден алып гайдан хамырларындан петир көкелер биширдилер. Хамыр петирликди, себәби олар Мүсүрден гыссанмач ковлуп чыкарылыпдылар. Олар хатда өзлерине ёл үчин азык-овкат хем тайярлап етишмәндилер. 40Ысрайыллар Мүсүрде дөрт йүз отуз йыл яшадылар[+]. 41Дөрт йүз отузынҗы йылың соңкы гүни, хут шол гүни, Реббиң халкы топар-топар болуп, Мүсүрден чыкды. 42Бу гиҗе Реббиң ысрайыллара назар салып, олары Мүсүрден алып чыкан гиҗесидир. Шонуң үчин хем хут шу гиҗе әхли ысрайылларың ве оларың несиллериниң дик отурып, муны Реббе багыш эдйән гиҗесидир.


Песах байрамының дүзгүнлери

43Соңра Реб Муса билен Харуна шейле дийди: «Песахың дүзгүнлери шудур: Еке гелмишек-де гурбанлыкдан иймели дәлдир. 44Эмма пула сатын алан гулуңыз сүннет эдиленден соң ондан ийип билер. 45Екеҗе гелмишек я-да гүнлүкчи ондан иймели дәлдир. 46Оны бир җайда отурып ийиң. Ондан бирҗе бөлек эти хем өйден даша чыкармалы дәлсиңиз. Шейле хем, җанлының екеҗе сүңки-де дөвүлмесин[+]. 47Әхли ысрайыл халкы бу байрамы беллемелидир. 48Эгер бир гелмишек гелип, сизиң араңызда орнашып, Реббиң Песахыны беллемек ислесе, онда, гой, онуң хоҗалыгындакы әхли эркеклер сүннет эдилсин. Шундан соң ол сизе гошулып, муны белләп билер ве ол сизиң өз ерли халкыңыза дегишли адам хасап эдилер. Эмма сүннет эдилмедик хич бир адама ондан иймек болмаз. 49Ерли адам үчин хем, араңызда яшаян хер бир гелмишек үчин хем еке-тәк бир канун[†] болмалыдыр»[+]. 50Ысрайылларың хеммеси әхли зады эдил Реббиң Муса билен Харуна буйрушы ялы этдилер. 51Хут шол гүн Реб ысрайыллары топар-топар эдип, Мүсүрден чыкарды.

#### 13‑нҗи бап

1-2Соңра Реб[†] Муса: «Илкинҗи доглан әхли эркек гөбеклилери Маңа багыш эдиң. Ысрайылларың гөвресинден илкинҗи дүнйә инен хер бир огул, шейле хем, оларың малларының хем илкинҗи эркек гузланы Мениңкидир» дийди[+].


Петир байрамы[†]

3Муса халка шейле дийди: «Бу гүни ятда саклаң, чүнки сиз бу гүн гул болуп яшан юрдуңыз Мүсүрден чыкдыңыз. Ол ерден Реб сизи Өзүниң бейик гүйҗи билен алып чыкды. Хамырмаялы чөрек ийилмели дәлдир. 4Бу гүн сиз Мүсүрден Абып айында чыкярсыңыз. 5Реб сизиң ата-бабаларыңыза сөз берен сүйт ве бал акян мес топраклы юрт болан кенганларың,[†] хетлериң,[†] аморларың,[†] хивилериң[†] ве ябусларың[†] юрдуна гетирен вагты хем сиз шу айда бу байрамы белләрсиңиз. 6Сиз еди гүнләп петир иймелисиңиз ве единҗи гүни сиз Реббиң шанына той эдерсиңиз. 7Шол еди гүнүң довамында диңе петир ийиң. Сизиң яшаян әхли ерлериңизде екеҗе-де хамырмаялы биширилен чөрек болмасын[+]. 8Едиленҗи гүн болса оглуңа: „Мен булары Мүсүрден чыканымда Реббиң маңа эденлериниң хатырасы үчин шейле эдйәрин“ дийип гүррүң бер. 9Гой, бу байрам элиңизе багланан ялы я-да маңлайыңыза даңлан ялы бир ятлама аламаты болсун. Бу болса Реббиң канунының[†] элмыдама дилиңизде болмагыны ятладар, чүнки Реб сизи гудратлы голы билен Мүсүрден алып чыкды[+]. 10Шонуң үчин хем сиз хер йыл шол бир белли вагтда бу кануны ерине етирмелисиңиз».


Илкинҗи доглан эркеклер хакында

11«Реб сизе ве ата-бабаларыңыза сөз берши ялы, сизи кенганларың ерине гетирип, оны сизе беренде, 12сиз илкинҗи доглан хер бир эркек гөбеклини Реббиң хузурына гетирмелисиңиз. Малларыңызың әхли илкинҗи эркек догланлары Реббиңкидир. 13Хер бир эшегиңизиң күррелән күрресини гузыңыз билен чалшып, ызына сатын алың. Эгер ызына сатын алмасаңыз, онда онуң бойнуны омруң. Чагаларыңызың арасында хер бир новбахар оглуңызы ызына сатын алың. 14Хер хачан оглуң сенден мунуң нәмәни аңладяндыгыны соранда, оңа шейле дий: „Реб Өз гудратлы голы билен бизи гул болуп яшан юрдумыз Мүсүрден алып чыкды[+]. 15Фараон[†] доңйүреклик эдип, бизи гойбермекден йүз өврени үчин, Реб Мүсүриң әхли илкинҗи доглан ынсан огулларындан башлап, тә малларың илкинҗи догран эркек җынслыларына ченли өлдүрип чыкды. Шонуң үчин хем илкинҗи доглан әхли эркек җынслылары Реббе гурбан эдйәрин, йөне новбахар оглумы ызына сатын алып билйәрин“. 16Реб бизи Өз гудратлы гүйҗи билен Мүсүрден алып чыкандыгы үчин, бу байрам элиңизе багланан ялы я-да маңлайыңыза даңлан ялы бир белги болсун».


Реб ысрайыллара ёл гөркезйәр

17Фараон халкы гойберенде, Худай олары пилиштлилериң[†] үстүнден гечйән якын ёл билен алып гитмеди. Чүнки Худай[†] бу халк ёлда урша дучар болайса, пушман эдип, ызына Мүсүре доланар өйтди[+]. 18Шейдип, Худай ысрайыллары Гызыл деңзе гидйән чөллүкден алып гитди. Ысрайыллар Мүсүрден урша тайяр болуп, яраглы чыкыпдылар. 19Муса Юсубың сүңклерини өзи билен алды, себәби Юсуп ысрайыллара: «Худай сизе назар салар, шонда сиз бу ерден мениң сүңклерими хем өз яныңыз билен алып гидиң» дийип, олара ант ичирипди[+]. 20Ысрайыллар Сукотдан чыкып, чөлүң четиндәки Этамда дүшледилер[+]. 21Реб оларың өңүнден ёл гөркезип, гүндизине булут сүтүни болуп, гиҗесине болса от сүтүни болуп, оларың ёлларыны ягтылдярды. Шонда олар гүндиз хем, гиҗе хем ёл йөрәп билйәрдилер[+]. 22Гүндизине булут сүтүни, гиҗесине болса от сүтүни халкың өңүнден асла узаклашмаярды.

#### 14‑нҗи бап


Ысрайылларың Гызыл деңизден[†] гечиши

1-2Ине, шонда Реб[†] Муса: «Ысрайыллара айт, гой, олар ызына өврүлип, деңзиң гырасындакы Багалсепона[†] голай ерде, Мигдол билен деңзиң арасындакы Пихахыротда дүшлесинлер[+]. 3Фараон:[†] „Ысрайыллар чөлде азашып йөрендирлер“ дийип пикир эдер. 4Мен фараоны доңйүрек эдерин, ол ысрайылларың ызындан ковалап гайдар. Фараоның ве онуң гошуныны еңип газанҗак еңшим Маңа шөхрат[†] гетирер. Шонда мүсүрлилер Мениң Ребдигими билерлер» дийди. Ысрайыллар өзлерине айдылышы ялы этдилер.

5Мүсүр патышасына ысрайылларың гачандыклары барада айданларында, ол ве онуң эмелдарлары ысрайыллар хакдакы пикирлерини үйтгетдилер. Олар: «Ысрайыллары өзүмизе гул болмакдан бошадып, бу бизиң нәме этдигимиз болды?» дийишдилер. 6Шейлеликде, фараон сөвеш арабасына атланып, гошуныны хем өз яны билен алып уграды. 7Ол алты йүз саны иң сайлама сөвеш арабаларыны ве Мүсүриң әхли бейлеки сөвеш арабаларыны алды. Оларың херсиниң өз онбашысы барды. 8Реб Мүсүр шасы фараоны доңйүрек этди. Ол Реббиң горагы астында гайдан ысрайылларың ызындан ковалап гайтды[+]. 9Фараоның әхли сөвеш арабалары, оларың үстүндәки эсгерлери билен бирликде тутуш пыяда гошун болуп, мүсүрлилер оларың ызындан ковдулар. Олар деңзиң кенарында, Багалсепоның голайындакы Пихахыротда дүшлән ысрайылларың ызындан ковуп, олара голай гелдилер.

10Фараон олара якын геленде, ине, бирденкә өз ызларындан мүсүрлилериң ковуп гелйәндиклерине ысрайылларың гөзи дүшди. Олар гаты горкдулар ве Реббе перят этдилер. 11Ысрайыллар Муса: «Мүсүрде нәме габыр ёкмуды? Сен бизиң чөлде өлмегимиз үчин алып гайтдыңмы? Бизи Мүсүрден чыкарып, бу нәме этдигиң болды? 12Биз саңа Мүсүрде: „Бизи өз гүнүмизе гой, биз мүсүрлилере хызмат эдиберели“ дийип айтманмыдык? Биз чөлде өленимизден, мүсүрлилериң гулы болуп йөрен болсак, мүң пай говы боларды» дийдилер. 13Муса ысрайыллара: «Горкмаң! Берк дуруң ве Реббиң бу гүн сизиң үчин амала ашырҗак гутулышыны гөрүң. Чүнки сиз бу гүнки гөрйән мүсүрлилериңизи гайдып хич хачан гөрмерсиңиз. 14Сизиң үчин Реб сөвешер. Сиз диңе бу ерде болсаңыз боляр» дийди[+].

15Реб Муса: «Нәме үчин сен Маңа перят эдйәрсиң? Ысрайыллара айт, гой, олар өңе тарап гитсинлер. 16Сен элиңдәки хасаңы узат-да, деңзиң сувуна ур. Деңзиң сувы икә бөлүнер ве ысрайыллар шол гуры ер билен йөрәп, деңизден гечерлер. 17Мен мүсүрлилери доңйүрек эдерин, шейдип, олар сизиң ызыңыздан ковуп гайдарлар. Фараоның, онуң бүтин гошунының, сөвеш арабаларының ве сөвеш арабалы эсгерлериниң үсти билен Мен шөхрат газанарын. 18Мен фараоның, онуң сөвеш арабаларының ве сөвеш арабалы эсгерлериниң үстүнден шөхрат газананымда, мүсүрлилер Мениң Ребдигими билерлер» дийди.

19Шундан соң, Ысрайыл[†] гошунының өңүнден йөрейән Худайың[†] перишдеси[†] оларың ызына гечди. Оларың өңүнден сүйшүп барян булут сүтүни хем оларың арка тарапына гечип, 20Мүсүр гошуны билен Ысрайыл гошунының арасына гелип дурды. Булут гиҗе ысрайыллар тарапыны ягты, мүсүрлилер тарапыны болса гараңкы этди. Шейдип, бүтин гиҗе булар бири-бириниң голайына барып билмедилер.

21Соңра Муса элиндәки хасасыны деңзе етирди. Реб болса шол бүтин гиҗе гүйчли гүндогар ели билен деңзиң сувуны ковды. Деңиз гуры ере өврүлип, сув икә бөлүнди[+]. 22Ысрайыллар хем деңзиң ортасындакы шол гуры ер билен гечдилер, сув саг тарапдан ве чеп тарапдан олара дивар болуп дурды. 23Мүсүрлилер олары ызарлап гелйәрдилер, фараоның әхли атлары, онуң сөвеш арабалары ве сөвеш арабалы эсгерлери оларың ызындан ковуп, деңзиң ортасына гирдилер. 24Даң атмаздан өң Реб от ве булут сүтүниниң ичинден ашак, Мүсүр гошунына тарап серетди ве олары алҗыраңңы ягдая салды. 25Реб оларың сөвеш арабаларының тигирлерини батга батырды, шонуң үчин хем, олара арабаларыны сүрмек гаты кын дүшди. Шонда мүсүрлилер: «Йөрүң, ысрайыллардан гачалың, чүнки Мүсүриң гаршысына олар үчин Реб сөвешйәр» дийдилер.

26Соңра Реб Муса: «Элиңи деңзе тарап узат, гой, сув мүсүрлилериң, оларың сөвеш арабаларының ве сөвеш арабалы эсгерлериниң үстүнден басып, ызына өврүлсин» дийди. 27Шейдип, Муса элини деңзе тарап узатды велин, даңдан деңзиң сувы өңки акымына өврүлди. Мүсүрлилер ондан гачып чыкмага дырҗашдылар, эмма Реб мүсүрлилери деңзиң ортасына элтип ташлады. 28Сув ызына долуп, ысрайылларың ызындан деңзе гирен сөвеш арабаларың, сөвеш арабалы эсгерлериң, фараоның тутуш гошунының үстүни басып өртди. Оларың екеҗеси хем дири галмады. 29Эмма ысрайыллар деңизден гуры ер билен гечдилер, сув олара саг ве чеп тарапдан дивар болуп дурды[+].

30Шейлеликде, Реб шол гүн ысрайыллары мүсүрлилериң элинден халас этди. Ысрайыллар деңзиң кенарында өлүп ятан мүсүрлилери гөрдүлер. 31Реббиң мүсүрлилере гаршы гөркезен бейик гудратыны гөрүп, ысрайыллар Ребден горкдулар. Олар Реббе ве онуң гулы Муса иман этдилер.

#### 15‑нҗи бап


Мусаның айдымы

1Соңра Муса билен ысрайыллар Реббе багышлап, шу нагманы айтдылар:

«Мен Реббе нагма айдарын.
Ол шөхратлы[†] еңиш газанды.
Аты чапыксувары билен деңзе гапгарды[+].


2Реб[†] мениң гүйҗүм хем айдымым.
Ол мениң Халасгәрим[†] болды.
Ол мениң Худайым,[†] Оны алкышларын.
Ол атамың Худайы, Оны бейгелдерин[+].


3Реб эсгердир.
Онуң ады Ребдир[+].


4Фараоның[†] сөвеш арабаларыны
әхли гошуны билен деңзе зыңды.
Сайлама уршуҗылары-да
Гызыл деңизде[†] гарк болды.


5Олары толкунлар гаплап,
даш кимин чуң дүйбе чөкдүлер.
6Я Реб, Сениң саг голуң
гүйч-гудратда шөхратлыдыр.
Я Реб, Сениң саг голуң
душманы мынҗырадяр[+].


7Өзүңе гаршы чыканлары
бейик еңшиң билен чөкерйәң.
Алавлы газабыңы индерип,
олары саман дек якяң.


8Хайбатлы демиңден,
сув дик ёкары галды.
Толкунлар дивар ялы болуп,
чуң деңзиң дүйби даш дек гатады[+].


9Душман дийди:
„Коваларын, ызларындан етерин.
Олҗасыны бөлүп, тешнелигими гандырарын.
Гылыҗымы ялаңачлап, олары ёк эдерин“.


10Үфлән өтгүр демиңден,
деңиз олары гаплады.
Олар гуршун кимин
әпет сува чөкдүлер.


11Эй, Реббим, худайларың арасында хей-де Сең ялысы бармыдыр?
Ким мукаддесликде[†] Сениң ялы бейик!
Гең гудратларыңдан горкуп, халк Сени шөхратлар[+].


12Саг голуңы узаданыңда,
олары ер ювутды.


13Садык сөйгиң билен
азат эден халкыңа баш болдуң.
Бейик гүйҗүң билен олара
Мукаддес меканыңа ёл гөркездиң.
14Миллетлер[†] эшиденде сандырашярлар.
Пилиштлилериң[†] йүреги ярылара гелйәр.


15Эдомың беглерини горкы басяр.
Мовабың сердарларыны[†] ысытма тутяр.
Кенганың[†] илаты довла дүшйәр[+].


16Сениң голуң гудратындан,
оларың үстүне ховп ве горкы инйәр.
Өз азат эден халкың гечип болянча,
олар даш кимин доңярлар.


17Сен халкыңы гетирип,
Өз дагыңда отурдарсың.
Я Реб, бу ери Өз өйүң үчин сайларсың.
Я Реб, мукаддес өйи Өзүң бина эдерсиң[+].
18Реб хемишелик ве бакы хөкүм сүрер»[+].


19Фараоның атлары, сөвеш арабалары ве сөвеш арабалы эсгерлери билен деңзе гиренде, Реб деңзиң сувуны ызына гайтарып, оларың үстүнден индерди. Эмма ысрайыллар деңзиң ортасындан гуры ер билен гечдилер. 20Соңра Харуның аял доганы Меръем[†] пыгамбер[†] элине депрегини алды. Хемме аяллар хем депреклерини чалып, танс эдип, онуң ызына дүшдүлер[+].

21Меръем олара шу айдымы айтды:
«Реббе нагма айдың.
Ол шөхратлы еңиш газанды.
Аты чапыксувары билен деңзе гапгарды»[+].


Аҗы сув

22Шундан соң Муса ысрайыллара баш болуп, олары Гызыл деңизден алып, Шур чөлүне гайтды. Чөлде олар үч гүн йөредилер, эмма сув тапмадылар[+]. 23Мара геленлеринде, олар Мараның сувундан ичип билмедилер. Себәби ол аҗыды. Шол себәпли оны Мара[*] дийип атландырдылар. 24Адамлар Муса: «Биз инди нәме ичели?» дийшип хүңүрдешдилер. 25Муса Реббе перят этди. Реб оңа агач бөлегини гөркезди. Ол оны сува ташлады велин, сув сүйҗи сува өврүлди. Шол ерде Реб олар үчин парзлар[†] ве хөкүмлер берип, олары сынады. 26Реб шейле дийди: «Эгер-де сиз Худайыңыз Реббиң сөзүне дыкгат билен гулак гоюп, Онуң назарында догры[†] хасап эдйән ишлерини этсеңиз, Онуң буйрукларына боюн болуп, буйран әхли парзларыны ерине етирсеңиз, онда Мен мүсүрлилериң башындан индерен апатларымың хич бирини сизиң башыңыза салмарын. Чүнки Мен сизе шыпа берйән Ребдирин»[+].

27Соңра олар Эйлиме гелдилер. Ол ерде он ики саны сувлы чешме ве етмиш саны палма агаҗы барды. Олар сувуң башында дүшледилер[+].

#### 16-нҗы бап


Манна[†] ве беденелер

1Әхли ысрайыл[†] халкы Эйлимден чыкып гайтды. Мүсүрден чыканларындан соң, олар икинҗи айың он бәши гүни Эйлим билен Синайың[†] аралыгында ерлешйән Син чөлүне гелдилер[+]. 2Чөлде әхли ысрайыл халкы Муса ве Харуна игенмәге башлады. 3Олар шейле дийдилер: «Биз Реббиң элинден Мүсүрде өлен болсак говы боларды. Биз ол ерде этли газанлар атарып, дойянчак нахар иердик. Сиз болса бу тутуш җемагаты ачлыкдан өлдүрмек үчин чөле гетирипсиңиз»[+].

4Реб[†] Муса: «Ине, Мен сизе гөкден чөрек ягдырҗак. Адамлар хер гүн гүнделик пайыны йыгнамага чыкарлар. Мен олары шейле сынап, Мениң кануным[†] боюнча йөреҗегини я йөремеҗегини билерин. 5Алтынҗы гүн олар гүнделик йыгнаян пайы билен деңешдиренде ики эссе көп йыгнап, ики гүнлүгини тайярлап гойсунлар» дийди. 6Шейлеликде, Муса билен Харун әхли ысрайыллара йүзленип: «Агшам сиз өзүңизи Мүсүрден алып чыканың Ребдигини билерсиңиз. 7Ирден болса сиз Реббиң шөхратыны[†] гөрерсиңиз, себәби Реб сизиң Өзүне гаршы эдйән зейренчлериңизи эшитди. Бизден налар ялы, биз ким болупдырыс?» дийдилер[+]. 8Муса ене-де: «Реб сизе агшамына иймәге эт, эртирине болса дойянчаңыз чөрек берер. Себәби Реб сизиң Оңа гаршы эдйән шикаятларыңызы эшитди. Биз ким? Сизиң игенчлериңиз бизе дәл-де, Реббе гаршыдыр» дийди.

9Муса Харуна: «Бүтин ысрайыл халкына айт: „Инди олар Реббиң хузурына гелсинлер, чүнки Реб оларың наласыны эшитди“» дийди. 10Харун тутуш ысрайыл халкына йүзленип геплән бадына, олар чөлде булудың ичинде пейда болан Реббиң шөхратыны гөрдүлер. 11Реб Муса шейле дийди: 12«Мен ысрайылларың налышыны эшитдим. Олара айт: агшамына эт иерсиңиз, эртирине болса чөрекден доярсыңыз. Шонда сиз Худайыңыз[†] Реббиң Мендигими билерсиңиз».

13Агшам беденелер учуп гелип, дүшелгәни бүредилер. Ир эртир болса, дүшелгәниң төверегине чыг дүшди[+]. 14Чыг совланда, чөлүң йүзүнде гырава меңзеш майда инче патрак ялы зат галды. 15Ысрайыллар муны гөренде, бири-бирлеринден: «Бу нәме?» дийшип сорадылар. Чүнки олар мунуң нәмедигини билмейәрдилер. Муса олара: «Бу сизе Реббиң иймәге берен чөреги. 16Реббиң буйругы шудур: хер бириңиз ондан өз ийип билҗегиңизи йыгнаң. Дүшелгәңиздәки адам санына гөрә, хер җан башына бир омер[*] йыгып аларсыңыз» дийди[+]. 17Ысрайыллар шейле хем этдилер. Оларың кәбири көпрәк, кәбири азрак йыгнады. 18Эмма бир омер өлчеги билен өлчәнлеринде, көп йыгнаныңкыдан артмады, аз йыгнаныңкы-да кем чыкмады. Хер ким өз ийип билҗегини йыгнан экен[+]. 19Муса олара: «Екеҗе адам хем ондан эртире хич зат галдырмалы дәлдир» дийди. 20Эмма олар Муса гулак асмадылар. Йыгнанларындан биразрагы эртире галды. Ол болса гуртлап порсапдыр. Мусаның олара гаты гахары гелди. 21Хер гүн эртирине хер ким бу берилйән чөрекден өз ийип билҗегини йыгнады. Гүн гызып, ыссы дүшенде, ол эреди.

22Алтынҗы гүни олар адам башына ики эсседен, ягны ики омер мөчберинде йыгнадылар. Халкың әхли ёлбашчылары гелип, муны Муса айданларында, 23Муса шейле дийди: «Реббиң буйругы шудур: эртир дынч алыш гүни, бу Реббе багыш эдилен мукаддес[†] Сабат гүнүдир. Биширҗек затларыңызы биширип, гайнатҗак затларыңызы гайнадың. Артан затларыңызың хеммесини эртир даңдана алып гоюң»[+]. 24Шейлеликде, олар Мусаның буйругы боюнча эртире ченли ондан алып гойдулар. Ол не порсады, не-де гуртлады. 25Муса: «Муны шу гүн ийиң, чүнки бу гүн Реб үчин Сабат гүнүдир. Бу гүн сиз олары мейдандан тапмарсыңыз. 26Алты гүнләп сиз ондан йыгнарсыңыз, эмма единҗи гүн болан Сабат гүни[†] мейданда ондан хич зат тапмарсыңыз» дийди.

27Единҗи гүн бирнәче адам ондан йыгнамага чыкды, эмма хич зат тапмадылар. 28Реб Муса: «Сиз хачана ченли Мениң табшырыкларымы[†] ве канунларымы ерине етирмекден боюн товлаҗаксыңыз? 29Середиң! Мен сизе Сабат гүнүни бердим. Шонуң үчин хем алтынҗы гүн Мен сизе чөреги ики гүнлүк эдип берйәрин. Единҗи гүн хер ким өз еринде галсын, хич ким дашары чыкмасын» дийди. 30Шейдип, адамлар единҗи гүн дынч алдылар.

31Ысрайыллар ол чөрегиң адына манна[*] дийип ат гойдулар. Ол кинзаның тохумына меңзеш ак ве кичи болуп, тагамы бал гошулып биширилен челпек ялыды. 32Муса: «Реббиң буйругы шейле: „Гелҗекки несиллер үчин бир омер мөчберде манна саклаң, шонда олар Мүсүрден алып чыканымдан соңра, чөлде сизи нәхили чөрек билен баканымы гөрерлер“» дийди. 33Муса Харуна: «Бир голча алып, онуң ичине бир омер маннаны сал. Гелҗекки несиллер үчин саклар ялы, оны Реббиң хузурында гой» дийди. 34Реббиң Муса буйрушы ялы, Харун оны сакламак үчин, Әхт сандыгының[†] өңүнде гойды. 35Ысрайылларың орнашан юрды болан Кенган[†] топрагына барып етйәнчәлер, олар кырк йыллап манна ийдилер[+]. 36(Бир омер батманың ондан бири боляр.)

#### 17‑нҗи бап


Гаядан чыкан сув

1Әхли ысрайыл[†] халкы Син чөлүнден гөчүп гайтды. Реббиң буйругы боюнча олар ондан-оңа гөчүп-гонуп, ахыры Репидимде дүшледилер, эмма ол ерде адамлар үчин ичмәге сув ёкды[+]. 2Олар Муса билен давалашып, ондан ичер ялы сув талап этдилер. Муса олара: «Нәме үчин сиз мениң билен давалашярсыңыз? Нәме үчин сиз Ребби сынаярсыңыз?» дийди[+]. 3Эмма халк гаты сувсапды. Олар Муса игенип, оңа шейле дийдилер: «Нәме үчин сен бизи Мүсүрден алып гайтдың? Бизи, чагаларымызы ве мал-гараларымызы сувсузлыкдан өлдүрмек үчин гетирдиңми?» 4Шейлеликде, Муса Реббе дады-перят эдип: «Мен бу халкы нәме эдейин? Олар мени дашлап өлдүрмәге тайяр ахырын» дийди[+]. 5Реб[†] Муса: «Ысрайыллардан бирнәче яшулыны яныңа алып, халкың өңүнден йөре. Нил дерясына уран хасаңы хем элиңе алып гит. 6Мен Хорепдәки[†][*] гаяда сениң өңүңде дурарын. Гаяны ур, ондан сув чыкар. Шейдип, адамлар сув ичип билерлер» дийди. Муса ысрайыл яшулуларының[†] арасында шейле этди[+]. 7Ысрайыллар: «Реб бизиң арамыздамы я-да ёк?» дийип давалашып, Ребби сынадылар. Шол себәпли Муса ол ери Маса[*] ве Мериба[*] дийип атландырды.


Ысрайыл халкы амалеклери[†] еңйәр

8Соңра амалеклер гелип, Репидимде ысрайыллар билен сөвешди[+]. 9Муса Ешува: «Бизиң үчин адамлар сайла ве гит-де амалеклер билен уруш. Эртир мен элиме Худайың[†] хасасыны алып, депәниң үстүнде дурарын» дийди. 10Ешува Мусаның айдышы ялы, амалеклер билен сөвешди. Муса, Харун ве Хур болса депәниң үстүне чыкдылар. 11Муса элини гөтерип дуранда, ысрайыллар еңйәрди, элини ашак гойберенде болса, амалеклер еңйәрди. 12Мусаның эллериниң ысгыны гачды. Шонда олар оны отурдар ялы даш гетирип гоюп, Мусаны онуң үстүнде отуртдылар. Харун билен Хур онуң эллерини ёкары галдырып, херси бир яндан тутуп дурды. Олар тә Гүн яшянча, онуң эллерини гөтерип дурдулар. 13Ешува амалеклери ве оларың гошуныны гылычдан гечирип, гыран-җыран этди.

14Реб Муса: «Бу еңши ятдан чыкармазлары ялы китаба яз ве Ешува хем эшитдирип айт, Мен амалеклериң тохум-тиҗини ер йүзүнден сүпүрип ташлаҗакдырын» дийди[+]. 15Муса гурбанлык сыпасыны[†] ясады ве оңа: «Реб мениң тугумдыр!» дийип ат берди. 16Ол: «Элим Реббиң тугунда! Реб амалеклериң гаршысына несиллер бойы сөвешер» дийди.

#### 18‑нҗи бап


Йитро Мусаның янына гелйәр

1Худайың[†] Муса үчин ве ысрайыллар үчин эден әхли ишлери барадакы ве Реббиң олары Мүсүрден нәхили чыкарандыгы барадакы хабар Мусаның гайынатасы, Мидян руханысы[†] Йитро барып етди[+]. 2Ине, Муса аялы Сыпораны ве ики оглуны ызына Мидяна гойберенсоң, олары Мусаның гайынатасы Йитро саклаярды. 3Онуң бир оглуның ады Гершом[*] (Ол оны: «Мен бир ят юртда гелмишек болдум» дийип дакыпды), 4бейлеки оглуның ады Элигезерди[*] (Онуң адыны болса: «Атамың Худайы маңа ярдам берди, Ол мени фараоның[†] гылыҗындан гутарды» дийип, шейле дакыпды). 5Мусаның гайынатасы Йитро онуң аялы ве ики оглы билен Мусаның янына чөле, онуң дүшлән дагына, Худайың дагына гелди. 6Кимдир бири Муса: «Гайынатаң Йитро аялыңы ве ики оглуңы алып, сениң яныңа гелйәр» дийип хабар берди. 7Муса гайынатасыны гаршы алмага чыкды ве дызына чөкүп тагзым этди ве оны огшады. Олар бири-бири билен саглык-аманлык сорашанларындан соң, чадырың ичине гирдилер. 8Муса Реббиң ысрайыллар үчин фараона ве мүсүрлилере эден әхли ишлери барада, оларың ёлда дучар болан кынчылыклары, Реббиң олары азат эдиши барада гайынатасына екән-екән гүррүң берди. 9Йитро Реббиң ысрайыллара эден әхли ягшы ишлери үчин ве олары мүсүрлилериң элинден азат эденлиги үчин гаты бегенди.

10Йитро: «Сизи мүсүрлилериң ве фараоның элинден азат эден Реббе алкыш болсун! 11Инди мен Реббиң бейлеки әхли худайлардан бейикдигини билйәрин, себәби Ол ысрайыллары текепбирлик билен эзйән мүсүрлилериң элинден халас этди» дийди[+]. 12Мусаның гайынатасы Йитро Худая якма гурбанлыгыны ве бейлеки садакалары[†] берди. Харун әхли ысрайыл[†] яшулулары[†] билен бирликде Мусаның гайынатасы билен Худайың хузурында нахар иймәге гелди.


Йитро маслахат берйәр


(Канун таглыматы 1:9-18)

13Эртеси гүн Муса адамлара казылык этмәге чыкды. Адамлар эртирден агшама ченли Мусаның төверегинде дурдулар. 14Мусаның гайынатасы онуң адамлар билен эдйән әхли ишлерини гөренде: «Адамлара эдйән бу ишиң нәме болдугы? Нәме үчин шунча адамы еке өзүң кабул эдйәрсиң, бүтин халк эртирден агшама ченли сениң төверегиңде дур» дийди. 15Муса гайынатасына: «Мунуң себәби адамлар Худайың ислегини билмек үчин, мениң яныма гелйәрлер. 16Оларың давасы болса, маңа гелйәрлер. Мен хем ики давагәриң арасындакы даваны чөзүп берйәрин ве Худайың парзларыны,[†] Онуң канунларыны[†] олара аян эдйәрин» дийди. 17Мусаның гайынатасы оңа шейле дийди: «Сениң эдйән бу ишиң говы дәл. 18Сен өзүңи хем, адамлары хем көсәп, гынап йөрсүң. Бу иш сениң үчин гаты агыр. Сениң еке өзүң муны ерине етирип билмерсиң[+]. 19Инди мениң сөзүме гулак гой. Мен саңа маслахат берҗек. Худай саңа яр болсун! Сен Худайың өңүнде халкың векили болуп, оларың ягдайларыны Худая етир. 20Сен олара Худайың парзларыны ве таглыматларыны өврет. Олара хайсы ёлдан йөремелидигини ве нәме иш этмелидигини гөркез. 21Мундан башга-да, әхли адамларың ичинден башарҗаңларыны, ягны Худайдан горкян, догручыл ве параны йигренйән адамлары сайла. Олары мүң адамың, йүз адамың, элли адамың ве он адамың үстүнден баштутан гой[+]. 22Гой, хемише олар адамлара казылык этсинлер. Улы давалары саңа айтсынлар, эмма кичи давалары өзлери чөзсүнлер. Шонда сениң үчин аңсадрак болуп, агыр йүкүң еңләр. 23Худайың буйрушы ялы, шейле этсең, онда сен бу ишиң хөтдесинден гелерсиң. Бу адамларың әхлиси хем өйлерине канагатланып гайдарлар».

24Шейлеликде, Муса гайынатасының сөзүне гулак гойды. Онуң айдан әхли затларыны ерине етирди. 25Муса әхли ысрайылларың ичинден башарҗаң адамлары сайлап, олары халка мүңбашы, йүзбашы, эллибашы ве онбашы эдип белледи[+]. 26Олар халка хемме вагт казылык этдилер. Олар чөзмеси кын давалары Муса гетирдилер, эмма кичи давалары өзлери чөздүлер[+]. 27Соңра Муса гайынатасыны угратды. Йитро ызына, өз юрдуна гайтды.

#### 19-нҗы бап


Ысрайыллар Синая гелйәрлер

1-2Ысрайыллар Мүсүрден чыканларындан соң, эдил үчүнҗи айың биринҗи гүни Синай[†] чөлүне гелдилер. Олар Репидимден гөчүп, Синай чөлүнде дүшләп, дагың этегинде ерлешдилер[+]. 3Муса Худай[†] билен душушмак үчин дага чыкды. Дагың депесинден Реб[†] оны чагырып, шейле дийди: «Ысрайыллара, ягны Якубың неслине шуны айт: 4„Мүсүрлилере нәме эдендигими сиз гөрдүңиз, бүргүдиң өз чагасыны ганатында гөтерип гелши ялы, Мен хем сизи яныма шейдип алып гелдим[+]. 5Шонуң үчин хем инди сиз Мениң сөзүме боюн болуп, Мениң әхтими сакласаңыз, әхли халкларың арасында сиз Мениң Өз сайлан халкым боларсыңыз, чүнки тутуш земин Мениңкидир[+]. 6Сиз Мениң үчин руханылар[†] болуп хызмат эдйән, Маңа багыш эдилен мукаддес[†] миллет боларсыңыз“. Ине, сениң ысрайыллара айтмалы сөзлериң шудур»[+].

7Шейлеликде, Муса гелип, ысрайылларың яшулуларыны[†] чагырды ве Реббиң буйран сөзлериниң хеммесини олара аян этди. 8Әхли адамлар бирликде: «Биз Реббиң айданларының барысыны ерине етирерис» дийип җогап бердилер. Муса хем халкың җогабыны Реббе етирди[+]. 9Реб Муса: «Ине, сениң билен геплешенимде, адамлар эшидер ялы ве олар саңа хемишелик ынанар ялы, Мен сениң яныңа гойы булутда гелерин» дийди.

Муса халкың сөзлерини Реббе айданда, 10Реб Муса шейле дийди: «Адамларың янына бар, шу гүн ве эртир инлерини тәмизлемеги[†] буюр, гой, олар гейимлерини-де ювсунлар[+]. 11Биригүн тайяр болсунлар. Себәби биригүн Мен әхли адамларың гөзүниң алнында ашак Синай дагына инҗек. 12Сен адамлар үчин дагың төверегине арачәк белле ве олара айт, олар дага чыкмасынлар я-да онуң арачәгине аяк басмасынлар. Кимде-ким дагы эллесе, ол өлер. 13Оңа эл дегрилмезден дашланып өлер я-да ок яй билен атылар. Исле хайван болсун, исле ынсан болсун, ол дири галмаз. Шахдан эдилен сурнайың овазы батлы чалнандан соң, олар дага чыкып билерлер»[+]. 14Шейдип, Муса дагдан ашак, адамларың янына дүшди ве олара инлерини тәмизлемеги буюрды. Олар гейимлерини хем ювдулар. 15Муса халка: «Биригүн тайяр болуң, аялыңыза янашмаң» дийди.

16Биригүн ирден гөк гүрләп, йылдырым чакды. Галың булут дагың үстүне гелди ве шейле бир батлы сесли сурнай чалынды. Дүшелгедәки әхли адамлар горкуп титрешдилер. 17Муса адамлары Худай билен душурмак үчин, дүшелгеден чыкарып гетирди. Олар дагың этегинде дурдулар. 18Реб ашак от ичинде дүшени үчин, Синай дагыны түссе гаплады. Түссе оҗакдан чыкян ялыды ве тутуш даг гүйчли сарсярды. 19Сурнайың овазы гитдигисайы гүйчленйәрди. Муса гепледи, Худай оңа гөк гүррүлдили сес билен җогап берди. 20Реб Синай дагының депесине иненде, Ол Мусаны дагың депесине чагырды. Муса ёкары чыкды. 21Реб Муса: «Ашак дүш-де, адамлара дуйдур. Олар Мени гөрмек үчин серхеди бозмасынлар, ёгсам, оларың көпүси хеләк болар[+]. 22Хатда Мениң якыныма гелҗек руханылар хем инлерини тәмизлесинлер, ёгсам Мен оларың-да җезасыны берерин» дийди[+]. 23Муса Реббе: «Адамлар Синай дагына чыкып билмезлер, чүнки бизе дагың дашына арачәк белләп, оны мукаддеслемеги Сениң Өзүң табшырдың ахыры» дийди. 24Реб оңа: «Ашак дүш-де, Харуны өзүң билен алып гел, йөне руханылар ве адамлар Мениң яныма чыкҗак болуп, серхеди бозмасынлар, ёгсам, Мен ол адамлары хеләк эдерин» дийди. 25Шейлеликде, Муса ашак дүшүп, адамлара әхли зады гүррүң берди.

#### 20‑нҗи бап


Он табшырык[†]


(Канун таглыматы 5:1-21)

1[•]Онсоң Худай[†] әхли шу сөзлери дийди: 2«Сениң гул болуп яшан юрдуң Мүсүрден алып чыкан Худайың Реб[†] Мендирин[+]. 3Сениң Менден башга худайларың болмасын[+].

4Өзүң үчин ёкарда гөкде, ашакда ерде я-да ерасты сувларда яшаян затларың хич бирине меңзеш шекилде бут[†] ясама[+]. 5Сен олара тагзым этме я-да олара гуллук этме, чүнки Мен Худайың Реб габанҗаң Худайдырын. Мени йигренйән аталарың этмишиниң җезасыны оларың чагаларының үчүнҗи ве дөрдүнҗи аркасына чекдирерин[+]. 6Эмма ким Мени сөйүп, буйрукларымы ерине етирсе, онуң мүңлерче неслине садык сөйгими гөркезерин[+].

7Худайың Реббиң адыны бош ере агзама, чүнки Реб Өз адыны бош ере агзан адамы җезасыз гоймаз[+].

8Мукаддес[†] Сабат гүнүниң канунларыны[†] ерине етир[+]. 9Алты гүнде әхли ишлериңи эдерсиң. 10Эмма единҗи гүн Худайың Реббе багышланан дынч гүнүдир. Бу гүн сениң өзүң, огул-гызың, гул-гырнагың, мал-гараң, галаңызда яшаян гелмишек хиҗиси бир иш хем этмесин. 11Чүнки Реб ери, гөги, деңзи ве олардакы әхли җанлы-җандарлары алты гүнде яратды, единҗи гүн болса дынч алды. Шонуң үчин хем Реб Сабат гүнүни айратын гүн хөкмүнде ялкады.

12Ата-энеңе хормат гой, шонда Худайың Реббиң өзүңе берен еринде өмрүң узак болар[+].

13Адам өлдүрме[+].

14Зына этме[+].

15Огурлык этме[+].

16Бириниң гаршысына ялан шаятлык этме[+].

17Башга адамың өйүне, аялына, гул-гырнагына я-да өкүзине, эшегине оңа дегишли затларың хич бирине гөз дикме»[+]. 18Әхли ысрайыллар гөк гүррүлдисини, йылдырым чакышыны ве сурнайың сесини эшидип, дагың болса, түсселейәндигини гөрүп, горкудан яңа титрешдилер ве узакда дурдулар. 19Олар Муса: «Бизе сен гепле, биз эшидерис, йөне, гой, Худай бизе геплемесин, ёгсам, биз өлерис» дийдилер[+]. 20Муса адамлара: «Горкмаң, чүнки Худай сизи сынамак үчин ве Ондан горкуп, гүнә этмезлигиңиз үчин гелди» дийди. 21Муса Худайың болян түм гараңкылыгына якынлашанда, адамлар узакда дурдулар.


Гурбанлык сыпасы[†]

22Реб Муса дийди: «Шуны ысрайыллара етир: „Мениң сизиң билен Гөкден геплешеними өзүңиз гөрдүңиз. 23Өзүңиз үчин Менден башга алтын-күмүшден худайлар ясамаң. 24Мениң үчин топракдан гурбанлык сыпасыны[†] ясаң ве онуң үстүнде гоюнларыңызы, өкүзлериңизи башбитин якма гурбанлыгы ве саламатлык гурбанлыгы эдип хөдүрләң. Адым тутулып ятланылан хер бир ере гелип, Мен сизе ак пата[†] берерин. 25Эгер сиз Маңа гурбанлык сыпасыны дашдан ясасаңыз, оны ёнулан дашлардан ясамаң, чүнки гурал улансаңыз, сиз оны харама чыкарарсыңыз[+]. 26Мениң гурбанлык сыпама басганчаклар билен чыкмаң, себәби ялаңач ериңизиң гөрүнмеги мүмкин“».

#### 21‑нҗи бап


Еврей[†] гуллары хакында


(Канун таглыматы 15:12-18)

1«Шу хөкүмлери ысрайыллара етир: 2Сиз еврей гулуны сатын алсаңыз, ол сизе алты йыллап хызмат эдер, единҗи йыл болса ол хич хили бергисиз азат адам болар[+]. 3Эгер ол саллах болуп гелсе, саллахлыгына хем гидер. Эгер өйленен гул гелсе, онуң аялы-да өзи билен гидер. 4Эгер хоҗайыны гулуна аял алып берсе ве ондан огул-гыз догулса, онуң аялы, чагалары хоҗайына дегишли болуп галар-да, гулуң еке өзи гидер. 5-6Эмма гул: „Мен хоҗайынымы, аялымы ве чагаларымы сөййәрин. Мен азатлыга чыкҗак дәл“ дийип җар этсе, хоҗайын оны Худайың[†] хузурына гетирсин. Оны гапының янына я-да босага гетирип, темен билен гулагыны дешсин. Соң ол гул хоҗайынына өмүрбойы хызмат эдер»[+].

7«Бир адам өз гызыны гырнак эдип сатса, ол гырнак азатлыга гулуң чыкышы ялы чыкып билмез. 8Эгер гырнак өзүни сайлан хоҗайынының гөвнүнден турмаса, гырнагың машгаласы оны ызына сатын алып билер. Хоҗайының оны кесеки адама сатмага хакы ёкдур, себәби ол гырнагына адалатсыз гарапдыр. 9Эгер хоҗайын ол гырнагы оглуна гелинлик сайласа, ол оны өз гызы ялы гөрмелидир. 10Эгер хоҗайын өзүне башга аял эдинсе, ол биринҗи аялыны хемишеки иймитинден, гейим-геҗиминден я-да әр-аяллык хукугындан махрум этмели дәлдир[+]. 11Эгер хоҗайын оңа шу үч зады этмесе, ол аял хич зат төлемезден, азатлыга чыкып билер».


Зорлук хакда

12«Ким адам уруп өлдүрсе, ол өлүме хөкүм эдилсин[+]. 13Эмма ол оны билкастлайын өлдүрмән, эйсем, бу Худай тарапын болса, онда ол адам Мениң беллеҗек ериме гачып гутулып билер[+]. 14Эмма бир адам башга бирине хиле гурап, оны билкастлайын өлдүрсе, ол хатда Мениң гурбанлык сыпама[†] гачан хем болса оны өлдүриң[+].

15Ким атасына-энесине эл галдырса, ол өлүме хөкүм эдилсин.

16Ким адам огурлап сатса я-да огурланан адам онуң өйүнден тапылса, ол өлүме хөкүм эдилсин[+].

17Атасына я-да энесине гарган адам өлүме хөкүм эдилсин[+].

18-19Ики адам давалашып, бири бейлекисини даш билен я-да юмрук билен урса, ол хем өлмән галып, дүшекде ятса, соңра ол ене-де аяк үстүне галып, пишегиң көмеги билен ичери-дашары гирип-чыкып билсе, оны уран адам җезасыз галсын. Йөне ол онуң йитирен вагты үчин төлесин ве говы гутулянча оңа серетсин.

20Ким гулуны я-да гырнагыны таяк билен урса, урлан хем онуң элинден өлсе, уран җезаландырылмалыдыр. 21Эмма ол гул я-да гырнак бирки гүн өлмән яшаса, хоҗайына җеза бермели дәл. Чүнки ол гул онуң хусусы эмләгидир.

22Адамлар урушян махалы, гөврели аяла зепер етип, чагасы дүшсе, йөне башга хич хили зыян этмесе, оңа азар етирен адам ол аялың әриниң талап эден затларыны казыларың тассыклан мөчберинде җериме төлемели. 23Эгер оңа башга бир өмүр ховплы зыян етен болса, онда җан ерине җан алмак билен; 24гөз орнуна гөз, диш орнуна диш, аяк орнуна аяк алмак билен; 25янык ерине янык, яра ерине яра, гөк ерине гөк салмак билен җеза берилсин[+].

26Хоҗайын гулуны я-да гырнагыны уруп, гөзүни көр этсе, гөзүниң өвезине оны азат этсин. 27Эгер-де ким гулуны я-да гырнагыны уруп, дишини дөвсе, дөвлен дишиң өвезине оны азат этсин».


Мал-гаралар хакда

28«Эгер бир өкүз бир эркек адамы я-да аялы сүсүп өлдүрсе, онда ол өкүз дашланып өлдүрилсин. Онуң эти хем ийилмесин. Өкүзиң эеси болса гүнәкәр сайылмасын[+]. 29Эгер өкүзиң сүсекдиги өңден мәлим болуп, оны эесине дуйдурсалар, эмма ол адам шонда-да өкүзине гөз-гулак болмаса ве ол өкүз эркек адамы я-да аялы сүсүп өлдүрсе, онда өкүз дашланып өлдүрилсин. Онуң эеси болса өлүме хөкүм эдилсин. 30Эгер өкүзиң эесинден хун талап эдилсе, ол өзүнден талап эдилен хуны долы төләп, өз җаныны гутарып билер[+]. 31Эгер гара мал огланы я-да гызы сүсүп өлдүрсе, оңа гаршы хем шуңа меңзеш канун[†] уланылсын. 32Эгер өкүз гулы я-да гырнагы сүсүп өлдүрсе, өкүз эеси гулуң хоҗайынына алтмыш бәш мысгал[*] күмүш җериме төлесин. Мал болса дашланып өлдүрилсин.

33Бир адам чукурың үстүни ачса я-да чукур газып үстүни өртмесе ве оңа өкүз я-да эшек гачса, 34чукуры газан адам етирилен зыяны төлесин. Өлен малың маслыгы болса онуң өзүне галсын[+]. 35Бир адамың өкүзи башга бириниң өкүзини сүсүп өлдүрсе, онда олар дири өкүзи сатып, онуң бахасыны дең бөлүшмели. Өлен малы хем дең икә пайламалы. 36Эгер өкүзиң сүсекдиги озалдан белли болуп, оны эесине дуйдурсалар, эеси шонда-да оңа гөз-гулак болмаса, ол өкүзиң өвезине өкүз бермелидир. Өлен малың маслыгы болса онуң өзүне галмалыдыр».

#### 22‑нҗи бап


Өвезине бермек хакда

1«Бир адам өкүз я-да гоюн огурлап, оны сойса я-да сатса, ол бир өкүзе дерек бәш өкүз, бир гойна дерек дөрт гоюн бермели. Эгер онуң хич зады ёк болса, огурлан затлары үчин ол өзүни гулчулыга сатмалы[+]. 2Эгер огурланан мал огрының эмләгиниң ичинден дири тапылса, ол исле өкүз болсун, исле эшек я-да гоюн болсун, огры онуң үчин ики эссе төлемелидир.

3-4Эгер огры гиҗе өй ярян пурсады тутулса ве урлуп өлдүрилсе, оны өлдүрен адам ганхор хасапланмаяр. Эмма бу гүндиз болуп гечсе, онда оны өлдүрен адам ганхор хасапланяр[+].

5Эгер бир адамың малы өз мейданында я-да үзүм багында отлап йөркә азашып, башга бириниң мейданындакы затларыны ийсе, ол оңа етен зелелиң өвезини өз мейданының ве үзүм багының иң говы хасылы билен долдурмалы.

6Яндага дүшен от туташып, десселенип гойлан я-да өсүп отуран бугдай я-да экин мейданы янса, онда янгыны дөреден адам етирилен зыяны долы төлемелидир. 7Эгер бир адам пулы я-да харыды гоңшусына сакламага берсе, ол хем онуң өйүнден огурланса, онда огры тутулан ягдайында, гой, ол огры ики эссе төлесин. 8Эгер огры тапылмаса, өй эеси өз гоңшусының затларына эл урандыгыны я-да урмандыгыны мәлим этмек үчин, Худайың[†] хузурына гетирилсин.

9Хер бир эмләк барадакы җеделде, ол өкүз, эшек, гоюн болсун я-да гейим-геҗим болсун, хер бир йитен мал-гара я-да зат үчин бири: „Бу мениңки“ дийип дава этсе, шейле ягдайда ики тарап хем Худайың өңүне гелсин. Худай кими гүнәкәр хасапласа, ол өз гоңшусына ики эссе җериме төлемели.

10Эгер бири гоңшусына өз эшегини, өкүзини я-да гойнуны, я-да ислендик малыны сакламага аманат берсе, хич ким гөрмәнкә ол мал өлсе, яраланса я-да алнып гидилсе, 11гоңшусының эмләгине эл урмандыгы хакда икисиниң арасында Реббиң адындан ант ичилсин. Аманат берен мал эеси муны кабул этсин ве оңа җериме төлемек герек дәл[+]. 12Эмма мал аманады сакламага алан адамдан огурланан болса, ол адам мал эесине етирилен зыяның өвезини төлемелидир. 13Эгер оны вагшы хайван парчалан болса, гой, онуң маслыгы субутнама хөкмүнде гетирилсин. Парчаланан мал үчин җериме төлемели дәл.

14Эгер бир адам гоңшусының малыны вагтлайын сорап аландан соңра янында эеси ёк вагты ол мал яраланса я-да өлсе, малы сорап алан адам онуң бахасыны долы төлемелидир. 15Эмма эеси шол вагт малың янында болса, сорап алан киши оңа хич зат төлемели дәлдир. Эгер-де мал кирейине берлен болса, етирилен зыяның өвезине диңе кирейиң музды төленмелидир».


Дүрли канунлар[†]

16«Эгер-де бир адам өзүне адаглы болмадык бой гызың башыны айлап, оңа янашса, галың төләп, оңа өйленсин[+]. 17Эмма атасы гызыны оңа бермәге чүрт-кесик гаршы болса, онда ол адам бой гыз үчин берилйән галыңың нырхыны төлемелидир.

18Җадыгөйлик билен мешгулланян хер бир аялы өлдүриң[+].

19Кимде-ким хайванлар билен янашса, ол өлүме хөкүм эдилсин[+].

20Кимде-ким еке-тәк Ребден башга худая гурбанлык берсе, бүтинлей ёк эдилсин.

21Гелмишеклериң хукугыны кемситмәң, олара сүтем этмәң. Чүнки өзүңиз хем Мүсүрде гелмишек болуп яшапдыңыз[+]. 22Хич бир дул хатына я-да етиме эзъет бермәң[+]. 23Эгер эзъет берсеңиз, олар хем маңа налыш этселер, Мен хөкман оларың перядыны эшидерин. 24Мен газап атына атланып, сизи гылычдан гечирерин. Сизиң аялларыңыз дул галар, чагаларыңыз болса етим галар[+].

25Эгер мениң халкымдан бир гарып бичәрә пул карз берсеңиз, сүйтхорлар кимин гөтеримине бермәң[+]. 26Эгер гоңшыңың донуны гиревине алсаң, Гүн батманка оны ызына бер[+]. 27Чүнки бу онуң еке-тәк япынҗасыдыр. Онсуз ол нәме япынып ятсын? Эгер ол Маңа налыш этсе, эшидерин, чүнки Мен рехимлидирин.

28Худая сөгме. Өз халкыңың ёлбашчысыны нәлетлеме[+].

29Хасылыңызың үзүм шербединден ве зейтун ягындан бермели садакаларыңызы[†] гиҗикдирмән бериң. Новбахар огулларыңызы[†] Маңа багыш эдиң[+]. 30Малларыңызың-да, доварларыңызың-да илкинҗи эркек гузланларыны еди гүн энесиниң янында саклап, секизленҗи гүн Мениң хузурыма гетириң[+].

31Сиз Мениң мукаддес[†] халкымсыңыз. Шонуң үчин хем йыртыҗыларың мейданда парчалан малларының этини иймәң. Оны итлериң өңүне оклаң»[+].

#### 23‑нҗи бап


Адалат ве выждан

1«Ялан геп яйратма. Ялана шаятлык эдип, ярамаз адама гол берме[+]. 2Эрбет иш эдйән көпчүлигиң ызына дүшме. Бир давада шаятлык эдениңде, көпчүлигиң тарапында дуруп, адалатдан йүз дөндерме. 3Давада гарыбың-да тарапыны чалма[+].

4Өз душманыңың азашан өкүзине я-да эшегине душсаң, оны эесине гетирип бер[+].

5Эгер сени йигренйән бириниң эшегиниң йүк астында ятаныны гөрсең, оны ташлап гитме. Оңа бу йүкден азат болмага көмек эт.

6Давада гарыба адалатсызлык этме[+]. 7Ялан ишден дашда дур. Бигүнә ве догручыл адамы өлдүрме, чүнки Мен гүнәлини акламаярын[+]. 8Пара алмаң, чүнки пара акылдарларың гөзүни көр эдер, догрының ишини терс эдер[+].

9Гелмишеге зулум этмәң. Гелмишегиң йүрегини билйәнсиңиз, чүнки сизиң өзүңиз хем Мүсүрде гелмишек болуп яшапдыңыз»[+].


Единҗи йыл ве единҗи гүн

10«Алты йыл топрагыңыза экин экип, онуң хасылыны йыгың. 11Эмма единҗи йыл топрага дынч бериң, оны шүдүгәр эдип гоюң. Шонда ондан халкыңызың арасындакы гарыплар ийсин, ондан галанларыны болса йыртыҗы хайванлар ийсин. Үзүм ве зейтун багларыңызы хем шейле эдиң[+].

12Алты гүнләп өз ишлериңизи эдиң, эмма единҗи гүн дынч алың. Шонда өкүзиңизе ве эшегиңизе-де еңиллик болар. Өйүңиздәки гулуңыз хем, гелмишек хем рахатланар[+]. 13Мениң сизе айданларымың әхлисини ерине етириң. Башга худайлары[†] чагырмаң, гой, оларың атлары-да агзалмасын»[+].


Үч байрам


(Канун таглыматы 16:1-17)

14«Йылда үч сапар Мениң шаныма байрам эдиң:[+] 15Петир байрамыны[†] белләң. Мениң буйрушым ялы, Абып айының белленен гүнлеринде еди гүнләп петир ийиң, чүнки сиз Мүсүрден шол айда чыкдыңыз. Мениң өңүмде хич ким эли бош гөрүнмесин[+]. 16Мейданда чекен зәхметиңизиң илкинҗи хасылындан Галла байрамыны[†] белләң. Мейдандакы мивелериңизи йыгып болуп, йылың ахырында болса хасыл той бериң[+]. 17Йылда үч гезек эркеклериңизиң хеммеси Мен – Таңры Реббиң хузурына гелсинлер[+]. 18Маңа гурбанлык үчин өлдүрйән малыңызың ганыны хамырмаялы чөрек билен бермәң. Мениң байрамымың шанына гурбан эден малыңызың ягы эртире галмасын. 19Ериңизде өнен илкинҗи сайлама мивелери Худайыңыз Реббиң өйүне гетириң.

Овлагы энесиниң сүйдүнде биширмәң»[+].


Кенган[†] барадакы вадалар ве дуйдурышлар

20«Сизи ёлда горар ялы ве тайярлан ериме гетирер ялы, Мен сизиң өңүңизден перишде[†] иберйәрин[+]. 21Онуң айданларына дыкгат билен гулак гоюң. Оңа гаршы баш галдырмаң. Ол сизиң бейле этмишиңизи багышламаз, чүнки ол Мениң адым билен гелер.

22Эгер сиз оңа боюн болуп, Мениң әхли айданларымы берҗай этсеңиз, онда Мен сизиң душманларыңыза душман, ягыларыңыза ягы боларын[+].

23Мениң перишдәм сизиң өңүңизден гидип, сизи аморларың,[†] хетлериң,[†] перизлериң,[†] кенганларың,[†] хивилериң[†] ве ябусларың[†] юрдуна гетирер ве Мен олары гырып ёк эдерин[+]. 24Сиз оларың худайларына тагзым этмәң ве олара гуллук этмәң. Оларың дини адатларына уймаң, гайтам, оларың бутларыны дөвүп, дикме дашларыны күл-пеекун эдиң[+]. 25Сиз өз Худайыңыз Реббе гуллук эдиң, шейтсеңиз, Мен сизиң наныңыза, сувуңыза берекет[†] берерин. Сизиң араңыздан кеселчилиги айрарын[+]. 26Юрдуңызда чагасы дүшен я-да өнелгесиз галан болмаз. Өмрүңизи-де узак эдерин[+]. 27Мен Өз хайбатымы сизиң өңүңизден уградарын. Сизиң гаршыңыза чыкан хер бир халкы алҗыраңңылыга салып, әхли душманларыңызы еңсе берип гачар ялы эдерин[+]. 28Мен хивилере, кенганлара ве хетлере ховп салып, олары сизиң өңүңизден ковуп чыкарарын[+]. 29Ер бош галмаз ялы ве йыртыҗы хайванлар гаршыңыза көпелмез ялы, Мен душманларыңызы сизиң өңүңизден бир йылың довамында ковҗак дәл[+]. 30Сиз көпелип, ери эелейәнчәңиз, Мен олары сизиң өңүңизден юваш-ювашдан ковуп чыкарарын. 31Гызыл деңизден[†] пилиштлилериң[†] деңзине ченли ве чөлден Евфрат дерясына ченли арачәклериңизи беллеҗек. Чүнки оларың яшайҗыларыны сизиң элиңизе берҗек. Сиз олары ковуп чыкарың[+]. 32Сиз олар билен хем, оларың худайлары билен хем әхт[†] баглашмаң. 33Олар сизиң юрдуңызда яшамасынлар, ёгсам, олар сизи Маңа гаршы гоюп, гүнә этмәге меҗбур эдерлер. Оларың худайларына гуллук этсеңиз, сиз гүррүңсиз дузага дүшерсиңиз»[+].

#### 24‑нҗи бап


Реб[†] ысрайыллар билен әхт[†] баглашяр

1Соңра Реб Муса: «Сен, Харун, Надап, Абыху ве Ысрайылың етмиш саны яшулусы Мениң яныма гелип, Маңа узакдан сежде эдиң[+]. 2Муса, сениң еке өзүң Мениң голайыма гел, бейлекилер якынлашмасынлар, халк хатда дага-да аяк басмасын» дийди.

3Муса гелип, Реббиң әхли сөзлерини ве әхли хөкүмлерини халка мәлим этди. Тутуш халк бирагыздан оңа: «Биз Реббиң айдан әхли сөзлерини ерине етирерис» дийип җогап берди[+]. 4Муса Реббиң әхли сөзлерини язды. Ол даң билен туруп, дагың этегинде гурбанлык сыпасыны[†] ясады. Ол Ысрайылың он ики тиресине[†] лайыклыкда он ики саны улы даш дикди. 5Соңра Муса Реббе якма гурбанлыклары[†] ве өкүзлер союп, саламатлык гурбанлыклары бермәге ысрайылларың яш йигитлерини угратды. 6Муса гурбанлык ганының ярысыны алып, легенлере гуйды, ярысыны болса гурбанлык сыпасына серпди. 7Соңра Муса Әхт китабыны элине алып, оны халка эшитдирип окап берди. Олар: «Реббиң айданларының әхлисини ерине етирерис ве оңа боюн боларыс» дийдилер. 8Муса ганы алып, халкың үстүне сепеледи ве олара: «Ине, әхли шу сөзлериң эсасында, бу Реббиң сизиң билен эден әхт ганыдыр» дийди[+]. 9Соңра Муса, Харун, Надап, Абыху ве ысрайылың етмиш саны яшулусы дага чыкды. 10Олар Ысрайылың Худайыны[†] гөрдүлер. Онуң аякларының астындакы мейданча эдил якут дашындан эдилен ялыды ве асман ялы дуп-дуруды[+]. 11Худай ысрайылларың баштутанларына эл дегирмеди. Олар хем Худайы гөрдүлер ве ийип-ичдилер.


Муса Синай[†] дагында

12Реб Муса: «Мениң яныма дага чыкып, ол ерде гараш. Халка өвретмек үчин, Мен саңа йүзүне канун[†] ве табшырыкларым[†] язылан ики саны ясы даш бөлегини берҗек» дийди[+]. 13Шейлеликде, Муса көмекчиси Ешува билен орнундан турды. Муса Худайың дагына чыкмага башлады[+]. 14Ол яшулулара[†] шейле дийди: «Ызымыза гайдып гелйәнчәк, бизе шу ерде гарашың. Харун билен Хур сизиң билен галяр. Кимиң нәме иши болса, шолара йүз тутуп билерсиңиз».

15Соңра Муса дага чыкды. Булут дагы гаплады. 16Реббиң шөхраты[†] Синай дагына орнашды. Булут дагы алты гүнләп өртди. Единҗи гүн Реб Мусаны булудың ичинден чагырды. 17Инди Реббиң шөхратының гөрнүши[†] ысрайылларың гөзүне дагың депесинде ловлап янян от ялы болуп гөрүнди[+]. 18Муса булудың ичине гирип, дага чыкды. Муса дагда кырк гиҗе-гүндиз болды[+].

#### 25‑нҗи бап


Мукаддес өй[†] үчин садакалар[†]

1[•]Реб[†] Муса шейле дийди: 2«Ысрайыллара айт, Маңа садака берсинлер. Мениң үчин хер бир адамың өз гөвнүнден чыкарып берен садакасыны кабул эдиң. 3Олардан кабул эдип алмалы садакаларыңыз шулардыр: алтын, күмүш, бүрүнч; 4гөк, бадам, гырмызы йүплүк, непис зыгыр мата, гечи йүңи; 5гочуң эйленен дериси, сайлама дери, акация агаҗы; 6чыра үчин зейтун ягы, месх ягы үчин ве якымлы ыслы түтетги[†] үчин хошбой ыслы затлар; 7эфода[*] ве гурсакча[†] дакмак үчин хакык ве башга гымматбаха гашлар. 8Мен оларың арасында яшар ялы, Маңа мукаддес[†] өй гурсунлар[+]. 9Мукаддес чадыр[†] ве онуң әхли эсбаплары Мениң сизе гөркезме бершим ялы гурулсын.


Әхт сандыгы[†]

10[•]Акация агаҗындан сандык ясасынлар. Онуң узынлыгы ики ярым тирсек, ини ве бейиклиги бир ярым тирсек болсун[+]. 11Онуң ичини-де, дашыны-да сап алтына гаплап, онуң даш-төверегине алтындан җәхек салсынлар. 12Сандык үчин дөрт саны алтын халка ясап, олары онуң дөрт аягына: икисини бир тарапына, бейлеки икисини бейлеки тарапына дакың.

13Акация агаҗындан сырыклар ясап, олары алтына гаплаң. 14Сандыгы өзүңиз билен гөтерип әкидер ялы, сырыклары онуң гапдалларындакы халкалардан гечириң. 15Сырыклар сандыгың халкаларында галсын ве ондан айрылмасын. 16Мениң саңа берҗек язгылы Әхтнамамы хем сандыкда гоярсың.

17Соңра сап алтындан гапак ясасынлар. Онуң узынлыгы ики ярым тирсек, ини болса бир ярым тирсек болсун. 18Гапагың хер ики ян четинде дөвме алтындан ики саны керуп[†][*] ясат. 19Керупларың бирини гапагың бир четинде, бейлекисини бейлеки четинде ерлешдирсинлер. Олары гапагың хер ян четинде гоюп, гапак билен бир битеви эдип беркитдир. 20Керуплар ганатларыны гапагың депесинде яйып, онуң үстүне сая салып дурсун. Оларың йүзлери бири-бирине бакып, гөни гапага тарап середип дурсунлар. 21Саңа берҗек язгылы Әхтнамамы сандыгың ичинде гоюп, гапагы хем онуң үстүнден гой[+]. 22Әхт сандыгының үстүндәки, гапагың ёкарсындакы ики саны керубың аралыгында Мен сениң билен душушарын ве ысрайыллар үчин әхли буйрукларымы саңа берерин[+].


Хантагта[†]

23[•]Акация агаҗындан хантагта ясат. Онуң узынлыгы ики тирсек, ини бир тирсек ве бейиклиги бир ярым тирсек болсун. 24Оны сап алтына гапла ве даш-төверегине алтындан җәхек салсынлар. 25Хантагтаның гыраларына дөрт бармак гиңликде гуршав этдир ве гуршавың даш-төверегине алтындан җәхек салдыр. 26Хантагта үчин алтындан дөрт саны халка ясат. Халкалары онуң дөрт күнҗүндәки дөрт аягына беркитсинлер. 27Хантагтаны гөтерип әкидер ялы халкалардан гечен сырыклары гуршава якын ерлешдирсинлер. 28Сырыклары акация агаҗындан ясап, олары алтына гапла. Хантагта шу сырыклар билен гөтерилмелидир. 29Якымлы ыслы түтетги үчин табаклар ве җамлар, садака хөкмүнде шерап бермек үчин күйзелер ве шакәселер ясат. Олар сап алтындан болсун. 30Хемише хантагтаның үстүнде Маңа хөдүр чөрегини гой[+].


Чырадан

31[•]Сап алтындан чырадан ясат. Чыраданың эсасы ве шахасы дөвме сап алтындан болсун. Чыраданың гүлкәсеси, гүл-гунчасы ве гүляпрагы өзи билен бир битеви болсун. 32Чыраданың хер гапдалындан үч шаха чыкып, онуң җеми алты шахасы болсун. 33Шахаларда бадам гүлүниң шекилинде гүлкәсе болсун. Гүл-гунчасы билен гүляпрагыны хем ясаң. Бейлеки шахаларда хем хут шунуң ялы болсун, умуман, алты шаханың хеммесини бир меңзеш эдип ясаң. 34Чыраданың ортасындакы шахада бадам гүлүне меңзеш дөрт саны гүлкәсе болуп, оларың хем гүл-гунчасы ве гүляпрагы болсун. 35Хер җүбүтиң астында бир гунча болуп, хеммеси билеликде җеми алты шаха чыксын. 36Чыраданың гунчаларыны ве шахаларыны бир битеви эдип ясат. Онуң тутуш өзи дөвме сап алтындан ясалсын. 37Чырадан үчин еди чыра дак. Чыралар чыраданың өңүне ягты сачар ялы, олары онуң депесине дак. 38Онуң мүченеги ве новасы сап алтындан болсун. 39Чырадан ве оңа дегишли әхли энҗамлар бир ярым батман[*] сап алтындан ясалсын. 40Ине, сен буларың хеммесини дагда саңа гөркезилҗек нусганың эсасында ясарсың[+].

#### 26-нҗы бап


Мукаддес чадыр[†]

1[•]Булардан башга-да, сен он пердеден ыбарат мукаддес[†] чадыр ясат. Перделер зыгыр матадан, гөк, бадам, гырмызы йүплүкден эдилен болсун. Уссат кешдечилер оларың йүзүне оваданлап керубың шекилини нагышлап чексинлер. 2Хер пердәниң узынлыгы йигрими секиз тирсек, ини дөрт тирсек болуп, әхли перделериң өлчеги бир меңзеш болсун. 3Бәш перде бир айры, бейлеки бәш перде хем бир айры эдилип чатылсын. 4Биринҗи бәш пердәниң иң соңкусының уҗуна гөк халка яса, икинҗи бәш пердәниң хем иң соңкусына шейле эдилсин. 5Биринҗи топлумың иң соңкусының уҗуна элли саны халка яса ве икинҗи топлумың соңкусына-да элли халка ясасынлар. Халкалар бири-бириниң гаршысында ерлешсин. 6Алтындан элли саны илдиргич ясат ве перделери илдиргич билен бири-бирине беркитдир. Шонда чадыр тутуш бир битеви болар.

7Шейле хем, гечиниң йүңүнден эдилен он бир пердеден ыбарат мукаддес чадырың дашкы өртүгини ясасынлар. 8Дашкы өртүгиң пердесиниң узынлыгы отуз тирсек, ини дөрт тирсек болсун. Он бир пердәниң-де өлчеги дең болсун. 9Перделериң бәшисини бири-бирине чатсынлар, галан алтысыны хем шейле этсинлер. Алтынҗы пердәни чадырың өң тарапында ики гатлаң. 10Биринҗи топлумың ортасындан иң соңкусының уҗуна элли саны халка ясаң, икинҗи топлумыңка хем шейле эдиң.

11Соңра бүрүнчден элли саны илдиргич ясат. Илдиргичлери халкадан гечирип, чадыры бирлешдир, шонда чадыр тутуш бир битеви болар. 12Перделериң галан бөлеги, ягны галан ярысы чадырың арка тарапындан асылып дурсун. 13Чадырың перделериниң хер ики гапдалы бир тирсек узын болсун. Соңра нәме артыкмач галса, олары хер ики тарапындан чадыры өртмек үчин асың. 14Чадыр үчин гочуң эйленен дерисинден япынҗа ясаң, онуң дашкы өртүги үчин сайлама дериден ене бир япынҗа ясаң[+].

15[•]Мукаддес чадыр үчин акация агаҗындан диклигине чарчувалар ясат. 16Хер чарчуваның узынлыгы он тирсек, ини бир ярым тирсек болсун. 17Чарчувалары бири-бирине сеплешдирип дурар ялы, хер чарчувада ики саны газык болсун. Чадырың әхли чарчувалары үчин шейле эдилсин. 18Мукаддес чадыр үчин чарчувалары ине шейле ясаң: гүнорта тарапы үчин йигрими саны чарчува ясап, 19шол йигрими чарчуваның ашагындан кырк саны күмүшден дабан ясасынлар. Хер чарчуваның ашагындан онуң газыгы үчин ики саны дабан болсун. 20Чадырың икинҗи, демиргазык тарапы үчин хем йигрими чарчува ясаң. 21Оларың хем хер чарчува икиден, җеми кырк саны күмүшден дабаны болсун. Хер чарчуваның ашагындан ики дабан беҗерт. 22Чадырың еңсеси болан гүнбатар тарапы үчин алты чарчува ясаң. 23Чадырың арка тарапындакы бурчлар үчин ики чарчува ясаң. 24Олар ашакдан хем, ёкардан хем бир халка бирлешен болмалы. Оларың икиси-де шейле эдилсин ве олар ики бурчы эмеле гетирсин. 25Шейдип, секиз саны чарчува болуп, хер чарчуваның ашагындан ики дабан ясалып, җеми он алты саны күмүшден дабаны болсун.

26Акация агаҗындан сырыклар ясат. Чадырың бир тарапындакы чарчувалар үчин бәш сырык, 27бейлеки тарапындакы чарчувалар үчин хем бәшисини ве арка тарапы болан гүнбатарындакы чарчувалар үчин бәшисини ясасынлар. 28Чарчуваларың ортасындан гечйән сырык чадырың бир уҗундан бейлеки уҗуна ченли гечмелидир. 29Чарчувалары алтына гаплат. Таяклары саклар ялы алтындан халкалар ясат. Сырыклары хем алтына гаплат. 30Мукаддес чадыры дагда саңа гөркезилен нусганың эсасында гур.

31[•]Гөк, бадам, гырмызы йүплүкден ве непис зыгыр матадан туты[†] ясат. Онуң йүзүне оваданлап керубың шекилини нагышлап чексинлер[+]. 32Тутыны асмак үчин, акация агаҗындан дөрт саны сүтүн ясат. Олары алтын билен гаплаң. Бу сүтүнлер үчин алтындан илдиргичлер ясаң ве күмүшден дөрт саны дабан хем ясаң. 33Тутыны илдиргичден асып, онуң ич тарапына Әхт сандыгыны[†] гетир. Бу туты сизиң үчин мукаддес отаг билен иң мукаддес отагы бири-биринден айырсын[+]. 34Иң мукаддес отагдакы[†] Әхт сандыгының гапагыны гетирип гой. 35Хантагтаны[†] тутының даш тарапында, чадырың демиргазык тарапында гой. Чыраданы болса хантагтаның гаршысында, чадырың гүнорта тарапында гой. 36Чадырың гирелгеси үчин гөк, бадам, гырмызы йүплүкден ве непис зыгыр матадан япынҗа ясат. Ол кешде билен нагышлансын. 37Бу япынҗа үчин акация агаҗындан бәш саны сүтүн дикип, олары алтына гаплат. Оларың илдиргичлери хем алтындан болсун ве олар үчин бүрүнчден бәш саны дабан ясат.

#### 27‑нҗи бап


Гурбанлык сыпасы[†]

1[•]Акация агаҗындан гурбанлык сыпасыны[†] яса. Онуң узынлыгы бәш тирсек, ини хем бәш тирсек болсун. Гурбанлык сыпасы дөртбурч шекилинде болуп, бейиклиги хем үч тирсек болсун. 2Гурбанлык сыпасының дөрт бурчы-да ёкары чыкып дурсун. Шу бурчлар гурбанлык сыпасы билен бир битеви болсун. Оны бүрүнч билен гапла[+]. 3Гурбанлык сыпасы үчин күл гаплары, күл атарлар, легенлер, чаршаклар ве маңңаллар яса. Оларың хеммеси бүрүнчден болсун[+]. 4Гурбанлык сыпасы үчин бүрүнчден торлы гөзенек яса. Онуң дөрт бурчуның херсине бүрүнчден халка яса. 5Халкалары гурбанлык сыпасының ашакы гуршавында ерлешдир, шонда гөзенек гурбанлык сыпасының ярысындан ашакда болар. 6Акация агаҗындан сырыклар яса ве олары бүрүнч билен гапла. 7Гурбанлык сыпасыны ики тарапындан гөтерип әкидер ялы, сырыклары халкалардан гечир. 8Гурбанлык сыпасының дашыны тагтадан ясап, гутусының ичини бош гой. Ол саңа эдил дагда гөркезилиши ялы ясалсын.

9[•]Мукаддес чадырың[†] хаядыны гур. Хаядың гүнорта тарапында йүз тирсек узынлыкда непис зыгыр матадан перделер ас. 10Перделер үчин йигрими саны сүтүн ве олары саклаҗак йигрими саны дабаны бүрүнчден яса; сүтүнлериң илдиргичлери ве җәхеклери күмүшден болсун. 11Демиргазык тарапы үчин хем шейле эт. Онуң боюна йүз тирсек узынлыкда перделер тут. Перделер үчин йигрими саны сүтүн ве йигрими саны дабаны бүрүнчден яса, эмма онуң илдиргичлери ве җәхеклери күмүшден болсун. 12Хаядың гүнбатар тарапына элли тирсек узынлыкда перделер тутулсын ве ол перделер үчин он саны сүтүн ве он саны дабан яса. 13Хаядың өң тарапы болан гүндогар тарапының гиңлиги элли тирсек болсун. 14Онуң бир тарапына узынлыгы он бәш тирсек болан перделер тут. Оларың хем үч сүтүни ве үч дабаны болсун. 15Бейлеки тарапына хем он бәш тирсек узынлыкда перделер тут, онуң-да үч сүтүни ве үч дабаны болсун. 16Хаядың гирелгесине гөк, бадам, гырмызы йүплүкден ве непис зыгыр матадан узынлыгы йигрими тирсек болан перделер тут ве олары нагышлар билен кешделе. Онуң дөрт сүтүни ве дөрт дабаны болсун. 17Хаядың төверегиндәки әхли сүтүнлер күмүш билен җәхекленсин. Онуң илдиргичлери күмүшден, дабанлары бүрүнчден болсун. 18Хаядың узынлыгы йүз тирсек, ини элли тирсек, бейиклиги бәш тирсек болсун. Онуң непис зыгыр матадан перделери ве бүрүнчден дабанлары болсун. 19Мукаддес чадырда уланылян әхли эсбаплар, онуң әхли газыклары ве онуң хаядының әхли газыклары бүрүнчден болсун.

20[•]Ысрайыллара айт, чыра хемише янып дурар ялы, гой, олар саңа чыра үчин сап зейтун ягыны гетирсинлер. 21Чыра Реббе йүз тутулян чадырда,[†] Әхт сандыгының[†] өңүндәки тутының[†] даш йүзүнде янып дурсун. Харун ве онуң огуллары чыраны Реббиң хузурында эртирден агшама ченли яксынлар. Бу ысрайыллар үчин несилме-несил довам этҗек эбедилик дүзгүн болсун[+].

#### 28‑нҗи бап


Руханы[†] гейимлери

1Ысрайылларың арасындан агаң Харуны ве онуң огулларыны өз яныңа ал. Харун ве онуң огуллары Надап, Абыху, Элгазар ве Ытамар Маңа руханы болуп хызмат этсинлер. 2Агаң Харуның хорматыны ве оваданлыгыны безәр ялы, оңа руханы гейимлерини тик. 3Мениң укып берен өкде уссаларымың хеммесине айт: Мениң руханым болмага Харуның багыш эдилмеги үчин, онуң руханы гейимлерини тиксинлер. 4Оларың тикҗек гейимлери шулардан ыбарат: гурсакча,[†] эфот, дон, нагышлы узын көйнек, селле ве гушак. Агаң Харуның ве онуң огулларының Маңа руханы болуп хызмат этмеклери үчин, бу руханы гейимлери тикениңизде, 5алтын, гөк, бадам, гырмызы йүплүк ве непис зыгыр мата улансынлар.

6[•]Укыплы өкде уссалар эфоды алтын сапакдан, гөк, бадам, гырмызы йүплүкден ве непис зыгыр матадан тиксинлер. 7Хер ики уҗуны бири-бирине баглаян ики саны эгинбагы болуп, ол хем беркидилсин. 8Эфодың йүзүндәки нагышлы кемер хем эдил эфодың тикилиши ялы тикилсин, ол алтындан, гөк, бадам, гырмызы йүплүкден ве непис зыгыр матадан тикилсин. 9Ики саны хакык дашыны ал ве оларың йүзүне Ысрайылың он ики оглуның адыны оюп яз. 10Оларың доглуш тертиби боюнча алтысының адыны бир даша, бейлеки алтысының адыны башга бир даша оюп яз. 11Накгашларың оюп мөхүр басышы ялы, Ысрайылың огулларының атларыны шу ики даша оюп яз. Олары алтын өйҗүклере отурт. 12Ысрайылың огуллары үчин ятлама болар ялы, бу ики дашы эфодың эгинбагына дак. Реббиң хузурында ятланар ялы, Харун оларың атларыны ики эгнинде гөтерип гезсин. 13Гашлар үчин алтындан ики саны өйҗүк яса. 14Сап алтындан йүплүк ялы тов берлен ики саны зынҗыр яса ве шол өрме зынҗырлары гаш өйҗүклере беркит.

15[•]Инче нагышлар билен хөкүм гурсакчасыны тик. Оны эфот ялы эдип, алтын сапакдан, гөк, бадам, гырмызы йүплүкден ве непис зыгыр матадан тик. 16Гурсакча ики гат болуп, узынлыгы бир гарыш, ини хем бир гарыш, дөртбурч болсун. 17Гурсакчаның йүзүне дөрт хатар гаш дак. Биринҗи хатарда гойы гызыл, сары, зүмеррет гашлары;[+] 18икинҗи хатарда пөвризе, гөк якут, алмаз; 19үчүнҗи хатарда мәмиши, ак ве гоңур якут, гойы гырмызы якут; 20дөрдүнҗи хатарда алтын-сары, хакык ве яшыл гашлар болсун. Олар алтын гаш өйҗүклере отурдылсын. 21Ысрайылың огулларының атларына гөрә, гашлар он ики саны болуп, он ики тирәниң херсиниң ады эдил мөхүр басылан ялы, хер гашың йүзүне оюлып язылсын. 22Гурсакча үчин сап алтындан йүплүк ялы тов берлен зынҗырлар яса. 23Гурсакча үчин алтындан ики саны халка яса ве олары онуң ёкаркы ики уҗуна дак. 24Өрме ики алтын зынҗыры гурсакчаның уҗундакы ики халкадан гечир. 25Зынҗырларың бейлеки ики уҗуны ики гаш өйҗүгине, эфодың өң тарапындакы эгинбаглара беркит. 26Алтындан ене ики саны халка ясап, олары гурсакчаның ашакы ики ички уҗуна, эфодың ички гатына дак. 27Алтындан башга ене ики саны халка ясап, олары эфодың өң тарапындакы эгинбагының ашакы бөлегине беркит. Олар эфодың нагышлы кемериниң ёкарсында ерлешсин. 28Гурсакча эфотдан салланып гачмаз ялы, онуң халкалары гөк йүп билен эфодың халкаларына даңылсын. Шонда гурсакча эфодың нагышлы кемериниң йүзүнде дурар. 29Шейлеликде, Харун мукаддес[†] отага гиренде, йүзүнде Ысрайылың огулларының атлары язылан бу хөкүм гурсакчасыны йүрегиниң үстүнден дакып барсын. Шонда Мен Реб[†] халкымы хемише ятлап дурарын. 30Хөкүм гурсакчада Урымы ве Туммымы[†][*] гой. Харун Мениң хузурыма геленде, олары йүрегиниң үстүнден дакып гелсин. Мениң хузурымда Харун хемише хөкүмими ысрайыллара етирип гезер[+].

31[•]Эфодың ашагындан гейилйән доны гөк матадан тик. 32Онуң ортасындан келле гирип-чыкар ялы ачык ер болсун. Бу ачык ери йыртылмаз ялы, оңа гыя айла. 33Гөк, бадам, гырмызы йүплүкден нарың шекиллерини ясап, олары донуң этегине дак. Нар шекиллериниң арасында алтындан эдилен җаңҗагазлар болсун. 34Шейдип, нар шекиллери ве алтын җаңҗагазлар бири-бири билен башаша дүзүлсин. 35Харун хызмат эдйән вагты бу доны гейсин. Ол Мениң хузурыма мукаддес отага гиренде-чыканда җаңҗагазларың сеси эшидилип дурсун. Шонда ол өлмез. 36Сап алтындан безег шайыны яса. Мөхүр дек, онуң йүзүне „Реббе багыш эдилен“ диен сөзлери оюп яз[+]. 37Бу безеги гөк сапак билен селләниң өң тарапына беркит. 38Харун муны маңлайына даксын. Бу Мениң үчин нышан болар: ысрайыллар Маңа багышлап гетирен садакалары[†] бабатда гүнә эденлеринде, бу гүнә Харуның үстүнде болар. Шонуң үчин-де, Харун бу безеги хемише маңлайына даксын, шонда олар Мениң хузурымда ялканарлар[+].

39Непис зыгыр матадан нагышлы узын көйнек ве селле тик. Нагышлар билен кешделенен бил гушагыны хем тик[+].

40Харуның огулларының хорматыны ве оваданлыгыны безәр ялы олара көйнеклер, бил гушаклар ве баш даңылар тик. 41Булары агаң Харуна ве онуң огулларына гейдир. Олар Маңа руханы болуп хызмат этмеклери үчин, оларың башларына яг[†] гуюп белле ве Маңа багыш эт. 42Ялаңач ерлерини япар ялы, олара непис зыгыр матадан билинден будуна етип дуран ич гейимлерини тик. 43Харун ве онуң огуллары Реббе йүз тутулян чадыра[†] хызмат этмек үчин гиренлеринде я-да мукаддес ердәки гурбанлык сыпасының[†] янына баранларында бу гейимлери гейсинлер. Шейтселер, гүнәни өз үстлерине алмазлар ве өлмезлер. Бу Харун үчин ве онуң соңкы несиллери үчин эбедилик дүзгүн болсун.

#### 29-нҗы бап


Харун ве онуң огуллары руханылыга[†] багыш эдилйәр


(Левилер 8:1-36)

1[•]Харун ве онуң огуллары Мениң руханыларым болуп хызмат этмеклери үчин, олары Маңа шейле багыш эт: бир саны яш өкүзче ве хич бир шикессиз ики саны гоч ал. 2Петир, яга югрулан күлче ве йүзүне яг[†] чалнан юка петир бишир. Оларың хеммесини бугдай унундан бишир[+]. 3Олары бир себеде салып гетир, шейле хем, өкүзи ве ики гочы хем гетир. 4Харуны ве онуң огулларыны Маңа йүз тутулян чадырың гирелгесине гетир ве олары сув билен ювундыр. 5Соңра руханы гейимлери болан узын көйнеги, доны, эфоды ве гурсакчаны[†] гетирип, Харуна гейдир. Эфодың нагышлы кемерини дак. 6Онуң башына селләни гейдир. Селлесине мукаддес[†] язгыны беркит. 7Месх ягы[†] алып, онуң башына гуй. Шейдип оны сайла[+]. 8Соңра онуң огулларыны гетир ве олара хем узын көйнеклери гейдир. 9Олара бил гушакларыны даң ве башдаңыларыны даң. Харуны ве онуң огулларыны руханы эдип белле. Руханычылык олар үчин эбедилик дүзгүн болсун. 10Маңа йүз тутулян чадырың өңүне өкүзи гетир. Харун ве онуң огуллары эллерини өкүзиң келлесине гойсунлар. 11Маңа йүз тутулян чадырың гирелгесинде, Мениң хузурымда өкүзи сой. 12Өкүзиң ганындан алып, бармагың билен гурбанлык сыпасының[†] ёкары чыкып дуран бурчларына чал. Галан ганың хеммесини гурбанлык сыпасының дүйбүне дөк[+]. 13Ичягының хеммесини ал, багрың йүзүндәки яглы пердәни, ики бөврегини дашының ягы билен ал. Олары гурбанлык сыпасында як[+]. 14Эмма өкүзиң ләшини, онуң дерисини, ичгошуны дүшелгәниң дашында як. Бу гүнә гурбанлыгыдыр[+].

15Соңра гочларың бирини ал. Харун ве онуң огуллары гочуң келлесине эллерини гойсунлар. 16Гочы союп, ганыны ал ве оны гурбанлык сыпасының чар тарапына серп. 17Соң гочы бөлеклере бөл. Онуң ичгошларыны ве аякларыны ювуп, келлесини бир айры, аякларыны бир айры эдип гой. 18Гурбанлык сыпасының[†] үстүнде тутуш гочы як. Бу Мениң үчин якма гурбанлыгыдыр. От үсти билен берилйән бу гурбанлыгың якымлы ысы Маңа яраяр[+].

19Бейлеки гочы ал. Харун ве онуң огуллары эллерини гочуң келлесине гойсунлар. 20Гочы союп, ганыны ал. Оны Харуның ве онуң огулларының саг гулакларының юмшак ерине чал. Шейле хем, оларың саг эллериниң ве саг аякларының башам бармакларына чал. Галан ганы болса гурбанлык сыпасының чар тарапына серп. 21Соңра гурбанлык сыпасының үстүндәки гандан алып, месх ягыны хем алып, олары Харуның хем онуң огулларының үстүне ве гейимлерине сепеле. Шейдип, Харун ве онуң гейимлери, шейле хем онуң огуллары ве оларың гейимлери Маңа багыш эдилер.

22Шейле хем, гочуң ягыны, гуйрук ягыны, ичягыны, багрың йүзүндәки яглы пердәни, ики бөврегини дашының ягы билен ве саг будуны ал. (Чүнки бу гоч руханычылыга беллемек үчиндир.) 23Мениң хузурымдакы чөреклер салнан себетден бир петир, яга югрулан бир күлче ве бир саны хем йүзүне яг чалнан юка петир ал. 24Оларың хеммесини Харуның ве онуң огулларының аясына ерлешдир. Мениң хузурымда олары гөтерме садакасы[†] хөкмүнде ёкары галдыр. 25Соңра булары оларың элинден алып, якма гурбанлыгының үстүнде гоюп як. Хузурымда от үсти билен берилйән бу гурбанлыгың якымлы ысы Маңа яраяр[+].

26Харуны руханычылыга беллемек үчин, сойлан гочуң дөшүни ал ве оны Мениң хузурымда гөтерме садакасы эдип ёкары галдыр. Ол дөш сениң пайың болар. 27Руханычылыга беллемек үчин сойлан гочуң дөшүни гөтерме садакасы ве будуны үвреме садакасы хөкмүнде Маңа багыш эт. Булар Харуна ве онуң огулларына берилмелидир. 28Бу ысрайыл[†] халкындан Харуна ве онуң огулларына эбедилик пай хөкмүнде берилсин. Чүнки бу садака ысрайылларың Реб[†] үчин берйән саламатлык садакасындан алып, руханылара берилйән садака болсун.

29Харуның мукаддес лыбасы өзүнден соң огулларына галсын. Олар шол гейимлерде башларына яг чалнып, руханычылыга белленсинлер[+]. 30Харуның ерине руханы болан оглы ол гейимлери Маңа йүз тутулян чадыра гелип, мукаддес отагда хызмат эдйән вагты гейсин.

31Руханычылыга беллемек үчин сойлан гочы алып, онуң этини мукаддес ерде гайнадың. 32Маңа йүз тутулян чадырың гирелгесинде Харун ве онуң огуллары гочуң этини ве себетдәки чөреги ийсинлер. 33Руханычылыга белленип, өзлерини багыш этмеклери үчин, бу гүнәден саплама гурбанлыгының нахарындан өзлери ийсинлер. Эмма булардан башга хич ким мундан иймели дәлдир, себәби бу нахар мукаддесдир[+]. 34Эгер руханычылыга беллемек үчин сойлан малың этинден я-да чөрекден ийилмән эртир даңдана галса, оны отда якың. Ол ийилмели дәлдир, себәби ол мукаддесдир.

35Харуны ве онуң огулларыны эдил Мениң буйрушым ялы, еди гүнден соң Маңа руханычылыга белле. 36Шейле хем, гүнәден сапланмак үчин, хер гүн бир өкүзи гүнә гурбанлыгы эдип бер. Гурбанлык сыпасыны пәклемек үчин, гүнә гурбанлыгыны бер ве онуң үстүне яг гуюп мукаддес эт[+]. 37Гурбанлык сыпасы үчин еди гүнләп пәклеме гечирип, оны мукаддес эт. Шонда гурбанлык сыпасы иң мукаддес болар. Оны эллән киши хем мукаддес болар[+].


Гүнделик гурбанлыклар[†]


(Левилер 6:8-13; Чөлде 28:1-8)

38[•]Ине, гурбанлык сыпасында якып бермели гүнделик гурбанлыкларыңыз: ики саны биряшар токлы. 39Оларың бирини эртирине, бейлекисини агшамына сой. 40Биринҗи токлы билен бир окара[*] сайлама бугдай унуна бир күйзе[*] зейтун ягыны гарып бер. Бир күйзе шерап гуюп, ичги садакасы үчин уланың. 41Агшамына хем эртирине эдишиң ялы эт. Бейлеки токлыны союп, онуң билен хамыр ве шерап бер. От үсти билен берилйән бу гурбанлыгың якымлы ысы Маңа яраяр[+]. 42Хузурымдакы Маңа йүз тутулян чадырың гирелгесинде бу адаты якма гурбанлыгыны несилме-несил ерине етир. Сизиң билен геплешмек үчин, ол ерде Мен сизиң билен душушарын. 43Ол ерде Мен ысрайыллар билен душушарын. Ол ер Мениң шөхратым[†] билен мукаддес болар. 44Маңа йүз тутулян чадыры ве гурбанлык сыпасыны мукаддес эдерин. Шейле хем, Маңа руханы болуп хызмат этмеклери үчин, Харуны ве онуң огулларыны Өзүме багыш эдерин. 45Мен ысрайылларың арасында яшарын ве оларың Худайы[†] боларын[+]. 46Араларында яшамак үчин олары Мүсүрден алып чыкан оларың Худайы Реббиң Мендигими билсинлер. Оларың Худайы Реб Мендирин.

#### 30-нҗы бап


Якымлы ыслы түтетги[†] үчин сыпа[†]

1[•]Якымлы ыслы түтетги үчин акация агаҗындан сыпа яса. 2Онуң узынлыгы-да, ини-де бир тирсек болуп, ол дөртбурч болсун. Онуң бейиклиги ики тирсек болуп, чыкып дуран бурчлары билен биле тутуш бир битеви эдилсин[+]. 3Онуң депесини, әхли тарапларыны ве бурчларыны сап алтына гапла. Онуң даш-төверегине алтындан җәхек чек. 4Онуң үчин алтындан ики саны халка яса ве олары җәхегиң ашагындан бири-бирине гаршы эдип, ики тарапына дак. Сыпаны гөтерип гидер ялы, ол халкалардан сырыклар гечир. 5Сырыклары акация агаҗындан яса ве олары алтына гапла. 6Сыпаны Әхт сандыгының[†] янындан асылгы тутының[†] өңүнде ерлешдир. Оны Әхт сандыгының гапагының догрусында гой, чүнки Мен ол ерде сениң билен душушарын[+]. 7Хер гүн ирден Харун чыраны арассалап ягламага геленде, бу сыпаның үстүнде якымлы ыслы түтетги яксын. 8Ол агшам чыраны якмага геленде-де шейле этсин. Сиз бу якымлы ыслы түтетгини Мениң хузурымда хемише несилме-несил этмелисиңиз. 9Бу сыпада башга хич хили түтетги якылмасын, якма гурбанлыгы я-да галла садакасы[†] берилмесин ве онуң үстүне ичги садакасы гуюлмасын[+]. 10Йылда бир гезек Харун онуң бурчларында гүнәден сапланма гурбанлыгыны берсин. Гүнәден сапланмак үчин өлдүрилен малың ганыны дөкүп, йылда бир гезек несиллербойы гүнә гурбанлыгыны бер. Сыпа Реббе багыш эдилендир»[+].


Мукаддес чадыр[†] үчин салгыт

11Реб[†] Муса шейле дийди: 12«Ысрайылларың хасабыны алмак үчин, илат санавыны гечир. Хасаба алнанларың хеммеси өз җаны үчин Маңа төлег төлесин. Шонда төлег төләп хасаба алнан адамларың башына хич хили бела инмез[+]. 13Ине, хасаба алнанларың төлемели зады: мукаддес[†] өйүң ресми өлчеги боюнча ярым шекел күмүш. Бир шекел ики мысгала[*] деңдир. Маңа садака хөкмүнде ярым шекел күмүш берсинлер[+]. 14Хасаба алнанларың яшы йигрими ве ондан ёкары болан адамларың хер бири шу мукдарда Маңа садака берсин. 15Баям, гарыбам шол ярым шекели төлесин. Төлег шундан аз-да болмасын, көп-де. Сиз шу садаканы Маңа берениңизде, гүнәңизден сапланарсыңыз. 16Ысрайылларың гүнәлеринден сапланмагы үчин, олардан пул йыгна ве оны Маңа йүз тутулян чадырың хызматы үчин сарп эт. Җаны үчин төлейән төлеги Мениң хузурымда ысрайыллара ятлама болар»[+].


Бүрүнч леген

17[•]Реб Муса ене-де шейле дийди: 18«Ювунмак үчин бүрүнчден леген яса. Онуң сүтүни хем бүрүнчден болсун. Оны Маңа йүз тутулян чадыр билен гурбанлык сыпасының ортасында гой ве ичине сув гуй[+]. 19Шол сув билен Харун ве онуң огуллары эллерини ве аякларыны ювсунлар. 20Олар Маңа йүз тутулян чадыра гиренлеринде я-да гурбанлык сыпасында от үсти билен Маңа гурбанлык бермәге геленлеринде, шол сув билен ювунсынлар. Шонда олар өлмезлер. 21Олар шол сув билен эллерини, аякларыны ювсунлар, шонда олар өлмезлер. Бу Харун үчин ве онуң несиллери үчин аркама-арка гайталанян эбедилик дүзгүн болсун».


Месх ягы[†]

22Реб Муса шейле дийди: 23«Ине, шу иң говы хошбой ыслы затлары ал: ярым пут[*] мукдарда сувук мүр, чәръек пут[*] мукдарда якымлы ыслы далчын ве ене-де чәръек пут мукдарда хошбой ыслы гамыш, 24ярым пут мукдарда хинди далчыныны ал. Буларың хеммеси мукаддес өйүң ресми өлчеги билен өлченсин ве дөрт күйзе[*] зейтун ягыны ал. 25Уссатлык билен гарып, булардан месх ягыны яса. Бу мукаддес месх ягыдыр[+]. 26-28Маңа йүз тутулян чадыра, Әхт сандыгына, хантагта[†] ве онуң әхли энҗамларына, чырадана ве онуң әхли энҗамларына, түтетги сыпасына, якма гурбанлык сыпасына ве онуң әхли энҗамларына, легене ве онуң сүтүнине шу ягы сепеле[+]. 29Олары мукаддес эт, шонда олар иң мукаддес затлар болар. Олара галташан хем мукаддес болар[+]. 30Харуны ве онуң огулларыны руханыларым[†] болуп хызмат этмеклери үчин, башларына яг[†] гуюп, Маңа багыш эт[+]. 31Ысрайыллара айт: Бу сизиң үстүңиз билен несилме-несил гечйән Мениң мукаддес месх ягымдыр. 32Бу месх ягыны адаты бедениңизе гуймак үчин уланмалы дәлдир, башга хер хили затлар билен гарышдырмалы дәлдир. Бу мукаддесдир ве сизиң үчин хем мукаддес болмалыдыр. 33Руханыдан башга кимде-ким шонуң ялы атыр ясаса ве бириниң үстүне гуйса, өз халкының арасындан ковлуп чыкарылар».


Түтетги

34Реб Муса шейле дийди: «Хошбой ыслы затлары: бальзамы, ониканы, галбанумы ве якымлы ыслы түтетгини ал. (Буларың хеммеси дең мөчберде болсун.) 35Атыр ясайҗы гарып, олардан хошбой ыслы түтетги яса. Оңа дуз хем гош, ол сап ве мукаддес болсун[+]. 36Онуң бир бөлегини күлкеләп, сизиң билен душушян ерим болан Әхт сандыгының өңүндәки Маңа йүз тутулян чадырда гой. Бу сизиң үчин иң мукаддес болар. 37Шу усул билен өзүңиз үчин түтетги тайярламаң. Муны Мен-Реббе багыш эдилен хасаплаң. 38Ким муны атыр хөкмүнде уланса, өз халкының арасындан ковлуп чыкарылар».

#### 31‑нҗи бап


Мукаддес чадыр[†] үчин уссалар

1[•]Реб[†] Муса шейле дийди: 2«Ине, Мен яхуда[†] тиресинден Хуруң агтыгы, Урының оглы Бесалели сайладым. 3Мен оны Өз Рухум билен долдурдым. Хер дүрли сенет ишинде Мен оңа укып, акыл-пайхас ве башарҗаңлык бердим[+]. 4Ол өкде накгаш болуп, алтына-күмше ве бүрүнҗе дүрли нагышлар салсын. 5Дашлары оюп гашлары гоймакда, агач ёнмакда, хер хили уссачылык ишинде оңа уссатлык бердим. 6Шейле хем, Бесалел билен ишләр ялы, Мен дан тиресинден Ахысамагың оглы Охолыябы хем сайладым. Мен әхли өкде уссалара-да укып бердим. Шейлеликде, олар Мениң саңа буйран шу әхли затларымы ясасынлар: 7Маңа йүз тутулян чадыр, Әхт сандыгы[†] ве онуң үстүниң гапагы, чадырың әхли эсбаплары, 8хантагта[†] ве онуң энҗамлары, сап алтындан эдилен чырадан ве онуң әхли энҗамлары, түтетги[†] сыпасы,[†] 9якма гурбанлык сыпасы ве онуң әхли энҗамлары, леген ве онуң сүтүни, 10шейле хем, нагышлар билен кешделенен гейимлер, руханы[†] болуп гуллук эденлеринде геймек үчин, Харуна ве онуң огулларына ниетленен мукаддес[†] лыбаслары, 11месх ягы ве мукаддес өй үчин якымлы ыслы түтетги. Олар булары эдил Мениң саңа буйрушым ялы этсинлер».


Сабат гүни[†]

12[•]Реб Муса ене-де шулары дийди: 13«Сениң өзүң ысрайыллара айт, гой, олар Мениң Сабат гүнүмиң канунларыны[†] ерине етирсинлер, чүнки бу Мен билен сизиң араңыздакы әхтиң гелҗекки несиллериңиз бойы довам этҗек нышаныдыр. Мунуң билен сизи мукаддес халкым эден Реббиң Мендигими билерсиңиз. 14Сабат гүнүниң канунларыны ерине етириң, себәби бу гүн сизиң үчин айратындыр. Кимде-ким оны харласа, өлүме хөкүм эдилер. Шол гүн иш эден адам өз халкының арасындан ковлуп чыкарылар[+]. 15Алты гүнүң довамында ишлериңизи эдип болуң, эмма единҗи гүн дынч алың. Чүнки ол Реббе багыш эдилендир. Сабат гүни иш эден адам өлүме хөкүм эдилер. 16Шонуң үчин хем ысрайыллар Сабат гүнүниң канунларыны ерине етирмелидирлер, несилме-несил оны эбеди әхт[†] хөкмүнде ерине етирмелидирлер. 17Бу ысрайыл[†] халкы билен Мениң арамдакы хемишелик белгидир, чүнки Мен алты гүнде Гөги ве Ери яратдым. Единҗи гүн болса хемме ишден дынып, дынч алдым»[+]. 18Худай[†] Синай[†] дагында Муса билен геплешип болансоң, оңа йүзүне буйруклар язылан ики саны ясы даш бөлегини берди. Оны Худайың хут Өзи языпды[+].

#### 32‑нҗи бап


Алтын гөле


(Канун таглыматы 9:6-29)

1[•]Халк Мусаның дагдан ызына доланман, ол ерде көп эглененини гөрүп, Харуның дашына үйшдүлер ве оңа: «Өңбашчылык эдер ялы, ханы, бизе бир худай[†] яса, чүнки бизи Мүсүрден чыкарып гетирен Муса диен адама нәме боланыны биз билемзок» дийдилер[+]. 2Харун олара: «Аялларыңызың, огулларыңызың ве гызларыңызың гулакларындакы алтын халкалары айрып, маңа гетирип бериң» дийди[+]. 3Шейлеликде, оларың хеммеси гулакларындан алтын халкаларыны айрып, Харуна гетирип бердилер. 4Харун галып этди, оларың алтынларыны эредип, ондан гөләниң хейкелини ясады. Адамлар муңа: «Эй, Ысрайыл[†], ине, сизи Мүсүрден чыкаран худайыңыз шудур» дийишдилер[+]. 5Харун муны гөренде, онуң өңүнде гурбанлык сыпасыны[†] ясады ве җар эдип: «Эртир Реббиң шанына байрамчылык эдерис» дийди. 6Эртеси гүн халк ирден туруп, якма гурбанлыгыны ве саламатлык садакасыны[†] берди. Адамлар ийип-ичмәге отурдылар, соңра туруп ойнашмага башладылар[+].

7Реб[†] Муса шейле дийди: «Хәзириң өзүнде ашак дүш! Сениң Мүсүрден чыкаран халкың азгынчылыга йүз урды. 8Олар Мениң айдан ёлумдан гаты чалт чыкдылар. Олар өзлерине гөледен бут[†] ясап, оңа сежде этдилер. Оңа садака берип: „Эй, Ысрайыл, ине, сизи Мүсүрден чыкаран худайыңыз шудур“ дийишдилер». 9Реб Муса ене-де: «Мен бу халкың нәхили бойнуёгындыгыны гөрдүм[+]. 10Инди Мени еке гой, чүнки Мен газап атына атланып, олары ёк эдип ташлайын ве сенден бир бейик миллет дөредейин» дийди[+].

11Эмма Муса Худайы Реббе ялбарып, шейле дийди: «Я Реб, нәме үчин бейик гүйҗүң билен ве гудратлы голуң билен Мүсүр юрдундан гетирен бу халкыңа гахар эдйәң[+]? 12Нәме үчин мүсүрлилер: „Худай олары дагда өлдүрмек үчин ве ер йүзүнден сүпүрип ташламак үчин эрбет ниет билен алып гайдыпдыр“ диймели? Гахар одуңы өчүр, гайтмышым эт. Өз халкыңың үстүнден бу бела-бетери индерме. 13Өз гулларың Ыбрайымы, Ысхагы ве Ысрайылы ядыңа сал. Сениң Өзүң олара: „Мен сизиң несиллериңизи асман йылдызлары дей көпелдерин ве несиллериңизе сөз берен бу әхли ери сизе берҗек. Олар оны мүдимилик мирас[†] аларлар“ дийипдиң»[+]. 14Шундан соң, Реб халкының үстүнден бела-бетер индермек пикиринден эл чекди[+].

15Соңра Муса элине әхт[†] язылан ики саны ясы даш бөлегини алып, дагдан ашак гайтды. Бу ясы даш бөлеклериниң херсиниң ики тарапына-да: өң тарапына хем, арка тарапына хем языланды. 16Бу ясы дашлар Худайың ишиди. Ясы дашларың йүзүндәки оюлып язылан язгылар Худайың язгыларыды. 17Ешува халкың гыгырышян гыкылыгыны эшидип, Муса: «Дүшелгеден уршуң сеси гелйәр» дийди. 18Эмма Муса: «Бу сес еңиҗилериң сесем дәл, еңленлериңки хем дәл. Бу эшидйәнимиз айшы-эшретиң сесидир!» дийди. 19Ол дүшелгә якын гелен бадына, гөләни ве танс эдип йөрен адамлары гөрди. Муса гахар-газаба мүнүп, элиндәки ясы даш бөлеклерини зыңып гойберди, олар дагың этегинде чым-пытрак болды. 20Муса оларың ясан гөлесини алып, отда эретди, соң оны күлкеләп, сува гарды-да, ондан ысрайыллара ичирди[+].

21Муса Харуна: «Бу халка бейле улы гүнә газандырар ялы, булар саңа нәме этдилер?» дийди. 22Харун оңа: «Җенабым, маңа гахарың гелмесин, бу халкың пәлиниң бозукдыгыны өзүң билйәрсиң-ә. 23Олар маңа: „Өңбашчылык эдер ялы, бизе худай яса, чүнки бизи Мүсүрден чыкарып гетирен Муса диен адама нәме боланыны билемзок“ дийдилер. 24Шейдип, мен олардан кимде алтын бар болса, маңа гетирип бермегини сорадым. Олары алып, отда эретдим, ондан хем шу гөле эмеле гелди!» дийди.

25Муса Харуның бу халкы башына гойберендигини гөрди, олар душманларының өңүнде гүлкүдилер[+]. 26Соңра Муса дүшелгәниң гирелгесинде дуруп: «Кимде-ким Реббиң тарапында болса мениң яныма гелсин!» дийди. Әхли левилер[†] онуң дашына үйшди. 27Муса олара: «Ысрайыл Худайы Реб шейле диййәр: „Сизиң хеммәңиз гылычларыңызы дакының! Сизиң хер бириңиз дүшелгелериң бир четинден бейлеки четине ченли гапыма-гапы айланып, өз гарындашыңызы, достуңызы ве гоңшыңызы өлдүриң“» дийди[+]. 28Левилер Мусаның буйрушы ялы этдилер. Шол гүн үч мүңе голай адам хеләк болды. 29Муса левилере: «Шу гүн сиз Реббиң гуллугына беллендиңиз. Хер бириңиз өз оглуңызы ве гарындашыңызы өлдүрип, бу гүн сизиң өзүңиз ялкандыңыз» дийди.

30Эртеси гүн Муса халка: «Сиз агыр гүнә газандыңыз. Эмма мен хәзир Реббиң янына чыкайын, белки, сизи гүнәңизден сапладып билерин» дийди. 31Шейдип, Муса Реббиң янына гайдып гелди ве Оңа: «Вах, бу халк өзүне алтындан гөле ясап, агыр гүнә этди. 32Йөне инди Сен буларың гүнәлерини гечевери, ёгса-да мениң адымы Өз адамларыңың ады язылан китабыңдан өчүр» дийди. 33Реб Муса: «Кимде-ким Маңа гаршы гүнә этсе, онуң адыны китабымдан өчүрип ташларын[+]. 34Инди бар, гит-де, халкы саңа айдан ериме әкит. Мениң перишдәм сениң өңүңден гитҗекдир. Эмма җеза гүни геленде, Мен оларың эден гүнәлерине гөрә җезасыны берерин» дийди.

35Шейлеликде, Реб халкың үстүнден бетбагтчылык индерди, себәби олар Харуна гөле ясатдырыпдылар.

#### 33‑нҗи бап


Реб[†] Синай[†] дагындан гитмеги буюряр

1Реб Муса: «Барың, бу ери ташлап гидиң. Сен ве Мүсүрден гетирен халкың Ыбрайымың, Ысхагың ве Якубың несиллерине Мениң вада берен ериме гидиң. 2Мен сизиң өңүңизден перишде[†] иберерин ве кенганлары,[†] аморлары,[†] хетлери,[†] перизлери,[†] хивилери[†] ве ябуслары[†] ковуп чыкарарын[+]. 3Сүйт ве бал акян бай топраклы юрда гидиң. Эмма Мен сизиң билен гитҗек дәл, ёгсам сизиң бойнуёгын халкдыгыңыз үчин, Мен сизи ёлда ёк эдип ташларын» дийди[+].

4Халк бу якымсыз сөзлери эшидип яс тутды, хич ким шай-сеп дакынмады. 5Чүнки Реб Муса: «Ысрайыллара айт, олар бойнуёгын халк, Мен екеҗе пурсат хем олар билен биле гитсем, олары ёк эдип ташларын. Шонуң үчин хем инди олар шай-сеплерини дакынмасынлар. Мен олара нәме этмелисини чөзейин» дийди[+]. 6Шол себәпли ысрайыллар шай-сеп дакынмаларыны гойдулар. Олар Хореп[†][*] дагындан чыкып гайтдылар.


Реббе йүз тутулян чадыр[†]

7Муса дүшелгәниң дашында, ондан узагракда чадыр дикди, оны Реббе йүз тутулян чадыр дийип атландырды. Кимде-ким Ребден маслахат сорамак ислесе, шол чадыра барып билйәрди[+]. 8Муса хер гезек чадыра тарап йөрән вагты, әхли халк еринден туруп, дик дурарды. Муса тә чадырың ичине гирйәнчә, оларың херси өз чадырларының гирелгесинде, онуң ызындан середип дурардылар. 9Муса чадыра гиренде, булут сүтүни ашак дүшүп, чадырың гирелгесинде дурарды ве Реб Муса билен геплешерди. 10Булут сүтүниниң чадырың гирелгесинде дураныны гөренде, тутуш халк чадырларының гирелгесинде дуруп сежде эдердилер. 11Реб Муса билен эдил ики достуң бири-бири билен геплешиши ялы, йүзбе-йүз геплешерди. Соңра Муса дүшелгә гайдып гелерди, эмма онуң яш көмекчиси Нунуң оглы Ешува чадырда галарды.


Реб халкы билен биле болмага сөз берйәр

12Муса Реббе шейле дийди: «Ине, Сен маңа бу халкы әкит дийдиң, йөне мениң билен кими иберҗекдигиңи аян этмедиң. Сен маңа: „Мен сениң адыңы говы танаярын, сен Мениң назарымда мерхемет тапдың“ дийдиң. 13Эгер мен догрудан-да, Сениң гөвнүңден туран болсам, маңа Өз ёлларыңы гөркез. Шонда мен Сени говы танап, назарыңда ене-де мерхемет тапарын. Ятдан чыкарма, бу миллет Сениң Өз халкыңдыр». 14Реб Муса: «Мен сениң билен гидерин ве саңа парахатчылык берерин» дийди. 15Муса хем Оңа: «Эгер Сен бизиң билен гитмесең, онда бизи бу ерден гитмели этме. 16Эгер бизиң билен гитмесең, онда мениң ве халкыңың Сениң өңүңде мерхемет газанандыгы нәдип билинсин? Шонуң үчин хем мениң ве халкыңың ер йүзүндәки әхли халклардан айратындыгымызы гөркез» дийди[+].

17Реб Муса: «Мен сениң эдил соран задыңы эдерин, себәби сен Мениң назарымда мерхемет тапдың ве Мен сениң адыңы говы танаярын» дийди. 18Муса: «Ялбарян, маңа шөхратыңы[†] гөркезәй» дийди. 19Реб оңа: «Мен сизиң өңүңизден бүтин шан-шөхратым билен гечерин ве сизиң өңүңизде Реб адымы җар эдерин. Мен ислән адамыма мерхемет, ислән адамыма хем рехим-шепагат эдерин[+]. 20Йөне сен Мениң йүзүми гөрмели дәлсиң, чүнки Мени гөрен киши дири галмаз» дийди[+]. 21Реб сөзүни довам эдип: «Ине, Мениң гапдалымдакы шу гаяның үстүнде дур. 22Мениң шөхратым гечйәнчә, Мен сени гаяның җайрыгында гойҗак ве Мен гечйәнчәм, сени элим билен бүрәп дурарын. 23Соңра Мен элими айрарын велин, сен Мениң аркамы гөрүп билерсиң. Эмма Мениң йүзүм гөрүлмели дәлдир» дийди.

#### 34‑нҗи бап


Реб[†] тәзеден ысрайыллар билен әхт[†] баглашяр

1[•]Реб Муса: «Өңкә меңзеш эдип, ики саны ясы даш яса. Мен оларың йүзүне шол сениң биринҗи дөвен ясы дашларың йүзүндәки сөзлери язҗак. 2Сәхер билен тайяр бол. Синай[†] дагына чыкып, дагың депесинде Мениң хузурымда дур[+]. 3Сениң билен хич ким дага чыкмасын. Тутуш дагың үстүнде бир адам хем гөрүнмесин. Доварларыңызы, сыгырларыңызы хем дагың этегинде бакмаң» дийди[+]. 4Шейдип, Муса өңкә меңзеш эдип, ене-де ики саны ясы даш бөлегини ясады. Реббиң буйрушы ялы, ол сәхер билен туруп, Синай дагына чыкды. Ол элине ики ясы даш бөлегини хем алды. 5Реб булут ичинде ашак инип, Мусаның янында дурды-да: «Мен – Реб!» дийип, Өз адыны ыглан этди. 6Реб Мусаның өңүнден гечип, шуны җар этди: «Мен Ребдирин, Ребдирин! Рехимли ве мерхеметли Худайдырын.[†] Мен гиң гөвүнли, өрән вепалы, садык сөйгә байдырын[+]. 7Мүңлерче несиллере садык сөйгими гөркезерин. Этмиши, языгы ве гүнәни багышлаярын. Йөне гүнәлини җезасыз хем гоймаярын. Аталарының этмишиниң җезасыны чагаларына, оларың чагаларының чагаларына, оларың үчүнҗи ве дөрдүнҗи аркасына чекдирерин»[+].

8Муса деррев йүзүни ере берип сежде этди. 9Ол: «Эй, Таңры, эгер мен Сениң өңүңде мерхемет тапан болсам, гой, онда Таңрым бизиң билен гитсин. Бу халк бойнуёгын болса-да, бизиң этмишимизи, гүнәмизи багышла ве бизи Өз мирасдарың эдип ал» дийди. 10Реб Муса шейле дийди: «Инди Мен сизиң билен әхт баглашҗак. Сениң тутуш халкыңың өңүнде Мен гудратлар гөркезҗек. Шейле гудратлар тутуш ер йүзүнде я-да хич бир миллетде гөрлүп-эшидилен дәлдир. Араларында яшаян бу тутуш халкың Мен-Реббиң эдйән ишини гөрер, чүнки Мен сизиң үчин горкунч затлар эдерин.

11Мениң бу гүнки буюрян буйрукларымы ерине етир. Серет, Мен сизиң өңүңизден аморлары,[†] кенганлары,[†] хетлери,[†] перизлери,[†] хивилери[†] ве ябуслары[†] ковуп чыкарарын. 12Барян ериңизиң яшайҗылары билен әхт баглашмакдан әгә болуң, ёгсам ол әхт сизи дузага дүшүрер[+]. 13Сиз оларың гурбанлык сыпаларыны[†] юмруп ташлаң, дикме дашларыны дөвүп, Ашера[†] бутларыны чапың[+]. 14Башга худая сежде этмәң, себәби Габанҗаң атлы Реб габанҗаң Худайдыр[+]. 15Баран ериңизиң яшайҗылары билен әхт баглашмаң, себәби олар өз худайларына сежде эдерлер. Олар өз худайларына садака[†] берен вагты, оларың арасындан бири сизи чагырса, сиз хем садакада берлен нахардан иерсиңиз[+]. 16Сиз огулларыңыза оларың гызларындан аял алып берерсиңиз. Өз худайларына сежде эдип йөрен бу гызлар сизиң огулларыңыза хем шейле этдирерлер[+].

17Гуйма бутлар ясамаң[+].

18Петир байрамыны[†] белләң. Мениң сизе буйрушым ялы, Абып айының белленен гүнлеринде еди гүнләп петир ийиң, себәби сиз Мүсүрден Абып айында чыкдыңыз[+].

19Әхли илкинҗи доглан эркеклер Мениңкидир. Сизиң сыгырларыңызың ве доварларыңызың хем илкинҗи эркек гузланлары Мениңкидир[+].

20Эшегиң илкинҗи күррелән эркек күрресини гойнуң илкинҗи токлусы билен чалшып, ызына сатын алың. Эгер чалышмасаңыз, онда онуң бойнуны омруң. Әхли новбахар огулларыңызы хем чалшып, ызына сатын алың.

Мениң өңүмде хич ким эли бош гөрүнмесин[+].

21Алты гүнләп сиз ишләрсиңиз, эмма единҗи гүн дынч алың. Хатда сүрүм дөври болса-да, хасыл дөври болса-да, дынч алың[+]. 22Бугдайың илкинҗи хасылындан Галла байрамыны[†] белләң. Йылың ахырында хасыл той бериң. 23Йылда үч гезек әхли эркеклериңиз Ысрайыл[†] Худайы болан Бейик Худайың хузурына гелсин[+]. 24Чүнки Мен сизиң өңүңизден башга миллетлери[†] ковуп айрып, серхетлериңизи гиңелдерин. Йылда үч гезек Худайыңыз Реббиң хузурына гелсеңиз, хич ким сизиң ериңизе гөз дикип билмез.

25Маңа гурбанлык үчин сойян малыңызың ганыны хамырмаялы чөрек билен бермәң. Мениң байрамымың шанына гурбан эден малыңызың ягы эртире галмасын[+].

26Ериңизде өнен илкинҗи сайлама мивелери Худайыңыз Реббиң өйүне гетириң.

Овлагы энесиниң сүйдүнде биширмәң»[+].

27Реб Муса ене-де: «Шу сөзлери яз, чүнки Мен сениң билен ве Ысрайыл билен шу сөзлериң эсасында әхт баглашдым» дийди. 28Муса ол ерде Реб билен кырк гиҗе-гүндизләп болды. Ол не чөрек ийди, не-де сув ичди. Ол Әхт сөзлери болан бу он табшырыгы ясы дашларың йүзүне язды[+].


Мусаның йүзи нур сачяр

29Муса элине Әхт язылан ики саны ясы даш бөлегини алып, Синай дагындан ашак дүшди. Ол дагдан ашак инип гелйәркә, Худай билен геплешендиги үчин, онуң йүзи нур сачярды. Мундан онуң өзи хем бихабарды[+]. 30Харун ве әхли ысрайыллар Мусаның йүзүниң нур сачяндыгыны гөренлеринде, олар онуң якынына гелмәге горкдулар. 31Эмма Муса олары өз янына чагырды. Харун ве халкың әхли ёлбашчылары онуң янына гелдилер. Муса олар билен геплешди. 32Мундан соң әхли ысрайыллар онуң төверегине үйшдүлер. Муса Синай дагында Реббиң өзүне берен әхли табшырыкларыны[†] олара табшырды. 33Муса олар билен геплешип боландан соңра япынҗа билен өз йүзүни өртди. 34Эмма Муса Реб билен геплешмек үчин, Онуң хузурына чатма гирен вагты, тә дашары чыкянча, япынҗасыны айрарды. Ол дашары чыкып, Реббиң нәме буйрандыгыны ысрайыллара айдан вагты,[+] 35олар Мусаның йүзүни гөрүп билйәрдилер. Онуң йүзи нур сачярды. Соңра Муса Реб билен геплешмәге гирйән вагтына ченли, ене-де япынҗа билен йүзүни өртерди[+].

#### 35‑нҗи бап


Сабат гүни[†] хакда канунлар[†]

1Муса әхли ысрайыл[†] халкыны йыгнап, олара Реббиң ерине етирмеги буйран затларыны айтды: 2«Алты гүнүң довамында әхли ишиңизи эдиң, эмма Сабат гүнүни Реббе багыш эдип, дынч алың. Шол гүн иш эден адам өлүме хөкүм эдилер[+]. 3Сабат гүни яшаян ериңизиң хич бир еринде от якмаң».


Мукаддес чадыр[†] үчин садака[†]

4[•]Муса тутуш ысрайыл халкына шейле дийди: «Ине, сизе Реббиң буйругы: 5Өз араңыздан Реббе садака йыгнаң. Хер ким гөвнүнден чыкаран шу затлары Реббе садака берсин: алтын, күмүш ве бүрүнч; 6гөк, бадам, гырмызы йүплүк, непис зыгыр мата, гечи йүңи; 7гочуң эйленен дериси, сайлама дери, акация агаҗы;[+] 8чыра үчин зейтун ягы, месх ягы үчин ве якымлы ыслы түтетги[†] үчин хошбой ыслы затлар; 9эфода ве гурсакча[†] дакмак үчин хакык ве башга гымматбаха гашлар.

10Араңыздакы хемме укыплы сенетчилер гелип, Реббиң буйран әхли шу затларыны ясасынлар: мукаддес[†] чадыр, 11онуң дашкы өртүги ве япынҗасы, илдиргичлери, чарчувалары, сырыклары, сүтүнлери ве олары саклаян дабанлары; 12сандык ве онуң сырыклары, гапагы, тутусы; 13хантагта[†] ве онуң сырыклары, әхли энҗамлары ве Реббе хөдүр чөреги; 14ышык үчин чырадан, онуң энҗамлары ве чыралары, чыра үчин яг[†]; 15түтетги сыпасы,[†] онуң сырыклары, месх ягы ве хошбой ыслы затлар, мукаддес чадырың гирелгеси үчин япынҗа; 16якма гурбанлык сыпасы ве онуң бүрүнчден гөзенеги, сырыклары, әхли энҗамлары, легени ве онуң сүтүни; 17хаядың перделери, онуң сүтүнлери, дабанлары, хаядың дервезеси үчин япынҗа; 18Мукаддес чадырың ве хаядың газыклары, оларың зынҗырлары; 19Мукаддес отагда[†] хызмат этмек үчин, овадан тикилен мукаддес лыбаслары; руханы[†] Харуның ве онуң огулларының руханы болуп хызмат этмеклери үчин оларың йөрите гейимлери».

20Соңра әхли ысрайыл халкы Мусаның хузурындан дагашдылар. 21Хер ким йүрегинден бесләп, гөвнүнден чыкараныны Реббе йүз тутулян чадыр[†] үчин, онуң хызматы үчин ве мукаддес лыбаслар үчин Реббе садака гетирдилер. 22Шейлеликде, эркеклер хем, аяллар хем бирликде гелдилер. Оларың хеммеси өз гөвнүнден чыкаран билезиклерини, гулакхалкаларыны ве мөхүр басылан йүзүклер, гүлякалар гетирдилер. Оларың хеммеси алтындан ясаланды. Хеммелер алтындан ясалан затларыны Реббе садака бермек үчин гетирдилер. 23Хер ким өзүнде бар болан гөк, бадам, гырмызы йүплүгини, непис зыгыр матасыны, гечи йүңүни, гочуң эйленен дерисини ве сайлама дери гетирди[+]. 24Хер ким күмүшден я-да бүрүнчден эдилен задыны Реббе садака гетирди. Шейле хем, хер ким хер бир ишде уланып болҗак акация агаҗыны гетирди. 25Әхли укыплы чепер элли аяллар гөк, бадам, гырмызы йүплүкден ве непис зыгыр матадан өз эллери билен өрен затларыны гетирдилер. 26Йүреклерине салнан әхли башарҗаң аяллар гечиниң йүңүнден хем йүплүк өрдүлер. 27Ёлбашчылар эфодың ве гурсакчаның гашларыны өйҗүклерине отуртмак үчин хакык ве башга-да гымматбаха гашлар гетирдилер. 28Олар якымлы ыслы түтетги үчин, чыра ве месх ягы үчин хошбой ыслы өсүмликлери ве зейтун ягыны гетирдилер. 29Әхли ысрайыл эркеклери ве аяллары Реббиң Муса буйран иши үчин гөвнүнден чыкаран затларыны гетирдилер. Олар муны Реббе мейлетин садака хөкмүнде гетирдилер.

30[•]Соңра Муса ысрайыллара шейле дийди: «Ине, Реб[†] яхуда[†] тиресинден Хуруң агтыгы, Урының оглы Бесалели сайлады. 31Ол оны Өз Рухы билен долдурып, оңа дүрли сенетчилик ишлеринде укып, акыл-пайхас ве башарҗаңлык берди. 32Ол өкде накгаш болуп, алтына, күмше ве бүрүнҗе дүрли нагышлар салды. 33Дашлары оймакда, агач ёнмакда, хер хили уссачылык ишинде оңа укып берди. 34Шейле хем Реб Бесалеле ве дан тиресинден Ахысамагың оглы Охолыяба башга адамлара өвретмек ылхамыны хем берди. 35Реб олара дүрли сенетчилик ишлеринде укып берди: уссачылык я-да накгашчылык, я-да гөк, бадам, гырмызы йүплүк билен ве непис зыгыр сапак билен кешде чекмеклик, я-да докмачылык берилди. Оларың хеммеси өкде уссалар ве накгашлардыр».

#### 36-нҗы бап

1Мукаддес өйүң[†] гурлушының хер бир ишини нәхили ерине етирмелисини билер ялы, Реб[†] Бесалеле, Охолыяба ве башга-да хер бир өкде уссалара укып хем акыл-пайхас берди. Олар әхли иши Реббиң буйругы боюнча ерине етирмелидилер 2Соңра Муса Бесалели, Охолыябы ве башга-да Реббиң укып берен әхли өкде уссаларыны йыгнады. Реб бу иши ерине етирмеги оларың йүреклерине салды. 3Олар мукаддес[†] өйи гурмак үчин, ысрайылларың гетирен әхли мейлетин садакаларыны[†] Мусадан алдылар. Ысрайыллар энтек хем хер гүн ирден Муса мейлетин садакаларыны гетирйәрдилер. 4Шейлеликде, мукаддес өйүң хер дүрли ишини ерине етирйән хемме өкде сенетчилер гелдилер. Хер кимиң этмели иши белленилди. 5Олар Муса: «Реббиң бизе буйран ишини этмекде, халк затлары герегинден артык гетирйәр» дийдилер. 6Шонуң үчин хем Муса дүшелгәниң ичине шейле буйрук билен: «Мундан бейләк бир эркек я-да аял мукаддес өй үчин садака эдип, хич хили зат гетирмесин» дийип җар чекдирди. Шейдип, халк садака гетирмесини кесди. 7Чүнки оларың гетирен затлары эййәм әхли иши ерине етирмек үчин герегинден хем артыкды.


Ысрайыллар мукаддес чадыры ясаярлар

8[•]Өкде уссалар он пердеден ыбарат мукаддес чадыр ясадылар. Олар перделери непис зыгыр матадан, гөк, бадам, гырмызы йүплүкден эдип, оларың йүзүне керубың шекилини оваданлап чекдилер. 9Хер пердәниң узынлыгы йигрими секиз тирсек, ини дөрт тирсек болуп, әхли перделериң өлчеги бир меңзешди.

10Олар бәш пердәни бир айры, бейлеки бәш пердәни хем бир айры эдип чатдылар. 11Биринҗи бәш пердәниң иң соңкусының уҗуна гөк халка ясадылар, икинҗи бәш пердәниң иң соңкусына-да шейле этдилер. 12Биринҗи топлумың перделериниң иң соңкусының уҗуна элли саны халка ясадылар. Икинҗи топлумың соңкусына-да элли халка ясадылар. Халкалар бири-бириниң гаршысында ерлешенди. 13Алтындан элли саны илдиргич ясап, перделери илдиргич билен бири-бирине беркитдилер. Шейдип, чадыр тутуш бир битеви болды.

14Шейле хем, гечиниң йүңүнден эдилен он бир пердеден ыбарат мукаддес чадырың дашкы өртүгини ясадылар. 15Хер пердәниң узынлыгы отуз тирсек, ини дөрт тирсек болуп, он бир пердәниң-де өлчегини бир меңзеш этдилер. 16Перделериң бәшисини бир айры чатып, галан алтысыны хем бир айры чатдылар. 17Биринҗи топлумың ортасындан иң соңкусының уҗуна элли саны халка ясадылар, икинҗи топлумыңка хем шейле этдилер. 18Соңра бүрүнчден элли саны илдиргич ясап, олары халкадан гечирип, чадыры бирлешдирдилер. Шонда чадыр тутуш бир битеви болды. 19Чадыр үчин гочуң эйленен дерисинден япынҗа ясалды ве онуң үстүни өртмәге сайлама дериден ене бир япынҗа ясадылар[+].

20Мукаддес чадыр[†] үчин акация агаҗындан диклигине чарчувалар ясадылар. 21Хер чарчуваның узынлыгы он тирсек, ини бир ярым тирсек болды. 22Чарчувалары бири-бири билен сеплешдирип дурар ялы, хер чарчувада ики саны газык дикдилер. Чадырың әхли чарчувалары үчин шейле эдилди. 23Мукаддес чадырың чарчуваларыны шейле ясадылар: онуң гүнорта тарапы үчин йигрими саны чарчува ясалды. 24Йигрими чарчуваның ашагындан кырк саны күмүшден дабан ясадылар. Хер чарчуваның ашагындан онуң газыгы үчин ики саны дабан ясалды. 25Чадырың икинҗи тарапы болан демиргазык тарапы үчин хем йигрими чарчува ясалды. 26Олара хем хер чарчува икиден, җеми кырк саны күмүшден дабан ясадылар. Хер чарчуваның ашагындан ики дабан ясадылар. 27Чадырың арка тарапы болан гүнбатар тарапы үчин, алты чарчува ясалды. 28Чадырың арка тарапындакы бурчлар үчин ики чарчува ясалды. 29Олар ашакдан ве ёкардан шол бир халка бирлешдирленди. Оларың икиси-де шейле эдилип, олар ики бурчы эмеле гетирдилер. 30Шейдип, секиз саны чарчува болуп, хер чарчуваның ашагындан ики дабан ясалып, җеми он алты саны күмүшден дабан ясадылар.

31Мукаддес чадырың бир тарапындакы чарчувалар үчин акация агаҗындан бәш саны сырык ясадылар. 32Чадырың бейлеки тарапындакы чарчувалар үчин бәшисини ве арка тарапы болан гүнбатарындакы чарчувалар үчин бәшисини ясадылар. 33Чарчуваларың ортасындан гечйән таягыны чадырың бир уҗундан бейлеки уҗуна ченли гечирдилер. 34Чарчувалары алтына гаплап, сырыклары саклар ялы, алтындан халкалар ясадылар. Сырыклар хем алтына гапланды.

35Гөк, бадам, гырмызы йүплүкден ве непис зыгыр матадан туты[†] ясадылар. Онуң йүзүне овадан эдип, керубың шекилини нагышлап чекдилер. 36Пердәни асмак үчин, акация агаҗындан дөрт саны сүтүн ясалды. Олары алтын билен гаплап, олара алтындан илдиргичлер ве күмүшден дөрт саны дабан ясадылар. 37Шейле хем, олар чадырың гирелгеси үчин гөк, бадам, гырмызы йүплүкден ве непис зыгыр матадан перде ясадылар. Оны кешде билен нагышладылар. 38Бу перде үчин акация агаҗындан бәш саны сүтүн дикип, онуң ёкаркы өртүклерини ве сүтүнлерини алтына гапладылар. Оларың илдиргичлерини хем алтындан эдип, олара бүрүнчден бәш саны дабан ясадылар.

#### 37‑нҗи бап


Әхт сандыгы[†]

1[•]Бесалел акация агаҗындан сандык ясады. Онуң узынлыгы ики ярым тирсек, ини ве бейиклиги бир ярым тирсек болды[+]. 2Онуң ичини-де, дашыны-да сап алтына гаплады ве онуң даш-төверегине алтындан җәхек салды. 3Сандык үчин дөрт саны алтын халка ясады ве олары дөрт аягына: икисини бир тарапындакы аякларына, бейлеки икисини бейлеки тарапындакы аякларына дакды.

4Ол акация агаҗындан сырыклар ясап, олары алтына гаплады. 5Сандыгы гөтерип әкидер ялы, сырыклары онуң гапдалларындакы халкалардан гечирди. 6Соңра ол сап алтындан гапак ясады. Онуң узынлыгыны ики ярым тирсек, инини болса бир ярым тирсек этди. 7Гапагың хер ики ян четинде дөвме алтындан ики саны керуп[†] ясады. 8Керупларың бирини гапагың бир четинде, бейлекисини бейлеки четинде ерлешдирди. Олары гапагың хер ян четинде гоюп, олары гапак билен бир битеви эдип беркитди. 9Керуплар ганатларыны гапагың депесинде яйып, онуң үстүне сая салып дурдулар. Оларың йүзлери бири-бириниң гаршысында болуп, гөни гапага тарап середйәрдилер.


Хантагта[†]

10[•]Шейле хем ол акация агаҗындан хантагта ясады. Онуң узынлыгы ики тирсек, ини бир тирсек ве бейиклиги бир ярым тирсек болды. 11Оны сап алтына гаплап, даш-төверегине алтындан җәхек салды. 12Хантагтаның гыраларына дөрт бармак гиңликде гуршав этди ве гуршавың даш-төверегине алтындан җәхек салды. 13Хантагта үчин алтындан дөрт саны халка ясады. Халкалары онуң дөрт күнҗүндәки дөрт аягына беркитди. 14Хантагтаны гөтерип әкидер ялы, халкалардан гечен сырыклары гуршава якын ерлешдирди. 15Бесалел акация агаҗындан сырыклар ясап, олары алтына гаплады. 16Хантагтада гояр ялы сап алтындан гап-гачлары: якымлы ыслы түтетги[†] үчин табаклар ве җамлар, ичги садакасы[†] үчин шакәселер ве күйзелер ясады.


Чырадан

17[•]Бесалел сап алтындан чырадан ясады. Чыраданың эсасыны ве шахасыны хүнәрментчилик усулында дөвме сап алтындан ясап, онуң гүлкәсесини, гүл-гунчасыны ве гүляпрагыны өзи билен бир битеви этди. 18Чыраданың хер гапдалындан үч шаха чыкып, җеми онуң алты шахасы болды. 19Хер шаханың уҗунда бадамың гүли шекилинде гүлкәсе ясап, онуң гүл-гунчасы билен гүляпрагыны хем ясады. Бейлеки шахаларда хем хут шейдип, алты шаханың алтысыны-да бирмеңзеш эдип ясады. 20Чыраданың ортасындакы шахада бадам гүлүне меңзеш дөрт саны гүлкәсе болуп, олар хем гүл-гунчасы билен ве гүляпрагы билен ясалды. 21Хер җүбүтиң астында бир гунча чыкып, хеммеси билеликде җеми алты шаханы эмеле гетирйәрди. 22Чыраданың гунчаларыны ве шахаларыны бир битеви эдип ясап, онуң тутуш өзүни дөвме сап алтындан ясады. 23Чырадана еди чыра дакды. Онуң мүченегини ве новасыны сап алтындан ясады. 24Чыраданы ве оңа дегишли әхли энҗамлары бир ярым батман[*] болан сап алтындан ясады.


Якымлы ыслы түтетги үчин сыпа[†]

25[•]Якымлы ыслы түтетги үчин акация агаҗындан сыпа ясады. Онуң узынлыгы бир тирсек, ини хем бир тирсек болуп, ол дөртбурч болды. Онуң бейиклиги ики тирсек болуп, чыкып дуран бурчларыны өзи билен биле битеви эдип ясады. 26Онуң депесини, әхли тарапларыны ве бурчларыны сап алтына гаплады. Онуң даш-төверегине алтындан җәхек чекди. 27Онуң үчин алтындан ики саны халка ясады ве олары җәхегиң ашагындан бири-бирине гаршы эдип, ики тарапына дакды. Сыпаны гөтерип гидер ялы, ол халкалардан сырыклар гечирди. 28Сырыклары акация агаҗындан ясап, олары алтына гаплады.

29Ол атыр ясайҗының гарылмагы билен мукаддес[†] месх ягыны ве якымлы ыслы түтетги хем тайярлады[+].

#### 38‑нҗи бап


Якма гурбанлык сыпасы[†]

1[•]Бесалел акация агаҗындан якма гурбанлык сыпасыны ясады. Онуң узынлыгы-да, ини-де бәш тирсек болуп, ол дөртбурчды ве онуң бейиклиги хем үч тирсек болды. 2Гурбанлык сыпасының[†] дөрт бурчы-да ёкары чыкып дуранды. Бесалел олары гурбанлык сыпасы билен бир битеви эдип, оны тутушлыгына бүрүнҗе гаплады. 3Ол гурбанлык сыпасының әхли энҗамларыны: күл гаплары, күл атарлары, легенлери, чаршаклары ве маңңаллары ясады. Оларың хеммесини бүрүнчден ясады. 4Гурбанлык сыпасы үчин бүрүнчден торлы гөзенек ясады. Оны гурбанлык сыпасының ашакы гуршавында ерлешдирди. 5Торлы гөзенегиң дөрт бурчуның херсине сырыклары саклар ялы халка ясады. 6Ол сырыклары акация агаҗындан ясап, олары бүрүнҗе гаплады. 7Гурбанлык сыпасыны ики тарапындан гөтерип әкидер ялы, сырыклары халкалардан гечирди. Онуң дашыны тагталардан ясап, гутусының ичини бош гойды.

8Реббе йүз тутулян чадырың[†] гирелгесинде хызмат эдйән аялларың йүз гөрүлйән айнасындан Бесалел бүрүнчден леген ясады ве онуң дурян аягыны хем бүрүнчден этди[+].


Мукаддес чадырың[†] хаяды

9[•]Бесалел мукаддес[†] чадырың хаядыны гурды. Хаядың гүнорта тарапында йүз тирсек узынлыкда непис зыгыр матадан перделер асды. 10Перделер үчин йигрими саны сүтүн ве олары саклаян йигрими дабаны бүрүнчден ясады, сүтүнлериниң илдиргичлерини ве җәхеклерини күмүшден этди. 11Демиргазык тарапы үчин хем шейле этди. Онуң боюна йүз тирсек узынлыкда перделер тутды. Перделер үчин бүрүнчден йигрими саны сүтүн ве йигрими саны дабан ясады, эмма онуң илдиргичлерини ве җәхеклерини күмүшден ясады. 12Хаядың гүнбатар тарапы үчин элли тирсек узынлыкда перделер тутды ве перделер үчин он саны сүтүн ве он саны дабан ясады. Сүтүнлериң илдиргичлери ве җәхеклери күмүшден эдиленди. 13Хаядың өң тарапы болан гүндогар тарапының гиңлиги элли тирсек болды. 14Онуң бир тарапына узынлыгы он бәш тирсек болан перделер тутды. Оларың хем үч сүтүни ве үч дабаны барды. 15Бейлеки тарапына хем он бәш тирсек узынлыкда перделер тутды, онуң-да үч сүтүни ве үч дабаны барды. 16Хаядың даш-төверегиндәки әхли перделер непис зыгыр матадан эдиленди. 17Сүтүнлер үчин дабанлар бүрүнчден эдиленди, эмма онуң илдиргичлери ве җәхеклери күмүшденди, онуң ёкарсының өртүклери хем күмүшденди. Хаядың әхли сүтүнлери күмүш билен җәхеклененди. 18Хаядың гирелгеси үчин гөк, бадам, гырмызы йүплүкден ве непис зыгыр матадан кешде билен нагышланан япынҗа тикдилер. Онуң узынлыгы йигрими тирсек, бейиклиги бәш тирсек болуп, ини хем эдил хаядың тутулары ялыды. 19Япынҗаның бүрүнчден дөрт саны сүтүни билен дөрт саны дабаны барды. Онуң илдиргичлери, ёкарсының өртүклери ве халкалары күмүшденди. 20Мукаддес чадырың ве онуң хаядының әхли газыклары бүрүнчденди.


Мукаддес чадыр

21Ине, мукаддес чадырың, ягны мукаддес әхт[†] чадырының гурлушының беяны: Бу Мусаның буйругы эсасында ишленип, руханы[†] Харуның оглы Ытамарың гөркезмеси боюнча левилериң[†] ерине етирен ишиди[+]. 22Реббиң Муса буйран әхли затларыны яхуда[†] тиресинден Хуруң оглы, Урының агтыгы Бесалел ясады. 23Онуң янында дан тиресинден Ахысамагың оглы Охолыяп хем барды. Ол зергәр ве уссады, гөк, бадам, гырмызы йүплүкден эдилен мата ве непис зыгыр мата кешде чекйәнчиди.

24Мукаддес өйүң[†] әхли гурлушык ишине уланмак үчин, садака[†] эдип гетирилен алтының җеми кырк докуз батман ве ярым пут[*] болды. Ол мукаддес өйүң ресми өлчеги билен өлчелди. 25Илат санавында хасаба алнан халкдан йыгналан күмшүң мөчбери йүз етмиш батман ве ярым чувал[*] болды. Ол хем мукаддес өйүң ресми өлчеги билен өлчелди[+]. 26Бу хасаба алнан, яшы йигрими ве ондан ёкары болан хер адам башына мукаддес өйүң ресми өлчеги билен бир мысгалдан[*] дүшйәрди. Ол ерде җеми алты йүз үч мүң бәш йүз элли эркек адам барды[+]. 27Мукаддес өйүң сүтүни үчин ве тутының[†] сүтүни үчин йүз етмиш батман[*] күмүш уланылды. Йүз сүтүн үчин йүз етмиш батман күмүш, бир сүтүн үчин бир битин ондан еди батман[*] күмүш уланылды. 28Бесалел сүтүнлериң илдиргичлери үчин, онуң ёкаркы өртүклери ве җәхеклери үчин ярым чувал[*] күмүш уланды. 29Садака үчин гетирилен бүрүнҗиң мөчбери җеми йүз йигрими батман[*] болды. 30Мундан ол Реббе йүз тутулян чадырың гирелгеси үчин дабанлар ясады, бүрүнч гурбанлык сыпасыны ве онуң үчин бүрүнчден гөзенек, гурбанлык сыпасының әхли энҗамларыны, 31шейле хем, хаядың әхли сүтүнлерини, онуң дервезесиниң сүтүнлерини, мукаддес чадырың ве хаядың әхли газыкларыны ясады.

#### 39-нҗы бап


Руханы[†] гейимлери

1[•]Мукаддес отагда[†] хызмат этмек үчин гөк, бадам, гырмызы йүплүкден овадан нагышланан гейимлер тикдилер. Реббиң Муса буйрушы ялы, олар Харун үчин мукаддес[†] лыбаслары тикдилер.

2Бесалел эфоды алтын сапакдан, гөк, бадам, гырмызы йүплүкден ве непис зыгырдан докалан матадан тикди. 3Алтын бөлеклерини оврадып, сапак ялы инче кесип, оны гөк, бадам, гырмызы йүплүгиң ве непис зыгыр сапагың арасына уссатлык билен гошдулар. 4Хер ики уҗуны бири-бирине баглаян ики саны эгинбаг тикип, оны хем беркитдилер. 5Реббиң Муса буйрушы ялы, онуң йүзүндәки нагышлы кемери хем эдил эфодың тикилиши ялы алтындан, гөк, бадам, гырмызы йүплүкден ве непис зыгыр матадан тикдилер.

6Хакык дашлар тайярланып, оңа накгашларың оюп мөхүр басышы ялы, Ысрайылың огулларының атларыны оюп язып, олары хем алтын гаш өйҗүклере отуртдылар. 7Реббиң Муса буйрушы ялы, Ысрайылың огулларына ятлама дашлары болмагы үчин булары эфодың эгинбагына дакды.

8Инче нагышлар билен гурсакча[†] тикди. Оны эфодың тикилиши ялы эдип, алтындан, гөк, бадам, гырмызы йүплүкден ве непис зыгыр матадан тикди. 9Гурсакчаны ики гат эдип, инини боюны бир гарыш эдип, оны дөртбурч шекилинде этди. 10Гурсакчаның йүзүне дөрт хатар гаш: биринҗи хатара гойы гызыл, сары, зүмеррет гашлары; 11икинҗи хатара пөвризе, гөк якут, алмаз; 12үчүнҗи хатара мәмиши, ак ве гоңур якут, гойы гырмызы якут; 13дөрдүнҗи хатара алтын-сары, хакык ве яшыл гашлары дакды. Олар алтын гаш өйҗүклере отурдыланды. 14Ысрайылың огулларының атларына лайыклыкда гашлар он ики саны болуп, он ики тирәниң херсиниң ады эдил мөхүр басылан ялы эдилип, хер гашың йүзүне оюлып языланды.


Гурсакча

15Гурсакча үчин сап алтындан өрме зынҗырлар ясалды. 16Гурсакча дакмак үчин, алтындан ики саны гаш өйҗүги ве ики саны алтын халка ясап, олары гурсакчаның ёкаркы ики уҗуна илдирди. 17Өрме ики алтын зынҗыры гурсакчаның уҗундакы ики халкадан гечирди. 18Зынҗырларың бейлеки ики уҗуны алтын гаш өйҗүклере, эфодың өң тарапындакы эгинбагларына беркитди. 19Алтындан ене ики саны халка ясап, олары гурсакчаның ич йүзүндәки ики уҗуна, эфодың ич гатына дакды. 20Алтындан ене-де ики саны халка ясап, олары эфодың өң тарапындакы эгинбагының ашакы бөлегине беркитди. Олар эфодың нагышлы кемериниң ёкарсында ерлешенди. 21Реббиң Муса буйрушы ялы, гурсакчаның эфотдан салланып гачмазлыгы үчин, онуң халкалары гөк йүп билен эфодың халкаларына даңланды. Шонда гурсакча эфодың нагышлы кемериниң йүзүнде дурды.


Бейлеки руханы гейимлери

22Бесалел эфодың ашагындан гейилйән доны гөк матадан тикди. 23Онуң ортасындан келле гирип-чыкар ялы ачык ер гойды. Бу ачык ер йыртылмаз ялы, оңа гыя айлады. 24Гөк, бадам, гырмызы йүплүкден нар шекиллерини ясап, олары донуң ашакы этегине дакды. 25Сап алтындан җаңҗагазлар ясап, олары нарларың арасындан донуң тутуш этегине дакды. 26Реббиң Муса буйрушы ялы, бир нар билен алтын җаңҗагаз башаша эдилип, олар хызмат эденде геймек үчин тикилен донуң тутуш этегине дакылды.

27Олар Харун ве онуң огуллары үчин непис зыгыр матадан узын көйнеклер хем тикдилер 28Шейле хем, непис зыгыр матадан селле, башдаңы ве йүплүкден ички гейимлер тикдилер. 29Билгушагы гөк, бадам, гырмызы йүплүкден ве непис зыгыр матадан эдилип, нагышлар билен кешделенди. Бу Реббиң Муса буйрушы ялы эдилди.

30Сап алтындан безег шайыны ясады. Оюп мөхүр басылан дек, онуң йүзүне «Реббе багыш эдилен» диен сөзлери оюп язды. 31Реббиң Муса буйрушы ялы, муны гөк сапак билен селләниң өң тарапына чатды.


Муса эдилен ишлери гөзден гечирйәр

32Шейлелик билен, Реббе йүз тутулян мукаддес чадырың әхли иши тамамланды. Ысрайыллар әхли затлары эдил Реббиң Муса буйрушы ялы ясадылар. 33Соңра олар мукаддес чадыры Мусаның янына гетирдилер, шейле хем: чадыр ве онуң әхли эсбаплары, онуң илдиргичлери, чарчувалары, сырыклары сүтүнлери ве олары саклаян дабанлары; 34гочуң эйленен дерисинден ве сайлама дериден япынҗа, туты;[†][+] 35Әхт сандыгы[†] ве онуң сырыклары, гапагы, 36хантагта,[†] онуң әхли энҗамлары, Реббе хөдүр чөреги; 37ышык үчин сап алтындан чырадан, онуң әхли энҗамлары ве чыралары, чыра үчин яг[†]; 38алтындан эдилен сыпаны,[†] месх ягы ве хошбой ыслы затлар, мукаддес чадырың гирелгеси үчин япынҗа; 39бүрүнч гурбанлык сыпасы, онуң бүрүнчден гөзенеги, онуң сырыклары ве әхли энҗамлары, легени ве онуң сүтүни; 40хаядың перделери, сүтүнлери ве дабанлары, онуң дервезеси үчин япынҗа, онуң халкалары ве газыклары. Реббе йүз тутулян мукаддес чадырың хызматы үчин әхли эсбаплар. 41Мукаддес отагда хызмат этмек үчин, овадан тикилен мукаддес лыбаслары. Руханы Харуның ве онуң огулларының руханы болуп хызмат этмеклери үчин йөрите гейимлери гетирилди. 42Ысрайыллар әхли иши эдил Реббиң Муса буйрушы ялы ерине етирдилер. 43Муса әхли ишиң эдил Реббиң буйрушы ялы ерине етирилендигини гөренде, ысрайыллара алкыш айтды.

#### 40-нҗы бап


Мукаддес чадыр[†] Реббе багыш эдилйәр

1Реб[†] Муса шейле дийди: 2«Биринҗи айың биринҗи гүни Реббе йүз тутулян мукаддес[†] чадыры гур. 3Әхт сандыгыны[†] гетирип, онуң ичинде гой ве онуң өңүнден туты[†] тут. 4Хантагтаны[†] гетирип, онуң энҗамларыны отурт. Чыраданы гетирип, онуң чыраларыны як. 5Түтетги[†] үчин алтындан эдилен сыпаны[†] Әхт сандыгының өңүнде гой. Мукаддес чадырың гирелгесине япынҗа тут. 6Реббе йүз тутулян мукаддес чадырың гирелгесиниң өңүнде якма гурбанлык сыпасыны гур. 7Чадыр билен гурбанлык сыпасының арасында леген гоюп, оңа сув гуй. 8Тутуш даш-төвереге хаят гур ве хаядың дервезесине япынҗа тут. 9Соңра месх ягыны алып, чадыра ве онуң әхли затларына яг[†] гуй. Оны ве онуң әхли эсбапларыны мукаддес эт, шонда ол мукаддес болар. 10Якма гурбанлыгының[†] сыпасының үстүне ве онуң әхли энҗамларының үстүне хем яг сепеле. Шейдип, гурбанлык сыпасыны мукаддес эт, шонда ол иң мукаддес болар. 11Легене ве онуң сүтүниниң үстүне яг сепеләп мукаддес эт. 12Соңра Харуны ве онуң огулларыны Реббе йүз тутулян чадырың[†] гирелгесине гетирип, олары сув билен юв. 13Харуна руханы[†] гейимлерини гейдир ве онуң башына яг гуюп, Маңа багыш эт, шонда ол Маңа руханы болуп хызмат эдип билер. 14Онуң огулларыны хем гетирип, олара узын көйнеклери гейдир. 15Атасыны багыш эдишиң ялы, огулларыны хем башына яг гуюп багыш эт, шонда олар Маңа руханы болуп хызмат эдип билерлер: бу руханычылык олар үчин несилме-несил эбедилик болар».

16Муса әхли зады эдил Реббиң өзүне буйрушы ялы этди. 17Икинҗи йылың биринҗи айының биринҗи гүни мукаддес чадыр гурулды. 18Муса мукаддес чадыры шейле гурды: онуң дабанларыны, чарчуваларыны отуртды, сырыкларыны дакды ве сүтүнлерини дикди. 19Муса Реббиң өзүне буйрушы ялы эдип, мукаддес чадырың дашкы өртүгини ве япынҗасыны тутды. 20Ол Әхт[†] язгысыны алып, сандыгың ичинде гойды ве сандыгың сырыкларыны дакып, онуң үстүниң гапагыны япды[+]. 21Муса Реббиң буйрушы ялы, Әхт сандыгыны мукаддес чадыра гетирип гойды. Онуң өңүнден туты асып, оны айратын гойды. 22Ол хантагтаны тутының дашында, Реббе йүз тутулян мукаддес чадырың демиргазыгында гойды. 23Муса Реббиң буйрушы ялы эдип, ол хөдүр чөрегини хантагтаның үстүнде гоюп, Реббиң хузурына гетирди. 24Чыраданы Реббе йүз тутулян мукаддес чадырың гүнорта тарапына гетирип, хантагтаның гаршысында гойды. 25Реббиң өзүне буйрушы ялы, Муса Реббиң хузурында чыралары якды. 26Алтындан эдилен сыпаны гетирип, Реббе йүз тутулян чадырда, тутының өңүнде гойды. 27Муса Реббиң буйрушы ялы, онуң үстүнде якымлы ыслы түтетги якды. 28Ол мукаддес чадырың гирелгеси үчин япынҗа хем тутды. 29Ол Реббе йүз тутулян мукаддес чадырың гирелгесинде якма гурбанлык сыпасыны гойды. Реббиң буйрушы ялы, онуң үстүнде якма гурбанлыгыны ве галла садакасыны[†] берди. 30Реббе йүз тутулян чадыр билен гурбанлык сыпасының арасында легени гойды ве ювунмак үчин онуң ичине сув гуйды. 31Муса, Харун ве онуң огуллары шол сув билен эллерини ве аякларыны ювдулар. 32Олар Реббе йүз тутулян чадыра гиренлеринде ве гурбанлык сыпасының янына геленлеринде, Реббиң Муса буйрушы ялы ювундылар. 33Мукаддес чадырың ве гурбанлык сыпасының даш-төверегине хаят гурды ве хаядың дервезесине япынҗа тутды. Шейдип, Муса әхли иши тамамлады.


Реббиң шөхраты[†] чадыры долдуряр

34Соңра Реббе йүз тутулян мукаддес чадыры булут өртди. Реббиң шөхраты мукаддес чадыры долдурды[+]. 35Муса Реббе йүз тутулян чадыра гирип билмеди, себәби оны булут өртүп, мукаддес чадыры Реббиң шөхраты долдурыпды. 36Хер гезек булут мукаддес чадырдан айрылып сүйшенде, ысрайыллар хем өз ёлларыны довам этдирердилер[+]. 37Эмма булут ол ерден айрылмаса, тә булут сүйшйәнчә, олар хем гөчмән отурардылар. 38Тутуш ысрайыл[†] халкы хер гезек йөриш эденде, Реб олар үчин гүндизине булут, гиҗесине от сүтүни болуп, мукаддес чадырың депесинде дурярды.

### Левилер


Гириш

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]


#### Гириш


Левилер


Левилер китабында Худайың Муса пыгамбере берен канунлары ве табшырыклары беян эдилйәр. Китап леви тиресинден болан адамларың хатырасына Левилер дийип атландырыляр. Левилер мукаддес чадырда Реббиң айратын хызматкәрлеридилер. Руханылар хем өз аслы боюнча леви тиресиндендирлер. Китапда эсасан-да руханыларың ве бейлеки левилериң борчлары беян эдилйәр. Олар гурбанлыклар, Худая садакалар ве Гүнәден сапланма гүни ялы дини байрамлары гечирйәрлер (16:1-34, 23:26-32). Ислендик гүнә: агыр гүнә, еңил гүнә – тапавуды ёк, мукаддес өйи мурдар эдип билйәрди. Шонуң үчин-де, гүнәден сапланмак үчин берилйән гурбанлыклар дүрли-дүрлүди. Оларың бары бу китапда җикме-җик беян эдилйәр. Бу гурбанлыклар адамлары Худай билен ярашдырмага ярдам эдйәрди. Шейле хем Левилер китабы халал ве харам мал, эгин-эшик үчин уланылмалы маталар, гарыплар барада эдилмели алада хакындакы канунлардан ыбаратдыр.

Китапда хер кырк докуз йылдан бир йылы байрам этмек барада гүррүң эдилйәр. Шол йыл ер башкы эесине гайтарылып берилмелиди (25:8-17). Хер единҗи йыл топрага дынч бермек үчин, ер экишсиз галдырылмалыды (25:1-6). Ер хакындакы канунлар гаты ваҗыпды, чүнки ер аслында Худайыңкы болуп, хоҗалыкларың ве тутуш җемгыетиң ыкдысады эсасыды.

Китабың көп бөлеги канунлардан ыбаратдыр. Бейлеки бөлүмлерде халк ве руханылар Худайың гөркезмелерине гулак асанда я-да рет эденде, олара нәме боляндыгы беян эдилйәр. Худай Өзүне гаршы баш гөтеренлери дессине җезаландырып, Өзүне гулак асанлара болса шу ваданы берди:

«Мен сизиң араңызда болуп, сизиң Худайыңыз боларын, сизем Мениң халкым боларсыңыз. Мүсүрлилериң гулы болуп галмасынлар дийип, сизи Мүсүрден алып чыкан Худайыңыз Реб Мендирин. Сизи оларың элинден азат эдип, башыңызы дик тутдурып йөреден Мендирин».

26:12-13

Садакалар ве гурбанлыклар барадакы канунлар 1:1–7:38
Харуның ве онуң огулларының руханылыга беллениши 8:1–10:20
Халаллык ве харамлык барадакы канунлар 11:1–15:33
Гүнәден сапланма гүни 16:1-34
Дурмушда ве Худая сежде этмекде мукаддес болмак
барадакы канунлар 17:1–27:34
Дүрли меселелер барадакы канунлар 17:1–20:27
Руханылар үчин дүзгүнлер 21:1–22:33
Дини байрамлар үчин гөркезмелер 23:1–25:55
Ялканышлар ве җезалар 26:1-46
Реббе вадалар ве гурбанлыклар барадакы канунлар 27:1-34

#### 1‑нҗи бап


Якма гурбанлыгы[†]

1Реб[†] Өзүне йүз тутулян чадырдан Мусаны чагырып, оңа шейле дийди: 2«Ысрайыл[†] халкына айт: „Реббе мал гурбанлык бермек ислейәнлер, гой, гара маллардан я-да доварлардан берсинлер[+]. 3Сиз гара малы якма гурбанлык берсеңиз, малыңыз шикессиз өкүзче болсун. Реббиң бу гурбанлыгы сизиң адыңыздан кабул эдери ялы, сиз бу якма гурбанлыгыны Реббе йүз тутулян чадырың[†] агзына гетириң. 4Якма гурбанлык берйән малың эеси, онуң келлесине элини гойсун ве Худай[†] ол малы сизи гүнәлериңизден саплаян гурбанлык хөкмүнде кабул эдер. 5Соңра өкүзчәниң эеси Реббиң хузурында онуң дамагыны чалсын. Харуның огуллары – руханылар[†] болса, онуң ганыны Реббе хөдүр эдип, оны Реббе йүз тутулян чадырың агзындакы гурбанлык сыпасының[†] чар тарапына серпсинлер. 6Соңра гурбанлык малының эеси оны союп бөлеклесин. 7Руханы Харуның огуллары гурбанлык сыпасының үстүнде одун өрүп, от яксынлар. 8Соңра Харуның огуллары – руханылар бөлекленен эти, малың келлесидир ичягы билен билеликде гурбанлык сыпасының үстүнде янып дуран отда гойсунлар. 9Малың гарын ичегелери ве аяклары сува ювулсын. Руханы болса буларың хеммесини гурбанлык сыпасында яксын. Реббе тутушлыгына от үсти билен берилйән бу якма гурбанлыгының ысы Оңа якымлыдыр[+].

10Доварлардан алнан җанлы якма гурбанлык берилйән болса, онда бу гурбанлык җанлысы хич бир шикессиз гоч я-да эркеч болсун. 11Малың эеси гурбанлык җанлысының дамагыны гурбанлык сыпасының демиргазык тарапында, Реббиң хузурында чалсын. Харуның огуллары – руханылар болса гурбанлык җанлысының ганыны гурбанлык сыпасының чар тарапына серпсинлер. 12Соңра малың эеси гурбанлык җанлысыны бөлеклесин. Руханы болса ол бөлеклери җанлының келлесидир ичягы билен билеликде гурбанлык сыпасында янып дуран отда гойсун. 13Гурбанлык җанлысының гарын ичегелери ве аяклары сува ювулсын. Онсоң руханы буларың хеммесини гурбанлык сыпасында яксын. Реббе тутушлыгына от үсти билен берилйән бу якма гурбанлыгының ысы Оңа якымлыдыр[+]. 14Эгер Реббе якма гурбанлык хөкмүнде гуш хөдүрленилйән болса, онда сизиң гурбанлык гушуңыз гумры я-да кепдери болсун[+]. 15Руханы гурбанлык гушуның бойнуны ёлуп, онуң келлесини гурбанлык сыпасында яксын. Онуң ганыны гурбанлык сыпасының гапдалына акдырсын. 16Руханы гушуң петекесини ичиндәки затлары билен биле алып, гурбанлык сыпасының гүндогар тарапына, күл атылян ере ташласын. 17Соңра руханы гушуң ганатларындан тутуп, оны икә бөлсүн, йөне бөлеклери бири-биринден долы бөлүп айырмасын. Онсоң ол гушы гурбанлык сыпасында яксын. Реббе тутушлыгына от үсти билен берилйән бу якма гурбанлыгының ысы Оңа якымлыдыр[+].

#### 2‑нҗи бап


Галла садакасы[†]

1Кимде-ким Реббе галла садакасыны[†] бермекчи болса, ол садака сайлама бугдай унундан берилсин. Садака берйән адам унуң үстүне зейтун ягыны гуюп, якымлы ыслы түтетгини[†] онуң үстүнде гойсун[+]. 2Онсоң галла садакасы Харуның огулларына – руханылара[†] гетирилип берилсин. Руханы зейтун ягына гарылан сайлама бугдай унундан бир гошавуҗыны, якымлы ыслы түтетгиниң барыны алып, олары гурбанлык сыпасында[†] яксын. Реббиң ёлуна от үсти билен берлен бу садака пайының ысы Оңа якымлыдыр[+]. 3Галла садакасының галаны Харун билен онуң огулларыныңкы болсун. Реббе от үсти билен берилйән бу садака өрән мукаддес[†] садакадыр[+].

4Эгер сиз тамдырда япылан петири садака бермекчи болсаңыз, онда ол сайлама бугдай унундан биширилен, зейтун ягына югрулан, хамырмаясыз күлчелер я-да оҗакда биширилен, йүзүне зейтун ягы чалнан челпеклер болсун[+]. 5Эгер табада биширилен галла садакасыны бермекчи болсаңыз, онда ол сайлама бугдай унундан, зейтун ягына югрулып биширилен петир болсун[+]. 6Садака берйән петири дограп, үстүне зейтун ягыны гуйсун – бу галла садакасыдыр. 7Эгер сизиң берйән галла садакаңыз сачда биширилен петир чөрек болса, онда ол сайлама бугдай унундан эдилен хем-де зейтун ягына югрулан болсун. 8Реббе шейле биширилен галла садакасыны хөдүр эдиң. Чөрек рухана гетирилип берленден соң, ол оны гурбанлык сыпасының янына алып барсын. 9Руханы Реббиң ёлуна берилйән бу садака пайыны галла садакасындан бөлүп айрып, оны гурбанлык сыпасында яксын. Реббе от үсти билен берилйән бу садаканың ысы Оңа якымлыдыр[+]. 10Галла садакасының галан бөлеги Харун билен онуң огулларыныңкы болсун. Реббе от үсти билен берилйән бу садака пайы өрән мукаддесдир.

11Реббе садака берҗек чөрегиңиз хич вагт хамырмаялы болмасын. Чүнки Реббе от үсти билен берилйән бу садака хамырмаялы болмалы дәлдир я-да бал гошулмалы дәлдир[+]. 12Сиз бу затлары Реббе экиниңизиң илкинҗи хасыл садакасы хөкмүнде берип билерсиңиз. Эмма олар гурбанлык сыпасында якымлы ыс чыкармак үчин якылмасын[+]. 13Сиз берйән галла садакаларыңыза дуз сепиң. Чүнки дуз Худайыңыз[†] билен баглашан әхтиңизиң нышаныдыр. Берйән садакаларыңызың хеммесине дуз сепиң[+].

14Эгер сиз экиниңизиң илкинҗи хасылыны Реббе галла садакасы хөкмүнде хөдүр этмекчи болсаңыз, ол дөвлен тәзе бугдай сүммүлинден алнан ве отда говрулан болсун[+]. 15Оңа зейтун ягыны гошуп, якымлы ыслы түтетгини-де онуң үстүне гоюң. Бу галла садакасыдыр. 16Онсоң руханы дөвлен бугдайың белли бир мукдарыны ве якымлы ыслы түтетгили зейтун ягыны алып, олары гурбанлык сыпасында яксын. Бу Реббиң ёлуна от үсти билен берлен садака пайыдыр[+].

#### 3‑нҗи бап


Саламатлык гурбанлыгы[†]

1Берйән садакаңыз[†] саламатлык гурбанлыгы болуп, сиз улы мал өлдүрмекчи болсаңыз, онуң өкүз я сыгырдыгының пархы ёк, ол шикессиз мал болмалыдыр[+]. 2Малың эеси гурбанлык малының келлесине элини гоюп, Реббе йүз тутулян чадырың[†] агзында онуң дамагыны чалсын. Харуның огуллары – руханылар[†] гурбанлыгың ганыны гурбанлык сыпасының[†] чар тарапына серпсинлер. 3-4Сиз саламатлык гурбанлыгындан бар ичяглары хем-де гарын ичегелериң дашындакы бар ягы, билдәки ики бөвреги дашының ягы билен, багрың йүзүндәки яг пердесини бөвреклер билен биле алып, олары Реббе от үсти билен берилйән гурбанлык пайы хөкмүнде хөдүр эдиң. 5Онсоң Харуның огуллары булары гурбанлык сыпасының үстүнде янып дуран отдакы якма гурбанлыгы билен биле яксынлар. Реббе от үсти билен берилйән бу гурбанлыгың ысы Оңа якымлыдыр[+].

6Эгер саламатлык гурбанлыгы хөкмүнде Реббе довар сүриңизден гурбанлык хөдүр этмекчи болсаңыз, онда ол гочмы, гоюнмы, текеми, гечими – пархы ёк, ол шикессиз довар болмалыдыр. 7Эгер сиз гоюн гурбанлык бермекчи болсаңыз, онда оны Реббиң хузурына гетирмелисиңиз. 8Малың эеси гурбанлык җанлысының келлесине элини гоюп, онуң дамагыны Реббе йүз тутулян чадырың өңүнде чалсын. Харуның огуллары онуң ганыны гурбанлык сыпасының чар тарапына серпсинлер. 9-10Малың эеси саламатлык гурбанлыгы үчин хөдүр эдилен җанлының әхли ягларыны: гойнуң түрресиниң дүйбүнден кесилип алнан гуйрук ягыныңдыр ичягларының барыны ве гарын ичегелериң дашындакы ягларың барыны, билдәки ики бөвреги дашының ягы билен, багрың йүзүндәки яг[†] пердесини бөвреклер билен биле алып, олары Реббе от үсти билен берилйән гурбанлык пайы хөкмүнде хөдүр этсин. 11Онсоң руханы булары алып, Реббе от үсти билен берилйән иймит садакасы хөкмүнде гурбанлык сыпасында яксын[+].

12Эгер гечи гурбанлык бермекчи болсаңыз, сиз оны Реббиң хузурына гетирмелисиңиз. 13Малың эеси онуң келлесине элини гоюп, Реббе йүз тутулян чадырың өңүнде онуң дамагыны чалсын. Харуның огуллары гурбанлык җанлысының ганыны гурбанлык сыпасының чар тарапына серпсинлер. 14-15Малың эеси гурбанлык җанлысының бар ичягларыны хем-де гарын ичегелериниң дашындакы әхли ягыны, билдәки ики бөвреги дашының ягы билен ве багрың йүзүндәки яг пердесини бөвреклер билен биле алып, олары Реббе от үсти билен берилйән гурбанлык пайы хөкмүнде хөдүр этсин. 16Онсоң руханы булары алып, Реббе от үсти билен берилйән иймит садакасы хөкмүнде гурбанлык сыпасында яксын. Онуң ысы Реббе якымлыдыр. Гурбанлыгың әхли ягы Реббе хөдүр эдилсин[+]. 17Сиз ниреде яшасаңыз-да, этиң ягыны ве ганыны иймәң. Бу сизиң бүтин несиллериңиз үчин эбедилик дүзгүн болсун“»[+].

#### 4‑нҗи бап


Төтәнликден эдилен гүнәлер үчин берилмели гурбанлыклар[†]

1Реб[†] Муса шейле дийди: 2-3«Ысрайыл[†] халкына айт: „Кимде-ким Мен Реббиң сизе берен буйрукларымы төтәнден бозуп, гүнә этсе, шейле-де башына яг[†] гуйлуп сайланан баш руханының[†] өзи гүнә иш эдип, халкы языклы этсе, онда ол шикессиз бир өкүзчәни өлдүрип, оны Реббе гүнә гурбанлыгы хөкмүнде хөдүр этсин[+]. 4Өкүзчәни Реббе йүз тутулян чадырың[†] агзына, Реббиң хузурына гетирсин ве элини өкүзчәниң келлесине гоюп, Реббиң хузурында онуң дамагыны чалсын. 5Онсоң башына яг гуйлуп сайланан баш руханы өкүзчәниң ганындан биразрагыны алып, оны Реббе йүз тутулян чадыра гетирсин. 6Баш руханы[†] гана бармагыны батырып, Реббиң хузурына – иң мукаддес[†] отагың тутусының өңүне ганы еди гезек сепелесин. 7Соңра баш руханы Реббе йүз тутулян чадырдакы – Реббиң хузурындакы якымлы ыслы түтетги[†] якылян гурбанлык сыпасының шахларына бираз ган[†] чалсын. Өкүзчәниң галан ганыны болса Реббе йүз тутулян чадырың агзындакы якма гурбанлык сыпасының[†] дүйбүне дөксүн[+]. 8-9Баш руханы гүнә гурбанлыгы хөкмүнде берлен бу өкүзчәниң бар ичягларыны, гарын ичегелериниң дашындакы ягларыны, билдәки ики бөвреги дашының ягы билен ве багрың йүзүндәки яг пердесини бөвреклер билен биле алсын. 10Баш руханы бу малың ягыны-да эдил саламатлык гурбанлыгы үчин өлдүрилен өкүзиң ягларының алнышы ялы алып, олары якма гурбанлык сыпасында яксын. 11-12Эмма баш руханы өкүзчәниң дерисини, бар этини, келлебашаягыны, гарын-ичегелерини гарын-гаҗагы билен, гараз, өкүзчәниң диңе ягындан башга бар задыны дүшелгәниң дашындакы бир халал ере, күл үйшмегиниң үстүне чыкардып якдырсын[+].

13-14Эгер бүтин ысрайыл халкы өз Худайы[†] Реббиң берен буйрукларыны төтәнликден бозуп, гүнә этсе, бу гүнә иш хем җемагатдан яшырылып, оларың эден гүнәлериниң үсти ачылан бадына, җемагат гүнә гурбанлыгы хөкмүнде бир өкүзчәни Реббе йүз тутулян чадырың өңүне гетирсин[+]. 15Халкың яшулулары[†] Реббиң хузурында эллерини өкүзчәниң келлесине гоюп, шол ерде онуң дамагы чалынсын. 16Башына яг гуйлуп сайланан баш руханы өкүзчәниң ганындан биразрагыны алып, оны Реббе йүз тутулян чадыра гетирсин 17Онсоң баш руханы бармагыны гана батырып, оны еди гезек Реббиң хузурына – иң мукаддес отагың өңүне сепелесин[+]. 18Соңра баш руханы Реббе йүз тутулян чадырда Реббиң хузурындакы гурбанлык сыпасының шахларына бираз ган чалсын. Галан ганы болса Реббе йүз тутулян чадырың агзындакы якма гурбанлык сыпасының дүйбүне дөксүн. 19Баш руханы өкүзчәниң әхли ягыны алып, оны гурбанлык сыпасында яксын. 20Баш руханы гүнә гурбанлыгы үчин берлен өкүзче билен нәме эден болса, бу өкүзче билен хем шейле этсин. Ол гүнә гурбанлыгы үчин берлен бу өкүзче билен халкы гүнәсинден сапласын ве Худай халкың гүнәсини гечер. 21Соңра баш руханы өкүзчәни дүшелгәниң дашына чыкардып, оны-да биринҗи өкүзчәни якдырышы ялы эдип якдырсын. Бу халкың гүнә гурбанлыгыдыр.

22-23Эгер баштутанлардан бири өз Худайы Реббиң берен буйрукларыны төтәнликден бозуп, гүнә этсе, ол гүнәси барада оңа дуйдурылан бадына, гурбанлык хөкмүнде шикессиз бир эркеҗи гетирсин. 24Ол эркеҗиң келлесине элини гоюп, якма гурбанлык малының өлдүрилйән еринде, Реббиң хузурында онуң дамагыны чалсын. Бу гүнә гурбанлыгыдыр. 25Руханы болса гүнә гурбанлыгы үчин дамагы чалнан җанлының ганына бармагыны батырып, оны якма гурбанлык сыпасының шахларына чалсын. Галан ганы болса якма гурбанлык сыпасының дүйбүне дөксүн. 26Эркеҗиң бар ягыны руханы эдил саламатлык гурбанлыгыныңкы ялы эдип, гурбанлык сыпасында яксын. Шейдип, руханы гүнә гурбанлыгы үчин берлен эркеч билен гүнәлини гүнәсинден сапласын ве Худай онуң гүнәсини гечер.

27-28Эгер йөнекей халкдан бири Реббиң берен буйрукларыны төтәнликден бозуп, гүнә этсе, ол гүнәси барада оңа дуйдурылан бадына, бир шикессиз гечини гурбанлык берсин[+]. 29Ол элини гүнә гурбанлыгы үчин берилйән җанлының келлесине гоюп, якма гурбанлык малының өлдүрилйән еринде, Реббиң хузурында онуң дамагыны чалсын. 30Руханы онуң ганына бармагыны батырып, ол оны якма гурбанлык сыпасының шахларына чалсын. Галан ганы болса ол сыпаның дүйбүне дөксүн. 31Эдил саламатлык гурбанлыгының бар ягыны алшы ялы, руханы бу гечиниң хем әхли ягыны алсын. Соңра Реббе якымлы ыс чыкармак үчин оны гурбанлык сыпасында яксын. Шейдип, руханы гүнә гурбанлыгы үчин берлен гечи билен гүнәлини гүнәсинден сапласын ве Худай онуң гүнәсини гечер[+]. 32Эгер гүнәли киши гүнә гурбанлыгы үчин гузы бермекчи болса, онда ол шикессиз гузы болсун. 33Малың эеси элини гузының келлесине гоюп, якма гурбанлык малының өлдүрилйән еринде, гүнә гурбанлыгы хөкмүнде онуң дамагыны чалсын. 34Руханы гүнә гурбанлыгы үчин дамагы чалнан җанлының ганына бармагыны батырып, оны якма гурбанлык сыпасының шахларына чалсын. Галан ганы болса ол гурбанлык сыпасының дүйбүне дөксүн. 35Саламатлык гурбанлыгы[†] үчин өлдүрилен гойнуң бар ягының алнышы ялы, бу гүнә гурбанлыгы үчин хөдүрленен гузының хем әхли ягы алынсын. Руханы оны алып, Реббе от үсти билен берлен бейлеки гурбанлыклар билен биле гурбанлык сыпасында яксын. Шейдип, руханы гүнә гурбанлыгы үчин берлен гузы билен гүнәлини гүнәсинден сапласын ве Худай онуң гүнәсини гечер.

#### 5‑нҗи бап


Гүнәли адамың бермели гурбанлыгы

1Кимдир бири болан иши гөрүп я-да билибем, болан ише шаятлык этмеги сораланда, ондан боюн гачырса, ол өз җезасыны чекмелидир. 2Кимдир бири харам сайылян зада: харам вагшы хайваның маслыгына я-да харам мал-гараның маслыгына, я-да харам сүйрениҗилериң ве мөр-мөҗеклериң маслыгына төтәнликде галташса, онда ол муны аңан бадына, харам ве языклы сайыляндыр[+]. 3Кимдир бири харамлыгына, харам эдйән ислендик зада төтәнликден галташса, онда ол муны аңан бадына, языклы сайылсын[+]. 4Кимдир бири яманлык я-да ягшылык этмек үчин, соңуны сайман төтәнден ант ичсе, онда ол муны аңан бадына, нәхили ант ичилендигине гарамаздан, языклы сайылсын[+]. 5Эгер кимде-ким шулардан бирини эдип, гүнә газанандыгына гөз етирсе, ол эден гүнәсини боюн алсын. 6Ол эден гүнәси үчин төлег хөкмүнде сүрүден бир уркачы җанлыны: гойны я-да гечини Реббе гүнә гурбанлыгы үчин гетирсин. Руханы[†] гүнә гурбанлыгы үчин берлен гоюн я-да гечи билен гүнәлини гүнәсинден сапласын. 7Эгер гүнәлиниң гойна гурбы чатмаян болса, эден гүнәси үчин төлег хөкмүнде Реббе ики саны гумры я-да ики кепдери гетирсин. Оларың бири гүнә гурбанлыгы, бейлекиси болса якма гурбанлыгы үчиндир[+]. 8Ол булары рухана гетирип берсин. Руханы өңүрти гүнә гурбанлыгы үчин ниетленен гушы Худая хөдүр эдип, онуң боюн оңургасыны яздырсын, йөне онуң келлесини ёлуп айырмасын. 9Онсоң руханы гүнә гурбанлыгы үчин берлен гушуң ганындан гурбанлык сыпасының[†] гапдалына бираз сепеләп, галан ганы гурбанлык сыпасының дүйбүне акдырсын. Бу гүнә гурбанлыгыдыр. 10Бейлекисини руханы хөкүм боюнча, якма гурбанлыгы үчин Худая хөдүр этсин. Шейдип, руханы гүнә гурбанлыгы үчин берлен гумры я-да кепдери билен гүнәлини гүнәсинден сапласын ве Худай[†] онуң гүнәсини гечер.

11Эгер гүнәлиниң ики гумра я-да ики кепдерә гурбы чатмаян болса, онда ол эден гүнәси үчин садака[†] хөкмүнде ондан бир батмана барабар сайлама бугдай унуны гетирсин. Онуң үстүне зейтун ягы гуюлмасын я-да якымлы ыслы түтетги[†] гоюлмасын, чүнки бу гүнә гурбанлыгыдыр[+]. 12Ол оны рухана гетирип берсин. Руханы ундан Реббиң ёлуна хөдүрленен пай хөкмүнде бир гошавуч алып, оны Реббе от үсти билен берилйән садака пайы билен биле гурбанлык сыпасында яксын. Бу гүнә гурбанлыгыдыр. 13Ёкарда агзалан гүнәлерден бирини эден гүнәлини руханы гүнә гурбанлыгы үчин берлен ун билен гүнәсинден сапласын ве Худай онуң гүнәсини гечер. Галан ун галла садакасы ялы руханыныңкы болар“»[+].


Язык гурбанлыгы[†]

14Реб[†] Муса шейле дийди: 15«Эгер кимдир бири төтәнликде Реббе берилмели садакалары бермән гүнә газанса, онда ол Реббе язык гурбанлыгы хөкмүнде сүрүден шикессиз бир гоч гетирсин. Язык гурбанлыгының бахасы мукаддес[†] өйүң өлчегине гөрә күмүш билен кесгитленсин[+]. 16Ол Худая берилмели садакаларының барыны, үстүне гошмача бәшден бирини гошуп, рухана берсин. Руханы язык гурбанлыгына берлен гоч билен гүнәлини гүнәсинден сапласын ве Худай онуң гүнәсини гечер[+].

17Эгер кимде-ким Реббиң берен буйрукларының бирини төтәнликде бозуп, гүнә газанса, ол языклыдыр ве өз җезасыны чекмелидир. 18Реббе язык гурбанлыгы хөкмүнде сүрүден бир шикессиз гоч я-да шонуң ерини тутҗак зат гетирсин. Руханы шу гоч аркалы гүнәлини төтәнликде эден гүнәсинден сапласын ве Худай онуң гүнәсини гечер. 19Бу сениң Реббе гаршы эден гүнәң үчин төлег хөкмүнде берилйән язык гурбанлыгыдыр».

#### 6-нҗы бап

1Реб[†] Муса шейле дийди: 2«Эгер кимдир бири аманат я-да гирев гоян кишә бивепалык этсе, я-да огурлык этсе, я-да оны алдап, Реббиң табшырыкларыны[†] бозса,[+] 3-4я йитен зады тапып алыбам, бу хакда яландан ант ичип, ынсаның эдәйҗек затларының бирини эдип гүнә газанып, соңам өз эден гүнәсине дүшүнип, зорлук я-да хиле билен алан я-да өзүне аманат берлен, я-да бири тарапындан йитирилен ве өзүниң тапан задыны, 5я-да яландан ант ичен ислендик задыны бүтинлигине ве онуң бәшден бир гымматыны-да үстүне гошуп, өз языгыны билен бадына, оны эесине гайтарып берсин[+]. 6Соңра ол өзүниң Реббе язык гурбанлыгы хөкмүнде рухана сүрүден бир шикессиз гоч я-да онуң ерини тутҗак башга бир зат гетирип берсин. 7Онсоң руханы[†] Реббиң хузурында гүнәлини гүнәсинден сапласын ве шонда онуң нәхили гүнә эдендигине гарамаздан, Худай[†] онуң гүнәсини гечер».


Якма гурбанлыгы[†]


(Мүсүрден чыкыш 29:38-43; Чөлде 28:1-8)

8Реб Муса шейле дийди: 9«Харуна ве онуң огулларына табшыр. Якма гурбанлыгының берлиш кадасы шейледир: Якма гурбанлыгы узаклы гиҗе гурбанлык сыпасының[†] үстүнде гоюлмалыдыр. Гурбанлык сыпасындакы[†] от болса өчүрилмели дәлдир[+]. 10Эртеси ирден руханы эгнине непис зыгыр матадан тикилен ички гейимини ве онуң үстүнден зыгыр матадан тикилен лыбасларыны гейсин. Соңра ол гурбанлык сыпасының үстүндәки отда янан якма гурбанлык малының күлүни айрып, оны гурбанлык сыпасының гапдалында гойсун[+]. 11Онсоң руханы зыгыр матадан тикилен лыбасларыны чыкарып, башга эшиклерини гейсин ве күли дүшелгәниң дашына чыкарып, халал ере дөксүн[+]. 12Гурбанлык сыпасының үстүндәки от мыдама янып дурсун, ол хич хачан сөнмесин. Эртирлерине руханы одуң үстүне одун атсын. Якма гурбанлык малының бөлекленен этлерини онуң үстүне өрсүн. Саламатлык гурбанлыкларының[†] ягыны-да отда яксын[+]. 13Гурбанлык сыпасының үстүнде хемишелик от янып дурсун, ол хич хачан өчмесин.


Галла садакасы[†]

14Галла садакасының берлиш кадасы шейледир: Оны Харуның огуллары Реббиң хузурында, гурбанлык сыпасының өңүнде берсинлер[+]. 15Руханы галла садакасының зейтун ягына гарылан сайлама унундан ве онуң үстүндәки якымлы ыслы түтетгиден[†] гошавуҗыны долдурып алып, олары Реббиң ёлуна от үсти билен берилйән садака[†] пайы хөкмүнде гурбанлык сыпасында яксын. Онуң ысы Реббе якымлыдыр. 16Онуң галаныны Харун ве онуң огуллары ийсин. Ондан петир биширилип, олар мукаддес[†] ерде, Реббе йүз тутулян чадырың[†] ховлусында ийилсин. 17Ол хамырмаясыз болсун. Мен муны Реббе от үсти билен берлен садакаларымдан оларың пайы хөкмүнде бердим. Эдил гүнә гурбанлыгы ве язык гурбанлыгы ялы бу галла садакасы хем өрән мукаддес садакадыр[+]. 18Харуның неслинден болан хер бир эркек гөбекли бу галла садакасындан ийип билер. Бу Реббе от үсти билен берлен садакалардан онуң несиллери үчин эбедилик пайдыр. Бу галла садакасына Харуның огулларындан башга галташан хер кес бетбагтчылыга учрар»[+].

19Реб Муса шейле дийди: 20«Харуның ве онуң огулларының белленен гүни Реббе бермели садакасы, ине, шундан ыбаратдыр: сайлама бугдай унуның ондан бир батманыны гүнделик садака хөкмүнде берсинлер. Онуң ярысы эртирине, бейлеки ярысы агшамына берилсин. 21Ол ун зейтун ягына югрулып, сачда яга биширилен петир бөлеклери Реббе якымлы ыс чыкармак үчин галла садакасы хөкмүнде хөдүр эдилсин[+]. 22Галла садакасыны Харуның неслинден болан, башына яг[†] гуйлуп сайланан баш руханы тайярламалыдыр. Бу садака Реббе эбедилик пай хөкмүнде тутушлыгына якылсын[+]. 23Руханының берйән хер бир галла садакасы тутушлыгына якылмалыдыр, ол ийилмели дәлдир».


Гүнә гурбанлыгы[†]

24Реб Муса шейле дийди: 25«Харуна ве онуң огулларына айт: „Гүнә гурбанлыгың берлиш кадасы шейледир: гүнә гурбанлыгы үчин берилйән малың дамагы Реббиң хузурында, якма гурбанлык малының өлдүрилйән еринде чалынсын. Бу өрән мукаддес гурбанлыкдыр[+]. 26Оны гүнә гурбанлыгы үчин хөдүр эден руханы ийсин. Ол мукаддес ерде, Реббе йүз тутулян чадырың ховлусында ийилсин. 27Харуның огулларындан башга гурбанлык малының этине галташан хер кес бетбагтчылыга учрар. Эгер онуң ганы эгин-эшиге сычраса, ол мукаддес ерде ювулсын. 28Гурбанлык малының эти гайнадылан тоюн гап дөвүлсин. Эгер ол бүрүнч гапда гайнадылан болса, ол гап сүртгүч билен сүртүлип, сув билен чайкалсын[+]. 29Руханылар уругындан болан хер бир эркек гөбекли ондан ийип билер. Бу гурбанлык өрән мукаддес гурбанлыкдыр. 30Эмма мукаддес отагда гүнәден сапламак үчин, Реббе йүз тутулян чадырың ичине ганы гетирилен гүнә гурбанлыгы үчин берлен малың эти ийилмели дәлдир. Ол ода якылмалыдыр[+].

#### 7‑нҗи бап


Язык гурбанлыгы[†] барадакы дүзгүнлер

1Язык гурбанлыгы өрән мукаддес[†] гурбанлыкдыр. Онуң берлиш кадасы шейледир:[+] 2язык гурбанлык малының дамагы якма гурбанлык малының өлдүрилйән еринде чалнып, онуң ганы гурбанлык сыпасының[†] чар тарапына серпилсин. 3-4Онуң әхли ягы: гуйрук ягы, гарын ичегелериниң дашындакы ягы, билдәки ики бөвреги дашының ягы билен ве багрың йүзүндәки яг пердеси бөвреклер билен биле алнып, Реббе хөдүр эдилсин. 5Руханы[†] олары Реббе от үсти билен берилйән гурбанлык хөкмүнде гурбанлык сыпасында яксын. Бу язык гурбанлыгыдыр. 6Руханы машгаласындан болан хер бир эркек гөбекли ол мал этинден ийсин. Ол мукаддес ерде ийилсин, чүнки бу гурбанлык өрән мукаддес гурбанлыкдыр. 7Язык гурбанлыгының берлиш кадасы-да эдил гүнә гурбанлыгының берлиш кадасы ялыдыр. Язык гурбанлыгының эти языклыны гүнәсинден саплаян руханыныңкы болсун[+]. 8Ислендик кишиниң якма гурбанлыгыны хөдүрлейән руханы гурбанлыга берлен малың дерисини өзүне алсын. 9Тамдырда, питиде я-да сачда тайярланан ислендик галла садакасы[†] оны Худая хөдүрлейән руханыныңкы болсун[+]. 10Эмма зейтун ягына гарылан я-да гуры, биширилмедик галла садакасы Харун несиллериниң арасында дең пайлашылсын[+].


Саламатлык гурбанлыгы[†] барадакы дүзгүнлер

11Реббе хөдүр эдилйән саламатлык гурбанлыгының берлиш кадасы шейледир:[+] 12-13эгер кимдир бири саламатлык гурбанлыгыны Худая шүкүр хөкмүнде хөдүрлейән болса, онда ол гурбанлык берилҗек мал билен бирликде зейтун ягына югрулан күлчелер, йүзүне зейтун ягы чалнан челпеклер ве зейтун ягына югрулып, сайлама бугдай унундан биширилен петир ве чөрек хөдүр этсин[+]. 14Буларың херсинден бир чөреги Реббе үвреме садакасы хөкмүнде берсин. Олар саламатлык гурбанлыгының ганыны гурбанлык сыпасының чар тарапына серпйән руханыныңкы болсун. 15Реббе алкыш хөкмүнде берлен саламатлык гурбанлыгының эти болса хөдүр эдилен гүни ийилсин. Гурбанлык этиниң екеҗе бөлеги-де эртире галдырылмасын[+]. 16Эгер хөдүр эдйән садакаңыз айдылан я-да мейлетин садака болса, онда ол хөдүр эдилен гүни ийилсин. Ондан артып галаны эртеси гүн ийилсин[+]. 17Ондан артып галаны болса, үчүленҗи гүн ода якылсын. 18Эгер саламатлык гурбанлыгының этинден үчүленҗи гүн ийилсе, онда ол кабул болмаз ве оны хөдүр эден үчин хасаба алынмаз. Ол неҗисдир, ондан иен җезаны чекмели. 19Эгер гурбанлык малының эти ислендик харам зада галташса, ол ийилмесин, ода якылсын, халал эти харам сайылмадык киши ийип билер. 20Эгер кимде-ким харам болубам, Реббе хөдүр эдилен саламатлык гурбанлыгының этинден ийсе, ол өз халкының арасындан ковлуп чыкарылсын[+]. 21Эгер кимде-ким ислендик харам зада: ынсан харамлыкларына, харам мала я-да ислендик харам җандара галташыбам, Реббе хөдүр эдилен саламатлык гурбанлыгының этинден ийсе, ол өз халкының арасындан ковлуп чыкарылсын“». 22Реб[†] Муса шейле дийди: 23«Ысрайыл[†] халкына айт: „Өкүзиң, гойнуң я-да гечиниң хич бир ягыны иймесинлер[+]. 24Өлен малың я-да йыртыҗыларың парчалан малының ягы хер хили максатлар үчин уланылып билнер, эмма ол хич хачан ийилмели дәлдир[+]. 25Кимде-ким Реббе от үсти билен берилйән гурбанлык малының ягындан ийсе, ол ысрайыл халкының арасындан ковлуп чыкарылсын. 26Ниреде яшаяндыкларына гарамаздан, гушуңкымы я-да хайваныңкымы – пархы ёк, олар хич хили ган[†] иймесинлер[+]. 27Эгер кимде-ким ган ийсе, нәмәниң ганыдыгының пархы ёк, ол өз халкының арасындан ковлуп чыкарылсын“».

28Реб Муса шейле дийди: 29«Ысрайыл халкына айт: „Ким Реббе саламатлык гурбанлыгыны хөдүр этмекчи болса, ол Реббе айратын садаканы өз саламатлык гурбанлыгының малындан берсин. 30Садака берйән адамың өзи гурбанлык берлен малың ягыны онуң дөши билен бирликде гетирип, олары Реббе от үсти билен берилйән гөтерме садакасы хөкмүнде ёкары галдырсын. 31Руханы ягы гурбанлык сыпасында яксын, эмма гурбанлык малының дөши Харуның огулларыныңкы болмалыдыр[+]. 32Шейле хем саламатлык гурбанлыгыңызың саг будуны-да садака хөкмүнде рухана бериң. 33Гурбанлык малының пай хөкмүнде берилйән бу саг будуны, саламатлык гурбанлыгының ганыны ве ягыны хөдүрлән руханы алсын. 34Чүнки Мен ысрайыл халкындан оларың саламатлык гурбанлыкларындан[†] Реббе гөтерме садакасы хөкмүнде хөдүрленен дөши ве саг буды алдым. Олары Мен ысрайыл халкындан руханы Харуна ве онуң огулларына эбедилик пай хөкмүнде бердим. 35Харуның ве онуң огулларының Реббе руханы хөкмүнде гуллук этмәге башлан гүнлеринден бәри Реббе от үсти билен берилйән садакалардан олара дегишли пай шудур“». 36Мунуң ысрайыл халкындан эбедилик парз[†] хөкмүнде руханылара берилмелидигини, Харуны ве онуң огулларыны везипә беллән гүни Реб маңа буюрды. 37Якма гурбанлыгының,[†] галла садакасының, гүнә гурбанлыгының, язык гурбанлыгының, беллеме садакасының ве саламатлык гурбанлыгының берлиш кадасы шулардан ыбаратдыр. 38Синай[†] чөлүнде Реб Өзүне гурбанлыкдыр садакалар бермеклиги ысрайыл халкына буйран гүни Ол Муса бу табшырыгы берди.

#### 8‑нҗи бап


Муса Харуны ве онуң огулларыны руханылыга[†] беллейәр


(Мүсүрден чыкыш 29:1-37)

1[•]Реб[†] Муса шейле дийди: 2-3«Харуны ве онуң огулларыны, оларың руханылык лыбасларыны, месх ягыны, гүнә гурбанлыгы үчин берилйән өкүзчәни, ики саны гочы ве петирли себеди ал-да, бүтин халкы Реббе йүз тутулян чадырың[†] агзына үйшүр». 4Муса Реббиң буйрушы ялы-да этди. Бүтин халк Реббе йүз тутулян чадырың агзына йыгнанды. 5Муса халка йүзленип: «Мен Реббиң өзүме берен шу ашакдакы табшырыкларыны[†] ерине етирмелидирин» дийди. 6Шундан соң, Муса Харуны ве онуң огулларыны өңе чыкарып, олардан ювунмакларыны талап этди. 7Соңра Муса Харуның эгнине узын көйнек ве дон гейдирип, онуң билини гушак билен гушады. Муса онуң донуның үстүнден эфот гейдирип, оны безелен гушак билен Харуның аркасына беркитди. 8Онуң дөшүне гурсакча[†] дакып, онуң ичине Урымы ве Туммымы[†][*] салды[+]. 9Муса Харуның келлесине селле орады. Селләниң өң тарапында болса, алтын безеги – мукаддес[†] тәҗи гойды. Муса бар зады Реббиң табшырышы ялы этди[+]. 10Соңра Муса месх ягы алып, оны мукаддес чадыра ве онуң ичиндәки әхли энҗамларың үстүне сепеләп, олары мукаддес этди[+]. 11Ягдан еди сапар гурбанлык сыпасының[†] үстүне сепеләп, ол гурбанлык сыпасыны, онуң әхли энҗамларыны, легени ве онуң сүтүнини мукаддес этди. 12Багыш этмек үчин, Муса Харуның башына месх ягыны гуйды[+]. 13Онсоң Муса Харуның огулларыны гетирди. Оларың эгинлерине көйнеклерини гейдирип, биллерине гушак гушап, келлелерине селле орады. Муса бар зады Реббиң өзүне табшырышы ялы этди. 14Соңра ол гүнә гурбанлыгының өкүзчесини идип гетирди. Харун ве онуң огуллары, эллерини өкүзчәниң келлесине гойдулар. 15Муса өкүзчәниң дамагыны чалды. Ол өкүзчәниң ганындан алып, оны гурбанлык сыпасының шахларына бармагы билен чалып, гурбанлык сыпасыны халаллады. Галан ганы болса, ол гурбанлык сыпасының дүйбүне дөкди. Шейдип, Муса гурбанлык сыпасыны халалламак үчин оны мукаддес этди[+]. 16Онсоң Муса гарын ичегелериң дашындакы бар яглары ве багрың йүзүндәки яг пердесини, ики бөвреги дашының ягы билен алып, олары гурбанлык сыпасында якды[+]. 17Эмма өкүзчәниң өзүни, дерисини, этини ве ичгошуны Реббиң өзүне табшырышы ялы, Муса дүшелгәниң дашына чыкардып якдырды[+].

18Соңра ол якма гурбанлыгы үчин берилйән гочы гетирди. Харун ве онуң огуллары эллерини гочуң келлесине гойдулар. 19Гочуң дамагы чалынды. Муса онуң ганындан алып, гурбанлык сыпасының чар тарапына серпди. 20Ол гочы бөлекледи, келлесини ве ичягыны, онуң галан бөлеклери билен биле ода якды. 21Гочуң гарын-ичегелери ве аяклары ювландан соң, Муса гочы бүтинлигине гурбанлык сыпасында якды. Бу Реббе яраян якымлы ыс чыкармак үчин берилйән якма гурбанлыгыды, ягны Реббиң Муса табшырышы ялы, Реббе от үсти билен берлен гурбанлыкды[+].

22Соңра ол хөдүр эдилен икинҗи гочы, беллеме гочуны гетирди. Харун ве онуң огуллары эллерини гочуң келлесине гойдулар. 23Муса гочуң дамагыны чалып, онуң ганындан алды. Харуның саг гулагының юмшак этли ерине, саг элиниң ве саг аягының башам бармагына ган[†] чалды[+]. 24Онсоң Харуның огулларыны өңе чыкардылар. Муса оларыңам саг гулакларының юмшак этли ерине, саг эллериниң ве саг аякларының башам бармакларына ган чалды. Галан ганы болса ол гурбанлык сыпасының чар тарапына серпди. 25Соңра Муса гочуң ягларыны – гуйрук ягыны, гарын-ичегелериң дашындакы бар яглары, багрың йүзүндәки яг[†] пердесини, ики бөвреги дашының ягы билен ве саг буды алды. 26Муса Реббиң хузурындакы петирли себетден бир петири, зейтун ягына югрулан хамырмаясыз күлчәни, бир челпеги алып, олары ягың ве гочуң саг будуның үстүнде гойды. 27Бу затларың хеммесини Муса Харун билен онуң огулларының элиниң аясында гоюп, Реббе гөтерме садакасы[†] хөкмүнде ёкары галдырды. 28Соңра Муса бу затлары оларың эллеринден алып, олары гурбанлык сыпасында, якма гурбанлыгы билен билеликде якды. Бу Реббе от үсти билен берлен якымлы ыслы беллеме садакасыды. 29Онсоң Муса дөши алып, оны Реббе гөтерме садакасы хөкмүнде ёкары галдырды. Бу беллеме гочундан Мусаның пайыды. Муса бар зады Реббиң табшырышы ялы этди. 30Муса месх ягындан ве гурбанлык сыпасының үстүндәки гандан алып, Харуның үстүне ве эшиклерине, онуң огулларының үстүне ве эшиклерине сепеледи. Шейдип, Харуны ве онуң эшиклерини, онуң огулларыны ве оларың эшиклерини багыш этди. 31Онсоң Муса Харуна ве онуң огулларына шейле дийди: «Эти Реббе йүз тутулян чадырың агзында бишириң-де, оны шол ерде беллеме садакалары үчин ниетленен себетдәки чөрек билен ийиң. Худай[†] маңа: „Муны Харун ве онуң огуллары ийсин“ дийди. 32Этден ве чөрекден артаныны болса якың. 33Беллеме дабарасы тамамланянча, сиз еди гүнләп, Реббе йүз тутулян чадырың агзындан дашлашмаң. Чүнки белленме дабарасы еди гүн довам этмелидир. 34Бу гүнки ерине етирилен хер бир иш Реббиң табшырыгы боюнча, сизиң гүнәлериңизден сапланмагыңыз үчин эдилди. 35Сиз еди гиҗе-гүндизиң довамында Реббе йүз тутулян чадырың агзында болуп, Реббиң буйругыны берҗай эдиң, ёгсам өлерсиңиз. Маңа Реббиң буйругы шейледир». 36Харун ве онуң огуллары Реббиң Муса аркалы берен әхли табшырыкларыны берҗай этдилер.

#### 9-нҗы бап


Харун гурбанлык берйәр

1Секизленҗи гүн Муса Харуны, онуң огулларыны ве Ысрайыл[†] яшулуларыны[†] чагырды. 2Ол Харуна шейле дийди: «Өзүңе гүнә гурбанлыгы үчин бир шикессиз гөләни, якма гурбанлыгы үчин хем бир шикессиз гочы алып, олары Реббе хөдүр эт. 3-4Ысрайыл халкына-да айт, гой, олар хем гүнә гурбанлыгы үчин бир эркеҗи, якма гурбанлыгы үчин хем шикессиз биряшар гөләни ве гузыны Реббиң хузурында гурбанлык эдип берерлери ялы, саламатлык гурбанлыгы үчин бир өкүзчәни, бир гочы ве зейтун ягына гарылан галла садакасыны[†] гетирсинлер, чүнки бу гүн Реб[†] сизе гөрнер». 5Олар Мусаның буйран затларыны Реббе йүз тутулян чадырың[†] өңүне гетирдилер ве бүтин халк голая гелип, Реббиң хузурында дурды. 6Муса олара: «Реббиң шөхратының[†] сизе гөрнери ялы, Реббиң сизе берен табшырыгы шудур» дийди. 7Онсоң Муса Харуна шейле дийди: «Гурбанлык сыпасына[†] голай бар-да, өз гүнә гурбанлыгыңы ве якма гурбанлыгыңы бер, өзүңи ве халкыңы гүнәлеринден сапла. Реббиң буйрушы ялы, халкы берен гурбанлыгы билен гүнәлеринден сапла».

8Харун гурбанлык сыпасының[†] янына барып, өзи үчин берилйән гүнә гурбанлыгының гөлесиниң дамагыны чалды. 9Харуның огуллары гурбанлыгың ганыны рухана гетирип бердилер. Харун бармагыны гана батырып, гурбанлык сыпасының шахларына чалды ве галан ганы болса гурбанлык сыпасының дүйбүне дөкди. 10Эмма Харун гүнә гурбанлыгы үчин берлен малың ягыны, ики бөвреги дашының ягы билен ве багрың йүзүндәки яг пердесини гурбанлык сыпасында якып, Реббиң Муса табшырышы ялы этди. 11Малың галаныны ол дери билен биле дүшелгәниң дашында якды[+]. 12Соңра ол якма гурбанлык малының дамагыны чалды. Харуның огуллары гурбанлыгың ганыны онуң янына гетирдилер, Харун ганы гурбанлык сыпасының чар тарапына серпди. 13Харуның огуллары якма гурбанлык малыны бөлеклере бөлүп, оны келлеси билен биле Харуна гетирип бердилер. Харун олары тутушлыгына гурбанлык сыпасында якды. 14Харун гарын-ичегелери ве аяклары ювуп, олары якма гурбанлыгы билен билеликде гурбанлык сыпасында якды.

15Соңра Харун халкың гурбанлыгыны хөдүрледи. Ол халкың гүнәлери үчин гурбан эдилҗек эркеҗи гетирип, онуң дамагыны чалды-да, өңки гурбанлык ялы, муны хем гүнә гурбанлыгы хөкмүнде хөдүрледи. 16Харун якма гурбанлыгыны-да хөдүрләп, оны дүзгүн боюнча хөдүр этди. 17Онсоң ол галла садакасыны хөдүрләп, ондан гошавуҗыны долдурып алды-да, оны гурбанлык сыпасында якды. Бу галла садакасы эртирлерине берилйән якма гурбанлыкларындан[†] дашарыды. 18Харун халк үчин саламатлык гурбанлыгы хөкмүнде берилйән өкүзиң ве гочуң дамагыны чалды. Харуның огуллары ганы онуң янына гетирдилер. Харун ганы гурбанлык сыпасының чар тарапына серпди. 19Шейле хем, Харуның огуллары өкүзиң ве гочуң ягларыны: гуйрук ягларыны, гарын-ичегелериң дашындакы яглары, ики бөвреги дашының ягы билен, багрың йүзүндәки яг[†] пердесини Харуна гетирип бердилер. 20Харун бу яглары дөшлериң үстүнде гоюп, олары гурбанлык сыпаның үстүнде якды. 21Соңра Мусаның табшырышы ялы эдип, Харун дөшлери ве саг буды Реббе гөтерме садакасы хөкмүнде ёкары галдырды.

22Харун гүнә гурбанлыгыны, якма гурбанлыгыны, саламатлык гурбанлыгыны беренден соң, эллерини халка тарап узадып, олара ак пата[†] берди ве ашак дүшди. 23Муса билен Харун Реббе йүз тутулян чадыра гирдилер, соңра дашары чыкып, халка ак пата бердилер. Шол вагт Реббиң шөхраты бүтин халка гөрүнди[+]. 24Реббиң хузурындан от гелди, от гурбанлык сыпасының үстүндәки гүнә гурбанлыгыны ве ягы якып, олары күле өвүрди. Бу ахвалаты гөрен бүтин халк гыгырышып йүзин йыкылды[+].

#### 10-нҗы бап


Надабың ве Абыхувың эден гүнәси

1Бир гүн Харуның огуллары Надап билен Абыху күл атарларыны алып, оңа көз салдылар ве онуң үстүне якымлы ыслы түтетгини[†] гоюп, оны Реббиң хузурына элтдилер. Эмма бу от мукаддес[†] дәлди, чүнки Реб[†] оны олара хөдүрләң дийип табшырык[†] бермәнди[+]. 2Реббиң хузурындан дуйдансыз от гелип, Харуның огулларыны якып күл этди ве олар Реббиң хузурында шол бада җан бердилер[+]. 3Онсоң Муса Харуна: «Ине, бу Реббиң: „Хызматымы эдйән руханылар[†] Мениң мукаддеслигиме хормат гоймалыдырлар. Бүтин халк Мени шөхратламалыдыр“[†] диени шудур» дийди. Харун сесини чыкармады[+]. 4Муса Харуның дайысы Узыелиң огуллары Мишайыл билен Элсапаны чагырып, олара: «Өңе чыкың-да, гарындашларыңызы мукаддес отагың өңүнден айрып, дүшелгәниң дашына чыкарың» дийди[+]. 5Олар өңе чыкып, Мусаның айдышы ялы, олары көйнеклеринден тутуп, дүшелгәниң дашына чыкардылар. 6Соңра Муса Харуна ве онуң огуллары Элгазар билен Ытамара шейле дийди: «Сачларыңыз даралмадык болмасын, яс баглап, якаңызы йыртмаң. Эгер сиз шуларың бирини этсеңиз, өлерсиңиз ве Реббиң газабы бүтин халкың башындан инер. Эмма сизиң гарындашларыңыз ве бүтин ысрайыл[†] халкы Реббиң от үсти билен ёк эденлери үчин яс тутуп билерлер[+]. 7Сиз велин Реббе йүз тутулян чадырың[†] агзындан айрылып, дашары чыкмаң, ёгсам өлерсиңиз, чүнки депәңизе Реббиң месх ягы сүртүлендир». Олар Мусаның буйрушы ялы этдилер[+].

8Реб Харуна шейле дийди: 9«Өзүңем, огулларыңам Реббе йүз тутулян чадыра чакыр я-да шерап ичип гирмәң, ёгсам өлерсиңиз. Бу сизиң несиллериңиз үчин хем эбедилик дүзгүн болсун[+]. 10Сиз мукаддес зат билен йөнекей зады, халал билен харамы бири-биринден тапавутландырмалысыңыз[+]. 11Мениң Муса аркалы сизе берен парзларымы[†] ысрайыл халкына өвретмелисиңиз».

12Муса Харуна ве онуң галан огуллары Элгазар билен Ытамара шейле дийди: «Реббе от үсти билен берлен садакалардан[†] артан галла садакасыны алың. Ондан петир биширип, оны гурбанлык сыпасының[†] янында ийиң, чүнки ол өрән мукаддес садакадыр. 13Сиз оны мукаддес ерде иймелисиңиз. Бу Реббе от үсти билен берилйән гурбанлыклар[†] сениң ве огулларыңың пайыдыр. Чүнки Реб маңа шейле буюрды[+]. 14Эмма Реббе гөтерме садака хөкмүнде берлен дөш билен үвреме садака хөкмүнде буды сен өз огулларың ве гызларың билен биле ислендик халал ерде ийип билерсиң. Чүнки булар ысрайыл халкының саламатлык гурбанлыкларындан саңа ве сениң чагаларыңа берлен пайдыр. 15Үвреме садакасы хөкмүнде буды ве Реббе ёкары галдырылан гөтерме садакасы хөкмүнде дөши олар Реббе от үсти билен берилйән яг гурбанлыгы билен бирликде гетирсинлер. Булар Реббиң табшырышы ялы, саңа ве сениң огулларыңа эбедилик берлен пай болсун». 16Онсоң Муса гүнә гурбанлыгының эркеҗини сорады, гөрсе, ол эййәм якылан экен. Муңа Мусаның гаты гахары гелип, ол Харуның аман галан огуллары Элгазар билен Ытамара шейле дийди:[+] 17«Нәме үчин сиз гүнә гурбанлыгыны мукаддес өйүң янында иймедиңиз? Ол өрән мукаддес гурбанлыкдыр, оны сизе Реб Өз хузурында халкы гүнәлеринден сапламагыңыз үчин берди ахырын. 18Гурбанлык малының ганы мукаддес отага гетирилмәндир. Мениң табшырыгыма гөрә, сиз бу гурбанлыгы хөкман мукаддес өйүң янында иймелидиңиз»[+]. 19Харун Муса йүзленип шейле дийди: «Ине, мениң огулларым бу гүн Реббиң хузурында гүнә хем-де якма гурбанлыкларыны берди. Мениң башымдан болса бетбагтчылык инди, муңа гарамаздан, бу гүн мен гүнә гурбанлыгындан иен болсам, бу Реббе ярармыды?» 20Муны эшиден Муса онуң билен разылашды.

#### 11‑нҗи бап


Халал ве харам җандарлар


(Канун таглыматы 14:3-21)

1[•]Реб[†] Муса хем-де Харуна шейле дийди: 2-3«Ысрайыл[†] халкына айт: „Гуры ерде яшаян җандарларың арасындан сизиң ийип билҗеклериңиз шулардыр: гошатойнаклы, гәвүшейән ислендик хайваны[+]. 4-6Эмма гәвүш гайтарян хайванлардан я-да гошатойнаклы хайванлардан дүйәни, атялманы ве товшаны иймели дәлсиңиз, чүнки олар гәвүш гайтарярлар, эмма олар гошатойнаклы дәлдирлер, булар сизиң үчин харамдыр. 7Гошатойнаклыдыгына гарамаздан, доңуз хем тойнагы ярыклы болса-да, гәвүш гайтармаяр, бу сизиң үчин харамдыр. 8Сиз оларың этини иймәң ве ләшини-де эллемәң. 9Сувда яшаян әхли җандарлардан шулары ийип билерсиңиз: акар сувда я-да деңиздедигине гарамаздан, йүзгүчли хем теңңели җандарларың ислендигини ийип билерсиңиз. 10Сувда яшаян ислендик йүзгүчсиз ве теңңесиз сүйрениҗилер ве деңиздәки бейлеки кичи җандарларың әхлиси сизиң үчин неҗисдир. 11Бу җандарлар ысрайыл халкы үчин неҗислигине галсын. Оларың этини иймәң, оларың маслыгына галташмаң. 12Сувда яшаян йүзгүчсиз ве теңңесиз җандарларың бары сизиң үчин неҗисдир. 13Гушлардан шу ашакдакылар сизиң үчин неҗисдир: бүргүт, гарагуш ве деря бүргүди; 14-16чайчаңңалак, лачының әхли гөрнүшлери,[†] гарганың әхли гөрнүшлери, дүегуш, хүви, чарлак, гыргының әхли гөрнүшлери; 17-19байгуш, җүптүн, улы байгуш, ак байгуш, готан ве даззаркел, леглек, хокгарың әхли гөрнүшлери, хүйпүйпик ве ярганат. 20Дөрт аяклы, ганатлы мөр-мөҗеклериң хеммеси сизиң үчин неҗисдир. 21Йөне дөрт аяклы ганатлы мөр-мөҗеклерден ерде бөкер ялы аягы богунлыларыны ийип билерсиңиз. 22Олардан чекиртге гөрнүшлилери, чөл чекиртге гөрнүшлилери, җызлан гөрнүшлилери, яшыл чекиртге гөрнүшлилери ийип билерсиңиз[+]. 23Эмма галан дөрт аяклы, ганатлы мөр-мөҗеклериң бары сизиң үчин неҗисдир.

24Кимде-ким оларың маслыгына галташса, ол агшама ченли харам сайылсын. 25Кимде-ким буларың маслыгының ислендик бөлегини гөтерсе, ол эшиклерини ювсун ве агшама ченли харам сайылсын[+]. 26Тойнаклы болуп, эмма тойнагы ярык болмадык я-да гәвүш гайтармаян хер бир хайван сизиң үчин харамдыр. 27Дөрт аяклы җандарларың арасында пенҗесини ере уруп йөрейәнлериниң бары сизиң үчин харамдыр. Кимде-ким бу хайванларың маслыгына галташса, ол агшама ченли харам сайылсын. 28Оларың маслыгыны гөтерен адам эшиклерини ювсун, ол агшама ченли харам сайылсын. Чүнки бу хайванлар сизиң үчин харамдыр.

29-30Гурыер сүйрениҗилерден шулар: ялман, сычан, гөрнүшине гөрә улы сувулган, хажжык, земзен, сувулган, чәге сувулганы ве хамелеон сизиң үчин харамдыр. 31Сүйрениҗи җандарлардан шулар сизе харамдыр. Кимде-ким оларың маслыгына галташса, ол агшама ченли харам сайылсын. 32Буларың бириниң маслыгы бир задың үстүне гачса, шол зат харам болар. Ол ислендик уланылян зат: агач гап болсун, эгинбаш болсун, дери болсун, халта болсун – пархы ёк, олар сува сокулып чыкарылмалыдыр ве ол агшама ченли харам сайылмалыдыр. Шондан соң ол халал болар[+]. 33Эгер бу җандарларың бириниң маслыгы ислендик тоюн габың ичине дүшсе, онуң ичиндәки әхли зат харапланар ве ол габы дөвүң[+]. 34Ислендик иймит шулар ялы гапда ювулса, ол иймит харапланар. Шулар ялы гапдан ичилйән ислендик ичгилер-де харапланар. 35Оларың маслыгының бир бөлегиниң үстүне гачан ислендик зат харапланар. Тамдырдыгына я-да оҗакдыгына гарамаздан, ол йыкылмалыдыр. Олар харапдыр ве сизиң үчин хем харап болмалыдыр. 36Муңа гарамаздан, чешме я-да гуйы халаллыгына галар, эмма бу җандарларың маслыгына галташан ислендик адам ве ислендик зат харапланар. 37Эгер оларың маслыгының бир бөлеги, экилмек үчин айры гойлан ислендик тохумың үстүне гачса, ол халаллыгына галяндыр. 38Эмма оларың маслыгының бир бөлеги эзилен тохумың ичине гачса, онда тохум сизиң үчин харапдыр. 39Эгер халал җандарларың бири өлүп, онуң маслыгына галташан хер кес, агшама ченли харам сайылсын[+]. 40Онуң этинден иен адам, эшиклерини ювсун ве ол агшама ченли харам сайылсын; онуң маслыгыны гөтерен адам эшиклерини ювсун ве ол агшама ченли харам сайылсын.

41Гурыер сүйрениҗилериң бары сизиң үчин неҗисдир. Олар ийилмели дәлдир. 42Сиз гарнында сүйшйән сүйрениҗилери, дөрт аяклы я-да көп аяклы сүйрениҗилери иймели дәлсиңиз. Чүнки олар сизиң үчин неҗисдирлер. 43Сүйренип йөрейән җандарлардан хайсыдыр бирини ийип, сиз өзүңизи харам этмәң. 44Худайыңыз[†] Реб Мендирин. Шонуң үчин хем сиз тәмизленип,[†] мукаддес[†] болуң, чүнки Мен мукаддесдирин. Гурыер сүйрениҗилерини ийип, өзүңизи харам этмәң[+]. 45Мен – Реб сизи Мүсүр топрагындан сизиң Худайыңыз болмак үчин алып гелдим. Сиз мукаддес болмалысыңыз, чүнки Мен мукаддесдирин“». 46-47Бу канун[†] харам билен халалы, ийилйән җандар билен ийилмейән җандары бири-биринден тапавутландырмак үчин ниетленендир. Шейле хем ерде яшаян хайванлар, гушлар, сувда яшаян җандарлар, гурыер сүйрениҗилери хакындакы канундыр[+].

#### 12‑нҗи бап


Догрумдан соңкы тәмизлениш[†]

1Реб[†] Муса шейле дийди: 2«Ысрайыл[†] халкына айт: „Эгер гөврели аял огул догурса, эдил айбашы гөрйән дөврүндәки ялы, ол аял еди гүнләп харамдыр[+]. 3Доглан чага секизленҗи гүн сүннет эдилсин[+]. 4Аялың гандан тәмизлениш дөври отуз үч гүн довам эдер. Ол өзүниң тәмизлениш дөври гутарянча, хич бир мукаддес[†] зада галташмасын я-да мукаддес өе гирмесин[+]. 5Эгер аял гыз догурса, ол эдил айбашы гөрйән дөврүндәки ялы, ики хепделәп харамдыр. Онуң гандан тәмизлениш дөври алтмыш алты гүн довам эдер. 6Огул үчинми я-да гыз үчин – пархы ёк, аял өзүниң тәмизлениш дөври тамамланандан соң, ол якма гурбанлыгы үчин биряшар токлыны ве гүнә гурбанлыгы үчин бир кепдерини я-да гумрыны Реббе йүз тутулян чадырың[†] агзындакы рухана гетирип берсин. 7Руханы[†] бу якма гурбанлык җанлысыны Реббиң хузурында хөдүр эдип, ол аялы харамлыгындан тәмизлесин. Шондан соң ол аял ган[†] акма харамлыгындан тәмизленер. Огул я-да гыз дограндыгына гарамаздан, чага догран аял үчин канун[†] шейледир. 8Эгер догран аялың токла гурбы чатмаса, онда ол ики гумрыны я-да ики кепдерини – бирини якма гурбанлыгы үчин, бейлекисини гүнә гурбанлыгы үчин гетирсин. Руханы-да ол аялы хөдүр эден якма гурбанлыгы билен харамлыгындан тәмизлесин. Шондан соң ол аял тәмиз болар“»[+].

#### 13‑нҗи бап


Дери кеселлери хакда

1Реб[†] Муса ве Харуна шейле дийди: 2«Эгер кимдир бириниң дерисинде пакгарма, готур я-да менек пейда болуп, ол дери кеселине өврүлсе, ол адам руханы[†] Харуның я-да онуң огулларының бириниң янына гетирилсин. 3Руханы онуң эндамындакы дери кеселини барласын. Эгер дериниң кеселли ериниң гыллары агарып, ол дериден ашак гечен болса, онда бу дери кеселидир. Руханы дери кеселлини гөзден гечиренден соң, оны харам дийип ыглан этсин[+]. 4Эмма кеселлиниң эндамындакы менек ак болуп, ол дериниң астына гечмән, дериниң кеселли ериниң гыллары агармадык болса, онда руханы дери кеселлини еди гүнләп айры сакласын. 5Единҗи гүн руханы дери кеселлини гөзден гечирсин. Эгер дери кесели эндама яйраман, өңкүлигине галан болса, онда руханы дери кеселлини ене-де еди гүнләп айры сакласын. 6Единҗи гүнде руханы оны ене гөзден гечирсин. Эгер дери кесели солуп, эндама яйрамадык болса, руханы дери кеселлини тәмиз[†] дийип ыглан этсин. Бу диңе готурдыр, ол адам гейимлерини ювсун ве диңе шондан соң ол тәмиз болар[+]. 7Йөне дери кеселли адам тәмизленмек үчин өзүни рухана гөркезенден соң, готур онуң эндамына яйрап уграса, ол ене-де руханының янына гелсин. 8Руханы оны ене-де гөзден гечирсин. Эгер готур онуң эндамына яйран болса, руханы дери кеселлини харам дийип ыглан этсин. Бу дери кеселидир.

9Эгер кимдир бири дери кеселине ёлукса, ол руханының янына гетирилсин. 10-11Руханы оны гөзден гечирсин. Эгер онуң дерисинде ак пакгарма болуп, онуң үстүндәки гыллар агарып, ачык яра дөрән болса, бу өтүшен ёканчлы дери кеселидир. Руханы дери кеселлини харам дийип ыглан этсин. Рухана кеселлини айры сакламак герек дәлдир, чүнки ол харамдыр. 12-13Эмма дери кесели эндама яйрап, ол кеселлиниң башындан аягына ченли бүтин эндамыны тутан болса, руханы оны гөзден гечирсин. Эгер дери кесели онуң тутуш эндамына яйран болса, руханы кеселлини тәмиз дийип ыглан этсин. Диңе бүтин эндамының агаранлыгы үчин кеселли тәмиздир. 14Эмма кеселлиниң эндамындакы яраның ичиндәки эт гызаран болса, ол шол гүнүң өзүнде харам дийип ыглан эдилсин. 15Руханы оны ене-де гөзден гечирсин. Эгер руханы деридәки, яраның ичинде гып-гызыл эт гөрсе, ол дери кеселлини харам дийип ыглан этсин. Яраның ичинде гызаран эт харапдыр, чүнки ол дери кеселидир. 16Эмма яраның ичинде гөгерен гып-гызыл эт агарса, ол дери кеселли адам руханының янына гелсин. 17Руханы оны гөзден гечирсин. Эгер яраның ичинде гөгерен гып-гызыл эт агаран болса, руханы дери кеселлини тәмиз дийип ыглан этсин. Ол тәмиздир.

18-19Эгер бириниң эндамына чыбан чыкып, говулашандан соң чыбаның еринде ак пакгарма я-да гызылымтыл ак менек пейда болса, ол рухана гөркезилмелидир. 20Руханы оны гөзден гечирсин, эгер шол гызылымтыл ак менек дериден ашак гечип, ондакы гыллар агаран болса, руханы ол адамы харам дийип ыглан этсин. Ол чыбан чыкан ерден дөрән дери кеселидир. 21Эмма руханы дери кеселлини гөзден гечиренде, гызылымтыл ак менегиң үстүндәки гыллар агармадык болса ве ол дериден ашак гечмедик болса, онда руханы дери кеселлини еди гүнләп айры сакласын. 22Эгер гызылымтыл ак менек онуң бүтин эндамына яйран болса, руханы оны харам дийип ыглан этсин. Бу ёканчлы дери кеселидир. 23Эмма бу менек бир ерде болуп, эндама яйрамадык болса, онда бу чыбандан галан ыздыр. Руханы ол адамы тәмиз дийип ыглан этсин.

24-25Эгер кимдир бириниң эндамында янык болуп, ол янык ярасы гызылымтыл ак я-да чув-ак менеге өврүлсе, руханы оны гөзден гечирсин. Эгер менекдәки гыллар агарып, менек дериден ашак гечен болса, бу яныкдан дөрән ёканчлы дери кеселидир. Руханы ол адамы харам дийип ыглан этсин. 26Эмма руханы оны гөзден гечиренде, менекдәки гыллар агарман, менек дериден ашак гечмән, гайтам онуң реңки өчүшен болса, руханы ол адамы еди гүнләп айры сакласын. 27Единҗи гүн руханы оны гөзден гечирсин. Эгер менек эндама яйраян болса, руханы ол адамы харам дийип ыглан этсин. Бу дери кеселидир. 28Эмма бу менек бир ерде болуп, ол эндама яйраман, гайтам, онуң реңки өчүшен болса, бу ёканчлы дери кесели дәлдир. Руханы ол адамы тәмиз дийип ыглан этсин, чүнки бу янык ярасындан галан ыздыр.

29-30Эркек адамың я-да аялың келлесинде я-да эңегинде дери кесели пейда болса, руханы оны гөзден гечирсин. Эгер дери кесели дериден ашак гечип, ондакы гыллар инчеҗик, сары болса, руханы оны харам дийип ыглан этсин. Ол гиҗилевүкдир; ол келледе ве эңекде дөрән ёканчлы дери кеселидир. 31Руханы гиҗилевүк кеселлини гөзден гечирсин. Эгер гиҗилевүк дериден ашак гечмедик болса ве онда гара гыллар ёк болса, онда руханы гиҗилевүкли адамы еди гүн айры сакласын. 32-33Единҗи гүн руханы гиҗилевүкли адамы гөзден гечирсин. Эгер гиҗилевүк онуң эндамына яйрамадык болса ве онда сары гыллар болман, гиҗилевүк дериден ашак гечмедик болса, ол кеселли адам сачыны сырсын, эмма гиҗилевүгиң үстүни сырмасын. Руханы яңкы гиҗилевүкли адамы ене-де еди гүн айры сакласын. 34Единҗи гүн руханы гиҗилевүк кеселлини гөзден гечирсин. Эгер гиҗилевүк эндама яйрамадык болса ве дериден ашак гечмедик болса, руханы оны тәмиз дийип ыглан этсин. Ол эшиклерини ювсун, шондан соң ол тәмиз болар[+]. 35-36Эгер гиҗилевүк кеселли тәмиз дийлип ыглан эдиленден соң, гиҗилевүк онуң эндамына яйраса, руханы оны гөзден гечирсин. Эгер гиҗилевүк эндама яйран болса, онда руханы сары гыллары тапҗак болуп отурмасын, ол харамдыр. 37Эмма руханының пикириче гиҗилевүк өңки дуршуна галып, оңа гара гыллар чыкан болса, онда гиҗилевүк говулашандыр. Ол адам тәмиздир ве руханы оны тәмиз дийип ыглан этсин.

38-39Эркек адамың я-да аялың дерисинде ак менеклер пейда болса, руханы оны гөзден гечирсин. Эгер деридәки менеклер агымтыл болса, бу дериде өрен өргүндир, ол тәмиздир. 40Эгер бир адамың сачы дүшен болса, ол такыр келледир, эмма тәмиздир. 41Эгер онуң маңлай сачы ве депе сачы дүшен болса, ол такыр келледир, эмма тәмиздир. 42Эмма такыр келледе я-да маңлайда гызылымтыл ак менек пейда болса, бу онуң такыр келлесинде я-да маңлайында дөрән дери кеселидир. 43-44Руханы оны гөзден гечирсин. Эгер онуң такыр келлесиндәки я-да маңлайындакы ёкушян дери кесели ялы гызылымтыл ак менек болса, ол адам дери кеселлидир ве ол харамдыр. Руханы дери кеселлидиги үчин, ол адамы харам дийип ыглан этсин. 45Ёканчлы дери кесели болан адам сал-сал эгинбаш гейип, сачыны дарамасын ве эли билен агзыны тутуп: „Мен – харам, мен – харам“ дийип гыгырсын. 46Ёканчлы дери кесели айрылып гидйәнчә, ол харамдыр. Ол еке яшамалыдыр ве дүшелгәниң дашында болмалыдыр»[+].


Зең хакда

47-49«Эгин-эшиге дегишли кадалар шейледир. Йүңден я-да непис зыгыр матадан тикилен эшикде, зыгыр сүйүмиң я-да йүңүң эршинде я-да аргаҗында болсун, дериде я-да дериден эдилен ислендик затда болсун – пархы ёк, онуң яшылрак я-да гызылрак өвүсйән ери бар болса, ол зеңдир ве ол рухана гөркезилмелидир. 50Руханы зеңли зады гөзден гечиренинден соң, оны еди гүнләп айры сакласын. 51Единҗи гүнде руханы зеңли зады ене-де гөзден гечирсин. Эгер зең эшикде, эришде я-да аргачда, дериде я-да ислендик бир дериден эдилен затда болса, яйраян ёканчлы зеңдир ве ол харапланандыр. 52Эришден тикилен болсун я-да аргачдан, йүңден я-да непис зыгыр матадан, я-да дериден – пархы ёк, руханы ол зең яйран эшиги ода яксын.

53-54Руханы оны гөзден гечиренинде, зең эшиге, эрше я-да аргаҗа, я-да дериден эдилен ислендик зада яйрамадык болса, руханы шол зеңли задың ювулмагыны буюрсын. Соңра оны ене-де еди гүнләп айры сакласын. 55Зең ёкушан зат ювландан соң, руханы оны гөзден гечирсин. Эгер зеңиң реңки үйтгемедик болса, хатда зең яйрамадык болса-да, ол харапланандыр. Зең эшигиң ичиндеми я-да дашында – пархы ёк, оны ода якың.

56Эгер руханы оны гөзден гечирйәркә, бу затлар ювландан соң зеңиң реңкиниң өчүшендигини гөрсе, ол зеңи эшикден, эришден я-да аргачдан, я-да дериден йыртып айырсын. 57Эгер бу зең эшикде, эришде я-да аргачда, я-да дериден эдилен бир затда пейда болуп, ол яйрап башласа, зеңли зады ода якың. 58Эмма эшик, эриш, аргач я-да дериден эдилен ислендик зат ювландан соң зең айрылан болса, онда ол икиленч ювулсын, шондан соң ол тәмиз болар.

59Тәмиз я-да харапланан дийип ыглан этмек үчин, йүң я-да непис зыгыр матадан тикилен эшикде, эришде, аргачда я-да дериден эдилен ислендик затда пейда болан зең барадакы кадалар шулардан ыбаратдыр».

#### 14‑нҗи бап


Тәмизлениш[†] хакында

1Реб[†] Муса шейле дийди: 2«Ёканчлы дери кеселли адамың тәмизленйән дөврүндәки кадасы шейледир: ёканчлы дери кеселлини руханының[†] янына гетирсинлер[+]. 3-4Руханы дүшелгәниң дашына чыкып, дери кеселлини гөзден гечирсин. Эгер дери кеселли адам кеселден гутулан болса, руханы тәмизленмели адам үчин ики саны дири халал гушы, кедр агаҗының бөлегини, гойы гызыл реңкли сапагы ве кәкилик оты гетирмеклерини буюрсын[+]. 5Руханы гушларың бириниң ичи чешме сувлы тоюн габының үстүнде союлмагыны буюрсын. 6Онуң өзи болса дири гушы, кедр агаҗының бөлегини, гойы гызыл реңкли сапагы ве кәкилик отуны алып, олары чешме сувуның үстүнде өлдүрилен гушуң ганына батырсын. 7Онсоң руханы дери кеселинден тәмизленмели адамың үстүне гандан еди гезек сепеләп, оны тәмиз дийип ыглан этсин. Соңра ол гушы ачык мейдана учурып гойберсин[+]. 8Тәмизленмели адам гейимлерини ювуп, эндамындакы әхли түйлерини сырып ювунсын. Шонда ол тәмиз болар. Соңра ол дүшелгә гирсин, йөне еди гүн гечйәнчә, өз чадырына гирмесин[+]. 9Единҗи гүн ол сачыны, сакгалыны, гашыны, эндамындакы әхли түйлерини сырсын. Соңра ол гейимлерини ювуп, сува дүшүнсин. Шонда ол тәмиз болар.

10Секизленҗи гүн ол адам ики саны бир яшар шикессиз гочы, бир саны шикессиз бир яшар гузыны, зейтун ягына гарылан ондан үч батмана барабар сайлама бугдай унуны ве бир шакәсе зейтун ягыны галла садакасы[†] хөкмүнде рухана гетирип берсин. 11Тәмизлейән руханы тәмизленйән адамы шу затлар билен билеликде Реббиң хузурына, Реббе йүз тутулян чадырың[†] агзына гетирсин. 12Руханы гузуларың бирини алып, язык гурбанлыгы хөкмүнде бир шакәсе зейтун ягы билен биле, олары Реббе гөтерме садакасы хөкмүнде ёкары галдырсын. 13Ол гузыны мукаддес[†] ерде – гүнә хем-де якма гурбанлык малының союлян еринде сойсун. Чүнки язык гурбанлыгы-да, эдил гүнә гурбанлыгы ялы, руханыныңкы болсун. Бу өрән мукаддес гурбанлыкдыр[+]. 14Руханы язык гурбанлыгының ганындан бираз алып, оны тәмизленйән адамың саг гулагының юмшак ерине, саг элиниң башам бармагына ве саг аягының башам бармагына чалсын[+]. 15Руханы шол бир шакәсе зейтун ягындан алып, оны өз чеп элиниң аясына гуйсун. 16Онсоң чеп элиндәки яга саг элиниң бармагыны батырып, оны еди гезек Реббиң хузурында сепелесин. 17Элинде галан ягдан руханы тәмизленйән адамың саг гулагының юмшак ерине, саг элиниң башам бармагына ве саг аягының башам бармагына, язык гурбанлыгының малының ганы сүртүлен ере чалсын. 18Элиндәки ягың галаныны руханы тәмизленйән адамың келлесине чалсын. Шейдип, руханы ол адамы Реббиң хузурында харамлыгындан тәмизлесин. 19Харам адамы харамлыгындан тәмизлемек үчин, руханы гүнә гурбанлыгыны хөдүр этсин. Соңра ол якма гурбанлыгының малының дамагыны чалсын. 20Руханы гурбанлык сыпасының[†] үстүнде якма гурбанлыгыны ве галла садакасыны берсин. Шейдип, руханы оны харамлыгындан тәмизлесин. Шондан соң ол адам тәмиз болар.

21Эгер ол адам гарып болуп, бу затлара гурбы чатмаса, ол харамлыгындан тәмизленмек үчин, Реббе гөтерме садака хөкмүнде бир яшар гочы, галла садакасы үчин зейтун ягына гарылан бир батманың ондан бир бөлегине барабар болан сайлама бугдай унуны ве бир шакәсе зейтун ягыны ол рухана гетирип берсин. 22Шейле хем ол ики гумрының я-да ики кепдериниң бирини гүнә гурбанлыгы, бейлекисини якма гурбанлыгы үчин хөдүр этсин. 23Секизленҗи гүн гурбанлык берйән адам бу гурбанлыклары[†] өзүниң тәмизленмеги үчин Реббе йүз тутулян чадырың агзына, Реббиң хузурына гетирип, олары рухана берсин. 24Руханы язык гурбанлыгының гочуны ве бир шакәсе зейтун ягыны алып, олары Реббе гөтерме садакасы хөкмүнде ёкары галдырсын. 25Руханы язык гурбанлыгының гочуны союп, онуң ганындан биразрагыны алып, оны тәмизленйән адамың саг гулагының юмшак ерине, саг элиниң ве саг аягының башам бармакларына чалсын[+]. 26Руханы зейтун ягындан биразрагыны, өзүниң чеп элиниң аясына гуйсун. 27Онсоң руханы саг элиниң бармагыны чеп элиндәки яга батырып, оны еди гезек Реббиң хузурында сепелесин. 28Руханы элиндәки ягдан тәмизленйән адамың саг гулагының юмшак ерине, саг элиниң ве саг аягының башам бармакларына, язык гурбанлыгының гочуның ганы сүртүлен ере чалсын. 29Элиндәки ягың галаныны руханы Реббиң хузурында тәмизленйән адамы харамлыгындан тәмизлемек үчин, онуң келлесине чалсын. 30-31Соңра руханы ол адамың гурбуның чатып гетирен гумруларының я-да кепдерилериниң бирини гүнә гурбанлыгы, бейлекисини болса якма гурбанлыгы хөкмүнде галла садакасы билен бирликде хөдүр этсин. Шейдип, руханы тәмизленйән адамы Реббиң хузурында харамлыгындан тәмизлесин. 32Дери кеселли болуп, тәмизленмеги үчин садака бермәге гурбы чатмаян кишилер үчин када шулардан ыбаратдыр».


Җайлардакы зең хакда

33Реб Муса билен Харуна шейле дийди: 34-35«Сиз Мениң мүлк эдип берйән Кенган[†] юрдума бараныңыздан соң, Мен сизиң өйлериңизиң биринде зең дөретсем, шол өйүң эеси руханының янына гелип: „Өйүмде зең пейда болды“ дийсин. 36Руханы өйи гөзден гечирмәге гитмезден өң, өйүң ичиндәки бар затларың даша чыкарылмагыны буюрсын, ёгсам өйүң ичиндәки әхли зат харапланар. Соңра руханы өйи гөзден гечирмәге гитсин. 37-38Ол зең ери гөзден гечирсин. Эгер зең өйүң диварында болуп, яшылымтыл я-да гызылымтыл менеклер гөрнүшинде[†] диварда чуң орнан болса, руханы өйден даша чыкып, өйи еди гүнләп гулплап гойсун. 39-40Единҗи гүн руханы гелип, өйи ене гөзден гечирсин. Эгер зең өйүң диварларына яйрап гиден болса, руханы зең яйран дашлары айырдып, олары галаның дашындакы харап затларың зыңылян ерине ташлатсын. 41Руханы өйүң ичиниң сувагыны гырдырып алып, оны галаның дашындакы харап затларың зыңылян ерине ташлатсын. 42Айрылан дашларың ерине башга дашлар өрүлип, өй тәзеден сувалсын. 43-44Дашлары сөкүлип алнып, сувагы гырлып айрылып, тәзеден суваландан соңам ол өйде зең пейда болса, руханы барып, ол өйи ене-де гөзден гечирсин. Эгер зең өе яйран болса, ол өй харап сайылсын. 45Ол өй йыкылмалыдыр, онуң дашлары, агачлары ве өйүң әхли суваглары, галаның дашына, харап затларың зыңылян ерине чыкарылып ташлансын. 46Кимде-ким „өй япык“ дийлип ыглан эдилен дөвүрде оңа гирсе, ол агшама ченли харам сайылсын. 47Кимде-ким ол өйде ятса я-да нахарланса, ол гейимлерини ювсун[+].

48Өй суваландан соңра руханы гелип, өйи гөзден гечирсин. Эгер өе зең яйрамадык болса, руханы өйи тәмиз дийип ыглан этсин, чүнки бу зеңиң долы айрылдыгыдыр. 49Өйи халалламак үчин руханы ики саны гушы, кедр агаҗының бөлегини, гойы гызыл реңкли сапагы ве кәкилик отуны алсын[+]. 50Гушларың бирини ичи чешме сувлы тоюн габың үстүнде өлдүрсин. 51Онсоң кедр агаҗының бөлегини, кәкилиги, гойы гызыл реңкли йүпи дири гуш билен билеликде алып, олары чешме сувлы тоюн габының үстүнде өлдүрилен гушуң ганына батырсын-да, ганы еди гезек өйүң ичине сепелесин. 52Шейдип, руханы өйи гушуң ганы, чешме сувы, дири гушы, кедр агаҗының бөлегини, кәкилик отуны ве гойы гызыл реңкли сапак билен халалласын. 53Руханы дири гушы галаның дашына чыкарып, оны ачык мейдана учурып гойберсин. Шейдип, ол өйи халалласын, шондан соң өй тәмиз болар.

54-56Хер хили дери кеселлери: гиҗилевүк, гейимде ве өйде пейда болан зең, дери пакгармасы, готур, менек ялы хер дүрли дери кеселлериң харапдыгыны я-да тәмиздигини кесгитлейән кадалар шулардан ыбаратдыр»[+].

#### 15‑нҗи бап


Адамы мурдар[†] эдйән затлар

1Реб[†] Муса билен Харуна шейле дийди: 2«Ысрайыл[†] халкына шейле дий: „Бир эркегиң җынс агзаларындан сувуклык акян болса, онда ол адам харамдыр. 3Сувуклык акмасы бар адамың харамлыгы шундан ыбаратдыр: онуң эркеклик агзасындан сувуклыгың акмагы довам эдйәнем болса, этмейәнем болса, ол харамдыр. 4Онуң ятян ёрган-дүшеги, үстүнде отурян ислендик зады харапдыр. 5Онуң ёрган-дүшегине галташан хер кес гейимлерини ювсун, сува дүшүнсин. Ол агшама ченли харамдыр[+]. 6Сувуклык акмасы болан адамың отуран еринде отуран хер кес гейимлерини ювсун, сува дүшүнсин. Ол агшама ченли харамдыр. 7Сувуклык акмасы бар адамың беденине галташан хер кес гейимлерини ювсун, сува дүшүнсин. Ол агшама ченли харамдыр. 8Эгер сувуклык акмасы бар адам тәмиз[†] адамларың үстүне түйкүрсе, олар гейимлерини ювсунлар, сува дүшүнсинлер. Олар агшама ченли харамдырлар. 9Сувуклык акмасы бар адамың мүнен ислендик эери-де харапдыр. 10Сувуклык акмасы бар адамың отуран ислендик задына галташан адам агшама ченли харамдыр. Харам адамың отуран ислендик задыны гөтерен гейимлерини ювсун, сува дүшсүн. Ол агшама ченли харамдыр. 11Сувуклык акмасы бар адам элини ювман бирине галташса, ол адам гейимлерини ювсун, сува дүшүнсин. Ол агшама ченли харамдыр. 12Сувуклык акмасы бар адамың эллән ислендик тоюн габы дөвүлсин, агачдан эдилен гап болса, ол ювулсын[+].

13Сувуклык акмасы бар адам кеселден гутулансоң, тәмизленмек үчин еди гүни санап гечирсин. Ол гейимлерини ювуп, акар сува дүшсүн. Шондан соң ол тәмиз болар. 14Секизленҗи гүн ол ики саны гумрыны я-да ики кепдерини Реббиң хузурына, Реббе йүз тутулян чадырың[†] агзына гетирип, олары рухана берсин[+]. 15Руханы[†] гушларың бирини гүнә гурбанлыгы, бейлекисини болса, якма гурбанлыгы үчин хөдүр этсин. Шейдип, Реббиң хузурында руханы ол адамы сувуклык акмасы зерарлы болан харамлыкдан тәмизлесин.

16Эгер хайсыдыр бир эркегиң тохумы акса, ол адам тутуш беденини ювсун. Ол агшама ченли харамдыр[+]. 17Матадан я-да дериден эдилен зада тохум деген болса, ол сув билен ювулсын. Ол зат агшама ченли харапдыр. 18Эркек аялына янашып, ондан тохум акса, эркегем, аялам сува дүшүнсинлер. Олар агшама ченли харамдырлар.

19Айбашы гөрйән аял еди гүне ченли харамдыр. Ким оңа галташса, ол агшама ченли харамдыр[+]. 20Айбашы гөрйән дөврүнде аялың дүшенип ятан хер зады харап болар. Аялың отуран хер зады хем харапдыр. 21Онуң дүшегине галташан адам гейимлерини ювсун, сува дүшүнсин. Ол агшама ченли харамдыр. 22Ол аялың отуран задына галташан адам гейимлерини ювсун, сува дүшүнсин. Ол агшама ченли харамдыр. 23Ол аялың ёрган-дүшегими я-да үстүнде отуран зады – пархы ёк, оңа галташан адам агшама ченли харамдыр. 24Эгер эркек адам ол аяла янашса, аялың харамлыгы эркеге-де гечер ве ол еди гүне ченли харамдыр ве онуң ятан ёрган-дүшеги-де харапдыр[+].

25Эгер аялың ган[†] акмасы айбашы гөрйән дөврүнден дашары бирнәче гүнләп довам этсе, ган акмасы кесилйәнчә, ол аял эдил айбашы гөрйән дөврүндәки ялы харамдыр[+]. 26Онуң ган акмасы дөврүнде ятян ёрган-дүшеги, эдил айбашы гөрйән дөврүндәки ёрган-дүшеги ялы харам хасаплансын. Аялың отуран ислендик зады онуң айбашы гөрйән дөврүндәки ялы харамдыр. 27Бу затлара галташан хер кес-де харам болар. Ол эшиклерини ювуп, сува дүшүнсин. Ол агшама ченли харамдыр. 28Аялың ган акмасы кесиленден соң, арадан еди гүн гечсин. Диңе шондан соң, ол тәмиз болар. 29Секизинҗи гүн ол ики саны гумрыны я-да ики кепдерини алып, Реббиң хузурына, Реббе йүз тутулян чадырың агзына гетирип, олары рухана берсин[+]. 30Руханы оларың бирини гүнә гурбанлыгы, бейлекисини-де, якма гурбанлыгы хөкмүнде хөдүрләп, ган акмасы зерарлы харам аялы Реббиң хузурында харамлыгындан тәмизлесин.

31Шейдип, харамлыклары зерарлы, мукаддес[†] чадырдан дашда болмакларыны ысрайыл халкына дуйдурың. Маңа йүз тутулян өйи хараплап, оларың өзлери хем мурдарлыкда өлмесинлер[+]. 32-33Эркеклик җынсындан сувуклык я-да тохум акып харам болан киши айбашы гөрйән аял, сувуклык акмасы болан эркек я-да аял ве харам аяла янашан эркек хакындакы кадалар шулардан ыбаратдыр“».

#### 16-нҗы бап


Гүнәден сапланма гүни[†]

1-2Харуның мукаддес[†] дәл от билен Реббиң хузурына якынлашандыклары себәпли өлен ики оглуның өлүминден соң, Реб[†] Муса шейле дийди: «Доганың Харуна айт, ол тутының[†] аңырсына – иң мукаддес отага ислән вагты гирмесин, ёгсам ол өлер. Чүнки Мен Әхт сандыгының[†] гапагының үстүнде булут болуп гөрүнйәндирин[+][+]. 3Харун илки билен гүнә гурбанлыгы үчин бир өкүзчәни ве якма гурбанлыгы үчин бир гочы гурбанлык бермезден өң иң мукаддес отага гирмели дәлдир. 4Харун иң мукаддес отага гирмезинден өң сува дүшүнип, непис зыгыр матадан тикилен мукаддес доны гейсин. Донуң ашагындан зыгыр матадан тикилен ички гейимлери гейсин ве билине зыгыр матадан эдилен гушагы гушанып, келлесине зыгыр матадан селле орансын[+]. 5Ысрайыл[†] халкы болса гүнә гурбанлыгы үчин ики эркеҗи ве якма гурбанлыгы үчин бир гочы рухана гетирип берсин. 6Харун өзи үчин гүнә гурбанлыгы хөкмүнде бир өкүзчәни хөдүрләп, өзүни ве машгаласыны гүнәлеринден сапласын. 7Соң ол ики эркеҗи алып, Реббиң хузурына, Реббе йүз тутулян чадырың[†] агзына гетирсин. 8Онсоң Харун ики эркеч үчин биҗе атсын: бир эркеч Реббе гурбанлык хөкмүнде хөдүрленсин, бейлекиси болса гүнә алып гидйән эркеч болар. 9Харун Реббе хөдүр эдилмели эркеҗи гетирип, гүнә гурбанлыгы хөкмүнде хөдүрлесин. 10Гүнә алып гидйән эркеч болса халкы гүнәсинден сапламак үчин, дирилигине Реббиң хузурына гетирилип, соңра чөле ковулсын. 11Харун өзи үчин гүнә гурбанлыгы хөкмүнде бир өкүзчәни хөдүрләп, өзүни ве машгаласыны гүнәлеринден сапласын. Ол өзи үчин гүнә гурбанлыгы хөкмүнде бу өкүзчәниң дамагыны чалсын. 12Харун Реббиң хузурындакы гурбанлык сыпасында[†] янян одуң көзлеринден долдурылан күл атары ве оврадылан якымлы ыслы түтетгиден[†] ики гысым алып, иң мукаддес отага гирсин. 13Якымлы ыслы түтетгиниң түссеси Әхт сандыгының гапагының үстүни бүрәр ялы, Харун якымлы ыслы түтетгини Реббиң хузурында ода атсын, ёгсам ол өлер[+]. 14Соңра ол өкүзчәниң ганындан алып, оны бармагы билен Әхт сандыгының гапагының үстүне ве Әхт сандыгының өңүне еди гезек сепелесин. 15Соңра Харун халк үчин гүнә гурбанлыгына ниетленен эркеҗиң дамагыны чалып, онуң ганыны иң мукаддес отага гетирсин. Онуң ганыны-да, өкүзчәниң ганыны эдиши ялы, Әхт сандыгының гапагының үстүне ве өңүне сепелесин. 16Ысрайыл халкының харамлыклары ве оларың бар этмишлери, гүнәлери зерарлы Харун иң мукаддес отагы халалласын. Ол Реббе йүз тутулян өйи-де халалласын, чүнки Реббе йүз тутулян бу өй мурдарлыкдан[†] долы дүшелгәниң ортарасындадыр. 17Харун гүнәден сапламак үчин, иң мукаддес отага гирип, өзүни, машгаласыны ве бүтин ысрайыл халкыны гүнәлеринден саплап, дашарык чыкянча, Реббе йүз тутулян отагда хич ким болмасын. 18Соңра ол чыкып, Реббиң хузурындакы гурбанлык сыпасыны халалласын. Өкүзчәниң ве эркеҗиң ганындан алып, гурбанлык сыпасының шахларына чалсын[+]. 19Ол бармаклары билен еди сапар гурбанлык сыпасының үстүне ган[†] сепеләп, оны ысрайыл халкының харамлыкларындан тәмизләп,[†] мукаддес этсин.

20Харун иң мукаддес отагы, Реббе йүз тутулян өйи ве гурбанлык сыпасыны халалландан соң, дири эркеҗи Реббиң хузурына гетирсин. 21Онсоң Харун эллерини дири эркеҗиң башына гоюп, ысрайыл халкының бар писликлерини, этмишлерини ве гүнәлерини боюн алсын. Руханы[†] шейле этмек билен халкың гүнәсини эркеҗе гечирип, оны йөрите чөле бошадып ибермек үчин белленен адам билен чөле иберсин. 22Эркеч оларың әхли языкларыны гөтерип, адам аягы секмедик бир ере әкидер. Яңкы белленен адам эркеҗи бошадып чөле иберсин[+].

23Шондан соң Харун Реббе йүз тутулян өе гирсин-де, иң мукаддес отага гиренинде геен непис зыгыр матадан тикилен лыбасларыны чыкарып, олары иң мукаддес отагда гойсун[+]. 24Харун мукаддес ерде сува дүшүнип, өзүниң гүнделик геййән гейимлерини гейсин. Соңра чыкып, өзи үчин ве халк үчин якма гурбанлыкларыны[†] хөдүрләп, өзүни хем-де халкы гүнәлеринден сапласын. 25Ол гүнә гурбанлыгының ягыны гурбанлык сыпасында яксын. 26Гүнә алып гидйән эркеҗи чөле гойберен адам гейимлерини ювуп, сува дүшүненинден соң, ол дүшелгә гирип билер[+]. 27Гүнә гурбанлыгы[†] хөкмүнде хөдүрленен ве гүнәден сапламак үчин ганлары иң мукаддес отага гетирилен өкүзче билен эркеҗиң ләшлери дүшелгәниң дашына чыкарылсын. Оларың дериси, эти ве гарын-гаҗагы якылсын[+]. 28Олары якан адам гейимлерини ювуп, сува дүшүненинден соң, ол дүшелгә гирип билер.

29Бу сизиң үчин эбедилик дүзгүн болсун: единҗи айың[*] онунҗы гүни сиз гиҗе-гүндиз агыз бекләп, ишлемәң. Шол гүн ерли халк-да, араңызда яшаян гелмишеклер-де ишлемесин[+]. 30Чүнки шол гүн сиз гүнәлериңизден тәмизленерсиңиз. Реб сизи әхли гүнәлериңизден тәмизләр. 31Ол гүн Сабат гүни[†] болуп, сизиң үчин долы дынчлык гүнүдир. Шол гүн сиз гиҗе-гүндиз агыз бекләң. Бу сизиң үчин эбедилик дүзгүн болсун. 32Атасының ерине руханылыга белленип, багыш эдилен руханы непис зыгыр матадан тикилен мукаддес лыбасларыны гейип, сизи гүнәлериңизден сапласын[+]. 33Ол иң мукаддес отагы, Реббе йүз тутулян өйи, гурбанлык сыпасыны халаллап, руханылары ве бүтин ысрайыл халкыны гүнәлеринден сапласын. 34Ысрайыл халкыны әхли гүнәлеринден йылда бир гезек сапламак сизиң үчин эбедилик дүзгүн болсун». Муса Реббиң табшырышы ялы этди.

#### 17‑нҗи бап


Ганың мукаддеслиги[†]

1Реб[†] Муса шейле дийди: 2«Харуна, онуң огулларына ве бүтин ысрайыл[†] халкына айт, Мениң олара табшырыгым шейледир: 3-4„Эгер ысрайыллардан бири өкүзчәни, гузыны я-да гечини Реббе гурбанлык хөкмүнде хөдүрлемек үчин, йүз тутулян чадырының агзына гетирмән, онуң өзи гурбанлык малының дамагыны дүшелгәниң ичинде я-да дашында чалса, ол кануны[†] бозандыр. Чүнки ол гурбанлык малының ганыны харам ере дөкди ве шонуң үчин-де ол халкдан четлешдирилсин. 5Бу табшырык[†] ысрайыл халкының ачык мейданда гурбанлыклар[†] бермегини тогтадар. Бу ысрайыл халкының өз гурбанлыкларыны Реббе йүз тутулян чадырың[†] агзындакы рухана гетирип бермеги үчиндир. Руханы[†] ол гурбанлыклары Реббе саламатлык гурбанлыклары хөкмүнде хөдүр эдер[+]. 6Руханы ганы Реббе йүз тутулян чадырың агзындакы Реббиң гурбанлык сыпасына[†] серпсин ве ягы Реббе якымлы ыс чыкармак үчин яксын[+]. 7Ысрайыл халкы мундан бейләк Реббе икилик эдип, гурбанлыкларыны бут[†] эркечлерине хөдүр этмесинлер. Бу олара несилден-несле эбедилик дүзгүн болсун“[+]. 8-9Мундан башга-да олара шуны табшыр: „Ысрайыл халкындан я-да оларың арасында яшаян гелмишеклерден бири якма гурбанлык я-да ислендик башга гурбанлык берип, оны Реббе хөдүр этмек үчин, Реббе йүз тутулян чадырың агзына гетирмесе, ол адам өз халкындан четлешдирилсин[+]. 10Эгер ысрайыл халкындан я-да оларың арасында яшаян гелмишеклерден бири ган[†] ийсе, Мен ондан йүз өврерин ве оны өз халкындан четлешдирерин[+]. 11Чүнки хер бир җандарың җаны онуң ганындадыр. Шоңа гөрә-де, Мен ганы сизе гурбанлык сыпасында җанларыңызы гүнәлериңизден сапламагыңыз үчин бердим, чүнки сизи гүнәлериңизден саплаян гандыр[+]. 12Шонуң үчин Мен ысрайыл халкына шейле дийдим: ‘Сизиң хич бириңиз я-да араңызда яшаян гелмишеклерден хич бири ган иймесин’. 13Ысрайыл халкындан я-да араңызда яшаян гелмишеклерден бири ийилйән хайваны я-да гушы авласа, ол онуң ганыны акдырып, үстүни топрак билен гөмсүн[+]. 14Чүнки хер бир җандарың җаны ганындадыр. Шонуң үчин Мен ысрайыл халкына шейле дийдим: ‘Хич бир җандарың ганыны агзыңыза алмаң, чүнки хер бир җандарың җаны онуң ганындадыр’. Оны иен Мениң халкымдан четлешдирилсин. 15Харам өлен я-да йыртыҗыларың парчалан хайванының этини иен киши өзүниң ерли халкдан я-да гелмишекдигине гарамаздан, гейимлерини ювсун, сува дүшүнсин. Ол агшама ченли харамдыр ве соңра тәмиз[†] болар[+]. 16Эгер ол гейимлерини ювмаса я-да сува дүшмесе, онда ол өз җезасыны чекмели“».

#### 18‑нҗи бап


Гадаган эдилйән җынс гатнашыклары

1[•]Реб[†] Муса шейле дийди: 2«Ысрайыл[†] халкына шейле дий: „Худайыңыз[†] Реб Мендирин. 3Сиз яшан ериңиз болан Мүсүр юрдуның ве сизи инди алып барян юрдум болан Кенганың[†] адатларына эермәң[+]. 4Сиз Мениң хөкүмлериме, парзларыма[†] эерип, олары берҗай эдиң. Худайыңыз Реб Мендирин. 5Мениң парзларымы, хөкүмлерими берҗай эдиң. Олары берҗай эден аман галар. Мен Ребдирин[+].

6Хич бириңиз өз мәхрем гарындашыңыз билен җынс гатнашыгыны этмәң. Мен Ребдирин. 7Өз эҗең билен җынс гатнашыгыны эдип, какаңы намыса гойма. Ол сениң эҗеңдир, сен онуң билен җынс гатнашыгыны этмели дәлсиң. 8Какаңың бейлеки аяллары билен-де җынс гатнашыгыны эдип, какаңы намыса гойма[+]. 9Исле бир өйде, исле башга ерде доглан болсун – пархы ёк, өз аял доганың билен я-да какаңың я-да эҗеңиң гызы билен җынс гатнашыгыны этме[+]. 10Өз оглуңдан болан гыз агтыгың я-да өз гызыңдан болан гыз агтыгың билен җынс гатнашыгыны этме, чүнки сен олары биабрай этмек билен, өзүңи-де биабрай эдйәрсиң. 11Өвей энеңден болан өвей аял доганың билен җынс гатнашыгыны этме, чүнки ол сениң какаңдан өнен аял доганыңдыр. 12Өз эҗекең билен җынс гатнашыгыны этме, ол сениң какаңың аял доганыдыр. 13Дайзаң билен җынс гатнашыгыны этме, чүнки ол сениң эҗеңиң аял доганыдыр. 14Өз гелнеҗеңе голайлашып, онуң билен җынс гатнашыгыны этме, ол сениң гелнеҗеңдир. 15Өз гелниң билен җынс гатнашыгыны этме, ол сениң оглуңың аялыдыр[+]. 16Өз доганың аялы билен җынс гатнашыгыны этме, сен өз доганыңы намыса гоярсың[+]. 17Бир аялың хем өзи, хем гызы билен җынс гатнашыгыны этме; бир аялың хем өзи хем гыз агтыгы билен җынс гатнашыгыны этме. Олар сениң мәхрем гарындашларыңдыр, бу азгынлыкдыр[+]. 18Аялың дирикә, онуң уясыны оңа гүни эдип алма ве онуң билен җынс гатнашыгыны этме[+]. 19Айбашы гөрйән аял билен җынс гатнашыгыны этме[+]. 20Ёлдашың аялы билен җынс гатнашыгыны эдип, өзүңи харам этме[+]. 21Өз перзентлериңден хич бирини Молек[†] буты үчин гурбанлык этме. Чүнки шейле этмек билен сен өз Худайың адына ыснат гетирерсиң. Мен Ребдирин. 22Аял билен җынс гатнашыгыны эдишиң ялы, эркек билен җынс гатнашыгыны этме, бу неҗисликдир[+]. 23Хич бир эркек я-да аял хайван билен җынс гатнашыгыны эдип, өзүни харам этмесин, бу азгынлыкдыр[+].

24Шу неҗисликлериң хич бири билен гүнә этмәң, чүнки сизиң өңүңизден ковян миллетлерим[†] шу пис ишлери зерарлы харам болдулар. 25Шейдип, юрт харама чыкды. Мен юрды этмишлери үчин җезаландырдым. Юрт өз илатындан йүз дөндерди[+]. 26Эмма сиз Мениң парзларымы, хөкүмлерими берҗай эдип, бу неҗис ишлери этмәң. Ерли халк-да, араңызда яшаян гелмишеклер-де шейле пис ишлери этмесинлер. 27Чүнки сизден өң бу юртда яшан илат бу неҗисликлериң барыны этди ве юрт харама чыкды. 28Эгер сизем юрды харама чыкарсаңыз, озалкы миллетден йүз дөндериши ялы, юрт сизден-де йүз дөндерер. 29Кимде-ким бу неҗисликлерден бирини этсе, ол өз халкындан четлешдирилсин. 30Сизден өңкүлериң эден неҗисликлерини гайталамазлыгыңыз үчин, өзүңизи шу затлар зерарлы харам этмезлигиңиз үчин, Мениң буйругымы берҗай эдиң. Худайыңыз Реб Мендирин“».

#### 19-нҗы бап


Мукаддеслик[†] ве адалатлылык[†]

1Реб[†] Муса шейле дийди:

2«Бүтин ысрайыл[†] халкына шейле дий: „Мукаддес болуң, чүнки Мен, сизиң Худайыңыз[†] Реб, мукаддесдирин[+]. 3Хер бириңиз өз эне-атаңызы сылаң, Сабат гүнүмиң канунларыны[†] ерине етириң. Худайыңыз Реб Мендирин[+]. 4Гуйма бутлары ве башга хили бутлары ясап, олара сежде этмәң. Худайыңыз Реб Мендирин[+].

5Реббе саламатлык гурбанлыгыны хөдүр эдениңизде, гурбанлыгыңызың кабул болары ялы, оны када лайыклыкда бериң[+]. 6Гурбанлык малының эти хөдүр эдилен гүни я-да эртеси ийилсин. Үчүнҗи гүне галан эт ода якылсын. 7Эгер эт үчүнҗи гүн ийилсе, ол харамдыр ве сизиң гурбанлыгыңыз кабул болмаз. 8Ол гурбанлыкдан иен өз җезасыны чекер, чүнки ол Реббе багыш эдилен зады харландыр. Шол себәпли бу адам өз халкының арасындан ковлуп чыкарылсын.

9Ериңизиң хасылыны йыгнаныңызда, атызларыңызың гыра четиндәкилерини ормаң, хасылыңызың хошасыны чөплемәң[+]. 10Үзүм багларыңызың мивелериниң барыны йыгмаң, ере гачан үзүмлери йыгнаман, олары гарып-гасара, гелмишеклере гоюң. Худайыңыз Реб Мендирин[+].

11Огрулык, хилегәрлик этмәң, бир-бириңизи алдамаң[+]. 12Галп зат бабатда Мениң адымдан ант ичип, Худайыңызың адына ыснат гетирмәң. Мен Ребдирин[+]. 13Ёлдашыңың хакыны ийме, оны талама. Гүнлүкчиниң зәхмет хакыны бир гүнем саклама[+]. 14Кере сөгме, көрүң өңүнде бүдрәр ялы зат гойма. Худайыңдан горк. Мен Ребдирин. 15Хөкүм чыкараныңда адалатсызлык этме. Гарыбың тарапыны тутуп я-да байдан хедер эдип, адалатсызлык этме, илдешиңе хемише адалатлы хөкүм чыкар[+]. 16Өз халкыңың арасында ялан геп гездирме, адалатсыз хөкүм зерарлы илдешиңе ховп абанян болса, шаят онуң аркасында дурсун[*]. Мен Ребдирин[+]. 17Йүрегиңде илдешиңи йигренме, гүнәсини онуң йүзүне айт, ёгсам сенем гүнәкәр боларсың[+]. 18Өз халкыңдан өч алма, оларың хич бири бабатда ичиңде китүв саклама. Гайтам, якыныңы өзүңи сөйшүң ялы сөй. Мен Ребдирин[+].

19Сиз Мениң парзларымы[†] берҗай эдиң. Мал-гараларыңы башга гөрнүшдәки[†] маллар билен чакнышдырма. Экин мейданыңда ики хили тохумы биле экме ве ики хили матадан тикилен эшик гейме[+].

20Эгер бир адам башга бирине адагланан, ызына сатын алынмадык я-да азат эдилмедик гырнак билен ятса, онда оларың икисине-де җеза берилсин, йөне өлдүрилмесин. Чүнки бу гырнак азат эдилен дәлдир. 21Ол адам өзи үчин Реббе йүз тутулян чадырың[†] агзына Реббе язык гурбанлыгы хөкмүнде бир гоч гетирсин. 22Онсоң руханы[†] Реббиң хузурында бу язык гурбанлыгының гочы билен, оны эден гүнәсинден сапласын ве Худай гүнәлиниң эден гүнәсини гечер.

23Сиз Кенган[†] юрдуна гелип, иймит үчин хер хили мивели агачлары отурданыңызда, илкинҗи үч йылың мивелеринден иймеклик гадаган эдилсин, олары иймәң. 24Дөрдүнҗи йыл болса хемме мивелер алкыш хөкмүнде Реббе багыш эдилсин. 25Бәшинҗи йыл велин, сиз мивели агачларың мивесинден ийип билерсиңиз, олар сизе бол миве берер. Худайыңыз Реб Мендирин.

26Хич бир эти ганы билен иймәң. Сиз пал атмаң, җадыгөйлик этмәң[+]. 27Сачыңызың гыраларыны гыркып, сакгалыңызы тимарламаң[+]. 28Мерхум үчин бедениңизе тыг чекмәң, өзүңизи тагмаламаң. Мен Ребдирин[+]. 29Гызларыңызы лолучылыга сатып, олары биабрай этмәң. Эгер сиз шейле этсеңиз, юрт зынахорлыга берлип, ол азгынлыкдан долар[+]. 30Сабат гүнүмиң канунларыны ерине етирип, мукаддес өйүме хормат гоюң. Мен Ребдирин[+]. 31Җадыгөйлере ве палчылара йүз тутмаң. Олардан маслахат сорап, өзүңизи харам этмәң. Худайыңыз Реб Мендирин[+]. 32Улы яшулының өңүнде дик дуруң, гаррыны сылаң, Худайыңыздан горкуң. Мен Ребдирин[+].

33Юрдуңызда өз араңызда яшаян гелмишеклере сүтем этмәң[+]. 34Араңызда яшаян гелмишеклер сизиң үчин илдешиңиз ялы болсун. Олары өзүңизи сөйшүңиз ялы сөйүң, чүнки сизем Мүсүр илинде гелмишек болупдыңыз. Худайыңыз Реб Мендирин[+].

35Сиз узынлык өлчәниңизде, чекимде я-да санагда хич кими алдамаң. 36Сиз хак терезилери, хак өлчег дашларыны, хак өлчеглери уланың. Сизи Мүсүр юрдундан чыкаран Худайыңыз Реб Мендирин[+]. 37Сиз Мениң әхли парзларымы, әхли хөкүмлерими саклап, олары берҗай эдиң. Мен Ребдирин“».

#### 20‑нҗи бап


Реббиң канунларына[†] боюн эгмедиклер үчин җезалар

1Реб[†] Муса шейле дийди: 2«Ысрайыл[†] халкына айт: „Ысрайыл халкындан я-да оларың арасында яшаян гелмишеклерден кимдир бири өз перзентлеринден бирини, Молек[†] бута багыш этсе, ол адам өлдүрилсин. Юрдуң халкы оны дашлап өлдүрсин[+]. 3Мен хем ол адамдан йүз өврерин ве оны өз халкым хөкмүнде гөрмерин. Чүнки ол халк Мениң мукаддес[†] өйүми харама чыкарып, Мениң мукаддес адыма ыснат гетирип, өз перзендини Молеге багыш этди[+]. 4-5Эгер юрдуң халкы перзендини Молеге берйән адамы гөрмезлиге салып өлдүрмесе, Мениң Өзүм ол адамдан ве онуң машгаласындан йүз өврерин. Оны Молегиң ызына эерип, зынахорлыга йүз уранларың бары билен биле Өз халкымдан четлешдирерин[+]. 6Эгер кимде-ким бивепалык эдип, җадыгөйлериң ве палчыларың ызына эерсе, Мен ондан йүз өврерин ве оны Өз халкымдан четлешдирерин[+]. 7Шонуң үчин сиз иниңизи тәмизләп,[†] мукаддес болуң, чүнки Худайыңыз[†] Реб Мендирин[+]. 8Мениң парзларымы[†] саклап, олары берҗай эдиң. Сизи мукаддес эдйән Реб Мендирин. 9Какасыны я-да эҗесини нәлетлән адам өлдүрилсин. Өз какасыны ве эҗесини нәлетләндиги үчин, онуң ганы өз бойнунадыр[+].

10Эгер бир адам башга бир адамың аялы билен җынс гатнашыгыны этсе, ол азгын эркек-де, аял-да өлдүрилсин[+]. 11Ким какасының аялы билен җынс гатнашыгыны этсе, ол өз какасыны намыса гойяндыр. Оларың икиси-де өлдүрилсин. Оларың ганлары өз боюнларынадыр[+]. 12Бир эркек өз гелни билен җынс гатнашыгыны этсе, оларың икиси-де өлдүрилсин, чүнки булар азгынлык этдилер. Оларың ганлары өз боюнларынадыр[+]. 13Бир эркек аял билен җынс гатнашыгыны эдиши ялы, эркек билен җынс гатнашыгыны этсе, оларың икиси-де неҗис иш эдендиклери үчин өлдүрилсин. Оларың ганлары өз боюнларынадыр[+]. 14Эгер бир эркек бир аяла хем-де онуң эҗесине-де өйленсе, бу азгынлыкдыр. Араңызда азгынлык болмаз ялы, ол адам аялы ве онуң эҗеси билен биле ода якылсын[+]. 15Эгер бир эркек бир хайван билен җынс гатнашыгыны этсе, ол адам-да, хайван-да өлдүрилсин[+]. 16Эгер бир аял бир хайван билен җынс гатнашыгыны этсе, ол аял-да, хайван-да өлдүрилсин. Олар өлдүрилсин, оларың ганлары өз боюнларынадыр. 17Эгер бир адам өз гыз доганына, какасының я эҗесиниң гызына өйленсе, олар көпчүлигиң өңүнде масгараланып, өз халкының арасындан чыкарылсын. Ол адам өз гыз доганы билен җынс гатнашыгыны эденлиги үчин җезаландырылмалыдыр[+]. 18Эгер бир адам айбашы гөрйән аял билен җынс гатнашыгыны этсе, оларың икиси-де өз халкындан четлешдирилсин, чүнки олар тәмизлик барадакы кадалары боздулар[+]. 19Өз дайзаң я-да эҗекең билен җынс гатнашыгыны этме, чүнки бейле этмек билен сен өзүңи намыса гойянсың. Оларың икисине-де җеза берилмелидир[+]. 20Гелнеҗеси билен җынс гатнашыгыны эден адам агасыны намыса гойяндыр. Булар өз җезаларыны чекип, дүнйәден перзентсиз өтерлер[+]. 21Кимде-ким өз гелнеҗесине өйленсе, бу харамлыкдыр. Ол өз доганыны намыса гойяндыр, олар перзентсиз өтерлер[+].

22Месген тутмагыңыз үчин алып барян юрдумың сизден йүз дөндермези ялы, сиз Мениң парзларымы ве хөкүмлерими саклап, олары берҗай эдиң. 23Өңүңизден ковуп чыкарян миллетиң адатларына эермәң, чүнки шейле ишлер эдендиклери үчин Мен олары йигрендим. 24Эмма Мен сизе шейле дийдим: ‘Оларың юрдуны сиз мирас[†] аларсыңыз, Мен сүйт ве бал акян, мес топраклы юрды сизе мүлк эдип берерин’. Сизи бейлеки миллетлерден[†] сайлап алан Худайыңыз Реб Мендирин[+]. 25Шонуң үчин хем сиз халал хайваны харам хайвандан, халал гушы хем харам гушдан сайгарың. Сизиң үчин харам дийип айрыбашгалан хайванларым, гушларым я-да гурыер сүйрениҗилери билен өзүңизи харам этмәң[+]. 26Мениң үчин мукаддес болуң, чүнки Мен – Реб мукаддесдирин ве Мен сизи бейлеки халклардан Өзүмиңки болмагыңыз үчин сайлап алдым[+]. 27Җадыгөй, палчы болан эркегу-аял дашланып өлдүрилсин. Оларың ганы өз боюнларынадыр“»[+].

#### 21‑нҗи бап


Руханылар[†] мукаддес[†] болмалыдыр

1Реб[†] Муса шейле дийди: «Руханылар, ягны Харун огуллары билен геплешип, олара шейле дий: „Оларың хич бири өз гарындашларындан болан мерхума галташып, өзлерини харам этмесин[+]. 2-3Диңе мәхрем гарындашы, ягны эҗеси, какасы, оглы, гызы, доганы, шонуң ялы-да, дурмуша чыкмадык уясы өлен ягдайында ол мерхума галташып, өзүни харам эдип билер. 4Эмма руханы аялының гарындашларындан болан мерхум үчин өзүни харам эдип, өз адына ыснат гетирмесин. 5Яс тутянлыгының аламаты хөкмүнде, руханылар сачларыны ве сакгалларыны гыркып тимарламасынлар, беденлерине тыг чекмесинлер[+]. 6Руханылар өзлерини Худая багыш этсинлер ве Худайың[†] адына ыснат гетирмесинлер. Чүнки Реббе от үсти билен берилйән иймит садакасыны[†] хөдүрлейән шолардыр. Руханылар мукаддес болмалыдырлар[+]. 7Олар лола, азгын аяла, әринден айрылан аяла өйленмесинлер. Чүнки руханылар Худая багыш эдилендир[+]. 8Сиз руханылары мукаддес сайың, чүнки Худайыңыза иймит садакасыны олар хөдүрлейәрлер. Халк хем олары мукаддес сайсын, себәби сизи мукаддес эдйән Мен – Реб мукаддесдирин[+]. 9Эгер руханының гызы лолучылыга баш уруп, өзүни биабрай этсе, ол атасының адына хем ыснат гетирйәр. Бейле гыз ода якылсын[+]. 10Башына месх ягы гуйлуп, руханылык лыбасларыны геймек үчин белленен баш руханы яс тутяндыгыны гөркезмек үчин, сачыны яйып, лыбасларыны йыртмасын[+]. 11Ол хич бир өлә якынлашып, хатда өз какасы я эҗеси үчин хем өзүни харам этмесин[+]. 12Баш руханы[†] мукаддес өйден даша чыкып, өз Худайының мукаддес өйүни харламасын, чүнки ол Худайының месх ягы гуйлуп мукаддес эдилди. Мен Ребдирин[+]. 13Ол бой гыза өйленсин. 14-15Баш руханы дула, әринден айрылана, азана я-да лолы[†] аяла өйленмесин. Ол халкының арасында өз перзендиниң адына ыснат гетирмез ялы, диңе өз тиресинден болан гыза өйленсин. Чүнки Мен-Реб оны мукаддес эдйәндирин“»[+]. 16Реб Муса шейле дийди: 17«Харун билен геплешип, оңа шейле дий: „Сениң тохум-тиҗиңиң гелҗекки несиллериңден-де ногсанлы адам Реббе багыш эдилен иймит садакасыны хөдүр этмесин. 18-20Шикесли болан көр я-да агсак, йүзи эрбет шикесли я-да догабитди майып адам, аягы я-да эли дөвүк, күйки я-да игли, гөзи шикесли я-да гиҗилевүк кеселли, демревли болан я-да эркеклиги болмадык адам гурбанлык сыпасына[†] якынлашмасын[+]. 21Харуның неслинден болан ногсанлы руханы Реббе от үсти билен берилйән садакалары хөдүрлемесин; ногсанлыдыгы зерарлы ол Худая иймит садакасыны хөдүрлеҗек болуп, гурбанлык сыпасына асла якынлашмасын. 22Ногсанлы руханы Худая хөдүр эдилен иймитден, мукаддес ве иң мукаддес иймитден ийип билер. 23Эмма ол тутының[†] янына я-да гурбанлык сыпасына голайлашмасын. Чүнки ол ногсанлыдыр. Ол бу мукаддес затлара якынлашып, олары харламасын. Руханылары мукаддес эдйән сизиң Худайыңыз Реб Мендирин“». 24Ине, Мусаның Харуна, онуң огулларына ве бүтин ысрайыл[†] халкына айдан затлары шулардан ыбаратдыр.

#### 22‑нҗи бап


Садакаларың[†] мукаддеслиги[†]

1Реб[†] Муса шейле дийди: 2«Харуна ве онуң огулларына айт: „Харун ве онуң огуллары ысрайыл[†] халкының Маңа багыш эден мукаддес садакаларына сересаплы чемелешсинлер. Олар Мениң мукаддес адыма ыснат гетирмесинлер. Мен Ребдирин“. 3Олара шейле дий: „Эгер сизиң гелҗекки несиллериңизден, тохум-тиҗиңизден бири, ысрайыл халкының Маңа багыш эден мукаддес садакаларына харамлыкда якынлашса, ол Мениң хузурымдан ёк эдилсин. Худайыңыз[†] Реб Мендирин[+]. 4-6Харун неслинден болан ёканчлы дери кесели я-да сувуклык акмасы болан эркек тәмизленйәнчә,[†] мукаддес садакалардан иймели дәлдир. Җеседе дегип, харам болан ислендик зада галташан я-да тохум акан эркеге я-да ынсаны харам эдйән гурыер сүйрениҗилериниң бирине я-да харамлыгы нәмедигиниң пархы болмадык ынсаны харам эдйән шу агзалан затлардан бирине галташан руханы[†] агшама ченли харамдыр. Ол сува дүшүнмезден, мукаддес садакалардан иймесин[+]. 7Гүн яшан чагы руханы тәмиз болар, диңе шондан соң ол мукаддес садакалардан ийип билер, чүнки бу садака руханылар машгаласына дегишлидир. 8Руханы харам өлен я-да йыртыҗыларың парчалан хайванының этинден ийип, өзүни харам этмесин. Худайыңыз Реб Мендирин[+]. 9Руханылар Мениң буйрукларымы берҗай этсинлер, ёгсам олар мукаддес чадыры харландыклары үчин, өз җезаларыны чекип өлерлер. Олары мукаддес эдйән Худайыңыз Реб Мендирин.

10Руханы машгаласындан болмадык адам мукаддес садакалардан иймели дәлдир. Руханыңкыда вагтлайын яшаян гелмишек я-да гүнлүкчи мукаддес садакалардан иймесин[+]. 11Эмма руханының сатын алан гулы ве онуң өйүнде догланлар онуң сачагындан ийип билер[+]. 12Эгер руханының гызы руханы машгаласындан болмадык бирине дурмуша чыкса, ол хөдүр эдилен мукаддес садакалардан иймели дәлдир. 13Эмма руханының гызы айрылышып я дул галып, чагасы болман, яшлыгындакы ялы атасы өйүне доланып гелсе, ол какасының сачагындан ийип билер, йөне башга бир гелмишек ондан иймесин. 14Эгер бир адам төтәнликден мукаддес садакадан ийсе, онда ол онуң бахасының бәшден бирини үстүне гошуп, мукаддес садаканы рухана берсин[+]. 15-16Руханылар ысрайыл халкының Реббе хөдүр эден мукаддес садакаларыны халкың иймегине ёл берип, өзлерине дегишли мукаддес садакалары харламасынлар. Бу халкы языклы эдип, башларына җеза гетирдйәндир. Чүнки ол садакалары мукаддес эдйән Худайыңыз Реб Мендирин“».

17Реб Муса шейле дийди: 18-19«Харуна, онуң огулларына ве бүтин ысрайыл халкына айт: „Ысрайыллармы я-да Ысрайылда яшаян гелмишек – пархы ёк, ким Реббе якма гурбанлык хөкмүнде хөдүрленйән, өз айдылан я-да мейлетин садакасыны хөдүр этсе, сизиң гурбанлыгыңызың кабул болары ялы, гара малмы, гоюн-гечи – пархы ёк, ол шикессиз эркек мал болсун. 20Шикесли малы гурбанлык бермәң, чүнки ол кабул болмаз[+]. 21Эгер кимде-ким айдылан я-да мейлетин садака хөкмүнде гара маллардан я-да доварлардан Реббе саламатлык гурбанлыгыны бермекчи болса, онуң кабул болары ялы, ол гурат, шикессиз мал болсун. 22Көр, шикес етен я-да майып, баш кеселли, готур я-да демревли малы Реббе хөдүр этмәң, шейле маллары Реббе от үсти билен берилйән садака хөкмүнде гурбанлык сыпасының[†] үстүне гоймаң. 23Гөвресинде артыклыгы я кемиси болан өкүзчәни я гузыны мейлетин садака хөкмүнде хөдүрләп билерсиңиз, йөне ол айдылан садаканың ерине кабул болмаз. 24Эркеклик тохумлыгы енҗилен, сындырылан, ёлнан я-да кесилен малы Реббе хөдүр этмәң, юрдуңызда бейле иш эдилмесин. 25Шейле хайванлары Реббе иймит садакасы хөкмүнде хөдүр этмек үчин, гелмишегиң элинден алмаң, чүнки олар майып-мүҗрүп, шикесли боландыклары үчин, Реббе иймит садакасы хөкмүнде кабул болмаз“».

26Реб Муса шейле дийди: 27«Гөле, гузы я-да овлак догландан соң, ол еди гүнләп энесиниң янында болсун. Секизинҗи гүнден башлап, ол Реббе от үсти билен берилйән гурбанлык хөкмүнде кабул эдилер[+]. 28Йөне сыгрың ве онуң гөлесиниң, гойнуң ве онуң гузусының, ягны малың ве онуң чагасының дамагыны бир гүнде чалмаң[+]. 29Эгер Реббе шүкүр садакасыны хөдүр этсеңиз, оны кабул болар ялы эдип бериң[+]. 30Садака шол гүнүң өзүнде ийилсин, ондан эртире хич зат галдырылмасын. Мен Ребдирин[+].

31Сиз Мениң буйрукларымы саклап, олары берҗай эдиң. Мен Ребдирин. 32Мениң ысрайыл халкының арасында мукаддес хасапланарым ялы, сиз Мениң адыма ыснат гетирмәң. Сизи мукаддес эдйән Худайыңыз Реб Мендирин. 33Сизиң Худайыңыз болмак үчин, сизи Мүсүр юрдундан чыкарып гетирен Мендирин. Мен Ребдирин»[+].

#### 23‑нҗи бап

1Реб[†] Муса шейле дийди: 2«Ысрайыл[†] халкына айт: „Реббиң дини байрамлары, ягны сиз тарапындан мукаддес[†] йыгнанышыклар хөкмүнде ыглан эдилмели Мениң байрамларым, ине, шулардыр.


Сабат гүни,[†] Песах байрамы,[†] Петир байрамы[†]


(Чөлде 28:16-25)

3Алты гүнләп ишләң, единҗи гүн Сабатдыр, ол долы дынчлык ве мукаддес йыгнанышык гүнүдир. Шол гүн сиз хич хили иш этмәң. Ниреде яшаяндыгыңыза гарамаздан, шол Сабат гүни Реббе дегишлидир[+]. 4Ине, Реббиң шу байрамларыны сиз кесгитленен вагтларында беллемелисиңиз. 5Биринҗи айың он дөрдүне Гүн яшандан соң, Реббе Песах гурбанлыгы хөдүр эдилсин[+]. 6Шу айың он бәши Реббиң Петир байрамыдыр. Сиз еди гүнләп петир иймелисиңиз. 7Шу гүнлериң илкинҗи гүни сиз халкы мукаддес йыгнанышыга чагырың. Шол гүн сиз ишлемәң. 8Еди гүнләп Реббе от үсти билен берилйән садака[†] пайларыңызы хөдүрләп, единҗи гүни сиз халкы мукаддес йыгнанышыга чагырың. Шол гүн сиз ишлемәң“»[+].


Илкинҗи мивелерден берилмели садака

9Реб Муса шейле дийди: 10«Ысрайыл халкына айт: „Сизе берҗек юрдума барып, онуң хасылыны йыгнан махалыңыз, илкинҗи хасыл десселерини рухана гетирип бериң[+]. 11Ол сизиң үчин кабул болсун дийип, дессәни Реббе садака хөкмүнде ёкары галдырсын. Руханы[†] оны Сабат гүнүниң эртеси хөдүр этсин. 12Дессәни садака хөкмүнде ёкары галдыран гүнүңиз, сиз Реббе якма гурбанлык хөкмүнде шикессиз токлыны хөдүрләң. 13Онуң билен бирликде зейтун ягына гарылан ондан ики батман мөчбериндәки сайлама бугдай унуны галла садакасы хөкмүнде бериң. Реббе от үсти билен берилйән бу галла садаканың ысы Оңа якымлыдыр. Хөдүр эдилен ичги хөкмүнде бир күйзе[*] шерап бериң. 14Худайыңыза[†] бу садаканы хөдүр эдйән гүнүңизе ченли чөрек, говрулан бугдай я-да тәзе бугдай дәнесини иймәң. Бу сизиң ниреде яшаяндыгыңыза гарамаздан, бүтин несиллериңиз үчин эбедилик дүзгүн болсун.


Галла байрамы[†]

15Сабат гүнүниң эртеси сиз Реббе гөтерме садакасы хөкмүнде хөдүр эден дессәңизи гетирен гүнүңизден санап, долы еди хепдәни гечириң[+]. 16Единҗи Сабадың эртеси, эллинҗи гүн Реббе тәзе галла садакасыны хөдүрләң. 17Сиз яшаян ерлериңизден ики чөреги Реббе гөтерме садакасы хөкмүнде хөдүр эдиң. Оларың хер бири ондан ики батмана барабар сайлама бугдай унуна югрулып, илкинҗи миве хөкмүнде хамырмаялы биширилен болсун. 18Чөрек билен бирликде шикессиз токлулардан едисини, бир өкүзчәни ве ики гочы хөдүр эдиң. Булар Реббе якма гурбанлык болсун. Олар Реббе от үсти билен берилйән галла садакасы ве хөдүр эдилен ичги билен бирликде Реббе хөдүр эдилсин. Онуң ысы Реббе якымлыдыр. 19Шейле хем сиз гүнә гурбанлыгы үчин бир эркеҗи ве саламатлык гурбанлыгы үчин ики саны гочы хөдүрләң. 20Руханы булары ики гузы ве илкинҗи хасыл чөреги билен бирликде Реббе гөтерме садакасы хөкмүнде ёкары галдырсын. Булар Реббе багыш эдилип, руханыныңкы болмалыдыр. 21Шол гүн сиз халкы мукаддес йыгнанышыга чагырың. Шол гүн сиз ишлемәң. Бу ниреде яшаяндыгыңыза гарамаздан, сизиң бүтин несиллериңиз үчин эбедилик дүзгүн болсун. 22Ериңизиң хасылыны йыгнаныңызда, атызларыңызың гыра четлериндәкилери ормаң, хасылыңызың хошасыны чөплемәң. Олары гарып-гасара ве гелмишеге гоюң. Худайыңыз Реб Мендирин“»[+].


Сурнай байрамы[†]

23Реб Муса шейле дийди: 24«Ысрайыл халкына айт: „Единҗи айың биринҗи гүни сизиң үчин долы дынчлык гүнүдир. Шол гүн сурнайлар чалнып ятланян мукаддес йыгнанышык гүнүдир[+]. 25Шол гүн сиз ишлемәң. Сиз Реббе от үсти билен берилйән гурбанлыгы хөдүрләң“».


Гүнәден сапланма гүни[†]

26Реб Муса шейле дийди: 27«Единҗи айың онунҗы гүни гүнәден сапланма гүнүдир. Шол гүн сизиң үчин мукаддес йыгнанышык гүни болсун. Сиз гиҗе-гүндиз агыз бекләп, Реббе от үсти билен берилйән гурбанлыгы хөдүрләң[+]. 28Шол гүн сиз хич ишлемәң, чүнки бу сизиң Худайыңыз Реббиң хузурында гүнәлериңизден сапланмагыңыз үчин, гүнәден сапланма гүнүдир. 29Кимде-ким шол гүн гиҗе-гүндиз агыз беклемесе, ол өз халкының арасындан ковлуп чыкарылсын. 30Шол гүн хайсыдыр бир иш эден адамы, Мен өлдүрерин. 31Сиз шол гүн ишлемәң, бу сизиң бүтин несиллериңиз үчин ниреде яшаяндыкларына гарамаздан, эбедилик дүзгүн болсун. 32Ол гүн сизиң үчин Сабат, долы дынчлык гүнүдир. Сиз агыз бекләң. Айың докузы гүнүниң агшамындан эртеси агшама ченли Сабат гүнүниң канунларыны[†] ерине етириң».


Чатма байрамы[†]

33Реб Муса шейле дийди: 34«Ысрайыл халкына айт: „Шу единҗи айың он бәшинден башлап, еди гүнүң довамында Реббиң хорматына Чатма байрамы гечирилсин[+]. 35Онуң биринҗи гүни сиз халкы мукаддес йыгнанышыга чагырың. Шол гүн сиз ишлемәң. 36Еди гүнләп, Реббе от үсти билен берилйән гурбанлык пайларыны хөдүрләң. Секизинҗи гүн халкы мукаддес йыгнанышыга чагырың. Реббе от үсти билен берилйән гурбанлык пайларыны хөдүрләң. Шол гүн сиз халкы мукаддес йыгнанышыга чагырың ве ишлемәң.

37Мукаддес йыгнанышыкларда Реббиң беллемеги буйран байрамлары шулардыр: Реббе от үсти билен берилйән садака пайлары: якма гурбанлыклары,[†] галла садакалары, башга гурбанлыклары ве хөдүр эдилен ичгилериң хеммесини өз белленмели гүнлеринде бериң. 38Бу байрамлар Реббиң Сабат гүнлеринден, айратын садакаларыңыздан, Худая айдан садакаларыңыздан ве Реббе хөдүр эден әхли мейлетин садакаларыңыздан дашарыдыр. 39Единҗи айың он бәшинҗи гүни, сиз ерлериңизиң хасылыны йыгнаныңызда, еди гүнләп Реббиң хорматына байрам эдиң. Биринҗи ве секизинҗи гүнлери долы дынч алың, ишлемәң[+]. 40Биринҗи гүн оңат мивели агачларың мивесини, палма шахаларыны, гүр япраклы агачларың ве сув боюнда өсйән сөвүтлериң шахаларыны алып, Худайыңыз Реббиң хузурында еди гүнләп шады-хоррамлыкда болуң[+]. 41Хер йыл единҗи айда еди гүнләп Реббиң шанына байрам белләң. Бу сизиң бүтин несиллериңиз үчин эбедилик дүзгүндир. 42Еди гүнләп чатмаларда яшаң, Ысрайылың әхли ерли халкы чатмаларда яшасын. 43Эгер шейле этсеңиз, Мениң ысрайыл халкыны Мүсүрден алып чыканымдан соң, олары чатмаларда яшадандыгымы сизиң несиллериңиз билерлер. Худайыңыз Реб Мендирин“». 44Шейдип, Муса ысрайыл халкына Реббиң белленмели байрамларыны ыглан этди.

#### 24‑нҗи бап


Мукаддес[†] ердәки чыралар

1Реб[†] Муса шейле дийди: 2«Ысрайыл[†] халкына буюр: хер гүн ышык болар ялы, саңа чыра үчин енҗилен зейтуның сап арасса ягыны гетирсинлер[+]. 3Харун чыраны Реббе йүз тутулян чадырда,[†] Әхт сандыгының[†] өңүндәки тутының[†] дашында, Реббиң хузурында хер гүн агшамдан эртире ченли янып дурар ялы эдип гойсун. Бу сизиң бүтин несиллериңиз үчин эбедилик дүзгүн болсун. 4Ол чыралары сап алтындан болан чыраданың үстүнде Реббиң хузурында хер гүн агшамдан эртире ченли янып дурар ялы эдип гойсун».


Реббе хөдүр эдилен чөрек[†]

5Реб Муса шейле дийди: «Сайлама бугдай унундан он ики саны чөрек биширт, оларың хер бириниң аграмы ондан ики батмана барабар болсун. 6Олары Реббиң хузурында сап алтындан болан хантагтаның[†] үстүнде алты-алтыдан ики хатар эдип гой[+]. 7Хер хатар чөрегиң янында Реббиң ёлуна хөдүр эдилен пай хөкмүнде сап арасса, якымлы ыслы түтетгиден[†] гой. Бу Реббе от үсти билен берилйән садака[†] болуп, ол чөрегиң орнуны тутар. 8Харун булары адат боюнча хер Сабат гүни[†] Реббиң хузурында гойсун. Бу ысрайыл халкының эбедилик борҗудыр. 9Бу чөреклер Харун ве онуң огулларыныңкыдыр. Олар мукаддес ерде ийилсин. Чүнки Реббе от үсти билен берилйән садака пайларының ичинде руханылар[†] үчин өрән мукаддеси шудур. Бу сизиң үчин эбеди парздыр».[†][+]


Худая дил етирмек ве онуң җезасы

10Ысрайылларың арасында эҗеси ысрайыллы, какасы болса мүсүрли болан бир адам барды. Дүшелгеде бир ысрайыллы аялың оглы билен башга бир ысрайыллы урушмага башладылар. 11Ысрайыллы аялың оглы күпүр гепләп, Реббиң адына дил етирди. Онсоң оны Мусаның янына алып гелдилер. Онуң эҗесиниң ады Шеломытды, ол дан тиресинден болан Дибриниң гызыды. 12Реб өзлерине нәме этмелидигини аян эдйәнчә, олар яңкы адамы габап гойдулар[+].

13Реб Муса шейле дийди: 14«Худая дил етирени дүшелгәниң дашына чыкар, оны эшиденлериң бары эллерини онуң келлесине гойсунлар ве бүтин халк оны дашласын[+]. 15Онсоң ысрайыл халкына айт: „Ким өз Худайына[†] дил етирсе, онуң гүнәси өз бойнунадыр[+]. 16Кимде-ким Реббиң адына дил етирсе, ол өлүме хөкүм эдилсин, оны бүтин халк дашласын. Гелмишекми я-да ерли халк – пархы ёк, Реббиң адына дил етирен өлдүрилмелидир[+]. 17Адам өлдүрениң өзи-де өлүме хөкүм эдилсин[+]. 18Мал өлдүрен онуң өвезини мал билен төлесин[+]. 19Ким-де ким бириниң беденине шикес етирсе, онуң өзүне-де эдил шонуң ялы шикес етирилсин[+]. 20Дөвүк орнуна дөвүк, гөз орнуна гөз, диш орнуна диш, киме нәхили шикес етирен болса, онуң өзүне-де шонуң ялы шикес етирилсин. 21Мал өлдүрен онуң өвезини мал билен төлесин, адам өлдүрен өлүме хөкүм эдилсин. 22Гелмишек үчин хем, ерли адам үчин хем канун[†] бирдир, чүнки Худайыңыз Реб Мендирин“»[+].

23Муса бу табшырыклары[†] ысрайыл халкына беренинден соң, олар Реббе дил етирен адамы дүшелгәниң дашына чыкарып дашладылар. Шейле этмек билен ысрайыл халкы Реббиң Муса берен табшырыгыны ерине етирди.

#### 25‑нҗи бап


Мукаддес[†] йыл


(Канун таглыматы 15:1-11)

1[•]Реб[†] Синай[†] дагында Муса шейле дийди: 2«Ысрайыл[†] халкына айт: „Мениң сизе берйән юрдума бараныңызда, сиз Реббиң хорматына хер единҗи йыл ере экин экмән дынч бериң. 3Алты йыл ериңе экин эк, алты йыл үзүмчилигиңи пуда ве алты йыл хасылыңы йыгна[+]. 4Эмма единҗи йыл ер бүтинлей экишсиз галдырылсын. Ол Реббе багыш эдилен йыл болсун. Сен экин мейданыңа экин экме, үзүмчилигиңи пудама. 5Хасыл йыгналандан соң, сен өзи гөгерени орма, пудалмадык үзүмиң мивесини йыгнама, единҗи йыл ер бүтинлей экишсиз галдырылсын. 6Ериң экишсиз галдырылан йылы битен хасыл сизиң үчин, гул-гырнакларыңыздыр гүнлүкчилер үчин ве сизиңкиде вагтлайын яшаян гелмишеклер үчин иймит болсун. 7Шейле хем ериң хасылы сизиң мал-гараларыңыз ве юрдуңыздакы ябаны хайванлар үчин иймит болсун.


Байрам йылы[†]

8Еди йылы еди гезек санап гечир. Шонда ол кырк докуз йыл боляндыр. 9Онсоң единҗи айың онунҗы гүни сурнай батлы чалынсын. Гүнәден сапланма гүни[†] сурнай бүтин юрдуңызда чалынсын[+]. 10Эллинҗи йылы мукаддес йыл эдип, сиз юрдуң яшайҗыларының барына азатлык ыглан эдиң. Бу сизиң үчин байрам йылы болсун. Хер ким өз мүлкүне, өз машгаласына доланып гелсин. 11Бу эллинҗи йыл сизиң үчин байрам йылы болсун. Ере экин экмәң, өзи гөгерени ормаң, пудалмадык үзүмиң хасылыны йыгнамаң. 12Чүнки бу байрам йылы сизиң үчин мукаддес йылдыр. Бу йыл сиз диңе экин мейданының өз өндүрен өнүмлерини ийиң.

13Бу байрам йылында хер ким өз мүлкүне доланып гелсин. 14Ёлдашыңыза ер сатаныңызда я-да сатын аланыңызда бири-бириңизи алдамаң. 15Ёлдашыңыздан ер сатын аланыңызда, онуң бахасы индики байрам йылына ченли, ериң өндүрип билҗек хасылына гөрә кесилсин[+]. 16Эгер байрама ченли вагт көп болса, онда ериң бахасыны артдырың. Эгер байрама ченли аз вагт галан болса, онуң бахасыны ашак дүшүриң, чүнки сиз ериң өндүрҗек белли бир мукдардакы хасылыны сатын алярсыңыз. 17Сиз бирек-биреги алдамаң, Худайыңыздан[†] горкуң, чүнки Худайыңыз Реб Мендирин.

18Юрдуңызда ховпсуз яшарыңыз ялы, Мениң парзларымы[†] берҗай эдиң, хөкүмлериме боюн болуң. 19Ер сизе өз мивесини эчилер, сиз ондан доюп ийип, ховпсуз яшарсыңыз. 20Эмма кимдир бириниң: ‘Эгер экин экмесек, хасыл йыгнамасак, онда биз единҗи йылда нәме иерис?’ дийип сорамагы мүмкиндир. 21Мен алтынҗы йылда ере шейле бир берекет[†] индерерин велин, ол ики йыла етерлик хасыл берер[+]. 22Секизинҗи йыл экин экениңизде-де, сиз өңки хасылдан иерсиңиз. Тә докузынҗы йыла ченли, тәзе хасыл етишйәнчә, сиз көне хасылдан иерсиңиз.


Сатылан эмләк хакда

23Ер хемишелик сатылмасын, чүнки ол Мениңкидир. Сиз Мениң янымда гелмишек ве кәрендечи ялысыңыз[+]. 24Эелейән әхли ериңизде сиз оны гайтадан сатын алмага мүмкинчилик дөредиң. 25Эгер өз гарындашларыңыздан бири гарып дүшүп, мүлкүниң бир бөлегини сатса, онда онуң хоссары[†] гелип, онуң сатан ерини ызына сатын алсын[+]. 26-27Эгер онуң ери пул төләп ызына сатын алып билҗек хоссары болман, эмма соң онуң өзи баяп, ери ызына сатын алар ялы етерлик пул топласа, онда ол ериң сатыланындан бәри гечен вагты хасаплап айрып, галан пулы сатан адамына гайтарып берсин ве мүлк хем эесине гайтарылып берилсин. 28Эмма эесиниң ери ызына сатын алмага етерлик пулы болмаса, онда сатылан ер байрам йылына ченли оны сатын алан адамың элинде галар. Йөне байрам йылында ер онуң ыгтыярындан чыкып, мүлк өңки эесине гайтарылып берилсин[+].

29Эгер бири галадакы өйүни сатса, ол сатылан вагтындан соңкы бир йылың довамында өйи ызына сатын алып билер. Эесиниң өйи бир йыла ченли ызына сатын алмага хакы бар. 30Эгер галадакы өй бир йыла ченли ызына сатын алынмаса, өй оны сатын алан адамың элинде хемишелик галар. Өй байрам йылында-да сатын аланың ыгтыярындан чыкмаз. 31Эмма диварсыз обалардакы өйлер ачык мейдан билен дең сайылсын. Олар ызына сатын алнып билнер ве байрам йылы өз хакыкы эесине гайтарылып берилсин. 32Левилериң[†] галалары барада айтсак, левилер өзлерине дегишли галалардакы өйлерини ислән вагтлары ызына сатын алып билерлер[+]. 33Левилериң бири өзлерине дегишли болан галаларың бириндәки өйи сатып, оны ызына сатын алмаса, өй байрам йылы онуң өзүне гайтарылып берилсин. Чүнки левилериң галаларындакы өйлери оларың ысрайыл халкының арасындакы мүлклеридир. 34Эмма оларың галаларының төверегиндәки ачык мейданлар сатылмалы дәлдир, чүнки бу оларың эбедилик мүлкүдир.


Гарыплар хакда

35Эгер гарындашларыңыздан бири гарып дүшүп, ол сениң көмегиңе мәтәч болса, сен оңа араңызда яшаян гелмишеклере голдав бершиң ялы голдав бермели[+]. 36Ондан гөтерим алып, пейда гөрҗек болма. Худайыңыздан горк. Гой, олар сизиң араңызда яшасын[+]. 37Көмеге мәтәҗе карз алан пулундан артык төлетме я-да пейда гөрмек үчин иймити оңа ёкары бахадан сатма. 38Кенган[†] юрдуны сизе бермек үчин, сизиң Худайыңыз болмак үчин, сизи Мүсүрден алып чыкан Худайыңыз Реб Мендирин.

39Эгер илдешиңиң бири халыс гарып дүшүп, өзүни саңа сатса, сен оны гул ялы ишлетме[+]. 40Гайтам, ол сениңкиде вагтлайын яшаян гелмишек я-да гүнлүкчи болсун. Ол байрам йылына ченли сениңкиде ишлесин[+]. 41Байрам йылында болса ол өз чагалары билен сениң ыгтыярыңдан чыкып, өз машгаласына, ата-бабаларының мүлкүне доланып гелсин. 42Чүнки ол Мениң Мүсүрден алып чыкан гулумдыр. Ол гулуң сатылышы ялы сатылмалы дәлдир[+]. 43Сиз оңа гөдек дарашмаң, Худайыңыздан горкуң[+]. 44Эгер сизе гул-гырнак герек болса, олары төверегиңиздәки миллетлерден[†] сатын алың. 45Өз араңызда яшаян гелмишеклериң арасындан, оларың сизиң юрдуңызда доглан чагаларының арасындан гул-гырнак сатын алып билерсиңиз. Олар сизиң эечилигиңизде боларлар. 46Олары сиз өзүңизден соңкы чагаларыңыза мирас[†] хөкмүнде галдырып билерсиңиз. Сиз олары гул хөкмүнде уланып билерсиңиз, йөне өз ысрайыл доганларыңыза хич ким гөдеклик билен дарашмасын.

47-48Эгер сизиң араңызда яшаян гелмишеклериң бири баяп, өз ысрайыл доганларыңыздан бири гарып дүшүп, өзүни яңкы гелмишеге я-да гелмишегиң ковмындан бирине сатса, ол сатыланындан соң, онуң ызына сатын алынмага хакы бардыр. Өз ысрайыл доганларындан бири оны ызына сатын алып билер[+][+]. 49Агасы я-да доганогланы, я-да өз ковмындан болан мәхрем гарындашларының бири оны ызына сатын алып билер. Эгер сатыланың өзи баяса, онда онуң өзи өзүни ызына сатын алып билер. 50Ол өзүни сатын алан адам билен, сатылан йылындан бәри гечен йыллары хасапласын. Баха байрам йылына ченли галан вагта гөрә гүнлүкчиниң зәхмет хакының хасабына гөрә хасапланып чыкарылсын. 51Эгер байрам йылына ченли вагт узак болса, онда ол өзүниң сатын алнан бахасына гөрә төлесин. 52Эгер-де байрам йылына ченли галан вагт аз болса, онда ол өзүни сатын алан адам билен хасаплашып, төлеги өз сатылан вагтындан бәри гечен вагта гөрә төлесин. 53Олар йылына хакына тутулян ишчи хөкмүнде бай гелмишегиң ыгтыярында болар. Йөне хоҗайын сизиң гөзүңизиң алнында олара гөдек дарашмасын. 54Эгер олар шейле ягдайда ызына сатын алынмасалар, олар ве оларың чагалары байрам йылында азатлыга чыкарылмалыдырлар[+]. 55Чүнки ысрайыл халкы Мениң гулларым, Мениң Мүсүрден алып чыкан гулларымдыр. Худайыңыз Реб Мендирин.

#### 26-нҗы бап


Реббиң табшырыкларыны[†] берҗай этмегиң сылагы

1[•]Өзүңизе бутлар ясамаң, хейкеллер ве улы дашлар дикмәң. Сежде этмек[†] үчин юрдуңызда ойма даш дикмәң. Худайыңыз[†] Реб[†] Мендирин[+]. 2Сабат гүнүмиң канунларыны[†] ерине етирип, Мениң мукаддес[†] өйүме хормат гоюң. Реб Мендирин[+].

3-4Эгер сиз Мениң парзларыма[†] эерип, табшырыкларымы саклап, олары ак йүрекден берҗай этсеңиз, Мен сизиң ерлериңизе герек вагтында ягыш ягдырарын. Ер хасыл берер, мейдан агачлары-да миве гетирер[+]. 5Экинлериңиз шейле бир көп хасыл гетирер велин, дөвегиңиз үзүм йыгымына ченли довам эдер. Үзүм йыгымы галла экишине ченли довам эдер, чөрегиңизи доюп иерсиңиз, юрдуңызда ховпсузлыкда яшарсыңыз. 6Мен юрда парахатчылык берерин. Сиз аркайын ятып турарсыңыз. Сизи горкузан болмаз. Мен юртдакы вагшы хайванларың ёгуна янарын. Юрдуңызда уруш болмаз[+]. 7Сиз душманларыңыздан үстүн чыкарсыңыз. Урушда душманларыңызы гырарсыңыз. 8Бәшиңиз йүзден, йүзиңиз мүңден үстүн чыкарсыңыз. Урушда душманларыңызы гырарсыңыз[+]. 9Мен сизи ялкап, сизе көп чага берип, саныңызы көпелдерин. Мен сизиң билен эден әхтими сакларын. 10Сиз узак вагтлап сакланан өңки көне галланы иерсиңиз. Тәзе хасыла ер ачмак үчин, сиз көне хасылы чыкарып ташламалы боларсыңыз. 11Мен сизиң араңызда месген тутарын. Мен хич хачан сизден йүз өвүрмерин[+]. 12Мен сизиң араңызда болуп, сизиң Худайыңыз боларын, сизем Мениң халкым боларсыңыз[+]. 13Мүсүрлилериң гулы болуп галмасынлар дийип, сизи Мүсүрден алып чыкан Худайыңыз Реб Мендирин. Сизи оларың элинден азат эдип, башыңызы дик тутдурып йөреден Мендирин[+].


Реббе гулак асмазлыгың җезасы

14-16[•]Эгер сиз Маңа боюн эгмән, әхли табшырыкларымы берҗай этмән, парзларымдан, хөкүмлеримден йүз өврүп, әхтими бозсаңыз, Мен сизиң үстүңизден ховп индерерин. Беҗерип болмаян, гөзүңи көр эдип, лүтүңи чыкарян ысытманы Мен сизиң башыңыздан индерерин. Экен экинлериңиз өзүңизе несип этмез, олары душманларыңыз иер[+]. 17Мен сизден йүз өврерин, душманларыңыз сизден үстүн чыкарлар, ягыларыңыз үстүңизден хөкүм сүрерлер. Сиз ызыңызда ковгы болмаса-да, довла дүшүп гачарсыңыз[+]. 18Шейле бетбагтчылыклардан соңам сиз Маңа гулак асмасаңыз, онда Мен сизе өңкүден еди эссе артык җеза берерин. 19Мен сизиң буйсанян гүйҗүңизи сындырарын. Гөкден ягыш ягмаз ве ерлериңиз гатап, даша дөнер. 20Сиз гүйҗүңизи бидерек сарп эдерсиңиз, ериңиз хасыл, агачларыңыз миве бермез.

21Эгер сиз Маңа гаршы гитмегиңизи довам эдип, Маңа гулак асмасаңыз, бойнуёгынлыгыңыз үчин Мен сизе ене-де еди эссе артык җеза берерин[+]. 22Үстүңизе вагшы хайванлары иберерин. Олар сизи чагаларыңыздан җыда дүшүрерлер, малларыңызы гырарлар, саныңызы азалдып, ёлларыңызы чолардарлар[+]. 23-24Шу җезалардан соңам Маңа тарап өврүлмән, гаршыма гитмегиңизи довам этсеңиз, онда Мен хем сизиң гаршыңыза гидип, гүнәлериңиз үчин сизе ене өңкүден-де еди эссе артык җеза берерин. 25Мен сизиң юрдуңызда уруш турзарын. Әхтими бозанлыгыңыз үчин, Мен сизе хөкман җеза берерин. Эгер сиз галаларыңызда гачып гизленсеңиз, Мен сизиң араңыза гыргын кеселини иберерин. Шейдип, Мен сизи душманыңызың элине берерин ве олар сизиң үстүңизден хөкүм сүрерлер. 26Мен сизи чөрекден кесенимде, он аял диңе бир тамдырда чөрек япар. Олар чөрегиңизи сизе өлчәп берерлер. Сиз ондан иерсиңиз, йөне доймарсыңыз[+]. 27-28Эмма шонда-да Маңа гулак асман, гаршыма гитмеги довам этсеңиз, Мен гахар билен сизе гаршы гидип, гүнәлериңиз үчин сизе ене өңкүден-де еди эссе артык җеза берерин. 29Сиз ачлыгыңыздан яңа огулларыңызың, гызларыңызың этини иерсиңиз[+]. 30Сизиң сеждегәхлериңизи[†] йыкып, якымлы ыслы түтетги[†] якян сыпаларыңызы[†] вейран эдерин. Сизиң маслыкларыңызы йыкылан бутларыңызың маслыкларының үстүне үйшүрерин. Мен сизи рет эдерин[+]. 31Мен сизиң галаларыңызы хараба өврүп, сизиң сеждегәхлериңизи ер билен егсан эдерин, якымлы ыслы садакаларыңызы[†] кабул этмерин[+]. 32Сизиң юрдуңызы шейле бир вейран эдерин велин, онда орнашмага гелйән душманларыңыз муңа хайран галарлар[+]. 33Мен сизи гелмишек миллетлериң[†] арасына пытрадып, гаршыңыза уруш турзарын. Сизиң юрдуңыз чоларып, галаларыңыз хараба өврүлер[+]. 34Сиз душманларыңызың юрдундакаңыз, хараба болуп ятан бош ер оңат дынч алар. Ер нәче көп харабалыкда ятса, ол шонча-да онуң хөзирини гөрер[+]. 35Ол ерде яшаяркаңыз Сабат гүнлериңиз бош ятмадык ер, шу вагт сиз есирликдекәңиз, бош ятсын. 36Душманларыңызың юртларында дири галанларыңызың йүреклерине Мен шейле бир горкы саларын велин, хатда япрагың шемала шыгырдаян сеси-де сизи гачмага меҗбур эдер. Сиз гылычдан гачян ялы гачарсыңыз. Сиз ызыңызда ковгы болмаса-да, бар ялы болуп гачарсыңыз. 37Сизи ковалаян болмаса-да, гылычдан гачян дек, бири-бириңизе бүдрешип йыкыларсыңыз, сизде душманларыңыза гаршы дурмага меҗал галмаз[+]. 38Сиз гелмишек миллетлериң арасында хеләк болуп, душманларыңызың юрды сизи ювудар. 39Дири галанларыңыз болса өз этмишлериңиз ве аталарыңызың этмишлери зерарлы душманларыңызың юрдунда чүйрәрсиңиз.

40-42Сизиң несиллериңиз өз этмишлерини ве аталарының этмишлерини, оларың Маңа бивепалык эдип, Мениң гаршыма гидендиклерини ве Мениң хем олара гаршы гидип, олары душманларының юрдуна гетирендигими боюн аларлар. Сизиң несиллериңиз бойнуёгынлык этмеклерини бес эдип, өз гүнәлери үчин өтүнч соранларындан соң, Мен Якуп билен эден әхтими, Ысхак билен эден әхтими, Ыбрайым билен эден әхтими ве юрды сизе берерин дийип эден вадамы ятларын[+]. 43Чүнки ер халк тарапындан терк эдилип, ол хараба болуп ятыр. Халк Мениң хөкүмлерими рет эдип, парзларымдан йүз өврендиги үчин, өз душманының юрдунда өз этмишиниң җезасыны чексин. 44Эмма бу затлара гарамаздан Мен олар хениз душманларының юрдундакалар, олары рет эдип, олардан йүз дөндерип, бүтинлей хеләк этмерин ве олар билен эден әхтими бозмарын, чүнки оларың Худайы Реб Мендирин. 45Гайтам, олар үчин, оларың Худайы болмак үчин, оларың бейлеки миллетлериң гөзүниң алнында Мүсүрден алып чыкан ата-бабалары билен эден әхтими ятларын. Мен Ребдирин“». 46Реббиң Синай[†] дагында Мусаның үсти билен ысрайыл[†] халкына берен парзлары, хөкүмлери ве канунлары шулардан ыбаратдыр.

#### 27‑нҗи бап


Реббе айдылан садакалар[†] хакында

1Реб[†] Муса шейле дийди: 2«Ысрайыл[†] халкына айт: „Эгер кимдир бири Реббе берлен ваданы берҗай этмек үчин Реббе багыш эдилен болса, ол адам шу мөчбердәки бахалар билен азат эдилип билнер[+]. 3Йигрими яшдан алтмыш яша ченли болан эркек адамың бахасы мукаддес[†] өйүң кесгитлән өлчегине гөрә бир йүз мысгал[*] күмүш болсун. 4Эгер аял машгала болса, етмиш мысгал[*] күмүш болсун. 5Бәш яшдан йигрими яша ченли болан огланларың бахасы кырк бәш мысгал[*] күмүш, гызларыңкы йигрими ики мысгал[*] күмүш болсун. 6Бир айлыкдан бәш яша ченли болан огланың бахасы он бир мысгал[*] күмүш, гызың бахасы еди мысгал[*] күмүш болсун. 7Яшы алтмыш я-да ондан ёкары болан эркек кишиниң бахасы отуз бәш мысгал[*] күмүш, аялыңкы йигрими ики мысгал күмүш болсун. 8Эгер кимдир бири Реббе адам бермеги вада эдип, соңам онуң бошадылмагы үчин төленмели баханы төләп билмесе, онда оны руханының[†] янына гетирсинлер. Руханы онуң ягдайына гөрә баха кессин.

9Эгер Реббе вада берлен мал садака хөкмүнде кабул эдилсе, онда хөдүр эдилен хер бир садака малы мукаддесдир. 10Малың эеси малы башга оңат мал билен чалышмалы дәлдир. Эгер бир мал башга мал билен чалшылаян ягдайында, оларың икиси-де Реббе дегишлидир. 11Эгер вада берлен мал Реббе хөдүр эдилмейән харам маллардан болса, ол мал руханының янына гетирилсин. 12Оңатдыгына я-да эрбетдигине гарамаздан, руханы мала баха кессин. Руханының кесен бахасы гутарныклы баха болсун. 13Эгер малың эеси оны ызына сатын алмакчы болса, ол руханының кесен бахасының үстүне ене бәшден бирини гошсун[+].

14Эгер кимдир бири өйүни Реббе багыш этсе, оңатмы я-да эрбет – пархы ёк, руханы оңа баха кессин. Руханы оны нәче бахаласа, шол баха гутарныклы баха болсун. 15Эгер-де өйүни багыш эден адам оны ызына сатын алмакчы болса, ол кесилен баханың үстүне ене бәшден бирини гошсун. Шондан соң өй өз эесине гайтарылып берлер. 16Эгер кимдир бири өз мүлкүнден бир бөлек ери Реббе багыш этсе, ериң бахасы оңа экилҗек тохумың мукдарына гөрә кесилсин: бир эшек йүки арпа тохумының гымматы бир йүз мысгал күмүш болсун. 17Эгер кимдир бири ери байрам йылы гечен бадына Реббе багыш этсе, ериң бахасы руханының кесен нырхында галсын[+]. 18Эгер эеси ери байрам йылындан хас соңрак Реббе багыш этсе, онда руханы индики байрам йылына ченли галан вагты хасаплап, баханы өңкүден кемелтсин. 19Эгер ери Реббе багыш эден адам оны ызына сатын алмакчы болса, онда ол руханының кесен бахасының үстүне бәшден бирини гошсун. Шондан соң ер өз эесине гайтарылып берлер. 20Эмма ери илки ызына сатын алман, оны башга бирине сатса, ер эесиниң оны ызына сатын алмага хакы ёкдур[+]. 21Эмма байрам йылы геленде, ер багыш эдилен мүлк хөкмүнде Реббиңки болар. Ол ер руханының эечилигине гечер[+].

22-23Эгер бири өз мүлкүнден дашары сатын алан ерини Реббе багыш этсе, руханы ериң бахасыны байрам йылына ченли галан вагта гөрә хасаплап чыкарсын. Реббе мукаддес садака хөкмүнде ериң бахасы шол гүнүң өзүнде төленсин. 24Байрам йылында[†] болса ер мүлк эесине, ягны сатын алнан адамына гечер. 25Әхли бахалар, мукаддес өйүң ресми өлчегине гөрә кесилсин, ягны ики мысгал[*] болсун[+].

26Мал-гараның илкинҗи догланы Реббиңкидир. Оны хич ким Реббе багыш эдип билмез. Өкүз болсун, овлак-гузы болсун – пархы ёк, олар Реббиңкидир[+]. 27Эгер ол мал харам болса, онда малың эеси руханының кесен бахасының үстүне бәшден бирини гошуп, оны ызына сатын алсын. Эгер мал ызына сатын алынмаса, кесилен баха гөрә сатылсын[+].

28Реббе багыш эдилен ислендик зат: адам болсун, хайван болсун я-да мүлк берлен ер болсун – пархы ёк, ол сатылып я-да ызына сатын алнып билинмез. Багыш эдилен хер бир зат эбедилик Реббе дегишлидир. 29Бүтинлей ёк эдилмели ынсанлар хем ызына сатын алнып билинмез. Олар хөкман өлүме хөкүм эдилсин[+].

30Ерден өнйән өнүмлериң ондан бири: дәнеми я-да миве – пархы ёк, оларың бары Реббиңкидир. Олар Реббе багыш эдилендир[+]. 31Эгер кимдир бири өз ондан бирини ызына сатын алмак ислесе, ондан бириниң нырхының үстүне бәшден бирини гошсун[+]. 32Ири малларың ве доварларың ондан бирини, ягны чопаның санаян хер онунҗы малы Реббе багыш эдилсин. 33Хич ким шикесли малы садака бермесин. Шейле хем мал чалшылмасын. Эгер ол чалшылайса, оларың икисем Реббе дегишли болар. Сиз олары ызына сатын алмалы дәлсиңиз“».

34Реббиң Синай[†] дагында ысрайыл халкы үчин Муса берен буйруклары шулардан ыбаратдыр.

### Чөлде


Гириш

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]


#### Гириш


Чөлде


Чөлде китабында ысрайыл халкының мүсүр гулчулыгындан соңкы тарыхы беян эдилйәр. Ысрайыл халкы Синай дагындан вада берлен Кенган юрдуна етйәнчә, кырк йыллап чөлде гезмели боляр. Шонуң үчин-де, бу китап Чөлде дийип атландырылып, шол кырк йылың довамында болуп гечен вакалары беян эдйәр.

Китап үч бөлүмден ыбаратдыр. Биринҗи бөлүмде (1:1–9:23) Худай Муса пыгамбере ысрайыл халкыны санамагы буюряр. Соңра Ол Муса ысрайыл халкына дүшелге гуруп, левилери хызмата беллемек үчин гөркезмелер берйәр. Бу бөлүм хеммелериң Песах байрамчылыгыны белләп, Реббе гурбанлыклар хөдүрлемеги билен тамамланяр.

Икинҗи бөлүмде (10:1–21:35) ысрайылларың Иордан дерясының гүндогарында яшаян миллете тарап, ягны Моваба баряркалар, ёлда болуп гечен вакалар беян эдилйәр. Чөлүң ичинден гечилен бу ёл гаты агырды. Халк йыгы-йыгыдан арз-шикаят эдип, Мусаның ве Худайың гаршысына баш гөтерйәр. Ысрайыллар Кенганда яшаян миллетлер барада эшидип, юрда гирмекден боюн товлаярлар. Шонуң үчин-де, Реб олары җезаландырып, кырк йыллап чөлде яшадяр. Бу бөлүм халкың Мовапдакы Писга дагының голайында дүшлемеги билен тамамланяр.

Үчүнҗи бөлүм (22:1–36:13) ысрайылларың юрдуң диңе Иордан дерясының гүндогар тарапыны – гүнортада Мовап арачәгинден демиргазыкда Җелиле көлүне ченли аралыгы басып алмагы билен башланяр. Мовап патышасы ысрайыл халкына нәлет окатмак үчин, кесеки Билгам пыгамбери хакына тутяр. Эмма ол пыгамбер халка нәлет окаман, Реббиң буйругына гөрә оны ялкаяр.

Ысрайыллар Иордан дерясындан гечип, Кенган юрдуны басып алмага тайярлык гөрйәрлер. Йөне халкың бир бөлеги Иордан дерясының гүндогарында галмагы макул билйәр. Шейдип, Ысрайыллар икинҗи гезек хасаба алыняр. Реб Ешуваны Ысрайыла баштутан беллейәр ве оңа тирелериң арасында юрды пайламага көмек эдер ялы, башга баштутанлары-да сайлаяр. Китап Реббиң ысрайыллара гошмача канунлары бермеги билен тамамланяр.

Чөлде китабы гозгалаңчы, рухдан дүшен ве Реббиң өз аладасыны этҗегине ынанмакдан боюн гачыран халк хакындадыр. Китапда Реббиң урушда халкы горап, ёвуз чөлде олары азык, сув билен үпҗүн эдиши гөркезилйәр. Реб Өзүниң ысрайыллары ёк этмек ислемейәндигини энчеме гезек айдяр. Реб, эдил Харуның дилег эдиши ялы, олары ялкамак ислейәр:

«Гой, Реб сизи ялкап, Өз пенасында сакласын! Реб гүлер йүзи билен баксын, сизе мерхемет этсин! Реб сизе назарыны салып, саламатлык берсин!»

6:24-26.

Синай дагында: ёла дүшмәге тайярлык 1:1–9:23
Чөлде: башбозарлар, өлүм ве еңиш 10:1–21:35
Мовап дүзлүгинде: юрда гирмәге тайярлык 22:1–36:13

#### 1‑нҗи бап


Муса ысрайыллары хасаба аляр

1Реб[†] Синай[†] чөлүнде ысрайыл[†] халкының Мүсүрден чыканының икинҗи йылының икинҗи айының биринҗи гүни Өзүне йүз тутулян чадырың ичинде Муса шейле дийди:[+] 2«Уругларына ве ковумларына гөрә бүтин ысрайыл халкының хер бир эркегини екеме-еке хасаба ал[+]. 3Яшы йигрими ве ондан ёкары болан ысрайыл гошунында сөвеше укыплы хемме адамы Харун икиңиз топар-топар эдип, язып хасаба алмалысыңыз. 4Яныңызда хер тиреден бир адам, ягны өз уругының баштутаны болсун. 5Сизе көмек этмели адамлар шулардыр:

Рубен тиресинден Шедеюрың оглы Элисур;[+]
6шимгон тиресинден Сурышадайың оглы Шелумыел;[+]
7яхуда[†] тиресинден Эминадабың оглы Нахшон;[+]
8ысакар тиресинден Сугарың оглы Нетанел;[+]
9зебулун тиресинден Хелоның оглы Элияп[+].
10Юсубың огулларындан:
эфрайым тиресинден Эмихудың оглы Элишама;
манаша тиресинден Педахсурың оглы Гамлыел[+].
11Бенямин тиресинден Гидгонының оглы Абыдан;[+]
12дан тиресинден Эмишадайың оглы Ахыгезер;[+]
13ашер тиресинден Окраның оглы Пагыел;[+]
14гат тиресинден Дегувалың оглы Элясап;[+]
15нафталы тиресинден Эйнаның оглы Ахура»[+].

16Булар өз ковумлары ве тирелери үчин ысрайыл халкының ичинден белленен баштутанларды.

17Муса билен Харун бу атлары белленен адамлары янларына алып, 18-19икинҗи айың биринҗи гүни халкы йыгнадылар. Реббиң Муса буйрушы ялы эдип, яшы йигрими ве ондан ёкары болан адамлар өз уругларына ве ковумларына гөрә атларыны екеме-еке мәлим этдилер. Шейдип, Муса Синай чөлүнде оларың саныны язып алды. 20Ысрайылың новбахар оглы Рубениң несиллеринден сөвешмәге укыплы, яшы йигрими ве ондан ёкары болан эркек адамлар уругларына ве ковумларына гөрә екеме-еке хасаба алынды. 21Рубен тиресинден хасаба алнанлар кырк алты мүң бәш йүз адам болды[+].

22Шимгоның несиллеринден сөвешмәге укыплы, йигрими ве ондан ёкары яшлы, санавда болан эркек адамлар уругларына ве ковумларына гөрә екеме-еке хасаба алынды. 23Шимгон тиресинден хасаба алнанлар элли докуз мүң үч йүз адам болды[+].

24Гатың несиллеринден сөвешмәге укыплы, яшы йигрими ве ондан ёкары болан эркек адамлар уругларына ве ковумларына гөрә екеме-еке хасаба алынды. 25Гат тиресинден хасаба алнанлар кырк бәш мүң алты йүз элли адам болды[+].

26Яхуданың несиллеринден сөвешмәге укыплы, яшы йигрими ве ондан ёкары болан эркек адамлар уругларына ве ковумларына гөрә екеме-еке хасаба алынды. 27Яхуда тиресинден хасаба алнанлар етмиш дөрт мүң алты йүз адам болды[+].

28Ысакарың несиллеринден сөвешмәге укыплы, яшы йигрими ве ондан ёкары болан эркек адамлар уругларына ве ковумларына гөрә екеме-еке хасаба алынды. 29Ысакар тиресинден хасаба алнанлар элли дөрт мүң дөрт йүз адам болды[+].

30Зебулуның несиллеринден сөвешмәге укыплы, яшы йигрими ве ондан ёкары болан эркек адамлар уругларына ве ковумларына гөрә екеме-еке хасаба алынды. 31Зебулун тиресинден хасаба алнанлар элли еди мүң дөрт йүз адам болды[+].

32Юсубың, ягны Эфрайымың несиллеринден сөвешмәге укыплы, яшы йигрими ве ондан ёкары болан эркек адамлар уругларына ве ковумларына гөрә екеме-еке хасаба алынды. 33Эфрайым тиресинден хасаба алнанлар кырк мүң бәш йүз адам болды[+].

34Манашаның несиллеринден сөвешмәге укыплы, яшы йигрими ве ондан ёкары болан эркек адамлар уругларына ве ковумларына гөрә екеме-еке хасаба алынды. 35Манаша тиресинден хасаба алнанлар отуз ики мүң ики йүз адам болды[+].

36Беняминиң несиллеринден сөвешмәге укыплы, яшы йигрими ве ондан ёкары болан эркек адамлар уругларына ве ковумларына гөрә, екеме-еке хасаба алынды. 37Бенямин тиресинден хасаба алнанлар отуз бәш мүң дөрт йүз адам болды[+].

38Даның несиллеринден, сөвешмәге укыплы, яшы йигрими ве ондан ёкары болан эркек адамлар уругларына ве ковумларына гөрә екеме-еке хасаба алынды. 39Дан тиресинден хасаба алнанлар алтмыш ики мүң еди йүз адам болды[+].

40Ашериң несиллеринден сөвешмәге укыплы, яшы йигрими ве ондан ёкары болан эркек адамлар уругларына ве ковумларына гөрә екеме-еке хасаба алынды. 41Ашер тиресинден хасаба алнанлар кырк бир мүң бәш йүз адам болды[+].

42Нафталының несиллеринден сөвешмәге укыплы, яшы йигрими ве ондан ёкары болан эркек адамлар уругларына ве ковумларына гөрә екеме-еке хасаба алынды. 43Нафталы тиресинден хасаба алнанлар элли үч мүң дөрт йүз адам болды[+]. 44Хер бири өз тиресине векилчилик эдйән Ысрайылың он ики баштутанының көмеги билен Мусаның ве Харуның тарапындан хасаба алнанлар шуларды. 45Ысрайыл гошунында сөвеше укыплы, яшы йигрими ве ондан ёкары боланларың әхлиси өз ковумларына гөрә хасаба алынды. 46Оларың җеми алты йүз үч мүң бәш йүз элли адам болды[+].

47Эмма левилер[†] өз тирелерине гөрә хасаба алынмадылар. 48Реб Муса шейле дийипди: 49«Диңе леви тиресиниң адамларыны хасаба алма, олары ысрайыл халкы билен биле санама. 50Оңа дерек олары мукаддес[†] әхт[†] чадырына, онуң әхли эсбапларына ве оңа дегишли затларың хеммесине җогапкәр эдип гой. Мукаддес чадыры[†] ве онуң әхли эсбапларыны олар гөтерсинлер ве оңа гөзегчилик этсинлер, өз чадырларыны онуң төверегинде диксинлер. 51Мукаддес чадыр гөчүрилмели боланда, оны левилер йыгнасынлар. Мукаддес өй[†] дикилмели боланда, оны левилер диксинлер. Левилерден башга, ким оңа голайлашса, онуң җезасы өлүмдир. 52Ысрайылларың херси бөлүнен тире топарына гөрә, өз дүшелгесинде өз тугы астында дүшлесинлер. 53Эмма левилер ысрайыл халкының башына Худайың[†] газабы инмез ялы, чадырларыны мукаддес әхт чадырының төверегинде диксинлер. Мукаддес әхт чадырыны горамак кешигини-де левилер чексинлер»[+]. 54Ысрайыллар эдил Реббиң Муса табшырышы ялы этдилер.

#### 2‑нҗи бап


Тирелериң ерлешиш ве йөриш тертиби

1Реб[†] Муса билен Харуна шейле дийди: 2«Ысрайыл[†] тирелери дүшләнде, херси өз дүшелгесинде өз уругларының тугы астында чадырларыны диксинлер. Олар чадырларыны Реббе йүз тутулян чадырдан[†] узагракда диксинлер. 3Яхуда[†] гошунлары мукаддес[†] чадырың гүндогарында өз тугы астында дүшелгесини гурсун. Яхудаларың баштутаны Эминадабың оглы Нахшондыр[+]. 4Онуң гошунында хасаба алнанлар етмиш дөрт мүң алты йүз адамдыр. 5Онуң янында ысакар тиресиниң дүшелгеси болсун. Ысакарларың баштутаны Сугарың оглы Нетанелдир. 6Онуң гошунында хасаба алнанлар элли дөрт мүң дөрт йүз адамдыр. 7Онуң гапдалында зебулун тиреси чадырыны диксин. Зебулунларың баштутаны Хелоның оглы Элияпдыр. 8Онуң гошунында хасаба алнанлар элли еди мүң дөрт йүз адамдыр. 9Яхуда дүшелгесиндәки хасаба алнан гошуның җеми бир йүз сегсен алты мүң дөрт йүз адам. Йөрише илкинҗи болуп шолар чыксынлар[+].

10Гүнорта гапдалында, өз тугы астында рубен гошунларының дүшелгеси болсун. Рубенлериң баштутаны Шедеюрың оглы Элисурдыр. 11Онуң гошунында хасаба алнанлар кырк алты мүң бәш йүз адамдыр. 12Онуң янында шимгон тиресиниң дүшелгеси болсун. Шимгонларың баштутаны Сурышадайың оглы Шелумыелдир. 13Онуң гошунында хасаба алнанлар элли докуз мүң үч йүз адамдыр. 14Онуң гапдалында гат тиреси чадырыны диксин. Гатларың баштутаны Регувалың оглы Элясапдыр. 15Онуң гошунында хасаба алнанлар кырк бәш мүң алты йүз элли адамдыр. 16Рубен дүшелгесиндәки хасаба алнан гошуның җеми бир йүз элли бир мүң дөрт йүз элли адам. Олар йөрише икинҗи болуп чыксынлар[+].

17Левилериң[†] дүшелгеси Реббе йүз тутулян чадыр билен билеликде бейлеки дүшелгелериң ортасында йөремелидир. Эдил дүшлейишлери ялы, хер бир адам өз орнунда, өз тугы астында йөрише чыксын[+].

18Гүнбатар гапдалында өз тугы астында эфрайым гошунларының дүшелгеси болсун. Эфрайымларың баштутаны Эмихудың оглы Элишамадыр. 19Онуң гошунында хасаба алнанлар кырк мүң бәш йүз адамдыр. 20Онуң янында манаша тиресиниң дүшелгеси болсун. Манашаларың баштутаны Педахсурың оглы Гамалыелдир. 21Онуң гошунында хасаба алнанлар отуз ики мүң ики йүз адамдыр. 22Онуң гапдалында бенямин тиресиниң дүшелгеси болсун. Беняминлериң баштутаны Гидгонының оглы Абыдандыр. 23Онуң гошунында хасаба алнанлар отуз бәш мүң дөрт йүз адамдыр. 24Эфрайым дүшелгесиндәки гошуның җеми бир йүз секиз мүң бир йүз адам. Олар йөрише үчүнҗи болуп чыксынлар[+].

25Демиргазык гапдалында, өз тугы астында дан гошунларының дүшелгеси болсун. Данларың баштутаны Эмишадайың оглы Ахыгезердир. 26Онуң гошунында хасаба алнанлар алтмыш ики мүң еди йүз адамдыр. 27Онуң янында ашер тиресиниң дүшелгеси болсун. Ашерлериң баштутаны Окраның оглы Пагыелдир. 28Онуң гошунында хасаба алнанлар кырк бир мүң бәш йүз адамдыр. 29Онуң гапдалында нафталы тиресиниң дүшелгеси болсун. Нафталыларың баштутаны Эйнаның оглы Ахурадыр. 30Онуң гошунында хасаба алнанлар элли үч мүң дөрт йүз адамдыр. 31Дан дүшелгесиндәки гошуның җеми бир йүз элли еди мүң алты йүз адам. Олар иң соңкы болуп, херси өз тугы астында йөрише чыксынлар»[+].

32Ысрайылларың уругларына гөрә хасаба алнанларының җеми шейледи. Дүшелгелердәки хасаба алнан гошуның җеми алты йүз үч мүң бәш йүз элли адам болды[+]. 33Реббиң Муса буйрушы ялы, левилер бейлеки ысрайылларың арасында хасаба алынмады[+].

34Ысрайыллар эдил Реббиң Муса буйрушы ялы этдилер. Оларың хер бири өз тугы астында ерлешип, өз уругына ве ковумына гөрә, айдылан тертипде йөрише чыкдылар.

#### 3‑нҗи бап


Харуның огуллары

1Реббиң Синай[†] дагында Муса билен геплешен вагты Харуның ве Мусаның несиллери шуларды: 2Харуның дөрт оглы барды, оларың атлары шулардыр: Надап, Абыху, Элгазар ве Ытамар. Надап онуң новбахар оглуды[+]. 3Харуның огулларындан руханычылыга[†] белленип, багыш эдиленлери шулардыр. 4Эмма Надап билен Абыху Синай чөлүнде мукаддес[†] болмадык оды Реббиң хузурында хөдүр эдендиклери үчин өлдүлер. Олардан зүрят галмады. Элгазар билен Ытамар болса аталары Харуның яшан дөврүнде руханы болуп хызмат этдилер[+].


Левилериң[†] борчлары

5Онсоң Реб[†] Муса шейле дийди: 6«Леви тиресини гетир-де, руханы Харуның хызматында гой, олар оңа көмек этсинлер[+]. 7Олар мукаддес чадырың хызматыны эдип, Харун ве тутуш халк үчин Реббе йүз тутулян чадырың[†] горамак кешигини чексинлер. 8Олар ысрайылларың хатырасына мукаддес чадырың хызматыны эдип, Реббе йүз тутулян чадырың әхли эсбапларына гөзегчилик этсинлер. 9Левилери Харуның ве онуң несиллериниң ыгтыярына бер. Олар ысрайылларың арасындан Харуның ыгтыярына долы берлендир[+]. 10Харуны ве онуң огулларыны хасаба ал. Руханычылык везипесини диңе шолар ерине етирмелидирлер, олардан башга ким мукаддес чадыра голайлашса, онуң җезасы өлүмдир»[+]. 11Онсоң Реб Муса шейле дийди: 12«Мен левилери ысрайылларың новбахар огулларына дерек кабул эдип алдым. Левилер Мениңкидир, 13чүнки новбахар огулларың бары Маңа дегишлидир. Мүсүрде новбахар огуллары өлдүрен гүнүм, Ысрайылда хайвану-ынсаның илкинҗи догланларының барыны Өзүме багыш этдим. Олар Мениңкидир. Мен Ребдирин»[+].


Муса левилери хасаба аляр

14Соңра Синай чөлүнде Реб Муса: 15«Левилериң бир айлык ве ондан ёкары яшда болан эркек гөбеклилериниң хеммесини уругларына ве ковумларына гөрә язып хасаба ал» дийди. 16Онсоң Муса Реббиң сөзүне гөрә олары өзүне буйрулышы ялы хасаба алды. 17Леви огулларының атлары шулардыр: Гершон, Кохат, Мерары[+]. 18Уругларына гөрә Гершоның огулларының атлары шулардыр: Либни ве Шимги[+]. 19Уругларына гөрә Кохадың огуллары: Имран, Йисхар, Хеброн ве Узыел[+]. 20Уругларына гөрә Мерарының огуллары: Махлы ве Мушы. Ковумларына гөрә леви уруглары шулардыр[+].

21Гершондан либни ве шимги уруглары гелип чыкандыр, буларың икиси хем Гершоның уругларыдыр. 22Оларың бир айлык ве ондан ёкары яшда болан эркек гөбеклилериниң саны еди мүң бәш йүз адам болды. 23Гершон уруглары мукаддес чадырың еңсесинде, гүнбатар гапдалында чадыр дикмелидилер[+]. 24Гершон уругларының баштутаны Лаелиң оглы Элясапды. 25Гершон огуллары Реббе йүз тутулян чадыра дегишли гораг хызматларындан шулара: мукаддес чадырың ички ве дашкы өртүклерине, чадырың гирелгеси үчин япынҗа,[+] 26хаядың перделерине, мукаддес чадырың ве гурбанлык сыпасының[†] дашындакы хаядың дервезесиниң япынҗасына, онуң зынҗырларына ве булара дегишли әхли хызматлара җогапкәрдирлер.

27Кохатдан имрам, йисхар, хеброн, узыел уруглары гелип чыкандыр, буларың бары Кохадың уругларыдырлар[+]. 28Буларың яшы бир айлык ве ондан ёкары болан эркек гөбеклилериниң саны секиз мүң алты йүз болды. Булар мукаддес затлары горамаклыга җогапкәрдирлер. 29Кохат уруглары мукаддес чадырың гүнорта гапдалында дүшлемелидилер. 30Кохат уругларының баштутаны Узыелиң оглы Элисапанды. 31Олар гораг хызматларындан шулара: сандыга, хантагта,[†] чырадана, гурбанлык сыпасына, мукаддес өйүң энҗамларына, япынҗа ве булара дегишли әхли хызматлара җогапкәрдирлер[+]. 32Руханы Харуның оглы Элгазар леви баштутанларының башлыгыды ве мукаддес затлара җогапкәрчилик чекйән левилериң үстүнден гараярды[+].

33Мерарыдан махлы ве мушы уруглары гелип чыкандыр. Буларың икиси хем Мерарының уругыдыр. 34Оларың бир айлык ве ондан ёкары яшда болан эркек гөбеклилериниң саны алты мүң ики йүз болды. 35Мерары уругларының баштутаны Абыхайыл оглы Сурыелди. Олар мукаддес чадырың демиргазык тарапында дүшлемелидилер. 36Мерары огуллары мукаддес чадыра дегишли гораг хызматларындан шулара: онуң чарчуваларына, таякларына, сүтүнлерине ве олары саклаян дабанлара, әхли эсбапларына ве булара дегишли әхли хызматлара җогапкәрдирлер[+]. 37Шейле хем хаядың дашындакы сүтүнлериң дабанлары, газыклары ве зынҗырлары билен биле олара табшырылды.

38Муса билен Харуның ве онуң огулларының дүшелгеси гүндогар тарапда, Реббе йүз тутулян өйүң өңүнде, ягны мукаддес чадырың гирелгесиниң өңүнде болсун. Олар ысрайылларың хатырасына мукаддес өйи горамак кешигини чекерлер. Олардан башга ким муңа голайлашса, онуң җезасы өлүмдир. 39Реббиң буйругына гөрә, Муса билен Харуның уругларына гөрә хасаба алан, бир айлык ве ондан ёкары яшда болан левилериң эркек гөбеклилериниң саны йигрими ики мүң болды[+].


Ысрайылың новбахар огуллары ызына сатын алыняр

40Соңра Реб Муса шейле дийди: «Ысрайылың бир айлык ве ондан ёкары яшда болан әхли новбахар огулларыны екеме-еке сана ве язга гечир. 41Оларың дерегине левилери Мен-Реб үчин кабул эт, оларың малларыны болса ысрайылларың илкинҗи доглан малларының өвезине кабул эт». 42Шейдип, Муса Реббиң өзүне буйрушы ялы, ысрайылларың новбахар огулларының әхлисини хасаба алды. 43Атлары билен хасаба алнан бир айлык ве ондан ёкары яшда болан эркек гөбеклилериң җеми саны йигрими ики мүң ики йүз етмиш үч болды.

44Онсоң Реб Муса шейле дийди: 45«Ысрайылларың новбахар огулларының дерегине левилери, малларының дерегине болса левилериң малларыны кабул эт. Левилер Мениңкидир, Мен Ребдирин. 46Ысрайылың новбахар огуллары левилере гаранда ики йүз етмиш үч адам артыкмач болды. Олары сатын алмак үчин, 47адам башына мукаддес өйүң ресми өлчеги боюнча бәш шекел күмүш ал. Бир шекел ики мысгала[*] деңдир[+]. 48Левилериң санындан артыкмачлары сатын алмага төленен пулы Харуна ве онуң огулларына бер». 49Шейдип, Муса левилериң санындан артык боланларың өвезине төлег пулларыны алды. 50Ысрайылың новбахар огулларындан мукаддес өйүң ресми өлчеги билен ол бир пут[*] күмүш алды. 51Онсоң Реббиң буйруп айдышы ялы, Муса төлег пулларыны Харуна ве онуң огулларына берди.

#### 4‑нҗи бап


Леви уругларының борчлары

1Реб[†] Муса билен Харуна шейле дийди: 2«Бейлеки левилерден[†] айратынлыкда, уругларына ве ковумларына гөрә кохатларың 3Реббе йүз тутулян чадырда[†] ишлемәге яравлы, отуз яшдан элли яша ченли боланларының хеммесини хасаба ал[+].

4Кохатларың Реббе йүз тутулян чадырда ерине етирмели хызматы иң мукаддес[†] затлар билен багланышыклыдыр. 5Дүшелге гөчмели боланда, Харун ве онуң огуллары чадыра гирип, иң мукаддес отагы бөлүп дуран тутыны[†] айырсынлар ве онуң билен Әхт сандыгыны[†] басырсынлар. 6Онуң үстүни сайлама дериден эдилен япынҗа билен япып, үстүне гөк кетени чексинлер ве сандыгың сырыкларыны ерине гойсунлар[+]. 7Хөдүр чөреклери гоюлян хантагтаның[†] үстүне гөк кетени язып, онуң үстүнде табаклары ве җамлары, ичги садакасы[†] үчин күйзелери ве шакәселери гойсунлар. Хемишелик чөрек хем онуң үстүнде болсун. 8Соңра оларың үстүнден гырмызы мата япып, оны хем сайлама дериден эдилен япынҗа билен басырсынлар ве онуң сырыкларыны ерине отуртсынлар. 9Чыраданы, онуң чыраларыны, мүченеклерини, новаларыны ве зейтун ягы салынян әхли гапларыны гөк кетени билен басырсынлар. 10Онсоң әхли энҗамлары билен билеликде оны сайлама дериден эдилен япынҗа билен басырып, земмериң үстүнде гойсунлар. 11Алтындан эдилен сыпаның[†] үстүне гөк кетени япып, оны сайлама дериден эдилен япынҗа билен басырсынлар ве онуң сырыкларыны ерине отуртсынлар. 12Мукаддес өйде[†] ыбадат эдиленде уланылян әхли энҗамлары алып, олары гөк кетенә доласынлар ве сайлама дериден эдилен япынҗа билен басырсынлар. Онсоң олары земмериң үстүнде гойсунлар. 13Гурбанлык сыпасының[†] үстүнден күли айрып, үстүне гырмызы матаны япсынлар. 14Онуң үстүне гурбанлык сыпасының әхли энҗамларыны, ягны ыбадат эдиленде уланылян маңңаллары, чаршаклары, күл атарлары, легенлери гоюп, үстүне сайлама дериден эдилен япынҗаны япсынлар ве сырыкларыны ерине отуртсынлар. 15Дүшелге гөчмели боланда, Харун ве онуң огуллары мукаддес өйи ве онуң әхли эсбапларыны басырып болансоңлар, кохатлар булары гөтермәге гелерлер. Йөне олар мукаддес затлара галташмасынлар, ёгсам өлерлер. Ине, кохатларың чадырдакы гөтерҗек затлары шулардыр[+]. 16Руханы[†] Харуның оглы Элгазара чыра ягына, якымлы ыслы түтетгә, адаты галла садакасына ве месх ягына гөзегчилик этмек табшырылсын. Шейле хем оңа тутуш мукаддес чадыр ве онуң ичиндәки әхли энҗамлары, мукаддес отаг ве онуң энҗамлары табшырылсын»[+].

17Онсоң Реб Муса билен Харуна шейле дийди: 18«Левилериң арасында кохат уругының ёк болуп гитмегине ёл бермәң. 19Олар иң мукаддес затлара галташанларында өлмән аман галарлары ялы, сиз шейле эдиң: Харун ве онуң огуллары ичери гирип, кохатларың херсиниң ерине етирмели хызматыны я-да гөтермели йүкүни гөркезсин. 20Эмма кохатлар мукаддес затлара сәхел салымлык хем серетмели дәлдирлер, ёгсам олар өлерлер»[+].

21Соңра Реб Муса шейле дийди: 22-23«Уругларына ве ковумларына гөрә гершонларың Реббе йүз тутулян чадырда ишлемәге яравлы, отуз яшдан элли яша ченли боланларының хеммесини язып хасаба ал. 24Гершон уругларының этмели ишлери ве дашамалы йүклери шулардан ыбарат:[+] 25олар мукаддес чадырың тутуларыны, Реббе йүз тутулян чадыры ве онуң япынҗасыны, онуң сайлама дериден эдилен дашкы япынҗасыны ве гирелгесиндәки пердәни, 26хаядың перделерини, мукаддес чадырың ве гурбанлык сыпасының дашындакы хаядың дервезесиниң япынҗасыны ве онуң зынҗырларыны, олара дегишли әхли эсбаплары гөтерсинлер. Бу затлар билен багланышыклы ишлериң хеммесини этсинлер. 27Йүк дашамагы ве башга ишлери – әхли хызматлары гершонлар Харуның ве онуң огулларының буйругы эсасында битирсинлер. Гөтерйән затларыны горамаклыга олары борчлы эдиң. 28Руханы Харуның оглы Ытамарың гөзегчилиги астында гершонларың Реббе йүз тутулян чадыр билен багланышыклы этмели ишлери ве гораг везипелери, ине, шулардыр.

29-30Инди болса уругларына ве ковумларына гөрә мерарылары Реббе йүз тутулян чадырда ишлемәге яравлы отуз яшдан элли яша ченли боланларының хеммесини язга гечир. 31Реббе йүз тутулян чадырда хызмат этмек билен оларың гөтермели ве горамалы затлары шулардыр: мукаддес чадырың чарчувалары, таяклары, сүтүнлери ве олары саклаян дабанлары,[+] 32хаядың сүтүнлери ве дабанлары, газыклары, зынҗырлары, олара дегишли әхли энҗамлар. Оларың гөтермели затларыны атма-ат санап табшырың. 33Руханы Харуның оглы Ытамарың гөзегчилиги астында мерарыларың Реббе йүз тутулян чадыр билен багланышыклы этмели ишлери, ине, шулардыр». 34Онсоң Муса билен Харун ве халкың ёлбашчылары уругларына ве ковумларына гөрә кохатлары язга гечирдилер. 35Реббе йүз тутулян чадырда ишлемәге яравлы отуз яшдан элли яша ченли боланларының 36уругларына гөрә хасаба алнаны ики мүң еди йүз элли адам болды. 37Бу Реббе йүз тутулян чадырда хызмат эден әхли кохатларың уругларының баш саныдыр. Реббиң Мусаның үсти билен буйрушы ялы, олары Муса билен Харун хасаба алды. 38Уругларына ве ковумларына гөрә хасаба алнан гершонларың саны шудур: 39Реббе йүз тутулян чадырда ишлемәге яравлы отуз яшдан элли яша ченли боланлары 40уругларына ве ковумларына гөрә ики мүң алты йүз отуз адам болды. 41Бу Реббе йүз тутулян чадырда хызмат эден әхли гершонларың уругларының баш саныдыр. Реббиң буйрушы ялы, олары Муса билен Харун хасаба алды. 42Уругларына ве ковумларына гөрә, мерарыларың саны шудур: 43Реббе йүз тутулян чадырда ишлемәге яравлы отуз яшдан элли яша ченли боланлары 44уругларына гөрә җеми үч мүң ики йүз адам болды. 45Бу Реббе йүз тутулян чадырда хызмат эден әхли мерарыларың уругларының баш саныдыр. Реббиң Мусаның үсти билен буйрушы ялы, олары Муса билен Харун хасаба алды. 46Муса билен Харуның ве ысрайыл[†] ёлбашчыларының уругларына ве ковумларына гөрә хасаба алан, 47Реббе йүз тутулян чадырда ишлемәге ве йүк гөтермәге яравлы, отуз яшдан элли яша ченли болан 48левилери секиз мүң бәш йүз сегсен адам болды. 49Реббиң Мусаның үсти билен берен буйругына гөрә, хер бир адамың ерине етирмели иши ве гөтермели йүки белли эдилди. Реббиң буйрушы ялы, олар Муса тарапындан хасаба алындылар.

#### 5‑нҗи бап


Дүшелгәни тәмиз[†] сакламак

1Реб[†] Муса шейле дийди: 2«Ысрайыллара буйрук бер: ёканчлы дери ве акма кеселлини я-да өлә галташып харам боланы,[+] 3эркек кишими я аял пархы ёк, Ысрайыл[†] дүшелгесини харама чыкармаз ялы, дүшелгеден хөкман чыкарың, чүнки оларың арасында Мен яшаярын»[+]. 4Ысрайыллар шейле хем этдилер, олары дүшелгеден чыкардылар. Реббиң Муса диенлериниң әхлисини ысрайыллар берҗай этдилер.


Гүнәниң өвезини долмак

5Реб Муса шейле дийди: 6«Ысрайыллара айт: эгер эркек я-да аял бир адамың гаршысына гүнә этсе ве Реббе дөнүклик эдип, гүнә газанса,[+] 7ол эден гүнәсини боюн алсын ве гүнәси үчин өвезлик төлегини төлесин. Ене онуң үстүне өвезлик төлегиң бәшден бир бөлегини гошуп, җебир чекен кишә берсин[+]. 8Эгер җебир чекен өлсе ве хун алмага хоссары[†] болмаса, онда эдилен гүнә үчин төленен хун Реббе багыш эдилип, рухана берилсин. Бу гүнәкәриң гүнәсини сапламак үчин үстесине гоч хем берилсин. 9Ысрайылларың әхли мукаддес[†] садакаларының[†] арасындан гетирилен хер бир садака руханыңкыдыр.[†] 10Хеммәниң берйән мукаддес садакалары руханыңкыдыр, ким нәме берсе руханыңкыдыр».


Бивепа аял хакында

11Реб Муса шейле дийди: 12«Ысрайыллара айт: эгер бириниң аялы терс ёла дүшүп, бивепалык этсе, 13башга бир адам билен ятып, муны әри билмесе, шейдибем, аял гүнәли болса-да, айыбы әшгәр болмаса, гаршысына шаят тапылмаса ве ол бу иш үстүнде тутулмаса,[+] 14әри болса вас-вас кеселине учрап, гүнәли аялына мүңкүр болса я-да аялы гүнәли болмаса-да оңа мүңкүрлик этсе, 15онда әри аялыны руханының янына алып гелсин. Аялы үчин берилмели садаканы, ягны бир батманың ондан бири арпа унуны гетирсин. Мунуң мүңкүрлик галла садакасыдыгы, ягны этмиши әшгәр эдйән садакадыгы үчин, унуң үстүне зейтун ягы гуюлмасын, онуң үстүне якымлы ыслы түтетги-де[†] гоюлмасын[+]. 16Онсоң руханы ол аялы гетирип, Реббиң хузурында дурузсын. 17Руханы мукаддес сувдан тоюн габа гуюп алсын ве мукаддес чадырың ичинден топрак алып, сува гуйсун. 18Руханы ол аялы Реббиң хузурында дурзуп, онуң сачыны яйсын ве онуң гошавуҗына мүңкүрлик садакасыны, ягны этмиши ятладып дурян айыплама садакасыны гуйсун. Руханы өз элинде нәлет гетирҗек аҗылык сувуны сакласын. 19Руханы аяла касам ичирип шейле дийсин: „Эгер сен башга бир адам билен ятмадык болсаң, өз әриңиң ыгтыярындакаң гүнә этмедик болсаң, онда нәлет гетирйән бу аҗылык сувы саңа зепер етирмесин“. 20-21Руханы аяла нәлет антыны ичирип шейле дийсин: „Эмма сен өз әриңиң ыгтыярындакаң терс ёла дүшүп, гүнәли болсаң ве башга адам билен ятан болсаң, Реб сени Өз халкыңың арасында йигренҗе ве гаргыша сезевар этсин. Гой, Реб сениң уят ериңи гуратсын, гарның чишип гитсин. 22Бу нәлет гетирйән сув сениң ичиңе орнап, гарныңы чиширсин, уят ериңи гуратсын!“

Аял хем „Омын.[†] Омын“ дийсин[+]. 23Онсоң руханы бу нәлет сөзлерини язып, оны аҗылык сувунда ювсун. 24Нәлет гетирйән аҗылык сувуны аяла ичирмели. Нәлет гетирйән аҗылык сувы аялың ичине орнап, гүйчли агыры дөредер. 25Руханы мүңкүрлик садакасыны аялың элинден алып, оны Реббиң хузурында ёкары галдырсын ве гурбанлык сыпасына[†] алып гелсин. 26Онсоң руханы Реббиң ёлуна берилйән пай хөкмүнде галла садакасындан бир гошавуҗыны алып, оны гурбанлык сыпасында яксын. Соңра аяла сувы ичирсин. 27Аяла сувы ичиренден соң, эгер аял гүнәли болуп, әрине бивепалык эден болса, нәлет гетирйән сув онуң ичине орнап, гүйчли агыры дөредер. Ол аялың уят ери гурар, гарны чишер. 28Эмма аял гүнәли болман тәмиз болса, оңа хич хили зепер этмез ве ене-де чага догруп билер. 29Аял өз әриниң ыгтыярындака терс ёла дүшүп, өзүниң гүнәлидигине мүңкүр болан ягдайында канун[†] шудур. 30Я-да әри вас-вас кеселине учрап, аялына мүңкүрлик эдип башласа, онда ол аялыны Реббиң хузурына гетирсин ве руханы ол аял бабатда бу кануны улансын. 31Әри языклы болмаз, эмма аялы велин эден гүнәси үчин җезасыны чексин».

#### 6-нҗы бап


Назырлык[†] дүзгүни

1Реб[†] Муса шейле дийди: 2«Ысрайыллара айт: эгер эркек я аял назыр болмага касам ичип, өзүни Реббе багыш этсе,[+] 3онда ол шерапдан ве чакырдан датмасын. Шерап сиркесини-де, башга сирке-де уланмасын, үзүм шербедини-де ичмесин, тер үзүм-де, кишмиш-де иймесин. 4Назырлык дөврүниң бүтин довамында үзүмден өндүрилен хич бир зады, хатда үзүмиң габыгыны я дәнесини-де агзына алмасын. 5Назыр болмага касам ичен дөврүниң бүтин довамында онуң келлесине хич бир пәки дегмесин, өзүни Реббе багыш эден гүнлери гутарянча, назыр болан адам мукаддесдир,[†] ол сачыны өсдүрсин[+]. 6-7Онуң сачы Реббе багыш эдилендигиниң нышаныдыр. Өзүни Реббе багыш эден гүнлеринде ол җеседе голайлашмасын. Хатда онуң атасы я энеси, доганы я уясы өләенде-де, ол өзүни харам этмесин[+]. 8Назырлык дөврүниң бүтин довамында бу адам Реббе багыш эдилен адамдыр.

9Эгер гапдалындакыларың бири дуйдансызлыкда өлүп, назырың мукаддес сачыны харам этсе, онда ол тәмизленилйән[†] гүн болан единҗи гүни сачыны сырсын. 10Секизинҗи гүн ол ики гумрыны я-да ики кепдери чагасыны гетирип, Реббе йүз тутулян чадырың[†] гирелгесинде рухана берсин[+]. 11Руханы[†] оларың бирини гүнә гурбанлыгы, бейлекисини болса якма гурбанлыгы хөкмүнде хөдүр эдип, назыры гүнәсинден сапласын, чүнки ол җеседе голайлашандыгы зерарлы языклы болупды. Назыр шол гүнүң өзүнде сачыны тәзеден багыш этсин. 12Ол назырлыга тәзеден башламак үчин, өзүни Реббе багыш этсин ве язык гурбанлыгы хөкмүнде биряшар эркек токлы гетирсин. Чүнки мукаддес эдилен сачың харам боландыгы үчин, өңки гүнлер хасап эдилмейәр.

13Назырлык мөхлети гутаранда, назырлар үчин шу дүзгүни берҗай этсинлер: оны Реббе йүз тутулян чадырың гирелгесине гетирсинлер. 14Ол Реббе өз пешгешини хөдүр этсин, биряшар шикессиз эркек токлыны якма гурбанлыгы хөкмүнде, биряшар шикессиз уркачы токлыны гүнә гурбанлыгы хөкмүнде, шикессиз бир гочы болса саламатлык гурбанлыгы хөкмүнде хөдүр этсин[+]. 15Бир себет петири, сайлама бугдай унундан зейтун ягына югрулан күлчелери, йүзүне зейтун ягы чалнан челпеклери, олар билен биле галла ве ичги садакасыны[†] берсин[+]. 16Руханы булары Реббиң хузурында хөдүр этсин, оларың гүнә хем-де якма гурбанлыгыны-да хөдүр этсин. 17Бир себет петир билен гочы саламатлык гурбанлыгы хөкмүнде хөдүр этсин. Шейле хем руханы галла хем ичги садакасыны-да хөдүр этсин. 18Соңра назыр Реббе йүз тутулян чадырың гирелгесинде, Реббе багыш эдилен сачыны сырып, саламатлык гурбанлыгының ашагында янып дуран ода ташласын. 19Назыр Реббе багыш эдилен сачыны сырып болансоң, руханы гочуң гайнан бир будуны, себетден бир петири ве йүзүне зейтун ягы чалнан бир челпеги алып, олары назырың элине берсин[+]. 20Онсоң руханы гөтерме садакасы хөкмүнде олары Реббиң хузурында ёкары галдырсын. Гөтерме садака хөкмүнде дөш хем, үвреме садака хөкмүнде бут[†] хем руханы үчин мукаддес пайдыр. Шондан соңра назыр болан адам шерап ичип билер[+]. 21Ине, касам ичип, назыр боландыгы ве онуң Реббе багыш эдилендиги үчин берилйән назырлык гурбанлыклары[†] хакындакы дүзгүн шулардан ыбаратдыр. Эгер ол назырлык касамының талап эдйән затларындан башга-да садака бермеги вада берен болса, онда берен вадасыны долы берҗай этсин».


Руханы патасы[†]

22Реб Муса шейле дийди: 23«Харуна ве онуң огулларына айт, ысрайыллара пата берсинлер. Сиз олара шейле дийиң:[+]

24„Гой, Реб сизи ялкап, Өз пенасында сакласын![+]
25Реб гүлер йүзи билен баксын, сизе мерхемет этсин![+]
26Реб сизе назарыны салып, саламатлык берсин!

27Шейдип, Харун ве онуң огуллары ысрайыллара Мениң адым билен пата берсинлер, Мен хем олары ялкарын“».

#### 7‑нҗи бап


Баштутанлар садакаларыны[†] гетирйәрлер

1Муса мукаддес[†] чадыры дикип болуп, ичиниң әхли эсбаплары билен бирликде онуң үстүне яг сепеләп мукаддес этди. Гурбанлык сыпасыны-да[†] онуң әхли энҗамлары билен бирликде онуң үстүне яг[†] сепеләп мукаддес этди[+]. 2-3Шондан соң илат санавына ёлбашчылык эден ысрайыл[†] баштутанлары, ягны уругбашылары ве тиребашылары өз садакаларыны Реббиң хузурына гетирдилер. Олар алты саны үсти өртүлги араба билен он ики өкүзи – хер ики баштутан үчин бир араба ве хер баштутан үчин бир өкүзи мукаддес чадырың өңүне гетирдилер. 4Онсоң Реб[†] Муса шейле дийди: 5«Оларың садакаларыны кабул эдип ал, Реббе йүз тутулян чадырда[†] эдилйән ишлер үчин герек болар. Олары левилере[†] хер бириниң битирйән ишлерине гөрә бер». 6Муса арабалары ве өкүзлери гетирип, левилере берди. 7Ол эдйән ишлерине гөрә ики араба билен дөрт өкүзи гершонлара берди[+]. 8Дөрт араба билен секиз өкүзи болса эдйән ишлерине гөрә мерарылара берди. Олар руханы[†] Харуның оглы Ытамарың ёлбашчылыгы астында ишлейәрдилер[+]. 9Эмма ол кохатлара хич зат бермеди, чүнки оларың везипеси мукаддес затлары эгинлеринде дашамакды[+].

10Гурбанлык сыпасының үстүне яг сепеләп, мукаддес эдиленден соң, баштутанлар хем онуң багыш эдилиш дабарасына садакалар хөдүрледилер. Олар өз садакаларыны гурбанлык сыпасының[†] өңүне гетирдилер. 11Реб Муса: «Гурбанлык сыпасының багыш эдилишине хер гүн бир баштутан өз садакаларыны хөдүр этсин» дийди.

12Биринҗи гүн яхуда[†] тиресинден Эминадабың оглы Нахшон садакаларыны хөдүр этди[+]. 13Онуң садакалары шулардан ыбаратды: Мукаддес өйүң[†] ресми өлчеги билен аграмы үч йүз элли мысгал[*] болан күмүш табак, аграмы йүз элли мысгал[*] болан күмүш леген. Оларың икисем галла садакасы үчин зейтун ягы билен гарылан сайлама бугдай унундан долуды. 14Ичи түтетгиден[†] долы, аграмы йигрими мысгал[*] болан алтын җам[+]. 15Якма гурбанлыгы[†] үчин бир өкүзче, бир гоч, биряшар эркек токлы[+]. 16Гүнә гурбанлыгы[†] үчин бир теке[+]. 17Саламатлык гурбанлыгы[†] үчин хем ики өкүз, бәш гоч, бәш теке ве бәш саны биряшар эркек токлы. Ине, шулар Эминадабың оглы Нахшоның садакаларыды[+].

18Икинҗи гүн ысакарларың баштутаны Сугарың оглы Нетанел садакаларыны хөдүр этди[+]. 19Онуң садакалары шулардан ыбаратды: мукаддес өйүң ресми өлчеги билен аграмы үч йүз элли мысгал болан күмүш табак, аграмы йүз элли мысгал болан күмүш леген. Оларың икисем галла садакасы үчин зейтун ягы билен гарылан сайлама бугдай унундан долуды. 20Ичи түтетгиден долы, аграмы йигрими мысгал болан алтын җам. 21Якма гурбанлыгы үчин бир өкүзче, бир гоч, биряшар эркек токлы. 22Гүнә гурбанлыгы үчин бир теке. 23Саламатлык гурбанлыгы үчин хем ики өкүз, бәш гоч, бәш теке ве бәш саны биряшар эркек токлы. Ине, шулар Сугарың оглы Нетанелиң садакаларыды.

24Үчүнҗи гүн зебулунларың баштутаны Хелоның оглы Элияп садакаларыны хөдүр этди[+]. 25Онуң садакалары шулардан ыбаратды: мукаддес өйүң ресми өлчеги билен аграмы үч йүз элли мысгал болан күмүш табак, аграмы йүз элли мысгал болан күмүш леген. Оларың икисем галла садакасы үчин зейтун ягы билен гарылан сайлама бугдай ундан долуды. 26Ичи түтетгиден долы, аграмы йигрими мысгал болан алтын җам. 27Якма гурбанлыгы үчин бир өкүзче, бир гоч, биряшар эркек токлы. 28Гүнә гурбанлыгы үчин бир теке. 29Саламатлык гурбанлыгы үчин хем ики өкүз, бәш гоч, бәш теке ве бәш саны биряшар эркек токлы. Ине, шулар Хелоның оглы Элиябың садакаларыды.

30Дөрдүнҗи гүн рубенлериң баштутаны Шедеюрың оглы Элисур садакаларыны хөдүр этди[+]. 31Онуң садакалары шулардан ыбаратды: мукаддес өйүң ресми өлчеги билен аграмы үч йүз элли мысгал болан күмүш табак, аграмы йүз элли мысгал болан күмүш леген. Оларың икисем галла садакасы үчин зейтун ягы билен гарылан сайлама бугдай унундан долуды. 32Ичи түтетгиден долы, аграмы йигрими мысгал болан алтын җам. 33Якма гурбанлыгы үчин бир өкүзче, бир гоч, биряшар эркек токлы. 34Гүнә гурбанлыгы үчин бир теке. 35Саламатлык гурбанлыгы үчин хем ики өкүз, бәш гоч, бәш теке ве бәш саны биряшар эркек токлы. Ине, шулар Шедеюрың оглы Элисурың садакаларыды.

36Бәшинҗи гүн шимгонларың баштутаны Сурышадайың оглы Шелумыел садакаларыны хөдүр этди[+]. 37Онуң садакалары шулардан ыбаратды: мукаддес өйүң ресми өлчеги билен аграмы үч йүз элли мысгал болан күмүш табак, аграмы йүз элли мысгал болан күмүш леген. Оларың икисем галла садакасы үчин зейтун ягы билен гарылан сайлама бугдай унундан долуды. 38Ичи түтетгиден долы, аграмы йигрими мысгал болан алтын җам. 39Якма гурбанлыгы үчин бир өкүзче, бир гоч, биряшар эркек токлы. 40Гүнә гурбанлыгы үчин бир теке. 41Саламатлык гурбанлыгы үчин хем ики өкүз, бәш гоч, бәш теке ве бәш биряшар эркек токлы. Ине, шулар Сурышадайың оглы Шелумыелиң садакаларыды.

42Алтынҗы гүн гатларың баштутаны Дегувалың оглы Элясап садакаларыны хөдүр этди[+]. 43Онуң садакалары шулардан ыбаратды: мукаддес өйүң ресми өлчеги билен аграмы үч йүз элли мысгал болан күмүш табак, аграмы йүз элли мысгал болан күмүш леген. Оларың икисем галла садакасы үчин зейтун ягы билен гарылан сайлама бугдай унундан долуды. 44Ичи түтетгиден долы, аграмы йигрими мысгал болан алтын җам. 45Якма гурбанлыгы үчин бир өкүзче, бир гоч, биряшар эркек токлы. 46Гүнә гурбанлыгы үчин бир теке. 47Саламатлык гурбанлыгы үчин хем ики өкүз, бәш гоч, бәш теке ве бәш биряшар эркек токлы. Ине, шулар Дегувалың оглы Элясабың садакаларыды.

48Единҗи гүн эфрайымларың баштутаны Эмихудың оглы Элишама садакаларыны хөдүр этди[+]. 49Онуң садакалары шулардан ыбаратды: мукаддес өйүң ресми өлчеги билен аграмы үч йүз элли мысгал болан күмүш табак, аграмы йүз элли мысгал болан күмүш леген. Оларың икисем галла садакасы үчин зейтун ягы билен гарылан сайлама бугдай унундан долуды. 50Ичи түтетгиден долы, аграмы йигрими мысгал болан алтын җам. 51Якма гурбанлыгы үчин бир өкүзче, бир гоч, биряшар эркек токлы. 52Гүнә гурбанлыгы үчин бир теке. 53Саламатлык гурбанлыгы үчин хем ики өкүз, бәш гоч, бәш теке ве бәш биряшар эркек токлы. Ине, шулар Эмихудың оглы Элишаманың садакаларыды.

54Секизинҗи гүн манашаларың баштутаны Педахсурың оглы Гамлыел садакаларыны хөдүр этди[+]. 55Онуң садакалары шулардан ыбаратды: мукаддес өйүң ресми өлчеги билен аграмы үч йүз элли мысгал болан күмүш табак, аграмы йүз элли мысгал болан күмүш леген. Оларың икисем галла садакасы үчин зейтун ягы билен гарылан сайлама бугдай унундан долуды. 56Ичи түтетгиден долы, аграмы йигрими мысгал болан алтын җам. 57Якма гурбанлыгы үчин бир өкүзче, бир гоч, биряшар эркек токлы. 58Гүнә гурбанлыгы үчин бир теке. 59Саламатлык гурбанлыгы үчин хем ики өкүз, бәш гоч, бәш теке ве бәш биряшар эркек токлы. Ине, шулар Педахсурың оглы Гамлыелиң садакаларыды.

60Докузынҗы гүн беняминлериң баштутаны Гидгонының оглы Абыдан садакаларыны хөдүр этди[+]. 61Онуң садакалары шулардан ыбаратды: мукаддес өйүң ресми өлчеги билен аграмы үч йүз элли мысгал болан күмүш табак, аграмы йүз элли мысгал болан күмүш леген. Оларың икисем галла садакасы үчин зейтун ягы билен гарылан сайлама бугдай унундан долуды. 62Ичи түтетгиден долы, аграмы йигрими мысгал болан алтын җам. 63Якма гурбанлыгы үчин бир өкүзче, бир гоч, биряшар эркек токлы. 64Гүнә гурбанлыгы үчин бир теке. 65Саламатлык гурбанлыгы үчин хем ики өкүз, бәш гоч, бәш теке ве бәш биряшар эркек токлы. Ине, шулар Гидгонының оглы Абыданың садакаларыды.

66Онунҗы гүн данларың баштутаны Эмишадайың оглы Ахыгезер садакаларыны хөдүр этди[+]. 67Онуң садакалары шулардан ыбаратды: мукаддес өйүң ресми өлчеги билен аграмы үч йүз элли мысгал болан күмүш табак, аграмы йүз элли мысгал болан күмүш леген. Оларың икисем галла садакасы үчин зейтун ягы билен гарылан сайлама бугдай унундан долуды. 68Ичи түтетгиден долы, аграмы йигрими мысгал болан алтын җам. 69Якма гурбанлыгы үчин бир өкүзче, бир гоч, биряшар эркек токлы. 70Гүнә гурбанлыгы үчин бир теке. 71Саламатлык гурбанлыгы үчин хем ики өкүз, бәш гоч, бәш теке ве бәш саны биряшар эркек токлы. Ине, шулар Эмишадайың оглы Ахыгезериң садакаларыды.

72Он биринҗи гүн ашерлериң баштутаны Окраның оглы Пагыел садакаларыны хөдүр этди[+]. 73Онуң садакалары шулардан ыбаратды: мукаддес өйүң ресми өлчеги билен аграмы үч йүз элли мысгал болан күмүш табак, аграмы йүз элли мысгал болан күмүш леген. Оларың икисем галла садакасы үчин зейтун ягы билен гарылан сайлама бугдай унундан долуды. 74Ичи түтетгиден долы, аграмы йигрими мысгал болан алтын җам. 75Якма гурбанлыгы үчин бир өкүзче, бир гоч, биряшар эркек токлы. 76Гүнә гурбанлыгы үчин бир теке. 77Саламатлык гурбанлыгы үчин хем ики өкүз, бәш гоч, бәш теке ве бәш биряшар эркек токлы. Ине, шулар Окраның оглы Пагыелиң садакаларыды.

78Он икинҗи гүн нафталыларың баштутаны Эйнаның оглы Ахура садакаларыны хөдүр этди[+]. 79Онуң садакалары шулардан ыбаратды: Мукаддес өйүң ресми өлчеги билен аграмы үч йүз элли мысгал болан күмүш табак, аграмы йүз элли мысгал болан күмүш леген. Оларың икисем галла садакасы үчин зейтун ягы билен гарылан сайлама бугдай унундан долуды. 80Ичи түтетгиден долы, аграмы йигрими мысгал болан алтын җам. 81Якма гурбанлыгы үчин бир өкүзче, бир гоч, биряшар эркек токлы. 82Гүнә гурбанлыгы үчин бир теке. 83Саламатлык гурбанлыгы үчин хем ики өкүз, бәш гоч, бәш теке ве бәш биряшар эркек токлы. Ине, шулар Эйнаның оглы Ахураның садакаларыды.

84Гурбанлык сыпасының үстүне яг сепеләп, мукаддес эдиленден соң, ысрайыл баштутанларының онуң багыш эдилиш дабарасына хөдүр эден садакалары, ине, шулардан ыбаратды: он ики күмүш табак, он ики күмүш леген ве он ики алтын җам. 85Хер күмүш табагың аграмы үч йүз элли мысгалды ве хер күмүш легениң аграмы йүз элли мысгалды. Әхли күмүш гапларың аграмы мукаддес өйүң ресми өлчеги билен алты мүң мысгалды[*]. 86Ичи түтетгиден долы, хер бириниң аграмы йигрими мысгал болан он ики саны алтын кепҗәниң җеми аграмы мукаддес өйүң ресми өлчеги билен ики йүз кырк мысгалды[*]. 87Якма гурбанлыгы үчин янының галла садакасы билен багыш эдилен малларың саны он ики өкүз, он ики гоч, он ики биряшар эркек токлы ве гүнә гурбанлыгы үчин он ики теке болды. 88Саламатлык гурбанлыгы үчин багыш эдилен малларың җеми саны: йигрими дөрт өкүз, алтмыш гоч, алтмыш теке ве алтмыш биряшар эркек токлы болды. Булар гурбанлык сыпасына яг сепеләп, мукаддес эдиленден соң, онуң багыш эдилиш дабарасына хөдүр эдилен садакалардыр.

89Муса Реб билен геплешмек үчин, Реббе йүз тутулян чадыра гиренде, ики керубың[*] арасындан гелйән сеси эшидйәрди. Бу ики керуп[†] Әхт сандыгының[†] гапагының үстүндеди. Шейдип, Реб Муса билен геплешерди[+].

#### 8‑нҗи бап


Харун чыралары ерлешдирйәр

1Реб[†] Муса шейле дийди: 2«Харуна айт: ол чыралары чырадана отурданда, оларың ягтысы чыраданың өңүне дүшер ялы эдип отуртсын». 3Харун шейле хем этди. Реббиң Муса буйрушы ялы, ол чыралары чыраданың өңүне ягты сачар ялы эдип ерлешдирди. 4Чыраданың гурлушы шейледи: аягындан тә чыра отурдылян гүллерине ченли дөвме сап алтындан ясаланды. Харун чыраданы Реббиң Муса гөркезен нусгасы боюнча ясады.


Левилер[†] Реббе багыш эдилйәр

5Реб Муса шейле дийди: 6«Ысрайылларың арасындан левилери бөлүп айыр-да, олары тәмизле.[†] 7Олары тәмизлемек үчин шейле эт: оларың үстүне тәмизлик сувуны сепеле, онсоң олар бедениндәки әхли түйлери сырсынлар, эшиклерини ювсунлар, шейдип, өзлерини тәмизлесинлер[+]. 8Соңра олар бир өкүзче билен галла садакасы[†] үчин зейтун ягына гарылан сайлама бугдай унуны алсынлар. Сен хем гүнә гурбанлыгы үчин бир өкүзче ал[+]. 9Онсоң левилери Реббе йүз тутулян чадырың[†] өңүне гетирип, бүтин ысрайыл[†] җемагатыны йыгна. 10Левилери Реббиң хузурына гетирен махалың ысрайыллар эллерини левилериң келлесине гойсунлар. 11Харун левилери ысрайылларың берйән гөтерме садакасы хөкмүнде Реббе багыш этсин. Шонда олар Реббиң хызматыны эдип билерлер. 12Онсоң левилер эллерини өкүзчелериң келлесине гойсунлар. Оларың бирини гүнә гурбанлыгы үчин, бейлекисини-де левилери гүнәсинден сапламак үчин, якма гурбанлыгы хөкмүнде Реббе багыш этсинлер. 13Соңра левилери Харуның огулларының өңүнде дурзуп, олары Реббе багыш эт.

14Шейдип, сен левилери ысрайылларың арасындан сайлап аларсың, инди олар Реббиңки боларлар[+]. 15Сен левилери тәмизләп, олары Реббе багыш эдениңден соң, олар Реббе йүз тутулян чадырда хызмат этмек үчин ичери гирип билерлер. 16Чүнки ысрайылларың арасында олар инди бүтинлей Реббе дегишлидирлер. Реб левилери әхли ысрайыл аялларының илкинҗи догран огулларының өвезине Өзүне алды[+]. 17Чүнки ысрайылларың арасында хайван болсун, ынсан болсун пархы ёк, илкинҗи догланлар Реббиңкидир. Мүсүр юрдунда новбахар огуллары гыран гүни, Реб олары Өзүне багыш этди. 18Ол левилери болса ысрайылың новбахар огулларының өвезине тутушлыгына Өзүне алды. 19Онуң үстесине-де, Ол ысрайыллардан левилери Харуна ве онуң огулларына пешгеш хөкмүнде берди. Чүнки левилер ысрайыллара дерек Реббе йүз тутулян өйде ишлейәндиклери үчин, ысрайыллары гүнәлеринден сапларлар. Левилер ысрайыллары мукаддес[†] затлара хас голай гелмекден горарлар, ёгсам ысрайыллар хеләк боларлар»[+].

20Муса билен Харун ве бүтин ысрайыл халкы левилер үчин айдылан затлары этдилер. Ысрайыллар Реббиң левилер хакда Муса буйранларының барыны берҗай этдилер. 21Левилер өзлерини тәмизләп, эшиклерини ювдулар. Онсоң Харун олары гөтерме садакасы хөкмүнде Реббиң хузурында хөдүр этди ве тәмизлемек үчин, олары гүнәлеринден саплады. 22Шондан соңра левилер Харуның ве онуң огулларының ыгтыярлыгында Реббе йүз тутулян чадыра хызмат этмәге гирдилер. Олар левилер хакда эдил Реббиң Муса буйрушы ялы хем этдилер. 23Реб Муса шейле дийди: 24«Левилере дегишли дүзгүн шейледир: яшы йигрими бәш ве ондан ёкары боланлар Реббе йүз тутулян чадырың хызматыны этмелидирлер[+]. 25Элли яшдан соң олар хызматдан бошадылмалыдырлар ве мундан бейләк гуллук этмели дәлдирлер. 26Олар Реббе йүз тутулян чадыры горамак кешигини чекйән өз леви доганларына көмек эдип билерлер. Ине, сен шейдип, левилериң ерине етирйән борчларыны шунуң ялы кадалашдыргын».

#### 9-нҗы бап


Песах байрамы[†]

1Ысрайылларың Мүсүрден чыканларындан соңкы икинҗи йылың биринҗи айында[*] Реб[†] Синай[†] чөлүнде Муса билен геплешип, шейле дийди: 2«Ысрайыллар кесгитленен вагтда Песах байрамыны беллесинлер[+]. 3Шу айың он дөрдүне, белленен вагтда, агшамара оны әхли дүзгүнлере ве када-кануна[†] лайыклыкда гечирсинлер». 4Шейлеликде, Муса ысрайыллара Песах байрамыны беллемелидиклерини айтды. 5Шоңа гөрә, ысрайыллар Синай чөлүнде биринҗи айың он дөрдүне, агшамара Песах байрамыны белледилер. Ысрайыллар Реббиң Муса табшыран затларының әхлисини берҗай этдилер. 6Эмма өлә галташанлыгы зерарлы харам боланлар-да барды. Олар шол гүн Песах байрамының гечирилишине гатнашып билмедилер. Шонуң үчин олар Муса билен Харуның янына гелип:[+] 7«Өлә галташып харам болсак-да, биз нәме үчин бейлеки ысрайыллар билен биле Реббе белленен вагтда гурбанлык бермели дәлмишик?» дийдилер. 8Муса олара: «Гарашың, сиз хакда Реббиң нәме табшырык[†] берйәнини билейин» дийди.

9Реб Муса шейле дийди: 10«Ысрайыллара айт, сизиң бириңизиң я-да несиллериңизден бириниң өлә галташып, харам боландыгына я-да узак сапарда боландыгына гарамаздан, Реббиң Песах байрамыны белләп билерсиңиз. 11Олар икинҗи айың он дөрдүне, агшам Песах гурбаныны союп, оны петир ве аҗы отлар билен ийсинлер[+]. 12Эртире ченли гурбанлыкдан хич зат галмасын ве онуң екеҗе сүңки-де дөвүлмесин. Песах байрамы өзүниң әхли када-канунларына лайыклыкда белленсин[+]. 13Эмма кимде-ким тәмиздигине[†] ве узак ёла гитмәндигине гарамаздан, Песах байрамыны беллемесе, онда ол Реббе берилмели садаканы[†] белленен вагтында бермәнлиги үчин, халкың арасындан ковлуп чыкарылсын. Бейле адам эден гүнәси үчин җезасыны чекмелидир. 14Эгер араңызда яшаян гелмишеклерден бири Реббиң Песах байрамыны беллесе, онда ол оны әхли када-канунлара лайыклыкда гечирсин. Аслы ысрайыллы болан үчин хем, гелмишек үчин хем бир дүзгүн болсун»[+].


Мукаддес чадыры[†] бүрән булут

15Мукаддес чадырың, ягны әхт[†] чадырының гурлан гүни, оны булут гаплап алды. Агшамдан тә эртире ченли булут ода меңзәп, мукаддес[†] чадырың депесинде дурды[+]. 16Бу хемише шейле болды, гүндизлерине мукаддес чадыры бүрейән булут гиҗелерине ода меңзейәрди. 17Булут чадырың үстүнден гөтериленсоң, ысрайыллар ёла дүшердилер. Булут нирә гелип дурса, ысрайыллар хем шол ерде дүшелге гурардылар[+]. 18Ысрайыллар Реббиң буйругы билен ёла дүшүп, Реббиң буйругы билен хем дүшләрдилер. Булут мукаддес чадырың депесинде нәче вагтлап сакланса, олар хем өз дүшелгелеринде шонча вагт сакланардылар. 19Хатда булудың мукаддес чадырың депесинде сакланмагы узага чексе-де, ысрайыллар Реббиң буйругыны берҗай эдип гөчмездилер. 20Кәвагтлар булут мукаддес чадырың депесинде диңе санлыҗа гүн гөрнерди, олар хем Реббиң буйругына гөрә дүшелгелеринде болуп, соңра Реббиң буйругы билен хем ёла дүшердилер. 21Кәвагтлар болса булут диңе агшамдан эртире ченли сакланарды, булут ирден гөтериленсоң, олар ёла дүшердилер. Гүндиз болсун, гиҗе болсун – пархы ёк, булут ёкары гөтериленде ысрайыллар хем ёла дүшердилер. 22Булут мукаддес чадырың депесинде ики гүн сакланса-да, бир ай сакланса-да, хатда ондан хем узак вагтлап сакланмагыны довам этсе-де, ысрайыллар дүшлән ерлеринден гөчмездилер. Эмма булут гөтерилен бадына, олар ене ёла дүшердилер. 23Ысрайыллар Реббиң буйругы билен дүшләп, Реббиң буйругы билен хем ёла дүшердилер. Олар Реббиң Муса аркалы берйән буйрукларыны берҗай этдилер.

#### 10-нҗы бап


Күмүш сурнайлар

1Реб[†] Муса шейле дийди: 2«Өзүңе дөвме сап күмүшден ики саны сурнай яса. Олары җемагаты чагырмак ве дүшелгелери гөчүрмек үчин уланарсың. 3Ики сурнай дең чалнанда, бүтин җемагат сениң яныңа, Реббе йүз тутулян чадырың[†] гирелгесине йыгнансын[+]. 4Эгер сурнайларың бири чалынса, онда ысрайыл[†] ёлбашчылары, ягны тире баштутанлары сениң яныңа йыгнансынлар. 5Сурнай гысга-гысга чалынса, гүндогар тарапдакы дүшелгелер ёла чыксын[+]. 6Сурнай икинҗи гезек гысга чалынса, онда гүнорта тарапдакы дүшелгелер ёла дүшсүн. Дүшелгәниң гөчмелидигини аңладян сурнай гысга чалынсын[+]. 7Эмма җемагаты йыгнамак герек боланда, сурнай узак чалынсын, гысга чалынмасын. 8Сурнайлары руханы[†] Харуның огуллары чалсынлар. Бу сизиң ве гелҗекки несиллериңиз үчин эбедилик дүзгүн болсун[+]. 9Юрдуңызда сизиң үстүңизе чозан душмана гаршы сөвеше чыканыңызда, сурнайлар билен сөвеш сазыны чалың. Шонда Худайыңыз[†] Реб сизи ятлар ве душманларыңыздан халас эдер[+]. 10Шат гүнүңизде, беллемели байрамларыңызда ве хер айың башында, якма ве саламатлык гурбанлыгыңызың башында сурнайлары чалың. Олар сизиң Худайыңыз Реббиң хузурында ятланмагыңыз үчин хызмат эдер. Худайыңыз Реб Мендирин»[+].


Ысрайыллар Синай[†] дагындан гидйәрлер

11Ысрайылларың Мүсүрден чыканларындан соңкы икинҗи йылың икинҗи айында, айың йигримиси гүни мукаддес[†] әхт[†] чадырының депесинден булут гөтерилди. 12Ысрайыллар гөчмәге тайярланып, Синай чөлүнден чыкып уградылар. Булут Паран чөлүне гелип дурды[+]. 13Олар илкинҗи гезек Реббиң Муса аркалы берен буйругы билен ёла дүшдүлер. 14Яхудаларың[†] дүшелгеси топар-топар болуп, өз тугы астында илкинҗи болуп ёла дүшди. Бу тутуш топара Эминадабың оглы Нахшон баштутанлык эдйәрди[+]. 15Ысакар тиресиниң топарына Сугарың оглы Нетанел баштутанлык эдйәрди. 16Зебулун тиресиниң топарына Хелоның оглы Элияп баштутанлык эдйәрди.

17Онсоң мукаддес чадыр сөкүлди ве оны гөтерйән гершонлар билен мерарылар ёла дүшдүлер[+]. 18Соңра рубенлериң дүшелгеси топар-топар болуп, өз тугы астында ёла дүшди. Бу тутуш топара Шедеюрың оглы Элисур баштутанлык эдйәрди[+]. 19Шимгон тиресиниң топарына Сурышадайың оглы Шелумыел баштутанлык эдйәрди. 20Гат тиресиниң топарына болса Дегувалың оглы Элясап баштутанлык эдйәрди.

21Соңра мукаддес затлары гөтерйән кохатлар ёла дүшдүлер. Булар барып етйәнчә, гершонлар ве мерарылар мукаддес чадыры дикердилер[+]. 22Соңра эфрайымларың дүшелгеси топар-топар болуп, өз тугы астында ёла дүшдүлер. Бу тутуш топара Эмихудың оглы Элишама баштутанлык эдйәрди[+]. 23Манаша тиресиниң топарына Педахсурың оглы Гамлыел баштутанлык эдйәрди. 24Бенямин тиресиниң топарына болса Гидгонының оглы Абыдан баштутанлык эдйәрди.

25Иң соңунда дүшелгелериң ызкы горагы хөкмүнде данларың дүшелгеси топар-топар болуп, өз тугы астында ёла дүшди. Бу тутуш топара Эмишадайың оглы Ахыгезер баштутанлык эдйәрди[+]. 26Ашер тиресиниң топарына Окраның оглы Пагыел баштутанлык эдйәрди. 27Нафталы тиресиниң топарына болса Эйнаның оглы Ахура баштутанлык эдйәрди. 28Ысрайыллар гөченлеринде топар-топар болуп, шу тертипде гидердилер.

29Муса гайынатасы мидянлы Регувалың оглы Хобаба: «Биз Реббиң „сизе берҗек“ диен ерине тарап ёла дүшйәрис. Йөр, бизиң билен гит, биз саңа ягшылык эдерис. Чүнки Реб Ысрайыла ягшылык этҗекдигини вада берди» дийди[+]. 30Эмма Хобап оңа: «Ёк, мен гитҗек дәл. Мен өз юрдума, гарындашларымың янына гитҗек» дийди. 31Муса оңа: «Бизи ташлап гитме! Чүнки чөлде дүшлеҗек ерлеримизи сен говы билйәрсиң, бизе ёлбелетчилик эт. 32Эгер бизиң билен гитсең, Реббиң бизе этҗек ягшылыкларыны сениң билен пайлашарыс» дийди[+].

33Онсоң ысрайыллар Реббиң дагындан гайдып, үч гүн йөредилер. Оларың дүшлеҗек ерини тапмак үчин, Реббиң Әхт сандыгы[†] хем ёлуң бүтин довамында оларың өңүнден барярды. 34Дүшелгеден чыкып угранлары бәри Реббиң булуды гүндиз оларың үстүндеди[+].

35Хер сапар Әхт сандыгы ёла дүшенде, Муса шейле диерди:

«Галкын, эй, Реб! Гой, душманларың даргасын,
сени йигренйәнлер Сениң өңүңден гачсын»[+].

36Әхт сандыгы саклананда болса ол шейле диерди:

«Эй, Реб, мүңлерче ысрайыл ковумларына сары өврүл!»

#### 11‑нҗи бап


Халкың шикаятлары

1Халк гөрйән гөргүлери хакда Реббе эшитдирип, шикаят эдип башлады. Реб[†] муны эшиденде гаты гахарланды. Онсоң Реббиң оды оларың гаршысына туташып, янгын дүшелгәниң бир четини ёк этди[+]. 2Халк Муса перят этди, Муса-да Реббе ялбарып дилег этди. От сөнди[+]. 3Шонуң үчин хем ол ере Табгера[*] дийип ат гойдулар. Чүнки Реббиң иберен оды оларың гаршысына туташыпды.

4Ысрайылларың арасындакы гелмишеклерден йыгнананларың ачгөзлүги артды. Хатда ысрайыллар хем соҗашып, шейле эңрейәрдилер: «Вах, инди эт иймәге-де зар болдук[+]. 5Мүсүрде мугтҗа иййән балыкларымыз, хыярларымыз, гавунларымыз, соганларымыз, дүйп соганларымыз, сарымсакларымыз ят болды-ла. 6Маннадан[†] башга гөрйән задымыз болмансоң, ысгын-мыдарымыз галмады»[+].

7Манна кинзаның тохумына меңзеш болуп, реңки-де сакызыңкы ялы сарымтыл акды. 8Халк чыкып, оны йыгнарды ве дегирменде үвәрди я-да сокуда дөверди. Соңра газанда гайнадып, ондан петир көкелер биширердилер. Онуң тагамы зейтун ягына югрулып биширилен челпегиң тагамы ялыды[+]. 9Дүшелгәниң үстүне гиҗе дүшйән чыг билен биле манна-да ягарды.

10Муса халкың, хер машгаланың өз чадырының агзында аглаяндыкларыны эшитди. Реббиң муңа җуда гахарының гелендиги үчин, Мусаның җаны янярды. 11Онсоң Муса Реббе шейле дийди: «Нәме үчин Сен Өз гулуңы бейле гынаярсың? Бүтин халкың йүкүни мениң бойнума атар ялы, нәме себәпден мен Сениң назарыңда мерхемет газанмадым? 12Бу гиден халкы гарнымда гөтерип, мен догрупмыдым нәме? Сен маңа: „Олары сүйтден айрылмадык чаганы энекесиниң гөтериши дей, гуҗагыңда гөтер“ диер ялы, оларың ата-бабаларына ант ичип сөз берен юрдуңа ченли мениң гөтерип бармагымы ислейәрмиң? 13Бүтин халка етер ялы эти мен ниреден тапайын? Чүнки олар мениң яныма гелип: „Бизе иймәге эт бер“ дийип, эңрешип дурлар. 14Бүтин халкың гараматыны мениң бир өзүм чекип билмен, чүнки бу мениң үчин җуда агыр[+]. 15Маңа бейле дарашандан, эгер Сениң назарыңда мерхемет газанан болсам, говусы, Сен мениң җанымы ал, мен хем бу азаплардан дынайын»[+].


Етмиш яшулы

16Реб Муса шейле дийди: «Халкың арасында оларың баштутанлары ве серкерделери хөкмүнде таналян етмиш яшулыны Мениң яныма йыгна. Олары Маңа йүз тутулян чадыра гетир, гой, олар сениң яныңда дурсунлар[+]. 17Мен ашак инип, ол ерде сениң билен геплешерин. Саңа берен Рухумдан алып, олара-да берерин. Ана онсоң, халкың гараматыны еке өзүң чекмерсиң, халкың гараматыны олар сениң билен дең чекишерлер[+]. 18Халка-да айт, эртир үчин инлерини тәмизләп,[†] мукаддес[†] этсинлер, чүнки эртир олар эт иерлер. „Вах, инди эт иймәге-де зар болдук. Мүсүрде яшайшымыз, мундан хас оңатды“ дийип налаяныңызы Реб эшитди. Шонуң үчин Реб сизе иер ялы эт берҗек[+]. 19Бир гүн я ики гүн дәл, бәш гүн я он гүн дәл, я-да йигрими гүн дәл, 20эйсем, тутуш бир айлап, тә аша дүшйәнчәңиз, тә ирйәнчәңиз эт иерсиңиз. Чүнки сиз араңызда болан Ребби рет этдиңиз ве Онуң хузурында: „Нәме үчин биз Мүсүрден чыкдык?“ дийип агладыңыз». 21Эмма Муса Реббе шейле дийди: «Бу халк алты йүз мүң адамдан ыбарат. Сен болса олары бир айлап эт билен бакарын диййәрсиң[+]. 22Әхли доварлары ве мал-гаралары өлдүрениңде, олары дойруп болармы? Деңиздәки әхли балыклары тутаныңда, булар доярмы?» 23Реб Муса: «Реббиң гүйҗүниң чәги бармы нәме? Мениң сизе айдан сөзлерим берҗай болярмы я ёк, ине, гөрерсиң!» дийди[+].

24Муса чыкып, Реббиң сөзлерини халка етирди. Халкың арасындан етмиш яшулыны йыгнап, олары чадырың төверегинде дурузды. 25Онсоң Реб булудың ичинде ашак инип, Муса билен геплешди. Онуң үстүндәки рухдан алып, етмиш яшулының үстүне гойды. Рух[†] яшулуларың[†] үстүне инен бадына, олар җошуп пыгамберлик[†] эдип башладылар, йөне олар соңра гайдып бейле этмедилер.

26Элдат ве Мейдат атлы ики адам дүшелгеде галыпды. Олар сайланан етмиш яшулының арасындадылар, эмма чадыра гитмән галыпдылар, ине, онсоң олар дүшелгеде җошуп пыгамберлик эдип башладылар. 27Бир яш йигит ылгап гелип, Муса: «Элдат билен Мейдат дүшелгеде пыгамберлик эдйәр» дийди. 28Муңа Мусаның көмекчиси, онуң сайлан адамларының бири болан Нунуң оглы Ешува: «Агам, Муса, олара гадаган эт!» дийди. 29Эмма Муса оңа: «Сен мениң үчин габанҗаңлык эдйәрмиң? Кәшгә Реббиң бүтин халкы пыгамбер болсады ве Реб Өз Рухуны оларың барына берседи!» дийип җогап берди. 30Соңра Муса билен ысрайыл[†] яшулулары дүшелгә доландылар.


Беденелер

31Реб бир ел өвүсдирди. Дүшелгәниң чар тарапы елиң гетирен беденелери билен гуршалды. Беденелер бир гүнлүк ёл аралыгында ерден ики тирсек бейикликде учушып йөрдүлер[*][+]. 32Халк шол гүни гиҗе-гүндизләп ве эртеси гүни беденелери тутуп йыгнады. Иң аз йыгнан киши он эшек йүки бедене йыгнады. Соңра олары дүшелгәниң төверегине сердилер. 33Эмма халк энтек этиң хеммесини ийип етишмәнкә, Реб газапланып, дүшелгә элхенч гыргынчылык иберди.

34Шейлеликде, ол ер Кибротхатава[*] дийип атландырылды, себәби олар шол ерде ачгөзлүк эденлери җайладылар.

35Онсоң ысрайыл халкы Кибротхатавадан Хасерота гөчди[+].

#### 12‑нҗи бап


Меръемиң[†] ве Харуның гөриплиги

1Меръем билен Харун Мусаның эфиопиялы[†] аяла өйленендиги үчин язгардылар. (Хакыкатданам Мусаның икинҗи аялы Эфиопияданды.) 2Олар: «Реб[†] диңе бир Муса билен геплешмән, бизиң биленем геплешди ахырын» дийдилер. Реб оларың бу диенлерини эшитди. 3Муса җуда кичигөвүнли адамды, бейле адам ер йүзүнде башга ёкды. 4Бирденкә Реб Муса, Харуна ве Меръеме: «Үчиңизем Маңа йүз тутулян чадыра гелиң» дийди. Онсоң оларың үчүси-де ол ере гитдилер. 5Реб булут сүтүни гөрнүшинде[†] ашак инди ве чадырың гирелгесинде дуруп, Харун билен Меръеми чагырды. Олар өңе чыкдылар. 6Реб олара шейле дийди: «Мениң сөзлериме гулак салың:

„Эгер араңызда пыгамберлер[†] бар болса,
Мен-Реб гөрнүшлерде Өзүми аян эдип,
Олар билен дүйшде геплешйәрин[+].
7Йөне гулум Муса билен бейле дәлдир,
Ол тутуш халкымың садык ёлбашчысыдыр[+].
8Мен онуң билен сырлы дәл-де, ачык, йүзбе-йүз геплешйәрин.
Хатда ол Мен Реббиң кешбини-де гөрйәр.

Сиз нәме үчин гулум Мусаның йүзүне гелмәге горкмадыңыз?“»[+] 9Олара гаршы Реббиң гахары гелди ве Реб ол ерден гитди. 10Булут чадырың депесинден сырыланда, Меръем дери кеселине учрап, ак гар ялы пис ачды. Харун Меръеме тарап середип, онуң дери кеселине учрандыгыны гөрди[+]. 11Онсоң Харун Муса: «Җенабым, акмаклык[†] эдип газанан гүнәмиз үчин бизи җезаландырма. 12Меръемиң бедени ярысы чүйрән халда энеден өли доглан чаганыңка меңземесин» дийди. 13Онсоң Муса Реббе перят эдип: «Эй, Худайым,[†] оңа шыпа бер» дийип ялбарды. 14Эмма Реб Муса: «Эгер атасы онуң йүзүне түйкүрен болсады, ол еди гүнләп утанчлы халда болмазмыды? Гой, ол еди гүнләп дүшелгәниң дашында болсун. Ол соңра ене дүшелгә гирип билер» дийип җогап берди[+]. 15Шейдип, Меръем еди гүнләп дүшелгәниң дашында сакланылды. Ол дүшелгә гиризилйәнчә, халк ол ерден гөчмеди.

#### 13‑нҗи бап


Муса Кенгана[†] ичалылар иберйәр


(Канун таглыматы 1:19-33)

1[•]Шондан соң халк Хасеротдан гөчүп гайдып, Паран чөлүнде дүшелге гурды[+]. 2Реб[†] Муса шейле дийди: 3«Мениң ысрайыллара берйән Кенган юрдумы сынламак үчин, тирелериң херсинден бир сердары[†] ичалы эдип, ол ере ибер»[+]. 4Муса Реббиң буйругы билен Паран чөлүнден адамлары угратды. Оларың хеммеси ысрайыл[†] сердарларыды[+]. 5Оларың атлары шулардыр: рубен тиресинден Закурың оглы Шаммува; 6шимгон тиресинден Хорының оглы Шапат; 7яхуда[†] тиресинден Епуннәниң оглы Калеп;[+] 8ысакар тиресинден Юсубың оглы Йыгал; 9эфрайым тиресинден Нунуң оглы Хошея; 10бенямин тиресинден Рапувың оглы Палты; 11зебулун тиресинден Содының оглы Гадыел; 12юсуп тиресинден, ягны манаша тиресинден Сусының оглы Гады; 13дан тиресинден Гемаллының оглы Эмиел; 14ашер тиресинден Микайылың[†] оглы Сетур; 15нафталы тиресинден Вопсының оглы Нахбы; 16гат тиресинден Макының оглы Гевувал. 17Юрды гөзден гечирмек үчин, Мусаның иберен адамлары шулардыр. Муса Нунуң оглы Хошея Ешува[*] адыны берди[+].

18Муса олары Кенган юрдуны гөзден гечирмек үчин уграданда, шейле дийди: «Мундан гөни Негебе гидип, даглыга чыкың. 19Юрдуң нәхилидигини сынлаң. Ол ерде яшаян халк гүйчлүми я эҗиз, көплүкми я азлык? 20Оларың яшаян ери говумы я-да эрбет? Олар галаларда яшаярмы я-да ачык мейданда? 21Мес топраклымы я аррык, агачлымы, агачсыз? Батыргай херекет эдиң ве ол юрдуң мивелеринден гетириң».

Ол вагтлар үзүмлериң етишйән мөвсүмиди. 22Шейдип, олар ёла дүшдүлер ве Син чөлүнден тә Лебохамадың голайындакы Рехоп галасына ченли болан ерлери гөзден гечирдилер. 23Олар Негебе чыкдылар ве Хеброна гелдилер. Ол ерде Ахыман, Шешай ве Талмай уруглары хем яшапды. Олар Анагың несиллериди. (Хеброн Мүсүрдәки Зоган галасындан еди йыл өң гурлупды.)[+] 24Олар Эшкол дересине баранларында ол ерден бир салкым үзүми шахасы билен биле кесип алдылар ве оны ики адам болуп таякдан асып гөтердилер. Олар аз-овлак нар билен инҗир хем алдылар[+]. 25Ысрайылларың кесен үзүм салкымларындан соң, ол ере Эшкол[*] дереси диен ат галды.


Ичалыларың гетирен хабары

26Олар юрды кырк гүнләп сынлансоңлар, ызларына гайтдылар. 27Олар Паран чөлүндәки Кадеше, Муса билен Харуның ве бүтин ысрайыл җемагатының янына гайдып гелдилер. Олар тутуш җемагата гөрүп-эшиденлерини хабар берип, ол ерден гетирен мивелерини гөркездилер. 28Олар Муса шейле дийдилер: «Биз сениң иберен юрдуңа бардык. Ол ерде, хакыкатданам, сүйт ве бал акяр, ине, булар хем шол ериң мивелеринден. 29Эмма ол ерде яшаян халк бичак гүйчли экен. Оларың галалары берк диварлы ве өрән улы. Хатда ол ерде биз Анагың несиллерини-де гөрдүк. 30Негеп үлкесинде амалеклер,[†] даглык ерлерде хетлер,[†] ябуслар,[†] аморлар,[†] деңиз якасында ве Иордан дерясының[†] боюнда болса кенганлар[†] яшаян экенлер»[+].

31Эмма Калеп Мусаның өңүнде дуран халкың сесини кесип: «Деррев гиделиң-де, ол юрды басып алалың, чүнки олары еңмәге бизиң хөкман гүйҗүмиз етер» дийди[+]. 32Онуң билен гиден адамлар болса: «Биз ол халкың гаршысына чыкып билмерис, чүнки олар бизден хас гүйчли» дийдилер[+]. 33Шейлеликде, олар гөрүп гелен юрды хакында ысрайыллара якымсыз затлар айдып, шейле дийдилер: «Бизиң сынламак үчин ичинден гечен юрдумыз өз илатыны өзи ийип йөрен юрт экен. Ол ерде яшаян адамларың хеммеси гаты ири адамлар экен[+]. 34Биз ол ерде нефиллери[†][*] (анаклар[†] нефиллериң несиллеридир) гөрдүк. Оларың янында өзүмизи эдил чекиртге ялы дуйдук. Олара-да биз чекиртге ялыҗак болуп гөрүндик»[+].

#### 14‑нҗи бап


Халк перят эдйәр

1[•]Онсоң бүтин халк гаты сес билен перят эдип, шол гиҗәни аглап гечирди. 2Бүтин ысрайыл[†] халкы Муса билен Харундан зейренишип, шейле дийди: «Биз Мүсүр юрдунда я-да бу чөллүкде өлен болсак, мундан говы боларды![+] 3Нәме себәпден Реб[†] бизи гылычдан гечиртмек үчин, аялларымыз билен чагаларымызы есир этмек үчин бу юрда алып барярка? Мүсүре долансак, гайтам, бизиң үчин говы болмазмы?» 4Шондан соң олар бири-бирилерине: «Гелиң, өзүмизе баштутан сайлалың-да, Мүсүре доланалың» дийишдилер[+]. 5Муса билен Харун бүтин ысрайыл халкының өңүнде йүзин йыкылдылар[+]. 6Юрды сынламага гиденлериң арасында болан Нунуң оглы Ешува билен Епуннәниң оглы Калеп гынанчдан яңа якаларыны йыртып,[+] 7бүтин ысрайыл халкына шейле дийдилер: «Сынламак үчин ичинден гечен юрдумыз җуда говы юрт экен. 8Эгер Реб бизден разы болса, бизи ол юрда алып барып, сүйт ве бал акян юрды бизе берер. 9Йөне сиз Реббиң гаршысына питне турузмаң ве ол юрдуң илатындан горкмаң. Чүнки олар бизиң хөрегимиздир, оларың горагчысы олардан йүз дөндерди, йөне Реб бизиң билендир, олардан горкмаң»[+]. 10Эмма бүтин җемагат олары дашламалы дийип хайбат атды.

Шонда Реббе йүз тутулян чадырда[†] әхли ысрайыллара Реббиң шөхраты[†] гөрүнди[+].


Муса халк үчин дилег эдйәр

11Реб Муса шейле дийди: «Бу халк хачана ченли Мени әсгермән гезҗеккә? Араларында гөркезен әхли аламатларымы гөрүбем, булар хачана ченли Маңа ынанмакдан боюн товлаҗаккалар? 12Мен булары гыргына берерин ве мирасдан[†] махрум эдерин. Сенден булара гөрә хас бейик ве хас гүйчли бир миллет дөредерин»[+]. 13-14Муса Реббе шейле дийди: «Онда бу затлары мүсүрлилер эшидерлер, онсоң олар муны бизиң барян юрдумызың яшайҗыларына айдарлар, чүнки бу ысрайыл халкыны Өз гудратың билен мүсүрлилериң арасындан Сен алып чыкдың. Бу юрдуң яшайҗылары болса, я Реб, Сениң бу ысрайыл халкының арасындадыгыңы, я Реб, олар билен йүзбе-йүз гөрүшйәндигиңи, Сениң булудыңың оларың депесиндедигини ве олара гүндизине булут сүтүни, гиҗесине от сүтүни болуп, ёл гөркезйәндигиңи эййәм эшитдилер[+]. 15Индем Сен, бу халкың барыны бирден гыргына берсең, онда Сениң шөхратыңы эшиден миллетлер:[†] 16„Реб олары ант ичип сөз берен юрдуна гетирип билмәндиги үчин, олары чөлде гыргына берди“ дийип айдарлар[+]. 17Шонуң үчин хем, гой, инди Өз сөз берип, шу айдышың ялы, Сен Реббиң гүйҗи бейик болсун![+] 18Сен: „Мен-Реб – гиң гөвүнли, садык сөйгә бай. Этмиши ве языгы багышлаярын. Йөне гүнәлини җезасыз хем гоймаярын. Аталарының этмишиниң җезасыны чагаларына, оларың үчүнҗи ве дөрдүнҗи аркасына чекдирйәрин“ дийипдиң. 19Мүсүрден чыкалымыз бәри, буларың гүнәлерини багышлап гелшиң ялы, халкың бу этмишини-де Өз бейик садык сөйгиңиң хатырасына багышла».

20[•]Реб шейле җогап берди: «Мен сениң айдышың ялы булары багышларын. 21Йөне Мен барлыгымдан ве бүтин дүнйәни долдуран шөхратымдан касам эдйәрин:[+] 22Мениң шөхратымы, Мүсүрде ве чөлде гөркезен аламатларымы гөрен, шонда-да Мени он гезек сынап, Мениң сөзүме боюн болмадыкларың хич бири 23аталарына вада берен юрдума гирмез. Мени әсгермедиклериң екеҗеси-де бу юрды гөрмез[+]. 24Эмма гулум Калебиң рухы оларыңкы ялы дәл, ол бүтин йүреги билен Мениң ызыма эерди. Шонуң үчин Мен оны өзүниң сынлан юрдуна алып барарын. Онуң несиллери оны эеләрлер[+]. 25Инди болса амалеклер[†] билен кенганларың[†] җүлгелерде яшаяндыклары үчин, эртириң өзүнде өврүлип, Гызыл деңзиң[*] ёлы билен чөле тарап ёла дүшүң».


Реб шикаятчы халкы җезаландыряр

26Реб Муса билен Харуна шейле дийди: 27«Бу азгын халк хачана ченли Мениң гаршыма шикаят этҗеккә? Мен ысрайылларың Мениң гаршыма шикаят эдип хүңүрдешйәндиклерини эшитдим. 28Олара айт, Өз барлыгымдан ант ичип айдярын, Мен сизиң налап айдан затларыңызың барыны өз башыңыза гетирерин. 29Шу чөлде ләшиңизи серерин. Илат санавында хасаба алнып, яшы йигрими ве ондан ёкары болуп, Менден наланларың[+] 30хич бири Мениң сизе орнашмага сөз берен юрдума гирмез. Оңа диңе Епуннәниң оглы Калеп билен Нунуң оглы Ешува гирип билер[+]. 31Эмма сизиң есир дүшер өйден перзентлериңизи велин Мен ол ере алып барарын. Сизиң йүз өврен юрдуңызың нәхилидигини олар билерлер. 32Эмма сизиң ләшлериңиз бу чөллүкде серлер. 33Сизиң чагаларыңыз хем кырк йыллап чөлде гөчүп-гонуп гезерлер ве сизиң бивепадыгыңыз үчин җебир чекерлер. Бу сизиң хеммәңиз өлүп гутарянчаңыз довам эдер[+]. 34Сизе ол юрды гөзден гечирмәге кырк гүн герек болан болса, кырк гүнүң хер гүни үчин бир йыл, җеми кырк йыллап этмишлериңиз үчин җеза чекерсиңиз. Сизден йүз өвренимде, Мениң нәхили боляндыгымы сиз шондан билерсиңиз[+]. 35Мен-Реб шейле диймек билен, бу айданларымы Мениң гаршыма бирлешен бу азгын халкың башындан индерерин. Шу чөллүкде буларың барыны гырып, ёк эдерин».

36-37Мусаның юрды гөзден гечирмәге иберен адамлары ол юрт хакда гетирен ярамаз хабарлары билен халкы Реббе гаршы өҗүкдирендиклери үчин, Онуң хузурында гыргына берлип өлдүлер. 38Олардан диңе Нунуң оглы Ешува билен Епуннәниң оглы Калеп дири галды[+].

39[•]Муса бу сөзлери бүтин ысрайыллара етиренде, халк улы гайга батды. 40Халк даңдан ир билен туруп, даглыга чыкмага башлап: «Ине, биз Реббиң сөз берен ерине барярыс, чүнки биз гүнә газандык» дийдилер. 41Эмма Муса олара шейле дийди: «Нәме үчин сиз Реббиң буйругына гаршы гитмегиңизи довам эдйәрсиңиз? Оныңыз баша бармаз! 42Сөвеше чыкмаң, чүнки Реб сизиң араңызда дәл. Душманларыңыза өзүңизи пайхынлатмаң! 43Өңүңизде амалеклер билен кенганлар бардыр ве сиз гылычдан гечирилерсиңиз. Чүнки сиз Реббиң ызына эермекден боюн товладыңыз, Реб сизиң билен болмаз»[+]. 44Эмма олар мен-менлик эдип, даглыга дырмашып чыкдылар. Йөне оларың янында Реббиң Әхт сандыгы-да,[†] Муса-да ёкды, олар дүшелгедедилер. 45Онсоң шол даглыкда яшаян амалеклер билен кенганлар ашак индилер ве Хорма галасына ченли оларың ызындан ковуп, олары күл-пеекун этдилер[+].

#### 15‑нҗи бап


Садакалар[†] хакда

1Реб[†] Муса шейле дийди: 2«Ысрайыллара айт, месген тутмагыңыз үчин Мениң сизе берйән юрдума гирениңизде, 3гара малы я гоюн-гечини Реббе от үсти билен хөдүр эдип, ондан айдылан я-да мейлетин садака хөкмүнде берениңизде ве беллемели байрамларыңызда эдилиши ялы, якма гурбанлык я-да башга гурбанлык берениңизде, оларың якымлы ысы Реббе хош якяр[+]. 4Шу хили садаканы берен адам онуң яны билен бир күйзе[*] зейтун ягына югрулан, бир батманың ондан бири мөчбериндәки сайлама бугдай унундан галла садакасыны хем берсин. 5Мундан башга-да, сиз якма гурбанлык я-да башга гурбанлык билен билеликде хер бир токлының яны билен ичги садакасы хөкмүнде бир күйзе шерабы хөдүрләң. 6Гочуң яны билен бир ярым күйзе[*] зейтун ягына югрулан, бир батманың ондан ики мөчбериндәки сайлама бугдай унундан галла садакасыны бериң. 7Реббе якымлы ыслы ичги садакасы хөкмүнде бир ярым күйзе шерабы хөдүр эдиң. 8Реббе якма гурбанлык я башга гурбанлык, айдылан садака я-да саламатлык гурбанлыгы хөкмүнде өкүз хөдүр этсеңиз,[+] 9онда өкүз билен бирликде ики күйзе[*] зейтун ягына югрулан, бир батманың ондан үч мөчбериндәки сайлама бугдай унундан галла садакасыны хөдүр эдиң. 10Ичги садакасы[†] хөкмүнде ики күйзе шерабы хөдүр эдиң. От үсти билен берилйән бу садаканың якымлы ысы Реббе хош якяр[+].

11Хер бир өкүзи, гочы, эркек токлыны я-да овлагы садака берениңизде шейле эдиң. 12Садака берилйән малларың санына гөрә онуң яны билен берилйән садаканың хем мукдары артдырылсын. 13Аслы ысрайыл[†] болан хер бир адам от үсти билен Реббе якымлы ыслы садака беренинде, шу айдыланлары берҗай этсин. 14Араңызда мыдамалык я-да вагтлайын яшаян гелмишеклерден бири от үсти билен Реббе якымлы ыслы садака бермекчи болса, ол хем шу кадалары берҗай этсин. 15Эй, җемагат, сизиң үчинем, араңызда яшаян гелмишеклер үчинем дүзгүн бирдир. Бу сизиң гелҗекки несиллериңизе-де эбедилик дүзгүн болсун. Реббиң өңүнде сиз хем, гелмишек хем деңдир[+]. 16Сизе-де, араңызда яшаян гелмишеклере-де када-канунлар[†] бирмеңзешдир». 17Реб Муса шейле дийди: 18«Ысрайыллара айт, Мениң сизи алып барян юрдума гирениңизден соң, 19шол топрагың чөрегинден иениңизде, сиз ондан Реббе садака берерсиңиз[+]. 20Илкинҗи югран хамырыңыздан бир чөреги эдил хармандан садака бершиңиз ялы эдип хөдүр эдиң. 21Илкинҗи хамырдан Реббе берйән бу садакаңыз несиллер бойы довам этсин.

22-23Эгер сиз төтәнликде ялңышып, Реббиң Муса айдан бу буйрукларыны – Реббиң Муса аркалы сизе буйран әхли табшырыкларыны[†] Реббиң буйран гүнүнден башлап, тә соңкы несиллериңизе ченли берҗай этмесеңиз[+] 24ве бу сәвлиги халк төтәнликде гойберен болса, онда бүтин халк бир өкүзчәни Реббе якымлы ыслы якма гурбанлыгы хөкмүнде хөдүр этсин. Онуң яны билен дүзгүне гөрә галла ве ичги садакасыны берсинлер хем-де бир текәни гүнә гурбанлыгы хөкмүнде хөдүр этсинлер[+]. 25Руханы[†] бүтин ысрайыл халкыны гүнәсинден сапласын, шонда оларың гүнәси гечилер. Чүнки халк төтәнликден гүнә этди ве олар өз садакаларыны Реббе от үсти билен берилйән садака хөкмүнде хөдүр этдилер. Өз ялңышлыклары үчин Реббе гүнә гурбанлыгыны бердилер. 26Бүтин ысрайыл халкының хем, оларың арасындакы гелмишеклериң хем гүнәси гечилер, чүнки халк төтәнликден гүнә газанды.

27Эгер бир киши төтәнликден гүнә этсе, гой, ол гүнә гурбанлыгы үчин биряшар уркачы чебши хөдүр этсин[+]. 28Руханы Реббиң хузурында ялңышып гүнә эдени гүнәсинден сапласын, онуң гүнәси гечилер. 29Төтәнликде гүнә эдип, араңызда яшаян аслы ысрайыл болан үчин хем, гелмишек үчин хем бир канун болсун[+]. 30Эмма аслы ысрайыл болан бири я-да гелмишеклерден бири текепбирлик билен гүнә иш эдип, Реббе дил етирсе, халкың арасындан ковлуп чыкарылсын[+]. 31Реббиң сөзүни әсгермән, Онуң табшырыгыны бозандыгы үчин, бейле адам бүтинлей ковлуп чыкарылсын, өз җезасыны чексин».


Сабат гүни[†] ишлән адам өлдүрилйәр

32-33Ысрайыллар чөлдекәлер, Сабат гүни олар одун йыгып йөрен адамы гөрдүлер ве олар оны тутуп, Муса билен Харуның ве бүтин җемагатың хузурына гетирдилер[+]. 34Оңа нәме эдилмелидиги энтек белли болмансоң, олар оны туссаг астына алдылар[+]. 35Онсоң Реб Муса: «Ол адам өлүме хөкүм эдилсин. Оны Ысрайыл дүшелгесиниң дашына чыкарып, бүтин җемагат дашлап өлдүрсин» дийди[+]. 36Дүшелгәниң дашына чыкарып, эдил Реббиң Муса буйрушы ялы, бүтин халк оны дашлап өлдүрди.


Гейимлердәки готазлар

37Реб Муса шейле дийди: 38«Ысрайыллара айт, олар несилден-несле гейимлериниң этегиниң хер бурчуна готазҗык тиксинлер ве хер бир готазҗыга гөк йүплүк гошсунлар[+]. 39Хер гезек готазҗыклара гөзүңиз дүшенде, сиз Реббиң әхли табшырыкларыны яда саларсыңыз ве олары берҗай эдерсиңиз, йүрегиңизиң ве гөзлериңизиң ислегине ковалашмарсыңыз. 40Шейдип, Мениң әхли табшырыкларымы ятда саклап, олары берҗай эдерсиңиз ве өз Реббиңиз үчин мукаддес[†] боларсыңыз[+]. 41Худайыңыз[†] Реб Мендирин, Мен сизи Мүсүрден сизиң Худайыңыз болмак үчин алып чыкдым. Худайыңыз Реб Мендирин!»[+]

#### 16-нҗы бап


Кораның, Датаның ве Абырамың гозгалаңы

1[•]Ине, леви тиресиниң кохат уругындан болан Йисхарың оглы Кора, рубен тиресинден Элиябың огуллары Датан билен Абырам ве Пелетиң оглы Он дагы[+] 2Муса гаршы баш гөтердилер. Олар җемагатдан сайланып, халк баштутанлары болан атлы-абрайлы ысрайылларың ики йүз эллисини янларына алдылар. 3Олар Муса билен Харуның гаршысына йыгнанып: «Сиз җуда өте гечдиңиз! Бүтин халк, хер бир киши мукаддесдир,[†] Реб[†] хем оларың арасындадыр. Шонда-да сиз өзүңизи нәме үчин Реббиң җемагатындан ёкары тутярсыңыз?» дийдилер[+]. 4Муса муны эшидип, йүзин йыкылды[+]. 5Соңра ол Кора ве онуң топарына шейле җогап берди: «Өзүниң кимдигини, кимиң мукаддесдигини ве Реббиң янына киме голайлашмага ругсат эдилендигини Ол сәхер билен аян эдер. Реб Өз сайланына янына голай бармага ругсат эдер[+]. 6Эй, Кора хем-де онуң ёлдашлары, түтетги[†] гапларыңызы алың. 7Эртир оларың ичине от салып, Реббиң хузурында якымлы ыслы түтетги якың. Онсоң Реб кими сайласа, шол хем мукаддес болар. Сиз – левилер,[†] җуда өте гечдиңиз!»[+] 8Соңра Муса Кора йүзленип, шейле дийди: «Эй, левилер, маңа гулак салың! 9Ысрайыл[†] Худайы[†] сизи ысрайыл халкының арасындан сайлап алды. Сиз Реббиң мукаддес чадырының хызматыны эдериңиз ялы ве халкың өңүнде дуруп олара хызмат эдериңиз ялы, Ол сизе Өзүне якынлашмага мүмкинчилик берди. Сизе инди шу-да азмы[+]? 10Ол сизе ве сизиң бүтин леви доганларыңыза Өзүне голай бармага ругсат берен болса-да, сиз мунуң үстесине руханылык[†] везипесини хем талап эдйәрмисиңиз?! 11Сен әхли ёлдашларың билен биле Харуна гаршы болдуң, хакыкатда болса бу сизиң Реббе гаршы болдугыңыздыр»[+].

12Муса Элиябың огуллары Датан билен Абырамы чагырмага адам угратды. Йөне олар шейле җогап бердилер: «Биз барҗак дәл! 13Бизи чөлде өлдүрмек үчин, сүйт ве бал акян Мүсүр топрагындан чыкарып, шу ере гетирениңи аз гөрйәрмиң? Ене-де үстүмизден хөкүм хем сүрҗек болярмың[+]? 14Бизи сүйт ве бал акян юрда гетирмедигиң-ә белли, я болмаса бизе мейданлары, үзүмчиликлери мүлк эдип бермедиң. Бу адамларың нәме гөзүни чыкарҗакмы? Биз барҗак дәл».

15Мусаның муңа гаты гахары гелип, Реббе: «Оларың садакаларыны[†] кабул этме, мен оларың хич бириниң гөвнүне дегмәндим, хатда олардан екеҗе эшек-де алмандым» дийди[+]. 16Муса Кора йүзленип шейле дийди: «Әхли ёлдашларың эртир Реббиң хузурына гелсин, Харун икиңизем шол ере гелиң. 17Хер бириңиз өз түтетги гапларыңыза якымлы ыслы түтетги салың, ики йүз элли кишиниң хер бири өз түтетги габыны гөтерип, Реббиң хузурына гелсин. Харун икиңизем түтетги гапларыңызы гетириң». 18Шейдип, хер ким өз түтетги габында от якып, үстүне-де якымлы ыслы түтетги гоюп, Муса ве Харун билен биле Реббе йүз тутулян чадырың[†] гирелгесинде дурдулар. 19Соңра Кора Муса билен Харуның гаршысына чыкмак үчин, бүтин җемагаты Реббе йүз тутулян чадырың гирелгесине йыгнады, шонда бүтин җемагата Реббиң шөхраты[†] гөрүнди.

20Реб Муса билен Харуна шейле дийди: 21«Сиз бу җемагатдан бир гыра чекилиң, Мен булары бир демде ёк эдейин!»[+] 22Эмма Муса билен Харун йүзин йыкылып: «Эй, Худай, әхли адамзадың гөзбашы болан Худай, бир адам гүнә этди дийип, бүтин җемагата газапланярмың?» дийдилер[+].

23Реб Муса: 24«Җемагата етир, гой, Кораның, Датаның ве Абырамың чадырларындан дашрак чекилсинлер» дийди. 25Муса еринден туруп, Датаның ве Абырамың янына гитди, Ысрайыл яшулулары-да[†] онуң ызына дүшдүлер. 26Онсоң Муса халка йүзленип: «Ол азгынларың чадырларының голайына бармаң ве оларың хич бир задыны-да эллемәң, ёгсам оларың гүнәлери зерарлы сизем ёк боларсыңыз» дийди[+]. 27Җемагат Кораның, Датаның ве Абырамың чадырларындан узага чекилди. Датан билен Абырам болса даш чыкып, аяллары, чагалары билен өз чадырларының гирелгесиниң өңүнде дурдулар. 28Муса шейле дийди: «Бу ишлериң әхлисини этмегим үчин мени Реббиң иберенини, мениң өзбашдак херекет этмейәндигими сиз шу затлардан билерсиңиз. 29Эгер бу адамлар хем бейлекилер ялы өз аҗалына өлселер, онда мени Реббиң ибермедигидир[+]. 30Эмма Реб энтек гөрлүп-эшидилмедик бир зат эдәйсе, ягны ер дарка ярылып, бу адамлары ве олара дегишли затларың хеммесини ювутса, олар хем дирилигине өлүлер дүнйәсине дүшселер, шонда бу адамларың Ребби әсгермезлик эдендиклерине гөз етирерсиңиз»[+].

31Муса бу затлары айдып гутаран бадына, оларың астындакы ер дарка ярылды. 32Ер агзыны ачып, олары ве машгалаларыны – Кора дегишли болан адамларың ве эмләгиң барыны ювутды. 33Шейдип, олар әхли гош-голамлары билен биле дирилигине өлүлер дүнйәсине дүшдүлер. Оларың ызындан ер япылды ве олар җемагатың арасындан гайып болдулар[+]. 34Оларың төверегинде дуран әхли ысрайыллар болса, оларың дады-перядыны эшиденлеринде: «Ер бизи-де ювудар!» дийшип гачдылар. 35Онсоң Ребден бир от чыкып, якымлы ыслы түтетги хөдүр эден ики йүз элли кишини якып ёк этди[+].

36Реб Муса шейле дийди: 37«Руханы Харуның оглы Элгазара айт, маңңалларың мукаддесдиги үчин олары одуң ичинден чыкарсын ве оларың ичиндәки көзлери четде гиң эдип пытрадып ташласын. 38Җана каст эдип, гүнә эден бу адамларың маңңалларындан болса юкаҗык гапаклар ясаң. Маңңаллар Реббиң хузурына элтиленсоң, мукаддес болдулар. Гой, олар ысрайыллар үчин нышан болсунлар». 39Онсоң руханы Элгазар яндырылан адамлар тарапындан Реббиң хузурына элтилен бүрүнч маңңаллары алып, олардан гурбанлык сыпасыны[†] япар ялы гапаклар ясатды. 40Бу ысрайыллара Харуның неслинден болмадык кишиниң Реббиң хузурында якымлы ыслы түтетгини хөдүр этмели дәлдигини, ёгсам Кораның ве онуң ёлдашларының гүнүне дүшҗекдигини ятладып дурмак үчинди. Элгазар буларың барыны эдил Реббиң Муса аркалы өзүне айдышы ялы этди[+].

41Йөне эртеси гүн Ысрайыл огулларының бүтин җемагаты Муса билен Харуна гаршы чыкып: «Реббиң халкыны сиз өлдүрдиңиз» дийдилер. 42Җемагат олара гаршы топлананда, Муса билен Харун Реббе йүз тутулян чадыра тарап өврүлдилер. Ине, гөрселер, оны булут бүрәп, Реббиң шөхраты гөрүнди. 43Онсоң Муса билен Харун Реббе йүз тутулян чадырың өңүне гелдилер. 44Реб Муса шейле дийди: 45«Бу җемагатың арасындан гыра чыкың, Мен булары бир демде ёк эдейин». Олар йүзин йыкылдылар[+]. 46Муса Харуна шейле дийди: «Өз түтетги якылян габыңы ал, оңа гурбанлык сыпасындан көз алып сал, онуң үстүне-де якымлы ыслы түтетгини гоюп, халкы гүнәлеринден сапламак үчин, чалтлык билен оларың арасына бар. Чүнки Реббиң гахар-газабы туташды, гыргынчылык башланды»[+]. 47Харун Мусаның буйрушы ялы, түтетги габыны алып, җемагатың арасына ылгап барды. Ол гыргынчылыгың башланыны гөренде, көзлериң үстүне якымлы ыслы түтетгини гоюп, халкы гүнәсинден саплады. 48Харун өлүлер билен дирилериң арасында дурансоң, гыргынчылык тогтады[+]. 49Кораның гозгалаңында өленлерден башга, гыргынчылыкдан өленлериң саны он дөрт мүң еди йүз адам болды. 50Гыргынчылык тогтадылансоң, Харун Мусаның янына, Реббе йүз тутулян чадырың гирелгесине гайдып гелди.

#### 17‑нҗи бап


Харуның хасасы

1Реб[†] Муса шейле дийди: 2«Ысрайыллара өз тире баштутанларының хеммесинден, ягны хер тиреден бир хаса – җеми он ики хаса йыгнап, олары саңа гетирип бермеклерини табшыр. Оларың херсиниң атларыны өз хасаларына язып гой. 3Харуның адыны левилериң[†] хасасына яз. Чүнки хер тире баштутаны үчин бир хаса болмалыдыр. 4Хасалары гетирип, сизиң билен душушян ерим болан Маңа йүз тутулян чадырдакы Әхт сандыгының[†] өңүнде гой[+]. 5Мениң сайлан адамымың хасасы гөгерер, шейдип, Мен ысрайылларың сизден нәразылыкларының соңуна чыкарын». 6Муса Реббиң сөзлерини ысрайыллара етирди. Оларың тире баштутанларының хеммеси хасаларыны, хер тире үчин бир хасаны – җеми он ики хасаны Муса бердилер. Харуның хасасы-да шоларың арасындады. 7Онсоң Муса хасаны гетирип, Реббиң хузурында әхт[†] чадырында гойды.

8Эртеси гүн Муса әхт чадырына гирди, гөрсе, ине, леви тиресиниң берен, Харуның ады язылан хасасы, хакыкатданам, гөгерен экен. Онда пынтыклар, гүллер ве етишен бадамлар барды[+]. 9Онсоң Муса хасалары Реббиң хузурындан алып, әхли ысрайылларың өңүне чыкарды. Олар бу ахвалата сын этдилер ве хер ким өз хасасыны алды. 10Реб Муса шейле дийди: «Харуның хасасыны ызына гетирип, Әхт сандыгының өңүнде гой. Ол питнечилер үчин дуйдурыш аламаты хөкмүнде сакланар. Шейдип, сен оларың Менден нәразы болмакларының соңуна чыкарсың, ёгсам олар өлерлер». 11Муса хемме зады эдил Реббиң буйрушы ялы этди.

12Ысрайыллар Муса: «Онда бизиң ишимиз гайдыпдыр! Бизиң барымыз хеләк боларыс! 13Ким Реббиң мукаддес[†] чадырына голайлашса, ол өлер. Шейдип, инди бизиң хеммәмиз гырлаймалымы?» дийдилер.

#### 18‑нҗи бап


Руханылар[†] билен левилериң[†] борчлары

1Реб[†] Харуна шейле дийди: «Сен, сениң огулларың ве уругыңыз билен билеликде мукаддес[†] затлар билен багланышыклы эдилен хата ишлере җогапкәр боларсыңыз. Руханычылыга дегишли болан ишлерде хата гойберилсе, оңа диңе сен өз огулларың билен биле җогапкәр боларсың[+]. 2Огулларың билен әхт[†] чадырының өңүнде хызмат эдйәркәң, атаңыз Левиниң тиресинден болан әхли доган-гарындашларыңыз сизе гошулып, сизе хызмат эдерлери ялы, олары-да яныңа гетир[+]. 3Гой, олар тутуш өйи горап, сениң үчин горамак ишини ерине етирсинлер. Йөне олар мукаддес өйүң энҗамларына я-да гурбанлык сыпасына[†] асла голайлашмасынлар, ёгсам оларам, сизем хеләк боларсыңыз. 4Йүз тутулян чадырың ишини ерине етирмәге онуң әхли хызматыны этмәге сен җогапкәр боларсың. Башга бир кесеки сизе якынлашмасын. 5Мундан бейләк ысрайылларың депесинден газабым инмез ялы, мукаддес ериң ве гурбанлык сыпасының ишлерини сизиң өзүңиз эдиң[+]. 6Сизе пешгеш хөкмүнде, ысрайылларың арасындан леви доганларыңызы Мениң Өзүм сайлап алдым. Йүз тутулян чадырың хызматыны эдерлери ялы, олар Маңа багыш эдилендир. 7Эмма сен огулларың билен гурбанлык сыпасына, иң мукаддес отага дегишли ишлериң әхлисини ыхлас билен берҗай этмелисиң. Руханылыгы сизе Мен пешгеш бердим. Сизден башга оңа ким голайлашса, онуң җезасы өлүмдир»[+].


Руханыларың пайы

8Реб Харуна шейле дийди: «Маңа берлен садакалара[†] гөз-гулак болмагы саңа табшырдым. Ысрайылларың әхли мукаддес совгатларыны руханычылык пайыңыз хөкмүнде саңа ве сениң огулларыңа эбедилик бердим[+]. 9Иң мукаддес садака хөкмүнде отда якылмаян затлардан шулар сизиңки болар: оларың иң мукаддес зат хөкмүнде Маңа хөдүр эдйән хер бир садакасы, галла садакасымы, гүнә гурбанлыгымы я язык гурбанлыгымы, пархы ёк, булар саңа ве сениң огулларыңа дегишлидир. 10Олары сиз иң мукаддес зат хөкмүнде иймелисиңиз, хемме эркеклер олардан ийип билерлер. Булар сизиң үчин мукаддесдир. 11Ине, булар хем сизиңкидир: хөдүр эдилен совгатлары ве ысрайылларың гөтерме садакасы хөкмүнде берлен садакалары Мен саңа ве сениң огул-гызларыңа эбедилик пай эдип бердим. Сениң машгалаңдакы хер бир тәмиз[†] адам олардан ийип билер[+]. 12Оларың Реббе хөдүр эдйән иң оңат зейтун ягыны, иң оңат шерабыны ве бугдайыны, иң оңат өнүмлерини сизе бердим[+]. 13Оларың топрагындан өнен илкинҗи хасылындан Реббе гетириленлериниң хеммеси сизиңки болар. Сениң машгалаңдакы хер бир тәмиз адам ондан ийип билер[+]. 14Ысрайылда Реббе айры гойлан хемме зат сениңки болар[+]. 15Ынсан болсун, хайван болсун, пархы ёк, Реббе хөдүр эдилйән хер җандарың илкинҗи эркек доглан чагасы сениңки болар. Эмма ынсаның ве харам малларың илкинҗи эркек доглан чагасыны ызына сатын алмалысың[+]. 16Чагалар бир айлык боланда, ызына сатын алмак бахасы мукаддес өйүң ресми өлчеги боюнча бәш шекел күмүш болсун. Бир шекел ики мысгала[*] деңдир[+]. 17Йөне сыгрың, гойнуң, гечиниң илки гузланлары үчин төлег алма, олар мукаддесдирлер. Оларың ганыны гурбанлык сыпасына тарап серпип, ягыны-да Реббе от үсти билен берилйән якымлы ыслы гурбанлык хөкмүнде отда як[+]. 18Гөтерме садакасының дөши ве саг буды ялы, сыгрың, гойнуң, гечиниң илки гузланларының эти хем сениңкидир[+]. 19Ысрайылларың Реббе хөдүр эдйән әхли мукаддес садакаларыны саңа ве сениң огул-гызларыңа эбедилик пай хөкмүнде бердим. Бу сениң ве несиллериң билен Мениң эден мүдимилик әхтимдир»[+]. 20Соңра Реб Харуна шейле дийди: «Оларың топрагында сениң мүлкүң болмаз, оларың арасындан саңа пай берилмез. Ысрайылларың арасындакы сениң пайың ве мүлкүң Мендирин[+].


Левилериң пайы

21Левилере Реббе йүз тутулян чадырда[†] эдйән хызматларының өвезине пай хөкмүнде ысрайылларың Маңа берйән хемме ондан бирини бердим[+]. 22Мундан бейләк ысрайыллар Реббе йүз тутулян чадыра голайлашмасынлар, ёгсам олар гүнәлери үчин җеза чекип өлерлер. 23Реббе йүз тутулян чадырың хызматыны левилер этсинлер, олар өз хата ишлерине җогапкәр боларлар. Бу сизе несиллер бойы эбедилик парз[†] болсун. Йөне ысрайылларың арасында левилериң мүлки болмаз. 24Себәби Мен левилере пай эдип, ысрайылларың Маңа садака хөкмүнде берйән ондан бирини бердим». Шонуң үчин хем, Мен левилере ысрайыл[†] халкының арасындан мирас[†] бермерин дийдим. 25Онсоң Реб Муса шейле дийди: 26«Левилере айт, олара пай хөкмүнде берен ондан бирими ысрайыллардан кабул эдип аланларында-да, ондан Маңа садака эдип, ондан бирлериң ондан бирини берсинлер[+]. 27Бу олар үчин тәзе хармандан берлен галла я-да тәзе шерап садакасы билен дең хасап эдилер. 28Шейдип, олар хем ысрайыллардан алян ондан биринден Реббе садака берсинлер ве Реббиң садакасыны руханы Харуна берсинлер. 29Левилере берилйән совгатлардан Реббиң садака пайыны берсинлер. Хеммесиниң иң говусыны Реббиң мукаддес пайы хөкмүнде берсинлер. 30Левилере ене шуны айт: дайханың садака беренинден соң галаныны өзүне алшы ялы, левилер хем садаканың иң говусыны хөдүр эденлеринден соң галаныны өзлерине алсынлар. 31Олар ве оларың машгалалары оны ислендик ерде ийип билерлер. Чүнки ол Реббе йүз тутулян чадырда левилериң эдйән хызматының хакыдыр. 32Онуң иң говусыны садака берениңизден соң, ондан ийсеңиз, языклы болмарсыңыз. Эмма ысрайылларың берйән мукаддес совгатларының иң говы бөлеги садака берилмәнкә ийип, харама чыкармаң, ёгсам өлерсиңиз».

#### 19-нҗы бап


Тәмизлейиш[†] сувы

1Реб[†] Муса билен Харуна шейле дийди: 2«Реббиң буйран канунындакы[†] парз[†] шудур: ысрайыллар сизе гурат, шикессиз, бойнуна боюнтырык салынмадык бир гызыл сыгыр гетирсинлер[+]. 3Оны сиз руханы[†] Элгазара берерсиңиз. Сыгры Ысрайыл[†] дүшелгесиниң дашына алып чыкып, Элгазарың өңүнде сойсунлар. 4Руханы Элгазар онуң ганына бармагыны батырып, Реббе йүз тутулян чадырың[†] өңүне тарап еди гезек сепелесин[+]. 5Соңра сыгыр дериси, эти, ганы ве ичгошы билен билеликде Элгазарың гөзүниң алнында якылсын[+]. 6Руханы бир бөлек кедр агаҗыны, кәкилик отуны, гызыл реңкли сапак алсын-да, олары сыгры якып дуран ода атсын[+]. 7Онсоң руханы гейимлерини ювсун ве сува дүшсүн, шондан соң ол Ысрайыл дүшелгесине гирип билер. Эмма ол агшама ченли харамдыр[+]. 8Сыгры ода якан адам хем гейимлерини ювсун ве сува дүшсүн. Ол хем агшама ченли харамдыр. 9Онсоң сыгрың күлүни тәмиз адамларың бири йыгнап алып, дүшелгәңизиң дашында халал ерде гойсун. Бу күл ысрайыл халкы үчиндир, ол тәмизлик сувы үчин саклансын. Бу гүнә гурбанлыгының бир гөрнүшидир.[†][+] 10Сыгрың күлүни йыгнан адам гейимлерини ювсун, ол агшама ченли харамдыр. Бу ысрайыллар үчин ве оларың арасында яшаян гелмишеклер үчин эбедилик дүзгүндир[+].

11Җеседе деген киши еди гүнләп харамдыр. 12Үчүнҗи ве единҗи гүнлерде ол өзүни тәмизлик сувы билен тәмизлесин, шонда ол тәмизленер. Эмма ол өзүни үчүнҗи ве единҗи гүнлерде тәмизлемесе, тәмиз болмаз[+]. 13Җеседе галташандан соң, өзүни тәмизлемедик адам Реббиң мукаддес[†] чадырыны харам эдер. Бейле адам Ысрайылдан ковлуп чыкарылсын. Онуң үстүне тәмизлик сувы сепилмәндир, шонуң үчин ол харамлыгына галыпдыр, онуң харамлыгы энтегем онуң бойнундадыр[+].

14Эгер чадырда бири өлсе, шу када уланылсын: чадырың ичиндәки ве шол вагт чадыра гирен хер бир адам еди гүн харам хасаплансын. 15Чадырың ичиндәки агзы ачык болан хемме гаплары харам болар[+]. 16Эгер кимде-ким мейданда гылычдан өлен я өз аҗалына өлен адамың җеседине, я-да адам сүңкүне я мазарына галташса, ол еди гүн харам сайылар. 17Харам сайылан адам үчин якылан гүнә гурбанлыгының күлүнден бир габа салып, онуң үстүне чешме сувуны гуюң. 18Онсоң тәмиз адамлардан бири кәкилик отуны сува батырып, чадырың, онуң ичиндәки эсбапларың үстүне сепелесин. Шейле-де ол ердәки адамларың ве мейданда гылычдан өлен я өз аҗалына өлен адамың җеседине, я-да адам сүңкүне я мазарына галташан кишиниң үстүне сепелесин[+]. 19Тәмиз адам харам кишилериң үстүне сувы үчүнҗи ве единҗи гүнлер сепелесин. Единҗи гүн олар тәмизленерлер. Соңра олар гейимлерини ювсунлар ве сува дүшсүнлер, агшама ченли олар тәмизленерлер[+]. 20Эмма харам болубам өзүни тәмизлемейәнлер җемагатың арасындан ковлуп чыкарылсын. Чүнки олар Реббиң мукаддес өйүни харам эдендирлер. Оларың үстүне тәмизлик сувуның сепилмәндиги үчин, олар харамдырлар[+]. 21Бу олар үчин эбедилик дүзгүн болсун. Тәмизлик сувуны сепйән адам гейимлерини ювсун. Тәмизлик сувуны эллән адам агшама ченли харамдыр. 22Харам адамың хер бир эллән зады-да харам болар. Харам адамы эллән киши-де агшама ченли харамдыр»[+].

#### 20‑нҗи бап


Гаядан чыкан сув

1Бүтин ысрайыл[†] җемагаты биринҗи айда Син чөлүне гелди. Халк Кадешде дүшледи. Ол ерде Меръем[†] арадан чыкды ве җайланды[+]. 2Оларың дүшлән еринде сув ёкды, онсоң җемагат Муса билен Харуның гаршысына топланды[+]. 3Олар Муса билен давалашып, шейле дийдилер: «Реббиң хузурында доган-гарындашларымыз өленде, биз хем гырлан болсак говы боларды![+] 4Нәме үчин сиз Реббиң халкыны бу чөл-беевана алып гелдиңиз? Бизи ве мал-гараларымызы бу ере гырмак үчин гетирдиңизми? 5Нәме үчин сиз бизи бу ёвуз ере Мүсүрден алып гайтдыңыз? Бу ерде не экин, не инҗир, не үзүм, не-де нар битер, мунда хатда ичмәге сувам ёк ахырын!» 6Онсоң Муса билен Харун җемагатың өңүнден гитдилер ве Реббе йүз тутулян чадырың[†] гирелгесине барып, ере йүзин йыкылдылар. Реббиң шөхраты[†] булара гөрүнди[+]. 7Реб[†] Муса шейле дийди: 8«Хасаны ал ве доганың Харун билен халкы йыгна. Онсоң оларың гөзүниң алнында гая: „Сув бер!“ дийип буйрук бер. Шейдип, халка гаядан сув чыкарып берерсиң ве оларың малларыны сува якарсың». 9Муса Реббиң буйрушы ялы барып, хасаны алды. 10Онсоң Муса Харун билен биле халкы гаяның өңүне йыгнап, олара: «Гулак гоюң, эй, питнечилер! Биз инди сизиң үчин шу гаядан сув чыкармалымы?» дийди[+]. 11Соңра Муса элини ёкары галдырып, хасасы билен гаяны ики гезек урды велин, гаядан шаглап, сув акып башлады. Бүтин халк ве оларың маллары сувдан гандылар. 12Эмма Реб Муса билен Харуна: «Маңа долы ынанман, ысрайылларың гөзүниң алнында Мениң мукаддеслигими[†] ыкрар этмәндигиңиз үчин, сиз бу җемагаты олара берен юрдума гетирип билмерсиңиз» дийди[+]. 13Ысрайыл халкы бу ерде Реб билен дава эдени үчин, бу сувуң чыкан ерине Мериба[*] дийип ат берилди. Ол ерде Реб Өз мукаддеслигини гөркезди.


Эдомдан гечмәге ругсат берилмейәр

14Муса Кадешден Эдомың патышасына шу хабар билен илчилер ёллады: «Доганларыңыз ысрайыл халкы шейле диййәр: „Бизиң башымыздан инен әхли кынчылыклардан хабарыңыз бардыр[+]. 15Аталарымыз Мүсүре гитдилер ве ол ерде узак вагтлап яшадылар. Мүсүрлилер бизи ве аталарымызы эздилер[+]. 16Биз Реббе дады-перят этдик. Ол бизиң сесимизи эшитди ве Өз перишдесини[†] иберип, бизи Мүсүрден чыкарды. Ине, инди биз Кадешде – сизиң серхедиңизе голай шәхерчеде дурус[+]. 17Бизе юрдуңызың ичинден гечип гитмәге ругсат бер. Биз экинлериң я үзүмчиликлериң ичинден йөремерис я-да гуюларыңыздан сув ичмерис. Тә сизиң юрдуңыздан чыкянчак, сага-сола совулман, диңе шаёлдан йөрәрис“»[+]. 18Эмма эдомлылар шейле җогап бердилер: «Юрдумызың ичинден гечмерсиңиз, эгер гечҗек болуп сынанышайсаңыз гылыч алып, гаршыңыза чыкарыс». 19Ысрайыллар: «Биз шаёлдан чыкман йөрәрис, эгер биз ве бизиң малларымыз сизиң сувуңыздан ичәйсек, биз онуң үчин төлег төләрис. Бизе диңе пыяда гечип гитмәге ругсат берсеңиз боляр» дийдилер[+]. 20Йөне олар: «Ёк, гечмерсиңиз!» дийип җогап бердилер. Онсоң эдомлылар агыр ярагланан улы гошун билен оларың гаршысына чыкдылар. 21Эдомлылар гечмәге ёл бермәнсоңлар, ысрайыллар ол ерден совлуп гечдилер[+].


Харуның өлүми

22Бүтин ысрайыл халкы Кадешден гөчүп, Хор дагына гелип дүшди[+]. 23Онсоң Реб Муса билен Харуна Хор дагында, Эдом топрагының серхединде шейле дийди: 24«Харуның өлүп, өз ата-бабаларына говушмалы вагты етди. Ол ысрайыллара вада берен юрдума гирмез, себәби сиз Мериба чешмесиниң янында Мениң буйругыма боюн эгмәндиңиз[+]. 25Харуны ве онуң оглы Элгазары яныңа ал-да, олары Хор дагына чыкар. 26Харуның эгнинден руханылык[†] лыбасларыны чыкарып, олары оглы Элгазара гейдир. Харун болса шол ерде өлүп, өз ата-бабаларына говшар»[+]. 27Муса Реббиң буйрушы ялы этди. Әхли халкың гөзүниң алнында олар Хор дагына чыкдылар. 28Муса Харуның эгнинден руханылык лыбасларыны чыкарып, онуң оглы Элгазара гейдирди. Харун болса шол ерде, дагың депесинде җан берди. Муса билен Элгазар дагдан дүшдүлер[+]. 29Харуның өлендигини гөрен бүтин ысрайыл халкы отуз гүнләп онуң үчин яс тутды[+].

#### 21‑нҗи бап


Ысрайыллар аратлылары ёк эдйәр

1Негеп чөлүндәки Арат галасының кенган[†] ханы ысрайылларың Атарым ёлундан гелйәндигини эшиденде, ол ысрайыллар билен уршуп, оларың бирнәчесини есир алды[+]. 2Шонда ысрайыллар Реббе вада берип: «Эгер хакыкатдан хем бу халкы бизиң элимизе берсең, оларың галаларыны Саңа айры гойландыгы үчин бүтинлей ёк эдерис» дийдилер[+]. 3Реб[†] ысрайыл[†] халкының сесини эшитди ве кенганлары[†] оларың элине берди. Ысрайыллар олары гырып, оларың галаларыны-да бүтинлей ёк этдилер. Шондан соң ол ере Хорма[*] диен ат галды.


Бүрүнч йылан

4Онсоң ысрайыллар Хор дагындан гөчүп, Эдом юрдуның дашындан айланып өтмек үчин, Гызыл деңзиң ёлы билен гитдилер. Эмма ёлда халк сабырсызлык этди[+]. 5Олар Худайың[†] ве Мусаның гаршысына: «Бизи Мүсүрден чөлде гырылмагымыз үчин алып гайтдыңызмы? Бу ерде не чөрек, не-де сув бар. Бу тагамсыз иймитден-де халыс ирдик» дийдилер[+]. 6Реб муңа җогап эдип, халкың арасына зәхерли йыланлар иберди. Оларың зәхеринден ысрайыллардан көп адам өлди. 7Халк Мусаның янына гелип: «Реббе ве саңа дил етирип, биз гүнә иш этдик. Йыланлары арамыздан айрар ялы, Ребден дилег эт» дийдилер. Муса халк үчин дилег этди. 8Реб Муса: «Бир зәхерли йыланың шекилини яса ве оны узын сырыгың уҗуна беркит. Йылан чакан адам оңа середен бадына сагалар» дийди. 9Онсоң Муса сап бүрүнчден йылан ясап, оны сырыгың уҗуна беркитди. Хер бир йылан чакан адам оңа середен бадына сагалып, дири галарды[+].


Моваба тарап йөриш

10Ысрайыллар гөчдүлер ве гелип, Оботда дүшледилер[+]. 11Соңра Оботдан гөчүп, Мовабың гүндогарындакы чөллүкде, Ией Абарымда дүшледилер[+]. 12Ол ерден хем Зерет дересине гөчүп бардылар[+]. 13Ол ерден хем гөчүп, Арнон җүлгесиниң аңырсында, аморларың[†] серхединден бәри яйылып ятан чөллүкде дүшледилер. Арнон җүлгеси Мовап билен Аморың арасындан гечйән Мовабың серхеди болуп хызмат эдйәрди[+]. 14-15Шейдип, «Реббиң сөвешлери китабында» Супа үлкесиндәки Вахеп галасы хакында, Арнон дерелериниң япгытлары хакында, Мовабың серхединиң бойы билен Ар галасына ченли яйылян бу дерелериң япгытлары хакында хем ятланыляр[+].

16Ысрайыллар ол ерден Беере[*], Реббиң Муса: «Халкы бир ере йыгна, олара сув берҗек» диен гуюсына тарап ёла дүшдүлер. 17Шонда олар шу айдымы айтдылар:

«Сувларың җошсун, эй, гуйы! Мунуң шанына айдым айдалың!
18Патышалык хасасы билен,
солтанлык найзасы билен,
баштутанларың ачды бу гуйыны,
халк шазадалары газды бу гуйыны».

Олар чөллүкден Матана ченли, 19Матанадан Нахалыеле ченли, Нахалыелден Бамота, 20Бамотдан болса чөлүң үстүне абанып дуран Писга дагының депеси билен Мовап топрагында ерлешйән җүлгә ченли гитдилер.


Ысрайыллар Сихон ханының ерлерини эелейәрлер


(Канун таглыматы 2:26–3:11)

21[•]Соңра ысрайыллар аморларың ханы Сихона илчилер ёллап, шейле дийдилер: 22«Бизе юрдуңызың ичинден гечип гитмәге ругсат бер. Биз экинлериң я үзүмчиликлериң ичине совулмарыс я-да гуюларыңыздан сув ичмерис. Биз тә сизиң юрдуңыздан чыкянчак, диңе шаёлдан йөрәрис»[+]. 23Эмма Сихон өз юрдуның ичинден гечип гитмәге ысрайыллара ругсат бермеди. Ол бүтин гошуныны йыгнап, ысрайылларың гаршысына чөле чыкды ве Яхаса гелип, олар билен сөвеше гирди. 24Ысрайыллар Сихоны гылычдан гечирип, онуң Арнондан Ябога ченли, тә Аммоның серхедине ченли болан ерлериниң барыны эеледилер. Аммоның серхеди болса гүйчли горалярды[+]. 25Ысрайыллар аморларың галаларының хеммесини басып алдылар. Олар аморларың әхли галаларында, хатда Хешбонда ве онуң әхли обаларында орнашдылар. 26Хешбон галасы аморларың ханы Сихоның пайтагт галасыды. Сихон Мовабың өңки ханы билен уршуп, онуң Арнона ченли болан әхли ерлерини басып алыпды. 27Бу хакда багшылар шейле диййәрлер:

«Хешбона гелиң, гой, ол гурулсын,
гой, Сихон галасы дикелдилсин.
28Чүнки Хешбондан от,
Сихоның галасындан ялын чыкды.
Мовабың Ар галасыны ялын гуршады,
Арнон депелерини-де, ювутды ол[+].
29Вай, саңа, эй, Мовап!
Сиз хеләк болдуңыз, эй, Кемош[†][*] халкы!
Огулларыңыз босгунлара өврүлди,
гызларыңыз амор ханы Сихоның есири болдулар[+].
30Шейдип, биз олары ер билен егсан этдик.
Хешбондан Дибона барянчак гырылдылар.
Мейдеба узалян Нопа ченли олары ёк этдик»[+].

31Шунлукда, ысрайыллар аморларың юрдунда орнашдылар. 32Муса Язер галасыны гөзден гечирмек үчин, ичалылар угратды. Соңра ысрайыллар онуң төверегиндәки обалары басып алдылар ве ол ердәки аморлары ковуп чыкардылар[+].


Ысрайыллар Ог ханың юрдуны эелейәрлер

33Соңра ысрайыллар Башан[†] юрдуна тарап ёлуны довам этдирдилер. Башан ханы Ог ысрайыллар билен сөвешмек үчин, Эдрей галасында әхли уршуҗылары билен оларың гаршысына чыкды[+]. 34Реб Муса: «Мен Огы, онуң әхли халкыны ве юрдуны сениң элиңе бердим. Ондан горкма. Хешбонда ханлык сүрен амор ханы Сихоны ёк эдишиң ялы, Огы хем ёк эт» дийди[+]. 35Ысрайыллар Огы, онуң огулларыны ве бүтин гошуныны екеҗе адам гойман гырып, онуң юрдуны эеледилер.

#### 22‑нҗи бап


Мовап патышасы Билгамы чагырдяр

1Ысрайыллар ёла дүшүп, Иордан дерясының[†] боюнда, Ерихоның гаршысында ерлешйән Мовап дүзлүгинде дүшледилер. 2Ысрайылларың аморларың[†] башына салан әхли ишлеринден Сипор оглы Баллагың хабары барды[+]. 3Моваплылар ысрайыл[†] халкының көпдүгини гөренлеринде, җуда горкдулар. Шейдип, моваплылар ысрайыллар себәпли довла дүшдүлер. 4Онсоң моваплылар Мидян яшулуларына[†] шейле хабар ёлладылар: «Өкүзиң мейдандакы отлары ялмап-ювудышы ялы, бу гелйән мәхелле хем төверек-дашымыздакы затларың хеммесини ялмап-ювудар».

Ол вагтлар Сипор оглы Баллак Мовабың патышасыды. 5Баллак Бегор оглы Билгамы чагырмак үчин чапарлар ёллады. Билгам Евфрат дерясының боюнда, Петорда өз тохум-тиҗиниң арасында яшаярды. Баллак Билгама: «Мүсүрден бир халк чыкып гелип, бүтин ер йүзүне яйрады. Ине, инди олар мениң алкымыма дыкылып гелдилер[+]. 6Шонуң үчинем гелип, олары мениң хайрыма нәлетле. Чүнки олар менден гүйчли, белки шондан соң мен олары еңип, юртдан ковуп чыкарып билерин. Чүнки сениң ялканыңың ялканяндыгыны, нәлетләниңиң болса нәлетленйәндигини мен билйәрин» дийип хабар иберди[+].

7Онсоң Мовабың ве Мидяның яшулулары эллерине нәлет үчин төлег хакыны алып, Билгамың янына гитдилер ве Баллагың хабарыны оңа етирдилер. 8Билгам олара: «Гиҗәни шу ерде гечириң, Реб[†] маңа нәме дийсе, мен оны сизе етирерин» дийди. Шейдип, моваплы эмелдарлар Билгамың янында галдылар. 9Худай[†] Билгама гөрнүп: «Сениң яныңдакы адамлар ким?» дийип сорады. 10Билгам Худая шейле җогап берди: «Мовап патышасы Сипор оглы Баллак маңа шейле хабар иберди: 11„Мүсүрден бир халк чыкып, бүтин ер йүзүне яйрады. Сен гел-де, мениң хайрыма олары нәлетле, белки шондан соң мен оларың гаршысына сөвешип билерин ве ковуп чыкарарын“». 12Эмма Худай Билгама: «Сен булар билен гитме! Бу халкы нәлетлеме, чүнки ол халк ялканандыр!» дийди. 13Билгам эртеси туруп, Баллагың эмелдарларына: «Өз юрдуңыза доланың, себәби Реб маңа сизиң билен гитмәге ругсат бермеди» дийди. 14Онсоң моваплы эмелдарлар Баллагың янына доланып гелип, оңа: «Билгам бизиң билен гайтмага разы болмады» дийдилер.

15Баллак болса инди өңкүлерден-де хас көп ве хас абрайлы эмелдарларыны иберди. 16Олар гелип, Билгама шейле дийдилер: «Сипор оглы Баллак шейле диййәр: „Хайыш эдйәрин, мениң яныма гелмекден йүз өвүрмесене. 17Чүнки мен сениң сылаг-серпайыңы етирип, гөвнүңиң ислән задыны битирерин. Сен диңе гел-де, мениң үчин шол халкы нәлетле“». 18Билгам Баллагың адамларына шейле җогап берди: «Баллак хатда өз өйүндәки алтын-күмшүң барыны берсе-де, мен Худайым Реббиң эмрини бозуп, хич хили улы я-да кичи иш эдип билмерин[+]. 19Говусы сиз хем бу гиҗе шу ерде галың. Мен Реббиң маңа ене нәме дийҗегини билейин». 20Шол гиҗе Худай Билгама гөрнүп, оңа: «Эгер бу адамлар сени чагырмак үчин гелен болсалар, сен олар билен гит, йөне диңе Мениң айданларымы эдерсиң» дийди. 21Онсоң Билгам эртеси ирден туруп, эшегини гаңңалады-да, моваплы эмелдарлар билен ёла дүшди.


Билгам, онуң эшеги ве перишде[†]

22Билгам эмелдарлар билен гиденинде, Худайың гахары гелди. Онсоң Реббиң перишдеси Билгама пәсгел бермек үчин, онуң ёлунда дурды. Билгам эшегини мүнүп барярды ве онуң ики хызматкәри-де янындады. 23Эшек эли сырылан гылычлы, ёлуң үстүнде дуран Реббиң перишдесини гөрен бадына ёлдан совлуп, атызың ичине тутдурды. Билгам болса эшеги ёла чыкарҗак болуп сайгыламага башлады[+]. 24Онсоң Реббиң перишдеси үзүмчилигиң ичинден гечйән ики гапдалы дивар болан дараҗык ёданың угрунда пейда болды. 25Эшек Реббиң перишдесини гөрүп, дивара тарап гысылды. Билгамың аягы-да дивар билен аралыкда гысылып галды ве ол ене-де эшеги сайгылап башлады. 26Реббиң перишдеси ене өңе гидип, инди ёданың не сага, не-де чепе өврүлип болян дар еринде пейда болды. 27Эшек бу гезек Реббиң перишдесини гөрүп, Билгамың астында ашак чөкүп ятыберди. Муңа Билгамың гаты гахары гелип, хасасы билен ол җанавары урмага башлады. 28Онсоң Реб эшеге дил битирди ве эшек Билгама: «Мени үч гезек бейле енҗер ялы, мен саңа нәме этдим?» дийди. 29Билгам эшеге: «Себәби сен мени дәлиретдиң! Эгер элимде гылыч болсады, сени хәзириң өзүнде өлдүрердим!» дийип җогап берди. 30Шонда эшек Билгама: «Мен сениң бүтин өмрүңе мүнүп йөрен эшегиң дәлми нәме? Хей, мундан озал шейле гылык гөркезипмидим?» дийди. Билгам: «Ёк» дийип җогап берди.

31Мундан соң Реб Билгамың гөзүни ачды. Ол эли сырылан гылычлы Реббиң перишдесиниң ёлда дурандыгыны гөрди. Билгам тагзым эдип, өзүни йүзинлигине ере гойберди. 32Реббиң перишдеси оңа шейле дийди: «Нәме үчин сен эшегиңи үч гезек урдуң? Мен душман хөкмүнде саңа пәсгел бермек үчин чыкдым, себәби сен Мениң назарымда габахат ёлдан барярсың. 33Эшек Мени гөрди ве үч сапар Мениң өңүмден совулды. Эгер ол совулмадык болса, хакыкатдан хем Мен сени өлдүрердим, оны болса дири галдырардым». 34Онсоң Билгам Реббиң перишдесине: «Мен гүнә этдим, Сениң гаршымда ёлда дураныңы билмәндирин. Инди Сен эгер мениң гитмегими оңламаян болсаң, мен өйүме гайдайын» дийди. 35Реббиң перишдеси Билгама: «Бу адамлар билен гит, йөне диңе Мениң айт диен затларымы айдарсың» дийди. Онсоң Билгам Баллагың эмелдарлары билен гитди.

36Баллак Билгамың гелендигини эшиденде, оны гаршыламак үчин, Арнон җүлгесиниң голайында, серхедиң иң четки нокадында ерлешйән Мовабың Ар галасына гитди[+]. 37Баллак Билгама: «Сени чагыртмак үчин адам ибермедимми?! Нәме үчин сен мениң яныма гелмедиң? Мегерем, өзүңе мынасып хеззет-хормат эдип билмез өйденсиң?» дийди. 38Билгам Баллага: «Ине, мен сениң яныңа гелдим! Менде нәме бир зат айтмага гүйч бармыдыр? Мен диңе Худайың агзыма салан сөзлерини сөзләрин» дийди[+]. 39Онсоң Билгам Баллак билен ёла чыкып, Кирятхусота гелдилер. 40Баллак өкүзлери ве гоюнлары гурбанлык берип, олары Билгама ве онуң янындакы эмелдарларына иберди.

41Эртеси гүн Баллак Билгамы алып, оны Бамотбагала гетирди. Ол ерден Билгам ысрайыл халкының бир бөлегини гөрүп билйәрди.

#### 23‑нҗи бап


Билгама гелен илкинҗи аянлык[†]

1Онсоң Билгам Баллага: «Маңа шу ерде еди саны гурбанлык сыпасыны[†] гур-да, еди өкүз билен еди саны гочы тайярлап гой» дийди[+]. 2Баллак Билгамың айдышы ялы этди. Онсоң Баллак билен Билгам хер гурбанлык сыпасында бир өкүзи ве бир гочы гурбанлык бердилер. 3Соңра Билгам Баллага: «Сен бу ерде өз якма гурбанлыгыңың янында дур, мен гидейин. Әхтимал, Реб[†] маңа гөрнер ве Ол маңа нәме дийсе, мен оны саңа етирерин» дийип, ол депә чыкды. 4Худай[†] Билгам билен душушды ве Билгам Оңа: «Мен еди саны гурбанлык сыпасыны тайярладым ве оларың хер бириниң үстүнде бир өкүз билен бир гочы гурбанлык бердим» дийди. 5Реб Билгамың агзына айтмалы сөзлерини салып: «Баллагың янына бар ве оңа шулары айт» дийди. 6Билгам Баллагың янына гайтды. Баллак Мовабың әхли эмелдарлары билен өз якма гурбанлыкларының[†] янында дурды. 7Онсоң Билгам Худайдан гелен аянлыгы хабар берип, шейле дийди:

«Мовап патышасы Баллак мени гүндогардакы даглардан,
Сирия юрдундан гетирип, шейле дийди:
„Гел, мениң үчин Якубы нәлетле,
гел-де, Ысрайыла гарга!“
8Худайың нәлетлемедигини мен нәдип нәлетләйин?
Реббиң гаргамадыгына мен нәхили гаргайын[+]?
9Гаяларың депесинден мен Ысрайылы гөрйәрин.
Байырлардан мен оңа бакып дурун.
Ине, айры яшаян бир халкдыр ол,
миллетлер[†] арасында айры хасапланяр[+].
10Якубың несиллерини ким санап билер?
Ысрайылың дөртден бирини ким хасаплап билер?
Маңа-да догручыл адамларың өлүши дек өлмәге,
өмрүмиң ысрайылыңкы дей гутармагына ругсат эт!»[+]

11Онсоң Баллак Билгама: «Сен мени нәдәйдиң? Душманларыма нәлет окасын дийип, сени йөрите шу ере гетиртдим. Сен болса олара хич зат этмән, гайтам, олары ялкаярсың!» дийди. 12Билгам оңа: «Мен диңе сересаплылык билен Реббиң агзыма салан сөзлерини айтмаярынмы нәме?» дийип җогап берди.


Билгама гелен икинҗи аянлык

13Онсоң Баллак оңа: «Хайыш эдйәрин, мениң ызыма дүш, башга ере гидели, сен ол ерден оларың хеммесини дәл, бир бөлегини гөрерсиң. Мениң үчин олары шол ерден нәлетле» дийди. 14Шейдип, Баллак Билгамы Зопым яйласына, Писга дагының депесине алып барды. Ол ерде еди саны гурбанлык сыпасыны гуруп, оларың херсиниң үстүнде бир өкүз билен бир гочы гурбанлык берди. 15Билгам Баллага: «Мен ол ерде Реб билен душушянчам, сен шу ерде өз якма гурбанлыкларың янында дур» дийди. 16Реб Билгама гөрүнди ве онуң агзына сөз салып: «Баллагың янына барып, шу затлары айт» дийди. 17Билгам геленде, Баллак Мовабың эмелдарлары билен өз якма гурбанлыкларының янында дурды. Баллак ондан: «Реб нәме дийди?» дийип сорады. 18Билгам инди болҗак затлардан хабар берип, шейле дийди:

«Эй, Сипор оглы Баллак,
оян-да, маңа гулак гой.
19Худай ынсан дәл ахырын,
ялан сөзләр ялы.
Ол адам оглы дәл, пикирини үйтгедер ялы.
Хей, Онуң берен вадасының,
айдан сөзүниң битмедиги бармы[+]?
20Ине, Ол маңа Ысрайылы ялка дийип эмр этди.
Худайың Өзи ялканда, мен оны үйтгедип билмейәрин.
21Мен Якуба хич хили бетбагтлык ёкдугыны,
Ысрайылда бела-бетериң болмаҗагыны гөрйәрин.
Ысрайыл[†] Худайы Реб олар билендир.
Олар Оны өз патышасы хөкмүнде алкышлаярлар.
22Олары Мүсүрден чыкарян Худайдыр,
ябаны өкүзиң гүйҗи дей гүйч билен чыкаряр[+].
23Якуба хич бир дога-җады тәсир этмез,
Ысрайылың гаршысына тәлей гараның пейдасы ёкдур.
Инди болса Ысрайыл ве Якуп хакда:
„Гөр, Худайың эден затларыны!“ диерлер[+].
24Серет, халк шир дек оянып,
арслан дей еринден туряр!
Ол инди авуны ийип дойянча,
өлдүренлериниң ганындан ганянча көшешмез»[+].
25Онсоң Баллак Билгама: «Сен олары нәлетлеме-де, ялкама-да» дийди.

26Эмма Билгам Баллага: «„Реб маңа нәме дийсе, мен хем шоны айдарын“ дийип, саңа айтмадыммы нәме?» дийип җогап берди.

27Онсоң Баллак Билгама: «Йөр, мен сени башга бир ере әкидейин, белки сениң олары шол ерде нәлетлемегиң Худайың гөвнүне ярар» дийди. 28Онсоң Баллак Билгамы алып, чөле бакып дуран Пегор дагының депесине гетирди. 29Билгам Баллага: «Бу ерде еди саны гурбанлык сыпасыны гур-да, мениң үчин еди өкүз билен еди гоч тайярлап гой» дийди. 30Онсоң Баллак эдил Билгамың айдышы ялы эдип, хер бир гурбанлык сыпасының үстүнде бир өкүз билен бир гочы гурбанлык берди.

#### 24‑нҗи бап


Билгама гелен үчүнҗи аянлык[†]

1Билгам Реббиң ысрайыл[†] халкыны ялкамакдан[†] хошал боляндыгыны билди. Шонуң үчин хем ол өңкүси ялы палчылык эдип йөрмеди-де, гөни чөле тарап тутдурды. 2Билгам середип, ысрайыл халкының дүшелгеде тире-тире болуп отурандыгыны гөрди. Шол пурсат онуң үстүне Худайың[†] Рухы инди[+]. 3Онсоң ол гелҗекден сөз ачып, шейле дийди:

«Бегор оглы Билгам сөзлейәр,
гөзи билен айдың гөрйән диййәр,
4Худайың сөзлерини эшидйән,
Гудратыгүйчлүден гөрнүш[†] гөрйән,
ере йүзин дүшүп, гөзүм билен айдың гөрйән.
5Эй, Якуп, чадырларың не аҗап,
эй, Ысрайыл дүшелгелериң не гөзел!
6Гиң җүлгелер кимин узаляр.
Деря кенарындакы баглар дей узалып,
Реббиң экен хошбой ыслы агачлары дей,
эдил сув боюнда битен кедрлер дей гөрүнйәр.
7Ысрайыл мешигинден сувлар чогар.
Тохумлары бол сув билен суварылар.
Онуң патышасы Агакдан-да бейик болар.
Патышалыгы болса хас-да бейгелер.
8Худай олары Мүсүрден
ябаны өкүзиң гүйҗи дей гүйч билен чыкаряр.
Олар душман миллетлерини[†] ийип,
сүңклерини чейнәрлер,
пейкам билен яраларлар[+].
9Ысрайыл эдил арслан дей,
эне шир дей ятар.
Ким оны турузмага милт эдер?
Чүнки Ысрайылы ялкан ялканар,
нәлетлән нәлетленер»[+].

10Онсоң Баллагың калбында Билгама гаршы газап оды туташды. Ол эллерини шарпылдадып, бири-бирине уруп, Билгама шейле дийди: «Мен сени душманларыма нәлет окатмак үчин чагырыпдым, сен болсаң, эййәм үч гезек олара ак пата[†] бердиң[+]. 11Инди бу ерден гүм бол-да, өйүңе гит! Мен сени оңат сылаглаҗакдым, эмма Реб[†] саңа хич бир сылагы рова гөрмеди». 12Онда Билгам Баллага: «Мен сениң ёллан адамларыңа: 13„Баллак хатда өз өйүндәки алтын-күмшүң барыны берсе-де, мен Худайым Реббиң эмрини бозуп, өз эркиме оңат иш хем, эрбет иш хем эдип билмерин. Реб нәме дийсе, менем шоны гайталарын“ дийип айтманмыдым? 14Ине, инди мен өз илиме гайтманкам, бу ысрайыл халкының гелҗек гүнлерде сениң халкыңа нәмелер этҗекдиги билен сени хабардар эдейин» дийди.


Билгама гелен дөрдүнҗи аянлык

15Онсоң Билгам гелҗекден сөз ачып, шейле дийди:

«Бегор оглы Билгам сөзлейәр,
гөзи билен айдың гөрйән диййәр.
16Худайың сөзлерини эшидйән,
Бейик Худайдан билим алян,
Гудратыгүйчлүден гөрнүш гөрйән,
ере йүзин дүшүп, гөзүм билен айдың гөрйән.
17Мен оны гөрйән, йөне хәзир дәл,
оңа бакян, йөне якын дәл.
Якубың неслинден йылдыз дөрәр.
Ысрайылдан бир шалык хасасы гөтерилип,
Мовабың маңлайыны ярар,
Шислериң башыны мынҗырадар[+].
18Эдом эеленилер,
Сегир өз душманларының мүлкүне өврүлер.
Ысрайыл болса хас кувватланар[+].
19Якуп неслинден болан бири хөкүм сүрер,
галада дири галанларың барыны гырар».

20Соңра ол амалеклере[†] середип, сөзүни шейле довам этди:

«Амалек миллетлериң найбашысыды,
эмма онуң ызы мүдимилик йитер»[+].

21Онсоң ол кейнлере[†] бакып, шейле дийди:

«Сизиң месгениңиз ховпсуз ерде,
ол гаяның депесиндәки хөвүртге дей амандыр[+].
22Эмма, эй, Кейн, ашурлар[†] сизи есир аланда,
сиз янып ёк боларсыңыз».

23Билгам ене-де сөзүни довам эдип, шейле дийди:

«Худай булары амал эденде, яшаҗак адамларың дат гүнүне!
24Эмма Китимден гәмилер гелип,
Ашур билен Эбери гулчулыкда эзерлер,
оларың ызы хем мүдимилик йитер»[+].

25Шондан соң Билгам өйүне тарап ёла дүшди. Баллак хем өз ёлы билен гитди.

#### 25‑нҗи бап


Ысрайыллар кесеки худайлара[†] сыгыняр

1Ысрайыллар Шитимде яшаяркалар, моваплы аяллар билен зына этмәге башладылар[+]. 2Ол аяллар ысрайыллары өз худайларына хөдүр эден гурбанлыкларына[†] чагырярдылар. Ысрайыллар оларың гурбанлыкларындан ийип, оларың худайларына сежде эдйәрдилер[+]. 3Шейдип, ысрайыллар Багалпегор[†] бутуна өзлерини багыш этдилер. Ысрайылларың гаршысына Реббиң гахары гелди[+]. 4Онсоң Реб[†] Муса: «Реббиң гахар-газабы Ысрайылдан совлар ялы, халкың әхли ёлбашчыларыны гетирип, олары өлдүрип, Гүнүң астында сер» дийди[+]. 5Муса ысрайыл[†] сердарларына:[†] «Сизиң хер бириңиз өз адамларыңызың арасында Багалпегор бутуна сежде эдйәнлере гошулан хер кеси өлдүриң!» дийип буйрук берди.

6Муса ве бүтин ысрайыл халкы Реббе йүз тутулян чадырың[†] ишигинде аглашып дуркалар, бир ысрайыллы эркек киши оларың гөзүниң алнында бир мидянлы аялы өз машгаласына гетирди. 7Муны гөрен Элгазарың оглы, руханы[†] Харуның агтыгы Пинехас халкың арасындан чыкып, элине найза алды[+]. 8Ол ысрайыллының ызындан чадыра гирип, найзаны бирбада оларың икисиниң хем – ысрайыллының хем, мидянлы аялың хем гарнындан сокды. Шол бада ысрайыл халкының арасына иберилен гыргынчылык тогтадылды[+]. 9Эмма гыргынчылыкдан эййәм йигрими дөрт мүң ысрайыллы өлүпди.

10Реб Муса шейле дийди: 11«Ысрайыл халкындан Мениң гахарымы Элгазарың оглы, руханы Харуның агтыгы Пинехас гайтарды, оларың арасында ол Маңа өзүниң хакыкы вепадардыгыны гөркезди. Шонуң үчин мен олары габанып, бүтинлей ёк этмедим. 12Шоңа гөрә хем оңа шуны айт: „Мен онуң билен парахатчылык әхтими баглашярын[+]. 13Пинехас өз Худайына вепадарлыгыны гөркезип, ысрайыллары гүнәсинден сапландыгы үчин, оңа ве онуң неслине руханылыгы мүдимилик багыш эдйәрин“»[+].

14Мидян аялы билен бирликде өлдүрилен ысрайыллының ады Салувың оглы Зимриди. Ол шимгон тире баштутанларының бириди. 15Онуң билен биле өлдүрилен аялың ады болса Суруң гызы Козбыды. Сур[†] мидян тиресиниң баштутанларының бириди[+].

16Реб Муса шейле дийди: 17«Мидянлары[†] инди Ысрайылың душманы сайың, олары гырың![+] 18Ине, оларың Пегорда эден ишлери: олар гыз доганлары, мидянлы тиребашының гызы Козбының үсти билен ысрайыллара дузак гурдулар. Сизе хиле салып, душман ялы дарашдылар. Пегора гыргынчылыгың гелмегиниң себәпкәри боланы үчин Козбы өлдүрилди».

#### 26-нҗы бап


Муса ысрайыллары икинҗи гезек хасаба аляр

1Реб[†] ысрайыллары гыргынчылык билен ёк этмегини бес эденден соң, Муса билен Харуның оглы Элгазара: 2«Яшы йигрими ве ондан ёкары болан сөвеше укыплы, бүтин ысрайыл[†] халкының хер бир эркегиниң саныны ковумларына гөрә екеме-еке хасаба ал» дийди[+].

3Ысрайыл халкы бу вагт Иордан дерясының[†] боюнда, Ерихоның гаршысында ерлешйән Мовап дүзлүгинде дүшелге гурупды. Муса билен Элгазар ысрайыллара Реббиң Муса буйрушы ялы: 4«Яшы йигрими ве ондан ёкары болан адамларың хасабыны алың» дийдилер.

Мүсүрден чыкып гелен ысрайылларың санавы шулардыр:

5Ысрайылың новбахар оглы Рубениң несиллеринден: Ханогың неслинден ханоклар уругы, Паллувың неслинден паллулар уругы,[+] 6Хесроның неслинден хесронлар уругы, Кармының неслинден кармылар уругы[+]. 7Буларың бары рубенлериң уругларыдыр, олар кырк үч мүң еди йүз отуз адам болды[+]. 8Паллувың огулларындан Элияп. 9Элиябың неслинден: Немувал, Датан ве Абырам. Булар шол халкың ичинден сайланан, Реббе боюн эгмән, Муса билен Харуның гаршысына гозгалаң турзан Кораның топарына гошулан Датан билен Абырамдыр[+]. 10Ер ярылып, олары Кора билен бирликде ювудыпды. Ол ердәки ики йүз элли адам ода яныпды. Олар шейдип, башгалара-да гөз болупдылар[+]. 11Кораның огуллары болса өлмән галыпдылар[+].

12Уругларына гөрә Шимгон огуллары шулардыр: Немувалың неслинден немуваллар уругы, Ямының неслинден ямынлар уругы, Якиниң неслинден якинлер уругы,[+] 13Зераның неслинден зералар уругы, Шавулың неслинден шавуллар уругы. 14Шимгон уруглары шулардан ыбаратдыр, олар йигрими ики мүң ики йүз адамдыр[+].

15Уругларына гөрә Гат огуллары шулардыр: Сепоның неслинден сепонлар уругы, Хагының неслинден хагылар уругы, Шунының неслинден шунылар уругы,[+] 16Ознының неслинден ознылар уругы, Эриниң неслинден эрилер уругы, 17Ародың неслинден аротлар уругы, Арелиниң неслинден арелилер уругы. 18Гат уруглары шулардыр, олар кырк мүң бәш йүз адамдыр[+].

19Яхуданың[†] огуллары: Эр ве Онан. Оларың икиси хем Кенган[†] топрагында өлдүлер[+]. 20Уругларына гөрә Яхуданың огуллары шулардыр: Шеланың неслинден шелалар уругы, Пересиң неслинден переслер уругы, Зераның неслинден зералар уругы. 21Перес огулларындан боланлар шулардыр: Хесроның неслинден хесронлар уругы, Хамулың неслинден хамуллар уругы. 22Яхуданың уруглары шулардан ыбаратдыр, оларың адам саны етмиш алты мүң бәш йүз кишидир[+].

23Уругларына гөрә Ысакарың огуллары шулардыр: Толаның неслинден толалар уругы, Пуваның неслинден пунылар уругы,[+] 24Яшубың неслинден яшуплар уругы, Шимроның неслинден шимронлар уругы. 25Ысакар уруглары шулардыр, оларың адам саны алтмыш дөрт мүң үч йүз кишидир[+].

26Уругларына гөрә Зебулун огуллары шулардыр: Сарадың[†] неслинден саратлар уругы, Эйлоның неслинден эйлонлар уругы, Яхлеелиң неслинден яхлееллер уругы[+]. 27Зебулун уруглары шулардыр, оларың адам саны алтмыш мүң бәш йүз кишидир[+].

28Уругларына гөрә Юсубың огуллары: Манаша билен Эфрайым[+]. 29Манашаның огуллары: Макырың неслинден макырлар уругы. Макыр Гилгадың атасыды, Гилгадың неслинден гилгатлар уругы[+]. 30Гилгадың огулларындан боланлар: Игезериң неслинден игезерлер уругы, Хелегиң неслинден хелеклер уругы, 31Асрыелиң неслинден асрыеллер уругы, Шекемиң неслинден шекемлер уругы, 32Шемиданың неслинден шемидалар уругы, Хепериң неслинден хеперлер уругы. 33Хепериң оглы Селопхадың оглы ёкды, йөне онуң Махла, Нога, Хогла, Милка ве Тирса атлы гызлары барды[+]. 34Манаша уруглары шулардан ыбаратдыр, оларың адам саны элли ики мүң еди йүз кишидир[+].

35Уругларына гөрә Эфрайымың неслинден дөрәнлер шулардыр: Шутеланың неслинден шутелалар уругы, Бекериң неслинден бекерлер уругы, Таханың неслинден таханлар уругы[+]. 36Булар Шутеланың неслинден дөрәнлердир: Эраның неслинден эранлар уругы. 37Эфрайым уруглары шулардыр, оларың адам саны отуз ики мүң бәш йүз кишидир. Уругларына гөрә Юсубың несиллери шуларды[+].

38Уругларына гөрә Беняминиң огуллары шулардыр: Баланың неслинден балалар уругы, Ашбелиң неслинден ашбеллер уругы, Ахырамың неслинден ахырамлар уругы,[+] 39Шефуфамың неслинден шуфамлар уругы, Хупамың неслинден хупамлар уругы. 40Баланың Арт ве Нагаман атлы огуллары барды: Артың неслинден артлар уругы, Нагаманың неслинден нагаманлар уругы. 41Уругларына гөрә Беняминиң несиллери шуларды, оларың адам саны кырк бәш мүң алты йүз кишидир[+].

42Уругларына гөрә Даның огулларындан боланлар шуларды: Шухамың неслинден шухамлар уругы. Булар Дан уругларыды[+]. 43Шухам уругларының хеммесиниң җеми алтмыш дөрт мүң дөрт йүз адамды[+].

44Уругларына гөрә Ашер огулларындан дөрәнлер шуларды: Йимнаның неслинден йимналар уругы, Йишвиниң неслинден йишвилер уругы, Бериганың неслинден беригалар уругы[+]. 45Бериганың огулларындан: Хебериң неслинден хеберлер уругы, Малкыелиң неслинден малкыеллер уругы. 46Ашериң гызының ады Серады. 47Булар ашер уругларыды, оларың адам саны элли үч мүң дөрт йүз кишидир[+].

48Уругларына гөрә Нафталының огулларындан дөрәнлер: Яхсеелиң неслинден яхсеел уругы, Гунының неслинден гунылар уругы,[+] 49Езериң неслинден езерлер уругы, Шиллемиң неслинден шиллемлер уругы. 50Булар нафталы уругларыды, оларың адам саны кырк бәш мүң дөрт йүз кишидир[+].

51Саналып, хасаба алнан ысрайылларың җеми алты йүз бир мүң еди йүз отуз адам болды[+].

52Реб Муса шейле дийди: 53«Адамларының санына гөрә, ерлери тирелериң арасында мүлк эдип пайлаң[+]. 54Улы тирелере улы, кичи тирелере кичи мүлк ер бериң. Хер бир тирә хасаба алнан санына гөрә мүлк берилмелидир[+]. 55Юрды биҗе боюнча тирелер арасында пайлашсынлар. Хер ким өз тиресиниң пайына гөрә эелемелидир. 56Ер биҗе атылып пайлансын, улы пайы улы тирә, кичи пайы кичи тирә бериң».

57[•]Уругларына гөрә левилериң[†] санавы: Гершоның неслинден гершонлар уругы, Кохадың неслинден кохатлар уругы, Мерарының неслинден мерарылар уругы. 58Булар хем Леви уругларыдыр: либнилер уругы, хебронлар уругы, махлылар уругы, мушылар уругы, коралар уругы. Кохат Имраның атасыды. 59Имраның аялының ады Ёкебетди. Ол Левиниң гызыды ве Мүсүрде доглупды. Ёкебет билен Имрандан Харун, Муса ве оларың уясы Меръем[†] догулды. 60Харуның Надап, Абыху, Элгазар ве Ытамар диен огуллары болды[+]. 61Эмма Надап билен Абыху Реббиң хузурында мукаддес[†] болмадык оды хөдүр эдендиклери үчин өлдүлер[+]. 62Бир айлык ве ондан ёкары яшындакы хасаба алнан эркек гөбекли левилер йигрими үч мүң адам болды. Левилер ысрайыллардан айры хасаба алындылар. Чүнки олара Ысрайылда хич бир пай берилмеди[+].

63Иордан дерясының боюнда, Ерихоның гаршысындакы Мовап дүзлүгинде Муса билен Элгазар Ысрайылың илат санавыны гечиренлеринде, әхли тирелериң хасабыны алдылар. 64Муса билен руханы[†] Харуның Синай[†] чөлүнде гечирен илат санавында хасаба аланларының екеҗеси-де бу гезекдәкилериң арасында ёкды. 65Чүнки Реб олар хакда шейле дийипди: «Оларың хеммеси чөлде өлүп гидерлер. Епуннәниң оглы Калеп билен Нунуң оглы Ешувадан башга оларың екеҗеси хем дири галмаз»[+].

#### 27‑нҗи бап


Селопхадың гызлары

1[•]Онсоң Селопхадың гызлары өңе чыкдылар. Селопхат Хепериң оглы, Гилгадың агтыгы, Макырың човлугы, Юсубың оглы Манашаның ювлугыды. Ол Манашаның уругынданды. Онуң гызларының атлары Махла, Нога, Хогла, Милка ве Тирсады[+]. 2Олар гелип, Мусаның, руханы[†] Элгазарың, баштутанларың ве бүтин халкың өңүнде, Реббе йүз тутулян чадырың[†] гирелгесинде дуруп: 3«Бизиң атамыз чөлде җан берди. Ол Реббиң гаршысына баш гөтерен Кораның топарына гошулмады, ол өз гүнәси үчин өлди ве ондан огул галмады[+]. 4Оглы болманлыгы үчин, какамызың ады өз уругының арасындан йитип гидәймелими? Какамызың доган-гарындашларының арасындан бизе-де мүлк бериң» дийдилер[+].

5Муса буларың давасыны Реббиң дыкгатына етирди. 6Реб[†] Муса шейле җогап берди: 7«Селопхадың гызларының диййәни догры,[†] сен хөкман олара какаларының доган-гарындашларының арасындан мүлк бер хем-де какаларының ер пайыны олара гечир. 8Ысрайыллара-да айт, эгер бир адам өлсе ве онуң ызында оглы галмаса, онда онуң мүлки гызына гечирилмелидир. 9Эгер онуң гызы хем болмаса, онда онуң мүлки доганларына берилсин. 10Эгер онуң доганлары-да болмаса, онда мүлки атасының доганларына берилсин. 11Эгер атасының доганлары-да болмаса, онда мүлки өз уругындан оңа иң якын болан гарындашына берилсин. Мен Реббиң Муса буйрушым ялы, ысрайыллара шейле дүзгүн парз[†] болсун»[+].


Ешува Мусаның ерине ёлбашчы белленйәр

12Реб Муса шейле дийди: «Абарым дагларының аралыгында ерлешйән шу дагың депесине чык-да, Мениң ысрайыллара берйән юрдума сын эт[+]. 13Оны сынланыңдан соң, сен хем доганың Харун ялы, өз ата-бабаларыңа говшарсың[+]. 14Чүнки сиз икиңиз Син чөлүнде халк Мениң гаршыма баш гөтеренде, Мениң эмриме гаршы чыкдыңыз. Чешмәниң боюнда, оларың гөзүниң алнында Мениң мукаддесдигими[†] ыкрар этмедиңиз». (Бу Син чөлүндәки Кадешиң голайында ерлешйән Мериба чешмесидир.)[+] 15Муса Реббе: 16«Реб, әхли адамзадың гөзбашы болан Худай,[†] гой, халкың үстүнден бир адамы ёлбашчы беллесин[+]. 17Ол белленен адам сөвешде баштутан болуп, халкың өңүне дүшсүн, гой, Реббиң җемагаты чопансыз сүри ялы болмасын» дийди[+]. 18Онда Реб Муса шейле дийди: «Мениң Рухумдан долан Нунуң оглы Ешуваны сайла-да, эллериңи онуң үстүнде гой[+]. 19Оны руханы Элгазарың ве бүтин халкың өңүнде дурзуп, оларың гөзүниң алнында оны халка ёлбашчы белле[+]. 20Бүтин ысрайыл[†] халкы табын болар ялы, оңа өз ыгтыярлыкларыңдан бер[+]. 21Эмма ол хер бир меселеде руханы Элгазара маслахат салсын. Элгазар болса оңа Урымың[*] көмеги билен Реббиң ислегини билип берер. Ешува ве бүтин ысрайыл халкы хемме ягдайда шуңа гарап иш тутсун». 22Муса Реббиң өзүне буйрушы ялы этди. Ол Ешуваны гетирип, руханы Элгазарың ве бүтин халкың өңүнде дурузды. 23Онсоң эллерини Ешуваның депесинде гоюп, Реббиң өзүне айдышы ялы, оны халкың ёлбашчысы белледи.

#### 28‑нҗи бап


Хер гүн берилмели гурбанлыклар[†]


(Мүсүрден чыкыш 29:38-43; Левилер 6:8-13)

1[•]Реб[†] Муса шейле дийди: 2«Ысрайыллара шейле буйрук бер, Маңа берйән садакаларыны[†] өз белленен вагтында хөдүр этсинлер. Булар Мениң нахарымдыр, Маңа от үсти билен берилйән якымлы ыслы гурбанлыклардыр[+]. 3Олара айт, Маңа от үсти билен берҗек гүнделик якма гурбанлыклары шикессиз ики саны биряшар эркек токлы болсун. 4Токлуларың бирини ир билен, бейлекисини агшамара берсинлер. 5Токлулар билен биле галла садакасы үчин бир күйзе[*] сап зейтун ягы билен гарылан, бир батманың ондан бирине барабар сайлама бугдай унуны садака берсинлер. 6Бу Синай[†] дагында буйрулан гүнделик якма гурбанлыгы болуп, Реббе от үсти билен берилйән якымлы ыслы гурбанлыкдыр. 7Хер токлы билен биле ичги садакасы хөкмүнде Реббе бир күйзе шерабы хөдүр эдип, оны мукаддес[†] ерде гуйсунлар. 8Бейлеки токлыны агшамара, галла ве ичги садакасы билен бирликде, эдил ирденки ялы хөдүр эдиң. Бу от үсти билен Реббе берилйән якымлы ыслы гурбанлыкдыр. 9Сабат гүни[†] шикессиз биряшар эркек токлудан икисини, зейтун ягы гарылан бир батманың ондан ики мөчбериндәки сайлама бугдай унуны ве ичги садакасыны хөдүр этсинлер. 10Гүнделик берилйән якма гурбанлыгының ве ичги садакасының дашындан, хер Сабат гүни берилйән якма гурбанлыгы шудур[+].


Хер ай берилмели садакалар

11Хер айың башында ики өкүзчәни, бир гочы, шикессиз еди саны биряшар эркек токлыны якма гурбанлыгы хөкмүнде Реббе багыш этсинлер[+]. 12Хер өкүз үчин галла садакасы хөкмүнде зейтун ягы гарылан бир батманың ондан үч мөчбериндәки сайлама бугдай унуны ве гоч үчин галла садакасы хөкмүнде, зейтун ягы гарылан бир батманың ондан ики мөчбериндәки сайлама бугдай унуны хөдүр этсинлер. 13Хер токлы үчин галла садакасы хөкмүнде зейтун ягы гарылан бир батманың ондан бир мөчбериндәки сайлама бугдай унуны Реббе от үсти билен берилйән якымлы ыслы гурбанлык хөкмүнде хөдүр этсинлер. 14Хер өкүз үчин ичги садакасы хөкмүнде ики күйзе шерабы, гоч үчин бир ярым күйзе шерабы, хер токлы үчин болса, бир күйзе шерабы хөдүр этсинлер. Йыл бойы хер тәзе Айда берилмели якма гурбанлыгы шудур. 15Гүнделик берилйән якма гурбанлыгы билен ичги садакасындан башга-да, Реббе гүнә гурбанлыгы үчин бир теке хөдүр эдилсин.


Песах гурбанлыгы


(Левилер 23:3-32)

16[•]Биринҗи айың он дөрдүне Реббе Песах гурбанлыгы хөдүр эдилсин[+]. 17Шу айың он бәши гүни байрамдыр. Сиз еди гүнләп петир иймелисиңиз[+]. 18Шу гүнлериң илкинҗи гүни сиз халкы мукаддес йыгнанышыга чагырың. Шол гүн сиз ишлемәң. 19Реббе от үсти билен берилйән якма гурбанлыгы хөкмүнде ики өкүзчәни, бир гочы ве шикессиз биряшар эркек токлудан еди санысыны хөдүр эдиң. 20Оларың галла садакасы зейтун ягы гарылан сайлама бугдай унундан болсун. Хер өкүз үчин бир батманың ондан үч мөчбериндәки уны, гоч үчин болса бир батманың ондан ики мөчбериндәки уны хөдүр этсинлер. 21Еди токлының хер бири үчин, бир батманың ондан бир мөчбериндәки уны хөдүр этсинлер. 22Олар гүнәлеринден сапланмак үчин, гүнә гурбанлыгы хөкмүнде бир текәни гурбанлык этсинлер. 23Булары гүнделик берилйән гурбанлыклара дегишли болуп, ирден берилйән якма гурбанлыкларың дашындан хөдүр этсинлер. 24Шейдип, олар хер гүн – еди гүнләп, от үсти билен Реббе якымлы ыслы иймит садакасыны хөдүр этсинлер. Бу гүнделик берилйән якма гурбанлыгыдыр, ол ичги садакасының дашындан берилсин. 25Единҗи гүн болса мукаддес йыгнанышык гечирсинлер ве шол гүн ишлемесинлер.


Галла байрамындакы[†] садакалар

26[•]Илкинҗи Хасыл байрамы[†] гүни, ягны Галла байрамында тәзе бугдайдан Реббе галла садакасыны хөдүр эдениңизде, мукаддес йыгнанышык гечириң ве шол гүн ишлемәң. 27Ики өкүзчәни, бир гочы, еди саны биряшар эркек токлыны Реббе якымлы ыслы якма гурбанлыгы хөкмүнде хөдүр эдиң. 28Галла садакаңыз зейтун ягы гарылан сайлама бугдай унундан болуп, хер өкүз үчин бир батманың ондан үч, гоч үчин бир батманың ондан ики, 29еди токлының хер бири үчин бир батманың ондан бир мөчбериндәки ундан берилсин. 30Гүнәлериңизден сапланмак үчин, бир текәни гурбанлык бериң. 31Олары гүнделик берилйән якма гурбанлыгының ве галла садакасының дашындан, янының ичги садакасы билен бирликде хөдүр эдиң. Олар шикессиз болмалыдырлар.

#### 29-нҗы бап


Сурнай байрамындакы[†] садакалар[†]

1Единҗи айың биринҗи гүнүнде сиз мукаддес[†] йыгнанышык гечириң ве шол гүн ишлемәң. Бу гүн сизиң үчин сурнай чалынян гүндүр[+]. 2Бир өкүзчәни, бир гочы ве шикессиз еди саны биряшар эркек токлыны Реббе якымлы ыслы якма гурбанлыгы хөкмүнде хөдүр эдиң. 3Оларың яны билен берилйән галла садакасы зейтун ягы гарылан сайлама бугдай унундан болуп, өкүз үчин бир батманың ондан үч, гоч үчин бир батманың ондан ики, 4хер токлы үчин хем бир батманың ондан бир мөчбериндәки ундан берилсин. 5Гүнәлериңизден сапланмак үчин бир текәни гүнә гурбанлыгы хөкмүнде хөдүр эдиң. 6Бу тәзе Айдакы гүнделик берилйән якма гурбанлыгының ве оларың дүзгүне гөрә берйән галла ве ичги садакасының дашындандыр. Булар Реббе от үсти билен берилйән якымлы ыслы садакалардыр.


Гүнәден сапланма гүнүндәки садакалар

7Шу единҗи айың онунҗы гүни сиз мукаддес йыгнанышык гечирип, өз ислегиңизи терк эдип, агыз бекләң, шол гүн ишлемәң[+]. 8Бир өкүзчәни, бир гочы, еди саны биряшар эркек токлыны Реббе якымлы ыслы якма гурбанлыгы хөкмүнде хөдүр эдиң. Олар шикессиз болмалыдырлар. 9Оларың яны билен хөдүр эдилйән галла садакасы зейтун ягы гарылан сайлама бугдай унундан болуп, өкүз үчин бир батманың ондан үч, гоч үчин бир батманың ондан ики, 10еди токлының хер бири үчин хем бир батманың ондан бир мөчбериндәки ундан берилсин. 11Гүнәден саплаян гүнә гурбанлыгының, гүнделик берилйән якма гурбанлыгының, онуң галла ве ичги садакасының дашындан бир текәни гүнә гурбанлыгы хөкмүнде хөдүр эдиң.


Чатма байрамындакы[†] садакалар

12[•]Единҗи айың он бәшине сиз мукаддес йыгнанышык гечириң, шол гүн ишлемәң. Реббиң шанына еди гүнләп байрам эдиң[+]. 13Он үч саны өкүзчәни, ики саны гочы, он дөрт саны биряшар эркек токлыны от үсти билен якымлы ыслы якма гурбанлыгы хөкмүнде Реббе хөдүр эдиң. Олар шикессиз болмалыдырлар. 14Оларың яны билен берилйән галла садакасы, зейтун ягы гарылан сайлама бугдай унундан болуп, он үч өкүзчәниң хер бири үчин бир батманың ондан үч, ики гочуң хер бири үчин бир батманың ондан ики, 15он дөрт токлының хер бири үчин бир батманың ондан бир мөчбериндәки ундан берилсин. 16Гүнделик берилйән якма гурбанлыгының, галла ве ичги садакасының дашындан бир текәни гүнә гурбанлыгы үчин хөдүр эдиң.

17Икинҗи гүн шикессиз он ики саны өкүзчәни, шикессиз он дөрт саны биряшар эркек токлыны хөдүр эдиң. 18Өкүзлериң, гочларың ве токлуларың санына гөрә, оларың яны билен берилйән галла ве ичги садакаларыны хөдүр эдиң. 19Гүнделик берилйән якма гурбанлыгының, галла ве ичги садакасының дашындан бир текәни гүнә гурбанлыгы үчин хөдүр эдиң.

20Үчүнҗи гүн шикессиз он бир саны өкүзи, ики саны гочы, шикессиз он дөрт саны биряшар эркек токлыны хөдүр эдиң. 21Өкүзлериң, гочларың ве токлуларың санына гөрә, оларың яны билен берилйән галла ве ичги садакаларыны хөдүр эдиң. 22Гүнделик берилйән якма гурбанлыгының, галла ве ичги садакасының дашындан бир текәни гүнә гурбанлыгы үчин хөдүр эдиң.

23Дөрдүнҗи гүн шикессиз он өкүзи, ики гочы, шикессиз он дөрт саны биряшар эркек токлыны гурбанлык хөкмүнде хөдүр эдиң. 24Өкүзлериң, гочларың ве токлуларың санына гөрә, оларың яны билен берилйән галла ве ичги садакаларыны хөдүр эдиң. 25Гүнделик берилйән якма гурбанлыгының, галла ве ичги садакасының дашындан бир текәни гүнә гурбанлыгы үчин хөдүр эдиң.

26Бәшинҗи гүн шикессиз докуз өкүзи, ики гочы, шикессиз он дөрт саны биряшар эркек токлыны гурбанлык хөкмүнде хөдүр эдиң. 27Өкүзлериң, гочларың ве токлуларың санына гөрә, оларың яны билен берилйән галла ве ичги садакаларыны хөдүр эдиң. 28Гүнделик берилйән якма гурбанлыгының, галла ве ичги садакаларының дашындан бир текәни гүнә гурбанлыгы үчин хөдүр эдиң.

29Алтынҗы гүн шикессиз секиз саны өкүзи, ики саны гочы, шикессиз он дөрт саны биряшар эркек токлыны гурбанлык хөкмүнде хөдүр эдиң. 30Өкүзлериң, гочларың ве токлуларың санына гөрә, оларың яны билен берилйән галла ве ичги садакаларыны хөдүр эдиң. 31Гүнделик берилйән якма гурбанлыгының, галла ве ичги садакаларының дашындан бир текәни гүнә гурбанлыгы үчин хөдүр эдиң.

32Единҗи гүн шикессиз еди өкүзи, ики гочы, шикессиз он дөрт саны биряшар эркек токлыны гурбанлык хөкмүнде хөдүр эдиң. 33Өкүзлериң, гочларың ве токлуларың санына гөрә, оларың яны билен берилйән галла ве ичги садакаларыны хөдүр эдиң. 34Гүнделик берилйән якма гурбанлыгының, галла ве ичги садакаларының дашындан бир текәни гүнә гурбанлыгы үчин хөдүр эдиң.

35Секизинҗи гүн сиз мукаддес йыгнанышык гечириң, шол гүн ишлемәң. 36Бир өкүзи, бир гочы, шикессиз еди саны биряшар эркек токлыны от үсти билен якымлы ыслы якма гурбанлыгы хөкмүнде Реббе хөдүр эдиң. 37Өкүзлериң, гочларың ве токлуларың санына гөрә, оларың яны билен берилйән галла ве ичги садакаларыны хөдүр эдиң. 38Гүнделик берилйән якма гурбанлыгының, галла ве ичги садакаларының дашындан бир текәни гүнә гурбанлыгы үчин хөдүр эдиң.

39Булары сиз айдылан садакаңызың, мейлетин садакаңызың, якма гурбанлыгыңызың, галла ве ичги садакаларыңызың, саламатлык гурбанлыгыңызың дашындан беллемели байрамларыңызда Реббе хөдүр эдиң»[+].

#### 30-нҗы бап


Касам хакда

1Шейлеликде, Муса Реббиң буйран затларының барыны ысрайыл[†] халкының дыкгатына етирди. 2Соңра Муса ысрайыл тире баштутанларына шейле дийди: «Ине, Реб[†] сизе шу затлары буюрды: 3„Эгер бир адам Реббе вада этсе я-да хер хили затдан өзүни сакламага касам ичсе, онда ол берен сөзүни бозман, агзы билен айдан вадасыны берҗай этсин[+].

4Эгер аял машгала яш вагты, энтек атасы өйүндекә, Реббе вада этсе я-да касам ичсе, 5атасы-да гызының эден вадасыны я-да касамыны эшидибем оңа хич зат диймесе, онда ол аялың эден вадасы я-да касамы өз гүйҗүнде галар. 6Эмма атасы булары эшидип, өз нәразылыгыны билдирсе, гызының эден вадасы, ичен касамы өз гүйҗүни йитирйәр. Атасының оңламандыгы себәпли, Реб бу гызы багышлар.

7Эгер гыз вада эдип я-да бир зат бабатда ойланман касам ичип, соңам дурмуша чыкса, 8әри хем бу затлардан хабарлы болубам хич зат диймесе, онда гызың эден вадасы, ичен касамы өз гүйҗүнде галар. 9Эмма әри бу затлары эшидип оңламаса, онда аялының эден вадасыны я-да ойланман ичен касамыны рет эдер ве Реб берҗай этмедик касамы үчин бу аялы багышлар. 10Эмма дул аялың я-да әри билен айрылышан аялың эден вадасы, өзүни сакламага ичен касамы берҗай эдилмелидир. 11Эгер дурмуша чыкан аял вада эден я-да хер хили затдан өзүни сакламага касам ичен болса, 12әри-де муны эшидип, хич зат диймән, гаршы болмадык болса, онда аялың эден вадасы я касамы өз гүйҗүнде галар. 13Эмма әри булары эшидип, өз нәразылыгыны билдирен болса, онда ол аялының берен әхли вадаларыны, ичен касамыны рет эдйәр. Әриниң оңламандыгы себәпли, вадасыны берҗай эдип билмедик бу аялы Реб багышлар. 14Аялының эден ислендик вадасыны я-да ичен касамыны әри тассыклап я-да рет эдип билер. 15Эмма әри аялының эден вадасыны я-да ичен касамыны эшидип, шол гүнүң өзүнде оңа гаршы чыкмадык болса, онда аялының эден вадасыдыр касамыны әри оңлан хасап эдилер. Чүнки әри олара гаршы аялына хич зат диймәнди. 16Йөне әри олары эшиден бадына хич зат диймән, оны бираз вагтдан соң рет этсе, онда аялының гүнәлери әриниң бойнунадыр“».

17Әр-аялың ве энтек атасы өйүнде яшаян гыз билен атасының арасындакы гатнашыклар хакында Реббиң Муса буйран дүзгүнлери шулардан ыбаратдыр.

#### 31‑нҗи бап


Мидянларың[†] гаршысына уруш

1Реб[†] Муса: 2«Ысрайыллара гаршы эден иши үчин мидянларың җезасыны бер. Соңра аманадыңы табшырып, өз ата-бабаларыңа говшарсың» дийди[+]. 3Онсоң Муса гелип, халка: «Мидянларың гаршысына урушмак үчин өз араңыздан эсгерлер сайлаң, гой, олар Реббе эден иши үчин мидянларың җезасыны берсинлер. 4Хер ысрайыл[†] тиресинден мүң адамы урша ёллаң» дийди. 5Шейлеликде, ысрайыл тирелериниң херсинден мүң адам, җеми он ики мүң яраглы эсгер йыгнанды. 6Муса олары руханы[†] Элгазарың оглы Пинехас билен биле урша угратды. Пинехас янына мукаддес[†] өйүң энҗамлары билен сөвеш сазыны чалар ялы сурнайлар хем алды[+]. 7Ысрайыллар Реббиң Муса буйрушы ялы, мидянлар билен уршуп, оларың әхли эркек гөбеклисини гырдылар. 8Өлдүриленлериң арасында Эви, Рекем, Сур[†], Хур ве Реба атлы бәш саны Мидян ханы-да барды. Бегор оглы Билгамы-да ысрайыллар гылычдан гечирдилер[+]. 9Онсоң ысрайыллар мидян аялларыдыр чагаларыны есир алып, мидянларың әхли мал-гараларыны, сүрүлерини ве әхли затларыны олҗа алдылар. 10Мидянларың яшан әхли галаларыдыр обаларыны якдылар. 11Таланып алнан затлары ве әхли олҗаны, адамлардыр маллары болса алып гайтдылар. 12Онсоң олар есирлери, олҗаларыны ве таланып алнан затлары Иордан дерясының[†] боюнда, Ерихоның гаршысында ерлешйән Мовап дүзлүгиндәки дүшелгеде болан Муса билен руханы Элгазара ве ысрайыл халкына гетирдилер.

13Муса, руханы Элгазар ве бүтин халкың баштутанлары олары гаршы алмага дүшелгәниң дашына чыкдылар. 14Урушдан гайдып гелен гошун серкерделерине – мүңбашылара, йүзбашылара Мусаның гахары гелди. 15Муса олара: «Аялларың хеммесини дири галдырдыңызмы?» дийип йүзленди[+]. 16«Бу аяллар Билгамың маслахаты билен Пегорда ысрайыллара Реббе гаршы дөнүклик этдирдилер. Шонуң үчинем, Реббиң халкының арасына гыргынчылык аралашды[+]. 17Инди болса эркек гөбекли әхли чагалары ве эркек киши билен янашан аялларың хеммесини өлдүриң[+]. 18Эмма эркек киши билен янашмадык яш гызларың әхлисини өзүңиз үчин дири галдырың[+]. 19Араңызда ким адам өлдүрен я-да өлә галташан болса еди гүн дүшелгәниң дашында галсын. Үчүнҗи ве единҗи гүнлер өзүңизи хем-де есирлериңизи тәмизләң.[†][+] 20Бар эшиклери, дериден, гечи йүңүнден эдилен хер бир зады ве агачдан ясалан гап-гачларың әхлисини тәмизләң».

21Руханы Элгазар урша гидип гелен эсгерлере шейле дийди: «Реббиң Муса буйран канунының[†] парзлары[†] шулардан ыбарат: 22алтын, күмүш, бүрүнч, демир, галайы ве гуршун ялы 23ода чыдамлы затларың әхлисини одуң ичинден гечирип халаллаң. Ондан башга-да, олар тәмизлик сувы билен хем халаллансын. Галан ода чыдамсыз затлар болса сувдан гечирилсин. 24Единҗи гүн эшиклериңизи ювмалысыңыз ве тәмиз болмалысыңыз. Ондан соңра дүшелгә гирип билерсиңиз»[+].


Олҗа пайланыляр

25Реб Муса шейле дийди: 26«Сен, руханы Элгазар ве халкың уругбашылары гетирилен әхли олҗаны, аяллары ве мал-гаралары хасаплаң. 27Олҗаны ики бөлеге бөлүп, бир бөлегини урша гатнашан эсгерлере, галаныны болса җемагата пайлаң[+]. 28Урша гатнашан эсгерлериң пайындан – ынсан, сыгыр, эшек, гоюн-гечиден Реббе пач хөкмүнде бәш йүзден бирини айры гоюң. 29Эсгерлериң пайындан алып, оны Реббе садака[†] хөкмүнде руханы Элгазара бериң. 30Ысрайылларың пайындан: ынсан, сыгыр, гоюн, гечи, әхли мал-гараларың эллиден бирини алып, Реббиң мукаддес чадырыны гораян левилере[†] бериң». 31Муса билен руханы Элгазар Реббиң Муса буйрушы ялы этдилер.

32Алнан олҗаның эсгерлерден артаны: алты йүз етмиш бәш мүң гоюндыр гечи, 33етмиш ики мүң ири мал, 34алтмыш бир мүң эшек 35ве эркек билен янашмадык отуз ики мүң бой гыз. 36Урша гатнашан эсгерлериң пайына үч йүз отуз еди мүң бәш йүз гоюндыр гечи дүшди. 37Олардан алты йүз етмиш бәш гоюндыр гечи Реббе пач хөкмүнде берилди. 38Ири малың җеми отуз алты мүң болуп, олардан пач хөкмүнде Реббе етмиш икиси берилди. 39Эшеклериң җеми саны отуз мүң бәш йүз болуп, олардан пач хөкмүнде Реббе алтмыш бириси берилди. 40Гызларың җеми саны он алты мүң болуп, олардан отуз икиси Реббе пач хөкмүнде берилди. 41Муса Реббиң өзүне буйрушы ялы, Реббе берлен пачларың хеммесини садака хөкмүнде руханы Элгазара берди.

42-46Җемагатың пайы хөкмүнде Мусаның эсгерлерден айран бөлеги үч йүз отуз еди мүң бәш йүз гоюндыр гечиден, отуз алты мүң ири малдан, отуз мүң бәш йүз эшекден ве он алты мүң гыздан ыбарат болды. 47Реббиң өзүне буйрушы ялы, Муса ысрайылларың пайындан хер элли адамдан ве мал-гаралардан бирини алып, Реббиң мукаддес чадырыны гораян левилере берди.

48-49Соңра гошун серкерделери – мүңбашылар, йүзбашылар Мусаның янына гелип, оңа шейле дийдилер: «Биз гулларың ёлбашчылык эдйән гошунымыздакы эсгерлери санап чыкдык. Оларың екеҗеси хем кем дәл. 50Биз өз тапан алтын шай-сеплеримизи: улы ве кичи билезиклери, мөхүрли йүзүклери, гулакхалкалары ве асыклары өз гүнәлеримизден сапланмак үчин, Реббиң хузурына садака гетирдик»[+]. 51Муса билен руханы Элгазар олардан әхли безег шай-сеплери гөрнүшиндәки[†] алтыны кабул эдип алдылар. 52Мүңбашылардан ве йүзбашылардан Реббе садака хөкмүнде хөдүр эдилен алтының аграмы он ики пут[*] болды. 53Урша гатнашан эсгерлер болса алан олҗаларыны өзлерине галдырдылар[+]. 54Шейдип, Муса билен руханы Элгазар мүңбашылардан, йүзбашылардан алтыны кабул эдип алдылар. Оны Реббиң ёлуна берилйән пай хөкмүнде ысрайыллар үчин Реббе йүз тутулян чадыра[†] гетирдилер[+].

#### 32‑нҗи бап


Иорданың гүндогарындакы тирелер


(Канун таглыматы 3:12-22)

1Рубенлер билен гатларың мал-гарасы гаты көпди. Язер ве Гилгат топракларында мал бакмага оңат ерлериң бардыгыны гөренлеринде,[+] 2гатлар билен рубенлер гелип, Муса билен руханы[†] Элгазара ве халкың баштутанларына шейле дийдилер: 3«Атарот, Дибон, Язер, Нимра, Хешбон, Элгала, Себам, Небо ве Бегон ялы 4Реббиң ысрайыл[†] халкы үчин басып алан ерлери мал бакмага аматлы ерлердир. Сизиң гулларыңызың болса мал-гарасы бар»[+]. 5Олар шейле довам этдилер: «Эгер биз сизиң өңүңизде мерхемет газанан болсак, гой, бу топрак биз гулларыңыза мүлк эдилип берилсин. Бизи Иордан дерясындан[†] аңры гечирмәң».

6Муса олара шейле җогап берди: «Доганларыңыз урша гидйәркә, сиз бу тайда галмакчымы? 7Нәме себәпден Реббиң өзлерине берен юрдуна гитмезликлери үчин, ысрайылларың йүрегине довул салҗак болярсыңыз? 8Юрды гөзден гечирсинлер дийип, Кадешбарнеядан уградан аталарыңыз хем шейле эдипдилер[+]. 9Эшкол дересине ченли гидип, юрды сынланларындан соң, олар гелип, Реббиң өзлерине берен юрдуна гирмезликлери үчин, ысрайылларың йүреклерине горкы салыпдылар. 10Ол гүн Реббиң гахары гелди ве Ол ант ичип, шейле дийди:[+] 11„Мүсүрден чыкан яшы йигрими ве ондан ёкары болан адамларың хич бири Ыбрайыма, Ысхага ве Якуба вада берен юрдумы гөрмез. Чүнки олар Маңа бүтин калплары билен ынанмадылар[+]. 12Мениң вада берен юрдума диңе Епуннәниң оглы Калеп билен Нунуң оглы Ешува барып билер, чүнки олар Маңа бүтин калбы билен ынандылар“[+]. 13Онсоң Ысрайылың гаршысына Реббиң гахары гелди ве Ол Өз назарында пислик эден несил өлүп гутарянча, олары кырк йыллап чөлде энтетди[+]. 14Ине, инди болса сиз – гүнәкәрлериң несли, өз аталарыңызың орнуна гечип, Ысрайылың гаршысына Реббиң гахар-газап одуны хас-да туташдырдыңыз! 15Эгер сиз Реббиң ызына эермекден боюн товласаңыз, Ол бүтин халкы ене-де чөлүң ичинде еке ташлар. Сиз хем халкың өлүмине себәп боларсыңыз».

16Онсоң рубенлер билен гатлар Мусаның янына гелип, оңа шейле дийдилер: «Биз бу ерде довар сүрүлеримиз үчин агыллар ве чагаларымыз үчин галалар гурҗак. 17Эмма биз сөвеше тайяр болуп, гайдувсыз эсгерлер хөкмүнде ысрайылларың өңүнден гидерис ве олары бармалы ерлерине ченли элтерис. Шу вагт болса, бизиң чагаларымыз бу үлкәниң илатындан горанып, беркидилен галаларда яшарлар[+]. 18Ысрайылларың хер бири өз мүлкүне эе болянча, биз өйүмизе гайтмарыс[+]. 19Биз олар билен бирликде Иорданың аңры гапдалындан мүлк ер алмарыс, чүнки бизиң пайымыза Иорданың бәри гапдалы, гүндогар тарапы дүшди»[+].

20Шонда Муса олара шейле дийди: «Эгер сиз шу айданларыңызы эдип, гайдувсыз эсгерлер хөкмүнде Реббиң хузурында сөвеше гитсеңиз, 21Реб[†] душманларыны гачмага меҗбур эдйәнчә, гайдувсыз эсгерлер хөкмүнде хеммәңиз Реббиң хузурында Иорданың аңры тарапына гечсеңиз 22ве юрт Реббе табын болса, ондан соң сиз ызыңыза доланып билерсиңиз. Бу сизиң Реббиң ве Ысрайылың өңүндәки борчларыңызы ерине етирдигиңиз болар ве бу үлке Реббиң хузурында сизиң мүлкүңиз болар. 23Эгер бейле этмесеңиз, Реббе гаршы гүнә иш этдигиңиз болар ве хөкман газанан гүнәңизиң җезасыны чекерсиңиз. 24Чагаларыңыз үчин галалар, сүрүлериңиз үчин агыллар гуруң, йөне берен вадаңызы берҗай эдиң».

25Онсоң гатлар билен рубенлер Муса шейле дийдилер: «Агамыз нәме буюрса, биз гулларың берҗай эдерис. 26Чага-чугаларымыз, аялларымыз, доварларымыз ве әхли мал-гараларымыз бу ерде, Гилгат галасында галар. 27Гулларың болан биз болса, гайдувсыз эсгерлер хөкмүнде хеммәмиз агамызың айдышы ялы, дерядан гечип, Реббиң хузурында сөвеше чыкарыс».

28Онсоң Муса олар хакда руханы Элгазара, Нунуң оглы Ешува ве ысрайыл тирелериниң уругбашыларына шейле буйрук берди: 29«Эгер гатлар билен рубенлер гайдувсыз эсгерлер хөкмүнде хеммеси Реббиң хузурында сизиң билен Иордандан гечселер ве ол юрт сизе табын болса, онда сиз олара Гилгат үлкесини мүлк эдип бериң. 30Эмма олар гайдувсыз эсгерлер хөкмүнде сизиң билен дерядан гечмеселер, онда сизиң араңызда Кенган[†] топрагындан мүлк аларлар». 31Гатлар билен рубенлер шейле җогап бердилер: «Реб сениң гулларыңа нәме буюрса, биз шоны-да берҗай эдерис. 32Биз гайдувсыз эсгерлер хөкмүнде Реббиң хузурында дерядан гечип, Кенган юрдуна гирерис, йөне бизе мирас[†] дүшен мүлкүмиз, гой, Иорданың шу гүндогар гапдалы болсун».

33Муса гатлар билен рубенлере ве Юсубың несли болан манаша тиресиниң ярысына амор ханы Сихоның юрдуны ве Башаның[†] ханы Огуң юрдуны, оларың төверегиндәки галаларыдыр обалары билен бирликде берди. 34Онсоң гатлар Дибон, Атарот, Арогер, 35Атротшопан, Язер, Ёгбоха, 36Бейтнимра ве Бейтхаран ялы берк галалары дикелтдилер ве доварлар үчин агыллар гурдулар. 37Рубенлер болса Хешбон, Элгала, Кирятайым, 38Небо, Багалмегон[†] (олар кәбир галаның атларыны чалышдылар) ве Сибма галасыны тәзеден гурдулар. Олар тәзеден гуран галаларына башга атлар дакдылар. 39Манашаның оглы Макырың несиллери гидип, Гилгады басып алдылар ве ол ерден аморлары[†] ковдулар[+]. 40Муса Гилгады Манашаның оглы Макырың несиллерине берди. Олар ол ерде месген тутдулар[+]. 41Манашаның оглы Яйыр гидип, оларың обаларыны басып алды ве оларың адына Хавотяйыр[*] гойды[+]. 42Ноба гидип, Кенаты ве онуң төверегиндәки обалары басып алып, ол ере Ноба дийип, өз адыны дакды.

#### 33‑нҗи бап


Мүсүрден Моваба ченли йөриш

1Муса билен Харуның ёлбашчылыгы астында тиреме-тире йөрейән ысрайылларың Мүсүрден чыканларындан соңкы дүшлән дүшелгелери шулардыр. 2Муса Реббиң эмри билен дүшлән дүшелгелерини хер гезек язып белледи. Оларың дүшлән дүшелгелери шулардыр: 3ысрайыллар биринҗи айың он бәшине Песах байрамының[†] эртеси гүни мүсүрлилериң гөзүниң алнында аркайынлык билен Рагмесес галасындан чыкып гайтдылар[+]. 4Ол вагт мүсүрлилер Реббиң гыран новбахар огулларыны җайлаярдылар. Реб[†] хатда оларың худайларыны-да[†] җезаландырыпды[+].

5Ысрайыллар Рагмесесден чыкып, Сукотда дүшледилер[+]. 6Соңра Сукотдан чыкып, чөлүң гырасындакы Этамда дүшледилер[+]. 7Этамдан чыкып, олар ызларына, Багалсепоның[†] гүндогарындакы Пихахырота тарап өврүлип, Мигдолың голайында дүшледилер[+]. 8Пихахыротдан чыкып, деңзиң ичи билен чөле тарап гитдилер. Этам чөлүнде үч гүнләп йөрәп, Марада дүшледилер[+]. 9Ысрайыллар Марадан чыкып, Эйлиме гелдилер. Ол ерде он ики саны сувлы чешме ве етмиш саны палма агаҗы барды. Олар сувуң башында дүшледилер[+]. 10Эйлимден чыкып гелип, Гызыл деңзиң кенарында дүшледилер. 11Гызыл деңзиң кенарындан гайдып, Син чөлүнде,[+] 12Син чөлүнден гайдып, Допкада, 13Допкадан чыкып гелип, Алушда, 14Алушдан чыкып гелип, Репидимде дүшледилер. Ол ерде халк үчин ичмәге сув ёкды[+]. 15Соң Репидимден чыкып, Синай[†] чөлүнде,[+] 16Синай чөлүнден чыкып гелип, Кибротхатавада,[+] 17Кибротхатавадан чыкып гелип, Хасеротда,[+] 18Хасеротдан чыкып гелип, Ритмада, 19Ритмадан чыкып гелип, Риммонпересде, 20Риммонпересден чыкып гелип, Либнада, 21Либнадан чыкып гелип, Рисада, 22Рисадан чыкып гелип, Кехелатада, 23Кехелатадан чыкып гелип, Шепер дагында, 24Шепер дагындан чыкып гелип, Харадада, 25Харададан чыкып гелип, Макхелотда, 26Макхелотдан чыкып гелип, Тахатда, 27Тахатдан чыкып гелип, Терада, 28Терадан чыкып гелип, Миткада, 29Миткадан чыкып гелип, Хашмонада, 30Хашмонадан чыкып гелип, Мосеротда, 31Мосеротдан чыкып гелип, Бенеягаканда[+]. 32Бенеягакандан чыкып гелип, Хорхагыдгатда, 33Хорхагыдгатдан чыкып гелип, Ётбатада,[+] 34Ётбатадан чыкып гелип, Абронда, 35Аброндан чыкып гелип, Эсёнгеберде,[+] 36Эсёнгеберден чыкып гелип, Син чөлүнде (ягны Кадешде),[+] 37Кадешден чыкып гелип, Эдомың серхединдәки Хор дагында дүшледилер[+].

38Руханы[†] Харун Реббиң буйругы билен Хор дагына чыкды. Ол шол ерде ысрайылларың Мүсүрден чыканларындан соңкы кыркынҗы йылының бәшинҗи айының биринҗи гүни аманадыны табшырды[+]. 39Хор дагында өлен Харун бир йүз йигрими үч яшындады.

40Негепде яшаян кенган[†] Арат ханы ысрайылларың гелйәндиги хакда эшитди[+].

41Ысрайыллар Хор дагындан гайдып, Салмонада дүшледилер. 42Салмонадан чыкып, Пунонда дүшледилер. 43Пунондан чыкып, Оботда дүшледилер[+]. 44Оботдан чыкып, Мовап юрдундакы Ией Абарымда дүшледилер[+]. 45Ией Абарымдан чыкып, Дибонгатда дүшледилер. 46Дибонгатдан чыкып, Алмондыблатаймада дүшледилер. 47Алмондыблатаймадан чыкып, Небоның голайындакы Абарым дагларында дүшледилер[+]. 48Абарым дагларындан гайдып, Иордан дерясының[†] боюнда, Ерихоның гаршысында ерлешйән Мовап дүзлүгинде дүшледилер[+]. 49Олар Иордан дерясының боюнда, Бейтешимотдан тә Абелшитиме ченли Мовап дүзлүгинде дүшелге гуруп отурдылар[+].


Кенганың басылып алынмалы ерлери

50Иорданың боюнда, Ерихоның гаршысындакы Мовап дүзлүгинде Реб Муса билен геплешип, оңа шейле дийди: 51«Ысрайыллара айт, Иордан дерясындан гечип, Кенгана баранларында, 52юрдуң илатының хеммесини ковуп чыкарсынлар. Оларың әхли даш ве гуйма бутларыны дөвсүнлер, сеждегәхлерини[†] ёк этсинлер[+]. 53Юрды басып алып, ол ерде месген тутсунлар, чүнки Мен оны олара мүлк эдип бердим. 54Юрды биҗе боюнча тирелер арасында пайлашсынлар. Улы тирә улы мүлк, кичи тирә-де кичи мүлк берилсин. Кимиң биҗеси чыкса, мүлк хем шонуңкы болар. Мүлк тирелере гөрә пайлансын[+]. 55Эмма ысрайыллар ерли илаты ковуп чыкармасалар, онда ол ерде галанлар ысрайылларың гөзлерине дүртүлен иңңе, бөвүрлерине санҗылан тикен ялы боларлар. Яшаҗак юртларында олар ысрайыллары эзерлер. 56Мен хем олара чекдирҗек азапларымы ысрайылларың башындан индерерин».

#### 34‑нҗи бап


Юрдуң серхетлери

1[•]Реб[†] Муса шейле дийди: 2«Ысрайыллара шейле буйрук бер: „Сиз Кенган[†] юрдуна гирениңизде, сизе мүлк хөкмүнде берилйән бу топрагың серхетлери чәклендирилендир. 3Сизиң гүнорта серхедиңиз Син чөлүнден Эдом серхединиң боюна узалып гидер. Ол гүндогарда Өли деңзиң гүнорта кенарындан башланяндыр[+]. 4Соңра серхет Ичян гечидиниң гүнортасындан өврүлип, Син чөлүне гечер. Ондан Кадешбарнеяның гүнортасына ченли, Хасарадара тарап узалып, Асмона тарап гечер. 5Серхет Асмондан өврүлип, Мүсүр дерясына тарап узалып гидер ве онуң чети Ортаер деңзине барып етер.

6Ортаер деңзи ве онуң кенары сизиң гүнбатар серхедиңиз болуп хызмат эдер. Бу сизиң гүнбатар арачәгиңиз болар.

7Сизиң демиргазык арачәгиңиз шейле болар: Ортаер деңзинден Хор дагына ченли аралыкда өз серхедиңизи белләрсиңиз[+]. 8Хор дагындан Лебохамада ченли өз серхедиңизи белләрсиңиз ве серхет ондан соң Седат галасының ичинден гечер[+]. 9Арачәк Седатдан гүндогара Зипрона тарап узалып, онуң бир уҗы Хасарейнана етер. Бу сизиң демиргазык серхедиңиз болар.

10Гүндогар серхедиңиз демиргазыкда Хасарейнандан башланып, гүнорта Шепама тарап узалып гидер. 11Серхет Шепамдан Айының гүндогар гапдалындакы Рибла тарап өврүлип, Киннерет деңзиниң гүндогар япгыдына ченли барып етер[+]. 12Соңра серхет Иорданың бойы билен ашаклыгына гидип, онуң чети Өли деңзе барып етер. Даш-төверегинде шейле серхетлери болан бу юрт сизиң юрдуңыз болар“»[+]. 13Муса ысрайыллара буйрук берип, шейле дийди: «Реббиң сизе биҗе атып, докуз тирәниң ве гүнбатардакы манаша тиресиниң арасында пайламагы эмр эден мүлки, ине, шу топракдыр. 14Рубен, гат тирелери ве гүндогардакы манаша тиреси уругларына гөрә өзлериниң мүлкүни эййәм алдылар. 15Бу ики тире ве манаша тиресиниң ярысы өзлерине мүлки Иорданың аңырсындан, Ерихоның гүндогарындан алдылар».


Тире ёлбашчылары

16Реб Муса шейле дийди: 17«Ери сизе мүлк эдип пайлап берҗек адамлар, ине шулардыр: руханы[†] Элгазар ве Нунуң оглы Ешува[+]. 18Мүлки пайламак үчин хер тиреден бир адамы ёлбашчы хем сайлаң. 19Ёлбашчы сайланмалы адамлар шулардыр: яхуда[†] тиресинден Епуннәниң оглы Калеп[+]. 20Шимгон тиресинден Эмихудың оглы Шамувел. 21Бенямин тиресинден Кислоның оглы Элидат. 22Дан тиресинден Ёглының оглы Букы сердар.[†] 23Юсубың несиллери: манаша тиресинден Эфодың оглы Ханныел сердар. 24Эфрайым тиресинден Шиптаның оглы Кемувал сердар. 25Зебулун тиресинден Парнагың оглы Элисапан сердар. 26Ысакар тиресинден Азаның оглы Палтыел сердар. 27Ашер тиресинден Шеломының оглы Ахыхут сердар. 28Нафталы тиресинден Эмихудың оглы Педахел сердар». 29Реббиң Кенган юрдунда ысрайыллара мүлк пайлап бермеги эмр эден адамлары шулардан ыбаратды.

#### 35‑нҗи бап


Левилере[†] берилмели галалар

1[•]Иордан дерясының[†] боюнда, Ерихоның гаршысында ерлешйән Мовап дүзлүгинде Реб[†] Муса шейле дийди: 2«Ысрайыллара шейле буйрук бер, гой, олар өзлерине мирас[†] дүшен мүлклеринден левилере яшар ялы галалар берсинлер. Шол галаларың төверегиндәки өри мейданларыны-да левилере берсинлер. 3Бу галалар левилериң яшамагы үчиндир. Галаларың төверегиндәки өри мейданлары болса левилериң сүрүлери ве әхли мал-гаралары үчиндир. 4-5Галаның диварындан чар тарапа мүң тирсек аралык гоюп, онуң гүндогар ве гүнорта тарапларыны ики мүң тирсек, гүнбатар ве демиргазык тарапларыны-да ики мүң тирсек эдип, левилере берилҗек галаларың өри мейданларыны дөртбурч шекилинде өлчәң».


Гачыбаталга галалары


(Канун таглыматы 19:1-13; Ешува 20:1-9)

6«Левилере берйән галаларыңызың алтысы гачыбаталга галалары болсун. Булардан башга ене кырк ики галаны левилере бериң[+]. 7Левилере өри мейданлары билен бирликде җеми кырк секиз гала бериң. 8Олара берҗек галаларыңыз тире пайы гөрнүшинде[†] болсун. Галалары көп болан улы ысрайыл[†] тиресинден көп гала, галалары аз болан кичирәк тиреден болса аз гала алнып, хер тире өз мүлк пайына гөрә левилере берсин». 9[•]Соңра Реб Муса шейле дийди: 10«Ысрайыллара айт, Иордан дерясындан гечип, Кенган[†] топрагына гирениңизде, 11өзүңиз үчин гачыбаталга галаларыны сайлаң. Төтәнликде адам өлдүрен ганхор, гой, шол ере гачсын[+]. 12Бу галалар ганхора җемагатың өңүнде хөкүм чыкарылянча, өлдүрилениң хоссарындан[†] гачыбаталга болуп хызмат этсин.

13Өзүңиз үчин җеми алты саны гачыбаталга галасыны белләң: 14оларың үчүси Иордан дерясының гүндогар тарапында, үчүси хем Кенган топрагында болсун. 15Бу алты гала ысрайыллара ве араңызда яшаян гелмишеклере, гөчүп геленлере гачыбаталга болуп хызмат этсин. Төтәнликде адам өлдүрип, ганхор болан адам ол ере гачып билер.


Ганхорлык ве ар алмак хакда

16Эгер-де бири демирден ясалан зат билен башга бирини уруп өлдүрсе, ол адам ганхордыр. Ганхорың җезасы өлүм болсун. 17Эгер бири адама дегенде өлдүрип билҗек даш билен адам уруп өлдүрсе, ол ганхордыр. Ганхорың җезасы өлүм болсун. 18Я-да бири адама дегенде өлдүрип билҗек агач бөлеги билен адам уруп өлдүрсе, ол ганхордыр. Ганхорың җезасы өлүм болсун. 19Дөкүлен ган[†] үчин өлдүрилениң хоссары ганхоры өлдүрер. Ол өз гандарыны душан еринде өлдүрсин. 20Шунуң ялы-да, эгер бири башга бир адамы йигренйәндиги үчин итекләп я-да башга бири букуда ятып, оңа тарап бир зат зыңып өлдүрсе, 21я-да душманчылыкдан оны эли билен уруп өлдүрсе, онда оны өлдүрен адам өлүме хөкүм эдилсин. Ол адам ганхордыр, өлдүрилениң хоссары ганхоры душан еринде өлдүрсин.

22Эмма бири душманчылык этмезден, бир адамы төтәнликде итип гойберсе я-да букуда ятып пейлемезден, оңа тарап бир зат зыңып гойберсе,[+] 23я-да адама дегенде өлдүрип билҗек дашы серетмән зыңып, төтәнликде бир адамың ганына галса, өлдүрен билен өлениң арасында душманчылык болмандыгына ве өлдүрениң оңа шикес етирмек ислемәндигине гарамаздан, 24ганхор билен өлдүрилениң хоссарының арасындакы даваны шу када-канунлар[†] боюнча җемагат чөзсүн. 25Җемагат өлдүрилениң хоссарының элинден ганхоры халас этсин ве оны башдакы гачып баран гачыбаталга галасына угратсын. Депесине мукаддес[†] яг[†] гуйлуп белленен баш руханы[†] өлйәнчә, ганхор шол ерде болмалыдыр[+]. 26Эмма ганхор илки гачып баран гачыбаталга галасының чәгинден даша чыкса 27ве өлдүрилениң хоссары оны тапып өлдүрсе, өлдүрилениң хоссары ганхор сайылмалы дәлдир. 28Чүнки ганхор баш руханы өлйәнчә, гачыбаталга галасының дашына чыкмалы дәлдир. Ол диңе баш руханы өленден соң, өз өйүне гайдып билер.

29Булар сиз ниреде яшасаңыз-да, несиллер бойы сизе парз[†] ве хөкүм болсун.

30Эгер бир адам башга бир адамы өлдүрсе, шаятларың гөркезмеси эсасында ол өлүме хөкүм эдилсин, эмма диңе бир шаядың гөркезмеси эсасында ол өлүме хөкүм эдилмели дәлдир[+]. 31Өлүм җезасына хөкүм эдилен ганхорың җанының өвезине хун алынмасын, ганхор өлдүрилмелидир[+]. 32Гачыбаталга галасына гачып баран бириниң баш руханы өлмезден өң өз топрагына гайдып бармагы үчин ондан төлег алмаң. 33Ган топрагы харама чыкаряндыр, өз яшаян топрагыңызы харамламаң. Дөкүлен ганы топракдан диңе ганхорың ганы билен ювуп болар[+]. 34Мениң мекан тутан топрагымы, ягны өз яшаян ериңизи харамламаң. Чүнки ысрайыл халкының арасында яшаян Реб Мендирин»[+].

#### 36-нҗы бап


Дурмуша чыкан гызларың мүлки

1[•]Макырың оглы, Манашаның агтыгы, Юсубың човлугы болан Гилгадың несиллериниң уругбашылары өңе чыкып, Мусаның, ёлбашчыларың ве ысрайыл[†] тирелериниң уругбашыларының өңүнде шейле дийдилер: 2«Реб[†] юрды биҗе атып, мүлк хөкмүнде ысрайыллара пайлап бер дийип, агамыз Муса эмр этди. Доганымыз Селопхадың мүлкүни онуң гызларына бермеги хем Реб агамыза буюрды. 3Эгер Селопхадың гызлары Ысрайылың башга тиресинден боланлара дурмуша чыксалар, онда оларың мүлки бизиң мүлкүмизден айрылып, баран әрлериниң тиресине гошулар. Шейдип, биҗеде бизиң мүлк пайымыз кемелер. 4Ысрайылларың байрам йылы геленде болса, гызларың мүлки әрлериниң тиресиниң мүлкүне гошулар. Шейлеликде, оларың мүлки бизиң тирәмизиң мүлкүнден алнар»[+].

5Онсоң Муса Реббиң эмри боюнча ысрайыллара шейле буюрды: «Юсубың тиресиниң несиллериниң диййәни догрудыр. 6Селопхадың гызлары хакда Реб шейле дийди: „Олар ислән адамсына дурмуша чыкып билерлер, йөне оларың барҗак кишилери өз тирелеринден болсун. 7Ысрайылларың мүлки бир тиреден башга бир тирә гечмели дәлдир. Әхли ысрайыллар өз тирелериниң мүлкүне эелик этсинлер[+]. 8Ислендик ысрайыл тиресинден мүлк алан гыз, өз тиресинден болан кишә дурмуша чыксын. Шонда хер бир ысрайыллы өз аталарының мүлкүне мүдимилик эелик эдип билер[+]. 9Хич бир мүлк бир тиреден башга бир тирә гечмели дәлдир. Ысрайыл тирелериниң хер бири өз мүлкүне эелик этсин“».

10Селопхадың гызлары Реббиң Муса буйрушы ялы хем этдилер. 11Онуң гызлары Махла, Тирса, Хогла, Милка ве Нога өз какасының доганларының огулларына дурмуша чыкдылар. 12Олар Юсубың оглы Манашаның несиллериниң уругларындан болан кишилере дурмуша чыкдылар. Шейдип, оларың мүлки өз аталарының тиресинде галды.

13Иордан дерясының[†] боюнда, Ерихоның гаршысында ерлешйән Мовап дүзлүгинде Реббиң Муса аркалы ысрайыллара берен парзлардыр[†] хөкүмлери шулардан ыбаратды.

### Канун таглыматы


Гириш

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]


#### Гириш


Канун таглыматы


Ысрайыл халкы Иордан дерясындан гечип, Кенганы басып алмагың өңүсырасындады. Эмма Худай Муса пыгамбери ысрайыллары Кенган юрдуна гетирмекден саклады. Чөлде китабында Худай Мусаның Иордан дерясының гүндогарында өлҗекдигини айдыпды. Муса ысрайыл халкының өңүнде хошлашык сөзүни сөзләп, халка Худайың канунларыны ятлатды.

Шейле хем Муса ысрайыллара гечен кырк йылы ятлатды. Худай ысрайыллары Мүсүрден халас эдип, чөлде оларың аладасыны этди, эмма ысрайыллар Худая хемише вепалы болмадылар, Оны диңлемедилер.

Муса ысрайыллара Реббе ыбадат эдип, Онуң табшырыкларыны берҗай этселер, душманларындан үстүн чыкып, гүйчли халк болҗакдыгыны айтды. Эмма әхти бозуп, бутлара сежде этселер, Реббиң халка неҗис нәлет сиңдирҗекдиги барада дуйдурды. Бу нәлетиң нетиҗесинде душманлар олардан үстүн чыкарлар, олар өз юртларындан ве җанларындан махрум боларлар. Шейле-де, бу китап гелҗекки патышаның өзүни нәхили алып бармалыдыгыны өвредйәр.

Халк чөллүкде 1:1–3:29
Муса пыгамбер халкы Әхт билен танышдыряр 4:1–11:32
Әхтиң талаплары 12:1–26:19
Әхтиң дәп-дессурлары 27:1–30:20
Муса пыгамбериң соңкы сөзи 31:1–34:12

#### 1‑нҗи бап


Халк Хорепден[†] чыкяр

1Ине, бу сөзлер Мусаның Иордан дерясының[†] гүндогарында – чөллүкде яшаян тутуш ысрайыл[†] халкына айдан сөзлери. Олар Супуң гаршысындакы Араба дүзлүгинде,[†] Паран галасы билен Топел, Лабан, Хасерот ве Дизахап галаларының аралыгында яшаярдылар. 2Хореп[*] дагындан Кадешбарнея ченли аралык Сегир даглыгының үсти билен гидениңде, он бир гүнлүк ёлды[+]. 3Кыркынҗы йылың он биринҗи айының биринҗи гүни, Муса Реббиң буйрушы ялы эдип, ысрайыллара Онуң буйрукларыны етирди[+]. 4Бу Мусаның Хешбонда хөкүм сүрен аморларың[†] ханы Сихоны, шейле хем, Аштаротда ве Эдрейде хөкүм сүрен Башан[†] юрдуң ханы Огы еңенден соң болды[+]. 5Муса Иорданың гүндогарында – Мовап юрдундака ысрайыллара шу кануны[†] беян этмәге башлады: 6«Худайымыз[†] Реб[†] Хореп дагында шейле дийди: „Сиз бу дагда узак вагт болдуңыз[+]. 7Инди йөришиңизи довам эдиң, аморларың яшаян даглыгына, шейле хем, гоңшы үлкелере: Араба дүзлүгине, даглыга, гүнбатар байырлыклара, Негеп чөлүне, деңиз якасындакы Кенган[†] юрдуна, Ливана[†] ве бейик Евфрат дерясына ченли гидиң[+]. 8Ине, Мен бу юрды сизиң өңүңизде гойдум. Мениң ата-бабаларыңыз Ыбрайыма, Ысхага, Якуба ве оларың несиллерине бермеги вада эден юрдума гидиң-де, оны мүлк эдиниң“»[+].


Муса халка баштутанлар беллейәр


(Мүсүрден чыкыш 18:13-27)

9«Шол вагт мен сизе шейле дийдим: „Сизи еке өзүм башарып билҗек дәл[+]. 10Худайыңыз Реб сизи көпелтди. Шонуң үчин-де бу гүн сизиң саныңыз асмандакы йылдызлар дей кән[+]. 11Сизе сөз берши ялы, ата-бабаларыңызың Худайы Реб, гой, сизиң саныңызы мундан-да мүң эссе артдырсын ве сизи ялкасын![+] 12Йөне мениң еке өзүм әхли даваларыңызың агыр йүкүни герденимден нәдип айраркам? 13Хер тирәңизден акыллы-пайхаслы, дүшби ве теҗрибели адамлары сайлаң“. 14Сиз маңа: „Сениң нетиҗә гелен пикириң говы пикир“ дийип җогап бердиңиз. 15Шейлеликде, мен сизиң хер тирәңизден сайланан бу акыллы-пайхаслы ве теҗрибели адамлары сизиң үстүңизден баштутан эдип, мүңбашылар, йүзбашылар, эллибашылар, онбашылар гойдум ве бейлеки баштутанлары белледим[+]. 16Шол вагт мен сизе казылары хем белледим ве олара: „Халкың арасындакы давалара үнс берип гулак гоюң, исле ол ерли болсун, исле гелмишек болсун, ики адамың арасындакы даваны адалатлы[†] чөзүң[+]. 17Сиз казылык эдениңизде, тарапгөйлик этмели дәлсиңиз: улы даваны-да, кичи даваны-да дең диңләң. Хич кимден горкмаң, чүнки чөзгүт Худайдандыр. Сизе чөзмеси кын дүшен даваны маңа гетириң, оны өзүм диңләрин“ дийдим[+]. 18Шейдип, шол вагт мен сизе этмели әхли ишлериңизи табшырдым».


Кадешбарнея ичалылар иберилйәр


(Чөлде 13:1-33)

19[•]«Соңра Худайымыз Реббиң эдил бизе буйрушы ялы, биз Хореп дагындан чыкып, аморларың яшаян даглыгының үсти билен тә Кадешбарнея барып етйәнчәк, сизиң гөрен әгирт улы ве ёвуз чөлүңизиң ичи билен гитдик. 20Ол ерде мен сизе шейле дийдим: „Худайымыз Реббиң бизе берҗек аморларың яшаян даглыгына-да гелип етдик. 21Ине, Худайыңыз Реб бу юрды сизе берди. Гидиң-де, ата-бабаларыңызың Худайы Реббиң сизе сөз берши ялы, оны мүлк эдиниң. Горкмаң, довла дүшмәң“[+]. 22Эмма сизиң хеммәңиз шонда мениң яныма гелип: „Гелиң, юрды гөзден гечирмек үчин өз арамыздан адамлары ёллалың. Олар бизиң гитҗек ёлумыз хакда, барҗак галаларымыз барада хабар гетирерлер“ дийдиңиз. 23Бу пикир мениң гөвнүме макул болды. Мен хер тиреден бир адам алып, җеми он ики адам сайладым. 24Олар ёла дүшүп, даглыга тарап гитдилер. Эшкол дересине етенлеринде, олар оны говы гөзден гечирдилер. 25Ызларына доланып геленлеринде, олар бизе шол юрдуң миве өнүмлеринден йыгып гетирдилер. Олар: „Худайымыз Реббиң бизе берйән юрды говы юрт экен“ диен хабары гетирдилер. 26Эмма сиз ол ере гитмек ислемедиңиз. Худайыңыз Реббиң буйругына гаршы баш гөтердиңиз. 27Сиз чадырларыңызда хүңүрдешип шейле дийдиңиз: „Реб бизи йигренйәр, Ол бизи аморларың элине берип ёк этмек үчин Мүсүрден чыкарып гетирипдир. 28Биз ол ере нәдип гидели? Ол ере гойберен доганларымызың: ‘Ол ердәки адамлар бизден гүйчли ве узын бойлы. Оларың галалары гөге етип дуран бейик ве берк диварлы галалардыр! Биз ол ерде хатда анаклары-да[†] гөрдүк’ диен хабары бизиң йүрегимизи ховсала салды“. 29Мен сизе шейле дийдим: „Олардан горкмаң, довла дүшмәң. 30Мүсүрде ве чөлде эдил гөзүңизиң алнында сизиң үчин сөвешиши ялы, ене-де өңүңизден йөрәп, сизиң үчин сөвешҗек Худайыңыз Ребдир[+]. 31Чөлде ёл бойы йөриш эдип, шу ере гелип етйәнчәңиз, эдил энәниң өз чагасыны элинде гөтерип гелши ялы, Худайыңыз Реббиң сизи нәхили горап гетирендигини өзүңиз гөрдүңиз[+]. 32-33Эмма сиз шонда-да гиҗесине от, гүндизине булут гөрнүшинде[†] дүшлеҗек ериңизи, йөреҗек ёлуңызы гөркезип, өңүңизден гидйән Худайыңыз Реббе ынам этмедиңиз“»[+].


Реб ысрайыллары җезаландыряр

34[•]«Сизиң сөзлериңизи эшидип, Реббиң гаты гахары гелди ве ант ичип: 35-36„Мениң сиз үчин ата-бабаларыңыза сөз берен говы юрдумы Епунне оглы Калепден башга бу пис неслиң хич бири гөрмез. Муны диңе Калеп гөрер. Мен-Реббе йүрекден вепалыдыгы үчин Мен оңа ве онуң несиллерине аяк басан юрдуны берҗек“ дийди[+]. 37Сиз себәпли Реббиң хатда маңа-да гахары гелип, Ол маңа шейле дийди: „Сен хем ол юрда аягыңы секмерсиң[+]. 38Ол юрда сениң көмекчиң Нунуң оглы Ешува барар. Сен оны голда, чүнки ерлери ысрайыллара мүлк эдип пайлап берҗек еке-тәк адам шолдур“[+]. 39Онсоң Реб тутуш халка: „Урушда есир дүшер өйден перзентлериңиз, ягны бу гүнки гүн ягшыны-яманы сайгармаян чагаларыңыз ол ере барарлар. Мен бу юрды олара берҗек, олар муны мүлк эдинерлер. 40Эмма сиз болса Гызыл деңзиң[*] ёлы билен ызыңыза, чөле тарап йөриш эдиң“ дийди. 41Сиз маңа: „Биз Реббе гаршы гүнә этдик! Худайымыз Реббиң бизе буйрушы ялы, биз гидип сөвешмәге тайяр“ дийип җогап бердиңиз. Шейлеликде, әхлиңиз сөвеш ярагларыңызы дакынып, даглыга чыкмак еңил болар өйдүп пикир этдиңиз. 42Реб маңа: „Олара айт: гитмесинлер, урушмасынлар, чүнки Мен оларың арасында болмарын. Шонуң үчин хем олар душманларындан еңлерлер“ дийди. 43Мен муны сизе етирдим, эмма сиз гулак асмадыңыз. Сиз Реббиң буйругына гаршы баш гөтерип, мен-менлик билен даглыга гитдиңиз. 44Ол даглыкда яшаян аморлар гаршыңыза чыкып, Сегирден Хорма ченли сизи арылар дей ковалап енчдилер. 45Сиз ызыңыза доланып гелип, Реббе дады-перят этдиңиз. Реб сизиң сесиңизе не гулак салды, не-де үнс берди.

46Соңра сиз узак вагтлап Кадешбарнеяда галдыңыз»[+].

#### 2‑нҗи бап

1«Реббиң маңа айдышы ялы, биз Гызыл деңзиң ёлы билен чөле тарап гайтдык ве энчеме гүнләп Сегир даглыгының төверегинде айланып гездик»[+].


Ысрайыллар Эдомың ве Мовабың ичинден гечйәрлер

2«Соңра Реб[†] маңа шейле дийди: 3„Сиз бу даглыгың дашында гаты көп айландыңыз. Инди сен демиргазык тарапа өврүл 4ве адамлардан шулары талап эт: ‘Сиз хәзир Сегирде яшаян гарындашларыңыз Ысавың несиллериниң үстүнден гечмели. Олар сизден горкарлар, шонуң үчин сиз өрән сересап болуң. 5Олар билен урша гиришмәң, чүнки Мен сизе оларың еринден екеҗе гарыш-да ер берҗек дәл. Чүнки Сегир даглыгыны Мен Ысава мүлк бердим[+]. 6Сиз ийҗек иймитиңизи хем, ичҗек сувуңызы хем олардан сатын алып ийип-ичиң’“. 7Худайыңыз[†] Реб, хакыкатдан-да, сизиң хер бир тутан ишиңизе берекет[†] берди. Сизиң бу уммасыз чөлүң ичи билен баряндыгыңызы Ол билйәрди. Шол гечен кырк йылың ичинде, Худайыңыз Реб сизиң билен биле болды. Сиз хич зада зар болмадыңыз[+].

8Шейдип, биз Сегирде яшаян гарындашларымыз Ысавың несиллериниң үстүнден гечдик. Эйлат ве Эсёнгеберден Араба дүзлүгине[†] гидйән ёл билен гидип, Мовап чөлүне тарап уградык[+]. 9Реб маңа: „Моваплара[†] душман гөзи билен гарама я-да олар билен урша гирме, чүнки Ар галасыны Лутуң несиллерине мүлк берендигим себәпли, Мен сизе оларың еринден мүлк эдип, хич зат берҗек дәл“ дийди[+]. 10(Ол ерде анаклар[†] ялы узын бойлы, гүйчли ве көп санлы эймимлер яшаярды[+]. 11Олар хем анаклар ялы рапалар[†] сайылярды. Эмма моваплар олары эймимлер дийип атландырдылар[+]. 12Шейле хем Сегирде хорылар[†] яшаярдылар, эмма Ысавың несиллери олары ковуп чыкардылар. Ысрайылларың Реббиң мүлк берен еринде эдишлери ялы, Ысавың несиллери-де олары ёк эдип, ерлеринде өзлери орнашдылар.)[+] 13Реб: „Инди болса Зерет дересинден гечелиң“ дийди. Шейдип, Реббиң буйругына гөрә, биз Зерет дересинден гечдик[+]. 14Кадешбарнеядан ёла дүшүп, Зерет дересинден гечйәнчәк, догры отуз секиз йыл гечди. Реббиң айдышы ялы, шол дөврүң ичинде бу неслиң уршуҗылары өлүп гутарды[+]. 15Хава, тә Ысрайыл[†] дүшелгесиндәки уршуҗыларың әхлиси өлүп гутарянча, хут Реббиң Өзи олара гаршы болды.

16Халкың арасындакы әхли уршуҗылар өлүп гутаран бадына, 17Реб маңа шейле дийди: 18„Бу гүн сиз Ар галасында Мовабың арачәгини кесип гечерсиңиз. 19Аммонларың[†] серхедине голайлашаныңызда, олара душманчылык гөзи билен гарамаң, олар билен урша гирмәң, себәби Мен аммонларың ерини сизе мүлк берҗек дәлдирин, чүнки Мен ол ери Лутуң несиллерине бердим“[+]. 20(Аслында бу ер рапаларың ери хасапланярды. Олар бу ерде өңден бәри яшаярдылар. Аммонлар олара замзумлар дийип ат бердилер[+]. 21Замзумлар анаклар ялы узын бойлудылар, гүйчлүдилер ве сан тайдан көп адамлыдылар. Муңа гарамаздан, Реб олары аммонларың өңүнден ёк этди. Аммонлар олары ковуп чыкарып, оларың еринде өзлери орнашдылар. 22Реб Сегирде яшаян Ысавың несиллери билен хем шейле этди. Оларың өңүнден хорылары ёк этди. Ысавың несиллери хорылары ковуп чыкарып, оларың еринде өзлери орнашдылар. Хатда олар шу гүне ченли хем шол ерде яшаярлар[+]. 23Каптордан чыкып гайдан капторлылар Газа галасына ченли гидйән обаларда яшаян авалары ёк эдип, оларың еринде өзлери орнашдылар.)[+] 24[•]„Тур, ёла дүш! Арнон җүлгесинден геч! Ине, Мен Хешбондакы аморларың[†] ханы Сихоны ве онуң ерини сениң элиңе бердим. Юрды эелемәге башла, Сихон билен урша гир. 25Шу гүнден башлап, Мен ер йүзүндәки әхли халкың үстүнден горкы ве ховп саларын. Сениң адыңы эшиденлеринде, олар горкудан яңа титрешер дурарлар“»[+].


Ысрайыллар Сихон билен Ог ханы дерби-дагын эдйәрлер


(Чөлде 21:1-30)

26«Шейдип, мен Кедемот чөлүнден Хешбоның ханы Сихона, ине, шу парахатчылык сөзлерини айдып, илчилери ёлладым: 27„Маңа өз юрдуңың үстүнден гечмәге ругсат эт. Диңе ёлдан йөрәйин, сага хем, чепе хем совулмайын[+]. 28Иймәге иймитимизи, ичмәге сувумызы сизден сатын алалы. Пыядалап диңе ёлуңдан гечсем боляр. 29Сегирде яшаян Ысавың несиллери ялы ве Арда яшаян моваплар ялы, сен хем маңа Иордандан гечип, Худайымыз Реббиң бизе берйән юрдуна етмек үчин өз юрдуңың үстүнден гечмәге ругсат эт“. 30Эмма Хешбоның ханы Сихон бизе юрдуның үстүнден гечмәге ругсат этмеди. Чүнки Худайыңыз Реб шу гүнки гөршүңиз ялы, оны сизиң элиңизе бермек үчин, онуң калбыны гатадып, доңйүрек этди. 31Реб маңа: „Ине, Мен Сихоны ве онуң юрдуны саңа бермәге гиришдим. Инди сен хем онуң ерини эелемәге башла“ дийди. 32Шейлеликде, Сихон әхли уршуҗылары билен Яхасда бизиң гаршымыза сөвешмәге чыкды. 33Худайымыз Реб оны бизиң элимизе берди. Биз Сихоның өзүни, онуң тохум-тиҗини ве әхли уршуҗыларыны гырдык. 34Шол бир вагтың өзүнде онуң әхли галаларыны басып алдык. Әхли галаларындакы эркеклери, аяллары ве чагалары бүтинлей ёк этдик. Ол ерде екеҗе-де адам галдырмадык. 35Диңе мал-гаралары, шейле хем басып алан галаларымызың байлыкларыны олҗа эдип алдык. 36Арнон җүлгесиниң гырасындакы Арогер галасындан башлап (җүлгәниң өзүндәки гала хем дегишлидир), тә Гилгада барянча, бизиң үчин екеҗе-де берк гала ёкды. Худайымыз Реб оларың хеммесини бизиң элимизе берди[+]. 37Муңа гарамаздан, Худайымыз Реббиң бизе табшырышы ялы, Ябок дерясының боюнда ве даглыкдакы галаларда яшаян аммонларың ерине чозуп гирмедик».

#### 3‑нҗи бап

1[•]«Соңра биз Башан[†] юрдуна тарап ёлумызы довам этдирдик. Башан ханы Ог сөвешмек үчин, Эдрейде әхли уршуҗылары билен бизиң гаршымыза чыкды. 2Реб[†] маңа: „Мен Огы, онуң әхли халкыны ве юрдуны сениң элиңе бердим. Ондан горкма. Хешбонда ханлык сүрен амор ханы Сихоны ёк эдишиң ялы, Огы хем ёк эт“ дийди[+]. 3Шейлеликде, Худайымыз[†] Реб Башан ханы Огы хем-де онуң әхли уршуҗыларыны бизиң элимизе берди. Биз оларың екеҗесини хем дири галдырман, хеммесини гырдык. 4Шол бир вагтың өзүнде биз онуң әхли галаларыны басып алдык. Ол ерде басып алынмадык екеҗе-де гала галмады. Биз оларың җеми алтмыш галасыны, Огуң Башандакы ханлыгы болан тутуш Аргоп топрагыны басып алдык[+]. 5Буларың хеммеси берк диварлы, гулп билен япылян ики гат дервезели берк галаларды. Булардан башга обалар-да көпди. 6Эдил Хешбоның ханы Сихоны ёк эдишимиз ялы, биз олары хем бүтинлей ёк этдик. Әхли галалардакы эркеклери, аяллары ве чагалары бүтинлей ёк этдик[+]. 7Эмма әхли мал-гаралары ве галалардакы байлыклары өзүмизе олҗа эдип алдык. 8Шейдип, биз Иорданың аңырсында аморларың[†] ики ханының юрдуны басып алдык. Арнон җүлгесинден Хермон дагына[†] ченли 9(Сидонлылар[†] Хермон дагына Сирён диййәрлер, аморлар болса оңа Сенир диййәрлер),[+] 10белент текизликдәки әхли галалары, тутуш Гилгады, Салка ве Эдрее ченли Башандакы Огуң ханлыгында болан әхли галалары басып алдык. 11(Рапалардан[†] еке-тәк дири галан Башан ханы Огды. Огуң табыды гара дашдан болуп, тирсек өлчеги билен онуң узынлыгы докуз тирсек, ини хем дөрт тирсекди. Оны аммонларың[†] Раба галасында шу гүнки гүн хем гөрүп боляр)»[+].


Иорданың гүндогарында ер пайланыляр


(Чөлде 32:1-42)

12«Мен шол вагткы басып алан еримизи пайладым. Мен рубен ве гат тирелерине Арнон җүлгесиниң четиндәки Арогериң демиргазыгыны, шейле хем Гилгат даглыгының ярысыны онуң галалары билен биле бердим[+]. 13Гүндогардакы манаша тиресине болса Гилгадың галан ярысыны ве Огуң ханлыгы болан тутуш Башаны, ягны тутуш Аргоп топрагыны бердим. (Тутуш Башан рапаларың үлкеси дийип атландырылярды.) 14Манаша тиресинден Яйыр диен адам гешурлыларың ве магакатлыларың арачәгине ченли болан тутуш Аргопы алды ве ол ерлери Башандан соң өз адына гөрә, Хавотяйыр[*] дийип ат берди. (Ол шу гүне ченли хем шейле атландырыляр.)[+] 15Макыра Гилгады бердим[+]. 16Эмма рубен ве гат тирелерине Гилгат билен Арнон җүлгесиниң аралыгындакы ерлери бердим. Җүлгәниң ортасы оларың гүнорта арачәги болуп, оларың демиргазык арачәги болса аммонларың арачәги болан Ябок дерясыдыр[+]. 17Гүнбатар арачәк Иордан дерясы[†] болуп, Киннеретден Араба деңзине, ягны Өли деңзе ченли болан Араба дүзлүги[†] ве Писга дагының этеклери оңа дегишлидир[+]. 18Шол вагт мен сизе шейле буйрук бердим: „Ине, Худайыңыз Реб бу юрды мүлк эдинмек үчин сизе берди. Әхли сөвешиҗилериңиз яраглансынлар-да, ысрайыл[†] доганларыңызың өңүнден йөресинлер. 19Диңе аялларыңыз, чагаларыңыз ве мал-гараларыңыз мениң сизе берен галаларымда галсынлар. Мен сизиң көп мал-гараларыңызың бардыгыны билйәрин[+]. 20Реб доганларыңыза-да сизиңки ялы парахатчылык беренден соң ве олар хем Худайыңыз Реббиң Иорданың аңырсындан өзлерине берйән мүлк ерини эеләнлеринден соң, хер бириңиз мениң сизе берен мүлкүме доланып гелип билерсиңиз“[+]. 21Шол вагт мен Ешува хем табшырык[†] берип: „Худайыңыз Реббиң бу ики хана нәме эденини өз гөзүңиз билен гөрдүңиз. Реб сизиң үстүнден гечҗек әхли ханлыкларыңызы шейле эдер[+]. 22Олардан горкмаң, чүнки сиз үчин сөвешҗек Худайыңыз Реббиң хут Өзүдир“ дийдим»[+].


Муса Кенгана[†] бармага ругсат эдилмейәр

23«Шол вагт мен Реббе ялбарып шейле дийдим: 24„Я Хөкмүрован Реб, Сен Өз бейиклигиңи ве гудратыңы гулуңа яңы гөркезип башладың. Ерде ве гөкде хайсы худай Сениңки ялы ишлери ве гудратлары амала ашырып билер![+] 25Маңа Иорданың аңырсына гечип, говы юрды, ягны даглыгы ве Ливаны[†] гөрмәге ругсат эт“. 26Эмма Реббиң сиз себәпли маңа гахары гелип, Ол маңа гулак асмады. Реб маңа: „Бесдир инди! Гайдып Маңа бу хакда айтма![+] 27Писга дагының депесине чык-да, гүнбатара, демиргазыга, гүнорта ве гүндогара серет. Говуҗа серетгин, чүнки сен Иордандан аңры гечмерсиң[+]. 28Эмма Ешува табшыр, оны рухландыр ве гүйчлендир, себәби халка баш болуп, Иордандан гечҗек ве сениң гөрҗек шол юрдуңы олара мүлк эдип пайлап берҗек Ешувадыр“ дийди[+]. 29Шейдип, биз Бейтпегор галасының гаршысындакы җүлгеде сакландык»[+].

#### 4‑нҗи бап


Муса ысрайыллара боюн эгмеги буюряр

1«Эй, ысрайыл[†] халкы, инди мениң сизе өвредйән парзларыма[†] ве дүзгүнлериме гулак гоюң. Шонда сиз ата-бабаларыңызың Худайы[†] Реббиң өзүңизе берйән юрдуна гидип, оны мүлк эдинерсиңиз[+]. 2Сиз мениң буйрукларымың үстүне хич зат гошмалы-да дәл, ондан хич зат айырмалы-да дәлсиңиз. Йөне Худайыңыз Реббиң мениң үстүм билен берйән буйрукларыны ерине етириң[+]. 3Реббиң Багалпегорда[†] нәме эденини, ягны Худайыңыз Реббиң Багалпегор бутуның ызына эеренлериң әхлисини араңыздан нәхили ёк эденини өз гөзүңиз билен гөрдүңиз[+]. 4Худайыңыз Реббе вепалы боланларыңызың хеммеси бу гүн дири. 5Ине, эдил Худайым Реббиң маңа табшырышы ялы, сизиң мүлк эдинмәге барян юрдуңызда берҗай этмегиңиз үчин мен сизе бу парзлары ве хөкүмлери өвретдим. 6Олары ыхлас билен берҗай эдиң, чүнки бу бейлеки халклара акыл-пайхаслыдыгыңызы ве җуда дүшүнҗелидигиңизи гөркезер. Бу парзлары эшиденлер: „Догрудан хем, бу миллет акыллы ве дүшүнҗели экен!“ диерлер[+]. 7Хачан чагырсак, Худайымыз Реб[†] янымызда. Шейле Худайлы бейик миллет ниреде бар[+]? 8Хәзир мениң сизе өвредйән бу тутуш Кануным[†] ялы адалатлы[†] парзларыдыр хөкүмлери болан башга бейик миллет бармыка[+]? 9Йөне хабардар болуң, өзүңизи гораң. Шейдип, өмүрбойы гөзүңиз билен гөрен затларыңызы ядыңыздан чыкармаң, унутмаң. Олары чагаларыңыза, чагаларыңызың чагаларына-да айдып бериң[+]. 10Сиз Хорепде[†] Худайыңыз Реббиң хузурында дураныңызда, Реб маңа шейле дийди: „Халкыңы Мениң хузурыма үйшүр. Мен олара Өз сөзлерими эшитдирҗек, шонда олар бүтин өмрүне Менден горкмагы өвренерлер ве чагаларына хем өвредерлер“[+]. 11Сиз якын гелип, дагың этегинде дурдуңыз. Дагың алавлап янян оды ал-асмана галды ве дагы гойы түссе билен гара булут гаплады[+]. 12Реб одуң ичинден сизе сесленди. Сиз Онуң сөзлерини эшитдиңиз, эмма Онуң Өзүни гөрмедиңиз, диңе сесини эшитдиңиз. 13Реб сизе Әхтини мәлим эдип, оны берҗай этмегиңизи табшырды. Бу – он табшырыкды[†] ве Ол оны ики саны ясы дашың йүзүне язды[+].

14Шол вагт сизиң Иордан дерясындан[†] гечип мүлк эдинҗек юрдуңызда берҗай этмегиңиз үчин сизе шу парзлары ве хөкүмлери өвретмеги Реб маңа табшырды. 15Реб Хорепде от ичинден сизе сеслененде, сиз Онуң Өзүни гөрмедиңиз. Хабардар болуң ве өзүңизи гораң. 16-18Өзүңиз үчин бут[†] ясап, азгынчылыга баш урмаң. Эркек я аял шекилинде, ердәки хайван, ховада учян ганатлы гуш, ерде сүйренйән сүйрениҗи шекилинде, ерден ашакдакы сувларда яшаян балык шекилинде өзүңизе хич хили бут ясамаң[+]. 19Гөзлериңизи асмана дикип, Гүни, Айы, йылдызлары – әхли асман җисимлерини гөрениңизде, алдава дүшмәң ве олара сыгынып гуллук этмәң. Чүнки Худайыңыз Реб сыгынмак үчин олары асманың астындакы башга халклара берди[+]. 20Эмма Реб сизи демир оҗагы болан Мүсүрден чыкарып гетирип, гөрүп дуршуңыз ялы, сизи Өзүниң сайлан айратын халкы этди[+].

21Реббиң сиз себәпли маңа гахары гелди. Ол мениң Иордандан гечмеҗекдигиме ант ичди. Худайыңыз Реббиң сизе мүлк берйән говы юрдуна мен гирмели дәл[+]. 22Чүнки мен Иордандан аңры гечмән, шу ерде өлерин, эмма сиз ол говы юрды мүлк эдинмек үчин Иордандан гечерсиңиз. 23Гаты сересап болуң. Худайыңыз Реббиң сизиң билен эден әхтини ятдан чыкармаң. Шейле хем, Худайыңыз Реббиң гадаган эден затларының хич бириниң шекилинден бут ясанмаң. 24Чүнки Худайыңыз Реб якып-яндырыҗы бир отдур, Ол габанҗаң Худайдыр[+]. 25Сизиң чагаларыңыз ве чагаларыңызың чагалары доглуп, бу юртда узак яшасаңыз, хер хили задың шекилинде бут ясап азмаң. Бу Худайыңыз Реббиң назарында пис ишдир, бу Онуң гахарыны гетирйәндир. 26Шейле эдәйсеңиз, бу гүн ер ве гөк сизе гаршы шаятдыр. Иордандан гечип эелән юрдуңызда басым тутушлайын хеләк боларсыңыз, сиз ол ерде узак яшаман, гайтам, бүтинлей ёк эдилерсиңиз[+]. 27Реб сизи башга халкларың арасына даргадып гойберер. Реббиң ёл гөркезҗек миллетлериниң[†] арасында галҗакларыңызың саны гаты аз болар[+]. 28Ол ерде сиз адамлар тарапындан ясалан худайлара, агачдан ве дашдан ясалан, не гөрйән, не эшидйән, не иййән, не-де ыс алян башга худайлара гуллук эдерсиңиз[+]. 29Оларың ичинден сиз Худайыңыз Ребби агтарарсыңыз. Тутуш йүрегиңиз ве җаныңыз-тениңиз билен гөзлесеңиз, сиз Оны тапарсыңыз[+]. 30Ахыркы гүнлерде, бу затларың әхлиси башыңыздан иненде, бетбагтчылыга учраныңызда, сиз Худайыңыз Реббе доланып, Оңа гулак асарсыңыз. 31Чүнки Худайыңыз Реб рехимли Худайдыр. Ол сизи ташлап гитмез я-да ёк этмез. Ол ата-бабаларыңыза вада эден әхтини унутмаз.

32Догулмазыңыздан өңки гечен асырлардан бәри, Худай тарапын ер йүзүнде адамзадың ярадыланындан тә шу гүне ченли гечен замандан сораң. Гөгүң бу уҗундан ол уҗуна ченли сорап чыкың, хей, шунуң ялы бейик вака өң болдумыка? Я шунуң ялы вака хакында эшидипмидиңиз[+]? 33Сизиң ялы одуң ичинден сесленен Худайың сесини эшидип, дири галан халк башга-да бармыка[+]? 34Худайыңыз Реббиң Мүсүрде гөзүңизиң алнында сизиң үчин эден ишлери ялы иш эдип, башга хайсы худай өзи үчин бир халкы бела-бетерлер, аламатлар, мугҗыза, уруш, гүйч-гудрат, әпет элхенчликлер билен башга халкың арасындан алып чыкды? 35Булар сизе Реббиң Худайдыгыны, Ондан башга хич бир Худайың ёкдугыны билмегиңиз үчин гөркезилди[+]. 36Ол сизи тербиелемек үчин, асмандан сизе Өз сесини эшитдирди. Ерде Ол сизе бейик от гөркезди. Сиз одуң ичинден Онуң сесини эшитдиңиз[+]. 37Ол ата-бабаларыңызы сөййәндиги себәпли, оларың өзлеринден соңкы несиллерини сайлады. Ол сизи хут Өзүниң бейик гүйҗи билен Мүсүрден алып чыкды. 38Өзүңизден улы ве гүйчли халклары өңүңизден ковуп чыкарды ве гөршүңиз ялы, оларың ерини сизе мүлк бермек үчин сизи шу ере гетирди. 39Инди билип гоюң ве ядыңызда саклаң, чүнки ёкарда – гөкде, ашакда – ерде Реб Бейик Худайдыр. Ондан башга хич Худай ёкдур[+]. 40Сизиң ве сизден соңкы несиллериңизиң говы гүнлер гөрмеклери үчин, бу гүн мениң үстүм билен Онуң сизе берйән парзларыны ве табшырыкларыны берҗай эдиң. Шонда Худайыңыз Реббиң сизе эбедилик берйән еринде узак вагтлап яшарсыңыз».


Гачыбаталга галалары

41[•]Соңра Муса Иорданың гүндогарындан үч галаны белледи. 42Араларында өң хич хили душманчылыгы болмадык бир адамы төтәнден өлдүрен ганхор бу галаларың бирине гачып барып, башыны гутарып билер. 43Муса шу галалары: рубен тиресинден текиз чөлде Бесери, гат тиресинден Гилгатда Рамоды ве манаша тиресинден Башанда[†] Голаны белледи.


Муса Кануны вагыз этмәге башлаяр

44Мусаның ысрайылларың өңүнде гоян Кануны шудур. 45Ине, Мүсүрден чыканларындан соң Мусаның ысрайыллара айдан дүзгүнлери, парзлары ве хөкүмлери. 46Ол булары Иорданың гүндогарында, Бейтпегорың гаршысындакы җүлгеде, ягны Хешбонда хөкүм сүрен аморларың[†] ханы Сихоның юрдунда айтды. Муса билен ысрайыллар Мүсүрден чыканларындан соң аморлары дерби-дагын этдилер. 47Олар Сихоның юрдуны ве Башан ханы Огуң юрдуны, ягны Иорданың гүндогарындакы бу ики амор ханының юрдуны өзлерине мүлк эдип алдылар[+]. 48Бу ер Арнон җүлгесиниң четиндәки Арогерден Сирён дагына (бу Хермон дагы)[†] ченли узалып гидйәр[+]. 49Шейле хем, муңа тутуш Араба дүзлүгиниң[†] гүндогарындакы Араба деңзине ченли болан ер ве Писга дагының этеклери хем дегишлидир[+].

#### 5‑нҗи бап

1[•]Муса әхли ысрайыллары бир ере җемләп, олара шейле дийди: «Эй, ысрайыл[†] халкы, бу гүнки мениң сизе етирйән парзларыма[†] ве хөкүмлериме гулак гоюң. Олары өвренип, ыхлас билен берҗай этмелисиңиз. 2Худайымыз[†] Реб[†] Хорепде[†] бизиң билен әхт[†] баглашды. 3Реб бу әхти ата-бабаларымыз билен баглашмады, Ол әхти бизиң билен, бу гүнки гүн, бу ерде дири галанларымызың хеммеси билен баглашды. 4Реб дагда от ичинден сизиң билен йүзбе-йүз дуруп геплешди[+]. 5(Шол вагт Реббиң сөзлерини сизе етирмек үчин, Реб билен сизиң араңызда мен дурдум, чүнки сиз отдан горкуп, дага чыкмадыңыз)».


Он табшырык[†]


(Мүсүрден чыкыш 20)

«Реб шу он табшырыгы берди:[+]

6„Сениң гул болуп яшан юрдуң Мүсүрден алып чыкан Худайың Реб Мендирин[+]. 7Сениң Менден башга худайларың болмасын[+].

8Өзүң үчин ёкарда – гөкде, ашакда – ерде я-да ер асты сувларда яшаян затларың хич бирине меңзеш шекилде бут[†] ясама[+]. 9Сен олара тагзым этме я-да олара гуллук этме, чүнки Мен Худайың Реб – габанҗаң Худайдырын. Мени йигренйән аталарың этмишиниң җезасыны оларың чагаларының үчүнҗи ве дөрдүнҗи аркасына чекдирерин[+]. 10Эмма ким Мени сөйүп, буйрукларымы ерине етирсе, онуң мүңлерче неслине садык сөйгими гөркезерин[+].

11Худайың Реббиң адыны бош ере агзама, чүнки Реб Өз адыны бош ере агзан адамы җезасыз гоймаз[+].

12Худайың Реббиң буйрушы ялы, мукаддес[†] Сабат гүнүниң канунларыны[†] ерине етир[+]. 13Алты гүнде әхли ишлериңи эдерсиң. 14Эмма единҗи гүн Худайың Реббе багышланан дынч гүнүдир. Бу гүн сениң өзүңем хич иш этме, огул-гызың, гул-гырнагың, өкүзиң я-да эшегиң, тутуш мал-гараң, галаңызда яшаян гелмишек – хиҗиси бир иш хем этмесин. Шонда сизиң гул-гырнагыңыз хем өзүңиз ялы дынч алып билер. 15Мүсүр юрдунда өзүңиң хем гул боландыгыңы ядыңа сал. Худайың Реб Өзүниң гүйч-гудраты билен сени ол ерден чыкарып гетирди. Шонуң үчин хем Худайың Реб саңа Сабат гүнүниң канунларыны ерине етирмегиңи буюрды.

16Худайың Реббиң буйрушы ялы, ата-энеңе хормат гой, шонда Худайың Реббиң саңа берҗек еринде өмрүң узак болуп, говы гүнлер гөрерсиң[+].

17Адам өлдүрме[+].

18Зына этме[+].

19Огурлык этме[+].

20Бириниң гаршысына галп шаятлык этме[+].

21Башга кишиниң аялына гөз дикме. Башга бириниң өйүне, ерине, гул-гырнагына я өкүзине, эшегине, оңа дегишли затларың хич бирине гөз дикме“[+].

22Реб бу сөзлери дагда от ичинден, булудың ве түм гараңкылыгың ичинден гаты сес билен тутуш җемагата айтды. Башга хич зат гошмады. Ол бу сөзлери ики саны ясы дашың йүзүне язып, маңа берди»[+].


Халк горкяр

23«Даг ловлап янярка, Реббиң гараңкылыгың ичинден гелйән сесини эшидениңизде, әхли тиребашыларыңыздыр яшулуларыңыз[†] яныма гелип, 24маңа шейле дийдиңиз: „Ине, Худайымыз Реб бизе Өз шөхратыны[†] ве бейиклигини гөркезди. Биз Онуң от ичинден чыкян сесини эшитдик. Бу гүн биз Худай ынсан билен геплешсе-де, ынсаның дири галып билҗек экендигини гөрдүк. 25Нәме үчин биз бу гүн өлмели? Чүнки бу бейик от бизи яндырар. Эмма Худайымыз Реббиң сесини мундан артык эшитсек биз өлерис[+]. 26Чүнки от ичинден геплейән дири Худайың сесини эшидип, адамзат арасында биз ялы өлмән галан бармы? 27Сениң өзүң голай бар-да, Худайымыз Реббиң айтҗак затларының хеммесини диңле. Соңра Худайымыз Реббиң айданларының хеммесини бизе етир. Биз саңа гулак асарыс ве берҗай эдерис“[+]. 28Мениң билен геплешен вагтыңыз, Реб сизиң маңа айдан сөзлериңизи эшидип, маңа шейле дийди: „Мен бу халкың саңа айданларыны эшитдим. Оларың хеммеси догры.[†][+] 29Кәшгә олар диңе шу пикирде болуп, Менден горкуп, әхли буйрукларымы хемише сакласадылар, онда олар ве оларың чагалары хемише эшретде яшардылар! 30Бар, гит-де олара: ‘Чадырларыңыза доланың!’ дий. 31Эмма сен бу ерде Мениң янымда гал. Әхли табшырыгы, парзларымдыр хөкүмлери олара өвредериң ялы, Мен олары саңа айдарын. Гой, олар булары мүлк эдип берҗек юрдумда берҗай этсинлер“». 32Муса халка: «Шонуң үчин хем инди сиз Худайыңыз Реббиң буйрушы ялы ерине етирмекде гаты сересап болмалысыңыз. Олардан сага-да, чепе-де гышармаң[+]. 33Диңе Худайыңыз Реббиң гөркезен ёлундан йөрәң. Шонда сиз дири галып, говы гүнлер гөрерсиңиз ве мүлк эдинҗек юрдуңызда узак вагтлап яшарсыңыз» дийди[+].

#### 6-нҗы бап


Иң ваҗып табшырык[†]

1«Худайыңыз[†] Реббиң сизе өврет дийип маңа табшыран әхли табшырыклары, парзларыдыр[†] хөкүмлери – ине, шулардыр. Сиз булары Иордандан гечип, мүлк эдинҗек юрдуңызда ерине етирмелисиңиз. 2Чагаларыңыз, чагаларыңызың чагалары билен биле Худайыңыз Ребден горкуп, Онуң сизе мениң үстүм билен берйән әхли буйрукларыдыр парзларыны өмүрбойы берҗай эдиң. Шонда өмрүңиз узак болар[+]. 3Шонуң үчин хем, эй, ысрайыл[†] халкы, гулак гой. Олары ыхлас билен ерине етириң, шонда говы гүнлер гөрерсиңиз ве ата-бабаларыңызың Худайы Реббиң сизе сөз берши ялы, сүйт ве бал акян юрдунда хас көпелип яйрарсыңыз[+].

4Эй, ысрайыл халкы, гулак гой. Худайымыз Реб[†] еке-тәк Ребдир[+]. 5Худайыңыз Ребби тутуш йүрегиңиз, әхли гүйҗүңиз билен җан-тенден сөйүң[+]. 6Мениң бу гүнки буюрян шу сөзлерими йүрегиңизде саклаң. 7Булары чагаларыңа хем өврет, өйде-де, ёлда-да, ятаныңда-тураныңда-да шулар хакда сөз сөзлегин[+]. 8Олары беллик хөкмүнде элиңе дак, маңлайыңа нышан эдип белле[+]. 9Олары җайыңың гапыларының сөелерине ве дервезелерине язып гой»[+].


Боюн эгмезлиге гаршы дуйдурыш

10«Худайыңыз Реб сизи ата-бабаларыңыз Ыбрайыма, Ысхага, Якуба вада эден юрдуна элтҗек. Ол юрт өз гурмадык улы ве овадан галаларыңыздан,[+] 11өз газанмадык харытларыңыздан долы өйлерден, өз газмадык гуюларыңыздан, өз отуртмадык үзүм ве зейтун багларыңыздан ыбаратдыр. Сиз олардан ийип дояныңызда, 12гаты сересап болуң! Гул болуп яшан юрдуңыз Мүсүрден чыкарып гетирениң Ребдигини ятдан чыкармаң. 13Худайыңыз Ребден горкуң, диңе Оңа гуллук эдиң ве Онуң адындан ант ичиң[+]. 14Башга худайларың, даш-төверегиңиздәки халкларың худайларының хич бириниң ызына дүшмәң. 15Чүнки араңыздакы Худайыңыз Реб габанҗаң Худайдыр. Худайыңыз Реббиң газабы сизе гаршы туташса, Ол сизи ер йүзүнден ёк эдип ташлар[+]. 16Масада эдишиңиз ялы, Худайыңыз Ребби сынамаң[*][+]. 17Худайыңыз Реббиң өзүңизе буйран табшырыкларыны, дүзгүнлеридир парзларыны ыхлас билен ерине етириң. 18Реббиң назарында догры[†] ве говы ишлер эдиң, шонда говы гүнлер гөрерсиңиз. Реббиң ата-бабаларыңыза вада эден юрдуна барып, оны өзүңизе мүлк эдинерсиңиз. 19Реббиң сөз берши ялы, өңүңизден әхли душманларыңызы Онуң Өзи ковуп чыкарар[+]. 20Вагт гелип, чагаларыңыз сизден: „Худайымыз Реббиң сизе буйран бу дүзгүнлериниң, парзларының ве хөкүмлериниң нәме манысы бар?“ дийип сорасалар,[+] 21сиз олара шейле җогап бериң: „Биз Мүсүрде фараоның[†] гулларыдык, эмма Реб Өз гудратлы голы билен бизи Мүсүрден чыкарып гетирди[+]. 22Реб Мүсүре, фараона ве онуң тутуш хоҗалыгына гаршы гөзүмизиң алнында бейик ве горкунч аламатлардыр мугҗызалар гөркезди[+]. 23Ол ата-бабаларымыза вада эден юрдуны бизе бермек үчин Мүсүрден чыкарып гетирди. 24Соңра Худайымыз Реб бизиң Ондан горкуп, бу парзларың хеммесини ерине етирмегимизи буюрды. Шонда бу гүнки ялы, җанымыз саг болуп, гөрҗегимиз говулык болар. 25Худайымыз Реббиң бизе буйрушы ялы, Онуң хузурында бу буйрукларың әхлисини ыхлас билен ерине етирсек, биз догры сайыларыс“»[+].

#### 7‑нҗи бап


Реббиң йөрите сайлан халкы

1«Худайыңыз[†] Реб[†] сизи мүлк эдинҗек ериңизе гетиренде, Ол сизден хас гүйчли ве көп санлы халклары өңүңизден ковуп чыкарар. Олар хетлер,[†] гиргашлар,[†] аморлар,[†] кенганлар,[†] перизлер,[†] хивилер[†] хем-де ябуслар[†] җеми еди миллетдир[+]. 2Худайыңыз Реб олары сизиң элиңизе беренде, сиз олары даргадып, бүтинлей ёк эдип ташламалысыңыз. Олар билен әхт[†] баглашмаң ве олара рехимдарлык этмәң[+]. 3Олар билен гарындашлык ачмаң. Олар билен гыз алшып-беришмәң[+]. 4Чүнки олар чагаларыңызы башга худайлара гуллук этдирдип, Реббиң ызына эермекден йүз өвүрдерлер. Шонда Реббиң гахары сизе гаршы туташып, Ол сизи деррев ёк эдип ташлар[+]. 5Эмма сиз олар билен шейле эдиң: оларың гурбанлык сыпаларыны[†] юмруп ташлаң, дикме дашларыны дөвүп, Ашера[†] бутларыны йыкың ве бейлеки бутларыны хем ода якың[+]. 6Чүнки сиз Худайыңыз Реб үчин мукаддес[†] халксыңыз. Худайыңыз Реб Өзүниң гымматлы халкы болмагыңыз үчин ер йүзүндәки әхли халкларың арасындан сизи сайлады[+].

7Реббиң сизи йүрекден сөймегиниң ве сайламагының себәби, бу сизиң бейлеки халклардан сан тайдан көп болмагыңыз дәлдир, сиз әхли халкларың арасында сан тайдан иң азысыңыз[+]. 8Мунуң себәби Реб сизи сөйди ве ата-бабаларыңыза эден вадасында дурды. Реб сизи Мүсүрден гудратлы голы билен чыкарып, онуң патышасы фараоның[†] элинден – гулчулыкдан азат этди[+]. 9Шонуң үчин хем Худайыңыз Реббиң хакыкы Худайдыгыны билип гоюң. Ол ынамдар Худайдыр. Ол Өзүни сөенлериң ве буйрукларыны ерине етиренлериң мүңлерче неслине садык сөйгүсини ве әхтини саклаяр[+]. 10Эмма Ол Өзүни йигренйәнлериң йигренчлерини өз башларындан индерип, олары шобада ёк эдйәр[+]. 11Шонуң үчин хем мениң бу гүнки сизе әхли табшырыкларымы,[†] парзларымдыр[†] дүзгүнлерими ыхлас билен ерине етириң».


Боюн эгмекден гелйән ялканма

12«Шу хөкүмлере гулак гоюп, олары ыхлас билен ерине етирсеңиз, Худайыңыз Реб ата-бабаларыңыза вада эден әхтине садык галар[+]. 13Реб сизи сөер, ялкар ве көпелдер. Ол ата-бабаларыңыза вада эден юрдунда сизиң өрңәп өсмегиңизе, ериңизден алынян өнүме, дәнәңизе, шерабыңыза ве ягыңыза, шейле хем, мал-гараларыңызың көпелмегине, сүрүлериңизиң санының артмагына берекет[†] берер. 14Халкларың ичинде иң ялкананы сиз боларсыңыз. Сизиң араңызда несилсиз эркек я-да өнелгесиз аял, гысыр мал болмаз[+]. 15Реб сизи хер хили кеселлерден горар. Мүсүрде гөрен әхли айылганч кеселлериңиз сизе ёкушмаз. Олары сизи йигренйәнлере ёкушдырар[+]. 16Худайыңыз Реббиң элиңизе берҗек әхли халкларыны ёк эдип ташлаң, олара рехим этмәң, оларың худайларына сыгынмаң, себәби бу сизиң үчин дузак болар[+].

17Сиз өз-өзүңизе: „Бу халкларың саны бизиңкиден көп, биз булары нәдип ковуп чыкараркак?“ дийип, 18олардан горкмаң. Диңе Худайыңыз Реббиң фараоны ве тутуш Мүсүр халкыны нәме эдендигини хөкман ядыңыза салың. 19Өз гөзүңиз билен гөрен бейик сынаглары, аламатлары, мугҗызалары, гүйч-гудраты билен Худайыңыз Реб сизи Мүсүрден чыкарып гетирди. Худайыңыз Реб сизиң горкян халкларыңызың хеммесини-де шейле эдер[+]. 20Мундан башга-да, Худайыңыз Реб дири галанлар ве гачгаклар ёк болянча, олары ховсала салар[+]. 21Олардан горкмаң, чүнки сизиң араңыздакы Худайыңыз Реб бейик ве хайбатлы Худайдыр[+]. 22Худайыңыз Реб бу халклары сизиң өңүңизден юваш-ювашдан ковуп чыкарар. Сиз оларың соңуна чалт чыкып билмерсиңиз, ёгсам сизиң гаршыңыза йыртыҗы хайванлар көпелер[+]. 23Эмма Худайыңыз Реб олары сизиң элиңизе берер, оларың хеммеси ёк болянча, олары улы ховсала салар. 24Реб оларың ханларыны-да сизиң элиңизе берер, сиз оларың адыны асманың астындан өчүрип ташлаң. Олары ёк эдйәнчәңиз, хич ким сизиң өңүңизде дуруп билмез[+]. 25Оларың худайларының бутларыны якың. Өзүңизе алмак үчин олардакы алтына, күмше гөз гыздырмаң, себәби бу сизе дузак болар. Чүнки бу Худайыңыз Реб үчин неҗис затдыр[+]. 26Мунуң ялы неҗис зады өйүңизе гетирмәң, ёгсам сизиң өзүңиз хем шонуң ялы бүтинлей ёк эдилерсиңиз. Оны йигрениң ве рет эдиң, чүнки ол бүтинлей ёк эдилмели затдыр».

#### 8‑нҗи бап


Ребби унутмазлык барадакы дуйдурышлар

1«Бу гүнки мениң берйән бу буйрукларымың әхлисини ыхлас билен ерине етирмелисиңиз. Шонда сиз яшарсыңыз, көпелерсиңиз ве Реббиң ата-бабаларыңыза вада эден юрдуна гидип, оны мүлк эдинерсиңиз. 2Худайыңыз[†] Реббиң кырк йыллап шу чөлден сизи алып гелен узак ёлуны унутмаң. Ол сизиң йүрегиңизде нәме бардыгыны, Онуң буйрукларыны ерине етирйәндигиңизи я-да ерине етирмейәндигиңизи билмек үчин, сизи Өзүне боюн эгдирип сынага салды[+]. 3Ол сизи Өзүне боюн эгдирип ач гойды ве сизиң хем, ата-бабаларыңызың хем гөрмедик иймити болан манна[*] билен сизи нахарлады. Ол муны ынсаның диңе чөрек билен яшаман, эйсем, Реббиң агзындан чыкян хер бир сөзи билен хем яшап билҗекдигине дүшүнсин дийип этди[+]. 4Бу кырк йылың ичинде сизиң геен гейимлериңиз йыртылып тозмады, аякларыңыз-да габармады[+]. 5Сиз шуны йүрегиңизде саклаң, эдил ата өз оглуны тербиелейши ялы, Худайыңыз Реб[†] хем сизи тербиелейәндир[+]. 6Шонуң үчин хем Худайыңыз Реббиң ёлундан йөрәң ве Ондан горкуң, Онуң буйрукларыны ерине етириң. 7Чүнки Худайыңыз Реб сизи говы юрда алып баряр. Ол ерде чешмелер, булаклар, шейле хем, җүлгелерден ве даглардан акян ерасты сувлары бардыр[+]. 8Ол ерде бугдай, арпа, үзүм, инҗир, нар, зейтун агачлары ве бал бардыр. 9Ол ерде гарныңыз док болар, хич зада зар болмарсыңыз. Ол юрдуң дашлары демирден болуп, дагларындан мис газып чыкарарсыңыз. 10Сиз ийип-ичип дояныңыздан соң, өзүңизе говы юрт берени үчин Худайыңыз Реббе алкыш айдарсыңыз.

11Шонуң үчин хем сиз әгә болуң, Онуң бу гүнки мениң үстүм билен берйән табшырыкларыны,[†] хөкүмлеридир парзларыны[†] ерине етирмекден йүз өврүп, өз Худайыңыз Ребби унутмаң. 12Гарныңыз доянда, яшамак үчин кашаң җайлар гураныңызда, 13мал-гараларыңыздыр доварларыңыз, алтын-күмшүңиз көпелип, әхли затларыңыза берекет[†] иненде, 14гул болуп яшан юрдуңыз Мүсүрден чыкарып гетирен Худайыңыз Ребби унудып, текепбирлик этмәң[+]. 15Бейик ве элхенч чөллүгиң ичи билен, зәхерли йыланлы ве ичянлы гурак, тозап ятан ерлерден сизи Ол алып гечди. Керт гаядан сизиң үчин Ол сув чыкарды[+]. 16Сизи Өзүне боюн эгдирмек үчин сынага салып, иң соңунда сизе ягшылык этмек үчин, чөлде ата-бабаларыңызың гөрмедик иймити болан манна билен сизи диңе Ол нахарлады[+]. 17Сиз өз-өзүңизе: „Мен өз гүйҗүм билен я-да өз голумың гудраты билен бу байлыгы топладым“ диймәң[+]. 18Гайтам, Худайыңыз Ребби ядыңызда саклаң, чүнки байлык топламага гүйҗи Ол берйәндир. Шонда Ол шу гүнки гөршүңиз ялы, ата-бабаларыңыза вада эден әхтини тассыклар. 19Эгер сиз Худайыңыз Ребби ядыңыздан чыкарып, башга худайларың ызына дүшүп, олара сыгынып гуллук этсеңиз, онда бу гүн мен сизе ачык дуйдурярын: сиз хөкман хеләк боларсыңыз. 20Реб сизиң өңүңизден халклары ёк эдиши ялы, сизи хем хеләк эдер. Чүнки сиз Худайыңыз Реббе гулак асмадыңыз[+].

#### 9-нҗы бап


Халкың Реббе боюн эгмезлиги

1Эй, ысрайыл[†] халкы, гулак сал: инди сиз Иордан дерясындан[†] гечип, өзүңизден бейик ве гүйчли халкларың ерлерини мүлк эдип аларсыңыз. Оларың галалары гөге етип дуран бейик ве берк диварлы галалардыр. 2Билшиңиз ялы, бу гүйчли ве узын бойлы халк Анагың несиллеридир. Сиз олар хакда: „Анакларың[†] гаршысына ким чыкып билер?“ дийленини эшиденсиңиз[+]. 3Бу гүн муны билип гоюң: якып ёк эдйән от кимин Худайыңыз[†] Реббиң Өзи сизиң өңүңизден гечер. Реббиң Өзи олары гырып, сизе боюн эгдирер. Шонда Реббиң сөз берши ялы, сиз олары ковуп чыкарып, деррев ёк эдерсиңиз[+]. 4Худайыңыз Реб[†] олары сизиң өңүңизден ковуп чыкаранда, сиз өз-өзүңизе: „Реб догручыллыгым себәпли, мени бу юрда мүлк эдинмек үчин гетирди“ диймәң. Бу халкларың эрбетлиги себәпли, Реб олары сизиң өңүңизден ковуп чыкаряр[+]. 5Оларың юрдуны эелемегиңиз, сизиң догручылдыгыңыз я-да пәк йүреклидигиңиз үчин дәлдир. Бу халкларың эрбетдиги себәпли, Худайыңыз Реб олары сизиң өңүңизден ковуп чыкаряр. Шейле хем, Реб муны ата-бабаларыңыз Ыбрайыма, Ысхага, Якуба вадасыны ерине етирмек үчин эдйәр[+]. 6Билип гоюң: Худайыңыз Реб бу говы юрды сизе догручыллыгыңыз үчин берйән дәлдир, чүнки сиз бойнуёгын халксыңыз[+].

7Худайыңыз Реббиң чөлде нәхили гахарыны гетирендигиңизи ядыңыза салың ве оны унутмаң. Мүсүр юрдундан чыкан гүнүңизден, тә бу ере гелен гүнүңизе ченли сиз Реббе гаршы баш гөтердиңиз. 8Сиз хатда Хорепде[†] Реббиң гахарыны гетирдиңиз. Реббиң сизе шейле бир гахары гелди, хатда Ол сизи ёк эдип ташламага-да тайярды[+]. 9Мен ики ясы даш бөлегини алмага, ягны Реббиң сиз билен эден әхт[†] дашларыны алмага дага чыканымда, мен кырк гиҗе-гүндизләп дагда болдум. Ол ерде мен не чөрек ийдим, не-де сув ичдим[+]. 10Реб маңа Өз эли билен язылан ики саны ясы даш бөлегини берди. Дагда үйшен гүнүңиз Реббиң одуң ичинден айдан әхли сөзлери шол дашларың йүзүне языланды[+]. 11Кырк гиҗе-гүндиз дийленде, Реб маңа ики ясы дашы – әхт дашларыны берди. 12Соңра Реб маңа: „Бар, бу ерден чалт ашак дүш, чүнки сениң Мүсүрден чыкарып гетирен бу халкың азгынчылыга баш урды. Олар Мениң буйран ёлумдан гаты чалт чыкдылар. Олар өзлерине бут[†] ясадылар“ дийди[+]. 13Реб ене-де маңа: „Мен бу халкың бойнуёгындыгыны гөрдүм. 14Инди Мени олары ёк этмекден саклама, чүнки Мен олары ёк эдип, оларың адыны асманың астындан өчүрип ташлайын-да, сенден олара гөрә хас гүйчли ве хас көп санлы халк дөредейин“ дийди[+]. 15Шейлеликде, мен дагдан дүшүп, ызыма гайтдым. Даг алавлап янярды. Ики саны ясы әхт даш бөлеклери хем элимдеди. 16Соңра мен сизиң өзүңизе гөләниң шекилинде бут ясап, догрудан хем Худайыңыз Реббе гаршы гүнә эдендигиңизи гөрдүм. Сиз Реббиң буйран ёлундан гаты чалт чыкдыңыз. 17Шонда мен элимде саклап дуран ики ясы даш бөлегини зыңып гойбердим, олар сизиң гөзүңизиң алнында чым-пытрак болды. 18Соңра мен өңки ялы йүзин дүшүп, кырк гиҗе-гүндизләп Реббиң хузурында болдум. Не чөрек ийдим, не-де сув ичдим. Реббиң назарында пис ишлери эдип, Онуң гахарыны гетирмек билен эден әхли гүнәлериңиз үчин мен шейле этдим[+]. 19Чүнки Реб газап атына атланып, сизи ёк эдер өйдүп горкдум. Эмма Реб ол гезегем мени диңледи. 20Реббиң Харуна хем гаты гахары гелипди. Ол оны-да ёк этмәге тайярды. Эмма мен шол вагтың өзүнде Харун үчин хем товакга этдим. 21Соңра мен ясан гүнәли бутуңыз болан гөләни алып, оны отда эретдим. Оны енҗип, күл ялы овратдым-да, дагдан акян чешмә сепип гойбердим[+].

22Табгерада-да, Масада-да, Кибротхатавада-да Реббиң гахарыны гетирдиңиз[+]. 23Реб сизе: „Барың, Мениң сизе берйән юрдумы эеләң“ дийип, Кадешбарнеядан сизи иберенде, сиз Худайыңыз Реббиң буйругына гаршы баш гөтердиңиз, Оңа не ынандыңыз, не-де гулак асдыңыз[+]. 24Мениң сизи танан гүнүмден бәри, сиз Реббе гаршы чыкып гелйәрсиңиз.

25Реб сизи ёк этмеги йүрегине дүвенде, мен кырк гиҗе-гүндизләп Онуң өңүнде йүзин дүшүп ятдым. 26Мен Реббе йүзленип, шейле дилег этдим: „Эй, Хөкмүрован Реб, Өз сайлан айратын халкыңы ёк этме. Сен олары Өз бейиклигиң билен гулчулыкдан азат эдип, гудратлы голуң билен Мүсүрден чыкарып гетирдиң[+]. 27Өз гулларың Ыбрайымы, Ысхагы ве Якубы ядыңа сал. Бу халкың бойнуёгындыгына, эрбетлигине ве гүнәсине үнс берме. 28Ёгсам, Сениң бизи алып чыкан юрдуңдакы адамлар бизе: ‘Реб олары сөз берен ерине гетирип билмеди. Реб олары йигренйәндиги себәпли, чөлде өлдүрмек үчин Мүсүрден чыкарып гетирипдир’ диерлер[+]. 29Эмма бу Сениң бейик гудратың ве гүйҗүң билен Мүсүрден чыкарып гетирен Өз сайлан айратын халкың ахырын“[+].

#### 10-нҗы бап


Реб[†] он табшырыгы гайтадан ясы дашлара язяр

1[•]Шол вагт Реб маңа: „Ене-де өңкә меңзеш эдип, ики ясы даш бөлегини ве олары гояр ялы бир сандык яса. Соңра Мениң яныма – дага чык[+]. 2Мен бу дашларың йүзүне сениң өңки күл-пеекун эден дашларыңың йүзүндәки сөзлери язҗак. Сен олары сандыга салып гой“ дийди[+]. 3Шейдип, мен акация агаҗындан сандык ясадым ве өңкә меңзеш, ики саны ясы даш бөлегини ясап, дага чыкдым. Ол ики ясы даш бөлеги хем элимдеди[+]. 4Соңра Реб дагда үйшен гүнүңиз от ичинден сизе айдан он табшырыгыны эдил өңкә меңзеш сөзлер билен бу ики дашың йүзүне язып, маңа берди[+]. 5Мен дагдан ашак дүшдүм ве дашлары сандыга салдым. Реббиң маңа буйрушы ялы, дашлар хәзир хем ол ерде дур[+].

6Шондан соң ысрайыллар Беерот-бенеягакандан гайдып, Мосера гелдилер. Ол ерде Харун өлди ве оны шол ерде җайладылар. Онуң ерине онуң оглы Элгазар руханы[†] болды[+]. 7Ол ерден олар Гудгода гелдилер. Гудгодадан болса акып дуран чешмели Ётбата диен ере йөриш этдилер[+].

8Шол махал Реб: „Әхт сандыгымы[†] гөтерсинлер, хузурымда гурбанлыклар[†] хөдүрләп хызмат этсинлер, Мениң адымдан пата[†] берсинлер“ дийип, леви тиресини сайлады. Олар шу гүне ченли хем шейле эдйәрлер[+]. 9Шонуң үчин хем Леви тиресине өз ысрайыл[†] доганларының арасындан пай хем, мүлк хем берилмеди. Худайыңыз[†] Реббиң сөз берши ялы, оларың пайы Реббиң Өзүдир[+].

10Эдил биринҗи гезекдәки ялы, мен дагда кырк гиҗе-гүндизләп галдым. Бу гезек хем Реб мени диңледи. Реб сизи ёк этмек пикиринден эл чекди[+]. 11Реб маңа: „Тур, бу халка баш бол, йөришиңизи довам эдиң. Олар Мениң ата-бабаларына вада эден юрдума барып, оны мүлк эдинсинлер“ дийди[+].


Реббиң эдйән талабы

12Инди, эй, Ысрайыл, Худайыңыз Реб сизден нәме талап эдйәр? Худайыңыз Реб сизден Өзүнден горкмагыңызы, диңе Онуң ёлундан йөрәп, Оны сөймегиңизи, тутуш йүрегиңиз билен җан-тенден Худайыңыз Реббе гуллук этмегиңизи ислейәр[+]. 13Шейле хем, говы гүнлер гөрмегиңиз үчин, Реббиң бу гүнки мениң үстүм билен берйән табшырыкларыдыр[†] парзларыны[†] ерине етириң[+]. 14Шейле-де гөк[†], гөклериң гөги, ер йүзи ве онуң үстүндәки әхли затлар Худайыңыз Реббиңки болса-да,[+] 15Реб диңе сизиң ата-бабаларыңызы йүрекден сөйди ве бу гүнки гөршүңиз ялы, әхли халкларың арасындан оларың соңкы несиллери болан сизи сайлады[+]. 16Сиз өзүңизи сүннет этмек билен бирликде тутуш йүрегиңизи-де Реббе багыш эдиң ве мундан буяна бойнуёгынлыгыңызы гоюң[+]. 17Чүнки сизиң Худайыңыз Реб худайларың Худайы, таңрыларың Таңрысыдыр. Ол бейик Худайдыр, гудратлы ве хайбатлыдыр. Ол тарапгөйлик этмейәр ве пара алмаяр[+]. 18Ол етимиң ве дулуң хакыны алып берйәр. Гелмишеклери говы гөрүп, олары иймит ве гейим-геҗим билен үпҗүн эдйәр[+]. 19Сиз хем гелмишеклери говы гөрмелисиңиз, чүнки сизиң өзүңиз хем Мүсүрде гелмишек болупдыңыз[+]. 20Худайыңыз Ребден горкуң, диңе Оңа гуллук эдиң, Оңа бил баглаң, Онуң ады билен ант ичиң[+]. 21Ол сизиң шөхратыңыздыр.[†] Өз гөзүңиз билен гөрен әпет ве элхенч аламатларыны сизиң үчин гөркезен Худайыңыз Олдур. 22Сизиң ата-бабаларыңыз Мүсүре гиденде етмиш адамды. Ине, хәзир болса Худайыңыз Реб сизиң саныңызы асмандакы йылдызлар дей көпелтди[+].

#### 11‑нҗи бап


Сөз берлен юртдакы ялканышлар

1Шонуң үчин хем Худайыңыз[†] Ребби сөйүң, Онуң буйрукларыны, парзларыдыр[†] хөкүмлерини ве табшырыкларыны[†] хемише ерине етириң. 2Бу гүн шуны ятда саклаң, мен шуны Худайыңыз Реббиң тербиесини гөрмедик-билмедик чагаларыңыза айдярын: сизиң чагаларыңыз Реббиң бейиклигини, Онуң гудрат-гүйҗүни, 3Мүсүриң патышасы фараона[†] хем онуң тутуш юрдуна гөркезен аламатларыдыр гудратларыны, 4Мүсүр гошуны атлары ве сөвеш арабалары билен сизиң ызыңыздан ковуп гайданында, шу гүн гөршүңиз ялы, Гызыл деңизде[†] олары Реббиң нәхили гарк эденини,[+] 5бу ере етип гелйәнчәңиз, чөлде сизе Реббиң нәмелер эденини,[+] 6рубен тиресинден Элиябың агтыклары Датан билен Абырама Реббиң нәме эденини, ягны әхли ысрайылларың арасында ол икисини, тутуш хоҗалыгы, чадырлары ве олара дегишли әхли җанлы-җандары билен биле ериң агзыны ачып, нәхили ювуданыны гөрмедилер[+]. 7Эмма сиз Реббиң гөркезен бу бейик гудратларының әхлисини өз гөзүңиз билен гөрдүңиз.

8Бу гүн мен сизе Реббиң әхли буйрукларыны етирйәрин, сиз олары берҗай эдиң. Шонда сиз гүйчленерсиңиз ве Иордан дерясындан[†] гечип, эелемәге барян юрдуңызы мүлк эдинерсиңиз. 9Реббиң ата-бабаларыңыза ве оларың несиллерине бермеги вада эден сүйт ве бал акян юрдунда узак өмүр сүрерсиңиз[+]. 10Чүнки сизиң гидип, мүлк эдинҗек юрдуңыз Мүсүр юрды ялы дәлдир. Сиз Мүсүрде ере тохум экип, гөк-бакҗа идег эден ялы, оны зор аякдан суварардыңыз. 11Эмма сизиң гидип мүлк эдинҗек юрдуңызда даглар ве җүлгелер бардыр. Топрагы асмандан ягян ягыш суваряр[+]. 12Ол ериң аладасыны эдйән Худайыңыз Ребдир. Йылың башындан тә ахырына ченли Худайыңыз Реббиң гөзи хемише ол ердедир[+].

13Онуң бу гүнки мениң үстүм билен берйән хер бир буйругына гулак гоюп, Худайыңыз Ребби сөйүп, тутуш йүрегиңиз билен җан-тенден Оңа гуллук этсеңиз,[+] 14Ол сизиң топрагыңыза гүйз хем яз ягышларыны өз вагтында ягдырар. Сиз дәнәңизи, шерабыңызы ве ягыңызы йыгнарсыңыз[+]. 15Шейле хем, Ол мал-гараларыңыз үчин экин мейданларыңызда от гөгердер. Сизиң гарныңыз док болар[+]. 16Йөне сересап болуң, алданып ёлдан чыкаймаң, башга худайлара сыгынып, олара гуллук эдәймәң. 17Ёгсам сизе Реббиң гахары гелип, Ол асманы япып ташлар. Шонда хич хили ягыш ягмаз ве ериңиз хасыл бермез. Реббиң сизе берйән говы юрдунда сиз тиз хеләк боларсыңыз[+].

18Реббиң бу сөзлерини йүрегиңизе хем калбыңыза сиңдириң. Олары беллик хөкмүнде элиңизе дакың, маңлайыңыза нышан эдип белләң[+]. 19Булары чагаларыңыза хем өвредиң, өйде-де, ёлда-да, ятаныңызда-тураныңызда-да диңе шулар хакда сөзләң[+]. 20Олары җайыңызың гапыларының сөелерине ве дервезелерине язып гоюң[+]. 21Шонда Реббиң ата-бабаларыңыза бермеги вада эден юрдунда сизиң чагаларыңыз ве өзүңиз узак өмүр сүрерсиңиз. Асман ериң үстүнде нәче дурса, шол юртда шонча-да яшарсыңыз.

22Худайыңыз Ребби сөйүп, Онуң ёлундан йөрәп, Оңа бил баглап, мениң сизе берйән бу буйрукларымың әхлисини ыхлас билен ерине етирсеңиз, 23Реб[†] бу халкларың хеммесини сизиң өңүңизден ковуп чыкарар. Сиз өзүңизден гүйчли ве көп санлы халклары ковуп чыкарарсыңыз. 24Аяк басан хер бир ериңиз сизиңки болар. Сизиң ериңиз чөллүкден Ливана[†] ченли, бейик Евфрат дерясындан Гүнбатар деңзине ченли узалар[+]. 25Гаршыңызда хич ким дуруп билмез. Өзүниң сөз берши ялы, Худайыңыз Реб сизиң аяк басҗак әхли ериңизе горкы ве ховсала салар[+].


Алкышлар ве нәлетлер

26Серет, бу гүн мен сизиң өңүңизде алкыш ве нәлет гоярын:[+] 27Худайыңыз Реббиң бу гүнки мениң үстүм билен берйән буйрукларына боюн эгсеңиз, алкыш аларсыңыз[+]. 28Эмма өзүңизе нәтаныш болан башга худайларың ызына эерип, Худайыңыз Реббиң бу гүнки мениң үстүм билен берйән буйрукларындан йүз өврүп, олара боюн эгмесеңиз, онда сиз нәлетленерсиңиз[+]. 29Худайыңыз Реб сизи мүлк эдинҗек ериңизе гетиренде, Геризим дагында алкыш айдарсыңыз, Эйбал дагында болса нәлет окарсыңыз[+]. 30Сизиң билшиңиз ялы, бу ики даг Иорданың ве гүнбатар ёлуң аңырсындадыр. Олар Араба дүзлүгинде[†] яшаян кенганларың[†] ериндәки Гилгал галасының гаршысында, Морениң дуб агачларының янындадыр[+]. 31Сиз Иордандан гечип, Худайыңыз Реббиң сизе берйән ерини эелемәге гидениңизде ве оны эеләп, ол ерде яшаныңызда, 32мениң үстүм билен бу гүнки сизиң өңүңизде Реббиң гоян әхли парзларыны ве хөкүмлерини ыхлас билен ерине етирмелисиңиз.

#### 12‑нҗи бап


Диңе бир ерде сежде этмек хакында

1Ата-бабаларыңызың Худайы[†] Реббиң сизе эелемәге берен юрдунда бүтин өмрүңизиң довамында ыхлас билен берҗай этмели парзларыңыз[†] ве хөкүмлериңиз шулардыр: 2сизиң ковуп чыкарҗак миллетлериңизиң[†] өз худайларына хызмат эдйән бейик дагларының депесиндәки, байырлыклардакы ве гүр япраклы хер бир агаҗың астындакы әхли ерлерини йыкып юмруң[+]. 3Оларың гурбанлык сыпаларыны[†] юмруп ташлаң, дикме дашларыны дөвүп, Ашера[†] бутларыны ода якың. Оларың худайларының бутларыны парчалап, оларың адыны ол ерден ёк эдиң[+]. 4Сиз Худайыңыз Реббе бу миллетлериң ёлы билен сежде этмели дәлсиңиз. 5Эмма Худайыңыз Реб[†] әхли тирелериң арасында Өзүне ыбадат эдилмеги үчин ер сайлар ве сиз шол ери гөзләп тапарсыңыз. Сиз ол ере барың,[+] 6ве өзүңизиң якма гурбанлыкларыңызы,[†] мал садакаларыңызы,[†] хасылыңызың ондан бирини, үвреме садакаларыңызы, айдан садакаларыңызы, мейлетин садакаларыңызы ве мал-гараларыңыздыр доварларыңызың илкинҗи эркек гузланларыны элтиң. 7Ол ерде сиз Худайыңыз Реббиң хузурында өз хоҗалыгыңыз билен билеликде ийип-ичип, Худайыңыз Реббиң сизиң әхли ишлериңизе берекет[†] берени үчин шатланың[+]. 8Бу гүн бизиң бу ердәки херекет эдишимиз ялы, херекет этмели дәлсиңиз. Бизиң хеммәмиз өз ислегимизе гөрә херекет эдйәрис[+]. 9Чүнки сиз энтек Худайыңыз Реббиң саламатлык ве мүлк берҗек ерине барып етмедиңиз[+]. 10Иордандан гечип, Худайыңыз Реббиң сизе мүлк берҗек еринде яшаныңызда, даш-төверегиңиздәки әхли душманларыңыздан Реб сизе парахатчылык алып берер ве сиз ховпсуз яшарсыңыз[+]. 11Шонда сиз Худайыңыз Реббиң Өзүне ыбадат этмек үчин сайлаҗак ерине мениң буйран әхли затларымы: якма гурбанлыкларыңызы, мал садакаларыңызы, хасылыңызың ондан бирини, үвреме садакаларыңызы, Реббе гөвнүңизден чыкарып айдан садакаларыңызы гетириң[+]. 12Сиз огул-гызларыңыз, гул-гырнакларыңыз билен Худайыңыз Реббиң хузурында шатланып байрам эдиң. Бу байрамчылыга араңызда яшаян левилери[†] хем чагырың, себәби оларың ер пайы я мүлки ёкдур[+]. 13Сересап болуң, якма гурбанлыкларыңызы ислән ериңизде берип йөрмәң. 14Сиз оны тирелериңизиң ичинде диңе Реббиң сайлаҗак еринде бериң. Сиз ол ерде якма гурбанлыкларыңызы берип, мениң буюрян әхли затларымы ерине етирерсиңиз.

15Муңа гарамаздан, Худайыңыз Реббиң берен берекедине гөрә, яшаян ериңизде ислән вагтыңыз мал өлдүрип, этини ийип билерсиңиз. Ол кейик болсун я-да сугун, пархы ёк, ондан харам адам хем, тәмиз[†] адам хем ийип билер. 16Эмма сиз ол малы ганы билен иймели дәлсиңиз. Онуң ганыны сув дөкен ялы эдип, ере дөкүң[+].

17Галаларыңызда хич бириңиз дәнәңизиң, шерабыңызың ве ягыңызың ондан бирини, мал-гараларыңыздыр доварларыңызың илкинҗи эркек гузланларыны, гөвнүңизден чыкарып айдан садакаларыңызы, мейлетин ве үвреме садакаларыңызы иймели дәлсиңиз. 18Булары Худайыңыз Реббиң хузурында, ягны Онуң сайлаҗак еринде огул-гызларыңыз, гул-гырнакларыңыз билен ве галаларыңызда яшаян левилер билен биле ийиң. Өз эден әхли ишлериңиз үчин Худайыңыз Реббиң хузурында шатланың. 19Ол ерде левилери әсгермезлик этмекден өмүрбойы әгә болуң[+].

20Худайыңыз Реб Өзүниң сөз берши ялы, сизиң ерлериңизи гиңелденде, сениң эт иесиң гелип: „Мен эт ийҗек“ дийсең, сен ислән вагтың эт ийип билерсиң. 21Худайыңыз Реббиң Өзүне ыбадат этмек үчин сайлаҗак ери сизден даш болса, мениң буйрушым ялы, Реббиң сизе берен мал-гараларыдыр доварларындан союң. Сиз олары галаларыңызда ислән вагтыңыз ийип билерсиңиз. 22Шейле хем, ол кейик болсун я-да сугун, пархы ёк, ондан харам адам хем, тәмиз адам хем ийип билер. 23Эмма гаты сересап болуң, эти ганы билен иймели дәлсиңиз, чүнки ган[†] җандыр. Сиз ганы эт билен иймели дәлсиңиз[+]. 24Эти ганы билен иймәң, онуң ганыны сув дөкен ялы эдип, ере дөкүң. 25Эти ганы билен иймәң, шонда сизден соңкы чагаларыңыз хем, сизиң өзүңиз хем говы гүнлер гөрерсиңиз, себәби сиз Реббиң назарында догры[†] ишлери эдйәрсиңиз.

26Сиз багыш эден затларыңызы ве айдан садакаларыңызы Реббиң сайлаҗак ерине гетириң. 27Якма гурбанлыкларыңызың ганыны хем, этини хем Худайыңыз Реббиң гурбанлык сыпасына гетириң. Башга берйән гурбанлыкларыңызың ганыны хем Худайыңыз Реббиң гурбанлык сыпасына дөкүң, йөне оларың этини ийип билерсиңиз.

28Мениң сизе бу гүнки буюрян бу сөзлеримиң әхлисине гулак гоюп, берҗай эдиң, шонда сизден соңкы чагаларыңыз хем, сизиң өзүңиз хем говы гүнлер гөрерсиңиз. Себәби сиз Худайыңыз Реббиң назарында говы ве догры ишлер эдйәрсиңиз.


Бутлара сыгынмаклыга гаршы дуйдурыш

29Худайыңыз Реб сизиң эелеҗек ериңиздәки халклары сизиң өңүңизден ёк эденде ве олары ковуп чыкарып, ерине өзүңиз орнашаныңызда 30әгә болуң. Олар сизиң өңүңизден ёк эдиленден соң хем, оларың болшы ялы дузага дүшәймәң. „Бу халклар худайларына нәдип сежде эдйәрлер? Биз хем шейле эдерис“ дийип, оларың худайларына дегишли сораглар бермәң[+]. 31Сиз Худайыңыз Реббе мунуң ялы сежде этмәң, себәби олар өз худайларына Реббиң йигренйән неҗис ишлериниң әхлисини эдйәрлер. Олар хатда худайларына өз огулларыдыр гызларыны ода якярлар[+]. 32Мениң буйранларымың әхлисини ыхлас билен ерине етирмелисиңиз. Оларың үстүне хич зат гошмаң хем, олардан хич зат айырмаң хем[+].

#### 13‑нҗи бап

1Эгер араңыздан пыгамберлер[†] я-да дүйш ёруҗылар пейда болуп, аламат я-да мугҗыза гөркезселер,[+] 2ол аламат я-да мугҗыза ерине дүшсе ве олар сизе: „Гелиң, кесеки худайларың[†] ызына эерелиң, олара сыгынып гуллук эделиң“ дийселер,[+] 3сиз ол пыгамберлериң я-да дүйш ёруҗыларың гепине гулак асмаң. Чүнки Худайыңыз Реб[†], хакыкатдан хем, Өзүни тутуш йүрегиңиз билен җан-тенден сөййәндигиңизи я-да сөймейәндигиңизи билмек үчин сизи сынап гөрйәр. 4Худайыңыз Реббиң ызына эериң, диңе Ондан горкуң, Онуң буйрукларыны ерине етириң, Оңа гулак асың, гуллук эдиң, Оңа бил баглаң. 5Сизи Мүсүрден чыкарып гетирен, гулчулыкдан азат эден Худайыңыз Реббе дөнүклик эдип сөзләндиги үчин ве Худайыңыз Реббиң буйран ёлундан чыкандыгы үчин, шол пыгамбери я-да дүйш ёруҗыны өлүме хөкүм эдиң. Шейдип, сиз өз араңыздан пислиги айрып ташлаң[+].

6-7Эгер кимде-ким, хатда өз эркек доганыңыз, эҗеңизиң оглы я-да өз огул-гызыңыз, сөйгүли аялыңыз, иң якын достуңыз: „Гелиң, гидип, башга худайлара гуллук эделиң“ дийип, не өзүңизиң, не-де ата-бабаларыңызың танаян худайларына, ериң бу уҗундан ол уҗуна ченли болан, даш-төверегиңиздәки сизе якын я-да узакда ерлешйән халкларың худайларына гизлинликде сизи алдап ырмакчы болсалар, 8сиз бейле адамлар билен разылашмаң, олара гулак асмаң. Олара гечиримлилик этмәң я-да рехимиңиз инип, олары горамаң[+]. 9Гайтам, олары хөкман өлдүриң. Олары илки өз элиңиз билен дашлаң, соңра бүтин халк җезаландырсын[+]. 10Гул болуп яшан юрдуңыз Мүсүрден чыкарып гетирен Худайыңыз Ребден йүз өвүртмәге сынанышандыклары үчин, олары дашлап өлдүриң[+]. 11Соңра әхли ысрайыллар муны эшидип горкарлар ве гайдып мунуң ялы пислик этмезлер.

12Худайыңыз Реббиң сизе яшамага берҗек галаларының биринде араңыздан эрбет адамлар чыкып, 13галаның яшайҗыларыны танамаян худайларына гуллук этмәге чагырып, олары ёлдан чыкармакда баш боландыкларыны эшитсеңиз,[+] 14ызарлап дерңәң ве говы сораг-идег эдиң. Эгер гүнәкәрленме догры[†] тапылып, бу неҗис иш араңызда эдилен болса, 15галаның яшайҗыларыны гылычдан гечириң. Ондакы әхли затлары бүтинлей ёк эдиң, хатда мал-гараларыны-да гырың. 16Ондан алнан әхли олҗаны мейданчада бир ере йыгнаң. Соңра галаны ве ондан алнан әхли олҗаны Худайыңыз Реббе башбитин якма гурбанлыгы хөкмүнде ода якың. Ол ер хемишелик харабачылыга өврүлсин, хич хачан тәзеден гурулмасын[+]. 17-18Реббе айры гойландыгы үчин якылмалы затларың хич бири элиңде болмасын. Шонда Реб гахар-газабындан көшешип, сизе рехимдарлык эдер. Эгер сиз Худайыңыз Реббиң сөзүне гулак асып, Онуң назарында догры ишлери этсеңиз ве Онуң бу гүнки мениң үстүм билен берйән әхли буйрукларыны ыхлас билен ерине етирсеңиз, онда Ол ата-бабаларыңыза сөз берши ялы, Өзүниң рехимдарлыгы билен сизи көпелтҗекдир[+].

#### 14‑нҗи бап

1Сиз Худайыңыз[†] Реббиң перзентлерисиңиз. Сиз өли үчин бедениңизе яра салмаң ве маңлай сачыңызы гыркмаң[+]. 2Чүнки сиз Худайыңыз Реб үчин мукаддес[†] халксыңыз. Реб[†] Өзүниң гымматлы халкы болмагыңыз үчин, сизи ер йүзүндәки әхли халкларың ичинден сайлады[+].


Халал ве харам хайванлар хакында


(Левилер 11:1-21)

3[•]Сиз харам хасапланян хайванларың хиҗисини иймели дәлсиңиз. 4Сиз, ине, шу хайванларың этини ийип билерсиңиз: өкүз, гоюн, гечи, 5кейик, сугун, җерен, ябаны гечи, даг текеси, сайгак ве даг гочы. 6Тойнагы ярыклы ве гәвүш гайтарян хер бир хайваның этини ийип билерсиңиз. 7Эмма дүйәни, товшаны, атялманы иймели дәлсиңиз, чүнки олар гәвүш гайтарсалар хем, тойнагы ярыклы дәлдирлер, олар сизиң үчин харамдыр. 8Шейле хем доңуз, онуң тойнагы ярыклы болса-да, гәвүш гайтармаяр, бу харамдыр. Сиз оларың этини иймәң ве ләшини-де эллемәң.

9Сувда яшаян әхли җандарларың: йүзгүчлилерини ве теңңелилерини ийип билерсиңиз. 10Йүзгүчсиз ве теңңесиз җандарлары иймәң. Олар сизиң үчин харамдыр. 11Халал хасапланян әхли гушлары ийип билерсиңиз. 12Эмма, ине, шу гушларың: бүргүдиң, гарагушуң, деря бүргүдиниң, 13-15чайчаңңалагың, лачының әхли гөрнүшлериниң,[†] гарганың әхли гөрнүшлериниң, дүегушуң, хүвиниң, чарлагың, гыргының әхли гөрнүшлериниң этини иймели дәлсиңиз; 16-18байгушуң, җүптүниң, улы байгушуң, ак байгушуң, готаның ве даззаркелиң, леглегиң, хокгарың әхли гөрнүшлериниң, хүйпүйпигиң ве ярганатың этини иймели дәлсиңиз. 19Әхли ганатлы мөр-мөҗеклер сизиң үчин харамдыр. Олары иймели дәлсиңиз. 20Халал хасапланян хер бир ганатлы җандары ийип билерсиңиз. 21Харам өлен хайванларың хич бириниң этини иймәң. Олары галаларыңызда яшаян гелмишеклере иймәге бериң, кесеки юртлулара сатың. Чүнки сиз Худайыңыз Реб үчин мукаддес халксыңыз.

Овлагы энесиниң сүйдүнде биширмәң[+].


Хасылың ондан бири хакда

22Хер йыл мейданларыңызда етишен хасылың ондан бир бөлегини айра гоюп,[+] 23дәнәңизиң, шерабыңызың ве ягыңызың ондан бирини, шейле хем мал-гараларыңыздыр доварларыңызың илкинҗи эркек гузланларыны Худайыңыз Реббиң хузурында, ягны Онуң Өзүне ыбадат эдилмеги үчин сайлаҗак еринде иерсиңиз. Шонда сиз Худайыңыз Ребден хемише горкмагы өвренерсиңиз. 24Эмма Худайыңыз Реббиң Өзүне ыбадат этмек үчин сайлаҗак ери сизден узак болуп, Худайыңыз Реббиң сизе берекет[†] берен затларының ондан бир пайыны узак ёлдан гетирмели болсаңыз, 25онда бу затлары сатып, пула өврүң. Пулы алың-да, Худайыңыз Реббиң сайлаҗак ерине гидиң. 26Пулуңызы ислән задыңыза сарп эдиң: өкүз, гоюн, шерап я-да чакыр – гөвнүңизиң ислән задыны алың. Оны Худайыңыз Реббиң хузурында ийип, тутуш хоҗалыгыңыз билен биле шатланып, байрам эдиң. 27Галаларыңызда яшаян левилери[†] әсгермезлик этмәң, себәби оларың сизиңки ялы ер пайы я-да мүлки ёкдур[+]. 28Хер үчүнҗи йылың ахырында ериңизден өнйән өнүмлерден шол йыл үчин тутуш ондан бирини бериң ве олары галаларыңызда йыгнап гоюң[+]. 29Сизиңки ялы ер пайы ве мүлки ёк левилер, шейле хем галаларыңызда яшаян гелмишеклер, етимлер ве дуллар гелип, ондан ийип дойсунлар. Шонда Худайыңыз Реб сизиң этҗек әхли ишлериңизе берекет берер.

#### 15‑нҗи бап


Единҗи йыл


(Левилер 25:1-7)

1Хер единҗи йылың ахырында өзүңизден алнан карзлары гечиң[+]. 2Карзларыңызы өтмегиң ёлы шейледир: хер бир ысрайыллы өз ысрайыл[†] доганының карзыны гечсин. Ондан карзыны бермеги талап этмесин, чүнки карз гечмеклиги Реббиң Өзи ыглан этди. 3Кесеки юртлудан карзыңы сорап билерсиң, эмма өз ысрайыллыңың карзыны геч[+]. 4-5Диңе Худайыңыз[†] Реббе гулак асып, Онуң бу гүнки мениң үстүм билен берйән әхли буйрукларыны ыхлас билен ерине етирсеңиз, Худайыңыз Реб[†] мүлк эдип берҗек еринде сизе берекет[†] берер. Сизиң араңызда мәтәч болмасын. 6Худайыңыз Реб сөз берши ялы, сизе берекет беренде, көп халклара карз берерсиңиз, эмма өзүңиз карз алмарсыңыз. Көп халкларың үстүнден сиз хөкүмдарлык сүрерсиңиз, эмма олар сизиң үстүңизден хөкүмдарлык сүрмезлер[+].

7Худайыңыз Реббиң сизе берҗек ериндәки галаларда ысрайыл доганыңызың бири мәтәчлик чексе, доңйүрек болмаң, зада мәтәч доганыңыз үчин элиңизде барыны аямаң. 8Онуң үчин элиңизи ачың, оңа нәме герек болса етерликче карз бериң[+]. 9Сересап болуң, калбыңызда эрбет пикир болмасын. Сиз: „Единҗи йыл – карз гечиш йылы голай“ дийип, ачгөзлүк эдип, мәтәч ысрайыл доганыңыза хич зат бермән гоймаң. Ёгсам, доганыңыз сизиң гаршыңыза Реббе дады-перят эдер ве сиз языклы боларсыңыз. 10Сиз карз берениңизде, элиңиз хем, гөвнүңиз хем ачык болсун, чүнки Худайыңыз Реб шонуң хасабына сизиң әхли ишлериңизе ве хер бир башлан ишиңизе берекет берер. 11Ер йүзүнде хемише етер-етмезлер болар. Шонуң үчин хем, мен сизе: „Ерлериңизде яшаян гарыплара ве мәтәч ысрайыл доганларыңыза элиңиз гиңден ачык болсун“ диййәрин[+].


Еврей[†] гуллары хакда


(Мүсүрден чыкыш 21:1-11)

12Эгер өз еврей, ягны ысрайыл доганларыңыздан гул я-да гырнак сизе сатылса, олар сизе алты йыллап хызмат эдер. Единҗи йыл сиз оны азатлыга гойбермелисиңиз[+]. 13Гулуңызы азатлыга гойберениңизде, сиз оны эли бош гойбермели дәлсиңиз. 14Сүрүлериңизден, харманыңыздан ве шерабыңыздан оңа җомартлык билен бериң, шейле хем Худайыңыз Реббиң берекет эчилип, сизе берен затларындан оңа совгатлар бериң. 15Мүсүрде өзүңизиң хем гул боландыгыңызы ве Худайыңыз Реббиң сизи ол ерден азат эдендигини ядыңыза салың. Шол себәпли бу гүн мен сизе бу буйругы берйәндирин. 16Эмма гул: „Мен азатлыга чыкҗак дәл, себәби мен сени ве хоҗалыгыңы сөййәрин ве гүн-гүзераным хем говы“ дийсе, 17бир темен алып, онуң гулагыны гапа дирәп дешиң. Соңра ол сизиң хемишелик гулуңыз болар. Гырнагыңызы хем шейле эдиң[+]. 18Гулларыңызы азатлыга гойберениңизде гынанмаң, себәби олар алты йылың ичинде гүнлүкчилик үчин алнан бахадан ики эссе артык хызмат этдилер. Шонда Худайыңыз Реб сизиң әхли ишлериңизе берекет берер.


Илкинҗи доглан эркек маллар

19Мал-гаралардыр доварларыңызың илкинҗи гузлан эркегини Худайыңыз Реб үчин айрып гоюң. Сыгрыңызың илкинҗи гөлелән өкүзчесине иш этдирмәң, доварыңызың илкинҗи гузлан гочуны гыркмаң[+]. 20Сиз хоҗалыгыңыз билен биле олары хер йыл Худайыңыз Реббиң хузурында, Онуң сайлаҗак еринде иерсиңиз. 21Бу малларың бири шикесли болса, ягны агсак я-да көр болуп, шикеси улы болса, оны Худайыңыз Реббе гурбан этмәң[+]. 22Кейиги я-да сугуны ийишлери ялы, оны яшаян ериңиздәки харам адам хем, тәмиз[†] адам хем ийиберсин. 23Йөне сиз малы ганы билен иймели дәлсиңиз. Ганы сув дөкен ялы эдип, ере дөкүң[+].

#### 16-нҗы бап


Песах байрамы[†]


(Мүсүрден чыкыш 12:1-20; Левилер 23:4-8)

1[•]Абып айында Худайыңыз[†] Реббиң хорматына Песах байрамыны бериң. Чүнки Худайыңыз Реб[†] сизи Мүсүрден Абып айында гиҗе чыкарып гетирди. 2Реб Өзүне ыбадат эдилмеги үчин сайлаҗак еринде доварларыңыздан ве мал-гараларыңыздан Худайыңыз Реббе Песах гурбанлыгыны бериң. 3Гурбанлык этини хамырмаялы чөрек билен иймели дәлдир. Оны еди гүнләп петир билен, ягны эзъет чөреги билен ийиң. Чүнки сиз Мүсүрден ховлукмач чыкып гайтдыңыз. Шонуң үчин хем Мүсүрден чыкып гайдан гүнүңизи өмүрбойы ятларсыңыз[+]. 4Еди гүнүң довамында яшаян ериңизде хич хили хамырмая гөрүнмесин. Биринҗи гүни икиндинара өлдүрен гурбанлыгыңызың этинден эртире галмасын[+]. 5Песах гурбанлыгыны бермәге Худайыңыз Реббиң сизе берҗек галаларының хеммесинде ругсат берилмейәр. 6Оны Худайыңыз Реббиң Өзүне ыбадат эдилмеги үчин сайлаҗак еринде бериң. Песах гурбаныны диңе шол ерде, Мүсүрден чыкан гүнүңиздәки вагтда, агшамара Гүн яшар вагтлары бериң. 7Сиз оны Худайыңыз Реббиң сайлаҗак еринде биширип ийиң. Эртеси гүни ызыңыза – чадырларыңыза гайдыбериң. 8Алты гүнләп петир ийиң, единҗи гүн болса Худайыңыз Реб үчин мукаддес[†] йыгнанышык эдиң, башга хич иш этмәң.


Галла байрамы[†]

9Бугдай оруп башлан илкинҗи гүнүңизден башлап, еди хепдәни санаң[+]. 10Соңра Худайыңыз Реб үчин Галла байрамыны белләң. Худайыңыз Реббиң өзүңизе берен берекедине гөрә мейлетин садакаңызы[†] гетириң. 11Сизиң өзүңиз, огул-гызларыңыз, гул-гырнакларыңыз, галаларыңызда яшаян левилер,[†] шейле хем араңыздакы гелмишеклер, етимлер ве дуллар Худайыңыз Реббиң хузурында, ягны Худайыңыз Реббиң Өзүне ыбадат эдилмеги үчин сайлаҗак еринде шатлансынлар. 12Өзүңизиң хем Мүсүрде гул боландыгыңызы ятлап, шу парзлары[†] ыхлас билен ерине етириң[+].


Чатма байрамы[†]

13Дәне ве үзүм хасылыңызы йыгнаныңыздан соң, еди гүнләп Чатма байрамыны белләң[+]. 14Бу байрамчылыкда сизиң өзүңиз, огул-гызларыңыз, гул-гырнакларыңыз, шейле хем галаларыңызда яшаян левилер, гелмишеклер, етимлер ве дуллар – хеммәңиз биле шатланың. 15Реббиң сайлаҗак еринде еди гүнләп Худайыңыз Реб үчин шу байрамы белләң. Чүнки Худайыңыз Реб сизиң хасылыңыза ве башлан хер бир ишиңизе берекет[†] берер. Шонуң үчин сиз бу байрамда долы шатланып билерсиңиз. 16Әхли эркеклериңиз йылда үч гезек: Петир байрамында,[†] Галла байрамында ве Чатма байрамында Худайыңыз Реббиң хузурына – Онуң Өз сайлаҗак ерине гелсинлер. Оларың хиҗиси Реббиң хузурына эли бош бармасын. 17Хер бириңиз Худайыңыз Реббиң берен берекедине гөрә совгатлар элтиң.


Адалатлылык[†] хакында

18Худайыңыз Реббиң өзүңизе берҗек галаларында тирелериңизиң арасындан казылар ве баштутанлар белләң. Олар халкың хал-ягдайыны адалатлы чөзсүнлер[+]. 19Адалатсызлык, тарапгөйлик этмәң, пара алмаң. Пара даналыгың гөзүни көр эдер ве догрының ишини терс эдер[+]. 20Адалатың, диңе адалатың гөзлегинде болуң, шонда сиз яшап, Худайыңыз Реббиң берҗек юрдуны мүлк эдинерсиңиз.


Бутлара сыгынмагың җезасы

21Худайыңыз Реббе гуран гурбанлык сыпаңызың[†] янында Ашера[†] буты хөкмүнде агач дикмәң[+]. 22Шейле хем өзүңизе дикме дашлары гурмаң, чүнки бу затлар Худайыңыз Реббиң йигренйән затларыдыр.

#### 17‑нҗи бап

1Худайыңыз[†] Реббе етмезли, шикесли өкүзи я-да гойны гурбан этмәң. Чүнки бу Худайыңыз Реббе неҗисликдир[+]. 2-3Худайыңыз Реббиң берҗек галаларында араңыздан Онуң назарында пис иш эдйән эркек я-да аял тапылып, ол башга худайлара гуллук эдип, Реббиң гадаган эден затлары болан Гүне, Ая я-да хер хили асман җисимлерине сежде эдип, Реббиң әхтини бозмагы мүмкин. 4Бу хакда сизе хабар берилсе, сиз оны дерңәп, говы сораг-идег эдиң. Эгер гүнәкәрленме догры[†] тапылып, шейле неҗис иш Ысрайылда эдилен болса, 5онда сиз гүнә эден эркеги я-да аялы дервезәниң дашына гетирип, эркекдигине я-да аялдыгына гарамаздан, оны дашлап өлдүриң[+]. 6Өлүме хөкүм эдилен адамы ики я-да үч шаядың гүвәси билен өлдүриң. Диңе бир шаядың гүвәси билен өлдүрмәң[+]. 7Өлүме хөкүм эдилени илки шаятлар өз эллери билен дашласынлар, соңра әхли халк дашлап өлдүрсин. Шейдип, сиз өз араңыздан пислиги айрып ташлаң[+].


Казылар хакында

8Галаларыңызда гандар билен ар алыҗының арасындакы ган[†] дөкүшикли давалар, хак-хукугың үстүнде я-да урушда сизиң үчин чөзмеси кын давалар йүзе чыкса, Худайыңыз Реббиң сайлаҗак ерине барың. 9Ол ерде сиз леви руханылары[†] ве шол дөвүрде хызмат эдйән казылар билен маслахатлашың. Олар сизе хер даваның чөзгүдини мәлим эдерлер[+]. 10Реббиң сайлаҗак ериндәки айдылан чөзгүт боюнча иш тутуң. Оларың сизе берен гөркезмелериниң хеммесини ыхлас билен ерине етириң. 11Олар сизе нәме табшырса, берҗай эдиң, чыкарылан хөкүм боюнча иш тутуң. Өзүңизе айдылан чөзгүтден сага-да, чепе-де совулмаң. 12Кимде-ким Худайыңыз Реббиң Өзүне хызмат этмек үчин беллән руханысына я-да казысына текепбирлик эдип боюн эгмесе, ол адам өлүме хөкүм эдилсин. Шейдип, сиз Ысрайылдан пислиги айрып ташлаң. 13Бүтин халк муны эшидип горкар ве мундан буяна хыянатчылык этмез.


Патыша сайламак хакында

14Сиз Худайыңыз Реббиң өзүңизе берҗек юрдуны мүлк эдинип, ол ерде орнашаныңызда: „Биз хем даш-төверегимиздәки бейлеки халклар ялы өзүмизе патыша сайлалың“ диерсиңиз[+]. 15Сиз өзүңизе диңе Худайыңыз Реббиң сайлан адамыны патыша эдип белләң. Сайлан патышаңыз өз ысрайыл[†] доганларыңызың бири болсун. Ысрайыл доганыңыздан болмадык кесеки юртлыны өзүңизе патыша сайламаң[+]. 16Патыша өзи үчин көп ат эдинмесин я-да өзүне көп ат эдинмек үчин, ызына Мүсүре адамларыны ибермесин. Чүнки Реб[†] сизе: „Инди сиз хич хачан ызыңыза доланмарсыңыз“ дийипди[+]. 17Йүрегиниң Ребден дөнмезлиги үчин, патыша өзүне көп аял, шейле хем, көп мөчберде алтын-күмүш эдинмесин[+]. 18Ол шалык тагтында отуранда, леви руханыларында сакланян Худайың Канунының[†] тәзе гөчүрмесини алсын. 19Гой, ол бу Кануның гөчүрмесини янында сакласын ве оны өмрүниң әхли гүнлеринде окасын. Шонда ол өз Худайы Ребден горкуп, бу Кануның әхли сөзлерини ве парзларыны[†] ыхлас билен ерине етирер[+]. 20Ол өзүни бейлеки ысрайыл доганларындан ёкары саймасын ве бу буйрукдан сага-да, чепе-де совулмасын. Шонда онуң ве несиллериниң шалыгы Ысрайылда узак йыллар хөкүм сүрер.

#### 18‑нҗи бап


Леви руханыларының[†] пайы

1Леви руханылары, тутуш леви тиреси ысрайыллар билен бирликде ер пай я-да мүлк алмазлар. Олар Реббиң пайы дийлип берилйән гурбанлыклардан[†] ийип билерлер. 2Халкың бейлеки тирелериниңки ялы, ысрайыл[†] доганларының арасында оларың мүлки ёкдур. Сөз берши ялы, Реббиң Өзи оларың мүлкүдир[+]. 3Халк өкүзини я-да гойнуны Реббе гурбан этмек үчин гетиренде, олардан руханылара шулар дегишлидир: малың бир өң аягы, ики әңи ве гарны[+]. 4Илкинҗи дәне хасылыңызы, илкинҗи тәзе шерабы ве зейтун ягыны, шейле хем, гойнуңызың илкинҗи гыркымыны рухана бермелисиңиз[+]. 5Чүнки Худайыңыз[†] Реб[†] Өз адындан халка хызмат этмек үчин, әхли тирелериңизиң ичинден Левини ве онуң огулларыны хемишелик руханы эдип сайлады. 6Эгер леви тиресинден бири Ысрайылда өз яшаян галасыны ташлап, Реббиң сайлаҗак ерине барса (ол ислән вагты барып билйәр),[+] 7ол ерде Реббиң хузурында дуруп хызмат эдйән әхли леви доганлары ялы, Худайы Реббиң адындан хызмат этсин. 8Өй гошларыны сатып алан гирдеҗисине гарамаздан, онуң иймәге дең пайы бардыр.


Неҗис адатлара гаршы дуйдурыш

9Худайыңыз Реббиң өзүңизе берҗек юрдуна бараныңызда, ол халкларың неҗис адатларыны берҗай этмеги өвренмәң[+]. 10Сизиң араңызда хич ким оглуны я-да гызыны ода якып, гурбанлык бермесин. Палчылык этмәң, мүнечҗим я-да билгич болмаң, җадыгөйлик этмәң[+]. 11Шейле хем, хич бириңиз гөзбагчылык эдип, арвах-җынлар я-да рухлар билен маслахатлашмаң, я-да чөзгүдиң җогабыны өлүлерден гөзлемәң[+]. 12Чүнки бу ишлери эдйәнлер Реб үчин неҗисдир. Ине, шу неҗис ишлери үчин Худайыңыз Реб олары сизиң өңүңизден ковуп чыкаряр. 13Худайыңыз Реббиң өңүнде кәмил болуң. 14Сизиң ковуп чыкарҗак бу халкларыңыз мүнечҗимлере ве палчылара гулак асярлар. Худайыңыз Реб болса, сизе бейле этмәге ругсат бермейәр.


Муса ялы пыгамбер[†]

15Худайыңыз Реб сизиң үчин өз халкыңызың арасындан мениң ялы пыгамбер чыкарар. Сиз шол пыгамбере гулак асың[+]. 16Хореп[†][*] дагында үйшен гүнүңиз, сиз Худайыңыз Ребден хайыш эдип: „Худайымыз Реббиң сесини мундан артык эшитмәли ве бу бейик оды инди гөрмәли, ёгсам биз өлерис“ дийипдиңиз[+]. 17Реб маңа: „Оларың айдянлары догры.[†][+] 18Мен олар үчин өз халкының арасындан сениң ялы пыгамбер чыкарарын. Мениң буйран затларымың әхлисини халка айдар ялы, Мен сөзлерими пыгамбериң агзына салып берерин[+]. 19Кимде-ким Мениң адымдан сөзлейән пыгамбериң сөзлерине гулак асмаса, ол адам билен Мениң Өзүм хасаплашарын. 20Эмма башга худайларың адындан сөзлейән пыгамбер я-да Мениң буюрмадык задымы, хыянатчылык эдип, Мениң адымдан сөзлейән пыгамбер өлүме хөкүм эдилер“ дийди[+]. 21Сиз өз-өзүңизе: „Биз Реббиң айтмадык сөзүни нәдип билели?“ диерсиңиз. 22Эгер бир пыгамбер Реббиң адындан сөзлән болса, ол иш хем баша бармаса я-да хакыката өврүлмесе, ол сөз Ребден дәлдир. Оны пыгамбериң өзи тослап тапандыр, сиз ол пыгамберден горкмаң.

#### 19-нҗы бап


Гачыбаталга галалары хакда


(Чөлде 35:6-34; Ешува 20:1-9)

1[•]Худайыңыз[†] Реб[†] сизе берҗек юрдуның халкларыны ёк эденде, сиз олары ковуп чыкарып, оларың галаларында ве өйлеринде орнашаныңызда, 2-3Худайыңыз Реббиң мүлк эдип берҗек юрдуны үч бөлеге бөлүп, хер бөлекден бир галаны сайлаң. Адам өлдүрен ганхор оларың бирине гачып барып гутулып билер ялы, бу галалара бармак үчин ёллар чекиң. 4Ганхор ол ере, ине, шейле ягдайда гачып барып, дири галып билер: төтәнликде башга бирини өлдүрен болса ве ол икисиниң арасында өң хич хили душманчылык ёк болса, ол ере гачып гутулып билер. 5Айдалы, бир адам бейлеки бир адам билен токая одун чапмага гидйәр. Оларың бири агач чапып дурка, палта сапындан сыпып, янындака дегйәр ве ол хем шондан өлйәр. Шейле ягдайда ол ганхор бу галаларың бирине гачып гутулып билер[+]. 6Эгер ёл гаты узак болса, өлдүрилениң хоссары[†] өч алмак үчин ганхорың ызындан газап билен ковалап етип өлдүрер. Эмма оларың арасында өң душманчылыгың ёкдугы үчин, ол өлдүрилмели дәлдир. 7Шонуң үчин хем мен сизе: „Өзүңизе үч галаны сайлаң“ дийип буйрук бердим.

8-10Худайыңыз Ребби сөйүп, хемише Онуң ёлундан йөрәп, мениң бу гүнки сизе берйән буйрукларымың әхлисини ыхлас билен берҗай этсеңиз, Худайыңыз Реб ата-бабаларыңыза сөз берши ялы, ериңизи гиңелдер. Ол ата-бабаларыңыза вада эден әхли ерини сизе берер. Шонда Худайыңыз Реббиң сизе мүлк берҗек еринде бигүнә адамың ганы дөкүлмез ялы, бигүнә ганың астында галмазыңыз ялы, бу үч галаның үстүне ене-де үч гала гошуң[+]. 11Эмма бир адамың башга бири билен душманчылыгы болуп, букуда ятып, онуң үстүне чозуп, оны өлдүрсе, соңра-да ол бу галаларың бирине гачып барса,[+] 12ганхорың галасындакы яшулулар[†] адам иберип, гүнәкәри ол ерден гетиртмели. Оны өлдүрмек үчин өлдүрилениң хоссарының элине бериң. 13Оңа рехим этмәң, бигүнә ганы Ысрайылдан ювуп айрың, шонда сиз говы гүнлер гөрерсиңиз[+].

14Худайыңыз Реббиң сизе мүлк эдип берҗек юрдунда гоңшыңыз билен өңки несиллериңизиң дүзен арачәк дашыны сүйшүрмәң[+].


Шаятлык этмек хакында

15Җенаят я-да гүнә эден адамың гүнәсини бойнуна гоймак үчин, оңа бир адамың шаятлыгы етерлик дәлдир. Ол ики я-да үч шаядың гүвәси билен тассыклансын[+]. 16Эгер бир яланчы шаят бирине ярамаз ниет билен гүнә йүклесе,[+] 17онда давагәрлериң икиси хем Реббиң хузурына, шол дөвүрде хызмат эдйән руханыларың[†] ве казыларың хузурына барсын[+]. 18Казылар говы эдип дерңев гечирсинлер. Эгер шаят адам ялан гүвәлик берип, башга бириниң гаршысына ялан сөзлейән болса, 19онда сиз шол гүнәкәрленйәне нәхили җезаны ниетлән болсаңыз, шол җезаны ялан гүвәлик эдене бериң. Шейдип, сиз өз араңыздан пислиги айрып ташлаң[+]. 20Бейлекилер муны эшидип горкарлар. Сизиң араңызда гайдып, хич хачан шунуң ялы җенаят эдилмез. 21Ялан сөзлейән адама рехим этмәң. Җан орнуна җан, гөз орнуна гөз, диш орнуна диш, аяк орнуна аяк алмак билен оңа җеза бериң[+].

#### 20‑нҗи бап


Урушмак хакында

1Душманыңыза гаршы урша чыканыңызда ве оларың атларының, сөвеш арабаларының ве гошунының өзүңизиңкиден агдыкдыгыны гөрениңизде, сиз олардан горкмаң. Чүнки сизи Мүсүрден чыкарып гетирен Худайыңыз[†] Реб[†] сизиң билендир[+]. 2Урша гиришмезиңизден өң, руханы[†] гелип, эсгерлериң өңүнде сөз сөзлесин. 3Руханы олара шейле дийсин: „Эй, ысрайыл[†] халкы, гулак гой! Бу гүн сиз душманларыңыза гаршы сөвеше гирйәрсиңиз. Олардан горкуп, йүрегиңиз сарсмасын, алҗырап, довла дүшмәң. 4Чүнки душманларыңызың гаршысына сөвешип, сизиң еңиш газанмагыңыз үчин, Худайыңыз Реб урша сизиң билен биле гидер“. 5Соңра баштутанлар эсгерлере йүзленип, шейле дийсинлер: „Ким тәзе җай гуруп, хениз онда яшамадык болса, ол адам ызына – өйүне гайтсын, ёгсам ол урушда вепат болайса, онуң өйүнде башга бири яшар. 6Араңызда үзүм багыны отурдып, энтек онуң мивесинден датмадык адам бар болса, гой, ол өйүне гайтсын, ёгсам ол урушда вепат болайса, үзүмиң илкинҗи мивесини башга бири ийип хезил эдер. 7Араңызда бой гыза адагланып, энтек оңа өйленмедик бар болса, гой, ол хем өйүне гайтсын, ёгсам ол урушда вепат болайса, ол гыза башга бириниң өйленмеги мүмкин“[+]. 8Баштутанлар сөзлерини довам этдирип: „Араңызда горкяныңыз я-да товшан йүреклиңиз бар болса, гой, ол хем өйүне гайтсын, ёгсам ол ёлдашларыны-да өзи ялы товшан йүрек эдер“ дийсинлер[+]. 9Баштутанлар гошуның өңүнде сөз сөзләп боланларындан соң, олара серкерделер беллесинлер.

10Душманыңыза гаршы сөвешмек үчин, гала якын гелениңизде, олара парахатчылыгы теклип эдиң. 11Эгер олар парахатчылыгы кабул эдип, сизе боюн болсалар, онда ол ердәки әхли халк сизе меҗбуры хызмат этсин. 12Эгер олар парахатчылыкдан йүз өврүп, сизе гаршы уруш ыглан этселер, сиз ол галаның дашыны габаң. 13Худайыңыз Реб оны сизиң элиңизе беренде, сиз оларың әхли эркеклерини гылычдан гечириң. 14Аялларыны, чагаларыны, мал-гараларыны, галада бар болан әхли зады өзүңизе олҗа эдип алың. Худайыңыз Реббиң душманыңыздан алып берен олҗасыны хөзирини гөрүң[+]. 15Бу ердәки халклара дегишли болмадык, сизден хас узакда ерлешйән галаларың хем хеммесини шейле эдиң.

16Йөне Худайыңыз Реббиң сизе мүлк эдип берҗек бу халкларың галаларында болса екеҗе-де җанлы-җандар дири галмалы дәлдир. 17Худайыңыз Реббиң сизе буйрушы ялы хетлери,[†] аморлары,[†] кенганлары,[†] перизлери,[†] хивилери[†] ве ябуслары[†] бүтинлей ёк эдип ташламалысыңыз[+]. 18Шонда олар өз худайларына гуллук этмекдәки неҗис ишлериниң хич бирини сизе өвредип билмезлер ве сиз Худайыңыз Реббе гаршы гүнә этмерсиңиз.

19Сиз узак вагтлап галаның дашыны габап, оны басып алмак үчин уршаныңызда, ол ериң агачларыны чапып ёк этмәң. Чүнки мейдандакы агачлар душман хасапланып, габава салынян дәлдир. Сиз оларың мивесинден иерсиңиз[+]. 20Сиз диңе миве гетирмейән агачлары ёк эдип билерсиңиз. Олары чапып, өзүңизе гаршы урушян халкың галасы йыкылянча, шол галаның гаршысына хүҗүм этмекде уланың.

#### 21‑нҗи бап


Нәбелли ганхор тарапындан өлдүриленлер хакында

1Худайыңыз[†] Реббиң сизе мүлк эдип берйән юрдунда ким тарапындан өлдүрилендиги нәбелли бир җесет мейданда тапылса, 2яшулуларыңыз[†] ве казыларыңыз гидип, җеседиң голайындакы галалара ченли болан аралыгы өлчесинлер. 3Җеседиң голайындакы галаның яшулулары өң хич ишде уланылмадык, бойнуна боюнтырык салынмадык бир яшар гөләни алсынлар[+]. 4Яшулулар бу гөләни хениз сүрүлмедик ве экилмедик ере – акар сувуң боюна гетирип, онуң бойнуны омурсынлар. 5Соңра руханылар,[†] ягны Левиниң огуллары гелсинлер, чүнки Худайыңыз Реб[†] Өзүне хызмат эдер ялы ве Өз адындан халка пата[†] берер ялы, олары руханы эдип сайлады. Әхли урушлары ве давалары олар чөзйәрлер[+]. 6Җеседиң иң голайындакы галаның әхли яшулулары акар сувуң боюнда бойны омрулан яш гөләниң үстүнде эллерини ювсунлар. 7Соңра олар шейле сөзлери җар чексинлер: „Бу гана бизиң элимиз булашмады, кимиң эденини-де гөзүмиз билен гөрмедик. 8Я Реб, Өз азат эден халкыңы – ысрайыллары багышла. Нәхак дөкүлен ганың гүнәсини Өз халкың Ысрайылың арасында галдырма“. Шонда олар шол ганың гүнәсинден бошарлар[+]. 9Шейдип, нәхак дөкүлен ганың гүнәсини өз араңыздан айрып, Реббиң назарында догры[†] ишлери эдерсиңиз[+].


Есир дүшен аяла өйленмек хакда

10Душманларыңыза гаршы урша чыканыңызда, Худайыңыз Реб олары сизиң элиңизе берсе, сиз хем олары есир алсаңыз 11ве есирлериң арасындан бир овадан аяла гөвнүңиз гидип, оңа өйленмекчи болсаңыз, 12оны өйүңизе алып гелиң. Ол аял сачыны сырсын ве дырнакларыны алсын[+]. 13Эгниндәки есирлик гейимлерини чыкарып, сениң өйүңде тутуш бир ай отурып, эне-атасының ясыны тутсун. Шондан соң сен онуң янына гирип, онуң адамсы боларсың, ол хем сениң аялың болар. 14Эмма соңрак оны халамасаң, сен ол аялы бошатмалысың. Сен онуң намысына дегендигиң үчин, оны гырнак хөкмүнде сатмалы дәлсиң.


Новбахар оглуң пайы

15Бир адамың ики аялы болуп, бирини халап, бейлекисини халамаян болса, оларың икиси-де оңа огул догруп берсе ве халамаян аялының оглы онуң новбахар оглы болса,[+] 16бир гүн эмләгини огулларына пайланда, ол халамаян аялындан болан новбахар оглуның пайыны халаян аялының оглуна бермесин. 17Ол халамаян аялының оглуны новбахар огулдыгыны боюн алып, оңа әхли задындан ики эссе пай бермелидир, чүнки ол огул онуң җуванлык чагының илкинҗи мивесидир. Илкинҗи огуллык хакы онуңкы болмалыдыр[+].


Боюн эгмезек огул

18Эгер бириниң хөтҗет, боюн эгмезек, ата-энесине гулак асмаян, оларың тербиесини алмаян оглы бар болса,[+] 19ата-энеси оны тутуп, шол ердәки галаның дервезесиниң голайына, яшулуларың янына гетирсин. 20Олар галаның яшулуларына: „Бизиң бу оглумыз дикдүшди ве гыңыр. Ол бизе боюн эгенок. Ол ачгөз хем ичеген“ дийсинлер[+]. 21Соңра галаның әхли эркеклери оны дашлап өлдүрсинлер. Шейдип, сиз өз араңыздан пислиги айрып ташлаң. Әхли ысрайыллар муны эшидип горкарлар.


Җенаятчының җеседи

22Эгер бири җенаят эдип, өлүм җезасына хөкүм эдилсе ве сиз оны агачдан асып өлдүрсеңиз,[+] 23онуң җеседини агачдан узак гиҗе асып гоймаң. Сиз оны хөкман шол гүн җайламалысыңыз, чүнки агачдан асылан адам Худай тарапындан нәлетленендир. Худайыңыз Реббиң сизе мүлк эдип берйән ерини харама чыкармаң[+].

#### 22‑нҗи бап


Яшайыш үчин гүнделик парзлар[†]

1Бириниң азашып гелен өкүзини я-да гойнуны гөрүбем гөрмедиксирән болмаң. Ол маллары эесине гетирип бериң[+]. 2Эгер эеси сизден узакда яшаян болса я-да оны танамаян болсаңыз, маллары өйүңизе гетириң. Эеси идәп гелйәнчә саклап, эеси геленде олары берерсиңиз. 3Кимдир бириниң йитирен эшегини, гейим-геҗимини – йитирен ислендик задыны тапаныңызда хем шейле эдиң. Өз көмегиңизи гайгырмаң. 4Бириниң эшегиниң я-да өкүзиниң ёлда йыкылып ятаныны гөрүбем гөрмезлиге салмаң. Оны аяга галдырмага көмек эдиң.

5Аял эркек гейимини, эркек хем аял гейимини геймели дәлдир. Чүнки мунуң ялы ишлер этмек Худайыңыз[†] Реббиң назарында неҗисликдир.

6Эгер агачда я-да ерде гушуң хөвүртгесиниң үстүнден гелсеңиз ве эне гуш чагалары билен, я-да юмуртгаларының үстүнде отуран болса, эне гушы чагалары билен биле алмаң[+]. 7Эне гуш, гой, гитсин, онуң диңе чагаларыны алың, шонда сиз говы гүнлер гөрүп, өмрүңиз узак болар.

8Тәзе җай гурсаңыз, җайың үчеги үчин гермев тутуң, ёгсам бири йыкылар-да, өйүңизде нәхак ган[†] дөкүлер. 9Үзүм багыңызда ики хили экин экмәң, ёгсам экен экиниңиз хем, үзүмчилигиң хасылы хем Мукаддес[†] өе берлер[+]. 10Өкүз билен эшеги биле гошуп ер сүрмәң. 11Йүң ве зыгыр гошулып докалан гейимлери геймәң. 12Эгниңизе геййән донуңызың бурчларына готаз тикиң[+].


Җынсы гатнашыклар хакында

13Бир адам бир гыза өйленип, оңа янашандан соң, оны халаман, 14гызы гүнәкәрләп: „Мен бу гыза өйлендим, йөне онуң янына гиренимде, бу гыз чыкмады“ дийип, оңа төхмет атса, 15гызың ата-энеси онуң пәклиги хакындакы субутнаманы әкидип, дервезәниң агзында галаның яшулуларына[†] гөркезсин. 16Гызың атасы яшулулара: „Мен гызымы бу адама дурмуша чыкардым, эмма ол мениң гызымы халаман, 17‘Бу гыз чыкмады’ дийип, нәхак гүнәкәрледи. Эмма гызымың пәклигини гөркезйән субутнама, ине, шу ерде“ дийсин. Соңра олар бу субутнама матаны галаның яшулуларының өңүнде язып гөркезсинлер. 18Галаның яшулулары ол адамы гамчы билен җезаландырсынлар. 19Яшулулар оңа ики йүз элли мысгал[*] күмүш җериме салып, бу пулы гызың атасына берсинлер, себәби ол адам Ысрайылың пәк гызына төхмет атды. Ол гыз төхмет атан адамың аялы болуп галсын. Ол адама өмүрбойы ондан айрылышмага ругсат берилмейәр.

20Эгер ол адамың айданлары догры[†] болуп, ол гызың гызлыгы ёк болса, 21оны атасы өйүниң гирелгесине гетирсинлер-де, галаның эркеклери дашлап өлдүрсинлер, себәби ол атасы өйүнде лолучылык эдип, Ысрайылда масгарачылыклы иш эдипдир. Шейдип, сиз өз араңыздан пислиги айрып ташлаң. 22Эгер бир адамы башга бириниң аялы билен ятырка тутсаңыз, оларың икисини хем өлдүриң. Шейдип, сиз Ысрайылдан пислиги айрып ташлаң[+]. 23Эгер бир бой гыз бирине адагланан болса, башга бир адам галада бу гыза душуп, оңа янашса, 24оларың икисини хем галаның дервезесиниң янына гетирип, дашлап өлдүриң. Бу гыз галада болубам, көмек сорап гыгырмандыгы үчин, ол адам болса өз ысрайыл[†] доганының гелинлигини зорландыгы үчин өлдүриң. Шейдип, сиз өз араңыздан пислиги айрып ташлаң. 25Эмма ол адам адагланан бой гыза чола ерде душуп зорлан болса, онда диңе зорлан эркеги өлдүриң. 26Гыза болса хич зат этмәң. Ол өлүм җезасына лайык җенаят этмәндир. Себәби бу ягдай эдил бириниң үстүне топулып, оны өлдүрен ялыдыр. 27Чүнки ол адам бу гызы чола ерде тапды. Адагланан гыз көмек сорап чагырып гыгыран хем болса, ол ерде оны халас этмәге хич ким болмандыр. 28Эгер бир адам адагланмадык бой гыза душса, оны тутуп, онуң билен ятса ве олар бу ишиң үстүнде тутулсалар, 29гыза янашан адам гызың атасына йүз он мысгал[*] күмүш берсин. Ол гыз онуң аялы болар. Ол адам гызы зорландыгы себәпли, өмүрбойы ондан айрылышмага ыгтыяр берилмейәр[+].

30Оглы өз атасыны намыса гоюп, онуң аялларындан аял алмасын[+].

#### 23‑нҗи бап


Реббиң җемагатына гирип билмейән адамлар

1Эркеклик тохумлыгы енҗилен я-да кесилен адам Реббиң җемагатына гирмейәр[+].

2Биканун доглан Реббиң җемагатына гирмейәр. Хатда оларың соңкы несиллериниңем хич бири Реббиң җемагатына гирмейәр.

3Аммонлар[†] хем, моваплар[†] хем Реббиң җемагатына гирмейәр. Хатда оларың соңкы несиллериниң хич бири Реббиң җемагатына гирмейәр[+]. 4Себәби сиз Мүсүрден чыкып гайданыңызда, олар ёлда сизи дуз-чөрек ве сув билен гаршы алмадылар. Олар сизи нәлетлемек үчин, Месопотамияда[†] Петор галасындан болан Бегорың оглы Билгамы хакына тутдулар[+]. 5Эмма Худайыңыз[†] Реб[†] Билгамы диңлемекден йүз өврүпди. Ол сизи сөенсоң, шол нәлети алкыша өврүпди[+]. 6Өмрүңизиң бүтин довамында хич вагт оларың саламатлыгы ве абаданлыгы угрунда чалышмаң.

7Эдомларың хиҗисини йигренмәң, чүнки олар сизиң гарындашларыңыздыр. Мүсүрлилериң хем хиҗисини йигренмәң, чүнки сиз оларың юрдунда гелмишек болуп яшадыңыз[+]. 8Оларың агтыклары Реббиң җемагатына гирип билер.


Харбы дүшелгәниң тәмизлиги[†]

9Душманларыңыза гаршы сөвешмек үчин дүшләниңизде өзүңизи хер хили харамлыкдан гораң. 10Эгер араңыздан бириниң гиҗе тохумы акып, харам болса, дүшелгәңизден дашары чыксын. Ол дүшелгәңизе гирмели дәлдир[+]. 11Агшам дүшенде, ол ювунсын, Гүн батандан соң, ол дүшелгәңизе гирип билер. 12Аяк ёлы үчин дүшелгәңизиң дашында белли бир хаҗатхана ериңиз болмалыдыр. 13Аяк ёлуна чыканыңызда, яныңыз билен кепҗе алып гидиң. Тәрет эдип боланыңыздан соң, чукур газып, тәретиңизи гөмүң. 14Чүнки Худайыңыз Реб сизи халас этмек үчин ве душманларыңызы сизиң элиңизе бермек үчин дүшелгәңизиң ичине айланар. Шонуң үчин дүшелгәңиз пәк болмалыдыр, Реб араңызда неҗис зат гөрүп, сизден йүз өвүрмесин[+].


Гачян гуллар хакда

15Хоҗайынларындан гачып, яныңыза гелен гуллары ызына элтип бермәң. 16Олар сизиң араңызда, өз сайлан ислендик галасында, гөвүнлериниң ислән еринде сизиң билен биле яшаберсинлер. Олары хорламаң.


Лолучылык хакда

17Ысрайыл[†] гызларының хич бири сежде эдилйән ерде лолы[†] болуп ишлемесин. Ысрайыл огулларының хем хич бири мунуң ялы иш этмесин[+]. 18Оларың лолучылыкдан газанан хакыны айдылан садакаларың[†] төлеги хөкмүнде Худайыңыз Реббиң өйүне гетирмәң. Чүнки буларың икиси хем Худайыңыз Реб үчин неҗисликдир.


Карз бермек хакда

19Ысрайыл доганыңыза пул, азык, бейлеки затлары пейда гөрмек ниети билен карз бермәң. 20Пейда гөрмек үчин кесеки юртла карз берсеңиз болар, эмма өз ысрайыл доганыңыза карзы пейда гөрмек үчин бермәң. Шонда Худайыңыз Реб сизиң мүлк эдинҗек юрдуңызда этҗек әхли ишлериңизе берекет[†] берер[+].


Айдылан садака хакда

21Худайыңыз Реббе садака айдан болсаңыз, оны гиҗикдирмән бериң, чүнки Худайыңыз Реб айдан садакаңызы сизден хөкман талап эдер. Эгер сиз оны ерине етирмесеңиз, гүнә газанарсыңыз[+]. 22Садака айтмадык болсаңыз, онда гүнә газанмарсыңыз. 23Йөне Худайыңыз Реббе өз агзыңыз билен айдан садакаңызы айдышыңыз ялы, дилиңизиң геплән задыны ыхлас билен ерине етириң.


Бириниң үзүм ве бугдайыны иймек хакда

24Эгер сиз бириниң үзүм багына гирсеңиз, онуң үзүминден тә дойянчаңыз ийсеңиз ийиң, йөне ондан габа салып яныңыз билен алып гайтмаң. 25Эгер сиз бириниң экин мейданына гирсеңиз, бугдайың дәнесини элиңиз билен йыгсаңыз, йыгың, эмма онуң бугдайына орак салмаң[+].

#### 24‑нҗи бап

1Эгер бир адам бир гыза өйленсе, йөне ондан кемчилик тапандыгы үчин оны халамаса, онда, гой, ол аялының элине талак хатыны язып берсин ве оны өйүнден чыкарып гойберсин[+]. 2Ол аял онуң өйүнден гидип, башга бирине дурмуша чыкып билер. 3Эмма ол аялың икинҗи адамсы хем халаман, онуң элине талак хатыны берип, өйүнден ковса (я-да онуң икинҗи баран адамсы өлсе), 4ковуп гойберен биринҗи әри онуң харамдыгы үчин, оны икиленч өзүне аял эдип алмага хаклы дәлдир, чүнки бейле этмек Реббе неҗисликдир. Худайыңыз[†] Реббиң сизе мүлк эдип берйән ерини харама чыкармаң[+].

5Эгер бир адам тәзе өйленен болса, ол урша гитмесин я-да оңа хич хили җогапкәрчиликли иш табшырылмасын. Ол бир йыл өйүнде галып, өз алан аялы билен шады-хоррамлыкда яшасын[+].


Гиревлер, адам огурлыгы, ёканч дери кесели хакда

6Хич кимиң дегирменини я-да дегирмен дашыны гиревине алмаң, чүнки бу онуң дурмушыны гиревине алдыгыңыз болар.

7Эгер бири башга бир ысрайыллыны огурлап гул этсе я-да оны сатса, ол огурлан адам өлдүрилсин. Шейдип, сиз өз араңыздан пислиги айрып ташлаң[+].

8Дери кеселинден[†] гаты әгә болуң. Мениң леви руханыларына[†] буйрушым ялы, оларың сизе өвредйән хер бир задыны үнс билен ерине етириң[+]. 9Мүсүрден чыкып гайданыңызда, ёлда Худайыңыз Реббиң Меръеми[†] нәдендигини ядыңыза салың[+].


Карз бермек ве гирев алмак хакда

10Бирине бир зат карз берсеңиз, өйүне гирип, ондан гирев алмаң. 11Карз алан адамың өзи сизе гирев гетирйәнчә, дашарда отурың. 12Эгер ол адам гарып болса, онуң гиревине берйән донунда ятмаң. 13Онуң гиревини Гүн батманка ызына элтип бериң, шонда ол өз донунда ятар ве сизе алкыш айдар. Шейле хем бу Худайыңыз Реббиң хузурында саңа догрулык сайылар[+]. 14Исле ол өз ысрайыл[†] доганыңыз болсун, исле юрдуңдакы галаларда яшаян гелмишек, гараз, гарып ве мәтәч гүнлүкчиниң ишлән хакыны тутуп галмаң[+]. 15Хер гүн сиз оларың хакыны Гүн яшманка төлемелисиңиз. Себәби олар гарып ве оларың гүн-гүзераны шоңа баглыдыр. Ёгсам олар сизиң гаршыңыза Реббе налыш билен йүз тутарлар ве сиз гүнә газанарсыңыз[+].


Адалатлылык[†] хакында

16Аталар огуллары үчин өлүме хөкүм эдилмесин. Огуллар хем аталары үчин өлүме хөкүм эдилмесин. Хер ким диңе өз эден җенаятына гөрә өлүме хөкүм эдилсин[+]. 17Гелмишеге я-да етиме хөкүм эдиленде, эгрилик этмәң. Дулуң гейимини гиревине алмаң[+]. 18Өзүңизиң хем Мүсүрде гул боландыгыңызы ве Худайыңыз Реббиң сизи ол ерден азат эдендигини ядыңыздан чыкармаң. Шонуң үчин мен сизе шейле этмеги буюрярын.


Хасыл йыгнамак хакында

19Сиз мейданда хасылыңызы йыгнаныңызда, ол ерде ядыңыздан чыкарып галдыран дессәңизи гетирмек үчин, ызыңыза гайтмаң. Ол гелмишеге, етим-есире ве дула галсын. Шонда Худайыңыз Реб[†] сизиң әхли ишлериңизе берекет[†] берер[+]. 20Сиз зейтун агаҗыңызың мивесини каканыңызда, онуң галан-гачаныны чөплемәң. Олар гелмишеге, етим-есире, дула галсын. 21Үзүм багларыңызың үзүмини йыганыңызда, галан-гачаныны йыгмаң. Олары гелмишек үчин, етим-есир үчин ве дул аял үчин галдырың. 22Өзүңизиң хем Мүсүрде гул боландыгыңызы ядыңызда саклаң. Шонуң үчин мен сизе шейле этмеги буюрярын.

#### 25‑нҗи бап


Җезалар хакында

1Ики адам давалашса, гой, олар казыларың янына барсынлар. Казылар оларың арасындакы даваны чөзүп, догрыны догры, гүнәкәри гүнәкәр дийип җар этсинлер[+]. 2Эгер гүнәкәр урулмага лайык болса, казы өз гөзүниң алнында оны ятырып, эден гүнәсине гөрә санап гамчылатсын. 3Иң ёкары чәги кырк гамчыдыр, шондан артык болмасын. Эгер кырк гамчыдан көп урсаңыз, онда ысрайыл[†] доганыңыз гөзүңизиң алнында мертебесини йитирер[+].

4Харман дөвйән өкүзиң агзыны багламаң[+].


Өлен доганы үчин берҗай эдилмели борч

5Ага-ини биле яшаян болса, оларың бири өлсе ве онуң хем оглы ёк болса, ол мерхумың аялы башга бир кесекә әре гитмесин. Ол өлениң доганы онуң янына гирип, оңа өйленмелидир ве оңа доганының әрлик борҗуны ерине етирмелидир[+]. 6Ол аялың догран илкинҗи оглуның адына өлен доганының адыны даксын. Шонда ол мерхумың ады Ысрайылдан өчүп гитмез[+]. 7Эгер ол адам доганының дул галан аялына өйленмек ислемесе, дул аял гала дервезесиниң агзына яшулуларың[†] янына гелип: „Мениң әримиң доганы өз агасының адыны Ысрайылда галдырмакдан йүз өвүрйәр. Ол доганының дерегине мениң үчин әрлик борҗуны берҗай этмейәр“ дийсин. 8Соңра галаның яшулулары мерхумың доганыны чагырып, онуң билен геплешсинлер. Эгер ол шонда-да өз диенини тутуп: „Мен оңа өйленмек ислемейәрин“ дийсе, 9онда доганының аялы яшулуларың гөзүниң алнында онуң янына барып, онуң аягындакы чепегини чыкарып, онуң йүзүне түйкүрсин ве оңа: „Өз доганының өйүни дикелтмейән адама, ине, шейле эдйәрлер“ дийип, муны җар этсин[+]. 10Бүтин Ысрайылың ичинде онуң несли „чепеги чыкарылан өй“ хөкмүнде белли болсун.


Адалатлылык[†] хакда

11Ики адам уршуп дурка, бириниң аялы гелип, әрини халас этҗек болуп, уруп дуран адамың уят еринден тутса, 12ол аялың элини чапың. Оңа рехимдарлык этмәң. 13Торбаңызда ики дүрли: бири агыр, бири еңил терези дашы болмасын. 14Өйүңизде бири улы, бири кичи болан ики дүрли өлчег габы болмасын[+]. 15Сизиң диңе долы ве догры[†] терези дашыңыз, шейле хем, хакыкы өлчегиңиз болсун. Шонда Худайыңыз[†] Реббиң сизе берҗек еринде өмрүңиз узак болар. 16Чүнки адалатсызлык эдйәнлериң хеммеси Худайыңыз Реббиң назарында неҗисдир.


Амалеклери[†] өлдүрмек хакдакы буйрук

17Мүсүрден чыкып гайданыңызда, амалеклериң сизе нәме эдендигини ядыңыза салың[+]. 18Ысгын-мыдарсыз галан вагтыңыз, олар Худайдан горкман, ёлда үстүңизе чозуп, сизиң ызда галанларыңызың хеммесини гырдылар. 19Шонуң үчин хем, Худайыңыз Реббиң сизе мүлк эдип берен еринде яшаныңызда – Худайыңыз Реб[†] сизе әхли душманларыңызың элинден парахатчылык алып беренде, амалеклери хич ким ятламаз ялы, оларың адыны асманың астындан ёк эдип ташламагы ятдан чыкармаң[+].

#### 26-нҗы бап


Илкинҗи хасылдан берилйән садакалар[†]

1Худайыңыз[†] Реббиң мүлк эдип берйән юрдуна гелип, ол ерде орнашаныңызда, 2Онуң сизе берйән бу ериниң әхли мивелериниң илкинҗи хасылындан себеде салып, Өзүне ыбадат эдилмеги үчин Худайыңыз Реббиң сайлаҗак ерине барың[+]. 3Сиз шол дөвүрде хызмат эдйән руханының[†] янына барып, оңа: „Бу гүн мен Реббиң ата-бабаларымыза вада эден юрдуна гелендигими Худайыңыз Реббиң хузурында җар эдйәрин“ дийиң. 4Руханы сизиң элиңизден себеди алып, Худайыңыз Реббиң гурбанлык сыпасының[†] өңүнде гойсун. 5Сен Худайыңыз Реббиң хузурында шейле дий: „Сергездан сириялы мениң ата-бабамды. Ол бирнәче адам билен Мүсүре гитди ве ол ерде гелмишек болуп яшады. Ондан көп санлы бейик, гүйчли халк эмеле гелди[+]. 6Мүсүрлилер бизи эздилер, гынадылар, агыр ишлер билен эгнимизден басдылар[+]. 7Биз ата-бабаларымызың Худайы Реббе дады-перят этдик. Реб[†] бизиң сесимизе гулак асды ве бизиң чекйән җебирлеримизи, агыр зәхметимизи ве эзилйәндигимизи гөрди[+]. 8Реб Өз гудраты ве гүйҗи билен, әпет элхенчликлериниң гүйҗи билен, аламатлары ве мугҗызалары билен бизи Мүсүрден чыкарып гетирди[+]. 9Ине, бизи бу ере гетирип, бизе сүйт ве бал акян юрды берди[+]. 10Шейдип, мен Реббиң өзүме берен ериниң илкинҗи мивесини гетирдим“. Сиз оны Худайыңыз Реббиң хузурында гоюп, Онуң хузурында баш эгип сежде эдиң. 11Соңра Худайыңыз Реббиң өзүңизе ве өйүңизе эчилен болелинлиги үчин левилер[†] ве араңызда яшаян гелмишеклер билен биле шатланып байрам эдиң.

12Үчүнҗи йылда (хасылың ондан бири берилйән йылы) әхли хасылыңызың ондан бирини левилере, гелмишеклере, етимлере ве дуллара берениңизде, олар галаларыңызда ондан ийип дойсунлар[+]. 13Соңра сиз Худайыңыз Реббиң хузурында шейле дийиң: „Мен өйүмден Сениң мукаддес[†] пайыңы айырдым. Сениң маңа берен буйрукларыңың эсасында мен оны левилере, арамызда яшаян гелмишеклере, етимлере ве дуллара бердим. Мен Сениң буйрукларыңдан хич яна чыкмадым, оларың хич бирини ятдан чыкармадым. 14Мен яс тутян вагтым мукаддес пайыңдан иймедим. Мурдар[†] вагтым мен ондан хич зат пайламадым. Мен ондан хич зады өлә хөдүр этмедим. Эдил маңа буйрушың ялы эдип, Худайым Реб, Саңа боюн эгдим[+]. 15Мукаддес меканың асмандан бизе середип, Өз халкың Ысрайылы ялка ве ата-бабаларымыза сөз бершиң ялы, бизе багыш эден сүйт ве бал акян юрдуңа берекет[†] индер“[+].


Реббиң сайлан халкы

16Худайыңыз Реббиң бу гүнки сизе берйән шу парзларыны[†] ве хөкүмлерини берҗай эдиң. Олары тутуш йүрегиңиз билен җан-тенден ерине етириң. 17Бу гүн сиз Реббиң өз Худайыңыз болмагыны газанып, Онуң ёлундан йөреҗекдигиңизи, Онуң парзларыдыр табшырыкларыны[†] ве хөкүмлерини ерине етирип, Оңа гулак асҗакдыгыңызы мәлим этдиңиз. 18Бу гүн Реб сөз берши ялы, Ол сизи Өзүниң гымматлы халкы хөкмүнде сайландыгыны ве Онуң буйрукларыны ерине етирмелидигиңизи мәлим этди[+]. 19Чүнки Ол шөхратда,[†] мешхурлыкда ве сылаг-хорматда Өзүниң ярадан әхли миллетлеринден[†] сизи ёкарда гойды. Ол Өз сөз берши ялы, сиз Худайыңыз Реббиң мукаддес халкы боларсыңыз»[+].

#### 27‑нҗи бап


Эйбал дагында гурлан гурбанлык сыпасы[†]

1Соңра Муса Ысрайылың яшулулары[†] билен халка шейле табшырыклар[†] берди: «Бу гүнки мениң сизе табшырян әхли буйрукларымы берҗай эдиң. 2Иордан дерясындан[†] гечип, Худайыңыз[†] Реббиң сизе берйән юрдуна гирен гүнүңиз, улы дашлары дикип, олара хек чалың[+]. 3Ата-бабаларыңызың Худайы Реббиң сөз берши ялы, Иордандан гечип, Худайыңыз Реббиң берйән сүйт ве бал акян юрдуна гирениңизде, бу Кануның[†] әхли сөзлерини дашларың йүзүне язың. 4Шейлеликде, сиз Иордандан гечениңизде, мениң бу гүнки буйрушым ялы, шол дашлары Эйбал дагында дикип, олара хек чалың. 5Шол ерде Худайыңыз Реббе дашдан гурбанлык сыпасыны гуруң, дашлары тайярланыңызда демир гураллар уланмаң[+]. 6Худайыңыз Реббиң гурбанлык сыпасы демир дегмедик дашлардан ясалсын. Соңра онуң үстүнде Худайыңыз Реббе якма гурбанлыгыны бериң. 7Худайыңыз Реббиң хузурында шатланып, саламатлык гурбанлыгыны бериң, оны шол ерде ийиң[+]. 8Бу Кануның әхли сөзлерини дашларың йүзүне дүшнүкли эдип язың»[+].

9Соңра Муса ве леви руханылары:[†] «Эй, ысрайыл[†] халкы, үмсүм бол ве гулак гой! Хут шу гүн сиз Худайыңыз Реббиң халкы болдуңыз[+]. 10Шонуң үчин хем сиз Худайыңыз Реббе гулак асып, Онуң бу гүнки мениң үстүм билен сизе берйән табшырыкларыны ве парзларыны[†] ерине етириң» дийип, әхли ысрайыллара йүзлендилер.


Он ики нәлет

11Шол гүн Муса ысрайыл халкына шейле табшырыклар берди: 12«Иордан дерясындан гечениңизде, шимгон, леви, яхуда,[†] ысакар, юсуп ве бенямин тирелери алкыш сөзлери айтмак үчин Геризим дагының өңүнде дурсунлар[+]. 13Рубен, гат, ашер, зебулун, дан ве нафталы тирелери болса нәлет сөзлери окамак үчин Эйбал дагының өңүнде дурсунлар. 14Шундан соң левилер[†] гаты сес билен әхли ысрайыллара шуны җар этсинлер:

15„Кимде-ким Реббе неҗис болан сенет ишлерини эдип, бут[†] я-да шекил ясап, оны гизлин ерде сежде этмек үчин гойса, гой, оңа нәлет болсун!“ Әхли халк „Омын!“[†] дийсин[+].

16„Ата-энесини кемсиден адама нәлет болсун!“ Әхли халк „Омын!“ дийсин[+].

17„Гоңшусының арачәк дашыны сүйшүрене нәлет болсун!“ Әхли халк „Омын!“ дийсин[+].

18„Көри ёлдан азашдырана нәлет болсун!“ Әхли халк „Омын!“ дийсин[+].

19„Гелмишеге, етиме ве дул хатына адалатсызлык эден адама нәлет болсун!“ Әхли халк „Омын!“ дийсин[+].

20„Өз атасыны намыса гоюп, онуң аялы билен ятана нәлет болсун!“ Әхли халк „Омын!“ дийсин[+].

21„Ислендик хайван билен янашана нәлет болсун!“ Әхли халк „Омын!“ дийсин[+].

22„Бир атадан я-да бир энеден болан гыз доганы билен ятана нәлет болсун!“ Әхли халк „Омын!“ дийсин[+].

23„Өз гайыненеси билен ятана нәлет болсун!“ Әхли халк „Омын!“ дийсин[+].

24„Гизлинликде адам өлдүрене нәлет болсун!“ Әхли халк „Омын!“ дийсин[+].

25„Нәхак ган[†] дөкмек үчин пара алана нәлет болсун!“ Әхли халк „Омын!“ дийсин[+].

26„Бу канунларың сөзлерини оңламаяна, олары ерине етирмейәне нәлет болсун!“ Әхли халк „Омын!“ дийсин[+].

#### 28‑нҗи бап


Боюн эгмекликден гелйән берекетлер[†]

1[•]Эгер сиз диңе Худайыңыз[†] Реббе гулак асып, Онуң бу гүнки мениң үстүм билен берйән әхли буйрукларыны ыхлас билен ерине етирсеңиз, Худайыңыз Реб[†] сизи ер йүзүндәки әхли миллетлерден[†] бейгелдер[+]. 2Эгер сиз Худайыңыз Реббе гулак ассаңыз, үстүңизе берекет ягып, сизи берекет гуршап алар.

3Галаларыңыза хем, атызларыңыза хем берекет ягар.

4Худайыңыз Реб хер бир этҗек ишиңизе берекет берер, көп огул-гызлы боларсыңыз, мал-гараларыңызың саны артып, топрагыңызың хасылы бол болар.

5Себедиңиз долы болар, сачагыңыз берекетли болар.

6Нирә гитсеңиз хем, нәме этсеңизем берекетли боларсыңыз[+].

7Реб сизе гаршы баш гөтерен душманларыңызы сизиң өңүңизде дерби-дагын эдер. Олар сизиң үстүңизе бир тарапдан чозуп, ызларына чар тарапа гачарлар[+]. 8Реб сизиң аммарларыңыза, башлан хер бир ишиңизе берекет инмеги үчин буйрук берер. Худайыңыз Реб өзүңизе берйән юрдунда сизи ялкар[+]. 9Эгер сиз Худайыңыз Реббиң буйрукларыны ерине етирип, Онуң ёлундан йөресеңиз, Ол сөз берши ялы, сизи Өзүниң мукаддес[†] халкы эдер[+]. 10Ер йүзүндәки әхли халклар сизиң Реб тарапындан сайланандыгыңызы гөрерлер ве олар сизден горкарлар. 11Ата-бабаларыңыза вада эден юрдунда яшаныңызда, Реб сизиң өрңәп өсмегиңизи, мал-гараларыңызың артмагыны ве топрагыңызың хасылыны боллук билен эчилер. 12Реб Өзүниң бай хазынасы болан асманы ачып, ериңизе вагтында ягыш ягдырар ве башына баран хер бир ишиңизде берекет берер. Сиз көп халклара карз берерсиңиз, эмма өзүңиз хич кимден карз алмарсыңыз[+]. 13Худайыңыз Реббиң бу гүнки мениң үстүм билен сизе берйән буйрукларына боюн эгип, олары ыхлас билен ерине етирсеңиз, Реб сизи аякда дәл-де, башда гояр. 14Башга худайлара гуллук этмек үчин, оларың ызына дүшмесеңиз, мениң бу гүнки берйән буйрукларымың хиҗисинден йүз өвүрмесеңиз, олардан сага-сола совулмасаңыз, сиз диңе белентде боларсыңыз, песде болмарсыңыз.


Боюн эгмезликден гелйән нәлетлер

15[•]Эмма сиз Худайыңыз Реббе боюн болман, Онуң бу гүнки мениң үстүм билен берйән әхли табшырыкларыны[†] ве парзларыны[†] ыхлас билен ерине етирмесеңиз, онда, гой, шу нәлетлериң әхлиси сизиң башыңыздан инсин ве сизи гуршап алсын[+].

16Галаларыңыза, атызларыңыза нәлет болсун.

17Себедиңизе, сачагыңыза нәлет болсун.

18Өрңәп өсмегиңизе, топрагыңызың хасылына, сыгырларыңызың ве доварларыңызың артмагына нәлет болсун.

19Нирә гитсеңиз хем, нәме этсеңизем сизе нәлет болсун.

20Этҗек болян әхли ишлериңизиң үстүнден Реб бетбагтчылык, ховсала ве шовсузлык индерер. Менден йүз өврүп, пис ишлер эдендигиңиз үчин, сиз гырлып, тиз хеләк боларсыңыз. 21Мүлк эдинмек үчин баран ериңизден ёк эдйәнчә, Реб сизи гыргына берер. 22Реб сизе бедени игледйән кеселден, гыздырмадан, чишмеден, ысытмадан, гуракчылыкдан, якып яндырян эпгекден ве хеңден яңа эҗир чекдирер. Тә долы хеләк болянчаңыз, шейле күлпетлер сизден айрылмаз[+]. 23Депәңиздәки асман мисе, аягыңызың астындакы ер болса демре дөнер. 24Реб ериңизе ягдырян ягшыны тозана өврер. Сиз долы гырылянчаңыз, үстүңизе асмандан диңе гум ягар[+].

25Реб сизи душманларыңызың өңүнде еңлише сезевар эдер. Сиз оларың гаршысына бир тарапдан хүҗүм этсеңиз, ызыңыза гачаныңызда чар тарапа гачарсыңыз. Башыңыздан инен бела-бетерлер ер йүзүндәки әхли шалыклары ховсала салар[+]. 26Сизиң җесетлериңиз асмандакы гушлара ве ердәки хайванлара иймит болар. Олары ковмага адам тапылмаз[+]. 27Реб сизе Мүсүрде гөркезен башлы яралар билен: өргүн, ириңли яралар ве гиҗилевүк билен эҗир чекдирер. Сиз олардан сапланып билмерсиңиз[+]. 28Реб сизи дәлиредер, гөзүңизи көр эдер, акылыңыздан азашдырар. 29Гараңкылыкда көрлериң серменекләп йөрейишлери ялы, гүндиз хем ёлуңызы сермеләп йөрәрсиңиз, эмма сиз ёлуңызы тапып билмерсиңиз. Сизи дынгысыз эзерлер ве таларлар, сизиң дадыңыза хич ким етмез[+]. 30Бир гыза адагланарсыңыз, эмма онуң билен башга бири ятар. Җай гурарсыңыз, эмма онда өзүңиз яшамарсыңыз. Үзүм агачларыны отурдарсыңыз, эмма онуң мивесинден иймерсиңиз[+]. 31Өкүзиңизи гөзүңизиң алнында соярлар, эмма онуң этинден иймерсиңиз. Эдил гапдалыңызда эшегиңизи огурларлар, эмма ызына гетирмезлер. Гоюнларыңызы душманларыңыза берерлер. Сизе көмек эден болмаз. 32Огулларыңыз ве гызларыңыз гөзүңизиң алнында башга халклара берлер. Гүнузын олары агтармакдан яңа, гөзүңизиң нуры өчер, эмма элиңизден гелен зат болмаз[+]. 33Танамаян бир халкыңыз ериңизиң хасылыны ийип, чекен агыр зәхметиңизиң хөзирини гөрер. Сиз дынгысыз эзилип гыналарсыңыз[+]. 34Сизиң гөзүңиз билен гөрҗек гөргүлериңизден яңа, акылыңыз чашар. 35Реб дызыңыза, аягыңыза, өкҗәңизден тә сүйр депәңизе ченли агырылы чыбанлар чыкарар[+]. 36Реб сизи ве сизиң үстүңизден гойлан патышаны өзүңизиң, хатда ата-бабаларыңызың хем танамаян-билмейән халкының үстүнден элтер. Ол ерде сиз агачдан ве дашдан ясалан башга худайлара гуллук эдерсиңиз[+]. 37Реббиң сизи элтен әхли халкларының арасында олар үчин горкы боларсыңыз, диле дүшүп, гүлки боларсыңыз[+].

38Мейдана көп тохум сеперсиңиз, эмма аз хасыл аларсыңыз, чүнки оны чекиртге ийип ёк эдер[+]. 39Үзүм агачларыны экип, олара середерсиңиз. Эмма онуң не хасылыны йыгнарсыңыз, не-де шерабындан ичерсиңиз, чүнки оны гурчук иер[+]. 40Сизиң тутуш юрдуңызда зейтун агачлары гөгерер, эмма сиз өзүңизе зейтун ягыны гуймарсыңыз, чүнки онуң мивеси ере дөкүлер. 41Огулларыңыз ве гызларыңыз болар, эмма сиз олары йитирерсиңиз, чүнки олар есир эдилип әкидилер[+]. 42Әхли агачларыңызың ве экин мейданларыңызың хасылыны чекиртгелер ийип гидер. 43Араңызда яшаян гелмишеклер сизден хас ёкары гөтерилер, сиз болса кем-кемден песе дүшерсиңиз. 44Олар сизе карз берерлер, эмма сиз олара карз берип билмерсиңиз. Олар башда боларлар, сиз болса аякда галарсыңыз.

45Шу нәлетлериң әхлиси сизе сиңип, тә ёк болянчаңыз, сизи гуршап алар. Себәби сиз Худайыңыз Реббе боюн эгмән, бу гүн Онуң сизе мениң үстүм билен берйән табшырыкларыны ве парзларыны ерине етирмедиңиз. 46Бу күлпетлер сизиң ве несиллериңизиң арасында башга халклар үчин хемишелик аламат ве мугҗыза болсун. 47Себәби сиз әхли задың берекетли болмагы үчин Худайыңыз Реббе шадыянлык ве җошгунлы йүрек билен гуллук этмедиңиз[+]. 48Шонуң үчин хем сиз ач-сувсуз, ялаңач ве хемме зада зар болуп, Реб тарапындан сизиң гаршыңыза иберилен душманыңыза гуллук эдерсиңиз. Реб сизи тә ёк эдип ташлаянча, бойнуңыздан демир боюнтырык асып, сизи эзер[+]. 49Реб узак ерден, ериң аңруҗундан сизе оларың дилине дүшүнмейән бир халкыңызы гетирер. Бу халк сизи бүргүт кимин ювудар[+]. 50Шол йүзи хырсыз халк яшы-гаррыны сыламаз, рехим-шепагат этмез. 51Сиз ёк болуп гидйәнчәңиз, олар мал-гараларыңызы, ериңизиң хасылыны иерлер. Сиз хеләк болянчаңыз, сизиң не дәнәңиз, не шерабыңыз, не ягыңыз, не-де сыгырларыңыздыр доварларыңыз галар[+]. 52Олар Худайыңыз Реббиң сизе берен ерине гелип, сизиң бил баглан әхли бейик ве берк диварлы галаларыңызы габава саларлар[+]. 53Душманыңыз сизиң дашыңызы габап, чыкгынсыз ягдая саланда, сиз ачлыкдан яңа өз багрыңыздан өнен перзентлериңизи – Худайыңыз Реб тарапындан берлен огул-гызларыңызың этини иерсиңиз[+]. 54Араңыздакы иң мылайым ве эли ачык адам барҗа иймитини өз доганындан, сөйгүли аялындан, дири галан чагаларындан гысганар. 55Ол чагаларының этинден оларың хиҗисине бермез, себәби душман әхли галаларыңызы габап, сизи чыкгынсыз ягдая саланда, олара иймәге хич зат галмаз. 56Араңыздакы сахы ве нәзик аял, өз сахылыгындан ве нәзиклигинден яңа аягыны ере басмаян зенан нахарыны өз мәхрибан адамсындан, огул-гызындан гысганар. 57Душманыңыз галаларыңызы габап, сизи чыкгынсыз ягдая саланда, шол аял догранындан соң, хатда сатанының арасындан чыкан чагасының ёлдашыны гысганып, өз догран чагаларыны хем ачлыкдан яңа огрынча иер[+].

58Бейик ве хайбатлы Худайыңыз Ребден горкуп, бу китапда язылан бу Кануның[†] әхли сөзлерини ыхлас билен ерине етирмесеңиз, 59онда Реб сизи ве сизиң несиллериңизи элхенч белалара, агыр ве ызы үзүлмейән җебирлере, эми ёк кеселлере дучар эдер. 60Ол сизиң Мүсүрде вагтыңыз сизи горкузан әхли кеселлериңизи сизиң башыңыздан индерер. Ол кеселлер сизе орнашып галар[+]. 61Хатда шу Канун китабында[†] язылмадык бейлеки әхли ёканч кеселлери ве дертлери, тә сизиң барыңыз гырылянчаңыз, Реб сизиң башыңыздан индерер. 62Сиз асман йылдызлары ялы көпдүңиз, эмма сиз аз болуп галарсыңыз, себәби сиз Худайыңыз Реббе боюн эгмедиңиз[+]. 63Реб сизе ягшылык эдип, сизиң саныңызы көпелденде, нәче леззет алан болса, сизи гырып ёк эденде хем шонча леззет алар. Мүлк эдинмек үчин баран ериңизден сиз согрулып ташланарсыңыз[+]. 64Реб сизи ериң бир уҗундан бейлеки уҗуна ченли әхли халкларың арасына даргадып гойберер. Ол ерде сиз өзүңизиң-де, ата-бабаларыңызың-да танамадык ве билмедик агачдан ве дашдан ясалан башга худайлара гуллук эдерсиңиз[+]. 65Ол халкларың арасында сиз җаныңыза арам тапмарсыңыз ве аягыңызың дынҗыны алмага ер тапылмаз. Ол ерде Реб сизе бүкгүлдейән йүрек, күтелен гөзлер ве сынан гөвүн берер. 66Җаныңыз сув үстүнде болар. Сиз гиҗе-гүндиз горкуда болуп, сизде яшайша хич хили умыт болмаз. 67Йүрегиңизи гаплаҗак горкы ве гөзүңизиң гөрҗек затлары себәпли, эртирлерине сиз: „Вах, тизрәк агшам дүшседи!“ диерсиңиз, агшамына болса: „Вах, тизрәк даң атсады!“ диерсиңиз[+]. 68Сизиң инди гайдып гөрмеҗекдигиңизе сөз берен ёлумдан, Реб сизи гәмилер билен ене-де ызыңыза Мүсүре алып гидер. Ол ерде сиз өзүңизи гул ве гырнак эдип душманларыңыза сатува хөдүрләрсиңиз, эмма сизи сатын алан болмаз»[+].

#### 29-нҗы бап


Реб[†] Мовапда ысрайыллар билен әхт[†] эдйәр

1Ине, Хорепде[†] эдилен әхтден дашары, Реббиң Муса Мовапда ысрайыллар билен баглашмагы буйран әхтиниң шертлери шулардыр[+]. 2Муса әхли ысрайыллары йыгнап, олара шейле дийди: «Сиз Реббиң гөзүңизиң алнында Мүсүре, фараона,[†] онуң әхли эмелдарларына ве тутуш юрдуна нәме эдендигиниң хеммесини гөрдүңиз. 3Сиз бу гудратлы сынаглары, аламатлары ве бейик мугҗызалары өз гөзүңиз билен гөрдүңиз. 4Эмма шу гүне ченли Реб сизе дүшүнмегиңиз үчин акыл, гөрмегиңиз үчин гөз, эшитмегиңиз үчин гулак бермеди[+]. 5Реб: „Мен сизи кырк йыллап чөлде айладым. Эгниңизе геен эшигиңиз йыртылмады, аягыңыза геен чарыгыңыз көнелмеди[+]. 6Сиз чөрек иймедиңиз, шерап, чакыр ичмедиңиз. Мен муны Худайыңыз[†] Реббиң Мендигими билиң дийип этдим“ дийди[+]. 7Бу ере гелениңизде, Хешбоның ханы Сихон ве Башан[†] юрдуның ханы Ог бизиң гаршымыза сөвеше чыкдылар, эмма биз олары дерби-дагын этдик[+]. 8Биз оларың ерини алып, рубенлере, гатлара ве манаша тиресиниң ярысына мүлк эдип бердик[+]. 9Шонуң үчин хем, эдйән хер бир ишиңизде үстүнлик газанар ялы, бу әхтиң шертлерини ыхлас билен ерине етириң[+].

10-11Бу гүн тире баштутанларыңыз, яшулуларыңыз,[†] ёлбашчыларыңыз, Ысрайылың әхли эркеклери, сизиң чагаларыңыз, аялларыңыз, араңызда яшаян гелмишеклер, одуныңызы чапянлар, сувуңызы дашаянлар – әхлиңиз бу ере үйшүп, Худайыңыз Реббиң хузурында дурсуңыз[+]. 12Бу гүн Худайыңыз Реббиң сизиң билен баглашян әхтине ант ичип гиришерсиңиз. 13Чүнки Ол сизе ве ата-бабаларыңыз Ыбрайыма, Ысхага ве Якуба сөз берши ялы, бу гүн Ол сизи Өз халкы эдип алар ве Худайыңыз болар[+]. 14-15Худайымыз Реб бу гүн бизиң янымызда – Өз хузурында дуранлар билен дәл-де, эйсем болмадыклар биленем вада эдип әхт баглашяр.

16Мүсүрде нәхили яшандыгымызы, дүрли халкларың арасындан өтүп-гечип, бу ере нә гүнлүк билен гелендигимизи билйәнсиңиз. 17Сиз оларың арасында агачдан, дашдан, алтындан ве күмүшден ясалан неҗис бутлары гөрдүңиз. 18Әгә болуң, бу гүн сизиң араңызда Худайымыз Ребден йүреги совашып, шол халкларың худайларына гуллук эдйән эркек я аял, машгала я-да тире болмасын. Араңызда шейле адамларың болмагы, аҗы ве зәхерли өсүмлигиң көки ялыдыр[+]. 19Бу эдилен ваданы эшиден хер бириңиз өз-өзүңизи өвмәң ве йүрегиңизде: „Биз текепбирлик ёлумыздан гитсек хем аман галарыс“ дийип пикир этмәң. (Шейле пикир ягшының-да, яманың-да башына бела гетирер.) 20Реб шейле текепбир адамлары багышламаз. Чүнки Реббиң гахары ве газап оды олара гаршы туташар. Бу китапда язылан әхли нәлетлер оларың башындан инер ве Реб оларың адыны асманың астындан өчүрип ташлар[+]. 21Бу Канун китабында[†] язылан әхтиң әхли нәлетлери боюнча, олар бетбагтчылыга дучар болар ялы, Реб олары Ысрайылың әхли тирелериниң арасындан айратын гояр.

22Сизден соңкы несиллер, сизиң чагаларыңыз, шейле хем узак юртдан гелҗек кесекилер бу юртда болян вейранчылыклары, сизиң үстүңизден Реббиң лагнат индеришини гөрүп: 23„Күкүрт! Дуз! Тутуш юрт яняр! Хич зат экилмез, хич зат гөгермез, гайдып хич хили өсүмлик өсмез. Реб газап атына атланып, Содом,[†] Гомора,[†] Адма ве Себойым галаларыны ёк эдиши ялы йыкып-юмурды!“ диерлер[+]. 24Әхли миллетлер:[†] „Реб бу юрды нәме үчин бейле этдикә? Бу гахар-газабың себәби нәмекә?“ дийшип гең галарлар[+]. 25Олар шейле нетиҗә гелерлер: „Мунуң себәби шудур: ысрайыллар өзлерини Мүсүрден чыкарып гетирен ата-бабаларының Худайы Реб билен баглашан әхтини рет этдилер[+]. 26Олар Ребден йүз өврүп, башга худайлара гуллук этдилер. Өзлериниң танамаян ве Реббиң олара сежде этмәге ыгтыяр бермедик худайларына сежде этдилер. 27Шонуң үчин хем Реббиң бу юрда гахары гелип, бу китапда язылан әхли нәлетлери бу юрдуң үстүнден ягдырды[+]. 28Реб олары гүйчли гахар билен, газап атына атланып, өз юртларындан ковуп чыкарып, шу гүнки гөршүңиз ялы, башга юрда әкидип ташлады“[+].

29Гизлин сырлар Худайымыз Реббе дегишлидир. Эмма бу Кануның[†] әхли сөзлерини ерине етирмек үчин аян эдилен затлар эбедилик бизе ве бизиң чагаларымыза дегишлидир[+].

#### 30-нҗы бап


Тәзеден дикелтме ве ялканыш

1Мен сизиң өңүңизде алкышлар ве нәлетлер гойдум. Олар сизиң башыңыза дүшенде, сиз Худайыңыз[†] Реббиң сизи даргадып гойберен миллетлериниң[†] арасындакаңыз, бу ялканышлары ве нәлетлери ядыңыза салсаңыз[+] 2ве Худайыңыз Реббе доланып, мениң бу гүнки сизе табшырышым ялы, өзүңиз хем, чагаларыңыз хем тутуш йүрегиңиз билен җан-тенден Оңа гулак ассаңыз,[+] 3диңе шонда Худайыңыз Реб[†] сизе өңки абаданчылыгыңызы гайтарып берер ве рехим-шепагат эдер. Худайыңыз Реб сизи даргадып гойберен башга халкларының ичинден ене-де ызыңыза йыгнар[+]. 4Хатда сиз дүнйәниң ол четине сүргүн[†] эдилен хем болсаңыз, Худайыңыз Реб сизи ол ерден йыгнап, ызыңыза гетирер[+]. 5Худайыңыз Реб сизи ата-бабаларыңызың мүлк ерине элтер. Сиз ол ери эеләрсиңиз. Ол ата-бабаларыңыза гаранда, сизе хас көп берекет[†] берип, саныңызы хас-да артдырар. 6Худайыңыз Реб Өзүне боюн эгдирмек үчин сизиң йүрегиңизи ве несиллериңизиң йүрегини үйтгедер, шонда сиз Худайыңыз Ребби тутуш йүрегиңиз билен җан-тенден сөйүп яшарсыңыз[+]. 7Худайыңыз Реб бу әхли лагнатлары душманларыңыза ве сизе зулум эден гаршыдашларыңызың үстүне ягдырар[+]. 8Шондан соң сиз ене-де Реббе гулак асарсыңыз, Онуң бу гүнки мениң үстүм билен берйән әхли буйрукларыны ерине етирерсиңиз. 9-10Эгер сиз Худайыңыз Реббе гулак асып, шу Канун китабында[†] язылан Онуң табшырыкларыдыр[†] парзларыны[†] берҗай этсеңиз, Худайыңыз Реббе тутуш йүрегиңиз ве җаныңыз-тениңиз билен долансаңыз, Худайыңыз Реб хер бир этҗек ишиңизе берекет берер, огул-гызыңыз көп болар, мал-гараларыңызың саны артып, ериңизиң хасылы бол болар. Чүнки Реб ата-бабаларыңыза ягшылык эденинде леззет алшы ялы, сизе ягшылык эденинде хем леззет алар.


Яшайшы сайламага чагырыш

11Хакыкатдан-да, Онуң бу гүнки мениң үстүм билен берйән буйругы сизиң үчин кын дәл я-да эл етмез ялы гаты узакда дәл. 12„Биз оны эшидип, ерине етирер ялы, ким бизиң үчин гөге чыкып, оны бизе гетирип берер?“ диймезлигиңиз үчин, ол гөкде дәлдир[+]. 13Я-да сизиң: „Биз оны эшидип, ерине етирер ялы, ким бизиң үчин деңзиң аңры тарапына гечип, оны бизе гетирип берер?“ диймезлигиңиз үчин, ол деңзиң аңырсында дәлдир. 14Ёк, бу сөзлер сизе җуда якындыр. Ерине етирмегиңиз үчин бу сизиң агзыңызда ве йүрегиңиздедир. 15Ине, бу гүн мен сизиң өңүңизде яшайыш ве ягшылык, өлүм ве яманлык гойярын[+]. 16Мениң бу гүн табшырышым ялы, Худайыңыз Ребби сөйүп, Онуң ёлундан йөресеңиз, Онуң табшырыкларыны, парзларыдыр хөкүмлерини берҗай этсеңиз, онда сиз яшарсыңыз ве көпелерсиңиз. Мүлк эдинмек үчин баран ериңизде Худайыңыз Реб сизи ялкар. 17Эмма йүрегиңиз Ондан дөнүп, гулак асман ёлдан чыкып, башга худайлара сыгынып гуллук этсеңиз, 18онда тутушлайын хеләк болҗакдыгыңызы бу гүн сизе җар эдйәрин. Иордан дерясындан[†] гечип, мүлк эдинҗек ериңизде узак яшамарсыңыз. 19Бу гүн сизиң өңүңизде яшайыш ве өлүм, алкыш ве нәлет гояндыгыма сизе гаршы шаят болмага асманы ве ери чагырярын. Яшайшы сайлаң, шонда сизиң өзүңиз хем яшарсыңыз, несиллериңиз-де яшар. 20Худайыңыз Ребби сөйүң, Оңа гулак асың ве Оңа бил баглаң, чүнки яшайшыңызың ве өмрүңизиң узаклыгы Ондадыр. Бу Реббиң ата-бабаларыңыз Ыбрайыма, Ысхага, Якуба бермеги вада эден юрдунда яшамагыңыз үчиндир»[+].

#### 31‑нҗи бап


Ешува Мусаның орунбасары сайланяр

1Муса әхли ысрайыл[†] халкының өңүнде сөзүни соңлап, шейле дийди: 2«Мен хәзир бир йүз йигрими яшымда. Мундан бейләк мен баштутан болуп билҗек дәл. Реб[†] маңа: „Сен Иордандан аңры гечмерсиң“ дийди[+]. 3Худайыңыз[†] Реббиң Өзи сизиң өңүңизден гечер. Ол әхли халклары сизиң өңүңизден ёк эдер ве сиз оларың ерини мүлк эдинерсиңиз. Реббиң сөз берши ялы, Ешува сизе баш болуп, дерядан гечер[+]. 4Реб аморларың[†] ханы Сихон билен Огы өлдүрип, оларың юрдуны вейран эдиши ялы, бу халклары хем шейле эдер[+]. 5Реб олары сизе табшырар, сиз хем олары мениң буйрушым ялы эдерсиңиз[+]. 6Дөзүмли ве мерт болуң! Олардан горкмаң, довла дүшмәң, себәби сизиң билен гитҗек хут Худайыңыз Реббиң Өзүдир. Ол сизи хич вагт еке ташламаз, терк этмез»[+]. 7Соңра Муса Ешуваны чагырып, әхли ысрайылларың гөзүниң алнында шейле дийди: «Дөзүмли ве мерт бол, чүнки Реббиң ата-бабаларыңыза вада эден юрдуна бу халк билен гитҗек еке-тәк сенсиң. Бу юрды олара мүлк эдип пайлап берҗек хем диңе сенсиң![+] 8Реббиң Өзи сениң өңүңден гидер. Ол сениң билен болар. Ол сени хич вагт еке ташламаз, терк этмез. Горкма ве довла дүшме!»


Канун китабыны[†] унутмазлык хакда

9Соңра Муса шу Кануны[†] язып, оны Реббиң Әхт сандыгыны[†] гөтерйән леви руханыларына[†] ве Ысрайылың әхли яшулуларына[†] берди. 10Муса олара шейле буйрук берди: «Хер единҗи йылың – карзларың гечилйән йылының ахырында, Чатма байрамында,[†][+] 11әхли ысрайыллар Худайыңыз Реббиң хузурына, Онуң Өз сайлаҗак ерине геленлеринде, сиз шу Кануны әхли ысрайыллара эшитдирип окаң[+]. 12Әхли халкы: эркеклери, аяллары, чагалары, шейле хем галаларыңызда яшаян гелмишеклери йыгнаң. Олар бу барада эшиденлеринде, Худайыңыз Ребден горкуп, бу Кануның әхли сөзлерини ыхлас билен ерине етирмеги өвренсинлер[+]. 13Оларың бу Кануны билмейән чагалары хем Иордан дерясының[†] аңырсындакы мүлк ерлеринде яшанларында муны эшидип, Худайыңыз Ребден горкмагы өвренсинлер».

14Реб Муса: «Сениң өлмели вагтың голайлашды. Ешуваны чагыр-да, икиңиз хем Маңа йүз тутулян чадыра барың, Мен оңа буйрукларымы мәлим этҗек» дийди. Шейлеликде, Муса билен Ешува икиси Реббе йүз тутулян чадыра[†] бардылар[+]. 15Реб чадырда булут сүтүни гөрнүшинде[†] пейда болды. Булут сүтүни чадырың гирелгесинде дурды[+]. 16Реб Муса шейле дийди: «Тизара сен өлүп, ата-бабаларыңа говшарсың. Шондан соң бу халк барян ериндәки кесеки халкларың худайларына сежде этмек билен зына эдерлер. Олар Мениң билен эден әхтини бозуп, Мени терк эдерлер[+]. 17Шол гүн Мениң гахар-газабым оларың үстүнден инер. Мен олары терк эдип, олардан йүз өврерин. Олар шобада хеләк боларлар, оларың үстүнден көп бела-бетерлер инер. Шол гүн олар: „Арамызда Худайымызың ёкдугы себәпли, бу бела-бетерлер бизиң үстүмизден индимикә?“ диерлер[+]. 18Оларың башга худайлара тарап өврүлип, эден әхли эрбетликлери үчин, шол гүн Мен олардан хөкман йүз өврерин.

19Шонуң үчин хем инди бу айдымы язып алың ве ысрайыллара өвредиң, олар окасынлар. Шонда бу айдым Маңа ысрайылларың гаршысына шаят болар[+]. 20Чүнки Мен олары ата-бабаларына вада эден юрдума – сүйт ве бал акян юрда гетиренимде, олар ийип-ичип, гарынлары док болуп месиргәп, башга худайлара сыгынып, олара гуллук эдерлер. Мени йигренип, Мениң әхтими бозарлар[+]. 21Башларына энчеме агыр күлпетлер иненде, оларың несиллери бу айдымы диллеринден дүшүрмезлер, шонда бу айдым олара шаятлык эдер. Чүнки Мен вада берен юрдума олары гетирмезден өң хем, хатда хәзир хем оларың нәхили пикирдедиклерини өңүнден билйәрин». 22Эдил шол гүн Муса бу айдымы язып, ысрайыллара өвретди. 23Соңра Реб Нунуң оглы Ешуваның этмели ишлерини табшырды ве оңа: «Дөзүмли ве мерт бол, чүнки ысрайыллары Мениң сөз берен юрдума гетирҗек сенсиң. Мен сениң билен боларын!» дийди[+].

24Муса бу Кануны онуң иң соңкы сөзүне ченли китаба язып гутарды[+] 25ве Реббиң Әхт сандыгыны гөтерйән левилере[†] шейле буйрук берди: 26«Бу Канун китабыны алып, Худайыңыз Реббиң Әхт сандыгының янында гоюң. Гой, ол шол ерде сизе гаршы шаят болуп галсын[+]. 27Чүнки мен сизиң нәхили башбозар ве бойнуёгын халкдыгыңызы говы билйәрин. Мен энтек дирикәм, сиз Реббе гаршы питне турузярсыңыз, өленимден соң, сиз, гөр, нәче гезек питне турзарсыңыз! 28Тирелериңизиң әхли яшулуларыны ве баштутанларыңызы мениң яныма йыгнаң. Мен бу сөзлери олара эшитдирип айтҗак. Гой, асман билен ер олара гаршы шаят болсун. 29Чүнки өленимден соңра, мениң сизе буйран ёлумдан чыкып, бүс-бүтин азгынчылыга баш урҗакдыгыңызы мен билйәрин. Ахыркы гүнлерде башыңыздан бела-бетер инер, себәби сиз Реббиң назарында пис иш эдип, өз этмишлериңиз себәпли Онуң гахарыны гетирерсиңиз»[+].

30Соңра Муса бу айдымың сөзлерини тутуш Ысрайыл җемагатына эшитдирип, иң соңкы сөзүне ченли окады.

#### 32‑нҗи бап


Мусаның айдымы

1«Эй, асман, гулак гой, Мен сөзләйин.
Эй, земин, айдянларымы эшит[+].
2Таглыматым ягыш дей ягсын,
сөзлерим чыг дей дүшсүн.
Ягсын от үстүне чисңейән ягмыр дей,
майсаларың үстүне инйән чабга дей![+]
3Чүнки Реббиң адыны җар эдерин.
Бейикдиги үчин Худайымызы[†] өвүң!
4Ол Гаядыр, ишлери кәмилдир,
бүтин ёллары хакдыр.
Вадасында дурян Худайдыр.
Догры[†] хем адылдыр[+].
5Бу азгын хем терс несил Оңа хыянат этди.
Языгыңыз себәпли инди сиз Онуң чагалары дәлсиңиз.
6Эй, акмак[†] хем надан[†] халк,
шумы Реббе җогабыңыз?
Сизи ярадып, беркарар эден,
Ол – Атамыз дәлми[+]?
7Өтен гүнлери яда салың,
гечен несиллере назар айлаң.
Атаңыздан сораң, айдып берсин,
яшулуларыңыз[†] гүррүң берсин[+].
8Мүлк пайланда өзге халклара,
олары айры-айры бөлүп чыканда,
чәк чекди олара Бейик Худай,
ылахы барлыкларың[*] санына гөрә[+].
9Өз халкыдыр Реббиң пайы,
өз пайы үчин Якубы мирас[†] алды Ол[+].
10Ол Якубы гурак бир юртдан тапды,
гүвләп ятан чөлден тапды.
Онуң гайгы-аладасыны этди,
гөзүниң гөреҗи дей горап саклады[+].
11Чагаларының үстүне ганат герйән бүргүт дей,
хөвүртгесинден олара учмагы өвретди.
Ганатыны герип, олары тутды,
ганаты билен олары дашады[+].
12Оңа ёл гөркезен еке-тәк Реб[†] болды,
онуң билен болмады кесеки худай.
13Реб оны ер йүзүниң белентлигинде гездирди,
мейдан өнүми билен нахарлады.
Гаядан акан бал билен,
чакмак дашдан чыкан зейтун ягы билен бакды[+].
14Сыгыр ягыдыр гойнуң сүйди билен,
семиз гоч-гузулар билен,
Башан[†] юрдуң өкүзлеридир эркеҗи билен,
иң сайлама бугдай билен бакды.
Үзүмден эдилен гырмызы шерапдан ичирди.
15Йөне Ешурун[*] семреди, депмәге башлады.
Гарныны яг алып агырлашды.
Өзүни ярадан Худайындан йүз өвүрди,
рет этди Халасгәр[†] Гаясыны[+].
16Кесеки худайлар билен Оны габандырдылар,
неҗис затлар билен гахарыны гетирдилер[+].
17Олар Худая дәл-де, җынлара,
танамаян худайларына,
ата-бабаларының горкмадык худайларына,
яңы пейда болан худайлара гурбан кесдилер[+].
18Сен өзүңи ярадан Гаяны унутдың,
дүнйә индерен Худайы ятдан чыкардың[+].
19Муны гөрен Реббиң олара гахары гелди,
оларың огул-гызларыны рет этди.
20Ол дийди: „Гизләйин олардан йүзүми,
соңуны гөрейин оларың.
Чүнки бидерек несилдир олар,
бивепа перзентлердир.
21Олар худай болмадыклар билен Мени габандырдылар,
бош бутлар билен гахарымы гетирдилер.
Мен хем миллет болмадыклар билен олары габандырарын,
акмак бир халк билен оларың гахарыны гетирерин[+].
22Чүнки от болуп туташар Мениң газабым,
өлүлер дүнйәсиниң дүйбүне ченли янар.
Ери ныгматлары билен биле ювудар ол от,
дагларың бинядыны якып күл эдер[+].
23Башларына белалар индерерин,
окларымы олара гаршы атарын[+].
24Говруп барян гытлык,
якян хассалык,
гыргын ёк эдер олары.
Иберйән йыртыҗы хайванларым олара агыз салар,
ерде сүйренйән йыланлар зәхерин пүркер[+].
25Йигит я-да гыз болсун,
эмйән көрпе я чал гоҗа, пархы ёк,
дашарда гылыч хеләк эдер,
ичерде олары горкы өлдүрер[+].
26Ынсанлар арасындан олары дагатмакды,
олар хакдакы ятламаны өчүрип ташламакды пикирим.
27Эмма душманың өҗүкмегинден чекиндим,
чүнки душман ялңыш дүшүнмесин,
‘Булары эден Реб дәл экен,
бизиң элимиз рүстем экен’ диймесин[+].
28Ысрайыл[†] бир акылсыз халкдыр,
оларда хич хили дүшүнҗе ёкдур[+].
29Дана болсадылар, муңа дүшүнердилер,
соңуның нәме болҗагыны өңүнден аңардылар.
30Ысрайылы Гаясы сатмадык болса,
Реб олары эле бермедик болса,
нәдип бир душман олаң мүңүсини ковар,
ики киши он мүңүсини гачырар[+]?
31Чүнки бизиң Гаямыз ялы дәл олаң гаясы,
душманымызың өзи хем билйәр муны[+].
32Душманың үзүм чыбыгы Содом[†] чыбыгындан,
Гомора[†] багларындандыр.
Үзүмлери зәхер-закгун,
салкымлары аҗыдыр[+].
33Шераплары йылан зәхеридир,
кепҗебашың өлдүрйән авусыдыр[+].
34Мениң янымда сакланмаярмы булар,
хазыналарымда мөхүрленен дәлми нәме?
35Өч Мениңкидир, җезаландырҗак Мендирин,
чүнки аякларының тайян вагты гелер.
Душманларың хеләк болҗак гүни якындыр,
җеза гүни гаты голайдыр“[+].
36Шейдип, Өз халкыны Реб аклар,
Ол гулда хем, эркинде хем
ысгын-мыдар ёкдугыны гөренде,
Өз бенделерине рехим-шепагат эдер[+].
37Соңра Ол диер: „Ханы, буларың худайлары ниреде?
Ханы оларың бил баглан гаясы[+]?
38Гурбанлыкларың[†] ягыны иен,
гуйлан шерапларыны ичен
шол худайларыңыз ниреде?
Гой, туруп, сизе көмек этсин олар,
болсунлар-да сизиң пенакәриңиз!
39Инди гөрүң, еке-тәк Худай Мендирин.
Менден башга худай ёкдур!
Өлдүрйән-де Мендирин, дирелдйән-де.
Яралаян-да Мендирин, сагалдян-да,
гутулҗак ёкдур Мениң элимден[+].
40Элими гөге галдырып,
ант ичйәрин: Мен эбеди дири!
41Мен ловурдаян гылыҗымы чархлап,
хөкүм этмек үчин элиме алсам,
душманларымдан ар аларын,
Мени йигренйәнлең җезасыны берерин[+].
42Өленлериң хем есирлериң ганындан,
узын сачлы душманларың ганындан
окларымы серхош эдерин,
гылыҗымы этден дойрарын“[+].
43Онуң халкы билен шатланың, эй, халклар!
Чүнки Ол гулларының ганының өҗүни алар.
Душманларындан арыны алар,
Өз халкының юрдуны пәкләр,
олары гүнәсинден саплар»[+].

44Муса Ешува билен гелип, бу айдымың әхли сөзлерини халка эшитдирип окап берди. 45Муса бу сөзлери тутуш Ысрайыла окап беренден соң, 46олара шейле дийди: «Бу гүнки мениң сизе айдан сөзлеримиң әхлисини йүрегиңизде саклаң. Чагаларыңыза буйруң, гой, олар бу Кануның[†] әхли сөзлерини ыхлас билен ерине етирсинлер[+]. 47Булар сизиң үчин бош сөзлер дәл-де, эйсем сизиң дурмушыңыздыр. Иордандан гечип, мүлк эдинҗек юрдуңызда шу айдыланлар билен сиз узак өмүр сүрерсиңиз»[+].


Муса Кенган[†] юрдуны гөрйәр

48Реб шол гүн Муса шейле дийди: 49«Мовап юрдундакы Ерихоның гаршысындакы Абарым дагларының бири болан Небо дагына чык. Ысрайыллара мүлк эдилип берилҗек Кенган юрдуны гөр[+]. 50Агаң Харуның Хор дагында өлүп, өз халкына говшушы ялы, сен хем шол чыкан дагыңда өлүп, ата-бабаларыңа говшарсың[+]. 51Чүнки икиңиз хем Син чөлүнде, Кадеш галасының голайындакы Мериба чешмесинде, ысрайылларың өңүнде Маңа дөнүклик этдиңиз. Ысрайылларың арасында сиз Мениң мукаддеслигими[†] ыкрар этмедиңиз[+]. 52Шонуң үчин хем, ол ери сен диңе узакдан гөрерсиң, йөне Мениң ысрайыллара берҗек ериме гирмерсиң»[+].

#### 33‑нҗи бап


Муса Ысрайыл[†] тирелерине пата[†] берйәр

1[•]Худайың[†] адамы Мусаның өлмезинден өң, ысрайыллара берен патасы, ине, шудур[+]. 2Ол шейле дийди:

«Реб[†] Синай[†] дагындан гелди,
халкына Сегирден догды,
Паран дагындан нур сачды.
Янында он мүңлерче перишде[†] барды,
саг элинде ловлаян от барды[+].
3Я Реб, Сен догрудан-да халкыңы[*] сөййәрсиң!
Әхли перишделер голуң астында.
Олар аягыңа йыкылып,
Сенден гөркезме алярлар.
4Ысрайыл җемагатына мирас[†] хөкмүнде
Муса бизе Канун[†] берди[+].
5Ысрайыл тирелери бирлешенде,
халк баштутанлары йыгнанда,
Реб Ешуруна патыша болды[+].


6Рубен халкы аз адамлы болса-да,
гой, яшасын, өлмесин!»


7Муса Яхуда[†] хакда шейле дийди:

«Я Реб, Яхуданың перядыны эшит,
оны өз халкына гетир,
онуң эллерине кувват бер[*],
душманына гаршы оңа ярдамчы бол!»


8Леви хакда шейле дийди:

«Я Реб, Туммымыңы Левә,
Урымыңы[*] садык гулуңа бер.
Оны Масада[*] сынадың,
Мериба[*] чешмесинде сөвешдиң[+].
9Ол: „Ата-энем бар дийип,
олара серетмедим“ дийди.
Доганыны танамады,
чагаларыны унутды.
Чүнки левилер[†] Сениң сөзүңи тутды,
Сениң әхтиңи саклады[+].
10Сениң хөкүмлериңи Якуба,
Кануныңы Ысрайыла өвредер.
Сениң хузурыңда хошбой бухур,
гурбанлык сыпаңда[†] башбитин якма гурбанлыгыны якар.
11Я Реб, олара кувват бер,
эллериниң ишини кабул эт.
Ким олара хүҗүм эдип йигренсе,
билини омур, гайдып аяга галмасын!»


12Бенямин хакда шейле дийди:

«Ол Реббиң иң говы гөрйәни, ховпсуз яшар,
Бейик Худай бүтин гүн онуң үстүне ганат герер,
ол Реббиң дагында месген тутар».


13Юсуп хакда шейле дийди:

«Реб онуң ерине берекет[†] берсин.
Гөкден ягян пешгешлер билен,
Ер астындакы чуң сувлар билен,[+]
14Гүнде етишен сайлама хасылы билен,
хер пасылың иң аҗап мивеси билен,
15гадымы дагларың иң говы иймиши билен,
мүдими депелериң болчулыгы билен,[+]
16ериң иң гыммат пешгеши ве долулыгы билен,
янян чалыда Гөрнениң мерхемети берекет берсин.
Бу берекетлер өз доганларының арасындан
сайланып-сечилен Юсубың башына ягсын[+].
17Ол илкинҗи доглан өкүз ялы хайбатлыдыр,
ябаны өкүзиңки киминдир онуң шахлары.
Бир шахы Эфрайымың он мүңүсидир,
бейлекиси Манашаның мүңүсидир.
Ол халклары шахлары билен сүсер,
ериң ол уҗуна ченли олары ковар»[+].


18Зебулун хакда шейле дийди:

«Эй, Зебулун, ёла дүшениңде шадыян бол,
сен болса, Ысакар, чадырыңда шатлан!
19Халклары дага чагырарлар,
ол ерде догры[†] гурбанлыклар[†] кесерлер.
Деңизлериң байлыгыны,
гумда гөмлен хазынаны иерлер»[+].


20Гат хакда шейле дийди:

«Гатың мүлкүни гиңелдене алкыш болсун!
Гат шир кимин яшаяр,
голы ве башы гопарып ташлаяр[+].
21Ол өзи үчин иң мес ери сайлады.
Чүнки халк баштутанларының йыгнагында
сердарың[†] пайы оңа берлендир.
Ысрайыл үчин Реббиң адалатыны,
Онуң хөкүмини ол ерине етирди»[+].


22Дан хакда шейле дийди:

«Дан Башандан[†] чыкан,
шириң чагасыдыр»[+].


23Нафталы хакда шейле дийди:

«Эй, сен, Реббиң мерхемети билен,
Онуң берекеди билен долан Нафталы,
гүнбатары ве гүнортаны мүлк эдинерсиң»[+].


24Ашер хакда шейле дийди:

«Огулларың иң берекетлиси Ашер болсун!
Доганларың иң эй гөрүлйәни ол болсун!
Аягыны зейтун ягына батырсын!
25Килтлери демирден ве бүрүнчден болсун!
Дызының кувваты асла гачмасын!»


26«Эй, Ешурун, саңа көмек этмек үчин асмандан учян,
булутлар арасындан гудрат гөркезйән,
сениң Худайыңа тай гелҗек ёкдур[+].
27Пенакәриң гадымдан бар болан эбеди Худайдыр!
Сени хемише голларында гөтерер,
гаршыңдан душманларыңы ковар,
олары саңа ёк этмеги буйрар[+].
28Шейдип, Ысрайыл ховпсуз яшар,
дәне ве шерабың бол еринде,
Якубың меканы абадан болар.
Ол ере асмандан чыг дүшер[+].
29Сен нәхили багтлы, эй Ысрайыл!
Сениң ялы бармы башга?
Сен Реббиң халас эден халкысың!
Реб сени гораян галкандыр, шанлы гылычдыр!
Душманларың саңа яранҗаңлык эдерлер,
сен оларың аркасындан басарсың»[+].

#### 34‑нҗи бап


Мусаның өлүми

1Шундан соң, Муса Мовап дүзлүгинден Небо дагына, Ерихоның гаршысындакы Писга депесине чыкды. Реб[†] оңа шу әхли ери: Гилгатдан тә Дана ченли ерлери, 2тутуш Нафталыны, Эфрайым ве Манаша топрагыны, тутуш Яхудадан[†] Гүнбатар деңзине ченли болан ерлери, 3Негеп чөлүни ве Ерихо җүлгесинден Согара ченли ерлериң әхлисини гөркезди. Ерихо Палма галасы дийлип хем атландырылярды[+]. 4Соңра Реб Муса шейле дийди: «Ине, сениң несиллериңе бермеги Ыбрайыма, Ысхага ве Якуба сөз берен ерим шудур. Мен саңа оны өз гөзлериң билен гөрмәге ругсат берйәрин, эмма сен ол тарапа гечмерсиң»[+]. 5Шейдип, Реббиң Өз буйрушы ялы, Реббиң гулы Муса шол ерде – Мовапда өлди. 6Реб оны Мовапда, Бейтпегорың гаршысындакы җүлгеде җайлады. Эмма шу гүне ченли онуң җайланан ерини хич ким билмейәр[+]. 7Муса йүз йигрими яшында өлди. Онуң гөзлери күтелмәнди, гүйч-кувваты азалманды[+]. 8Ысрайыллар Мовап дүзлүгинде отуз гүнләп Мусаның ясыны тутдулар.

Мусаның яс гүнлери совулды[+]. 9Нунуң оглы Ешува пайхаслылык рухундан долупды, чүнки Муса онуң үстүне эллерини гоюпды. Реббиң Муса буйрушы ялы, ысрайыллар оңа гулак асдылар[+].

10Шондан соң, Ысрайылдан Муса ялы Реб билен йүзбе-йүз гөршен башга бир пыгамбер[†] чыкмады[+]. 11Реб оны Мүсүрде фараона,[†] онуң әхли гулларына ве тутуш юрдуна бир топар аламатлар ве мугҗызалар гөркезмек үчин иберипди. 12Чүнки тутуш Ысрайылың гөзүниң алнында Муса ялы бу әхли гудратлары, бейик ве горкунч ишлери ерине етирен башга хич ким ёкды.

### Ешува


Гириш

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]


#### Гириш


Ешува


Ешува китабында ысрайылларың Кенган юрдуны (хәзирки Ысрайыл) эелейши беян эдилйәр. Худай бирвагтлар Ыбрайыма бу юрды онуң неслине мүлк эдип берҗекдигини вада эдипди. Шу ваданың берҗай болмалы вагты етип геленде, ысрайыллар Мүсүрден чыкып гайдярлар. Эмма олар Кенгана етмезлеринден өң өз бойнуёгынлыклары зерарлы 40 йыллап Арап ярым адасындакы чөлде сергездан гезмели болярлар. Шол дөвүрде олара Муса пыгамбер, соңра болса Ешува пыгамбер ёлбашчылык этди.

Кенган мес топраклы, гиң яйлалы, бейик даглы юртды. Ысрайыллар бу юрда етмек үчин, Иордан дерясындан гечмелидилер. Дерядан гечилмели вагты онуң сувы җошуп, әхли кенарлары билен долуп-дашярды. Эмма Әхт сандыгыны гөтерйән руханылар деряның гырасына гелип, аякларыны сува дегрен бадына, деряның акымы тогтаяр. Шейдип, тутуш халк деряның гуран ханасындан онуң бейлеки кенарына гечйәр. Деряның җошгунлы сувларының тогтамагы Худайың олар билендигини субут эдйәрди.

Кенган юрдунда яшаян халкларың гитдигисайы артян гүнәлери Ребби гаты гахарландырярды. Шонуң үчин-де, Ол ысрайыллара бу юртда яшаян халклары ёк эдип, оларың мал-мүлклерини, эмләклерини бүтинлей вейран этмеги буюряр. Ысрайыллар Худайың буйругына табын болуп, олҗа алнан затларың барыны Оңа багыш эдйәрлер. Шунлукда, ысрайыллар Худайың көмеги билен Кенган юрдуны эелейәрлер.

Ысрайыллар Кенганы эеләнлеринден соң, ол ерде экин экип, мал-гараларыны бакып башлаярлар. Шол дөвүрде ысрайыл халкына Нун оглы Ешува ёлбашчылык эдйәрди. Нун оглуна бу ады Муса пыгамбер дакыпды. Китап онуң хатырасына «Ешува» дийип атландырыляр. Ешува адының манысы «Реб еңиш берйәр» диймеги аңладяр.

Кенганың басылып алнышы 1:1–12:24
Ер пайланышыгы 13:1–21:45
Иордан дерясының гүндогарындакы ерлер 13:1-33
Иордан дерясының гүнбатарындакы ерлер 14:1–19:51
Гачыбаталга галалары 20:1-9
Левилере берлен галалар 21:1-45
Гүндогар тирелериниң доланмагы 22:1-34
Ешуваның хошлашык сөзи 23:1-16
Шекемде тәзеден әхт баглашылмагы 24:1-33

#### 1‑нҗи бап


Реббиң Ешува буйругы

1Реб[†] Өзүниң гулы Муса өленден соң, онуң көмекчиси Нун оглы Ешува шейле дийди:[+] 2«Мениң гулум Муса өлди. Инди Мениң ысрайыллара берйән ериме бармак үчин, сениң өзүң хем тутуш халк Иордан дерясындан[†] гечмәге тайярланың[+]. 3Эдил Муса сөз бершим ялы, хер бир аяк басҗак ериңизи Мен сизе берҗекдирин[+]. 4Гүнортадакы чөлден башлап, демиргазыкдакы Ливан[†] дагларына ченли, хетлериң[†] тутуш үлкеси, гүндогардакы бейик Евфрат дерясындан гүнбатардакы Ортаер деңзине ченли ерлер сизиңки болар[+]. 5Өмрүңиң бүтин довамында хич ким сениң гаршыңда дуруп билмез. Муса билен болшум ялы, Мен сениң билен хем биле боларын. Сенден хич вагт бир әдим-де дашлашмарын, хич вагт сени еке ташламарын[+]. 6Дөзүмли хем мерт бол! Мениң оларың ата-бабаларына ант ичип, сөз берен ерими эелемекде сен шу халка ёлбашчы болмалысың[+]. 7Диңе дөзүмли хем мерт бол! Гулум Мусаның өзүңе табшыран тутуш кануныны[†] дыкгат билен ерине етир. Нирә гитсең-де үстүнлик газанар ялы, олардан хич яна совулма[+]. 8Гой, бу Канун китабы[†] сениң дилиңден дүшмесин. Шондакы языланларың хеммесини дыкгат билен ерине етирер ялы, оны гиҗе-гүндиз аңыңда сакла, шонда сениң әхли ишлериңде үстүнлик ве абаданлык хемраң болар[+]. 9Мен саңа шейле буйрук берйәндирин: дөзүмли хем мерт бол! Горкма ве довла дүшме, чүнки сен нирә гитсең-де, ниреде болсаң-да, Худайың[†] Реб сениң билендир!»[+]


Ешува халка буйруклар берйәр

10Соңра Ешува халкың ёлбашчыларына шейле буйрук берди:[+] 11«Дүшелгәниң ичинден гечиң ве илата: „Ёл үчин азык хараҗадыңызы тайярлаң, себәби сиз ене үч гүнден Иордан дерясындан гечип, Худайыңыз Реббиң өзүңизе берҗек ерини эелемәге гидерсиңиз“ дийип табшырык[†] бериң».

12Ешува рубен, гат тирелерине ве манаша тиресиниң ярысына йүзленип шейле дийди: 13«Реббиң гулы Мусаның айданларыны ядыңыза салың. Ол сизе: „Худайыңыз Реб сизиң рахатлыгыңыз үчин бу топрагы сизе берйәр“ дийипди. 14Сизиң аялларыңыз, чагаларыңыз ве мал-гараларыңыз, гой, Иордан дерясының гүндогар тарапында – Мусаның сизе берен еринде галсын. Эмма араңыздакы әхли уршуҗылар ярагланып, доганларыңызың өңүнден дерядан гечсинлер[+]. 15Тә Реб доганларыңыза-да сизиңки ялы парахатчылык берйәнчә ве тә олар хем Худайыңыз Реббиң өзлерине берйән ерини эелейәнчәлер, сиз олара көмек эдиң. Шондан соң сиз Реббиң гулы Мусаның Иордан дерясының гүндогарындакы өзүңизе берен ерине доланып гелип, оңа эелик эдерсиңиз»[+].

16Олар Ешува шейле җогап бердилер: «Бизе буйран табшырыкларыңың әхлисини ерине етирерис ве нирә иберсең-де гидерис. 17Биз эдил Муса боюн эгшимиз ялы, саңа хем боюн эгерис. Йөне Худайың Реб элмыдама Муса билен болшы ялы, сениң билен хем биле болсун. 18Кимде-ким сениң сөзүңе гаршы чыкып, сениң табшыран хер бир буйругыңа боюн болмаса, онуң җезасы өлүмдир. Диңе дөзүмли хем мерт бол!»

#### 2‑нҗи бап


Рахап[†] ысрайыл[†] ичалыларына көмек эдйәр

1Шейлеликде, Нунуң оглы Ешува Шитимден ики яш йигиди гизлинликде ичалылык этмәге иберип: «Барың, ол юрды ве Ерихо галасыны гөзден гечирип гелиң» дийди. Олар гидип, лолучылык билен гүнүни гөрйән Рахап атлы аялың өйүнде дүшледилер ве гиҗәни гечирмек үчин ол ерде галдылар[+].

2Ерихоның ханына: «Юрдумызы гизлинликде гөзден гечирмек үчин, гиҗе бу ере бирнәче нәбелли ысрайыллар гелипдир» дийип хабар берилди. 3Шонда Ерихо ханы Рахаба шейле буйрук иберди: «Өйүңе гелен адамлары бизиң элимизе бер! Себәби олар бизиң тутуш юрдумызы гөзден гечирмек үчин гелипдирлер».

4Эмма бу аял ол ики адамы өз өйүнде гизләп, ханың иберен адамларына: «Догрудан-да, мениңкә адамлар гелдилер, йөне оларың ниредендиклеринден мениң хабарым ёк. 5Олар гараңкы дүшүп, гала дервезесиниң япылян вагты чыкып гитдилер, оларың нирә гидендиклерини мен билемок. Хаял этмән ызларындан ковсаңыз, олары эле салмагыңыз мүмкин» дийди[+]. 6Эмма Рахап ол адамлары үчегиң ёкарсына чыкарып, ол ердәки зыгыр үйшмегиниң арасында гизләпди. 7Ковгучылар галадан чыкан бадына дервезелер япылды. Олар ысрайыл ичалыларыны гөзләп, тә Иордан дерясының[†] гүзерине ченли гитдилер[+].

8Бу адамлар ятманкалар, Рахап тамың үчегине чыкып, оларың янына гелди 9ве олара шейле дийди: «Реббиң бу юрды сизе берендигини мен билйәрин. Бизи горкы гуршап алды ве бу ериң әхли илаты сиз себәпли довла дүшди[+]. 10Мүсүрден чыканыңызда, Реббиң сизиң өңүңизде Гызыл деңзиң[*] сувуны гурадандыгыны биз эшитдик. Иордан дерясының гүндогарындакы аморларың[†] Сихон хем-де Ог диен ики ханыны сизиң бүтинлей ёк эдендигиңизден хем хабарымыз бар[+]. 11Булары эшиденимизде, йүрегимиз бүкгүлдеди, сизден горкымыз себәпли бизде ысгын-мыдар галмады. Сизиң Худайыңыз[†] Реб[†] гөкде хем, ерде хем Худайдыр[+]. 12Шоңа гөрә-де, мениң сизе рехимдарлык эдишим ялы, сизиң хем маңа ве атамың машгаласына рехим этҗекдигиңизе өз Худайыңыз Ребден ант ичиң. Сизе долы ынанар ялы маңа бир нышан бериң[+]. 13Мениң ата-энеми, эркек ве аял доганларымы, олара дегишли боланларың хеммесини дири галдырҗакдыгыңыза, бизи өлүмден халас этҗекдигиңизе сөз бериң».

14Олар Рахаба: «Эгер бизиң ишимизиң сырыны ачмасаң, онда, гой, җанымыз сизе пида болсун! Реб бу юрды бизе берен вагтында, биз хем сизе, хакыкатдан-да, рехимдарлык эдерис» дийдилер[+].

15Ол аялың өйи галаның диварында ерлешйәрди. Рахап пенҗиреден танап саллап, ол адамлары ашак дүшүрди[+]. 16Онсоң Рахап олара: «Ковгучылара душмазыңыз ялы даглыга тарап гидиң ве олар ызына доланып гелйәнчәлер, үч гүнләп ол ерде гизлениң, соңра өз ёлуңыз билен гидибериң» дийди.

17-18Ол адамлар Рахаба шейле дийдилер: «Эгер биз бу юрды басып аланымызда, бизи ашак дүшүрен пенҗирәңе шу гызыл йүпи даңмасаң ве какаңы, эҗеңи, доганларыңы, атаңың әхли машгаласыны өз өйүңе йыгнамасаң, биз хем сениң ичирен антыңдан азатдырыс. 19Эгер-де кимде-ким сениң өйүңден дашары чыкса, ол өлүмини өзүнден гөрсүн, бу бизиң гүнәмиз болмаз, эмма сениң билен өйүңде болан адама эл гөтерилсе, онда биз онуң өлүмини өз үстүмизе алярыс. 20Ятдан чыкарма, эгер сен бизиң ишимизиң сырыны ачайсаң, биз хем сениң ичирен антыңдан азатдырыс».

21Рахап: «Сизиң айдышыңыз ялы болар» дийип, олары уградып гойберди ве олар гиденсоң, гызыл йүпи пенҗирә даңды.

22Олар гидишине даглыга бардылар. Ковгучылар олары гөзләп, ёлуң әхли ерлерини агтардылар, эмма тапмадылар. Ковгучылар ызына доланянчалар, олар үч гүнләп даглыкда болдулар. 23Шейлеликде, ол ики адам даглыкдан гечип, ызына гайтды. Олар Иордан дерясындан гечип, Нунуң оглы Ешуваның янына гелдилер ве болан ишлериң хеммесини оңа гүррүң бердилер. 24Олар Ешува: «Догрудан-да, Реб тутуш юрды бизиң элимизе берипдир. Ол ерде яшаян әхли халк биз себәпли довла дүшйәр» дийдилер.

#### 3‑нҗи бап


Ысрайыллар Иордан дерясындан[†] гечйәрлер

1Ешува ве әхли ысрайыллар ир билен туруп, Шитимден чыкып уградылар. Иордан дерясындан гечмезден өңүрти, олар гиҗәни гечирмек үчин онуң кенарында дүшледилер[+]. 2Үч гүнден соң ёлбашчылар дүшелгәниң ичинден гечип, 3халка шейле буйрук бердилер: «Хөкмүрован Реббиң Әхт сандыгыны[†] гөтерйән леви руханыларыны[†] гөрен бадыңыза, өз дүшелгәңизиң дашына чыкып, оларың ызына дүшүң[+]. 4Чүнки сиз өң бу ёлдан йөрәп гөрмәндиңиз, олар сизе нирә гитмелидигини гөркезерлер. Оларың ызы билен йөрәң, эмма гаты голай бармаң, олар билен араңыз ики мүң тирсек болсун».

5Ешува халка йүзленип: «Иниңизи тәмизләң,[†] себәби эртир Реб[†] сизиң араңызда гудрат гөркезип башлар» дийди. 6Соңра Ешува руханылара Әхт сандыгыны эгинлерине гөтерип, халкың өңүнден йөремеги буюрды. Олар айдылышы ялы этдилер[+]. 7Реб Ешува: «Шу гүн Мен сени әхли ысрайылларың гөзүниң алнында бейгелтҗек, гой, олар Мениң Муса билен биле болшум ялы, сениң билен хем биле боляндыгымы билсинлер. 8Әхт сандыгыны гөтерйән руханылар Иордан дерясына чала гирип, аяклары сува деген бадына, сен олара дурмаклыгы буюр» дийди.

9Ешува ысрайыллара йүзленип: «Бәри гелиң-де, өз Худайыңыз[†] Реббиң сөзлерине гулак салың» дийип, олары чагырды. 10Ол сөзүни довам эдип, шейле дийди: «Худайыңыз сизиң өңүңизден шу халклары: кенганлары,[†] хетлери,[†] хивилери,[†] перизлери,[†] гиргашлары,[†] аморлары[†] ве ябуслары[†] ковуп чыкарҗакдыр. Онуң шу этҗек ишлеринден сиз дири Худайың өз араңыздадыгыны билерсиңиз[+]. 11Ине, бүтин ер йүзүниң Таңрысының Әхт сандыгы сизиң өңүңизден Иордан дерясындан гечер[+]. 12Шунлукда, сиз Ысрайылың он ики тиресиниң[†] херсинден бир адамы сайлаң[+]. 13Бүтин ер йүзүниң Таңрысы Реббиң Әхт сандыгыны гөтерйән руханыларың аяклары Иордан дерясының сувуна деген бадына, ёкардан акян сувлар кесилип, эдил дивар ялы болуп дурар»[+].

14Шейлеликде, адамлар чадырларыны йыгнап, Иордан дерясындан гечмек үчин уградылар, Әхт сандыгыны гөтерйән руханылар оларың өңлерине дүшдүлер. 15Шол вагты бугдай орагы дөври болансоң Иордан дерясының сувы җошуп, әхли кенарлары билен долуп-дашярды. Муңа гарамаздан, Әхт сандыгыны гөтерйән руханылар деряның гырасына гелип, аякларыны сува дегрен бадына,[+] 16деряның акымы тогтады. Онсоң сувлар олардан узакдакы Саретаның голайында ерлешйән Адама галасының деңинде йыгнанып, бир үйшмек болуп дурды. Шейле хем, Араба деңзине, ягны Өли деңзе гелип гуйян сувларың акмасы бүтинлей кесилди. Адамлар дерядан Ерихо тарап гечдилер[+]. 17Реббиң Әхт сандыгыны гөтерйән руханылар болса тә ысрайылларың хеммеси гуры ерден гечип гутарянчалар, деряның ханасының ортасында дурдулар. Шейдип, тутуш ысрайыл[†] халкы гуры ерден гечди[+].

#### 4‑нҗи бап


Ядыгәрлик дашлары гоюляр

1Тутуш халк Иордан дерясындан[†] гечип боландан соң, Реб[†] Ешува: 2«Халкың арасындан он ики саны адам, ягны хер тиреден бир адам сайла. 3Олара Иордан дерясының ортасындан, эдил руханыларың[†] аягының дуран еринден он ики саны дашы гетирмеги буюр. Олар шол дашлары сизиң гиҗе дүшлеҗек дүшелгәңизе гетирип гойсунлар» дийди[+].

4Соңра Ешува хер тиреден сайланан он ики адамы чагырды. 5Ешува олара шейле дийди: «Өз Худайыңыз[†] Реббиң Әхт сандыгының[†] өңүнден йөрәп, Иордан дерясының ортасына тарап гидиң. Ысрайыл[†] халкының тире санына гөрә, хер бириңиз эгниңизе бир дашы гөтерип гетириң. 6Бу дашлар сизиң үчин ядыгәрлик болсун. Гелҗекде чагаларыңыз сизден бу дашларың нәмәни аңладяндыгыны соранларында, булар сизе субутнама болар[+]. 7Ысрайыллар үчин Реббиң Әхт сандыгының өңүнде Иордан дерясының сувуның кесилендигини, Әхт сандыгы гөтерилип гетириленде, сувларың ыза чекилендигини олара гүррүң бериң. Шейлеликде, бу дашлар ысрайыллар үчин асырлар бойы субутнама болар».

8Ысрайыллар Ешуваның табшырышы ялы этдилер. Олар Реббиң Ешува буйрушы ялы, Ысрайылың хер тиреси үчин бир дашы – он ики саны дашы Иордан дерясының ортасындан дүшелгә гетирип, олары шол ерде гойдулар. 9Ешува хем башга он ики саны дашы Иордан дерясының ортасында, Реббиң Әхт сандыгыны гөтерйән руханыларың дуран еринде гойды. (Ол дашлар бизиң гүнлеримизде хем шол ерде дур.)

10Ысрайыллара берҗай этмели дийип, Реббиң Ешува берен хемме буйруклары ерине етйәнчә, Реббиң Әхт сандыгыны гөтерйән руханылар Иордан дерясының ортасында дурдулар. Бу Мусаның Ешува дийши ялы болды. Ысрайыллар дерядан чалтлык билен гечдилер. 11Оларың хеммеси гечип боландан соңра Реббиң Әхт сандыгыны гөтерйән руханылар гечдилер ве олар халка баш болуп, адамларың өңүнден йөредилер. 12Рубенлер, гатлар ве гүндогардакы манаша тиреси Мусаның айдышы ялы, ярагланып ысрайылларың өңүнден гечдилер[+]. 13Гүйчли уршуҗыларың кырк мүңе голайы Реббиң хузурында сөвеше тайяр болуп, Ерихо дүзлүгине гелдилер.

14Шол гүн Реб әхли ысрайылларың гөзүниң алнында Ешуваны бейгелтди. Олар Мусадан горкушлары ялы, өмрүниң бүтин довамында Ешувадан хем горкдулар.

15-16Реб Ешува: «Әхт сандыгыны гөтерйән руханылара: „Иордандан чыкың“ дийип буйрук бер» дийди. 17Ешува хем буйругы ерине етирди. 18Реббиң Әхт сандыгыны гөтерйән руханылар сувдан чыкып, аяклары гуры ере деген бадына, Иорданың сувы ене-де өз ханасына өврүлип, өңкүси ялы долуп-дашып акып башлады.

19Ысрайыллар Иордандан биринҗи айың онунҗы гүни чыкдылар ве Ерихо галасының гүндогар тарапындакы Гилгалда дүшледилер. 20Ешува оларың Иордандан алан он ики саны дашыны Гилгалда гойдурды. 21Ол ысрайыллара шейле дийди: «Гелҗекде сизиң несиллериңиз өз аталарындан бу дашларың нәмәни аңладяндыгыны соранларында, 22сиз олара ысрайыл халкының Иордан дерясының ичинден гуры ер билен гечендигини дүшүндириң. 23Чүнки Гызыл деңизден[†] геченимизде, Худайыңыз Реббиң бизиң үчин онуң сувуны гурадышы ялы, сиз гечйәнчәңиз Иорданың сувуны-да гурадандыгыны олара айдың[+]. 24Ол муны ер йүзүндәки әхли халклар Реббиң бейик гудратыны билсин дийип этди. Шейле-де Ол муны Худайыңыз Ребден хемише горкмагыңыз үчин этди»[+].

#### 5‑нҗи бап

1Иордан дерясының[†] гүнбатарындакы әхли амор ханлары ве деңзиң якасында яшаян әхли кенган[†] ханлары ысрайыллар Иордан дерясындан гечйәнчә, Реббиң оны гурадандыгыны эшиденлеринде, оларың йүреги бүкгүлдеди. Ысрайыллар себәпли оларда хич хили гүйч-гурбат галмады.


Ысрайыллар Гилгалда сүннетленйәрлер

2Шол вагт Реб[†] Ешува: «Чакмак дашындан пычаклар яса ве өң ысрайылларың ата-бабаларының сүннетлениши ялы, булары хем сүннетле» дийди. 3Шейлеликде, Ешува өзүне айдылышы ялы этди ве сүннет эдилйән ер Гибегат Харалот[*] дийлип атландырылды. 4Ешуваның ысрайыллары нәме үчин сүннетләндигиниң себәби шудур: Мүсүрден чыкып гайдан, сөвеш яшына етен әхли эркеклер йөриш эденлеринде ёлда, чөлде өлдүлер[+]. 5Мүсүрден чыкан шол эркеклериң хеммеси сүннетлененди, эмма соңра чөлде доглан огланлар сүннетленмедикдилер. 6Ысрайыл[†] халкы кырк йыллап чөлде сергездан гезди. Мүсүрден чыкан уршуҗыларың хеммеси өлди, чүнки олар Реббиң сөзүне гулак асмандылар. Ата-бабаларына ант ичип, сөз берен сүйт ве бал акян юрды Реб олара гөркезмеҗекдигине касам этди[+]. 7Шол адамларың огуллары өсүп кемала гелди, эмма олар сүннетленмәндилер, ине, шол себәпли Ешува олары сүннетледи[+]. 8Халкың әхли эркеклери сүннетлененден соң тә гутулянчалар дүшелгеде галдылар. 9Соңра Реб Ешува: «Бу гүн Мен сизден Мүсүр гулчулык рысвасыны айрып ташладым» дийди. (Шол ер хәзирки гүне ченли хем Гилгал[*] дийлип атландырыляр)[+].

10Айың он дөрди гүни агшам ысрайыллар Ерихо дүзлүгиндәки Гилгалда дүшләнлеринде Песах байрамыны[†] белледилер[+]. 11Эртеси гүн олар Кенганың хасылындан биринҗи гезек петир ве говурга ийдилер. 12Олар бу юрдуң өнүмлеринден биринҗи гезек иен гүнүниң эртеси маннаның[*] ягмасы галды. Ысрайыллар шондан соң манна яганыны гөрмедилер. Олар шол йыл Кенган юрдунда битйән иймитлерден ийдилер[+].


Ешува ве гылычлы адам

13Ешува Ерихо галасына голай барып, башыны галдырып середенде, онуң эли сырма гылычлы дуран бир адама гөзи дүшди. Ешува онуң янына барып: «Сен хем бизиңкилериң биримиң я-да душманмысың?» дийип сорады[+]. 14Ол адам: «Хиҗиси хем дәл. Мен Реббиң гөкдәки гошунының серкердеси, яңыҗа гелдим» дийип җогап берди. Ешува ере йүзин дүшүп сежде этди ве оңа: «Агам, садык гулуңа нәме хызмат?» дийип сорады. 15Реббиң гошунының серкердеси оңа: «Чарыгыңы чыкар, чүнки сениң дуран бу ериң мукаддес[†] топракдыр!» дийди. Ешува айдылышы ялы этди[+].

16Шол вагты Ерихоның дервезелери ысрайыллардан горкяндыклары үчин гулплы горалып сакланярды. Хич ким ол ере гирип-де, чыкып-да билмейәрди.

#### 6-нҗы бап


Ерихо галасы йыкыляр

1Онсоң Реб[†] Ешува шейле табшырды: «Ине, Мен Ерихо галасыны ве онуң эдермен уршуҗылары билен бирликде онуң ханыны сениң элиңе берйәрин. 2Әхли уршуҗыларың билен алты гүнүң довамында, гүнде бир гезек галаның дашындан айлан. 3Гой, еди руханының[†] херси гочуң шахындан эдилен бир сурнайы алып, Әхт сандыгының[†] өңүнден йөресин. Единҗи гүн сиз галаның дашындан еди гезек айланың, шол вагт руханылар хем сурнайларыны чалсынлар. 4Батлы чалнан сурнайларың сеслерини эшиден бадыңыза, әхлиңиз гаты сесиңиз билен гыгырың, шонда галаның диварлары йыкылар. Шол вагт әхли адамлар галаның ичине күрсәп гирсинлер»[+].

5Ешува руханылары чагырып, олара: «Реббиң Әхт сандыгыны гөтериң, еди саны руханы болса гочуң шахындан эдилен еди сурнайы гөтерип, Реббиң Әхт сандыгының өңүнден йөресин» дийди. 6Соңра ол өз адамларына галаның дашындан айланып башламагы ве өңдәки яраглы гошуна Реббиң Әхт сандыгының өңүнден йөремеклиги буюрды.

7Эдил Ешуваның буйрушы ялы, еди руханы Реббиң хузурында сурнайларыны чалып, өңе йөредилер. Реббиң Әхт сандыгыны гөтерйәнлер хем оларың ызына дүшдүлер. 8Яраглы гошун сурнайларыны чалып барян руханыларың өңүнден гитди ве ызкы гораг гошуны Реббиң Әхт сандыгының ызына дүшди. Тутуш шол вагт сурнай сеслериниң ызы үзүленокды. 9Эмма Ешува өз адамларына: «Өзүм буйрук берйәнчәм, сесиңизи чыкармаң, агзыңыздан бир сөз хем чыкмасын, диңе айдан вагтым гыгырың, диңе шол вагт гыгырың» дийди. 10Шейлеликде, Ешува Реббиң Әхт сандыгыны гөтердип, әхли адамлар билен биле галаның дашындан бир гезек айланды. Соңра адамлар ызларына дүшелгә доланып гелдилер ве олар гиҗәни шол ерде гечирдилер.

11Эртеси гүн Ешува ир билен турды ве руханылар Реббиң Әхт сандыгыны гөтерип уградылар. 12Гочуң шахындан эдилен еди сурнайы гөтерип барян еди руханы сурнайларыны дынман чалып, Реббиң Әхт сандыгының өңүнден йөредилер. Яраглы гошун оларың өңүнден барярды. Ызкы гораг гошуны Реббиң Әхт сандыгының ызындан гелйәрди. 13Олар галаның дашындан икинҗи гүн хем бир гезек айландылар ве ызларына дүшелгә доланып гелдилер. Олар шейдип, алты гүн айландылар.

14Единҗи гүн олар ирден туруп, өңки йөрән ёллары билен галаның дашындан еди гезек айландылар. Диңе шол гүн олар галаның дашындан еди гезек айландылар. 15Единҗи айлавда руханылар сурнайларыны чаланларында, Ешува өз адамларына гыгырмагы буйруп, шейле дийди: «Гыгырың! Чүнки Реб бу галаны сизе берди! 16Бу гала ве ондакы әхли затлар Реббе айры гойландыгы үчин бүтинлей ёк эдилмели. Лолучылык билен гүнүни гөрйән Рахапдан[†] ве онуң өйүндәкилерден башга екеҗе адам хем дири галмалы дәлдир, себәби Рахап бизиң иберен ичалыларымызы гизләп саклады[+]. 17Бүтинлей ёк эдилмели затлардан дашда дуруң. Гөз гыздырып, ол затлардан екеҗесини алсаңыз-да, сиз Ысрайыл[†] дүшелгесине вейранчылык ве бетбагтчылык гетирерсиңиз[+]. 18Алтын-күмүшден, мисден ве демирден ясалан әхли гап-гачлар Реббе багыш эдилендир. Олар Реббиң газнасына гоюлмалыдыр». 19Шейдип, адамлар гыгырдылар, руханылар сурнайларыны чалдылар. Гошун сурнайларың сесини эшиден бадына шейле бир улы шовхун турузды велин, галаның диварлары йыкылды. Шол вагт гошун гала тарап окдурылды ве оны басып алды[+]. 20Шунлукда, олар галадакы хемме эркекдир аяллары, яшу-гаррылары, шейле хем мал-гаралары, гоюнлары, эшеклери гылычдан гечирип бүтинлей ёк этдилер[+]. 21Соңра Ешува Ерихо галасына ве онуң даш-төверегине ичалылык этмәге гиден ики яш йигиде: «Рахабың өйүне барың ве оңа, онуң өйүндәкилерине сөз бершиңиз ялы, олары дашарык алып чыкың» дийди. 22Ол ики яш йигит Рахабың өйүне гидип, оны, онуң ата-энесини, доганларыны хем-де оңа дегишли болан адамларың хеммесини дашарык алып чыкды. Олар бу машгаланы тутушлыгына гетирип, Ысрайыл дүшелгесиниң янында ерлешдирдилер[+]. 23Галаны ве онуң ичиндәки әхли затлары отладылар, диңе алтын-күмүшден, мисден ве демирден ясалан гап-гачлар Реббиң өйүниң газнасына гоюлды. 24Ерихо галасына ичалы болуп баранлары гизләп сакландыгы үчин, Рахабы ве онуң доган-гарындашларыны Ешува дири галдырды. (Онуң несиллери шу гүнки гүн хем ысрайылларың арасында яшаярлар.)[+] 25Шол вагт Ешува касам эдип, шейле дийди:

«Ким бу Ерихо галасыны тәзеден гурса,
гой, оңа Реббиң хузурында нәлет сиңсин!
Онуң дүйбүни тутан новбахар оглуны йитирер,
дервезесини дикен көрпе оглундан дынар!»[+]

26Шейлеликде, Реб Ешува билен биле болды. Ешуваның шөхраты[†] тутуш юрда яйрады.

#### 7‑нҗи бап


Аканың гүнәси ве җезасы

1Йөне ёк эдилмели затлардан алмалы дәл диен буйруга ысрайылларың хеммеси боюн эгмедилер. Яхуда[†] тиресинден болан Зераның човлугы, Забдының агтыгы, Кармының оглы Акан Реббе айры гойлан затлардан аландыгы үчин, Реббиң гахары ысрайылларың башындан инди[+].

2Ешува Ериходан бирнәче адамы Ай галасына ичалылык этмек үчин иберди. Ай галасы Бейтелиң гүндогар тарапында, Бейтавениң янында ерлешйәрди. Иберилен адамлар Ай галасына гитдилер ве ол ерлери говы гөзден гечирдилер. 3Доланып геленлеринден соң, олар Ешува: «Әхли адамларың ол ере гитмеги хөкман дәл, гой, ики-үч мүң адам гитсин-де, Ай галасыны басып алсын. Онуң илаты аз, ол ере тутуш гошуны сүрмегиң гереги ёк» дийдилер. 4Ысрайыллардан үч мүңе голай адам Ай галасына тарап гитди, эмма Ай галасының яшайҗылары олары гачмага меҗбур этдилер[+]. 5Айың халкы оларың отуз алтысыны өлдүрди ве бейлекилерини болса дервезәниң агзындан тә даш гопарылян ере ченли ковалап, дагың этегинде гырдылар. Шонуң үчин тутуш халкың сусты басылды ве довла дүшүп, йүреги ярылара гелди.

6Ешува ве Ысрайылың яшулулары[†] якаларыны йыртып, өзлерини йүзинлигине ере оклап, башларындан гум совруп, Реббиң Әхт сандыгының[†] өңүнде тә агшама ченли яс тутуп ятдылар[+]. 7Ешува шейле дийди: «Эй, Хөкмүрован Реб[†], Сен нәме үчин бу халкы Иордандан бәрик гетирдиң? Я-да бизи аморларың[†] элинде гырдырмак үчин гетирдиңми? Биз Иордандан гечмән, өңки еримизде галып яшаберен болсак болмаярмыды нәме?![+] 8Эй, Таңрым, ысрайыллар душманларындан еңсе берип гачанларындан соң, инди мен нәме айдайын? 9Эгер кенганлар[†] ве бейлеки халклар бу хакда эшитселер, олар бизиң дашымызы габап аларлар хем-де бизиң адымызы ер йүзүнден сүпүрип ташларлар. Шонда Сен Өз бейик адың үчин нәме эдип билерсиң?»[+]

10Реб Ешува шейле дийди: «Тур ериңден, нәме үчин йүзүңи саллаярсың? 11Ысрайыл[†] гүнә иш этди. Олар ёк эдилмели затлардан алып, Мениң олара буйран әхтими боздулар. Олар шол затлардан огурладылар ве ялан сөзләп, олары өз өй гошларының арасында гизләп гойдулар. 12Шонуң үчин хем ысрайыллар душманың өңүнде дуруп билмедилер. Олар урушда еңсе берип гачдылар. Чүнки оларың өзлери хем ёк эдилип, өлүме сезевар эдилмелидирлер. Эгер сиз өз араңыздакы шол огурланан затлары айрып ёк этмесеңиз, Мен мундан бейләк сизиң билен биле болҗак дәл[+]. 13Ериңден тур-да, адамлара инлерини тәмизлемеги[†] буюр. Гой, олар эртире ченли инлерини тәмизләп пәкленсинлер. Себәби Ысрайыл Худайы[†] Реб шейле диййәр: „Эй, Ысрайыл, ёк эдилмели затлар сениң өз ичиңде. Шоңа гөрә-де сен тә өз ичиңден олары айрып ташлаянчаң, өз душманларыңың өңүнде дуруп билмерсиң. 14Шонуң үчин хем эртир ирден өз әхли тирелериңиз айры-айрылыкда тире-тире болуп өңе чыксын. Мениң гөркезен тирәм уруг-уруг болуп өңе чыксын. Мениң гөркезен уругым болса машгала-машгала болуп өңе чыксын. Мениң гөркезен машгалам болса, гой, хер бири еке-екеден өңе чыксын[+]. 15Ёк эдилмели затлардан огурлан адам гөркезилип, тутуш машгаласы, әхли эмләги өзи билен бирликде ода якылсын, себәби ол Реббиң әхтини бозды ве Ысрайылың арасында масгарачылыклы иш этди“».

16Ешува эртеси сәхер билен турды ве әхли ысрайыллара тире-тире болуп өңе чыкмакларыны буюрды ве яхуда тиреси гөркезилди. 17Соңра яхуда тиресиниң уругларына өңе чыкмакларыны буюрды ве Зераның уругы гөркезилди. Соңра Зераның уругы машгала-машгала болуп өңе чыкды ве Забдының машгаласы гөркезилди[+]. 18Онсоң Ешува Забдының машгаласына еке-екеден өңе чыкмагы буюрды ве Кармының оглы, Забдының агтыгы, Зераның човлугы Акан гөркезилди; ол яхуда тиресинденди.

19Соңра Ешува Акана: «Оглум, Ысрайыл Худайы Ребби шөхратландыр[†] ве Оңа шүкүр эт. Инди болса, нәме эден болсаң маңа айт, менден хич зат гизлеме» дийди[+]. 20Акан Ешува: «Хакыкатданам, мен Ысрайыл Худайы Реббиң өңүнде гүнә иш этдим[+]. 21Мен олҗа алнан затларың арасындан овадан Шингар донуны, бәш гадак[*] күмүш хем-де аграмы бир ярым гадак[*] болан алтын токгасыны гөренимде, гөзүм гидип, олары огурладым. Ашагына күмүш гоюп, мен олары чадырымың ичинде ере гөмдүм» дийип җогап берди[+].

22Ешува бирнәче адамы чадыры барламага иберди. Олар гөни чадыра күрсәп гирдилер. Яңкы айдылан әхли затлар ашагына күмүш гойлуп, ере гөмлен экен. 23Олар бу затларың хеммесини чадырдан чыкарып, Ешуваның ве әхли ысрайылларың дуран ерине гетирип, Реббиң хузурында гойдулар. 24Ешува ве әхли ысрайыллар Зераның човлугы Аканы ве онуң огурлан күмшүни, донуны, алтын бөлегини, онуң огул-гызларыны ве әхли эмләгини: өкүзлерини, эшеклерини, гоюнларыны, чадырыны онуң өзи билен биле Акор җүлгесине алып гелдилер. 25Ешува Акана: «Бизиң башымыза нәхили бела гетирен болсаң, инди Реб шол бела-бетери сениң өз башыңдан индерер» дийди. Соңра әхли ысрайыллар оны машгаласы билен биле дашлап өлдүрдилер ве олары ода якдылар. 26Аканың үстүнде улы даш үйшмеги эмеле гелди. Ол бизиң гүнлеримизе ченли сакланып галыпдыр. Диңе шондан соңра Реббиң гахар-газабы көшешди. Шонуң үчин ол ер шу гүнлер хем Акор[*] җүлгеси дийлип атландырыляр[+].

#### 8‑нҗи бап


Ысрайыллар Ай галасыны вейран эдйәрлер

1Соңра Реб[†] Ешува шейле дийди: «Хич затдан горкма ве довла дүшме. Өз уршуҗыларыңың әхлисини ал-да, гөни Ай галасына йөриш эт. Гөрйәңми, Мен Ай галасыны, онуң ханыны, адамларыны ве ерини сениң элиңе берҗекдирин[+]. 2Сен Ерихо галасы билен онуң ханыны нәме эден болсаң, Ай галасы билен онуң ханыны хем шонуң ялы эт. Йөне ондан олҗа алан затларыңызы ве мал-гараларыңызы өз араңызда пайлашың. Дуйдансыз чозмага тайяр болуп, бир бөлегиңиз галаның еңсесинде букуда отурың»[+].

3Ешува ве әхли гошун Ай галасына гитмек үчин ерлеринден турдулар, Ешува оларың арасындан отуз мүң саны эдермен уршуҗыны сайлап алып, олары гиҗе угратды. 4Ешува олара шейле буйрук берди: «Сиз галаның арка тарапында, онуң еңсесинде букуда отурарсыңыз. Галадан гаты узага гитмәң ве хеммәңиз тайяр болуп дуруң[+]. 5Мен янымдакы ёлдашларым билен гала голай барарыс. Шол вагт Айың яшайҗылары эдил өңки гезекки ялы бизиң гаршымыза чыкып уграрлар велин, биз олардан гачып башларыс[+]. 6Олар бизиң ызымыздан ковалап гайдарлар. Биз оларың үнсүни галадан соварыс, себәби олар бизи эдил өңки гезекки ялы, өзлеринден гачяндырлар өйдерлер. Биз олардан гачян махалымыз, 7сиз букудан чыкып, галаны эеләң. Чүнки Худайыңыз[†] Реб бу галаны сизиң элиңизе берҗекдир. 8Галаны эеләниңизде, Реббиң буйрушы ялы, оны отлаң. Хут мениң табшырышым ялы эдиң!»

9Шейлеликде, Ешува олары угратды. Олар букуда отурмак үчин гитдилер. Олар Ай галасының гүнбатар тарапында, Бейтел билен Айың аралыгында ерлешдилер, эмма Ешува галан адамлар билен гиҗәни дүшелгеде гечирди.

10Ешува эртеси ирден туруп, адамларың хеммесини йыгнады. Ол Ысрайыл[†] яшулулары[†] билен гошуның өңүне дүшүп, Ай галасына тарап уграды. 11Онуң билен биле уршуҗыларың әхлиси гитди, олар галаның эсасы гирелгесине голайлашдылар. Олар Айың демиргазык тарапындан гелип дүшледилер. Инди олар билен Ай галасының арасында диңе җүлге барды. 12Соңра Ешува бәш мүңе голай адамы галаның гүнбатарында, Бейтел билен Айың аралыгында букуда отуртды. 13Гошуның аграмлы бөлеги галаның демиргазыгында, галан бөлеги гүнбатарында ерлешди. Ешува болса шол гиҗәни җүлгеде гечирди.

14Бу затлары гөренде Ай галасының ханы ве онуң әхли адамлары чалт херекет этдилер. Галаның ханы эркек адамлары билен биле ирден туруп, шол вагтың өзүнде Араба дүзлүгиниң[†] өңүне, ысрайыллар билен сөвешмәге өңки ере чыкды. Эмма өзи үчин галаның еңсесинде дузак гурландыгындан Айың ханының хабары ёкды. 15Ешува ве әхли ысрайыллар, хамала, олардан еңилйән ялы болуп, чөле тарап гачдылар. 16Оларың ызындан ковмак үчин галадакы әхли эркек адамлар чагырылды. Оларың хеммеси биригип, Ешуваның ве онуң гошунының ызындан ковалап, галадан дашлашдылар. 17Айда ве Бейтелде ысрайылларың ызындан коваламадык екеҗе-де эркек адам галмады. Шейдип, олар өз галасыны горагсыз, алаң-ачык галдырдылар.

18Шонда Реб Ешува: «Элиңдәки найзаны Ай галасына тарап узат, себәби Мен оны сениң элиңе берҗек» дийди. Шейлеликде, Ешува элиндәки найзасыны гала тарап узатды. 19Ол элини узадан бадына, букуда отуранлар чаласынлык билен отуран ерлеринден чыкып, гала тарап окдурылдылар. Олар галаны эеләп, деррев оны ода бердилер[+].

20Ай галасының адамлары ызларына середенде, галаның түссесиниң ал-асмана галандыгыны гөрдүлер. Оларың аңры хем, бәри хем гачара ери ёкды. Себәби чөле гачып барян ысрайыллар хем ковгучылара гаршы өврүлипдилер. 21Ешува ве әхли ысрайыллар букуда отуранларың галаны эеләндиклерини ве галаның түссесиниң асмана галандыгыны гөрүп, ызларына доландылар ве Айың адамларыны гырмага башладылар. 22Галаны эелән гошун душманың өңүнден чыкып, олары ысрайылларың орталыгында галар ялы эдип, әхли тарапдан габадылар-да, бир адамы хем дири галдырман я-да гачырман, барыны гырдылар[+]. 23Диңе Ай галасының ханыны дири тутуп, оны Ешуваның янына гетирдилер[+].

24Ысрайыллар Ай галасының әхли илатыны оларың өзлерини ковалап элтен еринде гырдылар. Оларың иң соңкусы өлдүриленден соң, әхли ысрайыллар Ай галасына тарап өврүлдилер ве ол ердәкилери гылыч билен вейран этдилер. 25Тутуш Ай галасында шол гүн өлдүрилен илатың, аял-эркек әхлисиниң җеми он ики мүң саны болды. 26Ешува болса тә Айың әхли илатыны бүтинлей ёк эдип гутарянчалар, узадан найзалы элини ашак гойбермеди. 27Реббиң Ешува буйрушы ялы, ысрайыллар ол галаның диңе мал-гарасыны ве талап алан затларыны өзлерине олҗа эдип алдылар.

28Шейлеликде, Ешува Ай галасыны ода якды ве оны тә шу гүнлере ченли өмүрлик харабачылыга өвүрди[+]. 29Ай галасының ханыны болса тә агшам дүшйәнчә агачдан асып гойды. Гүн яшан бадына, Ешува онуң җеседини агачдан дүшүрип, галаның дервезесиниң гирелгесиниң өңүне ташламагы буюрды. Онуң үстүне түммек эдип, даш үйшүрдилер. Шол даш үйшмеги бизиң гүнлеримизе ченли сакланып галыпдыр[+].


Ешува Мусаның кануныны[†] окаяр

30Шол вагт Ешува Эйбал дагында Ысрайыл Худайы Реббе гурбанлык сыпасыны[†] гурды[+]. 31Реббиң гулы Мусаның ысрайыллара буйрушы ве онуң Канун китабында[†] язылышы ялы, гурбанлык сыпасы демир дегмедик дашлардан гурулды. Онуң үстүнде Реббе якма хем-де саламатлык гурбанлыкларыны[†] бердилер[+]. 32Ешува ысрайылларың гатнашмагында шол дашларың йүзүне Мусаның канунының нусгасыны язды. 33Әхли ысрайыллар, онуң яшулулары, ёлбашчылары, казылары ве оларың арасындакы гелмишеклер Реббиң Әхт сандыгыны[†] гөтерйән леви руханыларының[†] гаршысында, оларың хем аңры гапдалындан, хем бәри гапдалындан ики топар болуп дурдулар. Реббиң гулы Мусаның: «Худайың ак патасыны[†] алмалы пурсадыңыз геленде, шейле дуруң» дийип буйрушы ялы эдип, оларың ярысы Геризим дагының өңүнде, бейлеки ярысы болса Эйбал дагының өңүнде дурдулар[+].

34Соңра Канун китабында язылышы ялы, Ешува әхли алкыш ве нәлет сөзлерини екеме-еке гаты сес билен окады[+]. 35Тутуш Ысрайыл җемагатының, аялларың, чагаларың ве оларың арасындакы гелмишеклериң өңүнде Ешува Мусаның әхли буйрукларыны еке сөз хем галдырман окады[+].

#### 9-нҗы бап


Гибгонлылар ысрайыллары алдаярлар

1Ысрайылларың еңши хакындакы хабар Иорданың гүнбатарындакы әхли ханлара: хет, амор, кенган,[†] периз, хиви, ябус ханларына барып етди. Олар даглыкларда, гүнбатардакы байырлыкларда, шейле хем Ортаер деңзиниң тутуш кенар якасындан тә Ливана[†] ченли аралыкда яшаян ханлардылар. 2Оларың хеммеси бирлешип, Ешуваның ве ысрайылларың гаршысына сөвеше чыкдылар[+].

3Эмма голайда яшаян Гибгоның илаты Ешуваның Ерихо ве Ай галаларыны нәме эдендигини эшиденлеринде,[+] 4олар онуң янына алдав ёлы билен бармагы йүреклерине дүвдүлер. Оларың бир топары ёл шайыны тутуп, көне хорҗунларыны ве йыртык-йыртык, яма-яма шерап мешиклерини эшеклерине йүкләп ёла дүшдүлер. 5Оларың аякларындакы чарыклары көне-сана ямалыды, эгин-эшиклери сал-салды ве әхли ёл чөреклери гаты-гуты хем хеңлиди. 6Олар Гилгалдакы Ешуваның дүшелгесине гелип, оңа ве ысрайыллара: «Биз сизиң билен ылалашык баглашмак үчин узак юртдан гелдик» дийдилер[+].

7Ысрайыллар хивилере:[†] «Белки, сиз бизе голай яшаянсыңыз. Эгер шейле болса, биз сизиң билен нәхили ылалашык баглашалы?» дийдилер. 8Олар Ешува: «Биз сизиң садык гулларыңыз» дийдилер. Ешува олардан: «Сиз ким ве ниреден гелдиңиз?» дийип сорады.

9Олар шейле гүррүң бердилер: «Бизиң юрдумыз өрән узакда ерлешйәр, биз сизиң Худайыңыз[†] Реббиң шөхратыны[†] эшидип гелдик. Биз Онуң Мүсүрде битирен әхли ишлеринден хабарлы[+]. 10Иорданың гүндогарындакы ики амор ханыны – Хешбоның Сихон ханы билен Аштаротда яшан Башаның[†] Ог ханыны Онуң нәме эдендигини биз билйәрис[+]. 11Шонуң үчин яшулуларымыз[†] ве юрдумызың әхли адамлары бизи сизиң яныңыза иберип: „Ёл хараҗады үчин герек затларыңызы алың-да, ысрайыл[†] халкыны гаршыламага гидиң. Олара душаныңызда, халкымызың оларың гулларыдыгыны айдып, олардан бизиң билен ылалашык баглашмагыны хайыш эдиң“ дийдилер. 12Бизиң чөреклеримизе середиң, сизиң яныңыза гайдан гүнүмиз өйде булары дүвенимизде, яңыҗа тамдырдан чыканды. Хәзир болса, сизиң гөршүңиз ялы, булар гаты ве хеңли. 13Ине, булар бизиң шерап мешиклеримиз. Биз олары долдуранымызда, олар тәзеҗедилер, хәзир болса оларың хеммеси җайрык-җайрык болдулар. Бизиң эгин-эшигимизе ве чарыгымыза середиң. Узак ёл олары сандан чыкарды».

14Шейдип, ысрайыллар оларың чөреклеринден дадып гөрдүлер, йөне бу хакда Ребден маслахат сорамадылар[+]. 15Ешува олар билен ылалашык баглашды ве олары дири галдырҗакдыгына сөз берди, җемагат баштутанлары хем оны тассыклап касам этдилер[+].

16Олар билен ылалашык баглашып, үч гүн геченден соңра ысрайыллар оларың гоңшы болуп яшаяндыкларыны эшитдилер. 17Ысрайыллар йөриш эдип, үч гүн дийленде оларың Гибгон, Кепира, Беерот, Кирятегарым галаларына гелип етдилер[+]. 18Ысрайыллар олара хүҗүм этмедилер, себәби җемагат баштутанлары олара Ысрайыл Худайы Реббиң адындан касам ичипдилер. Соңра җемагат өз баштутанларына гаршы нәгилелик билен хүңүрдешди. 19Эмма баштутанлар тутуш халка йүзленип: «Биз олара Ысрайыл Худайы Реббиң адындан касам этдик. Шонуң үчин хем биз олара дегмерис. 20Биз олар билен шейле эдерис: өз эден касамымыза Реббиң газабы башымыздан инмез ялы, олары дири галдырарыс. 21Гой, олар яшаберсинлер» дийдилер. Шейлеликде, җемагат баштутанларының эден теклиби боюнча олар әхли халк үчин одун чапянчы ве сув дашаянчы болдулар[+].

22Ешува гибгонлылары янына чагырып, олара: «Нәме үчин сиз бизи алдадыңыз? Сиз: „Биз узакда яшаярыс“ дийдиңиз, хакыкатда болса бизиң голай гоңшымыз экениңиз. 23Шу пурсатдан башлап, сиз нәлетлендиңиз, сиз инди бизе хемишелик гул боларсыңыз. Сиз Худайымың өйи үчин одун чапянчы ве сув дашаянчы боларсыңыз» дийди.

24Олар Ешува: «Худайыңыз Реббиң әхли юртлары сизиң элиңизе бермеги ве оларың яшайҗыларыны гырмагы Өз гулы Муса буйрандыгыны бизе айтдылар. Сиз себәпли биз өз җанымызың ховп астындадыгыны билдик ве шонуң үчин хем шейле этдик[+]. 25Ине, инди биз сениң элиңде. Бизе нәме этмеги догры[†] ве адалатлы[†] хасап этсең, шоны-да эдәй» дийдилер[+].

26Шонда Ешува олары ысрайылларың элинден халас этмеги йүрегине дүвди, олары өлдүрмедилер. 27Шейлеликде, Ешува хут шол гүнүң өзүнде җемагат үчин ве Реббиң Өзүниң сайлан ериндәки гурбанлык сыпасы[†] үчин олары одун чапянчы ве сув дашаянчы эдип белледи. Олар бу гүнки гүн хем шейле ишлери эдйәрлер.

#### 10-нҗы бап


Ешува Гүне сакланмагы буюряр

1Иерусалимиң[†] ханы Адоныседек Ешуваның Ай галасыны басып алып, оны бүтинлей ёк эдендигини, онуң ханыны хем эдил Ерихоны ве онуң ханыны ёк эдиши ялы, гылычдан гечирендигини эшитди. Гибгоның яшайҗыларының болса Ысрайыл[†] билен ярашык баглашып, оларың арасында яшаяндыкларыны эшиденде,[+] 2ол гаты горкды. Себәби Гибгон хем эдил бейлеки ханларың галалары ялы бир улы галады. Ол Ай галасындан хем улуды ве онуң әхли адамлары эдермен уршуҗыларды[+]. 3Иерусалимиң ханы Адоныседек шонуң үчин Хеброның ханы Хохама, Ярмудың ханы Пирама, Лакышың ханы Япыя, Эглоның ханы Дебире шейле хабар гөндерди: 4«Мениң яныма гелип, Гибгона хүҗүм этмәге ярдам эдиң, себәби гибгонлылар Ешува хем-де ысрайыллар билен ярашык баглашыпдырлар».

5Соңра аморларың[†] бәш саны ханы: Иерусалимиң ханы, Хеброның ханы, Ярмудың ханы, Лакышың ханы ве Эглоның ханы өзлериниң әхли гошун топарлары билен билеликде бир ере йыгнанышдылар. Олар Гибгоның дашыны габап, оларың үстүне чоздулар[+].

6Гибгонлылар Гилгалдакы дүшелгесинде болан Ешува: «Өз гулларыңдан эл чекме, тизрәк гел-де, бизи халас эт. Бизе көмек эт, себәби даглыкда яшаян әхли амор ханлары бизиң гаршымыза гүйч бирикдирипдирлер» дийип хабар ибердилер.

7Шейлеликде, Ешува өзүниң әхли гошуны, эдермен уршуҗылары билен биле Гилгалдан чыкып уграды. 8Реб[†] оңа: «Горкма, ол ханларың әхлисини Мен сениң элиңе бердим. Оларың хич бири сениң өңүңде дуруп билмез» дийди[+].

9Гилгалдан чыканларындан соң, Ешува бүтин гиҗе ёл йөрәп, оларың үстүне дуйдансыз гелди. 10Реб хем ысрайыллары гөрен бадына оларың йүреклерине ховсала дүшер ялы этди. Ысрайыллар олары Гибгонда дерби-дагын этдилер. Бейтхорон гечелгесине гидйән ёл билен Азека ве Македа ченли гачанларының ызындан ковалап, олары гырдылар[+]. 11Олар Бейтхорон дагының эңңидиниң угры билен ысрайыллардан гачанларында, Реб Азека барянча оларың үстүне гөкден улы дашлар ягдырды, олар гырылдылар. Улы дашың ашагында галып өленлер ысрайылларың өлдүренлеринден көп болды[+].

12Реббиң аморлары ысрайылларың элине берен гүни, Ешува Реб билен геплешди ве ысрайылларың гөзлериниң алнында шейле дийди: «Эй, Гүн, дур, Гибгоның үстүнде! Эй, Ай, дур, Аялон дерәниң үстүнде!» 13Халк душманындан ар алып болянча, Гүн сакланды ве Ай дурды. Бу Яшур китабында язылгы дәлми эйсем? Хава, Гүн асманың ортасында сакланды ве узынлы гүн диен ялы яшмага ховлукмады[+]. 14Реббиң адамзадың сесини эшиден шол гүни ялы гүн өңде-соңда хич хачан болманды, чүнки Реб ысрайыллар үчин сөвешди[+].

15Соңра Ешува әхли ысрайыллар билен биле Гилгалдакы дүшелгә гайдып гелди.


Ешува бәш амор ханыны гылычдан гечирйәр

16Бәш хан гачып, Македа говагында гизленипдилер. 17Оларың гизленен ери тапылып, Ешува хабар берилди. 18Ешува шейле дийди: «Улы дашлары говагың гирелгесине сөйәп гоюң ве ханлара гөзегчилик эдер ялы гаравуллар гоюң. 19Эмма сизиң өзүңиз ол ерде галмалы дәлсиңиз. Душманларыңызың ызындан ковуп, аркадан гелип, олары ёк эдиң. Галаларына гирмәге олара ёл бермәң, чүнки Худайыңыз[†] Реб олары сизиң элиңизе берди».

20Ешува ве ысрайыллар оларың иң соңкусына ченли диен ялы ёк этдилер. Оларың дири галанларының бирнәчеси гачып, берк галалара гирип етишдилер. 21Соңра тутуш гошун саг-аман Македадакы дүшелгә, Ешуваның янына гайдып гелди. Бир адамың хем ысрайыллара гаршы геплемәге гурбы чатмады.

22Ешува адамларына: «Говагың агзыны ачың ве шол бәш ханы мениң яныма гетириң» дийип буйрук берди. 23Олар шейле хем этдилер. Шол бәш ханы: Иерусалим, Хеброн, Ярмут, Лакыш ве Эглон ханларыны говакдан чыкарып, 24Ешуваның янына гетирдилер. Ешува әхли ысрайыллары чагырып, өзи билен биле сөвешен гошун ёлбашчыларына: «Өңе чыкың ве аякларыңызы бу ханларың бойнуна гоюң!» дийди. Олар айдылышы ялы этдилер[+].

25Ешува ене-де ол ёлбашчылара: «Горкмаң ве довла дүшмәң! Дөзүмли ве мерт болуң! Чүнки Реб сизиң билен сөвешйән хер бир душманы шейле этҗекдир» дийди[+]. 26Ол бу ханлары өлдүрип, оларың җесетлериниң херсини бир агачдан асып гойды. Олар агачдан агшама ченли асылгы дурдулар[+].

27Гүн батанда, Ешуваның буйругы боюнча олары алып, өңки гизленен говагына ташладылар ве уллакан дашлар билен говагың агзыны япдылар. Олар хәзире ченли хем шол ерде сакланып галыпдырлар[+].


Ешува кенганлары[†] басып алмагы довам эдйәр

28Шол гүнүң өзүнде Ешува Македаны басып алды. Онуң илатыны ве ханыны гылычдан гечирди. Ол ерде екеҗе-де дири адам гойман, хеммесини бүтинлей ёк этди. Ешува Македаның ханыны хем эдил Ерихоның ханыны нәме эден болса шонуң ялы этди[+].

29Соңра Ешува әхли ысрайыллар билен Македадан Либна гелип, онуң үстүне чозуш этди. 30Реб бу галаны хем онуң ханы билен биле ысрайылларың элине берди, олар онуң әхли илатыны гыргына бердилер, ол ерде екеҗе-де җанлы зат галдырмадылар. Ерихоның ханыны нәме эден болсалар, онуң ханыны хем шейле этдилер.

31Ешува әхли ысрайыллар билен Либнадан Лакыша гелди, онуң даш-төверегини габап, онуң үстүне чозды. 32Сөвешиң икинҗи гүнүнде Реб Лакышы ысрайылларың элине берди. Эдил Либнадакы эдишлери ялы, ысрайыллар онуң ичиндәки адамларың әхлисини гылычдан гечирдилер. 33Шол вагт Лакыша көмек этмек үчин, Гезериң ханы Хорам гелди. Ешува оны хем әхли адамлары билен бирликде екеҗесини-де дири галдырман гырды.

34Ешува әхли ысрайыллар билен Лакышдан Эглона барды. Онуң даш-төверегини габап, онуң үстүне чозды. 35Ешува шол гүнүң өзүнде оны басып алды, онуң әхли илатыны эдил Лакышдакы эдиши ялы, шол гүн гылычдан гечирип, бүтинлей ёк этди.

36Ешува әхли ысрайыллар билен Эглондан Хеброна барып, онуң үстүне чоздулар. 37Олар галаны басып алып, оны ве онуң ханыны, обаларыны хем ондакы әхли адамлары гылычдан гечирдилер. Эдил Эглондакы ялы эдип, олар галаның ичинде екеҗе-де дири адам галдырман, бүтинлей ёк этдилер.

38Соңра Ешува әхли Ысрайыл билен Дебире тарап ызына өврүлип, оңа чозуш этди[+]. 39Галасы билен биле онуң ханыны ве әхли обаларыны басып алды, екеҗе-де дири адам гойман, оларың хеммесини гылычдан гечирип, бүтинлей ёк этди. Олар Хеброна, Либна хем оларың ханларына нәме эден болсалар, Дебире ве онуң ханына хем шейле этдилер.

40Шейдип, Ешува әхли ери: даглык ерлери, Негеп чөлүни, гүнбатар байырлыклары, даг этеклерини ве оларың әхли ханларыны басып алды. Ысрайыл Худайы Реббиң буйрушы ялы, ол екеҗе-де дири адам галдырман, әхли җанлы-җандары гырып, бүтинлей ёк этди[+]. 41Ешува Кадешбарнеяның гүнортасындан Газа ченли, Гошениң тутуш ерини, Гибгоның демиргазыгына ченли болан ерлери басып алды. 42Шол бир вагтың өзүнде Ешува ол ерлериң әхли ханларыны ве олара дегишли ерлери басып алды, себәби Ысрайыл Худайы Реббиң хут Өзи Ысрайыл үчин сөвешди.

43Шундан соң Ешува әхли ысрайыллар билен биле Гилгалдакы дүшелгә доланып гелди.

#### 11‑нҗи бап


Ешуваның демиргазыкдакы сөвеши

1Хасор ханы Ябын ысрайылларың бу еңишлери хакында эшиденде, Мадоның ханы Ёбаба, Шимрон ханына ве Акшап ханына, 2шейле хем, демиргазык даглыкларда яшаян ханлара, Киннередиң гүнортасындакы Араба дүзлүгинде,[†] гүнбатар байырлыкда ве гүнбатар Напотдорда яшаян ханлара, 3гүндогар ве гүнбатар кенган[†] ханларына, даглыкларда яшаян аморлара,[†] хетлере,[†] перизлере,[†] ябуслара[†] ве Хермон дагының[†] этегиндәки Миспа үлкесинде яшаян хивилере[†] көмек этмеклерини сорап хабар иберди. 4Бу ханлар әхли гошунлары билен гелдилер, оларың атларының ве сөвеш арабаларының саны җуда көпди. Оларың саны эдил деңиз кенарындакы чәге ялы көпди, әгирт улы гошунды[+]. 5Ол ханларың хеммеси ысрайыллара гаршы сөвешмек үчин бирлешип, Мером чешмесиниң янында дүшелге гурдулар[+].

6Реб[†] Ешува: «Сен олардан горкма, себәби эртир шу вагтлар Мен оларың әхлисини өлдүрип, ысрайылларың элине берҗекдирин. Сиз оларың атларының тойнакларыны дөвүң ве арабаларыны отлаң» дийди[+]. 7Шейлеликде, Ешува әхли уршуҗылар билен биле Мером чешмесине дуйдансыз гелип, оларың үстүне чозды. 8Реб олары ысрайылларың элине берди. Ысрайыллар олары гылычдан гечирдилер ве Бейик Сидона,[†] Мисрепот Майыма, гүндогарда Миспе җүлгесине ченли оларың ызындан ковуп, оларың иң соңкусына ченли гырып өлдүрдилер. 9Ешува Реббиң өзүне буйрушы ялы эдип, оларың атларының тойнакларыны дөвди, ат-арабаларыны болса отлады. 10Шол вагтың өзүнде Ешува ызына доланып гелип, Хасоры басып алды ве онуң ханыны гылычдан гечирди. (Хасор шол вагткы ханлыкларың иң бейигиди.) 11Шейле хем, ысрайыллар онуң ичиндәки әхли яшайҗыларыны гылычдан гечирип, бүтинлей ёк этдилер, ол ерде екеҗе-де дири җанлы-җандар галдырмадылар. Хасор галасыны болса ода бердилер. 12Реббиң гулы Мусаның буйрушы ялы, Ешува бу галаларың хеммесини басып алып, онуң ханларының әхлисини гылычдан гечирип, бүтинлей ёк этди[+]. 13Ысрайыллар Ешуваның отлан Хасор галасындан башга, депелерде гурлан галаларың хиҗисини отламадылар. 14Галадакы олҗа алнан әхли затлары ве мал-гаралары өзлерине алдылар. Илатыны болса иң соңкусына ченли гылычдан гечирип гырдылар, екеҗесини хем дири галдырмадылар. 15Эдил Реббиң Өз гулы Муса буйрушы ялы, Муса-да Ешува эдил шонуң ялы буйрупды. Ешува буйругы ерине етирди. Ол Реббиң Муса берен буйрукларының екеҗесини-де галдырман, әхлисини берҗай этди[+]. 16Шейдип, Ешува шу әхли ерлери: даглыклары, тутуш Негеп чөлүни, Гошениң әхли ерини, гүнбатар байырлыклары, Араба дүзлүгини ве Ысрайыл[†] даглыкларыны байырлары билен, 17Сегир билен янашык Халак дагындан тә Хермон дагының гүнортасында Ливан[†] җүлгесиндәки Багалгат[†] галасына ченли ерлери басып алды ве ол ерлериң әхли ханларыны боюн эгдирип, олары гылычдан гечирип өлдүрди. 18Ешува ол ханларың хеммеси билен узак вагтлап уршупды. 19Гибгонда яшаян хивилерден башга, екеҗе гала-да ысрайыллар билен ярашык баглашмады. Бейлекилериң хеммесини сөвешип алдылар[+]. 20Чүнки ысрайыллара гаршы сөвешмеклери үчин оларың йүреклерини гатадан хут Реббиң Өзүди. Эдил Реббиң Муса буйрушы ялы, ысрайыллар олара хич хили рехим-шепагат этмән, бүтинлей ёк этдилер[+]. 21Шол вагт Ешува гидип, даглыкларда яшаян анаклары[†] гырды. Ешува Хебронда, Дебирде, Анапда, тутуш Яхуда[†] ве Ысрайыл даглыкларында яшаян анаклары галалары билен бирликде бүтинлей ёк этди[+]. 22Ысрайылларың еринде анаклардан екеҗеси хем галмады. Диңе Газада, Гатда ве Ашдотда оларың ек-түки галды[+]. 23Шейдип, Ешува Реббиң Муса басып алмалы диен ерлериниң хеммесини алды ве ол ерлери бөлүп, ысрайылларың тирелери боюнча олара мүлк эдип пайлап берди. Шунлукда, ер урушдан дынып рахатланды[+].

#### 12‑нҗи бап


Мусаның басып алан ханлары

1Ине, ысрайылларың еңип алан ерлериниң ханлары шулардыр. Ысрайыллар Иордан дерясының[†] аңырсындакы гүндогар тарапа узалып гидйән Арнон җүлгесинден Хермон дагына[†] ченли болан ерлери ве тутуш Араба дүзлүгиниң[†] гүндогар тарапыны басып алдылар. 2Ханларың бири Хешбонда яшан амор ханы Сихонды. Онуң ханлыгы Гилгадың ярысы ве Арнон җүлгесиниң якасындакы Арогерден башлап, шол җүлгәниң ортасындакы галадан тә аммонларың[†] арачәги болан Ябок дерясына ченли аралыгы өз ичине алярды[+]. 3Шейле хем, ол Киннерет көлүнден Араба деңзине, ягны Өли деңзе ченли болан ерлере, Араба дүзлүгиниң гүндогарында Бейтешимода ченли барян ерлере ве гүнбатарда Писга дагының этегиндәки ерлере эелик эдйәрди. 4Бейлеки хан Башан[†] ханы Огды. Ол Аштаротда ве Эдрейде яшап, рапаларың[†] иң соңкуларының бириди[+]. 5Онуң ханлыгына Хермон дагы, Салка, бүтин Башандан Гешурың ве Магакадың арачәклерине ченли, Гилгадың ярысы, хешбон ханы Сихоның мейданының арачәгине ченли ерлер гирйәр. 6Реббиң гулы Муса ве ысрайыллар оларың хеммесини басып алдылар. Муса оларың әхли ерлерини рубенлериң, гатларың ве гүндогардакы манаша тиресиниң эечилигине берди[+].


Ешуваның басып алан ханлары

7Ешува ве ысрайыллар Иордан дерясының гүнбатарындакы әхли ханлары, Ливан[†] җүлгесиндәки Багалгатдан[†] Сегир билен янашык Халак дагына ченли ерлери басып алдылар. Ешува ол ерлери бөлүп, ысрайылларың тирелери боюнча мүлк эдип пайлап берди. 8Даглыкда, байырлыкда, Араба дүзлүгинде, даг этеклеринде, чөллүкде ве Негеп чөлүнде яшаян хетлериң,[†] аморларың,[†] кенганларың,[†] перизлериң,[†] хивилериң[†] ве ябусларың[†] ерлерини ысрайыллара мүлк эдип берди. 9Ине, Ешува ве ысрайыллар шу галаларың ханларыны: Ерихоның, Бейтелиң голайындакы Айың, 10Иерусалимиң,[†] Хеброның, 11Ярмудың, Лакышың, 12Эглоның, Гезериң, 13Дебириң, Гедериң, 14Хорманың, Арадың, 15Либнаның, Адулламың, 16Македаның, Бейтелиң, 17Тапуваның, Хепериң, 18Апегиң, Лашароның, 19Мадоның, Хасорың, 20Шимронмероның, Акшабың, 21Тагнагың, Мегидоның, 22Кедешиң, Кармелдәки Ёкнегамың, 23Напотдорың янындакы Доруң, Җелиледәки[†] Гойымың ве 24Тирсаның – җеми отуз бир ханы басып алдылар.

#### 13‑нҗи бап


Ысрайылларың индики басып алмалы ерлери

1Ешува гаррап, гоҗалык яшына етенде, Реб[†] оңа шейле дийди: «Инди сен өрән гаррадың, эмма басылып алынмалы ерлер энтек гаты кән. 2Шол басылып алынмалы ерлер шулардыр: пилиштлилериң,[†] гешурларың әхли ерлери, 3гүнортада яшаян авалар, Мүсүриң гүндогарындакы Шихор дерясындан демиргазык Экроның арачәгине ченли ерлер. Бу ерлер кенганларың[†] ерлери хасапланяр. Шейле хем, оңа пилиштлилериң бәш галасы: Газа, Ашдот, Ашкелон, Гат ве Экрон дегишлидир[+]. 4Шейле-де кенганларың тутуш ери, сидонлылара[†] дегишли Мегары билен аморларың[†] арачәги Апеге ченли болан ерлер. 5Гебаллыларың ерлери, бүтин гүндогар Ливан,[†] Хермон дагына[†] голай ерлешен Багалгатдан[†] тә Лебохамат гирелгесине ченли болан ерлер[+]. 6-7Ливандан Мисрепот Майыма ченли әхли даглыклар ве оларың әхли илаты, хатда сидонлыларың әхлиси хем дегишлидир. Олары ысрайылларың өңүнден Мениң Өзүм ковуп чыкарарын. Йөне сен бу ерлериң хеммесини Мениң буйрушым ялы, биҗе атып, ысрайылларың докуз тиресине ве гүнбатардакы манаша тиресине мүлк эдип пайлап бер».


Иорданың гүндогарындакы ерлер

8Реббиң гулы Мусаның рубенлере, гатлара ве манаша тиресиниң ярысына Иордан дерясының[†] гүндогарындан берен мүлк ерлери шулардыр:[+] 9Арнон җүлгесиниң гырасындакы Арогерден башлап, шол җүлгәниң ортасындакы гала хем-де тутуш Мейдеба текизлигинден Дибона ченли болан ерлер[+]. 10Шейле хем, Хешбонда хөкүмдарлык эден амор ханы Сихоның әхли галаларындан тә аммонларың[†] арачәгине ченли болан ерлер. 11Гилгат, Гешур, Магакат топрагы, тутуш Хермон дагы ве бүтин Башандан[†] тә Салка ченли болан ерлер; 12Аштаротда ве Эдрейде хөкүмдарлык эден Башан ханы Огуң әхли ханлыгы дегишлидир (Ог хан рапаларың[†] иң соңкуларының бириди). Муса булары дерби-дагын эдип, ерлеринден ковуп чыкарыпды[+]. 13Эмма ысрайыллар Гешурың ве Магакадың илатыны юртларындан ковуп чыкармадылар. Олар шу гүне ченли хем ысрайылларың арасында яшаярлар[+]. 14Муса диңе леви тиресине мүлк бермеди. Реббиң Муса айдышы ялы, левилериң[†] мирасы[†] Ысрайыл[†] Худайы[†] Реб үчин от үсти билен берилйән гурбанлыклардыр.[†][+]


Рубен тиресиниң мүлк ери

15Муса рубен тиресине онуң уругларына гөрә мүлк ер берипди. 16Оларың ериниң тутян мейданы Арнон җүлгесиниң гырасындакы Арогерден, җүлгәниң ортасындакы галадан ве бүтин Мейдеба текизлигинден ыбаратдыр. 17Шейле хем, Хешбон галасы ве текизликдәки әхли галалар: Дибон, Бамотбагал ве Бейтбагал-мегон, 18Яхса, Кедемот ве Мейпагат, 19Кирятайым, Сибма ве җүлгәниң депесиндәки Серетшахар, 20Бейтпегор, Писга дагының этеги ве Бейтешимот хем шол арачәге дегишлидир. 21Рубен тиресиниң мүлкүне Хешбонда хөкүмдарлык эден амор ханы Сихоның текизликдәки әхли галалары ве ханлыгы дегишлидир. Муса Сихоны ве юрдунда яшап, онуң тарапдары болан Мидян ханларыны: Эвини, Рекеми, Суры, Хуры ве Ребаны басып алды[+]. 22Ысрайыллар өз өлдүрен адамларының арасында Бегор оглы Билгамы хем гылыч билен өлдүрдилер, ол палчылык билен мешгулланярды[+]. 23Рубенлериң арачәги Иордан дерясының кенары болупдыр. Бу рубенлериң уругларына гөрә галалары ве обалары билен бирликде алан мүлк ерлери болупдыр.


Гат тиресиниң мүлк ери

24Ине, Мусаның гат тиресине онуң уругларына гөрә берен мүлк ерлери: 25Язер галасы, Гилгадың әхли галалары ве аммонларың юрдуның ярысы, Рабаның гүндогарындакы Арогере ченли; 26Хешбондан Раматмиспә ве Бетоныма ченли, Маханайымдан Дебириң арачәгине ченли; 27Бейтхарам дереси, Бейтнимра ве Сукот, Сапон, хешбон ханы Сихоның ханлыгының галан бөлеги. Онуң гүнбатар арачәги Иордандан Киннерет деңзине ченли болупдыр. 28Ине, гатларың уругларына гөрә галалары ве обалары билен бирликде алан мүлк ерлери шулардыр.


Гүндогардакы манаша тиресиниң мүлк ери

29Муса гүндогардакы манаша тиресине онуң айры-айры уругларына гөрә ер пайлап берипди. 30Оларың тутян ерлери Маханайым, тутуш Башан, Башан ханы Огуң әхли ханлыгы, Яйырың әхли галалары – җеми алтмыш гала;[+] 31Гилгадың ярысы, Аштарот ве Эдрей (Башан ханы Огуң ханлык эден галалары). Булар Манашаның оглы Макырың несиллери үчин оларың уруглары боюнча берлен пай болды[+]. 32Ине, шулар Мусаның Иордан дерясының аңырсындакы Мовап дүзлүгинде, Ерихоның гүндогарында пайлан мүлк ерлеридир. 33Эмма Муса леви тиресине мүлк бермеди. Сөз берши ялы, Ысрайыл Худайы Реббиң Өзи оларың мүлкүдир[+].

#### 14‑нҗи бап


Ысрайыллар ерлери пайлашярлар

1Ысрайылларың Кенганда[†] алан мүлк ерлери шулардыр. Ол ерлери Элгазар руханы,[†] Нунуң оглы Ешува ве ысрайыл[†] тирелериниң уругбашылары олара мүлк хөкмүнде пайлап бердилер[+]. 2Реббиң Мусаның үсти билен олара буйрушы ялы, олар мүлк ерлери докуз тирәниң ве бир саны ярым тирәниң арасында биҗе атышмак билен пайлашдылар[+]. 3Себәби Муса ики тирә ве манаша тиресиниң ярысына мүлк ери Иорданың гүндогарындан берипди, эмма леви тиресине оларың арасындан мүлк бермәнди[+]. 4Юсубың неслинден манаша ве эфрайым тирелери гелип чыкды. Муса левилере[†] ерден пай бермәнди, олара яшамак үчин диңе галалары, малдарчылык ве башга эмләклери үчин өри мейданларыны берипди[+]. 5Шейлеликде, ысрайыллар ерлери Реббиң Муса буйрушы ялы эдип пайлашдылар.


Калеп Хеброны мүлк аляр

6Яхуда[†] тиресинден бирнәче адам Ешуваның янына Гилгала гелди. Оларың арасындан Кенизиң агтыгы Епуннәниң оглы Калеп оңа шейле дийди: «Реббиң Кадешбарнеяда икимиз хакда Худайың[†] адамы Муса айдан сөзлерини билйәнсиң[+]. 7Реббиң гулы Муса ери гизлинликде гөзден гечирмек үчин Кадешбарнеядан мени иберенде, мен кырк яшымдадым. Шонда мен оңа йүрегимдәки җогабы гетирипдим. 8Эмма мениң билен биле гиден доганларым халкың йүрегине ховсала салдылар, мен болсам диңе Худайым Реббиң ызына эердим[+]. 9Шол гүн Муса касам эдип: „Аягыңың басҗак ерлери сениң ве чагаларыңың хемишелик мүлки болар, себәби сен тутуш калбың билен Худайым Реббиң ызына эердиң“ дийипди[+]. 10Шейлеликде, Өз сөз берши ялы, Реб[†] мени дири галдырды, Реббиң Муса сөз берен дөврүнден бәри эййәм кырк бәш йыл гечипдир. Шол дөвүр ичинде ысрайыллар чөлде сергездан гезипдилер. Ине, инди мен сегсен бәш яшадым. 11Бу гүнки гүн хем мен Мусаның өзүми иберен гүнүндәки ялы гуҗурлы. Сөвешмәге хениз хем гуҗур-гайратым етҗек. 12Шоңа гөрә-де, Реббиң шол гүнки айдан бу даглыкларыны маңа бер. Ол ерде анакларың[†] яшаяндыгыны, галаларының улудыгыны ве оларың берк сакланяндыгыны шол гүн өзүң хем эшидипдиң. Реббиң айдышы ялы, мен олары ковуп чыкарарын, Реб мениң билен биле болар»[+]. 13Ешува Епуннәниң оглы Калебе ак пата[†] берди, оңа мүлк ер хөкмүнде Хеброны багыш этди. 14Кенизиң агтыгы Епуннәниң оглы Калебиң Ысрайыл Худайы Реббе йүрекден сыгынандыгы үчин, Хеброн онуң хемишелик мүлки болуп галды. 15Хеброның өңки ады Кирятарба экен. Арба анакларың арасында иң бейик адам экен. Шунлукда, ер урушдан дынып рахатланды[+].

#### 15‑нҗи бап


Яхуда[†] тиресиниң мүлк ери

1Биҗе атышыкда яхуда тиресиниң уругларының пайына шу ашакдакы ерлер дүшди: гүнортада оларың мейданы Эдомың арачәги билен, гүнорта Син чөллүгине ченли барып етйәр. 2Оларың гүнорта арачәги узалып гидйән гүнортадакы айлаглардан, Өли деңзиң гутарян еринден башланяр. 3Соңра ол гүнорта Ичян гечидине тарап довам эдип, Син чөлүнден гечйәр. Кадешбарнеяның гүнортасындан Хесрона ве Аддара чыкып, ол ерден Карка тарап өврүлйәр. 4Соңра Асмондан гечип, Мүсүр дерясына ченли узалып гидйәр ве Ортаер деңзинде серхет гутаряр. Бу оларың гүнорта арачәги болар[+]. 5Яхуда тиресиниң гүндогар арачәги Өли деңиз болупдыр. Бу гүндогар арачәк демиргазыга тарап Иордан дерясының[†] Өли деңзе гуйян ерине ченли узалып гидйәр. Демиргазыкдакы арачәк Иорданың деңзе гуйян еринден, деңиз айлагындан башланяр. 6Бу ерден арачәк Бейтхогла ченли барып, демиргазыкда Бейтарабадан гечйәр ве Рубен оглы Боханың ады дакылан даша ченли гидйәр[+]. 7Соңра арачәк Акор җүлгесинден Дебире ченли ёкары галып, демиргазыкда акымың гүнортасында ерлешйән Адуммым байырлыкларының гаршысындакы Гилгала тарап өврүлйәр. Арачәк бу ерден Эйншемеш чешмесине ченли довам эдип, Эйнрогеле етйәр. 8Бу ерден арачәк ябусларың[†] галасы Иерусалимде[†] ерлешйән дүзлүгиң гүнортасындакы Бенхинном дересинден ёкары галяр. Соңра ол Бенхинном дересиниң гүнбатарының гаршысындакы дагларың депесине ченли галып, демиргазыкдакы Рапа җүлгесиниң ахырына ченли баряр. 9Дагларың гершинден арачәк Нептова чешмесиниң гөзбашына тарап айланяр. Ол ерден хем Эпрон даглыгындакы галалара тарап гелйәр. Соңра ол Багала[†] (бу Кирятегарым) тарап ашак дүшйәр. 10Соңра серхет гүнбатар Багаладан Сегир дагына тарап айланяр, демиргазыкда Кесалон галаның Егарым дагларына ченли гидип, Бейтшемеше тарап өврүлйәр ве Тимнаның үсти билен айланып гечйәр. 11Ол ерден Экроның демиргазык тарапына гидйәр ве Шикарона тарап айланып, Багала дагының үсти билен Ябнееле гелйәр. Иң соңунда арачәк Ортаер деңзинде гутаряр. 12Ортаер деңзи ве онуң кенарлары гүнбатар арачәги эмеле гетирйәр. Яхуда тиресиниң уругларының әхли тараплайын арачәги, ине, шудур.


Калеп Хеброны ве Дебири басып аляр

13Реббиң буйрушы ялы, Ешува яхуда тиресиниң мүлк ериндәки Кирятарбаны, ягны Хеброны Епуннәниң оглы Калебе берди. Бу ер Анагың атасының хатырасына Кирятарба дийип атландырылыпды[+]. 14Калеп ол ерден анакларың[†] үч уругыны: Шешайы, Ахыманы ве Талмайы чыкарып ковды. Булар Анагың несиллеридир[+]. 15Бу ерден ол Дебириң илаты билен урушмага гитди. Дебире өң Кирятсепер дийилйәрди[+]. 16Калеп: «Еңиш газанып, Кирятсепери басып алана, гызым Аксаны гелин эдип берҗек» дийди[+]. 17Бу галаны Калебиң доганы, Кеназың оглы Отниел басып алды. Калеп өз гызы Аксаны оңа берди. 18Той гүни Акса өз какасының янына гидип, ондан ер дилемек үчин Отниелден разылык алды. Акса барып, эшегинден дүшенде, Калеп ондан: «Гызым, нәме дилегиң бар?» дийип сорады. 19Акса какасына: «Маңа пешгеш берсене. Сен маңа Негеп чөлүниң гурак ерлерини бердиң, маңа сув булакларыны-да берәй!» дийди. Шунлукда, Калеп ёкаркы ве ашакы чешмелери хем оңа багыш этди[+]. 20Ине, яхуда тиреси өз уругларына гөрә шу ерлери мүлк эдип алды: 21Эдомың арачәгиниң голайындакы гүнорта Негеп чөлүнде олара шу галалар дегишлидир: Кабсеел, Эдер, Ягур, 22Кина, Димона, Адада, 23Кедеш, Хасор, Йытнан, 24Зип, Телем, Бегалот, 25Хасорхадат, Кирётхесрон (бу Хасор), 26Эмом, Шема, Молада, 27Хасаргада, Хешмон, Бейтпелет, 28Хасаршугал, Беершеба, Бизётия, 29Багала, Ией, Эсем, 30Элтолат, Кесил, Хорма, 31Зиклаг, Мадманна ве Сансанна, 32Левавот, Шилхим, Айын ве Риммон – оларың обалары билен биле җеми йигрими докуз гала. 33Гүнбатар байырлыкларда: Эштавол, Сорга, Ашна, 34Занова, Эйнганным, Тапува, Эйнам, 35Ярмут, Адуллам, Соко, Азека, 36Шагарайым, Адытайым, Гедера, Гедеротайым – обалары билен биле җеми он дөрт гала.

37Сенан, Хадаша, Мигдалгат, 38Дилеган, Миспе, Ёктеел, 39Лакыш, Боскат, Эглон, 40Каббон, Лахмас, Китлиш, 41Гедерот, Бейтдагон, Нагама, Македа. Булар обалары билен биле он алты галадыр.

42Либна, Этер, Ашан, 43Ефтах, Ашна, Несив, 44Кегила, Акзып, Мареша – обалары билен биле докуз галадыр.

45Экрон галасы ве онуң овнуклы-ирили обалары, 46Ашдодың голайындакы әхли галалар ве обалар, Экрондан Ортаер деңзине ченли, 47Ашдот галасы ве онуң овнуклы-ирили обалары, Газа галасы ве онуң овнуклы-ирили обалары билен Мүсүр дерясына ве Ортаер деңзиниң кенарларына ченли.

48Даглыкларда: Шамыр, Ятыр, Соко, 49Данна, Кирятсанна (бу Дебир), 50Анап, Эштемо, Аным, 51Гошен, Холон, Гило – обалары билен биле җеми он бир гала; 52Арав, Дума, Эшган, 53Янум, Бейтапува, Апеге, 54Хумта, Кирятарба (бу Хеброн) ве Сигор – обалары билен биле докуз гала; 55Магон, Кармел, Зип, Юта, 56Йизрегел, Ёкдегам, Занова, 57Кейн, Гибга, Тимна – обалары билен биле он гала; 58Халхул, Бейтсур, Гедор, 59Магарат, Бейтанот, Элтекон – обалары билен биле җеми алты гала; 60Кирятбагал (бу Кирятегарым) ве Раба – обалары билен биле ики гала.

61Чөллүкде: Бейтараба, Мидин, Секака, 62Нибшан, Дуз галасы, Эйнгеди – обалары билен биле җеми алты гала. 63Яхудалар Иерусалимде яшаян ябуслары ковуп чыкарып билмедилер. Ябуслар бу гүнки гүн хем ол ерде яхудалар билен биле яшаярлар[+].

#### 16-нҗы бап


Эфрайым билен гүнбатардакы манаша тирелериниң мүлк ери

1Юсубың несиллериниң пайына биҗе боюнча Ерихоның голайындакы Иордандан Ерихо чешмесиниң гүндогарына ченли болан ерлер ве Ериходан башланып, Бейтел даглыгына узалып гидйән чөллүк дүшди. 2Арачәк Бейтелден Луза чыкып, Атаротда яшаян аркларың ерине ченли баряр[+]. 3Соңра ол гүнбатара тарап ашак дүшүп, яплетлериң арачәгине, ашакы Бейтхороның ве Гезериң арачәгине ченли гелип, деңизде тамамланяр. 4Шейлеликде, манаша тиресиниң ярысы ве эфрайым тиреси мүлк ерлерини алдылар.


Эфрайым тиресиниң мүлк ери

5Эфрайымларың уругларына гөрә алан ерлериниң арачәги шулар болупдыр: оларың мүлк ерлериниң гүндогар арачәги Атаротаддар болуп, ол ёкаркы Бейтхорона ченли баряр. 6Ол ерден арачәк Ортаер деңзи билен довам эдип, Микметадың демиргазыгына гелйәр ве Танатшылоның гүндогар тарапына өврүлип, Янованың гүндогарындан гечйәр. 7Яновадан Атаротаддара ве Нагара ченли ашак дүшүп, Ерихо биригип, Иордана барып етйәр. 8Арачәк Тапувадан чыкып, гүнбатара Кана җүлгесине тарап узалып гидйәр-де, Ортаер деңзине етип гутаряр. Ине, эфрайым ярым тиресине оларың уругларына гөрә берлен ерлер шулардан ыбарат. 9Эфрайым несиллерине булар билен бирликде манашалара дегишли болан галалардыр обалар хем бөлүнип берилди. 10Эфрайымлар Гезерде яшаян кенганлары[†] ковуп чыкармадылар. Кенганлар шу гүнлер хем эфрайымларың ишини этмәге меҗбур эдилип, оларың арасында яшап йөрлер[+].

#### 17‑нҗи бап


Гүнбатардакы манаша тиресиниң мүлк ери

1Шейле хем, гүнбатардакы манаша тиреси үчин биҗе атылды. Манаша Юсубың новбахар оглуды. Манашаның илкинҗи оглы, Гилгадың какасы Макыр өкде уршуҗы боландыгы үчин, биҗе боюнча онуң уругына Гилгат ве Башан[†] берлипди[+]. 2Манаша тиресиниң бейлеки уругларының: Абыгезериң, Хелегиң, Асрыелиң, Шекемиң, Хепериң ве Шемиданың хем биҗе боюнча Иордан дерясының[†] гүнбатар тарапында пайлары барды[+]. 3Манашаның ювлугы, Макырың човлугы, Гилгадың агтыгы, Хепериң оглы Селопхадың огул перзенди ёкды. Онуң диңе бәш гызы болуп, оларың атлары шулардыр: Махла, Нога, Хогла, Милка ве Тирса[+]. 4Олар Элгазар руханының,[†] Нунуң оглы Ешуваның ве ёлбашчыларың янына гелип, олара: «Реб[†] Муса агаларымызың уруглары билен бирликде бизе хем мүлк ер бермеги буйрупды» дийдилер. Ешува Реббиң буйругына гөрә, олара хем бәш агасының уругларының арасында мүлк берди. 5-6Шейлеликде, гүнбатардакы манаша тиресине он пай ер берилди. Себәби Манашаның гыз говлуклары хем огул говлуклары билен бирликде мүлк алдылар. Манаша тиресиниң бейлеки уругларына Иордан дерясының гүндогар тарапында мүлк берилди.

7Манаша тиресиниң Иордан дерясының гүнбатарында тутян мейданы Ашерден башлап, Микметада ченли, ягны Шекемиң гүндогар тарапына ченли узалып, ол ерден арачәк гүнорта тарап Эйнтапуваның яшайҗыларына ченли етйәр. 8Тапува галасының даш-төвереги Манаша дегишлиди, эмма Тапува галасы эфрайымлылара дегишли болан Манашаның арачәгинде ерлешйәрди. 9Соңра арачәк Кана акымының гүнорта тарапы билен ашак дүшйәр. Акымың гүнортасындакы галалар Манашада ерлешселер-де, Эфрайыма дегишли болупдыр. Манашаның арачәги акымың демиргазык тарапында болуп, ол Ортаер деңзинде гутаряр. 10Гүнорта тарап Эфрайыма, демиргазык болса Манаша дегишли болуп, оларың гүнбатар арачәги Ортаер деңзи болупдыр. Оларың демиргазык-гүнбатар тарапы – Ашер, демиргазык-гүндогар тарапы болса Ысакар болупдыр. 11Ысакардан ве Ашерден манашалара обалары билен Бейтшеяны, Иблегамы, шейле-де Доруң (бу деңиз кенарында), Эндоруң, Тагнагың, Мегидоның илатыны ве обаларыны бердилер. 12Манашалар ол галаларың яшайҗыларыны ковуп чыкарып билмедилер ве кенганлар[†] өз ерлеринде галып, яшамакларыны довам этдирдилер[+]. 13Ысрайыллар гүйчлененден соңра, кенганлары өзлери үчин меҗбуры иш эдйәнлере өвүрдилер. Эмма олары бүтинлей ковуп чыкармадылар.


Эфрайым ве манаша тирелери ер сораярлар

14Юсубың несиллери Ешува: «Нәме үчин сен бизе бир биҗе пай ве бир мүлк ер берйәрсиң? Бизиң болса адам санымыз көп, бизи Реб ялкады» дийдилер[+]. 15Ешува олара: «Эгер сизиң адам саныңыз көп болса ве Эфрайым даглыклары сизе дарлык эдйән болса, онда токайлара гидиң-де, шол ерде перизлериң[†] ве рапаларың[†] еринден өзүңизе ер ачың» дийди. 16Юсубың несиллери оңа: «Бу даглык мейданлар бизиң үчин етерлик дәл. Дүзлүкде яшаян әхли кенганларың, шейле хем, Бейтшеянда, онуң обаларында ве Йизрегел җүлгесинде яшаянларың демир сөвеш арабалары бар» дийдилер[+]. 17Соңра Ешува Юсубың несиллери болан манашалара ве эфрайымлара йүзленип, шейле дийди: «Сиз көп санлы ве сизде улы гүйч бар, шонуң үчин хем сизе диңе бир биҗе пай берип гоймалы дәлдир. 18Даглык мейданлар сизиңки болар. Ол ер токайлык болса-да, сиз оны арассаласаңыз, онуң дашкы серхетлерине ченли сизиңки болар. Кенганларың демир сөвеш арабалары бар болса-да, гүйчли болсалар-да, сиз олары ковуп чыкармагы башарарсыңыз».

#### 18‑нҗи бап


Галан ерлериң пайланылышы

1Тутуш ысрайыл[†] җемагаты Шилода йыгнанышды ве ол ерде Реббе йүз тутулян чадыр[†] гурулды. Чүнки әхли ерлер ысрайыллара табын болупды[+]. 2Энтек ысрайыллардан өз мүлк ерини алмадык ене-де еди тире галыпды. 3Шонуң үчин хем Ешува олара шейле дийди: «Сиз хачана ченли ата-бабаларыңызың Худайы[†] Реббиң өзүңизе берен ерлерини алмага бипервай гарап гезҗексиңиз? 4Хер тиреден үч адамы сайлаң, мен олары ерлере айланмага иберҗек, олар хер тирә етйән мүлк ери язга гечирсинлер-де, мениң яныма алып гелсинлер. 5Ерлери мүлк пайыны алмадык еди тирәниң арасында бөлсүнлер. Яхудалар[†] өз өңки еринде гүнортада галар, Юсубың несиллери болса демиргазыкдакы еринде галар. 6Мүлк ериң еди бөлегини хем язга гечириң-де, маңа гетирип бериң. Мен шу ерде Худайымыз Реббиң хузурында сизиң үчин биҗе атарын. 7Сизиң араңызда левилериң[†] пайы ёкдур, себәби оларың пайы Реббе руханы[†] хөкмүнде гуллук этмекдир. Гатлар, рубенлер ве манаша тиресиниң ярысы эййәм өз мүлк ерлерини Иордан дерясының[†] гүндогарындан алдылар. Бу ерлери олара Реббиң гулы Муса берипди»[+]. 8Шейдип, адамлар ёла дүшдүлер. Ешува ерлери өвренмәге гидйән ол адамлара шейле буйрук берди: «Әхли ерлери айланып чыкың ве оны язга гечириң-де, ызыңыза мениң яныма гелиң. Мен бу ерде Шилода Реббиң хузурында сизиң үчин биҗе атҗакдырын». 9Шейлеликде, адамлар ерлериң ичинден гечип, олары галама-гала еди бөлеге бөлүп, гөзден гечириш китабына яздылар. Соңра олар Шилодакы дүшелгә – Ешуваның янына гайдып гелдилер. 10Ол ерде Ешува Реббиң хузурында биҗе атып, ерлери ысрайылларың тирелерине өзлериниң бөлүшлери ялы пайлады.


Бенямин тиресиниң мүлк ери

11Илкинҗи болуп, бенямин тиресиниң уругларының биҗеси чыкды. Оларың биҗесине дүшен пай яхудалар билен Юсуп несиллериниң аралыгындакы ерлер болды. 12Оларың арачәгиниң демиргазык тарапы Иордан дерясындан башланяр, соң арачәк демиргазыкда Ерихо гершине чыкып, даглыкларың үсти билен гүнбатар тарапа өврүлип, Бейтавен чөллүгинде гутаряр. 13Бу ерден арачәк илерлигине Лузуң (бу өңки Бейтел) гүнорта гершине ченли гелйәр. Соңра ашакы Бейтхороның гүнортасындакы даглыкдан Атаротаддара дүшйәр. 14Соңра ол ерден айланып, дагларың гүнбатар тарапына өврүлйәр, яхудалара дегишли болан Кирятбагала (өңки Кирятегарым) гелйәр. Бу оларың гүнбатар тарапының арачәгидир. 15Гүнорта арачәк Кирятегарымың четинден башлап, Нептова чешмесине ченли гелип етйәр. 16Соңра арачәк Бенхинном дересиниң янындакы дагларың этегине ченли ашак дүшүп, Рапа дересине гелйәр. Ол демиргазыга Хинном дересине тарап ашак довам эдип, ябусларың[†] галасының гүнорта эңңиди билен Эйнрогеле барып етйәр. 17Инди болса арачәк демиргазыкдан айланып, Эйншемеше гелйәр. Соңра Адуммым гечидиниң гаршысындакы Гелилода ченли узалып, Рубен оглы Боханың дашына тарап ашак дүшйәр[+]. 18Соңра Бейтарабаның демиргазык эңңиди билен гечип, Араба дүзлүгине[†] тарап ашак дүшйәр. 19Арачәк Бейтхогланың демиргазыгы билен гидип, Өли деңзиң демиргазык айлагында ве гүнортада Иорданың четинде гутаряр. Бу оларың гүнорта арачәги болупдыр. 20Оларың гүндогар арачәги Иордан болупдыр. Бу бенямин тиресиниң уруглары боюнча әхли тараплайын арачәкленен мүлк ерлери болупдыр. 21Ине, булар болса бенямин тиресиниң уруглары боюнча алан галалары: Ерихо, Бейтхогла, Эмеккесис, 22Бейтараба, Самарайым, Бейтел, 23Авым, Пара, Опра, 24Кепар-аммоны, Опны, Геба – обалары билен биле җеми он ики гала. 25Гибгон, Рама, Беерот, 26Миспа, Кепира, Моса, 27Рекем, Йирпеел, Тарала, 28Села,[†] Хаелеп, Ябус галасы (бу – Иерусалим),[†] Гибга ве Кирятегарым – обалары билен биле он дөрт гала. Бу бенямин тиресиниң өз уругларына гөрә алан мүлк еридир[+].

#### 19-нҗы бап


Шимгон тиресиниң мүлк ери

1Икинҗи гезек шимгон тиресиниң уругларының биҗеси чыкды. Оларың мүлки яхуда[†] тиресиниң мүлк ериниң ичинден дүшди. 2Шимгон тиресиниң мүлк ерлери шулар болупдыр: Беершеба, Шеба, Молада,[+] 3Хасаршугал, Бала, Эсем, 4Элтолат, Бетул, Хорма, 5Зиклаг, Бейтмаркабот, Хасарсуса, 6Бейтлебаот, Шарухен – обалары билен биле он үч гала. 7Айын, Риммон, Этер, Ашан – обалары билен биле дөрт гала. 8Багалатбегериң[†] ве Негеп чөлүндәки Раманың даш-төверегиндәки обалар хем шоңа гирйәрди. Буларың бары Шимгон тиресиниң өз уругларына гөрә алан мүлк ерлеридир. 9Шимгон тиресине мүлк ер яхудаларың пайындан бөлүнип берилди. Яхудаларың ер пайларының өзлеринден артыкдыгы себәпли, шимгон тиреси мүлк ерини оларың пайындан алды[+].


Зебулун тиресиниң мүлк ери

10Үчүнҗи гезек зебулун тиресиниң уругларының биҗеси чыкды. Оларың мүлк ериниң арачәги Сарыда ченли узаляр. 11Арачәк гүнорта Маргала ченли гидип, Даббешеде барып етйәр ве Ёкнегамың гүндогар акымына гелйәр. 12Соң Сарыддан ызына гайдып, Гүнүң догян тарапына Кислот-табора гелйәр. Ол ерден Даберада гелип, Япыя тарап ёкары чыкяр. 13Ол ерден гүндогара Гатхепере ве Этказына тарап гечйәр, соңра Риммона тарап довам эдип, Нега тарап өврүлйәр. 14Демиргазык арачәк Ханнатона тарап айланып, Йыптахел җүлгесинде гутаряр. 15Катат, Нахалал, Шимрон, Йыдала, Бейтуллахам – обалары билен биле он ики гала. 16Ине, булар Зебулун тиресиниң уруглары боюнча алан мүлк ери, оларың галалары ве обаларыдыр[+].


Ысакар тиресиниң мүлк ери

17Дөрдүнҗи гезек ысакар тиресиниң уругларының биҗеси чыкды. 18Оларың ерине шулар дегишлидир: Йизрегел, Кесуллот, Шунем, 19Хапарайым, Шиён, Анахарат, 20Рабыт, Кишён, Эбес, 21Ремет, Эйнганным, Эйнхадда, Бейтпаззес. 22Арачәк Табора, Шахасума, Бейтшемеше янашып, Иорданда гутаряр – обалары билен биле алты гала. 23Ине, булар Ысакар тиресиниң уруглары боюнча алан мүлк ерлери, галалары ве обаларыдыр.


Ашер тиресиниң мүлк ери

24Бәшинҗи гезек ашер тиресиниң уругларының биҗеси чыкды. 25Оларың арачәги Хелкат, Халы, Бетен, Акшап, 26Аламмелек, Амат, Мишал; гүнбатар Кармел дагына ченли ве Шихорлыбнат галасына ченли барып етйәр. 27Соңра арачәк ызына гүндогара Бейтдагона тарап айланып, Зебулуна, Йыптахел җүлгесине, демиргазыкда Бейтемеге ве Негиеле баряр. Соңра ол демиргазыкда Кабула, 28Эброна, Рехоба, Хаммона, Кана ве Бейик Сидона[†] ченли довам эдйәр. 29-30Шундан соң серхет Рама өврүлип, берк Сур[†] галасына гелйәр ве ене-де ызына Хоса тарап айланып, Ортаер деңзинде гутаряр. Оларың ерлерине Махалап, Акзып, Умма, Апек, Рехоп үлкелери хем дегишлидир. Олар обалары билен биле җеми йигрими ики галадыр. 31Ашер тиресиниң уруглары боюнча алан мүлк ерлери, галалары ве обалары, ине, шулардан ыбаратдыр.


Нафталы тиресиниң мүлк ери

32Алтынҗы гезек нафталы тиресиниң уругларының биҗеси чыкды. 33Оларың арачәги Хелепден, Сагананнымдакы дуб токайларындан, Адамынекепден ве Ябнеелден Лаккума ченли гелип, ол Иорданда гутаряр. 34Серхет гүнбатара Азноттабора өврүлип, соң Хукога баряр, гүнорта тарапдан Зебулуна, гүнбатар тарапдан болса Ашере ве гүндогар тарапдан Иорданың якасында болан Яхуда янашяр. 35Олара дегишли болан берк галалар шулардыр: Сиддим, Сер, Хаммат, Ракат, Киннерет, 36Адама, Рама, Хасор, 37Кедеш, Эдрей, Эйнхасор, 38Йырон, Мигдалел, Хорем, Бейтанат ве Бейтшемеш – обалары билен биле он докуз гала. 39Бу болса нафталы тиресиниң уругларына гөрә дүшен мүлк ерлери, галалары ве обаларыдыр.


Дан тиресиниң мүлк ери

40Единҗи гезек дан тиресиниң уругларының биҗеси чыкды. 41Оларың пайына дүшен мүлк ерлер шулардан ыбарат: Сорга, Эштавол, Иршемеш, 42Шагалбын, Аялон, Йытла, 43Эйлон, Тимна, Экрон, 44Элтеке, Гибетон, Багалат, 45Ехут, Бенейберак, Гатриммон, 46Мейяркон ве Яфоның гаршысындакы ерлер билен Ракон[+]. 47Эмма дан тиресине өз ерлерини эелемек агыр дүшди, олар Лешеме гаршы сөвеше чыкып, оны басып алдылар. Олары гылычлап өлдүрип, ерлерини өзлерине мүлк эдип алдылар ве ол ерде ерлешдилер. Олар Лешеме Дан дийип, аталары Даның адыны гойдулар[+]. 48Ине, бу болса дан тиресиниң уруглары боюнча алан мүлк ерлери, оларың галалары ве обаларыдыр.


Ер пайламак иши тамамланяр

49Мүлк ерлери арачәкләп бөлүп гутаранларындан соң, ысрайыллар өз араларындан Нунуң оглы Ешува мүлк пай бердилер. 50Олар оңа Реббиң буйругы боюнча Эфрайым даглыгындакы Тимнатсерах галасыны бердилер. Бу галаны онуң өзи сорапды. Ешува бу галаны тәзеден гуруп, ол ерде орнашды[+]. 51Ине, шулар Элгазар руханының,[†] Нунуң оглы Ешуваның ве Ысрайыл[†] тирелериниң уругбашыларының Реббе йүз тутулян чадырың[†] гирелгесинде, Шилода Реббиң хузурында Ысрайыл тирелерине биҗе боюнча пайлап берен мүлк ерлеридир. Шейлелик билен, олар ерлери пайламак ишини тамамладылар.

#### 20‑нҗи бап


Гачыбаталга галалары


(Канун таглыматы 19:1-13; Чөлде 35:6-34)

1[•]Реб[†] Ешува шейле дийди:[+] 2«Ысрайыллара айт: Мен сизе Мусаның үсти билен гачыбаталга галалары барада айдыпдым. Шоларың хайсы галалар болмалыдыгыны сиз өз араңызда кесгитләң. 3Төтәнликден я-да ялңышлык билен адам өлдүрен ганхор ол ере гачып, өзүни горап билер. Гой, ол галалар ганхорлар үчин өлдүрилениң хоссарындан[†] гачыбаталга болсун. 4Кимде-ким шол галаларың бирине гачып барса, ол адам галаның гирелгесинде, дервезәниң агзында дуруп, шол галаның яшулуларына[†] эшитдирип, өз ягдайыны хабар берсин. Олар ол адамы өз яшайҗыларының бири хөкмүнде кабул эдип, оңа өз араларында галада яшамага орун берерлер. 5Эгер-де онуң ызындан өлдүрилениң хоссары ар алмак үчин гелсе, онда галадакы яшулулар ганхоры онуң элине бермели дәлдирлер, себәби ганхор онуң якыныны билкастлайын өлдүрмәндир. Өлдүрен адамы билен онуң өң хич хили душманчылыгы болмандыр. 6Җемагат үйшүп, ганхор барада хөкүм чыкарянча ве тә шол вагткы баш руханы[†] өлйәнчә, гой, ол шол галада яшаберсин. Соңра ол гачып гайдан галасына, өз өйүне доланып билер». 7Шейлелик билен, олар Нафталы даглыгында Җелиледе[†] Кедеш галасыны, Эфрайым даглыгында Шекеми ве Яхуда[†] даглыгында Кирятарбаны (Хеброны) белледилер. 8Шейле хем Иордан дерясының[†] аңырсындан Ерихоның гүндогарында олар рубен тиресинден дүзлүкдәки чөлде ерлешйән Бесери, гат тиресинден Гилгатдакы Рамоды, манаша тиресинден Башандакы[†] Голаны белледилер. 9Бу галалар әхли ысрайыллар ве оларың арасында яшаян гелмишеклер үчин гачыбаталга хөкмүнде белленилди. Адамы төтәнликде өлдүрен ганхор шол галалара гачып барып, ондан ар алмакчы болян хоссарлардан башыны гутарып билер. Җемагат маслахатлашып, адалатлы[†] хөкүм чыкарянча, ол ганхор шол галада ховпсузлыкда яшап билер.

#### 21‑нҗи бап


Левилере[†] берлен галалар

1[•]Леви тиресиниң ёлбашчылары Элгазар руханының,[†] Нунуң оглы Ешуваның ве әхли Ысрайыл[†] тирелериниң уругбашыларының янына гелдилер. 2Левилер Кенган[†] юрдуның Шило галасына гелип, олара: «Реб[†] бизе яшамак үчин галалар ве ири шахлы малларымыз үчин өри мейданлар бермеги Муса аркалы буйрупды» дийдилер. 3Шейлеликде, Реббиң буйругы боюнча ысрайыллар левилере өз мүлк ерлеринден шу ашакдакы галалары ве өри мейданларыны бердилер. 4Илкинҗи кохат уругының биҗеси чыкды. Левилерден болан Харун руханының несиллерине биҗе боюнча яхуда,[†] шимгон ве бенямин тирелеринден сайланып, он үч гала берилди[+]. 5Бейлеки галан кохат уругына биҗе боюнча эфрайым, дан тирелеринден ве гүнбатардакы манаша тиресинден он гала берилди. 6Гершон уругы хем биҗе атышыкда ысакар, ашер, нафталы тирелеринден ве Башандакы[†] манаша тиресинден өзлерине он үч гала алдылар. 7Мерары уругы өзлерине рубен, гат ве зебулун тирелеринден он ики гала алдылар. 8Шейлеликде, ысрайыллар Реббиң Мусаның үсти билен буйрушы ялы, бу галалары өри мейданлары билен бирликде левилере биҗе боюнча пайлап бердилер. 9-10Ысрайыллар левилерден болан кохат уругындан Харуның несиллерине яхуда ве шимгон тирелериниң хайсы галаларыны бермелидигини кесгитледилер, себәби оларың биҗеси биринҗи чыкыпды. 11Ысрайыллар олара Кирятарбаны (Арба Анагың какасыды) берипдирлер. Бу Яхуда даглыгындакы Хеброн галасы болупдыр, онуң даш-төверегини өри мейдан тутяр[+]. 12Эмма галаның якынындакы ачык мейданларыны ве онуң обаларыны болса Епунне оглы Калеп мүлк ер хөкмүнде алыпды. 13Харун руханының несиллерине ганхорлар үчин гачыбаталга болан Хеброн галасыны ве Либнаны, 14Ятыры, Эштемованы, 15Холоны, Дебири, 16Айыны, Ютаны, Бейтшемеши, оларың хер бириниң өри мейданлары билен биле бу ики тиреден җеми докуз гала бердилер. 17Олар бенямин тиресинден хем шу галалары алдылар: Гибгоны, Гебаны, 18Анатоды ве Алмоны, оларың херсиниң өри мейданлары билен биле җеми дөрт гала. 19Шу саналан он үч гала өри мейданлары билен биле Харун руханының несиллерине берилди. 20Левилериң кохат неслиниң галан бөлеги биҗе боюнча эфрайым тиресинден галалар алдылар. 21Олар ганхорлар үчин гачыбаталга болан, Эфрайым даглыгындакы Шекем галасыны, шейле хем Гезери, 22Кибсайымы, Бейтхороны өри мейданлары билен биле олара бердилер. Булар җеми дөрт галадыр. 23Олар дан тиресинден Элтеке, Гибетон, 24Аялон ве Гатриммон галаларыны өри мейданлары билен биле алдылар. Булар җеми дөрт галадыр. 25Олара гүнбатардакы манаша тиресинден шу галалары: Тагнагы, Гатриммоны – җеми ики галаны өри мейданлары билен биле бердилер. 26Шу ёкарда саналан он гала, өри мейданлары билен бирликде кохат несиллериниң галан бөлегине берилди. 27Левилериң гершон уругына гүндогардакы манаша тиресинден ганхорлар үчин гачыбаталга болан Башандакы Голан галасы ве Беештераг – җеми ики гала, оларың өри мейданлары билен биле берилди. 28Ысакар тиресинден болса олара Кишён, Даберат, 29Ярмут, Эйнганным галаларыны – җеми дөрт галаны оларың өри мейданлары билен биле алдылар. 30Ашер тиресинден олара Мишал, Абдон, 31Хелкат ве Рехоп галалары – җеми дөрт гала херсиниң өри мейданлары билен биле берилди. 32Олара нафталы тиресинден ганхорлар үчин гачыбаталга болан, Җелиледәки[†] Кедеш галасы, шейле хем Хаммотдор, Картан галалары – җеми үч гала өри мейданлары билен биле берилди. 33Шу саналан он үч гала, оларың өри мейданлары билен бирликде гершон уругына берилди.

34Левилериң галан мерары уругына болса зебулун тиресинден галалар берилди. Олара Ёкнегам, Корта, 35Риммон, Нахалал галалары – җеми дөрт гала херсиниң өри мейданлары билен биле берилди. 36Рубен тиресинден олара Бесер, Яхса, 37Кедемот, Мейпагат галалары – җеми дөрт гала херсиниң өри мейданлары билен биле берилди. 38Гат тиресинден олара ганхорлара гачыбаталга эдилип белленен Гилгатдакы Рамот галасы ве Маханайым, 39Хешбон, Язер галалары өри мейданлары билен биле берилди. Булар җеми дөрт галадыр. 40Шейлеликде, левилериң галан мерары уругының пайына биҗе боюнча җеми он ики гала дүшди. 41Ысрайыллардан левилере мүлк хөкмүнде берлен галаларың җеми өри мейданлары билен бирликде кырк секиз болды. 42Шол галаларың хер бириниң даш-төверегини өри мейдан гуршап алярды. Өри мейдансыз екеҗе-де гала ёкды.

43Ине, Реб ысрайылларың ата-бабаларына ант ичип сөз берен ериниң әхлисини олара берди. Олар бу ерлери эеләп, ол ерде яшадылар[+]. 44Реб оларың ата-бабаларына сөз берши ялы, олара әхли тарапдан парахатчылык берди. Оларың душманларының екеҗеси хем оларың өңүнде дуруп билмеди. Реб оларың душманларыны өз эллерине берди[+]. 45Реббиң Ысрайыл несиллерине берен аҗайып вадаларындан екеҗе сөзи хем ерине етмән галмады. Оларың әхлиси хакыкат йүзүнде берҗай болды[+].

#### 22‑нҗи бап


Гүндогар тирелер өз мүлклерине доланярлар

1Соңра Ешува рубен, гат тирелерини ве гүндогардакы манаша тиресини янына чагырып, 2олара шейле дийди: «Сиз Реббиң гулы Мусаның буйрукларыны ерине етирдиңиз ве мениң әхли табшырыкларыма[†] боюн болдуңыз[+]. 3Бүтин шол вагтың довамында сиз доганларыңызы шу гүне ченли еке ташламадыңыз ве өз Худайыңыз[†] Реббиң буйрукларыны дыкгат билен ерине етирдиңиз. 4Ине, Худайыңыз Реб[†] сизиң доганларыңыза сөз берши ялы, олара парахатчылык берди. Шонуң үчин хем, инди сиз өз өйлериңизе, ягны Реббиң гулы Мусаның Иордан дерясының[†] бейлеки тарапында сизе берен ерлерине эелик этмәге доланып барың[+]. 5Эмма Реббиң гулы Мусаның сизе берен буйрукларыны ве кануныны[†] долы берҗай эдиң. Худайыңыз Ребби сөйүң, әхли ерде Онуң ёлундан йөрәң, табшырыкларыны ерине етириң, Оңа бил баглаң ве бүтин йүрегиңиз билен җан-тенден Оңа гуллук эдиң»[+]. 6Соңра ак пата[†] берип, Ешува олары угратды ве олар өз өйлерине гайтдылар. 7Ине, манаша тиресиниң ярысына Мусаның Башанда[†] берен ери, эмма Ешува бейлеки ярысына Иордан дерясының демиргазык тарапында, өз доганларының арасындан берди. Шейлеликде, олара ак пата берип, өйлерине угратды[+]. 8Ешува олара: «Улы байлык билен, сүри-сүри мал билен, алтын-күмүш билен, мис-демир билен, көп эгин-эшик билен ызыңыза доланың. Душманларыңызы еңип, олардан алан олҗаларыңызы өз доганларыңыз билен пайлашың» дийди[+]. 9Шейлеликде, рубен, гат тирелери ве гүндогардакы манаша тиреси Кенганың[†] Шило галасындакы бейлеки ысрайыллары ташлап, Гилгада тарап, Реббиң Мусаның үсти билен олара берен мүлк ерлерине эелик этмәге ызларына гайтдылар.


Иорданың янындакы гурбанлык сыпасы[†]

10Рубен, гат тирелери ве гүндогардакы манаша тиреси Кенганда Иорданың голайына гелип, деряның якасында әпет бир гурбанлык сыпасыны бина этдилер. 11Ине, рубенлериң, гатларың ве гүндогардакы манаша тиресиниң Кенганың арачәгинде, Иорданың боюнда, ысрайылларың тарапында гурбанлык сыпасыны гурандыклары барадакы хабар ысрайыл[†] халкына гелип етди. 12Бу тәзелиги эшиденлеринде, тутуш ысрайыл җемагаты Шилода бир ере йыгнанып, олара гаршы сөвешмәге аяга галды. 13Соңра ысрайыллар Гилгада тарап – рубенлериң, гатларың ве гүндогардакы манаша тиресиниң үстүне Элгазар руханының[†] оглы Пинехасы ибердилер[+]. 14Онуң билен биле он саны ёлбашчы хем гитди. Олар ысрайылың хер тиресинден сайланып, херси ысрайыл уругларының баштутаныдылар. 15Олар Гилгада – рубенлериң, гатларың ве гүндогардакы манаша тиресиниң янына гелип, олара шейле дийдилер: 16«Реббиң тутуш җемагаты шейле диййәр: „Бу нәхили дөнүклик? Сиз Ысрайыл Худайы Реббиң гаршысына чыкдыңызмы? Сиз Реббе гуллук этмекден йүз өвүрдиңизми? Сиз өз гурбанлык сыпаңызы гуруп, Реббе гаршы баш гөтерйәңизми[+]? 17Бизиң үчин Пегорың кануны бозаны азмы нәме? Чүнки ол Реббиң җемагатына гыргын кеселини гетирди. Биз энтеклер хем ондан тәмизленип[†] билемзок[+]. 18Сиз болса бу гүн Ребден боюн товладыңыз! Эгер сиз бу гүн Реббе баш гөтерсеңиз, эртир Ол тутуш ысрайыл җемагатына гөз гөркезер. 19Эгер сизиң мүлк ерлериңиз пәк болмаса, онда Реббиң топрагына – мукаддес[†] чадырың дуран ерине гечиң-де, мүлк ериңизи бизиң арамыздан алың. Эмма бизиң Худайымыз Реббиң гурбанлык сыпасындан башга өз гурбанлык сыпаңызы гуруп, Реббе ве бизе гаршы баш гөтермәң. 20Ядыңыздамы, Зераның човлугы Акан Реббе айры гойлан затлардан огурлап, дөнүклик эдипди. Мунуң үчин болса җеза тутуш ысрайыл җемагатының үстүнден инди. Бу гүнә үчин онуң диңе еке өзи өлмәнди“»[+]. 21Рубен, гат тирелери ве гүндогардакы манаша тиреси Ысрайыл тирелериниң уругбашыларына шейле җогап бердилер: 22«Реб худайларың Худайыдыр! Реб худайларың Худайыдыр! Ол билйәндир, гой, ысрайыл халкы хем билсин: эгер биз Реббе боюн эгмезлик я-да дөнүклик эден болсак, сизиң бу гүн бизе рехимиңиз инмесин![+] 23Эгер биз гурбанлык сыпамызы Ребби рет этмек үчин гуран болсак, онуң үстүнде якма гурбанлыгыны я галла садакасыны,[†] я-да саламатлык гурбанлыгыны бермек үчин гуран болсак, онда Реббиң Өзи бизе берк җеза берсин. 24Хакыкатда болса, биз муны әтиячлык үчин этдик, себәби вагт гелер, шонда сизиң несиллериңизиң бизиң несиллеримизден: „Ысрайыл Худайы Реб билен сизиң нәме ишиңиз бар?“ дийип сорарлар. 25Реб Иордан дерясыны бизиң билен сизиң араңызда арачәк эдип гойды. Сизиң Ребде хич хили пайыңыз ёк диймезликлери үчин, шейле хем, сизиң несиллериңиз бизиңкилере Реббе сежде этмәге ёл гояр ялы, 26биз өз гурбанлык сыпамызы гурмагы йүрегимизе дүвдүк. Бу якма гурбанлыгы үчин хем дәл, мал садакасы үчин хем дәл. 27Эмма бу сиз билен бизиң ве соңкы несиллеримизиң арасында субутнама болмагы үчиндир. Мунда биз өз якма гурбанлыкларымыз,[†] мал садакаларымызы ве саламатлык гурбанлыкларымызы бермек билен Реббиң өңүндәки борчларымызы Онуң хузурында ерине етирерис. Вагт геленде, сизиң несиллериңиз бизиң несиллеримизе: „Сизиң Ребде пайыңыз ёк“ дийип, хич хачан айдып билмезлер. 28Шейле хем, биз белли бир нетиҗә гелдик, хачан хем болса бир вагт олар бизе ве бизиң несиллеримизе шейле дийәйселер, биз олара: „Ата-бабаларымызың Реббе гуран бу гурбанлык сыпасының нусгасына середиң, бу якма гурбанлыгы я-да мал садакасы үчин дәл-де, сиз билен бизиң арамызда субутнама болмагы үчиндир“ диерис. 29Мукаддес чадырың[†] өңүнде дуран Худайымыз Реббиң гурбанлык сыпасындан башга үйтгешик гурбанлык сыпасыны гурмак ве онда якма гурбанлыгыны, галла садакасыны я-да мал садакасыны берип, Ребби әсгермезлик эдип, Оны рет этмеклик бизден даш болсун!»

30Пинехас руханы ве онуң билен гелен җемагат баштутанлары, Ысрайыл тирелериниң уругбашылары рубенлериң, гатларың ве гүндогардакы манаша тиресиниң айданларыны эшиденлеринде, бу сөзлерден хошал болдулар. 31Элгазар руханының оглы Пинехас рубенлере, гатлара ве гүндогардакы манаша тиресине: «Хәзир биз Реббиң өз арамыздадыгыны билйәрис, себәби сиз Реббе гаршы дөнүклик этмәнсиңиз, гайтам, сиз бүтин ысрайыл халкыны Реббиң җезаландырмагындан халас этдиңиз» дийди[+].

32Шундан соң Пинехас ве ёлбашчылар рубенлери ве гатлары Гилгатда галдырып, өз юрдуна доланып гелдилер ве ысрайыллара оларың айданларыны гүррүң бердилер. 33Шейлеликде, ысрайыллар оларың эден ишинден хошал болдулар ве Худая алкыш айтдылар. Шундан соң олар рубенлериң ве гатларың яшаян ерлерине чозуп, олар билен уруш этмек ве олары тоздурмак хакында келам агыз сөз айтмадылар. 34Рубенлер ве гатлар гурбанлык сыпасына «Субутнама» дийип ат бердилер. Олар: «Чүнки бу бизиң арамызда Реббиң Худайдыгының субутнамасыдыр» дийдилер[+].

#### 23‑нҗи бап


Ешуваның хошлашык сөзи

1Реббиң ысрайыллара даш-төверегиндәки әхли душманларындан парахатчылык беренинден бәри көп вагт гечипди ве Ешуваның хем яшы бирчене барып, гоҗалык яшына етипди[+]. 2Ешува әхли ысрайыллары, оларың яшулуларыны,[†] баштутанларыны, казыларыны ве ёлбашчыларыны янына чагырып, олара шейле дийди: «Инди мениң көпүм гечип, азым галды. 3Худайыңыз[†] Реббиң сизиң бәхбидиңиз үчин бу миллетлериң[†] барыны нәхили гүне саландыгына өзүңиз гөзли шаятсыңыз. Сизиң үчин сөвешен Худайыңыз Реббиң хут Өзүдир[+]. 4Ядыңыздадыр, мен бу миллетлериң ве басып алан бейлеки миллетлеримиң әхли ерлерини, Иордан дерясындан[†] Ортаер деңзиниң гүнбатарына ченли болан аралыгы сизиң тирелериңизе биҗе боюнча мүлк эдип пайлап бердим[+]. 5Худайыңыз Реббиң Өзи олары ыза серпикдирип, сизиң өңүңизден ковуп чыкарар. Худайыңыз Реббиң сизе сөз берши ялы, сиз оларың ерлерини эеләрсиңиз[+]. 6Шонуң үчин хем Мусаның Канун китабындакы[†] языланларың барына боюн эгип, оны долы ерине етирмекде өрән мерт дуруң. Ондан хич яна совулмаң[+]. 7Араңызда галып, яшап йөрен бу гелмишек миллетлер билен гарышмаң, оларың худайларының атларыны агзамаң, оларың адындан ант ичмәң, олара гуллук эдип, сежде этмәң[+]. 8Диңе шу гүнки болшуңыз ялы, Худайыңыз Реббе бил баглаң[+]. 9Реб[†] сизиң өңүңизден бейик ве гүйчли миллетлери ковуп чыкарды, шу вагта ченли оларың екеҗеси хем сизиң өңүңизде дуруп билмеди[+]. 10Сизиң бириңиз оларың мүңүсини гачырдыңыз, себәби Худайыңыз Реб эдил сөз берши ялы, сизиң тарапыңызда сөвешди[+]. 11Шонуң үчин хем сиз Худайыңыз Ребби җан-тенден сөйүң. 12Эмма сиз Ребден йүз өврүп, араңызда дири галан бейлеки миллетлере гошулсаңыз, олар билен гыз алшып-бершип, гарындашлык ачсаңыз,[+] 13онда шуны билип гоюң, чүнки сизиң Худайыңыз Реб шондан соң ол миллетлери сизиң өңүңизден ковуп чыкармаз. Терсине, олар сизе дузак ве тор боларлар, тә Худайыңыз Реббиң берен бу говы еринден айрылып ёк болянчаңыз, аркаңызы гамчылап, гөзүңизе тикен болуп дүртүлерлер. 14Ине, гөршүңиз ялы, мениң саналгым долды. Худайыңыз Реббиң сизе берен әхли аҗайып вадаларының екеҗеси хем ерине етмән галмандыгыны сизиң хут өзүңиз месе-мәлим билйәңиз. Онуң хер бир сөзи амала ашды, екеҗеси хем хакыката өврүлмән галмады[+]. 15Йөне Худайыңыз Реббиң хер бир аҗайып вадасының хакыката өврүлиши дек, Өзүниң берен оңат еринден сизи ёк эдйәнчә, башыңыздан бела-бетерлери-де индерер[+]. 16Эгер-де сиз өзүңизе берҗай этмек үчин берлен Худайыңыз Реббиң әхтини бозсаңыз ве башга худайлара гуллук эдип, олара сежде этсеңиз, онда Реббиң гахар-газабы сизиң гаршыңыза туташар. Сиз Реббиң берен бу оңат еринде шобада хеләк боларсыңыз».

#### 24‑нҗи бап


Ешува ысрайыллар билен әхт[†] баглашяр

1Шейлеликде, Ешува әхли ысрайыл[†] тирелерини Шекеме йыгнады. Оларың арасындан Ысрайылың яшулуларыны,[†] баштутанларыны, казыларыны ве ёлбашчыларыны чагырды. Оларың өзлери гелип, Худайың[†] хузурында дурдулар. 2Соңра Ешува әхли халка йүзленип, шейле дийди: «Ысрайыл Худайы Реб[†] шейле диййәр: „Сизиң ата-бабаларыңыз мундан көп йыл өң Евфрат дерясының боюнда яшап, башга худайлара гуллук этдилер. Оларың бири хем Ыбрайым билен Нахорың какасы Терады[+]. 3Эмма Мен атаңыз Ыбрайымы Евфрат дерясының боюндан әкидип, тутуш Кенганың[†] ерини бердим ве онуң неберелерини көпелтдим. Мен оңа Ысхак диен бир огул бердим[+]. 4Ысхага хем Якуп билен Ысавы бердим. Мен Ысава Сегир даглыгыны мүлк бердим, йөне Якуп несиллери билен Мүсүре гитди[+]. 5Соңра Мен Муса билен Харуны Мүсүре ибердим ве оларың арасында эден әхли бела-бетерлерим билен мүсүрлилере гөз гөркездим. Шондан соң сизи ол ерден алып чыкдым[+]. 6Мен сизиң ата-бабаларыңызы Мүсүрден алып чыканымда, сиз деңзе гелдиңиз. Мүсүрлилер ат-арабалары ве сөвеш арабалы эсгерлери билен сизиң ата-бабаларыңызың ызындан Гызыл деңзе ченли коваладылар[+]. 7Шонда ысрайыллар перят эдип, Мен-Ребден көмек сорап ялбаранларында, Мен олар билен мүсүрлилериң аралыгыны түм-гараңкылыга гапладым. Мен мүсүрлилериң үстүни деңзиң сувы билен өртүп, гарк этдим. Сиз Мениң мүсүрлилере нәме эденими өз гөзлериңиз билен гөрдүңиз. Соңра сиз узак вагтлап чөлде яшадыңыз[+]. 8Шейдип, Мен сизи Иорданың гүндогарында яшаян аморларың[†] ерине гетирдим. Олар сизиң гаршыңыза урушдылар, эмма Мен олары сизиң элиңизе бердим. Мен олары сизиң өңүңизде гырып ташладым ве сиз оларың ерлерини өзүңизе мүлк алдыңыз. 9Мовабың ханы Сипор оглы Баллак Ысрайыла гаршы урушмага тайярлананда, ол Бегор оглы Билгама сизи нәлетлемек үчин хабар иберди[+]. 10Эмма Мен Билгама гулак асмадым, шейлеликде, ол ене-де сизе ак пата[†] берди ве Мен сизи Баллагың элинден халас этдим[+]. 11Соңра сиз Иордан дерясындан[†] гечип, Ерихо гелдиңиз. Ерихоның яшайҗылары хем эдил хетлер,[†] аморлар, перизлер,[†] кенганлар,[†] гиргашлар,[†] хивилер[†] ве ябуслар[†] ялы сизиң гаршыңыза чыкдылар, эмма Мен олары хем сизиң элиңизе бердим[+]. 12Мен ики амор ханыны ховсала салып, олары сизиң өңүңизден ковуп чыкардым. Сиз олары өз гылычларыңыз билен я-да ок-яйларыңыз билен еңмедиңиз[+]. 13Мен сизе өз зәхметиңизи сиңдирмедик ерлериңизи ве өз гурмадык галаларыңызы бердим, хәзир сиз ол ерлерде яшап йөрсүңиз. Сиз өз отуртмадык үзүм ве зейтун багларыңызың мивелеринден ийип йөрсүңиз“[+].

14Шонуң үчин хем инди сиз Ребден горкуң, Оңа ак йүрекден ыхлас билен гуллук эдиң. Сиз ата-бабаларыңызың Евфрат дерясының аңырсында ве Мүсүрде сежде эден худайларыны ташлаң. Диңе Реббе гуллук эдиң[+]. 15Реббе гуллук этмеги макул гөрмесеңиз, онда шу гүн киме гуллук этҗекдигиңизи сайлаң: сиз Евфрат дерясының аңырсындакы ата-бабаларыңызың гуллук эден худайларына гуллук этҗекмисиңиз я-да хәзирки яшаян ериңиздәки аморларың худайларына? Эмма хоҗалыгым билен мен болса Реббе гуллук этҗекдирин»[+]. 16Соңра адамлар Ешува шейле җогап бердилер: «Биз хич вагт Реббе дөнүклик этмерис! Башга худайлара гуллук этмек бизден даш болсун! 17Худайымыз Реббиң Өзи бизи ве ата-бабаларымызы Мүсүр гулчулыгындан алып чыкды ве гөзүмизиң алнында көп гудратлы ишлери этди. Бизиң йөрәп гечен бүтин ёлларымызда, әхли миллетлериң[†] арасында Реб бизиң җанымызы аман саклады. 18Биз бу ере чозуш эденимизде, Реб бу ерде яшаян әхли аморлары бизиң өңүмизден ковуп чыкарды. Шонуң үчин биз хем Реббе гуллук этҗекдирис, себәби Ол бизиң еке-тәк Худайымыздыр».

19Ешува халка: «Сиз Реббе гуллук эдип билмерсиңиз, чүнки Ол мукаддес[†] Худайдыр, Ол габанҗаң Худайдыр. Сизиң языкларыңызы я-да гүнәлериңизи багышламаз[+]. 20Эгер сиз Ребби терк эдип, кесеки худайлара гуллук этсеңиз, онда Ол сизе өң көп ягшылыклар эден хем болса, сизден йүз өвүрер, нәлетләп, сизи ёк эдип ташлар» дийди[+]. 21Адамлар Ешува: «Ёк! Биз Реббе гуллук эдерис!» дийдилер. 22Соңра Ешува ене-де олара: «Реббе гуллук этмеги сайлап аландыгыңыза сизиң өзүңиз хакыкы шаятсыңыз» дийди. Олар хем: «Хава, биз шаятдырыс!» дийип җогап бердилер.

23Ешува халка йүзленип: «Инди өз араңыздакы кесеки худайлары айрып ташлаң ве тутуш йүрегиңиз билен Ысрайылың Худайы Реббе тарап өврүлиң» дийди. 24Халк оңа: «Хава, биз Худайымыз Реббе гуллук эдерис ве Онуң сөзүне боюн эгерис!» дийди. 25Шейлеликде, Ешува шол гүн адамлар билен әхт баглашды ве Шекемде олар үчин парзлар[†] ве дүзгүнлер чыкарды. 26Ешува шейле хем бу сөзлери Худайың Канун китабына[†] язды. Соңра ол әпет бир дашы алып, Реббиң мукаддес ериндәки дуб агаҗының дүйбүнде гойды[+]. 27Ол әхли халка йүзленип: «Гөрйәңизми, шу даш бизиң үчин субутнама болар. Бу даш Реббиң бизе айдан әхли сөзлерини эшитди. Эгер сиз Реббе дөнүклик эдәйсеңиз, бу даш сизе гаршы субутнама болар!» дийди[+].


Ешуваның ве Элгазарың өлүми

28Соңра Ешува халкың херсини өз мүлк ерине иберди[+]. 29[•]Шундан соң Реббиң гулы Нун оглы Ешува йүз он яшап өлди. 30Оны Гагаш дагының демиргазык тарапындакы Эфрайым даглыгында, өзүниң мүлк ери болан Тимнатсерахда җайладылар[+]. 31Ешуваның яшан дөврүнде ысрайыл халкы Реббе гуллук этди. Ешувадан соң яшап, Реббиң Ысрайыла эден әхли әгирт ишлерини гөзи билен гөрен гаррыларың дөврүнде-де ысрайыл халкы Реббе гуллук этди. 32Ысрайыллар Юсубың җеседини Мүсүрден чыкарып, Шекеме гетирипдилер. Олар оны Шекемиң какасы Хаморың огулларындан Якубың йүз күмүш теңңә сатын алан еринде җайладылар. Ол ер Юсубың несиллериниң мүлк ери болуп галды[+]. 33Харуның оглы Элгазар хем өлди, оны Эфрайым даглыгында, өз оглы Пинехасың Гибга галасында җайладылар.

### Ысрайыл сердарлары


Гириш

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]


#### Гириш


Ысрайыл сердарлары


Ысрайыл сердарлары китабы ысрайыл халкының баштутансыз яшан дөврүни беян эдйәр. Шол дөвүрде дагынык яшап йөрен ысрайыл тирелерини бүтеви бир миллете өврүп билҗек сердарлар герекди, себәби гоңшы халклар оларың үстүне чозуп, халкы дынгысыз эзйәрдилер. Шонуң үчин-де, Реб ысрайыл тирелерини бирлешдирҗек сердарлары сайлаярды. Бу сердарлар халка баштутанлык эдип, ысрайылларың душманларына гаршы сөвешйәрдилер. Булардан башга-да олар тирелериң ер ве бейлеки эмләклер бабатдакы давалы меселелерини чөзйәрдилер.

Шейле сердарларың бири-де Шимшонды. Ол гүйчли шахсы хәсиетлери билен көплери ызына эердйәрди, йөне өз этҗек ишлеринде кәвагт ысрайыл халкына геңешмейәрди. Эмма ысрайылларың өзлери хем этҗек ишлеринде көпленч Худая геңешмейәрдилер. Олар Онуң буйрукларыны бозуп, битабын болярдылар, башга халкларың бутларына сежде эдйәрдилер, өзлерини мүсүр гулчулыгындан бошадан Худайы унудярдылар. Оларың шейле бойнуёгынлыклары зерарлы Худай олары Өз пенакәрлигинден махрум эдйәрди. Шонда гоңшы халклар оларың үстүне чозуп, мал-мүлклерини олҗа, огул-гызларыны есир алярдылар. Ысрайылларың шейле битабынлыклары зерарлы олар өзлерине вада берлен юрды ве айратын хукугы, ягны Худайың халкы болмак хукугыны йитирмек ховпы дөрейәрди. Худайың ысрайыллара юрды ве Өз халкы болмак хукугыны берип, олар билен әхт багланышы барада Канун таглыматы китабында беян эдилйәр. Шол әхте лайыклыкда, ысрайыл халкы Худая табындыклары үчин ялканыша мынасып, битабынлыклары үчин гаргыша дучар болмалыдылар.

Ешуваның өлүмине ченли болан вакалар 1:1–2:10
Ысрайыл сердарлары 2:11–16:31
Дүрли вакалар 17:1–21:25

#### 1‑нҗи бап


Ысрайыллар кенганлар[†] билен сөвешйәрлер

1Ешува өленден соң, ысрайыллар: «Кенганларың гаршысына илки хайсымыз сөвеше чыкмалы?» дийип, Ребден сорадылар[+].

2Реб[†]: «Яхуда[†] тиреси чыкар: ине, Мен бу юрды оларың элине берҗекдирин» дийди.

3Яхудалар шимгон тиресине: «Бизиң пайымыза дүшен ер үчин кенганларың гаршысына биле сөвешмәге гелиң. Биз хем сизиң пайыңыза дүшен ер үчин сөвешмәге барарыс» дийдилер. Шимгонлар олар билен биле гитдилер. 4Яхудалар сөвеше гирдилер, Реб кенганлары ве перизлери[†] оларың элине берди. Олар Безек диен ерде душманың он мүңүсини өлдүрдилер. 5Безекде олар Адоныбезеге саташдылар, онуң билен сөвешип, оны еңдилер, кенганлары ве перизлери дерби-дагын этдилер[+]. 6Адоныбезек гачды, йөне онуң ызындан ковуп тутуп, онуң эллериниң хем аякларының башам бармакларыны чапдылар. 7Шонда Адоныбезек: «Эллериниң хем аякларының башам бармаклары чапылан етмиш саны баштутан мениң сачагымдан гачан чөрек овунтыкларыны чөпләп ийипди. Шолара эденлерими инди Худай[†] мениң өзүме гөркезйәр» дийди. Олар Адоныбезеги Иерусалиме[†] гетирдилер; ол шол ерде өлди[+].

8Соңра яхудалар Иерусалими басып алып, онуң илатыны гылычдан гечирдилер ве галаны отладылар[+]. 9Ондан соң олар даглыкда, Негепде ве гүнбатар байырлыкда яшаян кенганларың гаршысына сөвеше гирдилер. 10Көне ады Кирятарба болан Хебронда яшаян кенганларың үстүне чозуп, Шешай, Ахыман ве Талмай баштутанларыны боюн эгдирдилер[+].

11Бу ерден ол Дебириң илаты билен урушмага гитди. Дебире өң Кирятсепер дийилйәрди[+]. 12Калеп: «Еңиш газанып, Кирятсепери басып алана, гызым Аксаны гелин эдип берҗек» дийди[+]. 13Бу галаны Калебиң доганы, Кеназың оглы Отниел басып алды. Калеп өз гызы Аксаны оңа берди.

14Той гүни Акса өз какасының янына гидип, ондан ер дилемек үчин Отниелден разылык алды. Акса барып, эшегинден дүшенде, Калеп ондан: «Гызым, нәме дилегиң бар?» дийип сорады. 15Акса какасына: «Маңа пешгеш берсене. Сен маңа Негеп чөлүниң гурак ерлерини бердиң, маңа сув булакларыны-да берәй!» дийди. Шунлукда, Калеп ёкаркы ве ашакы чешмелери хем оңа багыш этди.

16Кейнлерден[†] болан Мусаның гайынатасының несиллери яхудалар билен билеликде Палма галасындан чыкып, Арадың голайында Негепдәки Яхуда чөлүне яшамага гитдилер. Ол ерде олар амалеклериң[†] арасында орнашдылар[+]. 17Соңра яхудалар шимгонлар билен билеликде, Сепат галасында яшаян кенганларың үстүне чозуп, олары еңдилер. Олар галаны Реббе багыш эдип, бүтинлей ёк этдилер ве онуң адына Хорма[*] дакдылар. 18Яхудалар Газа, Ашкелон ве Экрон галаларыны-да, оларың даш-төверегиндәки мейданлары билен биле басып алдылар. 19Реб яхудалар билен биледи. Олар даглыкда яшаянлары еңип, олары ковуп чыкардылар, эмма дүзлүкде яшаянлары еңип билмедилер, себәби оларың демир сөвеш арабалары барды[+]. 20Мусаның вада эдиши ялы, Хеброн Калебе берилди. Ол болса анакларың[†] үч уругыны ол ерден ковуп чыкарды[+]. 21Беняминлер Иерусалимде яшаян ябуслары[†] ковуп чыкармадылар, олар хәли-хәзире ченли хем беняминлер билен биле бу ерде яшап йөрлер[+].

22Юсубың несиллери Бейтелиң гаршысына сөвеше чыкдылар. Реб олар биленди. 23Олар Бейтеле (галаның өңки ады Лузды) гөзден гечирмек үчин өз җансызларыны ибердилер[+]. 24Җансызлар галадан гелйән бир адамы гөрдүлер, оны тутуп, оңа: «Эгер бизе галаның гирелгесини гөркезсең, биз саңа рехимдарлык эдерис» дийдилер[+]. 25Ол адам булара галаның гирелгесини гөркезди. Юсубың несиллери галаны гылычдан гечирдилер, йөне бу адама хем онуң ковум-гарындашларына дегмедилер. 26Ол адам хетлериң[†] юрдуна барып, ол ерде гала гурды ве өң яшан галасының хатырасына онуң адына Луз дакды. Ол гала хәзире ченли шол ат билен атландырыляр.

27Манашалар Бейтшеян, Тагнак, Дор, Иблегам, Мегидо галаларының ве олара дегишли обаларың илатыны ковуп чыкармадылар, шейдип, кенганлар шол ерде яшадылар[+]. 28Ысрайыллар гүйчлененден соңра, олар кенганлары бүтинлей ковуп чыкармадылар-да, меҗбуры иш эдйәнлере өвүрдилер.

29Эфрайымлар хем Гезерде яшаян кенганлары ковмадылар, кенганлар олар билен бир ерде яшадылар[+].

30Шейлеликде, зебулунлар Китрон ве Нахалал галаларының илатыны ковмадылар, кенганлар олар билен яшабердилер, йөне кенганлар олары меҗбуры иш эдйәнлере өвүрдилер.

31Ашерлер Акко, Сидон,[†] Ахлап, Акзып, Хелба, Афык ве Рехоп галаларының илатыны ковмадылар[+]. 32Шейдип, ашерлер шол ериң илаты болан кенганларың арасында яшабердилер, чүнки олары ковмадылар.

33Нафталылар Бейтшемешиң, Бейтанадың илатыны – кенганлары ковман, оларың арасында яшадылар. Эмма олар Бейтшемеш билен Бейтанадың илатыны меҗбуры иш эдйәнлере өвүрдилер[+].

34Аморлар[†] данлары даглыга тарап гысдылар, олары дүзлүге гойбермедилер[+]. 35Аморлар Херес дагында, Аялонда, Шагалбымда яшамагы йүреклерине дүвдүлер; Юсубың несиллери гүйчлененде, олар аморлары меҗбуры иш эдйәнлере өвүрдилер. 36Аморларың серхеди Ичян гечидинден Села[†] гаясына ченли, хатда ондан хем аңры узалып гидйәрди[+].

#### 2‑нҗи бап


Ысрайыллар Реббе бивепалык эдйәрлер

1Реббиң перишдеси[†] Гилгалдан Бохиме гелип, шейле дийди: «Мен сизи Мүсүрден чыкарып, ата-бабаларыңыза сөз берен юрдума гетирдим. Мен шол махал Өзүмиң сиз билен эден әхтими асла бозмаҗакдыгымы ве[+] 2бу юрдуң илаты билен сизиң әхт[†] эдишмели дәлдигиңизи, оларың гурбанлык сыпаларыны[†] йыкып-юмурмалыдыгыңызы айдыпдым. Йөне сиз сөзүме гулак асмадыңыз. Бу нәме этдигиңиз болды[+]? 3Шонуң үчин хем инди Мен сизе шуны айдярын: Мен олары сизиң өңүңизден ковмарын. Олар сизе душман боларлар, оларың худайлары[†] сизе дузак боларлар»[+]. 4Реббиң перишдеси бу сөзлери айданда, әхли ысрайыллар мөңңүрип аглашдылар. 5Шонуң үчин олар бу ериң адына Бохим[*] гойдулар ве шол ерде Реббе гурбанлык бердилер.

6[•]Ешува адамлары өйли-өйүне уградандан соң, ысрайыллар өзлерине юртдан мүлк берлен ерлерине эелик этмек үчин гитдилер. 7Ешуваның яшан дөврүнде ысрайыл[†] халкы Реббе гуллук этди. Ешувадан соң яшап, Реббиң Ысрайыла эден әгирт ишлерини гөзи билен гөрен гаррыларың дөврүнде-де ысрайыл халкы Реббе гуллук этди. 8Реббиң гулы Нун оглы Ешува йүз он яшап өлди. 9Оны Гагаш дагының демиргазык тарапындакы Эфрайым даглыгында, Тимнахересдәки өз мүлкүнде җайладылар[+]. 10Шейлелик билен, тутуш бир несил дүнйәден өтди ве бу өңки неслиң дерегине Ребби билмейән ве Онуң Ысрайыл үчин эден ишлеринден хабарсыз башга бир несил кемала гелди[+].

11Соңра ысрайыллар Реббиң йигренйән ишлерини эдип, Багал[†] бутларына гуллук этдилер[+]. 12Олар ата-бабаларыны Мүсүрден чыкаран өз Худайы Ребби терк эдип, даш-төверегиндәки әхли гоңшы миллетлериң[†] худайларына сыгындылар, олара баш эгип сежде этдилер. Шейдип, олар Реббиң гахарыны гетирдилер[+]. 13Олар Ребби терк эдип, Багал хем-де Ашторет[†] бутларына гуллук этдилер[+]. 14Реббиң ысрайыллара гахары гелди. Реб[†] олары талаңчыларың элине берди, олары таладылар. Реб олары чар тарапдан душманларың элине берди. Олар душман өңүнде узак дуруп билмедилер[+]. 15Реббиң ант ичип сөз берши ялы, олар нирә сөвешмәге чыксалар, Реб ысрайыллара гаршы болды. Ысрайыллар гаты көп эҗир чекдилер[+].

16Ысрайыллары талаңчыларың элинден халас этмек үчин Реб сердарлар[†] сайлап чыкарды. 17Эмма олар сердарлара-да гулак асмадылар. Терсине, башга худайлара сежде эдип, Реббе бивепалык этдилер; Реббиң буйрукларыны ерине етирен ата-бабаларының ызына эермән, гайтам оларың ёлундан җуда тиз чыкдылар[+]. 18Реб олар үчин ёлбашчы сердары чыкаранда, Реб сердар билен биле боларды, сердарың әхли яшан өмрүнде, Реб ысрайыллары душманларының элинден халас эдерди. Чүнки олар сүтемиң ве зулумың голы астында боланларында, Реб олара рехим эдерди[+]. 19Эмма сердар өлен бадына, олар ене өңки ёлларына доланярдылар, ата-бабаларындан бетер бозулярдылар; башга худайлара гуллук эдип, олара сежде эдердилер. Шейдип, олар текепбирлик билен өзлериниң бет ишлеринден эл үзмедилер. 20Шоңа гөрә Реббиң ысрайыллара гахары гелип, шейле дийди: «Бу халк оларың ата-бабалары билен Мениң эден әхтими бозды, сөзүме гулак асмады, 21шу себәпден Ешува өлмезден өң, ковулман галан халкларың хич бирини-де, инди Мен оларың өңүнден ковмарын[+]. 22Шейдип, олары шу халклар билен сынап гөрҗек, ата-бабалары ялы олар хем Реббиң ёлундан йөрәрлермикә я-да ёк?» 23Реб бу халклары бирбада ковуп чыкармады. Олара Ешуваның ыгтыярына берилмедик үлкелерде галмагына ругсат берди.

#### 3‑нҗи бап


Кенганда[†] галан халклар

1Кенгандакы урушларың хич хайсысына гатнашып гөрмедик ысрайыллары сынамак үчин, Реб[†] бирнәче миллетлери[†] ковуп чыкарман өз юрдунда галдырды[+]. 2Реб муны Ысрайылың хер бир неслине сөвешмеги өвретмек үчин, эсасан хем өң хич хачан уршуп гөрмедик, урша хич хили теҗрибеси ёк соңкы несил үчин этди. 3Ине, Реббиң шол галдыран миллетлери: пилиштлилериң[†] бәш ханлыгы, әхли кенганлар,[†] сидонлар,[†] Багалхермон[†] дагындан Лебохамада ченли аралыкдакы Ливан[†] дагында яшаян хивилер.[†] 4Реббиң Мусаның үсти билен ата-бабаларына берлен буйрукларына ысрайылларың гулак асяндыкларыны я-да гулак асмаяндыкларыны сынамак үчин Реб шу халклары галдырыпды. 5Ысрайыллар кенганларың, хетлериң,[†] аморларың,[†] перизлериң,[†] хивилериң ве ябусларың[†] арасында месген тутдулар. 6Олар билен гыз алшып-беришдилер, оларың худайларына[†] гуллук этдилер[+].


Отниел сердар[†]

7Ысрайыллар Реббиң йигренйән ишлерини этдилер, өзлериниң Худайы Ребби унудып, Багал хем-де Ашера[†] бутларына гуллук этдилер[+]. 8Шол себәпден Реббиң Ысрайыла гахары гелип, олары Сирия патышасы Кушан-ришатайымың элине табшырды. Ысрайыллар секиз йыллап Кушан-ришатайымың гол астында болдулар. 9Олар Реббе перят эденлеринде, Реб олара Отниел диен бир халасгәр[†] берди. Ол Калебиң иниси Кеназың оглуды[+]. 10Реббиң Рухы Отниеле инди; ол ысрайыллара сердар болуп, урша чыкды, Реб Сирия патышасы Кушан-ришатайымы онуң элине берди. Отниел Кушан-ришатайымы боюн эгдирди[+]. 11Юрт кырк йыллап парахат яшады. Соңра Кеназың оглы Отниел арадан чыкды.


Эхут сердар

12Ысрайыллар ене Реббиң йигренйән ишлерини этдилер. Реб хем Мовап патышасы Эглоны ысрайылларың гаршысына гүйчлендирди, себәби ысрайыллар Реббиң йигренйән ишлерини этдилер. 13Эглон аммонлылар ве амалеклер[†] билен бирлешдилер ве ысрайыллара зарба уруп, Палма галасыны эеледи. 14Шейлеликде, ысрайыллар он секиз йыллап Мовап патышасы Эглоның гол астында галдылар.

15Ысрайыллар ене-де Реббе перят эденлеринде, Реб олар үчин бир халасгәр берди. Ол бенямин тиресинден Гераның оглы Эхутды, ол чепбекейди. Ысрайыллар Мовап патышасы Эглон үчин салгыт әкитмеги Эхуда табшырдылар[+]. 16Эхут өзүне узынлыгы бир тирсек болан ики йүзли ханҗар ясанды. Оны донуның ашагында саг будуна дакып, 17салгыды Мовап патышасы Эглона әкитди. Эглон гаты семиз адамды. 18Эхут салгыды берди ве муны гөтерип гелен адамлары угратды. 19Йөне онуң өзи Гилгалың гапдалындакы ёнулан улы дашың дуран еринден ызына өврүлип гелди-де: «Эй, патыша, саңа айтҗак бир гизлин сөзүм бар» дийди.

Эглон: «Үмсүм болуң!» дийип, янындакыларың хеммесини дашарык чыкарды.

20Эхут шонда өз сергин отагында еке галан патышаның янына голайлашып:

«Саңа Худайдан бир хабар гетирдим» диенде, патыша тагтындан турды. 21Эхут чеп эли билен саг будундакы ханҗарыны алды-да, патышаның гарнына сокды. 22Ханҗар сапы билен биле гирип гитди. Ханҗар патышаның яглы гарнында галды. Эхут ханҗарыны ызына чыкармады, ханҗарының уҗы онуң аркасындан чыкды, онуң ичгошы дашына чыкды. 23Онсоң Эхут ишигиң даш йүзүне чыкып, сергин отагың гапыларыны дашындан гулплады. 24Ол дашарык чыкан бадына, патышаның нөкерлери гелдилер. Олар сергин отагың гапыларының гулплыдыгыны гөрүп, патыша аяк ёлуна гидендир өйтдүлер. 25Җуда көп гарашдылар, гапылар вагты билен ачылмансоң, ахыры ачар алып, гапылары ачдылар. Гөрселер, оларың хоҗайыны өлүп ятырды.

26Олар нәмәниң-нәмедигине дүшүнйәнчәлер, Эхут гачды ве ёнулан улы дашың гапдалындан гечип, Сейире тарап зым-зыят болды. 27Ол бу ере гелип, Эфрайым даглыгында шахдан эдилен сурнай чалды. Ысрайыллар онуң билен бирликде даглыкдан индилер. Эхут оларың өңүндеди[+]. 28Эхут олара: «Мениң ызыма дүшүң, Реб душманыңыз моваплылары сизиң элиңизе табшырды» дийди. Олар хем онуң ызы билен ашак индилер ве моваплылардан Иордан дерясының[†] гүзерлерини эеләп, ол ерден хич кими гечирмедилер[+]. 29Шонда олар он мүң саны даяв хем батыр моваплыны өлдүрдилер, оларың екеҗеси-де аман галмады. 30Шейлеликде, моваплылар шол гүн Ысрайылың голастына дүшдүлер. Соңра юрт сегсен йыл парахат яшады.


Шамгар сердар

31Эхутдан соң Анат оглы Шамгар пейда болды. Ол хем падыман таягы билен пилиштлилерден алты йүз адамы өлдүрип, Ысрайылы оларың элинден халас этди[+].

#### 4‑нҗи бап


Дебора билен Барак

1Эхут өленден соң, ысрайыллар ене-де Реббиң йигренйән ишлерини этдилер[+]. 2Реб[†] ысрайыллары Хасор галасында хөкүм сүрен ве кенган[†] халкындан болан Ябын атлы ханың элине берди. Харошет-хагойым галасында яшаян Сисера онуң харбы серкердесиди[+]. 3Ысрайыллар Реббе перят эдип, Ондан көмек сорадылар, Оңа ялбардылар, себәби Ябының докуз йүз саны демир сөвеш арабасы барды ве ол йигрими йыл бәри ысрайыллары рехимсизлик билен эзип гелйәрди.

4Шол дөвүрде ысрайыллара Лапыдодың аялы Дебора пыгамбер[†] сердарлык[†] эдйәрди. 5Ол Эфрайым даглыгында, Рама билен Бейтелиң аралыгындакы палма агаҗының ашагында отурярды. Дебораның буйругыны эшитмек үчин ысрайыллар онуң янына гелердилер. 6Дебора Абыногамың оглы Барагың ызындан адам иберип, Кедеш галасының Нафталы диен ерине чагыртды ве оңа шейле дийди: «Ысрайыл[†] Худайы[†] Реб саңа шейле буйрук берди: „Бар, нафталылардан ве зебулунлардан он мүң адамы яныңа ал-да, олар билен Табор дагына чык[+]. 7Мен болса харбы серкерде Сисераны, онуң сөвеш арабаларыны, агыр гошуныны Кишон дерясына тарап гетирип, сениң элиңе берҗек“»[+]. 8Барак оңа: «Эгер сен мениң билен гитсең, мен гидейин, ёгсам, мен гитҗек дәл» дийди. 9Дебора оңа: «Боляр, мен сениң билен гидейин; бу уршуң абрайы саңа несип этмез, чүнки Реб Сисераны бир аялың элине берер» дийди. Шейле дийип, Дебора Барак билен биле Кедеш галасына тарап ёла дүшди. 10Барак зебулунлар билен нафталылары Кедеш галасына үйшүрди, он мүң адам онуң ызына эерди. Дебора олара ёлдаш болды.

11Кейн тиресинден болан Хебер Кедешиң голайында ерлешен Сагананнымда, дуб агаҗының янында чадыр гурупды. Хебер шол вагтлар бейлеки кейнлерден[†] айры яшаярды. Кейн тиреси Мусаның гайынатасы Хобабың несиллеринденди[+].

12Абыногамың оглы Барагың Табор дагына чыкандыгыны Сисера хабар беренлеринде, 13ол өз янындакы эсгерлерини, әхли сөвеш арабаларыны ве докуз йүз демир арабасыны Харошет-хагойымдан чагырып, олары Кишон дерясының якасына үйшүрди. 14Дебора Барага: «Тур, Реббиң Сисераны сениң элиңе берҗек гүни шу гүндүр. Реббиң Өзи сениң өңүңе дүшер» дийди. Шейлеликде, Барак Табор дагындан ашак инди, онуң ызы билен он мүң адам гайтды. 15Барагың гошуны билен Сисераның гошуны сөвешип башланда, Реб Сисераның эсгерлерини ве сөвеш арабаларыны дерби-дагын этди. Сисера арабасындан дүшүп, пыядалап гачды[+]. 16Барак Сисераның сөвеш арабасыны ве бүтин гошуныны Харошет-хагойыма ченли ковды, оларың барыны гылычдан гечирди, еке адамы-да дири гоймады.

17Сисера пыяда гачып, кейнлерден болан Хебериң аялы Ягелиң яшаян чадырына барды. Хебер ве онуң өйүндәкилер Хасор ханы Ябын билен ылалашыклы яшаярды. 18Ягел голайлап гелйән Сисераны гөрүп, онуң өңүнден чыкды ве оңа: «Гел, агам, гел мениң яныма, горкма» дийди. Ол гелип, бу аялың чадырына гирди. Аял онуң үстүне килим япып, оны гизледи. 19Сисера аяла: «Мен гаты сувсадым, маңа бир азаҗык сув берсене» дийди. Ягел сүйтли мешикден сүйт алып, Сисера ичирди-де, ене онуң үстүни өртди. 20Соңра Сисера Ягеле: «Сен гапының агзында бол, эгер бири гелип: „Бу ерде адам бармы?“ дийип сорайса, сен: „Ёк“ дийип җогап берерсиң» дийди. 21Сисера өрән ядавды; ол ука гитди. Ягел чадырың газыкларындан бирини хем-де токмагы алып, газыгы ассырынлык билен Сисераның гулак тозунда гойды-да, үстүнден токмак билен урды. Газык онуң келлесини ере елмешдирди. Ол дессине җан берди. 22Барак Сисераны ызарлап, чадырың янына гелди. Ягел оны гөрүп, өңүнден чыкды-да: «Гел бәрик, мен саңа йитгиңи тапып берейин» дийди.

Барак Ягелиң янына гиренде, чекгесинден газык гечирилен, җансыз ятан Сисераны гөрди.

23Шейдип, шол гүн Худай кенган халкындан болан Ябын ханы ысрайыллара табын этди. 24Ысрайыллар гүн-гүнден гүйчленип, Кенган ханлыгыны долы сындырдылар.

#### 5‑нҗи бап


Дебораның айдымы

1Шол гүн еңиш мынасыбетли Дебора билен Абыногамың оглы Барак шейле айдым айтдылар:


2«Ысрайыл[†] ёлбашчылары аяга галанда,
халк олара мейлетин боюн боланда,
Реббе алкыш айдың!


3Эй, патышалар, эшидиң!
Эй, серкерделер, диңләң!
Мен Реббе нагма айтҗак,
Ысрайыл Худайы[†] Реббе
бир овадан саз чалҗак.


4Я Реб[†], Сен Сегирден чыкаңда,
Эдомдан нызамлы аяк гошаңда,
ер сарсып титреди,
асмандан чагба ягды,
булутлардан сил акды[+].
5Синай[†] дагында Реббиң өңүнде,
Ысрайыл Худайы Реббиң өңүнде
даглар сарсып лерзана гелди[+].


6Ягелиң заманында
Анат оглы Шамгар хөкүм сүренде,
кервенлериң ызы кесилипди,
ёлагчылар сова ёлдан йөрәпдилер[+].
7Дебора хениз гелмезинден өң,
эне хөкмүнде орта чыкармазындан өң,
Ысрайыл обаларында хич ким галманды.


8Олар тәзе худайлары сайлан вагты
уруш гала дервезесине гелип етипди.
Ысрайылың кырк мүң эсгериниң әхлиси
не галканын тапды, не-де найзасын[+].
9Эй, Ысрайыл серкерделери, йүрегим сиз билен,
гахрыманларча сөвешҗеклер билен.
Реббе шөхрат[†] болсун!


10Муны айдың, адамлар,
ак эшек мүнүп гелйәнлер,
халы-паласларда отуранлар,
ёлдан гечип барянлар!
11Гүзере эшидилйәр сазың овазы,
эшидйәс биз сурнайлаң сесин.
Ысрайыл сердарларының[†] бейик ишлерини,
Реббиң еңшини васп эдйәрлер.
Реббиң халкы гала дервезесине йөриш эдйәр.


12Оян, эй, Дебора, оян!
Айт, сен өз айдымыңы айт!
Эй, Абыногам оглы Барак, галкын!
Өз душманларыңы есир ал![+]
13Дири галанлар өз серкердесиниң янына гелди,
Реббиң халкы улы гүйч билен маңа гелди.


14Амалек юрдундакы эфрайым
хем бенямин тирелеринден
уруш тәлимин билйәнлер гелдилер.
Макырдан ёлбашчылар гелдилер.
Зебулундан ша хасасыны гөтерйәнлер гелдилер[+].
15Ысакар серкерделери Дебора билен биледи.
Хава, ысакар халкы Барага вепалыды,
онуң ызындан пыядалап дүзлүге дүшдүлер.
Эмма рубен уругында ичини хүмледйәнлер көпди.
16Нәме үчин сиз агылларың янында
чопан түйдүгиниң овазына майыл болуп отурдыңыз?
Рубениң уругында ичини хүмледйәнлер көпди.


17Гилгат Иорданың аңырсында галды.
Даның адамлары өз гәмилери билен галды.
Ашериң халкы деңиз якасында
өз гәми дуралгаларында галды[+].
18Нафталы хем зебулун халклары
җанларыны ховп астында гоюп,
сөвеш мейданында чакнышдылар[+].


19Тагнакда ве Мегидо сувларының якасында
Кенган[†] ханлары гелип сөвешдилер;
эмма олар не күмүш, не олҗа газандылар[+].
20Асмандан йылдызлар ловурдап,
өз ёлунда Сисера билен сөвешди.
21Кишоның акымы – бу гадымы деря
олары гарк этди.
Эй, җаным! Гүйҗүңи җемләп, өңе гит![+]


22Ат тойнагының ер сарсдырян
сеси эшидилди.
23Реббиң перишдеси[†] диййәр:
„Батыр эсгерлере гошулмандыгы үчин
Мероз галасына гаргаң,
онуң халкына лагнат ягдырың!“.


24Кейнлерден[†] болан Хебериң аялы Ягел
чадырда яшаян аяллар арасында ялкансын![+]
25Сисера сув диледи, Ягел оңа сүйт берди.
Ханлара мынасып кәседе оңа гаймак гетирди[+].
26Ол чадырдан чыкды,
сол элине газык, саг элине токмак алды.
Токмак билен Сисераны уруп,
онуң келлесини мынҗыратды.
Ол газыгы элине алды-да,
Сисераның гулак тозунда гоюп,
үстүнден токмак билен какды[+].
27Сисера Ягелиң аягының астында,
ятан еринде җан берди.


28Сисераның эҗеси пенҗиреден середип,
гөзүни ёла дикип дуршуна перят эдйәр:
„Оглумың сөвеш арабалары нәме үчин эглендикә?
Нәме үчин атларының аяк сеси эшидиленок?“.
29Акыллы бойдашлары оңа гөвүнлик бердилер.
Мегерем, онуң өзи-де өзүне шейле диерди:
30„Белки, олҗа пайлашяндырлар,
херси өзүне бирки гызы тутяндыр.
Сисера өз олҗа алан затларындан
дүрли реңкли гейимлер сайлаяндыр,
непис нагышлы гейимлерден
мениң үчин сайлаяндыр“.


31Гой, сениң душманларың хеммеси
шейдип ёк болсун, я Реббим!
Сени сөййәнлер бар гүйҗи билен шөхле сачян
Гүн ялы гүйчли болсун!»


Шондан соң юрт кырк йыллап парахат яшады[+].

#### 6-нҗы бап


Мидянлар[†] ысрайыллары эзйәрлер

1Ысрайыллар ене-де Реббиң йигренйән ишлерини этмәге башладылар. Реб[†] олары еди йыллап мидянларың элине берди[+]. 2Ысрайыллар мидянларың голастында галдылар. Мидянларың берйән көп җебир-сүтеми себәпли ысрайыллар дагларың говакларында ве башга-да сүмелгелерде өзлерине гизленмәге букулар гурдулар. 3Ысрайыллар ере тохум сепип, экише башланларында, мидянлар, амалеклер[†] ве гүндогар халклар оларың үстүне чозардылар. 4Олар Ысрайылың еринде чадырлар гурардылар ве тә Газа галасына ченли әхли экинлери ёк эдердилер. Ысрайыллара не гоюн, не өкүз, не эшек хич зат гоймаздылар[+]. 5Олар маллары хем чадырлары билен биле эдил чекиртге чозан ялы болуп гелердилер; оларың өзлериниң хем, дүелериниң хем сан-саҗагы ёкды. Олар юрды вес-вейран эдердилер. 6Мидянларың сүтеми себәпли ысрайыллар гаты гарып дүшдүлер ве Ребден көмек сорап, ялбармага башладылар.

7Ысрайылларың мидянлардан дады-перят эдип, Өзүне ялбарандыкларына гөрә, Реб олара бир пыгамбер[†] иберди. 8Шол пыгамбер олара: «Ысрайыл[†] Худайы[†] Реб сизе: „Мүсүр гулчулыгындан сизи Мен чыкардым. 9Кувватлы мүсүрлилериң ве сизе сүтем эденлериң хеммесиниң элинден Мен халас этдим. Мен олары сизиң өңүңизден ковуп, шу ерлери сизе бердим[+]. 10Сизе Худайыңыз Реб Мендигими, аморларың[†] топрагында яшасаңыз-да, оларың худайларына сежде этмели дәлдигиңизи айдыпдым. Йөне сиз Мени диңлемедиңиз“ дийип айтды» дийди.


Гидегон сердарлык[†] эдип башлаяр

11Ине, Реббиң иберен перишдеси[†] Опра галасына гелип, дуб агаҗының ашагында отурды. Бу агач абыгезер уругындан Ёваш диен адамыңкыды. Онуң оглы Гидегон мидянлар билмез ялы, шол ердәки үзүм сыкылян чукурда бугдай дөвүп дурды[+]. 12Реббиң перишдеси оңа гөрнүп: «Эй, эдермен уршуҗы, Реб сениң билендир!» дийди. 13Гидегон оңа: «Эй, җенабым, эгер Реб бизиң билен болса, онда нәдип бизиң башымыза шунча бетбагтлык гелйәр? Ата-бабаларымыз: „Реб бизи Мүсүрден алып чыкды“ дийип, бизе гүррүң берйәрдилер. Ханы, Реббиң шол гудратлары? Инди Реб бизи терк эдип, мидянларың элине берди» дийди[+]. 14Реб Гидегона бакып: «Бар, шу гүйҗүң билен гит-де, ысрайыллары мидянларың элинден халас эт. Сени Мен иберйәрин!» дийди. 15Гидегон: «Я Реб! Мен нәдип Ысрайылы халас эдип билерин? Мениң уругым манаша тиресиниң иң эҗизидир. Мен өзүм хем машгаламызың иң кичиси ахырын» дийди[+]. 16Реб оңа: «Мен сениң билен боларын. Сен әхли мидянлары эмгенмән гылычдан гечирерсиң» дийди[+]. 17Шонда Гидегон Реббе: «Эгер менден разы болсаң, онда Сен Өзүңиң Ребдигиңи, мениң билен Реббиң геплешйәндигини субут эдйән бир аламат гөркез[+]. 18Саңа садака[†] гетирип, өңүңде гойянчам, бу ерден гитме» дийди. Ол: «Сен гелйәнчәң, гарашарын» дийди[+].

19Гидегон гидип, бир овлак сойды ве бир батман ундан петир биширди. Эти себеде салды, чорбасыны күйзә гуйды ве булары гетирип, дуб агаҗының ашагында Онуң өңүнде гойды. 20Худайың перишдеси Гидегона: «Эти ве петири шу дашың үстүнде гой-да, үстүнден чорбаны гуй» дийди. Гидегон шейле хем этди[+]. 21Перишдәниң элинде хасасы барды. Ол хасаның уҗуны эт билен петире дегренде, дашдан от чыкды. От дашың үстүндәки эт билен петири якып күл этди. Хут шол вагт Реббиң перишдеси гөзден гайып болды[+]. 22Гидегон Реббиң перишдесиниң өзи билен геплешендигине дүшүненде: «Эй, Хөкмүрован Реб! Маңа көмек эт! Мен перишдәң билен йүзбе-йүз болдум» дийип гыгырды[+]. 23Реб оңа: «Ховсала дүшме, рахатлан! Горкма, сен өлмерсиң!» дийди. 24Гидегон ол ерде Реббе гурбанлык сыпасыны[†] гурды ве оны «Реб рахатдыр» дийип атландырды. (Бу гурбанлык сыпасы абыгезер уругының Опра галасында, дубуң астында хенизе ченли дур.)

25Шол гиҗәниң өзүнде Реб Гидегона: «Сен какаңың сүрүсинден ики саны өкүз гетир, оларың бири едияшар өкүз болсун. Какаңың Багала[†] гуран гурбанлык сыпасыны йык, онуң янындакы Ашера[†] бутуны чап. 26Соңра белентде Худайыңыз Реббе гурбанлык сыпасыны гур. Икинҗи өкүзи сой-да, оны шол ерде Ашера бутундан алнан одун билен якып, якма гурбанлык эдип бер» дийди 27Гидегон өзүниң адамларындан онусыны янына алып гелди-де, Реббиң буйругыны ерине етирди. Атасының өйүндәкилериниң хем-де галаның илатының гөреринден горкуп, Гидегон бу иши гиҗе этди.

28Галаның адамлары ирден туранларында Багалың гурбанлык сыпасының йыкыландыгыны, онуң янындакы Ашера бутуның чапыландыгыны, тәзе гурлан гурбанлык сыпасында икинҗи өкүзиң якыландыгыны гөрдүлер. 29«Бу кимиң эден ишикә?» дийшип, бири-бирилеринден сорадылар, ахыры сорап-идәп, муны Ёвашың оглы Гидегоның эдендигини билдилер. 30Адамлар Ёваша: «Оглуңы дашары чыкар, ол өлмели, себәби Багалың гурбанлык сыпасыны йыкыпдыр, онуң янындакы Ашера бутуны чапыпдыр» дийдилер 31Ёваш өзүниң төверегине үйшен мәхеллә: «Багалы горамак сизе галыпмы? Сиз оны голдаяңызмы? Онуң тарапыны тутан даңдана ченли өлер. Эгер Багал худай болян болса, өзүни йыкандан арыны өзи алсын, Багалың өзи хасаплашсын» дийди. 32Шол гүнден башлап, Гидегоны Ерубагал[*] дийип атландырдылар, себәби ол Багалың гурбанлык сыпасыны йыкды.

33Шу вакадан соң мидянлар, амалеклер, гүндогарың бейлеки халклары бирлешдилер ве Иордан дерясындан[†] гечип, Йизрегел җүлгесинде дүшелге гурдулар[+]. 34Гидегона Реббиң Рухы инди. Шондан соң Гидегон сурнай чалып, абыгезер уругыны өз ызына дүшмәге чагырды[+]. 35Ол Манашаның әхли тирелерине адам иберип, ол ериң халкыны өз янына топлады. Ол ашерлере, зебулунлара, нафталылара хем чапарлар ёллады. Олар хем сөвеше чыкдылар.

36Гидегон Худая шейле дийди: «Ысрайыллары мениң үстүм билен халас этҗекдигиңе берен сөзүң чын болса, онда 37мен харманда гоюн йүңүни дүшәйин. Эгер даңданың чыгы диңе йүңүң үстүне дүшүп, онуң төверегиндәки ерлер гурулыгына галса, онда Сениң Ысрайылы мениң үстүм билен халас этҗекдигиңе гөз етирерин». 38Шейле хем болды. Эртеси ирден Гидегон йүңи сыкып, ондан бир җам сув алды. 39Гидегон Худая: «Мени язгарма. Сенден ене бир зат дилемәге маңа ругсат эт: гоюн йүңи билен ене бир гезек сынаг эдип гөрейин. Гой, инди йүң гурулыгына галсын-да, онуң төверегиндәки ерлер чыг болсун» дийди. 40Худай шол гиҗе шейле хем этди: йүң гуры галып, онуң төверегиндәки ерлере чыг дүшди.

#### 7‑нҗи бап


Гидегон мидянлар[†] билен сөвешйәр

1Ерубагал (ягны Гидегон) хем-де онуң янындакы адамлар даңдан Харот чешмесиниң башында дүшледилер. Мидянларың дүшелгеси олардан демиргазыкда, Море депесиниң янындакы җүлгедеди.

2Реб[†] Гидегона: «Сениң яныңдакы гошун Мениң мидянлары сизиң элиңизе береримден җуда көп. Ёгсам, ысрайыллар: „Өз гүйҗүмиз билен халас болдук“ дийшип, Мениң өңүмде өвнерлер[+]. 3Сен халка эшитдирип: „Ким горкак ве йыгра болса, Гилгат дагларындан ызына долансын“ дийип җар эт» дийди. Гидегон олары сынагдан гечирди. Йигрими ики мүң адам ызына гайтды. Он мүң адам шол ерде галды[+]. 4Реб Гидегона: «Энтегем адам көп, олары сувуң якасына гетир. Мен Өзүм саңа олары сайлап берейин. Мениң саңа: „Гой, сениң билен гитсин“ диен адамларым сениң билен гитсинлер, „Сениң билен гитмесин“ диенлерим гитмели дәлдирлер, шолар гитмесинлер» дийди. 5Ол адамлары сувуң боюна гетирди. Реб Гидегона: «Сувы итиң ичиши ялы дили билен иченлери бир айры дуруз, дызына чөкүп, эглип иченлери бир айры дуруз» дийди. 6Сувы гошавуҗына алып, дили билен иченлер үч йүз адам болды; бейлеки адамларың хеммеси дызына чөкүп ичди. 7Реб Гидегона: «Сувы дили билен ичен үч йүз адам билен сизи халас эдерин; мидянлары сизиң элиңизе берерин; галан әхли адамлар өз өйлерине гайтсынлар» дийди. 8Шейдип, Гидегон бейлеки ысрайылларың иер-ичер ялы затларыны хем-де сурнайларыны алып, оларың хеммесини өз чадырларына гойберди. Үч йүз адамы болса алып галды. Мидянларың дүшелгеси җүлгеде, оларың ашак тарапындады.

9Шол гиҗе Реб оңа: «Тур, душманың дүшелгесине гаршы сөвешмәге дүш, чүнки Мен олары сениң элиңе берйәрин. 10Эгер сен душманың дүшелгесине сөвеше гитмәге горксаң, өз хызматкәриң Фура билен биле гидәй. 11Сен оларың нәме гүррүң эдйәнлерини диңләрсиң, шондан соң дүшелгә гаршы сөвешмәге сениң эллериң кувватланар» дийди. Гидегон өз хызматкәри Фура билен дүшелгедәки яраглы гошуның гөни үстүне гитдилер. 12Мидянлардыр амалеклер[†] ве гүндогар халкларың хеммеси җүлгәниң боюна эдил чекиртге үйшен ялыды. Дүелери шейле бир көпди, олар эдил деңиз якасындакы чәге дей сансыз-саҗаксызды[+]. 13Гидегон ол ере геленде, бир адам достуна гөрен дүйшүни айдып берип отырды. Ол: «Дүйшүмде бир тегелек арпа чөреги мидянларың дүшелгесиниң үстүнден тогаланып, чадыра гелип уряр-да, оны йыкяр, чадыр ыранып даргаяр» диййәр. 14Бейлеки досты оңа: «Бу ысрайыллы Ёвашың оглы Гидегоның гылыҗыдыр. Мидянлары ве онуң дүшелгелериндәки тутуш гошуныны Худай[†] онуң элине берди» дийип җогап берйәр.

15Гидегон бу дүйши диңләп, онуң ёргудыны эшиденден соң, Реббе сежде этди. Ол ысрайылларың дүшелгесине доланып гелди-де: «Туруң, чүнки Реб мидянларың гошуныны сизиң элиңизе берди» дийди. 16Соңра Гидегон үч йүз адамы үч бөлүме бөлди-де, хеммесиниң элине шахдан эдилен сурнай, бош күйзе ве күйзәниң ичине-де чыра салып берди[+]. 17Соң олара йүзленип: «Маңа середиң, мениң эденими гайталаң. Оларың дүшелгесине голайланымызда, мениң эден херекетими сиз хем эдерсиңиз. 18Мен билен янымдакылар сурнай чаларыс, сиз хем дүшелгәниң дашына айланып сурнай чалың хем-де „Реб үчин ве Гидегон үчин!“ дийип гыгырың» дийип табшырды[+].

19Гидегон билен йүз адам ярыгиҗәниң өң яны, сакчыларың яңы чалшылан вагты, дүшелгәниң бир уҗундан гелдилер-де, сурнайларыны чалып, эллериндәки күйзелерини дөвдүлер. 20Үч бөлүмдәкилериң хеммеси-де сурнайларыны чалып, күйзелерини дөвдүлер. Чеп элинде чыраны саклап, саг элинде сурнай чалдылар хем-де: «Реб үчин, Гидегон үчин сөвеше чыкалың!» дийип гыгырышдылар. 21Хер бири дүшелгәниң төверегинде өз орунларында дурдулар: тутуш дүшелгедәкилериң хеммеси ылгашдылар, гыгырышдылар ве гачып башладылар. 22Үч йүз адамың сурнай чалан вагтындан башлап, Реббиң эмри билен дүшелгедәки мидянлар бири-бирини гылычлап өлдүрдилер. Мидянларың гошуны Серера тарап Бейтшитта ченли, Табадың голайындакы Абелмехоланың серхедине гачды[+]. 23Нафталыларың, ашерлериң тиресинден хем-де манашаларың әхли ковумларындан болан ысрайыллар чагырылдылар. Олар мидянларың ызындан коваладылар.


Гидегон ве эфрайымлар

24Соңра Гидегон тутуш Эфрайым даглыгында яшаянлара өз хабарчыларыны ёллап: «Гелиң, мидянларың гаршысына сөвешиң. Мидянлара үстүнден гечмәге ёл бермез ялы, Иордан дерясыны[†] ве Бейтбара ченли болан сув чешмелерини эеләң» дийди. Хемме эфрайымлар чагырылды, олар Бейтбара ченли чешмелери ве Иордан дерясыны эеледилер[+]. 25Мидянларың ики баштутаныны: Ореби ве Зееби эле салдылар. Ореби Ореп гаясында, Зееби болса үзүм сыкылян ерде өлдүрдилер (соңра ол ер Зееп дийлип атландырылыпдыр). Эфрайымлар мидянларың ызындан ковдулар. Ореп билен Зеебиң келлесини кесип, Иорданың гүндогарында болян Гидегона элтип бердилер[+].

#### 8‑нҗи бап

1Соңра эфрайымлар Гидегона: «Сен нәме үчин бейле этдиң, нәме үчин мидянлар[†] билен сөвешмәге гидениңде бизи чагырмадың?» дийдилер. Олар Гидегоны гаты язгардылар[+]. 2Гидегон олара: «Сизиң битирен ишиңизиң янында мениңки дагы нәме? Эфрайым Абыгезериң йыгнан үзүминден көп йыгып, өзүни багтлы хасапламанмыды нәме? 3Худай[†] Мидян баштутанлары Ореп билен Зееби сизиң элиңизе берди. Мен сизиңкиче иш битирип билдимми?» дийди. Бу сөзлери эшидип, эфрайымларың гахары көшешди[+].


Гидегон мидянлары еңйәр

4Гидегон ядав болса-да, душманың ызындан коваламагы довам эдип, өз үч йүз адамы билен Иордан дерясындан[†] гечди. 5Ол Сукодың илатына: «Мениң ызымдан гелйән адамларыма чөрек бериң, олар гаты ядав. Мен мидян баштутанлары Зебах билен Салмуннаны ызарлап барярын» дийди[+]. 6Эмма Сукодың ёлбашчылары: «Сениң гошуныңа нәме үчин чөрек берели? Зебахы ве Салмуннаны сиз эле салдыңызмы нәме?!» дийдилер[+]. 7Гидегон: «Боляр, Реб[†] Зебахы ве Салмуннаны мениң элиме беренден соң, шу болшуңыз үчин сизи чөл агаҗының тикенлери билен хем-де бөвүрслен чыбыклары билен тениңизи парчаларын» дийди. 8Гидегон бу ерден чыкып, Пениеле[*] гитди ве онуң илатына-да өңки айданларыны гайталады, олар хем Сукодың илатының берен җогабы ялы җогап бердилер[+]. 9Ол Пениелиң илатына-да: «Еңиш билен ызыма доланып геленимде, шу диңиңизи йыкарын» дийди.

10Зебах билен Салмунна Каркордады. Гүндогарың илатындан йыгнанан, тутуш гошундан дири галан он бәш мүңе голай эсгер хем оларың янындады. Оларың йүз йигрими мүң сөвешиҗилери болса өлдүрилипди. 11Гидегон Ноба билен Ёгбоханың гүндогарындакы кервен ёлы билен барып, оларың гарашмадык вагтында дуйдансыз олара зарба урды[+]. 12Мидянларың Зебах билен Салмунна атлы ики баштутаны гачды, эмма Гидегон олары ковалап тутды. Бүтин гошун алҗыраңңылыга дүшди.

13Ёвашың оглы Гидегон Херес гечидиниң үсти билен урушдан гайдып гелди. 14Ол Сукодың илатындан бир яш етгинҗеги тутды-да, оны сораг этди. Ол Сукот баштутанларының ве яшулуларының[†] етмиш еди санысының адыны язып берди. 15Гидегон Сукодың илатының янына гелип: «Сиз: „Сениң ядав адамларыңа чөрек берер ялы, Зебахы ве Салмуннаны эле салдыңызмы нәме?“ дийип, мениң үстүмден гүлүпдиңиз. Ине, Зебах билен Салмунна» дийди. 16Олар Сукодың яшулуларыны ве галаның илатыны чөл агаҗының тикенлери хем-де бөвүрслен чыбыклары билен җезаландырдылар. 17Пенувал диңини йыкып, галаның илатыны гыргына бердилер[+].

18Гидегон Зебах билен Салмуннадан: «Сизиң Таборда өлдүренлериңиз нәхили адамларды?» дийип сорады. Олар: «Сениң ялыдылар, шазада сыпатлыдылар»[†] дийип җогап бердилер. 19Гидегон: «Олар мениң сүйтдеш доганларымды. Ребден ант ичйәрин, эгер сиз олары өлдүрмедик болсаңыз, мен хем сизи өлдүрмездим» дийди. 20Ол өзүниң новбахар оглы Етере: «Тур, олары өлдүр!» дийди. Етгинҗек гылыҗыны чыкармады, себәби энтек яш боланы үчин горкярды. 21Зебах билен Салмунна Гидегона: «Тур-да, өзүң бизи өлдүр, себәби эркек адамың ишини диңе эркек битирип билер» дийдилер. Гидегон туруп, Зебах билен Салмуннаны өлдүрди-де, оларың дүесиниң бойнундакы ярым ай шекилли шай-сеплерини алды[+].

22Ысрайыллар Гидегона: «Сениң өзүң, оглуң, агтыгың бизе патыша болсун, чүнки сен бизи мидянларың элинден халас этдиң» дийдилер[+]. 23Гидегон олара: «Менем, мениң оглумам сизе патыша болмаз. Реб сизе патыша болар» дийди. 24Гидегон олара: «Олҗа эдип алан алтын гулак халкаларыңыздан маңа хериңиз бирини бериң» дийди. (Душманда гулакхалка көпди, чүнки олар ысмайылларды.)[+] 25Олар: «Хөвес билен берерис!» дийип, ере гейим дүшәп, онуң үстүне адам башына бир гулак халка ташладылар. 26Алтын-күмүш дүвмелерден, мидян патышаларының гойы гырмызы реңкли гейимлеринден хем-де оларың дүелериниң бойнуна дакылян алтын халкаларындан башга, онуң йыгнан диңе гулак халкаларының аграмы такмынан бир батман[*] болды. 27Гидегон олардан эфот ясады ве оны өз галасы болан Опрада гойды. Соңра әхли ысрайыллар ол ере гатнап, эфода сежде этдилер. Бу Гидегона хем-де онуң өйүндәкилериң әхлисине гурлан дузакды[+]. 28Шейлеликде, мидянлар ысрайыллара боюн эгдилер хем-де шондан соң олара баш галдырмадылар. Шейдип, Гидегоның дөврүнде ысрайыллар кырк йыллап парахат яшадылар.


Гидегоның өлүми

29Ёвашың оглы Ерубагал өз өйүне гидип, шол ерде яшап башлады. 30Гидегон көп аяллы болансоң, онуң етмиш оглы барды. 31Шекемде яшаян гырнагы хем оңа бир огул догруп берди. Онуң ады Абымелекди[+]. 32Гидегон гоҗалык яшына етип өлди, оны абыгезер уругының Опра галасында, өз атасы Ёвашың губры гойлан гүммезде җайладылар.

33Гидегон өленсоң, ысрайыллар Багал[†] бутларына сежде эдип, зына этдилер; Багалберити өзлериниң худайы сайып башладылар. 34Ысрайыллар даш-төверегиндәки әхли душманларың элинден халас эден өзлериниң Худайы Ребби ятламадылар. 35Шейле хем, Ысрайыла ве өзлерине эден әхли хайырлы ишлери үчин Ерубагалың (ягны Гидегоның) өйүне вепалы болмадылар.

#### 9-нҗы бап


Абымелек

1Ерубагалың оглы Абымелек Шекеме барып, дайыларына ве өз эҗесиниң әхли ковумларына йүзленип: 2«Шекемиң әхли илатына шуны етириң: Сизе Ерубагалың етмиш оглуның ёлбашчылык эдени говумы я бир адамың? Мениң өз сүегиңизден ве тениңиздендигими унутмаң» дийди. 3Онуң дайылары муны Шекемиң илатына етирип, олары ынандырдылар, оларың гөвүнлери Абымелеге тарап өврүлди. «Ол бизиң доганымыз ахырын» дийдилер. 4Олар Абымелеге Багалберит[†] бутханасындан етмиш күмүш теңңе алып бердилер. Белли бир ишиң башыны тутман, ишсиз, гөвне геленини эдип, гөвүн хошлап гезип йөрен адамлара Абымелек шол күмүшлери берип, олары хакына тутды-да, өз ызына дүшүрди[+]. 5Абымелек Опра галасына өз атасының өйүне гелди ве Ерубагалың етмиш оглуны, ягны өз доганларыны бир дашың үстүнде өлдүрди. Диңе Ерубагалың иң кичи оглы Ётам гачып гизленип, дири галды[+]. 6Шекемиң әхли илаты ве Бейтмиллоның илатының хеммеси барып, Шекемиң голайындакы дуб агаҗының янында Абымелеги патыша дийип ыглан этдилер[+].

7Бу хакда Ётама гүррүң беренлеринде, ол Геризим дагына гидип, онуң депесине чыкды-да, белент сес билен гыгырып, шейле дийди: «Эй, Шекемиң илаты! Мени диңләң, эгер шейтсеңиз, Худай[†] хем сизиң дилегиңизи диңләр[+].

8Гүнлерде бир гүн агачлар өзлерине патыша сайламакчы болдулар. Олар зейтун агаҗына йүзленип: „Бизе патыша бол“ дийипдирлер[+].

9Зейтун олара: „Мен худайлара ве адамлара берйән хеззетли ягымы ташлап, башга агачларың үстүнден хөкүм сүрмәге гидеринми?“ дийип җогап берипдир.

10Соңра агачлар инҗир агаҗына: „Гел-де, сен бизе патыша бол“ дийип йүз тутупдырлар.

11Инҗир олара: „Мен өзүмиң ширин-шекер иймишими ташлап, агачларың үстүнден хөкүм сүрмәге гидеринми?“ дийип җогап берипдир.

12Соң олар үзүм агаҗына: „Гел-де, бизиң үстүмизден патышалык эт“ дийипдирлер. 13Үзүм агаҗы олара: „Мен нәме худайларың ве адамларың гөвнүни гөтерйән ширин-шербетими ташлап, агачларың үстүнден хөкүм сүрмәге гидеринми?“ дийип җогап берипдир[+].

14Иң соңунда әхли агачлар тикенли агаҗа: „Бизе сен патыша болай“ дийипдирлер.

15Тикенли агач бейлеки агачлара бакып: „Эгер сиз мениң, хакыкатдан хем, өзүңизе патыша болмагымы ислейән болсаңыз, онда мениң саямда букулың. Эгер шейтмесеңиз, онда тикенли агачдан от чыкып, Ливаның[†] кедр агачларыны якып-яндырар“ дийипдир[+].

16Ине, инди бир середип гөрүң, чыныңыз билен ак йүрекден Абымелеги патыша сайладыңызмы? Ерубагалы хем онуң өйүни нәтдиңиз, онуң хайырлы ишлерине мынасып иш этдиңизми? 17Мениң какам сиз үчин сөвешди, өз җаныны гайгырмады. Ол сизи мидянларың[†] элинден халас этди. 18Инди сиз мениң какамың өйүндәкилериниң гаршысына гидип, онуң етмиш оглуны бир дашың үстүнде өлдүрдиңиз, онуң гырнагындан болан оглы Абымелеги болса Шекемиң илатының үстүнден патыша эдип гойдуңыз, себәби ол сизиң доганыңыз. 19Эгер чыныңыз билен ак йүрекден Ерубагал билен онуң машгаласына догры[†] иш эден болсаңыз, онда Абымелеге шатланың, ол хем сизе шатлансын. 20Эмма бейле этмедик болсаңыз, онда, гой, Абымелекден от чыкып, Шекемиң ве Бейтмиллоның илатыны яксын. Шекемиң ве Бейтмиллоның илатындан от яйрап, Абымелеги көйдүрсин». 21Соңра Ётам Беере гачып гитди ве ол ерде доганы Абымелекден гизленип яшады[+].

22Абымелек Ысрайыла үч йыл ёлбашчылык этди. 23Худайың эмри билен Шекемиң илаты Абымелегиң гаршысына гидип башлады[+]. 24Бу Ерубагалың етмиш оглуның нәхак ганыны дөкен Абымелекден ве оңа муны этмәге голтгы берен Шекем илатындан ар алмак үчин шейле болды. 25Шекемлилер дагың ёкарсында талаңчылары гойдулар. Олар өзлериниң деңинден гечйәнлериң әхлисини таладылар. Бу барада Абымелеге хабар етирилди.

26Абымелеге гаршы чыкан Ебедиң оглы Гагал өз доганлары билен Шекеме гелди. Шекемиң илаты олара бил баглады. 27Олар мейдана чыкып, өз үзүмлерини йыгдылар. Үзүм енҗилйән сокуда енҗип, сыкып сувуны алдылар. Байрам этдилер, өз худайларына сежде этдилер. Ийип-ичип, Абымелеги нәлетледилер. 28Гагал шонда: «Биз Абымелеге гуллук эдер ялы, Абымелек ким? Биз нәхили адам экеник? Онуң атасы Ерубагал дәлми? Онуң ёлбашчысы Зебул дәлми? Говусы, шекемлилериң атасы Хаморың ковумларына гуллук эдиң, Абымелеге гуллук этмек нәмә герек[+]? 29Эгер-де халк Абымелеги мениң элиме берсе, мен оны ковардым ве Абымелеге: „Өз эсгерлериңиң саныны көпелт-де, сөвеше чык“ диердим» дийди[+].

30Гагалың айдан сөзлерини эшиденде, галаның ёлбашчысы Зебулың гахары кекирдегине гелди. 31Ол хилегәрлик билен Арумадакы Абымелеге гизлин хабар иберди: «Ине, Гагал ве онуң доганлары Шекеме гелип, халкы сениң гаршыңа аяга галдырярлар. 32Сиз шейле эдиң: өзүң ве яныңдакылар гиҗе туруң-да, мейданда букуда эсгерлери отурдың. 33Ирден, Гүн догуберенде, туруң-да, гала хүҗүм эдиң, Гагал ве онуң янындакы адамлар өңүңизден чыканда, сен олары аяман, элиңде барыны эт».

34Гиҗе Абымелек ве онуң янындакы адамлар Шекемиң голайында дөрт топар эдип, эсгерлерини гойдулар. 35Гагал гелип, галаның дервезесиниң янында дурды. Абымелек хем-де букуда отуран адамлар букудан чыкып йөредилер. 36Гагал гелйән адамлары гөрүп, Зебула: «Ана, дагың ёкарсындан адамлар ашак инип гелйәрлер» дийди. Зебул оңа: «Дагың көлегеси саңа адам болуп гөрүнйәндир» дийди. 37Гагал ене-де: «Ине, адамлар бейикден ашак инип гелйәрлер. Бир бөлүмиң эсгерлери палчының дуб агаҗындан бәрик гелйәрлер» дийди. 38Зебул оңа: «Ханы инди сениң „Биз Абымелеге гуллук эдер ялы, ол киммишин?“ диен дилиң ниреде? Булар сениң шол әсгермедик адамларың дәлми нәме? Бар, инди чык-да, олар билен сөвеш-дә!» дийди. 39Гагал Шекем илатының өңүне дүшүп гитди-де, Абымелек билен сөвешди. 40Абымелек онуң ызындан ковалады; Гагал ондан гачды. Гала дервезесине ченли аралыкда болан сөвешде көп адам гырылды. 41Абымелек Арумада галды. Зебул Гагалы ве онуң доганларыны Шекемден чыкарып ковды.

42Эртеси халк экин мейданына чыкды. Бу барада Абымелеге хабар бердилер. 43Ол өз адамларыны алып, олары үч бөлүме бөлди-де, мейданда букуда отуртды. Халкың галадан чыканыны гөренде, дуйдансыз оларың үстүни басып, олары гырдырды. 44Абымелек ве онуң янындакы гошун бөлүми галаның дервезесиниң агзына тарап сүйшенде, онуң бейлеки ики бөлүми мейдандакыларың үстүне чозуп, олары гырдылар. 45Абымелек узынлы гүн сөвешди ве галаның илатыны гырып, галаны вейран этди ве ол ере дуз сепдирди[+].

46Шекемиң голайындакы Эйлберит ыбадатхананың[†] баштутанлары муны эшидип, ыбадатхананың иң берк гораг ерине гирдилер. 47Абымелек бу хакда эшиденде, 48янындакы адамлар билен Салмон дагына гитдилер. Абымелек өз яны билен палта әкидип, агач шахаларыны чапды-да, эгнине алды ве янындакылара: «Мен нәме эден болсам, сиз хем деррев шоны эдиң» дийди[+]. 49Эсгерлериң хер бири агач чыбыкларыны чапып, Абымелегиң ызы билен гитдилер ве чыбыклары ыбадатхананың төверегине үйшүрип, оны отладылар. Эйлберит ыбадатханасындакы мүңе голай эркеклер ве аяллар өлдүлер.

50Соңра Абымелек гидип, Тебез диен галаны габады ве оны эеледи. 51Галаның ортарасында берк диң барды. Аял-эркек, умуман, галаның илатының хеммеси шол ере гачдылар. Олар диңиң ичине гирип, гапыларыны бекледилер ве онуң депесине чыкдылар. 52Абымелек диңиң янына гелип, онуң дашыны габады, оны отламак үчин гапыларының янына барды. 53Шонда бир аял дегирмен дашыны Абымелегиң келлесинден зыңып, онуң келлечанагыны дөвди[+]. 54Абымелек шол махал өз янындакы яраг гөтерйән етгинҗегини чагырды-да, оңа: «Гылыҗыңы ялаңачла-да, мени өлдүр, мен барада „Оны аял өлдүрди“ дийлен гүррүң яйрамасын» дийди. Етгинҗек дессине оңа гылыҗыны салды, ол җан берди[+]. 55Абымелегиң өленини гөрен ысрайылларың херси өз өйли-өйүне доланды.

56Шейдип, Абымелегиң өз етмиш саны доганыны өлдүрип, атасының өйүне эден хыянатчылыгыны Худай онуң өзүне гөркезди. 57Шекемиң илатының эден әхли җенаятчылыгыны Худай оларың өз башларына салды. Олары Ерубагалың оглы Ётамың гаргышы тутды.

#### 10-нҗы бап


Тола сердар[†]

1Абымелекден соң Ысрайылы халас этмек үчин ысакар тиресинден Додоның агтыгы, Пуваның оглы Тола аяга галды. Ол Эфрайым даглыгында ерлешйән Шамыр диен ерде эфрайымларың арасында яшады. 2Ол йигрими үч йыл Ысрайыла сердар болды. Соңра ол дүнйәден өтди, оны Шамырда җайладылар.


Яйыр сердар

3Ондан соң, Ысрайыла йигрими ики йыллап Гилгатлы Яйыр сердар болды. 4Онуң отуз оглы барды; оларың херси бир эшек мүнүп, Гилгадың отуз галасына өз хөкүмлерини йөредйәрдилер. Хенизе ченли шол галалар Хавотяйыр[*] дийлип атландырыляр[+]. 5Яйыр арадан чыканда, оны Камон галасында җайладылар.


Ысрайыллар ене Реббе ялбарярлар

6Ысрайыллар ене Реббиң йигренйән ишлерини эдип башладылар. Ысрайыллар Багал[†] билен Ашторет[†] бутларына хем-де Сирияның, Сидоның,[†] Мовабың, Аммоның, пилиштлилериң[†] худайларына[†] гуллук эдип башладылар. Олар Ребби терк эдип, Оңа гуллук этмедилер[+]. 7Шонуң үчин Реббиң Ысрайыла гахары гелди. Ол ысрайыллары пилиштлилериң ве аммонлыларың элине берди. 8Шол йыл олар ысрайыллары даргадып, олара гаты азар бердилер. Иорданың гүндогарындакы Гилгатда, ягны аморларың[†] еринде яшаян әхли ысрайыллара олар он секиз йыллап сүтем этдилер. 9Иң соңунда яхуда,[†] бенямин ве эфрайым тирелери билен урушмак үчин аммонлылар Иордандан гечдилер. Ысрайыллар улы гайгы-алада галдылар. 10Олар Реббе йүзленип: «Биз Сениң өңүңде гүнә этдик, өз Худайымыз Сени терк эдип, Багал бутларына гуллук этдик» дийип эңрешдилер[+].

11Реб[†] ысрайыллара шейле дийди: «Сизи мүсүрлилериң хем, аморларың хем, аммонлыларың хем, пилиштлилериң хем элинден азат эден Мен дәлми? 12Сидонлар, амалеклер[†] ве моваплылар сизе сүтем эден вагты Мени чагыраныңызда, Мен сизи оларың элинден халас этдим. 13Сиз Мени унутдыңыз ве башга худайлара гуллук этдиңиз, шонуң үчин Мен сизе инди рехим этҗек дәл. 14Барың, өз сайлан худайларыңыза йүз тутуң, гысаҗа дүшениңизде, сизи, гой, шолар халас эдиберсинлер»[+]. 15Ысрайыллар Реббе йүзленип: «Биз Сениң өңүңде гүнәли, бизе ислән җезаңы берип билерсиң, йөне бу гүн бизи халас эт!» дийдилер. 16Шейдип, олар кесеки худайлардан йүз өврүп, ене Реббе гуллук эдип башладылар. Реб олара ене-де дөзмеди.

17Аммонлылар үйшүп, Гилгатда дүшелге гурдулар. Ысрайыллар йыгнанып, Миспада дүшелге гурдулар. 18Гилгат халкының тиребашылары бири-бирилерине: «Аммонлыларың гаршысына ким илкинҗи болуп урша башласа, шол адам Гилгадың тутуш илатына баштутан болар» дийдилер.

#### 11‑нҗи бап


Ефтах сердар[†]

1Гилгат уругындан Ефтах диен бир эдермен уршуҗы барды. Ефтахың эҗеси лолыды;[†] какасының ады Гилгатды[+]. 2Гилгадың өз никалы аялындан бирнәче оглы барды. Олар улалып, йигит чыканларында, олар Ефтаха: «Сен башга аялдан болан огулсың, шоңа гөрә сен бизиң атамызың өйүнден хич зат мирас[†] алмарсың» дийип, оны ковдулар. 3Ефтах өз доганларындан гачып, Топ дийлен ерде орнашды ве дашына үйшен бозгаклара баш болуп уграды[+].

4Бирнәче вагтдан соң аммонлылар ысрайылларың үстүне чоздулар. 5Шонда Гилгадың яшулулары[†] Ефтахы алып гайтмак үчин Топ үлкесине гитдилер. 6Олар Ефтаха: «Сен гел-де, бизе серкерде бол, аммонлылар билен уршалы» дийдилер. 7Эмма Ефтах олара: «Мени йигренип, атамың өйүнден кованлар сиз дәлми, эйсем? Бу гүнки гүн башыңыза иш дүшенде, мен сизе герек болдуммы?» дийди. 8Шонда Гилгадың яшулулары Ефтаха: «Шейле болан болса-да, биз инди саңа тарап өврүлдик. Йөр, биле аммонлыларың гаршысына сөвешели! Сен бизиң үстүмизден, тутуш Гилгат халкына баштутанлык эт!» дийдилер[+]. 9Ефтах олара: «Эгер-де сиз аммонлылар билен сөвешмек үчин мени ызыма алып гитсеңиз, Реб[†] хем олары мениң элиме берсе, шонда мен баштутаныңыз боларын» дийди. 10Гилгат яшулулары Ефтаха: «Бизе Реб шаят болсун, биз сениң сөзүңден чыкмарыс» дийдилер[+]. 11Шейлеликде, Ефтах Гилгат яшулулары билен гитди. Халк оны өзүне баштутан ве серкерде эдип сайлады. Ефтах шонда Миспада Реббиң хузурында сөз сөзледи.

12Ефтах Аммон патышасына: «Сен мениң юрдумың үстүне чозар ялы, арамызда нәме болан зат бар?» диен сөзлери айтмак үчин, онуң янына өз илчилерини иберди. 13Аммон патышасы Ефтахың илчилерине шейле җогап берди: «Ысрайыллар Мүсүрден гайдып гелйәркәлер, Арнондан Ябок ве Иордан деряларына ченли аралыкдакы ерлерими мениң элимден алдылар; шол ерлери маңа урушсыз гайдып бер»[+]. 14Ефтах Аммон патышасының янына тәзеден илчилер иберди. 15Оңа шу ашакдакылары айтмакларыны буюрды:

«Ефтах муны айдяр: ысрайыллар моваплыларың ве аммонлыларың юрдуны алмады,[+] 16себәби ысрайыллар Мүсүрден чыканларында, Гызыл деңзе[*] ченли чөлүң үсти билен гидип, Кадеше гелдилер[+]. 17Соңра олар: „Юрдуңың ичинден гечмәге бизе ругсат эт“ диен хайыш билен Эдом патышасына өз илчилерини ибердилер, эмма Эдом патышасы диңлемеди. Ысрайыллар Мовап патышасының янына хем илчилер ёлладылар, эмма ол хем разы болмады. Шоңа гөрә ысрайыллар Кадешде галдылар[+]. 18Олар чөлүң ичи билен Эдом хем-де Мовап юрдундан сова гечдилер-де, Мовабың гүндогар арачәгинде, Арноның аңырсында ерлешдилер, эмма Мовабың мейданының ичине гирмедилер, чүнки Арнон Мовабың чәги болуп дурярды[+]. 19Соңра ысрайыллар Хешбон галасына, аморларың[†] ханы Сихоның янына өз илчилерини иберип: „Юрдуңың ичинден гечип, өз еримизе аралашмага ругсат эт“ дийдилер. 20Эмма Сихон ысрайылларың гечип гитмегине разылык бермеди. Ол өз халкыны йыгнап, Яхсада дүшелге гурды ве ысрайыллар билен сөвеше гирди[+]. 21Ысрайыл[†] Худайы[†] Реб Сихоны хем-де онуң халкыны ысрайылларың элине берди. Ысрайыллар олары еңдилер. 22Олар аморларың Арнондан Ябок дерясына ченли ве чөлден тә Иордана ченли болан әхли ерини басып алдылар. 23Шейдип, Ысрайыл Худайы Реб Өз халкы Ысрайылың бәхбиди үчин аморлары басып алды. Инди хем сен олары ызына алҗак болярсыңмы? 24Сен өз худайың Кемошың[†] өзүңе берен ериниң үстүнден эелик эдеңокмы нәме? Биз хем Худайымыз Реббиң бизиң бәхбидимиз үчин басып алан ерине эелик эдйәрис[+]. 25Сен Мовап патышасы Сипорың оглы Баллакдан говумы нәме? Ол Ысрайыл билен терслешдими я урушдымы[+]? 26Ысрайыллар эййәм үч йүз йыл бәри Хешбонда ве оңа дегишли обаларда, Арогерде ве оңа дегишли обаларда хем-де Арнона якын әхли галаларда яшап гелйәрлер. Сиз нәме үчин шонча вагтлап ол галалары эелемедиңиз? 27Мен сениң өңүңде гүнәкәр дәл, сен болса мениң гаршыма уруш башлап, маңа яманлык эдйәрсиң. Инди, гой, хөкүм йөредйән Реб ысрайыллар билен аммонлыларың арасында хөкүмдар болсун-да, хөкүм чыкарсын»[+]. 28Эмма Ефтахың бу сөзлерине Аммон патышасы гулак асмады.

29Ефтаха Реббиң Рухы инипди. Ол Гилгадың ве Манашаның үстүнден гечди. Ол Гилгатдакы Миспәниң үстүнден гечип, аммонлыларың үстүне гитди[+]. 30Ефтах Реббиң өңүнде ант ичип, шейле дийди: «Эгер Сен аммонлылары мениң элиме берсең,[+] 31онда мен аммонлылары еңип, ызыма доланып геленимде дервезәмден илкинҗи чыкан Сениңкидир. Мен шоны Реббе якма гурбанлык эдип берҗекдирин»[+]. 32Ефтах дерядан гечип, аммонлылар билен урушмага гитди. Реб олары Ефтахың элине берди. 33Ысрайыллар Арогерден Минните ченли оларың йигрими галасыны хем-де Абелкерамыма ченли аралыгы гыргына берип, улы еңиш газандылар. Шейдип, аммонлылар ысрайыллара боюн эгдилер[+].


Ефтах ве онуң гызы

34Ефтах Миспадакы өйүне геленде, онуң өз гызы эли депрекли танс эдип, өңүнден чыкды; онуң еке гызы барды, башга оглы-да, гызы-да ёкды. 35Ол гызыны гөренде, якасыны йыртып: «Вах, гызым, сен мениң багтымы гаралтдың! Инди сен хем мени ынҗалыкдан гачырдың! Чүнки мен Реббиң өңүнде өз агзым билен касам этдим, инди нәдип ондан боюн гачырайын» дийди[+]. 36Гыз какасына: «Кака, сен Реббиң өңүнде өз агзың билен нәме касам эден болсаң, ерине етирибер, чүнки Реб сени Аммон душманларыңдан үстүн чыкарды» дийди. 37Ол ене какасына: «Маңа ики ай мөхлет бер. Мен дага гидип, җораларым билен гезим эдейин ве дурмуша чыкмакдан махрум боландыгымың агысыны аглайын» дийди. 38Какасы: «Боляр, гидәй» дийип, оны ики айлап гойберди. Ол өз җоралары билен гитди-де, дагда бой гызлыгына өлҗегине ики айлап яс тутды. 39Ики ай геченсоң, ол какасының янына доланып гелди. Какасы гызы барада эден касамыны ерине етирди, ол бой гызлыгына өлди. Шондан соң ысрайыл гызларының арасында 40гилгатлы Ефтахың гызының ясыны тутмак үчин, хер йылда дөрт гүн дага гитмек дәби пейда болды.

#### 12‑нҗи бап


Ефтах эфрайымлар билен урушяр

1Эфрайымлар урушмак үчин бир ере йыгнандылар ве Иордан дерясындан[†] гечип, Сафона гелдилер. Олар Ефтаха: «Сен нәме үчин аммонлылар билен урушмага гидениңде бизи чагырып, өзүң билен алып гитмедиң? Биз сениң өзүң билен билеликде өйүңи отларыс» дийдилер[+]. 2Ефтах олара шейле дийди: «Мениң ве мениң адамларымың аммонлылар билен бир улы давамыз барды. Мен сизи көмеге чагырдым, эмма сиз гелип, мени оларың элинден гутармадыңыз. 3Сизиң мени халас этмеҗегиңизе гөзүм етенде, мен җанымы ховп астында гоюп, аммонлыларың үстүне гитдим. Реб[†] олары мениң элиме берди. Инди нәме бу гүн сиз мениң билен урушмага гелдиңизми?» 4Ефтах Гилгадың әхли эркеклерини чагырды-да, эфрайымлар билен урушды. Гилгатлылар эфрайымлары гырдылар, себәби эфрайымлар олара: «Эй, эфрайым ве манаша халкларының арасында яшаян гилгатлылар! Сиз Эфрайымдан гачан дөнүклерсиңиз!» дийипдилер. 5Гилгатлылар эфрайымларың элинден Иордан дерясының гүзерини алдылар. Дири галан эфрайымлардан бири: «Иордан дерясындан гечмәге ругсат эдәйиң» дийсе, Гилгадың адамлары: «Сен эфрайымлы дәлми?» дийип сорардылар. Эгер ол «Ёк» дийип җогап берсе, 6олар оңа: «Ханы, „шибболет“ дийип айт» диердилер. Шонда ол «сибболет» дийәйсе, онда оны Иордан дерясының гүзеринде өлдүрердилер. Чүнки эфрайымлар «ш» сесини айдып билмейәндиклери үчин, оңа дерек «с» сесини айдярдылар. Шейдип, гилгатлыларың элинден кырк ики мүң эфрайымлы өлди.

7Ефтах Ысрайылда алты йыллап сердар[†] болды. Ол арадан чыканда, оны өз Гилгат галасында җайладылар.


Ыбсан, Элон ве Абдон

8Ефтах арадан чыкандан соң, бейтуллахамлы Ыбсан Ысрайылда сердар болды. 9Онуң отуз оглы ве отуз гызы болуп, гызларыны башга тирелере дурмуша чыкарып, огулларыны-да башга тирелерден өерди. Ол еди йыл Ысрайылың сердары болды. 10Ыбсан арадан чыканда, оны Бейтуллахамда җайладылар.

11Ондан соң зебулунлы Элон Ысрайыла сердар болуп, оны он йыллап доландырды. 12Элон арадан чыканда, оны Зебулундакы Аялонда җайладылар.

13Ондан соң пиргатонлы Хиллелиң оглы Абдон Ысрайыла сердар болды. 14Онуң кырк оглы ве отуз агтыгы болуп, оларың херси бир эшек мүнди. Ол Ысрайыла секиз йыллап сердар болды. 15Хиллелиң оглы Абдон арадан чыканда, оны Эфрайымдакы амалеклериң[†] яшаян даглыгында, Пиргатон диен ерде җайладылар.

#### 13‑нҗи бап


Шимшон сердарың[†] догулмагы

1Ысрайыллар ене-де Реббиң йигренйән ишлерини этдилер. Шол себәпли Реб[†] кырк йыллап ысрайыллары пилиштлилериң[†] элине берди[+].

2Шол дөвүрде Соргада дан тиресинден Манова диен бир адам барды; онуң аялы өнелгесизди[+]. 3Реббиң перишдеси[†] онуң аялының янына гелип: «Сен өнелгесиз болсаң-да, гөврели боларсың ве бир огул дограрсың[+]. 4Сен өзүңи аяп сакла, шерап, чакырдан ичме, харам затлардан ийме. 5Чүнки сен гөврели боларсың ве огул дограрсың; онуң келлесине пәки дегмели дәлдир, себәби энесиниң гөвресинде галан гүнүнден башлап, ол чага Худая назыр[*] болар, ол Ысрайылы пилиштлилериң элинден халас эдер» дийди[+]. 6Аялы адамсының янына гелип, шейле дийди: «Мениң яныма Худайың[†] адамы гелди, онуң даш кешби Худайың перишдесиниңки ялы, хайбатлы, горкунчды. Мен онуң ниреден геленини сорамадым, ол маңа өз адыны хем айтмады. 7Ол маңа: „Сен гөврели боларсың, огул дограрсың, шерап, чакырдан ичме, харам затлардан ийме, чүнки гөвреде галан гүнүнден башлап, ол Худая назыр болар“ дийип айтды».

8Манова Реббе йүзленип: «Я Реб! Гой, бизе иберилен Худайың адамы янымыза ене-де гелсин хем-де бизден догулҗак чага нәме этмелидигимизи өвретсин» дийип ялбарды. 9Худай Манованың сесини эшитди ве Манованың аялы мейдандака, Худайың перишдеси онуң янына гелди. Эмма аялың адамсы янында ёкды. 10Аялы шол вагт ылгап гидип: «Мениң яныма өңки гелип гиден адам гелди» дийип, адамсына хабар берди. 11Манова аялы билен ол адамың янына барды ве ондан: «Мениң аялым билен геплешен сенми?» дийип сорады. Перишде: «Мен!» дийип җогап берди. 12Манова оңа: «Сениң айданларың амала ашанда, биз ол чага нәхили гарамалы ве оңа нәме этмели?» дийип сорады. 13Реббиң перишдеси Манова: «Гой, сениң аялың мениң айданларымы этсин. 14Ол үзүмден өндүрилен затлары иймесин; шерап, чакыр датмасын, харам затлардан асла иймесин. Аялың мениң буйранларымың әхлисини берҗай этмелидир» дийди.

15Манова Реббиң перишдесине: «Сениң үчин бир овлагы тайярлаянчак, сени ёлуңдан сакламага ругсат эт» дийди[+]. 16Реббиң перишдеси Манова: «Сен мени сакласаң-де, мен сениң нахарыңы иймерин, эмма сен якма гурбанлык тайярламак ислесең, онда оны Реббе хөдүр эт» дийди. (Манова бу адамың Реббиң перишдесидигини билмейәрди.) 17Манова Реббиң перишдесине: «Айданларың хакыкат боланда, биз сени алкышлар ялы, өз адыңы айт» дийди. 18Реббиң перишдеси оңа: «Мениң адымы нәме сораярсың? Ол өрән тәсиндир!» дийди[+].

19Манова овлак билен галла садакасыны[†] дашың үстүне гетирип, тәсин гудратлар эдйән Реббе берди[+]. 20Гурбанлык сыпасының[†] үстүнден ялын асмана галып угранда, Реббиң перишдеси ялын билен биле ёкары гөтерилди. Муны гөрен Манова билен онуң аялы ере йүзин йыкылдылар. 21Реббиң перишдеси Манова билен аялына шондан соң гайдып хич гөрүнмеди. Манова онуң Реббиң перишдесидигини шонда билип галды. 22Манова өз аялына: «Догрудан хем, биз хөкман өлерис, чүнки биз Худайы гөрдүк» дийди[+]. 23Аялы оңа: «Эгер Реб бизи өлдүрмек ислән болса, бизиң элимизден якма гурбанлыгымызы ве галла садакамызы кабул этмезди, бизе шол тәсинликлери гөркезмезди, бу затлары бизе мәлим этмезди» дийди.

24Аялы огул догурды ве оңа Шимшон диен ат гойды. Чага өсүп кемала гелди, Реб оңа ак пата[†] берди[+]. 25Сорга билен Эштаволың аралыгындакы Маханаданда боланда Шимшоны Реббиң Рухы галкындырып башлады[+].

#### 14‑нҗи бап


Шимшон өйленйәр

1Гүнлерде бир гүн Шимшон Тимна гиденде, пилиштли бир гызы гөрди[+]. 2Ол барып, өз эҗесине ве какасына: «Мен Тимнада пилиштли гызлардан бирини гөрдүм. Шоны маңа алып бериң» дийди[+]. 3Эмма эҗеси билен какасы оңа: «Нәме үчин сен сүннетсиз пилиштли халкдан гыз алҗак болярсың? Нәме өзли-өзүңде, тутуш илимизде сен өйленер ялы гыз ёкмы?» дийдилер. Шимшон какасына: «Маңа шоны алып бер, себәби ол мениң гөвнүме ярады» дийди[+]. 4Бу ишиң Реб[†] тарапындан боляндыгыны, пилиштлилериң[†] гаршысына чыкмак үчин, Онуң аматлы пурсады гөзлейәндигини Шимшоның эҗеси билен какасы билмейәрди. Шол вагтлар ысрайылларың үстүнден пилиштлилер хөкүм сүрйәрди. 5Шимшон, онуң эҗеси ве какасы Тимна тарап уградылар. Олар Тимнадакы үзүмчиликден гечип баряркалар, Шимшон бир яш ёлбарсың арлаян сесини эшитди. 6Шимшона улы гүйч билен Реббиң Рухы инди, ол ёлбарсы эдил бир овлаҗыгы бөлеклейән ялы эдип, дүйт-мүйт этди; онуң элинде хич зат ёкды. Ол бу эден ишини эҗесине-какасына айтмады[+]. 7Барып, ол гыз билен геплешди; ол Шимшоның гөвнүне ярады.

8Бирнәче гүнден соң Шимшон ол гыза өйленмек үчин гиденинде, ол шол ёлбарсың маслыгыны гөрмек үчин совулды. Серетсе, ёлбарсың маслыгында бал арыларың өйҗүги хем-де бал бар экен. 9Ол балдан гошавуҗыны долдурып, ёлбойы ялап ийип гитди, эҗесиниң ве какасының янына геленде олара-да берди. Олар хем ийдилер, эмма балы ёлбарсың маслыгындан аландыгыны Шимшон олара айтмады.

10Шимшоның какасы гызыңка гелди, Шимшон шол ерде, адатча, өйленйән йигитлериң эдиши ялы еди гүнләп той тутды. 11Той башлананда, онуң янында биле болар ялы, оңа отуз саны дост сайладылар. 12Шимшон олара: «Мен сизе бир матал айтҗак; эгер сиз оны маңа тоюң еди гүнүниң довамында догры[†] чөзүп берсеңиз, онда мен сизе отуз саны непис дон хем-де отуз лай көйнек берерин[+]. 13Эгер-де чөзүп билмесеңиз, онда сиз маңа отуз саны непис дон ве отуз лай көйнек берерсиңиз» дийди. Олар Шимшона: «Маталыңы айт, эшидели» дийдилер. 14Шимшон олара маталыны айтды:

«Иегенден иймит чыкды,
гүйчлүден сүйҗүлик чыкды».

Маталы үч гүнләп чөзүп билмедилер.

15Дөрдүнҗи гүн[*] дийленде, олар Шимшоның аялына: «Адамыңы ыр, ол бизе маталы чөзүп берсин; ёгсам, өзүңи-де, какаңың өйүни-де отларыс, сиз бизи иң соңкы задымыза ченли талап, гедай гоймак үчин чагырыпмыдыңыз?» дийдилер[+]. 16Шимшоның аялы адамсының янында аглап: «Сен мени йигренйәрсиң, мени сөймейәрсиң, мениң илимиң йигитлерине матал айтдың, маңа оны чөзүп береңок» дийди. Шимшон оңа: «Өз эҗеме, какама чөзүп берипдиринми, саңа чөзүп берер ялы» дийди[+]. 17Онуң аялы тоюң бүтин довамында, еди гүнләп аглады. Аялы өзеленип дурансоң, ахырсоңунда, единҗи гүн диенде Шимшон оңа маталың чөзгүдини айтды. Шимшоның аялы өз илиниң йигитлерине маталың чөзгүдини айдып берди. 18Единҗи гүн дийленде, Гүн батмаздан өң, йигитлер Шимшоның янына гелип:

«Балдан сүйҗи,
ёлбарсдан гүйчли нәме бар?»

дийдилер.

Шимшон олара: «Сиз мениң гөләм аркалы ер сүрмедик болсаңыз, маталы чөзүп билмездиңиз» дийди. 19Реббиң Рухы оңа инди, ол Ашкелона гидип, ол ерде отуз адамы өлдүрди. Оларың эшигини сыпырып алды-да, маталы чөзенлере бир лай көйнек гетирип берди. Онсоң ол газаба мүнүп, өз какасының өйүне гайтды[+]. 20Шимшоның аялыны болса, ол өйлененде, оңа иң якын дост болуп отурана дурмуша чыкардылар.

#### 15‑нҗи бап


Шимшон пилиштлилерден[†] ар аляр

1Бирнәче гүнден соң, бугдай дөвеги вагтында Шимшон бир овлак алып, аялыны гөрмәге гелди. Шимшон ятылян отага өз аялының янына гирҗекдигини айданда, аялының какасы оңа ёл бермеди. 2Аялының какасы оңа: «Сен өз аялыңдан йүз өвренсиң өйдүп, мен оны той вагтында саңа иң якын дост болана әре бердим. Ине, онуң кичи гыз җигиси ондан хем овадан дәлми? Аялыңың дерегине, белки, шуны аларсың?» дийди. 3Шимшон олара: «Инди пилиштлилере яманлык этсем, мениңки хак болар» дийди. 4Шимшон үч йүз саны тилкини тутуп, гуйрукларыны җүбүт-җүбүтден бири-бирине даңды. Соңра чыралары алды-да, олары хер ики тилкиниң гуйругының арасына беркитди. 5Ол чыралары отлап, пилиштлилериң бишен бугдайларының арасына гойберди-де, оларың орулмадык бугдайларыны ве күделенен бугдайларыны, үзүмлерини хем зейтун агачларыны отлады.

6Пилиштлилер: «Муны ким бейле этдикә? Бу тимналының гиевси Шимшоның ишидир, себәби онуң гайынатасы Шимшоның аялыны той вагтында Шимшона дост болана алып берди» дийдилер. Шонуң үчин пилиштлилер ол аялы ве онуң какасыны отладылар. 7Шимшон олара: «Сиз шейле этсеңиз-де, мен сизден арымы алянчам ынҗалмарын» дийди. 8Шимшон оларың үстүне газап билен топулды-да, оларың инҗиклерини ве уйлукларыны дөвүшдирди. Шондан соң, ол Эйтам гаясындакы говага гитди.

9Пилиштлилер Яхудада[†] дүшелге гурдулар ве тә Лехә ченли яйрадылар. 10Яхуданың илаты олардан: «Сиз нәме үчин бизиң гаршымыза чыкдыңыз?» дийип соранларында, олар: «Шимшон бизе нәме эден болса, биз хем оңа шейле этмек ниети билен оны тутуп әкитмәге гелдик» дийдилер. 11Үч мүң саны яхудалы чыкып, Эйтам гаясындакы говага тарап гитдилер ве барып Шимшона: «Бизиң үстүмизден пилиштлилериң хөкүм сүрйәндиклерини сен билеңокмы нәме? Сен бизи нәме үчин бейтдиң?» дийдилер. Шимшон: «Олар маңа нәме эден болсалар, мен хем олара шоны этдим» дийди. 12Олар: «Биз сени даңып, пилиштлилериң элине бермек үчин гелдик» диенлеринде, Шимшон олара: «Мени өлдүрмеҗегиңизе ант ичиң» дийди. 13Олар: «Ёк, өлдүрмерис, биз сени диңе даңарыс-да, пилиштлилериң элине берерис» дийдилер. Оны ики саны тәзе танап билен даңдылар-да, говакдан чыкарып алып гитдилер.

14Олар Лехә етенлеринде, пилиштлилер оны улы гыкылык билен гаршыладылар. Шонда Реббиң Рухы гүйч билен Шимшона инип, оңа әгирт улы гүйч берди велин, онуң эллерини даңмак үчин уланылан танаплар эдил отда янан зыгыр ялы болды. Онуң эллериндәки танаплар чөзүлип гитди[+]. 15Ол яңы өлен эшегиң гурамадык әңини тапып, элине алды-да, онуң билен уруп, мүң адамы өлдүрди[+]. 16Шимшон шонда шейле дийди:

«Бир эшек әңи билен
ики топар йыгыны ятырдым.
Бир эшек әңи билен
мүң адамы өлдүрдим».

17Шу сөзлери айдып, элиндәки әңи ташлады ве ол ере Раматлехи[*] дийип ат дакды.

18Ол өзүниң өрән сувсаяндыгыны дуйды ве Реббе йүзленип: «Сен Өз гулуңа бейик еңиш бердиң; инди болса мен сувсузлыкдан өлүп, сүннетсиз пилиштлилериң элине дүшмелими?» дийди. 19Худай[†] Лехиде бир чукурҗыгы эмеле гетирди, ондан сув чыкды. Ол сувдан ичип ганды, гүйҗи ызына гайдып гелди ве ол кувватланды. Шу гүнлере ченли Лехидәки шол ере Эйнхакор[*] дийилйәр.

20Ысрайылда пилиштлилериң агалык сүрен дөврүнде, Шимшон йигрими йыллап ысрайыллара сердар[†] болды.

#### 16-нҗы бап


Шимшон Газада

1Гүнлерде бир гүн Шимшон Газа геленде бир лолы[†] аяла саташып, шонуң билен гитди[+]. 2Газаның илаты: «Шимшон бәрик гелипдир» дийшип, төверекде гаймалашды. Олар: «Җахан ягтылянча гарашарыс, оны өлдүрерис» дийип, узынлы гиҗе галаның дервезесини гаравулладылар. 3Шимшон ярыгиҗә ченли ятды, гиҗәниң ярында турды-да, барып, гала дервезесиниң гапыларының ики сөесини килтлери билен билеликде гопарып, оны омзуна алып, Хеброның гаршысындакы дагың депесине элтип гойды.


Шимшон ве Делила

4Шондан соң Шимшон Сорек җүлгесинде яшаян бир аяла ашык болды. Онуң ады Делилады. 5Пилиштли ханлар ол аялың янына гелип: «Биз оны даңып, өзүмизе боюн эгдирип билер ялы, сен угруны тап-да, онуң бейик гүйҗүниң нәмедедигини өзүне айтдыр. Шейтсең, бизиң херимиз саңа бир мүң бир йүз күмүш теңңе берерис» дийдилер[+].

6Делила Шимшондан: «Сен маңа айтсана, бейле бейик гүйҗи ниреден алярсың? Сени нәме билен даңсаң, боюн эгдирип болар?» дийип сорады. 7Шимшон оңа: «Эгер-де мени энтек гурамадык еди саны яй кирши билен даңсалар, мен гүйчден гачып, бейлеки адамлар ялы боларын» дийди. 8Пилиштли ханлар ол аяла энтек гурамадык тәзеҗе еди саны яй киршини гетирип бердилер. Ол шонуң билен Шимшоны даңды. 9Шол вагт пилиштлилерден[†] бирнәче адамлар шол отагда букулып отырдылар. Аял Шимшона: «Шимшон! Сениң үстүңе пилиштлилер гелйәрлер» дийди. Шимшон яй киришлерини эдил от деген йүплүгиң ёлнушы ялы эдип, үзүп ташлады. Онуң гүйҗүниң нәмедедиги билинмән галды.

10Делила Шимшона: «Сен мени самсык хасап эдйәрсиң, ялан сөзлейәрсиң. Инди бери айдай, сени нәме билен даңып болар?» дийди. 11Шимшон оңа: «Эгер-де мени өң уланылмадык тәзе йүп билен даңсалар, мен гүйчден гачарын, бейлеки адамлар ялы боларын» дийди[+]. 12Делила тәзе йүп алып, оны даңды-да, оңа: «Шимшон! Сениң үстүңе пилиштлилер гелйәрлер» дийди. Шол вагт пилиштлилерден бирнәче адам шол отагда букулып отырдылар. Шимшон оны-да от деген йүплүгиң ёлнушы ялы эдип, үзүп ташлады.

13Делила Шимшона ене: «Сен мени самсык хасап эдйәрсиң, ялан сөзлейәрсиң. Айтсана, сени нәме билен даңып болар?» дийди. Ол: «Мениң сачымың еди өрүмини гаты өрерсиң-де, оны докма докалян гурала берк чекдирип даңарсың. Шонда мен гүйчден гачып, бейлеки адамлар ялы боларын» дийди. 14Делила Шимшоны өз дызының үстүнде уклатды. Ол укланда, онуң сачының еди өрүмини алды-да, олары пугта өрүп, докма докалян гуралда чекдирип беркитди хем-де оңа: «Сениң үстүңе пилиштлилер гелйәрлер, Шимшон!» дийди. Ол укудан оянды-да, докма докалян гуралы ондакы мата билен билеликде гопарып ташлады. Онуң гүйҗүниң нәмедедиги ене билинмән галды.

15Делила оңа: «Сениң йүрегиң мениң билен дәл экен. Нәдип сен маңа: „Мен сени сөййәрин“ дийип билйәрсиң? Үч гезек сен мени самсык хасап этдиң, гүйҗүңиң нәмедедигини маңа айтмадың» дийди[+]. 16Делила хер гүн сорап, Шимшоның йүрегине дүшди. Ол оны халыс иризип, җанындан бизар этди. 17Шимшон ахырсоңунда оңа өз йүрегини ачды: «Мен энтек эҗемиң гөвресиндекәм Худая назыр боландыгым үчин, мениң келләме хениз пәки деген дәлдир. Эгер мениң сачым сырылса, гүйҗүм менден гидер; мениң гүйҗүм гачып, бейлеки адамлар ялы боларын» дийди[+].

18Шейдип, ол әхли сырыны Делила ачды. Шундан соң, Делила: «Инди гелибериң, ол маңа өз йүрегини ачды» дийип айтмага пилиштли ханлара хабарчы иберди. Пилиштли ханлар эллери күмүш пуллы гелдилер. 19Делила Шимшоны өз дызының үстүнде уклатды. Онуң сачының еди өрүмини сырдырмак үчин адам чагырды-да, оңа сырмагы буюрды. Шимшон эҗизленип башлады, онуң гүйҗи гачды. 20Делила: «Сениң үстүңе пилиштлилер гелйәрлер, Шимшон!» диенде, ол оянып, өңки гезекдәки ялы өз-өзүни бошатмакчы болды. Эмма ол Реббиң инди өзүнден йүз өврендигини билмейәрди. 21Пилиштлилер оны тутуп, гөзлерини ойдулар. Газа гетирип, ики саны бүрүнч зынҗыр билен гандалладылар. Оңа зынданда дегирмен үветдилер. 22Шол аралыкда онуң келлесиниң сырылан ерлерине сач чыкып башлады.


Шимшоның өлүми

23Пилишт ханлары өзлериниң худайы Дагона[†] җуда көп гурбанлыклар[†] берип, шады-хоррамлык этмек үчин йыгнандылар. Олар: «Душманымыз Шимшоны худайымыз[†] бизиң элимизе берди» дийишдилер[+]. 24Халк Шимшоны гөренде: «Көпимизи өлдүрип, ерлеримизи тоздуран душманымызы худайымыз бизиң элимизе берди» дийшип, өз худайларыны алкышламага башладылар. 25Мес болан җемагат: «Шимшоны гетириң, гой, ол бизиң гөвнүмизи ачсын» дийип гыгырышды. Шимшоны зындандан гетирип, онуң үстүнден гүлүп башладылар, масгараладылар, соңра оны сүтүнлериң аралыгында дуруздылар. 26Шимшон элинден тутуп, өзүни идип йөрен йигдекчә: «Мени шу җайы саклаян сүтүнлериң янына элт, шолара сөенейин» дийди. Йигдекче шейле хем этди. 27Җайың ичи аял-эркеклерден долуды; пилишт ханлары хем шол ердеди. Җайың үстүнде-де үч мүңе голай аял-эркек барды. Оларың бары Шимшона томаша эдйәрдилер.

28Шимшон Ребби чагырды-да: «Эй, Хөкмүрован Реб[†], мени ядыңа сал. Эй, Худай! Маңа ене бир гезеҗик кувват бер, ики гөзүм үчин, пилиштлилер билен бир гезекде хасаплашайын» дийди. 29Шимшон җайы саклаян сүтүнлериң бирине саг элини, бейлекисине чеп элини дирәп, олары еринден сүйшүрди. 30Шимшон: «Гой, пилиштлилер билен биле өлейин» дийип, бар гүйҗи билен сүтүнлери итенде, җай ханларың, җайдакы әхли адамларың үстүне йыкылды; Шимшоның өзи өлен вагты өлдүренлери онуң бүтин өмрүнде өлдүренлеринден хас көп болды. 31Онуң доганлары, какасының тутуш машгаласы гелип, Шимшоның җеседини әкитдилер ве оны гетирип, Сорга билен Эштаволың аралыгында, какасы Манованың губры гойлан гүммезде җайладылар. Ол ысрайыллара йигрими йыллап сердар[†] болды.

#### 17‑нҗи бап


Миканың бутлары

1Эфрайым даглыгында Мика диен бир адам барды. 2Ол өз эҗесине: «Сен бир мүң бир йүз саны күмүш теңңәни огурлатдың, оны алана мениң янымда гаргыш этдиң, сениң шол күмүшлериң менде, олары мен алдым. Эмма мен олары хәзир саңа гайтарып берйән» дийди. Эҗеси: «Реб[†] сени ялкасын, оглум!» дийди[+]. 3Ол бир мүң бир йүз саны күмүш теңңәни эҗесине гайтарып берди. Эҗеси оңа: «Оглум, мен сениң үчин бу күмүшлерден ойма хем-де гуйма бут[†] ясатмакчы болуп, өз элим билен Реббе ниетледим, олары саңа берйәрин» дийди[+]. 4Оглы олары эҗесине гайтарып беренде, эҗеси ики йүз саны күмүш теңңәни алды-да, күмүш уссасына берип, шол күмүшлерден ойма хем-де гуйма бут ясатдырды; олар Миканың өйүнде дурды[+]. 5Мика тарапындан салнан бир саны ыбадат эдилйән өй барды. Ол эфот ве бутлар ясады хем-де өз огулларының бирини руханы[†] эдип белледи[+]. 6Шол дөвүрде ысрайылларың патышасы ёкды. Хер ким өз исләнини эдйәрди[+].

7Яхуданың[†] Бейтуллахам галасында бир йигит яшаярды. Ол леви тиресинденди[+]. 8Ол яшамага аматлы бир ер тапмак үчин Яхуданың Бейтуллахам галасындан чыкып гитди. Ол Эфрайым даглыгында яшаян Миканың өйүне гелди. 9Мика ондан: «Ниреден гелйәрсиң?» дийип соранда, ол: «Яхуданың Бейтуллахам галасындан гелйәрин, өзүм хем левилердендирин;[†] яшар ялы ер гөзлейәрин» дийди. 10Мика оңа: «Мениң өйүмде галыбер. Мениң геңешчим хем руханым боларсың. Мен сениң гарныңы дойрайын, йылда бир лай гейим-геҗим хем-де он саны күмүш теңңе берейин» дийди. 11Леви йигит Миканың өйүнде галмага разылык берди. Мика оңа өз оглы ялы серетди. 12Мика леви йигидини руханычылыга белледи, шейдип, бу яш йигит Миканың өйүнде яшаберди. 13Мика: «Инди Реббиң маңа ягшылык этҗекдигини билйәрин, себәби леви йигиди мениң руханым болды» дийди.

#### 18‑нҗи бап


Леви йигиди ве дан тиреси

1Шол дөвүрде ысрайылларың патышасы ёкды. Данлар өзлерине яшар ялы ер гөзлейәрдилер, себәби шол вагта ченли ысрайылларың тирелериниң арасында оларың мүлк пайы хениз пайланманды[+]. 2Данлар өз уругындан, Сорга хем Эштавол галаларындан бәш саны даяв эркек адамы ер гөзлемек хем-де маглумат топламак үчин гизлинликде угратдылар.

Олара: «Барың, ассырынлык билен ер гөзләң» дийдилер. Олар Эфрайым даглыгына, Миканың өйүне гелип етдилер ве гиҗәни шол ерде гечирдилер[+]. 3Миканың өйүнде боланда, олар леви йигидини онуң сесинден танадылар-да, ичерик гирдилер ве ондан: «Сени бу ере ким гетирди? Бу ерде сен нәме ишлейәрсиң? Нәме себәпден сен бу ерде?» дийип сорадылар. 4Бу йигит олара Миканың өзүне эденлерини айтды. «Мен хакына ише дурдум, мен онуң руханысы»[†] дийди. 5Олар рухана: «Сен Худайдан[†] сорап, бизе билип бер, биз өзүмизиң ёлумызың шовлы болҗагына-болмаҗагына гөз етирели» дийдилер[+]. 6Руханы олара: «Аркайын гидибериң, сизиң ёлуңыз Реббиң назарында» дийди.

7Бу бәш адам ол ерден гайдып, Лайыша гелди. Онуң илатының сидонлылар[†] ялы парахат ве асуда яшаяндыгыны, олары сидонларың доландыряндыгыны гөрдүлер. Оларың хемме зады барды. Олар асуда ве аладасыз яшаярдылар. Олар сидонлардан узакда яшаярдылар ве хич ким билен арагатнашык сакламаярдылар[+]. 8Соңра олар Сорга хем-де Эштавола өз тиредешлериниң янына гайдып гелдилер; тиредешлери олардан: «Гуртмы, тилки?» дийип сорадылар. 9Олар: «Биз бир ер гөрдүк, топрагы җуда говы. Сиз нәме бейле пикире батдыңыз, икирҗиңленмәң-де, барып, ол ери эеләң. 10Сиз ол ерде хич бир аладасы болмадык халкы гөрерсиңиз. Оларың ери-де өрән гиң. Худай олары сизиң элиңизе берендир. Ол ерде асыл етмезчилик эдйән зат ёк» дийдилер.

11Данлардан болан алты йүз саны эркек адам ярагларыны дакынып, Соргадан ве Эштаволдан чыкып уградылар. 12Олар барып, Яхудадакы[†] Кирятегарымда дүшелге гурдулар. Шоңа гөрә ол ер хенизе ченли Маханадан[*] дийлип атландырыляр, бу Кирятегарымың гүнбатарыдыр[+]. 13Олар бу ерден эфрайымларың яшаян даглыгына тарап гитдилер ве Миканың өйүниң янына гелдилер.

14Лайышы гөзден гечирмәге өң гелип гиден бәш адам өз доганларына: «Шу өйлериң биринде эфот, ойма хем гуйма бут[†] ве башга бутлар бар, сиз шоны билйәрсиңизми? Инди нәме этмелидигиңизи өзүңиз билиң» дийдилер. 15Булар ол ере бардылар. Миканың топар болуп дуран өйлериниң биринде болян леви йигидиниңкә гирдилер, онуң билен саламлашдылар. 16Ярагларыны дакынан алты йүз саны дан адамлары дервезәниң агзында дурдулар. 17Ер гөрмәге өңки гелен бәш адам өе гирип, эфоды, ойма хем гуйма буты ве башга бутлары алдылар. Руханы дервезәниң агзында ярагларыны дакынан алты йүз адамың янында дурды. 18Миканың өйүне гирип, эфоды, ойма хем гуйма буты ве башга бутлары аланларында, руханы олара: «Нәме эдйәрсиңиз?» дийди. 19Олар рухана: «Сем бол! Йөр бизиң билен гит, бизе яшулулык хем руханылык эдерсиң. Диңе бир адама руханылык этмек говумы я-да Ысрайылың тутуш бир тиреси билен уругына?» дийдилер. 20Руханы бегенип, эфоды, ойма хем гуйма буты ве башга бутлары алып, яңкы гелен адамлар билен гитди. 21Олар чагалары, маллары, әхли гошлары өңден гойберип, ёла дүшдүлер.

22Олар Миканың өйүнден узаклашып башланда, Мика данлар билен сөвешмәге гоңшуларыны чагырды. Олар данларың ызындан коваладылар, 23оларың ызындан гыгырдылар. Данлар Мика тарап өврүлип: «Саңа нәме герек? Я уршасың гелйәрми?» дийдилер. 24Мика олара: «Сиз мениң ясадан худайларым билен руханымы алып гитдиңиз. Ханы инди маңа нәме галды? Ене-де: „Нәме герек?“ дийип сораярсыңыз» дийди[+]. 25Данлар оңа: «Сем бол, ёгсам, бизиң гахарымызы гетирерсиң, онсоң өзүңиң-де, тутуш машгалаңың-да җаныны җәхеннеме иберерис» дийдилер. 26Данлар өз ёллары билен гидибердилер, Мика болса оларың өзүнден гүйчлүдиклерини гөрүп, ызына доланды ве өйүне гайдып гелди.

27Данлар Миканың ясан сежде эдилйән затларыны хем-де онуң өйүнде яшан руханыны алып, Лайыша тарап гитдилер. Ол ере барып парахат ве аладасыз яшаян халкы гылычдан гечирип, галаны отладылар[+]. 28Ол ердәкилере көмек эден тапылмады, себәби олар Сидондан узакдады, хич ким билен арагатнашык сакламаярдылар. Ол гала Бейтрехобың голайында ерлешйәрди, данлар галаны тәзеден гурдулар-да, ол ерде яшап башладылар[+]. 29Олар Якубың оглы Даның хатырасына ол гала Дан диен ат бердилер; галаның өңки ады Лайышды. 30Данлар сежде эдилйән буты отуртдылар. Мусаның агтыгы[*] Гершомың оглы болан Ёнатаның өзи ве онуң огуллары тә юрт есирлиге алынянча данлара руханылык этдилер[+]. 31Худайың өйүниң Шилода болан вагтының бүтин довамында, Мика тарапындан ясалан сежде эдилйән бут шол ерде сакланды[+].

#### 19-нҗы бап


Бенямин тиреси масгара иш эдйәр

1Шол дөвүрде ысрайылларың патышасы ёкды. Эфрайым даглыгында бир леви яшаярды. Ол Яхуда[†] юрдуның Бейтуллахам галасындан бир гырнак аялы гетирип, онуң билен яшап башлады[+]. 2Ол аял өйкеләп, левиниң янындан өз атасы өйүне, Бейтуллахам галасына гитди; ол атасы өйүнде дөрт айлап болды. 3Соңра адамсы аялы билен ярашып, оны гетирмек үчин ызындан уграды. Онуң янында бир хызматкәри билен ики саны эшеги барды. Аялы адамсыны атасы[†] өйүне салды. Гайынатасы оны гүлер йүз билен гаршылап, өз өйүнде саклады. 4Гайынатасы гиевсини өйүнде галмаклыга ырды. Олар бу ерде ийип-ичип, үч гүн ятдылар. 5Дөрдүнҗи гүн олар ир ояндылар, ол адам туруп гитмекчи болды. Аялың какасы өз гиевсине: «Бир дөвүм чөрек ийиң, йүрексе эдиниң, соң хеммәңиз биле гидерсиңиз» дийди. 6Олар отурып, биле ийип-ичдилер. Аялың какасы өз гиевсине: «Ене бир гүн гал, кейпиңи сазла» дийди. 7Ол адам ене туруп гитмекчи болды, эмма гайынатасы оны галмаклыга ырды. Ол ене бир гиҗе ятды. 8Бәшинҗи гүн, ирден ол туруп гитмекчи болды. Аялың какасы оңа: «Бир затлар гарбаның, өйледен соң гидерсиңиз» дийди. Олар биле ийип-ичдилер. 9Ол адамың өзи, гырнак аялы ве хызматкәри гитмекчи болуп ерлеринден туранда, аялың какасы гиевсине: «Серет, Гүн яшып, агшама голайлап баряр. Бу гиҗе-де бу ерде ятың, дем-дынҗыңызы алып, өйүңизе эртир ир билен туруп гидерсиңиз» дийди. 10Эмма ол адам ятмага разы болман, туруп гидиберди. Ол Ябуса, ягны хәзирки Иерусалиме[†] тарап гитди. Онуң янында йүкли эшеклери, гырнак аялы барды[+].

11Олар Ябуса голайланларында, Гүн яшып барярды. Хызматкәр өз хоҗайынына: «Йөр, Ябуса баралы-да, гиҗәни шол ерде гечирели» дийди. 12Хоҗайыны оңа: «Ёк, биз Ысрайыла дегишли болмадык бир кесекилериң галасына бармарыс, Гибга гидерис. 13Гибга я-да Рама етҗек болалы, гиҗәни шоларың биринде гечирерис» дийди. 14Шейдип, олар ёлларыны довам этдирдилер. Олар беняминлериң Гибга галасына етенлеринде, Гүн батыпды. 15Олар гиҗе Гибгада ятмак үчин шол тарапа өврүлдилер. Барып, галаның мейданчасында дүшледилер; хич ким олары өйүне чагырмады.

16Бир гоҗа өзүниң экин мейданындан өйүне гайдып гелйәрди. Ол бу ере эфрайымларың яшаян даглыгындан гелип, Гибгада яшаярды. Бу ериң илаты болса беняминлерди. 17Гоҗа гала мейданчасындакы ёлагчылары гөрүп, олардан: «Ниреден гелип, нирә барярсыңыз?» дийип сорады. 18Ол адам: «Биз Яхуданың Бейтуллахам галасындан гелйәрис, инди хем Эфрайым даглыгына тарап, өйүме барярын. Бизи хич ким өйүне чагырмады. 19Эшеклеримиз үчин от-иймимиз, өзүм, аялым ве хызматкәрим үчин чөрек хем шерап бар, хич хили етмезчилигимиз ёк» дийди. 20Гоҗа оңа: «Аркайын бол, етмейән задыңы берейин, йөне мейданчада ятма» дийди[+]. 21Гоҗа олары өз өйүне алып барды, эшеклерине ийм берди, олар аякларыны ювдулар, ийип-ичдилер.

22Олар яңы бир язылып-яйнанларында, галаның азгын адамлары җайың дашыны габадылар. Гапыны юмруклап, өйүң хоҗайынына: «Өйүңе гелен эркеги дашарык чыкар, биз оны зорлаҗак» дийип гыгырдылар[+]. 23Өйүң хоҗайыны дашарык чыкды-да: «Ёк, доганлар, бейле азгынчылык этмәң, ол мениң мыхманым, сиз бейле айып иш этмәң. 24Ичерде мениң эл дегмедик гызым ве ол адамың гырнак аялы бар. Олары дашары чыкарайын, олара ислән ишиңизи эдиң, йөне бу адама дегмәң» дийди. 25Эмма олар гаррыны диңлемедилер. Шонда яңкы гелен адам өз гырнак аялыны зор билен чыкарып, оларың элине берди. Адамлар узак гиҗе ол аялы зорлап, намысына дегдилер. Даңдан олар оны гойбердилер. 26Даң агаранда, аял адамсының мыхман болан өйүниң гапысына гелип йыкылды ве җахан долы ягтылянча, шол ерде ятды.

27Гырнак аялың[†] хоҗайыны ёлуны довам этдирмек үчин ирден гапыны ачып, дашарык чыканда, онуң эллерини гапының босагасының үстүнде гоюп ятандыгыны гөрди. 28Ол аялына: «Тур, гидели» дийди, эмма аялдан җогап болмады, себәби ол эййәм өлүпди. Ол аялыны эшегине йүкләп, өз өйүне алып гитди. 29Өйүне гелип, элине пычак алды-да, гырнак аялының он ики сынасыны кесишдирип, он ики бөлеги Ысрайылың он ики тиресине[†] пайлады[+]. 30Ол чапарлар ёллап, олара муны гөренлере шуны айтмагы табшырды: «Ысрайылларың Мүсүрден гелен гүнүнден бәри, мунуң ялы зат гөрлүп-эшидилмәнди. Инди ойланып гөрүң, маслахатлашып, бизиң нәме этмелидигимизи айдың».

#### 20‑нҗи бап


Бейлеки тирелер беняминлерден ар алярлар

1Соңра демиргазыкда Дандакы, гүнортада Беершебадакы ве гүндогарда Гилгатдакы әхли ысрайыллар бу чагырыша җогап бердилер. Оларың хеммеси бир адам ялы болуп, Миспада Реббиң хузурында йыгнанышдылар[+]. 2Ысрайылларың әхли тирелериниң ёлбашчылары Худайың[†] адамларының йыгнагына үйшдүлер. Гылычларыны ялаңачлан дөрт йүз мүң саны эсгер хем шол ердеди. 3(Беняминлер ысрайылларың Миспада үйшендиклерини эшитдилер.) Ысрайыллар: «Нәдип бейле масгарачылык болуп билди?» дийип сорадылар.

4Өлдүрилен аялың адамсы леви шейле җогап берди: «Мен өз гырнак аялым билен беняминлериң Гибга галасына барып, гиҗе шол ерде ятдык. 5Гибганың адамлары гиҗе бизиң ятан җайымызың дашыны габадылар. Мени өлдүрҗек болдулар, мениң гырнак аялымы масгаралап, тә өлинчә зорладылар, ол өлди. 6Мен гырнак аялымы ол ерден гетирип, кесишдирдим-де, Ысрайылың әхли ерине ибердим, чүнки Ысрайылда када-кануна[†] лайык гелмейән, масгарачылыклы иш этдилер[+]. 7Ине, сиз ысрайыллар, хеммәңиз шу болан ише середиң хем-де шу ерде нетиҗе чыкарың» дийди.

8Тутуш халк бир адам ялы болуп турды-да, шейле дийди: «Бизиң хич хайсымыз өз чадырларымыза гитмерис, өз өйүмизе доланмарыс. 9Инди биз Гибганы, гөр, нәдерис: биҗе атып, онуң үстүне кимиң гитмелидигини сайларыс. 10Ысрайылларың эркек адамларының ондан бириси гошун үчин иер-ичер ялы затлар гетирер, галанларының хеммеси беняминлериң Гибгада масгарачылыклы иш эдендиклери үчин, олары җезаландырмага гидер». 11Ысрайыллар бир адам ялы болуп, агзыбирлик билен Гибга галасының үстүне гитмек үчин йыгнандылар.

12Ысрайылларың әхли тиреси беняминлере векил иберип: «Сизде нәхили бейле неҗис иш эдилипдир. 13Сиз Гибгадакы шол азгын адамлары бизиң элимизе табшырың, биз олары өлдүрип, эрбетликлери көки-дамары билен Ысрайылдан гопарып ташларыс» дийдилер. Эмма беняминлер өз доганлары болан ысрайыллары диңлемедилер[+]. 14Беняминлер ысрайылларың гаршысына урушмак үчин, беняминлере дегишли галалардан гелип, Гибга галасына йыгнандылар. 15Шол гүн беняминлериң галаларындан йыгнанып, найзаларыны ялаңачлан эсгерлериниң саны йигрими алты мүң адам болды. Ондан башга-да, Гибга галасындан йыгнанан эсгерлериң саны еди йүз адамдан ыбарат болды[+]. 16Шол адамларың ичиндәки еди йүз саны сайлама эсгер чепбекейди, оларың сапан билен атян дашы сачың тарына дегмән гечмезди[+]. 17Диңе беняминлер дәл, эйсем, ысрайыллар-да гылычларыны ялаңачлапдылар, оларың саны дөрт йүз мүң адамдан ыбаратды, хеммеси-де урушмага укыплыды[+].

18Ысрайыллар Бейтеле бардылар-да: «Хайсымыз урша илки башларыс?» дийип, Худайдан сорадылар.

Реб[†]: «Яхуда[†] өңүрти башлар» дийди[+].

19Ысрайыллар эртеси ирден Гибганың янында дүшелге гуруп ерлешдилер. 20Ысрайыллар беняминлериң гаршысына чыкдылар-да, Гибганың голайында сөвешмәге тайярланып, нызама дурдулар. 21Беняминлер Гибгадан чыкдылар, шол гүн йигрими ики мүң ысрайылы ере яздылар[+]. 22-23Ысрайыллар Реббиң хузурына гелип, тә агшама ченли аглап яс тутдулар ве Ондан: «Биз өз доганымыз болан беняминлер билен ене-де сөвеше гирелими?» дийип сорадылар. Реб: «Оларың гаршысына чыкың» дийди. Ысрайыллар догумланып, шол өңкүси гүн барып дуран ерлеринде ене-де сөвешмәге нызама дурдулар.

24Ысрайыллар икинҗи гүн дийленде беняминлериң үстүне бардылар. 25Беняминлер шол гүни Гибгадан ысрайылларың гаршысына чыкдылар ве олар бу гезек он секиз мүң иң гүйчли эдермен ысрайыл[†] уршуҗыларыны гылычдан гечирдилер.

26Шонда әхли ысрайыллар тутуш халк болуп, Бейтеле бардылар. Олар отурып, Реббиң хузурында агладылар ве шол гүн агшама ченли агыз бекледилер. Мал союп, Реббе якма хем-де саламатлык гурбанлыгыны бердилер. 27-28Худайың Әхт сандыгы[†] шонда шол ердеди ве оңа Харуның оглы Элгазарың оглы Пинехас ёлбашчылык эдйәрди. Ысрайыллар Ребден: «Доганымыз болан беняминлериң гаршысына сөвешмәге гиделими я-да ёк?» дийип сорадылар. Реб: «Гидиң, эртир Мен олары сизиң элиңизе берерин» дийди[+].

29Ысрайыллар Гибганың төверегинде букуда адам гойдулар[+]. 30Үчүнҗи гүн дийленде ысрайыллар беняминлериң үстүне бардылар ве сөвешмек үчин Гибганың янында өңкүлери ялы нызама дурдулар. 31Беняминлер ысрайылларың гаршысына хүҗүм эдип, галадан дашлашдылар-да, Бейтеле тарап гидйән ёлда хем-де Гибга тарап экин мейданының үсти билен гечйән ёлуң үстүнде ысрайыллары ене-де өңкүси ялы өлдүрдилер. Ысрайыллардан отуза голай адам өлдүрилди. 32Беняминлер: «Биз олары өңки еңшимиз ялы ене еңерис» дийдилер. Ысрайыллар болса: «Олардан гачалы-да, оларың үнсүни ёллара тарап совуп, олары галадан дашлашдыралың» дийдилер. Шейле хем этдилер[+]. 33Әхли ысрайыллар ерлеринден турдулар-да, Багал-тамарада[†] нызама дурдулар. Ысрайылларың букуда гоян адамлары Гибганың гүнбатар тарапындан букудан чыкдылар. 34Гибганың янына Ысрайылың әхли еринден сайланып алнанларың он мүңүси гелди ве газаплы сөвеш башланды, йөне беняминлер энтек өзлерине бетбагтлык гарашяндыгыны билмейәрдилер. 35Реб беняминлери ысрайылларың өңүнде еңлише сезевар этди. Шол гүн ысрайыллар гылычларыны ялаңачлан йигрими бәш мүң бир йүз бенямини өлдүрдилер.

36Беняминлер өзлериниң еңилйәндиклерине дүшүндилер. Ысрайыллар өз орунларыны беняминлере бердилер, себәби олар Гибганың голайында букуда отуранлара бил баглапдылар. 37Букудакылар Гибга тарап топулдылар-да, галадакыларың әхлисини гылычдан гечирдилер[+]. 38Галадан ёкарык галян түссе букудакыларың чозмагы үчин дуйдурыш болсун дийип, ысрайыллар өзара айдышдылар. 39Шейлеликде, ысрайыллар сөвеш мейданындан ыза чекиленде, беняминлер ысрайылларың отуза голай адамыны боюн эгдирдилер. Олар: «Ине, ысрайыллар ене-де өңкүси ялы бизиң өңүмизде йыкылып ятырлар» дийдилер велин, эдил шол вагт 40галаның депесинде түссе сүтүн гөрнүшинде[†] ёкары галып башлады. Беняминлер ызына середенлеринде, тутуш галаның депесинден түссәниң гөге гөтерилйәндигини гөрдүлер. 41Ысрайыллар ызларына доландылар, беняминлер өзлериниң бетбагтлыга учрандыкларыны гөрүп, ызларына гайтмага горкдулар. 42Олар ёла дүшүп, чөле тарап ысрайыллардан гачып башладылар. Эмма ысрайыллар оларың ызларындан галман етип, олары өлдүрдилер, галадан чыканларыны болса шол ерде гырдылар. 43Ысрайыллар беняминлериң дашыны габадылар-да, оларың ызындан ковуп, Гибганың гүндогар тарапына етенде, оларың әхлисини боюн эгдирип гырдылар. 44Беняминлериң он секиз мүң саны гүйчли уршуҗыларыны өлдүрдилер. 45Галанлары чөле, Риммон гаясына тарап гачдылар, ёлларда ысрайыллар оларың ене бәш мүңүсини өлдүрдилер ве Гидома ченли ызындан коваладылар-да, оларың ене ики мүңүни өлдүрдилер[+].

46Беняминлерден шол гүн җеми йигрими бәш мүң адам өлди, оларың хеммеси-де гүйчли эдермен адамларды. 47Галан алты йүз саны бенямин чөле тарап Риммон гаясына гачды ве олар дөрт айлап шол гаяда галдылар. 48Ысрайыллар ене-де ызына беняминлериң үстүне гитдилер-де, галадакы әхли илаты, маллары, чем гелен затлары гылычдан гечирдилер. Соңра шол ердәки галан әхли галалары отлап ёк этдилер.

#### 21‑нҗи бап


Ысрайыллар беняминлере гыз берйәрлер

1Ысрайыллар: «Хич биримиз беняминлере гыз бермерис» дийип, Миспада ант ичдилер[+]. 2Ысрайыллар Бейтеле гелип, Худайың[†] хузурында агшама ченли гаты сес эдип, зар-зар аглашдылар. 3Олар: «Эй, Ысрайыл[†] Худайы Реб[†]! Ысрайыла нәме болды? Ысрайылдан инди бир тире ёк болуп йитип гитмелими?» дийдилер. 4Эртеси гүни илат ирден туруп, ол ерде мал өлдүрдилер, гурбанлык сыпасыны[†] ясап, якма хем-де саламатлык гурбанлыгыны бердилер.

5Ысрайыллар: «Реббиң хузурында болуп гечен йыгнанышыга ысрайыл тирелеринден ким гелмедикә?» дийишдилер. Бу йыгнанышыга гелмедиклериң өлдүрилҗекдиги барада ант ичилип касам эдилди. 6Ысрайылларың беняминлере, ягны өз доганларына небислери агырып: «Инди ысрайылларың бир тиреси кесилип ташланды[+]. 7Биз олара гыз бермезлиге Реббиң хузурында ант ичдик. Инди оларың дири галанларының аял меселесини нәхили чөзмели боларкак? 8Миспадакы Реббиң хузурында болан йыгнанышыга Ысрайыл неслинден гелмедик бармы?» дийишдилер. Йыгнанышыга Гилгатдакы Ябешден адам гелмәндир[+]. 9Гөрселер, ол ерде Гилгатдакы Ябешден бир адам хем ёк экен. 10Эдермен йигитлериң он ики мүңүсини җемагат ол ере иберип, олара: «Барың, Ябешиң илатыны, аялларыны ве чагаларыны гылычлап өлдүриң. 11Өйлененлериниң хем-де дурмуша чыканларының әхлисини бүтинлей ёк эдиң, диңе гызлара дегмәң» дийип буюрдылар. Олар айдылышы ялы-да этдилер[+]. 12Ябешиң илатындан дөрт йүз саны бой гызы өзлери билен алып, Кенган[†] юрдундакы Шило галасындакы дүшелгә гетирдилер[+].

13Халк Риммон гаясындакы беняминлер билен геплешик гечирмек үчин, ол ере адам иберди, олар билен ылалашык ыглан эдилди[+]. 14Шонда беняминлер Ысрайыла доланып гелдилер ве ысрайыллар дири галдырылан Ябешиң гызларыны олара аяллыга бердилер; йөне оларың хеммесине гыз етмеди.

15Ысрайыл халкы бенямин тиресине гынанды, себәби Реб Ысрайыл тирелериниң бүтевүлигини бозды. 16Яшулулар:[†] «Беняминлериң аялларының ёк эдилендигине гөрә, бу галанларына аял алып бермеклик меселесини нәтсеккәк?» дийишдилер. 17Олар: «Ысрайылларың бу тиреси йитип гитмез ялы, беняминлериң дири галанларының өзлериниң мүлки болсун, 18йөне биз олара гыз берип билмерис, чүнки: „Ким беняминлә гыз берсе, оңа нәлет болсун“ дийип ант ичипдик» дийдилер. 19Онсоң олар: «Ине, Бейтелиң демиргазыгында, Шекеме гидйән ёлуң гүндогарында ве Ливаның[†] гүнортасында ерлешйән Шилода хер йыл Реббе багышланан байрамчылык боляр» дийишдилер. 20Олар беняминлере гөркезме берип шейле дийдилер: «Барың-да, үзүмчилигиң ичинде отурың. 21Шилоның гызлары үйшүп танс эден вагтларында, үзүмчиликден чыкың-да, Шило гызларындан хериңиз бирини тутуп, олара өйлениң ве беняминлере дегишли ере әкидиң[+]. 22Гызларың какалары я-да доганлары бизиң янымыза арз эдип гелселер, биз олара: „Шолар үчин биз сизден өтүнч сораярыс, оларың бейтмегиниң себәби бизиң сөвешип, есир гетирен гызларымыз оларың хеммесине етмеди, сизиң өзүңиз хем олара гызларыңызы бермедиңиз“ дийип айдарыс» дийдилер. 23Беняминлер айдылышы ялы хем этдилер; үйшүп танс эдип йөрен гызлардан херси бирини огурлап, өз мүлклерине гетирдилер ве галалар гуруп, яшап башладылар. 24Эдил шол вагты ысрайыллар ол ерден гайдып, херси өйли-өйүне, өз тиресине ве мүлклерине доланып барды.

25Шол дөвүрде ысрайылларың патышасы ёкды; хер ким өз гөвнүне геленини эдерди[+].

### Рут


Гириш

[1]

[2]

[3]

[4]


#### Гириш


Рут


Рут китабындакы вакалар Ысрайыл сердарлары китабында беян эдилен гызгалаңлы вакаларың дөврүнде болуп гечйәр. Моваплы Рут диен гыз бир ысрайылла дурмуша чыкяр. Эмма арадан бирнәче вагт геченден соң, онуң адамсы ёгалып, дул галяр. Онуң гайыненеси Нагомы өз ата юрды Яхуда доланмакчы боланда, Рута ак пата берип, оны атасы өйүне гойберйәр. Эмма Рут: «Сени терк эдип яныңдан гитмеги менден хайыш этме. Сен нирә гитсең, менем шол ере гитҗек. Сен ниреде болсаң, менем шол ерде болҗак. Сениң халкың – мениң халкым, сениң Худайың мениң Худайым болар» диййәр. Рутуң гайыненесине шейле вепадарлыгы, ысрайылың Худайына болан чуңңур сөйгүси үчин Худай оны ялкаяр. Рут өңки адамсының гарындашына дурмуша чыкып, Давут пыгамбериң энеси боляр. Руты шейле ялкамак билен, Худай адамларың аслына дәл-де, онуң йүрегине гараяндыгыны мәлим эдйәр.

Нагомының Рут билен Бейтуллахама гайдып гелмеги 1:1-22
Рутуң Боваза душмагы 2:1–3:18
Бовазың Рута өйленмеги 4:1-22

#### 1‑нҗи бап


Элимелек машгаласы билен Моваба гөчүп гидйәр

1Юрды сердарларың[†] доландырян дөврүнде ачлык хөкүм сүрйәрди. Яхуда[†] юрдуның Бейтуллахам галасындан бир адам аялы ве ики саны оглы билен Мовап топрагына вагтлайынча яшамага гитдилер[+]. 2Ол адамың ады Элимелек, аялының ады Нагомы, огулларының атлары болса Махлон хем Килёнды. Олар Яхуданың Бейтуллахам галасындан, эфрат тиресиндендилер. Олар Моваба гелип, шол ерде галдылар.

3Нагомының адамсы Элимелек арадан чыкандан соң, ол ики оглы билен дул галды. 4Онуң огуллары моваплы гызлара өйлендилер. Гызларың бириниң ады Орпа, бейлекисиниң ады Рутды. Элимелегиң машгаласы Мовапда он йыл төвереги яшандан соң, 5огуллары Махлон билен Килён хем өлүп, Нагомы огулларындан хем адамсындан махрум болды.


Нагомы билен Рут Бейтуллахама гайдып гелйәрлер

6Нагомы өз гелинлери билен Мовап юрдундан гитмәге тайярланярдылар, себәби ол энтек Мовап топрагындака, Реббиң Өз халкына назар салып, чөрек берендигини эшидипди. 7Олар өз яшаян ерлеринден чыкып, Яхуда тарап, үч болуп йөрәп уградылар.

8Нагомы ики гелнине-де: «Барың, икиңиз хем эҗеңизиңкә гайдыбериң. Маңа ве мерхум гайынатаңыза хем-де адамыңыза хемише вепалылык гөркезишиңиз ялы, сизе-де, гой, Реб[†] өз вепалылыгыны гөркезсин. 9Сизиң дурмуша чыкып, индики адамыңыз билен рахат яшамагыңыза Реб ярдам этсин» дийип, олары огшады. Эмма оларың икиси-де сес эдип аглашдылар.

10Гелинлери: «Ёк, биз сениң билен биле сениң халкың арасына гидерис» дийдилер.

11Нагомы: «Гайдың гызларым! Сиз нәме үчин мениң билен гитҗек?! Инди мен сизе өйленер ялы огул догруп билмен ахырын. 12Гызларым, ызыңыза гайдың, өз ёлуңыз билен гидиң! Мен инди әре барардан гарры. Эгер-де: „Менде энтек умыт бар“ дийип, эдил шу гиҗәниң өзүнде мениң адамым болуп, ене огуллары дүнйә индерәенимде-де, 13олар кемала гелйәнчә, сиз гарашармыдыңыз? Олара дурмуша чыкмак үчин сиз башга әре барман сакланармыдыңыз? Ёк, гызларым, мениң ягдайым сизиңкиден хас агыр, чүнки мениң гаршыма чыкан – Реббиң хут Өзи» дийди[+].

14Олар ене-де сес эдип аглашдылар. Орпа гайыненесини огшап хошлашды, эмма Рут Нагома япышды.

15Нагомы оңа йүзленип: «Ине, сениң элтиң өз халкының ичине, өз худайларына[†] доланды, сенем онуң ызы билен гидәй» дийди[+].

16Эмма Рут: «Сени терк эдип яныңдан гитмеги менден хайыш этме. Сен нирә гитсең, менем шол ере гитҗек. Сен ниреде болсаң, менем шол ерде болҗак. Сениң халкың – мениң халкым, сениң Худайың мениң Худайым болар. 17Сен ниреде өлсең, мен-де шол ерде өлүп, шол ерде җайланҗак. Эгер-де өлүмден башга зат мени сенден айырса, онда, гой, Реб маңа мундан хем бетерини гөркезсин» дийди[+].

18Нагомы Рутуң ызына гайтмаҗагына хем-де өзи билен галҗагына гөз етиренден соң, оңа хич зат диймеди.

19Шейдип, оларың икиси-де Бейтуллахама ченли йөрәп гайтдылар. Олар Бейтуллахама гелип етенлеринде, бүтин гала херекете гелип, аяллар: «Бу Нагомымы?!» дийип, бир-бирлеринден сорашдылар.

20Нагомы олара гарап: «Сиз маңа Нагомы[*] диймәң, Мара[*] дийиң, себәби Гудратыгүйчли маңа гаты аҗы дурмуш берди. 21Мен бу ерден гиденимде долы гидипдим, йөне Реб мени ызыма бош гайтарды. Реб хасрат чекдирйән вагтында, сиз нәдип маңа Нагомы дийип билйәрсиңиз? Гудратыгүйчли мени бетбагт этди» дийди.

22Шейлеликде, Нагомы өзүниң моваплы гелни Рут билен Мовап юрдундан ызына гайдып гелди. Олар Бейтуллахама арпа орагының башына гелдилер[+].

#### 2‑нҗи бап


Рут Бовазың экин мейданында ишлейәр

1Элимелегиң ковмындан, ягны Нагомының әриниң якын гарындашларындан бир танымал хем-де бай адам барды. Онуң ады Бовазды[+].

2Моваплы Рут Нагома: «Мен экин мейданына гидейин, ол ерде маңа өз ызындан хоша чөплемәге ругсат эден адам тапылса, онуң ызындан хоша чөпләрин» дийди. Ол хем: «Гидибер, гызым» дийди. 3Рут гидип, оракчыларың ызындан хоша чөплемәге башлады. Онуң төтәнден гирен ери Элимелегиң ковмындан болан Бовазың экин мейданы экен.

4Ине, Боваз Бейтуллахамдан гелди. Ол оракчылара: «Реб[†] сиз билен болсун!» дийип йүзленди. Олар хем: «Сени-де Реб ялкасын!» дийип җогап бердилер[+].

5Боваз оракчыларың ёлбашчысындан: «Бу гелин ким?» дийип сорады.

6-7Оракчыларың ёлбашчысы оңа: «Бу моваплы гелин. Ол Нагомы билен Мовап юрдундан гелен. Ол оракчыларың ызындан хоша чөплемек үчин менден ругсат сорады. Ирденки гелшинден тә шу вагта ченли хоша чөпләп йөр, ишиң аралыгында теләриң астында диңе бир салым дынч алды» дийип җогап берди.

8Боваз Рута: «Диңле, гызым, хоша чөплемәге башга ере гитме. Бу ерден айрылма, бизиң гелин-гызларымызың янында бол. 9Гөзүң оракчыларың орак орян мейданында болсун, сен оларың ызындан йөре. Мен өз адамларыма саңа азар бермезлиги табшырандырын. Сувсан вагтың хызматкәрлериң долдуран күйзелериндәки сувдан ичерсиң» дийип табшырды.

10Рут ики бүкүлип тагзым эдип: «Мениң бир кесекидигиме гарамаздан, сен мен барада нәме бейле аладаланярсың? Саңа бейле якымлы гөрүнмегиме нәме себәп болды?» дийди[+].

11Боваз оңа: «Сениң адамың өленден соң, өз гайыненеңе эден ягшылыкларың барада хемме зат маңа мәлим. Сен эне-атаңы, догдук меканыңы ташлап, хич бир танамаян халкың арасына гелипсиң. 12Эден ягшылыкларың Ребден гайтсын! Сениң пена тапынан Реббиң, Ысрайыл[†] Худайы[†] сылагыңы берсин!» дийип җогап берди[+].

13Рут: «Мениң җенабым, сенде рехим-шепагат тапайын. Мен сениң гырнагың болмасам-да, мылайым сөзлериң билен өз гырнагың гөвнүни гөтердиң» дийди[+].

14Нахар вагты боланда, Боваз оңа: «Бәрик гел-де, бираз нан алып, шераба батырып ий» дийди. Рут оракчыларың янында отурды. Боваз оңа говурга узатды. Ол ийип дойды, галаныны йыгнап гойды. 15Ол хоша чөплемек үчин еринден галанда, Боваз өзүне дегишли эркек адамлара: «Десселериң арасындан-да чөплесин. Оңа хич зат диймәң[+]. 16Оңа десселериңизден-де баш согруп гоюң; чөплесин, кәемәң» дийип табшырды. 17Ол агшама ченли мейданда хоша чөпледи, чөпләнини дөвди. Ярым батмана голай арпа болды.

18Онсоң оны гөтерип, гала гелди ве йыгнан арпасыны гайыненесине гөркезди. Рут өзүнден галан говурганы чыкарып, гайыненесине берди.

19Гайыненеси оңа: «Бу гүн хошаны ниреден чөпледиң? Ниреде ишледиң? Сен барада аладаланан бу адамы Худай ялкасын» дийди. Рут гайыненесине кимиң янында хоша чөпләндигини айтды.

Рут: «Мениң бу гүнки хоша чөплән еримиң эесиниң ады – Боваз» дийди.

20Нагомы гелнине: «Вепалылыгыны өлүлерден, дирилерден гайгырмадык Реб бу адамы ялкасын! Бу адам бизиң гарындашымыздыр, иң якын хоссарларымызың[†] биридир» дийди.

21Моваплы Рут: «Ол маңа: „Экин мейданымда орак орулян мөвсүм долы тамамланянча, мениң ишгәрлеримиң янында болубер“ дийди» дийип, болан затлары гайыненесине гүррүң берди.

22Нагомы гелнине: «Хава гызым, экин мейданына онуң гелин-гызлары билен биле чыканың говы, башга бириниң экин мейданында саңа эркеклер азар берерлер» дийди.

23Рут арпа орагының ве бугдай орагының мөвсүми гутарянча, хоша чөплән вагтында Бовазың гелин-гызларының янында болуп, гайыненеси билен биле яшаберди.

#### 3‑нҗи бап


Рут хармана баряр

1Гайыненеси Нагомы Рута йүзленип: «Гызым, саңа говы болар ялы, тәзе месген гөзләйсем, оңат боларды! 2Бовазың гелин-гызлары билен биле хоша чөпледиң, шол Боваз бизиң якын гарындашымыз дәлми нәме? Ол шу гиҗе харманда арпа совуряр. 3Сен ювун-да, эндамыңа яг[†] чал, иң говы гейимлериңи гейип, хармана бар, йөне ол ийип-ичип болянча, оңа гөрүнме. 4Ол ятмага гиденде, онуң ниреде ятяндыгыны аныкла; онсоң барып, онуң ёрганыны ач-да, гирип аягуҗунда ят. Нәме этмелидигини онуң өзи айдар» дийди. 5Рут оңа: «Сениң әхли диенлериңи айдышың ялы эдерин» дийди. 6Шейлеликде, хармана барып, гайыненесиниң хемме табшыранларыны ерине етирди.

7Боваз ийип-ичип, кейпини көкледи. Соң харманың гырасына ятмага гитди. Рут болса ассырынлык билен гелип, онуң аягуҗы тарапындан ёрганы ачып, гирип ятды. 8Ярыгиҗе Боваз тисгинип оянды, гөрсе, аягуҗунда бир аял ятыр. 9Боваз оңа: «Сен ким?» дийди. Ол: «Мен Рут, сениң гырнагың. Мениң гараматымы өз үстүңе алсана, чүнки сен бизиң якын хоссарымызсың»[†] дийип җогап берди[+]. 10Боваз: «Гызым, гой, сени Реб[†] ялкасын, сениң соңкы гөркезен вепалылыгың озалкыңдан-да хас говы, чүнки сен хайсыдыр бир гарып я бай яш йигидиң ызына дүшүп гитмедиң. 11Гызым, горкма; мен сениң соран затларыңы эдерин. Обамызың әхли адамлары сениң пәк аялдыгыңы билйәр[+]. 12Догры,[†] менем хоссарыңдырын велин, йөне саңа менден-де хас якын бир хоссарың бар. 13Бу гиҗе сен шу ерде ят, эртир ол саңа хоссар чыкса чыкар, болмаса-да, мен өзүм саңа хоссарлык эдерин, Реббиң барлыгында муңа ант ичйәрин! Эртире ченли сен шу ерде болубер» дийди. 14Шейлеликде, Рут онуң аягуҗунда эртире ченли ятып, даңдан алагараңкылыкда турды. Боваз: «Хармана аял гелендиги билинмесин» дийди. 15Онсоң Рута: «Япынҗаңы гетирип, оны ере яз!» дийди. Рут шейле хем этди. Боваз арпадан галбир билен алты гезек алып, Рутуң япынҗасына гуйды-да, онуң омзуна гойды. Соңра Боваз гала тарап гитди.

16Рут геленде, гайыненеси оңа: «Гызым, ханы айт, нәмелер болуп гечди?» дийди. Ол хем Боваз билен болан затларың барыны айдып берди. 17Соңра Рут: «Боваз маңа „Гайыненең янына элиң бош гитме“ дийип, ине, шу алты галбир арпаны берди» дийди. 18Нагомы: «Гызым, бу ишиң соңуның нәхили болҗакдыгы белли болянча, гарашыбер, чүнки ол бу иши шу гүн битирмән ынҗалмаз» дийди.

#### 4‑нҗи бап


Боваз Рута өйленйәр

1Боваз галаның дервезесиниң агзына гелип отурды. Шол вагт Бовазың: «Ол саңа хас якын хоссардыр»[†] диен адамы гечип барярды. Боваз оны гөрен бадына адыны тутуп: «Бәрик совул, гел, шу ерде отур» дийип, оны янына чагырды. Ол гелип отурды[+].

2Соңра Боваз галаның яшулуларындан[†] он адамы чагырды-да, «Гелиң, янымда отурың» дийди. Олар отурдылар.

3Боваз яңкы якын хоссарына: «Мовап юрдундан ызына гелен Нагомы доганымыз Элимелегиң ер пайыны сатҗак боляр. 4Мен муны бу ерде отуранларың ве халкымың яшулуларының хузурында саңа эшитдирейин дийдим, оны сен сатын ал. Эгер ере эелик эдип билҗек болсаң-а эт, эелик эдип билмеҗек болсаң-да, оны айт, мен бу барада билейин. Себәби онуң иң якын хоссары сенсиң, галыберсе-де, мендирин» дийди. Яңкы якын гарындашы: «Эелик эдерин» дийди[+]. 5Боваз: «Эгер-де сен Нагомының ерини сатын алайсаң, онда моваплы дул аял Рута өйленмели боларсың. Чүнки Рутдан чага дүнйә инсе, шол ер чаганың адына гечер ве өлениң ады дикелдилер» дийди[+].

6Яңкы якын хоссары: «Мен оңа эе чыкып билҗек дәл, эгер эе чыкайсам, онда, өз мирасымы[†] дагадарын, оны сен алай. Мен бейле эдип билҗек дәл» дийди. 7Хайсыдыр бир зада эе чыкыланда я-да ер башга бириниң адына гечириленде, муны макулламак үчин озаллар Ысрайылда шейле дәп барды: тарапларың бири аякгабының бир тайыны чыкарып, бейлекә узадарды[+]. 8Шоңа гөрә яңкы якын хоссары Боваза: «Сениң өзүң сатын алай» дийип, аякгабыны чыкарды.

9Боваз яшулулара, дервезәниң агзындакы адамлара: «Элимелегиң, Килёның ве Махлоның әхли эмләгини Нагомыдан мениң сатын аландыгыма бу гүн сиз шаятсыңыз. 10Шейле хем мерхумың ады өз мирасының үстүнде беркарар болуп, доганларының арасында, догдук меканында онуң ады йитмез ялы, Махлоның аялы, моваплы Руты мен өзүме аяллыга алярын. Сиз муңа шаятсыңыз» дийди[+].

11Дервезәниң агзына үйшен яшулулар ве бейлеки адамлар Боваза йүзленип: «Биз шаятдырыс. Гой, Реб[†] сениң өйүңе гелҗек аялы Рахел ве Лея ялы этсин! Ол икисинден ысрайыл[†] халкы эмеле гелендир. Эфрат уругының арасында сениң дөвлетиң артып, адың Бейтуллахама долсун![+] 12Шу гелниң үсти билен Реббиң саңа берҗек перзентлеринден дөреҗек несил Тамарың Яхуда[†] догруп берен оглы Пересиң несли ялы болсун!» дийдилер[+].


Нагомы шатланяр

13Боваз Рута өйленди. Ол онуң янына гирди; Рут Реббиң мерхемети билен гөврели болды ве бир огул догурды[+].

14Аяллар Нагома: «Реббе алкыш болсун! Ол бу гүн сени хоссарсыз гоймады. Дүнйә инен бу огланың ады Ысрайылда улы хормата эе болсун! 15Ол сениң дурмушыңы тәзеләр. Гарраныңда, ол саңа аркадаянч болар. Сениң үчин еди огулдан хем артык болан бу гелниң саңа огул догруп берди, ол сени сөййәр» дийдилер[+].

16Нагомы чаганы алып, гуҗагына гысды ве оңа энеке болды.

17Гоңшы аяллар чага ат гоюп: «Нагомы үчин бир огул догулды» дийишдилер. Оны Обет дийип атландырдылар. Обет Давудың какасы Йышайың какасыдыр.


Давут патышаның несил дарагты

18-22[•]Пересиң несиллери шулардыр: Пересден Хесрон, Хесрондан Рам, Рамдан Эминадап, Эминадапдан Нахшон, Нахшондан Салмон, Салмондан Боваз, Боваздан Обет, Обетден Йышай, Йышайдан болса Давут дүнйә инди[+][+].

### 1 Шамувел


Гириш

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]


#### Гириш


Шамувел пыгамбер


Биринҗи китап


Шамувел пыгамбер барада ики китап язылып, олар онуң хатырасына атландырыландыр. Худайың ылхамындан долан бу пыгамбер ысрайыл халкының тарыхында гөрнүкли орунларың бирини эелейәр.

Сердарлар дөври тамамланып барярды. Ысрайыл халкы даш-төверекдәки халкларда болшы ялы, өзлерине патыша сайламак исләп, муны Шамувел пыгамберден талап эдйәр. Шамувел пыгамбер гелеҗекки патышаларың олара сүтем этҗекдигини, эмләклерини, огул-гызларыны зорлук билен алҗакдыгыны, өзи үчин ишлемәге меҗбур этҗекдигини халка дуйдуряр. Эмма халк ниетинден дәнмән, өзлерине патыша беллемегини Шамувел пыгамберден талап эдйәр.

Шамувел пыгамбер халкың ислегини битирмек үчин Худая дога-дилег эдйәр. Худай хем оңа Киш оглы Шавулы гөркезйәр. Шейдип, ол ысрайыл халкының илкинҗи патышасы боляр. Эмма Шавул Худайың табшырыкларыны сакламан, Онуң буйрукларына боюн болмансоң, патышалыкдан махрум эдилйәр. Худай онуң дерегине гоюн бакып, гиҗе-гүндиз Худая сежде нагмаларыны айдян песпәл, хошгылав ве батыргай Давут пыгамбери сайлаяр. Ол ысрайыл халкына хүҗүм эдйән пилиштлилериң Җалут атлы пәлваныны еңйәр. Давут Худайың ылхамындан ве гүйҗүнден долуп, ысрайыл халкына гөрлүп-эшидилмедик еңишлер гетирйәр.

Китапда Реббиң Давут пыгамбер билен багланышан әхти барада хем беян эдилйәр. Давут Реббе сежде этмек үчин бир ыбадатхана гурмакчы боляр. Эмма Реб сежде өйүни Давудың оглуның гурҗакдыгыны айдяр. Шейле-де Реб Давудың несил шалыгыны бакы беркарар этҗекдигини вада берйәр.

Мундан башга-да, Давут пыгамбер өкде сазанда болуп, Худая энчеме мезмурлары багыш эдйәр. Бу мезмурлар бизиң гүнлеримизде-де айдыляндыр!

Шамувел пыгамбер Ысрайылың соңкы сердары 1:1–7:17
Шамувел Шавулы Ысрайылың илкинҗи патышасы эдип беллейәр 8:1–12:25
Реб Шавулың патышалыгыны рет эдйәр 13:1–15:35
Шамувел Давуды патышалыга беллейәр 16:1–18:16
Шавул Давуды өлдүрмекчи боляр 18:17–27:12
Шавулың соңкы сөвеши 28:1–31:13

#### 1‑нҗи бап


Шамувел пыгамбер[†] догуляр

1Эфрайым даглыгындакы Раматайымсопым галасында Элкана диен бир адам яшаярды. Эфрайым тиресинден болан бу адам Ерохамың оглы, Элихувың агтыгы, Тохувың човлугы ве Супуң ювлугыды.

2Элкананың Ханна хем-де Пенинна атлы ики аялы барды. Пениннаның чагалары барды, эмма Ханнадан перзент болмаярды. 3Элкана йылың-йылына Хөкмүрован Реббе сежде этмек хем Оңа гурбанлык бермек үчин, Шило галасына гидйәрди. Ол ерде Элийиң Хопны ве Пинехас атлы ики оглы барды. Олар Реббиң руханыларыды.[†][+]

4Элкана хер гезек Шилода гурбанлык беренде, гурбанлык этинден аялы Пенинна хем-де онуң чагаларының херсине бир пайдан берерди[+]. 5Эмма ол Ханна ики пай берерди. Чүнки Реб[†] Ханнаны өнелгесиз эденем болса, Элкана оны сөййәрди. 6Реббиң перзент бермейәндиги себәпли, Ханнаның гүнүси оны ынҗадарды, кемсидерди. 7Бу йылларбойы шейле болды. Хер гезек Реббиң өйүне гиденде, Ханнаның гүнүси онуң дердини гозгаярды.

Бир гүн хем Ханна отурып аглады ве хич зат датмады. 8Әри оңа: «Ханна, сен нәме үчин аглаяң, нәме үчин хич зат иймейәң, нәме үчин бейле хасрат чекйәң? Сениң үчин мен он огулдан-да артык дәлми нәме?!» дийди[+]. 9Олар ийип-ичип боланларындан соң, Ханна еринден туруп, Реббиң хузурына барды. Элий руханы шол вагт Реббиң ыбадатханасының[†] сөесиниң гапдалындакы күрсүде отырды[+]. 10Ханнаның калбы хасратдан долуды. Ол гөзүнден боюр-боюр яш дөкүп дуршуна, Ребден дилег этди. 11Ол шейле касам этди: «Эй, Хөкмүрован Реб, Өз гырнагыңың чекйән хасратына назар сал, оны ятла. Өз гырнагыңы гөзден салма-да, гайтам, оңа бир огул бер, мен оны Саңа өмүрлик назыр[*] эдейин, онуң келлесине пәки дегмез»[+].

12Ханна Реббиң хузурында узак вагт дилег эденсоң, Элий онуң агзына середип отырды. 13Ханна ичинден дилег эденсоң, онуң сеси эшидилмән, диңе додаклары гымылдаярды. Шоңа гөрә Элий оңа серхошдыр өйтди. 14Элий оңа: «Хачана ченли бейдип, энтирекләп йөрҗек? Бар, серхошлыкдан ачылансоң гел» дийди.

15Ханна оңа: «Ёк, агам, мен серхош дәл, мен ярым гөвүн бир бичәре. Мениң чакыр-шерапдан ичен задым ёк. Мен диңе Реббиң хузурында ичими дөкйән. 16Гырнагыңа ярамаз аялдыр өйтме. Мен аҗы гам-гуссадан ве гайгы-хасратдан яңа дилег эдйәрин» дийип җогап берди. 17Элий оңа: «Бар, аркайын өйүңе гайдыбер, гой, Ысрайыл[†] Худайы[†] дилегиңи кабул этсин» дийди. 18«Өз гырнагыңа мерхемет эт!» дийип, Ханна өз ёлуна гитди. Соңра ол нахарланды. Ол инди гамгын дәлди[+].

19Эртеси ирден туруп, олар Реббе сежде этдилер, соңра ызларына гайтдылар ве Рамадакы өз өйлерине доланып гелдилер. Элкана өз аялы Ханна янашды; Реб онуң дилегини кабул этди. 20Шейлеликде, Ханна гөврели болуп, бир огул догурды. «Мен муны Ребден диләп алдым» дийип, ол оглуның адына Шамувел[*] дакды.


Ханна Шамувели Реббе багыш эдйәр

21Онуң әри Элкана тутуш машгаласы билен ене йыллык гурбанлыгыны бермек үчин хем-де берен вадасыны ерине етирмек үчин, Шило гитмекчи боланда, 22Ханна бу гезек онуң билен гитмеди. Ол адамсына: «Сүйтден айрыландан соң, мен чаганы Реббиң хузурына алып барарын, ол шол ерде өмүрлик галар» дийди. 23Элкана оңа: «Боляр, гөзел гөвнүң, чагаң сүйтден айрылянча гарашай. Гой, Реб сениң вадаңы[*] амала ашырсын!» дийди. Шунлукда, Ханна өйде галып, чаганы сүйтден айырянча, оңа серетди.

24Чаганы сүйтден айрандан соң, үчяшар өкүз[*] бир батман ун ве бир тулум шерап билен билеликде Ханна оны Шило галасына Реббиң өйүне гетирди; чага энтек яшды. 25Бир өкүзи гурбанлык беренлеринден соң, олар чаганы Элийиң янына алып бардылар. 26Ханна Элийә йүзленип: «Эй, агам, өмрүң узак болсун! Мен шу ерде хузурыңда дуруп, Ребден дилег эден аял. 27Ине, шу чага үчин дилег эдипдим. Реб мениң дилегими кабул этди. 28Шоңа гөрә мен оны Реббе берйәрин. Гой, ол тә өмри өтйәнчә, Реббиң хызматында болсун» дийди.

Соңра ол шол ерде Реббе сежде этди.

#### 2‑нҗи бап


Ханна Реббе алкыш айдяр

1Онсоң Ханна Реббе дилег этди:

«Реб[†] калбымы шатлыга беследи,
Реб билиме кувват берди.
Сениң халас эдениң үчин, мен шадыян!
Душманларымың үстүнден гүлйән[+].
2Реб мукаддесдир,[†] Оңа тай болмаз,
Ондан гайры Худай[†] болмаз,
бизиң Худайымыз дей Гая болмаз[+].
3Буйсанчдан долы сөзлерден эл гөтер.
Улумсылык билен геп урма,
чүнки әхли иш Реббе аяндыр.
Хеммесине казылык эдйән Шолдур.
4Гүйчлүлериң яйы дөвүлди,
эҗизлере кувват гелди[+].
5Доклар бир дөвүм чөрек үчин гүнлүкчи болдулар,
ачлар болса дойдулар.
Өнелгесиз аял еди чага догурды,
көп чагалы аял перзентсиз галды[+].
6Өлдүрйәнем Ребдир,
дирелдйәнем Ребдир.
Өлүлер дүнйәсине[†] индерйәнем,
чыкарянам Ребдир[+].
7Гедай гойянам, баядянам Ребдир,
песелдйәнем, бейгелдйәнем Ребдир[+].
8Реб гарыбы аяк астындан гөтерйәр,
мәтәҗи сердарларың[†] хатарына гошяр,
зибилханадан чыкарып,
Реб оны хеззет тагтында отурдяр,
чүнки Ериң сүтүнлери Реббиңкидир,
дүнйәни шоларың үстүнде бина эден Олдур[+].
9Вепадарларыны Өз пенасында саклар Ол.
Эмма бетниетлери зулматда йитирим эдер.
Чүнки адам өз гүйҗи билен мәкәм дәл[+].
10Парчаланҗакдыр Реббиң гаршысына чыканлар.
Оларың гаршысына Гөкде Ол награ дартар.
Земиниң чар күнҗүнде Реб хөкүм эдер.
Ол Өз патышасына гүйч-кувват берер,
Өз сечип-сайлан патышасына еңиш гетирер»[+].


11Соңра Элкана өйүне – Рама доланды. Шамувел болса Реббе гуллук этмек үчин, Элий руханының[†] янында галды.


Элийиң ярамаз огуллары

12Элийиң огуллары руханы болсалар-да, ярамаздылар. Олар Ребби сыламаярдылар,[+] 13халкың өңүнде өз руханылык борчларына бипервай гараярдылар. Кимдир бири гурбанлык беренде, Элийиң огулларының хызматкәри элине үч дишли чаршак алып гелерди-де, 14оны газан болса газана, пити болса питә, таба болса таба, окара болса окара сокарды-да, чаршага иленини алып, рухана берерди. Олар садака[†] бермек үчин Шило гелйән ысрайылларың әхлиси бабатында шейле эдйәрдилер. 15Үстесине-де, гурбанлык малың ягы хениз якылманка, руханының хызматкәри садака берйәниң янына барып, оңа: «Рухана говурмалык эт бер. Ол сениң бишен этиңи нәме этсин, оңа чиг эт герек» диерди. 16Эгер кимдир бири: «Этиң ягы янянча сабыр эт, соң герегиң эт болсун» дийәйсе, онда ол оңа: «Ёк, эти хәзир бер, ёгсам зор билен аларын» диерди[+]. 17Шунлукда, Реббиң хузурында буларың гүнәси җуда агырды. Себәби олар Реббе ниетленен садаканы хорматламаярдылар, оны әсгермейәрдилер.

18Шамувел Реббиң хузурында хызмат эдйәрди. Ол непис зыгыр матадан тикилен эфот гейип гезйәрди. 19Эҗеси онуң өзүне лайык эдип дон тикип, хер йыл адамсы билен биле гурбанлык бермәге геленде, оны Шамувеле берерди. 20Гайтҗак боланларында: «Реббиң хызматына багыш эден оглуңың өвезини долар ялы, гой, Реб саңа шу аялдан ене зүрятлар берсин» дийип, Элий Элкана хем-де онуң аялына ак пата[†] берерди. Соңра олар өйлерине доланардылар. 21Хава, Ханнаны Реб ене-де ялкады: Ханнаның үч оглы, ики гызы болды. Шамувел болса Реббиң хузурында өсүп улалярды[+].

22Элий җуда гаррапды. Өз огулларының ысрайыллар билен нәхили дарашяндыкларыны, оларың Реббе йүз тутулян чадырың[†] гапысында хызмат эдйән аяллар билен ятяндыкларыны ол эшитди[+]. 23Ол огулларына шейле дийди: «Бу нәме этдигиңиз болды? Тутуш халк сизиң ярамаз ишлериңиз хакында гүррүң эдйәр. 24Бейтмәңиз боланок, огулларым! Реббиң халкындан мениң эшидйән хабарым говы дәл. 25Эгер адам адамың гаршысына гүнә этсе, Худай олара аралыкчы болар. Эмма адам Реббиң гаршысына гүнә этсе, онда оны ким горар?» Эмма Элийиң огуллары өз какасының сөзүне гулак асмадылар, чүнки Реб олары өлдүрмеги йүрегине дүвүпди[+]. 26Яшаҗык Шамувел болса Реббиң ве адамларың сөйгүсини газанып, яш бабатда-да, пәхим-пайхас бабатда-да гүнүни санап өсйәрди[+].


Элийиң машгаласына гаршы пыгамберлик[†]

27Бир гүн бир пыгамбер Элийә шейле хабар гетирди: «Хава, Реб саңа шейле диййәр: „Ата-бабаң Харун ве онуң машгаласы Мүсүрде фараоның[†] гуллары болан вагтлары, Мен Харуна Өзүмиң гудратымы гөркезипдим[+]. 28Мениң руханым болуп, гурбанлык сыпамың[†] үстүне чыкып, якымлы ыслы түтетги[†] якып, Мениң хузурымда эфот геер ялы, Ысрайылың әхли тирелериниң ичинден Мен оны сайладым. Ысрайыллар тарапындан берлен якма гурбанлыкларындан[†] пай алмага диңе сениң атаңың неслине ругсат бердим[+]. 29Инди нәме үчин сиз Мениң буйран гурбанлыкларыма ве садакаларыма гөз дикйәрсиңиз? Нәме үчин сен, Элий, халкым Ысрайылың садакаларының иң сайлама ерлери билен өзүңизи семретҗек болуп, өз огулларыңы Менден артык хорматлаярсың?“ 30Шонуң үчин хем Ысрайыл[†] Худайы Реб шуны айдяр: „Сениң өз неслиң-де, ата-бабаңың несли-де хемишелик Мениң хузурымда гезер дийип, Мен өң сөз берипдим. Эмма инди Мен-Реб муны айдяндырын: гайтмышым болсун, чүнки Мен Өзүми сыланы сыларын, әсгермезлик эдени болса рысва эдерин[+]. 31Шунлукда, сизиң ве сизиң ата-бабаларыңызың ганатыны гырҗак гүнлерим узакда дәл – сизден догланларың хич бирине узак өмүр миессер этмез[+]. 32Ысрайыла эдилҗек ягшылыклара гөрипчилик билен середерсиңиз. Сизиң неслиңиз хич вагт узак өмүр сүрмез. 33Араңызда гурбанлык сыпамдан махрум эдилмедик диңе бир адамы дири галдырарын; ол хем сизи агламакдан гөзлериңизи көр, багрыңызы ган эдер. Тутуш эркек неслиңиз җуванлыкда өлер. 34Сениң ики оглуң Хопны билен Пинехасың башына дүшҗек иш – оларың икисиниң-де бир гүнде өлмеги саңа бир аламат болар[+]. 35Мен Өзүме гөвнүмден турҗак ве писиндим отурҗак ишлери этҗек вепадар бир руханы сайларын. Мен онуң неслини эбедилешдирерин, ол өмүрбакы Мениң сечип-сайлан патышамың хузурында гезер[+]. 36Хава, сениң аман галанларың: ‘Бир дөвүм чөрек тапарым ялы, маңа Өз руханыларыңың арасындан иш бер’ дийип, гара шай я-да бир дөвүм чөрек үчин дыза чөкүп, оңа ялбарарлар“».

#### 3‑нҗи бап


Реб[†] Шамувеле гөрүнйәр

1Етгинҗек Шамувел Элийиң янында Реббиң хузурында хызмат эдйәрди. Ол гүнлер Реббиң сөзи сейрек гелерди, Ребден гелйән ылхамлар азды[+]. 2Шейле гүнлериң биринде чөңңерен гөзлери билен оңлы сайгармаян Элий өз дүшегинде ятырды. 3Шамувел хем Худайың[†] сандыгының сакланян ери болан Реббиң ыбадатханасында[†] ятырды. Худайың чырасы хениз сөнмәнди. 4-5Бирден Реб: «Шамувел! Шамувел!» дийип, оны чагырды. Шамувел: «Лепбей!» дийип сесленди-де, Элийиң янына ылгады. Ол барып: «Ине, мен гелдим» дийди. Эмма Элий оңа: «Мен сени чагырамок ахырын, бар, ятыбер» дийди. Шамувел гидип ятды.

6Реб: «Шамувел!» дийип, оны ене чагырды. Шамувел ене турды-да, Элийиң янына барып, оңа: «Ине, мен гелдим» дийди. Эмма Элий оңа ене: «Мен сени чагырамок ахырын, оглум, бар, ятыбер» дийди. 7Шамувел хениз Ребби якындан танамаярды, Реббиң сөзи Шамувеле энтек аян болманды.

8Реб Шамувели үчүнҗи гезек чагырды. Ол ене-де турды-да, Элийиң янына барып, оңа: «Ине, мен гелдим» дийди. Шондан соң огланы Реббиң чагыряндыгына Элий дүшүнди. 9Шоңа гөрә Элий Шамувеле: «Бар, ятыбер. Эгер Ол сени ене чагырайса, Оңа: „Я Реб, айдыбер, гулуң диңлейәр“ дийип җогап берерсиң» дийди. Шамувел ене-де барып, өз еринде ятды.

10Реб гелип, ол ерде дурды ве: «Шамувел! Шамувел!» дийип, ене өңкүлери ялы оны чагырды. Шамувел: «Я Реб, айдыбер, гулуң диңлейәр» дийип җогап берди. 11Реб Шамувеле шейле дийди: «Хава, Ысрайылда эшидениң инини титретҗек бир иш эдерин[+]. 12Элийиң неслине гаршы айданларымың әхлисини шол гүн берҗай эдерин. 13Онуң неслини эбедилик җезаландырҗакдыгымы Мен оңа айдыпдым. Чүнки ол огулларының Маңа дил етирендиклерини билип хем, олары бу ишден сакламады. 14Шоңа гөрә Элийиң машгаласының гүнәси гурбанлык билен-де, садака[†] билен-де хич вагт ювулмаз дийип, Мен онуң неслине гаршы ант ичдим».

15Шамувел даң атянча ятды. Соңра туруп, Реббиң өйүниң гапыларыны ачды. Шамувел бу гөрен гөрнүшини[†] Элийә дуйдурмакдан горкярды. 16Эмма Элий: «Шамувел, оглум» дийип, оны янына чагырды. Шамувел: «Ине, мен гелдим» дийип җогап берди. 17Элий Шамувеле: «Ол саңа нәме дийди? Менден яшырма. Онуң айданларының екеҗесини менден гизләйсең, гой, Худай саңа-да шоны, хатда ондан-да бетерини гөркезсин» дийди[+]. 18Шондан соң Шамувел хич зады гизлемән, хеммесини болшы ялы Элийә гүррүң берди. Элий: «Ол Ребдир, гой, Ол Өз халаныны этсин» дийди[+].

19Шамувел улалярды. Онуң айданларының әхлиси хакыкат йүзүнде берҗай болярды, чүнки Реб онуң биленди[+]. 20Шамувелиң Реббиң ынамдар пыгамберидигини[†] Дандан Беершеба ченли бүтин Ысрайыл[†] билди[+]. 21Реб сөзи аркалы Өзүни Шамувеле Шилода аян эденден соң, Ол ене-де шол ерде гөрүнмегини довам этдирди.

#### 4‑нҗи бап

1Шамувелиң сөзи тутуш Ысрайыла етди.


Әхт сандыгы[†] элден гидйәр

Шонда ысрайыллар пилиштлилере[†] гаршы баш гөтердилер. Ысрайыллар Эбенезерде, пилиштлилер болса Апекде дүшелге гурдулар. 2Пилиштлилер ысрайылларың гаршысына сөвешмек үчин, хатара дүзүлдилер. Сөвеш яйбаңланып, ысрайыллар пилиштлилерден еңилдилер. Пилиштлилер сөвеш мейданында оларың дөрт мүң чемеси адамыны өлдүрдилер. 3Гошун дүшелгә гайдып геленде, Ысрайылың яшулулары[†] шейле дийдилер: «Нәме үчин Реб[†] бизи пилиштлилер билен сөвешде еңлише сезевар этдикә? Гелиң, Реббиң Әхт сандыгыны Шилодан шу ере алып гелелиң. Гой, ол бизиң арамызда болуп, бизи душманың элинден халас этсин»[+]. 4Олар Шило бирнәче адам иберип, керупларың[†] ёкарсында тагт гуран Хөкмүрован Реббиң Әхт сандыгыны гетирдилер. Элийиң огуллары Хопны билен Пинехас хем Худайың[†] Әхт сандыгының янындадылар[+]. 5Реббиң Әхт сандыгы дүшелгә гетириленде, әхли ысрайыллар шейле бир гыгырышдылар велин, оларың гыкылыгындан яңа хатда ер сарсды. 6-7Пилиштлилер бу гыкылыгы эшидип: «Еврейлериң[†] дүшелгесиндәки бу гыкылык нәмәниң аламатыка?» дийшип геңиргенишдилер. Ысрайылларың дүшелгесине Реббиң сандыгының гетирилендигини биленлеринде болса, олар горкуп, шейле дийдилер: «Оларың дүшелгесине худайлар гелипдир. Дат бизиң гүнүмизе! Бу өң гөрлүп-эшидилен зат дәл ахырын. 8Дат бизиң гүнүмизе! Бу кувватлы худайларың элинден ким бизи халас эдип билер? Хер хили бела-бетерлер билен булар чөлде мүсүрлилере гөз гөркезен худайлар ахырын. 9Эй, пилиштлилер, еврейлериң өз гапыңызда гул болушлары ялы, сизиң хем оларың гапысында гул боласыңыз гелмейән болса, гайрата галың, мерт болуң! Олар билен мерт дуруп сөвешиң!»[+] 10Шондан соң пилиштлилер хүҗүме гечдилер. Ысрайыллар еңлип, дыр-пытрак болуп, өйли-өйүне гачдылар. Улы гыргынчылык болды, ысрайылларың отуз мүң пыяда эсгерини өлдүрдилер. 11Худайың сандыгы элден гитди, Элийиң огуллары Хопны билен Пинехас хем өлдүрилди[+]. 12Беняминлерден бири гачып, сөвеш мейданындан чыкды ве шол гүнүң өзүнде Шило гелди. Ол якасыны йыртып, башындан гум соврупды[+]. 13Ол геленде, Элий ёлуң угрундакы күрсүсинде гөзлерини зордан ёла дикип отырды, чүнки Худайың сандыгының алнып гидилмеги онуң йүрегини элендирйәрди. Яңкы адам гала гирип, болан ваканы хабар беренде, тутуш гала эңреди. 14Элий бу зензеләни эшидип: «Бу галмагал нәмекә?» дийди. Ол адам гыссанмач гелип, Элийи хабардар этди. 15(Шол вагт Элий тогсан секиз яшындады, онуң чөңңелен гөзлери оңлы сайгармаярды.)[+] 16Яңкы адам Элийә: «Мен сөвеш мейданындан гелйәрин. Мен ол ерден шу гүн гачып гайтдым» дийди. «Нәме болды, оглум?» дийип, Элий ондан сорады. 17«Ысрайыл[†] пилиштлилерден гачды, халк гырылды, огулларың Хопны билен Пинехас душман элинден өлди, Худайың сандыгы элден гитди» дийип, хабар гетирен адам җогап берди. 18Худайың сандыгы агзалан бадына, Элий отуран күрсүсинден чиң арканлыгына дервезе тарапа агып гайтды. Ол гарры хем агыр гөвре болансоң, бойны омрулып җан берди. Ол Ысрайыла кырк йыллап сердарлык[†] этди. 19Онуң гелни – Пинехасың аялы айы-гүни етик гөврелиди. Худайың сандыгының элден гидендиги, гайынатасыдыр адамсының-да өлендиги барадакы хабары эшиденде, ол гөвресиндәки чаганы догурды, эмма ол бургы агырысына дөз гелип билмеди. 20Ол демини санап ятырка, янындакы аяллар оңа: «Горкма, оглуң болды» дийдилер. Эмма ол булара не үнс берди, не-де җогап[+]. 21Худайың сандыгы элден гиденсоң, гайынатасыдыр адамсы-да өленсоң, «Ысрайылдан шөхрат[†] гитди» дийип, ол оглуның адына Икабот[*] дакды. 22Ол: «Ысрайылдан шөхрат гитди, чүнки Худайың сандыгы элден гитди» дийди[+].

#### 5‑нҗи бап


Әхт сандыгы[†] пилиштлилериң[†] элинде

1Худайың[†] сандыгыны эле саланларындан соң, пилиштлилер оны Эбенезерден Ашдода гетирдилер[+]. 2Соңра пилиштлилер Худайың сандыгыны Дагон[†] бутханасына салып, оны Дагон бутуның янында гойдулар[+]. 3Ашдотлылар эртеси ирден туруп гөрселер, Дагон буты Реббиң сандыгының өңүнде йүзин дүшүп ятан экен. Олар буты галдырып, ене өз еринде отуртдылар[+]. 4Олар эртеси ирден туруп гөрселер, Дагон буты ене Реббиң сандыгының өңүнде йүзин дүшүп ятан экен. Бу сапар Дагоның келлеси хем-де ики эли дөвлүп, босагада ятырды, онуң диңе гөвреси абат галыпды[+]. 5(Дагон руханыларының[†] хем-де Дагоның Ашдотдакы бутханасына гелйәнлериң хәли-хәзире ченли-де бутхананың босагасыны басмазлыклары шондан галды.)[+]

6Реб[†] ашдотлылары ве Ашдодың чәклеринде яшаян халкы агыр җезаландырды, олары горкузды; эндамларына чыкув чыкарып, олары ховсала салды ве башларындан айылганч күлпет индерди. 7Ашдотлылар болан ваканы гөрүп: «Ысрайыл[†] Худайының сандыгыны бу ерде мундан артык сакламалың, чүнки Ол бизе-де, худайымыз Дагона-да җуда ёвузлык билен гөз гөркезйәр» дийдилер. 8Шейлеликде, олар чапарлар гөндерип, әхли пилиштли ханлары йыгнадылар ве: «Ысрайыл Худайының сандыгыны нәме этсеккәк?!» дийип, олара сала салдылар. Олар: «Сандык Гат галасына әкидилсин» дийдилер. Шейдип, олар Ысрайыл Худайының сандыгыны Гат галасына гетирдилер. 9Эмма олар оны бу ере гетиренлеринден соң, Реб бу гала хем гөз гөркезди, галаны айылганч ховсала гаплап алды. Галаның илатының улудан-кичә әхлисиниң эндамына чыкув чыкарып, Реб олары ёвузлык билен җезаландырды. 10Шондан соң олар Ысрайыл Худайының сандыгыны Экрона ибердилер. Эмма Худайың сандыгы Экрона гетириленде, бу ериң халкы: «Ысрайыл Худайының сандыгыны өзүмизи-де, халкымызы-да гыргына бермек үчин гетирдилер-эй!» дийип багырышдылар. 11Шол себәпден, олар чапарлар гөндерип, әхли пилиштли ханлары йыгнадылар ве: «Ысрайыл Худайының сандыгыны бу ерден чыкарып, өз ерине иберелиң, гой, ол бизи хем, халкымызы хем хеләк этмесин» дийдилер. Себәби тутуш галаны айылганч ховсала гаплап алыпды. Реб олары җуда агыр җезаландырды. 12Аман галанлара чыкув чыкды. Галаның илатының ахы-наласы асмана гөтерилди.

#### 6-нҗы бап


Әхт сандыгы[†] гайдып гелйәр

1Реббиң сандыгы еди айлап пилиштлилериң[†] юрдунда болды. 2Шондан соң пилиштлилер руханылардыр[†] палчылары чагырып, олара: «Реббиң сандыгыны нәме этсеккәк? Оны өз меканына нәхили гайтармалыдыгыны бизе айдың» дийдилер. 3Олар: «Эгер сиз Ысрайыл[†] Худайының[†] сандыгыны ызына гайтармакчы болсаңыз, онда оны бош гойбермәң, Худая язык гурбанлыгыны бериң. Шонда сиз беладан гутуларсыңыз ве Онуң нәме себәпден өзүңизи ызыны үзмән җезаландырандыгына гөз етирерсиңиз» дийдилер[+]. 4Пилиштлилер: «Биз Оңа нәдип язык гурбанлыгыны бермели?» дийип, олардан сорадылар. Олар шейле җогап бердилер: «Пилиштли ханларың санына гөрә бәш саны чыкувың, бәш саны-да сычаның алтындан шекилини ясаң. Чүнки бу бела сизиң өзүңизе-де, ханларыңыза-да дең дереҗеде дегишлидир. 5Шоңа гөрә эндамыңыза чыкан чыкувларың хем-де юрдуңыза гыргынчылык гетирен сычанларың алтындан шекиллерини ясап, Ысрайылың Худайыны шөхратландырың;[†] шейтсеңиз, белки, Худай сизден, сизиң худайларыңыздан ве юрдуңыздан эл чекер. 6Нәме үчин сиз мүсүрлилериң ве фараоның[†] эдиши ялы доңйүреклик эдйәрсиңиз? Тә ысрайыллара Мүсүрден чыкмага ыгтыяр берйәнчәлер, оларың нәхили аңкасыны ашырандыгыны ядыңыздан чыкармаң[+]. 7Инди тәзе араба хем-де хениз боюнтырык салынмадык ики саны сагынлык сыгыр тапың-да, олары араба гошуң. Сыгырларың гөлелерини болса, оларың янындан айрып, дөледе саклаң[+]. 8Реббиң сандыгыны шол арабада ерлешдириң; язык гурбанлыгы хөкмүнде Реббе иберйән алтын шекиллериңизи хем гута салып, онуң гапдалында гоюң. Соңра оны ёла салың, гой, ол өз угруна гитсин. 9Йөне оңа гөзегчилик эдиң. Эгер ол өз меканына барян ёл билен – Бейтшемешиң ёлы билен гитсе, онда бу айылганч бетбагтчылыгы бизиң башымыза Реббиң салдыгыдыр, эмма ол шол ёлдан гитмесе, онда бу ишде Онуң элиниң ёклугыдыр, мунуң төтәнлик болдугыдыр».

10Адамлар айдылышы ялы этдилер: ики саны сагынлык сыгыр тапып, олары араба гошдулар. Оларың гөлелерини болса дөлә габап гойдулар. 11Реббиң сандыгыны хем-де алтындан ясалан сычандыр чыкув шекиллери салнан гутыны пилиштлилер араба йүкледилер. 12Сыгырлар сага-сола совулҗак болман, гөни Бейтшемеше барян улы ёл билен молашып гитдилер. Тә Бейтшемешиң арачәгине ченли пилиштли ханлар оларың ызындан галмадылар. 13Шол вагт бейтшемешлилер җүлгеде бугдай оруп йөрдүлер. Реббиң сандыгына гөзлери дүшенде, олар бегендилер. 14Бейтшемешли Ешуваның экин мейданындакы уллакан дашың янында араба тогтады. Олар арабаның агачларыны дөвүшдирип, одун этдилер-де, сыгырлары союп, Реббе якма гурбанлык бердилер. 15Левилер[†] Реббиң сандыгыны хем-де онуң янындакы алтын шекиллер салнан гутыны арабадан дүшүрип, шол уллакан дашың үстүнде гойдулар. Шол гүн бейтшемешлилер Реббе якма ве бейлеки гурбанлыклары[†] бердилер. 16Пилиштлилериң бәш ханы бу ваканы гөзи билен гөрди. Олар шол гүн Экрона доланып гелдилер.

17Пилиштлилериң Реббе язык гурбанлыгы хөкмүнде иберен алтындан ясалан чыкув шекиллериниң бири Ашдот үчин, бири Газа үчин, бири Ашкелон үчин, бири Гат үчин, ене бири болса Экрон галалары үчиндир[+]. 18Алтындан ясалан сычан шекиллери болса пилиштлилериң бәш ханы тарапындан доландырылян берк галаларың ве оларың төверегиндәки обаларының санына гөрә иберилди. Үстүнде Реббиң сандыгы гойлан уллакан даш бейтшемешли Ешуваның экин мейданында шу гүне ченли дур.

19Әхт сандыгының ичине середендиклери үчин, Реб[†] бейтшемешлилери өлдүрди. Халкың ичинден Ол етмиш адамы[*] өлдүрди. Халк матам тутды, чүнки халкы Реб гырыпды[+].

20Бейтшемешлилер: «Реббиң, ягны бу мукаддес[†] Худайың өңүнде дуруп билҗек бармы нәме?! Ол бизден эл чекер ялы, биз сандыгы киме ёлласаккак?» дийишдилер. 21Соңра: «Пилиштлилер Реббиң сандыгыны ызына иберипдирлер. Гелиң-де, оны алып гидиң» диен хабар билен олар Кирятегарыма чапар гөндердилер[+].

#### 7‑нҗи бап

1Шондан соң кирятегарымлылар гелип, Реббиң сандыгыны алып гитдилер. Олар оны депәниң үстүнде яшаян Абынадабың өйүне гетирдилер ве онуң оглы Элгазары Реббиң сандыгына гөзегчилик этмәге багыш этдилер[+].


Шамувел Ысрайыла сердарлык[†] эдйәр

2Сандык узак вагтлап – йигрими йыла голай Кирятегарымда галды. Шол арада тутуш ысрайыл[†] халкы Реббе налыш этди. 3Ахыры бир гүн Шамувел тутуш Ысрайыл неслине йүзленип, шейле дийди: «Эгер сиз бүтин калбыңыз билен Реббе доланмакчы болсаңыз, онда Ашторет[†] ве бейлеки кесеки худайларыңыздан[†] гечиң, өзүңизи Реббе бүтинлей багыш эдиң ве диңе Оңа гуллук эдиң. Шейтсеңиз, Ол сизи пилиштлилериң[†] элинден халас эдер»[+]. 4Шондан соң ысрайыллар Багал[†] ве Ашторет бутларыны терк эдип, диңе Реббе гуллук этдилер[+].

5Шамувел олара: «Хеммәңиз Миспада йыгнанышың, мен ол ерде сиз үчин Реббе дилег этҗек» дийди[+]. 6Олар Миспада йыгнанышдылар. Олар гуюдан сув чекип, оны Реббиң хузурында ере дөкүп: «Биз Реббиң өңүнде гүнә газандык» дийип, шол гүн агыз бекледилер. Шейдип, Шамувел Миспада ысрайыллара сердар болды[+].

7Ысрайылларың Миспада топланышандыгыны эшиден пилиштли ханлар олара гаршы баш гөтердилер. Ысрайыллар муны эшидип, ховсала дүшдүлер. 8Олар Шамувеле: «Худайымыз Реббе биз үчин дилег этмәңи гойма, Ол бизи пилиштлилериң элинден халас этсин» дийип йүзлендилер. 9Шамувел хениз отукмадык бир гузыны Реббе башбүтин якма гурбанлык берди. Соң ол Ысрайыл үчин Реббе перят этди; Реб[†] оңа сесленди[+]. 10Шамувелиң Реббе якма гурбанлык берйән вагты, ысрайылларың үстүне чозмак үчин, пилиштлилер оларың алкымына гелдилер. Эмма Реб ол гүн гүңлеч сес эдип, пилиштлилери алҗыраңңылыга салды; олар ысрайыллардан еңлип гачдылар[+].

11Ысрайыллар Миспадан чыкып, пилиштлилери Бейткарың этегине ченли ковалап, олары гырдылар. 12Шамувел бир дашы алып, оны Миспа билен Шениң арасында дикелдип гойды ве «Реб бизе шу гүне ченли ярдам этди» дийип, ол шол ери Эбенезер[*] дийип атландырды[+].

13Шейлеликде, пилиштлилер боюн эгдирилди ве шондан соң гайдып олар ысрайыл топрагына аяк секмедилер. Тә Шамувел дүнйәден өтйәнчә, Реббиң голы пилиштлилериң гаршысына болды. 14Пилиштлилер ысрайыллардан басып алан галаларыны – Экрондан Гата ченли аралыкдакы галаларың әхлисини ызына гайтарып бердилер. Ысрайыллар өз топрагыны пилиштлилерден азат этдилер. Ысрайыл билен аморларың[†] арасында асуда дурмуш беркарар болды.

15Шамувел өмри өтйәнчә, Ысрайыла сердар болды. 16Ол йылың йылына Бейтеле, Гилгала, Миспа айланып, шол ерлерде Ысрайылы доландырарды. 17Ол соңра өзүниң Рамадакы өйүне гайдып, шол ерден хем Ысрайыла сердарлык этди. Ол Рамада Реббе гурбанлык сыпасыны[†] гурды.

#### 8‑нҗи бап


Халк патыша ислейәр

1Шамувел гаррап, яшы бирчене барансоң, өз огулларыны Ысрайыла сердар[†] гойды. 2Онуң улы оглуның ады Ёвел, кичисиниң ады болса Абыяды. Олар Беершебаның сердарыдылар. 3Шамувелиң огуллары өз какасының ёлундан гитмедилер; гайтам, диңе баямагың гамыны ийдилер, пара алдылар, адалатдан йүз дөндүрдилер[+].

4-5Ысрайылың әхли яшулулары[†] йыгнанышдылар ве Рамада отурян Шамувелиң янына барып: «Инди сениң-ә яшың бирчене барды, огулларың болса сениң ызыңы тутмадылар. Шоңа гөрә, бейлеки миллетлерде[†] болшы дей, үстүмизден хөкүмдарлык эдер ялы, бизе-де бир патыша белле» дийип, оңа йүз тутдулар[+].

6Ысрайыл[†] яшулуларының: «Бизе хөкүмдарлык эдер ялы патыша белле» диен сөзи Шамувеле ярамады. Шамувел Реббе дилег этди. 7Реб[†] Шамувеле шейле сесленди: «Халкың сөзүни соңуна ченли диңле. Чүнки олар сени дәл-де, Мениң өзлериниң патышасы болмагымы инкәр этдилер. 8Өзлерини Мүсүрден алып чыкан гүнүмден бәри олар Менден йүз өврүп, кесеки худайлара[†] ыбадат эдип гелйәрлер. Инди олар сен бабатда хем шейле этмегиң күл-күлүне дүшүпдирлер. 9Сен инди олара гулак ас, йөне өз үстлеринден хөкүм сүрҗек патышаның йөретҗек дүзгүнлеринден олары мазалы хабардар эт».

10Шамувел Реббиң сөзлерини өзүнден патыша талап эденлериң дыкгатына етирди. 11Ол булара шейле дийди: «Сизиң үстүңизден хөкүм сүрҗек патыша огулларыңызы гошунда гуллук этмәге меҗбур эдер: оларың кәбирлери сөвеш арабаларының сүрер, кәбирлери болса шаның сөвеш арабаларың өңүнден ылгар[+]. 12Ол өзи үчин мүңбашылар ве эллибашылар белләр. Кимсине өз ерлерини агдардар, хасылыны йыгнадар, кимсине болса, уруш энҗамларыны ве өз сөвеш арабаларының шайларыны ясадар. 13Гызларыңызы алып, атыр ясадар, ашпез эдер, чөрек биширдер. 14Ша сизиң иң сайлама ерлериңизи, үзүмчиликлериңизи, зейтун багларыңызы элиңизден алып, өз хызматкәрлерине берер[+]. 15Өз гошунбашыларыдыр хызматкәрлерине бермек үчин, галла хем-де үзүм хасылыңызың ондан бир бөлегини элиңизден алар. 16Ол сизи гул-гырнаксыз гояр, иң сайлама мал-гараларыңызы[*] ве эшеклериңизи алып, олары өз хаҗатлары үчин уланар. 17Доварларыңызың-да ондан бирини алар, өзүңиз болса онуң гулуна өврүлерсиңиз. 18Шонда сиз өз сайлап-сечен патышаңызың элинден дады-перят эдерсиңиз. Эмма ол гүн Реб сизиң дадыңыза етишмез»[+].

19Барыбир халк Шамувелиң сөзүне гулак асмады. Олар: «Ёк! Бизде патыша болсун! 20Шейдип, биз хем бейлеки миллетлере меңзәрис. Бизиң үстүмизден патышамыз хөкмүрованлык эдер, өңүмизе дүшер, урушларымызда бизе баш болар» дийдилер. 21Шамувел халкың әхли айданыны диңледи ве эшиденлерини Реббиң дыкгатына етирди. 22Реб Шамувеле: «Диенлерини эт-де, олара бир патыша белле» дийди. Шамувел ысрайыллара: «Барың, хер ким өз галасына гайтсын» дийди.

#### 9-нҗы бап


Шавул Шамувеле душяр

1Бенямин тиресинден Киш атлы бир бай адам барды. Ол Абыелиң оглы, Серорың агтыгы, Бекорадың човлугы, Апыяның ювлугыды[+]. 2Онуң Шавул атлы яш хем гөрмегей бир оглы барды. Ысрайылда бой-сырат бабатда оңа тай ёкды; бейлекилер онуң эгнинденди. 3Бир гүн Шавулың какасы Киш өз уркачы эшеклерини йитирди. Ол Шавула: «Хызматкәрлерден бирини яныңа ал-да, эшеклериң гөзлегине чык» дийди. 4Олар Эфрайым даглыгының ве Шалыша топрагының ичинден гечдилер, йөне олар эшеклери тапмадылар. Соңра олар Шагалым топрагының ичинден гечдилер, йөне ол ерден хем эшеклер тапылмады. Онсоң олар бенямин топрагының ичинден гечдилер, йөне эшеклерден дерек тапып билмедилер[+]. 5Олар Суп топрагына етенлеринде, Шавул янындакы хызматкәрине: «Ызымыза гайдалы, ёгсам, какам эшеклере дерек бизи гайгы эдип башлар» дийди. 6Хызматкәр оңа шейле җогап берди: «Ине, шу галада сылаг-хорматлы бир Худайың[†] адамы бар. Онуң айданы хемише догры[†] болуп чыкяр. Йөр, шонуң янына гидели. Белки, ол бизе гитмели ёлумызы салгы берер»[+]. 7Шавул хызматкәрине: «Эгер гитсек, оңа нәме әкидерис? Торбаларымыздакы чөреклерем-ә түкенди. Худайың адамына әкидер ялы бизде хич хили совгат ёк ахырын. Ханы, бизде нәме бар?» дийди. 8Хызматкәр Шавула ене: «Ине, менде бир кичи күмүш теңңе бар. Мен оны Худайың адамына берерин, ол бизе ёл гөркезер» дийди. 9(Өңлер Ысрайылда Худайдан сорап гөрмәге гиденлеринде, «Йөр, гөргүриң[†] янына гидели» диер экенлер, чүнки хәзирки пыгамбере[†] өңлер гөргүр дийипдирлер.) 10Шавул хызматкәре: «Говы пикир, боляр, йөр гидели» дийди. Шейдип, олар Худайың адамының яшаян галасына гитдилер. 11Ёкарлыгына гала чыкып баряркалар, оларың өңүнден сува барян гелин-гызлар чыкды. Ол икиси булардан: «Гөргүр шу ердеми?» дийип сорадылар. 12Олар шейле җогап бердилер: «Хава, ханха, өңүңизден баряр. Эгленмәң. Онуң гала гелип дуршы, себәби депеликдәки сеждегәхде[†] бу гүн халк гурбанлык берйәр[+]. 13Нахар иймек үчин, сеждегәхе чыкманка, эдил гала гирен ериңизде сиз оны тапып билерсиңиз. Чүнки ол барып, тә гурбанлыга пата[†] берйәнчә, адамлар нахар иймезлер. Ол барандан соң, чагырыланлар нахары өңлерине аларлар. Инди хаял этмән ёкары чыксаңыз, сиз оны тапарсыңыз». 14Олар ёкарлыгына гала тарап гитдилер. Гала гирип баряркалар, сеждегәхе чыкян ёл билен олара тарап Шамувел йөрәп гелйәрди.

15Шавул гелмезинден бир гүн өң Реб[†] Шамувеле шейле дийипди: 16«Эртир шу вагтлар Мен сениң яныңа бенямин топрагындан бир адам иберерин. Сен онуң башына яг[†] гуюп, оны Мениң халкым Ысрайыла хөкүмдар белләрсиң. Ол Мениң халкымы пилиштлилериң[†] элинден халас эдер. Халкымың эҗир чекйәндигини Мен гөрдүм, чүнки оларың ахы-наласы Маңа етди»[+]. 17Шамувел Шавулы гөренде, Реб оңа: «Ине, Мениң саңа айдан адамым шу. Мениң халкыма баштутанлык этҗек шолдур» дийди. 18Шондан соң дервезәниң агзында Шавул Шамувелиң голайрагына гелип: «Айтсаңызлаң, гөргүриң өйи ниредекә?» дийип, ондан сорады. 19Шамувел Шавула шейле җогап берди: «Гөргүр мендирин. Өңүме дүш, сеждегәхе чыкалы, сиз бу гүн мениң билен биле нахарланарсыңыз. Эртир ирден мен сизиң сорагларыңыза җогап берерин ве сизи өз ёлуңыза уградарын. 20Үч гүн мундан өң йитен эшеклериңизи болса алада этмәң, олар эййәм тапылды. Тутуш Ысрайылың байлыгы сениңки ве атаңың несиллериниңки дәлми эйсем?!» 21Шавул оңа: «Мен Ысрайылың иң кичи тиреси болан бенямин тиресинден ахырын, мениң машгаламам тирәмизде гөзе гөрүнйән машгала дәл-ә. Нәме үчин сен маңа бейле затлары айдяң?» дийип җогап берди[+]. 22Соңра Шамувел Шавул билен онуң хызматкәрини улы бир отага алып барды ве оны чагырылан отуз төвереги адамың хеммесиниң үстүнден төре гечирди. 23Соңра Шамувел ашпезе: «Айратын гой дийип буйран пайымы гетир» дийди. 24Ашпез бир буды үстүниң ягы билен биле гетирип, Шавулың өңүнде гойды. Шамувел Шавула: «Ине, шу пай сениң үчин гоюлды. Ал, ийибер, мен муны йөрите сениң үчин гойдурдым, бу мыхманлары болса сениң билен биле нахар иймәге чагырдым» дийди. Шейдип, ол гүн Шавул Шамувел билен биле нахарланды. 25Олар сеждегәхден гала гайдып геленлеринден соң, Шамувел Шавул билен үчегиң үстүнде геплешди.


Шамувел Шавулы хөкүмдарлыга беллейәр

26Даң атанда: «Тур, мен сени уградайын» дийип, Шамувел үчегиң үстүнде ятан Шавула гыгырды. Шавул турандан соң, ол икиси биле ёла чыкды. 27Олар галаның четине чыканларында, Шамувел Шавула: «Хызматкәриңе айт, гой, ол өңүмизден йөрәберсин. Сен шу ерде бираз аяк чек, мен саңа Худайың сөзүни айтҗак» дийди.

#### 10-нҗы бап

1Соңра Шамувел яглы күйзәни алып, ягы Шавулың келлесинден гуйды-да, оны огшап, шейле дийди: «Өз сайлан халкына хөкүмдар болмагың үчин, Реб[†] сени белледи[+]. 2Шу гүн мениң янымдан гидениңден соң, бенямин топрагындакы Селсада, Рахелиң мазарының янында саңа ики саны адам душар. Олар: „Эшеклериңиз тапылды. Какаң эшеклерден гечип, ‘Оглума нәме болдука?’ дийип, сениң гайгыңы эдип отыр“ диерлер[+]. 3Соңра ол ерден гидерсиң ве Табордакы дуб агаҗының янына барарсың. Ол ерде сен бири үч овлак, бейлекиси үч чөрек, ене бири болса бир тулум шерап алып, Бейтеле, Худайың[†] янына барян үч кишә душарсың. 4Олар саңа салам берерлер ве бир җүбүт чөрек хөдүр эдерлер; чөреклери аларсың. 5Ондан гидип, Гибгадакы Худайың байрына барарсың. Ол ерде пилиштлилериң[†] бир бөлек гошуны бардыр. Гала гирен ериңде, сеждегәхден[†] инип гелйән пыгамберлер[†] топарына душарсың. Олар өңлеринде арфа, депрек, түйдүк ве лира чалдырып, җошуп, пыгамберлик эдип гелйәндирлер. 6Шондан соң Реббиң Рухы сениң калбыңы эеләр; сен хем олар билен биле җошуп, пыгамберлик эдерсиң ве Реббиң Рухы сени бүтинлей өзгердер. 7Шол аламатлар ерине етенде, сен гөвнүңе геленини эдип билерсиң, чүнки Худай саңа ярдыр. 8Инди менден өң ашак, Гилгала ин. Якма ве саламатлык гурбанлыкларыны[†] бермек үчин, ол ере мен хем барҗак. Еди гүн гарашаныңдан соң, яныңа барып, нәме этмелидигиңи айдарын». 9Шавул Шамувелиң янындан гайтмак үчин ызына өврүленде, Худай онуң калбыны тәзеледи. Бу аламатларың хеммеси шол гүн ерине етди. 10Гибга галасына геленлеринде, олар топар тутуп гелйән пыгамберлере душдулар. Шонда Худайың Рухы Шавулың калбыны эеледи. Ол пыгамберлер билен биле җошуп, пыгамберлик этмәге башлады[+]. 11Оны өңден танаянлар бу ягдайы гөрүп: «Бу Кишиң оглуна нәме болуп йөркә? Шавул хем пыгамберлериң арасындамы?» дийишдилер. 12Ол ердәкилериң бири: «Бу пыгамберлериң аталары ким болупдыр-ка?» дийди. «Шавул хем пыгамберлериң арасындамы?» дийлени шондан галандыр[+]. 13Шавул җошуп, пыгамберлик эдип боландан соң, сеждегәхе чыкды. 14Шавулың дайысы: «Нирә бардыңыз?» дийип, ондан ве онуң хызматкәринден сорады. Шавул: «Эшеклери агтардык, йөне олары тапып билмәнимизден соң, Шамувелиң янына гитдик» дийип җогап берди. 15Шавулың дайысы: «Ол сизе нәме дийди?» дийип, ондан сорады. 16Шавул дайысына: «Ол бизе эшеклериң тапыландыгыны анык айтды» дийди. Йөне Шамувелиң патышалык бабатда айданларыны ол дайысына айтмады.


Шавул патыша хөкмүнде ыкрар эдилйәр

17Соңра Шамувел Миспада ысрайыл[†] халкыны Реббиң хузурына чагырып, 18шейле дийди: «Ысрайыл Худайы Реб шейле диййәр: „Мен Ысрайылы Мүсүрден чыкардым, оны мүсүрлилериң ве бейлеки шалыкларың пенҗесинден халас этдим“[+]. 19Эмма бу гүнки гүн өзүңизи зулумдан ве җебир-җепадан алып чыкан Худайыңызы сиз рет этдиңиз. Сиз: „Ёк, бизе патыша белле“ дийдиңиз. Инди тиреме-тире, уругма-уруг Реббиң хузурында хатара дүзүлиң»[+]. 20Соңра Шамувел ысрайыл тирелериниң әхлисини еке-екеден өңе чыкарды. Олардан биҗе боюнча бенямин тиреси сайланып алынды. 21Соңра Шамувел бенямин тиресини машгалама-машгала өңе чыкарды. Олардан Матрының машгаласының биҗеси чыкды. Олардан Кишиң оглы Шавулың биҗеси чыкды, йөне олар оны идәп тапып билмедилер. 22Олар: «Ол хениз бу ере геленокмы?» дийип, Ребден сорадылар. Реб: «Ол, ине, йүкүң аңырсында гизленди» дийип җогап берди. 23Адамлар оны ол ерден чыкарып гетирдилер. Ол халкың өңүнде дурды; бейлекилер онуң эгнинденди. 24Шамувел халка: «Реббиң сайлан адамыны гөрйәңизми? Арамызда шуңа тай гелҗегимиз ёкдур!» дийди. Дуранларың әхлиси: «Яшасын патыша!» дийип гыгырышдылар[+]. 25Соңра Шамувел халка патышаның дүзгүнлерини ве кадаларыны дүшүндирди. Олары китаба язып, шол ерде, Реббиң хузурында гойды. Шондан соң Шамувел адамлары өйли-өйүне угратды[+]. 26Шавул-да Гибгадакы өз өйүне гитди; Худай тарапын йүреклерине мертлик салнан эсгерлер оңа ёлдаш болдулар. 27Кәбир ярамаз адамлар болса: «Шолмы инди бизи гораҗак?» дийшип, оңа писинт этмедилер. Олар оңа совгат-серпай-да этмедилер, йөне Шавул олара үнс бермеди[+].

#### 11‑нҗи бап


Шавул аммонлары[†] еңйәр

1Аммонларың шасы Нахаш аяга галып, Гилгатдакы Ябеш галасыны габава салды. Ябешиң халкы Нахаша: «Бизиң билен ылалашык баглаш, биз саңа гул болалы» дийдилер[+]. 2Аммонларың шасы Нахаш олара: «Мен сизиң әхлиңизиң саг гөзүңизи оюп, сизи тутуш Ысрайыла веҗера этмек шерти билен ылалашык баглашарын» дийип җогап берди[+]. 3Ябешиң яшулулары[†] оңа: «Бизе еди гүн пурыҗа бер; Ысрайылың әхли ерине чапарлар гөндерели. Эгер ол ерден бизе көмек эдер ялы адам тапылмаса, онда биз сизиң ыгтыярыңызда» дийдилер. 4Чапарлар Шавулың яшаян Гибга галасына гелип, ягдайы халка хабар беренлеринде, халк мөңңүрип аглады[+]. 5Хут шол махал Шавул өрүден өкүзлерини алып гелйәрди. Ол: «Нәме болды? Адамлар нәмәниң ясыны тутярлар?» дийип сорады. Ябешден гелен чапарларың гетирен хабарыны оңа айтдылар. 6Шавул ол сөзлери эшиденде, Худайың[†] Рухы онуң калбыны эеледи. Шавулың гаты гахары гелди[+]. 7Ол ики саны өкүзи союп, оларың этини дограды. Соңра: «Кимде-ким Шавул билен Шамувелиң ызына дүшмесе, онуң-да өкүзлериниң башына шу өкүзлериң гүни гелҗекдир» диен сөзлер билен этлери чапарлар аркалы Ысрайылың әхли ерине иберди. Онсоң халкы Реббиң хайбаты гуршап алды, олар бир адам ялы болуп йыгнандылар[+]. 8Шавул олары Безеге йыгнады. Ол ере Ысрайылдан үч йүз мүң адам, Яхудадан[†] отуз мүң адам топланды[+]. 9Олар Ябешден гелен чапарлара: «Эртир Гүн асмана галыберенде, халас болҗакдыкларыны Гилгатдакы Ябешиң халкына айдың» дийдилер. Чапарлар гелип, муны олара хабар беренлеринде, ябешлилер бегендилер. 10Ябешлилер Нахаша: «Эртир биз сизе боюн эгерис, сиз бизе ислән задыңызы эдип билерсиңиз» дийип җогап бердилер. 11Даңың үмүш-тамшында Шавул адамлары үч топара бөлди. Даң агаранда олар аммонларың дүшелгесине аралашдылар ве Гүн гүнортан болянча, олары ер билен егсан этдилер. Дири галанлар дыр-пытрак болуп гачдылар[+]. 12Соңра адамлар Шамувеле: «„Шавулмы инди бизе патыша болҗак“ диенлер кимлер? Гетириң, биз олары өлдүрҗек» дийдилер. 13Эмма Шавул халка: «Бу гүн хич ким өлдүрилмез, чүнки бу гүн Ысрайылы Реб[†] халас этди» дийди. 14Соңра Шамувел олара: «Йөрүң, Гилгала гиделиң-де, ол ерде Шавулың шалыгыны тәзеден тассыклалың» дийди[+]. 15Шондан соң тутуш халк Гилгала гитди. Ол ерде олар Реббиң хузурында Шавулы тәзеден патыша дийип ыглан этдилер ве Реббиң хузурында саламатлык гурбанлыгыны бердилер; Шавул ве әхли ысрайыллар улы той тутдулар.

#### 12‑нҗи бап


Шамувелиң халка соңкы сөзи

1Соңра Шамувел тутуш ысрайыл[†] халкына шейле дийип йүзленди: «Мен сизиң әхли диениңизе гулак асдым. Сизе патыша-да белледим[+]. 2Ине, инди сизе баш болян патышаңыз хем бар. Мен инди гаррадым, сач-сакгалым агарды. Огулларым хем сизиң араңызда. Мен яшлыгымдан тә шу гүне ченли сизе баш болдум. 3Ине, мен. Реббиң ве Онуң сечип-сайланының хузурында мен барада шаятлык эдиң: хей, мен бириңизиң өкүзиңизи я эшегиңизи алдыммы? Хей, бириңизе ал салдыммы я бириңизи ынҗытдыммы? Я бириңизден пара алып, онуң этмишине гөз юмдуммы? Эгер шейле болса, мениң гаршыма шаятлык эдиң, мен олары сизе гайтарып берейин»[+]. 4Олар: «Сен бизе ал хем салмадың, бизи эзмедиңем, хич задымыза эл-де урмадың» дийдилер. 5Соңра Шамувел олара: «Менден хич хили ногсанлык тапмандыгыңыза бу гүн Реб[†]-де, Онуң сечип-сайланы хем шаятдыр» дийди. Халк: «Хава, Ол шаят» дийди. 6Шамувел сөзүни довам этди: «Мусаны ве Харуны беллән, ата-бабаларыңызы Мүсүрден алып чыкан Ребдир. 7Инди болса туруң, мен сизи хем-де ата-бабаларыңызы халас этмек үчин Реббиң эден әхли догры[†] ишлери эсасында Онуң хузурында сизи язгарайын. 8Якуп Мүсүре гиденде, мүсүрлилер олары эздилер[*], шонда сизиң ата-бабаларыңыз Реббе перят этдилер. Онсоң Реб Муса билен Харуны иберип, олары Мүсүрден алып чыкды ве шу ерде орнашдырды[+]. 9Йөне сизиң ата-бабаларыңыз өз Худайыны[†] – Ребби унутдылар. Реб олары Хасор галасының шасы Ябының лешгербашысы Сисераның, пилиштлилериң[†] ве Мовап шасының элине берди; олар сизиңкилере гаршы урушдылар[+]. 10Шонда ата-бабаларыңыз: „Биз гүнә газандык. Ребден йүз өврүп, Багал[†] ве Ашторет[†] бутларына гуллук этдик. Инди бизи душманларымызың элинден ал, биз Саңа гуллук этҗек“ дийип, Реббе перят этдилер[+]. 11Шонда Ерубагалы, Барагы[*], Ефтахы ве Шамувели иберип, Реб сизи әхли душманларыңызың элинден халас этди. Шейдип, сиз асуда дурмуша етдиңиз[+]. 12Аммонларың[†] шасы Нахашың үстүңизе сүрнүп гелйәндигини гөрениңизде болса, өз Худайыңыз Реббиң шалыгындан боюн гачырып, менден өзүңизе патыша талап этдиңиз[+]. 13Сайлап-сечип, диләп алан патышаңыз, ине, дур. Хава, оны сизе Реб берди. 14Эгер сиз Ребден горкуп, Оңа гуллук этсеңиз, Оңа гулак асып, Реббиң буйругына гаршы баш гөтермесеңиз, сиз ве сизе хөкүмдарлык эдйән патыша Худайыңыз Реббиң ызына эерсе, тутан ишиңиз оңуна болар. 15Эмма Реббе гулак асман, Онуң буйругына гаршы баш гөтерсеңиз велин, ата-бабаларыңыза эдиши ялы, Реб сизе хем җеза берер[+]. 16Инди болса дуран ериңизден гозганман, Реббиң гөзүңизиң алнында гөркезҗек гудратына томаша эдиң. 17Хәзир томус, шейле дәлми! Мен Ребби чагырҗак. Ол ягыш ягдырар хем-де гөги гүммүрдедер. Шонда өзүңизе патыша сорамак билен Реббиң өңүнде җуда пис иш эдендигиңизе сиз гөз етирерсиңиз». 18Соңра Шамувел Ребби чагырды; Реб шол гүн ягыш ягдырды ве гөги гүммүрдетди. Адамлар Ребден ве Шамувелден җуда горкдулар. 19Олар Шамувеле шейле дийдилер: «Өз гулларыңың аман галмагы үчин, Худайың Реббе дилег эт. Биз шу пис иш, ягны өзүмизе патыша талап этмек билен өз гүнәмизи хас-да агралдыпдырыс». 20Шамувел халка шейле дийди: «Хава, сиз пис ишлере баш гошдуңыз, йөне шонда-да горкмаң. Ребден йүз өвүрмәң-де, тутуш калбыңыз билен Оңа гуллук эдиң. 21Галп худайларың ызына дүшмәң. Олар сизе не пейда берер, не-де сизи горар, чүнки олар бихуда затлардыр[+]. 22Шөхратлы[†] адының хатырасына Реб Өз халкыны терк этмез, чүнки Ол сизи Өз халкы этмекден хошал болды[+]. 23Үстесине-де, сизиң үчин дилег этмегими бес эдип, Реббиң өңүнде гүнә газанмагымдан Реббиң Өзи сакласын! Мен сизе хөзирли хем догры ёл гөркезҗек[+]. 24Диңе Ребден горкуң ве Оңа түйс йүрекден, вепадарлык билен гуллук эдиң. Гөрүң, Ол сизиң үчин нәхили гудратлы ишлери этди![+] 25Өз пис херекетлериңизден эл чекмесеңиз велин, патышаңыз билен биле ёк эдилерсиңиз»[+].

#### 13‑нҗи бап


Шавул Реббиң сөзүне гулак асмаяр

1Шавул патыша боланда отуз яшларындады. Ол Ысрайыла кырк ики йыл патышалык этди. 2Шавул ысрайыллардан үч мүң адамы сайлап алды. Оларың ики мүңүсини ол Микмашда ве Бейтел даглыгында өз янында саклады; мүңүсини болса оглы Ёнатан билен бенямин топрагындакы Гибга галасында ерлешдирди. Галанларыны болса ызларына, өйли-өйүне угратды.

3Ёнатан пилиштлилериң[†] Гебадакы гошуныны дерби-дагын этди. Бу хабар пилиштлилере барып етди. Шавул: «Гой, еврейлер[†] эшитсинлер!» дийип, мундан хабардар этмек үчин, юрдуң әхли еринде шахдан эдилен сурнай чалдырды[+]. 4Шавулың пилиштли гошуны дерби-дагын эдендигини ысрайыллар эшиденлеринде, пилиштлилериң өзлери билен өҗүгендиклерини дуюп, олар Гилгала Шавулың янына йыгнандылар.

5Үч мүң сөвеш арабалы, алты мүң сөвеш арабалы эсгерлери ве сансыз-саҗаксыз гошун болуп, Ысрайыл[†] билен урушмак үчин, пилиштлилер башларыны җемледилер. Бейтавениң гүндогарындакы Микмаша барып, олар ол ерде өзлерине харбы дүшелге гурдулар[+]. 6Ысрайыллар чыкгынсыз ягдая дүшендиклерини гөренлеринде (чүнки оларың гошунлары говы гысаҗа салныпды), оларың кәси говакларда, чукурларда, гаяларда, мазарларда ве гуррук гуюларда гизлендилер[+]. 7Бирнәче еврей болса Иордан дерясындан[†] гечип, Гат хем-де Гилгат топрагына аралашды.

Шавул хениз Гилгалдады ве онуң янындакы гошун горкудан яңа сандырашярды. 8Шамувелиң беллән мөхлетине гөрә, Шавул еди гүн гарашды, эмма Шамувел Гилгала гелмеди. Шавулың янындакы халк ондан четлешип башлады[+]. 9Шонда Шавул халка: «Якма ве саламатлык гурбанлыгы үчин мал гетириң» дийди. Шейдип, ол якма гурбанлыгыны берди. 10Шавул якма гурбанлык бермеклиги яңы гутардым эденде, Шамувел гелди. Гаршыламак хем саламлашмак үчин, Шавул онуң өңүнден чыкды. 11Шамувел оңа: «Нәме иш битирдиң?» дийди. Шавул оңа шейле җогап берди: «Төверегимдәки халк менден четлешип башлады, сен хем айдан мөхлетиңде гелмедиң, пилиштлилер болса Микмаша йыгнандылар. 12Онсоң мен: „Инди пилиштлилер Гилгала, мениң үстүме дөкүлерлер. Мен болса Ребден медет хем дилемедим“ дийип ойландым ве якма гурбанлык бермәге меҗбур болдум». 13Шамувел Шавула шейле дийди: «Акмаклык[†] этдиң, өз Худайың[†] Реббиң эмрини тутмадың. Реб[†] сениң Ысрайылың үстүнден эдйән шалыгыңы өмүрлик эбедилешдирҗекди[+]. 14Йөне, ине, инди сениң шалыгың довам этмез. Реб Өз гөвнүнден турян бирини тапып, оны Өз халкына хөкүмдар белләр. Чүнки сен Реббиң эмрини тутмадың»[+]. 15Соңра Шамувел Гилгалдан бенямин топрагындакы Гибга галасына гитди.

Шавул өз янындакы адамлары санады; җеми алты йүз төвереги адам чыкды. 16Шавул, онуң оглы Ёнатан ве оларың янындакыларың әхлиси бенямин топрагындакы Гебада галды. Пилиштлилер болса Микмашда дүшелге гурупдылар. 17-18Пилиштли хүҗүмчилер үч топара бөлүнип, өз дүшелгелеринден чыкдылар. Оларың биринҗи топары Шугалың Опра ёлуна тарап, бейлекиси Бейтхорона, үчүнҗи топар болса чөлүң үсти билен Себогым җүлгесинден серхеде тарап өврүлди.

19Ысрайыл юрдуның хич бир еринде екеҗе-де демирчи усса ёкды. Себәби пилиштлилер гылычдыр найза ясамага еврейлере ёл бермейәрдилер. 20Шоңа гөрә, әхли ысрайыллар азалдыр кәтменлерини, палтадыр оракларыны элтип, пилиштлилере чархладардылар. 21Азал ве кәтмен чархлатмагың нырхы бир ярым мысгал күмше, палтадыр орак чархлатмагың нырхы болса бир мысгал[*] күмше барабарды. 22Шол себәпли уруш вагтында Шавул билен Ёнатаның адамларының элинде не гылыч, не-де найза барды. Бу яраглар диңе Шавул билен онуң оглы Ёнатанда барды.

23Шол арада пилиштли гошуның өңдәки бөлүми Микмаш гечелгесине гитди.

#### 14‑нҗи бап


Ёнатаның эдерменлиги

1Бир гүн Шавулың оглы Ёнатан өз ярагыны гөтерйән нөкерине: «Йөр, ол тарапдакы пилиштлилериң[†] өңдәки бөлүминиң үстүне гидели» дийди. Йөне ол муны какасы Шавула айтмады. 2Шавул шол вагт Гибганың голайында ерлешйән Мигрондакы нар агаҗының ашагында отырды. Онуң янындакы гошуның җеми алты йүз адама голайды. 3Эфот[†] гейнип гезйән Ахыя хем шу ердеди. Ол Икабодың доганы болан Ахытубың оглуды. Икабот Пинехасың оглы, Реббиң Шилодакы руханысы[†] Элийиң агтыгыды.

Ёнатаның гиденини хәзир хич ким билмейәрди[+]. 4Пилиштли гошуның өңдәки бөлүмине бармак үчин, Ёнатан Босес хем Сене атлы ики саны учут гаяның арасында ерлешйән гечелгеден гечмелиди. 5Гаяларың демиргазыкдакысы Микмаша, гүнортадакысы болса Геба тарап бакып дурды. 6Ёнатан өз ярагларыны гөтерйән нөкерине шейле дийди: «Йөр, шол сүннетсизлериң[†] үстүне гидели. Белки, Реб[†] бизиң ишимизи оңуна эдер. Чүнки көпүң элинден я-да азың элинден халас этмәге Реб үчин хич хили кынчылык ёкдур»[+]. 7Ярагчы нөкер Ёнатана: «Гөзел гөвнүң, йөр. Мен сениң билен; сениң ислегиң – мениң ислегим» дийди. 8Соңра Ёнатан оңа шейле дийди: «Голайрак баралы-да, олара гөрнели. 9Эгер олар: „Яныңыза барянчак гарашың“ дийселер, биз шол дуран еримизде дурарыс, олара голайлашмарыс. 10Йөне олар: „Бәри гелиң“ дийәйселер, онда оларың янына барарыс. Чүнки бу олары Реббиң бизиң элимизе берендигини гөркезйән бир аламат болар». 11Шейдип, оларың икиси-де пилиштлилере гөрүндилер. Пилиштлилер олары гөрүп: «Середиң! Еврейлер[†] гизленен гарымларындан чыкып башладылар» дийип сеслендилер[+]. 12Соңра Ёнатан билен онуң ярагчы нөкерине пилиштлилер: «Бәри гелиң, сизе айтҗак задымыз бар» дийип гыгырдылар. Ёнатан өз ярагчы нөкерине: «Ызым билен чыкыбер. Чүнки Реб олары Ысрайылың элине берди» дийди. 13Ёнатан дырмашып, ёкары чыкды. Ярагчы нөкери-де онуң ызындады. Пилиштлилер Ёнатаның өңүнде дуруп билмән йыкылярдылар, ярагчы нөкер болса ыздан олары гырып барярды. 14Биринҗи сөвеш җеңинде Ёнатан билен онуң ярагчы нөкери хер йүз әдимден бирбада йигрими төвереги адамы гырды. 15Дүшелгедәкилери, мейдандакылары, әхли халкы айылганч горкы гаплап алды. Бөлүмдәкилер, хатда хүҗүмчилер горкудан яңа сандырашдылар, ер титреди ве Ребден гелен гүйчли горкы гаплап алды.


Пилиштлилер еңилйәрлер

16Шавулың бенямин топрагындакы Гибга галасында гоян гөзегчилери пилиштлилериң дүшелгесинде туран башагайлыгы гөрдүлер. 17Шавул өз янындакылара: «Адамлары санаң-да, кимиң ёкдугыны аныклаң» дийди. Олар гөрселер, Ёнатан билен онуң ярагчы нөкери бу ерде ёк экен. 18Шавул Ахыя рухана: «Худайың[†] сандыгыны гетир» дийди. Чүнки Худайың сандыгы шол гүн ысрайылларың янындады[+].

19Шавулың руханы билен геплешип дуран вагтына ченли пилиштлилериң дүшелгесинде довам эдйән башагайлык етҗек дереҗесине етипди. Шоңа гөрә Шавул рухана: «Әхт сандыгындан[†] элиңи айыр» дийди. 20Соңра Шавул ве онуң адамлары топланышып гитдилер-де, пилиштлилер билен гарпышдылар. Ченденаша алҗыраңңылыга дүшен пилиштлилер бири-бирлерине гылыч салярдылар[+]. 21Өң пилиштлилериң тарапына гечип, олар билен биле оларың дүшелгесине гелен еврейлер хем Шавул билен Ёнатаның янындакы ысрайыллара гошулдылар. 22Пилиштлилериң гачаныны эшидип, Эфрайым даглыгында гизленен ысрайыллар хем сөвеш мейданында оларың сөбүгине мүндүлер. 23Шейдип, ол гүн Реб Ысрайыла еңиш гетирди.

Сөвеш Бейтавене гечди ве Шавулың янындакы гошун хеммеси биле он мүң адама голайды. Сөвеш Эфрайым даглыгына яйрады.


Ёнатан бал иййәр

24Ол гүн ысрайылларда ысгын-мыдар галманды, чүнки Шавул: «Агшама ченли, мен тә душманларымдан арымы алянчам, дуз дадана нәлет болсун» дийип, адамлара ант ичирипди. Шонуң үчин хем гошундан бир адам хем дуз датманды. 25Тутуш гошун арының өйҗүклеринден долы бир ериң үстүнден барды. Ериң йүзи балдан долуды. 26Өйҗүклеринден бал акып дурандыгыны гөрселер-де, уршуҗыларың хич бири ондан дадайын диймеди, чүнки олар өз ичен антларындан горкярдылар. 27Какасының халка ант ичирендигинден Ёнатан бихабарды. Ол элиндәки хасасының уҗуны бала батырып, агзына етиренде, онуң гөзлери ялпылдап гитди. 28Шол вагт адамлардан бири: «„Шу гүн дуз дадана нәлет болсун“ дийип, какаң халка берк ант ичирди. Шол себәпли-де халкда ысгын-мыдар галмады» дийди. 29Ёнатан шейле дийди: «Какамың бейтмеси гошуна сүтем этмек боляр. Середиң, гөзүм йителәендир, себәби мен шу балдан азаҗык дадып гөрдүм[+]. 30Эгер-де хәзир халк душманлардан алнан олҗадан дойянча ийседи, онда нәхили говы боларды; олар, гөр нәче пилиштлини гырардылар». 31Микмашдан Аялона ченли болан аралыкда шол гүн ысрайыллар пилиштлилере зарба урдулар. Халкда ысгын-мыдар галманды[+]. 32Ахыры, халайык эле салнан олҗаларың үстүне чозды. Олар гоюнларың, өкүзлердир сыгырларың дамагыны чалып, ганыны акдырман, оларың этини ганы билен биле биширип ийдилер. 33«Ганлы эт ийип, халк Реббиң өңүнде гүнә газаняр, оны бир гөрсене» дийип, Шавула хабар бердилер. Ол: «Сиз хайынлык этдиңиз. Инди мениң яныма улы бир дашы тогалап гетириң» дийди[+]. 34Соңра: «Халкың арасына барың-да, олара айдың, гой, хер ким өз өкүзини я-да гойнуны гетирсин-де, шу ерде союп ийсин. Ганлы эт ийип, Реббиң өңүнде гүнә газанмасынлар» дийип, Шавул сөзүниң үстүни етирди. Шоңа гөрә шол гиҗе хер ким өз өкүзини гетирип, шол ерде сойды. 35Шавул ол ерде Реббе бир гурбанлык сыпасыны[†] ясады. Бу онуң Реббе ясан илкинҗи гурбанлык сыпасыды.

36Соңра Шавул: «Шу гиҗе пилиштлилериң үстүне чозалың-да, даңа ченли оларың малларыны талалың. Оларың бири-де бизиң элимизден аман сыпмасын» дийди. Адамлары оңа: «Гөзел гөвнүң» дийдилер. Эмма руханы: «Гелиң, илки Худая сала салалың» дийди. 37«Пилиштлилериң ызындан ковайынмы? Олары Сен Ысрайылың элине берерсиңми?» дийип, Шавул Худая йүзленди. Эмма Худай ол гүн оңа җогап бермеди[+]. 38Соңра Шавул шейле дийди: «Эй, халкың баштутанлары, әхлиңиз шу ере йыгнаның. Бу гүнәниң нәхили газаныландыгыны аныклалың. 39Ысрайылы халас эдйән Ребден ант ичйәрин, өз оглум Ёнатан гүнәкәр болса-да, ол өлмелидир». Эмма тутуш халкың ичинден хич ким оңа җогап бермеди. 40Соңра ол ысрайылларың әхлисине йүзленип: «Сиз бир тарапда, оглум Ёнатан икимиз хем бейлеки тарапда дуралы» дийди. Адамлар Шавула: «Гөзел гөвнүң» дийдилер. 41Соңра Шавул: «Эй, Ысрайыл[†] Худайы Реб! Нәме үчин Сен бу гүн Өз гулуңа җогап бермейәрсиң? Эгер оглум Ёнатан икимизиң бирден биримиз языклы болсак, онда Урымы бер, эгер-де Өз халкың Ысрайыл гүнәкәр болса, онда Туммымы бер, я Ысрайыл Худайы Реб[*]» дийди. Шейлеликде, гурра ташланылды. Гурра Шавул билен онуң оглы Ёнатана дүшди, халк болса бигүнә болуп чыкды. 42Соңра Шавул: «Маңа ве оглум Ёнатан икимизе гурра ташлаң» дийди. Бу гезек гурра Ёнатана дүшди[+]. 43Шавул Ёнатана: «Ханы, айт, нәме этдиң?» дийди. Ёнатан оңа: «Элимдәки хасамың уҗуны бала батырдым-да, балдан дадып гөрдүм. Нәме, инди мен өләймелими?» дийди. 44Шавул Ёнатана: «Эгер мен сени өлдүрмесем, онда Худай мениң өзүми өлдүрер, хатда ондан бетерини гөркезер» дийди. 45Шондан соң халк: «Ёнатаны өлдүрҗекми? Ысрайылы шу бейик еңше етирени өлдүрмекчими?! Баша бармаз! Ребден ант ичйәрис, Ёнатана бармагыңам батырмарсың. Чүнки бу гүн ол Худайың ярдам бермеги билен сөвешди» дийип, Шавула гаршылык гөркездилер. Шейдип, халк Ёнатаның башыны өлүмден гутарды[+]. 46Шундан соң Шавул пилиштлилериң ызындан коваламакдан эл чекди; пилиштлилер өз ерлерине доландылар.


Шавулың хөкүмдарлыгы

47Ысрайыла ша боландан соң, Шавул төверегиндәки душманларының әхлисине: мовап, аммон, эдом халкларына, Соба шаларына ве пилиштлилере гаршы урушлар алып барды. Баран еринде-де, ол еңиш газанды[*][+]. 48Мертлерче сөвешип, амалеклери[†] гырды, ысрайылы талаңчыларың ховпундан дындарды[+].

49Ёнатан, Йишви ве Малкышува Шавулың огулларыды. Онуң ики гызының улусының ады Мерап, кичисиниң ады болса Микалды[+]. 50Ахымагасың гызы Ахыногам Шавулың аялыды. Агасы Нериң оглы Абнер онуң гошунбашысыды[+]. 51Шавулың какасы Киш билен Абнериң какасы Нер Абыелиң огулларыды[+].

52Шавул өмүрбойы пилиштлилериң гаршысына ёвуз урушлар алып барды. Ол ниреде гуҗурлы я батыр йигит гөрсе, оны өз янына чекерди[+].

#### 15‑нҗи бап


Шавул амалеклери[†] дерби-дагын эдйәр

1Шамувел Шавула шейле дийди: «Реб[†] Өз халкы ысрайыла патыша беллемек үчин мени сениң яныңа иберди. Инди сен Реббиң сөзүне гулак ас[+]. 2Хөкмүрован Реб шейле диййәр: „Мен амалеклери җезаландырҗак, чүнки олар ысрайыллар Мүсүрден гелйәркәлер, ёлда олара гаршы болдулар[+]. 3Инди, бар, амалеклери гыр, оларың әхли эмләгини бүтинлей ёк эт. Олары дири галдырма. Аял-эркегиниң, чага-чугасының, мал-гарадыр доварларының, дүедир эшеклериниң барыны гыр“». 4Шундан соң Шавул өз уршуҗыларыны Телайым галасына топлап, оларың саныны алды; ики йүз мүң пыяда гошуның дашындан Яхудадан-да[†] он мүң эсгер барды[+]. 5Соңра Шавул амалеклериң галасына гелип, чешмәниң боюнда букулып ятды. 6Шавул кейнлере:[†] «Амалеклер билен биле пайхынланасыңыз гелмейән болса, ол ерден чыкың; ысрайыл[†] халкы Мүсүрден чыкып гайданда, сиз оңа ярдам эдипдиңиз» дийип хабар ёллады. Шунлукда, кейнлер ол ерден чыкдылар[+].

7Шавул Хавыладан Мүсүриң гүндогарындакы Шура ченли болан аралыкда амалеклери дерби-дагын этди[+]. 8Олар амалек патышасы Агагы дири эле салдылар, халкы болса гылычдан гечирип, бүтинлей ёк этдилер[+]. 9Йөне олар Агагы ве гоюнлардыр өкүзлери, бага бакылан маллары, гузуларың семизлерини махласы, говы затлары дири галдырдылар ве олары бүтинлей ёк этмедилер. Олар диңе дерде ярамаҗак затлары бүтинлей ёк этдилер.


Реб Шавулы рет эдйәр

10-11Реббиң Шамувеле: «Шавулы патыша эдендигиме өкүнйәрин, чүнки ол Менден йүз өвүрди, буйрукларымы ерине етирмеди» диен сөзи аян болды. Бу Шамувелиң гахарыны гетирди. Ол бүтин гиҗәни Реббе перят эдип гечирди[+]. 12Шамувел даң билен туруп, Шавулың гөзлегине чыкды. «Шавул Кармел галасына гидип, ол ерде өзүне ядыгәрлик отуртды, соңра болса Гилгала гитди» дийип, Шамувеле хабар бердилер[+]. 13Шамувел Шавулың янына баранда, Шавул оңа: «Реб саңа яр болсун! Мен Реббиң эмрини берҗай этдим» дийди. 14Шамувел оңа: «Онда бу гоюнларың мәлемесидир өкүзлериң моламасы нәме?» дийди. 15Шавул оңа: «Адамлар булары амалеклерден гетирдилер. Халк семиз гоюнлардыр өкүзлери сениң Худайың[†] Реббе гурбанлык бермек үчин дири гойдулар, галанларыны бүтинлей ёк эдип ташладык» дийип җогап берди. 16Соңра Шамувел Шавула: «Бесдир! Мен саңа Реббиң өтен агшамкы маңа диен задыны айдып берҗек» дийди. Шавул оңа: «Айт» дийди. 17Шамувел оңа шейле дийди: «Өзүңи әхмиетсиз кичи сайсаң-да, сен ысрайыл тирелериниң кетхудасы дәлми эйсем? Реб сени Ысрайылың үстүнден шалык сүрмәге сайлады. 18Реб сени ёла салып: „Бар, шол гүнәлилери – амалеклери гырып, бүтинлей ёк эдйәнчәң, олара гаршы уруш“ дийипди. 19Нәме үчин сен Реббиң сөзүне гулак асмадың? Нәме үчин сен олҗа ковалашып, Реббиң йигренйән ишлерини этдиң?» 20Шавул оңа шейле җогап берди: «Мен Реббиң сөзүне гулак асдым. Мен Реббиң айдан ерине гитдим; амалеклериң патышасы Агагы тутуп гетирдим, оларың өзлерини болса гырып, бүтинлей ёк этдим. 21Эмма мениң адамларым олҗадан ёк эдилмели гоюнлардыр өкүзлериң иң семизлерини өлдүрмегиң дерегине, олары Гилгалда сениң Худайың Реббе гурбанлык бермек үчин шу ере гетирипдирлер». 22Шамувел шейле дийди:

«Реббе якма гурбанлыклардыр[†] садакалар[†] берениң билен,
Онуң Өзүне боюн эгилишиндәки ялы гөвни галкынармыка?
Чүнки боюн эгмеклик гурбанлыкдан,
гулак асмаклык гочуң ягындан хас белентдир[+].
23Чүнки топалаң палчылыга барабар гүнәдир.
Текепбирлик шере ве бутпаразчылыга барабардыр.
Реббиң сөзүни рет эдендигиң үчин
Реб хем сениң патыша болмаклыгыңы рет этди»[+].

24Шавул Шамувеле шейле җогап берди: «Мен гүнә газандым, чүнки мен Реббиң буйругыны ерине етирмедим, сениң сөзүңи тутмадым. Себәби мен халкдан горкуп, халкың диени билен болдум. 25Эмма инди ялбарярын, гүнәми өт. Реббе сежде эдерим ялы, мениң билен биле гит». 26Шамувел Шавула шейле дийди: «Сениң билен гитмерин, чүнки сен Реббиң сөзүни рет этдиң, Реб хем сениң Ысрайыла патыша болмаклыгыңы рет этди». 27Шамувел гитмекчи болуп өврүленде, Шавул онуң донуның сынындан япышды, дон йыртылды[+]. 28Шамувел оңа шейле дийди: «Реб бу гүн Ысрайыл патышалыгыны сениң элиңден йыртып алып, саңа гөрә хас говурак башга бирине берди[+]. 29Шейле хем, Ысрайыл Шөхраты[†] ялан сөзлемез я-да пикирини үйтгетмез. Чүнки Ол пикирини үйтгедер ялы ынсан дәлдир»[+]. 30Соңра Шавул Шамувеле: «Мен гүнә газандым. Йөне халкымың яшулуларының[†] өңүнде ве Ысрайылың арасында мени рысва этме. Худайың Реббе сежде этмегим үчин, гайданыңда биле гидели» дийди. 31Шунлукда, Шамувел ызына Шавул билен биле гайтды; Шавул Реббе сежде этди. 32Соңра Шамувел шейле дийди: «Амалеклериң патышасы Агагы мениң яныма алып гелиң». Агак онуң янына гөвнүхош халда гелди. Агак өз янындан «өлүм ховпы совулды» дийип ойланды. 33Шамувел оңа: «Сениң гылыҗың аяллары өз чагаларындан махрум этди. Сениң өз эҗең хем, гой, шол аяллар ялы перзендинден махрум болсун» дийди ве Агагы Гилгалда Реббиң хузурында керчәп ташлады. 34Соңра Шамувел Рама, Шавул болса өз Гибгадакы өйүне гитди. 35Шондан соң Шамувел өмри өтйәнчә Шавулы гайдып еке гезек гөрмесе-де, онуң дердини чекип гезди. Реб Шавулы Ысрайыла патыша эдендигине өкүнди[+].

#### 16-нҗы бап


Давут патышалыга белленйәр

1Реб[†] Шамувеле шейле дийди: «Сен хачана ченли Шавулың дердини чекип йөрҗек? Мен онуң Ысрайылың үстүнден патышалык этмегини рет этдим! Ханы бол, күйзәңи ягдан долдур-да, ёла дүш. Мен сени бейтуллахамлы Йышайың янына иберҗек, чүнки Мен онуң огулларының арасындан бирини Өзүм үчин патыша сайладым»[+]. 2Шамувел: «Мен нәдип гидейин? Эгер Шавул эшидәйсе, ол мени өлдүрер» дийди. Реб оңа шейле дийди: «Яныңа бир гөле ал-да, „Мен Реббе гурбанлык бермәге гелдим“ дий. 3Йышайы гурбанлыга чагыр. Мениң үчин онуң хайсы оглуның башына яг[†] гуймалыдыгыңы соң Өзүм саңа гөркезерин». 4Шамувел Реббиң буйругыны ерине етирди; ол Бейтуллахама гелди. Галаның яшулулары[†] сандырашып, онуң янына гелдилер-де: «Эйгиликми?» дийдилер. 5Шамувел: «Эйгилик. Реббе гурбанлык бермек үчин гелдим. Иниңизи тәмизләң-де,[†] мениң билен гурбанлыга барың» дийди. Соңра ол Йышай билен онуң огулларыны тәмизләп, мукаддес[†] этди ве олары гурбанлыга чагырды[+]. 6Олар геленлеринде, Шамувел Элиябы гөрди ве ол «Реббиң сечип-сайланының Онуң хузурына гелендигине шек ёк» дийип пикир этди[+]. 7Эмма Реб Шамувеле: «Онуң даш кешбине я-да узын боюна гарама, чүнки Мен оны рет этдим. Себәби Реббиң гарайшы адамыңкы ялы дәлдир. Адам даш кешбе середйәр, эмма Реб калба середйәр» дийди[+]. 8Соңра Йышай Абынадабы чагырып, оны Шамувелиң алнындан гечирди. Шамувел: «Реб муны-да сайламады» дийди. 9Соңра Йышай Шамувелиң өңүнден Шамманы гечирди. Ол: «Реб муны-да сайламады» дийди[+]. 10Йышай еди оглуның едисини-де шейдип, Шамувелиң өңүнден гечирди. Шамувел Йышая: «Реб буларың хич бирини-де сайламады» дийди. 11Соңра ол Йышайдан: «Огулларың хеммеси шулармы?» дийип сорады. Йышай: «Ене көрпеси-де бар, ол гоюн бакып йөр» дийип җогап берди. Шамувел Йышая: «Оны гетирт, чүнки ол бу ере өзи гелйәнчә, биз дыз эпмерис» дийди. 12Йышай оны гетиртди. Ол гызылмеңизди, гөрмегейди, гөзлери оваданды. Реб: «Бу шол, тур, онуң башына яг гуюп сайла» дийди. 13Соңра Шамувел Давудың агаларының өңүнде яглы күйзәни алып, онуң үстүнден яг гуйды. Шол гүнден бейләк Реббиң Рухы Давудың калбыны эеләп башлады. Шамувел болса Рама гитди[+].

14Реббиң Рухы Шавулдан айрылды. Реб тарапындан иберилен җын-арвах оны горкузярды[+]. 15Хызматкәрлери Шавула шейле дийдилер: «Гөрйәңизми, Реб тарапындан иберилен җын-арвах сизи горкузяр. 16Җенабымыз хузурындакы хызматкәрлерине лира чалмага уссат адамың гөзлегине чыкмагы буюрса, Реб тарапындан иберилен җын-арвах сизиң үстүңизе иненде, ол чаларды, сиз болса гутулардыңыз». 17Шавул хызматкәрлерине: «Уссат сазанда тапың-да, оны яныма алып гелиң» дийди[+]. 18Оларың бири: «Ёгса-да, мен бейтуллахамлы Йышайың бир оглуны гөрдүм. Саза уссат, батыр йигит, гайдувсыз уршуҗы, дилевар хем гөрмегей. Реб хем онуң билен» дийди. 19Шоңа гөрә, Шавул Йышая: «Гоюн бакып йөрен оглуң Давуды мениң яныма ибер» диен хабар билен чапар ёллады. 20Йышай оглы Давуды Шавулың янына иберенде, онуң яны билен бир эшеге чөрек, бир тулум шерап хем-де бир овлак йүкләп иберди. 21Давут Шавулың янына гелип, оңа хызмата дурды. Шавул Давуды җуда говы гөрди ве оны өзүниң ярагчы нөкери этди. 22Шавул Йышая: «Давудың мениң хызматымда галмагына ыгтыяр эт, ол мениң гөвнүмден турды» дийип, хабар ёллады. 23Реб тарапындан иберилен җын-арвах Шавулың үстүне инен вагты, Давут лирасыны алып чаларды, шонда җын-арвах ондан эл чекерди ве Шавул гутулып ынҗаларды.

#### 17‑нҗи бап


Җалут ысрайыллара гыҗалат берйәр

1Урушмак үчин гошунларыны җемлән пилиштлилер[†] Яхуданың[†] Соко галасына топландылар ве Соко билен Азеканың аралыгындакы Эпесдаммым галасында дүшелге гурдулар[+]. 2Шавул билен ысрайыллар хем топландылар. Олар Эла җүлгесинде дүшелге гурдулар ве пилиштлилер билен урушмак үчин, сап-сап болуп дурдулар. 3Пилиштлилер бир депеде, ысрайыллар болса бейлеки тарапдакы депеде орнашдылар. Оларың араларында җүлге барды. 4Пилиштлилериң дүшелгесинден Гат галасындан Җалут атлы бир пәлван өңе чыкды. Онуң бойы алты тирсек бир гарышды[+]. 5Башында бүрүнч тувулга, эгнинде болса теңңели совут барды. Совудың аграмы үч батман[*] бүрүнҗе барабарды. 6Аяклары бүрүнч дызбентлиди, эгнине бүрүнч найза асылгыды. 7Найзасының сапы пүрс агаҗы ялыды; найзасының тыгының аграмы он еди гадак[*] демре барабарды. Өңүнде-де галканчы нөкери барды[+]. 8Җалут аяк чекди-де, ысрайыл[†] гошунына тарап шейле дийип гыгырды: «Нәме үчин нызама дуруп, сөвеше чыкдыңыз? Мен пилиштли, сиз болса Шавулың гуллары. Шейле дәлми? Араңыздан бирини сайлап сечиң, гой, ол мениң яныма гелсин[+]. 9Эгер ол мениң билен тутлушып, мени өлдүрип билсе, биз сизе гул боларыс. Йөне мен үстүн чыкып, оны өлдүрәйсем, онда сиз бизе гул болуп, гуллугымызда дурарсыңыз». 10Пилиштли: «Мен бу гүн ысрайыл гошунына гыҗалат берйәрин. Мениң билен тутлушар ялы адам бериң» дийди. 11Пилиштлиниң бу сөзлерини эшиденде, Шавулы ве әхли ысрайыллары алҗыраңңылык хем горкы гаплап алды.


Давут Шавулың дүшелгесинде

12Давут Яхуданың Бейтуллахам галасындан эфратлы Йышай диен адамың оглуды. Йышайың секиз оглы барды. Шавулың дөврүнде Йышай эййәм гаррап, яшы бирчене баран адамды. 13Йышайың улы үч оглы Шавул билен биле сөвеше гидипди. Ол үчүсиниң иң улусының ады Элияп, икинҗисиниң ады Абынадап, үчүнҗисиниң ады болса Шаммады[+]. 14Давут иң кичилериди; улы үч огул Шавулың янындады. 15Давут өз какасының гоюнларыны бакмак үчин, Шавулың янындан кәвагт Бейтуллахама гелип-гидерди.

16Ол пилиштли кырк гүнләп ирден хем агшам орта чыкып, өзүни гөркезди.

17Бир гүн Йышай оглы Давуда шейле дийди: «Бир батман говурга билен, ине, шу он саны чөреги ал-да, деррев дүшелгедәки доганларыңа әкит. 18Бу он бөлек пейнири болса оларың мүңбашысына бер. Агаларыңың хал-ахвалындан хабар ал-да, олардан бир нышан гетир»[+]. 19Шол вагт Шавул, Давудың доганлары ве әхли ысрайыллар Эла җүлгесинде пилиштлилер билен сөвешип йөрдүлер. 20Давут ирден туруп, гоюнлары сакча табшырды. Йышайың табшырышы ялы, азыклары алып ёла дүшди. Давут дүшелгә геленде, гошун гыкылыклап, сөвеш мейданына тарап барярды. 21Ысрайыллар хем-де пилиштлилер сөвешмек үчин сап-сап болуп, йүзбе-йүз дурдулар. 22Давут затларыны сакча табшырды-да, гошуна тарап ылгады. Агаларының янына барып, олар билен саламлашды. 23Давут агалары билен геплешип дурка, ине, бирден Гатдан пилиштли Җалут пәлван гошуның ичинден чыкды-да, шол өңки сөзлерини гайталады. Онуң айданларыны Давут эшитди. 24Җалуды гөренлеринде, әхли ысрайыллар горкуларына гачдылар. 25Ысрайыллар: «Бу өңе чыкып дураны гөрйәңизми? Ол Ысрайыла гыҗалат бермек үчин чыкяр. Шоны өлдүрене патыша уммасыз байлык билен бирликде гызыны-да берҗек, машгаласыны болса Ысрайылда салгытдан бошатҗак» дийишдилер[+]. 26Давут янындакылардан: «Бу пилиштлини өлдүрип, Ысрайылы шу айыпдан дындарана нәме эдилҗек дийдиңиз? Дири Худайың[†] гошунына гыҗалат берер ялы, бу сүннетсиз ким болупдыр?» диыип сорады. 27Адамлар оңа: «Хава, оны өлдүрене шейле эдилҗек» дийип, өңки җогабы бердилер. 28Давудың адамлар билен геплешип дураныны гөрүп, газаба мүнен иң улы агасы Элияп оңа шейле дийди: «Сениң ашакда нәме ишиң бар? Чөлдәки оҗагаз гоюнларыңы киме ташлап гайтдың? Гедем хем гара йүрег-ә сен. Сөвеше томаша этмәге геленсиң сен». 29Давут оңа: «Мениң эден задым нәме? Мен инди геплемелем дәлми?» дийди. 30Ол бейлесине өврүлди-де, ене-де өңки сөзлерини гайталады. Адамлар хем оңа өңки җогабы бердилер. 31Давудың айданларыны эшиденлер муны Шавула етирдилер. Шавул оны гетиртди. 32Давут Шавула: «Шол зерарлы еке адамам өзүни хорламасын. Гулуң гидип, ол пилиштли билен уршар» дийди. 33Шавул Давуда: «Бу пилиштлиниң гаршысына сен чыкып билмерсиң, себәби сен энтек яш. Ол болса яшлыгындан бәри уршуп йөрен адам» дийди. 34Эмма Давут Шавула шейле дийди: «Мен гулуң өз какамың гоюнларыны бакардым. Ёлбарс я-да айы гелип, сүрүден бир гузыны алайса, 35мен онуң ызындан етердим-де, оны өлдүрип, гузыны агзындан алардым. Барды-гелди ол маңа топулайса, сакгалындан тутардым-да, оны уруп өлдүрердим. 36Гулуң ёлбарс-да, айы-да өлдүрип гөрди. Бу сүннетсиз пилиштли хем шоларың гүнүне дүшер, чүнки ол дири Худайың гошунына гыҗалат берди». 37Давут сөзүни довам эдип: «Мени ёлбарсдыр айының пенҗесинден халас эден Реб[†] шу пилиштлиниң элинден хем халас эдер» дийди. Шавул Давуда: «Бар, Реб саңа яр болсун!» дийди. 38Соңра Шавул өз ярагларыны Давуда дакды, башына өз бүрүнч тувулгасыны, эгнине болса теңңели совут гейдирди. 39Давут ярагларының үстүнден Шавулың гылыҗыны билине баглады ве йөреҗек болды, чүнки ол булары өң дакынып гөрмәнди. Онсоң Давут Шавула: «Мен булар билен йөрәп билемок, чүнки мен өң булары дакынып гөрмәндим» дийди. Шейдип, Давут булары чыкарып ташлады.


Давут Җалуды өлдүрйәр

40Соңра Давут элине таягыны алды ве чешмеден бәш саны йылманак даш сайлап, торбасына салды. Сапаныны элине алып, пилиштлә голайлашды. 41Пилиштли хем өз өңүндәки галканчысы билен биле Давуда голайлап гелйәрди. 42Давуда гөзи дүшенде, пилиштли оңа әсгермезлик билен серетди, чүнки Давут яшды, гызылмеңизди хем гөрмегейди. 43Пилиштли Давуда: «Үстүме таяклы гелер ялы, мен нәме итми?» дийди-де, өз худайларының адындан Давуда гаргады. 44Пилиштли ене Давуда: «Ханы, бир гелсене, этиңи йыртыҗы гушлар билен вагшы хайванлара шам эдейин» дийди[+]. 45Соңра Давут пилиштлә: «Сен мениң үстүме гылычлы, найзалы ве гамалы гелйәрсиң, эмма мен сениң үстүңе сениң гыҗалат берен Ысрайыл гошунының Худайы Хөкмүрован Реббиң адындан гелйәрин[+]. 46Шу гүн Реб сени мениң элиме берер ве мен сени уруп, келләңи кесерин. Мен бу гүн пилиштлилериң әхлисиниң ләшини йыртыҗы гушлардыр ябаны хайванлара шам эдерин. Шонда тутуш ер йүзи Ысрайылда Худайың бардыгыны билер[+]. 47Шу әхли халк Реббиң гылычдыр найзалы халас этмейәндигини билер, чүнки сөвеш Реббиңкидир. Ол сизи бизиң элимизе берер»[+]. 48Пилиштли Давуда голайлашанда, Давут ол пилиштли билен урушмак үчин, сөвеш мейданына тарап батлы ылгап гитди. 49Давут элини торбасына сокуп, ондан бир даш чыкарды-да, оны сапанына салып атып гойберди ве пилиштлиниң маңлайындан урды. Даш пилиштлиниң маңлайыны дешди ве ол йүзинлигине ере язылды. 50Гылычсыз, сапан хем-де даш билен Давут пилиштлиден үстүн чыкып, оны уруп өлдүрди[+]. 51Соңра ол ылгап барып, пилиштлиниң үстүне чыкды ве онуң гылыҗыны гынындан согруп алды-да, гылыч билен келлесини кесип ташлады. Өз пәлванларының өлдүрилендигини гөрүп, пилиштлилер гачдылар. 52Ысрайыллар ве яхудалар гыкылыклап аяга галдылар, олар Гата ве Экроның дервезелерине ченли пилиштлилериң ызындан ковдулар. Яраланан пилиштлилер Гат[*] ве Экрон галаларына барян Шагарайым ёлуның угрунда серлип ятырды[+]. 53Пилиштлилериң ызындан ковга гиден ысрайыллар доланып гелдилер ве оларың дүшелгесини таладылар. 54Давут пилиштлиниң келлесини алып, Иерусалиме[†] гетирди, онуң ярагларыны болса өз чадырында гойды[+].


Давут Шавулың хузурында

55Давудың Җалут пилиштли билен урушмага баряныны гөренде, Шавул өз гошунбашысы Абнерден: «Бу йигит кимиң оглы, Абнер?» дийип сорапды. Абнер: «Патышаның өмри узак болсун, билмедим» дийип җогап берипди[+]. 56Патыша: «Онуң кимиң оглудыгыны аныкла» дийипди.

57Давут пилиштлини өлдүрип, ызына доланып геленде, Абнер оны Шавулың хузурына алып барды. Җалут пилиштлиниң келлеси хем онуң элиндеди. 58Шавул ондан: «Йигит, сен кимиң оглы боларсың?» дийип сорады. Давут: «Сениң бейтуллахамлы хызматкәриң Йышайың оглы мен» дийип җогап берди.

#### 18‑нҗи бап

1Шавул билен Давут геплешип болдулар. Шондан соң Давуды Шавулың оглы Ёнатаның сулхы алды. Ёнатан оны җанындан хем эзиз гөрди[+]. 2Шавул шол гүнден бейләк Давуды өз янына алды ве оңа өйүне гайтмага ругсат бермеди. 3Ёнатан Давуды җанындан эзиз гөренсоң, онуң билен әхт[†] эдишди. 4Ол өз эгниндәки донуны, ярагларыны, хатда гылыҗы, яйыдыр гушагыны-да Давуда берди. 5Давут Шавул өзүни нирә иберсе гитди, баран еринде-де иши шовуна болды. Нетиҗеде, Шавул оны өз гошунбашысы эдип гойды. Мундан әхли халк-да, Шавулың хызматкәрлери-де хошал болдулар.


Шавул Давуда гөриплик эдйәр

6Давут Җалут пилиштлини өлдүренден соң, адамлар өйлерине гайдып гелйәркәлер, әхли Ысрайыл[†] галаларындан гелен аяллар Шавул патышаны гаршыламага чыкдылар. Олар депрекдир бейлеки саз гуралларыны чалып, шадыян айдымлар айдярдылар, танс эдйәрдилер[+]. 7Аяллар шатлыкдан яңа:

«Шавул мүңүсини,
Давут он мүңүсини өлдүрди»

дийшип, айдым айдярдылар[+].

8Аялларың бу айдян сөзи Шавула якмады, онуң җуда гахары гелди. Ол: «Олар Давуда он мүңүсини, маңа болса мүңүсини берйәрлер. Оңа инди диңе патыша болаймак галды» дийди. 9Шол гүнден бейләк Шавул Давуды ызарлап башлады.

10Эртеси Худай[†] тарапындан иберилен җын-арвах чалтлык билен Шавулың калбына гирди. Ол өз өйүнде арламага башлады. Давут хемишекиси ялы лира чалып отырды. Шавулың элинде найза барды[+]. 11«Давуды дивара чүйләйин» диен ниет билен Шавул найзаны оңа тарап зыңды. Эмма Давут ики гезек зыңлан найзаның өңүнден совлуп етишди.

12Шавул Давутдан горкярды, себәби Реб[†] онуң биленди, Шавулы болса Реб терк эдипди. 13Шоңа гөрә Шавул Давуды өз янындан айрып, мүңбашы эдип гойды. Давут сөвешде өз гошунына баштутанлык эдйәрди. 14Давудың хемише иши ровачды, чүнки Реб онуң биленди[+]. 15Онуң әхли ишлериниң ровач боляндыгыны гөренде, Шавул ондан горкарды. 16Өзлерине эденли баштутан болуп йөренсоң, тутуш Ысрайыл хем, Яхуда[†] хем Давуды говы гөрйәрди.


Давут Микала өйленйәр

17Шавул Давуда: «Ине, мениң улы гызым Мерап. Мен оны саңа берҗек. Диңе мениң батырым болуп, Реббиң үчин мертлерче сөвешсең боляр» дийди. Чүнки Шавул: «Гой, ол мениң элимден дәл-де, пилиштлилериң[†] элинден өлсүн» дийип пикир эдйәрди[+]. 18Давут Шавула: «Патышаның гиевси болар ялы, мен ким, мениң машгалам ве Ысрайылдакы ата-бабамың несли ким?» дийди[+]. 19Эмма Шавулың гызы Мерабың Давуда берилмели пурсады геленде, гыз оңа дәл-де, мехолатлы Адрыеле дурмуша чыкарылды[+]. 20Шондан соң Давуда Шавулың Микал атлы гызы ашык болды. Бу барада Шавула айданларында, ол хошал болды. 21Шавул «Мен оны Давуда берерин, шейдибем, оңа дузак гурарын. Пилиштлилер ондан өч алар» дийип ойланды. Шонуң үчин икинҗи гезек Шавул Давуда: «Мениң гиевим болмага инди сен икинҗи гезек мүмкинчилик алдың» дийди. 22«Патыша сенден хошал, әхли хызматкәрлери хем сени говы гөрйәр. Патыша гиев болмак пурсадың гелди» диен хабары ассырынлык билен Давуда етирмеклиги Шавул өз хызматкәрлерине буюрды. 23Шейлеликде, Шавулың хызматкәрлери патышаның сөзлерини Давуда етирдилер. Давут олара: «Мениң ялы ёксул хем арзысыз адам үчин патыша гиев болмаклык еңил ишдир өйдйәңизми?» дийди. 24Давудың сөзлерини хызматкәрлер Шавула етирдилер. 25Соңра Шавул олара: «Онда сиз Давуда: „Йүз саны пилиштлини сүннетләп, пүрчүклерини гетирип, душманларындан арыны алып берсең, патыша сенден хич хили галың исләнок“ дийип айдың» дийди. (Шейдип, Шавул пилиштлилериң эли билен Давутдан дынмагы йүрегине дүвүпди.)[+] 26Шавулың адамлары онуң сөзлерини Давуда етиренлеринде, ол патыша гиев болҗакдыгына бегенди. Хениз белленен гүн гелип етмәнкә, 27Давут өз адамлары билен гидип, ики йүз саны пилиштлини өлдүрди. Патыша гиев болмак үчин, ол оларың пүрчүклерини башбүтин гетирип, оңа берди. Шондан соң гызы Микалы Шавул Давуда дурмуша чыкарды. 28Эмма Реббиң Давут билен биледигине ве өз гызы Микалың-да оңа ашык боландыгына Шавул айдың гөз етирди. 29Шоңа гөрә онуң Давутдан горкусы хас артды ве ол Давуда өмүрбакы душман болды.

30Пилиштли гошунбашылар сөвеше чыкярдылар. Хер сөвешде-де Шавулың бейлеки гошунбашыларына гаранда, Давут хас улы еңишлер газанярды. Шунлукда, Давудың абрайы хас артды.

#### 19-нҗы бап


Шавул Давудың кастына чыкяр

1Шавул өз оглы Ёнатана хем-де өз адамларына Давуды өлдүрмеги табшырды. Эмма Ёнатан Давуды җуда говы гөрйәрди. 2Ол Давуда: «Какам сени өлдүрмеги йүрегине дүвди. Эртир даңдан хүшгәр бол; бир аматлы ер тап-да гизлен. 3Менем сениң мейданда гизленен ериңе барарын ве какамың янында дуруп, онуң билен сен хакда геплешерин. Эгер бир зат аңайсам, саңа хабар берерин» дийди. 4Ёнатан какасы Шавулың янында Давуды тарыплап, шейле дийди: «Сен өз гулуң Давуда яманлык этме, чүнки сен ондан хич бир яманлык гөрмедиң; гайтам, сен ондан хайыр гөрдүң. 5Ол җаныны ховп астына салып, Җалут пилиштли билен сөвешди. Шонда Реб[†] тутуш Ысрайыла бейик еңиш гетирди. Сен бу ишлери гөрүп хошал болдуң. Шу затлардан соң нәдип сен Давуда яманлык этҗек? Ол бигүнә ахырын. Оны өлдүрмәге эсас ёк»[+]. 6Шавул Ёнатаның сөзүне ынанды ве оңа: «Онуң җанына каст этмеҗекдигиме Ребден ант ичйәрин» дийди. 7Ёнатан Давуды чагырып, бу гүррүңлери оңа етирди. Соңра ол Давуды Шавулың янына алып барды. Шунлукда, Давут ене өңкүси ялы Шавула гуллуга дурды.

8Ене сөвешлер башланды. Давут гидип, пилиштлилер[†] билен сөвешди ве олары улы еңлише сезевар этди; пилиштлилер гачмага меҗбур болдулар. 9Бир гүн Шавул эли найзалы өз өйүнде отырды, Давудам оңа саз чалып берйәрди. Бирден Реб тарапындан иберилен җын-арвах Шавулың үстүне инди[+]. 10Шавул элиндәки найзасы билен Давуды дивара чүйлемеги йүрегине дүвди. Эмма Давут найзаның өңүнден совлуп етишди; найза барып, дивара чүмди. Давут шол гиҗе ене-де гачып башыны гутарды.

11Шавул Давуды эртир даң билен өлдүрмек үчин, онуң өйүни гаравуллаң дийип, өз адамларыны иберди. Аялы Микал Давуда: «Эгер-де шу гиҗе башыңы гутармасаң, эртир сени өлдүрерлер» дийди[+]. 12Соңра Микал Давуды пенҗиреден чыкарып гачырып гойберди. Ол гачып гизленди[+]. 13Микал бир буты алып, дүшекде ятырды; онуң башына түйли гечи дерисини гейдирип, үстүне-де япынҗа атды. 14Давуды тутмак үчин, Шавулың иберен адамларына Микал: «Ол сыркавлап ятыр» дийди. 15Онсоң Шавул: «Давуды өз гөзүңиз билен гөрүп, оны дүшеги билен биле алып гелиң, мен оны өлдүрҗек» дийип, өз адамларыны иберди. 16Шавулың адамлары дүшекде башына түйли гечи дериси гейдирилен буты гөрендиклерини оңа хабар бердилер. 17Шондан соң Шавул Микалы чагырып, оңа: «Нәме үчин мени алдап, мениң душманымы гачырып гойберип, оңа гизленмәге мүмкинчилик бердиң?» дийди. Микал оңа: «„Гойбермесең өлдүрерин“ дийди» дийип җогап берди.

18Гачып башыны гутаран Давут Рамада яшаян Шамувелиң янына гелип, Шавулың өзүне эденлериниң барыны оңа гүррүң берди. Соңра Шамувел билен биле Наёт галасына гидип, шол ерде галды[+]. 19Давудың Рамадакы Наёт галасындадыгыны Шавула хабар бердилер. 20Шавул Давуды тутуп гетирмек үчин, өз адамларыны иберди. Олар Шамувелиң ёлбашчылыгында җошуп, пыгамберлик[†] эдип йөрен пыгамберлериң топарыны гөрдүлер. Шонда Шавулың адамларының-да үстүне Худайың[†] Рухы инди. Шунлукда, олар хем җошуп, пыгамберлик этмәге башладылар[+]. 21Шавул муны эшидип, башга адамлары иберди, йөне олар хем җошуп, пыгамберлик эдйәнлере гошулдылар. Шавулың үчүнҗи гезекки иберен адамлары-да өңкүлери ялы болдулар. 22Ахырсоңы Рама Шавулың өзи гитди. Ол Секудакы уллакан ховданың янына барып: «Шамувел билен Давут ниреде?» дийип, шол ердәкилерден сорады. Оларың бири: «Олар Раманың Наёт галасында» дийип җогап берди. 23Шавул Раманың Наёт галасына тарап барярка, онуң хем үстүне Худайың Рухы инди. Ол тә Наёта барянча ёлбойы җошуп, пыгамберлик эдип гитди[+]. 24Ол хатда эшиклерини чыкарып, Шамувелиң өңүнде пыгамбер ялы җошды ве тутуш бир гиҗе-гүндизләп ялаңач сүйнүп ятды. («Шавул хем пыгамберлериң арасындамы?» дийлени шондан галандыр.)[+]

#### 20‑нҗи бап


Ёнатан Давуда көмек эдйәр

1Давут Рамадакы Наёт галасындан гачып гайтды ве Ёнатаның янына гелип, оңа: «Мен нәме этдим? Мениң языгым нәме? Кастыма чыкар ялы, мен сениң какаңа нәме яманлык этдим?» дийди[+]. 2Ёнатан оңа: «Айдяның нәме?! Сен өлмерсиң. Ваҗып болсун, болмасын, пархы ёк, какам менден яшырын хич зат этмейәр. Онсоң муны нәме үчин яшырсын. Ёк, бейле зат болуп билмез» дийди. 3Давут хем ант ичип, шейле дийди: «Мени сулхуң аляндыгыны какаң гаты говы билйәр; какаң „Муны Ёнатана эшитдирмели дәл, эгер эшидәйсе, ол гынанар“ дийип пикир эдйәр. Йөне Ребден хем сенден ант ичйәрин, инди мен аҗалың өң янында дурун». 4Ёнатан Давуда: «Сениң үчин ислән задыңы эдерин» дийди. 5Давут Ёнатана шейле дийди: «Эртир Тәзе Ай байрамыдыр.[†] Мен патыша билен биле нахар эдинмелидирин. Йөне сен маңа гитмәге ве үчүнҗи гүн агшама ченли мейданда гизленмәге ругсат бер. 6Эгер какаң мениң ёкдугымы биләйсе, онда оңа: „Давут өз галасы Бейтуллахама гитмек үчин ругсат сорап, маңа көп ялбарды. Чүнки олар тутуш уруг болуп гурбанлык берйән экенлер“ диерсиң. 7Эгер ол „Боляр“ дийәйсе-хә, гулуңа не ягшы, эмма гахарланайса, онда онуң ниетини ямана дүвенлигидир. 8Өз гулуңа вепалы бол, чүнки биз мукаддес[†] әхт[†] эдишдик. Эгер мен языклы болсам, онда мени өзүң өлдүрәй, какаңың янына элтип нәме этҗек?»[+] 9Ёнатан оңа: «Айдяның нәме?! Какамың саңа яманлык этҗегини билерин-де, хей, онам саңа айтмарынмы?!» дийди. 10Соңра Давут: «Эгер какаң газаба мүнәйсе, ким оны маңа хабар берер?» дийип, Ёнатандан сорады. 11Ёнатан Давуда: «Йөр, мейдана чыкалы» дийди. Шейдип, ол икиси мейдана чыкдылар. 12Ёнатан Давуда: «Ысрайыл[†] Худайы[†] Реб[†] шаят болсун! Мен эртир я-да биригүн шу вагтлара ченли какамың ниетини билҗек боларын. Эгер сен бабатда онуң ниети дүзүв болса, мен саңа хабар етирерин. 13Эмма ол яманлык этмеги йүрегине дүвәйсе, менем оны саңа етирмесем, сени саг-саламат ёла салмасам, онда, гой, Реб маңа-да шоны, хатда ондан-да бетерини гөркезсин. Реб какама яр болшы ялы, саңа-да яр болсун. 14-15Дирикәм Реб кимин маңа вепалы бол. Өленимден соң болса, хатда Реб сениң әхли душманларыңы ер йүзүнден ёк этсе-де, мениң неслиме хемише вепалы бол»[+]. 16Шунлукда, «Давудың душманларының җезасыны, гой, Реббиң Өзи берсин» дийип, Ёнатан Давудың ковумы билен әхт эдишди. 17Ёнатан Давуда өзүне болан сөйгүси үчин ене ант ичиртди, себәби ол Давуды җанындан хем эзиз гөрйәрди[+]. 18Соңра Ёнатан Давуда: «Эртир Тәзе Ай байрамы. Сениң ёкдугың орнуңың бошдугынданам белли болар. 19Биригүн узак йөрәп, гит-де, өңки сапаркы гизленен ериңде гизлен ве дашың янында маңа гараш. 20Нышана атан ялы эдип, мен шол даша тарап үч саны пейкам атарын. 21Соңра мен: „Бар, оклары тап-да гетир“ дийип, бир етгинҗеги иберерин. Эгер мен оңа: „Оклар, ханха, бу тарапыңда, олары топлап гетир“ дийәйсем, онда гелерсиң. Ребден ант ичйәрин, бу сениң үчин ховп-хатар ёк дийилдигидир. 22Эмма мен етгинҗеге: „Оклар, ханха, аңырракда“ дийәйсем, онда гачгын, чүнки бу Реб сени ёла саляр дийилдигидир. 23Бизиң бири-биримиз билен эдишен әхтимизе, гой, Реб эбедилик шаят болсун» дийди.

24Шейдип, Давут мейданда гизленди. Тәзе Ай байрамчылыгы башлананда, патыша гелип, сачак башына гечди. 25Ол адатдакысы ялы дивара голай ерде орнашды. Ёнатан онуң гаршысында отурды[*], Абнер болса Шавулың гапдалында отурды, Давудың орны бош дурды[+]. 26Ол гүн Шавул сесини чыкармады, чүнки ол: «Оңа бир зат боландыр. Ол харамдыр, хава, хакыкатдан-да, ол тәмиз[†] дәлдир» дийип ойланды[+]. 27Эмма Тәзе Ай байрамының эртеси гүни хем Давудың орны бошды. Шавул оглы Ёнатана: «Йышайың оглы нәме байрамчылыкда дүйнем, бу гүнем гөрүнмеди?» дийди. 28-29Ёнатан Шавула шейле җогап берди: «Давут: „Маңа ругсат берсене. Галада бизиңкилер уруг болуп гурбанлык берҗеклер; агам маңа гелсин дийипдир. Эгер мени сылаян болсаң, онда ругсат бер, гидип, агаларымы гөрейин“ дийип, Бейтуллахама гитмек үчин өзеленип ялбарды. Шонуң үчин хем ол патышаның нахарына гелип билмеди». 30Муны эшиден Шавул Ёнатаны газап билен далады: «Вах, хыянаткәр хем азгын аялың догмасы! Өзүң хем-де ялаңач эҗең бихая болмадык болсаңыз, сен Йышайың оглуны дост тутунармыдың? Кәшгә, мен оны билмейән болсам! 31Йышайың оглы ер йүзүнде дири гезип йөрсе, өзүңе-де, патышалыгыңа-да рахатлык болмаз. Хәзириң өзүнде адам ибер-де, оны мениң яныма гетирт, онуң башы өлүмли». 32Соңра Ёнатан какасы Шавула: «Ол нәме үчин өлмели? Ол нәме этди?» дийди. 33Шол вагт Ёнатаны өлдүрмеги йүрегине дүвүп, Шавул найзасыны оңа тарап зыңды. Ёнатан өз какасының Давудың җанының кастына ымыклы чыкандыгына шонда дүшүнип галды. 34Ёнатан газап билен сачагың башындан турды ве какасының Давуды писинт этмейәндигине гаты гынанып, айың икинҗи гүни хич зат иймеди. 35Янына бир огланҗык алып, Давут билен душушмак үчин ол даң билен мейдана тарап гитди. 36Ёнатан огланҗыга: «Бар, ылга, шу окы тапып гетир» дийди. Огланҗык ылгап гитди. Ёнатан онуң үсташыры яйыны атып гойберди. 37Огланҗык Ёнатаның атан окуның дүшен ерине етенде: «Ок аңырракда дәлми нәме? 38Бол басымрак, эгленме» дийип, Ёнатан огланҗыгың ызындан гыгырды. Ол огланҗык оклары чөплешдирип, өз хоҗайынына гетирип берди. 39Огланҗыгың хич затдан хабары ёкды. Муны диңе Ёнатан билен Давут билйәрди. 40Ёнатан ярагларыны огланҗыга берип: «Ал, шулары гала әкит» дийди. 41Огланҗык гиден бадына Давут гүнорта тарапдан пейда болды. Ол йүзүни ере берип, үч гезек тагзым этди. Соңра Ёнатан икиси огшашып аглашдылар. Давут хас көп аглады. 42Соңра Ёнатан Давуда: «„Өзүмизе хем-де неслимизе Реб эбедилик шаят болсун“ дийип, икимиз хем Ребден әхт эдишдик ахырын. Бар, инди сен аркайын гидибер» дийди. 43Шондан соң Давут өз ёлуна гитди, Ёнатан болса гала доланды.

#### 21‑нҗи бап


Давут Шавулдан гачяр

1Давут Ахымелек руханының[†] янына Ноп галасына гелди. Ахымелек горкудан яңа сандыр-сандыр эдип, Давуды гаршыламага чыкды. Ол Давуда: «Нәме үчин еке өзүң гелдиң? Нәме үчин яныңда хич ким ёк?» дийип сорады[+]. 2Давут Ахымелеге: «Патыша маңа бир юмуш табшырды. Ол: „Сенден иберен бу юмшум хакда хич ким хич зат билмели дәлдир“ дийди. Шоңа гөрә, өз йигитлерим билен хем душушар ялы ер беллешдик. 3Хәзир яныңда нәмәң бар? Маңа бәш саны чөрек я-да яныңда башга нәмәң бар болса бер» дийди. 4Руханы оңа: «Менде адаты чөрек ёк. Менде диңе Реббе хөдүр эдилен чөрек[†] бар. Эгер яныңдакы йигитлер голайда аяла янашмадык болсалар, сиз оны ийип билерсиңиз» дийди. 5Давут рухана шейле җогап берди: «Хава, мениң, адатча, сапара гайданымда эдишим ялы, биз аял билен ятмадык. Янымдакы йигитлер йөнекей сапара чыканларында-да инлерини пәк саклаярлар. Онсоң, оларың өз инлерини бу гезек нәхили пәк саклаҗакдыкларыны билибер!» 6Шундан соң руханы Реббе хөдүр эдилен чөреклерден башга чөрек ёкдугы үчин оңа мукаддес[†] чөреклери берди. Бу чөреклер шол гүн гызгын чөреклер билен чалшырылыпды[+].

7Шавулың чопанларының башлыгы эдомлы Дөвег хем бу гүн шол ердеди. Ол Реббиң хузурында дини дессурлары берҗай эдйәрди[+]. 8Давут Ахымелеге: «Яныңда найза я гылыч ёкмы? Патышаның табшырыгы җуда гыссаглы болансоң, яныма не гылыҗымы алып етишдим, не-де башга ярагымы» дийди. 9Ахымелек оңа: «Эла җүлгесинде сениң элиңден өлен Җалут пилиштлиниң гылыҗы шу ерде, эфодың еңсесинде мата долангы ятыр. Эгер ислесең, шоны алай. Бу ерде шондан башга яраг ёк» дийди. Давут оңа: «Ондан говы яраг болмаз, шоны берәй» дийди[+].

10Давут Шавулдан гачып, шол гүн Гатың ханы Акышың янына гитди[+]. 11Акыш ханың адамлары оңа: «Бу Ысрайылың патышасы Давут дәлми?

„Шавул мүңүсини өлдүрди,
Давут болса он мүңүсини“

дийшип, ол хакда аяллар айдым айдып, тансам эдипдилер-ә» дийдилер[+]. 12Бу сөзлер Давуды улы иңкисе гойды ве ол Гат ханы Акышдан җуда горкды. 13Шейлеликде, Давут оларың янында өз болшуны үйтгетди. Оларың янында ол өзүни дәлилиге салды, дервезәниң гапыларыны дырначаклап, оларың йүзүни персала этди; сакгалына эрниниң сувуны акдыран болды[+]. 14Акыш хан адамларына: «Оңа бир серетсеңизләң, ол дәли ахырын. Нәме үчин оны мениң яныма гетирдиңиз? 15Нәме өзүмде дәли кемтерлик эдйәндир өйдйәңизми? Я онуң дәлилигине томаша этсин дийип гетирдиңизми? Хей, шейле адамам бир мениң ховлыма гирмелими?» дийди.

#### 22‑нҗи бап

1Давут ол ерден Адуллам говагына гачды. Давудың агалары хем онуң атасының тутуш машгаласы муны эшидип, онуң янына гелдилер[+]. 2Эзилйәнлер, берги-борҗа батанлар хем нәразыларың әхлиси онуң янына йыгнанышдылар. Шейдип, Давут янына йыгнан дөрт йүзе голай адама баштутан болды[+]. 3Давут ол ерден Мовапдакы Миспә гитди. Ол Мовап патышасына: «Худайың[†] мени нәме этҗеги белли болянча, какам билен эҗеми өз яныңызда саклап билмезмисиңиз?» дийди. 4Шейдип, Давут какасы билен эҗесини Мовап патышасының янына гетирди. Давудың говакда болан дөврүнде олар онуң янында болдулар. 5Гат пыгамбер[†] Давуда: «Говагы ташла, Яхуда[†] юрдуна гит» дийди. Шоңа гөрә Давут ол ерден чыкып, Херет токайына гитди[+].


Шавул Ноп галасының руханыларыны[†] өлдүрйәр

6Давудың ве онуң янындакыларың тапыландыгыны Шавул эшитди. Ол Гибгадакы бир депеде, йылгының ашагында отырды; элинде найзасы барды, нөкерлериниң әхлиси онуң дашыны алып дурдулар. 7Шавул янындакы нөкерлерине шейле дийди: «Эй, беняминлер – тиредешлерим, инди гулак асың. Йышайың оглы сизиң хер бириңизе мейданлар, үзүмчиликлер берермикә, ол сизи мүңбашылар хем йүзбашылар эдермикә? 8Шонуң үчин мениң гаршыма дилдүвшүк гурадыңызмы? Оглумың Йышайың оглы билен үлпет боландыгыны маңа хабар берениңиз болмады. Бу гүнки гүн, гөршүңиз ялы, оглум өз нөкерими мениң гаршыма дузак гурмага итекләнде, бириңизиң-де маңа небсиңиз агырмады, ол хакда маңа дил ярмадыңыз»[+]. 9Шол вагты Шавулың нөкерлериниң гапдалында дуран эдомлы Дөвег: «Йышайың оглуның Ноп галасындакы Ахытубың оглы Ахымелегиң янына геленини гөрдүм[+]. 10Ол Давут үчин Реббе йүз тутуп, онуң сапары барада сорады ве оңа азык хем-де Җалут пилиштлиниң гылыҗыны берди» дийди[+]. 11Шавул Ахытубың оглы Ахымелек руханыны, онуң тутуш машгаласыны – Ноп галасындакы әхли руханылары гетирмек үчин адам иберди. Оларың әхлиси патышаның янына гелдилер. 12Шавул Ахымелеге: «Инди маңа гулак ас, эй, Ахытубың оглы» дийди. Ол: «Гулак асярын, хөкүмдарым» дийди. 13Шавул оңа шейле дийди: «Нәме үчин Йышайың оглы икиңиз мениң гаршыма дилдүвшүк гурадыңыз? Нәме үчин сен оңа чөрекдир гылыч бердиң ве онуң үчин Худая йүз тутуп, онуң сапары барада сорадың? Гөршүң ялы, шейдип, ол мениң гаршыма дузак гурды». 14Ахымелек Шавула шейле җогап берди: «Давут сениң нөкерлериңиң иң вепалысы ахырын. Ол сениң гиевиң, баш җанпенаң хем-де сениң көшгүңде иң хорматлы адамдыр. 15Худая йүз тутуп, Давут барада бу мениң илкинҗи гезек сорайшыммы нәме? Ёк, мениң өзүми-де, мениң атамың машгаласындан кимдир башга бирини-де, гой, патышахым гүнәкәрлемесин. Сениң гулуңың бу ишден дүйбүнден хабары ёкдур». 16Патыша: «Ахымелек, сениң өзүңиң-де, атаңың машгаласының-да өлҗегине шек ёкдур» дийди. 17Патыша янында дуран җанпенасына: «Бол, Реббиң руханыларыны өлдүр, себәби оларам Давуды голдаярлар. Олар онуң гачып йөренини билибем, маңа хабар бермәндирлер» дийди. Йөне патышаның нөкерлери Реббиң руханыларына эл гөтермедилер. 18Соңра патыша руханылары өлдүрмеги Дөвеге буюрды. Эдомдан болан Дөвег руханылары гырды. Шол гүн ол непис зыгыр матадан тикилен эфот гейнен сегсен бәш руханыны өлдүрди[+]. 19Шавул руханыларың галасы болан Ноп галасыны гылычдан гечирди, ол эркекдир аяллары, чага-чугалары, мал-гаралары, эшеклери, доварлары – хеммесини гылычдан гечирди.

20Йөне Ахытубың агтыкларының бири, Ахымелегиң огулларының бири болан Абятар гачып, башыны гутарды ве Давудың ызындан гитди[+]. 21Абятар Шавулың Реббиң руханыларыны гыргына берендигини Давуда хабар берди. 22Давут Абятара шейле дийди: «Ол ерде эдомлы Дөвеги гөрүп, мен онуң Шавула хабар берҗекдигини шол гүн анык билдим. Сениң атаңың тутуш машгаласының өлүми үчин мен гүнәкәр. 23Мениң янымда гал, өзүңем горкма, чүнки мениң кастыма чыканың, сениң хем кастыңа чыкдыгыдыр, эмма сен мениң пенамдасың»[+].

#### 23‑нҗи бап


Давут Кегила галасыны халас эдйәр

1«Пилиштлилер[†] Кегила хүҗүм эдип, харманлары талап йөрлер» дийип, Давуда хабар бердилер[+]. 2Давут Ребден: «Гидип, пилиштлилер билен сөвешейинми?» дийип сорады. Реб[†] Давуда: «Бар, пилиштлилер билен сөвеше гир-де, Кегиланы халас эт» дийип җогап берди. 3Йөне адамлары Давуда: «Биз бу ерде – Яхудада[†] горкушып йөркәк, Кегила – пилиштли гошуның үстүне нәхили баралы?» дийдилер. 4Давут ене Реббе йүз тутды. Реб оңа: «Хава, Кегила гит, пилиштлилери сениң элиңе берҗек» дийди. 5Шейлеликде, Давут билен онуң адамлары Кегила гидип, пилиштлилер билен сөвешдилер, оларың малларыны сүрүп әкитдилер, олары агыр хеләкчилиге сезевар этдилер. Ине, шейдип, Давут Кегиланың илатыны халас этди.

6Ахымелегиң оглы Абятар гачып, Давудың янына геленде, онуң элинде эфот барды[+].

7Давудың Кегила гелендигини Шавула хабар бердилер. Шавул: «Оны Худай[†] мениң элиме берди, чүнки ол мениң дервезели, килтли галама гирип, өз-өзүни тора салыпдыр» дийди. 8Кегила гидип, Давуды габава салмак үчин, Шавул тутуш халкы урша чагырды. 9Шавулың ниетиниң ямандыгыны биленде, Давут руханы[†] Абятара: «Эфоды гетир, Худайың ислегини билели» дийди[+]. 10Давут: «Эй, Ысрайыл[†] Худайы Реб! Шавулың мен гулуң себәпли Кегиланы ёк этмек үчин гелйәндигини эшитдим. 11Инди шейдип, Өз гулуңың эшидиши ялы, Шавул гелерми? Эй, Ысрайыл Худайы Реб, гулуңа айдай!» дийди. Реб: «Ол гелер» дийди. 12Соңра Давут: «Кегиланың халкы мени ве адамларымы Шавулың элине берерми?» дийди. Реб: «Берер» дийди. 13Давут алты йүзе голай адамы билен биле Кегиладан чыкды. Олар барып билен ерлерине ченли сакланман йөредилер. Давудың Кегиладан гачандыгыны эшиденде, Шавул ол ере гитмек ниетинден эл чекди[+].


Давут чөлде гизленйәр

14Давут чөлдәки говакларда, Зип чөлүндәки даглыкда яшады. Шавул оны хер гүн агтарды, йөне Реб Давуды онуң элине бермеди[+]. 15Шавулың өз кастына чыкандыгыны Давут Хорешдәки Зип чөлүндекә эшитди. 16Шавулың оглы Ёнатан Давудың ызындан Хореше гелди. Ол Давуды Худайың адындан рухландырды. 17Ёнатан оңа: «Сен какамың элине дүшерин өйдүп горкма. Сен тутуш Ысрайыла патыша болмалысың, мен сениң везириң болмалыдырын. Муны какамам билйәр» дийди[+]. 18Соңра ол икиси Реббиң өңүнде әхт[†] эдишдилер. Давут Хорешде галды, Ёнатан болса өйүне гитди[+].

19Соңра бирнәче зиплилер Гибга гидип, Шавула: «Давут бизиң арамызда – Хорешиң говакларында, Ешимоның гүнортасындакы Хакыла дагында гизленип гезип йөр[+]. 20Эй, патыша, ислән вагтың гел! Оны тутуп, сениң элиңе бермек бизиң билен» дийдилер. 21Шавул олара шейле дийди: «Дердими пайлашаныңыз үчин Реб сизи ялкасын! 22Гидиң-де, ене бир гезек ниредедигине анык гөз етириң; оны кимиң гөрендигини ыкҗам аныклаң. Айдышларына гөрә ол җуда мекир болмалы. 23Онуң гизленип биләйҗек ерлериниң әхлисини гөзден гечириң ве аныгына етиң-де, маңа белли хабар гетириң. Шондан соң мен сизиң билен биле гидерин. Эгер ол юрдуң бир еринде бар болса, мен оны тутуш Яхудадан тапарын». 24Шейлелик билен Шавулдан өң олар Зипе гитдилер.

Давут адамлары билен Магон чөлүнде, Ешимоның гүнортасындакы Араба дүзлүгиндеди.[†][+] 25Шавул билен онуң адамларының өз гөзлегине чыкандыкларыны эшиден Давут Магон чөлүндәки гая гелип, шол ерде орнашды. Муны эшидип, Шавул Магон чөлүне Давудың ызындан гитди. 26Шавул дагың бир тарапындан, Давут болса адамлары билен дагың бейлеки тарапындан барярды. Шавул билен онуң адамларының Давуды ве онуң адамларыны габава салмакларына аз вагт галыпды, Давут гачмага ховлугярды. 27Шол вагт бир чапар гелип: «Ховлук, юрда пилиштлилер чозды» дийип, Шавула хабар берди. 28Шавул Давудың ызындан ковмагыны бес эдип, пилиштлилер билен сөвешмәге гитди. Шоңа гөрә бу ер «Гачыш гаясы» дийип атландырылды.

#### 24‑нҗи бап


Давут Шавула рехимдарлык эдйәр

1[•]Давут ол ерден гидип, Эйнгеди топрагындакы говакларда месген тутды[+]. 2Шавул пилиштлилери[†] ковмакдан гайдып геленде, «Давут Эйнгеди чөлүнде» дийип, оңа хабар бердилер. 3Шавул тутуш Ысрайылың сайлама адамларындан үч мүңүсини янына алып, Давуды хем онуң адамларыны идәп, Даггечи гаясына тарап ёла дүшди. 4Ол ёлуң якасындакы довар агылларына гелди. Шол ерде бир говак барды. Шавул аяк ёлы үчин шол говагың ичине гирди. Шол вагт Давут адамлары билен биле говагың төрүнде отырды. 5Адамлары Давуда йүзленип: «Реббиң саңа „Душманыңы элиңе берерин, сен оңа ислән задыңы эдерсиң“ диен гүни, ине, шу гүндүр» дийдилер. Давут ассырынлык билен барып, Шавулың донуның сыныны кесди. 6Муңа Давудың йүреги гопан ялы болуп гитди[+]. 7Ол адамларына шейле дийди: «Җенабыма, Реббиң сайлан адамына бейле зат этмекден, оңа гаршы эл гөтермекден Реббиң Өзи сакласын, чүнки ол Реббиң сечип-сайланыдыр»[+]. 8Шейдип, Давут өз адамларына кәеди ве олара Шавулың гаршысына урушмага ругсат бермеди. Шавул болса говакдан чыкып, өз ёлуна гитди[+].

9Соңра Давут хем говакдан чыкды-да: «Эй, җенабым, патышахым!» дийип, Шавулың ызындан гыгырды. Шавул ызына гаранда, Давут йүзүни ере берип, оңа тагзым этди. 10Соңра ол Шавула: «„Давут саңа яманлык этмек ислейәр“ диййәнлериң сөзүне нәме үчин ынанярсың? 11Шу гүн говагың ичинде Реббиң өзүңи мениң элиме берендигини өз гөзлериң билен гөрдүң. Сени өлдүрмеги талап эденлеринде-де, мен саңа рехим этдим. Мен олара: „Өз җенабыма эл галдырмарын, чүнки ол Реббиң Өз сечип-сайланыдыр“ дийдим. 12Эй, атам, донуңдан кесилен элимдәки шу кесиндини гөрйәңми, ине, серет. Донуңың сынындан кесип алдым, йөне сени өлдүрмедим. Саңа яманлык этмек я-да хайынлык этмек ниетимиң ёкдугы шундан хем белли ахырын. Мени өлдүрмек үчин аңтап йөренем болсаң, мен сениң өңүңде гүнә газанмадым[+]. 13-14Икимизе, гой, Реб[†] казылык этсин. Мениң арымы сенден, гой, Реб алсын. Көнелериң „Яманлык ямандан чыкар“ дийишлери ялы, мен саңа гаршы эл гөтермерин[+]. 15Ысрайыл[†] патышасы кимиң гаршысына чыкды? Сен кими ызарлап йөрсүң? Хайсыдыр бир итиң маслыгынымы я бир бүрәними? 16Гой, бизе Реб казылык этсин ве хөкүм чыкарсын. Гой, муңа Онуң Өзи серетсин, мени горасын ве мени сениң элиңден халас этсин». 17Давут сөзүни гутаранда, Шавул: «Давут, оглум, бу асыл сенмидиң?» дийип, мөңңүрип аглады. 18Ол Давуда шейле дийди: «Сен менден адалатлы[†] экениң. Яманлыгыма ягшылык билен җогап бердиң. 19Шу гүн сен өзүңиң маңа гарайшыңың говудыгыны гөркездиң. Реб мени сениң элиңе берсе-де, сен мени өлдүрмәнсиң. 20Хей, душманыны эле салан адамам бир оны аман гоярмы?! Сениң маңа шу гүнки эдениңи Реб ягшылык билен гайтарар[+]. 21Сениң хөкман патыша болмалыдыгыңы, Ысрайыл патышалыгының сениң элиңде беркарар болҗакдыгыны мен хәзир билдим[+]. 22Мен өленимден соң несиллерими ёк этмеҗекдигиңе, адымы атамың неслинден айырмаҗакдыгыңа Ребден ант ич». 23Шавулың дийши ялы, Давут онуң өңүнде ант ичди. Шондан соң Шавул өйүне гитди, Давут болса адамлары билен биле говага тарап гайтды.

#### 25‑нҗи бап


Давут ве Абыгайыл

1Шамувел арадан чыкды; бүтин Ысрайыл[†] йыгнанып, онуң ясыны тутды. Оны Рамадакы өз мүлкүнде җайладылар. Шондан соң Давут Паран чөлүне гитди[+].

2Магонда бир адам барды. Онуң мүлки Кармелдеди. Ол адам җуда байды; онуң үч мүң гойны, мүң гечиси барды. Ол Кармелде гоюнларыны гыркдырярды. 3Онуң ады Набал, аялының ады Абыгайылды. Аялы акыллы хем гөрмегейди, йөне онуң өзи дейюс хем хырсыз адамды. Ол Калеп неслинденди[+]. 4Набалың өз гоюнларыны гыркдыряндыгыны Давут чөлде эшитди. 5Шонда Давут он йигидини шейле табшырык[†] билен онуң янына иберди: «Кармеле гидиң. Набалың янына барың-да, оңа менден салам айдың 6ве шейле дийиң: „Өзүңиң, машгалаңың ве әхлиңизиң башыңыз абат болсун! 7Мен сениң гыркымдадыгыңы эшитдим. Сениң чопанларың бизиң янымызда болдулар, биз олары ынҗытмадык. Кармелде болан дөвүрлеринде оларың хич зады йитмеди. 8Өз йигитлериңден сорасаң айдарлар. Инди сенем мениң йигитлерим билен мылакатлы бол, чүнки биз яныңа сәхетли гүни гелдик. Өз гулларыңа хем оглуң Давуда нәмәң бар болса бермегиңи товакга эдйәрин“».

9Давудың йигитлери Набалың янына барып, яңкы айдыланларың әхлисини Давудың адындан оңа айтдылар-да, ондан җогаба гарашдылар. 10Йөне Набал Давудың йигитлерине шейле җогап берди: «Давут диййәниңиз ким ол? Йышайың оглы диййәниңиз ким? Хәзир өз хоҗайынындан гачып йөрен хызматкәр кән. 11Чөрегими, сувумы, гыркымчылар үчин соян малымың этини гетирип, нирелидигини-де билмейән адамларыма берип гойбериберейинми, хә?»[+] 12Шунлукда, Давудың йигитлери ызларына доландылар ве гелип, буларың хеммесини Давуда айтдылар. 13Давут йигитлерине: «Әхлиңиз гылыҗыңызы дакының» дийди. Оларың әхлиси гылыҗыны дакынды, Давут хем гылыҗыны дакынды. Дөрт йүзе голай адам Давудың ызына дүшди, ики йүз адам болса гошларың янында галды.

14Эмма бир йигит Набалың аялы Абыгайыла шейле дийди: «Бизиң хоҗайынымыза салам айтмак үчин, Давут чөлден чапарлар ёллапдыр. Эмма хоҗайынымыз олары кемситди. 15Олар бизе кән ягшылык эдипдилер, бизи ынҗытмандылар. Оларың янында болан дөврүмизде бизиң хич задымыз йитмәнди. 16Биле гоюнларымызы сакланымызда, олар бизиң дашымызың галасы болупдылар. 17Инди шуны бил-де, нәме этмелидигиң хакда ойлан, чүнки бизиң хоҗайынымыза ве онуң тутуш машгаласына гаршы эрбет карара гелнендир. Набалың хәсиети җуда ярамаз, онуң билен геплешип билйән адам ёк»[+].

18Шундан соң Абыгайыл вагт йитирмән, ики йүз чөрек, ики тулум шерап, бәш гойнуң говурдагыны, бир батман говурганы[*], йүз гошавуч кишмиши, ики йүз гошавуч инҗир кишдесини алды-да, олары эшеклере йүкледи. 19Ол хызматкәрлерине: «Өңүме дүшүң, мен сизиң ызыңыздан йөреҗек» дийди. Йөне ол адамсы Набала хич зат айтмады. 20Абыгайыл дагың япгыт тарапындан эшекли инип гелйәркә, Давут хем адамлары билен оңа тарап гелйәрди. Шейдип, олар душушдылар. 21Шол вагт Давут ичини гепледип гелйәрди: «Хайп, чөлде мен бу адамың әхли эмләгини горапдырын. Онуң еке зады-да йитмәнди. Эмма ол мениң ягшылыгыма яманлык билен җогап берди. 22Эгер даң атянча онуң эркек гөбеклисиниң барыны гырмасам, онда, гой, Худай[†] маңа-да шоны, хатда ондан-да бетерини гөркезсин»[+]. 23Абыгайыл Давуды гөренде, эшекден ховлукмач дүшди-де, ере йүзин дүшүп, оңа тагзым этди[+]. 24Ол Давудың аягына йыкылып, шейле дийди: «Гүнәси, гой, мениң бойнума болсун, агам. Өзүң билен геплешмәге гырнагыңа ыгтыяр эт, онуң ики агыз сөзүни диңле[+]. 25Хайыш эдйәрин, агам, бу неҗис Набалың сөзлерини гөвнүңе алма. Онуң өзи-де ады ялыдыр. Онуң ады Набал, өзи-де акмак[†][*]. Мен кенизиң агамың, ягны сениң иберен нөкерлериңи гөрмәндирин. 26Сени ган[†] дөкмекден ве ар алмакдан Реббиң Өзи саклапдыр. Инди, эй, агам, Ребден ве сениң адыңдан ант ичйәрин, агам, саңа яманлык этмек ислейән душманларың, гой, Набал ялы болсун[+]. 27Ине, шу совгатлары гырнагың сениң йигитлериңе бермек үчин агасына гетирди. 28Өз гырнагыңың хыянатчылыгыны багышла. Реббиң агамың неслини абат этҗеги шүбхесиздир, себәби агам Реб[†] үчин гөрешйәр. Өмүрбойы сенден яманлык чыкмаз[+]. 29Эгер кимдир бири агамы ызарласа я-да җанына каст этсе, онда җаныңы Худайыңыз Реббиң аман сакласын, душманларыңы болса сапандан даш атан кимин эдип өлдүрсин. 30-31Сен агам барада айдан әхли ягшылыкларыны ерине етирип, Реб сени Ысрайыла хөкүмдар белләнде, онда сен нәхак ган дөкмек я-да өзүңи горамак үчин хасрата себәп болмарсың, ынсабың-да саңа ыза бермез. Реб өзүңи ялканда, гырнагыңы ятлагын». 32Давут Абыгайыла шейле дийди: «Шу гүн мени саңа душуран Ысрайыл Худайы Реббе алкыш болсун! 33Пайхасыңа берекелла, өзүңе берекелла. Бу гүн ган дөкмекден хем өч алмакдан мениң эллерими сен сакладың! 34Догрусыны айтсам, сизе хасрат гетирмекден мени саклан Ысрайыл Худайы Ребден ант ичйәрин, эгер сен хаял этмән мениң яныма гелмедик болсадың, онда даң атянча Набалың екеҗе эркек гөбеклисини гойман гырҗагым шүбхесизди». 35Соңра Давут онуң гетирен затларыны алды-да: «Аркайын өйүңе гайдыбер; сөзүң кабул болды, хайышың битди» дийди.

36Абыгайыл Набалың янына гайдып гелди. Ол өйүнде шаларча мейлис гурап отырды. Ол ченденаша серхошды, кейпи дийсең чагды. Шоңа гөрә, даң атянча Абыгайыл оңа дил ярмады. 37Эртеси ирден, серхошлыкдан ачылансоң, болан ишлериң барыны аялы оңа гүррүң берди. Бу затлары эшиден Набалың йүрегинден тутды, ол доңңара даша дөнди. 38Он гүн чемеси вагтдан соң Реб Набалы урды; ол өлди.

39Набалың өлендигини эшиденде, Давут шейле дийди: «Мени кемсидени үчин, Набалы гүнәкәр саян ве Өз гулуны яман ишден саклан Реббе алкыш болсун! Реб Набалың яман ниетини онуң өз башындан индерди».

Давут Абыгайыла өйленмек үчин оңа савчы иберди. 40Давудың адамлары Кармеле Абыгайылың янына гелип, оңа: «Давут бизи саңа савчылыга иберди» дийдилер. 41Ол еринден турды-да, дыза чөкүп тагзым этди ве шейле дийди: «Кенизиңиз җенабымың гулларының аягыны ювмага-да тайын». 42Абыгайыл дессине эшеге мүнди. Ол бәш кенизини янына алып, Давудың савчыларының ызына дүшди. Шейдип, ол Давудың аялы болды.

43Давут йизрегелли Ахыногама-да өйленди. Буларың икиси-де онуң аялы болды[+]. 44Шавул болса Давуда берен гызы Микалы галлымлы Лайышың оглы Палта берди[+].

#### 26-нҗы бап


Давут Шавула ене-де рехимдарлык эдйәр

1[•]Зиплилер ене-де Шавулың янына Гибга гелип: «Давут Ешимон чөлүниң гаршысындакы Хакыла дагында гизленйәр» дийип, оңа хабар бердилер[+]. 2Шавул Ысрайылың үч мүң саны мен диен адамыны янына алып, Зип чөлүне Давуды тутмага гитди[+]. 3Шавул ёлуң голайындакы Ешимоның гаршысында болан Хакыла дагында дүшелге гурды. Эмма Давут чөлде галыпды. Шавулың өз ызындан чөле гелендигини биленде, 4Давут җансызлар иберип, Шавулың хакыкатдан хем гелендигини аныклады. 5Соңра Давут Шавулың дүшелге гуран ерине гелди. Ол Шавулың өз гошунбашысы Нериң оглы Абнер билен бир ерде биле ятандыгыны гөрди. Шавул дүшелгәниң ичинде ятырды, гошун болса онуң төверегинде дүшелге гурупды[+].

6Давут хетли Ахымелек билен Ёвабың иниси Серуяның оглы Абышая: «Хайсыңыз мениң билен Шавулың дүшелгесине гитҗек?» дийип сорады. Абышай: «Мен гитҗек» дийди[+]. 7Шейлеликде, Давут билен Абышай икиси гиҗе гошуна тарап гитди. Шавул дүшелгеде уклап ятырды, башуҗунда болса ере сүнҗүлен найзасы барды. Абнер билен гошун онуң даш-төверегини алып ятырды. 8Абышай Давуда: «Худай[†] бу гүн душманыңы элиңе берди. Инди маңа ыгтыяр эт: найзаны бир саланда, оны ере чүйләйин – мен оны икинҗи гезеге гойҗак дәл» дийди. 9Эмма Давут Абышая: «Оны өлдүрме, себәби Реббиң сечип-сайлан адамына эл гөтермек гүнә болар» дийди[+]. 10Давут оңа ене шейле дийди: «Ребден ант ичйәрин, оны я Реб[†] урар, я ол өз аҗалына өлер я-да сөвешде өлер[+]. 11Реббиң сечип-сайлан адамына эл гөтермекден мени Реббиң Өзи сакласын. Йөне сен онуң башуҗундакы найзаны, сув күйзәни ал, соң бу ерден өкҗәни гөтерели». 12Шейлеликде, Давут Шавулың башуҗундакы найзаны, сув күйзәни алды. Соңра олар гитдилер. Муны гөренем, дуянам болмады, хич ким оянмады хем. Олар уклап ятырдылар. Реб олары агыр ука гидерипди[+].

13Соңра Давут башга тарапа гитди ве узагракдакы байрың депесине чыкып сакланды. Ара эп-эсли барды. 14Давут гошуна хем-де Нериң оглы Абнере: «Абнер! Җогап берҗек дәлми?» дийип гыгырды. Абнер: «Патыша гыгырян ким бу?» дийип җогап гайтарды. 15Давут оңа: «Сен бейик адам дәлми нәме? Ысрайылда саңа, хей, тай гелҗек бармыка? Онда нәме үчин сен өз җенабың патыша гөзегчилик этмедиң? Чүнки кимдир бири сениң җенабың патышаны өлдүрмәге гелди. 16Бу эден ишиңиз говы дәл. Ребден ант ичйәрин, сен өлүме мынасып, себәби сен өз җенабыңа, Реббиң сечип-сайлан адамына гөзегчилик эдип билмедиң. Ине, серет, патышаның башуҗундакы найзасы билен сув күйзеси ниреде?»

17Шавул Давудың сесини танады ве: «Давут, оглум, бу сениң сесиң ялы-ла» дийди. Давут: «Хава, бу мениң сесим, эй, җенабым ве патышахым» дийди. 18Соң Давут ене сөзүни довам этди: «Җенабым, мен гулуңы нәме себәпден бейдип ковалап йөрсүң? Мениң эден задым нәме? Языгым нәме? 19Эй, җенабым, патышахым, инди өз гулуңың айтҗак сөзлерине гулак сал. Эгер сени мениң гаршыма аяга галдыран Реб болса, онда, гой, Ол гурбанлыгы кабул этсин. Ёк, эгер ынсан огуллары болса, онда, гой, олара Реббиң нәлети сиңсин! Чүнки олар: „Бар, башга худайлара сыгын“ дийип, бу гүн мени Реббиң мүлкүнден берлен пайымдан ковуп гойбердилер. 20Шоңа гөрә, гой, мениң ганым Реббиң хузурындан узакдакы топрага дөкүлмесин. Эй, Ысрайылың патышасы, нәме үчин сен мени аңтап йөрсүң? Мен бир бүре ахырын!» 21Шавул Давуда шейле дийди: «Мен гүнә этдим. Ызыңа долан, оглум, Давут. Инди мен саңа хич вагт яманлык этмерин, чүнки бу гүн мениң җаным сениң үчин җуда гымматлы болды. Мен акмак[†] болупдырын, җуда ялңышыпдырын»[+]. 22Давут оңа шейле җогап берди: «Ине, найзаң, эй патышахым! Гой, оны йигитлериңден бири гелип, алып гитсин. 23Реб хер кими өз адалатлылыгы[†] хем-де вепалылыгы үчин сылаглаяндыр. Шу гүн Реб сени мениң элиме берди, йөне мен Реббиң сечип-сайлан адамына эл гөтермек ислемедим[+]. 24Сениң җаның бу гүн мениң үчин гымматлы болшы ялы, гой, Реб хем мениң җанымы гымматлы гөрсүн. Гой, Ол мени әхли бела-бетерлерден горасын». 25Шавул Давуда шейле дийди: «Оглум, Давут, Худай саңа яр болсун! Көп ишлер эдерсиң ве хемише ишиң ровач болар».

Соңра Давут өз ёлуна гитди, Шавул хем өз өйүне доланды.

#### 27‑нҗи бап


Давут пилиштлилериң[†] арасында

1Давут өз янындан шейле дийди: «Гүнлерде бир гүн мен Шавулың элинден хеләк боларын. Говусы, мен пилиштлилериң юрдуна гачайын. Шейтсем, Шавул мени Ысрайылың чәгинден тапмак умыдыны үзер; мен онуң элинден халас боларын». 2Шейдип, Давут янындакы алты йүз адамы билен биле Гатың ханы Магогың оглы Акышың тарапына гечди[+]. 3Олар машгалалары билен биле Гатда Акыш ханың янында орнашдылар. Ики аялы йизрегелли Ахыногам ве Набалың дул галан аялы кармелли Абыгайыл хем Давудың янындады[+]. 4Шавул Давудың Гата гачандыгыны эшидип, оны гөзлемегини бес этди.

5Давут Акыш хана шейле дийди: «Эгер мен сениң гөвнүңден туран болсам, онда юрдуң обаларының биринден маңа яшар ялы ер бер; гой, гулуң өз яныңда патыша галасында яшамасын». 6Шейдип, Акыш хан оңа Зиклагы берди. Шоңа гөрә, Зиклаг шу гүнки гүне ченли хем Яхуда[†] патышаларына дегишли болуп гелйәр[+]. 7Давут пилиштлилериң юрдунда бир йыл дөрт ай яшады. 8Ол адамлары билен биле гешурларың, гирзилериң ве амалеклериң[†] үстүне чозуш этди, булар Шура гидйән ёлуң якасында, Мүсүре ченли болан аралыкда гадым эййәмден бәри отуран ерли илатларды[+]. 9Давут юрда чозуш эдип, аял-эркек диймән гырарды; доварлардыр өкүзлери, эшеклердир дүелери ве гейим-геҗимлери олҗа алып, Акыш ханың янына доланып гелерди. 10Акыш хан: «Бу гүн кимиң үстүне чоздуң?» дийип соранда, ол: «Негеп чөлүндәки яхудаларың топрагына» дийип, я-да «Негеп чөлүндәки ерахмееллериң ерлерине» дийип, я-да «Негеп чөлүндәки кейнлериң[†] ерлерине» дийип җогап берерди[+]. 11«„Давут шейле-шейле ишлер этди“ дийип, бизиң гүррүңимизи эдерлер» дийип, Давут бир адамы-да Гата гетирмезди. Аял-эркек диймән, барыны гырарды. Пилиштлилериң юрдунда болан дөврүнде ол шейле ишлер эдипди. 12Акыш хан Давуда ынанып: «Ол өз халкының гөзүнден бүс-бүтин дүшүп, мениң хемишелик гулума өврүлер» дийип пикир эдйәрди.

#### 28‑нҗи бап


Шавул порхан аяла йүз тутяр

1Шол гүнлерде пилиштлилер,[†] Ысрайылың гаршысына урушмак үчин, өз гүйчлерини җемләпдилер. Акыш хан Давуда: «Өз адамларыңы-да алып, мениң билен биле бир гошунда сөвешмелидигиңи, элбетде, сен билйәнсиң» дийди. 2Давут оңа: «Өрән оңат, сен хем өз гулуңың башарныгыны гөрерсиң» дийди. Акыш хан Давуда: «Гаты говы, сен өмүрбойы мениң җанпенам боларсың» дийди.

3Шамувел өлүпди ве бүтин ысрайыл[†] халкы онуң ясыны тутупды. Оны Рамада – өз галасында җайладылар. Шавул болса порханлардыр җадыгөйлери чыкарып ковупды[+].

4Пилиштлилер топландылар ве гелип, Шунемде дүшелге гурдулар. Шавул хем әхли ысрайыллары җемләп, Гилбовада дүшелге гурды[+]. 5Пилиштлилериң гошуныны гөренде, Шавулың горкудан яңа йүреги сарсып гитди. 6Шавул Реббе йүз тутды, йөне Реб[†] оңа не дүйшде, не Урымың үсти билен, не-де пыгамберлериң[†] үсти билен җогап берди[+]. 7Соңра Шавул өз хызматкәрлерине: «Маңа бир порхан аял тапың. Мен онуң янына гидип, ондан бир зады хайыш этҗек» дийди. Хызматкәрлер оңа: «Эндорда бир порхан бар» дийдилер[+]. 8Шавул башга гейим гейип, дашкы гөрнүшини[†] үйтгетди ве янына-да ики адам алып, гиҗе ол аялың янына гитди. Ол: «Мениң үчин рухлара йүз тут ве адыны тутҗак кишими чагыр» дийди. 9Аял оңа: «Сен Шавулың порханлардыр җадыгөйлери юртдан чыкарып ковандыгыны билибем, мени өлдүрмек үчин дузак гурҗак болярмың?» дийди. 10Эмма Шавул: «Ребден ант ичйәрин, шу ишден саңа хич хили зыян етмез» дийип, Ребден ант ичди.

11Аял ондан: «Мен сениң яныңа кими гетирмели?» дийип сорады. Ол: «Шамувели» дийип җогап берди. 12Аял Шамувели гөренде, чиркин гыгырып, оңа «Мени нәме үчин алдадың? Сен Шавул ахырын!» дийди. 13Патыша оңа: «Горкма. Нәме гөрйәң?» дийди. Аял Шавула: «Ерден чыкып гелйән рухы гөрйән» дийип җогап берди. 14Шавул: «Гөрнүши нәхили?» дийди. Аял: «Эгни донлы бир гарры адам ерден чыкып гелйәр» дийди. Шондан соң Шавул онуң Шамувелдигине гөз етирип, йүзүни ере берип, оңа тагзым этди[+]. 15Шамувел Шавула: «Нәме үчин мени ёкары чыкарып, алада гойдуң?» дийди. Шавул шейле җогап берди: «Мен чыкгынсыз ягдая дүшдүм. Пилиштлилер мениң гаршыма урушярлар, Худай[†] болса менден йүз өвүрди. Инди Ол маңа пыгамберлериң үсти билен-де, дүйшде-де җогап бермейәр. Шоңа гөрә нәме этмелидигими өвредериң ялы, мен сени чагырдым»[+]. 16Шамувел оңа шейле дийди: «Нәме үчин, Реб өзүңден йүз өврүп, саңа душман болансоң, менден сораярсың? 17Реб мениң үстүм билен саңа айдан задыны этди. Ол сениң элиңден патышалыгы алып, оны саңа дерек Давуда берди[+]. 18Себәби сен Реббиң сөзүне гулак асмадың, Онуң Амалегиң гаршысына болан газабыны ерине етирмедиң. Шонуң үчин хем Реб сени бу гүн шу ягдая салды[+]. 19Үстесине-де, сениң билен билеликде Ол Ысрайылы пилиштлилериң элине берер; эртир огулларың билен биле мениң яныма гелерсиң. Реб Ысрайыл гошуныны хем пилиштлилериң элине берер»[+].

20Шол бада Шавул өзүни ере гойберди, чүнки Шамувелиң айданларындан ол өлер ялы горкды. Узаклы гүн бүтин гиҗеси билен хич зат иймәнсоң, онда гүйч-гурбат галманды. 21Яңкы аял Шавулың янына гелди ве онуң өлер ялы горкандыгыны гөрүп, оңа шейле дийди: «Гырнагың саңа гулак асды ве башыны этегине салып, сениң диениңи этди. 22Инди сенем гырнагыңа гулак ас. Мен саңа бир дөвүм чөрек берейин. Шоны ийсең, ёла чыканыңда гурбатланарсың». 23«Ёк, ийҗек дәл» дийип, Шавул муны рет этди. Онуң хызматкәрлери ве яңкы аял оны ырмага чалышдылар. Ол разылашды. Ол еринден турды ве дүшегиң үстүнде отурды. 24Бу аялың мал ятагында бир семиз гөлеси барды. Ол оны дессине сойды; хамыр югурды ве петир биширди. 25Ол оны Шавулың хем онуң хызматкәрлериниң өңүнде гойды. Олар оны ийдилер ве шол гиҗе өз ёлларына гитдилер.

#### 29-нҗы бап


Пилиштлилер[†] Давуда ынанмазчылык эдйәрлер

1Пилиштлилер өз гүйчлерини Апекде җемледилер, ысрайыллар болса Йизрегелдәки чешмәниң боюнда орнашдылар. 2Пилиштли ханлар йүз ве мүң адамлык топарлары билен барярдылар; Давут ве онуң адамлары Акыш хан билен биле ыздан гелйәрдилер.

3Пилиштли баштутанлар: «Еврейлер[†] бу ерде нәме ишлейәр?» дийдилер. Акыш хан олара шейле җогап берди: «Онуң Ысрайылың шасы Шавулың гулы Давутдыгыны сиз билйәрсиңиз ахырын. Бир йылдан говурак вагт бәри ол мениң янымда. Гелен гүнүнден тә шу гүне ченли мен онуң ярамаз иш эденини гөрмедим». 4Пилиштли баштутанлар онуң үстүне хеңкирип, шейле дийдилер: «Оны ыза, өз белленен ерине уграт. Ол бизиң билен биле сөвеше гитмесин, ёгса ол бизиң гаршымыза уршар. Себәби өз хоҗайынына говы гөрүнмек үчин, онуң шу адамларың келлесини кесмекден говы тәр тапҗак гүманы бармы нәме?

5„Шавул мүңүсини өлдүрди,
Давут болса он мүңүсини“

дийлип, өзи хакда танс эдилип, айдым айдылан Давут дәлми бу?»[+] 6Шондан соң Акыш хан Давуды чагырып, оңа шейле дийди: «Ребден ант ичйәрин, сен бир догручыл адам. Маңа галса сениң билен биле сөвеше гидердим. Яныма гелен гүнүңден тә шу гүне ченли сенден ярамазлык чыканыны гөрмедим. Шонда-да ханлара яранып билмейәрсиң. 7Инди парахатлык билен ызыңа долан, пилиштли ханларың гаңыршына гайтма». 8Давут Акыш хана шейле җогап берди: «Мениң эден задым нәме? Яныңа гелен гүнүмден тә шу гүне ченли сен өз гулуңдан нәме эрбетлик тапдың? Нәме үчин мен өз җенабың, патышаның душманлары билен сөвешмели дәл?» 9Акыш хан Давуда шейле җогап берди: «Сениң эдил Худайың[†] перишдеси[†] ялы пәкдигиңи билйәрин. Йөне пилиштли баштутанлар: „Ол бизиң билен биле сөвеше гитмесин“ дийдилер[+]. 10Инди сен ве яныңда гелен патышаңың гуллары даң билен туруп, мениң сиз үчин беллән ериме гидиң. Ярамаз хабары болса гөвнүңе алма, чүнки мен сенден разы. Эртир даң ягтылан бадына ёла дүшүң». 11Шейлеликде, Давут адамлары билен биле пилиштлилериң юрдуна тарап уграды. Пилиштлилер болса Йизрегеле гитдилер.

#### 30-нҗы бап


Давут амалеклер[†] билен урушяр

1Давут билен онуң адамларының Зиклага геленлерине үч гүн диенде, амалеклер Негеп чөлүне, ылайта-да Зиклаг галасының үстүне чозуш этдилер. Олар Зиклагы басып алдылар ве якып-яндырдылар[+]. 2Амалеклер аяллары, яшу-гарры диймән ол ердәкилериң әхлисини есир алдылар, йөне хич кими өлдүрмән, янлары билен алып, өз ёлларына гитдилер. 3Давут адамлары билен гала геленде, олар онуң якып-яндырыландыгыны, аялларыдыр огул-гызларының болса есир эдилип әкидилендигини билдилер. 4Давут ве онуң янындакылар тә ысгындан гачянчалар мөңңүрип аглашдылар. 5Давудың ики аялы, ягны йизрегелли Ахыногам ве кармелли Набалың дул галан аялы Абыгайыл хем есир эдилип әкидилипди[+]. 6Давудың халы теңди, чүнки халк оны дашламак ислейәрди. Себәби огул-гызларының есир алнанына адамларың җаны янярды. Эмма Давут өз Худайы[†] Ребден гүйч алды. 7Ол Ахымелегиң оглы руханы[†] Абятара: «Эфоды гетир» дийди. Абятар эфоды Давудың янына гетирди[+]. 8Давут: «Мен бу галтаманларың ызындан ковмалымы? Мен оларың ызындан етип билеринми?» дийип, Реббе йүзленди. Реб[†] оңа: «Оларың ызындан ков. Сен хөкман оларың ызындан етип, есирлери халас эдерсиң» дийип җогап берди. 9-10Шунлукда, Давут янындакы алты йүз адамы билен билеликде ёла дүшди. Олар Бесор чайына гелдилер. Гурбатдан дүшен ики йүз адам чайдан гечип билмән, шол ерде галдылар. Эмма Давут дөрт йүз адам билен биле галтаманлары коваламагыны довам этдирди[+].

11Олар сәхралыкдан бир мүсүрлини тапдылар ве Давудың янына гетирдилер; оңа иймәге чөрек, ичмәге сув бердилер. 12Олар оңа бир гошавуч инҗир кишде билен ики гошавуч кишмиш-де бердилер. Ол булары иенден соң гурбуна гелди, чүнки ол үч гиҗе-гүндизләп хич зат ийип-ичмәнди. 13«Кимиң адамы боларсың, нирелисиң?» дийип, Давут ондан сорады. Ол: «Мен бир мүсүрли йигит, бир амалегиң гулы. Үч гүн мундан өң ярамадым, шонуң үчинем хоҗайыным мени ташлап гитди. 14Биз Негеп чөлүндәки керетлериң, Яхуданың[†] бир бөлегиниң ве калеплериң үстүне чозуш этдик, шейле хем, Зиклагы якып-яндырдык» дийип җогап берди[+]. 15Давут оңа: «Мени шол галтаманларың янына элтип билермиң?» дийди. Ол: «Эгер мени өлдүрмеҗекдигиңе я-да хоҗайынымың элине бермеҗекдигиңе ант ичсең әкидейин» дийди[+].

16Ол Давуды галтаманларың янына гетирди. Шол вагт олар ийип-ичип, танс эдип, чар тарапа яйрапдылар, чүнки олар пилиштлилериң[†] хем яхудаларың юрдундан өрән көп олҗа алыпдылар. 17Давут даң агарандан тә агшама ченли олары гырды. Дүели гачан дөрт йүз йигитден башга екеҗе адам-да онуң элинден гутулып билмеди[+]. 18Давут амалеклериң алан затларының әхлисини ве ики аялыны ызына гайдып алды. 19Овнугу-ири затларың әхлисини, огул-гызларыны, олҗа алнан затларың барыны Давут ызына гайтарып гетирди; әхли зат ербе-ерди. 20Давут башга-да овнук хем ири мал сүрүлерини эле салды. Олары бейлеки малларың өңүнден сүрүп: «Ине, бу Давудың олҗасы» диййәрдилер.

21Давут ысгындан гачып, өзи билен гидип билмән, Бесор чайында галан ики йүз адамың янына гелди. Олар Давуды хем онуң адамларыны гаршыламага чыкдылар. Голайлашанларында Давут олара салам берди. 22Шонда Давут билен биле геленлериң арасындакы пис хем ярамаз адамлар шейле дийдилер: «Бизден галандыклары үчин, олар олҗадан хич зат алмазлар. Олар диңе өз аяллары билен чагаларыны алсынлар-да гидиберсинлер». 23Эмма Давут олара шейле дийди: «Реббиң берен задыны бейле этмәлиң, гардашларым. Реб бизи горады ве үстүмизе чозан гаракчылары бизиң элимизе берди. 24Бу сөзүңизи диңлән тапылармыка? Сөвеше гиден билен гошларың янында галаның пайы дең болар; затлар дең пайлашылар»[+]. 25Шол гүнден бейләк Давут муны Ысрайыл[†] үчин канун[†] ве парз[†] эдип гойды. Бу канун шу гүне ченли довам эдип гелйәр.

26Давут Зиклага гелип, «Ине, шу Реббиң душманларындан алнан олҗадан сизе совгат» дийип, өз достлары болан яхуда яшулуларына[†] иберди. 27Шейле хем ол Бейтелдәки, Негеп чөлүнде Рамотдакы, Ятырдакы, 28Арогердәки, Сипмотдакы, Эштемовадакы, 29Ракалдакы, ерахмееллериң галаларындакы, кейнлериң[†] галаларындакы,[+] 30Хормадакы, Боргашандакы, Атакдакы, 31Хеброндакы өз адамлары билен баран ерлериниң әхлисинде яшаянлара олҗа алнан затлардан иберди.

#### 31‑нҗи бап


Шавулың ве онуң огулларының өлүми


(1 Йыл язгылары 10:1-12)

1[•]Пилиштлилер[†] Ысрайылың гаршысына сөвеш этди. Ысрайыллар пилиштлилерден гачып, Гилбова дагында көпүси гырылды[+]. 2Пилиштлилер Шавулың ве онуң огуллары Ёнатаның, Абынадабың хем-де Малкышуваның ызындан ковуп етип, онуң огулларыны өлдүрдилер[+]. 3Шавула гаршы сөвеш гүйчленди, яйчылар оны тапдылар ве агыр яраладылар. 4Шавул ярагчы нөкерине шейле дийди: «Гылыҗыңы ал-да, мени өлдүр; сүннетсизлериң[†] элинден өлүп, олара гөз болмайын». Эмма онуң ярагчы нөкери җуда горкды ве бейле этмек ислемеди. Шоңа гөрә, Шавул өз гылыҗыны алды-да, онуң үстүне өзүни оклады[+]. 5Шавулың өлендигини гөрен ярагчы нөкери-де өз гылыҗының үстүне өзүни оклап, онуң билен биле өлди. 6Шейдип, Шавулың өзи, үч оглы, ярагчы нөкери хем-де әхли адамлары бир гүнде өлдүлер. 7Ысрайылың еңлип гачандыгыны, Шавулың хем онуң огулларының өлендигини гөрүп, җүлгәниң бейлеки тарапында ве Иордан дерясының[†] аңырсында яшаян ысрайыллар өз галаларыны ташлап гачдылар; пилиштлилер гелип, олары эеледилер. 8Эртеси гүн пилиштлилер өлдүриленлери таламак үчин геленлеринде, Гилбова дагындан Шавул билен онуң үч оглуның җеседини тапдылар. 9Олар Шавулың келлесини кесип, ярагыны алдылар ве бутханаларына хем-де халкына хабар бермек үчин, тутуш пилиштлилериң юрдуна чапарлар гөндердилер[+]. 10Шавулың ярагыны Ашторет[†] худайларының[†] бутханасында гойдулар, җеседини болса Бейтшеян галасының диварындан асып гойдулар[+]. 11Пилиштлилериң Шавула эденлерини Гилгатдакы Ябешиң илаты эшиденде,[+] 12онуң гайдувсыз адамларының әхлиси аяга галды. Олар узак гиҗе йөредилер. Барып, Шавулың хем онуң огулларының җесетлерини Бейтшеян галасының диварындан айырдылар; Ябеше гелип, җесетлери шол ерде якдылар[+]. 13Соңра оларың сүңклерини гетирип, Ябешдәки йылгының ашагында гөмдүлер ве еди гүнләп агыз бекледилер.

### 2 Шамувел


Гириш

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]


#### Гириш


Шамувел пыгамбер


Икинҗи китап


Шамувел пыгамбер барадакы икинҗи китапда Давут пыгамбериң патышалык сүрен йыллары беян эдилип, Шамувел пыгамбер биринҗи китап довам эдйәр. Давут пыгамбер ысрайыл халкының тарыхында өчмеҗек ыз галдыран патышадыр. Ол өз шалык сүрен дөврүнде ысрайыл гошунына серкерделик эдип, Иерусалим шәхерини эелейәр. Бу шәхер соңра Яхуда велаятының ве тутуш Ысрайыл дөвлетиниң пайтагты боляр.

Давут пыгамбериң садык йүреги, Худайың буйрукларына ыхлас билен япышмагы Оны хошнут эдйәрди. Шонуң үчин-де, Худай Давуда онуң неслиниң хич вагт шалык тагтындан дүшмеҗекдигини вада берйәр.

Китабың икинҗи бөлүминде Давут патышаның дурмуш кынчылыклары беян эдилйәр. Ол инди милли гошуның гайдувсыз яш серкердеси дәл. Ол ысрайыл халкы үчин көп ерлери эеләп, инди тапдан дүшен патыша хөкмүнде суратландырыляр. Давут кәвагт рехимсизлик эдип, өз гөвүн ислеглерине ве бәхбитлерине ковалашып, Худайың назарында пислик сайылян гүнәлери эдйәр. Шейле гүнәлери үчин Худай оны берк җезаландыряр. Эмма Давудың бир үйтгешик хәсиети бар: ол эден гүнәсине дүшүнен бадына тоба эдип, Худайдан өтүнч сораяр, Онуң билен гатнашыгы дикелтҗек болуп җан-тенден ыхлас эдйәр.

Давут пыгамбер өмрүниң ахырында элден гидерен шалыгыны долы дикелдип билмейәр. Эмма муңа гарамаздан, ондан соң онуң тагтына оглы Сүлейман чыкяр. Патышалар биринҗи китапда Сүлейманың шалык сүрен дөври беян эдилйәр.

Давудың Яхуданың үстүнден хөкүмдарлык этмеги 1:1–4:12
Давудың тутуш Ысрайылың үстүнден хөкүмдарлык этмеги 5:1–9:13
Давудың Батшеба билен эден гүнәси 10:1–12:31
Давудың машгаласындакы бетбагтчылыклар 13:1–14:33
Давудың патышалыгындакы бетбагтчылыклар 15:1–20:26
Давудың хөкүмдарлыгы хакындакы бейлеки маглуматлар 21:1–24:25

#### 1‑нҗи бап


Шавулың өлди хабары

1Шавул өленден соң, амалеклери[†] еңип, доланып гелен Давут ики гүн Зиклагда галды[+]. 2Үчүнҗи гүн дийленде Шавулың дүшелгесинден якасыны йыртып, башындан гум совран бир адам Давудың янына гелди. Ол Давудың өңүнде ере йүзин дүшүп тагзым этди. 3Давут ондан: «Ниреден гелйәрсиң?» дийип сорады. Ол: «Мен Ысрайыл[†] дүшелгесинден гачып гайтдым» дийди. 4Давут оңа: «Айт, нәме болды?» дийди. Ол: «Гошун еңлип гачды, адамларың көпүси гырылды. Шавул билен онуң оглы Ёнатан хем өлди» дийди. 5Давут бу хабары гетирен яш йигитден: «Шавул билен онуң оглы Ёнатаның өленини ниреден билйәң?» дийип сорады. 6Яш йигит Давуда шейле җогап берди: «Эдил шол вагт мен Гилбога дагындадым. Мен Шавулың найзасына сөенип дураныны, душманың сөвеш арабаларының ве олары сүрйән эсгерлериң болса оңа голайлашып баряндыкларыны гөрдүм[+]. 7Шавул еңсесине середенде мени гөрүп, янына чагырды. Мен: „Нәме агам?“ дийдим. 8Ол: „Сен ким?“ дийип сорады. „Мен амалек тиресинден“ дийип җогап бердим. 9Соңра ол маңа: „Гел-де, мени өлдүр, чүнки энтек ичимде җаным болса-да, аҗалым гөрнүп дур“ дийди[+]. 10Менем бардым-да, оны өлдүрдим. Себәби мен онуң инди дири галмаҗакдыгына гөз етирипдим. Башындакы тәҗи билен элиндәки билезигини җенабыма алып гайтдым, ине, олар җенабым». 11Муны эшиден Давут якасыны тутуп, гейимлерини йыртды, онуң янындакылар хем шейтдилер[+]. 12Олар гылычдан гечирилен Шавул үчин, онуң оглы Ёнатан үчин, Реббиң гошуны ве ысрайыл халкы үчин агшама ченли агыз бекләп, яс тутуп аглашдылар. 13Давут хабар гетирен яш йигитден: «Сен нирели?» дийип сорады. Ол: «Мен гелмишек бир амалегиң оглы» дийип җогап берди. 14Давут оңа: «Горкман, Реббиң сечип-сайлан адамыны өлдүрмәге нәдип милт этдиң?» дийди[+]. 15Соңра Давут яш йигитлериң бирини янына чагырып: «Гел, шуны өлдүр!» дийди. Йигит оны уруп өлдүрди. 16Давут амалеге: «Дөкен ганың өз башыңа барсын. Чүнки сен Реббиң сечип-сайлан адамыны өлдүрендигиңе өз дилиң билен шаятлык этдиң» дийди.

17Шавул ве онуң оглы Ёнатан үчин, Давут шу агыны айтды. 18(Давут бу «Пейкам айдымыны» яхуда[†] халкына өвренмеги буюрды. Бу Догручыллык китабында языландыр.) Ол шейле дийди:

19«Эй, Ысрайыл, шөхратың[†] дем-дүйтсүз ятыр депелериңде!
Герчеклер нәдип ере язылды?!
20Гатлылара айтмаң муны,
Ашкелоның көчелеринде яймаң.
Ёгсам пилиштлилериң[†] гызлары җошар,
сүннетсизлериң[†] гызлары хешелле какар[+].
21Эй, Гилбога даглары!
Үстүңизе чыг-да, ыгал-да дүшмесин!
Сизден хасыл өнмесин!
Чүнки герчегиң галканы,
Шавулың гайдып ягланмаҗак галканы
сизиң үстүңизде сынды[+].


22Ёнатаның яйы сова гечмезди
өлдүриленлериң тенинден,
Шавулың гылыҗы бош гечмезди
герчеклериң яйындан.


23Сөйгүлиди, эзизди
Шавул билен Ёнатан.
Дириликде, өлүмде олар җыда дүшмеди.
Чаласындылар бүргүтден,
гүйчлүдилер арсландан.


24Эй, Ысрайыл гызлары,
аглаң, Шавул үчин аглаң!
Ал-элван гейдирен үчин,
гейимиңизи зер билен нагышлан үчин аглаң!


25Герчеклер нәдип ере язылды җең мейданында!
Ёнатан дем-дүйтсүз ятыр депәңде.


26Сениң үчин халым теңдир, эй, Ёнатан доган!
Җуда эзиз болупдың маңа.
Зенан сөйгүсинден-де
артыкды сөйгиң маңа[+].


27Герчеклер нәдип ере язылды?!
Ок-яраглар дөвүлди!»

#### 2‑нҗи бап


Давут Яхуданың[†] патышасы боляр

1Шондан соң Давут: «Яхуда галаларының бирине гидейинми?» дийип, Реббе йүз тутды. Реб[†]: «Хава, гит!» дийип җогап берди. Давут: «Хайсына гидейин?» дийип сорады. Реб: «Хеброна» дийди[+]. 2Шунлукда, Давут өзи билен ики аялыны – йизрегелли Ахыногамы хем-де кармелли Набалың дул галан аялы Абыгайылы алып, Хеброна гитди[+]. 3Давут адамларыны-да өз машгалалары билен биле әкитди. Шейдип, олар Хеброн галасының обаларында орнашдылар[+]. 4Яхуданың адамлары гелдилер ве Давудың башына яг[†] гуюп, оны яхуда тиресине патыша белледилер.

Олар Шавулы Гилгатдакы ябешлилериң җайландыгыны Давуда хабар беренлеринде,[+] 5Давут чапарларың үсти билен ябешлилере шейле хабар ёллады: «Өз җенабыңыз Шавулы җайлап, оңа вепалылык гөркезендигиңиз үчин, Реб сизи ялкасын! 6Реб сизе мерхемет этсин хем вепалылык гөркезсин! Бу эден ишиңиз үчин менем сизе ягшылык эдерин. 7Голларыңыз кувватлы болсун, өзүңизем мерт болуң! Җенабыңыз Шавул өлди, яхуда халкы мени патышалыга белледи».


Абнер Ышбошеди Ысрайылың патышасы эдйәр

8Нериң оглы Абнер Шавулың гошунбашысыды. Ол Шавулың оглы Ышбошеди Маханайыма гетирди[+]. 9Абнер оны Гилгадың, Ашурың,[†] Йизрегелиң, Эфрайымың, Беняминиң хем-де тутуш Ысрайылың патышасы этди. 10-11Ысрайыла патышалык эдип башланда, Шавулың оглы Ышбошет кырк яшындады. Ол ики йыл патышалык этди.

Эмма яхуда тиреси Давудың ызына эерди. Хебронда яхуда тиресине Давут еди йыл алты ай бәри патышалык эдйәрди[+].

12Нериң оглы Абнер Шавулың оглы Ышбошедиң адамлары билен биле Маханайымдан Гибгона гитди. 13Серуяның оглы Ёвап болса Давудың адамлары билен чыкып, Гибгон ховданының янында олар билен габатлашды. Бу ики топарың херси ховданың бир тарапында ерлешди[+]. 14Абнер Ёваба: «Гой, яш йигитлер өңе чыксынлар-да, баша-баш гүйч сынанышсынлар» дийди. Ёвап хем: «Гой, чыксынлар» дийди. 15Олар өңе чыкдылар. Бенямин тиресинден Шавулың оглы Ышбошет тарапдан он ики адам, Давудың адамларындан хем он ики адам өңе сайланды. 16Олар бири-бириниң келлесинден тутуп, гаршыдашының бөврүнден гылычларыны гечирдилер. Шейдип, оларың әхлисиниң ләши серилди. Шоңа гөрә-де Гибгондакы ол ере Хелкатхассурым[*] диен ат берилди. 17Шейдип, ол гүн җуда ёвуз сөвеш башланды. Абнер билен ысрайыллар Давудың адамларындан еңилдилер.

18Серуяның үч оглы Ёвап, Абышай, Асахел дагы шол ердеди. Асахел эдил кейик ялы йылдамды[+]. 19Ол Абнери ызарлады. Ол хич тарапа совулман, гөни онуң ызындан барярды. 20Абнер ызына середип: «Асахел, бу сенми?» дийди. Ол: «Хава, мен» дийип җогап берди. 21Абнер оңа: «Сагыңа я солуңа совлуп, яш эсгерлериң бирини тут-да, онуң затларыны тала» дийди. Йөне Асахел онуң ызындан галмады. 22Абнер Асахеле ене: «Мени коваламаңы бес эт! Бирден сени ере пылчап ураймайын! Онсоң мен сениң доганың Ёвабың йүзүне нәхили середерин?» дийди. 23Йөне Асахел ыза гайтмак ислемеди. Шунлукда, Абнер найзасының уҗуны онуң ичинден гечирди. Асахел йыкылды, йыкылан еринде-де җан берди. Онуң өлен еринден геченлериң хеммеси ол ерде аяк чекдилер.

24Соңра Ёвап билен Абышай Абнериң ызындан коваладылар. Гүн яшанда, олар Гияның гаршысындакы, Гибгон чөлүне тарап гидйән ёлуң якасындакы Омах депесине етдилер. 25Беняминлер Абнериң дашына топландылар-да, бирлешдилер; олар бир депәниң үстүне чыкып дурдулар. 26Абнер Ёваба гыгырып шейле дийди: «Адамларың гылычдан гечирилмегиниң, хей, соңы гелмезми? Мунуң соңуның паҗыгалы болҗагыны билеңокмы? Гарындашларыны коваламагы бес этмеги үчин адамларыңа хачан буйрук берҗек?» 27Ёвап Абнере: «Дири Худайдан[†] ант ичйән! Эгер өзүң сесленмедик болсаң, мениң адамларым өз гарындашларыны тә даңдана ченли ковалардылар» дийди. 28Ёвап шахдан эдилен сурнай чалды; адамлар сакландылар. Шондан соң олар ысрайыллары коваламагы, олар билен урушмагы бес этдилер.

29Абнер адамлары билен узак гиҗе Иордан дересинден йөреди. Олар Иордан дерясындан[†] гечдилер; эртеси ирден хем йөрәп, Маханайыма гелдилер. 30Ёвап Абнери коваламагы бес эденден соң, адамларыны топлады. Давудың адамларындан Асахелден башга-да он докузы кемди. 31Давудың адамлары Абнере гошулан беняминлерден үч йүз алтмыш адамы өлдүрди. 32Олар Асахели әкидип, Бейтуллахамда – онуң өз какасының губры гойлан гүммезиң ичинде җайладылар. Соңра Ёвап адамлары билен узак гиҗе ёл йөрәп, даң агаранда Хеброна гелди.

#### 3‑нҗи бап

1[•]Шавулың адамлары билен Давудың адамларының арасындакы уруш узага чекди. Давут гитдигисайы гүйчленйәрди, Шавулыңкылар болса барха эҗизлейәрдилер.


Давудың Хебронда доглан огуллары

2Ине, шулар Давудың Хебронда доглан огулларыдыр: онуң новбахар оглы йизрегелли Ахыногамдан болан Амнонды[+]. 3Икинҗиси кармелли Набалың дул галан аялы Абыгайылдан болан Килапды, үчүнҗиси Гешур патышасы Талмайың гызы Магакадан болан Абшаломды[+]. 4Дөрдүнҗиси Хагытдан болан Адоныяды, бәшинҗиси Абыталдан болан Шепатяды[+]. 5Алтынҗы оглы Эгладан болан Йитрегамды. Давудың бу огулларының хеммеси Хебронда догулдылар.


Абнер Давуда гошуляр

6Шавул билен Давудың ковум-гарындашларының арасындакы уруш довам эдйәрди. Шавулың ковумындан Абнер барха гүйчленйәрди. 7Шавулың Риспа атлы бир гырнагы барды. Риспаның атасына Ая диййәрдилер. Бир гүн Ышбошет Абнере: «Нәме үчин какамың гырнагы билен ятдың?» дийди[+]. 8Ышбошедиң сөзлерине Абнериң җуда гахары гелип, оңа шейле дийди: «Нәме сен мени Яхуданың[†] тарапына гечен бир көпек хасаплаяңмы? Мен бу гүнки гүне ченли атаң Шавулың неслине, онуң доганларына, дост-ярларына вепалы болуп, сени Давудың элине дүшмекден саклап гездим. Шу аял себәпли бу гүн сен маңа гара йөңкеҗек болярмың? 9-10Реб[†] Шавулың элинден патышалыгы алҗакдыгына, Дандан Беершеба ченли узалян Ысрайылда хем Яхудада Давудың патышалыгыны беркарар этҗекдигине ант ичди. Инди ол хакда айдыланы ерине етирмесем, гой, Худай[†] маңа-да шоны, хатда онданам бетерини гөркезсин»[+][+]. 11Ышбошет Абнерден горкансоң, оңа җогап гайтарып билмеди.

12Абнер Хебронда отуран Давуда чапар иберип: «Юрт кимиңки? Гел, әхт[†] баглашалы, тутуш Ысрайылың сениң тарапыңа гечмегине менем голдав берейин» дийди. 13Давут: «Боляр, мен сениң билен әхт эдишейин, йөне бир шерт билен: мениң билен гөрме-гөрше гелениңде, Шавулың гызы Микалы-да гетирерсиң, эгер гетирмесең, мени гөрмерсиң» дийди[+]. 14Соңра Давут: «Йүз пилиштлиниң пүрчүгини берип алан аялым Микалы өзүме гайтарып бер» диен хабар билен Шавулың оглы Ышбошеде чапар гөндерди[+]. 15Ышбошет адам иберип, Микалы онуң адамсы Палтыелден ызына алды. Палтыел Лайышың оглуды[+]. 16Адамсы ёлбойы аглап-эңрәп, Микалы Бахурыма ченли угратды. Абнер «Өйүңе гайт!» диенсоң, Палтыел ызына доланды.

17Абнер ысрайыл[†] яшулуларына[†] шейле сөзлер билен йүзленди: «Көп вагтдан бәри сиз Давудың өзүңизе патыша болмагыны ислейәрсиңиз. 18Инди ислегиңизи амала ашырың, себәби Реб: „Мен Өз халкым Ысрайылы гулум Давудың үсти билен пилиштлилерден[†] хем онуң әхли душманларындан халас эдерин“ дийип, Давуда айдыпды». 19Абнер бенямин тиреси билен хем геплешди. Соңра әхли ысрайылларың хем-де беняминлериң ислегини Давуда етирмек үчин, ол Хеброна гитди.


Абнериң өлүми

20Абнер йигрими адам билен биле Хеброна Давудың янына барды. Давут олар үчин мейлис гурады. 21Абнер Давуда: «Мен гидейин-де, тутуш Ысрайылы ша хезретлериниң янына йыгнайын. Сениң өз гөвүн ислегиңе гөрә шалык сүрмегиң үчин, гой, олар сениң билен әхт баглашсынлар» дийди. Давут Абнери гойберди, ол саг-саламат чыкып гитди. 22Ёвап Давудың адамлары билен талаңчылыкдан яңыҗа гайдып гелипди. Олар көп олҗа алыпдылар. Эмма Абнер Хебронда – Давудың янында дәлди, Давут оны гойберипди, ол саг-саламат чыкып гайдыпды. 23Ёвап тутуш гошун билен биле гелди. Нериң оглы Абнериң патышаның янына гелендигини, патышаның оны гойберендигини, онуңам саг-саламат чыкып гидендигини Ёваба хабар бердилер. 24Ёвап патышаның янына барып: «Эден задың нәме?! Өз аягы билен яныңа гелен Абнери нәме үчин гойбердиң? 25Сен Нериң оглы Абнери танаяң ахырын! Ол сени алдамак үчин, нирә гидип-гелйәниңи, нәме иш эдйәниңи билмек үчин гелендир» дийди. 26Ёвап Давудың янындан чыкансоң, Абнериң ызындан чапарлар иберди ве оны Сира гуюсындан ызына гетиртди. Эмма Давут мундан бихабарды. 27Абнер Хеброна гайдып геленде, Ёвап онуң билен икичәк геплешҗек болян киши болуп, оны дервезәниң ич тарапына чекди-де, ичине уруп өлдүрди. Шейдип, Абнер Ёвабың доганы Асахелиң ганына галандыгы үчин өлдүрилди[+]. 28Давут бу хабары эшидип: «Өзүмем, патышалыгымам Нериң оглы Абнериң ганы үчин Реббиң өңүнде хич вагт гүнәкәр болмарыс. 29Гүнә, гой, Ёвабың хем онуң неслиниң бойнуна дүшсүн. Ёвабың неслиниң арасында ириң йыгнаян яралы, пис ачан я-да голтугы пишекли, гылычдан өлйән я-да нана зар адамлар, гой, хемише болсун дурсун» дийди[+]. 30Шейдип, Ёвап ве онуң доганы Абышай Гибгонда болан урушда өз доганлары Асахели өлдүрен Абнериң җанына каст этдилер[+].

31Давут Ёвап билен онуң янындакы әхли халка: «Якаңызы йыртып, җул гейниң-де, Абнериң ясыны тутуң» дийди. Давут патыша онуң табыдының ызындан йөреди. 32Абнери Хебронда җайладылар. Онуң губрының башында патыша сес эдип аглады, тутуш халк-да оңа гошулды. 33Патыша Абнер үчин агы айтды:

«Акмакларча[†] өлмели дәлдиң, Абнер!
34Голларың баглы дәлди,
аякларың гандаллы дәлди!
Эмма залымларың голуна дүшен бири кимин хеләк болдуң!»

Абнер үчин тутуш халк ене-де аглады. 35Соңра әхли халк Давудың янына гелип, Гүн батмаздан өң бир затлар гарбанмагы теклип этдилер. Эмма Давут: «Эгер Гүн яшянча чөрек ийсем я-да башга бир зат датсам, Худай маңа-да шоны, хатда ондан-да бетерини гөркезсин» дийип ант ичди. 36Тутуш халк Давудың бу болшуны гөрүп, оны макуллады. Патышаның эдйән әхли ишинден хошал болшы ялы, халк бу гезек хем ондан хошал болды. 37Нериң оглы Абнериң өлүминде Давудың элиниң ёкдугына тутуш гошун ве әхли ысрайыл халкы шол гүн гөз етирди. 38Патыша адамларына йүзленип: «Бу гүн Ысрайылың бир бегиниң, бир бейик адамының өлендигини билйәңизми? 39Худайың башыма яг[†] гуйлуп сайлан патышасы болсамам, менде бу гүн гүйч-гурбат ёк. Серуяның огуллары менден хас гүйчли. Яманлык эдениң өзүне-де Реб яманлык гөркезсин» дийди[+].

#### 4‑нҗи бап


Ышбошет өлдүрилйәр

1Хебронда Абнериң өлдүрилендигини эшидип, Шавулың оглы Ышбошедиң эсси айылды, тутуш ысрайыл[†] халкына ховсала аралашды. 2Шавулың оглы Ышбошедиң хызматында Багана хем Рекап атлы ики доган барды. Олар гаракчы топарларың серкерделеридилер. Олар бенямин тиресинден бееротлы Риммоның огулларыдылар. (Беерот Бенямин топрагының бир бөлеги хасап эдилйәрди[+]. 3Бирвагтлар өз топракларыны ташлап, Гитайыма гачып баран бееротлылар хәзире ченли хем ол ерде гелмишек болуп яшап йөрлер.)[+]

4Шавулың оглы Ёнатаның Мепибошет диен ики аягы-да агсак бир оглы барды. Йизрегелден Шавул билен Ёнатаның өлди хабары геленде, ол бәш яшындады. Энекеси җуда ховлукмачлык билен алып гачып барярка, оны элинден гачырыпды. Шейдип, чаганың аягына шикес етипди[+].

5Ышбошет гүнортан дынч алярка, Риммоның огуллары Рекап билен Багана гүнортаның ыссысында онуң өйүне гелдилер. 6-7Бу ики доган бугдай алмага гелен кишилер болуп, Ышбошедиң ичине урдулар. Бу, ине, шейле болупды: олар өе гиренлеринде, Ышбошет өз ятян отагында уклап ятырды. Олар онуң үстүне топулдылар-да, оны өлдүрип, келлесини кесип алдылар ве ол ерден чыкып гачдылар. Соңра олар Иордан дересиниң ёлы билен узак гиҗе йөредилер.

8Ол икиси Ышбошедиң келлесини Хеброна Давудың янына гетирип, оңа: «Ине, шу сениң җаныңа каст этмекчи болан душманың Шавулың оглы Ышбошедиң келлеси! Бу гүн Реб[†] Шавулдан ве онуң неслинден ша хезретлериниң арыны алды» дийдилер. 9-10Давут бееротлы Риммоның огуллары Рекап билен Багана йүзленип: «Мени әхли бела-бетерлерден горан Ребден ант ичйәрин, маңа бири Шавулың өлди хабарыны гетирипди ве ол говы хабар гетирендирин өйдүпди. Йөне мен оны Зиклагда өлдүрдим. Гетирен бушлугы үчин оңа шейле „серпай“ япылыпды[+][+]. 11Хей, онсоң сиз – залымлар бир бигүнәни өз өйүнде, өз дүшегинде өлдүрерсиңиз-де, сизи ер йүзүнден ёк эдип, онуң хунуны сизден алмарынмы?» дийди. 12Соңра Давут нөкерлерине эмр этди; нөкерлер олары өлдүрдилер ве эл-аякларыны кесип, гөврелерини Хеброндакы ховданың үстүнден асдылар. Ышбошедиң келлесини болса әкидип, Хебронда Абнериң губры гойлан гүммезде җайладылар.

#### 5‑нҗи бап


Давут тутуш Ысрайыла патыша боляр


(1 Йыл язгылары 11:1-9)

1[•]Ысрайылың әхли тирелери Хеброна Давудың янына барып, оңа: «Биз сениң өз сүегиңден ве тениңдендирис. 2Өңлерем – Шавул патышамызка-да сен ысрайыл[†] гошунына серкердедиң. Реб[†] саңа: „Мениң халкым Ысрайылың чопаны сен боларсың, Ысрайыла сен хөкүмдарлык эдерсиң“ дийипди» дийдилер[+]. 3Шейдип, Ысрайылың әхли яшулулары[†] Хеброна Давудың янына йыгнандылар. Шол ерде Реббиң хузурында Давут патыша олар билен әхт[†] эдишди. Ысрайылың яшулулары Давудың башына яг[†] гуюп, Ысрайыла патыша белледилер. 4Давут патыша беллененде, отуз яшындады; ол кырк йыл патышалык этди[+]. 5Давут Хебронда Яхуданың[†] үстүнден еди йыл, алты ай, Иерусалимде[†] отурып, тутуш Ысрайыл билен Яхуда отуз үч йыл патышалык этди[+].

6[•]Давут патыша адамларыны алып, Иерусалимде яшаян ябусларың[†] үстүне йөриш этди. Ябуслар Давуда: «Сен бу ере гирип билмерсиң, хатда көрлердир агсакларам сени ызыңа серпикдирип билерлер» диййәрдилер. Олар Давут бу ере гирип билмез дийип пикир эдйәрдилер[+]. 7Эмма Давут Сион[†] галасыны басып алды. Ол хәзир «Давут галасы»[†] дийлип атландырыляр. 8Давут шол гүн: «Кимде-ким ябуслары өлдүрмекчи болса, кәризиң ичинден гечип, Давуды йигренйән көрлердир агсакларың үстүне чозсун» дийди. («Көрлердир агсаклар Худайың[†] өйүне гирип билмезлер» диен геп шондан галды.) 9Давут галаны эеледи ве оны «Давут галасы» дийип атландырды. Ол Миллодан[†][*] башлап, галаның тутуш төверегини тәзеден гурды[+].

10Давут гитдигисайы гүйчленйәрди, себәби Хөкмүрован Худай Реб онуң биленди[+].

11[•]Сур[†] патышасы Хирам Давудың янына илчилер билен кедр агачларыны, агач уссаларыдыр көшк гуруҗы уссалары иберди. Олар Давут үчин көшк гурдулар[+]. 12Шейлеликде, Давут өзүни Реббиң тутуш Ысрайылың патышасы хөкмүнде беркарар эдендигине хем-де Өз халкы Ысрайылың хатырасына өз патышалыгыны бейгелдендигине дүшүнди.

13Давут Хеброндан геленден соң, Иерусалимде ене-де гырнаклардыр аяллар алды. Олардан хем Давудың огул-гызлары болды. 14Онуң Иерусалимде доглан чагаларының атлары шулардыр: Шаммува, Шобап, Натан, Сүлейман,[+] 15Йыбхар, Элишува, Непек, Япыя, 16Элишама, Эляда, Элипелет.

17[•]Давудың тутуш Ысрайыла патышалыга белленилендигини эшиденде, әхли пилиштлилер[†] аяга галып, онуң гөзлегине чыкдылар. Давут муны эшидип, чөлдәки гала гитди. 18Пилиштлилер гелип, Рапа җүлгесине яйрадылар[+]. 19«Мен пилиштлилериң гаршысына чыкайынмы? Сен олары мениң элиме берермиң?» дийип, Давут Реббе йүз тутды. Реб оңа: «Бар, пилиштлилери шүбхесиз сениң элиңе берҗекдирин» дийди. 20Шейлеликде, Давут Багалперасыма[†] гелип, олары шол ерде дерби-дагын этди. Ол: «Сил бентлериниң бөвсүлиши кимин, Реб-де душманларыма мениң элим билен зарба урды» дийди. Шол себәпден хем бу ере Багалперасым[*] диен ат дакылды[+]. 21Давут билен онуң адамлары пилиштлилериң ташлап гиден бутларыны алдылар.

22Пилиштлилер ене гелип, Рапа җүлгесине яйрадылар. 23Давут Реббе йүз тутанда, Реб шейле дийди: «Оларың өңүнден чыкма. Бальзам агачлары тарапдан гелип, оларың еңсесинден ур. 24Бальзам агачларының башларындан аяк сеслерини эшидениңде, тайяр бол, себәби бу пилиштлилериң гошуныны дерби-дагын этмек үчин, Мен – Реббиң сениң өңүңе дүшдүгимдир»[+]. 25Давут Реббиң буйрушы ялы этди. Ол Гебадан Гезере ченли болан аралыкда пилиштлилери гырды.

#### 6-нҗы бап


Давут Әхт сандыгыны[†] Иерусалиме[†] гетирдйәр


(1 Йыл язгылары 13:1-14; 15:1–16:3, 43)

1[•]Давут ене-де Ысрайылың мен диен адамларындан отуз мүңүсини топлады. 2Ол Худайың[†] Әхт сандыгыны гетирмек үчин, адамлары билен биле Багала[†] Яхуда[†] галасына гитди. Сандык керупларың[†] арасында тагт гуран Хөкмүрован Реб[†] дийип атландырыляр[+]. 3Олар Худайың сандыгыны тәзе араба йүкләп, байырлыкда ерлешйән Абынадабың өйүнден алып чыкдылар. Тәзе арабаны Абынадабың огуллары Уза билен Ахё сүрүп барярдылар[+]. 4Уза Худайың сандыгының гапдалындан[*], Ахё болса сандыгың өңүнден йөрәп барярды. 5Давут ве тутуш ысрайыл[†] халкы Реббиң хузурында бар гүйчлери билен серви агаҗындан эдилен дүрли саз гуралларыны: лира, арфа, депрек, кимвалдыр кастанет чалып танс эдйәрдилер.

6Наконың харман җайына етенлеринде, оларың өкүзлери бүдреди, Уза элини узадып, Худайың сандыгындан тутды[+]. 7Уза гаршы Реббиң гахары гелди. Бипервайлык эдендиги үчин, Худай оны шол ерде өлдүрди. Уза эдил Худайың сандыгының янында җан берди. 8Давут Реббиң Узаны өлдүрендиги үчин гахарланды. (Ол ер шу гүне ченли Перес Уза[*] дийлип атландырыляр.) 9Давут шол гүн Ребден горкуп: «Реббиң сандыгыны нәдип мениң яныма гетирип боларка?» дийди. 10Шунлукда, Давут Реббиң сандыгыны Давут галасына[†] әкитмек ислемеди. Ол сандыгы Гат галасындан болан Обедедомың өйүнде гоюп гитди. 11Реббиң сандыгы үч айлап Обедедомың өйүнде дурды. Реб Обедедомы ве онуң тутуш хоҗалыгыны ялкады[+].

12«Реб Обедедомың хоҗалыгыны хем-де оңа дегишли боланларың әхлисини Худайың сандыгы үчин ялкады» дийип, Давут патыша хабар бердилер. Давут гидип, Худайың сандыгыны улы шатлык билен Обедедомың өйүнден Давут галасына гетирди. 13Реббиң сандыгыны гөтериҗилер алты әдим йөрәнден соң, Давут бир өкүз билен семиз гөләни гурбанлык берди. 14Давут непис зыгыр матадан тикилен эфот гейип, Реббиң хузурында бар гүйҗи билен җошуп танс эдйәрди[+]. 15Шунлукда, Давут хем-де тутуш ысрайыл халкы шатлык билен гыгырышып, шахдан эдилен сурнай чалып, Реббиң сандыгыны гетирйәрдилер.

16Реббиң сандыгы Давут галасына гетириленде, Шавулың гызы Микал пенҗиреден серетди. Давудың Реббиң хузурында бөкҗекләп танс эдишини гөрүп, ол өз янындан Давуда гөвнүетмезчилик билен серетди[+]. 17Олар Реббиң сандыгыны гетирип, Давудың онуң үчин йөрите гуран чадырының ичинде өз еринде гойдулар. Соңра Давут Реббиң хузурында якма хем саламатлык гурбанлыкларыны[†] берди[+]. 18Ол якма хем саламатлык гурбанлыкларыны берип боландан соң, Хөкмүрован Реббиң адындан халка пата[†] берди[+]. 19Аял-эркек диймән, ысрайыл халкының херсине бир чөрек, бир бөлек эт хем-де кишмиш пайлады. Шондан соң тутуш җемагат өйүне даргады.

20Давут өз машгаласына пата бермек үчин гайдып гелйәркә, Шавулың гызы Микал өңүнден чыкып, оңа шейле дийди: «Бир болгусызың утанчсызлык билен ялаңачланышы ялы, өз эмелдарларының гырнакларының өңүнде ярым-ялаңачланып, гөр, бу гүн ысрайыл патышасы өзүне нәхили хормат газанды!» 21Давут Микала шейле дийди: «Бу сениң атаңың хем онуң неслиниң ерине мени сайлан, мени Өз халкы Ысрайыла хөкүмдар эден Реббиң хузурында болды. Хава, мен Реббиң хузурында танс этҗек[+]. 22Мен өзүми өңкүденем хас кичелдип, мертебәми песелтҗек. Эмма сениң диййән гырнакларың мени шөхрата[†] бесләрлер».

23Шавулың гызы Микал дүнйәден перзентсиз өтди.

#### 7‑нҗи бап


Реббиң Давуда берен вадасы


(1 Йыл язгылары 17:1-15)

1[•]Давут патышаның өз көшгүнде орнашан, Реббиң оны даш-төверегиндәки әхли душманларындан горап, оңа рахат дурмуш берен дөврүди. 2Шол гүнлерде патыша Натан пыгамбере:[†] «Серет, мен-ә кедр агаҗындан гурлан көшкде яшаярын, Худайың[†] сандыгы болса бир чадырда дур» дийди[+]. 3Натан Давуда: «Ислән задыңы эдибер, себәби Реб[†] сениң билендир» дийди.

4Эмма хут шол гиҗе Натана Реббиң сөзи аян болды: 5«Бар, гулум Давуда Реб шейле диййәр дий: „Маңа месген тутар ялы өй гурҗак сенми? 6Мен ысрайыл[†] халкыны Мүсүрден алып чыкан гүнүмден бәри өйде месген тутмадым; чадырымы ондан-оңа гөчүрип яшап йөрдүм. 7Тутуш Ысрайыл билен болан ерлеримиң әхлисинде Өз халкым Ысрайыла баштутанлык этмеги буйран сердарларымың,[†] хей, биринден: ‘Нәме үчин Маңа кедр агаҗындан өй гурмадыңыз?’ дийип сорадыммы?“ 8Инди сен Мениң гулум Давуда Хөкмүрован Реб ене-де шейле диййәр дий: „Мен сени мейданда гоюн бакып йөрен ериңден алып, Өз халкым Ысрайылың хөкүмдары этдим[+]. 9Нирә гитсең яныңда болдум, өңүңдәки әхли душманларыңы гырып ташладым. Инди болса ер йүзүндәки бейик адамларың ады кимин сениң адыңы беленде гөтерҗек[+]. 10Өз халкым Ысрайыл үчин бир ер тайынлап, олары шол ерде ерлешдирҗек. Шейдип, олар өз ерлеринде яшарлар. Мундан бейләк оларың рахатлыгы бозулмаз[+]. 11Халкым Ысрайыла сердарлар беллән дөврүмден бәри сүтем эдишлери ялы, бетгылык адамлар инди олара сүтем этмезлер. Мен сени әхли душманларыңдан горап саклаҗак. Мен-Реб сениң үчин бир өй бина этҗекдигими җар эдйәрин. 12Пейманың долуп, ата-бабаларыңа говшаныңда, ериңе өз оглуңы, өз билиңден өнен зүрядыңы тагта чыкарып, онуң патышалыгыны кувватландырарын[+]. 13Мениң үчин өйи ол гурар. Мен онуң шалык тагтыны бакы беркарар эдерин[+]. 14Мен оңа Ата, ол болса Маңа огул болар. Гүнә газанайса велин, оны атаның оглуны таяк билен җезаландырышы ялы, Мен хем оны җезаландырарын[+]. 15Йөне Шавулы махрум эдишим ялы, оны Өз садык сөйгимден махрум этмерин. 16Сениң неслиң хем шалыгың Мениң хузурымда бакы беркарар болар. Шалык тагтың бакы довам эдер“»[+]. 17Шейлеликде, Натан тутуш бу аянлыгы, ягны Реббиң сөзлерини Давуда гүррүң берди.


Давудың догасы


(1 Йыл язгылары 17:16-27)

18[•]Соңра Давут гелип, Реббиң хузурында отурды-да, шейле дийди: «Я Хөкмүрован Реб, мен ким, мени шейле дереҗә етирер ялы мениң машгалам ким? 19Я Хөкмүрован Реб, бу затлары хем аз гөрйән ялы, Сен Өз гулуң неслиниң гелҗеги хакында хем сөз бердиң. Я Хөкмүрован Реб, Сен ынсанлар билен адатча шейле иш салышяңмы?! 20Мен Саңа башга нәме дийип билерин?! Я Хөкмүрован Реб, Сен Өз гулуңы танаярсың ахырын! 21Өз сөзүңиң хатырасына, Өз гөвүн ислегиңе гөрә бу бейик иши эдип, гулуңа билдирдиң. 22Эй, Хөкмүрован Реб, Сен бейиксиң! Саңа тай гелҗек ёкдур, Сенден башга Худай ёк! Муны өз гулакларымыз билен эшитдик[+]. 23Ер йүзүнде Сениң халкың Ысрайыла тай гелҗек халк бармыка?! Өз халкым болсун дийип, Сен оны Мүсүр гулчулыгындан халас этдиң, бейик хем айылганч ишлер билен Өз адыңы шөхрата[†] беслемек үчин бейлеки миллетлери[†] ве оларың худайларыны оларың өңүнден ковуп чыкардың[+]. 24Хемишелик Өз халкым болсун дийип, халкың Ысрайылы Өзүң үчин эбеди халк этдиң. Я Реб, Сен оларың Худайы болдуң. 25Инди болса, Сен, я Худайымыз Реб, Өз гулуң хем онуң несли хакда айдан сөзүңи эбеди сакла-да, дийшиң ялы эт! 26Гой, ынсанлар „Хөкмүрован Реб Ысрайылың Худайыдыр“ дийип, Сениң адыңы эбедилик беленде гөтерсинлер. Гулуң Давудың несли Сениң өңүңде кувватлансын. 27„Себәби, эй, Ысрайыл Худайы Хөкмүрован Реб, Сениң неслиңи бакы беркарар эдерин“ дийип, гулуңа Өзүң аян этдиң. Шоңа гөрә-де, гулуң Саңа йүзленип, шу дилеги окамага милт этди. 28Я Хөкмүрован Реб, Сен Худайсың, Сениң сөзлериң хакдыр. Шу ягшылыклары гулуңа Сен вада этдиң. 29Өз хузурыңда эбеди галсын дийип, гулуңың неслине пата[†] бермек, гой, Саңа хош гөрүнсин! Себәби, я Хөкмүрован Реб, муны Өзүң сөз бердиң. Сениң патаң билен, гой, гулуңың несли бакы паталы болсун!»

#### 8‑нҗи бап


Давут душманларыны еңйәр


(1 Йыл язгылары 18:1-17)

1[•]Бирнәче вагтдан соң Давут пилиштлилере[†] зарба уруп, олары өзүне табын этди. Ол Метекамма галасыны пилиштлилериң элинден алды.

2Ол моваплылары-да еңди. Олары ерде хатара ятырып, өлчег йүпи билен өлчәп, бөлеклере бөлди. Хер үч бөлегиң бирини дири галдырып, ики бөлегини өлдүрип чыкды. Шейдип дири галан моваплылар Давуда гул болуп, салгыт төледилер.

3Соңра Давут Евфрат дерясының төверегиндәки агалыгыны тәзеден дикелтмек үчин гиден Соба патышасы Рехобың оглы Хададгезери боюн эгдирди[+]. 4Давут онуң бир мүң еди йүз саны сөвеш арабалы эсгерлерини хем-де йигрими мүң эсгерли пыяда гошуныны есир алды. Ол атларың йүз араба етер ялысыны гоюп, галанларыны майып этди[+]. 5Дамаскда яшаян сириялылар Соба патышасы Хададгезере көмеге геленде, Давут сириялыларың йигрими ики мүңүсини өлдүрди. 6Давут Дамаскда яшаян сириялыларың арасында гошун бөлүмлерини ерлешдирди. Сириялылар Давуда табын болуп, оңа салгыт төледилер. Давудың баран еринде Реб[†] оңа еңиш берйәрди. 7Давут Хададгезериң гулларының гөтерйән алтын галканларыны алып, Иерусалиме[†] гетирди[+]. 8Давут патыша Хададгезериң Бета хем-де Беротай галаларындан җуда көп бүрүнч алды.

9Хамат шасы Тогы Давудың Хададгезериң әхли гошуныны дерби-дагын эдендигини эшитди. 10Хададгезер билен уршуп, ондан үстүн чыкмагы мынасыбетли Давут патышаны гутламак хем-де хал-ахвал сорашмак үчин, Тогы өз оглы Ёрамы Давудың янына иберди. Себәби Хададгезер Тогы билен йыгы-йыгыдан урушярды. Ёрам өзи билен күмүш, алтын хем бүрүнч совгатлар әкитди. 11-12Давут бу совгатлары-да әхли боюн эгдиренлеринден: эдомлылардан, моваплылардан, аммонлылардан, пилиштлилерден, амалеклерден[†] хем-де Соба патышасы Рехобың оглы Хададгезерден алан алтындыр күмүшлери билен бирликде Реббе багыш этди[+].

13Дуз җүлгесинде он секиз мүң эдомлыны өлдүренден соң, Давудың мешхурлыгы хас-да артды[+]. 14Ол Эдомың әхли еринде гошун бөлүмлерини ерлешдирди. Әхли эдомлылар Давуда табын болдулар. Давудың гиден еринде Реб оңа еңиш берйәрди[+].

15[•]Шейдип, Давут тутуш Ысрайыла патышалык эдйәрди. Ол тутуш халкыны адыллык хем хакыкат билен доландырярды[+]. 16Серуяның оглы Ёвап онуң гошунбашысыды; Ахылудың оглы Ехошапат – баш эмелдарды,[+] 17Ахытубың оглы Садок билен Абятарың оглы Ахымелек – руханыдылар,[†] Серая – кәтипди,[+] 18Ехояданың оглы Беная – керетлер билен пелетлериң баштутаныды, Давудың огуллары болса руханыдылар[+].

#### 9-нҗы бап


Давут ве Мепибошет

1Давут: «Ёнатаның хатырасы үчин ягшылык эдерим ялы, Шавулың неслинден галан бармыка?» дийип сорады[+]. 2Шавулың неслинден Сиба атлы бир хызматкәр барды. Оны Давудың янына чагырдылар. Патыша ондан: «Сен Сибамы?» дийип сорады. Сиба: «Хава, мен шол гулуң» дийип җогап берди[+]. 3Патыша ондан: «Шавулың неслинден аман галан бармы? Худайың[†] хатырасына мен оңа вепалылык гөркезҗек» дийип сорады. Сиба: «Ёнатаның ики аягы-да агсак бир оглы бар» дийип җогап берди[+]. 4Патыша ондан: «Ол ниреде?» дийип сорады. Сиба: «Ол Лодебарда, Эмиелиң оглы Макырың өйүнде» дийип җогап берди[+]. 5Давут патыша Ёнатаның оглуны Лодебардан, Эмиелиң оглы Макырың өйүнден гетиртди. 6Ёнатаның оглы, Шавулың агтыгы Мепибошет Давудың янына гелди. Ол ере йүзин дүшүп, патыша тагзым этди. Давут: «Мепибошет!» дийди. Ол: «Хава, мен шол гулуң!» дийип җогап берди[+]. 7Давут оңа: «Горкма, какаң Ёнатаның хатырасына мен саңа ягшылык этҗек. Атаң Шавулың әхли ерлерини саңа гайтарып берҗек. Сен хемише мениң сачагымдан нахарланарсың» дийди. 8Мепибошет оңа тагзым эдип: «Мен гулуң өли бир ит ахырын, нәме үчин сен маңа ягшылык эдйәң?» дийди. 9Соңра патыша Шавулың хызматкәри Сибаны чагырып, оңа: «Шавула хем онуң неслине дегишли болан затларың әхлисини җенабыңың агтыгына берендирин. 10Сен огулларың ве хызматкәрлериң билен ери онуң үчин беҗерип, хасылыны йыгнарсың, шонда ол җенабыңың агтыгының хараҗады болар, эмма җенабыңың агтыгы Мепибошет хемише мениң сачагымдан нахарланар» дийди.

Сибаның он бәш оглы билен йигрими хызматкәри барды[+]. 11Сиба Давут патыша: «Ша хезретлериниң мен гулуна эмр эден затларының әхлиси берҗай эдилер» дийди.

Мепибошет эдил Давудың өз огулларының бири ялы онуң сачагындан нахарланярды. 12Мепибошедиң Мика атлы яшаҗык бир оглы барды. Сибаның өйүнде яшаянларың әхлиси инди Мепибошедиң хызматкәрлери болдулар[+]. 13Мепибошет Иерусалимде[†] яшаярды, себәби ол хемише патышаның сачагындан нахарланярды. Онуң ики аягы-да агсакды.

#### 10-нҗы бап


Давут Аммон хем-де аморлары[†] дерби-дагын эдйәр


(1 Йыл язгылары 19:1-19)

1[•]Бирнәче вагтдан соң Аммон патышасы Нахаш өлүп, ерине оглы Ханун тагта чыкды[+]. 2Давут: «Нахаш маңа вепалы болды, мен хем онуң оглы Хануна вепалы болайын» дийди. Оны какасы үчин чекйән хасратындан көшешдирмек үчин, Давут онуң янына бирнәче чапарлар ёллады. Давудың чапарлары Аммон юрдуна баранда, 3аммон беглери өз патышасына шейле дийдилер: «Давут саңа көшешдириҗилери атаңың хорматы үчин иберендир өйдйәңми? Ол өз чапарларыны галаны басып алмак үчин, оны гөзден гечирмәге иберендир». 4Шонда Ханун Давудың чапарларыны тутуп, оларың сакгалларының дең ярысыны сырдырып, гейимлерини сыртларына ченли ортасындан кесдирип, ызларына угратды. 5Бу хакда Давуда хабар беренлеринде, ол: «Сакгалыңыз өсйәнчә, Ерихода болубериң, соң гелерсиңиз» диен табшырык[†] билен оларың өңүнден адам иберди, чүнки олар гаты утанярдылар.

6Давуды өзлерине душман эдендиклерине дүшүнип, аммонлар[†] Бейтрехоп билен Собадан сириялыларың йигрими мүң эсгерини, Топдан он ики мүң адамы хем-де Магака патышасыны мүң адамы билен биле хакына тутдулар[+]. 7Давут муны эшидип, Ёвап билен батыр эсгерли тутуш гошуны оларың гаршысына сүрди. 8Аммонлар чыкып, галаның дервезесиниң агзында сөвешмек үчин нызама дурдулар. Эмма Соба билен Рехоп галаларындан гелен сириялылар ве Топуң хем Магаканың адамлары ачык мейданда айратын нызама дурдулар.

9Өзүниң хем аркасында, хем өңүнде сөвешиң яйбаңланандыгыны гөрен Ёвап Ысрайылың сайлама эсгерлерини алып, олары сириялыларың гаршысына нызама дурузды. 10Галан гошуны өз доганы Абышайың элине берди ве олары аммонларың гаршысына нызама дурузды[+]. 11Ёвап: «Барды-гелди сириялылар менден гүйчли чыкайсалар, сен маңа көмеге етишерсиң; барды-гелди аммонлар сенден гүйчли болуп чыкайсалар, онда мен саңа көмеге етишерин. 12Мерт бол, халкымыз үчин ве Худайымызың[†] галалары үчин дөзүмли сөвешели. Реб[†] болса Өз исләнини эдер» дийди[+]. 13Шейдип, Ёвап хем онуң гошунлары сириялылара гаршы сөвеше гиришдилер; душманлар Ёвапдан гачдылар. 14Сириялыларың гачаныны гөрен аммонлар Абышайдан гачып, гала гирдилер. Шондан соң Ёвап аммонлар билен сөвешмесини бес эдип, ызына гайтды ве Иерусалиме[†] гелди.

15Өзлериниң ысрайыллардан еңлендиклерини гөрен сириялылар бир ере топланышдылар. 16Хададгезер Евфрадың аңырсындакы сириялылара хабар ёллап, сөвеше чыкарды. Олар Хададгезериң гошунбашысы Шобагың баштутанлыгында Хейлам галасына гелдилер[+]. 17Давут муны эшидип, әхли ысрайыллары топлап, Иордан дерясындан[†] гечди ве Хейлам галасына гелди. Сириялылар Давудың гаршысына нызама дурдулар ве сөвеше гиришдилер. 18Сириялылар ысрайылларың гошунындан гачдылар. Давут оларың еди мүң сөвеш арабалы эсгерлерини хем-де пыяда гошундан кырк мүң адамы өлдүрди. Ол сириялыларың гошунбашысы Шобагы яралады; Шобак шол ерде җан берди. 19Хададгезере табын болан ханларың әхлиси өзлериниң ысрайыллардан еңлендиклерине гөз етирдилер; олар билен ылалашык баглашып, олара боюн эгдилер. Сириялылар хем мундан бейләк аммонлара көмек этмекден горкдулар.

#### 11‑нҗи бап


Давут билен Батшеба

1Яз паслында, патышаларың йөрише гидйән дөври Давут өз нөкерлерини, әхли ысрайыл[†] гошуныны Ёвабың ёлбашчылыгы астында сөвеше ёллады. Олар аммонлары[†] күл-пеекун этдилер, Раба галасыны габава алдылар. Эмма Давут Иерусалимде[†] галыпды[+].

2Бир гүн агшамара Давут дүшегинден туруп, көшгүң үчегине чыкды-да, гезим этмәге башлады. Шол вагт сува дүшүнип дуран бир аяла онуң гөзи дүшди. Аял дийсең гөрмегейди. 3Аялың кимдигини билмек ислән Давут онуң янына адам иберди. Иберилен гидип гелип, онуң Элигамың гызы, хет халкындан болан Урыяның аялы Батшебадыгыны Давуда хабар берди[+]. 4Давут адамларына аялы гетирмеги буюрды. Аял Давудың янына гелди. Давут айбашыдан яңы арассаланан Батшеба билен ятды. Соңра аял өйүне гайтды[+]. 5Аял гөврели болды ве Давуда: «Мен гөврели» дийип хабар ёллады.

6«Хет халкындан болан Урыяны мениң яныма ибер» дийип, Давут Ёваба хабар этди. Ёвап Урыяны Давудың янына иберди. 7Урыя янына геленде, Давут ондан Ёвабың ве гошуның хал-ягдайы, уршуң гидиши хакда сорашдырды. 8Соңра ол Урыя: «Өйүңе бар-да, дынҗыңы ал» дийди. Урыя патышаның көшгүнден чыканда, онуң ызындан патышаның совгадыны хем әкитдилер. 9Эмма Урыя өз җенабының әхли нөкерлери билен биле ша көшгүниң гапысында ятды; өйүне гитмеди. 10Онуң өз өйүне гитмәндигини Давуда хабар беренлеринде, ол Урыядан: «Сен яңыҗа ёлдан гелдиң. Нәме үчин өйүңе гитмедиң?» дийип сорады. 11Урыя Давуда: «Әхт сандыгы[†] билен ысрайыллардыр яхудалар[†] чадырдакалар, җенабым Ёвапдыр онуң нөкерлери мейдандакалар, мен ийип-ичмек ве аялым билен ятмак үчин өйүме гидейинми? Сениң өмрүңден хем җаныңдан ант ичйәрин, мен бейле иш эдип билмерин» дийди. 12Давут Урыя: «Бу гүнем шу ерде бол, эртир мен сени ызыңа уградарын» дийди. Шунлукда, Урыя ол гүн хем Иерусалимде галды. 13Эртеси гүн Давут оны чагырып, ийдирип-ичирип серхош этди. Агшам Урыя ене-де өз өйүне гитмән, җенабының нөкерлери билен биле өңки ятян ерине гитди. 14Эртеси ирден Давут Ёваба хат язып, Урыядан иберди[+]. 15Давут хатында шейле язды: «Урыяны сөвешиң иң газаплы гидйән еринде гой-да, онуң янындан айрыл. Гой, ол яраланып өлсүн». 16Ёвап галаны габав астында саклап, говы сынлансоң, гайдувсыз адамларың бар ерини билйәрди. Ол Урыяны шол ерде гойды. 17Галаның адамлары чыкып, Ёвап билен сөвешмәге башладылар. Давудың нөкерлеринден бирнәчеси өлди. Өлдүриленлериң арасында хет халкындан болан Урыя-да барды. 18Ёвап адам иберип, сөвеш барадакы маглуматларың әхлисини Давуда етирди. 19Ол чапара шейле дийди: «Сөвеш хакындакы хабарларың әхлисини патыша гүррүң берип боланыңдан соң, 20патыша газаба мүнүп: „Нәме үчин гала бейле голай бардыңыз? Оларың сизи диварың үстүнден ока тутҗакдыкларыны билмейәрмидиңиз нәме? 21Ерубагалың оглы Абымелеги бир аялың өлдүрендигини билмейәрмидиңиз? Тебезде ол аял диварың үстүнден оңа дегирмен дашыны зыңып өлдүрмәнмиди? Нәме үчин дивара гаты голай бардыңыз?“ дийәйсе, шол вагт: „Сизиң хет халкындан болан гулуңыз Урыя хем өлди“ диерсиң»[+].

22Чапар гидип, Ёвабың табшыранларының әхлисини Давуда гүррүң берди. 23Ол Давуда шейле гүррүң берди: «Душманың гүйҗи бизиңкиден агдык экен. Олар бизиң гаршымыза мейдана чыкдылар, эмма биз дервезәниң агзына ченли оларың ызларындан ковдук. 24Шонда яйчылар диварың үстүнден сениң адамларыңы ока тутдулар; оларың арасында өленлери хем болды. Хет халкындан болан гулуңыз Урыя хем шонда өлди». 25Давут чапара: «Ёваба айт, гой, бу иш үчин ол көп алада галмасын; гылыч кә оңа дегер, кә муңа. Галаның үстүне хүҗүми гүйчлендирсинлер-де, оны юмурсынлар. Шу сөзлер билен оны рухландыр» дийди.

26Урыяның аялы адамсының өлендигини эшидип, онуң ясыны тутды. 27Яс гутарандан соң, Давут адам иберип, ол аялы көшгүне гетиртди. Шейдип, ол Давудың аялы болды. Ондан Давудың бир оглы болды.

Йөне Давудың эден бу иши Реббиң назарында неҗисликди.

#### 12‑нҗи бап


Натан пыгамбер[†] Давуда кәейәр

1Реб[†] Давудың янына Натан пыгамбери иберди. Ол Давудың янына барып, оңа шейле дийди: «Галаларың биринде бириси бай, бейлекиси гарып болан ики саны адам яшапдыр[+]. 2Байың сүри-сүри гойнудыр сыгры болупдыр. 3Гарыбың болса бар байлыгы еке-тәк гузуҗыгы экен. Ол оны сатын алып, өз янында чагалары билен биле улалдыпдыр. Ол өз эеси билен бир табакдан ийип, бир кәседен сув ичипдир. Гарып оны өз гуҗагында ятырян экен. Ол оңа эдил өз гызы ялы середипдир. 4Гүнлерде бир гүн яңкы бай адамың өйүне мыхман гелипдир. Мыхман үчин өз гоюнларындан я-да сыгырларындан алып соймага онуң гөзи гыйман, хәлки гарыбың гузусыны алып, шондан нахар тайярлапдыр». 5Бая җуда гахары гелип, Давут Натана: «Ребден ант ичйәрин, бу адамың башы өлүмлидир. 6Шейле эдендиги хем рехимсизлиги үчин, ол гузыны дөрт эссе эдип гайтарар» дийди[+]. 7Натан Давуда шейле дийди: «Шол адам – сен! Ысрайыл[†] Худайы[†] Реб шейле диййәр: „Сени Ысрайыла патышалыга сайланам, Шавулың элинден халас эденем Мен[+]. 8Мен саңа хоҗайыныңың хоҗалыгыны бердим, аялларыны гуҗагыңа салдым. Саңа ысрайыл билен яхуда[†] халкыны хем бердим. Булары аз гөрен болсаң, онда ене-де көп затлары берердим. 9Нәме үчин сен Мен-Реббиң йигренйән ишлерини этмек билен, Мениң сөзүми әсгермедиң? Хет халкындан болан Урыяны сөвешде гылычдан гечирдип, онуң аялыны өзүңе аял эдиндиң. Оны аммонларың[†] гылыҗы билен өлдүрдиң[+]. 10Мундан бейләк гылыч мүдимилик сениң неслиңиң депесинден дүшмез. Себәби сен Мени әсгермедиң ве хет халкындан болан Урыяның аялыны өзүңе аял эдиндиң“». 11Реб шейле диййәр: «Саңа эрбетлиги өз өйүңден дөредерин. Аялларыңы өз гөзүңиң алнында элиңден алып, якыныңа берерин. Ол якының гүндизиң гүнортаны аялларың билен ятар[+]. 12Сен бу иши гизлин этдиң, эмма Мен муны тутуш Ысрайылың гөзүниң алнында, гүндизиң гүнортаны эдерин». 13Давут Натана: «Мен Реббиң өңүнде гүнә газандым» дийди. Натан Давуда: «Реб сениң гүнәңи гечди; сен өлмерсиң[+]. 14Йөне бу иши этмек билен, сен Ребби долы әсгермезлик этдиң, шол себәпли сенден догулҗак чага өлер» дийди. 15Шондан соң Натан өйүне гитди.


Давудың оглы өлйәр

Реб Давудың Урыяның аялындан доглан оглуны урды; чага агыр кеселледи. 16Давут чага үчин Худая ялбарды, агыз бекледи, отагына гирип, бүтин гиҗелер яныны ере берип ятды[+]. 17Көшгүң яшулулары[†] гелип, оны ерден галдырмак иследилер. Эмма ол не еринден турды, не-де олар билен биле нахар ийди. 18Единҗи гүн дийленде, чага ёгалды. Давудың адамлары бу хакда оңа хабар бермекден горкдулар. Олар: «Чага хениз дирикә, ол бизиң гепимизе гулак асмады. Инди чаганың өлендигини биз оңа нәхили айдарыс? Өзүне бир зат эдер» дийип ойландылар. 19Йөне Давут адамларының арасында бир хышы-вышының бардыгыны гөрүп, чаганың ёгаландыгына дүшүнди. Ол адамларына: «Чага ёгалдымы?» дийди. Олар: «Хава, ёгалды» дийдилер.

20Давут еринден галды, ювунды, үстүне атыр сепди ве гейимлерини чалшырды. Соңра Реббиң өйүне гидип ыбадат этди. Соң өйүне гайдып гелди ве нахарланҗакдыгыны айтды. Өңүнде нахар гойдулар, ол нахарланды. 21Адамлары оңа: «Чага дирикә, агыз бекледиң ве агладың. Ол ёгаландан соң болса, туруп нахарландың. Бу нәме этдигиң болды?» дийдилер. 22Давут: «Чага дирикә, агыз бекледим, агладым. Себәби мен: „Ким билйәр, белки, Реб маңа рехим эдер, чага гутулар“ дийип ойланыпдым[+]. 23Эмма ол ёгалансоң, мен нәме үчин агыз бекләйин? Мен оны ызына гетирип билеринми? Мен онуң янына гидерин велин, ол инди мениң яныма гелмез» дийип җогап берди.


Сүлейман догуляр

24Давут аялы Батшеба гөвүнлик берди ве онуң билен ятды. Батшеба бир огул догурды; Давут онуң адына Сүлейман дакды. Реб чаганы сөйди[+] 25ве Реббиң хатырасы үчин, бу чаганың адына Едидя[*] дакылмалыдыгы хакда Натан пыгамбериң үсти билен хабар иберди.

26[•]Инди Ёвап аммонларың Раба галасының гаршысына урушярды. Ол ша галасыны басып алды[+]. 27Ёвап Давуда: «Мен Раба галасына хүҗүм эдип, сув чешмелерини эеледим. 28Инди сен гошуның галан бөлегини топла ве галаның чар тарапындан чозуп, оны басып ал. Болмаса галаны өзүм басып аларын ве ол мениң адым билен атландырылар» дийип хабар иберди. 29Давут әхли гошуны топлап, Раба галасына хүҗүм эдип, оны боюн эгдирди. 30Давут аммонларың патышасының башындан алтын тәҗини алды; онуң аграмы ики путды[*], онуң йүзүне гымматбаха даш отурдыланды. Оны Давудың келлесине гейдирдилер. Давут галаданам көп мукдарда олҗа алды. 31Галаның халкыны болса Давут галадан гөчүрип бычгы, демир кәтмен хем-де палта билен ишленилйән ишлере я-да керпич ишлерине гойды. Ол аммонларың әхли галаларында шейле эденден соң, әхли гошун билен биле Иерусалиме[†] доланды.

#### 13‑нҗи бап


Амнон ве Тамар

1Арадан эсли вагт гечди. Давудың оглы Абшаломың Тамар атлы бир овадан уясы барды. Давудың башга бир оглы Амнон оңа ашык болды. 2Өз энебашга уясы Тамара болан ышк хесеринден яңа гусса чекип, ол кеселледи. Ол бой гыз болансоң, оңа бир зат этмек Амнона кын болуп гөрүнйәрди. 3Йөне Амноның Ёнадап диен бир досты барды. Ёнадап Давудың доганы Шимганың оглуды. Ол җуда мекир адамды[+]. 4Ёнадап Амнона: «Эй, шазада, гүн-гүнден халың перишан болуп баряр-ла! Белки, мунуң себәбини маңа айдарсың?!» дийди. Амнон оңа: «Доганым Абшаломың уясы Тамара ашык болдум» дийди. 5Ёнадап оңа: «Кеселлән бол-да, дүшегиңе гечип ят. Какаң халыңы сорамага геленде, оңа: „Уям Тамар гелип, мени нахарласын. Ол өз янымда нахар тайярласын. Онуң өз янымда нахар тайярланыны гөрәейин хем-де нахары онуң өз элинден ийәейин“ дийип айт» дийди. 6Шунлукда, Амнон кеселлән киши болуп, дүшегине гечип ятды. Патыша халыны сорамага геленде, ол: «Уям Тамар гелип, янымда тагамлы көкелер биширип берседи, мен онуң өз элинден ийседим» дийди.

7Давут: «Доганы Амноның өйүне барсын-да, оңа нахар тайярласын» дийип, Тамарың ызындан адам иберди. 8Тамар доганының өйүне барды. Амнон дүшекде ятырды. Тамар хамыр югруп, оны яйды, доганының янында тагамлы көкелер биширди. 9Көкелери табага салды-да, гетирип, онуң өңүнде гойды, йөне ол иймеди. Амнон: «Янымдакыларың әхлиси чыксын» дийди. Хеммелер онуң янындан чыкдылар. 10Шонда Амнон Тамара: «Көкелери ятҗак җайыма элт, мен оны өз элиңден ийҗек» дийди. Тамар биширен тагамлы көкелерини доганы Амноның ятҗак җайына алып барды. 11Тамар көкелери онуң янына алып геленде, Амнон оңа япышып: «Уям, гел, биле яталы-ла!» дийди. 12Тамар оңа шейле дийди: «Ёк, доган, намысыма дегме! Ысрайылда мунуң ялы зат гөрлен дәлдир. Бейле неҗис иш этме![+] 13Бейле масгарачылыкдан соң мен нирә гидерин?! Сенем Ысрайылың бинамысларының бири болуп галарсың. Говусы, гит-де, патыша билен геплеш. Ол мени сенден гайгырмаз». 14Йөне Амнон оңа гулак асмагам ислемән, ондан гүйчли болансоң, оны зорлады. 15Шондан соң онда Тамара болан гүйчли йигренч дөреди. Бу йигренч онуң өңки ышк хесеринден-де хас гүйчлүди. Амнон оңа: «Чык!» дийди. 16Эмма Тамар: «Ёк, доган, ковмак билен маңа эдйән бу яманлыгың өңки эден яманлыгыңдан хем улудыр» дийди. Эмма Амнон оңа гулак асмады. 17Ол хызматкәр йигидини чагырып: «Шу аялы өйден чыкар-да, гапыны яп» дийди. 18Хызматкәр оны өйден чыкарып, гапыны япды. (Тамарың эгнинде еңли узын көйнеги барды. Ир дөвүрлерде шаларың етишен гызлары шейле гейнер экенлер.) 19Тамар башындан күл совруп, эгниндәки көйнегиниң якасыны йыртды. Эллери билен башыны тутуп, ёлбойы мөңңүрип аглап гитди.

20Доганы Абшалом оңа: «Саңа доганың Амнон эл урдумы? Хәзирликче сесиңи чыкарма, уям, ол сениң доганың. Мунуң үчин өзүңи хорлама» дийди. Шейдип, Тамар доганы Абшаломың өйүнде ялңыз яшаберди.

21Болан иши эшиденде, Давут патышаның җуда гахары гелди. 22Уясының намысына дегендиги үчин, Абшалом Амноны йигренйәрди. Йөне ол Амнона ягшыдан-ямандан хич зат диенокды.


Абшалом ар аляр

23Ики йылдан соң Абшалом Эфрайыма голай болан Багалхасорда[†] гоюн гыркдырярды. Ол патышаның әхли огулларыны шол ере чагырды. 24Абшалом патышаның янына гелип: «Гулуң хәзир гоюн гыркдыряр. Өзүңиз хем-де адамларыңыз мен гулуң билен биле гидәйсеңиз» дийди. 25Эмма патыша оңа: «Ёк, оглум, хеммәмиз гитмәли; биз саңа йүк боларыс» дийди. Абшалом хернәче ялбарса-да, Давут гитмәге разы болмады, йөне оңа ак пата[†] берди. 26Абшалом оңа: «Болмаса, доганым Амнон гидәйсин» дийди. Патыша оңа: «Нәме үчин ол сениң билен гитмели?» дийип сорады. 27Эмма Абшалом ялбарып, Амноны ве бейлеки әхли огулларыны өзи билен ибермәге патышаны разы этди. 28Абшалом хызматкәрлерине шейле буйрук берди: «Середиң, Амнон шерапдан серхош боланда, мен: „Амноны уруң“ диерин. Шонда сиз оны өлдүрерсиңиз. Горкмаң. Сизе муны мен буюряндырын. Горкмаң, мерт болуң!» 29Абшаломың адамлары Амноны буйрулышы ялы этдилер. Шаның бейлеки огуллары болса өз гатырларына мүнүп гачдылар.

30Олар энтек ёлдакалар, Давуда: «Абшалом сениң огулларыңың екесини-де гойман, барыны өлдүрипдир» дийип хабар бердилер. 31Патыша туруп, якасыны йыртып, ер багыртлады. Онуң янындакы адамлары-да якаларыны йыртдылар[+]. 32Эмма Давудың доганы Шимганың оглы Ёнадап: «Ша хезретлери: „Огулларымың барындан дындарыпдырлар“ дийип пикир этмесин. Өлдүрилен диңе Амнон. Бу Амноның өз уясы Тамарың намысына деген гүнүнден бәри Абшаломың йүрегине дүвен ниетиди[+]. 33Шоңа гөрә, гой, ша хезретлери огулларының әхлиси өлен ялы болуп, өзүни хорлап отурмасын. Диңе Амнон өлди» дийди.

34Абшалом гачып гидипди. Даг тарапдакы Хоронайым ёлундан бир топар адамың гелйәндигине гөзегчи нөкериң гөзи дүшди. 35Ёнадап патыша: «Ханха, серет, гулуңың айдышы ялы, огулларың гелйәр» дийип, 36сөзүни соңлап-соңламанка, шаның огуллары гелип етдилер. Олар сес эдип аглашдылар. Патыша билен онуң адамлары-да гөзяш дөкүп аглашдылар.

37Абшалом гачып, Гешур патышасы Эмихудың оглы Талмайың янына гитди. Давут болса узак вагтлап оглуның ясыны тутды[+].

38Гешура гачып баран Абшалом ол ерде үч йыл яшады. 39Амноның өлүминден соң, көп вагтың гечмеги билен Давут патыша көшешди, ол инди Абшаломы ызарлаҗак хем болмады[*].

#### 14‑нҗи бап


Абшалом Иерусалиме[†] гайдып гелйәр

1Патышаның Абшалом хакда пикир этмесини гоюп билмейәндигине Серуяның оглы Ёвап гөз етирди. 2Ёвап Текова галасына адам иберип, ол ерден бир дана аялы гетиртди. Ёвап аяла: «Яс лыбасына гирерсиң-де, яс тутян киши боларсың; атыр сепинмерсиң, өзүңи эсли вагтдан бәри бир мерхумың ясыны тутян ялы алып барарсың;[+] 3патышаның янына барып, мениң диенлерими оңа айдарсың» дийип, айтмалы сөзлерини онуң агзына салып берди.

4Тековалы аял патышаның хузурына барды-да, ере йүзин дүшүп, оңа тагзым эдип: «Көмек эдиң, эй, шахым!» дийди[+]. 5Патыша: «Нәме болды?» дийип сорады. Аял шейле дийди: «Вах, мен бир әри өлен дул аял. 6Гырнагыңызың ики саны оглы барды. Бир гүн олар мейданда урушдылар. Ол ерде олары араламага адам болмансоң, бири бейлекисини уруп өлдүрди. 7Инди тутуш тире гырнагыңыза гаршы чыкып: „Доганыны өлдүрени бизиң элимизе бер, онуң өзүни-де өлдүрип, ондан доганының ганыны алҗак. Шейдип, биз мирасдары-да өлдүрҗек“ диййәрлер. Шейдип, олар оҗагымың галанҗа одуны-да сөндүрип, ер йүзүнде адамымдан нам-нышан галдырмаҗак болярлар». 8Патыша аяла: «Боляр, гидибер, мен сен хакда перман[†] берерин» дийди. 9Тековалы аял патыша йүзленип: «Эй, ша хезретлери, гүнәси мениң хем-де атамың неслиниң бойнуна. Гой, ша хем-де онуң тагты гүнәден азат болсун» дийди[+]. 10Патыша: «Эгер бири бир зат дийәйсе, мениң яныма алып гел, хич зат диймез ялы эдерин» дийди. 11Аял: «Гой, ша хезретлери өз Худайы[†] Ребден ант ичсин ве өлдүрилениң хоссары[†] мундан бейләк адам өлдүрмесин, мениң оглумам дири галсын» дийди. Патыша: «Ребден ант ичйәрин, оглуңа бармагыны батыран адам болмаз» дийди[+]. 12Аял: «Ыгтыяр этсеңиз, ша хезретлерине гырнагыңызың бир сөзи бар» дийди. Патыша: «Айт!» дийди. 13Аял шейле дийди: «Онда нәме үчин Худайың халкына гаршы бейле ишлери күйүңе гетирйәң? Шаның бу айдянлары онуң өзүни язгаряр, себәби сиз кован адамыңызы гайтарып гетирмейәрсиңиз. 14Дөкүлип, топрага сиңип гиден сув ялы, әхлимиз дүнйәден өтерис. Йөне Худай җаны алмаз. Ол ковланлары Өзүнден узаклашдырмазлыгың алаҗыны тапяр[+]. 15Адамлар мени горкузансоң, ша хезретлерине шулары айтмак үчин гелдим. Мен гырнагың: „Патыша етирейин, белки, ол гырнагының дилегини битирер, 16мени диңләр хем-де өз гырнагыны ве онуң оглуны Худайың халкына берен мүлкүнден махрум этҗек болянларың элинден халас эдер, 17ша хезретлериниң сөзи мени көшешдирер“ дийип пикир этдим. Себәби ол Худайың перишдеси[†] ялы, ягшыны-яманы селҗерйәр. Гой, Худайың Реб[†] сениң билен болсун!»[+] 18Патыша аяла бакып: «Бир зат сораҗак, йөне менден хич зат яшырма!» дийди. Аял: «Айдыбериң, ша хезретлери!» дийди. 19Патыша: «Шу ишлерде Ёвабың эли-хә ёкдур-да?!» дийди. Аял: «Ша хезретлериниң өмри узак болсун! Патышаның айдан задындан хич ким сага-сола совлуп билмез. Хут ша хезретлериниң айдышы ялы, гырнагыңы Ёвап иберди ве айтмалы сөзлериниң әхлисини гырнагыңың агзына ол салып иберди. 20Гулуң Ёвап муны ягдайы үйтгетмек үчин этди. Йөне ша хезретлери Худайың перишдеси ялы данадыр; ол ер йүзүнде болуп гечйән әхли ишлери билйәр» дийип җогап берди[+].

21Шондан соң патыша Ёваба: «Боляр, мен разы; бар, яш йигиди – Абшаломы ызына гетир» дийди. 22Ёвап ере йүзин дүшүп тагзым этди ве патыша алкыш айтды. Соңра ол патыша: «Эй, ша хезретлери, өз ислегини берҗай эдендигиңизе гөрә, сизиң назарыңызда рехим-шепагат тапандыгыны мен гулуңыз билйәр» дийди. 23Шондан соң Ёвап Гешура гидип, Абшаломы Иерусалиме гетирди[+]. 24Патыша: «Гой, ол өз өйүне гитсин, мениң гөзүме гөрүнмесин» дийди. Шейдип, Абшалом патышаның гөзүне гөрүнмән, өз өйүне гитди.


Давут Абшаломы багышлаяр

25Гөрмегейликде Абшалом ялы магталян адам тутуш Ысрайылда ёкды. Депесинден дырнагына ченли онуң екеҗе-де кеми ёкды. 26Сачыны гыркып, (келлесине аграм саляндыгы үчин, ол хер йылың ахырында сачыны гыркарды) шаның терезиси билен онуң сачының аграмы чекилип гөрленде, ол бәш йүз мысгала[*] етерди. 27Абшаломың үч оглы билен Тамар атлы бир гызы барды. Тамар җуда гөрмегей бой гызды[+].

28Абшалом Иерусалимде ики йыл яшады, йөне шу дөврүң ичинде ол еке гезегем патышаның гөзүне гөрүнмеди. 29Ахырсоңы Абшалом патышаның янына ибермек үчин, Ёвабы өз янына чагырды. Эмма Ёвап гелмеди. Ол икинҗи ёла онуң ызындан адам иберди, йөне Ёвап бу гезек хем гелмеди. 30Шондан соң Абшалом хызматкәрлерине: «Ине, Ёвабың экин мейданы мениңки билен янашык; онуң ол ерде арпасы бар. Гидиң-де, шоны отлаң» дийди. Хызматкәрлер гидип, онуң экин мейданыны отладылар. 31Ёвап Абшаломың өйүне барып, оңа: «Нәме үчин хызматкәрлериң мениң экин мейданымы отлапдырлар?» дийди. 32Абшалом оңа шейле җогап берди: «Гелсин дийип, ызыңдан адам ибердим. „Мени Гешурдан нәме үчин гетирдиң? Ол ерден гайтмадык болсам, мундан говы боларды“ дийип айтдырмак үчин, сени патышаның янына иберҗекдим. Мен хәзир патышаның янына гидейин. Эгер гүнәкәр хасапласа, онда, гой, ол мени өлдүрәйсин!»[+] 33Шондан соң Ёвап патышаның янына гидип, Абшаломың сөзлерини оңа етирди. Патыша Абшаломы чагырды. Ол патышаның хузурына гелип, ере йүзин дүшүп, оңа тагзым этди. Патыша Абшаломы огшады.

#### 15‑нҗи бап


Абшалом гозгалаң турузяр

1Шондан соң Абшалом бир сөвеш арабасыны, атлары хем-де өз өңүнден йөрәр ялы элли адам тайярлады[+]. 2Абшалом даң билен туруп, галаның дервезесиниң голайында дурарды. Эгер кимдир бири хайсыдыр бир даваны чөзмек үчин, патышаның хузурына бармак ислесе, Абшалом оны янына чагырып: «Хайсы галадан боларсың?» дийип сорарды. Гелен: «Гулуң Ысрайылың пылан тиресинден» диерди[+]. 3Абшалом: «Сен мамла, айдяның хак, йөне шаның янында сени диңләре адам ёк» дийип җогап берерди. 4Ол: «Юрда диңе өзүм сердар[†] болсадым! Мен давалы меселе билен я-да башга бир иш билен яныма геленлериң әхлисиниң ишине адалатлы[†] середердим» диерди[+]. 5Шейле хем кимдир бири оңа тагзым этмек үчин голайлашмак ислесе, элини узадып оны багрына басарды-да, огшарды. 6Абшалом шаның янына арз-шикаят билен гелен хер бир ысрайыллы билен шейле эдерди. Шейдип, ол ысрайыл[†] халкына өзүни алдырды.

7Дөрт йылдан[*] соң Абшалом Давут патыша: «Ругсат берсең, Хеброна гидип, Реббе эден касамымы ерине етирейин. 8Мен гулуң Сирия юрдуның Гешур галасында яшаяркам, „Эгер Реб[†] мени Иерусалиме[†] гайтарып элтсе, мен Оңа Хебронда сежде эдерин“ дийип касам эдипдим» дийди[+]. 9Патыша оңа: «Аркайын гидибер» дийди. Шейдип, ол Хеброна гитди. 10Эмма ол: «Шахдан эдилен сурнай сесини эшиден бадыңыза: „Абшалом Хебронда патыша болды!“ дийип ыглан эдерсиңиз» диен хабар билен Ысрайылың әхли тирелериниң арасына гизлин чапарлар ёллады. 11Иерусалимден чагырылан ики йүз адам хем Абшалом билен биле гитди. Олар болан ишлерден бихабар болансоң, ак гөвүн билен Абшаломың ызына дүшдүлер. 12Абшалом гурбанлык беренде, адам иберип, Давудың геңешчиси гилолы Ахытопели чагырып гетиртди. Гүйчли дилдүвшүк болды. Абшаломың дашына үйшйәнлериң саны барха артярды[+].


Давут Иерусалимден гачяр

13Бир чапар гелип: «Ысрайылларың йүреги Абшалома багланыпдыр» дийип, Давуда хабар берди[+]. 14Давут Иерусалимде өзи билен биле болан әхли адамларына: «Ханы, болуң, гачалың! Ёгсам, бизе Абшаломдан гутулма ёкдур. Ховлукмасак, ол ызымыздан етип, бизи тутар, башымыза бела гетирер ве галадакылары гылычдан гечирер» дийди[+]. 15Патышаның адамлары оңа: «Ша хезретлери нәме ислесе, сизиң гулларыңыз шоңа разы» дийдилер. 16Шейдип, патыша тутуш машгаласыны ызына тиркәп, ёла чыкды. Ол он гырнак аялыны өе серетмек үчин гоюп гитди[+]. 17Патыша әхли адамларыны алып, ёла дүшди. Олар галаның четинде сакландылар. 18Шаның әхли адамлары онуң өңүнден гечдилер. Әхли керетлер, пелетлер хем-де Гат галасындан шаның ызына дүшүп гайдан алты йүз адам онуң өңүнден гечдилер[+].

19Патыша гатлы Ытая шейле дийди: «Сен нәме үчин бизден галман гелйәрсиң? Ызыңа гайт-да, тәзе патыша билен болубер. Себәби сен юрдундан ковлан гелмишексиң. 20Сениң гелениң дүйн дәлми, бу гүнем мен сени өзүмиз билен биле сергездан эдейинми? Онсоңам нирә барянымы өзүмем билемок. Сен гайт, илдешлериңи-де өзүң билен әкит. Реб сизе мерхемет этсин хем вепалылык гөркезсин». 21Эмма Ытай Давут патыша: «Ребден хем-де ша хезретлеринден ант ичйәрин; ха өлүм болсун, ха өмүр – пархы ёк, ша хезретлери ниреде болса, гулуңыз хем шол ерде болар» дийди[+]. 22Давут Ытая: «Боляр, бар геч» дийди. Ытай янындакы әхли адамларыдыр бала-чагалары билен билеликде гечди. 23Давудың адамлары гечип барярка, тутуш юрт нала чекип аглады. Патыша тутуш гошуны билен Кидрон дересинден гечип, чөле тарап ёла дүшди[+].

24Абятар беленде чыкып дурды, Садок хем әхли левилер[†] билен Худайың Әхт сандыгыны[†] гөтерип алып барярды. Адамларың бары галадан чыкып болянча, олар Худайың[†] сандыгыны ерде гойдулар[+]. 25Патыша Садога шейле дийди: «Худайың сандыгыны ызына гала әкит. Эгер мен Реббиң назарында мерхемет тапан болсам, Ол мени ене-де ызыма гайтарып гетирер; сандыгы хем онуң дурян ерини гөрмек маңа ене миессер эдер. 26Эмма Реб: „Мен сенден разы дәл“ дийәйсе, онда, ине, мен; исләнини эдәйсин»[+]. 27Патыша Садок рухана шейле дийди: «Сен өңден гөрүҗисиң! Оглуң Ахымагасы хем-де Абятарың оглы Ёнатаны яныңа ал-да, Абятар билен биле саг-саламат гала гайт[+]. 28Сизден бир хабар алянчам, чөлде – деряның сай еринде гарашарын». 29Шейдип, Садок билен Абятар Худайың сандыгыны гөтерип, ызына Иерусалиме әкитдилер ве өзлери хем шол ерде галдылар.

30Давут аглап-эңрәп Зейтун дагына чыкды. Башында өртүги барды, аяклары ялаңачды. Онуң янындакыларың-да әхлисиниң башлары өртүлгиди, гидип барышларына оларам аглаярдылар[+]. 31«Ахытопел Абшаломың янында – дилдүвшүге гатнашанларың арасында» дийип, Давуда хабар бердилер. Давут: «Я Реб, Ахытопелиң маслахатларыны пуҗа чыкармагыңы дилейәрин» дийди[+].

32Давут Худая сежде эдилйән белентлигиң үстүне чыканда, онуң билен душушмак үчин арк уругындан якасыны йыртып, башындан гум совран Хушай диен адам гелди[+]. 33Давут оңа шейле дийди: «Эгер мениң билен биле гитсең, маңа йүк боларсың[+]. 34Сен говусы гала гит-де, Абшаломың янына барып, какасына хызмат эдишиң ялы, оңа-да хызмат этҗекдигиңи айт. Шейтсең, Ахытопелиң мен бабатдакы маслахатыны пуҗа чыкарып билерсиң[+]. 35Руханылар[†] Садок билен Абятар хем шол ерде сениң яныңда боларлар. Ша көшгүнден эшиденлериңи шолара айдарсың. 36Садогың оглы Ахымагас билен Абятарың оглы Ёнатан хем шол ердедир. Шоларың үсти билен алан маглуматларыңы маңа етирерсиң»[+].

37Шейдип, Давудың досты Хушай Иерусалиме гелди. Шол вагт Абшалом гала гирип барярды[+].

#### 16-нҗы бап


Давут билен Сиба

1Давут белентликден бираз дашлашанда, Мепибошедиң хызматкәри Сиба гоша эшеклере ики йүз чөрек, йүз гошавуч кишмиш, йүз гошавуч инҗир ве бир мешик шерап йүкләп, Давудың өңүнден чыкды[+]. 2Давут патыша оңа: «Бу затлары нәме үчин гетирдиң?» дийди. Сиба: «Эшеклер-ә патышаның машгаласына улаг болар, чөреклердир ир-иймишлер йигитлере иймит болар, шерабы болса чөлдәки аргын адамлар ичерлер» дийип җогап берди[+]. 3Давут: «Җенабыңың агтыгы ниреде?» дийип сорады. Сиба: «Ол Иерусалимде.[†] Ол: „Ысрайыл[†] халкы шу гүн атамың шалыгыны маңа гайтарып бермели“ диййәр» дийди[+]. 4Давут патыша: «Мепибошедиң әхли зады инди сениңки» дийди. Сиба: «Саңа тагзым! Өзүңиз мерхемет эдиң, эй, ша хезретлери!» дийди.


Шимги Давуды нәлетлейәр

5Давут патыша Бахурыма геленде, Шавулың гарындашларындан Гераның оглы Шимги диен адам ол ерден чыкды. Ол гидип баршына Давуда сөгүнйәрди. 6Шимги Давутдыр онуң нөкерлерини дашлады. Әхли эсгерлери хем патышаның җанпеналары Давудың сагында хем солунда дурдулар. 7Шимги: «Гүм бол! Гүм бол! Ганхор, дейюс! 8Ерине ша болан адамың Шавулың гарындашларының тутуш ганыны Реб[†] сенден алды. Ол шалыгы оглуң Абшалома берди. Гөрйәңми, өз пислигиңиң пидасы болдуң, себәби сен ганхор» дийип гарганярды. 9Серуяның оглы Абышай патыша гарап: «Бу итиң маслыгы нәме үчин ша хезретлерине гаргап дур? Ыгтыяр бериң, келлесини алайын» дийди[+]. 10Патыша болса: «Серуяның огуллары, бу сизиң ишиңиз дәл, ол гаргаян болса, диймек, Реб оңа „Давуда гарга“ диендир. Шейле болса, онуң эденине дәл дийип билҗек бармы?» дийди[+]. 11Соңра Давут Абышая хем-де әхли адамларына: «Өз билимден өнен оглум кастыма чыкансоң, бу беняминден нәме говулыга гарашяңыз?! Гой, гаргаса гаргаберсин, оңа дегмәң, себәби бу Реббиң эмридир. 12Белки, Реб чекйән эзъетими гөрүп, шу гүнки гаргышың ерине маңа бәхбитлисини эдер» дийди. 13Шейдип, Давут адамлары билен өз угруна гитди. Байрың этеги билен, Давудың деңинден барян Шимги оңа гаргаярды, оны дашлаярды, кесеклейәрди.

14Патыша билен онуң янындакы ядап сурнуган гошун Иордан дерясына[†] гелип, ол ерде дынч алдылар.

15Абшалом билен тутуш ысрайыл халкы Иерусалиме гелдилер; Ахытопел хем оларың янындады. 16Давудың досты арк уругындан болан Хушай Абшаломың янына барып: «Патышаның өмри узак болсун! Патышаның өмри узак болсун!» дийди[+]. 17Абшалом оңа: «Достуңа вепалылыгың шумы сениң? Нәме үчин достуң билен гитмедиң?» дийди. 18Хушай: «Ёк, Реббиң ве шу адамларың, хем-де тутуш Ысрайылың сайлан адамының тарапында болҗак, шонуң янында галҗак. 19Үстесине-де, мен киме хызмат этмели? Онуң оглуна дәлми? Какаңа нәхили хызмат эден болсам, саңа-да шонуң ялы хызмат эдерин» дийди.

20Абшалом Ахытопеле йүзленип: «Ханы, маслахат бериң, биз нәме этмели?» дийди. 21Ахытопел: «Какаңың өе серетмек үчин гоюп гиден гырнак аяллары билен ят. Шейтсең, өзүңи какаңа душман эдендигиңи тутуш Ысрайыл эшидер ве сениң тарапыңдакыларың голуна кувват берер» дийди[+]. 22Шейлеликде, үчегиң ёкарсында Абшалом үчин чадыр гурдулар. Абшалом бүтин Ысрайылың гөзүниң алнында какасының гырнак аялларының янына гирди[+]. 23Шол дөвүрде Ахытопелиң берйән маслахаты Худайдан[†] соралан маслахат хасап эдилерди. Ахытопелиң әхли маслахаты Давут билен Абшаломың икиси үчинем шейледи.

#### 17‑нҗи бап


Хушай Абшаломы алдава саляр

1Ахытопел Абшалома шейле дийди: «Ыгтыяр эт, он ики мүң адамы сайлайын-да, шу гиҗе Давудың ызындан ковалайын. 2Ядап гурбатдан дүшен вагты мен онуң үстүне чозуп, оны ховсала салайын. Янындакы әхли гошун гачар, мен диңе патышаның өзүни өлдүрерин. 3Яш гелниң өз адамсының өйүне гелши ялы, әхли халкың саңа тарап өврүлмеги үчин, сениң шол идейән адамың өлдүрилмеги ваҗыпдыр. Шонда бүтин халк парахатчылыкда болар». 4Маслахат Абшалома-да, Ысрайылың әхли яшулуларына-да[†] ярады.

5Абшалом: «Арк уругындан болан Хушайы-да чагыр, онам диңләли, нәме диййәр» дийди[+]. 6Хушай геленде, Абшалом оңа: «Ахытопелиң маслахат-а, ине, шейле. Шонуң диени билен болубермелими я өзүң бир маслахат берйәңми?» дийди. 7Хушай: «Ахытопелиң бу гезекки берен маслахаты говы маслахат дәл» дийип, 8сөзүни довам этди: «Какаңың хем-де онуң адамларының батыр йигитлердигини билйәнсиң. Олар сәхрада чагасыны элинден алдыран айы ялы ёвуз болдулар. Үстесине-де, атаң теҗрибели уршуҗыдыр. Ол гиҗәни гошуның арасында гечирмез[+]. 9Хәзир ол бир говакда я-да башга бир ерде гизленендир. Илкинҗи хүҗүмде бизиңкилерден өлени болайса, онда оны эшиденлер: „Абшаломың ызына дүшенлер гырлыпдыр“ диерлер. 10Шонда арслан йүрек гайдувсыз батырам горкудан яңа пагыш-пара эрәр, себәби какаңың батыр йигитдигини, онуң янындакыларың-да гайдувсыздыгыны тутуш Ысрайыл[†] билйәр. 11Шоңа гөрә мениң маслахатым шейле: Дандан Беершеба ченли әхли ысрайыллар деңиз кенарының чәгелериче көплүкде сениң яныңа топлансын. Сөвешде олара өзүң баштутанлык эт[+]. 12Биз оны ниреде болса-да тапып, ере чыг дүшүши ялы болуп, онуң үстүне дөкүлмелидирис. Шонда онуң не өзи аман галар, не-де янындакылар. 13Эгер-де ол гала тарап чекиләйсе, онда әхли ысрайыллар йүп гетирерлер ве ол ериң иң соңкы чаглына ченли, галаны җүлгә чекерис». 14Абшалом билен әхли ысрайыллар: «Арк уругындан болан Хушайың маслахаты Ахытопелиң маслахатындан говы» дийдилер. Себәби Реб[†] Абшаломы хеләкчилиге дучар этмек үчин, Ахытопелиң оңат маслахатыны пуҗа чыкармак карарына гелипди[+].


Хушай Давуды хабардар эдйәр

15Хушай руханылар[†] Садок билен Абятара шейле дийди: «Абшалома хем-де ысрайыл яшулуларына Ахытопел шейле маслахат берди, мен хем бейле маслахат бердим. 16Инди хаял этмән, адам ибериң-де, Давуда шу хабары етириң: „Шу гиҗе чөлде – деряның сай еринде галман, аңры тарапа гечмесе, патышаның өзи-де, янындакы тутуш гошун-да хеләк болар“». 17Гөзе илмезлик үчин гала гирип билмейәндиклерине гөрә, Ёнатан билен Ахымагас Эйнрогелде гарашярдылар. Бир гырнак гелип, олара хабар берйәрди, олар болса гидип, Давуда айдярдылар[+]. 18Эмма бир гезек бир етгинҗек олары гөрүп, Абшалома хабар берди. Ёнатан билен Ахымагас хаял этмән гидип, Бахурымда бириниң өйүне бардылар. Шол адамың ховлусында бир гуюсы барды; олар шол гуйының ичине гирдилер. 19Хоҗайының аялы гуйының агзыны өртги билен өртди-де, үстүне дәне серди; ол ерде хич зат билнер ялы болмады[+]. 20Абшаломың адамлары ол аялың өйүне гелип, ондан Ахымагас билен Ёнатаның ниредедигини сорадылар. Аял олара: «Олар арыкдан гечдилер» дийип җогап берди. Гөзлейәнлер ол икисини гөзләп тапмандан соң, Иерусалиме[†] доландылар. 21Яңкылар гиденден соң, ол икиси гуюдан чыкып гитдилер-де, Давут патышаны хабардар этдилер. Олар Ахытопелиң Давудың гаршысына эден маслахатыны айдып, Давуда: «Бол, басымрак, сувдан гечип, өтәгит» дийдилер. 22Шондан соң Давут билен онуң янындакы гошун Иордан дерясындан[†] гечдилер. Даң саз берйәнчә, олар дерядан долы гечип гутардылар.

23Өз маслахатының ер тутмандыгыны гөрен Ахытопел эшегини гаңңалады-да, өз галасына, өйүне гитди. Барып, машгаласына весъет эденден соң болса өзүни асды. Оны какасының губры гойлан гүммезде җайладылар[+]. 24Абшалом Ысрайылың әхли адамларыны янына алып, Иордан дерясындан геченде, Давут Маханайыма барыпды[+]. 25Абшалом Эмасаны Ёвабың ерине гошунбашы эдип гойды. Эмаса Йытра диен бир ысрайылың оглуды. Йытра Ёвабың эҗеси, Серуяның аял доганы, Нахашың гызы Абыгайыла өйленипди[+]. 26Ысрайыллар билен Абшалом Гилгатда дүшледилер. 27Давут Маханайыма баранда, аммонларың[†] Раба галасындан Нахашың оглы Шобы, лодебарлы Эмиелиң оглы Макыр, Рогелимден гилгатлы Барзыллай дагы[+] 28Давут билен онуң янындакы адамларына ёрган-дүшек, гап-чанак, тоюн гаплар, хурушлык үчин бугдай, арпа, ун, говурга, нойба, мәш, 29бал, сүзме, гоюн этини, сыгыр сүйдүнден эдилен пейнир гетирдилер. Себәби олар гошуның чөлде ач-сувсуз хем ядавдыгыны айдыпдылар[+].

#### 18‑нҗи бап


Абшаломың өлүми

1Давут янындакы адамлары топлап, олары гөзден гечирди, олара йүзбашылардыр мүңбашылар белледи. 2Ол гошуны үч топара бөлди: бир топара Ёвап, бир топара Серуяның оглы, Ёвабың доганы Абышай, үчүнҗи топара болса гатлы Ытай баштутанлык эдйәрди. Патыша өзүниң хем оларың янларында болҗакдыгыны олара айтды[+]. 3Эмма халк оңа: «Ёк, сен гитме, себәби эгер биз гачайсак, олар бизе әхмиет бермезлер. Ярымыз гырлаянда-да, олар бизе үнс берип дурмазлар. Сен бизиң он мүңүмизе барабарсың, бизе галадан көмек этсең, хас говы болар» дийди. 4Патыша олара: «Сиз нәмәни ислесеңиз, шоны эдерин» дийди. Патыша дервезәниң янында дурды; тутуш гошун йүз-йүзден, мүң-мүңден дүзүлип, галадан чыкды. 5«Мениң хатырама яш йигит Абшаломы горап саклаң» дийип, патыша Ёваба, Абышая хем-де Ытая буйрук берди. Абшалом барада шаның баштутанларына берен бу буйругыны бүтин гошун эшитди.

6Гошун Ысрайыл[†] билен урушмак үчин мейдана чыкды. Сөвеш Эфрайым токайында болды. 7Ысрайыллар Давудың адамларындан еңилдилер. Шол гүн улы гыргынчылык болуп, йигрими мүң адам гырылды. 8Сөвеш юрдуң әхли ерини гуршап алды. Ол гүн токай себәпли өленлер гылычдан өленлерден көп болды[+].

9Абшалом Давудың адамларына дуйдансыз саташды. Ол гатыр мүнүп гелйәрди. Гатыр улы бир дуб агаҗының ашагындан геченде, Абшаломың келлеси агаҗың шахаларына илишди. Ол ер билен гөгүң арасында асылып галды, гатыр онуң ашагындан сыпып гитди. 10Бир адам оны гөрүп: «Абшалом дуб агаҗындан асылып галыпдыр» дийип, Ёваба хабар берди. 11Ёвап оңа: «Гөрен болсаң, нәме үчин оны шол ериң өзүнде уруп ере язмадың? Мениң өзүм саңа он күмүш теңңе билен бир кемер берердим» дийди. 12Эмма ол адам Ёваба шейле дийди: «Мүң күмүш берселерем, патышаның оглуна эл галдырмаздым, себәби патыша: „Мениң хатырама яш йигит Абшаломы гораң“ дийип, саңа, Абышая хем-де Ытая буйрук берендигини өз гулагымыз билен эшитдик. 13Икинҗи бир тарапдан, эгер мен хайынлык эдип, оны өлдүрен болсам, (патышадан яшырын галҗак зат бармы?), онда сениң өзүңем мени язгарардың». 14Ёвап: «Мен сениң билен бейдип, вагт йитирип дуруп билмерин» дийди-де, үч саны найза алып, хениз дубда салланып дуран дири Абшаломың йүрегинден гечирди. 15Ёвабың ярагыны гөтерйән он нөкери Абшаломы ара алып, уруп өлдүрди.

16Ёвап адамларыны сөвешден сакламак үчин, шахдан эдилен сурнай чалдырды. Онуң адамлары ысрайыллары коваламакларыны бес эдип гайдып гелдилер. 17Соңра Абшаломың җеседини алып, токайдакы чуң гарыма ташладылар ве үстүне уллакан эдип, даш үйшүрдилер. Ысрайылларың әхлиси даргашып, өйли-өйүне гачып гитдилер[+]. 18Абшалом: «Мениң адымы ятладар ялы ызымда галҗак оглум ёк» дийип, хениз дирикә, Патыша җүлгесинде өзи үчин бир сүтүн дикипди ве оңа өз адыны дакыпды. (Оңа хәзир хем Абшаломың ядыгәрлиги дийилйәр.)[+]


Давут Абшаломың өлендигини эшидйәр

19Садогың оглы Ахымагас: «Ылгайын-да, Реббиң патышаны душманларының элинден халас эдендигини оңа бушлайын» дийди. 20Ёвап оңа: «Бу гүн бушламак герек дәл. Бушлук хабары бу гүн дәл-де, башга бир гүн әкидерсиң, себәби шаның оглы өлди» дийди. 21Ёвап эфиопиялы[†] бир адама: «Бар, нәме гөрен болсаң, патыша хабар бер» дийди. Эфиопиялы оңа тагзым этди-де, ылгады. 22Садогың оглы Ахымагас ене Ёваба: «Нәме болса, шол болсун, эфиопиялының ызындан менем ылгайын» дийди. Ёвап: «Сен нәме үчин онуң ызындан ылгаҗак, оглум?! Саңа бушлара зат ёг-а» дийди. 23Ол ене: «Хер ничигем болса, менем ылгайын» дийди. Ёвап: «Боляр, бар ылга!» дийди. Ахымагас дүзлүк билен ылгап, эфиопиялыдан озуп гечди.

24Давут шәхер дервезесиниң ички хем дашкы гапыларының арасында отырды. Шол вагт гөзегчи дервезехананың ёкарсына, дивара чыкып серетди ве кимдир бириниң ылгап гелйәндигини гөрди. 25Гөзегчи гыгырып, муны патыша хабар берди. Патыша: «Эгер ол еке болса, бушлук гетирйәндир» дийди. Ол барха голайлашярды. 26Соңра гөзегчи ене бир адамың ылгап гелйәндигини гөрди. Ол: «Серет, ене бир адам ылгап гелйәр!» дийип, дервезебана гыгырды. Патыша: «Ол-да бушлук гетирйәндир» дийди. 27Гөзегчи: «Өңден гелйәниң ылгайшы Садогың оглы Ахымагасың ылгайшына чалым эдйәр» дийди. Патыша: «Ол говы адам, говы хабар билен гелйәндир» дийди[+]. 28Ахымагас патыша: «Саг-саламатлык!» дийип гыгырды. Соңра ол ере йүзин дүшүп, патыша тагзым эдип: «Худайың[†] Реббе алкыш болсун, Ол ша хезретлерине эл галдыраның алмытыны берди» дийди. 29Патыша: «Яш йигит – Абшалом саг-саламатмы?» дийди. Ахымагас: «Ёвап гулуңы иберенде, бир галмагал-а барды, йөне онуң нәмедигини билмедим» дийди. 30Патыша: «Бир гыра чекил-де, шол ерде дур» дийди. Ол бир гыра чекилип дурды.

31Соңра эфиопиялы гелди. Ол: «Ша хезретлери, бушлук! Гаршыңа чыканларың хеммесиниң элинден Реб[†] сени халас этди» дийди. 32Патыша оңа: «Йигдекче – Абшалом саг-саламатмы?» дийди. Эфиопиялы: «Ша хезретлериниң душманларының оңа зыян етирмек үчин, гаршысына чыканларың әхлисиниң башына шол йигидиң гүни гелсин» дийди[+]. 33Патыша сандыр-сандыр эдип, дервезәниң үстүндәки отага чыкып аглады. Ол гелйәркә: «Вах, оглум, Абшалом! Җан оглум! Эй, җан оглум, Абшалом! Сениң ериңе мен өлен болсам болмаярмы, вах, җан оглум, җан оглум!» дийип аглаярды.

#### 19-нҗы бап


Ёвап Давуда кәейәр

1«Патыша Абшалом үчин аглап, онуң ясыны тутяр» дийип, Ёваба хабар бердилер. 2Ол гүнки еңиш тутуш гошун үчин яса өврүлди. Себәби шол гүн гошун патышаның өз оглы үчин хасрат чекйәндигини эшитди. 3Шол гүн Давудың эсгерлери эдил урушдан гачан ялы болшуп, утаншып ювашлык билен гала гирдилер. 4Патыша йүзүни ашак салып: «Вах, оглум, Абшалом! Җан оглум, җан оглум, Абшалом!» дийип, гаты сеси билен мөңңүрип аглаярды. 5Ёвап патышаның өйүне гелип, оңа шейле дийди: «Сен бу гүн өзүңиң, огул-гызларыңың, аялларыңдыр гырнакларыңың җаныны халас эден эсгерлериңиң йүзүни ере салдың. 6Себәби өзүңи йигренйәнлери сөйүп, өзүңи сөййәнлери йигрендиң. Сен гошунбашыларыңдыр эсгерлериңиң өзүң үчин хич кимдигини бу гүн ап-айдың этдиң. Эгер-де Абшалом дири галып, бизиң әхлимиз өлен болсак, онда сениң шатланҗак экендигиңе мен анык гөз етирдим. 7Инди бар-да, өз адамларың билен мылакатлы геплеш, Ребден ант ичйәрин, эгер гитмесең, шу гиҗе яныңда бир адамам галмаз. Бу болса сениң үчин яшлыгыңдан тә хәзире ченли гөрен яманлыкларыңың барындан бетер болар». 8Патыша турды-да, дервезәниң агзына барып отурды. Муны тутуш гошуна хабар бердилер. Әхли гошун патышаның хузурына гелди.


Давут Иерусалиме[†] доланяр

Шол вагт ысрайылларың әхлиси өз өйлерине гачып гитдилер[+]. 9Ысрайыл[†] тирелериниң әхлиси: «Давут бизи душманларымызың элинден ве пилиштлилерден[†] халас этди. Ол Абшалом зерарлы юртдан гачды[+]. 10Башына яг[†] гуюп, өзүмизе патыша гоян Абшаломымыз-а урушда өлди. Инди патышаны ызына гетирмек барада нәме үчин дил ярмаярсыңыз?» дийип, өзара җеделлешйәрдилер.

11Давут патыша Яхуданың[†] яшулуларына[†] айтмак үчин, Садок билен Абятар руханыдан[†] шейле хабар иберди: «Патышаны өйүне гайтарып гетирмекде, соңа галасыңыз гелйәрми? Тутуш Ысрайылың айданлары патыша етди[+]. 12Сиз мениң гарындашларым, сиз мениң өз сүегимден ве тенимденсиңиз. Шонда-да патышаны өйүне гайтарып гетирмекде, соңа галасыңыз гелйәрми?» 13Эмаса болса шу сөзлерими айдың: «Сен мениң өз сүегимден ве тенимден дәлми нәме? Эгер шу пурсатдан башлап, Ёвабың ерине мениң гошунбашым болмасаң, гой, Худай[†] маңа-да шоны, хатда ондан бетерини гөркезсин»[+]. 14Шейлеликде, Давут бир адам ялы эдип, яхудаларың әхлисиниң көңлүни өзүне баглады. Олар: «Әхли адамларыңам ал-да, гел» дийип, патыша хабар ёлладылар.

15Шейдип, патыша ызына, Иордана доланып гелди. Яхудалар оны гаршыламак хем-де Иордан дерясындан[†] гечирмек үчин Гилгала гелдилер[+].

16Бахурымдан беняминли Гераның оглы Шимги, Давут патышаны гаршыламак үчин, яхудалар билен ховлугышып эңип гелйәрдилер[+]. 17Онуң янында беняминден мүң адам барды. Шавулың машгаласының хызматкәри Сиба он бәш оглуны хем-де йигрими хызматкәрини янына алып, патышаның өңүнден Иордан дерясындан гечди[+]. 18Олар патышаның өй-ичерисини гечирмек үчин ве онуң хузурында ислән задыны берҗай этмек үчин, деряның сай еринден гечдилер.

Патыша Иордан дерясындан гечен бадына, Гераның оглы Шимги онуң өңүнде тагзым эдип, 19шейле дийди: «Җенабым, мени гүнәли хасапламаң ве ша хезретлериниң Иерусалимден чыкан гүни өз гулуңызың эден яманлыгыны ятламаң, оны гөвнүңизе алмаң[+]. 20Себәби мен гулуңыз өзүмиң гүнәкәрдигими билйәрин. Шоңа гөрә-де, мен шу гүн Юсубың несиллеринден илкинҗи болуп, сиз ша хезретлерини гаршыламага гелдим». 21Серуяның оглы Абышай: «Нәме үчин Шимги өлдүрилмели дәл, ол Реббиң сечип-сайланына гаргады ахырын» дийди[+]. 22Эмма Давут шейле дийди: «Эй, Серуяның огуллары, бу гүнки гүн мениң билен душман болар ялы, бизиң арамызда нәме бар? Мен бу гүн өзүмиң Ысрайылың шасыдыгымы билмейәринми нәме? Бу гүн Ысрайылда хич ким өлдүрилмез»[+]. 23Патыша ант ичип, Шимгә: «Сен өлмерсиң» дийди[+].

24Шавулың агтыгы Мепибошет Давуды гаршыламага гелди. Патышаның гиден гүнүнден тә ол саг-саламат доланып гелйәнчә, ол өз аякларыны-да, гейимлерини-де ювманды, сакгалыны хем беҗермәнди[+]. 25Ол патышаны гаршыламак үчин Иерусалимден геленде, патыша оңа: «Мепибошет, сен нәме үчин мениң билен гитмедиң?» дийди. 26Ол шейле җогап берди: «Эй, ша хезретлери, мени хызматкәрим алдады. Мен оңа: „Эшеги гаңңалайын-да, оңа мүнүп, патыша билен гидейин“ дийдим, себәби мен гулуң агсак. 27Эмма ол сиз ша хезретлериниң янында мен гулуңыза төхмет атды. Эмма ша хезретлери мениң үчин Худайың перишдеси[†] ялыдыр. Инди нәме эдерин дийсеңиз, ине, мен[+]. 28Какамың әхли гарындашлары ша хезретлериниң өңүнде өлдүрилмәге дегишли болуп дурка, мен гулуңызы өз сачагыңызың башындакыларың арасында отуртдыңыз. Шондан соң патыша шикаят этмәге нәме хакым бар?»[+] 29Патыша оңа: «Өз ягдайларың хакында гүрлемегиң хаҗаты ёк. Мен саңа ве Сиба ери пайлашмагы буйрук берйәрин» дийди. 30Мепибошет патыша: «Ша хезретлериниң саг-саламат өйүне гелендигине гөрә, гой, хеммесини ол алсын» дийди.

31Гилгатлы Барзыллай Рогелим галасындан гелди. Ол Иордан дерясындан патыша билен биле гечип, оны уградып барярды. 32Ол җуда гаррыды – сегсен яшындады. Патыша Маханайымда боланда, Барзыллай оны иймит билен үпҗүн эдипди, чүнки ол җуда гурплы адамды[+]. 33Патыша Барзыллая: «Мениң билен гидибер, Иерусалимде ийип-ичҗегиңи өзүм алада эдерин» дийди. 34Эмма Барзыллай патыша шейле дийди: «Патыша билен Иерусалиме гидер ялы, мениң өмрүмиң ене нәче йылы галдыка? 35Хәзир мен сегсен яшымда, гөвне якымлы-якымсыз затлары сайгарып билемок. Мен гулуң өз ийип-ичйән затларымың тагамыны-да билемок. Эркегу-аял багшыларың сеслерини эшидип билемок. Шейле болса, нәме үчин мен гулуң ша хезретлерине йүк болсун?![+] 36Гулуң болан мен патыша билен диңе бираз ёл йөрәп, оны Иордан дерясындан гечирмек ислейәрин. Патыша нәме үчин мени бейле сылагламалы? 37Мен гулуң ызыма гайдып, өз галамда, какамың, эҗемиң губурларының голайында өлейин. Йөне, ине, шу ерде гулуң Кимхам бар. Ша хезретлери билен, гой, ол гидәйсин. Сенем гөвнүңе җай болан зады онуң үчин эт» дийди[+]. 38Патыша оңа: «Кимхам мениң билен гидер, мен хем онуң үчин сениң ислән задыңы эдерин, хава, әхли ислән задыңы мен сениң үчин эдерин» дийди. 39Тутуш гошун Иордан дерясындан гечди, патыша-да гечди. Ол Барзыллайы огшап, оңа пата[†] берди; Барзыллай өз өйүне гайтды. 40Патыша Гилгала тарап ёла дүшди, Кимхам хем онуң билен биле гитди. Тутуш яхуда халкы ве ысрайыл халкының ярысы патышаны угратды.


Ысрайылың нәгилелиги ве Шебаның гозгалаңы

41Бүтин Ысрайылың халкы патышаның янына гелип, оңа: «Нәме үчин гарындашларымыз яхудалар сизи огурладылар ве патышаны машгаласы хем адамлары билен биле Иордан дерясындан гечирдилер?» дийди. 42Тутуш яхудалар ысрайыллара: «Себәби патыша бизиң якын гарындашымыз. Нәме үчин муңа гахарыңыз гелйәр? Биз, хей, патышаның хасабына бир зат ийдикми я патыша бизе серпай япдымы?» дийдилер. 43Эмма ысрайыллар яхудалара: «Давут патышада пайымыз сизиңкиден көпдүр, он пайымыз бар. Шонда-да нәме үчин бизи әсгермезлик этдиңиз? Патышаны ызына гетирмекде илкинҗи сөз бизиңки болмалы дәлми нәме?» дийип җогап бердилер. Эмма яхудаларың сөзи ысрайылларыңкыдан газаплы болуп чыкды[+].

#### 20‑нҗи бап

1Шол вагт бенямин тиресинден Бикриниң оглы Шеба диен бир дейюс шол ердеди. Ол шахдан эдилен сурнай чалып, шейле дийип гыгырды: «Эй, ысрайыллар, пайымыз ёк Давутда! Пайымыз ёк Йышайың оглунда! Өйли-өйүңизе даргаң!»[+]

2Шейдип, әхли ысрайыллар Давутдан айрылып, Бикри оглы Шебаның ызына дүшдүлер. Йөне яхудалар[†] өзлериниң патышасы Давуда ыграрлы болуп, Иордан дерясындан[†] Иерусалиме[†] ченли онуң билен биле болдулар.

3Давут Иерусалимдәки өйүне гелди. Өе серетмек үчин гоюп гиден он гырнак аялларының әхлисини бир җая габап, олары гораг астына алды; олары зерур затлар билен үпҗүн этди, йөне янларына гирмеди. Гырнак аяллар[†] шейдип, тә өлйәнчәлер дул ялы яшадылар ве габавдан чыкарылмадылар[+]. 4Патыша Эмаса: «Үч гүнүң довамында Яхуданың эркек гөбеклилерини мениң яныма йыгна, өзүңем шу ерде бол» дийди[+]. 5Эмаса яхудалары чагырмага гитди. Йөне гелмели вагтында гелмән гиҗә галды. 6Давут Абышая: «Инди Бикри оглы Шеба бизе Абшаломданам көп зыян берер. Өз җенабыңың гулларыны ал-да, онуң ызындан ков, ёгсам, ол өзүне берк галалар тапар-да, бизден сыпар»[†] дийди. 7Ёвабың адамлары, керетлер, пелетлер ве әхли батыр йигитлер Иерусалимден чыкып, Бикри оглы Шебаның ызындан ковмак үчин Абышайың ызына дүшдүлер[+]. 8Олар Гибгондакы уллакан дашың янына баранларында, Эмаса олары гаршыламага чыкды. Ёвап харбы гейимдеди, билинде кемере дакылан гынлы гылыҗы барды. Ол йөрәп гелйәркә, гылыҗы гынындан гачды. 9Ёвап Эмаса: «Доганым, саг-гургунмың?» дийип, огшамак үчин саг эли билен Эмасаның сакгалындан тутды. 10Эмаса Ёвабың элиндәки гылыҗына үнс бермеди. Ёвап гылыҗыны онуң гарнына сокуп, ичгошуны ере силкди, гылыҗы гайтадан сокмага зерурлык галмады; Эмаса өлди. Соңра ики доган Ёвап билен Абышай Бикри оглы Шебаның ызындан ковмага башладылар[+]. 11Ёвабың адамларындан бири Эмасаның җесединиң янында дуруп: «Ким Ёвабың тарапдары болса, ким Давуда вепалы болса, Ёвабың ызына эерсин» дийди. 12Эмаса ёлуң угрунда гана булашып ятырды. Яңкы адам җеседиң янына барянларың онуң янында сакланяндыкларыны гөрүп, оны ёлдан бир гыра чекди-де, үстүне гейим япды. 13Эмасаның җеседи ёлдан айрыландан соң, гошун Бикри оглы Шебаның ызындан ковмак үчин, Ёвабың ызына дүшди.

14Гошун Абелбейтмагака галасына ченли тутуш демиргазык тирелериниң ичинден гечди. Демиргазык тирелериниң халкы җемленип бирлешдилер-де, гала тарап Ёвабың ызына дүшди[+]. 15Олар барып, Абелбейтмагака галасында оны габава салдылар. Галаның диварына чыкмак үчин япгыт гурдулар ве дивары йыкмак үчин оны опурмага башладылар. 16Бир акыллы аял галадан: «Гулак ассаңызлаң! Диңлесеңизләң! Ёваба айдың, мен онуң билен геплешмек ислейәрин» дийип гыгырды. 17Ёвап онуң янына баранда, ол аял: «Сен Ёвапмы?» дийди. Ол: «Хава, мен Ёвап» дийип җогап берди. Аял: «Онда өз гырнагыңа гулак ас» дийди. Ёвап: «Диңлейәрин» дийди. 18Аял шейле дийди: «Өңлер: „Абелде маслахат алсынлар“ дийип айдардылар, шейдибем, иши тамамлардылар. 19Биз Ысрайылың парахат хем вепадар адамларыдырыс. Ысрайыл[†] галаларының энеси болуп дуран галаны нәме үчин йыкмак ислейәрсиң? Нәме үчин Реббиң берен мирасыны[†] ёк этмек ислейәрсиң?» 20Ёвап шейле җогап берди: «Ёк-ла! Даш эдеверсин! Худай[†] сакласын! Галаны йыкмак я-да ёк этмек мениң этҗек ишим дәл! 21Бу бейле дәл! Йөне Эфрайым даглыгындан Бикри оглы Шеба диен бири Давут патышаның гаршысына чыкды. Онуң еке өзүни элиме бер, мен галадан эл чекейин». Аял: «Онуң келлеси дивардан үсташыры саңа тарап зыңлар» дийди. 22Аял акыллы пикири билен халкың янына гитди. Олар Бикри оглы Шебаның келлесини кесип, оны Ёваба тарап зыңып гойбердилер. Ёвап сурнай чалды; олар галадан чекилдилер. Хеммелер өйли-өйүне гитди. Ёвап болса Иерусалиме патышаның янына гайтды.

23[•]Ёвап Ысрайылың тутуш гошунына баштутан болды. Ехояданың оглы Беная болса керетлериң хем-де пелетлериң баштутаны болды[+]. 24Адорам[*] гара зәхмет билен мешгул болянларың ёлбашчысыды, Ахылудың оглы Ехошапат баш эмелдарыды[+]. 25Шева – кәтип, Садок билен Абятар – руханылар[†] болды[+]. 26Яйырлы Ыра хем Давудың руханысыды.

#### 21‑нҗи бап


Шавулың несиллери өлдүрилйәр

1Давудың дөврүнде үч йыла чекен ачлык болды. Давут Реббе йүзленди. Реб[†] оңа: «Шавулың ган[†] дөкмеги онуң өзүниң ве неслиниң бойнунадыр, себәби ол гибгонлылары гыргынчылыга берди» дийди. 2Патыша гибгонлылары чагырып, олар билен геплешди. (Гибгонлылар ысрайыллардан дәлдирлер, олар аморларың[†] галындыларыды. Ысрайыллар олара дегмеҗекдиклерине ант ичипдилер, йөне Ысрайыл[†] билен Яхуда[†] болан ыхласы себәпли, Шавул олары ёк этҗек болярды.)[+] 3Давут гибгонлылара: «Мен сизиң үчин нәме эдейин? Реббиң сайлан халкына пата[†] бермегиңиз үчин, бу гүнәден нәдип сапланаркам?» дийди. 4Олар: «Бизе Шавулдан ве онуң неслинден алтын я күмүш алмак етерлик дәл. Ысрайылдан кимдир бирини бизиң өлдүрмәге хакымыз ёк» дийдилер. Давут олара: «Сиз нәме ислесеңиз, шоны-да этҗек» дийди. 5-6Олар: «Бизи тутуш Ысрайылдан чыкармак ислән ве дыр-пытрак эден адамың неслинден болан еди адамы бизиң элимизе бер. Биз олары Реб тарапындан сайланан Шавулың Гибга галасында Реббиң хузурында өлдүрип, Гүнүң астында серҗек» дийдилер. Патыша олара: «Боляр, мен олары сизе берейин» дийди[+]. 7Йөне Давут патыша өзүниң Ёнатан билен Реббиң өңүнде әхт[†] эдишендиги себәпли онуң оглы Мепибошеде рехим этди[+]. 8Давут Аяның гызы Риспаның Шавула догруп берен ики оглуны: Армоны билен Мепибошеди, шейле хем Шавулың гызы Мерабың[*] мехолалы Барзыллайың оглы Адрыеле догруп берен бәш оглуны алып,[+] 9олары гибгонлыларың элине берди. Гибгонлылар олары дагда Реббиң хузурында өлдүрип, ериң йүзүне сердилер, оларың едисем билеликде өлди. Бу вака бахарда, арпа орагының илкинҗи гүнлеринде болупды[+].

10Аяның гызы Риспа шол ердәки гаяның йүзүнде бир көне халтаны дүшенди-де, арпа орагының башындан тә җесетлериң үстүне ягыш ягып башлаянча, ол ерде отурды; ол җесетлери гүндизине гушлардан, гиҗесине вагшы хайванлардан горады. 11Аяның гызы, Шавулың гырнагы Риспаның бу эден ишини Давуда хабар бердилер. 12Давут барып, Шавул билен онуң оглы Ёнатаның сүңкүни Гилгатдакы ябешлилерден алды. Пилиштлилер[†] олары Гилбогада өлдүрип, Бейтшеян мейданчасында асыпдылар. Гилгатдакы ябешлилер болса олары Бейтшеян мейданчасындан огурлапдылар[+]. 13Давут Шавул билен онуң оглы Ёнатаның сүңклерини ол ерден гетиртди. Өлдүрилип, ериң йүзүне серленлериң хем сүңклерини топладылар. 14Давудың адамлары Шавул билен Ёнатаның сүңклерини Бенямин топрагында – Селада,[†] Шавулың какасы Кишиң губры гойлан гүммезде җайладылар. Олар патышаның әхли табшырыгыны ерине етирдилер. Шондан соң Худай[†] юрт үчин эдилйән дилеглери кабул этди[+].

15Пилиштлилер Ысрайылың гаршысына ене урша башладылар. Давут өз эсгерлери билен урша чыкып, пилиштлилер билен урушды ве халыс ысгындан гачды. 16Пилиштлилериң ири несиллеринден Йишбибеноп диен бир адам болуп, ол аграмы секиз йүз мысгал[*] болан бүрүнч найза, билине тәзе гылыч дакынанды. Ол Давуды өлдүрмеги йүрегине дүвди[+]. 17Эмма Серуяның оглы Абышай оңа көмеге етишди ве пилиштли билен уршуп, оны өлдүрди. Шондан соң Давудың адамлары: «Инди сен бизиң билен биле сөвеше чыкма, гой, Ысрайылың чырасы сөнмесин» дийип, оңа касам этдилер[+].

18Шундан соң ысрайыллар билен пилиштлилер Гопда сөвеше башладылар. Шонда хушалы Сибекай ири адамларың неслинден болан Сап диен бирини өлдүрди[+]. 19Соңра олар пилиштлилер билен Гопда ене чакнышдылар. Шонда бейтуллахамлы Ягырың оглы Элханан гатлы Җалуды өлдүрди. Җалудың найзасының сапы пүрс ялыды[+]. 20Гат галасында ене уруш болды. Ол ерде ене пилиштлилериң ири неслинден, эллери ве аяклары алты-алтыдан йигрими дөрт бармаклы шиллиң узын бири барды. 21Ысрайыла сөгендиги үчин Давудың доганы Шимганың оглы Ёнатан оны өлдүрди[+]. 22Буларың дөрдүси-де Гат галасының ири несиллериндендилер. Олар Давудың хем-де онуң эсгерлериниң элинден өлдүлер[+].

#### 22‑нҗи бап


Давудың еңиш айдымы


(Зебур 17)

1[•]Реббиң Давуды әхли душманларындан хем-де Шавулдан халас эден гүни, ол Реббиң шанына шу айдымы айтды:


2«Реб[†] – мениң гаям, галам хем Халасгәрим,[†]
3Худайым[†] – пена эдинйән гаям,
галканым, еңшим хем-де беркитмәм.
Халасгәрим мени зулумдан халас эйлейәр![+]
4Мен шан-шөхрата[†] мынасып Ребби чагырярын,
хем-де душманларымдан халас болярын[+].


5Өлүм толкунлары маңа оралды,
вейранчылык силлери мени гарбады[+].
6Өлүм дүнйәсиниң танаплары маңа саралды,[†]
өлүм дузаклары гаршымдан чыкды[+].
7Гам-гуссамың ичинде Ребби чагырдым,
өз Худайыма мен перят этдим.
Ол ыбадатханасындан[†] мең сесими эшитди;
Онуң гулагына перядым етди[+].


8Шонда земин чайканды хем эндиреди,
ериң бинятлары сарсып, лерзана гелди,
себәби Реб газаба мүнди[+].


9Газабындан яңа түссе чыкды бурнундан,
ювудыҗы от билен көрейән көзлер чыкды агзындан[+].
10Ол гөклери бөвсүп, ашага инди,
зулмат аякларының астында барды[+].
11Ол бир керуба мүнди-де, учды,
елиң ганатларында гайды[+].
12Ол Өзүне чадыр эдинди түмлүги,
теләр этди гойы булутларың ягмыр түмүни[+]
13Хузурының ялкымындан яңа
көрейән көзлер алавлап туташды.


14Реб гөклерде гүңлеч гүрледи,
сесленди Бейик Худай[+].
15Пейкамлары атып, пытратды ягыларыны,
Йылдырымлар чакдырып, вейран этди олары[+].
16Шонда Реббиң кәйинҗинден,
бурнундан чыкан деминден яңа
деңзиң гечелгелери гөрүнди,
дүнйәниң-де бинятлары ачылды[+].


17Ол белентден етди хем мени алды
Ол мени чуң сувлардан чекип чыкарды[+].
18Халас этди мени йигренйән гүйчли ягымдан,
чүнки олар гүйчлүди менден[+].
19Олар бетбагт гүнүмде гаршыма чыкды,
йөне Реб мениң даянҗым болды.
20Мени гиң ере чыкарды хем халас этди,
чүнки Ол менден гөвнүхош болды[+].
21Ол догрулыгыма лайык өвезини гайтарды,
эллеримиң тәмизлигине[†] лайык Ол сылаглады[+].
22Чүнки мен Реббиң ёлларындан йөредим,
Худайымдан айрылмак ялы эрбет иши этмедим.
23Чүнки гөзүмиң алнындады әхли карарлары,
өзүмден дашлашдырмадым Онуң парзларыны.[†]
24Мен кәмилдим Онуң өңүнде,
сакладым өзүми гүнә этмекден[+].
25Шонуң үчин, догрулыгыма ве пәклигиме гөрә,
Реб өвезини гайтарды Өз назарында.


26Садыклык эдйәрсиң Сен садыклара,
кәмиллик эдйәрсиң Сен кәмиллере,
27пәклик эдйәрсиң Сен пәк ынсанлара,
эгрилере болса эгрилигине гөрә гараярсың Сен.
28Песгөвүнли халкы халас эдйәрсиң,
эмма текепбир гөзлери песелдйәрсиң Сен[+].


29Я Реб, мениң чырам Сенсиң,
Реб ягтылдяр мең түмлүгими[+].
30Сениң билен талаңчылара хүҗүм эдерин,
Өз Худайым билен дивардан ашып билерин.


31Худай – Онуң ёлы кәмилдир, Реббиң сөзлери сапдыр,
Оны пена эдинйәнлериң барына Реб галкандыр[+].
32Чүнки Ребден башга Худай ёк!
Худайымыздан башга гая ёк![+]
33Мениң берк галамдыр Худай,
кәмил ёла атаряр Ол айыпсыз адамы.
34Ол аякларымы кейигиңки дек эдйәр,
белент ерлерде мени ыкҗам дурузяр[+].
35Урша түрген эдйәр Ол эллерими,
голларым эгрелдйәр бүрүнчден яйы[+].


36Еңиш галканыңы маңа берйәрсиң,
Сениң көмегиң-де мени бейгелдйәр.
37Гадамларымың астындакы ёлы гиңелдйәң,
мениң аякларым таймаяр.


38Душманларымы ковалайын, ызларындан етерин!
олары гырып түкедйәнчәм, доланмаярын.
39Ер билен егсан этдим, яраладым, галып билмейәр,
аякларымың астына олар йыкыляр.
40Уруш үчин Сен билиме кувват берйәрсиң,
гаршыма чыканлары маңа табын эдйәрсиң[+].
41Боюн эгдирйәрсиң душманларымы,
гырярын мен өзүми йигренйәнлери[+].
42Төверегине гарадылар, олары халас эдйән ёк;
Ребби чагырсалар-да, Ол җогап беренок[+].
43Олары тозан дек эдип енчдим,
көчелериң палчыгы кимин мынҗыратдым[+].


44Өз халкымың гаршылыгындан мени халас эйлейәң,
Сен мени миллетлере[†] баш эдип гойяң,
танамадык халкым табындыр маңа[+].
45Мени эшиден дессине боюн болярлар,
ятлар маңа ялым-юлум эдйәрлер[+].
46Кесекилериң йүзи горкудан ак тама дөнйәр,
олар галаларындан титрешип чыкяр,[+]


47Реб диридир! Мениң гутулыш Гаям алкышлы болсун!
Гутулышымың Худайы беленде чыкарылсын!
48Ол мениң арымы алып берйән Худайдыр,
Ол халклары маңа голасты эдйәр[+].
49Ол мени душманларымдан халас эйлейәр.
Сен мени ягыларымдан үстүн чыкардярсың,
хем-де залымларың элинден мени халас эдйәрсиң[+].


50Мунуң үчин миллетлер арасында Сени алкышларын, я Реб!
Сениң адыңа нагма айдарын![+]
51Өз патышаңа улы еңишлер гетирйәрсиң Сен!
Сечип-сайлан Давудына, онуң неслине,
элмыдама садык сөйгүсини гөркезйәр»[+].

#### 23‑нҗи бап


Давудың соңкы сөзлери

1Ине, Давудың соңкы сөзлери шулардыр:

Беленде гөтерилен Йышай оглы Давут диййәр,
Якубың Худайының[†] сечип сайлан адамы,
Ысрайылың ширин лабызлы багшысы шейле сөзлейәр:


2«Реббиң Рухы мениң үстүм билен геплейәр,
дилимде Онуң сөзлери[+].
3Ысрайыл[†] Худайы гепледи,
Ысрайылың Гаясы маңа шейле дийди:
„Халка адалатлы[†] хәкимлик эден,
Худайдан горкуп, халка баштутанлык эден,[+]
4даң шапагы ялыдыр,
айдың асманда доган Гүн ялы,
отларың ягышдан соңкы ялкымыдыр“.


5Мениң неслим хем Худайың өңүнде шейле дәлми нәме?!
Себәби Ол мениң билен бакы әхт[†] баглашды,
бу әхт тертип-дүзгүнли ве бозулмаздыр.
Мениң халас болмагым, арзувларым Оңа баглы дәлми нәме?![+]
6Әхли ярамазлар зыңлан тикен ялыдыр.
Чүнки тикени элләп болмаяр.
7Демир я-да найза сапы уланыляндыр олара,
хем дуран еринде ода якыляндыр олар».


Давудың батыр йигитлери


(1 Йыл язгылары 11:10-41)

8[•]Давудың батыр йигитлериниң атлары, ине, шулардыр: тахкемонлы Ёше Башебет. Ол сердарларың[†] баштутаныды. Ол найзасы билен бир вагтың өзүнде секиз йүз адамы өлдүрди. 9Ондан соңра үч батыр йигидиң бири ахова уругындан Додоның оглы Элгазардыр. Сөвешмек үчин топланышан пилиштлилере[†] гыҗалат берленде, ол Давудың янындады. Ысрайыллар ыза чекилдилер, 10эмма Элгазар еринден гозганмады; ол сурнугянча, хатда эли гылыҗа елмешйәнчә сөвешип, пилиштлилери гырды. Реб[†] шол гүн бейик еңиш берди. Халк онуң ызына диңе олҗа йыгнамак үчин дүшди. 11Үчүнҗиси харарлы Агениң оглы Шаммадыр. Пилиштлилер Лехиде йыгнанышыпдылар. Ол ерде мәшден долы бир ер барды. Гошун пилиштлилерден гачды. 12Йөне Шамма мейданчаның ортарасында дуруп, шол ери горады ве пилиштлилери гырды. Реб улы еңиш берди.

13Орак дөврүнде отуз сердарың үчүси Давудың янына, Адуллам говагына гитди. Пилиштлилериң гошуны Рапа җүлгесинде дүшләпди[+]. 14Давут шол вагт галадады. Пилиштлилериң гошун бөлүми болса Бейтуллахамдады. 15Давут арман эдип: «Бейтуллахамың дервезесиниң янындакы гуюдан сув гетирип берен болсады, шондан бир ичсемдим» дийди. 16Шонда үч батыр йигит пилиштлилериң дүшелгесини бөвсүп гечди-де, Бейтуллахамың дервезесиниң янындакы гуюдан сув алып, оны Давуда гетирип берди. Эмма Давут сувдан ичмеди, ол оны Реб үчин ере дөкди[+]. 17Ол: «Мени бейтмекден сакла, я Реб! Җанларыны ховп астына салып гиден адамларың ганыны, хей-де, мен ичип билеринми?!» дийип, сувдан ичмек ислемеди.

Бу үч батыр йигит шейле эдерменликлер гөркезипди.

18Серуяның оглы Абышай үч батыр йигидиң баштутаныды, ол Ёвабың доганыды. Ол өз найзасы билен үч йүз адамың гаршысына урушды ве олары өлдүрип, үч батыр йигит ялы мешхур болды[+]. 19Ол отуз сердарың иң мешхурыды ве баштутанды, йөне үч сердарың дереҗесине етип билмәнди.

20Ехояданың оглы Беная улы эдерменликлер гөркезен кабсеелли батыр йигитдир. Ол моваплы арслан йүрекли ики эдермен уршуҗыны өлдүрди, шейле хем ол гарлы гүн чукурың ичинде бир ёлбарсы өлдүрди[+]. 21Ол соңра әпет бир мүсүрлини өлдүрди. Мүсүрлиниң элинде найзасы барды. Беная онуң гаршысына таяклы чыкды. Ол мүсүрлиниң элинден найзасыны алып, оны өз найзасы билен өлдүрди[+]. 22Ехояданың оглы Беная, ине, шейле ишлери эдип, ол хем үч батыр йигит ялы мешхур болды. 23Ол отуз сердарың арасында иң мешхурыды, йөне үч батыр йигидиң бири дәлди. Давут оны өз җанпеналарының баштутаны эдип гойды. 24Отузларың арасында ене-де, ине, шулар барды: Ёвабың доганы Асахел, бейтуллахамлы Додоның оглы Элханан,[+] 25харотлы Шамма ве Элика, 26палтылы Хелес, тековалы Икешиң оглы Ыра, 27анатотлы Абыгезер, хушалы Мебуннай, 28ахова уругындан Салмон, нетопалы Махрай, 29нетопалы Багананың оглы Хелеп, беняминлерден гибгалы Рибайың оглы Ытай, 30пиргатонлы Беная, Гагаш җүлгелеринден Хидай, 31арбалы Абыгалбон, бахурымлы Азмавет, 32шагалбынлы Эляхба, Яшениң огуллары: Ёнатан, 33харарлы Шамма, харарлы Шарарың оглы Ахыям, 34магакалы Ахасбайың оглы Элипелет, гилолы Ахытопелиң оглы Элигам,[+] 35кармелли Хесро, аравлы Пагары, 36собалы Натаның оглы Йыгал, гат тиресинден Баны, 37аммон халкындан Селек, Серуяның оглы Ёвабың ярагыны гөтерйән нөкери бееротлы Нахрай, 38йытра уругындан Ыра ве Гареп, 39хет халкындан Урыя. Булар җеми отуз еди адамдан ыбаратдыр[+].

#### 24‑нҗи бап


Давут илат санавыны гечирйәр


(1 Йыл язгылары 21:1-26)

1[•]Реббиң Ысрайыла ене гаты гахары гелди-де: «Бар, Ысрайыл[†] билен Яхуданың[†] адам саныны бил» дийип, Давуды оларың гаршысына өҗүкдирди[+]. 2Патыша Ёваба хем-де гошунбашылара: «Дандан Беершеба ченли ысрайыл тирелериниң әхлисине айланып, олары хасаба алың, маңа илатың саны герек» дийди[+]. 3Эмма Ёвап патыша йүзленип: «Гой, ша хезретлеримиң гөзүниң алнында Худайың[†] Реб[†] халкыңың саныны йүз эссе көпелтсин! Йөне ша хезретлерине бейле этмек нәмә герек болдука?!» дийди[+]. 4Йөне патышаның сөзи Ёвабыңкыдан хем-де гошунбашылардан үстүн гелди. Шунлукда, Ёвап билен гошунбашылар ысрайыл халкының хасабыны алмак үчин патышаның янындан уградылар. 5Олар Иордан дерясындан[†] гечип, Арогерде җүлгәниң ортасындакы галаның гүнортасында дүшелге гурдулар. Соңра олар Гатда ерлешйән Язер тарапа гитдилер[+]. 6Олар Гилгада ве хетлериң[†] юрды болан Кадеше бардылар. Соңра Данягана, ол ерден болса Сидоның[†] төвереклерине бардылар. 7Ол ерден Сур[†] галасына ве хивилериң[†] хем-де кенганларың[†] әхли галаларына айландылар. Иң соңунда олар Яхуданың Негеп чөлүндәки Беершеба галасына гитдилер[+]. 8Шейдип, олар бүтин юрды айланып, докуз ай йигрими гүн дийленде Иерусалиме[†] доланып гелдилер. 9Ёвап илат язувының нетиҗеси билен патышаны хабардар этди: Ысрайылың эли гылыч тутуп билҗек адамларының саны секиз йүз мүң, Яхуданыңкы болса бәш йүз мүң адам болуп чыкды[+].

10[•]Илат язувындан соң Давудың йүрегинде ынҗалыксызлык пейда болды. Давут Реббе: «Шу херекетим билен Сениң өңүңде улы гүнә газандым, акмаклык[†] этдим. Өз гулуңы гүнә астында гойма, я Реб! Ялбарярын!» дийип, Реббе йүзленди[+]. 11Эртеси ирден Давут энтек турманка, Давудың гөргүри[†] Гат пыгамбере[†] Реббиң шу сөзи аян болды:[+] 12«Давудың янына бар-да: „Реб сениң өңүңде үч шерт гойяр; бирини сайла, Ол шоны хем амала ашырҗак“ дийип айт». 13Гат муны Давуда айтды ве оңа: «Юрдуңа еди йыл ачлык гелсинми я үч айлап душманларыңа ковдурып, олардан гачып гезҗекми, я-да юрдуңа үч гүнләп гыргын кесели гелсинми? Пикир эт-де, белли карара гел; мени иберен Реббе берҗек җогабыңы айт» дийди. 14Давут Гада: «Мен эрбет ягдая дүшдүм. Говусы, Реббиң элине дүшейин, ынсан элине дүшмәйин. Реббиң рехимдарлыгы бейикдир» дийди[+].

15Реб ир сәхерден башлап, тә белленен мөхлет долянча, Ысрайыла гыргын кеселини иберди. Дандан Беершеба ченли аралыкда яшаян илатдан етмиш мүң адам бу кеселиң пидасы болды[+]. 16Перишде[†] Иерусалимиң халкыны гырмак үчин оңа тарап элини узаданда, Реб йүрегине дүвен бетбагтчылыгыны гойболсун этди. Ол гырян перишдә: «Бесдир! Инди элиңи чек» дийди. Шонда Реббиң перишдеси ябуслардан[†] болан Аравнаның харман ериниң голайындады[+]. 17Давут адамларың башына күлпет гетирйән перишдәни гөренде, Реббе: «Вах, мен гүнә газандым, ине, мен хата иш этдим. Йөне бу бигүнә халк нәме этди ахырын? Гой, Сен диңе маңа хем атамың неслине җеза бер» дийди. 18[•]Шол гүн Гат Давудың янына барып: «Бар, ябуслардан болан Аравнаның харман еринде Реббе гурбанлык сыпасыны[†] гур» дийди. 19Гатың сөзлерине эерип, Давут Реббиң эмри билен чыкып гитди. 20Патышаның адамлары билен биле өзүне тарап гелйәндигини Аравна гөрди; өңлеринден чыкып, ики бүкүлип, патыша тагзым этди. 21Соңра ол: «Ша хезретлери нәме себәпден гулуның янына гелдикә?» дийди. Давут: «Реббе гурбанлык сыпасыны гурмак үчин, сениң харман ериңи сатын алмага гелдим. Шейдип, халкың башына дүшен бетбагтчылык совлар» дийди[+]. 22Аравна Давуда шейле дийди: «Ша хезретлери оны алсын-да, ислән задыны гурбанлык берсин. Ине, якма гурбанлыгы үчин өкүзлер, ине-де одун үчин дөвек дөвйән гураллардыр өкүзлериң боюнтырыклары[+]. 23Эй, патыша, шу затларың хеммесини Аравна сизе берйәр. Гой, Худайың Реб сенден разы болсун». 24Эмма патыша оңа: «Ёк, мен оларың бахасыны төлеҗек. Мугт дүшен зады Худайым Реббе гурбанлык берҗек дәл» дийди. Шунлукда, Давут харман ери билен өкүзлери элли күмүш теңңә сатын алды. 25Давут ол ерде Реббе гурбанлык сыпасыны гуруп, якма хем саламатлык гурбанлыкларыны[†] берди. Реб юрт үчин эдилен дилеглери кабул этди; гыргын беласы Ысрайылдан совулды[+].

### 1 Патышалар


Гириш

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]


#### Гириш


Патышалар


Биринҗи китап


Шамувел пыгамбер ве Патышалар китапларында Ысрайыл шалыгының ир дөвүрден тә онуң ахыркы гүнлерине ченли болуп гечен тарыхы беян эдилйәр.

Бу китапда Давут пыгамбериң өмрүниң ахыркы гүнлери барада гүррүң берилйәр. Ол инди гаррап, яшы бирчене баран гоҗа, саглыгының хем өңкүлиги ёк. Давут пыгамбер ысрайыл халкына баштутанлык этмегиң инди өзүне аңсат дәлдигине дүшүнйәр. Шонуң үчин-де, ол оглы Сүлейманы патышалыга беллейәр.

Сүлейман патышалыга беллениленде, шейле улы халка баштутанлык этмек үчин Худайдан илки билен пәхим-пайхас дилейәр. Сүлейманың бу дилеги Худайың гөвнүне яраяр. Шонуң үчин-де, Ол шейле диййәр: «Өзүңе узак өмүр, байлык дилемән я-да душманларыңың өлүмини дилемән, эйсем ягшы-яманы сайгарар ялы, акыл-пайхас диләниң үчин, Мен саңа дилән задыңы берйәрин. Мен саңа өңкүлериң хич биринде болмадык ве сенден соң хем хич кимде болуп билмеҗек акыл-пайхас, аң-дүшүнҗе берерин» (3:11-12).

Шунлукда, Сүлейман пыгамбер Худайың берен пәхим-пайхасы билен ысрайыл халкына 40 йыл баштутанлык эдйәр, Худая сежде этмек үчин илкинҗи ыбадатхананы гуряр, пәхим-пайхаслар китабыны язяр. Ол өз дөврүниң иң танымал патышаларының бири боляр. Йөне онуң ченденашалыга йыкгын эдендигини хем белләп гечмелидир. Мысал үчин, онуң дөврүнде халкдан йыгналан салгыдың мукдары хас-да артяр, аялдыр гырнакларының саны җуда көп боляр.

Сүлейман арадан чыкандан соң онуң патышалыгы Демиргазык ве Гүнорта патышалыкларына бөлүнйәр. Демиргазык патышалыгы Ысрайыл, Гүнорта патышалыгы хем Яхуда атлары билен беллидир. Патышалар китапларының икисинде хем Ысрайыл ве Яхуда патышалыкларың Худайың буйрукларына нәдереҗеде табын боландыклары беян эдилйәр. Патышаларың диңе бирнәчеси Реббиң буйрукларына табындылар. Бейлеки патышалар болса өз битабынлыклары зерарлы өзлерини ве тутуш халкы Худайың җезасына сезевар этдилер. Шалыкларың аман галан раятлары Ашур ве Бабыла сүргүн эдиленде, Ысрайыл ве Яхуда патышалыкларының хөкмүрованлыгы тамамланяр. Иерусалимиң ве ыбадатхананың диварлары бабыллылар тарапындан вейран эдилйәр. Эмма вагтың гечмеги билен Яхуда патышалыгы гайтадан дикелдилйәр. Бу вакалар Эзра ве Нехемя китапларында беян эдилйәр.

Бу китапда Ыляс пыгамбер барада хем гүррүң берилйәр. Ол Худайың гүйҗи аркалы мугҗызалардыр гудратлары гөркезен пыгамбердир.

Давудың патышалыгы тамамланяр 1:1–2:12
Сүлейман патыша сайланыляр 2:13-46
Сүлейманың шалыгының ирки йыллары 3:1–4:34
Ыбадатхана гуруляр 5:1–8:66
Сүлейманың шалыгының соңкы йыллары 9:1–11:43
Патышалык бөлүнйәр 12:1–22:53
Демиргазык тирелери гозгалаң турузяр 12:1–14:20
Ысрайылың ве Яхуданың патышалары 14:21–16:34
Ыляс пыгамбер 17:1–19:21
Ысрайыл патышасы Ахап 20:1–22:40
Яхуда патышасы Ехошапат ве Ысрайыл патышасы Ахазя 22:41-53

#### 1‑нҗи бап


Давут патышаның өмрүниң соңкы йыллары

1Давут патыша гаррап, яшы бирчене етипди. Онуң үстүни нәче япынҗа билен басырсалар-да, ол йылнып биленокды. 2Шонда онуң көшк эмелдарлары оңа: «Сизиң алыхезретиңиз, сизиң үчин бир яш бой гыз гөзлесинлер; ол гыз патышаның хузурында дуруп, оңа хызмат этсин, җенабым патыша голай ятып, оны гыздырсын» дийдилер[+]. 3Шейдип, олар тутуш Ысрайылда гөрмегей, бой гызың гөзлегине чыкдылар ве шунемли Абышаг атлы бир гызы тапып, оны патышаның хузурына гетирдилер[+]. 4Гыз гаты гөрмегейди. Ол патыша серетди, оңа хызмат этди, йөне патыша оңа янашмады.


Адоныя өзүни патыша дийип ыглан эдйәр

5Давудың Хагытдан болан оглы Адоныя текепбирлик билен: «Мен патыша боларын» дийди. Ол өзи үчин сөвеш арабаларыны, сөвеш арабалы эсгерлери хем-де өңүнден йөрәр ялы элли саны эсгер тайынлады[+]. 6Какасы Давут хич хачан оңа: «Нәме үчин бейле этдиң?» диймәнди. Адоныя Абшаломдан соң доглан гаты гөрмегей огланды[+]. 7Адоныя Серуяның оглы Ёвап ве Абятар руханы[†] билен дил дүвүшди. Шейдип, ол икиси Адоныяның тарапында болды[+]. 8Эмма Садок руханы, Ехояданың оглы Беная, Натан пыгамбер,[†] Шимги, Реги хем-де Давудың батыр йигитлери Адоныяның тарапында дәлдилер[+].

9Адоныя Эйнрогелиң голайындакы Йылан гаяның янында гоюнлары, семиз өкүзчелери ве маллары гурбанлык берип, әхли доганларыны, патышаның огулларыны, Яхуданың[†] әхли көшк эмелдарларыны чагырды[+]. 10Эмма ол Натан пыгамбери-де, Бенаяны-да, Давудың батыр йигитлерини-де, өз доганы Сүлейманы-да чагырмады[+].


Сүлейман патыша дийлип ыглан эдилйәр

11Соңра Натан пыгамбер Сүлейманың эҗеси Батшеба шейле дийди: «Сен Хагытың оглы Адоныяның патыша боландыгыны ве җенабымыз Давудың мундан хабарының ёкдугыны эшитмедиңми? 12Инди мен саңа оглуң Сүлейман икиңизиң өз җаныңызы халас этмегиңиз үчин бир маслахат берейин. 13Сен дессине Давут патышаның янына гит-де, ондан: „Эй, җенабым, сен менден соң сениң оглуң Сүлейман патышалык эдер, ол мениң тагтымда отурар дийип, маңа ант ичмедиңми нәме? Онда нәме үчин хәзир Адоныя патышалык эдйәр?“ дийип сорагын[+]. 14Онсоң сен шол ерде патыша билен геплешип дуркаң, мен сениң ызыңдан гирип, сениң айданларыңы тассыкларын».

15Шейдип Батшеба патышаның ички отагына гелди. Патыша гаты гаррапды; шунемли Абышаг оңа середйәрди. 16Батшеба патышаның өңүнде дыза чөкүп тагзым этди. Патыша ондан: «Нәме арзың бар?» дийип сорады. 17Батшеба оңа: «Эй, мениң җенабым: „Менден соң сениң оглуң Сүлейман патышалык эдер, ол мениң тагтымда отурар“ дийип, маңа Худайың[†] Ребден ант ичипдиң. 18Эмма хәзир Адоныя патышалык эдйәр, сениң бу затлардан хабарың ёк. 19Ол биртопар семиз өкүзчелери, маллары хем-де гоюнлары гурбанлык берип, патышаның әхли огулларыны, Абятар руханыны, гошун серкердеси Ёвабы чагырды, йөне ол гулуң Сүлейманы чагырмады. 20Эй, җенабым, хәзир бүтин ысрайыл[†] халкының гөзи сендедир. Сен җенабымдан соң, онуң тагтында кимиң отурмалыдыгыны олара айт. 21Ёгсам җенабым дүнйәден өтенден соң, мен ве оглум Сүлейман этмишли сайыларыс» дийди.

22Батшеба патыша билен геплешип дурка, Натан пыгамбер гелди. 23Патыша: «Натан пыгамбер шу ерде» дийип хабар бердилер. Ол патышаның хузурына гелди ве йүзин дүшүп, оңа тагзым этди. 24Натан оңа шейле дийди: «Эй, җенабым, сен: „Менден соң Адоныя патышалык эдер, ол мениң тагтымда отурар“ дийип айтдыңмы нәме? 25Адоныя бу гүн гидип, биртопар семиз өкүзчелери ве маллары, гоюнлары гурбанлык берип, патышаның огулларының барыны, гошун серкерделерини ве Абятар руханыны чагырды. Олар Адоныя билен биле ийип-ичип: „Яшасын Адоныя патыша!“ диййәрлер[+]. 26Йөне Адоныя мен гулуңы, Садок руханыны, Ехояданың оглы Бенаяны ве гулуң Сүлейманы чагырмады. 27Эгер бу иш җенабым патышаның табшырыгы боюнча болан болса, онда нәме үчин гулларыңа җенабым патышадан соң тагтда кимиң отурмалыдыгыны айтмадың?»

28Давут патыша: «Батшебаны мениң яныма чагырың» дийди. Батшеба патышаның хузурына гелип, онуң өңүнде дурды. 29Патыша Ребден ант ичип, шейле дийди: «Җанымы хер мушакгатдан гутаран Реб[†] муңа шаятдыр:[+] 30„Менден соң сениң оглуң Сүлейман патышалык эдер, ол мениң тагтымда отурар“ дийип, Ысрайыл Худайы Ребден ичен антымы бу гүн хөкман берҗай эдерин». 31Онсоң Батшеба йүзүни ере берип, оңа тагзым этди ве: «Гой, җенабым Давут патышаның өмри узак болсун!» дийди[+].

32Давут патыша: «Садок руханыны, Натан пыгамбери, Ехояданың оглы Бенаяны мениң яныма чагырың» дийди. Олар патышаның хузурына гелдилер. 33Патыша олара: «Мениң көшк эмелдарларымы яныңыз билен алың-да, оглум Сүлейманы мениң гатырыма мүндүрип, Гихона әкидиң[+]. 34Садок руханы билен Натан пыгамбер шол ерде онуң башына яг[†] гуюп, оны Ысрайылың үстүнден патышалыга беллесинлер; онсоң сурнай чалың-да: „Яшасын Сүлейман патыша!“ дийип гыгырың[+]. 35Сиз онуң ызы билен гелерсиңиз, ол гелсин-де, мениң тагтымда отурсын ве мениң ериме патыша болсун. Чүнки мен оны Ысрайылың ве Яхуданың патышасы эдип белледим» дийди. 36Ехояданың оглы Беная патыша җогап берип, шейле дийди: «Омын![†] Мениң җенабымың Худайы Реб хем шейле дийсин. 37Реб җенабым билен болшы ялы, Сүлейман билен хем болуп, онуң шалыгыны җенабым Давут патышаның шалыгындан-да хас гүллетсин».

38Шейдип, Садок руханы, Натан пыгамбер, Ехояданың оглы Беная, керетлер хем пелетлер гидип, Сүлейманы Давут патышаның гатырына мүндүрдилер-де, оны Гихона тарап әкитдилер[+]. 39Садок руханы Реббе йүз тутулян чадырдан[†] ичи зейтун яглы шахы алып, Сүлейманың башына яг гуйды. Соңра сурнай чалнып, әхли адамлар: «Яшасын Сүлейман патыша!» дийип гыгырышдылар. 40Олар түйдүк чалып, шатланып, гыгырышып, Сүлейманың ызы билен гитдилер. Оларың сеси ери сарсдырды.

41Адоныя билен онуң янындакы чагырыланларың бары ийип-ичип боланларындан соң муны эшитдилер. Ёвап сурнай сесини эшидип: «Шәхердәки бу шовхун нәмекә?» дийди. 42Ол гепләп дурка, Абятар руханының оглы Ёнатан гелди. Адоныя: «Гирибер, чүнки сен хорматланян адамсың, хош хабар гетиренсиң» дийди[+]. 43Ёнатан Адоныя шейле дийди: «Ёк, бейле дәл, җенабымыз Давут патыша Сүлейманы патыша этди. 44Патыша Садок руханыны, Натан пыгамбери, Ехояданың оглы Бенаяны, керетлери, пелетлери онуң билен иберди. Олар оны патышаның гатырына мүндүрдилер[+]. 45Садок руханы билен Натан пыгамбер онуң башына яг гуюп, оны Гихонда патышалыга белледилер. Шол ерден олар шатланышып, гыгырышып шәхере тарап гайтдылар. Бу адамларың шовхунлы сеслеридир. Сизиң эшиден шовхуныңыз шолдур. 46Сүлейман патышалык тагтында отуряр[+]. 47Патышаның эмелдарлары җенабымыз Давут патышаны мүбәрекләп: „Гой, Худайың Сүлейманың адыны сениң адыңдан-да мешхур этсин, онуң шалыгыны сениң шалыгыңдан-да хас гүллетсин“ дийдилер. Патыша хем дүшегиниң үстүнден Худая сежде этди[+]. 48Патыша довам эдип, шейле дилег этди: „Шу гүн гөзүмиң ачыклыгында мениң перзентлеримиң бирине тагтымы берен, Ысрайыл Худайы Реббе алкыш болсун“».

49Онсоң Адоныяның янындакы чагырыланларың бары горкушып, ерлеринден туруп, херси өз ёлуна гитди. 50Адоныя Сүлеймандан горкусына, дессине Реббе йүз тутулян чадыра гидип, өзүни горамак үчин, шол ердәки гурбанлык сыпасының[†] чыкып дуран шахларындан япышды[+]. 51Сүлеймана шейле хабар бердилер: «Ине, Адоныя Сүлейман патышадан горкяр, ол гурбанлык сыпасының шахларындан япышып: „Гой, Сүлейман патыша шу гүн өз гулуны өлдүрмеҗекдиги барада маңа ант ичсин“ диййәр». 52Сүлейман шейле җогап гайтарды: «Эгер ол өзүни лайык алып барса, онуң екеҗе гылам гымылдамаз, эгер-де ондан бир пислик тапылайса, онда ол өлер»[+]. 53Шейдип, Сүлейман патыша онуң ызындан адам иберип, оны гурбанлык сыпасындан гетиртди. Ол гелип, Сүлейман патыша тагзым этди. Сүлейман хем оңа: «Бар, өйүңе гайт» дийди.

#### 2‑нҗи бап


Давудың Сүлеймана весъети

1Давут өлмезиниң өң янында оглы Сүлейманы янына чагырып, оңа шейле весъет этди: 2«Хер кес кимин мен-де дүнйәден өтмели пурсадым голай гелди. Сен тутанъерли бол, мерт бол[+]. 3Өз Худайың[†] Реб[†] нәме буюрса, оны ерине етир; Реббиң ёлларындан йөрәп, Онуң парзларыны,[†] табшырыкларыны,[†] хөкүмлерини хем-де өвүт-үндевлерини Мусаның канунында[†] язылышы ялы берҗай эт. Шонда сен нәме этсең-де, нирә гитсең-де, ишиң шовуна болар[+]. 4Онсоң Реб: „Эгер сениң огулларың Маңа гулак гоюп, бүтин калплары, җан-тенлери билен Маңа иман эдип яшасалар, ысрайыл[†] тагтындан сениң неслиңиң аркасы кесилмез“ дийип, маңа берен вадасыны берҗай эдер[+]. 5Шейле хем Серуяның оглы Ёвабың маңа нәме эденини хем-де онуң Ысрайылың ики гошунбашысыны Нериң оглы Абнери хем-де Етериң оглы Эмасаны өлдүрип, нәме эденини өзүң билйәнсиң. Ол уруш вагтындакы ган[†] үчин асудалык вагтында ар алып, олары өлдүрди. Ёвап эшиклерини уруш дөврүндәки ялы гана булады[+]. 6Сен пәхим-пайхасыңа гөрә херекет эт. Ёвап гаррылык чагында өлүлер дүнйәсине асудалыкда инмесин. 7Гилгатлы Барзыллайың огулларына мәхирли бол. Сен олары зерур затлар билен үпҗүн эт, чүнки мен доганың Абшаломдан гачанымда, олар маңа ягшылык этдилер[+]. 8Шейле хем Бахурымдан болан беняминли Гераның оглы Шимги бардыр. Маханайыма баряркам, ол маңа эрбет гаргыш этди, йөне ол Иордан дерясына[†] мени гаршыламага геленде, мен оңа: „Мен сени өлдүрмерин“ дийип, Ребден ант ичдим[+]. 9Эмма сен Шимгини җезасыз галдырма, чүнки сен пайхаслы адамсың ве оңа нәме этмелидигиңи өзүң билерсиң. Шимги гаррылык чагында өлүлер дүнйәсине асудалыкда инмесин».


Давудың өлүми

10Онсоң Давут ата-бабаларына говушды. Оны Давут галасында[†] җайладылар[+]. 11Давут Ысрайылда кырк йыллап патышалык этди. Ол еди йыл Хебронда, отуз үч йыл хем Иерусалимде[†] патышалык этди[+]. 12Шейдип, Сүлейман какасы Давудың тагтына чыкды; онуң патышалыгы гаты мәкәм болды[+].


Адоныяның өлүми

13Онсоң Хагытың оглы Адоныя Сүлейманың эҗеси Батшебаның янына гелди. Батшеба ондан: «Эйгилигеми?» дийип сорады. Адоныя хем: «Эйгилиге» дийип җогап берди. 14Соңра Адоныя: «Сениң билен бир гүррүңим бар» дийди. Батшеба: «Айдыбер» дийди. 15Адоныя шейле дийди: «Сен билйәрсиң, мен патыша болмалыдым, бүтин ысрайыл халкы мениң патыша болмагыма гарашярды. Эмма бу башгача болды, мениң иним патыша болды, чүнки бу патышалык Ребденди[+]. 16Инди мениң сенден бир хайышым бар; оны рет этме». Батшеба хем оңа: «Айдыбер» дийди. 17Адоныя: «Хайыш эдйәрин, Сүлейман патышадан шунемли Абышагы маңа аяллыга бермегини сорай. Ол саңа ёк диймез» дийди[+]. 18Батшеба: «Боляр, мен сениң үчин патыша билен геплешерин» дийди.

19Шейлеликде, Батшеба Адоныяның адындан геплешмек үчин Сүлейман патышаның янына гитди. Патыша оны гаршы алмага еринден галып, тагзым эдип, тагтында отурды. Патышаның эҗеси үчин хем бир тагт гетирип гойдулар, ол патышаның саг тарапында отурды. 20Соңра Батшеба: «Мениң бир кичиҗик хайышым бар; оны рет этме» дийди. Патыша хем оңа: «Хайышыңы айдыбер эҗе, мен оны рет этмен» дийди. 21Батшеба: «Гой, шунемли Абышаг сениң доганың Адоныя аяллыга берилсин» дийди. 22Сүлейман патыша эҗесине шейле җогап берди: «Сен нәме үчин шунемли Абышагы Адоныя үчин сораярсың? Онуң үчин патышалыгы хем сора! Чүнки ол мениң улы доганымдыр; патышалыгы диңе онуң үчин дәл-де, эйсем Абятар руханы[†] билен Серуяның оглы Ёвап үчин хем сора!»[+] 23Онсоң Сүлейман патыша Ребден ант ичип, шейле дийди: «Эгер Адоныя бу сөзлери үчин өз җаны билен җогап бермесе, Худай маңа-да муны ве мундан хем бетерини гөркезсин. 24Мени дикелдип, какам Давудың тагтында отурдан, вада берши ялы маңа ве мениң несиллериме патышалыгы берен Ребден ант ичйәрин. Адоныя хут шу гүнүң өзүнде өлдүрилер!»[+] 25Шейдип, Сүлейман патыша Ехояданың оглы Бенаяны Адоныяның янына иберди. Ол хем оны өлдүрди[+].


Абятар ковуляр

26Патыша Абятар рухана шейле дийди: «Бар, өз Анатотдакы ериңе гит, чүнки сен яшамага мынасып дәлсиң. Эмма мен сени шу вагт өлдүрҗек дәл, чүнки сен какам Давудың өңүнде Хөкмүрован Реббиң сандыгыны гөтердиң, сен какамың әхли мушакгатлыкларыны дең чекишдиң»[+]. 27Шейдип, Сүлейман Абятары Реббе руханы хөкмүнде гуллук этмеклик хукугындан махрум этди. Шейдип, Реббиң Шилодакы Элий ве онуң несиллери барадакы айдан сөзлери берҗай болды[+].


Ёвабың өлүми

28Бу хабар Ёваба барып говшанда, ол Реббиң чадырына гачып барып, гурбанлык сыпасының[†] шахларындан япышды. Чүнки Ёвап Абшалома дәл-де, Адоныя голдав берипди[+]. 29Сүлейман патыша: «Ёвап Реббиң чадырына гачып барды, ол шол ерде гурбанлык сыпасының янында» дийип хабар бердилер. Сүлейман: «Бар, гит-де, оны өлдүр» дийип, Ехояданың оглы Бенаяны иберди. 30Онсоң Беная Реббиң чадырына гелип, Ёваба: «Саңа патышаның адындан бәрик чыкмагыңы буюрярын» дийди. Йөне Ёвап: «Ёк, мен шу ерде өлҗек» дийди. Соңра Беная ене-де, ызына гидип: «Ёвап маңа шу җогабы берди» дийип, онуң әхли айданларыны патыша хабар берди. 31Патыша шейле җогап берди: «Онуң айдышы ялы эт. Оны өлдүр-де, җайла. Шейдип, менден ве какам Давудың бейлеки несиллериниң бойнундан Ёвабың дөкен нәхак ганының гүнәсини айыр[+]. 32Реб онуң бу дөкен ганыны өз башындан индерер. Чүнки ол өзүнден-де догручыл хем-де говы ики адамы, ягны Ысрайылың гошунбашысы, Нериң оглы Абнер билен Яхуданың[†] гошунбашысы Етериң оглы Эмаса билен уршуп, олары өлдүрди, какам Давудың болса мундан хабары ёкды[+]. 33Абнериң ве Эмасаның ганы эбеди Ёвабың хем-де онуң несиллериниң башындан инер. Эмма Реб Давуда ве онуң тагтда отурян несиллерине эбедилик асудалык берер». 34Онсоң Ехояданың оглы Беная гидип, Ёвабы өлдүрди. Ол өз чөлдәки мүлкүнде җайланды. 35Патыша онуң ерине Ехояданың оглы Бенаяны гошунбашы эдип белледи. Абятарың дерегине болса, Садогы руханылыга белледи[+].


Шимгиниң өлүми

36Соңра патыша адам ёллап, Шимгини чагырдып, оңа шейле дийди: «Иерусалимден өзүңе бир җай сал-да, шол ерде яша, башга хич ере гитме[+]. 37Билип гой, Кидрон дересинден гечип, шол ерден чыкан гүнүң хөкман өлерсиң. Сен өлүми өз башыңа сатын аларсың»[+]. 38Шимги патыша: «Сениң айдян затларың мамладыр, җенабым. Гулуңыз-мен эдил айдышыңыз ялы хем эдер» дийди. Шейдип, Шимги эсли вагтлап Иерусалимде яшады.

39-40Үч йылдан соң Шимгиниң ики саны гулы, Гатың ханы Магаканың оглы Акышың янына гачып бардылар. Шимги: «Сениң гулларың Гатда» диен хабары эшидип, туруп, эшегини гаңңалап, мүнди-де, гулларыны гөзләп, Гата Акышың янына гитди. Шимги гидип, гулларыны Гатдан ызына гетирди[+]. 41-42Шимгиниң Иерусалимден Гата гидендигини ве ене ызына доланып гелендиги барадакы хабары Сүлеймана етиренлеринде, патыша адам иберип, Шимгини чагыртды ве оңа: «Мен саңа Ребден ант ичирип: „Билип гой, башыңа нәме дүшсе-де, шол ерден башга ере гиден гүнүңиң өзүнде, сен хөкман өлерсиң дийип дуйдурманмыдым нәме?“. Сен хем маңа: „Сениң айдянларың бары догры.[†] Мен саңа гулак асарын“ дийипдиң. 43Онда нәме үчин Реббе ичен антыңы, мениң саңа берен табшырыгымы берҗай этмәнсиң?»[+] 44Патыша сөзүни довам этдирип: «Какам Давуда эден әхли яманлыкларыңы өзүң билйәнсиң. Шол эден яманлыкларыңы Реб сениң өз башыңдан индерер[+]. 45Эмма Сүлейман патыша ялканар. Давудың тагты Реббиң өңүнде бакы беркәр» дийди[+]. 46Онсоң патыша Ехояданың оглы Беная буйрук берди; ол-да гидип, оны өлдүрди.

Шейдип, Сүлейманың патышалыгы беркеди.

#### 3‑нҗи бап


Сүлейман Худайдан[†] пәхим-пайхас дилейәр


(2 Йыл язгылары 1:3-12)

1[•]Сүлейман Мүсүр патышасы фараоның[†] гызына өйленип, патыша билен гарындашлык ачды. Ол өз өйи, Реббиң өйи[†] хем-де Иерусалимиң[†] дашындакы диварлар салнып гутарылянча, аялыны Давут галасына[†] гетирди[+]. 2Адамлар сеждегәхлерде[†] гурбанлык берйәрдилер, чүнки хенизе ченли Реббе ыбадат өйи салынманды.

3Сүлейман какасы Давудың весъетлерини берҗай эдип, Ребби сөйди. Йөне ол сеждегәхлерде гурбанлык берип, якымлы ыслы түтетги[†] якды[+]. 4Бир гүн патыша гурбанлык бермек үчин Гибгона гитди, чүнки эсасы сеждегәх шол ердеди. Сүлейман шол ерде мүңлерче якма гурбанлыкларыны[†] берипди[+]. 5Гибгонда гиҗе Сүлейманың дүйшүне Реб[†] гирди. Худай оңа: «Диле, дилән задыңы берерин» дийди[+]. 6Сүлейман шейле дийди: «Гулуң какам Давудың ынамлы, догручыл хем-де акйүрекли боланы үчин, оңа бейик, садык сөйгиңи гөркездиң. Бу гүн оңа тагтында отурмага огул берип, Өз бейик мерхеметиңи гөркездиң. 7Инди, эй, Худайым Реб, Сен гулуң-мени какам Давудың ерине патыша этдиң. Мен ёлбашчылык этмәге укыбы болмадык, теҗрибесиз, яш огландырын[+]. 8Гулуң Сениң сайлан, сан-саҗаксыз халкыңың арасындадыр[+]. 9Шонуң үчинем халкыңы доландырар ялы, ягшы-яманы сайгарар ялы, Сен Өз гулуңа пәхим-пайхас бер, чүнки Сениң сан-саҗаксыз халкыңы ким доландырып билер?»[+]

10Сүлейманың бу дилеги Таңра ярады. 11-12Худай оңа шейле дийди: «Өзүңе узак өмүр, байлык дилемән я-да душманларыңың өлүмини дилемән, эйсем ягшы-яманы сайгарар ялы акыл-пайхас диләниң үчин, Мен саңа дилән задыңы берйәрин. Мен саңа өңкүлериң хич биринде болмадык ве сенден соң хем хич кимде болуп билмеҗек акыл-пайхас, аң-дүшүнҗе берерин[+]. 13Мен саңа дилемедик затларыңы, ягны өмүрбойы эгсилмеҗек байлык билен хормат берерин. Саңа тай гелҗек патыша болмаз[+]. 14Эгер сен мениң парзларымдыр[†] табшырыкларымы[†] берҗай эдип, какаң Давут ялы ёлларымдан йөресең, Мен сениң өмрүңи-де узалдарын»[+]. 15Сүлейман оянды, гөрсе, бу дүйш экен. Соңра ол Иерусалиме гелип, Реббиң Әхт сандыгының[†] өңүнде дуруп, якма ве саламатлык гурбанлыкларыны берип, әхли эмелдарлары үчин мейлис гурды[+].


Сүлейманың пайхаслы хөкүми

16Бир гүн ики саны азгын аял гелип, патышаның хузурында дурды. 17Ол аялларың бири шейле диййәр: «Эй, җенабым, мен шу аял билен бир өйде яшаярын. Шу аял өйдекә, мениң чагам догуляр. 18Шондан үч гүн соң мунуң хем чагасы боляр. Бизиң икимиз биле яшаярыс, өйде бизиң икимизден башга хич ким ёк. 19Онсоң бир гиҗе бу аялың оглы өлйәр, себәби ол чагасының үстүне тогаланыпдыр. 20Ол яры гиҗе туруп, мен уклап ятыркам, мениң гапдалымда ятан оглумы алып, өз гуҗагында, өз өлен оглуны болса мениң гуҗагымда гоюпдыр. 21Мен эртеси ирден оглумы эмдирҗек болсам, ол өли ятыр. Мен оңа дыкгат билен серетдим ве чаганың өзүмиңки дәлдигине магат гөз етирдим». 22Эмма бейлеки аял: «Ёк, дири чага мениңки, өлен чага сениңки» диййәр. Биринҗи аял: «Ёк, өлен чага сениңки, дири чага мениңки» диййәр. Шейдип, олар патышаның хузурында җеделлешдилер.

23Онсоң патыша шейле диййәр: «Бириңиз: „Дири чага мениңки, өлен чага сениңки“ диййәрсиңиз, бейлекиңиз болса: „Ёк, бейле дәл! Өлен чага сениңки, дири чага мениңки“ диййәрсиңиз». 24Соңра патыша: «Маңа бир гылыч гетирип бериң» диййәр. Патыша гылыч гетирип берйәрлер. 25Ол: «Дири галан чаганы ики бөлүң-де, ярысыны бирине, ярысыны-да бейлекисине бериң» диййәр. 26Эмма чагасы дири галан аял: «Эй, җенабым, чаганы оңа бериң; оны асла өлдүрмәң!» диййәр. Чүнки ол аялың өз оглуна рехими инди. Йөне бейлеки аял: «Ол мениңки хем болмасын, сениңки хем болмасын, оны икә бөлүң» диййәр. 27Онсоң патыша: «Дири галан чаганы биринҗи аяла бериң, оны асла өлдүрмәң, ол онуң эҗесидир» диййәр. 28Патышаның чыкаран хөкүмини бүтин ысрайыл[†] халкы эшидип, оңа улы хормат гойды. Пайхаслы хөкүм чыкарар ялы Сүлейман патышада Худайың пәхим-пайхасының бардыгыны халк гөрди[+].

#### 4‑нҗи бап


Сүлейманың эмелдарлары

1Сүлейман патыша бүтин Ысрайылың үстүнден шалык сүрди. 2Онуң янындакы эмелдарлар шуларды: Садогың оглы Азаря руханыды,[†][+] 3Шишаның огуллары Элихореп билен Ахыя кәтиплерди, Ахылудың оглы Ехошапат баш эмелдарды[+]. 4Ехояданың оглы Беная гошунбашыды, Садок билен Абятар руханыларды[+]. 5Натаның оглы Азаря хәкимлериң үстүнден гараярды; Натаның оглы Забут болса хем руханы, хем патышаның яраныды[+]. 6Ахышар көшгүң баштутанды; Абданың оглы Адонырам болса меҗбуры ишдәкилериң үстүнден гараярды[+].

7Бүтин Ысрайылда Сүлейманың он ики саны хәкими барды. Оларың херси патышаны ве онуң өй-ичерисини, гезекли-гезегине, йылда бир ай азык билен үпҗүн этмелиди. 8Оларың атлары шуларды: Эфрайым даглык юрдунда Бенхур, 9Макасда, Шагалбымда, Бейтшемешде ве Эйлонбейтхананда Бендекер, 10Арубот үлкесинде Бенхесет (Соко билен бүтин Хепер юртлары хем оңа дегишлиди), 11бүтин Напатдор үлкесинде Бенабынадап (ол Сүлейманың гызы Тапата өйленипди),[+] 12Тагнак, Мегидо үлкелеринде, Йизрегелиң этегиндәки Саретаның янындакы бүтин Бейтшеян үлкесинде, Бейтшеяндан Абелмехола, Ёкмыгамың аңырсына ченли болан аралыкдакы үлкеде Ахылудың оглы Багана,[+] 13Рамотгилгат үлкесинде Бенгебер (Бенгеберде Манашаның оглы Яйырың Гилгатдакы обалары барды. Башандакы[†] Аргоп этрабында берк диварлы, дервезелери бүрүнч гөзенекли алтмыш саны улы гала хем оңа дегишлиди),[+] 14Маханайым үлкесинде Ыдоның оглы Ахынадап, 15Нафталы үлкесинде Ахымагас (ол Сүлейманың гызы Босмата өйленипди), 16Ашер ве Бегалот үлкелеринде Хушайың оглы Багана, 17Ысакар үлкесинде Паруваның оглы Ехошапат, 18Бенямин үлкесинде Эланың оглы Шимги, 19аморлар[†] патышасы Сихон хем-де Башан патышасы Огуң юрды болан Гилгатда Урының оглы Гебер. Ол бу ериң хәкимиди[+].


Сүлейманың патышалыгы

20Яхуда[†] халкы билен ысрайыл[†] халкы деңиз якасындакы чәге дей көпди. Олар ийип-ичип, хошбагтлылыкда яшадылар[+]. 21Сүлейман Евфрат дерясындан пилиштлилер[†] юрдуна ве Мүсүр серхедине ченли болан бүтин юрда патышалык этди. Олар Сүлейманың өмрүниң ахырына ченли оңа салгыт төләп, хызмат этдилер[+].

22-23Сүлейманың көшгүниң бир гүнлүк азыгы, ики йүз йигрими бәш батман[*] ёкары хилли ундан, дөрт йүз элли батман[*] адаты ундан, он саны бага бакылан өкүзден, йигрими саны яйлада бакылан өкүзден, йүз саны гоюндан, ондан дашары-да сугунлардан, җеренлерден, сайгаклардан хем-де семиз гушлардан ыбаратды. 24Чүнки ол Евфрат дерясының гүнбатарындакы әхли велаятларда, Типсадан Газа ченли болан аралыкдакы Евфрат дерясының гүнбатарындакы әхли патышаларың үстүнден хөкүм сүрйәрди. Ол төверегиндәки гоңшы юртларының әхлиси билен асудалыкда яшады[+]. 25Сүлейманың бүтин өмрүне Дандан Беершеба ченли аралыкдакы тутуш Яхудадакы ве Ысрайылдакы хер бир адам үзүм ве инҗир агачларының ашагында асудалыкда яшады[+]. 26Шейле хем Сүлейманың сөвеш арабаларына гошулян атлары үчин кырк мүң саны ат ятагы, он ики мүң атлысы барды[+]. 27Шол хәкимлериң хер бири Сүлейман патышаны ве онуң сачагындан иймитленйәнлериң барыны, өз белленен айларында азык билен үпҗүн эдйәрди. Оларың хич бир зады кемлик этмезди. 28Оларың херси өзүне табшырылышына гөрә, йөнекей ве сайлама атлар үчин оларың сакланян ерине арпа ве саман гетирерди.

29Худай[†] Сүлеймана деңиз кенарындакы чәге дей учурсыз акыл-пайхас, дуйгурлык хем-де дүшүнҗелилик берди. 30Сүлейман пәхим-пайхасында бүтин гүндогарлылардан, бүтин мүсүрлилерден өңе гечди[+]. 31Чүнки онуң пәхим-пайхасы, ислендик адамыңкыдан, эзралы Эйтаныңкыдан, Махолың огуллары Хеймандыр Калколыңкыдан ве Дарданыңкыдан-да йитиди. Төверегиндәки әхли миллетлериң[†] арасында онуң ады мешхурды[+]. 32Сүлейман үч мүң тымсал айтды; онуң нагмалары болса мүңден агдыкды[+]. 33Ол Ливандакы[†] кедр агаҗындан башлап диварың йүзүнде гөгерйән кәкилик отуна ченли болан агачлардан сөз ачарды, хайванлар, гушлар, сүйрениҗилер ве балыклар барада сөзләрди. 34Сүлейманың пәхим-пайхасы хакында эшиден ер йүзүндәки әхли патышалар Сүлейманы диңлемәге адам ёлладылар[+].

#### 5‑нҗи бап


Сүлейман ыбадатхананы[†] гурмага тайярлык гөрйәр


(2 Йыл язгылары 2:1-18)

1[•]Сур[†] патышасы Хирам Сүлейманың какасының орнуна патышалыга белленендигини эшиден бадына, өз эмелдарларыны Сүлейманың янына иберди; чүнки Хирам Давудың хемишелик яраны болупды[+]. 2Сүлейман хем Хирама адам иберип, шейле дийди: 3«Өзүң билйәрсиң, какам Давут төверегиндәки урушлар зерарлы, душманларындан долы үстүн чыкянча, өз Худайы[†] Реббе ыбадат өйүни гуруп билмеди[+]. 4Йөне хәзир Худайым Реб[†] маңа хемме тарапдан парахатчылык берди; менде не ягы, не-де бетбагтчылык бар[+]. 5Шейдип, Реббиң какам Давуда: „Сениң ериңе тагтыңда отуртҗак оглуң Маңа ыбадат үчин өй гурар“ дийип айдышы ялы, мен Худайым Реббе ыбадат үчин өй гурайын диййәрин[+]. 6Шоңа гөрә мениң үчин Ливанда[†] кедр агачларының кесилмегини табшыр. Мениң ишчилерим сениң ишчилериң билен биле ишләрлер. Ишчилериңе нәче дийсең, шонча-да хак төләйин; чүнки өзүң билйәрсиң, бизиң арамызда сидонлылар[†] ялы агач кесип билйән адам ёк».

7Хирам Сүлейманың сөзлерини эшиденде, гаты шатланып: «Бу улы халкың үстүнден патышалык эдер ялы, Давуда шейле акыл-пайхаслы огул берен Реббе бу гүн алкыш болсун» дийди. 8Хирам Сүлеймана адам иберип: «Сениң маңа иберен саргыдыңы эшитдим; мен сениң кедр хем-де серви агаҗы барадакы ислеглериңи битирерин. 9Мениң ишчилерим агачлары Ливандан деңзе гетирерлер. Мен олары богдурып, деңиз үсти билен акдырдып, айдан ериңе элтдирип, шол ерде чөздүрерин. Сен гелип, олары әкидерсиң. Сен хем мениң ислегими ерине етирип, көшгүмдәкилери азык билен үпҗүн эт». 10Шейдип, Хирам Сүлейманы кедр хем-де серви агачлары билен үпҗүн этди. 11Сүлейман болса Хирама онуң көшгүндәкилер үчин азык хөкмүнде кырк мүң чувал[*] бугдай, еди мүң хум[*] сап яг[†] берди. Сүлейман Хирама хер йыл шунча азык берерди. 12Реб вада берши ялы, Сүлеймана пәхим-пайхас берди. Хирам билен Сүлейманың арасында асудалык болды. Олар өз араларында ылалашык баглашдылар[+].

13Сүлейман патыша ыбадатхананың гурлушыгы үчин бүтин Ысрайылдан отуз мүң ишчини топламагы буюрды[+]. 14Олардан нобатма-нобат боюнча хер айда он мүң адамы Ливана ёллады. Олар бир ай Ливанда, ики ай хем өйлеринде болардылар. Адонырам бу меҗбуры ишдәкилериң үстүнден гараярды[+]. 15Сүлейманың дагда етмиш мүң саны йүк дашаяны, сегсен мүң саны даш ёнуҗысы барды. 16Мундан дашары Сүлейманың ишлейән адамларының үстүнден гараян үч мүң үч йүз саны баштутаны барды. 17Олар патышаның табшырыгы боюнча Реббиң өйүниң дүйбүни тутмак үчин, улы гымматбаха дашлар ве ёнулан дашлар гетирдилер[+]. 18Сүлейманың бинятчылары билен Хирамың бинятчылары ве гебаллылар Реббиң өйүни гурмак үчин, дашлары ёнуп, агачлары кесип тайярладылар[+].

#### 6-нҗы бап


Сүлейман ыбадатхананы[†] гуряр


(2 Йыл язгылары 3:1-14)

1[•]Ысрайылларың Мүсүрден чыкып гайтмагының дөрт йүз сегсенинҗи йылында, Сүлейманың патышалыгының дөрдүнҗи йылында, икинҗи ай болан Зив айында Реббиң өйи[†] гурлуп башланды. 2Сүлейман патышаның Реб[†] үчин гуран өйүниң узынлыгы алтмыш тирсек, ини йигрими тирсек, бейиклиги отуз тирсекди. 3Реббиң өйүниң дашкы отагының өңүндәки эйванының ини өйүң ини ялы йигрими тирсекди, узынлыгы өйүң өң тарапында он тирсекди. 4Ол Реббиң өйүне гөзенекли пенҗирелер этди[+]. 5Сүлейман Реббиң өйүниң дашкы ве ички отагларың, дашкы диварларына янашдырып, гапдал отагларыны салды[+]. 6Пүрслер өйүң диварыны дешмез ялы, өйүң диварының йүзүнден даш чыкгытлар этдилер. Ашакы гатың ини бәш тирсек, ортакы гатың ини алты тирсек, үчүнҗи гатың ини еди тирсекди.

7Реббиң өйи гурланда өңден ёнулып тайярланан дашлардан гурулды. Шол себәпден өй гурулярка ондан не чекич, не палта, не-де демир гуралың сеси эшидилди[+].

8Ортакы гатың гапысы Реббиң өйүниң гүнорта тарапындады; айлавлы басганчаклар билен ортакы гата, ортакы гатдан үчүнҗи гата чыкып болярды. 9Шейдип, Сүлейман Реббиң өйүниң гурлушыгыны тамамлады. Ол өйүң үчегини кедр пүрслери ве кедр тагталары билен басырды. 10Тутуш өе янашдырылып салнан отагларың хер гатының бейиклиги бәш тирсекди. Ол отаглар өе кедр пүрслери билен бирикдирилди.

11-12Сүлеймана гуруп йөрен өйи хакында Реббиң шу сөзи аян болды: «Эгер сен Мениң парзларымы[†] берҗай эдип, хөкүмлериме боюн болуп, әхли табшырыкларымы[†] саклап, олары берҗай этсең, Мен какаң Давуда берен вадамы сениң үстүң билен ерине етирерин[+]. 13Мен ысрайылларың арасында яшап, Өз халкым ысрайылы терк этмерин»[+].

14Шейдип, Сүлейман Реббиң өйүни гуруп гутарды. 15Ол өйүң ички диварларының йүзүне дүйбүнден үчегине ченли кедр тагталарыны тутды ве өйүң полуны серви агаҗындан этди. 16Ол өйүң арка тарапында, дүйбүнден депесине ченли кедр агачларындан бейиклиги йигрими тирсек болан дивар бина этди. Ол муны иң мукаддес[†] отаг болан ички отаг хөкмүнде гурды[+]. 17Ички отагың өңүндәки дашкы отагың узынлыгы кырк тирсекди. 18Өйүң ичи кедр тагтасындан кесилип, кәдә хем-де ачылып отуран гүллере чалым эдйән нагышлар билен хашамлананды. Дивардакы дашлар гөрүнмез ялы, дивар тутушлыгына кедр тагтасы билен өртүленди[+]. 19Ол өйүң төрүнде Реббиң Әхт сандыгыны[†] гояр ялы ички отаг тайярлады. 20Ички отагың узынлыгы-да, ини-де, бойы-да йигрими тирсекди, оңа сап алтын чайыланды. Ол шейле хем кедр агаҗындан ясалан сыпа-да[†] алтын чайды. 21Сүлейман Реббиң өйүниң ичини сап алтын билен өртди; ички отагың өңүнден алтын зынҗырлар герип, оны-да алтына гаплады.


Ыбадатхана безелйәр

22Соңра ол тутуш өйи кемсиз-көстсүз болар ялы, оны тутушлыгына алтына гаплады. Хатда ички отагың өңүнде дуран сыпа хем алтын чайды[+].

23Ол ички отагда хер бириниң бойы он тирсек болан зейтун агаҗындан ики саны керуп[†][*] ясады[+]. 24Керупларың икисиниң хем ганатының узынлыгы бәш тирсекди. 25Оларың херсиниң ганаты, ганатының бир уҗундан бейлеки ганатының уҗуна ченли он тирсекди. Керупларың икисиниң өлчеги-де, шекили-де бирди. 26Керупларың икисиниң-де бейиклиги он тирсекди. 27Сүлейман керуплары Реббиң өйүниң ички отагында гойды. Оларың ганатлары, бириниң ганаты диварың бир тарапына, бейлекисиниң ганаты диварың эйлеки тарапына етер ялы герлип гойланды. Керупларың бейлеки ганатлары өйүң ортасына тарап герлип дурды. 28Сүлейман керуплара хем алтын чайды.

29Тутуш өйүң диварлары, ички ве дашкы отагларың диварларының йүзи оюлып, керуплар, палма агачлары ве ачылан гүллер билен хашамлананды. 30Ол өйүң ички ве дашкы отагларының полуна хем алтын чайды.

31Сүлейман ички отага зейтун агаҗындан гапылар ясады. Гапыларың гермевлери ве сөелери бәш бурчлыды. 32Зейтун агаҗындан ясалан ики гапының йүзи оюлып, керуплар, палма агачлары ве ачылан гүллер билен хашамлананды. Сүлейман олара алтын чайды, керупларың ве палма агачларының йүзүне хем алтын чайды.

33Шейле хем Сүлейман өйүң дашкы отагының гапысына зейтун агаҗындан дөртбурч сөелер ясады. 34Ол серви агаҗындан ики тайлы гапы этди, онуң ики тайы хем ики тарапа-да ачылярды[+]. 35Сүлейман гапыларың йүзи оюлып, керуплар, палма агачлары билен хашамланан нагшың үстүне алтын чайды. 36Ол үч хатар ёнулан даш ве бир хатар кедр пүрсүнден ички ховлы гурды[+].

37Сүлейманың патышалыгының дөрдүнҗи йылында, Зив айында Реббиң өйүниң дүйби тутулды. 38Сүлейманың патышалыгының он биринҗи йылында, секизинҗи ай болан Бул айында Реббиң өйи мейилнама гөрә долулыгына гурлуп гутарылды. Сүлеймана өйи гурмак үчин еди йыл герек болды.

#### 7‑нҗи бап


Сүлейманың көшги

1Сүлейман өзүне-де көшк салды. Ол көшги он үч йылда гуруп гутарды[+].

2Ол «Ливан[†] җеңңелли» атлы көшк салды. Онуң узынлыгы йүз тирсек, ини элли тирсек, бейиклиги отуз тирсек болуп, ол дөрт хатар кедр сүтүнлериниң үстүнде гурулды. Сүтүнлериң үстүнде кедр пүрслери гоюлды[+]. 3Хер хатарда он бәш, җеми кырк бәш саны пүрс сүтүнлериң үстүнде гоюлды. Ол көшгүң үчеги кедр тагталары билен басырылды. 4Ливан җеңңели атлы көшгүң бири-бирине бакып дуран үч хатар пенҗирелери барды. 5Әхли гапылар ве гапы сөелери дөрт бурчлыды. Олар бири-бирине гапма-гаршы, үч хатарды.

6Сүлейман узынлыгы элли тирсек, ини отуз тирсек болан сүтүнлер эйваныны гурды. Онуң өңүнде сүтүнлер билен дикилен, үсти басырылан далан барды[+].

7Соңра ол Тагт залыны, ягны хөкүм чыкарылян ер болан Хөкүм залыны гурды. Онуң диварлары дүйбүнден депесине ченли кедр тагталары билен өртүленди[+].

8Сүлейманың өз яшаян өйи Тагт залының еңсе тарапындакы ховлуда бирмеңзеш гурлушда салнанды. Сүлейман өз аялы болан фараоның[†] гызына-да шу зала меңзеш өй гуруп берди[+].

9Буларың барысы дашардан көшгүң ховлусына, бинятдан чыкыда ченли тутушлыгына өлчеге гөрә ёнулып, яргы билен ики тарапы-да текизленен гымматбаха дашлардан гурланды. 10Бина ёнулан дашлардан, улы дашлардан, секиз, он тирсеклик дашлардан гурланды. 11Бина дашларының үстүнден өлчеге гөрә ёнулан гымматбаха дашлар ве кедр тагталары гоюлды. 12Көшгүң ховлусының төверегиндәки хаятлар эдил Реббиң өйүниң ички ховлусы ве өйүң эйваны ялы үч хатар ёнулан даш ве бир хатар кедр тагтасы билен өрүленди[+].


Хирама берлен табшырык[†]


(2 Йыл язгылары 3:15–5:1)

13[•]Сүлейман патыша адам иберип, сурлы Хирамы гетиртди[+]. 14Хирам Нафталы тиресинден болан бир дул хатының оглуды, какасы хем сурлы бүрүнч уссасыды. Ол бүрүнчден зат ясамакда гаты уссат, өкде ве теҗрибели уссады. Ол Сүлейман патышаның чагырышыны кабул этди. Хирам Сүлейманың бүрүнчден ясалмалы затларының әхлисини ясады[+].

15Хирам ики саны бүрүнч сүтүн ясады. Хер сүтүниң бейиклиги он секиз тирсек, төвереги он ики тирсекди[+]. 16Ол шейле хем сүтүнлериң депесинде гоймак үчин бүрүнчден гуйлан ики саны тәч ясады. Хер тәҗиң бейиклиги бәш тирсекди. 17Сүтүнлериң депесиндәки тәчлер тор шекилли өрме зынҗырлар билен безеленди. 18Ол хер сүтүниң депесиндәки тәчлериң үстүни бүрәр ялы, хер өрме зынҗырың төверегине бүрүнчден ясалан ики хатар нар айлады. 19Эйвандакы сүтүнлериң депесиндәки тәчлер лилия гүлүниң шекилинде болуп, оларың бейиклиги дөрт тирсекди. 20Тәчлер ики сүтүниң хем-де өрме зынҗырларың ёкарсындакы тегелек гүберчек ерде гоюлды. Хер тәҗиң төверегине хатарлап, ики йүз нар айланды. 21Ол сүтүнлери ыбадатхананың[†] эйванында дикди. Ол гүнортада сүтүн дикип, онуң адына Якин дакды. Ол демиргазыкда-да сүтүн дикип, онуң адына Боваз дакды. 22Сүтүнлериң депесинде лилия шекилли нагышлар барды. Шейдип, сүтүнлериң иши тамамланылды.

23Соңра ол бир гырасындан бейлеки гырасына ченли он тирсек, бейиклигини бәш тирсек эдип, гуйма бүрүнчден тегелек ховуз ясады. Онуң төвереги отуз тирсекди[+]. 24Ховзуң эрңегиниң ашагында дашына айланан, херси он тирсек болан ики хатар өкуз шекилли гуйма нагышлар барды. Олар ховуз билен биле гуйлуп ясаланды[+]. 25Ховуз он ики өкүзиң үстүнде дурды; өкүзлериң үчүси демиргазыга, үчүси гүнбатара, үчүси гүнорта, галан үчүси хем гүндогара бакып дурды. Ховуз оларың үстүнде ерлешдирилип, өкүзлериң аркасы ич тарапа бакып дурды. 26Ховзуң галыңлыгы дөрт бармакды, эрңеги кәсәниң эрңеги ялы ачылан лилия гүлүниң шекилиндеди. Ол еди йүз хум[*] тутярды.

27Ол он саны бүрүнч араба ясады. Арабаларың херсиниң узынлыгы, ини дөрт тирсек, бейиклиги үч тирсекди. 28-29Арабаларың шекили шунуң ялы: дашы чарчуваланан, дөрт гыраңлы тагталар ясалып, олара ёлбарсларың, өкүзлериң ве керупларың[†] шекиллери хашамланыпдыр. Ёлбарсларың ве өкүзлериң ёкарсындакы ве ашагындакы чарчувалара, эгрем-буграм шекилли нагышлар хашамланып салнанды. 30Хер арабаның дөрт бүрүнч тигри, бүрүнч оклары барды; дөрт бурчунда хем легени сакламак үчин чыкытлар барды; чыкытларың хер гапдалына эгрем-буграм шекилли нагышлар хашамланып салнанды. 31Хер арабаның ёкарсында чарчуваҗыга салнан тегелек агыз ясалды. Онуң бейиклиги бир тирсекди; онуң агзы тегелек болуп, ини бир ярым тирсекди; онуң агзында хашамлар барды, гапдаллары тегелек дәл-де дөртбурчлыды. 32Дөрт тигир гапдал тагталарың ашагындады, тигирлериң оклары араба билен биле гуйлуп ясаланды. Тигриң бейиклиги бир ярым тирсекди. 33Тигирлериң ясалышы ат арабаларың тигирлериниң ясалышы ялыды; оларың окларының, гуршавларының, кеелериниң, топларының бары биле гуйлуп ясаланды. 34Хер арабаның дөрт бурчунда дөрт чыкыт барды. Чыкытлар араба билен биле гуйлуп ясаланды. 35Арабаның үстүнде ярым тирсек бейикликдәки тагта секиси барды; арабаның үстүндәки тутавачлар хем-де гапдал тагталары араба билен биле гуйлуп ясаланды. 36Онуң чыкытларының хем-де гапдал йүзүниң ачык ерлерине хашамланан керупларың, арсланларың хем-де палма агаҗының нагшы салнанды. Оларың дашына эгрем-буграм шекиллер хашамланып салнанды. 37Ине, Хирам он арабаны шейле ясады. Оларың барының гуйлушы хем, өлчеги хем, шекили хем бирди.

38Шейле хем Хирам он саны бүрүнч леген ясады. Хер леген он бәш хум[*] тутярды; хер леген дөрт тирсекди; он арабаның херсиниң үстүнде бир леген барды. 39Ол арабаларың бәшисини Реббиң өйүниң гүнортасында, бейлеки бәшисини-де өйүң демиргазыгында гойды. Ол ховзы өйүң гүнорта-гүндогар бурчунда гойды.

40-44Хирам шейле хем газанлар, күл атарлар, легенлер ясады. Булардан башга-да, ол ики сүтүни, сүтүнлериң депесиндәки җам шекилли ики тәҗи, шол тәчлери безәп дуран ики саны өрме зынҗыры, шол зынҗырлара ики хатар эдип дакмак үчин дөрт йүз саны нары, он арабаны, арабаларың үстүндәки он легени, бир саны ховзы хем-де ховзуң астындакы он ики өкүзи ясады. Шейдип, Хирам Реббиң өйүнде Сүлейман патыша үчин этмели ишлериниң барыны тамамлады[+].

45Газанлар, күл атарлар, легенлер ве Хирамың Реббиң өйи[†] үчин Сүлейман патыша ясап берен гапларының бары ялпылдавук бүрүнчденди. 46Патыша бу гаплары Иорданың дүзлүгинде, Сукот билен Саретаның арасындакы тоюн топраклы ерде бүрүнчден гуйдурды[+]. 47Сүлейман бу бүрүнч гап-гачларының аграмыны чекдирмеди, чүнки олар җуда көпди; оларың аграмыны хич ким аныкламады[+].

48Шейдип, Сүлейман Реббиң өйүндәки әхли энҗамлары: алтындан эдилен сыпаны,[†] үстүнде Реббе хөдүр чөреги гоюлян алтын хантагтасыны,[†][+] 49-50ички отагың өңүнде бәшиси гүнортада, бәшиси демиргазыкда гойлан сап алтын чыраданлары, гүллери, чыралары, әтишгирлери, кәселери, мүченеклери, легенлери, якымлы ыслы түтетги[†] якмак үчин уланылян гаплары, маңңаллары, өйүң ички отагының, ягны иң мукаддес[†] отагың хем-де өйүң мукаддес отагының гапылары үчин алтын петлелери ясады[+][+].

51Шейдип, Сүлейман патышаның Реббиң өйи үчин эдилмели әхли ишлери тамамланды. Сүлейман какасы Давут тарапындан өе багыш эдилен әхли затлары: күмши, алтыны, ве әхли энҗамлары гетирип, Реббиң өйүндәки хазынада гойды[+].

#### 8‑нҗи бап


Сүлейман Әхт сандыгыны[†] ыбадатхана[†] гетирдйәр


(2 Йыл язгылары 5:2–6:2)

1[•]Онсоң Сүлейман Реббиң Әхт сандыгыны Давут галасы[†] болан Сион[†] галасындан гетиртмек үчин, Ысрайылың яшулуларыны,[†] әхли тиребашыларыны, ысрайылларың уругбашыларыны Иерусалиме,[†] өз хузурына йыгнады[+]. 2Бүтин ысрайыл[†] халкы единҗи ай болан Этаным айында, Чатма байрамында[†] Сүлейман патышаның янына йыгнанышды[+]. 3Бүтин Ысрайылың яшулулары гелдилер ве руханылар[†] сандыгы гөтердилер. 4Шейдип, олар Реббиң Әхт сандыгыны, Реббе йүз тутулян чадыры[†] хем-де чадырың ичиндәки әхли мукаддес[†] энҗамлары гетирдилер. Буларың барыны руханылар билен левилер[†] Реббиң өйүне гетирдилер. 5Сүлейман патыша ве онуң хузурына йыгнанан бүтин ысрайыл халкы Әхт сандыгының өңүндеди. Олар сан-саҗаксыз гоюнлары, өкүзлери гурбанлык бердилер. 6Соңра руханылар Реббиң Әхт сандыгыны өз ерине, Реббиң өйүниң иң мукаддес отагына, керупларың[†] ганатларының астына гетирип гойдулар[+]. 7Керуплар ганатларыны сандыгың үстүне герип, сандыгың-да, онуң сырыкларының-да үстүни өртйәрди[+]. 8Сырыклар шейле узынды велин, хатда оларың учлары иң мукаддес отагың өңүндәки мукаддес ерденем гөрнүп дурды, йөне дашардан гөрүнмейәрди. Олар шу гүне ченли хем шол ердедир. 9Сандыгың ичинде Мусаның гоян ики саны канун[†] язылан даш бөлегинден башга хич зат ёкды; Муса бу ики даш бөлегини ысрайыл халкы Мүсүр юрдундан чыкандан соң, Реббиң олар билен әхт[†] эден ери болан Хореп[†][*] дагында сандыга салыпды[+]. 10Руханылар мукаддес отагдан дашары чыканларында, Реббиң өйи[†] булутдан долды[+]. 11Руханылар булут зерарлы Реббиң хузурында хызмата дуруп билмедилер, чүнки Реббиң шөхраты[†] Худайың[†] өйүни долдурыпды.

12Шонда Сүлейман шейле дийди: «Реб[†] түм гараңкылыкда месген тутҗакдыгыны айтды[+]. 13Мен Саңа бакы месген тутарың ялы, учурсыз гөзел өй гурдум».


Сүлейман халка йүзленйәр


(2 Йыл язгылары 6:3-11)

14[•]Онсоң патыша халка тарап өврүлип, бүтин ысрайыл җемагатына ак пата[†] берди. Бүтин ысрайыл җемагаты дик дурды[+]. 15-16Сүлейман шейле дийди: «Какам Давуда: „Мен ысрайыл халкымы Мүсүрден чыкаралым бәри, Маңа ыбадат этмәге өй гурмаклары үчин ысрайыл тирелеринден екеҗе шәхери-де сайламадым. Мен ысрайыл халкыма шалык этсин дийип, Давуды патышалыга сайладым“ дийип берен вадасыны берҗай эден Ысрайыл Худайы Реббе алкыш болсун![+] 17Какам Давут Ысрайыл Худайы Реббе ыбадат үчин өй гурмагы йүрегине дүвүпди[+]. 18-19Эмма Реб какам Давуда: „Маңа ыбадат үчин өй гурмагы йүрегиңе дүвмек билен сен говы этдиң; йөне шейле-де болса өйи сен гурмарсың. Сениң билиңден өнен оглуң Маңа ыбадат үчин өй гурар“ дийди[+]. 20Ине, Худай Өз берен вадасыны берҗай этди, чүнки мен какам Давудың ерине гечдим. Реббиң вада берши ялы, мен Ысрайылың тагтында отырын. Ысрайыл Худайы Реббе ыбадат үчин өй гурдум[+]. 21Сандыгы мен шол өйде гойдум. Аталарымызы Мүсүр топрагындан чыкаранда, Реббиң олар билен эден әхти шонуң ичиндедир».


Сүлейманың дилеги


(2 Йыл язгылары 6:12-42)

22[•]Соңра Сүлейман Реббиң гурбанлык сыпасының[†] хем бүтин ысрайыл халкының өңүнде дуруп, эллерини гөге тарап узатды:[+] 23«Эй, Ысрайыл Худайы Реб, ерде-де, гөкде-де Сениң ялы Худай ёкдур! Бүтин калплары билен ёлуңдан йөрейән гулларың үчин Сен әхтиңи, садык сөйгиңи саклаярсың[+]. 24Сен Өз гулуң какам Давуда берен вадаңы берҗай этдиң. Шу гүн Сениң әхли айдан сөзлериң амала ашды. 25Шонуң үчин хем, эй, Ысрайыл Худайы Реб, гулуң какам Давуда: „Эгер сениң огулларың сениң йөрейшиң ялы, Мениң хакыкат ёлумдан йөреселер, сениң неслиңден хич бир адам Ысрайылың тагтындан айрылмаз“ дийип берен вадаңы берҗай эт[+]. 26Шонуң үчин хем, эй, Ысрайылың Худайы, гой, Сениң гулуң какам Давуда берен вадаң амала ашсын![+]

27Эмма Худай ерде месген тутармы? Сени хатда гөк[†]-де, гөклериң гөги-де ичине сыгдырып билмейәр. Онсоң мениң бу салан өйүм дагы нәмеҗик![+] 28Йөне шонда-да, я Бейик Худайым, Сен гулуң дилегине хем-де ялбарышына гулак сал-да, онуң бу гүн йүрекден эдйән ялбарышыны ве дилегини кабул эт. 29Гөзлериң гиҗе-гүндиз: „Маңа шу ерде ыбадат эдилер“ диен өйүңде болсун. Гулуңың шу ере тарап бакып эдйән дилегини эшит[+]. 30Өз ысрайыл халкың ве мен гулуң шу ере тарап бакып дилег эденимизде, гулуңың, халкың Ысрайылың ялбарышларыны эшит. Өз гөкдәки месгениңден эшит-де, бизи багышла.

31Бир адам башга бир адама гаршы гүнә эдип, ант ичмәге меҗбур эдилсе, ол гелип, шу өйде Сениң гурбанлык сыпаңың өңүнде гүнәсиздигине ант ичсе,[+] 32шонда Сен гөкде эшит-де, оңа җогап бер. Гулларыңа хөкүм эдип, гүнәлә гүнәсине гөрә җеза бер, гүнәсизи акла-да, догрулыгына гөрә сыла.

33Сениң халкың Ысрайыл Саңа гаршы гүнә эденлиги зерарлы душман өңүнде еңлише сезевар боланда, тәзеден Саңа йүз тутуп, Сениң адыңы ыкрар этсе, шу өйде Саңа дилег эдип, ялбарса,[+] 34шонда Сен гөкде эшит-де, халкың Ысрайылың гүнәсини гечип, олары ызларына, аталарына берен юрдуңа гетир.

35Саңа гаршы гүнә эдендиклери зерарлы гөк япылып, ягмыр ягмадык махалы, олар шу ере тарап бакып, дилег эдип, Сениң адыңы ыкрар этселер, Сениң хасрат чекдиренлериң хем өз гүнәлери үчин тоба гелселер,[+] 36шонда Сен гөкде эшит-де, Өз гулларың болан ысрайыл халкының гүнәсини гечип, олара догры[†] ёлдан йөремеги өврет. Өз халкыңа мирас[†] хөкмүнде берен юрдуңа ягмыр ягдыр[+].

37Эгер юртда ачлык я гыргын кесели болса, эпгек, ыгалдан чүйремеклик, чекиртге я-да гурчук пейда болса, эгер душманлары өз ислендик галаларында олара сүтем этселер, нәхили бела, нәхили кесел болса-да,[+] 38ислендик адам я-да ысрайыл халкы тарапындан нәхили дилегдир ялбарыш эдилен болса, хер кес өз йүрек дердини билип, шу өе тарап эллерини герсе, 39шонда Сен гөкде Өз месгениңде эшит-де, олары багышла ве олара ярдам эт. Хер кесе эден ишине гөрә җогап бер, чүнки хер ынсаның йүрегини диңе Сен билйәнсиң[+]. 40Шейдип, олар Сениң аталарымыза берен юрдуңда өмүрбойы Сенден горкуп яшасынлар.

41-42Халкың Ысрайылдан болмадык, йөне Сениң бейик адың, гудратың хем-де Өз халкың үчин эден бейик ишлериң барада эшидип, узак юртдан гелен кесеки шу өйде дилег этсе,[+] 43Сен Өз гөкдәки месгениңде оны эшит-де, дүнйәниң әхли халкларының ысрайыл халкы ялы Сениң адыңы билип, Сенден горкуп, Саңа ыбадат үчин гуран өйүми билерлери ялы, кесекиниң дилегине-де җогап бер.

44Эгер халкың Сениң иберен ёлуң билен душманына гаршы сөвеше чыкып, Сениң сайлан шәхериңе, мениң Саңа ыбадат үчин гуран өйүме тарап бакып, Сен-Реббе дилег этсе, 45гөкде оларың дилеглерини, ялбарышларыны эшидип, олара душманларының үстүнден еңиш бер.

46Олар Саңа гаршы гүнә этселер, – гүнә этмейән адам ёкдур – Сен газапланып, олары душман элине берсең, душман олары есир эдип, якыну-узак юрда әкитсе,[+] 47олар хем есирлиге әкидилен юртларында ойланып тоба эдип, ялбарып: „Биз нәхаклык эдип, гүнә газандык, пислик этдик“ дийип,[+] 48өзлерини есир алан душманларының юрдунда пәк калплары ве җан-тенлери билен Саңа йүзленип, аталарына берен юрдуңа, Өз сайлан шәхериңе, Саңа ыбадат үчин гуран өйүме тарап бакып, дилег этселер,[+] 49шонда Сен Өз гөкдәки месгениңде оларың дилеглерини, налышларыны эшит-де, оларың дадына етиш. 50Саңа гаршы гүнә эден халкыңы хем-де оларың Саңа гаршы эден языкларыны багышла, есир аланларың олара рехимдарлык эдерлери ялы, Сен Өз халкыңа душманларының гөзүниң өңүнде рехимдарлык эт[+]. 51Чүнки олар Сениң демир печ кимин ловлаян Мүсүрден чыкаран халкыңдыр, Сениң мирасыңдыр[+]. 52Өз гулуң хем-де халкың Ысрайыл ислендик вагт Сени чагыранларында, Сен оларың налышларыны эшит. Гой, гөзлериң оларда болсун. 53Эй, Хөкмүрован Реб, Сен аталарымызы Мүсүрден чыкараныңда, гулуң Муса аркалы айдышың ялы, Өзүңе мирасдар этмек үчин дүнйәниң әхли халкларының арасындан ысрайыл халкыны Өз халкың хөкмүнде сайладың»[+].


Сүлейман дилегини соңлаяр

54Сүлейман Худая дилегини, ялбарышыны тамамландан соң, Реббиң гурбанлык сыпасының өңүнде эллерини гөге герип, дыза чөкен еринден турды[+]. 55Сүлейман дик дуруп, бүтин ысрайыл халкына батлы сес билен пата берип, шейле дийди: 56«Вада берши ялы, ысрайыл халкына парахатчылык берен Реббе алкыш болсун. Ол Өз гулы Муса аркалы берен ягшы вадаларының барыны берҗай этди[+]. 57Худайымыз Реб бизиң аталарымыз билен болшы ялы, бизиң биленем болсун, бизи хич хачан ташламасын, терк этмесин. 58Онуң ёлларындан йөрәримиз ялы, Онуң аталарымыза берен табшырыкларыны,[†] парзларыны[†] хем-де хөкүмлерини берҗай эдеримиз ялы, бизиң йүреклеримизи Өзүне тарап өвүрсин[+]. 59-60Гой, мениң Реббиң өңүнде диле гетирен сөзлерим Бейик Худая гиҗе-гүндиз якын болсун. Бейик Худай дүнйәниң әхли халкларының Реббиң Худайдыгыны, Ондан башга Худайың ёкдугыны билерлери ялы, Реб Өз гулуны, ысрайыл халкыны гүнделик зерур затлар билен үпҗүн этсин[+]. 61Шонуң үчин хем сиз Онуң парзларына боюн болуп, Онуң табшырыкларыны шу гүнки ялы берҗай эдип, Бейик Худайымыза ак йүрекден хызмат эдиң».


Ыбадатхана Реббе багыш эдилйәр

62[•]Онсоң патыша ве онуң янындакы бүтин ысрайыл халкы Реббиң хузурында гурбанлык бердилер. 63Сүлейман Реббе саламатлык гурбанлыгы хөкмүнде йигрими ики мүң өкүз, бир йүз йигрими мүң гоюн берди. Шейдип, патыша ве бүтин ысрайыл халкы Реббиң өйүниң ачылыш дабарасыны этдилер. 64Шол гүнүң өзүнде Сүлейман патыша Реббиң өйүниң өңүндәки ховлының ортасыны мукаддес этди. Патыша шол ерде якма гурбанлыкларыны,[†] галла садакасыны[†] ве саламатлык гурбанлыкларының ягларыны берди, чүнки Реббиң хузурындакы бүрүнч гурбанлык сыпасы якма гурбанлыгыны, галла садакасыны, саламатлык гурбанлыгының яг бөлеклерини тутардан гаты кичиди[+].

65Шейдип, Сүлейман ве бүтин ысрайыл халкы – улы мәхелле Лебохаматдан Мүсүр серхедине ченли болан аралыкда, Худайымыз Реббиң хузурында он дөрт гүнләп байрам этдилер[+]. 66Шундан соң Сүлейман халкы өйли-өйүне угратды. Олар патышаны ялкап, Реббиң Өз гулы Давуда, халкы ысрайыла гөркезен әхли ягшылыклары үчин шатланып, гөвнүхошлукда өйли-өйлерине гайтдылар.

#### 9-нҗы бап


Реб[†] ене Сүлеймана гөрүнйәр


(2 Йыл язгылары 7:12-22)

1-2[•]Сүлейман Реббиң өйүни, өз көшгүни хем-де гурмага мейил эден затларының барыны гуруп гутаранда, Реб Гибгонда гөрнүши[†] ялы, Сүлеймана икиленч гөрүнди[+]. 3Реб Сүлеймана шейле дийди: «Мен сениң эден дилегиңи, ялбарышыңы эшитдим. Сениң гуран бу өйүңи мукаддес[†] этдим. Маңа ол ерде эбедилик ыбадат эдилер. Мениң назарым ве йүрегим хемише шол ерде болар[+]. 4-5Эгер-де сен какаңың йөрейши ялы сап йүреклилик, догрулык билен Мениң ёлумдан йөрәп, табшыран әхли затларымы эдип, Мениң хөкүмлеримдир дүзгүнлерими берҗай этсең, „Сениң неслиңден Ысрайыла хөкүм сүрҗек адам кемлик этмез“ дийип, какаң Давуда вада бершим ялы, Ысрайылың үстүнден патышалыгыңы беркарар эдерин[+][+].

6-7Эмма сиз я-да сизиң огулларыңыз Мениң ызыма эермекден йүз дөндерсеңиз, өңүңизде гоян табшырыкларымы,[†] парзларымы[†] берҗай этмән, гидип башга худайлара[†] хызмат эдип, олара сежде этсеңиз, онда Мен ысрайыл халкыны өзлерине берен еримден махрум эдерин. Өзүме ыбадат эдилмеги үчин мукаддес эден бу өйүми рет эдерин. Ысрайыл[†] халкы бейлеки халклара геп хем гүлки болар[+]. 8Шу өй харабалыга өврүлер[*]. Онуң янындан гечйән хер бир киши оңа хайранлар галып, пышырдашып: „Реб нәме үчин бу юрды, бу өйи бейле терк этдикә?“ диер[+]. 9Онсоң әхли халклар: „Чүнки ысрайыл халкы ата-бабаларыны Мүсүр юрдундан чыкаран өзлериниң Худайы Ребден йүз дөндерип, башга худайлара тарап өврүлип, олара сежде этдилер, олара хызмат этдилер. Шонуң үчин хем Реб бу бетбагтчылыгы оларың башындан индерди“ диерлер».


Сүлейманың бейлеки эден ишлери


(2 Йыл язгылары 8:1-18)

10[•]Сүлейман ики өйи, ягны Реббиң өйи[†] билен өз көшгүни йигрими йылда гуруп гутарды[+]. 11Сур[†] патышасы Хирамың кедр хем-де серви агачларындан ве алтындан Сүлейман нәче ислесе берендиги үчин, Сүлейман патыша-да оңа Җелиле[†] велаятындан йигрими галаны берди. 12Хирам Сурдан Сүлейманың өзүне берен галаларыны гөрмәге гелди, йөне онуң ол галалара гөвни етмеди. 13Шонуң үчин хем ол: «Эй, доган, маңа берен галаларың дагы нәхили?» дийди. Шейдип, олары Кабул[*] дийип атландырдылар. Олар шу гүне ченли хем шейле атландырыляр. 14Хирам болса Сүлейман патыша ики йүз батман[*] алтын иберипди.

15Сүлейман патыша ишчилери топлап, Реббиң өйүни, өз көшгүни, Миллоны[†][*], Иерусалимиң[†] диварыны, Хасор, Мегидо, Гезер галаларыны тәзеден дикелтди[+]. 16Бу гала озал Мүсүр патышасы фараон[†] тарапындан басылып алнып, ода берлипди. Фараон галада яшаян кенганлары[†] гырып, оны инҗи хөкмүнде өз гызына – Сүлейманың аялына берипди[+]. 17-19Шундан соң Сүлейман Гезери, ашакы Бейтхороны, Багалаты,[†] Яхуда[†] чөллүгинде болан Тадморы, өзүниң әхли аммар галаларыны, сөвеш арабаларының сакланян галаларыны, сөвеш арабалы гошуның сакланян галаларыны тәзеден гурды. Мундан башга-да, Иерусалимде, Ливанда[†] хем-де өз голастындакы ерлериң әхлисинде гурмага мейил эден затларының барыны гурдурды[+][+]. 20Ысрайыл халкындан болмадык аморлар,[†] хетлер,[†] перизлер,[†] хивилер[†] хем-де ябуслар[†] энтек хем шол юртда яшаярдылар. 21Олар ысрайылларың бүтинлей ёк этмедик халкларының несиллеридир. Сүлейман олары гула өвүрди. Бу шу гүне ченли хем шейледир. 22Эмма Сүлейман ысрайыл халкыны гул этмеди. Олар Сүлейманың эсгерлери, көшк эмелдарлары, харбы серкерделери, яраг гөтериҗилери, сөвеш арабалы гошунының серкерделеридилер[+].

23Сүлейманың ишине баштутанлык эдйән ёлбашчылар-да ысрайыл огулларынданды. Олар бәш йүз элли адам болуп, агыр ишде ишлейән адамлара баштутанлык этдилер.

24Фараоның гызы Давут галасындан[†] чыкып, Сүлейманың өзи үчин гуран өйүне гелди. Соңра Сүлейман галаның гүндогар тарапыны тәзеден дикелтди[+].

25Сүлейман Реббе гуран гурбанлык сыпасында[†] йылда үч гезек якма гурбанлыкларыны,[†] саламатлык гурбанлыкларыны хөдүрләрди, Реббиң хузурында якымлы ыслы түтетги[†] якарды. Шейдип, ол Реббиң өйүни долы гуруп тамамлады.

26Сүлейман патыша Эдом юрдунда, Гызыл деңзиң[*] кенарында, Эйлатың голайында болан Эсёнгеберде гәмилер ясады[+]. 27Хирам өз эмелдарларыны Сүлейманың эмелдарлары билен биле деңзе белет болан гәмичилер билен иберди[+]. 28Олар Опыра гидип, ол ерден еди йүз он батман төвереги алтын алып, оны Сүлейман патыша гетирип бердилер[+].

#### 10-нҗы бап


Шеба меликеси Иерусалиме[†] гелйәр


(2 Йыл язгылары 9:1-12)

1[•]Шеба меликеси Сүлейманың Реббе гойян хорматының ат-овазасыны эшидип, оны кын соваллар билен сынамага Иерусалиме гелди[+]. 2Шеба меликеси уммасыз байлык, хошбой ыслы затлар, көп мукдардакы алтын ве гымматбаха дашлар йүкленен дүелер билен Иерусалиме гелди. Ол Сүлейманың янына гелип, йүрегине дүвен әхли соваллары сорады[+]. 3Сүлейман онуң әхли совалларына җогап берди. Патыша онуң екеҗе совалыны-да җогапсыз галдырмады. 4-5Шеба меликеси Сүлейманың пайхасыны, онуң гуран өйүни, сачагындакы нәз-ныгматлары, эмелдарларының яшаян ерлерини, хызматкәрлериниң хызматыны, оларың эгин-эшиклерини, онуң сакыларыны, Реббиң өйүнде берйән якма гурбанлыкларыны[†] гөренде, онуң бу затлара акылы хайран болды.

6-7Ол патыша шейле дийди: «Юрдумда ишлериң хакда, парасатың хакда эшиден сөзлерим догры[†] экен, йөне мен гелип, өз гөзлерим билен гөрйәнчәм, айдыланлара ынанмадым. Маңа онуң ярысыны хем айтмандырлар. Сениң пәхим-пайхасың, ровачлыгың мениң эшидишимден хас артык экен. 8Сениң халкың нәхили багтлы! Хемише хузурыңда болуп, пәхим-пайхасыңы эшидйән эмелдарларың нәхили багтлы! 9Сенден хошал болуп, сени ысрайыл[†] тагтында отурдан Худайың[†] Реббе алкыш болсун! Реб[†] Ысрайылы эбедилик сөенсоң, адалаты ве хакыкаты берҗай этмегиң үчин сени патыша этди»[+]. 10Онсоң Шеба меликеси Сүлейман патыша ики йүз батман[*] алтын, көп мукдарда атырлары ве гымматбаха дашлары берди. Сүлейман патыша Шеба меликесиниңки ялы шейле көп мукдардакы хошбой ыслы затлар хич берилмәнди.

11Хирамың Опырдан алтын гетирен гәмиси ол ерден көп мукдарда сандал агаҗыны ве гымматбаха дашлары хем гетирди[+]. 12Патыша сандал агаҗындан Реббиң өйүне, патышаның көшгүне сөелер, айдымчылар үчин лирадыр арфалар ясады; бейле сандал агаҗы шу гүне ченли гөрлүп-эшидилмәнди.

13Сүлейман патыша Шеба меликесине өз эчилен затларындан дашары онуң гөвнүниң ислән задыны берди. Шейдип, Шеба меликеси эмелдарлары билен өз юрдуна доланды.


Сүлейманың байлыклары


(2 Йыл язгылары 9:13-28)

14-15[•]Сүлеймана бир йылда гелен алтының аграмы алыш-бериш эдйән адамлардан, сөвдагәрлериң сөвдасындан, әхли арап шаларындан, юрдуң хәкимлеринден гелен алтындан дашары бир мүң бир йүз отуз батмандан говракды[*]. 16Сүлейман патыша дөвме алтындан ики йүз саны улы галкан ясады. Хер бир улы галкана, он еди гадак[*] алтын сарп эдилди. 17Ол дөвме алтындан үч йүз галкан ясады; хер галкана дөрт ярым гадак[*] алтын сарп эдилди. Патыша булары «Ливан[†] җеңңели» атлы көшгүнде гойды[+]. 18Патыша тагтыны пилиң сүңки билен хашамлап, сап алтына гаплады. 19Тагтың алты басганчагы барды, арка тарапдан тагтың депеси тегелекди, күрсиниң ики тарапында хем тирсекликлер, тирсекликлериң гапдалында-да ики ёлбарс дурды. 20Алты басганчагың хер тарапында бир ёлбарс, җеми он ики ёлбарс дурды. Бейле зат энтек асла хич бир юртда ясалманды. 21Сүлейманың гап-гачларының барысы алтынданды. Онуң «Ливан җеңңели» атлы көшгүниң әхли гап-гачлары-да сап алтынданды. Күмүшден хич зат ёкды, себәби күмүш Сүлейманың дөврүнде хич затча гөрүлмейәрди[+]. 22Чүнки Сүлейманың Хирамың гәмилери билен бирликде деңизде гәмилери барды. Деңиз гәмилери үч йылда бир гезек гелип, алтын, күмүш, пил дишини, маймынлары ве тавуслары гетирердилер[+].

23Шейдип, Сүлейман патыша байлыкда, пәхим-пайхасда ер йүзүндәки әхли патышалардан өңе гечди[+]. 24Худайың Сүлейманың йүрегине салан пайхасыны эшитмек үчин бүтин дүнйә онуң дидарына зарды[+]. 25Сүлейманың янына гелен хер кес йылың-йылына күмүшдир алтын энҗамлардан, эгин-эшиклерден, яраглардан, атырлардан, атлардыр гатырлардан ыбарат болан совгатларыны гетирйәрди.

26Сүлейман сөвеш арабалары билен арабалы эсгерлери топлады; онуң бир мүң дөрт йүз сөвеш арабасы, он ики мүң сөвеш арабалы эсгерлери[*] барды. Сүлейман оларың бирнәчесини өз янында Иерусалимде, галанларыны болса сөвеш арабаларының сакланян галаларында ерлешдирди[+]. 27Сүлейман Иерусалимде күмши дашлар билен дең этди, кедр агаҗыны болса гүнбатар байырлыкда гөгерйән ябаны инҗир агаҗы кимин көпелтди. 28Сүлейманың атлары Мүсүрден ве Кеведен гетирилди; патышаның тәҗирлери олары Кеведен белли бир баха сатын алдылар[+]. 29Бир сөвеш арабасы он еди гадак[*] төвереги күмше, бир ат болса дөрт гадакдан говрак күмше сатын алнып, олар Мүсүрден гетирилйәрди. Шейдип, бу сөвеш арабалары ве атлар Сүлейманың тәҗирлериниң үсти билен бүтин хетлериң[†] ве Сирияның шаларына сатылярды.

#### 11‑нҗи бап


Сүлейман Ребден йүз өвүрйәр

1Сүлейман фараоның[†] гызындан башга-да моваплардан,[†] аммонлардан,[†] эдомлардан, сидонлылардан,[†] хетлерден[†] биртопар кесеки аяллара ашык болды. 2Реб[†] ысрайыл[†] огулларына: «Сиз кесеки миллетлерден[†] гыз алшып-беришмәң, чүнки олар хөкман сизи өз худайларына[†] сежде этдирерлер» дийип айдан миллетлериндендилер. Эмма Сүлейман муңа гарамаздан шу аяллара өйленди[+]. 3Онуң еди йүз ша аялы, үч йүз гырнак аялы барды. Аяллары онуң йүрегини аздырдылар. 4Сүлейманың гаррылык чагында аяллары онуң йүрегини кесеки худайлара тарап өвүрдилер. Сүлейман какасы Давут ялы Худайы Реббе вепалы болмады[+]. 5Сүлейман сидонлыларың худайы Ашторета,[†] аммонларың неҗис худайы Милкома[*] сежде этди[+]. 6Сүлейман Реббиң назарында йигренҗи ишлери эдип, какасы Давудың болшы ялы Реббе вепалы болмады. 7Соңра Сүлейман Иерусалимиң[†] гүндогарындакы дагда Мовабың неҗис буты Кемош[†] ве аммонларың худайы Молек[†] үчин сеждегәх[†] гурды[+]. 8Ол шейле хем өз худайларына якымлы ыслы түтетги[†] якып, олара гурбанлык берер ялы, әхли кесеки аяллары үчин хем сеждегәхлер гурды.

9-10Реббиң Сүлеймана гаты гахары гелди. Сүлейман өзүне ики гезек гөрнүп, башга худайларың ызына эерме дийип табшырык[†] берен Ысрайыл Худайы Реббиң табшырыгыны берҗай этмән, Ондан йүз дөндерипди[+][+]. 11Шонуң үчин хем Реб Сүлеймана шейле дийди: «Сениң Мениң билен эден әхтиңи билгешлейин бозуп, Мениң саңа табшыран парзларымы[†] сакламандыгың үчин, Мен патышалыгы хөкман сениң элиңден алып, оны көшк эмелдарларыңың бирине берерин[+]. 12Эмма сениң какаң Давудың хатырасы үчин Мен муны сениң гүнлериңде этмерин; патышалыгы сениң оглуңың элинден аларын. 13Мен бүтин патышалыгы сениң элиңден алман, гулум Давудың хем-де Өз сайлан шәхерим Иерусалимиң хатырасы үчин, диңе бир тирәни сениң оглуңа берерин»[+].


Сүлейманың душманлары

14Соңра Реб эдомлы Хадады Сүлеймана душман этди. Ол Эдомда патыша неслинденди. 15-16Чүнки Давут Эдомдака, гошунбашы Ёвап өлдүриленлери җайламага гидип, Эдомдакы эркеклериң әхлисини гырыпды. Ёвап ве бүтин ысрайыллар Эдомдакы эркеклериң әхлисини гырянчалар, алты айлап шол ерде галыпдылар[+]. 17Эмма Хадат какасының эмелдарлары болан бирнәче эдомлылар билен гачып, Мүсүре гидипди; Хадат ол вагтлар яш огланды. 18Олар Мидяндан чыкып, Парана гелдилер, Парандан хем янларына бирнәче адам алып, Мүсүре, Мүсүр патышасы фараоның янына бардылар. Патыша Хадада яшамага җай ве меллек ер берип, оны азык билен үпҗүн этди[+]. 19Хадат фараоның мәхрини газанды; ол өз аялының гыз доганыны, ягны мелике Тахпенейсиң гыз доганыны Хадада аяллыга берди. 20Ол Хадада огул догруп берип, онуң адына Генубат дакдылар. Тахпенейс Генубаты фараоның өйүнде тербиеледи. Генубат онуң огулларының арасында өсүп улалды. 21Хадат Мүсүрдекә, Давудың ата-бабаларына говшандыгы хем-де Ёвап гошунбашының өлүми барада эшиденде, ол фараона шейле дийди: «Маңа өз юрдума доланмага ругсат бер». 22Фараон ондан: «Юрдуңа гитмекчи болар ялы, мениң янымда нәме кемиң бар?» дийип сорады. Ол: «Кем задым ёк, йөне маңа хөкман гитмәге ругсат бер» дийип җогап берди.

23Җенабы Соба патышасы Хададгезерден гачып гиден Эляданың оглы Резоны хем Худай Сүлеймана душман этди[+]. 24Давут собалылары өлдүренде, Резон янына адам йыгнап, бир лешгере баш болды. Олар Дамаска барып, шол ерде месген тутдулар, онуң адамлары Резоны Дамаскда патыша этдилер[+]. 25Хададың яманлык эдиши ялы, Сүлейманың бүтин өмрүне Резон Ысрайыла душман болуп, Ысрайылы йигренди хем-де Сирия хөкмүрованлык этди.


Реббиң Яробгама берен вадасы

26Сүлейманың эмелдарларының бири болан Середадан эфрайымлы Небадың оглы Яробгам патыша гаршы чыкды. Онуң эҗеси Серуга атлы бир дул хатынды. 27Онуң патыша гаршы эл галдырмагының себәби шейледи: Сүлейман Миллоны[†] тәзеден дикелдип, какасы Давут галасының[†] диварларының йыкылан ерлерини абатлады[+]. 28Яробгам башарҗаң адамды, бу яш йигидиң иш башарҗаңлыгыны гөрен Сүлейман оны манаша ве эфрайым тирелерине дегишли болан меҗбуры ишдәкилериң үстүнден баштутан эдип гойды. 29Бир гүн Яробгам Иерусалимден чыкып барярка, ёлда оңа шилолы Ахыя пыгамбер[†] габат гелди. Ахыя тәзе эшиклер гейипди. Чола ерде оларың икисинден башга адам ёкды[+]. 30Ахыя эгниндәки тәзе эшигини чыкарды-да, йыртып он ики бөлеге бөлди[+]. 31-33Соңра Яробгама шейле дийди: «Он бөлегини өзүң үчин ал, чүнки Ысрайыл Худайы Реб шейле диййәр: „Мен патышалыгы хөкман Сүлейманың элинден алып, он тирәни саңа берерин, йөне гулум Давудың хатырасы үчин хем-де Ысрайылың бүтин тирелеринден сайлап алан шәхерим Иерусалимиң хатырасы үчин диңе бир тире Сүлейманыңкы болар. Чүнки ол Мени терк эдип, сидонлыларың худайы Ашторета, Мовабың худайы Кемоша, аммонларың худайы Милкома сежде этди. Сүлейман какасы Давудың ызыны тутмады. Ол Мениң назарымда нәхак ишлери эдип, парзларымы, хөкүмлерими берҗай этмеди, ёлларымдан йөремеди[+][+]. 34Муңа гарамаздан, Мен бүтин патышалыгы онуң элинден алмарын. Мениң табшырыкларымы, парзларымы берҗай эден, Өз сайлан гулум Давудың хатырасы үчин, Мен Сүлейманы өмрүниң ахырына ченли патыша эдерин. 35Эмма патышалыгы Давудың оглуның элинден алып, оны он тире билен саңа берерин. 36Маңа ыбадат эдилмеги үчин, Өз сайлан шәхерим Иерусалимде гулум Давудың неслинден бири хемишелик патышалык эдер ялы бир тирәни Сүлейманың оглуна берерин[+]. 37Мен сени Ысрайыла патыша эдерин ве сен Ысрайыла гөвнүңиң ислейшине гөрә патышалык эдерсиң. 38Гулум Давудың эдиши ялы, парзларымы, табшырыкларымы берҗай эдип, Маңа гулак гоюп, ёлларымдан йөрәп, Мениң назарымда догры[†] ишлери этсең, Мен хемише сениң билен боларын. Мен сени Ысрайыла патыша эдерин ве эдил Давудың несиллерини патыша эдишим ялы, сенден соң сениң несиллериңи хем патыша эдерин[+]. 39Сүлейманың гүнәлери үчин Мен Давудың несиллерине җеза берерин, йөне бу хемишелик болмаз“». 40Шонуң үчин хем Сүлейман Яробгамы өлдүрмәге сынанышды, йөне Яробгам Мүсүре, Мүсүр патышасы Шишагың янына гачып барып, Сүлейман дүнйәден өтйәнчә, шол ерде болды[+].


Сүлейманың өлүми


(2 Йыл язгылары 10:1-19)

41[•]Сүлейманың әхли галан ве эден ишлери хем-де акыл-пайхасы барада «Сүлейманың ишлери» диен китапда языландыр. 42Сүлейман Иерусалимде бүтин Ысрайыла кырк йыл патышалык этди. 43Сүлейман ата-бабаларына говушды. Ол какасы Давудың галасында җайланды. Онуң ерине оглы Рехабгам патыша болды.

#### 12‑нҗи бап


Демиргазык тирелериниң гозгалаңы


(2 Йыл язгылары 10:1-19)

1[•]Рехабгам Шекеме гитди. Бүтин ысрайыл[†] халкы Рехабгамы патыша этҗек болуп, Шекеме гелипди[+]. 2Небадың оглы Яробгам шол вагт Сүлеймандан гачып, Мүсүрде яшаярды. Ол Рехабгам барадакы хабары эшиденден соң, Мүсүрден гайдып гелди[+]. 3Тутуш ысрайыл җемагаты Яробгамы чагырдып алып, онуң билен биле Рехабгамың янына гелип, оңа: 4«Какаң бизе агыр зулум этди. Инди сен какаңың бизе эден агыр зулумыны еңлет ве бизе салан салгыдыны азалт, шонда биз саңа гуллук эдерис» дийдилер[+]. 5Рехабгам ысрайыл халкына: «Гидиң-де, ене-де үч гүнден мениң яныма доланып гелиң» дийди. Шейдип, олар гитдилер.

6Онсоң Рехабгам патыша какасы Сүлейманың дири махалында онуң хызматында дуран яшулулар[†] билен геңешип, олардан: «Бу халка нәхили җогап бермеги маңа маслахат берйәрсиңиз?» дийип сорады. 7Яшулулар оңа: «Эгер сен шу гүн бу халка ягшы хызмат эдип, олардан ягшы сөзүңи гайгырмасаң, олар саңа бакы хызмат эдерлер» дийип җогап бердилер. 8Эмма Рехабгам яшулуларың берен маслахатыны әсгермән, өзи билен биле өсүп улалан, хузурында хызмат эдйән яш йигитлер билен геңешди. 9Рехабгам яш йигитлерден: «Сиз: „Сен какаңың бизе эден агыр зулумыны еңлет“ диййән бу халка нәхили җогап бермеги маңа маслахат берйәрсиңиз?» дийди. 10Онуң билен биле өсүп улалан яш йигитлер оңа: «Саңа „Какаңың бизе эден агыр зулумыны еңлет“ диййән бу халка өз күлем бармагың какаңың билинден ёгындыгыны айт. 11Какам сизе агыр зулум эден болса, мен сизе эдилен зулумы хас-да артдырарын; какам сизи чырпы билен җезаландыран болса, мен сизи гамчы билен җезаландырарын дий» дийдилер.

12Шейдип, патышаның: «Мениң яныма ене-де үч гүнден доланып гелиң» дийши ялы, Яробгам билен бүтин халк үчүнҗи гүн Рехабгамың янына гелдилер. 13Патыша халка рехимсизлик билен җогап берди. Ол яшулуларың өзүне берен маслахатыны рет этди[+]. 14Рехабгам яш йигитлериң берен маслахатына эерип, Яробгама ве ысрайыл халкына шейле җогап берди: «Какам сизе агыр зулум эден болса, мен сизе эдилен зулумы хас-да артдырарын. Какам сизи чырпы билен җезаландыран болса, мен сизи гамчы билен җезаландырарын». 15Шейдип, патыша халкы диңлемеди. Бу вака Реббиң шилолы Ахыя аркалы Небадың оглы Яробгам барада айдан сөзүниң амала ашмагы үчин Реб[†] тарапындан шейле тамамланыпды[+].

16Патышаның өзлерини диңлемеҗегини билен ысрайыл халкы оңа: «Бизиң Давут билен нәме шәриклигимиз бар? Йышайың оглунда мирасымыз[†] ёкдур. Эй, ысрайыллар, өйли-өйүңизе гайдың! Эй, Давудың несли, сен өз өйүңе серет!»

Шейдип, ысрайыллар өз өйлерине доландылар[+]. 17Эмма Рехабгам диңе Яхуда[†] шәхерлеринде яшаян ысрайыллара патышалык этди. 18Рехабгам патыша гулларың баштутаны Адорамы[*] Ысрайыла иберенде, ысрайыл халкы оны дашлап өлдүрди. Рехабгам патыша Иерусалиме[†] гачмак үчин, ховлукмачлык билен өз ат арабасына мүнди[+]. 19Шейдип, Демиргазык ысрайыл тирелери шу гүне ченли Давудың несиллерине гаршы питне турзуп гелйәрлер.

20Яробгамың гайдып гелендигини эшиден бүтин ысрайыл халкы онуң янына адам ёллап, оны йыгнанышыга чагырып, тутуш Ысрайыла патыша этдилер. Яхуда тиресинден башга Давудың несиллериниң ызына дүшен болмады[+].


Шемагя пыгамберлик[†] эдйәр


(2 Йыл язгылары 11:1-4)

21Рехабгам Иерусалиме гелди. Демиргазык ысрайыл тирелерине гаршы уршуп, патышалыгы Сүлейманың оглы Рехабгама гайтарып бермек үчин, бүтин яхуда хем-де бенямин тирелеринден йүз сегсен мүң сайлама уршуҗылар топлады. 22Эмма Худайың[†] адамы Шемагя Худайың шу сөзи аян болды:[+] 23«Сүлейманың оглы, Яхуданың патышасы Рехабгама, бүтин яхуда хем-де бенямин тирелерине хем-де галан халка 24Реб шейле диййәр дий: „Сиз доганларыңыз болан ысрайыл халкының гаршысына урушмаң. Хер кес өз өйүне гайтсын, чүнки бу болан вака Мендендир“». Олар Реббиң сөзүне гулак асып, Онуң айдышы ялы өйлерине гитдилер.


Яробгам Худайдан йүз өвүрйәр

25Онсоң Яробгам Эфрайым даглык юрдунда Шекем галасыны бина эдип, шол ерде месген тутды. Соңра ол Шекемден гидип, Пенувалы бина этди[+]. 26Онсоң Яробгам өз ичинден шейле дийди: «Инди патышалык ене-де Давудың несиллерине гайдып гелер. 27Эгер бу халк Реббиң өйүнде гурбанлык бермек үчин Иерусалиме гитмегини довам этдирсе, онда оларың йүреги өз җенабы, Яхуда патышасы Рехабгама тарап өврүлер. Олар мени өлдүрип, Рехабгамың янына өврүлип барарлар»[+]. 28Шейдип, патыша пикирини җемләп, ики саны алтын гөле ясап, халка йүзленип, шейле дийди: «Иерусалиме шу вагта ченли гатнаныңыз бесдир. Эй, ысрайыллар, сизи Мүсүрден чыкаран худайларыңыз шулардыр»[+]. 29Ол алтын гөләниң бирини Бейтелде, бейлекисини хем Данда гойды. 30Шейдип, халк гүнә этди. Халк сежде этмек үчин Бейтелдәки ве[*] Дандакы алтын гөләниң янына узак ере гитдилер. 31Яробгам шейле хем сеждегәхлер[†] гуруп, левилерден[†] болмадык адамлардан руханылар[†] белледи.

32Яробгам секизинҗи айың он бәшине Яхудадакы гечирилен байрам ялы байрам эдип, гурбанлык сыпасында[†] гурбанлык берди. Ол өз ясан гөлелерине гурбанлыклар[†] хөдүр этмек үчин, Бейтелде хем шейле этди. Онсоң ол Бейтелде өз гуран сеждегәхлерине руханылар белледи. 33Яробгам өз сайлан айы болан секизинҗи айың он бәшине Бейтелде дикен гурбанлык сыпасының янына гитди. Ол ысрайыл халкы үчин байрам эдип, якымлы ыслы түтетги[†] якмак үчин гурбанлык сыпаның янына гелди.

#### 13‑нҗи бап


Яхудалы[†] Худайың[†] адамы

1Яробгам гурбанлык сыпасының[†] янында якымлы ыслы түтетги[†] якҗак болуп дурка, Реббиң табшырыгы боюнча Худайың адамы Яхудадан Бейтеле гелди[+]. 2Яңкы Худайың адамы Реббиң табшырыгы боюнча гурбанлык сыпасына гыгырып шейле дийди: «Эй, гурбанлык сыпасы, Реб[†] шейле диййәр: „Ине, Давудың неслинден бир огул дүнйә инер, онуң ады Ёшыя болар. Ёшыя сеждегәхлерде[†] якымлы ыслы түтетги якян руханыларың[†] өзлерини сениң үстүңде гурбанлык эдер. Үстүңде ынсанларың сүңклери якылар“»[+]. 3Худайың адамы шол гүн бир аламат берип, шейле дийди: «Реббиң айдан аламаты шудур: „Бу гурбанлык сыпасы чым-пытрак болуп, үстүндәки күл думлы-душа пытрар“». 4Онуң Бейтелдәки гурбанлык сыпасына гыгырып айдан сөзүни Яробгам эшитди ве гурбанлык сыпасының янындан элини узадып: «Оны тутуң!» дийди. Яробгамың Худайың адамына гаршы узадан эли шол бада ысмаз болуп, ол элини ызына чекип билмеди. 5Худайың адамының Реббиң табшырыгы боюнча гөркезен аламатына гөрә, гурбанлык сыпасы чым-пытрак болуп, үстүндәки күл думлы-душа пытрады. 6Патыша оңа: «Худайың Ребден маңа рехим этмегини сорап, элимиң гутулмагы үчин дилег эдәй» дийди. Шейдип, Худайың адамы Яробгамың элиниң гутулмагы үчин Реббе дилег этди. Онсоң патышаның эли гутулып, өңки халына гелди[+]. 7Патыша Худайың адамына шейле дийди: «Мениң билен өе гел-де нахарлан. Маңа эден ягшылыгың үчин мен саңа сылаг берҗек». 8Эмма Худайың адамы патыша: «Маңа патышалыгың ярысыны берсеңем, мен сениң билен гитмерин. Бу ерде чөрек ийип, сув-да ичмерин[+]. 9Чүнки Реб маңа: „Ол ерде чөрек ийме, сув ичме, гиден ёлуңдан ызыңа гайтма“ дийип табшырды» дийип җогап берди. 10Шейдип, ол ызына Бейтеле гелен ёлундан гитмән, башга ёл билен гайтды.

11Бейтелде бир гарры пыгамбер[†] яшаярды. Онуң огулларындан бири гелип, Худайың адамының шол гүн Бейтелде эден әхли ишлерини оңа гүррүң берди. Олар онуң патыша диенлериниң барыны какаларына айдып бердилер. 12Какалары олардан: «Ол хайсы ёлдан гитди?» дийип сорады. Онуң огуллары Яхудадан гелен Худайың адамының хайсы ёлдан гидендигини какаларына гөркездилер. 13-14Онсоң пыгамбер огулларына: «Маңа эшегими гаңңалап бериң» дийди. Олар оңа эшегини гаңңалап бердилер. Пыгамбер эшегине мүнүп, Худайың адамының ызындан гидип, оны тапды. Ол дуб агаҗының ашагында отырды. Пыгамбер ондан: «Сен Яхудадан гелен Худайың адамымы?» дийип сорады. Ол хем: «Хава, мен шол» дийип җогап берди. 15Ол Худайың адамына: «Йөр, өе гидели, шол ерде нахарланай» дийди. 16Эмма Худайың адамы: «Мен сениң билен ызыма, өйүңе гидип билмен; мен бу ерде сениң билен чөрегем ийҗек дәл, сувам ичҗек дәл. 17Чүнки Реб маңа: „Ол ерде чөрек ийме, сув ичме, гиден ёлуңдан ызыңа гайтма“ дийип табшырды» дийди. 18Онсоң ол пыгамбер Худайың адамына шейле дийди: «Мен хем сениң ялы бир пыгамбердирин. Реббиң табшырыгы боюнча бир перишде[†] маңа: „Ол чөрек ийип, сув ичер ялы оны ызына өвүр-де, өзүң билен биле өйүңе алып гайт“ дийди». Ол Худайың адамыны алдаярды. 19Онсоң Худайың адамы онуң билен ызына гайтды ве онуң өйүне гелип, чөрек эдинди, сув ичди.

20Олар сачак башында отыркалар, оны ызына алып гайдан пыгамбере Реббиң шу сөзи аян болды. 21-22Ол Яхудадан гелен Худайың адамына Реб шейле диййәр дийди: «Реббиң сөзүни диңлемән, Худайың Реббиң өзүңе берен табшырыкларыны[†] сакламадың. Ызыңа гайдып, чөрек эдинме, сув ичме дийлен ерден ийип-ичендигиң үчин ата-бабаларыңың мазарында җайланмарсың». 23Худайың адамы ийип-ичип боландан соң, оңа өзүни ызына алып гайдан пыгамбериң эшегини гаңңалап бердилер. 24Худайың адамы гидип барярка, оңа ёлда бир ёлбарс душуп, оны өлдүрди. Онуң җеседи ёлуң үстүнде ятырды, эшек-де, ёлбарс-да онуң гапдалында дурды[+]. 25Адамлар гечип баряркалар, ёлда ятан җеседи хем-де җеседиң гапдалында дуран ёлбарсы гөрдүлер. Онсоң олар яңкы гарры пыгамбериң яшаян галасына гелип, бу барада адамлара гүррүң бердилер.

26Худайың адамыны ёлдан ызына өврен бу пыгамбер болан ваканы эшиденинде: «Ол Реббиң сөзүне гулак асмадык Худайың адамыдыр; Реб айдан сөзүне гөрә, оны арслана берип, арслан хем оны парчалап өлдүрен болмалы» дийди. 27Онсоң ол огулларына: «Маңа эшеги гаңңалап бериң» дийди. Олар оңа эшеги гаңңалап бердилер. 28Ол пыгамбер гидип, Худайың адамының ёлда ятан җеседини тапды. Эшек ве ёлбарс җеседиң гапдалында дуран экен. Ёлбарс Худайың адамының җеседини иймәндир, эшеги-де парчаламандыр. 29Ол пыгамбер Худайың адамының җеседини гөтерип, өз эшегиниң үстүне йүкледи-де, оны ызына алып гайтды. Ол яс тутуп, оны җайламак үчин гала гелди. 30Пыгамбер җеседи өз мазарлыгында гоюп: «Вах доган, доган!» дийип, огуллары билен Худайың адамының ясыны тутды. 31-32Ол Худайың адамыны җайлап боландан соң, огулларына шейле дийди: «Мен өленимде, мени шу пыгамбериң җайланан мазарында җайлаң, мениң сүңклерими онуң сүңклериниң янында гоюң. Чүнки онуң Бейтелдәки гурбанлык сыпасы барада ве Самарияның[†] галаларындакы әхли сеждегәхлер барада Реббиң табшырыгы боюнча гыгырып җар эден затларының бары хөкман амала ашар».

33Бу вакадан соң хем Яробгам өзүниң пис ишлеринден эл чекмеди. Ол ене-де сеждегәхлерде әхли халкларың арасындан руханылар белледи. Руханы болмага ислег билдиренлериң барыны руханылыга белледи. 34Бу гүнә иш Яробгамың несиллериниң ер йүзүнден тутушлыгына ёк болмагына гетирди[+].

#### 14‑нҗи бап


Яробгамың оглы өлйәр

1Шол вагтларда Яробгамың оглы Абыя сыркавлады. 2Яробгам өз аялына шейле дийди: «Бар, Яробгамың аялыдыгың билинмез ялы башга гейиме гир-де, Шило гит, чүнки Ахыя пыгамбер[†] шол ердедир. Ол мениң бу халка патыша болҗагымы айдыпды[+]. 3Элиңе он чөрек, күлчелер, бир голча-да бал алып, онуң янына гит; ол саңа оглумыза нәме болҗагыны айдып берер»[+].

4Яробгамың аялы шейле-де этди. Ол Шило гидип, Ахыяның өйүне барды. Ахыя көрди, чүнки гоҗалыкдан яңа онуң гөзлери чөңңелипди. 5Онсоң Реб[†] Ахыя: «Яробгамың аялы сыркав оглы хакда сорамага гелер» дийди. Реб Ахыя Яробгамың аялына нәме җогап бермелидигини айтды.

Ол геленде, нәтаныш аял болуп гелди. 6Эмма ол аял гапыдан гирип гелйәркә, Ахыя онуң аяк сесини эшидип: «Эй, Яробгамың аялы, ичери гирибер. Сен нәме үчин нәтаныш аял болан болярсың? Менде сениң үчин гаты эрбет хабар бар. 7Гит-де, Яробгама Ысрайыл[†] Худайы[†] Реб шейле диййәр дий: „Мен сени халкың арасындан сайлап, халкым Ысрайылың үстүнден патышалыга белледим[+]. 8Патышалыгы Давудың неслинден алып, саңа бердим. Эмма сен Мениң табшырыкларымы[†] берҗай эдип, Мениң назарымда догры[†] ишлери эдип, бүтин калбы билен Маңа вепалы болан гулум Давут ялы болмадың[+]. 9Гайтам, сен өзүңден өңки патышаларың барындан бетер пислик этдиң. Сен гуйма алтын гөле бутларыны ясап, олара сежде эдип, Мениң гахарымы гетирдиң ве Менден йүз өвүрдиң[+]. 10Шонуң үчин хем Мен Яробгамың несиллериниң башындан бетбагтчылык индерерин. Исле азат болсун, исле гул, пархы ёк, Яробгамың неслинден болан Ысрайылдакы хер бир эркеги бүтинлей ёк эдерин. Дерсиң сырылып-сүпүрилип ташланышы ялы, Мен Яробгамың несиллериниң барыны иң соңкусына ченли бүтинлей ёк эдерин[+]. 11Яробгамың несиллериниң галада өленлерини итлер, дүзде өленлерини гушлар иер, чүнки Реб шейле дийди“[+]. 12Инди сен тур-да, өйүңе гит. Сен гала аяк басан бадыңа, оглуң өлер. 13Бүтин ысрайыл халкы онуң ясыны тутуп, оны җайлар. Яробгамың машгаласындан диңе шу оглан дәбе гөрә җайланар. Чүнки Яробгамың неслинден диңе шу оглан Ысрайыл Худайы Реббиң гөвнүнден турды[+]. 14Реб Өзи үчин Ысрайылың үстүнден бир патыша гояр. Ол Яробгамың неслини хут шу гүн, эдил шу пурсатда ёк эдер[+].

15Реб Ысрайыла җеза берер. Ол ысрайыл халкыны сувуң башында ыранян гамыш кимин сарсдырар. Реб ысрайыллары оларың ата-бабаларына берен говы юрдундан чыкарып, олары Евфрат дерясының аңры тарапына даргадар, чүнки олар Ашера[†] бутларыны ясап, Реббиң гахарыны гетирдилер[+]. 16Яробгамың өз эден хем-де Ысрайыла этдирен гүнәлери зерарлы, Реб Ысрайылы терк эдер».

17Соңра Яробгамың аялы ызына гайтды. Ол Тирса гелип, өйүниң ишигине етен бадына, онуң чагасы ёгалды. 18Бүтин ысрайыл халкы чаганы җайлап, онуң ясыны тутдулар. Шейдип, Реббиң Өз гулы Ахыя пыгамбер аркалы айдан сөзи амала ашды.


Яробгамың өлүми

19Яробгамың галан ишлери, онуң эден сөвешлери ве нәхили патышалык эдендиги барада ысрайыл патышаларының йыл язгыларында языландыр[+]. 20Яробгам йигрими ики йыл патышалык этди. Ол ата-бабаларына говушды. Онуң ерине оглы Надап патыша болды.


Яхуда[†] патышасы Рехабгам


(2 Йыл язгылары 11:5–12:15)

21[•]Сүлейманың оглы Рехабгам Яхудада патышалык этди. Рехабгам патыша боланда кырк бир яшындады; ол Реббиң Өзүне ыбадат эдилмеги үчин Ысрайылың бүтин тирелеринден сайлан шәхери Иерусалимде[†] он еди йыл патышалык этди. Эҗеси аммонлы болуп, онуң ады Нагамады. 22Яхуда халкы Реббиң назарында йигренҗи ишлери эдип, ата-бабаларының эден гүнәлеринден-де хас бетер гүнә этдилер. Олар Реббиң габанҗаңлыгыны оярдылар. 23Чүнки олар хем хер бир бейик байырда, гүр япраклы хер бир агаҗың астында өзлерине сеждегәхлери,[†] дикме дашларыны хем-де Ашера бутларыны гурдулар. 24Шейле хем юртдакы сеждегәхлериң азгын эркеклери барды. Олар Реббиң ысрайылларың өңүнден ковуп чыкаран миллетлериниң[†] неҗис ишлерини этдилер[+].

25Рехабгамың патышалыгының бәшинҗи йылында Мүсүр патышасы Шишак Иерусалиме хүҗүм этди[+]. 26Ол Реббиң өйүндәки хазыналарың, патышаның көшгүндәки хазыналарың барыны талады. Ол Сүлейманың алтындан ясадан әхли галканларыны хем алып гитди[+]. 27Рехабгам патыша болса оларың дерегине бүрүнчден галканлар ясадып, олары патышаның көшгүниң гапысыны саклаян гаравулларың баштутанларының элине берди. 28Патыша хер сапар Реббиң өйүне гиденде, гаравуллар олары гөтерип гетирип, соңра ене ызына гаравулхана әкидйәрдилер.

29Рехабгамың галан ишлери ве әхли эден ишлери барада Яхуда патышаларының йыл язгыларында языландыр. 30Рехабгам билен Яробгамың арасында хемише уруш болды. 31Рехабгам ата-бабаларына говушды. Ол ата-бабаларының янында, Давут галасында[†] җайланды. Онуң эҗеси аммонлы болуп, ады Нагамады. Рехабгамың ерине оглы Абыям патыша болды.

#### 15‑нҗи бап


Яхуда[†] патышасы Абыям


(2 Йыл язгылары 13:1–14:1)

1[•]Небадың оглы Яробгамың патышалыгының секизинҗи йылында Абыям Яхуда патыша болды. 2Абыям Иерусалимде[†] үч йыл патышалык этди; онуң эҗесиниң ады Магакады. Ол Абышаломың гызыды. 3Абыям хем какасының эден гүнәлерини гайталады. Ол атасы Давут ялы Реббе вепалы болмады[+]. 4Муңа гарамаздан, онуң Худайы[†] Реб[†] Иерусалими кувватландырмак үчин, Абыям өленден соң орнуна патыша болар ялы, оңа бир огул берди. Худай Реб муны Давудың хатырасы үчин этди[+]. 5Чүнки Давут диңе хетли Урыя эден яманлыгындан башга бүтин өмрүне Худайың назарында догры[†] ишлери этди. Ол Реббиң өзүне берен табшырыкларының[†] барыны өмүрбойы берҗай этди[+]. 6Рехабгам билен Яробгамың арасында башлан уруш Абыямың өмрүниң ахырына ченли довам этди. 7Абыямың галан ишлери ве әхли эден ишлери Яхуда патышаларының йыл язгыларында языландыр. 8Абыям ата-бабаларына говушды. Ол Давут галасында[†] җайланды. Онсоң онуң ерине оглы Аса патыша болды.


Яхуда патышасы Аса


(2 Йыл язгылары 15:16–16:6)

9[•]Ысрайыл[†] патышасы Яробгамың патышалыгының йигриминҗи йылында Аса Яхуда патыша болды. 10Аса Иерусалимде кырк бир йыл патышалык этди; онуң энесиниң ады Магакады. Ол Абышаломың гызыды. 11Аса атасы Давут ялы Реббиң назарында догры ишлери этди. 12Аса сеждегәхлериң[†] азгын эркеклерини юртдан чыкарып, өз ата-бабаларының ясан әхли бутларыны ёк этди[+]. 13Аса патыша хатда эҗеси Магаканы меликеликден махрум этди, чүнки ол Ашера[†] үчин йигренҗи бут[†] ясапды. Аса Ашера бутуны кесип, Кидрон дересинде якды[+]. 14Эмма Ысрайылдакы сеждегәхлер ёк эдилмәнди. Муңа гарамаздан, Асаның йүреги бүтин өмрүнде Реббе вепалы болды. 15Ол какасының хем-де өзүниң айдан садакаларыны,[†] ягны күмши, алтыны ве гап-гачлары Реббиң өйүне гетирди[+].

16Аса билен ысрайыл патышасы Багша бүтин өмүрлерине уруш этдилер. 17Ысрайыл патышасы Багша Яхуданың үстүне чозды. Ол Яхуда патышасы Асаның янына гелип-гитмек ислейәнлериң ёлуны япмак үчин Рама галасыны беркитди. 18Соңра Аса Реббиң өйүниң ве патыша көшгүниң хазыналарында галан әхли күмүшдир алтыны алып, олары өз көшк эмелдарларына берди. Аса олары Табрыммоның агтыгы, Хезёның оглы, Дамаскда яшаян Сирия патышасы Бенхадада иберди[+]. 19Аса өз эмелдарларындан Бенхадада шейле хабар ёллады: «Сениң какаң билен мениң какамың арасында болшы ялы, икимизиң арамызда-да ылалашык болсун. Мен саңа күмүшдир алтын совгат иберйәрин. Сен гит-де, Ысрайылың патышасы Багша билен эден ылалашыгыңы боз, ол мениң үстүмден совулсын». 20Бенхадат Аса патышаның айданларына гулак асды. Ол гошун серкерделерини иберип, Ыёны, Даны, Абелбейтмагаканы, тутуш Нафталы юрды билен бирликде бүтин Киннереди басып алды. 21Багша муны эшиденде, Раманы беркитмекден эл чекип, Тирсада месген тутды[+]. 22Соңра Аса патыша Рама галасындакы Багшаның беркитме үчин уланып йөрен дашларыны, агачларыны алып гитмәге яхудалара буйрук берди. Аса патыша бу дашдыр агачлар билен Беняминдәки Геба галасыны ве Миспа галасыны беркитди. 23Асаның галан әхли ишлери, онуң гайдувсыз эдерменликлери, әхли эден ишлери ве беркиден галалары барада яхуда патышаларының йыл язгыларында языландыр. Гоҗалан чагында, ол аякдан дерт чекди. 24Аса ата-бабаларына говушды. Ол ата-бабаларының янында, атасы Давут галасында җайланды. Оглы Ехошапат онуң ерине патыша болды[+].


Ысрайыл патышасы Надап

25Яхуда патышасы Асаның патышалыгының икинҗи йылында Яробгамың оглы Надап Ысрайыла патыша болды. Ол Ысрайылда ики йыл патышалык этди[+]. 26Надап Реббиң назарында йигренҗи ишлери этди. Ол какасының ысрайыл халкына этдирен гүнәли ёлларындан йөреди.

27Ысакар неслинден болан Ахыяның оглы Багша Надаба гаршы дилдүвшүк гурды. Багша пилиштлилере[†] дегишли болан Гибетонда Надабы өлдүрди, чүнки Багша билен бүтин ысрайыллар Гибетоның дашыны габапдылар[+]. 28Шейдип, Багша яхуда патышасы Асаның шалыгының үчүнҗи йылында Надабы өлдүрип, онуң ерине өзи патыша болды. 29Ол патыша болан дессине Яробгамың несиллериниң барыны гырды, Реббиң Өз гулы шилолы Ахыя аркалы айдан сөзүне гөрә, Яробгамың несиллеринден бир адам хем дири галдырылман, оларың бары өлдүрилди[+]. 30Бу Яробгамың Ысрайыл Худайы Реббиң гахарыны гетирендиги зерарлы, өз эден ве Ысрайыла этдирен гүнәлери зерарлы болды.

31Надабың галан ишлери ве әхли эден ишлери барада ысрайыл патышаларының йыл язгыларында языландыр. 32Аса билен ысрайыл патышасы Багша бүтин өмүрлерини уршуп гечирдилер.


Ысрайыл патышасы Багша

33Яхуда патышасы Асаның шалыгының үчүнҗи йылында Ахыяның оглы Багша Тирсада бүтин Ысрайылың үстүнден патышалык эдип, йигрими дөрт йыл хөкүм сүрди. 34Багша хем Яробгам ялы Ысрайыла гүнә этдирип, Реббиң назарында йигренҗи ишлери этди.

#### 16-нҗы бап

1Багша гаршы Хананының оглы Ехува Реббиң шу сөзи аян болды:[+] 2«Сен хич кимдиң, эмма Мен сени халкым ысрайыла патыша этдим. Сен Яробгамың ёлундан йөрәп, халкым ысрайыла гүнә этдирип, оларың гүнәлери билен мениң гахарымы гетирдиң[+]. 3Шонуң үчин хем Мен Багшаны ве онуң бүтин несиллерини Небадың оглы Яробгамың несиллери ялы ёк эдерин[+]. 4Багшаның несиллеринден галада өленлерини итлер, дүзде өленлерини гушлар иер»[+].

5Багшаның галан ишлери, онуң эдерменликлери барада ысрайыл[†] патышаларының йыл язгыларында языландыр. 6Багша ата-бабаларына говушды. Ол Тирсада ата-бабаларының янында җайланды. Оглы Эла онуң ерине патыша болды. 7Хананының оглы Еху пыгамбере[†] Багша ве онуң несиллерине гаршы Реббиң шу сөзи аян болды. Чүнки Багша Яробгамың несиллери ялы херекет этди ве Яробгамың несиллерини өлдүрди. Шейдип, ол Реббиң йигренйән ишлерини эдип, өз пис ишлери билен Онуң гахарыны гетирипди.


Ысрайыл патышасы Эла

8Яхуда[†] патышасы Асаның шалыгының йигрими алтынҗы йылында Багшаның оглы Эла Тирсада Ысрайыла патыша болуп, ики йыл шалык сүрди. 9Эла Тирсада өз көшк эмелдары Арсаның өйүнде серхош болуп отырка, Зимри оңа гаршы дилдүвшүк гурды. Зимри сөвеш арабаларының ярысының серкердесиди[+]. 10Зимри гелип, Эланы өлдүрди ве өзи онуң орнуна патыша болды. Бу вака Яхуда патышасы Асаның шалыгының йигрими единҗи йылында болуп гечди.

11Зимри патыша болуп, Эланың тагтында отуран бадына, Багшаның бүтин несиллеринден, доган-гарындашларындан ве дост-ярларындан болан бар эркеги өлдүрди. 12Шейдип, Зимри Багшаның әхли несиллерини ёк этди. Реббиң Еху пыгамбериң үсти билен Багша гаршы айдан сөзлери берҗай болды[+]. 13Чүнки Багша ве онуң оглы Эла бутлар ясап, гүнә этдилер ве олар ысрайыл халкына-да гүнә этдирип, Ысрайыл Худайы[†] Ребби газапландырдылар. 14Эланың галан ишлери ве әхли эден ишлери барада ысрайыл патышаларының йыл язгыларында языландыр.


Ысрайыл патышасы Зимри

15Яхуда патышасы Асаның патышалыгының йигрими единҗи йылында Зимри Тирсада еди гүн патышалык этди. Ысрайыл гошунлары пилиштлилере[†] дегишли болан Гибетон галасының дашыны габапдылар[+]. 16Дүшелгедәки гошунлар Зимриниң Эла патыша гаршы дилдүвшүк эдип, оны өлдүрендиги барадакы хабары эшиденлеринде, ысрайыл халкы гошунбашы Омрыны дүшелгеде Ысрайыла патыша этдилер. 17Шейдип, Омры бүтин ысрайыл халкы билен Гибетон галасындан чыкып, Тирсаның дашыны габадылар. 18Зимри галаның басылып алнаныны гөренде, патыша көшгүниң ички галасына гирип, патышаның көшгүне от берип, ода янып өлди. 19Зимри Яробгамың ёлундан йөрәп, Реббиң назарында йигренҗи ишлери этди. Ол өз эден гүнәлери ве Ысрайыла этдирен гүнәлери үчин өлди. 20Зимриниң галан ишлери ве гуран дилдүвшүги барада ысрайыл патышаларының йыл язгыларында языландыр.


Ысрайыл патышасы Омры

21Зимри өленден соң, ысрайыл халкы ики бөлеге бөлүнди. Халкың ярысы Гинатың оглы Тибнини патыша этҗек болуп, онуң ызына эерди, галан ярысы болса Омрының ызына эерди. 22Омрының ызына эерен халк, Гинатың оглы Тибниниң ызына эерен халкдан гүйчли болуп чыкды. Шейдип, Тибни өлүп, Омры онуң орнуна патыша болды. 23Яхуда патышасы Асаның шалыгының отуз биринҗи йылында Омры Ысрайыла патыша болуп, он ики йыл шалык этди. Омры Тирсада алты йыл шалык сүрди.

24Омры Самария[†] байырлыгыны Шемерден үч ярым батман[*] күмше сатын алып, байырлыкда шәхер гуруп, байырлыгың эеси Шемериң адына гөрә гуран шәхерине Самария дийип ат дакды.

25Омры Реббиң назарында йигренҗи ишлери этди. Онуң эден пис ишлери өзүнден өңки патышаларың әхлисиниңкиден чөкдер болды[+]. 26Омры Небадың оглы Яробгам ялы гүнә этди. Ол ысрайыл халкына-да гүнә этдирип, Ысрайыл Худайы Ребби газапландырды. 27Омрының эден бейлеки ишлери ве гөркезен гайдувсызлыгы хем эдерменлиги барада ысрайыл патышаларының йыл язгыларында языландыр. 28Омры ата-бабаларына говушды. Ол Самарияда ата-бабаларының янында җайланды. Оглы Ахап онуң ерине патыша болды.


Ысрайыл патышасы Ахап

29Яхуда патышасы Асаның патышалыгының отуз секизинҗи йылында Омрының оглы Ахап Ысрайыла патыша болуп, Самарияда йигрими ики йыл шалык сүрди. 30Ахап Реббиң назарында йигренҗи ишлери этди. Онуң эден пис ишлери өзүнден өңки патышаларың әхлисиниңкиден чөкдер болды[+].

31Ахаба Небадың оглы Яробгамың гүнәли ёлларындан йөремеклигиң өзем етерликди, йөне ол онуң үстесине сидонлыларың[†] патышасы Этбагалың гызы Изебеле өйленип, Багала[†] сежде этди[+]. 32Ахап Самарияда Багал үчин гуран бутханасында Багал үчин гурбанлык сыпасыны[†] гурды[+]. 33Ахап хем аял худайы Ашера[†] бутуны ясады. Ахап Ысрайыл Худайы Реббиң гахарыны гетирмекде Ысрайылың өзүнден өңки патышаларының барындан оздурды. 34Ахабың дөврүнде бейтелли Хиел Ерихоны тәзеден дикелтди. Хиел онуң дүйбүни тутанда, новбахар оглы Абырамы гурбанлык этди. Ерихоның дервезелерини отурданда, ол иң кичи оглы Сегубы гурбанлык берди. Шейдип, Реббиң Нун оглы Ешува аркалы айдан сөзи берҗай болды[+].

#### 17‑нҗи бап


Ыляс пыгамбериң[†] гуракчылык хакындакы хабары

1Гилгатда яшаян тишбели Ыляс Ахаба шейле дийди: «Мен өзүмиң гуллук эдйән Ысрайыл[†] Худайы[†] Ребден ант ичйәрин. Тә мен буйрук берйәнчәм, юртда ики-үч йыллап не чыг болар, не-де ягын»[+]. 2Ыляса Реббиң шу сөзи аян болды: 3«Бу ерден гүндогара гит-де, Иорданың гүндогарындакы Керит чешмесиниң боюнда гизлен. 4Сен чешме сувундан ичерсиң. Ол ерде гаргалара сени иймитлендирмеги табшырандырын». 5Ыляс Реббиң табшырышы ялы этди. Ол гидип, Иордан дерясының[†] гүндогарындакы Керит чешмесиниң боюнда месген тутды. 6Гаргалар Ыляса эртирине-де, агшамына-да чөрек билен эт гетирип берйәрдилер, ол чешмәниң сувундан ичйәрди. 7Вагтың гечмеги билен чешме гурады, чүнки юрда ягыш яганокды.


Ыляс пыгамбер ве сарепатлы дул хатын

8Ыляса Реббиң шу сөзи аян болды: 9«Тур, Сидоның[†] Сарепат галасына бар-да, шол ерде месген тут, чүнки ол ерде Мен бир дул хатына сени иймитлендирмеги табшырандырын»[+]. 10Шейдип, Ыляс Сарепата гитди. Ол галаның дервезесине гелди, гөрсе, ол ерде бир дул аял чөплеме чөпләп йөрди. Ол аялы чагырып, оңа: «Маңа ичмәге бир кәсе сув гетирәй» дийди. 11Ол аял сув гетирмәге барярка, Ыляс оны ызына чагырып: «Бир дөвүм чөрек хем алып гелсене» дийди. 12Ол аял, Ыляса шейле җогап берди: «Худайың Ребден ант ичйәрин, менде чөрек ёк. Менде диңе халтаң дүйбүндәки бир гошавуч ун билен голчада бираз яг[†] бар. Ине, мен хәзир өе гидип, шол барҗа ун билен өзүм хем оглум үчин күлче биширмек үчин чөплеме чөпләп йөрүн. Биз оны иерис, онсоң өлерис». 13Ыляс оңа шейле дийди: «Сен алада этме. Бар өйүңе гит-де, чөрегиңи бишир. Шол барҗа унуңдан сен өңүрти маңа бир кичиҗик чөрек биширип гетир. Ондан соң унуң галанындан өзүң ве оглуң үчин чөрек биширерсиң. 14Чүнки Ысрайыл Худайы Реб[†] шейле диййәр: „Реббиң ягыш ягдырҗак гүнүне ченли халтадакы ун түкенмез, голчадакы яг эгсилмез“». 15Бу аял гидип, Ылясың айдышы ялы этди. Ыляс билен яңкы аял ве онуң өй-ичериси бир гошавуч уны узак вагтлап ийдилер. 16Шейдип, Реббиң Ыляс аркалы айдан сөзи берҗай болуп, халтадакы ун түкенмеди, голчадакы яг эгсилмеди.

17Бирнәче вагт геченден соң, яңкы хоҗайын аялың оглы сыркавлады. Огланың халы ярамазлашып, ол арадан чыкды. 18Онсоң ол аял Ыляса: «Эй, Худайың адамы, мениң билен нәме ишиң бар? Сен маңа гүнәми ятладып, мениң оглумы өлдүрмәге гелдиңми?» дийди. 19Ыляс хем оңа: «Оглуңы маңа бер» дийди. Ыляс огланы аялың гуҗагындан алып, оны өз болян ёкаркы гатдакы отагына гетирип, өз дүшегинде ятырды. 20Соңра ол Реббе ялбарып, дилег этди: «Эй, Худайым Реб, Сен нәме үчин бу дул хатының башына бела гетирдиң? Ол маңа өз өйүнден ер берди, Сен болса онуң оглуны өлдүрйәрсиң!» 21Онсоң ол үч гезек чаганың үстүнде язылып ятды-да, Реббе ялбарып дилег этди: «Эй, Худайым Реб, Саңа ялбарярын, бу чаганы дирелт»[+]. 22Реб Ылясың дилегини эшитди ве чага дирелди. 23Ыляс чаганы ёкаркы отагдан гетирип, эҗесине берди. Ыляс огланың эҗесине: «Серет, сениң оглуң дирелди» дийди. 24Онсоң ол аял Ыляса: «Мен инди сениң Худайың адамыдыгыңы, Реббиң сен аркалы айдан сөзүниң хакыкатдыгыны билйәрин» дийди.

#### 18‑нҗи бап


Ыляс пыгамбер[†] ве Багалың[†] пыгамберлери[†]

1Бирнәче вагт геченден соң, гураклыгың үчүнҗи йылында, Реб[†] Ыляса шейле диййәр: «Бар, Ахабың янына гит; Мен юрда ягыш ягдырҗак». 2Шейдип, Ыляс Ахабың янына гитди. Самарияда[†] ачлык гаты газаплыды. 3-4Ахап көшги доландырян Абадяны чагырды. (Абадя бүтин калбы билен Реббе ыбадат эдйәрди. Изебел Реббиң пыгамберлерини өлдүрйәркә, Абадя йүз пыгамбери әкидип, элли-эллиден ики говакда гизләп, чөрек, сув билен үпҗүн эдипди.)[+] 5Онсоң Ахап Абадя шейле дийди: «Сен гит-де, юрдуң бүтин чешмелерине, бүтин япларына айлан, белки, от тапып, атлары, гатырлары ве мал-гараны хорламарыс». 6Шейдип, олар айланмак үчин юрды өз араларында пайлашдылар. Ахабың ве Абадяның херси бир тарапа гитдилер.

7Абадя ёлда Ыляс пыгамбере душды. Абадя оны танап, өңүнде баш эгип, оңа шейле дийди: «Җенабым Ыляс, бу сенмисиң?» 8Ыляс оңа: «Хава, бу мендирин, бар, сен гит-де, өз җенабыңа Ыляс шу ерде дийип айт» дийди. 9Абадя оңа шейле җогап берди: «Гулуңы Ахабың элине берип өлдүрериң ялы мен нәме гүнә этдим? 10Худайың[†] Ребден ант ичйәрин, җенап патышаның сени идәп, адам ибермедик юрды галмады. Хер юрдуң баштутаны: „Ыляс бу юртда дәл“ дийип хабар беренде, Ахап оңа ант ичирди. 11Йөне хәзир сен маңа: „Бар-да, җенабыңа Ыляс шу ерде дийип айт“ диййәрсиң. 12Мен сениң яныңдан гиден бадыма, Реббиң Рухы сени әкидер, мен-де сениң ниредедигиңи билмерин. Шейдип, мен барып, Ахаба сениң бардыгыңы айтсам, ол-да сени тапмаса, мени өлдүрер. Гулуң яшлыгындан бәри бүтин калбы билен Реббе ыбадат эдип гелйәр[+]. 13Изебел Реббиң пыгамберлерини өлдүренде, йүз адамы элли-эллиден ики говакда гизләп, олары чөрек ве сув билен үпҗүн эденим җенабыма айтмадылармы нәме? 14Сен инди: „Бар-да, җенабыңа Ыляс шу ерде дийип айт диййәрсиң“. Ол мени хөкман өлдүрер». 15Ыляс: «Гуллук эдйән Худайым Хөкмүрован Ребден ант ичйәрин, мен шу гүн оңа хөкман гөрнерин» дийди. 16Шейдип, Абадя Ахабың янына гидип, оңа Ыляс барада хабар берди. Ахап Ыляс пыгамбериң янына гитди.

17Ахап Ылясы гөрүп, оңа: «Ысрайыл[†] халкыны биынҗалык эдйән сенмисиң?» дийди. 18Ыляс оңа шейле җогап берди: «Ысрайыл халкыны биынҗалык эдйән мен дәлдирин. Сен ве сениң ата-бабаларың Реббиң табшырыкларыны[†] терк эдип, Багалың ызына эердиңиз. 19Шонуң үчин хем сен хәзир бүтин ысрайыллары, Изебелиң голдаян дөрт йүз элли Багал бутуның пыгамберлерини ве дөрт йүз Ашера[†] бутуның пыгамберлерини Кармел дагына, мениң яныма йыгна».

20Шейдип, Ахап бүтин ысрайыл халкына чапарлар ёллап, әхли пыгамберлери Кармел дагына йыгнады[+]. 21Ыляс бүтин халка голай гелип, шейле дийди: «Сиз хачана ченли ики гөвүнли болуп, ыраң атып йөрҗексиңиз? Эгер Реб Худай болса, онда Онуң ызына эериң, эгер-де Багал худай болян болса, онда онуң ызына эериң». Халк оңа хич хили җогап гайтармады[+]. 22Соңра Ыляс халка шейле дийди: «Реббиң пыгамберлеринден мен, диңе мен галдым, йөне Багалың пыгамберлери дөрт йүз эллидир[+]. 23Гой, бизе ики өкүз берсинлер. Багалың пыгамберлери бир өкүзи сайлап алып, оны дограп, одуның үстүнде гойсунлар, йөне от якмасынлар; мен хем бейлеки өкүзи тайярлап, оны одуның үстүнде гоярын, йөне от якмарын. 24Онсоң сиз өз худайыңыза, мен хем Реббе дилег эдерин. Хайсы худай от билен җогап берсе, шол хакыкы Худайдыр». Бүтин халк бу пикири макуллады. 25Онсоң Ыляс Багал бутуның пыгамберлерине шейле дийди: «Өзүңизе бир өкүз сайлаң-да, сиз оны өңүрти тайярлаң, чүнки сиз көп. Онсоң худайыңыза дилег эдиң, йөне от якмаң». 26Шейдип, олар өзлерине берлен өкүзи алып тайярлап, эртирден гүнортана ченли Багалдан дилег эдип, гыгырышып: «Эй, Багал, бизе җогап бер!» дийип, өзлериниң гуран гурбанлык сыпасының[†] төверегинде бөкҗеклешип, танс этмеклерини довам этдилер, йөне сес-үйн болмады, җогап берен-де болмады. 27Ыляс гүнортан олары масгаралап, шейле дийди: «Батлы гыгырың! Чүнки ол худайдыр, белки, ол пикирленйәндир я-да аяк ёлуна чыкандыр я-да сыяхат этмәге гидендир, белки-де, ол укудадыр, оны оярмак герекдир». 28Онсоң олар батлы сес билен гыгырышып, өз адатларына гөрә, беденлеринден ган[†] акянча, гылычлар, найзалар билен өзлерини яраладылар. 29Вагт өйледен агып, агшам гурбанлыгы хөдүрленмели вагта ченли, олар улы гох-галмагал билен танс эдип, пыгамберлик эден болдулар, йөне сес-үйн болмады, җогап берен-де болмады[+].

30Онсоң Ыляс бүтин халка: «Мениң яныма гелиң» дийди. Олар онуң янына гелдилер. Ыляс илки билен Реббиң йыкылан гурбанлык сыпасыны дикелтди. 31Ыляс Якубың огулларының тирелериниң санына гөрә он ики саны даш алды, чүнки Якуба Реббиң «Сениң адың Ысрайыл болар» диен сөзи гелипди[+]. 32Ол шол дашлардан Реббе гурбанлык сыпасыны гурды. Соңра ол гурбанлык сыпасының төверегинде ики керсен тохум сыгҗак чукур газды. 33Ондан соң ол одунлары бир ере үйшүрип, өкүзи союп бөлекледи-де, олары одунларың үстүнде гойды. Соңра ол: «Дөрт челеги сувдан долдурың-да, олары якма гурбанлыгының үстүне ве одунларың үстүне дөкүң» дийди. 34Ыляс пыгамбер: «Муны ене бир гезек гайталаң» дийди. Олар сувы икинҗи гезек гайталап гуйдулар. Ол: «Муны үчүнҗи гезек гайталаң» дийди. Олар сувы үчүнҗи гезек гуйдулар. 35Шейдип, сув гурбанлык сыпасының төверегине акып, чукуры долдурды.

36Агшам гурбанлык хөдүрленмели вагты Ыляс пыгамбер гурбанлык сыпасына голай гелип, шейле дилег этди: «Эй, Ыбрайымың, Ысхагың, Ысрайылың Худайы Реб, бу гүн Сен Ысрайылда Худайдыгыңы, мениң гулуңдыгымы, мениң бу әхли затлары Сениң табшырыгың билен эдйәндигими субут эт[+]. 37Дилегими эшит, я Реб, маңа җогап бер! Бу халк Сен Реббиң Худайдыгыңы ве олары ызларына, Өзүңе чагыряндыгыңы билсин». 38Шейдип, Реб ашак от индерип, якма гурбанлыгыны, одунлары, дашлары ве топрагы яндырды, хатда чукурдакы сувы-да гурадып ташлады[+]. 39Бүтин халк муны гөрүп, йүзин йыкылып: «Реб Худайдыр! Реб Худайдыр!» дийди[+]. 40Ыляс олара: «Багалың пыгамберлерини тутуң, оларың екеҗеси-де гачмасын» дийди. Адамлар оларың барыны тутдулар. Ыляс Багалың пыгамберлерини Кишон чешмесине гетирип, олары шол ерде өлдүрди[+].


Гуракчылыгың соңы

41Ыляс Ахаба: «Гит-де, ийип-ич, чүнки гүйчли ягшың сеси гелйәр» дийди. 42Шейдип, Ахап ийип-ичмәге гитди. Ыляс пыгамбер болса Кармел дагының чүр депесине чыкып, ики бүкүлип, келлесини дызларының арасында гойды. 43Ыляс пыгамбер өз хызматкәрине: «Бар, деңзе тарап серет» дийди. Хызматкәр деңзе тарап серетди-де: «Ол ерде гөрүнйән зат ёк» дийди. Ол хызматкәрине шол бир херекети еди гезек гайталамагы буюрды. 44Единҗи гезекде хызматкәр: «Серет, деңизден элиң аясы кимин бир бөлеҗик булут ёкары галып баряр» дийди. Онсоң Ыляс пыгамбер хызматкәрине: «Гит-де, Ахаба ат арабасыны тайярлап, өйүне гитмегини табшыр, ёгсам ягыш оны ёлундан саклар» дийди. 45Бир салымдан соң асманың йүзүни гара булут бүрәп, ел туруп, гүйчли ягыш ягды. Ахап арабасына мүнүп, Йизрегел галасына гитди[+]. 46Ыляса Реббиң гүйҗи гелди. Ол донуны билине гушап, тә Йизрегелиң дервезесине ченли узак ёла Ахабың өңүнден ылгап гитди[+].

#### 19-нҗы бап


Ыляс пыгамбер[†] Синай[†] дагында

1Ахап Ылясың бар эден затлары, пыгамберлери[†] нәдип гылыч билен өлдүрендиги барада аялы Изебеле гүррүң берди. 2Онсоң Изебел Ыляса чапар ёллап: «Эртир шу вагтлар мен сениң өзүңи хем шол өлдүрилен пыгамберлериң гүнүне салмасам, гой, онда худайлар[†] маңа-да муны ве мунданам бетерини гөркезсин» дийди. 3Ыляс бу хабары эшидип горкды. Ол өз җаныны гутармак үчин гачып, Яхуданың[†] Беершеба галасына гелди. Ол хызматкәрини шол ерде галдырды[+]. 4Ыляс пыгамбериң өзи болса чөлде бир гүнлүк ёл йөрәп, гелип, бир гырымсы сүбсе агаҗының ашагында отурды-да, өз өлүмини диләп: «Бесдир, я Реб[†], инди мениң җанымы ал, чүнки мен аталарымдан говы дәлдирин» дийди[+]. 5Соңра ол гырымсы сүбсе агаҗының ашагында ятды-да, ука гитди. Ине, бирденкә бир перишде[†] Ылясы ырап: «Тур-да, ийип-ич» дийди. 6Ыляс пыгамбер төверегине гаранҗаклады. Ине, гөрсе, онуң башуҗунда гызгын дашың үстүнде биширилен чөрек билен бир күйзе сув барды. Ол ийип-ичип, ене-де ятды. 7Реббиң перишдеси икинҗи гезек гелип, оны ырап: «Тур-да, ийип-ич, ёгсам бу сыяхат гаты узак ве кын болар» дийди. 8Ыляс пыгамбер туруп ийип-ичди. Онсоң ол нахарың гүйҗүне кырк гиҗе-гүндизләп ёл йөрәп, Худайың дагы Хоребе[*] гелди[+]. 9Ыляс пыгамбер ол ерде бир говага гирип, гиҗәни шол ерде гечирди.

Онсоң Ыляса Реббиң шу сөзи аян болды: «Ыляс, сен бу ерде нәме ишләп йөрсүң?» 10Ыляс Оңа шейле җогап берди: «Мен Хөкмүрован Худай Реббе гаты вепалы болдум. Ысрайыллар Сениң әхтиңи унудып, Сениң гурбанлык сыпаларыңы[†] йыкып, Сениң пыгамберлериңи өлдүрдилер. Мениң диңе еке өзүм галдым. Олар шу вагт мениң җаныма каст этмек үчин мени ызарлап йөрлер»[+].

11Реб Ыляса: «Дашары чык-да, дагда Мениң хузурымда дур, чүнки Мен-Реб шол ерден гечерин» дийди. Реббиң өңүнде даглары, дашлары ярян шейле бир гүйчли ел турды, йөне Реб елиң ичинде геплемеди. Елден соң ертитреме болды, йөне Реб ертитремеде хем геплемеди[+]. 12Ертитремеден соң от гелди, йөне Реб одуң ичинде-де геплемеди. Отдан соң мылайым, пессай сес гелди[+]. 13Ыляс муны эшиденде, йүзүни донуна бүрәп, дашары чыкып, говагың агзында дурды. Ине, бир сес гелип, оңа: «Ыляс, сен бу ерде нәме ишләп йөрсүң?» дийди. 14Ыляс Оңа шейле дийип җогап берди: «Мен Хөкмүрован Худай Реббе гаты вепалы болдум, чүнки ысрайыллар Сениң әхтиңи унудып, Сениң гурбанлык сыпаларыңы йыкып, пыгамберлериңи өлдүрдилер. Инди мен еке галдым. Олар мениң җаныма каст этмек үчин мени ызарлап йөрлер»[+]. 15Онсоң Реб Ыляс пыгамбере шейле дийди: «Бар, чөл ёлы билен ызыңа гит-де, Дамаска совул. Ол ере бар-да, Хазайылың башына яг[†] гуюп, оны Сирияның үстүнден патышалыга сайла[+]. 16Шейле хем Нимшиниң оглы Ехувың башына яг гуюп, оны Ысрайылың үстүнден патышалыга сайла; Абелмехоладан болан Шапатың оглы Эляшаның башына яг гуюп, оны өз орнуңа пыгамберлиге сайла[+]. 17Хазайылың гылыҗындан гутуланы Еху өлдүрер, Ехувың гылыҗындан гутуланы болса Эляша өлдүрер[+]. 18Мен Ысрайылда Багал[†] бутуна сежде этмедик, оны өпмедик еди мүң адамы аман галдырарын»[+].


Эляша Ыляс пыгамбериң шәгирди боляр

19Шейдип, Ыляс ол ерден гидип, Шапатың оглы Эляшаны тапды. Ол ер сүрүп йөрди. Онуң өңүнде он ики җүбүт өкүз барды. Эляша он икинҗи җүбүтиң янындады. Онуң янындан геченде, Ыляс өз донуны онуң эгнине атды. 20Эляша өкүзлерини ташлап, Ылясың ызындан ылгады. Эляша Ыляса: «Мен өңүрти энем-атам билен хошлашайын, онсоң сениң ызыңа дүшейин» дийди. Ыляс оңа: «Бар, гидибер, йөне сен мениң эден ишимиң нәме аңладяндыгыны билйәнсиң» дийди[+]. 21Эляша Ыляс пыгамбериң янындан гайдып, бир җүбүт өкүзиң боюнтырыкларыны айрып, оларың дамагыны чалды. Азалың агачларыны якып, өкүзлериң этлерини биширип, халка пайлады, халк оны ийди. Ондан соң Эляша гидип, Ыляс пыгамбериң ызына эерип, онуң шәгирди болды[+].

#### 20‑нҗи бап


Бенхадат Самария[†] хүҗүм эдйәр

1Сирияның патышасы Бенхадат өзүниң бүтин гошуныны топлады. Онуң янында атлар, сөвеш арабалары билен бирликде отуз ики саны хан барды. Ол Самария гаршы йөриш эдип, онуң дашыны габап, гала хүҗүм этди[+]. 2Бенхадат гала ысрайыл[†] патышасы Ахаба чапарлардан шейле хабар ёллады. 3Бенхадат Ахаба: «Сениң күмшүң, алтының мениңкидир; сениң иң овадан аялларың ве иң гүйчли огулларың-да мениңкидир» дийди. 4Ысрайыл патышасы Ахап Бенхадада шейле җогап берди: «Эй, мениң җенап патышам, сениң айдышың ялы болар; мен ве мениң әхли задым сениңкидир». 5Чапарлар ене-де Ахабың янына доланып гелип: «Бенхадат шейле диййәр дийдилер: „Мен саңа адам иберип, күмшүңи, алтыныңы, аялларыңы, чагаларыңы маңа гетирип бер дийдим. 6Муңа гарамаздан, мен эртир шу вагтлар эмелдарларымы сениң яныңа иберерин. Олар сениң көшгүңи ве сениң адамларың өйлерини дөкүп, гөзлерине якан затларыны алып гайдарлар“» дийди.

7Онсоң ысрайыл патышасы юрдуң әхли яшулуларыны[†] чагырып, олара шейле йүзленди: «Середиң! Бу адам пислик агтаряр! Ол чапарлар ёллап, мениң аялларымы, огулларымы, алтын-күмшүми талап этди, мен-де боюн гачырмадым»[+]. 8Онсоң әхли яшулулар ве халк Ахаба: «Бенхадада гулак асма ве онуң билен ылалашма» дийдилер. 9Шейлелик билен Ахап Бенхададың чапарларына шейле дийди: «Җенабым патыша шейле дийиң: „Бу гулуңдан илки соран затларыңы берерин, йөне сениң мениң көшгүми ве әхли адамларың өйлерини дөкүп, гөзүңе якан затларыңы алып гитмек пикириң билен ылалашмаярын“». Чапарлар гидип, оңа бу җогабы етирдилер. 10Бенхадат ене-де чапарларыны Ахабың янына ёллап, шейле дийди: «Мен Самарияны ер билен егсан этмек үчин әгирт улы гошун гетирерин. Эгер Самариядан эсгерлеримиң овучларыны долдурмага етерлик тоз тапылса, гой, онда худайлар[†] маңа муны ве мунданам бетерини гөркезсин». 11Ысрайылың патышасы Бенхадада шейле җогап берди: «Сөвеше уграян сөвешден үстүн чыкып, ызына доланып гелйән эсгер кимин өвүнмели дәлдир». 12Бенхадат бу хабары эшиденде, ханлар билен чадырда шерап ичип отырды. Ол өз эсгерлерине: «Нызама дуруң» дийди. Олар гала хүҗүм этмәге нызама дурдулар.

13Шол вагт бир пыгамбер[†] ысрайыл патышасы Ахабың янына барып, Реб[†] саңа шейле диййәр: «Бу әгирт улы гошуны гөрйәрсиңми? Шу гүн Мен оны сениң элиңе берйәрин. Ана, шонда сен Мениң Ребдигими билерсиң» дийди. 14Ахап ол пыгамберден: «Бу еңиш кимиң үсти билен газанылар?» дийип сорады. Ол пыгамбер: «Бу еңиш велаят хәкимлериниң хызматындакы яш эсгерлериң үсти билен газанылар» дийип җогап берди. Онсоң Ахап: «Уршы ким башлар?» дийип сорады. Пыгамбер: «Сен башларсың» дийип җогап берди. 15Онсоң Ахап велаят хәкимлериниң хызматындакы яш эсгерлери топлады, олар ики йүз отуз икидилер. Ондан соң ол Ысрайылың бүтин гошуныны топлады, олар еди мүңдүлер.

16-17Велаят хәкимлериниң хызматындакы яш эсгерлер гүнортан хүҗүме башладылар. Бенхадат болса өзи билен ылалашык баглашан отуз ики патыша билен чадырда шерап ичип, серхош болуп отырды. Бенхададың Самария иберен эсгерлери оңа: «Бир топар эсгерлер Самариядан чыкып гелйәрлер» дийип хабар бердилер. 18Бенхадат: «Ярашык үчин геленем болсалар, урушмак үчин геленем болсалар олары дири тутуң» дийди.

19Велаят хәкимлериниң хызматындакы яш эсгерлер эййәм йөрише чыкыпдылар. Ысрайыл гошуны-да оларың ызы билен гелйәрди. 20Оларың херси өз гаршыдашыны өлдүрди. Сириялылар гачдылар, ысрайыл гошуны оларың ызларындан ковды. Сирия патышасы Бенхадат атлы бейлеки сөвеш арабалы гошуны билен гачып гутулды. 21Ысрайыл патышасы Ахабың баштутанлыгындакы ысрайыл гошуны йөрише чыкып, сириялыларың атлы гошунының ве сөвеш арабаларының үстүне чозуп, олары дерби-дагын этди.

22Соңра пыгамбер ысрайыл патышасының янына гелип, оңа шейле дийди: «Гит-де, гүйч топла, сересаплы мейилнама дүз, чүнки индики бахарда Сирия патышасы Бенхадат тәзеден сениң үстүңе хүҗүм эдер»[+].


Бенхададың икинҗи чозушы

23Сирия патышасының эмелдарлары оңа шейле дийдилер: «Ысрайылларың худайлары байырларың худайлары болансоң, олар бизден гүйчли чыкдылар. Эгер олар билен дүзлүкде урушсак, биз хөкман олардан гүйчли чыкарыс. 24Сен шейле хем патышалары айрып, оларың ерине велаят хәкимлерини белле. 25Сөвешде йитирен улы гошуның ялы, тәзеден, шол бир мукдардакы атлы ве сөвеш арабалы әгирт улы гошун топла. Соңра олар билен дүзлүкде уруш эдерис, биз хөкман олардан үстүн чыкарыс». Патыша оларың сөзүни диңләп, айдышлары ялы хем этди.

26Бахар паслында Бенхадат Сирия гошуныны топлап, Ысрайылың гаршысына уруш этмек үчин Апеге гитди[+]. 27Ысрайыл гошуны топланып, азык билен үпҗүн эдиленден соң, олар сириялыларың гаршысына чыкдылар. Ысрайыллар оларың гаршысында ики хатар кичи гечи сүрүси кимин нызама дурдулар. Сириялыларың гошуны болса тутуш дүзлүги долдурды. 28Худайың адамы Ысрайылың патышасының янына гелип, Реб шейле диййәр: «Сириялыларың: „Реб байыр худайыдыр, дүз худайы дәлдир“ диендиклери үчин, Мен бу әгирт улы гошуны сениң элиңе берйәрин. Ана, шонда сен Мениң Ребдигими билерсиң» дийди. 29Олар еди гүнләп, бири-бириниң гаршысында дүшледилер. Онсоң единҗи гүни уруш башланып, ысрайыллар бир гүнүң ичинде сириялыларың йүз мүң пыяда гошуныны гырдылар. 30Сириялыларың аман галанлары Апек галасына гачып гирдилер. Гала гачып гирен йигрими еди мүң адамың үстүне дивар йыкылды.

Бенхадат хем гала гачып, ол шол ердәки бир ички отагда гизленди. 31Бенхададың эмелдарлары оңа: «Ысрайылың патышалары, рехимли патышалар дийип эшитдик. Гелиң, җул гейнип, бойнумыза йүп салып, өзүмизиң боюн эгйәндигимизи гөркезмек үчин ысрайыл патышасы Ахабың янына гиделиң, белки-де, ол сени дири галдырар» дийдилер. 32Шейдип, олар җул гейнип, боюнларына йүп салып, ысрайыл патышасының янына барып: «Сениң гулуң Бенхадат: „Хайыш эдйәрин, мени өлдүрме“ диййәр» дийдилер. Ахап: «Ол энтәк дирими? Ол маңа доган ялыдыр» дийди. 33Бенхададың эмелдарлары патышадан ягшы сөзе гарашярдылар. Олар патышаның агзындан чыкан доган сөзүни эшиден батларына, оны агзындан какып алып: «Хава, Бенхадат саңа доган ялыдыр» дийдилер. Онсоң Ахап: «Барың гидиң-де, Бенхадады мениң яныма гетириң» дийди. Шейдип, Бенхадат Ахап патышаның янына гелди. Ахап Бенхадады өз сөвеш арабасына мүндүрди. 34Бенхадат Ахаба: «Мен какамың сениң какаңдан алан галаларыны ызына гайтарып берерин. Какамың Самарияда базарлар гуршы ялы, сен хем Дамаскда өзүңе базарлар гур» дийди. Ахап: «Эгер сен шу берен вадаңа вепалы болсаң, мен сени бошадарын» дийди. Шейдип, Ахап Бенхадат билен әхт[†] баглашып, оны бошатды[+].


Пыгамбер Ахабы язгаряр

35Пыгамберлер топарындан болан башга бир пыгамбер Реббиң табшырыгы боюнча өз ёлдашына: «Мени ур» дийди. Ол пыгамбер оны урмакдан боюн гачырды. 36Онсоң ол пыгамбер бейлеки пыгамбере: «Реббиң сөзүне гулак асмандыгың үчин сен мениң янымдан гиден бадыңа, сени бир ёлбарс өлдүрер» дийди. Яңкы пыгамбер бейлеки пыгамбериң янындан гитди. Ёлда оңа бир ёлбарс габат гелип, оны өлдүрди[+]. 37Соңра ол башга бир адамы тапып, оңа: «Мени ур» дийди. Шейдип, ол адам пыгамбери уруп, оны яралады. 38Соңра пыгамбер гөзлерини саргы билен даңып, ёлуң боюнда патыша гарашды. 39Ахап патыша ёлдан гечип барярка, пыгамбер оны чагырып, шейле дийди: «Җенабым, мен-гулуң сөвеш мейданының ортарасында сөвешип йөркәм, бир эсгер мениң яныма өз есир алан душманыны гетирип: „Шу адамы өз яныңда сакла. Эгер ол гачайса, сен оны өз җаның билен я-да ики путдан говрак[*] күмүш билен төләрсиң“ дийди[+]. 40Мен-гулуң одур-будур ише гүйменип йөркә, яңкы адам йитирим болды». Ысрайыл патышасы оңа: «Саңа эдил өз айдышың ялы җеза берлер» дийди[+]. 41Пыгамбер хаял этмән гөзлериндәки саргыны айырды. Ысрайыл патышасы болса дессине онуң пыгамберлериң биридигини билди. 42Онсоң пыгамбер Ахап патыша: «Реб шейле диййәр: „Мениң өлүме хөкүм эден адамымы элиңден гойберендигиң үчин сениң өзүң онуң дерегине өлерсиң, онуң халкының башына гелҗек бела сениң халкыңың башына гелер“» дийди. 43Ысрайылың патышасы Ахап йүзүни сортдурып, өз өйүне Самария гахарлы гитди.

#### 21‑нҗи бап


Ахап Набодың үзүмчилигини эелейәр

1Бираз вагтдан соң башга вакалар болуп гечди. Йизрегел галасында Самария[†] патышасы Ахабың көшгүниң янында йизрегелли Набодың үзүмчилиги барды. 2Бир гүн Ахап Набода: «Маңа гөк өнүм экмәге ер болар ялы үзүмчилигиңи маңа бер, чүнки сениң үзүмчилигиң мениң көшгүме якындыр. Мен онуң дерегине саңа ондан хас оңат баг берейин. Эгер ислесең, мен саңа онуң бахасыны күмүш билен төләйин» дийди[+]. 3Эмма Набот Ахаба: «Ата-бабаларымдан галан мирасы[†] саңа бермекден Худай[†] сакласын!» дийди[+]. 4Ахап йизрегелли Набодың айдан сөзүне йүзүни сортдурып, гахарлы халда өйүне гайтды, чүнки Набот: «Аталарымың мирасыны саңа бермерин» дийипди. Ахап өйүне гелип, хич зат ийип-ичмезден дүшегине гечип, йүзүни терс өврүп ятды[+].

5Аялы Изебел Ахабың янына гелип, ондан: «Сен хич зат иймән-ичмән, нәме бейле ынҗалыксыз гөрүнйәрсиң?» дийип сорады. 6Ахап аялына шейле җогап берди: «Мен йизрегелли Набода: „Үзүмчилигиңи маңа күмше сат я-да ислесең, онуң дерегине саңа башга бир үзүмчилик берейин“ дийдим. Ол маңа: „Үзүмчилигими саңа сатҗак дәл“ дийди». 7Аялы Изебел оңа: «Ысрайыла патышалык эдйән сен дәлми нәме? Тур, нахарыңы ий-де, гөвнүңи хошла; йизрегелли Набодың үзүмчилигини саңа мениң өзүм алып берерин».

8Шейдип, Изебел Ахабың адындан хатлар язып, олары Ахабың мөхүри билен мөхүрледи-де хатлары Йизрегел галасында яшаян яшулулара,[†] беглере иберди[+]. 9Ол хатларда шейле язылыпды: «Агыз беклемеги ыглан эдиң-де, Набоды халкың өңүнде төрде отурдың. 10Онуң гаршысында хем ики саны дейюс адамы отурдың ве олар: „Сен Худайы, патышаны нәлетледиң“ дийип, ол барада гүвәлик этсинлер. Онсоң Набоды галадан дашарык чыкарың-да, дашлап өлдүриң»[+]. 11Йизрегел галасының адамлары, яшулулары ве беглери Изебелиң өзлерине иберен хатында табшырышы ялы хем этдилер. 12Олар агыз беклемеги ыглан эдип, Набоды халкың өңүнде хорматлы ерде отуртдылар. 13Ики саны дейюс гелип, онуң гаршысында отурды. Олар халкың өңүнде Набот барада гүвәлик эдип: «Набот Худайы, патышаны нәлетледи» дийдилер. Шейдип, олар Набоды галаның дашына чыкарып, шол ерде дашлап өлдүрдилер. 14Соңра олар Изебеле: «Набот дашланып өлдүрилди» дийип хабар ибердилер.

15Набодың дашланып өлдүрилендиги барадакы хабары эшиден бадына, Изебел Ахабың янына барып: «Гит-де, йизрегелли Набодың саңа күмше сатмакдан боюн гачыран үзүмчилигини эеле, чүнки Набот өлдүрилди» дийди. 16Йизрегелли Набодың өлдүрилендиги барада эшиден бадына, Ахап онуң үзүмчилигини эелемәге гитди.

17Онсоң тишбели Ыляс пыгамбере[†] Реббиң сөзи аян болды:[+] 18«Сен Самария патышалык эдйән ысрайыл[†] патышасы Ахабың янына гит. Ол хәзир Набодың үзүмчилигиндедир. Ол оны өз эечилигине алмага гитди. 19Сен оңа Реб[†] шейле диййәр дий: „Сен илки Набоды өлдүрдиң, инди хем онуң үзүмчилигини эелейәңми? Итлер Набодың ганыны ялан еринде сениң хем ганыңы яларлар“»[+].

20Ахап Ыляса: «Хә, душманым мени ахыры тапдыңмы?» дийди. Ыляс оңа: «Хава, мен сени тапдым, чүнки сен Реббиң назарында йигренҗи ишлери этмәге йүз урдуң! 21Шонуң үчин хем Реб шейле диййәр: „Мен сениң башыңдан бела индерип, сениң ёгуңа янарын! Ысрайылда исле гул болсун, исле-де азат, пархы ёк, Ахабың эркек несиллериниң барыны гырарын[+]. 22Мениң гахарымы гетирип, ысрайыл халкына гүнә этдиренлигиң үчин сениң несиллериңи-де Небадың оглы Яробгамың ве Ахыяның оглы Багшаның несиллери ялы эдерин“[+]. 23Шейле хем Реб аялың Изебел барада шейле диййәр: „Изебели Йизрегел галасының голайында итлер иер[+]. 24Ахаба дегишли боланларың галада өленлерини итлер, дүзде өленлерини болса гушлар иер“» дийди[+].

25(Реббиң назарында йигренҗи ишлери этмекде Ахапдан оздуран адам болманды. Ол бу пис ишлери аялы Изебелиң итергиси билен этди[+]. 26Ахап Реб тарапындан ысрайылларың өңүнден ковуп чыкарылан аморлар[†] ялы бутлара сежде эдип, иң неҗис ишлери этди.)[+] 27Ахап бу сөзлери эшиденде, якасыны йыртып, җул гейнип, агыз бекләп, җулда ятып, улы гама батды. 28Онсоң тишбели Ыляса Реббиң шу сөзи аян болды: 29«Ахабың өзүни Мениң өңүмде нәхили кичелдендигини гөрдүңми? Онуң Маңа боюн эгендиги үчин Мен беланы Ахабың башына онуң гүнлеринде гетирмән, огулларының гүнлеринде гетирерин»[+].

#### 22‑нҗи бап


Микая пыгамбер[†] Ахаба дуйдуряр


(2 Йыл язгылары 18:2-27)

1[•]Үч йыллап Сирия билен Ысрайылың арасында хич хили уруш болмады. 2Үчүленҗи йыл Яхуда[†] патышасы Ехошапат ысрайыл[†] патышасы Ахабың янына гелди[+]. 3Ысрайыл патышасы Ахап өз адамларына: «Сиз Рамотгилгадың бизе дегишлидигини билйәрсиңизми? Рамотгилгады Сирия патышасының элинден алмак үчин биз энтек хич зат эдемзок» дийди[+]. 4Ахап Ехошапатдан: «Сен мениң билен Рамотгилгада хүҗүм этмәге гидерсиңми?» дийип сорады. Ехошапат ысрайыл патышасына: «Менем, халкам, атларам сениң хызматыңдадырыс» дийип җогап берди[+].

5Ехошапат сөзүни довам эдип, Ысрайылың патышасы Ахаба: «Өңүрти Ребден сорап гөрәй» дийди. 6Онсоң Ысрайылың патышасы Ахап дөрт йүзе голай пыгамбери топлап, олардан: «Мен Рамотгилгада хүҗүм эдейинми я-да этмәйинми?» дийип сорады. Олар: «Хүҗүм эт, чүнки Реб[†] оны сениң элиңе берер» дийдилер[+]. 7Эмма Ехошапат: «Бу ерде сорар ялы Реббиң башга пыгамбери ёкмы?» дийди[+]. 8Ысрайылың патышасы Ахап Ехошапада шейле җогап берди: «Ребден сорап гөрмәге ене бир пыгамбер бар, ол Йымла оглы Микая, йөне мен оны йигренйәрин. Ол маңа хич ягшы затлары пыгамберлик этмән, гайтам диңе бетбагтчылык хакында пыгамберлик эдйәр». Ехошапат: «Эй, патыша, бейле затлары дилиңе алма» дийди. 9Онсоң ысрайыл патышасы Ахап көшк эмелдарыны чагырып: «Гит-де, дессине Йымла оглы Микаяны шу ере гетир» дийди. 10Ысрайыл патышасы билен Яхуда патышасы Ехошапат шалык лыбасыны гейип, Самарияның[†] дервезесиниң агзындакы харманда өз тагтларында отырдылар. Әхли пыгамберлер оларың өңүнде пыгамберлик эдйәрдилер. 11Кенагананың оглы Сидкия өзүне демир шахлар ясап, шуны җар этди: «Реб шейле диййәр: „Сен шу шахлар билен сириялыларың үстүне хүҗүм эдип, олардан үстүн чыкарсың“»[+]. 12Әхли пыгамберлер шол бир зады пыгамберлик эдип: «Рамотгилгада гит, сен еңиш газанарсың. Реб оны патышаның элине берер» дийдилер.

13Микаяны гетирмәге гиден чапар оңа: «Әхли пыгамберлер патыша бирагыздан хош сөзлери айдярлар; сен хем шолар ялы хош сөзлери айт» дийди. 14Микая: «Ребден ант ичйәрин, Реб маңа нәме дийсе, мен шоны хем айдарын» дийди[+].

15Микая патышаның янына гелди. Патыша ондан: «Микая, биз Рамотгилгада хүҗүм эделими я-да этмәлими?» дийип сорады. Микая: «Хүҗүм эт, сен еңиш газанарсың. Реб оны сениң элиңе берер» дийип җогап берди. 16Патыша оңа: «Маңа Реббиң адындан хакыкатдан башга зат айтмазлыгы саңа нәче гезек ант ичирмели?» дийди. 17Онсоң Микая: «Мен бүтин ысрайыллары даглардакы чопансыз гоюн сүрүси кимин дагынык халда гөрдүм. Реб шейле диййәр: „Буларың баштутаны ёк, оларың херси саг-саламат өйүне гайтсын“ дийди»[+]. 18Ысрайыл патышасы Ахап Ехошапада: «Мен саңа ол хич хачан ягшы зат хакда дәл-де, эйсем, диңе бетбагтчылык хакда пыгамберлик эдйәр дийип айтмадыммы нәме?» дийди.

19Онсоң Микая шейле дийди: «Шонуң үчин хем сен Реббиң сөзүне гулак гой. Мен Реббиң Өз тагтында отураныны, гөгүң әхли гошунларының Онуң сагында ве солунда якын дураныны гөрдүм[+]. 20Реб шейле дийди: „Рамотгилгада гидип хеләк болмагы үчин, Ахабы ким ырып билер?“ Бири бир зат дийди, бейлекиси башга зат. 21Онсоң бир рух[†] гелип, Реббиң хузурында дуруп, шейле дийди: „Оны мен ырарын“. 22Реб ондан: „Нәдип?“ дийип сорады. Ол Реббе: „Мен гидерин-де, Ахабың әхли пыгамберлерини ялан сөзледерин“ дийип җогап берди. Онсоң Реб оңа: „Сен гит-де, оны ыр, сен муны башарарсың“ дийди. 23Ине, гөрйәңми, Реб сениң әхли пыгамберлериңи ялан сөзлетди. Реб сениң башыңа бела гетирер»[+].

24Онсоң Кенагананың оглы Сидкия Микая голай гелип, яңагына шарпык чалып: «Реб сөзүни маңа аян этмән, саңа аян эдер өйдйәңми?» дийди. 25Микая: «Сен муны гизленмек үчин ички отага гирен гүнүң билерсиң» дийип җогап берди[+]. 26Ысрайыл патышасы Ахап шейле дийди: «Микаяны ал-да, оны ызына, галаның хәкими Амона ве шазада Ёваша элтип бер. 27Ёваша ве Амона патыша шейле диййәр дий: „Микаяны туссагхана салың-да, мен сөвешден саг-саламат доланып гелйәнчәм, оңа ачлыкдан өлмези ялы етерлик чөрек билен сув бериң“»[+]. 28Микая: «Эгер сен сөвешден саг-саламат доланып гелсең, онда Реб мен аркалы геплән дәлдир» дийди. Соңра ол: «Эй, җемагат, муны хеммәңиз эшидиң» дийди[+].


Ахабың өлүми


(2 Йыл язгылары 18:28-34)

29Шейдип, Ысрайылың патышасы Ахап билен Яхуда патышасы Ехошапат Рамотгилгада хүҗүм этмәге гитдилер. 30Ысрайыл патышасы Ехошапада: «Мени танамазлар ялы, мен сөвеше эшигими үйтгедип гирҗек, йөне сен өз шалык лыбасыңы гей» дийди. Шейдип, Ысрайылың патышасы эшигини үйтгедип, сөвеше гирди[+]. 31Сирия патышасы өз сөвеш арабаларының отуз ики серкердесине: «Улы билен-де, кичи билен-де урушман, эйсем ялңыз Ысрайылың патышасы Ахап билен уруш эдиң» дийип табшырды. 32Сөвеш арабаларының серкерделери Ехошапады гөренлеринде: «Шу хөкман Ысрайылың патышасы болмалыдыр» дийип, оңа хүҗүм этмек үчин шол тарапа совулдылар. Ехошапат бар сесине гыгырды. 33Сөвеш арабаларының серкерделери онуң Ысрайылың патышасы Ахап дәлдигини гөренлеринде, ызларына доландылар. 34Бир адам яйыны чекип, төтәнден Ысрайылың патышасының совудының арасындан урды. Патыша өз арабачысына: «Ат арабасыны ыза өвүр-де, мени сөвешиң ичинден чыкар, мен яраландым» дийди[+]. 35Шол гүн сөвеш гаты гызгалаңлыды. Патыша өз сөвеш арабасында сириялылара тарап бакып дурды. Онуң ярасының ганы арабаның ичи билен ашаклыгына сырыгып акярды; ол агшамара өлди. 36Соңра Гүн яшар чагында, Ысрайылың гошунының серкерделери: «Хер кес өз галасына, хер кес өз юрдуна гитсин» дийип җар чекдирдилер.

37Шейдип, патыша өлди. Ахап патышаны Самария гетирип, шол ерде җайладылар. 38Ахабың сөвеш арабасыны болса Самария ховзуның башында ювдулар. Лолулар хем шол ховузда сува дүшердилер. Реббиң әхли айданлары берҗай болды: итлер онуң ганыны ялады[+]. 39Ахабың галан ишлери, әхли эден ишлери, пил дишинден гуран көшги ве әхли гуран галалары барада ысрайыл патышаларының йыл язгыларында языландыр[+]. 40Шейдип, Ахап ата-бабаларына говушды. Оглы Ахазя онуң ерине патыша болды.


Яхуда патышасы Ехошапат

41[•]Ысрайыл патышасы Ахабың шалыгының дөрдүнҗи йылында Асаның оглы Ехошапат Яхуда патыша болды[+]. 42Ехошапат Яхуда патыша боланда отуз бәш яшындады. Ол йигрими бәш йыл Иерусалимде[†] патышалык этди; онуң эҗесиниң ады Азуба. Ол Шилхиниң гызыды. 43Ехошапат Реббиң назарында догры[†] ишлерини эдип, какасы Асаның ёлларындан йөрәп, олардан чыкмады. Эмма Яхудадакы сеждегәхлер[†] энтек хем айрылманды. Халк энтек хем сеждегәхлерде гурбанлык берип, якымлы ыслы түтетги[†] якярды[+]. 44Яхуда патышасы Ехошапат ысрайыл патышасы билен ярашык баглашды[+].

45Ехошападың галан ишлери, гөркезен гайдувсызлыгы ве эден сөвешлери барада яхуда патышаларының йыл язгыларында языландыр. 46Ехошапат какасы Асаның гүнлеринде гойболсун эдилен сеждегәхлериң азгын эркеклериниң галаныны юртдан долы ёк этди[+].

47Эдомда хич патыша ёкды, диңе яхуда патышасы тарапындан белленен векил барды[+]. 48Опырдан алтын гетирер ялы Ехошападың деңиз гәмилери барды, йөне олар Опыра етип билмедилер, чүнки Эсёнгебере геленлеринде, оларың гәмилери чагшады[+]. 49Шонда Ахабың оглы Ахазя Ехошапада: «Гой, мениң адамларым сениң адамларың билен гәмилерде гитсинлер» дийди. Эмма Ехошапат мунуң билен разылашмады.

50Ехошапат ата-бабаларына говушды. Ол атасы Давут галасында,[†] аталарының янында җайланды. Онуң орнуна оглы Ехорам патыша болды.


Ысрайыл патышасы Ахазя

51Яхуда патышасы Ехошападың шалыгының он единҗи йылында Ахабың оглы Ахазя Самарияда Ысрайыла патыша болды; ол Ысрайылда ики йыл патышалык этди. 52Ахазя Реббиң назарында йигренҗи ишлери эдип, өз эҗесиниң, какасының хем-де Ысрайыла гүнә этдирен Небадың оглы Яробгамың ёлларындан йөреди. 53Ол Багала[†] сежде этди ве эдил өз какасы ялы, Ысрайыл Худайы[†] Реббиң гахарыны гетирди.

### 2 Патышалар


Гириш

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]


#### Гириш


Патышалар


Икинҗи китап


Патышалар барадакы икинҗи китапда Ысрайылың Демиргазык ве Гүнорта патышалыкларының тарыхы беян эдилйәр. Бу китап ики бөлүмден ыбаратдыр. Онуң биринҗи бөлүминде б. э. өң IX асырың орталарындан тә б. э. өң 722‑нҗи йылда Демиргазык патышалыгының пайтагты Самарияның сынмагына ченли болан тарыхы вакалар беян эдилйәр. Китабың икинҗи бөлүминде ысрайыл халкының есирлиге алнып, б. э. өң 586-нҗы йылда Гүнорта патышалыгының пайтагты Иерусалимиң Бабыл патышасы Небукаднесар тарапындан вейран эдилмегине ченли болуп гечен вакалар беян эдилйәр. Китап Гедаляның бабыллыларың гол астындакы яхуда халкына хәкимлик эдиши барадакы ве Яхуда патышасы Ехоякының Бабыл түрмесинден бошадылышы барадакы вакалар билен тамамланяр.

Китапда беян эдилен бетбагтчылыклар Ысрайыл, Яхуда патышаларының ве халкың Худайы рет эдип, бутлара сежде эдендиклери зерарлы болды. Эмма Иерусалимиң вейран эдилип, яхудаларың Бабыла сүргүн эдилмеги соңра Ысрайыл тарыхында улы өзгеришликлериң ве рухы галкынышларың болмагына ярдам берди.

Бөлүнен патышалык 1:1–17:41
Эляша пыгамбер 1:1–8:15
Ысрайыл ве Яхуда патышалары 8:16–17:4
Самарияның сынмагы 17:5-41
Яхуда патышалыгы 18:1–25:30
Хизкиядан Ёшыя ченли болан патышалар 18:1–21:26
Ёшыяның шалык сүрмеги 22:1–23:30
Яхуданың соңкы патышалары 23:31–24:20
Иерусалимиң сынмагы 25:1-30

#### 1‑нҗи бап


Реб[†] Ахазя патышаны җезаландыряр

1Ысрайыл[†] патышасы Ахап өленден соң, Мовап юрды Ысрайылың гаршысына гозгалаң турузды[+].

2Бир гүн Ахазя Самария[†] шәхериндәки көшгүниң ёкаркы гатындакы пенҗиреден йыкылып, шикесленди. Онсоң ол: «Гидиң-де, Экрон худайы[†] Багалзебупдан[†] сораң, мен бу шикесден гутулып билеринми?» дийип чапарлар ёллады[+]. 3Эмма Реббиң перишдеси[†] тишбели Ыляс пыгамбере[†] шейле дийди: «Гит-де, Самарияның патышасының чапарларының өңүнден чыкып, олара: „Сиз Пилиштиң Экрон галасының худайы Багалзебупдан патышаңыз барада сорамага гидер ялы Ысрайылда Худай ёкмы нәме?“ дий[+]. 4Бу эден ишиң үчин Реб шейле диййәр: „Сен ятан дүшегиңден галмарсың, хөкман өлерсиң“». Шейдип, Ыляс пыгамбер өзүне берлен табшырыгы берҗай этди.

5Чапарлар патышаның янына доланып гелдилер. Патыша олардан: «Сиз нәме үчин ызыңыза доланып гелдиңиз?» дийип сорады. 6Олар шейле җогап бердилер: «Өңүмизден бир адам чыкып, бизе Реб шейле диййәр дийди: „Сизи иберен патышаңызың янына барың-да, оңа сен Экрон худайы Багалзебупдан сорамага адам иберер ялы, Ысрайылда Худай ёкмы нәме? Мунуң үчин сен ятан дүшегиңден галмарсың, хөкман өлерсиң“ дийиң». 7Патыша чапарлардан: «Өңүңизден чыкып, сизе бу сөзлери диен адамың сыпаты[†] нәхилиди?» дийип сорады. 8Олар патыша: «Ол дүе йүңүнден тикилен донлуды ве билине-де гайыш гушак гушаланды» дийип җогап бердилер. Патыша: «Ол тишбели Ылясдыр» дийди[+].

9Онсоң патыша эллибашыны янының элли адамы билен Ылясың янына ёллады. Эллибашы бир байрың үстүнде отуран Ылясың янына гелип, оңа: «Эй, Худайың адамы, патыша саңа ашак дүшмеги буюряр» дийди. 10Ыляс эллибаша: «Эгер мен Худайың адамы болсам, гой, Худай гөкден от индерип, сени ве сениң элли адамыңы якып күл этсин» дийди. Онсоң гөкден от инип, эллибашыны ве онуң элли адамыны якып күл этди[+].

11Патыша янының элли адамы билен икинҗи эллибашыны Ылясың янына ёллады. Ол хем Ыляс пыгамбериң янына гелип, оңа: «Эй, Худайың адамы, патыша саңа тиз ашак дүшмеги буюряр» дийди. 12Ыляс оңа: «Эгер мен Худайың адамы болсам, гой, Худай гөкден от индерип, сени ве сениң элли адамыңы якып күл этсин» дийди. Онсоң гөкден Худайың оды инип, ол эллибашыны ве онуң элли адамыны якып күл этди.

13Патыша янының элли адамы билен үчүнҗи эллибашыны Ылясың янына ёллады. Шейдип, үчүнҗи эллибашы Ылясың янына гелип, өңүнде дыза чөкүп, ялбарып: «Эй, Худайың адамы, мениң ве бу элли гулуңың җанына хайпың гелсин. 14Өңки ики эллибашы элли адамы билен гөкден инен ода янып күл болды, эмма инди сениң мениң җаныма хайпың гелсин» дийди. 15Онсоң Реббиң перишдеси Ыляса: «Онуң билен ашак дүш, ондан горкма» дийди. Шейдип, Ыляс ашак дүшүп, эллибашы билен патышаның янына гитди. 16Ыляс патыша: «Реб шейле диййәр: „Сен Экрон галасының худайы Багалзебупдан гутулышың барада сорамага адам иберер ялы Ысрайылда Худай ёкмы нәме? Мунуң үчин сен ятан дүшегиңден галмарсың, хөкман өлерсиң“» дийди.

17Шейдип, Реббиң Ылясың үсти билен айдан сөзүне гөрә, Ахазя патыша дүнйәден өтди. Ахазя патыша өленден соң, ерине доганы Ёрам патыша болды, себәби онуң оглы ёкды. Ол Яхуда[†] патышасы Ехошападың оглы Ехорамың патышалыгының икинҗи йылында Ысрайыла патыша болды. 18Ахазяның бейлеки эден ишлери ысрайыл патышаларының йыл язгыларында языландыр.

#### 2‑нҗи бап


Ыляс пыгамбер[†] гөге гөтерилйәр

1Реб[†] Ыляс пыгамбери харасат ичинде гөге гөтермекчи боланда, ол Эляша билен Гилгалдан гайдып гелйәрди[+]. 2Ыляс пыгамбер Эляша: «Сен шу ерде гал, чүнки Реб маңа Бейтеле гитмеги буюрды» дийди. Эмма Эляша: «Ребден ве сениң адыңдан ант ичйәрин, мен сенден галмарын» дийип җогап берди. Шейдип, оларың икиси биле тиркешип, Бейтеле гитдилер. 3Бейтелдәки пыгамберлер[†] топары Эляшаның янына гелип, ондан: «Сен Реббиң шу гүн җенабыңы яныңдан әкитҗекдигини билйәрсиңми?» дийип сорады. Эляша: «Хава, мен билйәрин, йөне бу барада геплемек исләмок» дийип җогап берди.

4Ыляс пыгамбер Эляша: «Сен шу ерде гал, чүнки Реб маңа Ерихо гитмеги буюрды» дийди. Эмма Эляша: «Реббиң ве сениң адыңдан ант ичйәрин, мен сенден галмарын» дийип җогап берди. Шейдип, оларың икиси биле тиркешип, Ерихо гитдилер[+].

5Ериходакы пыгамберлер топары Эляша голай гелип, ондан: «Сен Реббиң шу гүн җенабыңы яныңдан әкитҗекдигини билйәрсиңми?» дийип сорадылар. Эляша: «Хава, билйәрин, йөне бу барада геплемек исләмок» дийип җогап берди.

6Ыляс Эляша: «Сен шу ерде гал, чүнки Реб маңа Иордан дерясына[†] гитмеги буюрды» дийди. Эмма Эляша: «Ребден ве сениң адыңдан ант ичйәрин, мен сенден галмарын» дийип җогап берди. Шейдип, оларың икиси-де биле тиркешип, ёлларыны довам этдирдилер. 7Элли адама барабар болан пыгамберлер топары-да булар билен биле гидип, узагракда оларың гаршысында дурдулар. Ыляс билен Эляша хем Иорданың кенар якасында дурдулар. 8Ыляс донуны алып дүйрледи-де, онуң билен сува урды. Сув бөлүнип, ики тарапа чекилди. Олар деряның ичиндәки гуры ерден йөрәп кенара чыкдылар[+].

9Иордан дерясындан геченлеринден соң, Ыляс пыгамбер Эляша: «Худайың[†] мени яныңдан алып гитмезинден өң, менден ислән задыңы сора» дийди. Эляша: «Сениң ызыңы йөредерим ялы, маңа өз рухуңдан ики эссе артык рух[†] бер» дийди[+].

10Ыляс пыгамбер: «Кын зат диледиң. Эмма муңа гарамаздан, эгер сен мениң өз яныңдан гөтерилип барянымы гөрсең, диңе шонда дилегиң кабул болар. Эгер-де мени гөрүп билмесең, онда дилегиң битмез» дийди.

11Олар гүрлешип гидип баряркалар, бирденкә алав атларына тиркелен алав сөвеш арабасы олары бири-биринден айыряр. Ыляс харасат билен гөге гөтерилйәр. 12Эляша Ыляс пыгамбере середип: «Эй, атам, атам! Ысрайылың сөвеш арабалары билен сөвеш арабалы эсгерлери!» дийип, бар сеси билен гыгыряр. Шондан соң Эляша Ыляс пыгамбери хич хачан гөрмеди. Эляша өз эшиклерини йыртып, икә бөлди[+]. 13Онсоң Эляша Ылясдан гачып галан доны алып, ызына гидип, Иорданың кенарында дурды. 14Ол Ылясдан гачып галан доны алды-да, сува уруп: «Ханы, Ылясың Худайы Реб ниреде?» дийип гыгырды. Эляша доны сува уран бадына, сув бөлүнип, ики тарапа чекилди ве Эляша кенарың бейлеки тарапына гечди.

15Ериходакы пыгамберлер топары Эляшаны бир мензил ерден гөрүп: «Ылясың рухы Эляшада» дийишдилер. Онсоң олар Эляшаның өңүнден чыкып, оңа тагзым этдилер. 16Олар Эляша: «Ине, гулларың арасында элли саны гүйчли адам бар. Гой, олар гидип, сениң җенабың Ылясы гөзлесинлер. Белки, Реббиң Рухы оны әкидип, дагдыр җүлгелериң бирине ташландыр» дийдилер. Эляша олара: «Ёк, олары ибермәң» дийди[+].

17Эмма пыгамберлер оңа ялбарып, оны меҗбур эденсоңлар, Эляша: «Боляр, ибериң» дийди. Шейдип, элли адам Ылясың гөзлегине чыкдылар. Олар оны үч гүнләп гөзледилер, йөне тапып билмедилер. 18Олар Эляшаның янына доланып гелдилер. Шол вагтлар Эляша Ериходады. Ол пыгамберлер топарына: «Мен сизе гитмәң диймедимми нәме?» дийди.


Эляша пыгамбериң[†] гудратлары

19Гала адамлары Эляша: «Җенабым, гөршүңиз ялы галаның ерлешйән ери говы, йөне онуң сувуның эрбетдиги зерарлы ер хасылсызлыга сезевар болды» дийдилер. 20Эляша: «Маңа ичине дуз салнан тәзе гап гетирип бериң» дийди. Олар оңа ичи дузлы габы гетирип бердилер. 21Эляша сув чешмесиниң башына барды-да, дузы онуң ичине оклап: «Реб шейле диййәр: „Мен бу сувы тәмизлейәрин.[†] Мундан бейләк өлүм-де, хасылсызлык-да болмаз“» дийди. 22Эляшаның айдышы ялы шол сув тә шу гүне ченли хем тәмиздир.

23Эляша ол ерден Бейтеле гитди. Ол гидип барярка, галадан яш огланлар чыкып, оны масгаралап: «Хей, кел, гүм бол шу ерден! Хей, кел, гүм бол шу ерден!» дийип гыгырышдылар[+]. 24Эляша ызына өврүлип, огланлара середип, олара Реббиң адындан гаргады. Бираз вагтдан соң, җеңңелликден ики саны айы чыкып, кырк ики огланы парчалады. 25Эляша ол ерден Кармел дагына гидип, дагдан Самария[†] галасына доланып гелди[+].

#### 3‑нҗи бап


Ысрайыл[†] Мовап билен урушяр

1Яхуда[†] патышасы Ехошападың патышалыгының он секизинҗи йылында Ахабың оглы Ёрам Ысрайыла патыша болды. Ол Самарияда[†] он ики йыл патышалык этди. 2Ёрам Реббиң назарында йигренҗи ишлери этди. Эмма ол какасы, эҗеси ялы дәлди, чүнки ол какасының Багала[†] дикен дашыны айырды[+]. 3Муңа гарамаздан, Ёрам Небадың оглы Яробгам ялы Ысрайыла гүнә этдирип, пис ишлери этмекден эл чекмеди[+].

4Мовап патышасы Мешаның гоюнлары сан-саҗаксызды. Ол Ысрайыл патышасына йүз мүң гузы билен йүз мүң гочуң йүңүни ибермелиди. 5Ахап өленден соң Мовап патышасы Ысрайыл патышасына гаршы гозгалаң турузды[+]. 6Онсоң Ёрам дессине Самариядан гидип, бүтин ысрайыл халкыны йыгнады. 7Ёрам Яхуда патышасы Ехошапада хабар ёллап, ондан: «Мовап патышасы маңа гаршы уруш турузды. Сен мениң билен Мовабың гаршысына урша гидерсиңми?» дийип сорады. Ехошапат Ысрайыл патышасына: «Менем, эсгерлеримем, атлы гошунымам сениң хызматыңдадырыс» дийип җогап берди[+]. 8Онсоң Яхуда патышасы Ехошапат Ёрамдан: «Хайсы тарапдан хүҗүм эдели?» дийип сорады. Ысрайыл патышасы Ёрам: «Эдом чөлүниң ёлы билен хүҗүм эдерис» дийип җогап берди.

9Шейдип, Ысрайыл, Яхуда ве Эдом патышалары биле ёла дүшдүлер. Олар еди гүнлүк айлавлы ёлы геченлеринден соң, пыяда гошун ве оларың янындакы маллар үчин хич хили сувлары галмады[+]. 10Ысрайыл патышасы Ёрам: «Вах, Реб[†] бизи, үч патышаны Мовабың элине бермек үчин бир ере йыгнан экен» дийди[+]. 11Эмма Ехошапат: «Ребден сорап гөрер ялы бу ерде Реббиң пыгамбери[†] ёкмы?» дийди. Онсоң Ысрайыл патышасының эмелдарларының бири: «Шападың оглы Эляша шу ерде. Ол Ылясың элине сув акыдарды» дийип җогап берди[+]. 12Ехошапат: «Онда Реббиң сөзи бар» дийди. Шейдип, Ысрайыл, Яхуда хем-де Эдом патышалары биле тиркешип, Эляшаның янына гитдилер.

13Эляша Ысрайыл патышасына: «Сен нәме үчин мениң яныма гелйәрсиң? Сен какаңың, эҗеңиң пыгамберлериниң янына гит» дийди. Эмма Ысрайыл патышасы Ёрам оңа: «Ёк, Реббиң хут өзи бизи, үч патышаны диңе Мовабың элине бермек үчин бир ере йыгнан экен» дийди[+]. 14Эляша Ысрайыл патышасына шейле дийди: «Хызмат эдйән Хөкмүрован Реббимиң адындан ант ичйәрин, мен Яхуда патышасына сарпа гойянлыгым үчин сениң билен геплешйәрин, ёгсам мен сениң йүзүңе-де серетмездим. 15Инди маңа бир сазанда гетириң».

Сазанда саз чалып отырка, Эляшаның калбына Реббиң гүйҗи гелди[+]. 16Эляша шейле дийди: «Реб шейле диййәр: „Шу гуры җар хендеклерден долар. 17Сиз хич хили ел, ягыш гөрмесеңиз-де, бу җар сувдан долуп, әхлиңиз мал-гараларыңыз билен биле шол сувдан ичерсиңиз“. 18Бу затлар Реб үчин гаты аңсатдыр. Ол Мовабы-да сизиң элиңизе берер. 19Сиз моваплыларың әхли галаларыны, сайлама галаларыны басып алып, әхли мивели агачларыны чапарсыңыз, оларың әхли сув чешмелерини бентләп, әхли оңат экеранчылык ерлерини дашлардан долдурып вейран эдерсиңиз»[+]. 20Эртеси гүн гала гурбанлыгың берилмели вагты, бирденкә Эдом тарапдан сув акып башлап, ол ер тутушлыгына сувдан долды[+].

21Үч патышаның өзлерине гаршы урушмага чыканыны эшиден моваплылар эли яраг тутан яшларындан башлап, тә иң гаррыларына ченли барыны йыгнап, олары серхетде нызама дуруздылар. 22Моваплылар эртеси ир билен туранларында, Гүн сувуң йүзүне шөхле сачярды. Олар гаршыларындакы сувуң ган ялы гызылдыгыны гөрдүлер. 23Олар: «Бу гандыр. Патышалар өз араларында уршуп, бири-бирлерини өлдүрендирлер. Эй, моваплылар, гелиң, оларың олҗасыны талалың!» дийип гыгырышдылар. 24Моваплылар ысрайылларың дүшелгесине геленде, ысрайыллар аяга галып, оларың гаршысына хүҗүме гечдилер. Ысрайыллар моваплылары ызына ковуп чыкардылар. Олар Моваба чозуп гирип, уршы ол ерде хем довам этдирдилер. 25Ысрайыллар бүтин Мовабың галаларыны ер билен егсан эдип, оларың әхли оңат экеранчылык ерлерини дашдан долдурып вейран этдилер, әхли сув чешмелерини бентләп, әхли мивели агачларыны чапдылар. Диңе Мовабың пайтагты Кирхараседиң керпич диварлары йыкылман галды, йөне сапанлы эсгерлер оны хем габап, галаның үстүне хүҗүм этдилер[+]. 26Мовап патышасы душманларының өзүнден үстүн чыкып баряныны гөренде, янына еди йүз саны гылычлы эсгер алып, Эдом патышасының гошунларының ичинден бөвсүп гечмекчи болды, эмма бу баша бармады. 27Онсоң Мовап патышасы өз орнуна патыша болҗак новбахар оглуны галаның диварында якма гурбанлыгы хөкмүнде хөдүрледи. Ысрайыла гаршы гахар-газап мөвҗеди. Шонуң үчин хем ысрайыллар Мовапдакы сөвеши бес эдип, өз юртларына доландылар[+].

#### 4‑нҗи бап


Эляша пыгамбер[†] гарып дул аяла көмек эдйәр

1Пыгамберлерден[†] болан бир адамың аялы Эляша: «Гулуң әрим өлди. Сен билйәрсиң, гулуң Ребби сылап, ондан горкярды. Алгыдарымыз ики чагамы өзүне гул эдинмек үчин алып гитмәге гелипдир» дийип аглады[+]. 2Эляша ондан: «Саңа нәхили көмек эдип билерин? Маңа айт, өйүңизде нәме бар?» дийип сорады. Ол аял: «Сениң гырнагыңың өйүнде бир голча ягындан башга зады ёк» дийип җогап берди. 3Эляша шейле дийди: «Бар, дашары чык-да, әхли гоңшуларыңдан бош гап диле, нәче көп йыгнап билсең, шонча-да говы. 4Онсоң огулларың билен биле ичери гирип, гапыны яп-да, йыгнан гапларыңа яг[†] гуюп башла, доланларыны бир гапдала айыр-да гойыбер». 5Ол аял Эляшаның янындан гайтды. Ол өйүне гелди-де, гапыны ичинден япды. Огуллары гаплары оңа гетирип берйәрдилер, ол долдурярды. 6Гаплар доланда, аял оглуна: «Маңа ене бир гап гетирип бер» диййәрди. Оглы оңа: «Башга гап ёк» дийип җогап берди. Шондан соң яг гелмеси кесилди. 7Ол аял Худайың[†] адамының янына гелип, оңа бар болан зады гүррүң берди. Эляша: «Бар яглары сат-да, карзыңы үз, галаны хем огулларың билен гүзеран айламагыңыза етер» дийди.


Эляша пыгамбер шунемли гурплы аяла көмек эдйәр

8Гүнлериң биринде Эляша Шунемиң үстүнден гечип барярды. Ол ерде бир гурплы аял онуң чөреге гелмегини хайыш этди. Шейдип, Эляша хер сапар шол ерден геченде, шол аялың өйүне чөреге барарды[+]. 9Ол аял адамсына шейле дийди: «Хемише янымыздан гечйән бу адамың Худайың мукаддес[†] адамыдыгына гөз етирдим. 10Гел, оңа үчекде бир кичиҗик отаг салып, онуң үчин ёрган-дүшек, сачак, отургыч ве чыра гоялы. Онсоң ол хер сапар бизе геленде, шол ерде болуп билер».

11Бир гүн Эляша олара гелди ве яңкы кичиҗик отага чыкып, шол ерде ятды. 12Эляша хызматкәри Гейхаза йүзленип: «Шунемли аялы чагыр» дийди. Хызматкәри оны чагырды. Бу аял гелип, хызматкәриң өңүнде дурды[+]. 13Эляша хызматкәрине йүзленип: «Аялдан: „Сен бизиң үчин шунча зәхмет чекипсиң. Саңа нәхили көмек эдип билерис? Сениң адыңдан патыша я-да серкерде билен геплешейинми?“ дийип сора» дийди. Аял хем: «Мен өз халкымың арасында яшаярын» дийип җогап берди. 14Эляша хызматкәринден: «Мен онуң үчин башга нәме эдип билерин?» дийип сорады. Гейхазы оңа: «Догруданам, онуң оглы ёк, әри хем гарры» дийип җогап берди. 15Эляша: «Аялы чагыр» дийди. Хызматкәри оны чагырды, аял гелип, гапының агзында дурды. 16Эляша аяла йүзленип: «Ене бир йылдан, эдил шу вагт гуҗагыңда оглуң болар» дийди. Аял: «Ёк, җенабым, эй, Худайың адамы, гырнагыңы алдама» дийди[+]. 17Эмма ол аял гөврели болуп, Эляшаның оңа айдышы ялы, бир йылдан, эдил шол вагтда бир огул догурды. 18Оглан улалып, гүнлериң биринде оракчыларың арасындакы какасының янына гитди. 19Ол какасына: «Вай, келләм, келләм!» дийип гыгырансоң, какасы хызматкәрине: «Оны эҗесиниң янына әкит» дийди. 20Хызматкәр оны гөтерип, эҗесиниң янына гетирди. Чага гүнортана ченли эҗесиниң дызында отурып, онсоң өлди. 21Эҗеси оны гөтерди-де, ёкары чыкарып, Худайың адамының дүшегинде ятырды. Онсоң ол гапыны япды-да, чыкып гитди. 22Аял адамсыны чагырып: «Гайрат эдип, хызматкәрлериң бирини эшеги билен биле мениң яныма ибер. Мен тиз Худайың адамының янына гидип гелейин» дийди. 23Адамсы ондан: «Бу гүн айың башы дәл я-да Сабат гүни[†] дәл. Сен нәме үчин онуң янына шу гүн гитҗек?» дийип сорады. Аялы хем: «Хемме зат говы, алада этме» дийип җогап берди[+]. 24Аял эшеги гаңңалап, хызматкәрине: «Йөр, гаты сүр, өзүм айдянчам эшеги хаяллатма» дийди. 25Шейдип, аял Кармел дагына, Худайың адамының янына гелди. Худайың адамы аялы бир мензилден гөрүп, хызматкәри Гейхаза: «Серет, шунемли аял гелйәр! 26Сен тиз ылгап, аялың өңүнден чык-да, ондан: „Саг-саламатмысың, адамың саг-саламатмы? Чагаң саг-саламатмы?“ дийип сора» дийди. Аял хем: «Саг-саламатлыкдыр» дийип җогап берди. 27Аял дагдакы Худайың адамының янына барып, онуң аягына япышды. Гейхазы оны айырҗак болуп, оңа голай гелди, йөне Худайың адамы оңа: «Аяла дегме, чүнки онуң калбы аҗы хасратдан долудыр. Реб[†] муны менден яшырды, маңа бу барада хич зат айтмады» дийди[+]. 28Онсоң аял оңа: «Җенабым, мен сенден огул диледимми нәме? Мен саңа мени алдама диймедимми нәме?» дийди. 29Эляша Гейхаза шейле дийди: «Билиңи гуша-да, элиңе мениң хасамы алып, ёла дүш. Эгер сен ёлда кимдир бирине душайсаң, оңа салам берме, бири саңа салам берсе, онуң саламыны алма. Сен мениң хасамы чаганың йүзүне гой»[+]. 30Онсоң чаганың эҗеси: «Ребден хем-де сениң адыңдан ант ичйәрин. Мен сенсиз хич ере гымылдамарын» дийди. Шондан соң Эляша еринден туруп, ол аялың ызы билен гитди. 31Гейхазы олардан өңинчә барып, хасаны чаганың йүзүне гойды, йөне чага демсиз-дүйтсүз ятырды. Гейхазы Эляшаның өңүнден чыкмага гитди. Ол оңа: «Чага энтек хем оя дәл» дийип хабар берди[+].

32Эляша өе гиренде, дүшегинде ятан өли чаганы гөрди. 33Шейдип, ол ичери гирип, гапыны япды-да, Реббиң адына дилег этди[+]. 34Онсоң ол дүшеге, чаганың ятан ерине гелип, агзыны онуң агзына, гөзлерини онуң гөзлерине, эллерини онуң эллерине гоюп, чаганың үстүне язылып ятды. Шондан соң чаганың эндамы йылап башлады[+]. 35Эляша еринден туруп, отагда эйләк-бейләк гезмеледи. Онсоң ол ене-де дүшеге гечип, ятан чаганың үстүне язылып ятды. Чага еди гезек асгырып, гөзлерини ачды. 36Эляша Гейхазыны чагырып: «Шунемли аялы чагыр» дийди. Гейхазы оны чагырды. Аял Эляшаның янына гелди. Эляша оңа: «Оглуңы ал» дийди. 37Ол аял гелип, тагзым эдип, Эляшаның аягына йыкылды. Онсоң ол оглуны алып, чыкып гайтды[+].


Зәхерли чорба

38Эляша Гилгала доланып баранда, юртда ачлык хөкүм сүрйәрди. Пыгамберлер топары онуң өңүнде отырды. Эляша хызматкәрине йүзленип: «Улы газаны атар-да, пыгамберлере чорба биширип бер» дийди[+]. 39Пыгамберлериң бири от йыгмак үчин чөле гитди. Ол ябаны үзүм агаҗыны тапды. Ол шол агаҗың мивесинден донуны долдурып йыгды. Ол ябаны мивелериң нәмедигини билмесе-де, олары дограп, газандакы чорбаның ичине атды. 40Чорбадан адамлара гуюп бердилер. Адамлар чорбаны дадып гөрүп: «Эй, Худайың адамы, газандакы чорбадан ийсек өлерис» дийип гыгырышдылар. Адамлар оны ийип билмедилер. 41Эляша: «Маңа ун гетирип бериң» дийди. Онсоң ол уны газана атып: «Адамлара чорба гуюп бер, гой, олар ийсинлер» дийди. Шондан соң газандакы чорбаның зәхери айрылды.


Эляша пыгамбер йүз адамы доюряр

42Багалшалышадан[†] бир адам гелди. Ол Худайың адамы үчин хасылының илкинҗи етишен мивесинден оңа азык гетирди. Ол Эляша өз халтасында йигрими саны арпа чөреги билен тәзе бугдай сүммүллерини гетирип берди. Эляша: «Булары халка бер, гой, адамлар ийсинлер» дийди[+]. 43Эмма хызматкәри оңа: «Буҗагазы мен йүз адамың өңүнде нәдип гояйын?» дийди. Эмма Эляша ене-де гайталап: «Муны халка бер, гой, адамлар ийсинлер, чүнки Реб шейле диййәр: „Хеммелер ийип доярлар ве нахар артып хем галар“» дийди. 44Шейдип, хызматкәр барҗа затлары адамларың өңүнде гойды. Олар нахардан ийип дойдулар ве Реббиң айдышы ялы нахар артып хем галды.

#### 5‑нҗи бап


Нагаман ёканчлы дери кеселинден сапланяр

1Сирия патышасының Нагаман атлы бир серкердеси барды. Ол җенабының өңүнде иң абрайлы хем-де иң улы хормата эе болан адамды, чүнки Реб[†] Нагаманың үсти билен Сирия еңиш берипди. Бу батыр йигит ёканчлы дери кеселинден эҗир чекйәрди[+]. 2Сириялылар Ысрайыла чозушларының биринде бир ысрайыллы гызҗагазы есир алыпдылар. Бу гызҗагаз Нагаманың аялының хызматына берленди. 3Бир гүн шол гызҗагаз бикесине: «Вах, мениң җенабым Самария[†] шәхериндәки пыгамбериң[†] янына гитседи! Ол Нагаманың дери кеселини беҗерерди» дийди. 4Онсоң Нагаман патышаның янына гидип, оңа ысрайыллы гызҗагазың айдан затларыны гүррүң берди. 5Сирия патышасы оңа: «Бар, гит, мен Ысрайыл[†] патышасына сениң билен хат хем ёллайын» дийди.

Нагаман он еди батман[*] күмүш, алты мүң алтын теңңе хем-де он лай эгин-эшик алып, Ысрайыл патышасының янына гитди. 6Нагаман хаты Ысрайыл патышасына гетирип берди. Хатда шейле дийлип языланды: «Шу хаты окап, мениң хызматкәрим Нагаманы сениң яныңа иберендигими билерсиң. Сен оны дери кеселинден беҗер». 7Ысрайыл патышасы бу хаты окап: «Җан алып, җан берер ялы мен Худаймы?[†] Нәме үчин бу адам яныма адам ёллап, оны дери кеселинден гутулт диййәр? Ол мениң билен давалашмага бахана гөзлейәр» дийип, якасыны йыртып гыгырды[+].

8Худайың адамы Эляша Ысрайыл патышасының якасыны йыртаныны эшидип, онуң янына бир хабарчы ёллап: «Сен нәме якаңы йыртан боляң? Нагаман мениң яныма гелип, Ысрайылда бир пыгамбериң бардыгыны билсин» дийди. 9Шейдип, Нагаман атлары ве сөвеш арабалары билен гелип, Эляшаның өйүниң ишигинде дурды. 10Эляша онуң янына бир хабарчы ёллап: «Гит-де, Иордан дерясының[†] сувуна еди гезек ювун, шонда сен кеселиңден сапланып тәмизленерсиң»[†] дийди[+]. 11Эмма Нагаманың муңа гахары гелип, шейле дийди: «Ол мениң үчин хөкман дашары чыкып, янымда дуруп, өз Худайы Реббе дилег эдип, элини ёканчлы дери кеселли ериң үстүне гоюп, оны беҗерер өйтдүм. 12Дамаскың Абана ве Парпар дерялары Ысрайыл сувларының барындан оңат дәлми нәме? Мен шол деряларда ювнуп, тәмизленип билмейәринми нәме?» Нагаман ызына өврүлди-де, гахарлы гитди. 13Эмма Нагаманың хызматкәрлери онуң янына гелип: «Эй, атамыз, эгер пыгамбер саңа бир кын иш буйран болса, сен оны этмезмидиң? Онуң саңа бар айдан зады: „Ювун-да, тәмиз бол“. Бу дагы нәмеҗик?!» дийдилер. 14Шейдип, Нагаман гидип, Худайың адамының айдышы ялы еди гезек Иордан дерясына чүмүп чыкды. Шондан соң онуң тени яш огланың тени ялы болуп, ол кеселинден сапланды ве тәмиз болды.

15Онсоң Нагаман янындакылар билен биле Худайың адамының янына доланып барды. Ол гелип, Эляшаның өңүнде дуруп: «Мен инди тутуш ер йүзүнде Ысрайылың Худайындан башга хич бир худайың ёкдугына гөз етирдим. Хайыш эдйәрин, бу гулуң пешгешини кабул эдәй» дийди[+]. 16Эляша: «Хузурында хызмат эдйән Реббимден ант ичйәрин, мен хич зат алҗак дәл» дийди. Нагаман Эляша пешгеши ал дийип нәче ялбарса-да, ол алмакдан боюн гачырды[+]. 17Онсоң Нагаман шейле дийди: «Эгер пешгеши кабул этмеҗек болсаңыз, онда, гой, бу гулуңа Ысрайылдан ики гатыр йүки топрак берилсин, чүнки бу гулуң мундан бейләк диңе Реббе садакалар[†] ве якма гурбанлыкларыны[†] хөдүрләр. 18Эмма Реб мени шу ишде багышласын: җенабым сежде этмек үчин Риммон бутханасына гиренде, мениң элимден япышяр. Шонда мен хем Риммон бутханасында онуң билен сежде этмели болярын. Мен ол ерде сежде эденимде, гой, Реб мен-гулуңы бу иш үчин багышласын». 19Эляша пыгамбер:[†] «Аркайын гидибер» дийип, Нагаманы угратды.

Нагаман Эляшаның янындан гайдып, бираз ёл гечипди. 20Худайың адамы Эляшаның хызматкәри Гейхазы: «Мениң җенабым бу сириялы Нагамана рехим эдип, онуң өзүне гетирен пешгешини кабул этмеди. Ребден ант ичйәрин, мен онуң ызындан ылгап гидип, ондан бир затлар алайын» диен пикире гелди[+]. 21Шейдип, Гейхазы Нагаманың ызындан гитди. Нагаман кимдир бириниң ызындан ылгап гелйәнини гөрүп, оны гаршыламак үчин арабадан бөкүп дүшди-де: «Эйгиликмидир?» дийип сорады. 22Гейхазы шейле җогап берди: «Эйгиликдир. Мениң җенабым: „Эфрайым даглык юрдундан пыгамберлер топарындан ики санысы эдил шу вагт мениң яныма гелди. Шолара гайрат эдип бир ярым батман төвереги[*] күмүш билен ики лай эшик берәй“ дийип, мени сениң яныңа иберди». 23Нагаман: «Үч батмандан артык эдип алай» дийип, Гейхаза өз диенини этдирди. Нагаман үч батмандан говрак[*] күмши ики халта салып, халтаның агзыны даңды. Ол олары ики лай эшиги билен өз ики хызматкәриниң элине тутдурды. Нагаманың хызматкәрлери бу халталары гөтерип, Гейхазының өңүнден йөрәп гитдилер. 24Олар гала етенлеринде, Гейхазы халталары Нагаманың хызматкәрлериниң элинден алып, өйде гизледи. Гейхазы хызматкәрлер билен хошлашып, олары ызларына угратды.

25Гейхазы җенабының янына барып, онуң өңүнде дурды. Эляша ондан: «Гейхазы, сен ниреде болдуң?» дийип сорады. Гейхазы хем: «Гулуң хич ере-де гитмеди» дийип җогап берди. 26Эмма Эляша гахарланып: «Нагаман сени гаршыламак үчин арабасындан дүшенде, мен рухда сениң билен дәлмидим? Бу күмүш, эгин-эшик, зейтундыр үзүм баглары, гоюнлар, өкүзлер ве гуллардыр гырнаклар алынян вагтымы нәме? 27Шонуң үчин хем Нагаманың дери кесели сенден ве сениң неслиңден хич хачан айрылмасын» дийди. Шейдип, Гейхазы гар ялы дув-ак дери кесели билен Эляшаның янындан чыкып гайтды[+].

#### 6-нҗы бап


Палта сувуң йүзүне чыкяр

1Пыгамберлер[†] топары Эляша шейле дийдилер: «Гөршүң ялы сениң баштутанлыгыңда яшаян еримиз бизе гаты дарлык эдйәр. 2Иордан дерясына[†] гидип, хер биримиз ол ерден пүрс йыгнап, шо тайда яшарымыз ялы, җай гурмага бизе ругсат эт». Эляша пыгамбер[†] олара гитмәге ругсат берди. 3Онсоң пыгамберлериң ичинден бири оңа: «Сен хем өз гулларың билен гидәй» дийип ялбарды. Эляша хем: «Боляр» дийип җогап берди. 4Шейдип, Эляша пыгамбер олар билен гитди. Олар Иордан дерясына гелип, агач чапмага башладылар. 5Олардан бири агач чапып йөркә, палтасы учуп гидип, сува гачды. Ол хем бар сесине гыгырып: «Вах, җенабым, ол аманат затды» дийди. 6Онсоң Худайың[†] адамы: «Ол нирә гачды?» дийип сорады. Ол Эляша пыгамбере палтаның гачан ерини гөркезенде, Эляша бир чыбык кесип алып, оны эдил палтаның гачан ерине оклап, демир палтаны сувуң йүзүне чыкартды. 7Эляша: «Ал оны» дийди. Ол адам элини узадып, палтаны алды.


Эляша пыгамбер ве Сирия гошуны

8Сирия патышасы Ысрайылың гаршысына урушярка өз нөкерлери билен геңешип, олара дүшелгесиниң ниреде болҗакдыгыны айтды. 9Эмма Худайың адамы Ысрайыл[†] патышасына шол ерден гечмән, әгә болмагыны дуйдурып хабар ёллады, чүнки сириялылар шол ерде букуда отырдылар. 10Ысрайыл патышасы Худайың адамының дуйдуран еринде яшаян адамлара хабар ёллады ве олар хабардар болдулар. Эляша шол ер барада диңе бирки гезек дәл-де, бирнәче гезек дуйдурыш берди.

11Сирия патышасының муңа гаты гахары гелди. Ол өз нөкерлерини чагырып, олардан: «Ханы, маңа айдың, бизиңкилерден ким Ысрайыл патышасы билен арагатнашык саклаяр?» дийип сорады. 12Онсоң онуң нөкерлериниң бири шейле дийди: «Хич ким, җенап патышам. Ысрайылда Эляша пыгамбер бар. Ол хатда сениң ятян отагыңда сөзлейән хер бир сөзүңи-де Ысрайыл патышасына етирйәр». 13Патыша: «Гидиң-де, оны тапың. Мен адам иберип, оны эле саларын» дийди. Патыша: «Эляша Дотанда» дийип хабар берилди[+]. 14Шейлелик билен патыша ол ере атлар, сөвеш арабалары билен улы гошун иберди. Олар гиҗе гелип, галаның дашыны габадылар.

15Худайың адамының хызматкәри ирден туруп, дашары чыкды. Гөрсе, атлар ве сөвеш арабалары билен гелен Сирия гошуны галаның даш-төверегини габапдыр. Хызматкәри оңа: «Вах, җенабым, биз инди нәме эдерис?» дийип гыгырды. 16Эляша: «Горкма, чүнки бизиң янымыздакыларың саны оларыңкыдан көпдүр» дийип җогап берди[+]. 17Онсоң Эляша дилег эдип: «Эй, Реб[†], мениң хызматкәримиң гөзлерини ачай, гой, ол гөрсүн» дийди. Реб Эляшаның хызматкәриниң гөзлерини ачды. Хызматкәр дагда Эляшаның төверегиниң атлардыр сөвеш арабалары сыпатындакы[†] отдан долудыгыны гөрди[+]. 18Сириялылар Эляшаның үстүне хүҗүм эденлеринде, ол Реббе дилег эдип: «Бу халкың гөзлерини көр эт» дийди. Реб Эляшаның дилег эдиши ялы оларың гөзлерини көр этди[+]. 19Эляша олара: «Гөзлейән адамыңызы бу ерден тапып билмерсиңиз, чүнки сиз ялңышлык билен шу ере гелипсиңиз. Мениң ызыма дүшүң, мен сизи гөзлейән адамыңызың янына әкидейин» дийди. Шейдип, Эляша сириялылары Самария[†] гетирди.

20Олар Самария гирен бадына, Эляша дилег эдип: «Эй, Реб, буларың гөзлерини ач, гой, олар гөрсүнлер» дийди. Реб оларың гөзлерини ачды. Олар өзлериниң Самариядадыгыны гөрдүлер. 21Ысрайыл патышасы сириялылары гөрүп, Эляшадан: «Җенабым, булары гырып ёк эдейинми? Булары өлдүрейинми?» дийип сорады. 22Эляша шейле җогап берди: «Ёк, булары гырма! Сен гырҗак болян адамларыңы өз гылыҗың, өз яйың билен басып алдыңмы нәме? Оларың өңлеринде ийип-ичерлери ялы чөрек ве сув гой. Шондан соң олар өз хөкүмдарларының янына гитсинлер»[+]. 23Шейдип, патыша олар үчин гаты көп нахар тайярлады. Сириялылар ийип-ичип боланларындан соңра патыша олары өз ёлларына угратды. Сириялылар өз хөкүмдарларының янына гитдилер. Шондан соң олар узак вагтлап Ысрайылың үстүне хүҗүм этмедилер.


Самариядакы ёвуз ачлык

24Бираз вагт геченден соң, Сирияның патышасы Бенхадат әхли гошуны топлап, Самарияның гаршысына йөрише чыкып, онуң дашыны габады[+]. 25Габав эдилен Самарияда элхенч ачлык башланды. Самария халкы бир эшегиң келлесини сегсен күмүш теңңә, бир шакәсе[*] кепдери дерисини болса бәш күмүш теңңә сатды. 26Ысрайыл патышасы галаның диварының үстүнден гечип барярка, бир аял: «Эй, җенап патышам, көмек эт» дийип гыгырды[+]. 27Патыша хем: «Ёк, гой, Реб саңа көмек этсин. Мен саңа нәхили көмек эдейин? Менде не бугдай бар, не-де шерап» дийди. 28Патыша ондан: «Нәме арз-шикаятың бар?» дийип сорады. Аял шейле җогап берди: «Бу аял маңа: „Сен өз оглуңы бер, биз шу гүн оны иерис, эртир болса мениң оглумы иерис“ дийди. 29Шейдип, биз мениң оглумы биширип ийдик. Эртеси гүн мен оңа: „Оглуңы бер, иели“ дийдим. Эмма ол оглуны гизләпдир»[+]. 30Патыша бу аялың айдан затларыны эшидип, якасыны йыртды. Патыша галаның диварының үстүнден гечип барярка, халк онуң эшиклериниң астындан җул геендигини гөрди. 31Патыша ант ичип: «Эгер мен шу гүн Шападың оглы Эляшаның келлесини алмасам, гой, Худай маңа-да муны ве мундан хем бетерини гөркезсин» дийди. 32Шейдип, патыша өз хузурындан бир чапары Эляшаның янына ёллады.

Эляша өз өйүнде отырды. Яшулулар[†] хем онуң билен биле отырдылар. Чапар гелип етмәнкә, Эляша яшулулара йүзленип, шейле дийди: «Бу ганхорың мениң келләми алмага бир чапары шу ере ёлланындан хабарыңыз бармы? Середип дуруң, шол чапар геленде, гапыны япың-да, оны ичери гиризмәң. Анха, онуң ызындан җенабының аяк сесем-ә эшидилйәр». 33Эляша олар билен гүрлешип отырка, патыша онуң янына гелип: «Мен нәме үчин мундан артык Реббе бил баглайын? Бу бетбагтчылыгы бизиң башымыздан индерен хут Реббиң Өзүдир!» дийди.

#### 7‑нҗи бап

1Эляша шейле җогап берди: «Реббиң сөзүни эшит. Ол шейле диййәр: „Эртир шу вагтлар Самарияның[†] дервезесиниң агзында бир керсен сайлама ун адаты баха, ягны үч мысгала[*] голай күмше, ики керсен арпа-да адаты баха, ягны үч мысгала голай күмше сатылар“». 2Онсоң патышаның иң якын нөкерлериниң бири Худайың[†] адамына: «Хатда Реб[†] гөкден пенҗирелер ачаянда-да, хей, шейле-де бир зат болуп билерми?» дийди. Эмма Эляша: «Сен муны өз гөзүң билен гөрерсиң, йөне ондан иймерсиң» дийди[+].


Сириялылар гачярлар

3Самария галасының дервезесиниң дашында дөрт саны ёканч дери кеселли адам барды. Олар бири-бирлерине шейле дийишдилер: «Нәме үчин биз өлйәнчәк, шу ерде отурмалы? 4Гала гирели дийсек, галада элхенч ачлык хөкүм сүрйәр, биз ол ерде өлерис. Эмма биз бу ерде отурсагам өлерис. Гел, инди сириялыларың дүшелгесине гачып гидели. Эгер олар бизи дири галдырсалар-а, яшарыс, өлдүрселер-де өлерис». 5Шейдип, олар сириялыларың дүшелгесине гитмек үчин алагараңкыда туруп, оларың дүшелгесиниң гырасындан бардылар. Ол ерде хич ким ёкды. 6Чүнки Таңры Сирия гошунына сөвеш арабаларыныңдыр атларының сесини ве әгирт улы гошуның гох-галмагалыны эшитдирипди. Олар бири-бирлерине: «Ысрайыл[†] патышасы бизе гаршы урушмак үчин Хет патышаларыны, Мүсүр патышаларыны хакына тутандыр» дийишдилер[+]. 7Шейдип, сириялылар горкуп, чадырларыны, атларыдыр эшеклерини ве дүшелгедәки бар затларыны шол дуршуна ташлап, өз җанларыны халас этмек үчин алагараңкыда ызларына гачып гидипдилер[+]. 8Бу ёканч дери кеселли адамлар дүшелгәниң гырасына гелип, бир чадыра гирип ийип-ичдилер. Онсоң ол ерден күмүш, алтын, эгин-эшик әкидип, олары гизледилер. Соңра олар ене-де ызларына өврүлип гелип, башга бир чадыра гирдилер. Ол ердәки бар болан затлары әкидип, олары-да гизледилер.

9Онсоң олар бири-бирлерине шейле дийишдилер: «Бизиң бу эдишимиз догры[†] дәл. Бу гүн хош хабар гүнүдир. Эгер биз дымып, эртир даң атара гарашсак, бизиң башымыза бела гелер. Шонуң үчин хем йөрүң, гиделиң-де, патышаның көшгүндәкилериң барына хабар берелиң». 10Шейдип, олар гелип, шәхериң дервезебанларыны чагырдылар ве гыгырып: «Биз сириялыларың дүшелгесине гитдик. Эмма ол ерде диңе даңылгы дуран атлардыр эшеклерден ве ташлап гидишлери ялы дуран чадырлардан башга не адам бар, не-де сес-үйн» дийип хабар бердилер. 11Ондан соң дервезебанлар гыгырып, патышаның көшгүндәкилере җар этдилер. 12Патыша гиҗе туруп, хызматкәрлерине шейле дийди: «Сириялыларың бизе нәме этҗек боляндыкларыны мен сизе айдып берейин. Олар бизиң ачлыкдан яңа өлүп барянымызы билип, чөлде гизленмек үчин дүшелгәни ташлап гиден болмалыдырлар. Сириялылар: „Ысрайыллар шәхерден чыканларында, биз олары дири тутарыс-да, шәхере гирерис“ диен пикирдедирлер». 13Патышаның хызматкәрлериниң бири: «Гой, бирнәче адам шәхерде галан бәш аты алсын-да, гидип, сириялыларың дүшелгесини барлап гелсин. Чүнки шәхерде галанларың ыкбалы-да эдил өңки өлен ысрайылларыңкы ялы болар» дийди. 14Шейдип, олар ики адамы сайладылар, патыша олары ики саны ат ве ики саны сөвеш арабасы билен Сирия гошунының ызындан иберди. Патыша олара: «Гидиң-де, бар зады аныклаң» дийип буйрук берди. 15Шейдип, олар сириялыларың ызындан Иордан дерясына[†] ченли гитдилер. Ёл бойы оларың ховлугып, ташлап гиден эгин-эшиклеринден ве бейлеки гош-голамларындан долуды. Онсоң чапарлар ызларына доланып гелип, муны патыша хабар бердилер.

16Соң халк гидип, сириялыларың дүшелгесини талады. Шейдип, Реббиң айдышы ялы бир керсен сайлама ун үч мысгала голай күмше, ики окара арпа-да үч мысгала голай күмше чалшылды. 17Патыша өзүне иң якын болан нөкерини дервезәниң агзында гойды. Халк оны дервезәниң агзында басалады ве ол өлди. Патыша Худайың адамының янына геленде, нөкер Худайың адамының айдышы ялы өлүпди[+]. 18-19Чүнки Худайың адамының патыша: «Эртир шу вагтлар Самарияның дервезесиниң агзында ики окара арпа үч мысгала голай күмше, бир окара сайлама ун үч мысгала голай күмше чалшылар» диенде, патышаның иң якын нөкери Эляша пыгамбере:[†] «Эгер Реб гөкден пенҗирелер ачып, дәне ягдыраянда-да, хей, шейле зат болуп билерми?» дийипди. Эляша пыгамбер хем: «Сен оны өз гөзлериң билен гөрерсиң, йөне сен ондан иймерсиң» дийип җогап берипди. 20Ол нөкер бабатда хакыкатдан хем шейле болды. Халк оны дервезәниң агзында басалады ве ол өлди.

#### 8‑нҗи бап


Шунемли аял ерини ызына аляр

1Эляша оглуны дирелден аяла шейле дийипди: «Тур-да, өй-ичериң билен гидип, яшап билҗек ериңде месген тут, чүнки Реб[†] бу юрдуң башына еди йыллык ачлык гетирҗек»[+]. 2Бу аял Худайың[†] адамының табшырышы ялы хем этди. Ол өз өй-ичериси билен пилиштлилериң[†] юрдуна гидип, шол ерде еди йыл яшады. 3Еди йылдан соң бу аял пилиштлилериң юрдундан гайдып гелди. Ол өйүниң ве ериниң ызына гайтарылып берилмегини сорамак үчин, патышаның хузурына гитди. 4Шол вагт патыша Худайың адамының хызматкәри Гейхазы билен геплешип отырды. Патыша Гейхаза йүзленип: «Ханы, онда маңа Эляшаның гөркезен бейик гудратлары хакда айдып бер» дийди[+]. 5Гейхазы Эляшаның өлүни дирелдиши барада гүррүң берип отырка, Эляша тарапындан оглы дирелдилен аял патышадан өйүниң ве ериниң ызына гайтарылып берилмегини сорамага гелди. Гейхазы хем: «Эй, җенап патышам, ине, бу шол диен аялым билен Эляшаның дирелден огланы» дийди. 6Патыша бу аялдан соранда, ол патыша болуп гечен затлар барада җикме-җик гүррүң берди. Шейдип, патыша эмелдарларының бирини чагырып, шейле буйрук берди: «Бу аялың бар задыны гайтарып бер, юрды ташлап гиден гүнүнден тә шу гүне ченли меллегиниң бар гирдеҗисини хем ызына бер» дийип эмр этди.


Эляша пыгамбер[†] ве Хазайыл

7Эляша Дамаска гелди. Шол вагт Сирия патышасы Бенхадат хассады. Патыша: «Худайың адамы шу ере гелипдир» дийип хабар бердилер[+]. 8Патыша эмелдары Хазайыла шейле дийди: «Яның билен совгатлар ал-да, Худайың адамыны гаршыламага гит. Онсоң онуң үсти билен Ребден сора: „Мен шу хассалыкдан сагалармыкам?“»[+]. 9Шейдип, Хазайыл өзи билен Дамаскың дүрли-дүмен харытларындан кырк дүе йүки совгатлар алып, Худайың адамыны гаршыламага гитди. Ол барып, Эляшаның өңүнде дуруп: «Сирия патышасы гулуң Бенхадат: „Мен бу хассалыкдан сагалармыкам?“ дийип сорамак үчин мени сениң яныңа иберди» дийди. 10Эляша Хазайыла: «Бар-да патыша: „Сен хөкман сагаларсың“ дий, эмма Реб маңа онуң хөкман өлҗекдигини гөркезди» дийди. 11Эляша Хазайыла гөзүни айырмаздан серетди велин, Хазайыл утанып гызарды. Онсоң Худайың адамы аглады. 12Хазайыл ондан: «Җенабым, сен нәме үчин аглаярсың?» дийип сорады. Эляша шейле җогап берди: «Мен сениң ысрайыл[†] халкының башына ёвуз гүнлери гетирҗекдигиңи билип аглаярын. Сен оларың галаларына от берип, сөвешде оларың иң оңат эсгерлерини гылычдан гечирерсиң, оларың чагаларының келлелерини енҗип, гөврели аялларының гарынларыны дилерсиң»[+]. 13Хазайыл: «Көпекден пархы болмадык бу гулуң бейле улы ишлери эдер ялы ким болупдыр?» дийди. Эляша: «Реб маңа сениң Сирия патыша болҗагыңы гөркезди» дийип җогап берди[+]. 14Онсоң Хазайыл Эляшаның янындан гайдып, өз җенабы Бенхададың янына гелди. Бенхадат ондан: «Эляша саңа нәме дийди?» дийип сорады. Хазайыл: «Ол сен хөкман гутуларсың дийди» дийип җогап берди. 15Эмма эртеси гүн Хазайыл бир өртги алып, оны сува батырды-да, патышаның йүзүне япып, оны богуп өлдүрди. Онсоң онуң ерине Хазайылың өзи патыша болды.


Яхуда[†] патышасы Ехорам


(2 Йыл язгылары 21:1-20)

16[•]Ысрайыл патышасы Ахабың оглы Ёрамың шалыгының бәшинҗи йылында, Яхуда патышасы Ехошападың оглы Ехорам Яхуда патышалык эдип башлады. 17Ехорам патыша боланда отуз ики яшындады. Ол Иерусалиме[†] секиз йыл патышалык этди. 18Ахабың несиллериниң эдиши ялы, Ехорам-да Ысрайыл патышаларының ёлларындан йөреди, чүнки Ахабың гызы онуң аялыды. Ехорам Реббиң назарында йигренҗи ишлери этди[+]. 19Эмма Реб Давуда онуң несиллеринден бириниң өмүрлик тагтда отурҗакдыгыны вада берендиги ве Өз гулы Давут билен әхт[†] эдендиги үчин Яхуданы дерби-дагын этмек ислемеди[+].

20Ехорамың дөврүнде эдомлылар гозгалаң турзуп, Яхуданың гол астындан чыкдылар ве өзлерине бир патыша гойдулар[+]. 21Онсоң Ехорам сөвеш арабалы гошуны билен Сагыра гитди. Эдомлылар Ехорам билен онуң серкерделериниң дашыны габадылар, йөне Ехорам гиҗе эдомлыларың габавыны бөвсүп гечди. Онуң гошуны-да өйли-өйлерине гачып гайтды. 22Шейдип, Эдом шу гүне ченли хем Яхуда гаршы гозгалаң турзуп, оңа гарашсыз болуп гелйәр. Эдил шол вагтда Либна галасы хем Яхуданың гаршысына уруш турузды. 23Ехорамың бейлеки ишлери, онуң әхли эден ишлери яхуда патышаларының йыл язгыларында языландыр. 24Ехорам ата-бабаларына говушды. Ол Давут галасында,[†] аталарының янында җайланды. Онсоң онуң орнуна оглы Ахазя патыша болды.


Яхуда патышасы Ахазя


(2 Йыл язгылары 22:1-6)

25[•]Ысрайыл патышасы Ахабың оглы Ёрамың шалыгының он икинҗи йылында Яхуда патышасы Ехорамың оглы Ахазя патыша болды. 26Ахазя патыша боланда йигрими ики яшындады. Ол Иерусалиме бир йыл патышалык этди. Онуң эҗеси Аталя Ысрайылың патышасы Омрының агтыгыды[+]. 27Ахазя хем Ахабың машгаласының пис ёлундан йөреди. Ол хем Ахабың машгаласы ялы Реббиң назарында йигренҗи ишлери этди, чүнки Ахазя оларың гиевсиди.

28Ахазя Ахабың оглы Ёрам билен Сирияның патышасы Хазайыла гаршы урушмак үчин Рамотгилгада гитди. Сириялылар шол ерде Ёрамы яраладылар[+]. 29Ысрайыл патышасы Ехорам Рамотгилгатда Хазайыла гаршы уршуп йөркә, сириялыларың өзүне салан яраларыны беҗертмек үчин Йизрегеле гайдып гелди. Яхуда патышасы Ёрамың оглы Ахазя яраланан Ахабың оглы Ёрамы гөрмек үчин Йизрегеле гитди.

#### 9-нҗы бап


Еху Ысрайыла патыша белленйәр

1Эляша пыгамберлер[†] топарындан бирини чагырып, шейле дийди: «Билиңи гушап, элиңе шу зейтун яглы голчаны алып, Рамотгилгада гит[+]. 2Ол ере барып, Нимшиниң агтыгы, Ехошападың оглы Ехувы гөзләп тап. Онуң янына бар-да, оны ёлдашларының арасындан алып, ички отага әкит[+]. 3Онсоң яглы голчаны ал-да, оны Ехувың депесинден гуюп, Реб[†] шейле диййәр дий: „Мен сени Ысрайыла патыша эдип беллейәрин“. Онсоң сен ол ерде хич хили эгленме-де, тиз гач»[+].

4Шейдип, яңкы яш пыгамбер[†] Рамотгилгада гитди. 5Яш пыгамбер Рамотгилгада геленде, бу ерде гошун серкерделери геңеш эдип отуран экенлер. Яңкы яш пыгамбер оларың бирине: «Эй, серкерде, мен саңа бир хабар гетирдим» дийди. Еху: «Хайсымыз үчин?» дийип сорады. Яш пыгамбер хем: «Сениң үчин, серкерде» дийип җогап берди. 6Шейдип, Еху туруп, яш пыгамбер билен биле ичери гирди. Яш пыгамбер хем онуң депесинден яг[†] гуюп, шейле дийди: «Ысрайыл[†] Худайы[†] Реб шейле диййәр: „Мен сени Өз халкым болан Ысрайыла патышалыга беллейәрин. 7Сен җенабың Ахабың машгаласыны гырарсың. Мениң гулларым болан пыгамберлериң ве хемме гулларымың ганы үчин Изебелден өч аларын[+]. 8Чүнки Ахабың машгаласының екеҗеси-де дири галмаз. Мен Ысрайылда исле гул болсун, исле азат – Ахапдан болан әхли эркеклериң барыны гырарын[+]. 9Мен Ахабың машгаласыны Небадың оглы Яробгамың несиллери ве Ахыяның оглы Багшаның несиллери ялы эдерин[+]. 10Изебели Йизрегел галасының голайында итлер иер, оны хич ким җайламаз“». Онсоң яш пыгамбер шейле дийди-де, дессине өйден чыкып гачды[+].

11Еху даша чыкып, патышаның серкерделериниң янына геленде, олар ондан: «Эйгиликмидир? Бу дәли сениң яныңа нәме үчин гелипдир?» дийип сорадылар. Еху: «Бу адамың кимдигини ве онуң гүррүңлерини өзүңиз билйәңиз-ә!» дийип җогап берди[+]. 12Олар: «Ёк, бу ялан. Бизе хакыкаты айт» дийдилер. Онсоң Еху: «Онуң маңа бар диен зады Реб шейле диййәр: „Мен сени Ысрайыла патыша этмек үчин башыңа яг гуюп сайлаярын“» дийди. 13Онсоң оларың бары дессине донларыны чыкарып, басганчакларың үстүне Ехувың аягының астына яздылар. Соңра сурнай чалып: «Яшасын Еху патыша!» дийип җар этдилер[+].


Ысрайыл патышасы Ёрам өлдүрилйәр

14Шейлелик билен Нимшиниң агтыгы, Ехошападың оглы Еху Ысрайыл патышасы Ёрама гаршы дилдүвшүк гурады. Шол вагт Ёрам бүтин ысрайыл халкы билен бирликде Рамотгилгады Сирия патышасы Хазайылың хүҗүминден гораярды[+]. 15Эмма Ёрам патыша Рамотгилгатдакы Сирия патышасы Хазайыла гаршы урушда сириялыларың өзүне салан яраларыны беҗертмек үчин Йизрегеле гайдып гелипди. Шейдип, Еху бейлеки гошун серкерделерине: «Эгер мениң билен ылалашсаңыз, Йизрегелдәки Ёрама хабар етирилмез ялы, екеҗе адамы-да Рамот галасындан чыкармаң» дийди. 16Еху шейле дийди-де, өзүниң сөвеш арабасына мүнүп, Йизрегеле гитди, чүнки Ёрам шол ерде яраланып ятырды. Яхуда[†] патышасы Ахазя хем Ёрамы гөрмек үчин Йизрегеле гелипди.

17Йизрегелде диңиң үстүнде дуран бир гаравул барды. Ол гаравул Ехувың якынлашып гелйән гошуныны гөрүп: «Мен бизе тарап гелйән бир топар эсгери гөрйәрин» дийди. Ёрам патыша хем: «Бир атлыны оларың өңүнден ибер. Ол барып олардан: „Эйгиликмидир?“ дийип сорасын» дийип буйрук берди. 18Шейдип, бир атлы Ехувың өңүнден чыкып: «Патыша: „Эйгиликмидир?“ дийип сораяр» дийди. Еху оңа: «Эйгилиги нәме этҗек? Дүш мениң ызыма!» дийип җогап берди. Гаравул хем: «Чапар оларың янына барды, йөне ызына долананок» дийип хабар берди. 19Онсоң Ёрам икинҗи бир атлыны Ехувың янына ёллады. Ол хем оларың янына барып: «Патыша: „Эйгиликмидир?“ дийип сораяр» дийди. Еху оңа: «Эйгилиги нәме этҗек? Дүш мениң ызыма!» дийип җогап берди. 20Гаравул ене-де: «Чапар оларың янына барды, йөне ызына долананок. Гелйәниң ат чапдырышы Нимшиниң агтыгы Ехувың ат чапдырышына меңзейәр, чүнки Еху аты аягалдыгына чапдыряндыр» дийип хабар берди.

21Ёрам: «Сөвеш арабасыны[†] тайярлаң» дийди. Олар онуң сөвеш арабасыны тайярладылар. Ысрайыл патышасы Ёрам билен Яхуда патышасы Ахазя херси өз сөвеш арабасында ёла дүшдүлер. Олар Ехувың өңүнден чыкмага гитдилер. Олар йизрегелли Набодың меллегинде Ехува саташдылар[+]. 22Ёрам Ехувы гөрүп: «Еху, эйгиликмидир?» дийип сорады. Еху: «Эҗең Изебелиң эдйән көп зынагәрлиги, җадыгөйлиги билен эйгилик ниреден болсун?!» дийип җогап берди. 23Онсоң Ёрам Ахазя: «Бу хайынлыкдыр, Ахазя!» дийип гыгырып, ат арабасыны ызына өвүрди-де гачды. 24Еху бар гүйҗи билен яйыны чекип, Ёрамың ики эгниниң ортасындан урды. Ок онуң йүрегинден гечип, ол өз сөвеш арабасына йыкылды. 25Еху өз серкердеси Бидкара шейле дийди: «Оны галдыр-да, йизрегелли Набодың меллегине ташла. Биз ата атланып, сениң билен биле Ёрамың какасы Ахабың ызындан гелйәркәк, Реббиң оңа гаршы айдан сөзүни ядыңа сал: 26„Дүйн Мен Набодың ве онуң огулларының ганыны Өз гөзүм билен гөрдүм. Мен – Реб алмытыңы эдил шу меллекде берҗекдигими айдяндырын“. Шонуң үчин хем оны хәзир Реббиң айдышы ялы меллеге ташла»[+].


Еху Яхуда патышасы Ахазяны ве ша аялы Изебели өлдүрйәр

27Яхуда патышасы Ахазя муны гөрүп, Бейтхагана тарап гачды. Еху онуң ызындан ковуп: «Ахазяны-да атың» дийди. Олар Иблегам галасының голайындакы Гур япгыдында Ахазяны арабасының үстүнде атып яраладылар. Онсоң Ахазя Мегидо гачып барып, шол ерде өлди[+]. 28Ахазяның хызматкәрлери онуң җеседини арабада Иерусалиме[†] гетирип, оны шол ерде Давут галасында[†] өз губурында, аталарының янында җайладылар[+].

29Ахабың оглы Ёрамың патышалыгының он биринҗи йылында Ахазя Яхуда патыша болупды.

30Еху Йизрегеле геленде, муны Изебел эшидип, гөзлерине сүрме чекди, сачларына тимар берип, пенҗиреден дашары середип дурды. 31Еху дервезеден гиренде, Изебел: «Сен хем өз җенабыны өлдүрен Зимри ялысың! Эйгилиге гелдиңми?» дийип сорады[+]. 32Еху башыны галдырып, пенҗирә тарап середип: «Ким мениң тарапымда? Ким бар?» дийип гыгырды. Онсоң ики-үч саны көшк агтасы[†] ёкардан Ехува серетди. 33Еху олара: «Изебели ере ташлаң» дийип гыгырды. Шейдип, олар Изебели ере ташладылар. Онуң ганы диварың, атларың йүзүне сычрады. Атлар онуң җеседини басгыладылар. 34Онсоң Еху ичери гирип, ийип-ичип: «Бу нәлетленен аялың угруна чыкып, оны җайлаң, чүнки ол патышаның гызыдыр» дийди[+]. 35Олар оны җайламага гиденлеринде, онуң диңе келле сүңкүнден, аякларындан, элиниң пенҗелеринден башга хич зат тапмадылар. 36Олар ызларына гелип, гөрен затларыны Ехува гүррүң бердилер. Еху хем: «Ине, Реббиң гулы тишбели Ыляс аркалы айдан сөзи шудур: „Изебелиң маслыгыны Йизрегелде итлер иер[+]. 37Изебелиң җеседи Йизрегелде экин мейданларына дерс болар. Шонуң үчин хем хич ким оны ‘Бу Изебелдир’ дийип танап билмез“» дийди.

#### 10-нҗы бап


Еху Ахабың несиллерини өлдүрйәр

1-2Ахабың Самарияда[†] етмиш оглы ве огул агтыклары барды. Еху Самариядакы Йизрегел баштутанлары болан яшулулара[†] ве Ахабың несиллерине хоссарлык[†] эдйәнлере шейле мазмунлы хат язып иберди: «Җенабыңызың огулларыдыр огул агтыклары сизиң яныңыздадыр, шейле хем атлар, сөвеш арабалары, гала ве яраглар сизиң хызматыңыздадыр[+]. 3Хаты алан дессиңизе патышаңызың огулларыдыр огул агтыкларындан иң мынасыбыны сайлап, оны атасының тагтында отурдып, җенабыңызың огулларыдыр агтыклары үчин уруш эдиң». 4Самарияның баштутанларының ве Ахабың несиллерине хоссарлык эдйәнлериң горкудан яңа йүреклери ярылды. Олар: «Серет, Ысрайыл[†] патышасы Ёрам билен Яхуда[†] патышасы Ахазя Ехува гаршы дуруп билмедилер, онсоң биз нәдип оңа гаршы дуралы» дийишдилер. 5Шейдип, көшги доландырыҗы, шәхер хәкими, яшулулар ве Ахабың несиллерине хоссарлык эдйәнлер Ехува хабар ёллап: «Биз сениң гулларың, биз сениң диениң билен боларыс. Биз хич кими патышалыга беллемерис. Өзүң нәмәни макул билсең, шоны-да эт» дийдилер. 6Онсоң Еху Самария икинҗи хатыны ёллап шейле дийди: «Эгер сиз мениң тарапымда болуп, мениң диенлериме боюн болсаңыз, онда сиз патышаңызың огулларыдыр агтыкларының барының келлесини алып, эртир шу вагт мениң яныма Йизрегеле гелиң». Ахабың етмиш оглудыр агтыклары өзлерини тербиеләп етишдирен шәхер баштутанларының янындадылар. 7Олар хаты алып, онда айдылышы ялы патышаның огулларыдыр агтыкларының етмишисини хем тутуп, оларың келлелерини кесдилер. Олар патыша огулларыныңдыр агтыкларының келлелерини себеде салып, Йизрегеле Ехувың янына ибердилер[+]. 8Чапар гелип: «Патышаның огулларыныңдыр агтыкларының келлелери гетирилди» дийип хабар берди. Еху: «Олары ики үйшмек эдиң-де, эртире ченли дервезәниң агзында гоюң» дийип табшырык[†] берди. 9Эртеси ир билен Еху халкың өңүне чыкып, шейле дийди: «Сиз языксыз адамлар. Җенабым Ёрама гаршы дилдүвшүк гуруп, оны өлдүрен мен. Эмма бу ятанлары өлдүрен ким? 10Онда шуны билип гоюң. Реббиң Ахабың огулларыдыр огул агтыкларына гаршы айдан сөзлериниң хич бири хем ерде галмаз, чүнки Реб[†] Өз гулы Ыляс аркалы диен сөзлерини берҗай этди»[+]. 11Шейдип, Еху Ахабың Йизрегелде яшаян гарындашларының барыны, онуң әхли баштутанларыны, якын достларыны, руханыларыны[†] гырып, екеҗе адамы хем дири галдырмады.

12-13Онсоң Еху Самария тарап ёла дүшди. Ол ёлда чопанларың Бейтекет диен дүшелгесинде Яхуда патышасы Ахазяның гарындашларына саташып, олардан: «Сиз ким боларсыңыз?» дийип сорады. Олар: «Биз Ахазяның гарындашларыдырыс. Биз шазадалар билен, ша аялының огуллары билен гөрме-гөрше барярдык» дийип җогап бердилер. 14Еху өз адамларына: «Булары дири тутуң» дийди. Олар Ахазяның гарындашларыны дири тутуп, шол ердәки Бейтекет гуйының янында оларың кырк икисини хем өлдүрдилер. Еху олардан екеҗесини хем дири галдырмады[+].

15Еху ол ерден гайдып, өзүни гаршыламага гелйән Рекабың оглы Ёнадаба саташды. Еху оңа салам берип, ондан: «Мениң йүрегимиң сениңки билен бир болшы ялы, сениң йүрегиң-де мениңки билен бирми?» дийип сорады. Ёнадап хем: «Бирдир» дийип җогап берди. Еху: «Эгер шейле болса, онда элиңи узат» дийди. Ёнадап Ехува тарап элини узатды. Еху оны араба мүндүрди[+]. 16Еху оңа: «Мениң билен гит-де, Реббе вепалыдыгымы гөр» дийди. Шейдип, Ехувың адамлары Ехонадабы онуң сөвеш арабасына мүндүрдилер. 17Еху Самария гелип, Реббиң Ыляс аркалы айдан сөзүне гөрә Ахабың галан тохум-тиҗиниң барыны иң соңкусына ченли гырып ёк этди[+].


Еху Багала[†] сежде эдйәнлери ёк эдйәр

18Онсоң Еху бүтин халкы йыгнап, олара йүзленип шейле дийди: «Сиз Ахап Багала вепалы болды дийип пикир эдйәнсиңиз, эмма мениң – Ехувың Багала Ахапдан хас вепалыдыгымы гөрерсиңиз[+]. 19Шонуң үчин хем шу вагт Багалың пыгамберлериниң,[†] Багала сежде эдйәнлериң, онуң руханыларының барыны мениң яныма чагырың. Оларың екеҗесини хем галдырмаң, чүнки мен Багала улы гурбанлык хөдүр этҗек. Оларың ичинден екеҗеси гелмән галайса, ол дири галмаз». Эмма бу Ехувың Багала сежде эдйәнлери ёк этмек үчин гуран хилесиди[+]. 20Еху өз адамларына: «Багалың хатырасына оңа сежде этмек үчин йыгнанышык гүнүни ыглан эдиң» дийип буйрук берди. Ехувың адамлары Багала сежде эдилмели гүни ыглан этдилер. 21Еху тутуш Ысрайыла хабар ёллады. Багала сежде эдйән әхли кишилер гелди, гелмән галан екеҗе адам хем ёкды. Гелен адамларың бары Багалың бутханасына гирди. Бутхана тә босагасына ченли адамдан долды[+]. 22Еху Багала сежде эдиленде гейилйән мукаддес[†] донлары саклаян рухана: «Багала сежде эдйәнлериң барына дон гетирип бер» дийди. Ол сакчы хем оларың барына дон гетирип берди. 23Онсоң Еху Рекабың оглы Ёнадап билен Багалың бутханасына гирди. Еху Багала сежде эдйәнлере йүзленип: «Төверегиңизе середип гөрүң, араңызда Реббе сежде эдйәнлерден хич ким болмасын, диңе Багала сежде эдйәнлер болсун» дийди. 24Ондан соң Еху билен Ёнадап гурбанлыклары[†] ве якма гурбанлыклары хөдүрлемек үчин ичери гирдилер. Еху бутхананың дашында сегсен адамы гоюп, олара: «Сизиң элиңизе берйән бу адамларымдан екеҗеси гачып гутулайса, олар үчин өз келләңиз билен җогап берерсиңиз» дийди[+].

25Еху якма гурбанлыгыны берип гутаран бадына, эсгерлере ве оларың серкерделерине йүзленип: «Бутхана гириң-де, оларың барыны гырың, екеҗесини хем гачыраймаң» дийди. Шейдип, олар Багалың гулларының барыны гылычдан гечирдилер. Эсгерлер ве серкерделер оларың җесетлерини дашары чыкарып ташладылар. Соңра олар Багалың бутханасына ыбадат эдилйән ички отага гирдилер[+]. 26Шол ерде олар Багалың бутханасындакы дикме дашы дашары чыкарып, оны күл-оврам этдилер[+]. 27Олар Багалың дикме дашыны йыкдылар. Багалың бутханасыны йыкып, оны хаҗатхана өвүрдилер. Ол шу гүне ченли хем шейледир[+].

28Шейдип, Еху Ысрайылда Багала сежде эдилмегиниң соңуна чыкды. 29Эмма Еху Небадың оглы Яробгамың гүнәли ишлеринден эл чекмеди. Яробгам Бейтелдәки ве Дандакы алтын гөлелере сежде эдип, ысрайыл халкына гүнә этдирди[+]. 30Реб Ехува: «Сен Мениң назарымда догры[†] иш эдип, Ахабың тохум-тиҗи бабатда Мениң йүрегимиң ислегини ерине етирдиң. Шонуң үчин хем сениң неслиң дөрдүнҗи арка ченли Ысрайыла патыша болар» дийди[+]. 31Эмма Еху Ысрайыл Худайы[†] Реббиң канунларыны[†] бүтин калбы билен берҗай этмеди. Ол ысрайыл халкына гүнә этдирен Яробгамың гүнәлеринден эл чекмеди.


Ехувың өлүми

32-33Шол дөвүрде Реб Ысрайылың чәклерини кичелтмәге башлады. Сирия патышасы Хазайыл Иордан дерясының[†] гүндогарындан гатлылара, рубенлилере ве манашалылара ченли болан бүтин Гилгат топрагыны, Арнон җүлгесиниң якасындакы Арогерден Гилгада ве Башана[†] ченли болан тутуш юрды басып алды[+][+]. 34Ехувың галан ишлери, әхли эден ишлери ве эдерменликлери барада ысрайыл патышаларының йыл язгыларында языландыр. 35Шейдип, Еху ата-бабаларына говушды. Ол Самарияда аталарының янында җайланды. Онсоң онуң орнуна Ехувың оглы Ехогахаз патыша болды. 36Еху Самарияда Ысрайыла йигрими секиз йыл патышалык этди.

#### 11‑нҗи бап


Яхуда[†] ша аялы Аталя


(2 Йыл язгылары 22:10–23:15)

1[•]Яхуда патышасы Ахазяның эҗеси Аталя оглуның өлдүрилендигини эшиден бадына, Ахазя патышаның тохум-тиҗиниң барыны өлдүртди[+]. 2Эмма Ехорам патышаның гызы, Ахазя патышаның аял доганы Ехошеба патышаның өлдүрилмели огулларының ичинден Ёвашы огурлап, оны энекеси билен ятылян отагда гойды. Шейдип, Ехошеба Ёвашы Аталядан гизледи ве ол өлмән галды. 3Ол Ехошеба билен алты йыллап Реббиң өйүнде гизленип гезди. Шол дөвүрде Аталя юртда шалык эдйәрди.

4Единҗи йылда Ехояда руханы[†] Кари гошунының йүзбашыларыны ве көшк гаравулларыны өз янына Реббиң өйүне чагырды. Онсоң Ехояда шол ерде олар билен әхт[†] эдишди ве олара ант ичирип, соң Ахазя патышаның оглы Ёвашы олара гөркезди. 5Ехояда баштутанлара шейле буйрук берди: «Сиз шейле эдиң: „Сабат гүни[†] нобатчылыга гелениңизиң үчден бири патышаның көшгүни гаравулласын[+]. 6Бейлеки үчден бириңиз Сур[†] дервезесини гаравуллаң. Үчүнҗи бөлегиңиз болса дервезеде бейлеки гаравулларың арка тарапында нобатма-нобат гаравулчылык эдиң. 7Сизиң Сабат гүни нобатчылыкдан бошаян ики топарыңыз Реббиң өйүни гаравулламалыдыр. 8Әхлиңизиң элиңиз яраглы болсун, сиз патышаның дашыны габарсыңыз. Сизе якынлашан адам өлдүрилсин. Патыша гирсе-чыкса янында болуң“».

9Серкерделер Ехояда руханының табшыран затларыны онуң айдышы ялы ерине етирдилер. Оларың херси өз адамларыны Сабат гүни нобатчылык эденлери ве нобатчылык этмедиклери алып, Ехояда руханының янына гелдилер. 10Ехояда руханы Давут патышаның Реббиң өйүндәки найзаларыны, галканларыны серкерделере берди[+]. 11Гаравулларың херси эллери яраглы патышаны горамак үчин Реббиң өйүниң гүнортадан демиргазык тарапына ченли гурбанлык сыпасының[†] ве өйүң төверегинде дурдулар. 12Онсоң Ехояда Ахазя патышаның оглы Ёвашы дашары чыкарып, башына тәч гейдирип, оңа патышалык әхтиң нусгасыны берди. Ёвашың башына яг[†] гуюп, оны патышалыга белледилер. Гаравуллар Ёвашы патыша дийип ыглан этдилер. Олар эл чарпышып: «Яшасын патыша!» дийип гыгырышдылар[+].

13Аталя гаравулларың ве адамларың сесини эшидип, халкың янына Реббиң өйүне гелди. 14Гөрсе, ине, патыша адата гөрә сүтүниң янында дурды. Серкерделердир сурнайчылар-да патышаның янындадылар. Юрдуң бүтин халкы шатланып, сурнай чалярды. Аталя якасыны йыртып: «Хайынлык! Хайынлык!» дийип гыгырды[+]. 15Онсоң Ехояда руханы гошун йүзбашыларына: «Аталяны бу ерден чыкарың. Онуң ызына эерени гылычдан гечириң» дийип буйрук берди. Чүнки руханы: «Гой, ол Реббиң өйүнде өлдүрилмесин» дийипди. 16Шейдип, олар Аталяны тутдулар. Оны Ат дервезесинден патышаның көшгүне гетирип, шол ерде өлдүрдилер[+].

17Халк Реббиң халкы болар ялы, Ехояда Реббиң, патышаның ве халкың арасында әхт этди. Шейле хем патыша билен халкың арасында-да әхт этди. 18Онсоң юрдуң бүтин халкы Багалың[†] бутханасына барып, оны йыкды. Ондакы гурбанлык сыпаларыны, бутлары дөвүп, бөлек-бөлек эдип ташладылар. Олар Багалың руханысы Маттаны гурбанлык сыпаларының өңүнде өлдүрдилер. Онсоң Ехояда руханы Реббиң өйүне гаравуллар гойды[+]. 19Ол йүзбашылары, карилери, гаравуллары, юрдуң бүтин халкыны өзи билен алып гитди. Олар патышаны Реббиң өйүнден гаравулларың дервезесиниң ёлы билен көшге гетирдилер. Ёваш ша тагтында отурды. 20Шейдип, юрдуң бүтин илаты шат болды. Аталя патышаның өйүнде гылыч билен өлдүриленинден соң, шәхерде үмсүмлик болды.

21Ёваш[*] патышалык эдип башланда, еди яшындады.

#### 12‑нҗи бап


Яхуда[†] патышасы Ёваш

1[•]Ысрайыл[†] патышасы Ехувың шалыгының единҗи йылында Ёваш патышалык эдип башлады. Ол кырк йыллап Иерусалимде[†] патышалык этди. Онуң эҗеси Беершебадан болуп, ады Сибяды. 2Ёваш өмүрбойы Реббиң назарында догры[†] ишлери этди, чүнки Ехояда руханы[†] оңа шейле тәлим берипди. 3Муңа гарамаздан, сеждегәхлер[†] йыкылманды. Халк энтек-энтеклерем шол сеждегәхлерде гурбанлык берип, якымлы ыслы түтетги[†] якярды[+].

4Ёваш руханылара шейле дийди: «Сиз мукаддес[†] садака[†] хөкмүнде Реббиң өйүне багыш эдилен күмшүң, илат санавында топланан күмшүң, хер кимиң өз башына дүшен кесгитли мөчбердәки берен күмшүниң ве хер адамың Реббиң өйүне мейлетинлик билен берен күмшүниң барыны йыгнаң. 5Гой, хер бир руханы шу хазынадарларың биринден күмүш алсын-да, оны Реббиң өйүниң беҗердилмели ери бар болса, шоны беҗертмек үчин улансын». 6Эмма Ёвашың патышалыгының йигрими үчүнҗи йылында-да руханылар Реббиң өйүниң беҗерилмели ерлерини беҗермәндилер. 7Шонуң үчин хем Ёваш патыша Ехояда руханы билен бирликде бейлеки руханылары хем чагырып, олара: «Сиз нәме үчин Реббиң өйүни беҗермейәрсиңиз? Мундан бейләк сиз күмүш йыгнамаң. Йыгналан күмши Реббиң өйүни беҗермәге бериң» дийди. 8Шейдип, руханылар халкдан күмүш алмазлыга ве Реббиң өйүни-де өзлери беҗермезлиге разылашдылар.

9Онсоң Ехояда руханы бир сандыгы алып, онуң гапагындан бир дешик ачды-да, оны гурбанлык сыпасының[†] янында, Реббиң өйүне гирилйән ериң саг тарапында гойды. Гапыны гаравуллаян руханылар Реббиң өйүне гетирилйән бар күмүшлери шол сандыгың ичине салардылар[+]. 10Сандыкда көп күмшүң топланандыгыны гөренлеринде, патышаның кәтиби билен баш руханы гелип, Реббиң өйүндәки бар күмши санап, торбалара салып чекердилер. 11-12Онсоң олар чекилен күмши Реббиң өйүнде ишлейән ишчилере гөзегчилик эдйән баштутанлара берердилер. Олар хем шол күмүшден нечҗарлара, Реббиң өйүнде ишлейән уссалара, даш өрүҗилере, даш ёнуҗылара иш хакыны төләрдилер. Шонуң ялы хем олар күмши Реббиң өйүни беҗертмек үчин агаҗы, ёнулан дашлары сатын алмага ве беҗериш үчин зерур болан башга затлара харчлардылар. 13Эмма Реббиң өйүне гетирилен күмүшден Реббиң өйи[†] үчин хич хили күмүш легенлер, мүченеклер, шакәселер, сурнайлар я-да алтындан, күмүшден башга хич хили гап-чанаклар ясалманды. 14Чүнки ол күмүш Реббиң өйүни беҗерйән ишчилере берилйәрди. 15Ишчилере иш хакыны төлемек үчин эллерине күмүш берлен адамлардан күмшүң хетди-хасабы соралмаярды, чүнки ол адамлар садыклык билен ишлейәрдилер[+]. 16Эмма язык садакасы билен гүнә садакасына берлен күмүш Реббиң өйүне гетирилмеди, чүнки ол руханыларыңкыды[+].

17Шол дөвүрде Сирия патышасы Хазайыл Гатың үстүне чозуп, оны басып алды. Соңра ол Иерусалиме хүҗүм этмеги йүрегине дүвди[+]. 18Яхуда патышасы Ёваш аталары болан Яхуда патышалары Ехошападың, Ехорамың, Ахазяның Реббе багыш эден бар затларыны, өзүниң Реббе багыш эден бар затларыны, Реббиң өйүниң ве патышаның өйүниң хазыналарындакы алтының барыны алып, Сирия патышасы Хазайыла иберди. Шондан соң Хазайыл Иерусалимден эл чекди[+].

19Ёвашың бейлеки ишлери ве әхли эден ишлери яхуда патышаларының йыл язгыларында языландыр. 20Ёвашың эмелдарлары оңа гаршы дилдүвшүк гурдулар ве оны Силла гидйән ёлда, Миллоның[†] өйүнде өлдүрдилер[+]. 21Бу иши эден Ёвашың эмелдарлары Шимгатың оглы Ёзабат билен Шомериң оглы Ехозабатды. Ёваш дүнйәден өтди ве Давут галасында,[†] аталарының янында җайланды. Онсоң онуң ерине оглы Амазя патыша болды.

#### 13‑нҗи бап


Ысрайыл[†] патышасы Ехогахаз

1Яхуда[†] патышасы Ахазяның оглы Ёвашың патышалыгының йигрими үчүнҗи йылында Ехувың оглы Ехогахаз Ысрайыла патыша болуп, Самарияда[†] он еди йыл шалык сүрди[+]. 2Ехогахаз Реббиң назарында йигренҗи ишлери этди. Ол Небадың оглы Яробгамың Ысрайыла этдирен гүнәли ёлларындан йөрәп, гүнә этмекден эл чекмеди[+]. 3Реб[†] Ысрайыла гаршы гахары гелди. Ол ысрайыллары гайта-гайта Сирия патышасы Хазайылың ве Хазайылың оглы Бенхададың элине берди[+]. 4Ехогахаз Реббе ялбарды, Реб хем оны эшитди, чүнки Реб Ысрайылың чекйән сүтемини, Сирия патышасының олара берйән эзъетини гөрди[+]. 5Шонуң үчин хем Реб Ысрайыла бир халасгәр[†] берди. Шондан соң олар Сирияның голастындан чыкдылар. Шейдип, ысрайыл халкы өңкүси ялы өз өйүнде асудалыкда яшады[+]. 6Муңа гарамаздан ысрайыл халкы Яробгамың несиллериниң Ысрайыла этдирен гүнәлеринден эл чекмән, гайтам гүнә газанмагыны довам этдирди. Ашера[†] буты хем Самарияда галды[+]. 7Шейдип, Ехогахазың диңе элли саны сөвеш арабалы эсгеринден, он сөвеш арабасындан ве он мүң пыяда гошунындан башга гошуны галмады, чүнки Сирия патышасы олары харман тозы кимин ёк эдипди. 8Ехогахазың бейлеки ишлери, әхли эден ишлери ве эдерменлиги барада ысрайыл патышаларының йыл язгыларында языландыр. 9Шейдип, Ехогахаз ата-бабаларына говушды. Ол Самарияда аталарының янында җайланды. Онсоң онуң ерине оглы Еховаш патыша болды.


Ысрайыл патышасы Еховаш

10Яхуда патышасы Ёвашың шалыгының отуз единҗи йылында Ехогахазың оглы Еховаш Ысрайыла патыша болуп, Самарияда он алты йыл шалык сүрди. 11Еховаш Реббиң назарында йигренҗи ишлери этди. Ол Небадың оглы Яробгамың Ысрайыла этдирен гүнәлеринден эл чекмән, гайтам оны довам этдирди[+]. 12Еховашың бейлеки ишлери ве әхли эден ишлери, Яхуда патышасы Амазя гаршы эден урушларында гөркезен эдерменлиги барада ысрайыл патышаларының йыл язгыларында языландыр[+]. 13Шейдип, Еховаш ата-бабаларына говушды. Ол Самарияда Ысрайыл патышаларының янында җайланды. Онсоң онуң ерине оглы Яробгам тагта чыкды.


Эляша пыгамбериң[†] өлүми

14Эляша агыр кеселләп ятырды. Онуң өлмели пурсады голайланда, Ысрайыл патышасы Еховаш Эляшаның халыны сорамага гелди. Ол: «Эй, атам, атам! Ысрайылың сөвеш арабалары билен сөвеш арабалы эсгерлери!» дийип, сесли аглады[+]. 15Эляша Еховаша: «Яйы хем оклары ал» дийди. Еховаш яй билен оклары алды. 16Эляша Ысрайыл патышасына: «Яйы чек» дийди. Еховаш онуң айдышы ялы яйы чекди. Эляша эллерини патышаның эллериниң үстүнде гойды. 17Соңра ол Еховаша: «Гүндогар тарапдакы пенҗирәни ач» дийди. Еховаш ол пенҗирәни ачды. Эляша Еховаша: «Ат» дийди. Еховаш атды. Онсоң Эляша Еховаша йүзленип, шейле дийди: «Бу Реббиң еңиш окудыр, Сирияның үстүнден еңиш окудыр! Сен Апекде сириялылара гаршы уршуп, олары иң соңкусына ченли гырып ёк этмелисиң»[+]. 18Эляша довам эдип, Еховаша: «Оклары ал» дийди. Ол хем оклары алды. Эляша Ысрайыл патышасына: «Оклары ере ур» дийди. Еховаш хем оклары ере үч гезек урды-да сакланды. 19Онсоң Худайың[†] адамының оңа гахары гелип: «Сен бәш я-да алты гезек урмалыдың, шонда сириялылары соңуна ченли гырардың. Инди сен Сирияны диңе үч гезек еңерсиң» дийди.

20Шейдип, Эляша дүнйәден өтди ве оны җайладылар. Моваплыларың лешгерлери хер бахарда Ысрайыл топрагына чозуп гирердилер. 21Бир сапар ысрайыллар өлүсини җайлап дуркалар, лешгерлериң гелйәнини гөрүп, яңкы өлини Эляшаның габрына ташладылар-да гачдылар. Ол өли адам Эляшаның сүңклерине галташан бадына дирелип, аяга галды.


Ысрайыл Сирияны еңйәр

22Сирия патышасы Хазайыл Ехогахазың бүтин өмрүне Ысрайыла сүтем эдип гелипди[+]. 23Эмма Реб Ыбрайым, Ысхак ве Якуп билен эден әхти үчин ысрайыллара мерхемет эдип, рехим-шепагат гөркезди ве олары голдады. Реб олары хеләк этмек ислемеди. Шу вагта ченли хем олары Өз хузурындан ковмады.

24Сирия патышасы Хазайыл дүнйәден өтди ве онуң ерине оглы Бенхадат патыша болды. 25Ехогахазың оглы Еховаш Хазайылың оглы Бенхадада гаршы уршуп, онуң какасы Ехогахаза гаршы уршуп алан галаларының барыны Бенхададың элинден алды. Еховаш Бенхадады үч гезек еңлише сезевар эдип, Ысрайылың галаларыны ызына гайтарып алды[+].

#### 14‑нҗи бап


Яхуда[†] патышасы Амазя


(2 Йыл язгылары 25:1-24)

1[•]Ехогахазың оглы Ысрайыл[†] патышасы Еховашың шалыгының икинҗи йылында Ёвашың оглы Амазя Яхуда патыша болды[+]. 2Ол патыша болан вагты йигрими бәш яшындады. Ол Иерусалимде[†] йигрими докуз йыл патышалык этди. Онуң эҗеси Иерусалимден болуп, ады Ехогадынды. 3Амазя Реббиң назарында догры[†] ишлери этсе-де, атасы Давут ялы дәлди. Ол какасы Ёвашың эден ишлери ялы ишлер этди. 4Эмма сеждегәхлер[†] айрылмады. Адамлар энтек-энтеклерем шол ерлерде гурбанлык берип, якымлы ыслы түтетги[†] якярдылар[+]. 5Амазя өз патышалыгыны кувватландырып, патыша вагты какасыны өлдүрен хызматкәрлери өлдүрди[+]. 6Йөне Мусаның Төвратда[†] берлен табшырыкларыны[†] берҗай эдип, Амазя какасыны өлдүрен хызматкәрлериң огулларыны өлдүрмеди, чүнки Реб[†] шол китапда: «Аталар огуллары үчин өлүме хөкүм эдилмесин. Огуллар хем аталары үчин өлүме хөкүм эдилмесин. Хер ким диңе өз эден җенаятына гөрә өлүме хөкүм эдилсин» дийип табшырык берипди[*][+].

7Амазя Дуз җүлгесинде он мүң саны эдомлыны гырып, Села[†] галасыны басып алды. Ол Села галасыны Ёктеел дийип атландырды. Ол шу гүне ченли хем шейле атландырылып гелйәр[+].

8Онсоң Амазя Ехогахазың оглы, Ехувың агтыгы Ысрайыл патышасы Еховаша чапарлар ёллап: «Гел, йүзбе-йүз гөрүшели» дийди. 9Ысрайыл патышасы Еховаш Яхуда патышасы Амазяның янына адам иберип, шейле дийди: «Ливандакы[†] яндак Ливандакы кедр агаҗына савчы ёллап: „Гызыңы оглума аяллыга бер“ дийип сорапдыр. Эмма Ливандакы бир вагшы хайван гечип барярка яндагы депеләпдир[+]. 10Элбетде, сен эдомлылары гырдың ве муңа сениң гөвнүң галкды. Шу еңшиңе гуван-да, өйүңде отур. Сен нәме үчин урушмага бахана агтарярсың? Сен өзүңиң ве Яхуданың халкының башына бела гетирерсиң».

11Эмма Амазя муңа гулак асмады. Шейдип, Ысрайыл патышасы Еховаш өз гошуны билен Яхуда патышасы Амазяның үстүне гитди. Еховаш Яхуданың Бейтшемеш диен еринде Амазя гаршы урушда онуң билен йүзбе-йүз болды[+]. 12Яхудалар ысрайыл халкындан еңлип, өз чадырларына тарап гачып гитдилер. 13Ысрайыл патышасы Еховаш Ахазяның агтыгы, Ёвашың оглы Яхуда патышасы Амазяны Бейтшемешде тутды. Онсоң Еховаш Иерусалиме гелип, Иерусалимиң диварының Эфрайым дервезесинден Күнч дервезесине ченли болан дөрт йүз тирсек аралыгыны йыкды[+]. 14Еховаш Реббиң өйүниң ве патышаның өйүниң хазыналарындакы алтын-күмшүң, гап-гачларың барыны, булардан дашары-да есир алнан адамлары алып, Самария[†] доланып гелди[+].

15Еховашың бейлеки ишлери, әхли эден ишлери, эдерменлиги ве Яхуда патышасы Амазя билен эден уршы барада ысрайыл патышаларының йыл язгыларында языландыр[+]. 16Еховаш ата-бабаларына говушды. Ол Самарияда Ысрайыл патышаларының янында җайланды. Онсоң онуң ерине оглы Яробгам патыша болды.

17[•]Ёвашың оглы Яхуда патышасы Амазя Ехогахазың оглы болан Ысрайыл патышасы Еховаш өленден соңра он бәш йыл яшады. 18Амазяның бейлеки ишлери яхуда патышаларының йыл язгыларында языландыр. 19Иерусалимде онуң гаршысына дилдүвшүк гуралды. Онсоң Амазя Лакыша гачып гитди. Эмма онуң ызындан Лакыша адам иберип, олар оны шол ерде өлдүрдилер[+]. 20Онсоң Амазяның җеседини атлара йүкләп гетирдилер-де, оны Иерусалимде Давут галасында,[†] аталарының янында җайладылар. 21Бүтин яхуда халкы Амазяның он алты яшындакы оглы Узыяны какасы Амазяның ерине патыша этди. 22Узыя какасы Амазя ата-бабаларына говшандан соң, Эйлат галасыны тәзеден дикелдип, оны Яхуда гайтарып берди[+].


Ысрайыл патышасы Яробгам

23Ёвашың оглы Яхуда патышасы Амазяның шалыгының он бәшинҗи йылында Еховашың оглы Ысрайыл патышасы Яробгам Самария патыша болуп, кырк бир йыл шалык сүрди. 24Яробгам Реббиң назарында йигренҗи ишлери этди. Ол Небадың оглы Яробгамың Ысрайыла этдирен гүнәлеринден эл чекмеди[+]. 25Яробгам Ысрайыл Худайы[†] Реббиң Өз гулы гатхеперли Эмитайың оглы Юнус пыгамбер[†] аркалы айдышы ялы, Ысрайыл чәгини Лебохаматдан Араба деңзине ченли болан аралыкда тәзеден дикелтди[+]. 26Чүнки Реб Ысрайылың агыр мушакгатыны гөрди. Ысрайылда олара көмек берер ялы гулам, азат адамам галманды[+]. 27Йөне Реб Ысрайылың адыны гөклериң астындан өчүрҗек дийип айтманды. Реб ысрайыллары Еховашың оглы Яробгам аркалы халас этди.

28Яробгамың бейлеки ишлери, әхли эден ишлери, эдерменлиги, нәхили сөвешени ве онуң өң Яхуда дегишли болан Дамаскы ве Хаматы Ысрайыла гайтарып берши барада ысрайыл патышаларының йыл язгыларында языландыр[+]. 29Яробгам ата-бабаларына говушды. Ол аталарының хем-де Ысрайыл патышаларының янында җайланды. Онсоң онуң ерине оглы Закаря патыша болды.

#### 15‑нҗи бап


Яхуда[†] патышасы Узыя


(2 Йыл язгылары 26:1-23)

1[•]Ысрайыл[†] патышасы Яробгамың шалыгының йигрими единҗи йылында Амазяның оглы Яхуда патышасы Узыя патышалык эдип башлады[+]. 2Узыя патыша боланда он алты яшындады. Ол Иерусалимде[†] элли ики йыл патышалык этди. Онуң эҗеси Еколя Иерусалимденди. 3Узыя өз какасы Амазя ялы Реббиң назарында догры[†] ишлери этди[+]. 4Муңа гарамаздан Узыя сеждегәхлери[†] айырмады. Бүтин халк энтек-энтеклерем шол ерлере барып гурбанлык берип, якымлы ыслы түтетги[†] якярды[+]. 5Реб[†] оңа ёканчлы дери кесели билен эзъет берди. Ол тә өлйәнчә ёканчлы дери кеселинден эҗир чекип, айратын ерде яшады. Патышаның оглы Ётам юртдакы халка баштутанлык эдип, көшги доландырды[+].

6Узыяның бейлеки ишлери ве әхли эден ишлери яхуда патышаларының йыл язгыларында языландыр. 7Узыя ата-бабаларына говушды. Ол Давут галасында,[†] аталарының янында җайланды. Онсоң онуң ерине оглы Ётам патыша болды.


Ысрайыл патышасы Закаря

8Яхуда патышасы Узыяның шалыгының отуз секизинҗи йылында Яробгамың оглы Закаря Ысрайыла патыша болуп, Самарияда[†] алты ай шалык сүрди. 9Закаря хем аталары ялы Реббиң назарында йигренҗи ишлери этди. Ол Небадың оглы Яробгам Ысрайыла этдирен гүнәлеринден эл чекмеди[+]. 10Ябешиң оглы Шаллум Закаря гаршы дилдүвшүк гурап, оны халкың өңүнде уруп өлдүрди-де, онуң ерине өзи патыша болды.

11Закаряның бейлеки ишлери ысрайыл патышаларының йыл язгыларында языландыр. 12Реббиң Ехува: «Сениң несиллериң дөрдүнҗи арка ченли Ысрайыл тагтында отурарлар» дийип берен вадасы берҗай болды[+].


Ысрайыл патышасы Шаллум

13Яхуда патышасы Узыяның шалыгының отуз докузынҗы йылында Ябешиң оглы Шаллум патыша болуп, Самарияда бир ай патышалык этди. 14Онсоң Гадының оглы Менахым Тирсадан чыкып, Самария гелди. Ол Самарияда Ябешиң оглы Шаллумы өлдүрип, өзи онуң ерине патыша болды[+]. 15Шаллумың бейлеки ишлери, гуран дилдүвшүги барада ысрайыл патышаларының йыл язгыларында языландыр. 16Шол дөвүрде Менахым Тирсадан башлап, Типсада ве онуң этрапларында яшаянларың барыны гырды. Өзүне галаның дервезесини ачмандыклары үчин, оларың барыны гырды ве гөврели аялларының гарынларыны ярды.


Ысрайыл патышасы Менахым

17Яхуда патышасы Узыяның шалыгының отуз докузынҗы йылында Гадының оглы Менахым Ысрайыла патыша болды. Ол Самарияда он йыл патышалык этди. 18Менахым Реббиң назарында йигренҗи ишлери этди. Ол бүтин өмрүне Небадың оглы Яробгамың Ысрайыла этдирен гүнәлеринден эл чекмеди[+]. 19Ашур[†] патышасы Пул[*] Ысрайыла хүҗүм этди. Менахым өз патышалыгыны кувватландырмага көмек эдери ялы, Пула бир мүң еди йүз батман[*] күмүш берди[+]. 20Менахым Ашур патышасына күмүш бермек үчин Ысрайылдакы байларың барына җан башына бир йүз мысгалдан[*] говрак күмүш салгыт салды. Шондан соң Ашур патышасы юртда галман ызына гайтды.

21Менахымың бейлеки ишлери ве әхли эден ишлери барада ысрайыл патышаларының йыл язгыларында языландыр. 22Менахым ата-бабаларына говушды. Оглы Пекахя онуң ерине патыша болды.


Ысрайыл патышасы Пекахя

23Яхуда патышасы Узыяның шалыгының эллинҗи йылында Менахымың оглы Пекахя Ысрайыла патыша болуп, Самарияда ики йыл шалык сүрди. 24Пекахя Реббиң назарында йигренҗи ишлери этди. Ол Небадың оглы Яробгамың Ысрайыла этдирен гүнәлеринден эл чекмеди[+]. 25Өз серкердеси Ремаляның оглы Пека элли саны гилгатлы билен Пекахя гаршы дилдүвшүк гурады. Пека Самарияда көшгүң ички галасында Аргоп ве Аръе билен бирликде Пекахяның үстүне хүҗүм эдип, оны өлдүрип, ерине өзи патыша болды. 26Пекахяның бейлеки ишлери ве әхли эден ишлери ысрайыл патышаларының йыл язгыларында языландыр.


Ысрайыл патышасы Пека

27Яхуда патышасы Узыяның шалыгының элли икинҗи йылында Ремаляның оглы Пека Ысрайыла патыша болуп, Самарияда йигрими йыл шалык сүрди. 28Пека Реббиң назарында йигренҗи ишлери этди. Ол Небадың оглы Яробгамың Ысрайыла этдирен гүнәлеринден эл чекмеди[+].

29Ысрайыл патышасы Пеканың дөврүнде Ашур патышасы Тиглатпилесер гелип, Ыёны, Абелбейтмагаканы, Янованы, Кедеши, Хасоры, Гилгады, Җелиләни ве тутуш Нафталы юрдуны басып алып, оларың халкларыны Ашура есир эдип әкитди. 30Онсоң Эланың оглы Хошея Ремаляның оглы Пека гаршы дилдүвшүк гурап, онуң үстүне хүҗүм этди ве оны өлдүрди. Соңра Узыяның оглы Ётамың патышалыгының йигриминҗи йылында Хошея Пеканың ерине патыша болды. 31Пеканың бейлеки ишлери ве әхли эден ишлери ысрайыл патышаларының йыл язгыларында языландыр.


Яхуда патышасы Ётам


(2 Йыл язгылары 27:1-9)

32[•]Ремаляның оглы Ысрайыл патышасы Пеканың шалыгының икинҗи йылында Узыяның оглы Яхуда патышасы Ётам патышалык эдип башлады[+]. 33Ётам патыша болан вагты йигрими бәш яшындады. Ол Иерусалимде он алты йыл патышалык этди. Онуң эҗеси Еруша Садогың гызыды. 34Ётам какасы Узыя ялы Реббиң назарында догры ишлери этди[+]. 35Муңа гарамаздан, ол сеждегәхлери айырмады. Халк энтек-энтеклерем шол ерлере барып, гурбанлык берип, якымлы ыслы түтетги якярды. Ётам Реббиң өйүниң демиргазык дервезесини гурды[+]. 36Ётамың бейлеки ишлери ве әхли эден ишлери яхуда патышаларының йыл язгыларында языландыр. 37Шол дөвүрде Реб Сирия патышасы Ресини, Ремаляның оглы Пеканы Яхуданың гаршысына гойберип башлады[+]. 38Ётам ата-бабаларына говушды. Ол Давут галасында, аталарының янында җайланды. Оглы Ахаз онуң ерине патыша болды.

#### 16-нҗы бап


Яхуда[†] патышасы Ахаз


(2 Йыл язгылары 28:1-27)

1[•]Ремаляның оглы Пеканың шалыгының он единҗи йылында Ётамың оглы Ахаз Яхуда патыша болды. 2Ахаз патыша болан махалы йигрими яшындады. Ол Иерусалимде[†] он алты йыл патышалык этди. Ахаз атасы Давудың ызына эермән, өз Худайы[†] Реббиң назарында нәдогры ишлери этди. 3Ахаз Ысрайыл[†] патышаларының ёлы билен йөрәп, Реббиң ысрайылларың юрдундан ковуп чыкаран миллетлериниң[†] йигренҗи адаты боюнча өз оглуны отдан гечирди[+]. 4Ол сеждегәхлерде,[†] байырлыкларда ве гүр япраклы хер бир агаҗың астында гурбанлык берйәрди, якымлы ыслы түтетги[†] түтедйәрди[+].

5Шол вагт Сирия патышасы Ресин билен Ысрайыл патышасы Ремаляның оглы Пека Иерусалимиң үстүне хүҗүм эдип, онуң дашыны габадылар. Эмма шонда-да оны еңип билмедилер[+]. 6Шол дөвүрде Сирия патышасы Ресин Эйлаты арам халкына гайтарып берди ве яхудалары Эйлатдан ковуп чыкарды. Эдомлылар Эйлата гелдилер ве олар шу гүне ченли хем шол ерде яшаярлар[+]. 7Ахаз Ашур[†] патышасы Тиглатпилесериң янына чапарлар ёллап: «Мен сениң гулуң хем-де оглуңдырын. Гел-де, маңа гаршы хүҗүм эдйән Сирия патышасы билен Ысрайыл патышасының элинден мени гутар» дийди[+]. 8Ахаз Реббиң өйүндәки ве патышаның өйүндәки хазыналарында бар болан алтындыр күмши алып, совгат хөкмүнде Ашур патышасына иберди[+]. 9Ашур патышасы Ахазың сөзүне гулак асды. Ашур патышасы Дамаска гаршы хүҗүм эдип, оны басып алды-да, илатының барыны Кире есир эдип әкитди ве Ресини өлдүрди[+].

10Ахаз патыша Ашур патышасы Тиглатпилесери гаршыламак үчин Дамаска баранда, Дамаскдакы гурбанлык сыпасыны[†] гөрүп, онуң нусгасыны ве тесвирини эдил болшы ялы эдип, Урыя рухана иберди[+]. 11Урыя руханы[†] Ахаз патышаның Дамаскдан иберен нусгасына гөрә гурбанлык сыпасыны ясады. Урыя муны патыша Дамаскдан гелмәнкә ясап гутарды. 12-13Ахаз патыша Дамаскдан геленде, гурбанлык сыпасыны гөрди. Ол гурбанлык сыпасының янына гелип, онуң үстүнде өз якма гурбанлыгыны ве галла садакасыны[†] хөдүр этди, ичги садакасыны гуйды, саламатлык гурбанлыгының ганыны гурбанлык сыпасына тарап серпди. 14Ахаз патыша Реббиң хузурындакы өйүң өң тарапында, өз гурбанлык сыпасы билен Реббиң өйүниң арасында дуран бүрүнчден ясалан гурбанлык сыпасыны айрып, оны өз гурбанлык сыпасының демиргазык тарапында гойды[+]. 15Ахаз патыша Урыя рухана шейле табшырык[†] берди: «Эртириң якма гурбанлыгыны, агшамың галла садакасыны, патышаның якма гурбанлыгыны, галла садакасыны юрдуң тутуш илатының якма гурбанлыкларыны,[†] галла садакаларыны, ичги садакаларыны шу улы гурбанлык сыпасының үстүнде бер ве якма гурбанлыгының хем-де гурбанлыкларың ганларыны гурбанлык сыпасына серп. Эмма бүрүнч гурбанлык сыпасыны мениң маслахат сорамагым үчин уланмага гоюң»[+]. 16Урыя руханы-да Ахаз патышаның табшыран затларының барыны айдышы ялы ерине етирди.

17Онсоң Ахаз патыша арабаларың гапдалларыны кесип, оларың үстүндәки легени айырды. Ол ховзы ашагындакы бүрүнч өкүзлериң үстүнден айрып, оны бир даш секиниң үстүнде гойды[+]. 18Ахаз Сабат гүни[†] үчин уланылян Реббиң өйүндәки гурлан бассырманы ве патыша үчин ниетленен дашкы гирелгәни айырды. Ол муны Ашур патышасының гөвнүнден турмак үчин шейле этди[+]. 19Ахазың бейлеки ишлери яхуда патышаларының йыл язгыларында языландыр. 20Ахаз ата-бабаларына говушды. Ол Давут галасында,[†] аталарының янында җайланды. Оглы Хизкия онуң ерине патыша болды.

#### 17‑нҗи бап


Ысрайыл[†] патышасы Хошея

1Яхуда[†] патышасы Ахазың шалыгының он икинҗи йылында Эланың оглы Хошея Ысрайыла патыша болуп, Самарияда[†] докуз йыл патышалык этди[+]. 2Хошея Реббиң назарында йигренҗи ишлери этди, йөне ол өзүнден озалкы Ысрайыл патышалары ялы дәлди. 3Ашур[†] патышасы Шалманесер Хошея гаршы хүҗүм этди. Хошея Шалманесере табын болуп, оңа салгыт төледи[+]. 4Эмма Ашур патышасы Хошеяның дөнүклик эдйәнини гөрди, чүнки Хошея Мүсүр патышасы Сонуң янына чапарлар ёллапды хем-де ол хер йылкысы ялы Ашур патышасына төлемели салгыдыны төлемәнди. Шонуң үчин хем Ашур патышасы оны тутуп туссагхана салды.


Ысрайыллар есир эдилип әкидилйәр

5Соңра Ашур патышасы тутуш юрды эеләп, Самария барды ве үч йыллап онуң дашыны габады[+]. 6Хошеяның шалыгының докузынҗы йылында Ашур патышасы Самарияны басып алып, ысрайыллары Ашура есир эдип әкитди ве олары Халада, Хабор дерясының якасындакы Гозанда ве Мадай[†] галаларында ерлешдирди[+].

7Бу ысрайыл халкының өзүни Мүсүр патышасы фараоның[†] голастындан азат эдип, Мүсүрден чыкаран Худайы[†] Реббиң гаршысына гүнә эдендиги ве башга худайлара сежде эдендиги үчин шейле болды[+]. 8Олар өз юртларындан Реббиң ковуп чыкаран миллетлериниң[†] адатларына ве Ысрайыл патышаларының чыкаран адатларына эердилер[+]. 9Ысрайыл халкы гизлинликде Худайы Реббиң гаршысына пис ишлери этди. Олар хемме ерде – иң кичи обадан тә улы гала ченли әхли ерде сеждегәхлери[†] гурды[+]. 10Олар хер бир бейик байырда хем-де гүр япраклы хер бир агаҗың астында дикме дашлары ве Ашера[†] бутларыны дикдилер[+]. 11Олар шол сеждегәхлерде Реббиң өз юртларындан ковуп чыкаран миллетлериниң эдиши ялы садакалар[†] бердилер. Олар пис ишлери эдип, Реббиң гахарыны гетирдилер. 12Олар Реббиң: «Сиз бутлара сежде этмәң» дийип айдан сөзүне гулак асман, бутлара сежде этдилер[+]. 13Эмма Реб[†] шонда-да әхли пыгамберлер[†] ве гөргүрлер[†] аркалы ысрайыл ве яхуда халкларына дуйдурыш берип, шейле дийипди: «Сиз бу пис ёлларыңыздан дөнүң, аталарыңыза табшыран, гулларым пыгамберлер аркалы сизе ёллан кануныма[†] гөрә Мениң табшырыкларымы[†] ве парзларымы[†] берҗай эдиң»[+]. 14Олар Реббе гулак асмадылар ве өз Худайы болан Реббе иман этмедик аталары ялы бойнуёгынлык этдилер[+]. 15Олар Реббиң парзларыны, аталары билен эден әхтини, Онуң берен дуйдурышларыны рет этдилер. Олар дерексиз худайларың ызына эерип, өзлери хем дерексиз адамлар болдулар. Олар Реббиң: «Төверегиңиздәки миллетлер ялы яшамаң» дийип табшыран миллетлериниң ызларына эердилер[+]. 16Олар Худайы Реббиң әхли табшырыкларындан йүз дөндердилер-де, өзлери үчин ики саны гуйма гөле бутуны ве Ашера бутуны ясап, асман җисимлерине сежде этдилер ве Багала[†] гуллук этдилер[+]. 17Олар огулларыны ве гызларыны отдан гечирдилер, палчылык ве җадыгөйлик билен мешгулландылар. Олар Реббиң назарында йигренҗи ишлере баш уруп, Онуң гахарыны гетирдилер[+]. 18Реб Ысрайыла гаршы гахардан яңа ловлап, олары рет этди. Яхуда тиресинден башга екеҗе адам-да галмады.

19Яхуда халкы хем өз Худайы Реббиң табшырыкларыны берҗай этмеди, ол-да ысрайылларың адатларына эерди[+]. 20Реб бүтин Ысрайыл несиллеринден йүз дөндерди. Ол олары җезаландырып, талаңчыларың элине берди. Шейдип, Реб оларың барыны Өз хузурындан ёк этди[+].

21Реб Ысрайылы Давудың несиллериниң элинден аландан соң, ысрайыллар Небадың оглы Яробгамы патыша этдилер. Яробгам ысрайыллары Реббиң ёлундан азашдырып, олара улы гүнәлер этдирди[+]. 22-23Ысрайыл халкы Яробгамың эден гүнәлерини гайталады. Реббиң Өз гуллары пыгамберлер аркалы айдышы ялы, ысрайыл халкыны хузурындан ёк эдйәнчә, олар гүнә этмекден эл чекмедилер. Шейдип, олар өз юртларындан Ашура сүргүн[†] эдилдилер ве олар тә шу гүне ченли хем шол ердедирлер.


Ашурлылар Ысрайылда месген тутярлар

24Ашур патышасы Бабылдан,[†] Кутдан, Авадан, Хаматдан ве Сепарвайымдан адамлары гетирип, олары ысрайылларың ерине Самарияның галаларында ерлешдирди. Олар Самарияны эеләп, онуң галаларында месген тутдулар[+]. 25Бу дүрли миллетлериң халклары Самарияда илки орнашан вагтларында Реббе ыбадат этмедилер. Шонуң үчин хем Реб оларың арасына ёлбарслар иберди. Ёлбарслар оларың бирнәчесини өлдүрдилер. 26Онсоң Ашур патышасына шейле хабар берилди: «Сениң есир эдип, Самария шәхерлеринде ерлешдирен миллетлериң Ысрайыл Худайының адатларыны билмейәрлер. Шонуң үчин хем бу юрдуң Худайы оларың үстүне ёлбарслар иберди. Ёлбарслар-да олары өлдүрйәрлер». 27Онсоң Ашур патышасы шейле табшырык берди: «Самариядан сүргүн эдилип гетирилен руханыларың[†] бирини бошадып, ызына ибериң. Гой, ол руханы гидип, Самарияда яшасын хем-де шол ерде яшаян миллетлере юрдуң Худайының хөкүмлерини өвретсин». 28Шейдип, Ашур патышасының Самариядан сүргүн эдилип гетирилен руханыларындан бири Самария гелип, Бейтелде яшады ве Самарияда яшаян миллетлере Реббе нәдип ыбадат этмелидигини өвретди[+].

29Эмма муңа гарамаздан, хер миллет өз худайларыны ясап, оларың херси өз яшаян галаларында самариялыларың дикен сеждегәхлеринде гойды. 30Бабыллылар Сукотбенот бутуны, кутлылар Нергал бутуны, хаматлылар Ашыма бутуны, 31авалылар Нибхаз ве Тартаг бутларыны ясадылар. Сепарвайымлылар Адраммелек ве Анаммелек бутлары үчин чагаларыны якма гурбанлык хөкмүнде хөдүрледилер[+]. 32Олар сеждегәхлерде өзлери үчин гурбанлык хөдүрләр ялы, өз араларындакы дүрли миллетлерден болан руханылары белледилер, шейле хем олар Реббе ыбадат этдилер[+]. 33Шейдип, олар хем Реббе, хем араларындан сүргүн эдилен миллетлериниң адатларына гөрә өз худайларына сежде этдилер[+]. 34Олар шу гүне ченли хем өзлериниң озалкы адатларына эерип, Реббе сежде этмейәрлер. Реббиң Ысрайыл дийип атландыран Якубың несиллерине берен табшырыкларыны, кануныны, хөкүмлерини ве парзларыны берҗай этмейәрлер[+].

35Реб Якубың несиллери билен әхт[†] эдип, олара шейле табшырык берипди: «Сиз кесеки худайлара сежде этмәң, оларың өңүнде дыза чөкүп, олара гуллугам этмәң, гурбанлыгам бермәң[+]. 36Сизи бейик гудрат ве гүйч билен Мүсүр юрдундан чыкаран Реббе сежде эдиң, Онуң өңүнде дыза чөкүп, Оңа гурбанлык бериң[+]. 37Реббиң сизиң үчин язан табшырыкларыны, кануныны, хөкүмлерини ве парзларыны сересаплык билен берҗай эдиң. Сиз кесеки худайлара сежде этмәң[+]. 38Мениң сизиң билен эден әхтими унутмаң ве кесеки худайлара сежде этмәң. 39Сиз диңе Худайыңыз Реббе сежде эдиң. Реб сизи әхли душманларыңызың элинден гутарар». 40Эмма олар Реббиң сөзүне гулак асман, өзлериниң озалкы адатларына эердилер.

41Шейдип, бу миллетлер хем Реббе, хем оюлып ясалан бутларына сежде этдилер. Ата-бабалары нәме эден болсалар, огуллары-да, несиллери-де тә шу гүне ченли шоларың эденлерини гайталап гелйәрлер[+].

#### 18‑нҗи бап


Яхуда[†] патышасы Хизкия


(2 Йыл язгылары 29:1-2; 31:1)

1[•]Ысрайыл[†] патышасы Эланың оглы Хошеяның патышалыгының үчүнҗи йылында Яхуда патышасы Ахазың оглы Хизкия Яхуда патыша болды. 2Хизкия патыша болан вагты йигрими бәш яшындады. Ол Иерусалимде[†] йигрими докуз йыл патышалык этди. Онуң эҗесиниң ады Абыды. Ол Закаряның гызыды. 3Хизкия атасы Давут ялы Реббиң назарында догры[†] ишлери этди. 4Ол сеждегәхлери[†] ёк этди, дикме дашлары йыкды ве Ашера[†] бутларыны кесип айырды. Мусаның ясан бүрүнч йыланыны парчалады, чүнки ысрайыл халкы шол гүнлере ченли бүрүнч йылана якымлы ыслы түтетги[†] якып гелипди. Ол бүрүнч йылан Нехуштан дийип атландырылды[+]. 5Хизкия Ысрайыл Худайы[†] Реббе бил баглады. Яхудада өңки-соңкы болан әхли патышаларың арасында онуң ялысы ёкды[+]. 6Чүнки Хизкия Реббе вепалы болуп, хич хачан Онуң ызына эермекден йүз дөндермеди ве Реббиң Муса берен табшырыкларыны[†] берҗай этди. 7Реб[†] онуң биленди. Хизкия нирә гитсе-де, онуң иши оңуна болды. Ол Ашур[†] патышасына гаршы гозгалаң турузды ве оңа гуллук этмекден боюн гачырды. 8Хизкия иң кичи обадан тә улы гала ченли болан ерлерде яшаян пилиштлилериң[†] барыны, шейле хем Газаны ве онуң чәгиндәкилери еңлише сезевар этди[+].

9Хизкияның шалыгының дөрдүнҗи йылында, Эланың оглы Ысрайыл патышасы Хошеяның шалыгының единҗи йылында Ашур патышасы Шалманесер Самарияның[†] үстүне хүҗүм эдип, онуң дашыны габады[+]. 10Үчүнҗи йылда Шалманесер Самарияны басып алды. Бу Хизкияның патышалыгының алтынҗы ве Ысрайыл патышасы Хошеяның шалыгының докузынҗы йылында болуп гечди. 11Ашур патышасы ысрайыллары Ашура есир эдип әкитди ве олары Халада, Гозандакы Хабор дерясының якасында ве Мадай[†] галаларында ерлешдирди[+]. 12Ысрайыллар Худайы Реббиң сөзүне гулак асмандыклары үчин хем-де Онуң әхтинден, Реббиң гулы Муса берен табшырыкларындан йүз өврендиклери үчин шейле ягдая дүшдүлер[+].


Ашурлылар Яхуда хүҗүм эдйәрлер


(2 Йыл язгылары 32:1-19; Ишая 36:1-22)

13[•]Хизкия патышаның шалыгының он дөрдүнҗи йылында Ашур патышасы Санхерип Яхуданың әхли галаларына гаршы хүҗүм эдип, олары басып алды. 14Яхуда патышасы Хизкия Лакыш галасындакы Ашур патышасының янына хабар ёллап: «Хата этдим, мениң юрдумдан гит, талап эден задыңы берейин» дийди. Ашур патышасы Яхуда патышасы Хизкиядан бәш йүз он батман[*] күмүш билен элли батман[*] алтын талап этди[+]. 15Хизкия Реббиң өйүндәки ве патышаның өйүндәки хазыналардан тапылан күмшүң барыны алып, Ашур патышасына берди[+]. 16Шол дөвүрде Яхуда патышасы Хизкия Реббиң ыбадатханасының[†] гапыларының ве сөелериниң үстүне чаян алтыныны-да алып, Ашур патышасына берди. 17Ашур патышасы серкердебашысыны, көшк эмелдарыны ве везирини улы гошун билен Лакышдан Иерусалиме Хизкия патышаның янына иберди. Олар Иерусалиме гелип, ёкаркы ховданың арыгының янында дурдулар. Бу арык Чырпыҗы мейданының ёлунда ерлешйәрди[+]. 18Олар патышаны чагыранларында, көшги доландырыҗы Хилкияның оглы Элякым, Шебна кәтип ве Асафың оглы Ёва – патышаның баш эмелдары оларың янына бардылар[+].

19Хизкияның янына барып, бейик Ашур патышасы шейле диййәр дийиң: «Сен нәмә бил баглаярсың? 20Сен харбы укыбың ве гүйч-кувватың гүррүңини эдйәрсиң, эмма олар бош сөзлердир. Сен киме бил баглап, мениң гаршыма гозгалаң туруздың? 21Серет, ине, сен дөвүк гамыш кысымлы Мүсүре бил баглаярсың. Эмма ким шол дөвүк гамша хаса хөкмүнде сөенсе, шонуң элине батар. Мүсүр патышасы фараон[†] хем өзүне бил баглаянларың хеммеси үчин шейледир[+]. 22Эгер сен маңа: „Биз Худайымыз Реббе бил баглаярыс“ дийсең, онда Хизкияның Яхуда ве Иерусалиме йүзленип: „Сиз Иерусалимде шу гурбанлык сыпасының[†] өңүнде сежде эдиң“ дийип, онуң йыкан сеждегәхлери, гурбанлык сыпалары Худайыңкы дәлми нәме[+]? 23Инди гел-де, мениң җенабым Ашур патышасы билен бәслеш. Эгер-де мен сизе ики мүң саны ат берсем, сиз олара мүнмәге шонча адам тапып билерсиңизми? 24Онсоң сиз нәдип җенабымың иң пес дереҗели серкердесини еңип билҗек? Сиз сөвеш арабалары ве сөвеш арабалы эсгерлери бар дийип, Мүсүре бил баглаярсыңызмы? 25Мунуң үстесине-де, сиз мени Ребден ругсатсыз бу юрды вейран этмәге гелендир өйдйәрсиңизми? Реб маңа шу юрдуң үстүне чоз-да, оны дерби-дагын эт дийди».

26Онсоң Хилкияның оглы Элякым, Шебна ве Ёва баш везире шейле дийдилер: «Хайыш эдйәрис, биз гулларың билен өз дүшүнйән дилимизде – арамейче гүрлеш. Бизиң билен яхудаларың дилинде гүрлешме, диварың үстүндәки адамлар диңләп дурлар»[+]. 27Эмма баш везир олара шейле җогап берди: «Җенабым мени бу сөзлери диңе җенабыңыза ве сизе айтмак үчин ёлладымы нәме? Диварың үстүнде отуран адамлара айтмак үчин хем ёлламадымы эйсем? Олар хем сизиң ялы өз неҗасатларыны ийип, өз пешевлерини ичерлер».

28Онсоң баш везир дик дуруп, бар сеси билен гыгырып, яхуда дилинде гепледи. Ол: «Бейик патыша болан Ашур патышасының сөзүни диңләң. 29Патыша шейле диййәр: „Хизкия өзүңизи алдатмаң! Ол сизи мениң элимден халас эдип билмез. 30Хизкия: ‘Реб бизи хөкман халас эдер ве бу шәхер Ашур патышасының элине берилмез’ дийип, сизе Реббе бил баглатмасын. 31Хизкия гулак асмаң!“ Ашур патышасы шейле диййәр: „Мениң билен ярашык эдиң-де, мениң яныма гелиң. Шонда хер ким өз үзүмчилигиниң хем-де инҗир дарагтының мивесинден ийип, өз гуюсындан сув ичер[+]. 32Соңра мен гелип, сизи өз юрдуңыза меңзеш бир юрда алып барарын. Ол ер бугдай, шерап, чөрек, үзүмлик, зейтун ягы ве бал меканыдыр. Шейдип, сиз өлмән, аман галарсыңыз. Хизкияның: ‘Реб бизи халас эдер’ дийип, алдамакчы болян сөзлерине гулак асмаң[+]. 33Хайсы миллетлериң[†] худайлары өз юрдуны Ашур патышасының элинден халас эдипдир? 34Хамадың ве Арпадың худайлары ниреде? Сепарвайымың, Хенаның ве Ывахың худайлары ниреде? Самарияның худайлары олары мениң элимден халас этдилерми[+]? 35Реббиң Иерусалими мениң элимден халас эдери ялы, бу худайларың арасында өз юртларыны мениң элимден халас эдени бармы?“»[+]

36Эмма халкдан сес чыкмады, оңа җогап гайтаран болмады, чүнки Хизкия патыша: «Оңа җогап гайтармаң» дийип табшырыпды. 37Шейдип, көшги доландырыҗы Хилкияның оглы Элякым, Шебна кәтип ве Асафың оглы Ёва – патышаның баш эмелдары дагы якаларыны йыртып, Хизкияның янына гелип, оңа баш везириң сөзлерини айдып бердилер.

#### 19-нҗы бап


Хизкия Ишая пыгамбере[†] геңешйәр


(Ишая 37:1-38)

1[•]Хизкия патыша Рабшаканың сөзлерини эшиденде, якасыны йыртып, җул гейнип, Реббиң өйүне гитди. 2Патыша көшги доландырыҗы Элякымы, Шебна мүрзәни ве яшулы руханылары[†] Амозың оглы Ишая пыгамбериң янына иберди. Хеммеси җул гейдилер[+]. 3Олар Ишая пыгамбере шейле дийдилер: «Хизкия патыша шейле диййәр: „Шу гүн биз хасрат, җеза ве рысвалык астындадырыс; бизиң ягдайымыз дүнйә инҗек болуп дуран баласыны догурмага меҗалы галмадык аялыңкы ялыдыр[+]. 4Онуң алыхезрети Ашур[†] патышасының иберен баш везириниң дири Худайы[†] масгараламак үчин айдан әхли сөзлерини, белки, Худайың Реб[†] эшидендир; Худайың Реб шол сөзлери үчин олары җезаландырар. Инди аман галан адамлар үчин дилег эт“»[+]. 5Хизкияның хызматкәрлери Ишая пыгамбериң янына геленлеринде, 6Ишая пыгамбер олара шейле дийди: «Җенабыңыза айдың, Реб шейле диййәр: „Ашур патышасының хызматкәрлериниң Мени кемсидип айдан сөзлерини эшидениң үчин олардан горкма[+]. 7Мен онуң ичине бир рух[†] иберерин велин, ол бир хабар эшидип, өз юрдуна доланар. Мен оны өз юрдунда гылыч билен өлдүрдерин“».


Ашур патышасының хайбаты

8Баш везир Ашур патышасының Лакышдан гайдандыгыны эшидип, ызына доланды. Ол патышаның Либна галасына гаршы уршуп йөрендигини гөрди[+]. 9Патыша Эфиопия[†] патышасы Тирхаканың өзи билен урушмага чыкандыгыны эшидип, ол Хизкияның янына чапарлар ёллады. 10Ашур патышасы Яхуда[†] патышасы Хизкия шейле хабар иберди: «Сениң бил баглаян Худайың: „Иерусалим[†] Ашур патышасының элине берилмез“ дийип, сени алдамасын. 11Ашур патышасының әхли юртлары бүтинлей ёк эдип, халкларың башына нә гүнлери гетирендигини эшиденсиң. Инди сиз халас эдилермикәңиз? 12Ата-бабаларымың дерби-дагын эден галаларының: Гозаның, Хараның, Ресепиң илатыны, Теласарда болан Эден халкыны өз худайлары ата-бабаларыңың элинден халас этдими[+]? 13Хамат, Арпат ве Сепарвайым галаларының шалары, Хена ве Ывах галаларының шалары ниреде?»[+]


Хизкияның дилеги

14Хизкия хаты чапарларың элинден алып окады. Онсоң ол Реббиң өйүне барып, хаты Реббиң өңүнде ачып гойды. 15Хизкия Реббиң хузурында дилег эдип, шейле дийди: «Эй, керупларың[†] үстүнде тагт гуран Ысрайыл[†] Худайы Реб! Бүтин дүнйәниң патышалыкларының Худайы Сенсиң, Сен еке-тәксиң. Ери-гөги ярадан-да Сенсиң[+]. 16Я Реб, гулак ас-да, эшит, я Реб, гөзлериңи ач-да гөр. Санхерибиң дири Худайы масгаралап, айдан сөзлерини эшит[+]. 17Я Реб, хакыкатданам, Ашур патышалары әхли миллетлери[†] ве оларың юртларыны вейран этдилер. 18Шол миллетлериң худайларыны ода атып якдылар, олар худайлар дәлди. Олар адамларың агачдан ве дашдан ясан бутларыды[+]. 19Инди, эй, Худайымыз Реб, бизи Ашур патышасының элинден халас эт. Я Реб, гой, бүтин дүнйәниң әхли патышалыклары Сениң еке-тәк Худайдыгыңы билсинлер»[+].


Ишая пыгамбер Ашур патышасы барада пыгамберлик[†] эдйәр

20Онсоң Амозың оглы Ишая пыгамбер шейле сөзлер билен Хизкияның янына адам иберди: «Ысрайыл Худайы Реб шейле диййәр: „Ашур патышасы Санхерип барада эден дилегиңи эшитдим. 21Мен – Реббиң ол барада айдан сөзлери шудур:

Сион[†] бой гызы
йигренч билен сени кемсидйәр,
Иерусалим гызы[*]
сениң үстүңден гүлйәр“.


22Сен кими масгаралап, киме дил етирдиң?
Кимиң гаршысына сесиңе бат берип,
киме улумсылык билен габак галдырдың?
Ысрайылың Мукаддесине![†]
23Чапарларың аркалы
Таңрыны масгаралап,
шейле дийдиң:
„Биртопар сөвеш арабаларым билен
дагларың үстүне чыкдым,
Ливаның[†] җүммүшине бардым,
онуң иң узын кедр агачларыны,
гөзел серви агачларыны чапдым.
Мен онуң иң чола ерине,
гүр җеңңелине гирдим[+].
24Кесеки юртларда гуюлар газып,
сувуны ичдим.
Мүсүриң әхли деряларыны,
өз дабаным билен гуратдым“.


25„Эшитмедиңми нәме сен
озалдан шу нетиҗә геленими?
Гадымдан бәри муны йүрегиме дүвдүм,
инди шу гүн оны амала ашырярын,
сен галалары вейран эдерсиң,
харабачылыга өврерсиң[+].
26Бу галаларың илаты эҗизди,
алҗырап ховсала дүшдүлер.
Олар мейдан өсүмликлериниң,
мымык гөк майсалыкларың,
тамың үстүндәки отларың,
өсмәнкә гурап ёк болшы дек болдулар[+].


27Эмма сениң отурып-туршуңы,
гирип-чыкышыңы,
Маңа гаршы дызайшыңы билйәрин[+].
28Мениң гаршыма дызанлыгың,
гопбамлыгың
гулагыма гелип етендиги үчин,
бурунлыгымы бурнуңа,
агыззырыгымы-да агзыңа дакып,
сени гелен ёлуң билен
ызыңа уградарын Мен“»[+].


29Ишая пыгамбер Хизкия шейле дийди: «Сениң үчин аламат шудур: „Шу йыл ве гелҗек йыл сиз өзи битен зады иерсиңиз, үчүнҗи йыл болса өзүңиз экип, хасылыны оруп алың ве үзүм багларыны отурдың-да, шоларың мивелерини ийиң[+]. 30Яхуда несиллериниң гутулып аман галанлары ене-де ашакда көк уруп, ёкарда миве берерлер[+]. 31Аман галанлар Иерусалимден, халас боланлар Сион дагындан чыкып гелерлер. Бу Реббиң ыхласы билен амала ашар“»[+].

32Реб Ашур патышасы барада шейле диййәр: «Ол бу шәхере гирмез, ок атмаз, бу шәхериң гаршысына галканлы чыкмаз ве шәхериң диварына яплап, япгыт гурмаз[+]. 33Ол гелен ёлы билен ызына гайдар, йөне бу шәхере гирмез. Муны Мен – Реб айдяндырын. 34Мен бу шәхери Өзүмиң хем-де гулум Давудың хатырасы үчин горап, оны халас эдерин».


Санхерибиң еңлиши ве өлүми

35Эдил шол гиҗе Реббиң перишдеси[†] гидип, ашурлыларың дүшелгесинде йүз сегсен бәш мүң адамы өлдүрди. Эртеси даңдан туруп гөрселер, ол ери җесетден долы экен![+] 36Ашур патышасы Санхерип дүшелгәни ташлап, өз юрдуна гайтды. Ол Ниневә гелип, шол ерде галды[+]. 37Санхерип өз худайы Нисрокың бутханасында оңа сежде эдип дурка, огуллары Адраммелек билен Саресер какаларыны гылыч билен өлдүрдилер-де, Арарат юрдуна гачып гитдилер. Онсоң онуң ерине оглы Эсархадон патыша болды[+].

#### 20‑нҗи бап


Хизкия сыркавлаяр


(2 Йыл язгылары 32:24-26; Ишая 38:1-8,21-22)

1[•]Шол дөвүрлерде Хизкия сыркавлап, өлүм яссыгында ятырды. Амозың оглы Ишая пыгамбер[†] онуң янына гелип: «Реб[†] шейле диййәр: „Өйүңдәкилере весъет эт, чүнки сен өлерсиң, сен бу кеселден гутулмарсың“» дийди. 2Онсоң Хизкия йүзүни дивара тарап өврүп, Реббе дилег этди: 3«Саңа ялбарярын, эй, Реб, мениң Саңа вепалылык билен ак йүрекден хызмат эденими хем-де Сениң назарыңда догры[†] ишлери эденими ятла». Хизкия зар-зар аглады[+]. 4Ишая пыгамбер энтек ортакы ховлудан чыкманка, оңа Реббиң шу сөзи аян болды: 5«Ызыңа доланып бар-да, Мениң халкымың хөкүмдары Хизкия атасы Давудың Худайы[†] Реббиң шейле диййәндигини айт: „Мен сениң дилегиңи эшитдим, сениң гөзяшларыңы гөрдүм. Мен сени хөкман сагалдарын ве үчүнҗи гүни сен Реббиң өйүне барарсың[+]. 6Мен сениң өмрүңи он бәш йыл узалдарын. Мен сени ве бу шәхери Ашур[†] патышасының элинден халас эдерин. Мен Иерусалими[†] Өзүмиң ве гулум Давудың хатырасы үчин горарын“»[+]. 7Онсоң Ишая пыгамбер Хизкияның хызматкәрлерине: «Енҗилен инҗир гетириң-де, оны патышаның чыбанының үстүне япың. Шондан соң ол сагалар» дийди.

8Хизкия Ишая пыгамберден: «Реббиң мени сагалтҗакдыгына ве үчүнҗи гүни мениң Реббиң өйүне барҗакдыгыма нәме аламат болар?» дийип сорады[+]. 9Ишая Хизкиядан: «Реб берен вадасыны ерине етирер. Ребден саңа аламат шудур: шу вагт басганчакдакы көлеге он басганчак өңе гитсинми я-да он басганчак ыза гайтсынмы?» дийип сорады. 10Хизкия: «Көлегәниң он басганчак өңе узамагы адаты затдыр. Шонуң үчин-де, гой, көлеге ыза сүйшсүн» дийип җогап берди. 11Ишая пыгамбер Ребби чагырды. Реб хем Ахазың басганчагына дүшен көлегәни он басганчак ыза сүйшүрди[+].


Бабылдан[†] гелен чапарлар


(Ишая 39:1-8)

12[•]Шол вагт Баладаның оглы Бабыл патышасы Меродакбаладан Хизкия патышаның сыркавландыгыны эшидип, оңа векиллеринден хатлар билен пешгеш ёллады. 13Хизкия Бабыл патышасының векиллерини диңләп, олара хазынасындакы күмшүни, алтыныны, хошбой ыслы затларыны, гымматбаха ягларыны, яраг горханасыны хем-де аммарларындакы затларың барыны гөркезди. Ол көшгүндәки ве бүтин патышалыгындакы затларың барыны векиллере гөркезди[+]. 14Онсоң Ишая пыгамбер Хизкия патышаның янына гелип, ондан: «Бу адамлар саңа нәме дийдилер? Олар сениң яныңа ниреден гелдилер?» дийип сорады. Хизкия хем: «Олар узак юртдан Бабылдан гелдилер» дийип җогап берди. 15Ишая пыгамбер: «Олар сениң көшгүңде нәме затлары гөрдүлер?» дийип, Хизкиядан сорады. Хизкия: «Олар мениң көшгүмде болан затларың барыны гөрдүлер. Аммарларымда олара гөркезилмедик хич бир зат галмады» дийип җогап берди.

16-17Онсоң Ишая пыгамбер Хизкия шейле дийди: «Реббиң сөзүни эшит: „Бир гүн сениң көшгүңдәки затларың хеммеси ве аталарыңың тә шу гүне ченли йыгнан затларының бары Бабыла әкидилер, екеҗе зат хем галдырылмаз[+]. 18Сениң өз багрыңдан өнен несиллериң Бабыла сүргүн[†] эдилип, шол ерде патышаның көшгүнде агталар[†] боларлар“»[+]. 19Онсоң Хизкия Ишая пыгамбере: «Реббиң сениң үстүң билен айдан сөзи ягшы сөздүр» дийди. Чүнки Хизкия: «Эгер мениң дөврүмде асудалык ве ховпсузлык болса, оңа етеси нәме бар?!» дийип пикир этди.


Хизкияның өлүми

20Хизкияның бейлеки ишлери, гөркезен эдерменликлери, онуң ховдан ве яп газып, олардан шәхере сув гетириши барада яхуда[†] патышаларының йыл язгыларында языландыр[+]. 21Хизкия ата-бабаларына говушды. Оглы Манаша онуң ерине патыша болды.

#### 21‑нҗи бап


Яхуда[†] патышасы Манаша


(2 Йыл язгылары 33:1-25)

1[•]Манаша патыша боланда он ики яшындады. Ол Иерусалимде[†] элли бәш йыл патышалык этди. Онуң эҗесиниң ады Хепсибады. 2Реббиң ысрайылларың арасындан ковуп чыкаран миллетлериниң[†] эден неҗис ишлери ялы Манаша хем Реббиң назарында неҗис ишлери этди 3Манаша какасы Хизкияның ёк эден сеждегәхлерини[†] дикелтди. Ол Ысрайыл[†] патышасы Ахабың эдиши ялы, Багал[†] үчин гурбанлык сыпаларыны[†] гуруп, Ашера[†] бутларыны дикди. Ол әхли асман җисимлерине сежде эдип, шолара гуллук этди[+]. 4Ол Реббиң: «Иерусалимде маңа ыбадат эдилер» диен Реббиң өйүнде бутлар үчин гурбанлык сыпаларыны бина этди[+]. 5Манаша Реббиң өйүниң ики ховлусында әхли асман җисимлери үчин гурбанлык сыпаларыны бина этди[+]. 6Манаша оглуны отдан гечирди, гөзбагчылык ве тәлее гарамаклык билен мешгулланды. Ол палчылык, җадыгөйлик билен иш салышды. Ол Реббиң гахарыны гетирип, Онуң назарында көп йигренҗи ишлери этди[+]. 7Манаша ясан ойма Ашера бутуны Реббиң өйүнде гойды. Бу өй Реббиң Давуда ве онуң оглы Сүлеймана: «Маңа шу өйде ве бүтин Ысрайыл тирелеринден сечип алан шәхерим Иерусалимде ыбадат эдилер. 8Эгер олар мениң әхли табшырыкларымы[†] ве гулум Мусаның олара табшыран кануныны[†] берҗай этселер, Мен мундан бейләк ысрайыл халкыны аталарына берен юрдумдан дашары чыкартмарын» диен өйүди[+]. 9Эмма олар муңа гулак асмадылар. Манаша халкы шейле бир аздырды велин, олар Реббиң ысрайыл халкының өңүнден ковуп чыкаран миллетлеринден хем көп пис ишлери этдилер.

10-11Реб[†] Өз гуллары пыгамберлер[†] аркалы шейле дийди: «Яхуда патышасы Манаша неҗис ишлери билен өзүнден озалкы аморларың[†] эден ишлеринден-де хас бетер пис ишлери этди ве өз бутлары билен Яхуда гүнә этдирди[+]. 12Шонуң үчин-де Ысрайыл Худайы[†] Реб шейле диййәр: „Ине, Мен Иерусалимиң ве Яхуданың башына шейле бир бетбагтчылык гетирерин велин, ол барада эшиден хер кишиниң йүреги ярылар[+]. 13Мен Самарияның[†] ве Ахабың несиллериниң башына нәхили гүнлери салан болсам, Иерусалимиң башына-да шол гүнлери саларын. Бир кишиниң гап-чанагы сүпүрип, арассалап, дүңдерип гойшы ялы, Мен-де Иерусалими сырып-сүпүрип ёк эдерин[+]. 14Мирасымдан[†] – ысрайыллардан аман галанлары ташларын-да, олары душманларының элине берерин. Олар әхли душманларына талаң ве олҗа боларлар. 15Чүнки олар Мениң йигренйән ишлерими эдип, аталарының Мүсүрден чыкан гүнүнден, тә шу гүне ченли Мени газапландырып гелдилер“».

16Манаша яхудалара гүнә этдирип, олар Реббиң назарында йигренҗи ишлери этдилер. Мунуң үстесине-де, Манаша Иерусалими бойдан-баша бигүнә гандан долдурды[+]. 17Манашаның галан ишлери ве әхли эден ишлери, гүнәлери барада яхуда патышаларының йыл язгыларында языландыр[+]. 18Манаша ата-бабаларына говушды. Ол өз көшгүниң багы болан Уза багында җайланды. Оглы Амон онуң ерине патыша болды[+].


Яхуда патышасы Амон

19[•]Амон патыша болан вагты йигрими ики яшындады. Ол Иерусалимде ики йыл патышалык этди. Онуң эҗеси Мешуллемет ётбалы Харусың гызыды. 20Амон какасы Манаша ялы Реббиң назарында йигренҗи ишлери этди. 21Ол какасының йөрән ёлларындан йөрәп, онуң сежде эден бутларына сежде эдип, шолара гуллук этди[+]. 22Амон аталарының Худайы Ребби терк эдип, Онуң ызына эермеди. 23Амоның нөкерлери оңа гаршы дилдүвшүк гурап, оны өз көшгүнде өлдүрдилер. 24Эмма юрдуң илаты Амон патыша гаршы дилдүвшүк гуранларың барыны өлдүрип, онуң ерине оглы Ёшыяны патыша этди. 25Амоның бейлеки ишлери яхуда патышаларының йыл язгыларында языландыр. 26Ол Уза багында, өз губурунда җайланды. Онсоң оглы Ёшыя онуң ерине патыша болды[+].

#### 22‑нҗи бап


Яхуда[†] патышасы Ёшыя


(2 Йыл язгылары 34:1-2)

1[•]Ёшыя патыша болан вагты секиз яшындады. Ол Иерусалимде[†] отуз бир йыл патышалык этди. Онуң эҗеси Едида боскатлы Адаяның гызыды[+]. 2Ёшыя Реббиң назарында догры[†] ишлери этди. Ол сага-сола совулман, атасы Давудың ёлларындан йөреди[+].


Төврат[†] тапыляр

3Ёшыяның патышалыгының он секизинҗи йылында патыша Асаляның оглы, Мешулламың агтыгы Шапан мүрзәни шейле табшырык[†] билен Реббиң өйүне иберди: 4«Баш руханы[†] Хилкияның янына бар-да, оңа гапы сакчыларының халкдан йыгнап, Реббиң өйүне гетирен күмшүниң барыны сана дий[+]. 5-6Гой, ол күмүш Реббиң өйүниң ишине белленен баштутанларың элине берилсин. Баштутанлар хем бу күмши Реббиң өйүни беҗерйән ишчилере, агач уссаларына ве даш өрүҗилере хем-де бейлеки гурлушыкчылара берсин. Гой, олар бу күмши Реббиң өйүни беҗерер ялы агач ве ёнулан даш сатын алмак үчин улансынлар. 7Эмма оларың элине берлен күмшүң хетди-хасабы соралмасын, чүнки олар садыклык билен ишлейәрлер»[+].

8[•]Баш руханы Хилкия Шапан мүрзә: «Мен Реббиң өйүнден Төврады тапдым» дийди. Хилкия китабы оңа берди, ол хем бу китабы окады[+]. 9Онсоң Шапан мүрзе[†] патышаның янына гелип: «Сениң гулларың Реббиң өйүндәки бар күмши бошадып, Реббиң өйүниң ишине белленен баштутанларың элине берипдирлер» дийип, бар зады оңа хабар берди. 10Шапан мүрзе патыша ене: «Хилкия руханы[†] маңа бир китап берди» дийди. Онсоң ол китабы алып, патыша сесли окап берди.

11Патыша Төврадың сөзлерини эшидип, якасыны йыртды. 12Онсоң патыша Хилкия рухана, Шапаның оглы Ахыкама, Микаяның оглы Акбора, Шапан мүрзә ве өз хызматкәри Асая шейле табшырык берди:[+] 13«Барың-да, тапылан бу китапдакы айдылян сөзлере гөрә мениң үчин, мениң халкым болан бүтин яхуда халкы үчин Ребден сораң, чүнки Реббиң бизе гаршы ловлаян газабы гаты гүйчлүдир. Бизиң аталарымыз бу китабың бизиң үчин язылан сөзлерини берҗай этмедилер»[+].

14Шейдип, Хилкия руханы, Ахыкам, Акбор, Шапан ве Асая дагы Хулда атлы пыгамбер[†] аялың янына гитдилер. Хулда эгин-эшик сакчысы Хархасың агтыгы, Тикваның оглы Шаллумың аялыды. Ол аял Иерусалимиң икинҗи бөлүминде яшаярды[+]. 15Хулда олара: «Ысрайыл[†] Худайы[†] Реб[†] сизи мениң яныма иберен адама шейле диййәр: 16Реб шейле диййәр дийиң: „Мен Яхуда патышасының бу китапда окан затларына гөрә хөкман бу ере ве бу ерде яшаянларың башына бир бетбагтчылык индерерин. 17Оларың Мени терк эдип, башга худайлара якымлы ыслы түтетги[†] якып, өз пис ишлери билен Мениң гахарымы гетирендиклери үчин Мениң булара болан гахарым хас туташды, ол инди хич хачан сөнмез“[+]. 18Эмма Ысрайыл Худайы Реб Өзүнден сорамак үчин шу ере ёллан Яхуда патышасына онуң эшиден сөзлери барада шейле диййәр: 19„Мениң бу юрды вейран эдип, онуң яшайҗыларыны нәлетлемек барадакы сөзлерими эшидениңде, сениң йүрегиң юмшады. Өзүңи Реббиң хузурында песелтдиң, якаңы йыртып, өңүмде дады-перят этдиң. Шонуң үчин Мен сениң дилегиңи эшитдим. Муны Мен-Реб айдяндырын[+]. 20Инди Мен сени аталарыңың янына йыгнарын, сен асудалык билен өз габрыңа гирерсиң. Мениң бу ере гетирҗек бетбагтчылыгымы сен гөрмерсиң“». Олар бу хабары патыша етирдилер[+].

#### 23‑нҗи бап


Ёшыя бутпаразчылыгың соңуна чыкяр


(2 Йыл язгылары 34:3-7,29-33)

1[•]Онсоң Ёшыя патыша Яхуданың[†] ве Иерусалимиң[†] яшулуларының[†] барыны чагырдып, өз янына топлады. 2Ёшыя патыша бүтин яхуда халкы, бүтин Иерусалим илаты, руханылар,[†] пыгамберлер,[†] улудан-кичә бүтин халк билен Реббиң өйүне гитди. Патыша Реббиң өйүнден тапылан Әхт[†] китабындакы сөзлери олара сесли окап берди[+]. 3Ёшыя сүтүниң гапдалында дуруп, Реббиң табшырыкларыны,[†] перманларыны,[†] парзларыны[†] бүтин калбы билен, бүтин җаны-тени билен берҗай эдип, Реббиң ызына эерҗекдигине хем-де шу әхт барада китапда язылан сөзлери берҗай этҗекдиклери хакда Реббиң хузурында Онуң билен әхт эдишди. Бүтин халк хем бу әхти оңлады[+].

4Багала,[†] Ашера[†] ве әхли асман җисимлерине сежде этмек үчин эдилен гап-гачларың барыны Реббиң ыбадатханасындан[†] чыкармак барада Ёшыя патыша баш руханы Хилкия, икинҗи дереҗели руханылара ве гапы сакчыларына табшырык берди. Онсоң шол гап-гачларың барыны Иерусалимиң дашында, Кидрон дересинде якып, оларың күлүни Бейтеле әкитдилер[+]. 5Яхуда патышаларының яхуда галаларының ве Иерусалимиң төверегиндәки сеждегәхлерде[†] якымлы ыслы түтетги[†] якмак үчин белленен бутпараз руханылары, шейле хем Багала, Гүне, Ая, йылдызлара ве тутуш асман җисимлерине садакалар[†] хөдүрлейән руханылары везипелеринден бошатды[+]. 6Ол Ашера бутуны Реббиң өйүнден Иерусалимиң дашына, Кидрон дересине чыкарып, шол ерде якды. Онсоң оны енҗип, күл эдип, күлүни адамларың габырларының үстүне сепди[+]. 7Ёшыя Реббиң өйүнде болан азгын эркеклериң өйлерини-де йыкды. Ол ерде аяллар Ашера үчин докма ишлерини эдйәрдилер[+]. 8Ёшыя яхуда галаларындан әхли руханылары гетирип, Гебадан Беершеба ченли руханыларың якымлы ыслы түтетги якян сеждегәхлерини харама чыкарды. Ёшыя шәхер хәкими Ешуваның шәхер дервезесиниң чеп тарапындакы гирелгесиндәки сеждегәхлери ёк этди. 9Сеждегәхлериң руханыларына Реббиң Иерусалимдәки гурбанлык сыпасында[†] Реббе гуллук этмәге ругсат эдилмесе-де, олар бейлеки руханыларың үлүшинден петир ийип билйәрдилер[+]. 10Ёшыя патыша хич ким оглуны я-да гызыны Молек[†][*] үчин отдан гечирмесин дийип, Бенхинном дересиндәки Топет диен ерини-де мурдар[†] этди[+]. 11Патыша Реббиң өйүниң гирелгесинден Яхуда патышалары тарапындан Гүне чокунмага багышланан атларың хейкелини айырды, атлар Натанмелек эмелдарың ховлусының янындады, шейле хем ол Гүне сежде этмек үчин уланылян арабалары якды. 12Ёшыя Яхуда патышалары тарапындан салнан Ахазың ёкаркы гатдакы җайының үчегинде болан гурбанлык сыпаларыны ве Манашаның Реббиң өйүниң ики ховлусында салан гурбанлык сыпаларыны йыкып, олары күл-пеекун этди. Ол гурбанлык сыпасының дөвүк бөлеклерини Кидрон дересине ташлады[+]. 13Ысрайыл[†] патышасы Сүлейманың Иерусалимиң гүндогарындакы Хеләк дагының гүнортасында, сидонлыларың[†] йигренҗи худайы[†] Ашторет[†] үчин, Мовабың йигренҗи буты Кемош[†] үчин, аммонларың[†] йигренҗи буты Милком[*] үчин гуран сеждегәхлерини патыша харамлады[+]. 14Ёшыя патыша дикме дашлары күл-пеекун эдип, Ашера бутларыны чапып, оларың ерлерини адам сүңклери билен долдурды[+].

15Шейле хем ол Ысрайыла гүнә этдирен Небадың оглы Яробгамың Бейтелде гуран гурбанлык сыпасыны сеждегәх билен бирликде йыкды. Ёшыя сеждегәхи күл-пеекун эдип, оны якды ве Ашера бутуны хем якды[+]. 16Ёшыя төверегине середенде, шол ердәки даглыкдакы мазарлыгы гөрди. Онсоң ол шол ере адам иберип, Реббиң Худайың адамының үсти билен айдан сөзүне гөрә сүңклери мазарлардан чыкартды ве олары гурбанлык сыпасының үстүнде якып, гурбанлык сыпасыны харам этди[+]. 17Онсоң Ёшыя патыша гала адамларындан: «Мениң бу гөрйән хейкелим нәме?» дийип сорады. Олар оңа: «Бу Яхудадан гелен хем-де сениң Бейтелдәки гурбанлык сыпасының гаршысына эден ишлериң барада пыгамберлик эден Худайың адамының габрыдыр» дийип җогап бердилер[+]. 18Ёшыя патыша: «Оны өз гүнүне гоюң, хич ким онуң сүңклерине эл дегирмесин» дийип табшырык берди. Шейдип, адамлар Худайың адамының сүңклери билен Самариядан[†] гелен пыгамбериң сүңклерине эл дегирмедилер. 19Мундан башга-да Ёшыя Самарияның галаларындакы әхли сеждегәхлери ёк этди. Ол ерлери Ысрайыл патышалары гуруп, Реббиң гахарыны гетирипдилер. Ёшыя Самариядакы сеждегәхлери-де, эдил Бейтелдәки гурбанлык сыпасыны эдиши ялы этди. 20Ёшыя патыша ол ердәки әхли сеждегәхлериң руханыларыны гурбанлык сыпаларының үстүнде өлдүрип, гурбанлык сыпаларының үстүнде адам сүңклерини якды. Шондан соң Ёшыя Иерусалиме доланып гелди[+].


Ёшыя Песах байрамыны[†] беллейәр

21[•]Патыша бүтин халка табшырык берип: «Бу әхт китабында язылышы ялы Худайыңыз Реббе багышлап, Песах байрамыны белләң» дийди[+]. 22Ысрайылы доландыран сердарларың[†] дөвүрлеринден бәри Яхуда ве Ысрайыл патышаларының бүтин өмрүнде бу Песах байрамы ялы байрам хич хачан белленилмәнди. 23Эмма Ёшыя патышаның шалыгының он секизинҗи йылында бу байрам Иерусалимде Реббе багышлап белленилди.

24Шейле хем Ёшыя Хилкия руханының Реббиң өйүнден тапан китабында язылан канунда[†] айдылан затлары берҗай этмек үчин, Яхудада, Иерусалимде эдилйән әхли неҗис ишлериң, әхли өй бутларының, бейлеки бутларың, палчыларың, җадыгөйлериң барының соңуна чыкды[+]. 25Реббе Мусаның канунына лайыклыкда бүтин калбы, бар гүйҗи билен җан-тенден гуллук эден Ёшыя ялы патыша ондан өң хем, соң хем болмады[+].

26Манашаның Реббиң гахарыны гетирип, эден пис ишлери зерарлы Онуң Яхуда гаршы туташан газабы энтек хем соваманды[+]. 27Реб[†] шейле дийди: «Мен Ысрайылы хузурымдан ёк эдишим ялы, Яхуданы-да хузурымдан ёк эдерин. Мен сайлан шәхерим Иерусалими ве „Маңа шу ерде ыбадат эдилер“ диен өйүми-де терк эдерин»[+].


Ёшыяның өлүми

28[•]Ёшыяның патышалыгы барадакы башга вакалар ве әхли эден ишлери яхуда патышаларының йыл язгыларында языландыр. 29Ёшыя патышаның дөврүнде Мүсүриң патышасы фараон[†] Неко Ашур[†] патышасына көмек бермек үчин, Евфрат дерясына тарап ёла дүшди. Ёшыя хем оны гаршыламага гитди. Эмма фараон Неко Ёшыя Мегидода саташып, оны шол ерде өлдүрди[+]. 30Ёшыяның хызматкәрлери онуң җеседини Мегидодан арабалы Иерусалиме гетирип, өз губурында җайладылар. Юрдуң бүтин илаты Ёшыяның оглы Ехогахазы гетирип, башына яг[†] гуюп, какасының ерине патыша гойдулар[+].


Яхуда патышасы Ехогахаз

31[•]Ехогахаз патыша боланда йигрими үч яшындады. Ол Иерусалимде үч ай патышалык этди. Онуң эҗеси Хамутал либналы Ермеяның гызыды[+]. 32Ехогахаз ата-бабалары ялы Реббиң назарында йигренҗи ишлери этди. 33Фараон Неко Иерусалимде патышалык этмесин дийип, Хамат юрдуның Рибла диен еринде, Ехогахазы есир алды. Ол юрдуң башына бир йүз етмиш батман[*] күмүш, бир ярым батмана[*] голай хем алтын салгыт салды[+]. 34Фараон Неко Ёшыяның оглы Элякымы какасы Ёшыяның ерине патыша этди ве онуң адыны үйтгедип, Ехоякым гойды. Соңра ол Ехогахазы алып, Мүсүре гелди. Ехогахаз шол ерде өлди[+]. 35Ехоякым фараона күмүш билен алтын берди. Ол фараон Неконың табшырыгыны ерине етирмек үчин юрда салгыт салып, яхуда халкының хер биринден байлыгына гарап, алтын ве күмүш алды.


Яхуда патышасы Ехоякым

36[•]Ехоякым патыша боланда йигрими бәш яшындады. Ол Иерусалимде он бир йыл патышалык этди. Онуң эҗеси Зебида румалы Педаяның гызыды. 37Ехоякым эдил ата-бабалары ялы Реббиң назарында йигренҗи ишлери этди.

#### 24‑нҗи бап

1Ехоякымың патышалык эден дөврүнде Бабыл[†] патышасы Небукаднесар онуң үстүне хүҗүм этди. Ехоякым үч йыллап Бабыл патышасының хызматкәри болса-да, онуң гаршысына гозгалаң турузды[+]. 2Реб[†] Өз гуллары пыгамберлер[†] аркалы айдан сөзүне гөрә, Яхуданың[†] халкының барыны гырдырмак үчин бабыллыларың, сириялыларың, моваплыларың ве аммонлыларың гошунларыны оларың үстүне иберди[+]. 3-4Хакыкатдан-да, Реббиң эмри билен яхуда халкының башына күлпет инди. Манашаның бар эден гүнәлери ве пис ишлери хем-де онуң дөкен бигүнә ганы үчин Реб яхуда халкыны хузурындан ковмакчы болды. Манашаның Иерусалими[†] бигүнә гандан долдурандыгы зерарлы Реб онуң гүнәсини гечмек ислемеди[+]. 5Ехоякымың патышалыгы барадакы бейлеки вакалар ве онуң әхли эден ишлери яхуда патышаларының йыл язгыларында языландыр. 6Шейдип, Ехоякым ата-бабаларына говушды. Оглы Ехоякын онуң ерине патыша болды. 7Мүсүр патышасы өз юрдундан чыкмады, чүнки Бабыл патышасы Мүсүр серхединден Евфрат дерясына ченли оңа дегишли болан ерлериң барыны басып алыпды.


Яхуда патышасы Ехоякын


(2 Йыл язгылары 36:9-10)

8[•]Ехоякын патыша боланда он секиз яшындады. Ол Иерусалимде үч ай патышалык этди. Онуң эҗеси Нехушта иерусалимли Элнатаның гызыды. 9Ехоякын эдил какасы Ехоякым ялы Реббиң назарында йигренҗи ишлери этди. 10Шол дөвүрде Бабыл патышасы Небукаднесарың гошунлары Иерусалимиң үстүне хүҗүм эдип, онуң дашыны габадылар. 11Лешгерлери шәхериң дашыны габавда саклап йөркәлер, Небукаднесар Иерусалиме гелди. 12Яхуда патышасы Ехоякын эҗеси, хызматкәрлери, серкерделери ве көшк эмелдарлары билен бирликде Бабыл патышасына табын болдулар. Бабыл патышасы Ехоякыны патышалыгының секизинҗи йылында есир алды[+]. 13Реббиң айдышы ялы, Бабыл патышасы Реббиң өйүндәки ве патышаның өйүндәки хазыналарың барыны алып гитди. Ол Ысрайыл[†] патышасы Сүлейманың Реббиң өйүнде ясан әхли алтын гап-гачларыны күл-пеекун этди[+]. 14Бабыл патышасы Иерусалимиң тутуш илатыны, онуң әхли эмелдарларыны, әхли батыр йигитлерини, он мүң саны адамыны, шейле хем хүнәрментлерини ве демирчи уссаларыны есир эдип әкитди. Ол юртда гарып-гасарлардан башга екеҗе адам хем галдырмады. 15Небукаднесар патыша Ехоякыны ве патышаның эҗесини, онуң аялларыны ве эмелдарларыны, юрдуң баштутанларыны Иерусалимден Бабыла есир эдип әкитди[+]. 16Бабыл патышасы еди мүң саны сөвешиҗилери, мүң саны хүнәрментлердир демирчи уссалары Бабыла гетирди. Оларың бары-да гүйчли ве урша укыплы адамларды. 17Бабыл патышасы Ехоякының ерине агасы Матаняны патыша эдип, адыны үйтгедип, оны Сидкия дийип атландырды[+].


Яхуда патышасы Сидкия


(2 Йыл язгылары 36:11-16; Ермея 52:1-3)

18[•]Сидкия патыша боланда йигрими бир яшындады. Ол Иерусалимде он бир йыл патышалык этди. Онуң эҗеси Хамутал либналы Ермеяның гызыды[+]. 19Сидкия хем Ехоякым ялы Реббиң назарында йигренҗи ишлери этди. 20Реббиң Иерусалиме ве Яхуда халкларына гаршы болан гахары туташярды. Ол шонуң үчин олары Өз хузурындан ковды. Сидкия Бабыл патышасына гаршы уруш турузды[+].

#### 25‑нҗи бап


Иерусалимиң[†] сынмагы


(2 Йыл язгылары 36:17-21; Ермея 52:3-30)

1Сидкияның патышалыгының докузынҗы йылының онунҗы айының онуна Бабыл[†] патышасы Небукаднесар бүтин гошуны билен Иерусалиме хүҗүм эдип, онуң гаршысында дүшелге гурды. Олар Иерусалиме гирмек үчин, онуң даш-төверегинде япгыт гурдулар[+]. 2Шейдип, Сидкияның патышалыгының он биринҗи йылына ченли Иерусалим габавда дурды. 3Дөрдүнҗи айың[*] докузынҗы гүнүнде шәхерде ачлык артып, юрдуң илаты иймәге чөрегем тапмады. 4Галаның диварының бир бөлеги душман тарапындан йыкылыпды. Бабыллылар галаның даш-төверегини гуршап алан болсалар-да, Сидкия әхли эсгерлери билен гиҗе патышаның багының гапдалындакы ики диварың арасындакы дервезеден чыкып, Иордан дересине тарап гачып гитдилер. 5Эмма бабыллыларың гошуны патышаның ызындан ковуп, Ерихо дүзлүгинде ызындан етди. Патышаның бар гошуны онуң янындан гачып, дагашып гитдилер. 6Онсоң бабыллылар патышаны тутуп, Рибла гетирдилер. Шол ерде Бабыл патышасы оңа хөкүм чыкарды[+]. 7Олар Сидкияның огулларыны онуң гөзүниң алнында өлдүрдилер. Онсоң олар шол ерде Сидкияның гөзлерини ойдулар-да, зынҗыр билен баглап, Бабыла алып гитдилер[+].


Ыбадатхана[†] вейран эдилйәр

8Бабыл патышасы Небукаднесарың патышалыгының он докузынҗы йылының бәшинҗи айының онунҗы гүни шаның җанпеналарының баштутаны хем эмелдары Небузарадон Иерусалиме гелди[+]. 9Небузарадон Реббиң өйүне, патышаның өйүне ве Иерусалимиң әхли җайларына от берди; ол улы җайларың әхлисини якды[+]. 10Бабыллыларың җанпеналарың баштутаны билен гелен бүтин гошуны Иерусалимиң даш-төверегиндәки диварларыны йыкды[+]. 11Җанпеналарың баштутаны Небузарадон халкың шәхерде аман галанлары, Бабыл патышасының тарапына гечен гачгаклары ве бейлеки галан илаты есир эдип әкитди. 12Эмма җанпеналарың баштутаны юрдуң гарып-гасарларының кәбирлерини үзүмчилик ве дайханчылык билен мешгуллансынлар дийип гоюп гайтды.

13Бабыллылар Реббиң өйүндәки бүрүнч сүтүнлери, шейле хем ол ердәки арабалары ве бүрүнч ховзы парчалап, әхли бүрүнҗи Бабыла алып гитдилер[+]. 14Олар ыбадатхана хызматы үчин уланылян газанлары, күл атарлары, әтишгирлери, якымлы ыслы түтетги[†] якмак үчин уланылян гаплары ве бейлеки әхли бүрүнч гап-гачлары Бабыла алып гитдилер[+]. 15Җанпеналарың баштутаны булардан башга-да маңңаллары ве легенлери алып гитди. Ол алтындан ясалан затлары алтыны үчин, күмүшден ясалан затлары хем күмши үчин алып гитди. 16Сүлейманың Реббиң өйи[†] үчин эден ики сүтүниниң, бир ховзуның, арабаларының ве әхли гап-гачларың бүрүнҗиниң аграмы чәксизди[+]. 17Бир сүтүниң бейиклигиниң өзи он секиз тирсекди. Сүтүниң депесинде-де бир саны бүрүнч тәч барды. Бир тәҗиң бейиклиги үч тирсекди ве тәҗиң даш-төверегине айланан нарлардыр өрме зынҗырлар хем тутуш бүрүнчден ясаланды[+].


Яхуда[†] халкы Бабыла есир эдип әкидилйәр

18Җанпеналарың баштутаны баш руханы[†] Серая билен икинҗи руханы Сепаняны хем-де үч саны гапы сакчысыны Бабыла есир эдип әкитди[+]. 19Ол шәхерде галан эсгерлериң баштутаны эдип белленен бир харбы серкердәни, патышаның шәхерден тапылан бәш саны маслахатчысыны, юрдуң илатыны гошуна язян серкерде мүрзәни ве юрдуң илатының шәхерден тапылан алтмыш баштутаныны хеммелер билен алып гитди. 20Җанпеналарың баштутаны Небузарадон олары тутуп, Хамат юрдуның Рибла галасына, Бабыл патышасының янына гетирди. 21Бабыл патышасы Хамат юрдуның Рибла галасында оларың барыны өлдүрди. Шейдип, яхуда халкы өз юрдундан есир эдилип әкидилди.


Яхуда хәкими Гедаля


(Ермея 40:7-9; 41:1-3)

22[•]Бабыл патышасы Небукаднесар Яхудада галдыран халкының үстүнден Шапаның агтыгы, Ахыкамың оглы Гедаляны хәкимлиге белледи[+]. 23Инди бүтин гошунбашылар ве оларың адамлары Бабыл патышасының Гедаляны хәким эдип белләндиги барада эшиденлеринде, Нетаняның оглы Ысмайыл, Кареяның оглы Ёханан, нетопалы Танхуметиң оглы Серая ве бир магакатлының оглы Язаня дагы өз гошунлары билен Миспа, Гедаляның янына гелдилер[+]. 24Гедаля олара ве оларың гошунына йүзленип, ант ичип: «Бабыллыларың хөкүмдарларындан горкмаң. Юртда месген тутуп, Бабыл патышасына гуллук эдиң. Шонда сизе оңат болар» дийди. 25Эмма единҗи айда патыша неслинден болан Элишаманың агтыгы, Нетаняның оглы Ысмайыл өзүниң он адамы билен Гедаляның янына гелди ве олар оны өлдүрдилер. Шейле хем олар Миспада, Гедаляның янында болан яхудалары ве бабыллылары-да өлдүрдилер[+]. 26Онсоң адамларың улудан-кичә бары ве гошунбашылар Мүсүре тарап ёла дүшдүлер, чүнки олар бабыллылардан горкярдылар[+].


Ехоякын есирликден бошадыляр


(Ермея 52:31-34)

27[•]Яхуда патышасы Ехоякының есирлигиниң отуз единҗи йылының он икинҗи айының йигрими едисине Эвилмеродак Бабыла патыша болуп, Яхуда патышасы Ехоякыны есирликден бошатды[+]. 28Ол Ехоякын билен мәхирли болуп, тагтыны өзи билен Бабыла сүргүн[†] эдилен башга патышаларың тагтларындан ёкарда гойды. 29Шейдип, Ехоякын өзүниң есирликдәки эшиклерини чалшырды. Ол бүтин өмрүне патышаның сачагындан нахарланды. 30Онуң гүнделик экленҗи өмрүниң ахырына ченли хемише патыша тарапындан берилди.

### 1 Йыл язгылары


Гириш

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]


#### Гириш


Йыл язгылары


Биринҗи китап


Йыл язгыларының биринҗи ве икинҗи китаплары еврей дилинде «Йылларың вакалары» ады билен беллидир. Бу китапларың, шейле-де Эзра ве Нехемя китапларының авторы Эзра мүрзе хасапланыляр.

Бу китапларда ысрайыл тирелериниң несил дарагтлары, Давут ве Сүлейман пыгамберлериң өмри ве эден ишлери беян эдилйәр. Гелеҗекде халас этҗек Месих Патышаның гелерине умыт дөретмек үчин, бу ики бейик пыгамбериң өмүр беянлары нусгалык хөкмүнде гөркезилйәр.

Несил дарагтлары ве санавлар 1:1–9:44
Шавулың өлүми 10:1-14
Давудың шалык сүрмеги 11:1–29:30
Кынчылыклар ве үстүнликлер 11:1–22:1
Ыбадатхананы гурмак үчин гөрүлйән тайярлык 22:2–29:30

#### 1‑нҗи бап


Адам атадан[†] Ыбрайыма ченли болан несиллер


(Гелип чыкыш 10:2-5)

1[•]Адамдан Шис, Шисден Энош, Эношдан Кейнан, 2Кейнандан Махалалел, Махалалелден Ерет, 3Еретден Ханок, Ханокдан Метушела, Метушеладан Лемек, Лемекден Нух догулды. 4Нухуң огуллары: Сам, Хам ве Яфес.

5Яфесиң несиллери: Гомер, Магок, Мадай,[†] Яван, Тубал, Мешек ве Тирас.

6Гомериң несиллери: Ашкеназ, Рипат ве Тогарма.

7Яваның несиллери: Элиша, Таршыш, Китим ве Доданым.

8Хамың несиллери: Куш, Мүсүр, Пут ве Кенган.[†]

9Кушуң несиллери: Себа, Хавыла, Сабта, Рагама ве Сабтека.

Рагаманың несиллери: Шеба ве Дедан.

10Кушдан ене Нимрот догулды; ол ер йүзүнде илкинҗи эдермен уршуҗыды.

11-12Мүсүр лутларың, анамларың, лехабларың, наптухларың, патрусларың, каслухларың ве капторларың атасыды; каслухлардан хем пилиштлилер[†] гелип чыкды.

13-16Кенгандан онуң илкинҗи оглы Сидон[†] хем-де Хет догулды. Кенган ябуслыларың, аморларың,[†] гиргашларың,[†] хивилериң,[†] аркларың, синлериң, арватларың, семарларың ве хаматларың хем атасыды.

17Самың несиллери: Эйлам, Ашур,[†] Арпакшат, Лут[†], Арам, Ус, Хул, Гетер, Мешек. 18Арпакшатдан Шела, Шеладан Эбер догулды. 19Эберден ики огул дүнйә инди, оларың бириниң ады Пелекди, онуң дөврүнде дүнйәдәки халклар бөлүнипди[*]; онуң доганының ады Ёктанды. 20Ёктандан Алмодат, Шелеп, Хасармавет, Ера, 21Хадорам, Узал, Дикла, 22Эйбал[*], Абымайыл, Шеба, 23Опыр, Хавыла ве Ёбап догулды. Буларың хеммеси Ёктаның несиллеридир.


Самдан Ыбрайыма ченли болан несиллер

24Сам, Арпакшат, Шела; 25Эбер, Пелек, Регув; 26Серук, Нахор, Тера; 27Ыбрам, ягны Ыбрайым[+].


Ыбрайымың несиллери


(Гелип чыкыш 25:1-4,12-16; 36:10-14)

28[•]Ыбрайымың огуллары: Ысхак, Ысмайыл[+]. 29-31Оларың несиллери шулардыр: Ысмайылың новбахар оглы Небаёт. Соңра Кедар, Адбеел, Мибсам, Мишма, Дума, Маса, Хадат, Тейма, Етур, Напыш ве Кедема догулды. Булар Ысмайылың огулларыдыр.

32Ыбрайымың гырнак аялы Кетураның оңа догруп берен огуллары: Зимран, Ёкшан, Медан, Мидян, Йишбак ве Шува. Ёкшандан Шеба ве Дедан догулды. 33Мидяның огуллары: Эйпа, Эпер, Ханок, Абыда ве Элдага. Буларың хеммеси Кетураның несиллериди.

34Ыбрайымдан Ысхак догулды. Ысхагың огуллары: Ысав ве Ысрайыл[†][+]. 35Ысавың огуллары: Элипаз, Регувал, Егуш, Яглам ве Кора. 36Элипазың огуллары: Тейман, Омар, Сепи[*], Гатам, Кеназ, Тимна ве Амалек. 37Регувалың огуллары: Нахат, Зера, Шамма ве Миза.


Эдомың ерли илаты


(Гелип чыкыш 36:20-28)

38[•]Сегириң огуллары: Лотан, Шобал, Сибгон, Ана, Дишон, Эсер ве Дишан. 39Лотаның огуллары: Хоры ве Хомам; Тимна Лотаның аял доганыды. 40Шобалың огуллары: Алян[*], Манахат, Эйбал, Шепо ве Онам. Сибгоның огуллары: Ая ве Ана. 41Ананың оглы: Дишон. Дишоның огуллары: Хамран[*], Эшбан, Йытран ве Керан. 42Эсериң огуллары: Билхан, Загаван ве Ягкан[*]. Дишаның огуллары: Ус ве Аран.


Эдомың патышалары


(Гелип чыкыш 36:31-43)

43[•]Ысрайыллара хич бир патыша шалык этмезден өңки Эдом юрдунда хөкүм сүрен патышалар шу ашакдакылардыр: Бегорың оглы Бала. Онуң пайтагт галасының ады Динхабады. 44Бала дүнйәден өтүп, онуң ерине Босра галасындан болан Зераның оглы Ёбап патыша болды[+]. 45Ёбап дүнйәден өтүп, онуң ерине тейманлы Хушам патыша болды[+]. 46Хушам дүнйәден өтүп, онуң ерине Мовап юрдунда мидянлары[†] еңен, Бедатың оглы Хадат патыша болды. Онуң пайтагт галасының ады Авытды. 47Хадат дүнйәден өтүп, онуң ерине масрекалы Самла патыша болды. 48Самла дүнйәден өтүп, онуң ерине Евфрат дерясының боюндакы Рехоботдан болан Шавул патыша болды. 49Шавул дүнйәден өтүп, онуң ерине Акборың оглы Багалханан[†] патыша болды. 50Багалханан дүнйәден өтүп, онуң ерине Хадат патыша болды. Онуң пайтагт галасының ады Пагуды. Мейзахабың агтыгы, Матредиң гызы Мехейтабел онуң аялыдыр. 51Хадат дүнйәден өтди.

Эдомың уругбашылары шуларды: Тимна, Алва, Етет,[+] 52Охолыбама, Эла, Пинон, 53Кеназ, Тейман, Мибсар, 54Магдыел ве Ирам. Буларың хеммеси Эдомың уругбашыларыды.

#### 2‑нҗи бап


Ысрайылың несиллери

1-2Ысрайылың огуллары шулардыр: Рубен, Шимгон, Леви, Яхуда,[†] Ысакар, Зебулун, Дан, Юсуп, Бенямин, Нафталы, Гат ве Ашер[+].

3Яхуданың огуллары шулардыр: Эр, Онан ве Шела. Бу үчүси онуң кенган[†] аялы Батшувадан доглан огулларыдыр. Реб[†] Яхуданың новбахар оглы Эри Өз назарында бетпәл боланы үчин өлдүрди[+]. 4Яхуданың гелни Тамардан Перес хем Зера догулды. Онуң җеми бәш оглы барды[+].

5Пересиң огуллары: Хесрон, Хамул[+].

6Зераның огуллары: Зимри, Эйтан, Хейман, Калкол, Дара – җеми бәш огул[+]. 7Кармының оглы: Акар[*]. Ол Реббе багыш эдилен зады алып, гүнә этди ве Ысрайылың башына бела гетирди[*][+].

8Эйтаның оглы Азаря.


Давут патышаның несил дарагты

9[•]Хесроның огуллары: Ерахмеел, Рам ве Келубай[*].

10Рамдан Эминадап, Эминадапдан яхудаларың тиребашысы Нахшон догулды[+].

11-12Нахшондан Салма[*], Салмадан Боваз, Боваздан Обет, Обетден Йышай догулды.

13-16Йышайдан онуң новбахар оглы Элияп, икинҗи оглы Абынадап, үчүнҗи оглы Шимга, дөрдүнҗи оглы Нетанел, бәшинҗи оглы Радай, алтынҗы оглы Осем, единҗи оглы Давут хем-де оларың аял доганлары Серуя билен Абыгайыл догулды. Серуядан Абышай, Ёвап хем-де Асахел атлы үч огул дүнйә инди[+][+]. 17Абыгайылдан Эмаса догулды. Ысмайыл уругындан болан Етер Эмасаның какасыдыр[+].


Хесроның несиллери

18Хесроның оглы Калебиң Азуба хем-де Еригот атлы аялларындан бирнәче чагасы болды. Азубадан болан огуллар, ине, шулардыр: Ешер, Шобап, Ардон.

19Азуба өленден соң, Калеп Эфраты аяллыга алды; Эфратдан Хур догулды.

20Хурдан Уры, Урудан Бесалел догулды[+].

21Хесрон Гилгадың какасы Макырың гызының янына гирди. Хесрон оңа өйлененде алтмыш яшындады. Ондан Сегуп догулды[+]. 22Сегупдан Яйыр догулды. Гилгатда онуң йигрими үч галасы барды[+]. 23Йөне Гешур билен Арам олардан Хавотяйыры хем-де Кенаты обалары билен биле – җеми алтмыш гала алдылар. Шулар Гилгадың какасы Макырың несиллеридир[+].

24Хесрон Калепефратда дүнйәден өтди. Онуң аялы Абыя Ашхуры догды. Ашхур Текова галасының дүйбүни тутды[+].


Ерахмеелиң несиллери

25Хесроның новбахар оглы Ерахмеелиң огуллары: новбахар оглы Рам, Буна, Орен, Осем ве Ахыя[+]. 26Ерахмеелиң Атара атлы ене-де бир аялы барды. Ол Онамың эҗесидир.

27Ерахмеелиң новбахар оглы Рамдан Магас, Ямын ве Экер догулды.

28Онамдан Шаммай хем-де Яда, Шаммайдан Надап хем-де Абышур догулды.

29Абышурың аялының ады Абыхайылды. Ондан Ахбан хем-де Молыт догулды.

30Надапдан Селет ве Апайым догулды. Селетден несил галмады. 31Апайымдан Йишги, Йишгиден Шешан, Шешандан Ахлай догулды.

32Шаммайың иниси Ядадан Етер ве Ёнатан догулды. Етерден несил галмады. 33Ёнатандан Пелет хем-де Заза догулды. Булар Ерахмеелиң несиллеридир.

34Шешаның оглы ёкды, онуң диңе гызлары барды; йөне Шешаның Ярха атлы бир мүсүрли гулы барды. 35Онсоң Шешан гулы Ярха гызыны аяллыга берди. Онуң гызындан Атай догулды.

36Атайдан Натан, Натандан Забат, 37Забатдан Эплал, Эплалдан Обет, 38Обетден Еху, Ехудан Азаря, 39Азарядан Хелес, Хелесден Элгаса, 40Элгасадан Сисмай, Сисмайдан Шаллум, 41Шаллумдан Екамя, Екамядан Элишама догулды.


Калебиң несиллери

42Ерахмеелиң иниси Калебиң огуллары: новбахар оглы Меша; ол Зибиң какасыдыр. Калебиң икинҗи оглы Мареша; ол Хеброның какасыдыр.

43Хеброның огуллары: Кора, Тапува, Рекем ве Шема. 44Шемадан Ёркагамың какасы Рахам; Рекемден Шаммай догулды. 45Шаммайдан Магон догулды. Магон Бейтсурың какасыдыр.

46Калебиң гырнак аялы Эйпадан Харан, Моса ве Газез догулды. Харандан огул болуп, оңа Газез доганының адыны дакды.

47Яхдайың огуллары: Регем, Ётам, Гешан, Пелет, Эйпа ве Шагап.

48Калебиң гырнак аялы Магакадан Шебер хем-де Тирхана догулды. 49Соңра ондан Шагап билен Шева догулды. Шагап Мадманнаны эсасландырыпды, Шева Макбена билен Гибганы эсасландырыпды. Калебиң хем бир гызы барды, онуң ады Аксады[+]. 50Ине, шулар Калебиң несиллеридир.

Калебиң аялы Эфратдан новбахар оглы Хур догулды. Хуруң үч оглы болуп, биринҗисиниң ады Шобалды, ол Кирятегарымы эсасландырыпды[+]. 51Онуң икинҗи оглы Салма болуп, ол Бейтуллахамы эсасландырыпды, үчүнҗи оглуның ады Хареп болуп, ол Бейтгадери эсасландырыпды.

52Кирятегарымы эсасландыран Шобал хароваларың ве манахатларың ярысының атасыды. 53Шейле хем Кирятегарымың уруглары болан йытраларың, путларың, шуматларың, мишраларың-да атасыды. Сорга хем Эштавол шәхерлериниң халкы хем шу уруглардан гелип чыкыпды[+].

54Бейтуллахамы эсасландыран Салма нетопалыларың, Атрот Бейтёвабың хем манахатларың ярысы Сорга халкының атасыды. 55Ягбесде яшан кәтиплериң уруглары: тиргатлар, шимгатлар ве сукатлар. Олар Рекабың неслиниң атасы Хамматдан гелип чыкан кейнлерди.[†][+]

#### 3‑нҗи бап


Давудың несиллери


(2 Шамувел 3:2-5; 5:4-5,14-16; 1 Патышалар 2:11; 1 Йыл язгылары 14:3-6; 29:27)

1[•]Ине, шулар Давудың Хеброндака доглан огулларыдыр: йизрегелли Ахыногамдан болан новбахар оглы Амнон; кармелли Абыгайылдан болан икинҗи оглы Даныел[+]. 2Үчүнҗи оглы Гешур шасы Талмайың гызы Магакадан болан Абшалом, дөрдүнҗи оглы Хагытдан болан Адоныя;[+] 3Бәшинҗи оглы Абыталдан болан Шепатя; алтынҗы оглы аялы Эгладан болан Йитрегам; 4Шу алтысы Давудың Хеброндака болан огулларыдыр. Ол бу ерде еди йыл алты ай шалык сүрди.

Давут Иерусалимде[†] отуз үч йыл шалык сүрди[+]. 5Булар Давут Иерусалимдекә догланлардыр: Шимга, Шобап, Натан, Сүлейман; олар Эмиелиң гызы Батшебадан болан дөрт огулдылар[+].

6-8Булардан соң ене докуз огул догулды: Йыбхар, Элишама, Элипелет, Нога, Непек, Япыя, Элишама, Эляда ве Элипелет.

9Давудың шу огулларындан башга гырнакларындан болан огуллары-да барды. Онуң Тамар диен гызы хем барды[+].


Сүлейманың несиллери

10Сүлеймандан Рехабгам, Рехабгамдан Абыя, Абыядан Аса, Асадан Ехошапат,[+] 11Ехошапатдан Ехорам, Ехорамдан Ахазя, Ахазядан Ёваш,[+] 12Ёвашдан Амазя, Амазядан Узыя, Узыядан Ётам,[+] 13Ётамдан Ахаз, Ахаздан Хизкия, Хизкиядан Манаша,[+] 14Манашадан Амон, Амондан Ёшыя догулды[+].

15Ёшыяның огуллары: новбахар оглы Ёханан, икинҗи оглы Ехоякым, үчүнҗи оглы Сидкия, дөрдүнҗи оглы Шаллум[+].

16Ехоякымың несиллери: Ехоякымдан Еконя[*], Еконядан Сидкия догулды[+].

17-18Есир эдип әкидилен Еконяның огуллары: Шеялтыел, Малкырам, Педая, Шенасар, Екамя, Хошама ве Недабя.

19Педаяның огуллары: Зерубабыл ве Шимги. Зерубабылың огуллары: Мешуллам, Хананя ве Шеломыт оларың аял доганыды[+].

20Зерубабылың бейлеки бәш оглы: Хашуба, Охел, Берекя, Хасадя ве Юшапхесет.

21Хананяның огуллары: Пелатя ве Ешагя. Ешагядан Репая, Репаядан Арнан, Арнандан Абадя, Абадядан Шеканя догулды.

22Шеканядан Шемагя догулды. Шемагяның огуллары: Хатуш, Йыгал, Барыя, Негаря ве Шапат. Шунлукда, Шеканяның бир оглы ве бәш агтыгы – җеми алты адам болды[+].

23Негаряның огуллары: Элёгейнай, Хизкия ве Азрыкам. Булар җеми үч огулдылар.

24Элёгейнайың огуллары: Ходавя, Эляшып, Пелая, Акуп, Ёханан, Делая ве Ананы. Булар җеми еди огулдылар.

#### 4‑нҗи бап


Яхуданың[†] несиллери

1Яхуданың огуллары: Перес, Хесрон, Кармы, Хур ве Шобал[+].

2Шобалың оглы Реяядан Яхат, Яхатдан Ахумай ве Лахат догулды. Булар Соргалыларың уругларыдыр[+].

3-4Эфратың новбахар оглы, Бейтуллахамы эсасландыран Хуруң огуллары шуларды: Эйтам, Пенувал ве Эзер. Эйтамың огуллары шуларды: Йизрегел, Йышма ве Йыдбаш. Оларың аял доганының ады Хаслелпоныды. Пенувал Гедоры эсасландырыпды, Эзер Хушаны эсасландырыпды[+].

5Текованың какасы Ашхурың Хела хем-де Нагара атлы ики аялы барды[+]. 6Ашхурың Нагара диен аялындан Ахузам, Хепер, Темени ве Хахаштары догулды. Булар Нагараның огулларыды. 7-8Хеланың огуллары: Зерет, Сохар, Этнан ве Кос. Кос Анубың ве Хасобебабың какасыды. Харумың оглы Ахархелиң несли-де Косдан гелип чыкандыр.

9Ягбес атлы адам барды; ол доганларының арасында иң абрайлысыды. «Агыры билен догурдым» дийип, эҗеси онуң адына Ягбес[*] дакды. 10Ягбес: «Мени ялкасадың, мениң чәклерими гиңелтседиң, мениң билен болуп, мени азапдан ве яманлыкдан горасадың» дийип, Ысрайылың Худайына[†] дилег этди. Худай онуң ислегини ерине етирди.

11Шуханың доганы Келупдан Мехир, Мехирден Эштон догулды. 12Эштондан Бейтрапа, Пасея хем-де Ирнахаш галасыны эсасландыран Техинна догулды. Булар Реканың илатыды.

13Кеназың огуллары: Отниел, Серая. Отниелиң оглы: Хатат ве Мегонотай[+]. 14Мегонотайдан Опра догулды. Серая Хүнәрментлер җүлгесини дөреден Ёвабың какасыды. Көп хүнәрментлериң яшаяндыгы үчин бу ере шейле ат дакылды.

15Епуннәниң оглы болан Калебиң огуллары: Ыру, Эла ве Нагам. Эладан Кеназ догулды[+].

16Ехаллелелиң огуллары: Зип, Зипа, Тиря ве Асарел.

17Эзраның огуллары: Етер, Мерет, Эпер ве Ялон. Мередиң мүсүрли аялындан: Меръем,[†] Шаммай ве Эштемова галасыны эсасландыран Йышба догулды. 18Мередиң мүсүрли аялы фараоның[†] гызы Битяды. Онуң яхудалы аялындан Гедоры эсасландыран Ерет, Соконы эсасландыран Хебер билен Занованы эсасландыран Екутыел догулды.

19Ходыяның аялы болан Нахамың аял доганының огулларындан гармлы Кегила билен магакатлы Эштемова догулды.

20Шимоның огуллары: Амнон, Ринна, Бенханан ве Тилон.

Йишгиниң огуллары: Зохет ве Бензохет.


Шелахың несиллери

21Яхуданың оглы Шеланың несиллери шулардыр: Леканы эсасландыран Эр, Марешаны эсасландыран Лагда, Бейташбеядакы непис зыгыр мата докаянларың уругы,[+] 22Ёкымың, Козебаның адамлары, Ёваш хем-де Сараф.[†] Олар Мовап билен Яшублехеме хәким болдулар. Булар гадымы вакалардыр. 23Булар Нетагымың хем-де Гедераның илатларыды. Олар патыша күйзегәр болуп хызмат этдилер.


Шимгоның несиллери

24Шимгоның огуллары: Немувал, Ямын, Ярып, Зера, Шавул[+]. 25Шавулдан Шаллум, Шаллумдан Мибсам, Мибсамдан Мишма догулды. 26Мишманың огуллары: Мишмадан Хаммувал, Хаммувалдан Закур, Закурдан Шимги догулды. 27Шимгиниң он алты оглы, алты гызы барды, йөне онуң доганларының перзенди көп дәлди. Шейдип, Шимгиниң несиллери Яхуданыңкы ялы көпелмеди. 28-31Олар Беершебада, Моладада, Хасаршугалда, Билхада, Эсемде, Толатда, Бетувалда, Хормада, Зиклагда, Бейтмаркаботда, Хасарсусымда, Бейтбиргиде ве Шагарайымда яшадылар. Ине, шулар шимгилериң Давут патыша болмазындан өңки галаларыды[+]. 32Оларың обалары: Эйтам, Айын, Риммон, Токен, Ашан – җеми бәш гала. 33Бу галаларың төверегиндәки Багала[†] ченли болан обалары оларың месген тутан ерлеридир. Олар несил дарагтыны яздылар. 34Оларың уругбашылары шуларды: Мешобап, Ямлек, Амазяның оглы Ёша, 35Ёвел, Асыелиң човлугы Сераяның агтыгы Ёшыбяның оглы Еху, 36Элёгейнай, Ягакоба, Ешохая, Асая, Адыел, Ешимиел, Беная, 37Шемагяның говлугы, Шимриниң ювлугы, Едаяның човлугы, Аллоның агтыгы, Шипгиниң оглы Зиза. 38Шу атлары боюнча агзаланлар уругбашылардыр.

Оларың несиллери җуда көпелди. 39Олар өз сүрүлерине өри гөзләп, Гедора ве җүлгәниң гүндогар тарапына ченли барып етдилер. 40Олар отлук, говы өри мейданларының үстүнден бардылар; бу ер гаты гиң, асуда хем рахатды. Өң бу ерде хамлар отурыпдылар. 41Шу атлары языланлар Яхуда патышасы Хизкияның дөврүнде гелип, өз чадырларында болан хамлара ве мегунылара хүҗүм эдип, олары бүс-бүтинлей гырып ёк эдип, оларың ерлеринде орнашдылар, себәби ол ерде сүрүлери үчин өри мейдан барды[+]. 42Шимгонларың бир бөлеги – эркек кишилериниң бәш йүзүси Йишгиниң огуллары Пелатяның, Негаряның, Репаяның хем-де Узыелиң баштутанлыгында Сегир дагына гитдилер[+]. 43Олар амалеклериң[†] гачып, дири галанларыны гырдылар; олар шу гүне ченли шол ерде яшап гелйәрлер[+].

#### 5‑нҗи бап


Рубениң несиллери

1Рубен Ысрайылың новбахар оглуды, йөне ол атасының дүшегини харамландыгы үчин новбахар огуллык хакы ондан алнып, Ысрайылың оглы Юсубың перзентлерине берилди. Шоңа гөрә-де несил дарагтында Рубен илкинҗи огул хасап эдилмейәр[+]. 2Яхуда[†] доганларының арасында гүйчлүси болуп, баштутан ондан гелип чыкан болса-да, новбахар огуллык хакы Юсубыңкыды[+]. 3Ысрайылың новбахар оглы Рубениң огуллары шуларды: Ханок, Паллу, Хесрон ве Кармы[+].

4Ёвелиң несиллери: Шемагя, Шемагядан Гок, Гокдан Шимги, 5Шимгиден Мика, Микадан Реяя, Реяядан Багал,[†] 6Багалдан Беера догулды. Беераны Ашурың[†] патышасы Тиглатпилесер есир эдип әкитди. Беера рубенлериң тиребашысыды[+]. 7-8Несил дарагтларына гөрә Беераның ковумлары билен болан гарындашлары шулардыр: Егиел баштутан; Закаря ве Ёвелиң човлугы, Шеманың агтыгы, Азазың оглы Бала. Бу рубенлер Небо билен Багалмегона ченли узалып гидйән Арогер үлкесинде яшаярдылар[+]. 9Гүндогара Евфрат дерясының бу тарапындакы чөлүң башланян ерине ченли узалып гидйән ерлер хем Беланың ерлериди, себәби онуң Гилгатда малы җуда көпелипди[+]. 10Шавулың дөврүнде рубенлер хагарлар билен уршуп, олары еңип, Гилгадың тутуш гүндогарына яйрап, хагарларың чадырларында яшадылар[+].


Гадың несиллери

11Гатлар рубенлериң гапдалында Салка галасына ченли болан Башан[†] үлкесинде месген тутдулар[+]. 12Башанда Ёвел иң ваҗып уругың баштутаныды, Шапам икинҗи ваҗып уругың баштутаныды, Ягнай билен Шапат болса бейлеки уругларың баштутаныды. 13Оларың гарындашлары ковумы боюнча шулардыр: Микайыл,[†] Мешуллам, Шеба, Ёрай, Ягкан, Зия ве Эбер җеми еди. 14Олар Абыхайылың несиллеридир. Абыхайыл Бүзүң таңлыгы, Яхдоның геңлиги, Ешишайың говлугы, Микайылың ювлугы, Гилгадың човлугы, Ярованың агтыгы, Хурының оглыды. 15Гунының агтыгы, Абдыелиң оглы Ахы буларың арасында иң бейик уругбашыды. 16Гатлар Гилгатдакы ве Башандакы галаларында хем-де Шароның өри мейданларында яшадылар[+]. 17Яхуданың патышасы Ётам хем-де Ысрайылың патышасы Яробгамың дөврүнде буларың хеммеси өз несил дарагтына гөрә хасаба алындылар[+].


Гүндогар тирелериң гошунлары

18Рубенлерден, гатлардан хем-де гүндогардакы манаша тиресинден гылычлы-галканлы, яй билен ок атян, сөвеш тәлимини алан, гуллуга тайяр кырк дөрт мүң еди йүз алтмыш саны эдермен эсгер барды. 19Олар хагарлар, етурлар, напышлар хем-де нодаплар билен урушдылар. 20Олар урушда Худая ахы-нала эдип, көмек аландыклары үчин, хагарларың хем-де оларың янындакыларың әхлисини эле салдылар. Худай[†] оларың ахы-наласына җогап берди, чүнки олар Оңа ынандылар. 21Олар душманларының элли мүң дүесини, ики йүз элли мүң доварыны, ики мүң эшегини эле салдылар ве йүз мүң адамыны есир алдылар. 22Көп адам өлди, себәби бу уруш Худайданды. Шейдип, рубенлер, гатлар хем-де гүндогардакы манаша тиреси тә сүргүнлик[†] дөврүне ченли хагарларың хем-де оларың янындакыларың ерлеринде яшадылар[+].


Гүндогардакы манаша тиреси

23Гүндогардакы манаша тиресиниң адамлары юртда месген тутуп, Башандан Багалхермона, Сенире хем-де Хермон дагына[†] ченли яйрадылар. Олар җуда көпди[+]. 24Ине, шулар оларың ковумбашыларыдыр: Эпер, Йишги, Элиел, Азрыел, Ермея, Ходавя ве Яхдыел. Булар батыр йигитлер, мешхур адамлар ве уруг баштутанларыды. 25Эмма булар ата-бабаларының Худайындан дәнип, Онуң өз өңлеринде дерби-дагын эден юрдуның халкының худайларына сежде этмек билен зына этдилер. 26Шоңа гөрә Ысрайыл[†] Худайы Ашурың патышасы Пулың рухуны оярды. Бу патышаның бейлеки ады Тиглатпилесерди. Ол рубенлери, гатлары, гүндогардакы манаша тиресини есир эдип, олары Хала, Хабора, Хара хем-де Гозан дерясына гетирди. Олар шу гүне ченли хем шол ердедир[+].

#### 6-нҗы бап


Левиниң несиллери

1[•]Левиниң огуллары: Гершон, Кохат ве Мерары[+]. 2Кохадың огуллары: Имран, Йисхар, Хеброн ве Узыел[+]. 3Имраның огул-гызы: Харун, Муса ве Меръем.[†] Харуның огуллары: Надап, Абыху, Элгазар ве Ытамар[+].

4Элгазардан Пинехас, Пинехасдан Абышува,[+] 5Абышувадан Букы, Букыдан Узы, 6Узыдан Зерахя, Зерахядан Мераёт, 7Мераётдан Амаря, Амарядан Ахытуп, 8Ахытупдан Садок, Садокдан Ахымагас,[+] 9Ахымагасдан Азаря, Азарядан Ёханан,[+] 10Ёханандан Азаря догулды. Бу шол Сүлейманың Иерусалимде[†] гуран өйүнде руханылык[†] эден Азарядыр. 11Азарядан Амаря, Амарядан Ахытуп, 12Ахытупдан Садок, Садокдан Шаллум,[+] 13Шаллумдан Хилкия, Хилкиядан Азаря 14Азарядан Серая, Сераядан Ехосадак догулды[+]. 15Небукаднесарың үсти билен Реб[†] Яхуданың[†] ве Иерусалимиң халкларыны сүргүн[†] эден дөврүнде Ехосадак хем сүргүн эдилди[+].


Левиниң бейлеки несиллери

16Левиниң огуллары: Гершон, Кохат ве Мерары[+]. 17Гершоның огулларының атлары Либни хем-де Шимгидир. 18Кохадың огуллары: Имран, Йисхар, Хеброн ве Узыел[+]. 19Мерарының огуллары: Махлы ве Мушы.

Несиллерине гөрә левилериң[†] уруглары шулардыр:[+] 20Гершоның несиллери: Гершондан Либни, Либниден Яхат, Яхатдан Зимма, 21Зиммадан Ёва, Ёвадан Ыдо, Ыдодан Зера, Зерадан Еятрай догулды.

22Кохадың несиллери: Кохатдан Эминадап, Эминадапдан Кора, Корадан Асыр, 23Асырдан Элкана, Элканадан Эбиясап, Эбиясапдан Асыр,[+] 24Асырдан Тахат, Тахатдан Урыел, Урыелден Узыя, Узыядан Шавул догулды.

25Элкананың огуллары: Омасай ве Ахымот. 26Ахымотдан Элкана, Элканадан Сопай, Сопайдан Нахат, 27Нахатдан Элияп, Элияпдан Ерохам, Ерохамдан Элкана догулды.

28Шамувелиң огуллары: новбахар оглы Ёвел[*], икинҗи оглы Абыя.

29Мерарының несиллери: Мерарыдан Махлы, Махлыдан Либни, Либниден Шимги, Шимгиден Уза, 30Узадан Шимга, Шимгадан Хагыя, Хагыядан Асая догулды.


Ыбадатхана[†] сазандалары

31Әхт сандыгыны[†] Реббиң өйүнде гояндан соң, Давудың шол ерде нагма айтмага беллән адамлары шулардыр[+]. 32Булар Сүлейман Иерусалимде Реббиң өйүни гурянча, Реббе йүз тутулян мукаддес[†] чадырың өңүнде нагма айтдылар. Олар белленилен дүзгүнлер боюнча хызмата дурдулар[+].

33Ол ерде хызмата дуранлар хем-де оларың несиллери шулардыр: кохат уругындан Ёвелиң оглы Хейман багшы. Хейманың ата-бабалары шулардыр: Шамувел Ёвелиң атасы,[+] 34Элкана Шамувелиң атасы, Ерохам Элкананың атасы, Элиел Ёрамың атасы, Това Элиелиң атасы, 35Суп Тованың атасы, Элкана Супуң атасы, Махат Элкананың атасы, Омасай Махатың атасы, 36Элкана Омасайың атасы, Ёвел Элкананың атасы, Азаря Ёвелиң атасы, Сепаня Азаряның атасы, 37Тахат Сепаняның атасы, Асыр Тахадың атасы, Эбиясап Асырың атасы, Кора Эбиясабың атасы, 38Йисхар Кораның атасы, Кохат Йисхарың атасы, Леви Кохадың атасы, Ысрайыл[†] Левиниң атасы.

39Онуң сагында дуран доганы Асаф, гершон уругындан болуп, Берекяның оглуды. Онуң ата-бабалары шулардыр: Шимга Берекяның атасы,[+] 40Микайыл[†] Шимганың атасы, Багасея Микайылың атасы, Малкыя Багасеяның атасы, 41Этни Малкыяның атасы, Зера Этниниң атасы, Адая Зераның атасы, 42Эйтан Адаяның атасы, Зимма Эйтаның атасы, Шимги Зимманың атасы, 43Яхат Шимгиниң атасы, Гершон Яхатың атасы, Леви Гершоның атасы.

44Чеп тарапында оларың мерары уругындан болан гарындашлары дурды. Олар шулардыр: Киши Эйтаның атасы, Абды Кишиниң атасы, Маллук Абдының атасы,[+] 45Хашабя Маллугың атасы, Амазя Хашабың атасы, Хилкия Амазяның атасы, 46Эмасы Хилкияның атасы, Баны Эмасының атасы, Шемер Банының атасы 47Махлы Шемериң атасы, Мушы Махлының атасы, Мерары Мушының атасы, Леви Мерарының атасы.

48Оларың гарындашлары болан левилер мукаддес чадырың – Худайың[†] өйүниң хызматына беллендилер.


Харуның несиллери

49Харун билен онуң несиллери якма гурбанлык сыпасында,[†] якымлы ыслы түтетги[†] сыпасында садакалар[†] хөдүрледилер. Иң мукаддес отагың[†] әхли ишлерини этдилер. Худайың гулы Мусаның табшырыкларына[†] лайыклыкда, олар ысрайыл халкыны гүнәсинден сапладылар[+]. 50Ине, шулар Харуның несиллеридир: Харундан Элгазар, Элгазардан Пинехас, Пинехасдан Абышува,[+] 51Абышувадан Букы, Букыдан Узы, Узыдан Зерахя, 52Зерахядан Мераёт, Мераётдан Амаря, Амарядан Ахытуп, 53Ахытупдан Садок, Садокдан Ахымагас догулды.


Левилериң месген тутан ерлери

54-55[•]Левилериң өз топракларында месген тутан ерлери шулардыр: кохат уругындан болан Харуның огулларының биҗеси чыкып, олара Яхудадакы Хеброны хем-де онуң төверегиндәки өри мейданлары бердилер[+]. 56Йөне ол галаның экин мейданларыдыр обалары Епуннәниң оглы Калебе берилди[+]. 57Харуның огулларына гачыбаталга галалары болан Хеброн ве Либна өри мейданлары билен биле, Ятыр ве Эштемова өри мейданлары билен биле, 58Хилен өри мейданлары билен биле, Дебир өри мейданлары билен биле, 59Ашан ве Бейтшемеш өри мейданлары билен билеликде берилди. 60Бенямин тиресиниң топрагындан хем өри мейданлары билен билеликде Геба, өри мейданлары билен билеликде Алемет хем-де өри мейданлары билен билеликде Анатот берилди. Оларың әхли галалары несиллериниң санына гөрә он үчдүр.

61Кохатларың галан несиллерине биҗе үсти билен гүнбатардакы манаша тиресиниң пайындан он гала берилди. 62Гершонлара несиллериниң санына гөрә ысакар, ашер, нафталы хем-де Башандакы[†] манаша тирелеринден он үч гала берилди. 63Мерарылара несиллериниң санына гөрә, рубен, гат хем-де зебулун тирелеринден он ики гала берилди. 64Шунлукда, ысрайыллар бу галалары өри мейданлары билен билеликде левилере бердилер. 65Шейле хем ысрайыллар левилере биҗе үсти билен яхуда, шимгон хем-де бенямин тирелериниң атлары агзалан галаларыны бердилер. 66Кохадың несиллеринден кәбирлеринде эфрайым тиресинден алнан галалары барды. 67Олара гачыбаталга галалары болан Эфрайым дагларындакы Шекеми өри мейданлары билен билеликде, шейле хем Гезери өри мейданлары билен билеликде, 68Ёкмыгамы өри мейданлары билен билеликде, Бейтхороны өри мейданлары билен билеликде, 69Аялоны өри мейданлары билен билеликде, Гатриммоны өри мейданлары билен билеликде бердилер. 70Гүнбатардакы манаша тиресинден өри мейданлары билен билеликде Анери, Кохадың несиллериниң галан бөлегине өри мейданлары билен билеликде Билгамы бердилер.

71Гершонлара: гүндогардакы манаша тиресинден: өри мейданлары билен билеликде Башандакы Голаны ве өри мейданлары билен билеликде Аштароты; 72ысакар тиресинден: өри мейданлары билен билеликде Кедеши, өри мейданлары билен билеликде Дабераты, 73өри мейданлары билен билеликде Рамоды, өри мейданлары билен билеликде Анеми; 74ашер тиресинден: өри мейданлары билен билеликде Машалы, өри мейданлары билен билеликде Абдоны, 75өри мейданлары билен билеликде Хукогы, өри мейданлары билен билеликде Рехобы; 76нафталы тиресинден: өри мейданлары билен билеликде Җелиледәки[†] Кедеши, өри мейданлары билен билеликде Хаммоны, өри мейданлары билен билеликде Кирятайымы бердилер. 77Мерары уругының галанларына шу ерлер берилди: зебулун тиресинден өри мейданлары билен билеликде Риммоно, өри мейданлары билен билеликде Табор, 78Ериходан башлап, Иорданың аңырсына ченли, Иорданың гүндогар тарапы, рубен тиресинден: өри мейданлары билен билеликде чөлдәки Бесер, өри мейданлары билен билеликде Яхса, 79өри мейданлары билен билеликде Кедемот, өри мейданлары билен билеликде Мейпагат; 80-81гат тиресинден: өри мейданлары билен билеликде Гилгатдакы Рамот, өри мейданлары билен билеликде Маханайым, өри мейданлары билен билеликде Хешбон, өри мейданлары билен билеликде Язер.

#### 7‑нҗи бап


Ысакарың несиллери

1Ысакарың огуллары: Тола, Пува, Яшуп ве Шимрон – җеми дөрт[+]. 2Толаның огуллары: Узы, Репая, Ериел, Яхмай, Йыбсам ве Шамувел. Олар тола уругының ковумбашыларыдыр. Давудың дөврүнде оларың йигрими ики мүң алты йүз саны батыр йигитлери барды. 3Узыдан Йызрахя догулды. Йызрахяның огуллары: Микайыл,[†] Абадя, Ёвел ве Йишия. Узының оглы ве агтыклары – җеми бәш; оларың әхлиси-де ковумбашыларды. 4Несил дарагтына гөрә несиллериниң отуз алты мүң адамлы харбы гүйчлери барды, чүнки олар көп аяллы хем-де көп огуллыдылар. 5Ысакарың әхли несиллериниң арасында батыр йигитлер болан гарындашлары несил дарагтларына гөрә җеми сегсен еди мүңди[+].


Беняминиң несиллери

6Беняминиң огуллары: Бала, Бекер ве Едигаел – җеми үч[+]. 7Баланың огуллары: Эсбон, Узы, Узыел, Еримот ве Ири – җеми бәш. Булар ковумбашылар, батыр йигитлердир. Оларың несил дарагтына гөрә саны йигрими ики мүң отуз дөртди. 8Бекериң огуллары: Земира, Ёгаш, Элигезер, Элёгейнай, Омры, Еремот, Абыя, Анатот, Алемет. Шуларың хеммеси Бекериң огулларыдыр. 9Несил дарагтына гөрә батыр йигитлер болан ковумбашыларың саны йигрими мүң ики йүз адамды. 10Едигаелиң огуллары: Билхан. Билханың огуллары: Егуш, Бенямин, Эхут, Кенагана, Зетан, Таршыш ве Ахышахар. 11Едигаелиң шу огулларының хеммеси ковумбашылардыр ве батыр йигитлердир. Оларың урша укыплысы он еди мүң ики йүзди. 12Ириң огуллары: Шупым, Хупым; Хушым болса Ахериң оглудыр.


Нафталының несиллери

13Нафталының огуллары: Яхсыел, Гуны, Езер ве Шаллум. Шулар Билханың несиллеридир[+].


Манашаның несиллери

14Манашаның огуллары: сириялы гырнак аялындан доглан Асрыел; Гилгадың какасы Макыр хем шондан догулды[+]. 15Макыр Хупым билен Шупымы өйлендирди. Аял доганының ады Магакады. Икинҗисиниң ады Селопхадды. Онуң диңе гызлары болды[+]. 16Макырың аялы Магака бир огул догурды ве онуң адына Переш дакды. Перешиң инисиниң ады Шерешди; онуң огулларының ады Улам хем-де Рекемди. 17Уламдан Бедан догулды. Манашаның агтыгы, Макырың оглы Гилгадың огуллары шулардыр. 18Гилгадың аял доганы Хаммолекетден Ышхот, Абыгезер ве Махла догулды. 19Шемиданың огуллары: Ахян, Шекем, Ликхи ве Аныгам[+].


Эфрайымың несиллери

20Эфрайымың оглы Шутела, Шутеланың оглы Берет, Бередиң оглы Тахат, Тахадың оглы Элгада, Элгаданың оглы Тахат,[+] 21Тахадың оглы Забат, Забадың оглы Шутела.

Эзер ве Элгат Эфрайымың огулларыды. Ерли гат халкы олары мал сүрүлерини басып алмага гелендиклери үчин өлдүрди. 22Какалары Эфрайым энче гүнләп оларың ясыны тутды; доганлары оңа гөвүнлик бермәге гелдилер. 23Эфрайым аялының янына гирди. Аялы гөврели болуп, бир огул догурды ве онуң адына Берига дакды, себәби онуң өйүнде бетбагтчылык[*] барды. 24Ёкаркы ве ашакы Бейтхороны хем-де Узеншеераны гуран онуң гызы Шеерады[+].

25Репа онуң оглуды. Репадан Решеп, Решепден Тела, Теладан Тахан, 26Тахандан Ладан,[†] Ладандан Эмихут, Эмихутдан Элишама,[+] 27Элишамадан Нун, Нундан Ешува догулды[+].

28Эфрайымларың мүлклери ве месген тутан ерлери шулардыр: Бейтел галасы ве онуң обалары, гүндогарда Нагаран, гүнбатарда Гезер ве онуң обалары, Шекем ве онуң обалары, Ая ве онуң обалары. 29Манашаларың чәклеринден: Бейтшеян галалары билен, Тагнак галалары билен, Мегидо галалары билен, Дор галалары билен. Шу галаларда Ысрайылың оглы Юсубың огуллары месген тутдулар[+].


Ашериң несиллери

30Ашериң огуллары: Йимна, Йишва, Йишви ве Берига; Сера буларың аял доганыды[+].

31Бериганың огуллары: Хебер билен Малкыел; Малкыел Бирзайытың какасыды.

32Хеберден Яплет, Шомер, Хотам хем-де оларың аял доганы Шуга догулды.

33Яплетиң огуллары: Пасак, Бимхал ве Ашват. Булар Яплетиң огулларыдыр.

34Шемериң огуллары: Ахы, Рохага, Хуба ве Арам.

35Шемериң доганы Хелемиң[*] огуллары: Сопа, Йымна, Шелеш ве Амал.

36Сопаның огуллары: Сува, Харнепер, Шугал, Бери, Йымра, 37Бесер, Хот, Шамма, Шилша, Йытран ве Беера. 38Етериң огуллары: Епунне, Писпа ве Ара.

39Уланың огуллары: Ара, Ханныел ве Рися.

40Шуларың хеммеси Ашериң несиллериди, ковумбашылардыр, сайлама батыр йигитлер хем-де беглериң бегидир. Оларың несил дарагтына гөрә урша укыплы йигрими алты мүң адамы барды.

#### 8‑нҗи бап


Беняминиң несиллери

1Беняминиң бәш оглы барды. Новбахар оглы Бала, икинҗиси Ашбел, үчүнҗиси Ахара, 2дөрдүнҗиси Ноха, бәшинҗиси Рапады[+].

3Баланың огуллары: Адар, Гера, Абыхут, 4Абышува, Нагаман, Ахова, 5Гера, Шефуфан ве Хурам.

6-7Эхудың несиллери Нагаман, Ахыя ве Герады. Олар Геба халкының ковумбашыларыды. Олар ковлуп чыкарылып, Манахата есир эдилип әкидилдилер. Уза билен Ахыхудың какасы Гера булары гөчүрипди.

8Шахарайым өз аяллары Хушым билен Багарана талагыны беренинден соң, Мовап юрдунда онуң бирнәче оглы болды. 9Онуң аялы Ходешден болан огуллары шулардыр: Ёбап, Сибя, Меша, Малкам, 10Егус, Сакя ве Мирма. Олар ковумбашыдылар.

11Шахарайымың Хушымдан Абытуп хем-де Элпагал диен огуллары болды. 12Элпагалың огуллары: Эбер, Мишгам, Ононы хем-де галалары билен биле Лоды гуран Шемет,[+] 13Берига, Шема – бу икиси Аялоның илатының ковумбашыларыдылар; олар Гатың илатыны ковуп чыкардылар; 14Бериганың огуллары шулардыр: Ахё, Шашак ве Еремот, 15Зебадя, Арат, Эдер, 16Микайыл,[†] Йышпа ве Ёха – булар Бериганың огулларыдыр.

17Зебадя, Мешуллам, Хизки, Хебер, 18Йишмерай, Йизлия ве Ёбап – булар Элпагалың огулларыдыр.

19Якым, Зикри, Забды, 20Элигенай, Силлетай, Элиел, 21Адая, Берая ве Шимрат – булар Шимгиниң огулларыдыр.

22Йишпан, Эбер, Элиел, 23Абдон, Зикри, Ханан, 24Хананя, Эйлам, Антотыя, 25Йипдея ве Пенувал – булар Шашагың огулларыдыр.

26Шамшерай, Шехаря, Аталя, 27Ягарешя, Элия ве Зикри – булар Ерохамың огулларыдыр.

28Булар несил дарагтына гөрә ковумбашылардыр. Олар Иерусалимде[†] яшадылар.


Шавул патышаның несиллери

29[•]Гибгоны эсасландыран адам шол галада яшады; онуң аялының ады Магакады. 30Абдон оларың новбахар оглуды, онсоң Сур[†], Киш, Багал,[†] Нер, Надап, 31Гедор, Ахё, Зекер ве Миклотды. 32Миклот Шимганың какасыды. Олар хем өз гарындашларының янында – Иерусалимде яшадылар.

33Нерден Киш, Кишден Шавул, Шавулдан Ёнатан, Малкышува, Абынадап ве Эшбагал[*] догулды[+].

34Ёнатандан Мерибагал[*], Мерибагалдан Мика догулды[+]. 35Миканың огуллары: Питон, Мелек, Тарыя ве Ахаз.

36Ахаздан Ехогада, Ехогададан Алемет, Азмавет, Зимри, Зимриден Моса догулды. 37Мосадан Бинега, Бинегадан Рапа, Рападан Элгаса, Элгасадан Асел догулды.

38Аселиң Азрыкам, Бокеру, Ысмайыл, Шегаря, Абадя ве Ханан атлы алты оглы барды. Шуларың хеммеси Аселиң огулларыдыр. 39Онуң доганы Ешугың огуллары: новбахар оглы Улам, икинҗиси Егуш, үчүнҗиси Элипелет. 40Уламың огуллары батыр йигитлер ве яйчыларды; оларың чагаларыдыр агтыклары көпди. Оларың җеми бир йүз эллиди.

Шуларың хеммеси беняминлердир.

#### 9-нҗы бап


Есирликден гайдып геленлер

1[•]Ысрайылларың хеммеси өз несил дарагтына гөрә хасаба алнып, олар Ысрайыл[†] патышаларының китабына язылды.

Яхудалар[†] Реббе бивепалык эдендиклери үчин Бабыла[†] сүргүн[†] эдилди[+]. 2Кәбир ысрайыллар илкинҗи болуп, галалардакы өз мүлклерине руханылар,[†] левилер[†] хем-де ыбадатхана[†] хызматкәрлери билен доланып гелдилер[+].

3Яхуда, бенямин, эфрайым хем-де манаша тирелеринден Иерусалимде[†] тәзеден орнашанлары шулардыр:

4Яхуданың оглы Пересиң неслинден: Банының ювлугы, Имриниң човлугы, Омрының агтыгы, Эмихудың оглы Утай[+].

5Шилон уругындан: новбахар оглы Асая хем-де онуң огуллары.

6Зераның неслинден: Егувел хем-де онуң гарындашлары – җеми яхуда тиресинден алты йүз тогсан адам.

7Беняминиң неслинден: Хасенуваның човлугы, Ходавяның агтыгы, Мешулламың оглы Саллу; 8Ерохамың оглы Йибнея; Микриниң агтыгы, Узының оглы Эла; Йибнияның човлугы, Регувалың агтыгы, Шепатяның оглы Мешуллам. 9Беняминлер несил дарагтына гөрә докуз йүз элли алты адамды. Ёкарда ады агзаланларың хеммеси ковумбашыларды.


Иерусалиме доланып гелен руханылар

10Доланып гелен руханылардан: Едая, Ехоярып, Якин, 11Ахытубың говлугы, Мераётың ювлугы, Садогың човлугы, Мешулламың агтыгы, Хилкияның оглы, Худайың[†] өйүниң ёлбашчысы Азаря; 12Малкыяның човлугы, Пашхурың агтыгы, Ерохамың оглы Адая; Иммериң говлугы, Мешиллемитиң ювлугы, Мешулламың човлугы, Яхзераның агтыгы, Адыелиң оглы Магсай. 13Руханыларың саны бир мүң еди йүз алтмышды. Олар ковумбашыларды ве укыплы адамларды. Олар Худайың өйүнде хызмат этмәге җогапкәрди.


Иерусалимдәки левилер

14Левилерден: Мерары уругындан Хашабяның човлугы, Азрыкамың агтыгы, Хашубың оглы Шемагя; 15Бакбакар, Хереш, Галал; Асафың човлугы, Зикриниң агтыгы, Миканың оглы Матаня; 16Элкананың геңлиги, Асаның говлугы, Берекяның ювлугы, Едутуның[†] човлугы, Галалың агтыгы, Шемагяның оглы Абадя. Ол нетопалыларың обаларында яшады.


Иерусалимдәки ыбадатхана дервезебанлары

17Дервезебанлар шулардыр: Шаллум, Акуп, Талмон, Ахыман ве оларың гарындашлары. Шаллум оларың баштутаныды[+]. 18Булар өң ша дервезесиниң гүндогар тарапында гойлупдылар. Олар левилериң дүшелге дервезебанларыдылар. 19Кора уругындан болан Эбиясабың[*] агтыгы, Корениң оглы Шаллум ве онуң ковумдашы коралар хем ата-бабаларының Реббиң месгенине дервезебанчылык эдишлери ялы, Реббиң мукаддес[†] чадырына дервезебанчылык этдилер. 20Өң Элгазарың оглы Пинехас оларың ёлбашчысы болупды. Реб[†] онуң билен болды[+]. 21Мешелемяның оглы Закаря Реббе йүз тутулян чадырың[†] агзында дервезебанды[+]. 22Дервезебанлыга беллененлериң хеммеси ики йүз он ики адамдыр. Олар өз обаларында несил дарагтына гөрә хасаба алындылар. Олары Давут билен гөргүр[†] Шамувел җогапкәрли везипә белледи[+]. 23Шулар ве оларың несиллери Реббиң өйүниң, ягны чадырың дервезебанларыдылар. 24Дервезебанлар дөрт тарапдакы: гүндогардакы, гүнбатардакы, демиргазыкдакы хем-де гүнортадакы дервезелери саклаярдылар. 25Оларың обаларында яшаян доганлары нобатма-нобат хер еди гүнден олары гөрмәге гелмелидилер[+]. 26Чүнки левилерден болан дөрт ёлбашчы дервезебан Худайың өйүниң отагларының хем-де хазыналарының хем ёлбашчысыдылар. 27Олар гиҗесине-де Худайың өйүниң голайында болардылар. Чүнки ыбадатхана гөзегчилик этмек хем-де хер гүн ирден оны ачмак оларың борҗуды[+].


Бейлеки левилер

28Левилериң кәбирлери хызмат үчин гойлан энҗамлара середердилер, себәби олары санап әкидип, санабам гетирмелидилер. 29Оларың кәбирлери бейлеки эсбаплара, мукаддес энҗамлара, сайлама уна, шераба, яга, якымлы ыслы түтетгә хем-де хошбой ыслы затлара гөзегчилик эдйәрдилер. 30Руханы огулларының кәбирлери хошбой ыслы затлары тайярлаярдылар[+]. 31Сүйҗүли көкелери биширмеклик Кора неслинден болан Шаллумың новбахар оглы леви Матытя табшырылды. 32Кохат неслинден болан гарындашларының кәбирине Сабат гүни[†] үчин хөдүр чөреги тайярламагы табшырылды[+].

33Левилериң уругбашылары болан айдымчылар ыбадатхананың отагларында яшаярдылар. Олар башга хызматлардан азатдылар, себәби олар гиҗе-гүндиз хызматдадылар[+]. 34Несил дарагтына гөрә левилериң уругбашылары шулардылар. Олар Иерусалимде яшадылар.


Шавул патышаның ата-бабалары ве несиллери

35[•]Гибгоның какасы Егиел Гибгон галасында яшаярды; онуң аялының ады Магакады. 36Онуң новбахар оглы Абдон, соңкулары: Сур[†], Киш, Багал,[†] Нер, Надап, 37Гедор, Ахё, Закаря ве Миклот. 38Миклотдан Шимеям догулды. Олар хем гарындашларының янында Иерусалимде яшадылар. 39Нерден Киш, Кишден Шавул, Шавулдан Ёнатан, Малкышува, Абынадап ве Эшбагал догулды[+]. 40Ёнатандан Мерибагал, Мерибагалдан Мика догулды. 41Миканың огуллары: Питон, Мелек, Тахрея ве Ахаз. 42Ахаздан Ягра[*], Яградан Алемет, Азмавет ве Зимри. Зимриден Моса догулды. 43Мосадан Бинега, Бинегадан Репая, Репаядан Элгаса, Элгасадан Асел догулды. 44Аселиң алты оглы болуп, оларың атлары: Азрыкам, Бокеру, Ысмайыл, Шегаря, Абадя ве Хананды. Шулар Аселиң огулларыды.

#### 10-нҗы бап


Шавул патышаның өлүми


(1 Шамувел 31:1-13)

1[•]Пилиштлилер[†] Ысрайылың гаршысына сөвеш этди. Ысрайыллар пилиштлилерден гачып, Гилбова дагында көпүси гырылды[+]. 2Пилиштлилер Шавулың ве онуң огуллары Ёнатаның, Абынадабың хем-де Малкышуваның ызындан ковуп етип, онуң огулларыны өлдүрдилер[+]. 3Шавула гаршы сөвеш гүйчленди, яйчылар оны тапдылар ве агыр яраладылар. 4Шавул ярагчы нөкерине шейле дийди: «Гылыҗыңы ал-да, мени өлдүр; сүннетсизлериң[†] элинден өлүп, олара гөз болмайын» дийди. Эмма онуң ярагчы нөкери җуда горкды ве бейле этмек ислемеди. Шоңа гөрә, Шавул өз гылыҗыны алды-да, онуң үстүне өзүни оклады[+]. 5Шавулың өлендигини гөрен ярагчы нөкери-де өз гылыҗының үстүне өзүни оклап өлди. 6Шейдип, Шавул, онуң үч оглы – тутуш машгала бир гүнде өлди. 7Дередәки әхли ысрайыллар гошуның гачандыгыны, Шавулың ве онуң огулларының өлендигини гөрүп, өз галаларыны ташлап гачдылар. Пилиштлилер гелип, галалары эеледилер. 8Эртеси гүн пилиштлилер өлдүриленлери таламак үчин геленлеринде, Гилбова дагында Шавул билен онуң огулларының җеседини тапдылар. 9Олар Шавулың келлесини кесип, ярагыны алдылар ве бутханаларына хем-де халкына хабар бермек үчин, тутуш пилиштлилериң юрдуна чапарлар гөндердилер[+]. 10Шавулың ярагыны өз бутханаларында гойдулар, келлесини болса Дагоның[†] бутханасындан асдылар[+]. 11Пилиштлилериң Шавула эденлерини Гилгатдакы Ябешиң илаты эшиденде,[+] 12онуң гайдувсыз адамларының әхлиси аяга галды. Олар Шавул билен онуң огулларының җеседини алып, Ябеше гетирдилер. Олар буларың сүңклерини Ябешдәки дуб агаҗының астында җайлап, еди гүнләп агыз бекледилер[+].

13Шейдип, Шавул Худая бивепалык эдендиги үчин өлди. Ол Реббиң буйругыны берҗай этмәнлигинден өтри, җадыгөйден маслахат сорапды[+]. 14Ол Ребден сораманды. Шонуң үчин хем Реб[†] оны өлдүрдип, патышалыгыны Йышайың оглы Давуда берди.

#### 11‑нҗи бап


Давут Ысрайыла хем-де Яхуда[†] патыша боляр


(2 Шамувел 5:1-10)

1[•]Әхли ысрайыллар Хеброндакы Давудың дашына йыгнанып, оңа шейле дийдилер: «Биз сениң өз сүегиңден, өз тениңдендирис. 2Өңлерем – Шавул патышамызка-да сен ысрайыл[†] гошунына серкердедиң. Худайың[†] Реб[†] саңа: „Мениң халкым Ысрайылың чопаны сен боларсың, халкым Ысрайыла сен хөкүмдарлык эдерсиң“ дийипди» дийдилер[+]. 3Шейдип, Ысрайылың әхли яшулулары[†] Хеброна Давудың янына гелдилер. Шол ерде Реббиң хузурында Давут олар билен әхт[†] эдишди. Ысрайылың яшулулары Реббиң Шамувелиң үсти билен айдан сөзүне лайыклыкда, Давудың башына яг[†] гуюп, оны Ысрайыла патыша белледилер[+].

4Давут ве тутуш Ысрайыл Иерусалиме,[†] ягны Ябуса – ябуслыларың меканына йөриш этдилер[+]. 5Ябусың илаты Давуда: «Сен бу ере гирип билмерсиң» дийдилер. Эмма Давут Сион[†] галасыны басып алды. Ол хәзир «Давут галасы»[†] дийлип атландырыляр. 6Давут: «Ябуслылара ким өңүрти зарба урса, шол гошун серкердеси болар» дийди. Серуяның оглы Ёвап өңүрти зарба уруп, гошун серкердеси болды[+]. 7Давут галада месген тутды. Шонуң үчин хем оны «Давут галасы» дийип атландырдылар. 8Ол Миллодан[†][*] башлап, галаның тутуш төверегини тәзеден гурды. Ёвап болса галаның галан бөлегини беҗерди[+]. 9Давут гитдигисайы гүйчленйәрди, чүнки Хөкмүрован Реб онуң биленди[+].


Давудың батыр йигитлери


(2 Шамувел 23:8-39)

10[•]Реббиң Ысрайыл бабатдакы сөзи боюнча, Давудың батыр йигитлериниң баштутанлары ве тутуш ысрайыл халкы онуң хөкүм сүрмегини берк голдадылар. 11Давудың батыр йигитлери шуларды: Хакмонының оглы Яшобгам. Ол сердарларың[†] баштутаныды. Ол найзасы билен бир вагтың өзүнде үч йүз адамы өлдүрди. 12Ондан соңра үч батыр йигидиң бири ахова уругындан Додоның оглы Элгазардыр. 13Пилиштлилер[†] Пасдаммымда сөвешмек үчин топланышанларында, ол хем шол ерде Давудың янындады. Ол ерде арпа экилен бир бөлек ер барды. Халк пилиштлилерден гачды, 14йөне Элгазар билен Давут мейданчаның ортарасында дуруп, шол ери горадылар ве пилиштлилери гырдылар. Реб олары улы еңиш билен халас этди.

15Отуз сердарың үчүси Давудың янына, гаядакы Адуллам говагына гитди. Пилиштлилериң гошуны болса Рапа җүлгесинде дүшләпди[+]. 16Давут шол вагт галадады. Пилиштлилериң гошун бөлүми болса Бейтуллахамдады. 17Давут арман эдип: «Бейтуллахамың дервезесиниң янындакы гуюдан сув гетирип берен болсады, шондан бир ичсемдим» дийди. 18Шонда үч батыр йигит пилиштлилериң дүшелгесини бөвсүп гечди-де, Бейтуллахамың дервезесиниң янындакы гуюдан сув алып, оны Давуда гетирип бердилер. Эмма Давут сувдан ичмеди, ол оны Реб үчин ере дөкди[+]. 19Ол: «Мени бейтмекден сакла, я Худайым! Йүрегине даш баглап гиден адамларың ганыны, хей-де, мен ичип билеринми?» дийип, сувдан ичмек ислемеди. Бу үч батыр йигит шейле эдерменликлер гөркезипди. 20Абышай үч батыр йигидиң баштутаныды, ол Ёвабың доганыды. Ол өз найзасы билен үч йүз адамы өлдүрип, үч батыр йигит ялы мешхур болды[+]. 21Ол үч батыр йигитден ики эссе артык хорматланды. Абышай йигитлериң бири болмадык-да болса, олара баштутан болды.

22Ехояданың оглы Беная улы эдерменликлер гөркезен кабсеелли батыр йигитдир. Ол моваплы арслан йүрекли ики эдермен уршуҗыны өлдүрди; шейле хем ол гарлы гүн чукурың ичинде бир ёлбарсы өлдүрди[+]. 23Ол бойы бәш тирсек болан мүсүрлини өлдүрди. Мүсүрлиниң элинде докма агаҗы ялы найзасы барды. Беная онуң үстүне таяклы топулып, элиндәки найзасыны алып, өз найзасы билен онуң өзүни өлдүрди[+]. 24Ехояданың оглы Беная, ине, шейле ишлери эдип, ол хем үч батыр йигит ялы мешхур болды. 25Ол отуз сердарың арасында иң мешхурыды, йөне үч батыр йигидиң бири дәлди. Давут оны өз җанпеналарының баштутаны эдип гойды.

26Гошунларың батыр йигитлери шуларды: Ёвабың доганы Асахел, бейтуллахамлы Додоның оглы Элханан,[+] 27харотлы Шаммот, пелонлы Хелес, 28тековалы Икешиң оглы Ыра, анатотлы Абыгезер, 29хушалы Сибекай, Ахованың несли Ылай, 30нетопалы Махарай, нетопалы Багананың оглы Хелет, 31беняминлерден гибгалы Рибайың оглы Ытай, пиргатонлы Беная, 32Гагаш җүлгелеринден Хурай, арбалы Абыел, 33бахурымлы Азмавет, шагалбынлы Эляхба, 34гизонлы Хашем, харарлы Шагениң оглы Ёнатан, 35харарлы Сакарың оглы Ахыям, Уруң оглы Элипал, 36мекералы Хепер, пелонлы Ахыя, 37кармелли Хесро, Эзбайың оглы Нагарай, 38Натаның доганы Ёвел, Хагрының оглы Мибхар, 39аммон халкындан Селек, Серуяның оглы Ёвабың ярагчы нөкери бееротлы Нахрай, 40йытра уругындан Ыра ве Гареп, 41хет халкындан Урыя, Ахлайың оглы Забат,[+] 42рубенлериң баштутаны, рубенлерден болан Шизаның оглы Адына ве онуң отуз йигиди, 43Магаканың оглы Ханан, митанлы Ёшапат, 44аштаротлы Узыя, арогерли Хотамың огуллары Шама ве Егиел, 45Шимриниң оглы Едигаел, онуң доганы тисли Ёха, 46махавалы Элиел, Элнагамың огуллары Ерибай билен Ёшавя, моваплы Йытма, 47Элиел, Обет, месобалы Ягсыел.

#### 12‑нҗи бап


Давудың бенямин тиресинден болан тарапдарлары

1Булар Давут Зиклагда Кишиң оглы Шавулдан гачып йөркә, онуң янына геленлер ве оңа урушда ярдам эден батыр йигитлердир[+]. 2Беняминлерден, Шавулың ковумындан болан булар пейкам атып, хем саг, хем чеп эллери билен даш, яй билен ок атып билйән адамларды[+]. 3Оларың баштутаны Ахыгезер, ондан соң Ёваш, шейле хем гибгалы Шемаганың ики оглы, Азмаведиң огуллары Езиел билен Пелет, Берака, анатотлы Еху, 4отуз сердарың[†] арасында бир батыр йигит ве оларың баштутаны гибгонлы Йышмагя, Ермея, Яхазыял, Ёханан, гедералы Ёзабат, 5Элгузай, Еримот, Бегаля, Шемаря, харуплы Шепатя, 6Кораның неслинден Элкана, Йишия, Азарел, Ёгезер, Яшобгам, 7гедорлы Ерохамың огуллары Ёгела билен Зебадя.


Давудың гатлардан болан тарапдарлары

8Гатлардан галкана хем найза түрген болан батыр йигитлер чөлдәки галада болан Давудың тарапына гечдилер. Олар арслан сыпатдадылар,[†] даг җерени кимин йылдамдылар. Ине, олар:[+] 9Эзер – баштутан, икинҗиси Абадя, үчүнҗиси Элияп, 10дөрдүнҗиси Мишманна, бәшинҗиси Ермея, 11алтынҗысы Атай, единҗиси Элиел, 12секизинҗиси Ёханан, докузынҗысы Элзабат, 13онунҗысы Ермея, он биринҗиси Макбанайды. 14Булар гатлардан болан харбы баштутанлардылар; оларың иң эҗизи йүзе, иң гүйчлүси мүңе тайды. 15Биринҗи айда Иордан дерясы[†] җошуп, кенарларындан аганда, ондан геченлер ве җүлгелердәкилериң әхлисини гүндогардыр гүнбатара ковуп чыкаранлар шуларды[+].


Давудың беняминлерден ве яхудалардан[†] болан тарапдарлары

16Беняминлер билен яхудаларың кәбирлери Давудың янына гала гелдилер. 17Давут оларың өңүнден чыкып, шейле дийди: «Эгер мениң яныма ягшы ниет, көмек этмек максады билен гелен болсаңыз, онда орнуңыз йүрегимиң төрүнде, йөне зорлук этмедик халымда мени душманларыма сатмак үчин гелен болсаңыз велин, муны ата-бабаларымызың Худайы[†] гөрүп, сизиң җезаңызы берсин». 18Соңра Худайың Рухы отуз йигидиң баштутаны Омасайың үстүне инип, ол шейле дийди:

«Биз сениңки, эй Давут!
Биз сең билен, эй Йышайың оглы!
Башың аман болсун, башың аман болсун!
Саңа ярдам эдйәниң хем башы аман болсун!
Худайың саңа ярдам эдйәндыр!».

Онсоң Давут олары кабул эдип, өз гошунбашылары эдип белледи.


Давудың манашалардан болан тарапдарлары

19Давут пилиштлилер[†] билен биле Шавулың гаршысына урушмак үчин геленде, манашалардан кәбири онуң тарапына гечди. Йөне Давут пилиштлилере көмек этмеди, себәби пилишт баштутанлары өзара маслахатлашып: «Давут өз җенабы Шавулың тарапына гечип, бизи сатар» дийип, оны ызына угратдылар[+]. 20Давут Зиклага гайданда, манашаларың мүңбашылары болан Адна, Ёзабат, Едигаел, Микайыл,[†] Ёзабат, Элиху ве Силлетай дагы онуң тарапына гечдилер. 21Буларың хеммеси батыр йигитлердир гошун баштутанлары болуп, олар Давуда аламанчыларың топарларына гаршы сөвешде көмек этдилер. 22Хакыкатданам, Давуда гошулян адамларың саны гүнсайын артып, сан тайдан Худайың гошуны кимин болды.


Давудың гошуны Хебронда

23Реббиң сөзүне гөрә, Шавулың патышалыгыны Давуда бермек үчин онуң янына Хеброна гелен яраглы гошунлар, ине, шулардыр:[+] 24яхудалардан галкан хем найза гөтерип, ярагланан алты мүң секиз йүз адам; 25шимгонлардан еди мүң бир йүз саны батыр йигит; 26левилерден[†] дөрт мүң алты йүз адам; 27оларың арасында Харуның неслиниң баштутаны Ехояда ве онуң билен биле үч мүң еди йүз адам; 28яш батыр йигит Садок ве онуң неслинден йигрими ики саны харбы баштутан;[+] 29Шавулың ковумларындан болан беняминлерден үч мүң адам. Буларың көпүси овал Шавулың несиллерине вепалы болупдылар. 30Эфрайымлардан өз уругларының арасында мешхур болан йигрими мүң секиз йүз батыр йигит; 31гүнбатардакы манаша тиресинден гелип, Давуды патыша этмек үчин йөрите белленен он секиз мүң адам, 32ысакарлардан дөвре гөрә Ысрайылың нәме этмелидигини билйән ики йүз баштутан; оларың баштутанлыгы астында болан әхли гарындашлары. 33Зебулунлардан тапланан, әхли сөвеш энҗамлары билен ярагланан, Давуда көмек этмекде максада окгунлы элли мүң эсгер; 34нафталылардан галкан хем найза билен ярагланан отуз еди мүң эсгерли мүң харбы баштутан; 35данлардан ярагланан йигрими секиз мүң алты йүз эсгер; 36ашерлерден сөвеше тайяр, тапланан кырк мүң эсгер; 37Иорданың аңырсындакы рубенлерден, гатлардан хем-де гүндогардакы манаша тиресинден әхли сөвеш энҗамлары билен ярагланан бир йүз йигрими мүң эсгер.

38Бу эсгерлериң хеммеси Давуды Ысрайыла патыша этмек үчин чын йүрекден сөвеш нызамы билен Хеброна гелдилер. Ысрайылың галанлары-да бир йүрекден Давудың патыша болмагының тарапындады. 39Олар үч гүн Давудың янында болдулар; ийип-ичдилер, чүнки доганлары олар үчин тайярлык гөрүпдилер. 40Ол ериң голайында яшаянлар зебулун, нафталы, ысакар тирелериниң чәклерине ченли эшеклердир дүелере, гатырлардыр өкүзлере йүкләп, көп мукдарда ун, инҗир көкелери, кишмиш, шерап, яг[†], өкүз хем гоюн гетирдилер, чүнки Ысрайылда шатлык-шагалаңды.

#### 13‑нҗи бап


Әхт сандыгы[†] Кирятегарымдан гетирилйәр


(2 Шамувел 6:1-11)

1[•]Давут мүңбашылардыр йүзбашылар ве хер бир баштутан билен геңешди. 2Ол тутуш Ысрайыл[†] җемагатына шейле дийди: «Эгер макул билсеңиз, эгер Худайымыз[†] Реб[†] халаса, гелиң, өри мейданлы галалардакы руханылардыр[†] левилер[†] билен билеликде, тутуш Ысрайылдакы әхли доган-гарындашларымызы адам иберип, өз янымыза йыгналың. 3Соң Худайымызың Әхт сандыгыны гетирелиң. Чүнки Шавулың гүнлеринде биз оны идемедик». 4Бу җемагатың гөвнүнден турансоң, тутуш халк муңа разы болды.

5Шейдип, Давут Худайың сандыгыны Кирятегарымдан гетирмек үчин, Мүсүриң чәгиндәки Шихор дерясы билен Лебохамат аралыгындакы әхли ысрайыллары йыгнады. 6Давут тутуш Ысрайыл билен биле керупларың[†] үстүнде тагт гуруп отуран Бейик Худайың сандыгыны, Онуң ады дакылан сандыгы гетирмек үчин Яхудадакы[†] Багала,[†] ягны Кирятегарыма гитди[+]. 7Олар Худайың сандыгыны Абынадабың өйүнден чыкарып, тәзе арабада гойдулар. Арабаны Уза билен Ахё алып барярды. 8Давут хем-де әхли ысрайыллар Худайың хузурында лира, арфа, депрек, кимвал хем-де сурнай чалып, җошуп айдым айдярдылар ве танс эдйәрдилер.

9Олар Кидоның харманына геленлеринде, өкүзлер бүдредилер; Уза сандыгы тутҗак болуп, элини онуң үстүнде гойды[+]. 10Уза гаршы Реббиң гахары гелди. Реб оны өлдүрди, себәби ол сандыга элини дегрипди. Уза шол ерде – Худайың хузурында җан берди. 11Реббиң Уза зарба урандыгына Давудың гахары гелди. Ол ер шу гүне ченли Перес Уза[*] дийлип атландырыляр. 12Давут шол гүн Ребден горкуп: «Мен Худайың сандыгыны нәдип яныма гетирип билерин?» дийди. 13Шейлеликде, Давут Худайың сандыгыны өз янына Давут галасына[†] гетирмеди. Ол сандыгы гатлы Обедедомың өйүнде гойды. 14Худайың сандыгы үч ай Обедедомың хоҗалыгында галды. Реб Обедедомың хоҗалыгына ве онуң әхли затларына берекет[†] берди[+].

#### 14‑нҗи бап


Давут Иерусалимде[†] орнашяр

1[•]Сур[†] патышасы Хурам Давудың янына чапарлар билен кедр агачларыны, керпич өрүҗилери хем агач уссаларыны иберди. Олар Давут үчин көшк гурдулар[+]. 2Шейлеликде, Давут өзүни Реббиң Ысрайылың патышасы хөкмүнде беркарар эдендигине хем-де Өз халкы Ысрайылың хатырасына онуң патышалыгыны бейгелдендигине гөз етирди.

3Давут Иерусалимде бирнәче аяллар алды ве ондан энчеме огул-гыз дүнйә инди. 4Давудың Иерусалимде доглан чагалары, ине, шулардыр: Шаммува, Шобап, Натан; Сүлейман,[+] 5Йыбхар, Элишува, Элипелет; 6Нога, Непек, Япыя; 7Элишама, Бегеляда[*] ве Элипелет.


Пилиштлилериң[†] еңлиши


(2 Шамувел 5:17-25)

8[•]Давудың тутуш Ысрайыла патышалыга белленилендигини эшиденде, әхли пилиштлилер аяга галып, онуң гөзлегине чыкдылар. Давут муны эшидип, оларың гаршысына чыкды. 9Пилиштлилер гелип, Рапа җүлгесине чозупдылар[+]. 10«Мен пилиштлилериң гаршысына чыкайынмы? Сен олары мениң элиме берермиң?» дийип, Давут Худая йүз тутды. Реб[†] оңа: «Бар, олары сениң элиңе берҗекдирин» дийди. 11Шейлеликде, Давут Багалперасыма[†] гидип, олары шол ерде дерби-дагын этди. Давут: «Сил бентлериниң бөвсүлиши кимин, Худай-да[†] душманларыма мениң элим билен зарба урды» дийди. Шол себәпден хем бу ере Багалперасым[*] диен ат дакылды[+]. 12Пилиштлилер бутларыны ташлап гитдилер; бутлар Давудың буйругы билен якылды.

13Пилиштлилер шол җүлгә ене чоздулар. 14Давут ене Худая йүз тутанда, Ол шейле дийди: «Оларың өңүнден чыкма. Оларың дашындан айлан-да, бальзам агачлары тарапдан гелип, оларың еңсесинден ур. 15Бальзам агачларының башларындан аяк сеслерини эшидениңде, хүҗүме геч, себәби бу пилиштлилериң гошуныны дерби-дагын этмек үчин, Мен – Худайың сениң өңүңе дүшдүгидир»[+]. 16Давут Худайың буйрушы ялы этди. Ол Гибгондан Гезере ченли болан аралыкда пилиштлилери гырды. 17Давудың ат-абрайы бүтин юртлара яйрады ве Реб әхли миллетлери[†] ондан горкар ялы этди[+].

#### 15‑нҗи бап


Худайың[†] сандыгыны Иерусалиме[†] гетирмеклиге тайярлык

1Давут өзи үчин Давут галасында[†] көшклер гурдурды. Ол Худайың сандыгы үчин ер тайярлап, чадыр дикди. 2Соңра Давут Худайың сандыгыны диңе левилериң[†] гөтермелидиги барада буйрук берди. Себәби Реб[†] Өз сандыгыны гөтермек хем-де Өзүне өмүрбакы хызмат этмек үчин левилери сайлапды. 3Реббиң сандыгыны онуң үчин тайярлан ерине гетирмек үчин, Давут әхли ысрайыллары Иерусалиме йыгнады. 4Соңра ол Харуның несиллерини хем-де левилери топлады:[+] 5Кохадың ковумындан йүз йигрими саны гарындашы билен оларың баштутаны Урыел; 6Мерарының ковумындан ики йүз йигрими гарындашы билен оларың баштутаны Асая; 7Гершоның ковумындан йүз отуз гарындашы билен оларың баштутаны Ёвел; 8Элисапаның ковумындан ики йүз гарындашы билен оларың баштутаны Шемагя; 9Хеброның ковумындан сегсен гарындашы билен оларың баштутаны Элиел; 10Узыелиң ковумындан йүз он ики гарындашы билен оларың баштутаны Эминадап.

11-12Давут руханылар[†] Садок билен Абятары, левилерден Урыели, Асаяны, Ёвели, Элиели, Шемагяны хем-де Эминадабы чагырып, олара шейле дийди: «Сиз левилериң уругбашыларысыңыз. Иниңизи тәмизләң,[†] гарындашларыңыз хем шейле этсинлер. Соңра Ысрайыл[†] Худайы Реббиң сандыгыны онуң үчин тайярлан ериме гетириң[+]. 13Өңки гезек сандыгы сизиң гөтермәндигиңиз ве оны болмалысы ялы идемәндигимиз себәпли, Худайымыз Реббиң бизе гахары гелди»[+]. 14Руханылар хем-де левилер Ысрайыл Худайы Реббиң сандыгыны гетирмек үчин инлерини тәмизледилер. 15Левилер Худайың сандыгыны Реббиң Муса табшырышына лайык эдип, сырыкларың үстүнде гоюп эгинлеринде гөтердилер[+].

16Давут левилериң баштутанларына шатлык-шагалаң этмек үчин, өз доганларының арасындан айдымчылары хем-де арфа, лира, кимвал ялы саз гуралларыны чалып билйәнлери тайын этмәге буйрук берди[+]. 17Шейлеликде, левилер Ёвелиң оглы Хейманы, Берекяның оглы Асафы, Мерары ковмындан болан Кушаяның оглы Эйтаны сазандалара ёлбашчы эдип белледилер[+]. 18Закаря, Ягзыел, Шемирамот, Ехиел, Унны, Элияп, Беная, Магасея, Матытя, Элипелеху ве Микнея олара көмекчи эдип белленилди; Обедедом билен Егиел болса дервезебанларды. 19Айдымчылар болан Хейман, Асаф хем-де Эйтан дагы бүрүнч кимваллар,[+] 20Закаря, Азыел, Шемирамот, Ехиел, Унны, Элияп, Магасея, Беная дагы аламот[*] әхеңинде арфа чалмалыдылар. 21Матытя, Элипелеху, Микнея, Обедедом, Егиел хем-де Азазя дагы болса шеминит[*] әхеңинде лирада сазы довам этдирмелидилер. 22Леви сазандаларының ёлбашчысы Кенаня саза баштутанлык этмелиди, чүнки ол саза уссатды. 23Берекя билен Элкана сандык үчин белленен дервезебанларды. 24Шебаня, Ёшапат, Нетанел, Омасай, Закаря, Беная, Элигезер хем-де руханылар Худайың сандыгының өңүнде сурнай чалмалыдылар. Обедедом билен Ехия хем сандык үчин белленен дервезебанларды[+].


Әхт сандыгы[†] Иерусалиме гетирилйәр

25[•]Шейлеликде, Давут, Ысрайыл яшулулары[†] хем-де мүңбашылар Реббиң Әхт сандыгыны шатлык-шагалаң билен Обедедомың өйүнден гетирмәге гитдилер. 26Реббиң Әхт сандыгыны гетирйән левилере Худай ярдам этди ве олар еди өкүз билен еди гочы гурбанлык бердилер[+]. 27Сандыгы гөтерйән левилер, айдымчылар, айдымчыларың сазына ёлбашчылык эдйән Кенаня дагы ялы, Давут хем непис зыгыр матадан тикилен дон гейди. Давудың эгнинде непис зыгыр мата эфот хем барды. 28Шейдип, ысрайыллар шагалаң билен, шахдан эдилен сурнайларың, кернайларың, кимвалларың шовхуны, арфадыр лираларың белент овазы билен Реббиң Әхт сандыгыны гетирдилер.

29Реббиң Әхт сандыгы Давут галасына гетириленде, Шавулың гызы Микал пенҗиреден серетди. Ол Давудың бөкҗекләп танс эдишини гөрүп, оңа әсгермезчилик этди[+].

#### 16-нҗы бап


Әхт сандыгы[†] чадырда гоюляр

1Олар Реббиң сандыгыны гетирип, Давудың ниетләп гуран чадырының ичинде гойдулар. Соңра Давут Реббиң хузурында якма хем саламатлык гурбанлыкларыны[†] берди[+]. 2Ол якма хем саламатлык гурбанлыкларыны берип боландан соң, Реббиң адындан халка ак пата[†] берди. 3Ол аял-эркек диймән, әхли ысрайыллара бир бөлек чөрек, бир бөлек эт хем кишмиш пайлады.

4Ысрайыл[†] Худайы[†] Реббе дилег этмек, Оңа өвги айдып, Оны шөхратландырмак[†] үчин, ол левилериң[†] кәбирини Реббиң сандыгының өңүнде хызмат этмәге белледи[+]. 5Асаф – башлык, Закаря онуң көмекчиси болды, Егиел, Шемирамот, Ехиел, Матытя, Элияп, Беная, Обедедом хем-де Егиел – арфа хем лира, Асаф – кимвал чалмалыдылар[+]. 6Руханылар[†] Беная билен Яхазыял болса Реббиң Әхт сандыгының өңүнде хемише сурнай чалмалыдылар.


Давудың өвги айдымы


(Зебур 104:1-15; 95:1-13)

7[•]Давут шол гүн Реббе өвги айдымларыны айтмагы Асаф билен онуң гарындашларына табшырды.

8Реббе шүкүр эдиң ве Оңа ыбадат эдиң,
халклар арасында Онуң ишлерини җар эдиң[+].
9Оңа нагма айдың, Оны шөхратландырың,
әхли гудратлы ишлери барада сиз гүррүң бериң[+].
10Реббиң мукаддес[†] ады билен магтаның;
Оны агтарянларың йүреги шатлыкдан долсун.
11Реббе, Онуң кувватына сыгының,
дынгысыз Онуң хузурыны агтарың[+].
12-13Эй, Реббиң бендеси Ысрайылың зүряды,
Онуң сайланлары – Якубың несли!
Ятлаң Онуң гөркезен гудратларыны,
мугҗызаларыны, агзындан чыкан карарларыны[+].
14Ол – Худайымыз Реб[†],
Ол тутуш ер йүзүне казылык эдйәр[+].
15-16Онуң әхтини, мүң несле берен сөзүни,
Ыбрайым билен эден әхтини,
Ысхага берен Өз вадасыны
элмыдама ятда саклаң[+][+].
17-18Дийди: «Мен сизе Кенган[†] юрдуны,
мирасыңыза[†] дүшен пай хөкмүнде берерин».
Муны Якуба тассыклады канун[†] хөкмүнде,
Ысрайыла – мүдими әхт[†] хөкмүнде[+].
19Шонда олар аз санлыдылар,
гаты аз ве шол ерде гелмишекдилер[+].
20Гечйәрдилер бир миллетден башга миллете,
бир шалыкдан – башга шалыга.
21Реб олары эзмәге хич ёл бермеди,
шолар себәпли Ол шалара кәеди[+].
22Дийди: «Сайлап-сеченлериме сиз эл дегирмәң,
пыгамберлериме[†] яманлык этмәң»[+].
23Реббе нагма айт, эй, тутуш ер йүзи!
Онуң халас эдйәндигини гүнсайын бушлаң!
24Миллетлере[†] ыглан эдиң шан-шөхратыны,
әхли халклара – гудратлы ишлерини[+].
25Чүнки Реб бейик, Ол белент сена мынасып,
бизиң сеждәмизе диңе Ол лайык.
Ол миллетлериң худайларындан хас вехимлидир[+].
26Халкларың бар худайлары йөне бир бутдур,
эмма гөклери Реб ярадандыр[+].
27Онуң хузурындадыр хормат, шан-шөхрат,
Онуң меканындадыр шатлык ве кувват.
28Эй, халкларың тирелери, Ребби васп эдиң,
Реббиң шөхратыны, гүйҗүни өвүң![+]
29Реббиң адына лайык шөхраты бериң,
гурбанлык гетирип, хузурына гириң.
Реббе шанлы мукаддеслигинде сиз сежде эдиң;
30эй, ер йүзүндәкилер, Онуң өңүнде титрәң.
Берк беркарар эдилди дүнйә,
ол сарсмаз асла.
31Гой, гөклер бегенсин,
ер хем шатлансын.
Миллетлер: «Реб – Патыша!» дийсин[+].
32Деңиз ве онуң ичиндәкилериң әхлиси, гой, гүввүлдешсин.
Мейдан ве ондакы бар затлар шатлыкдан җошсун[+].
33Шонда токай агачлары Реббиң өңүнде
нагмалар айдар.
Чүнки Ол дүнйә казылык этмәге гелйәр[+].
34Реббе шүкүр эдиң, чүнки Ол ягшы,
Онуң сөйгүси бакы[+].
35Ене-де айдың:
«Эй, гутулышымызың Худайы, бизи халас эт!
Мукаддес адыңа шүкүрлер эдер ялы,
Сениң шөхратыңа буйсанар ялы,
миллетлериң арасындан бизи азат эт-де, топлап ал.
36Ысрайыл Худайы Реббе
эзелден эбедә ченли алкышлар болсун!»

Онсоң тутуш халк «Омын»[†] дийип, Ребби шөхратландырды[+].


37-38Реббиң Әхт сандыгының өңүнде хер гүн хызмат этсинлер дийип, Давут Асафы, онуң доганларыны хем-де Обедедомы алтмыш секиз саны доганы билен гойды. Едутуның[†] оглы Обедедомы Хоса билен дервезебан эдип гойды[+]. 39Руханы Садогы хем-де онуң руханы гарындашларыны Гибгондакы сеждегәхдәки[†] Реббиң чадырының өңүнде гойды[+]. 40Давут олары якма гурбанлык сыпасында[†] Реббиң Ысрайыла буйран канунында язылышы ялы эдип, эртир-агшам ызыны кесмән Реббе якма гурбанлыкларыны бермек үчин белледи. Бу канунда әхли зат хакда языланды[+]. 41Реббиң бакы сөйгүси үчин Оңа алкыш айтсынлар дийип, оларың янында Хейманы, Едутуны хем-де атлары агзалан бейлеки сайланан адамлары гойды[+]. 42Хейманың, Едутуның элинде саз чалмак үчин сурнайлардыр кимваллар барды. Худай үчин айдым айдянлара-да саз гуралларыны берди. Едутуның огулларыны дервезебан эдип гойды[+]. 43[•]Соңра әхли халк өйли-өйүне даргады. Давут хем өз хоҗалыгына ак пата бермек үчин өйүне гитди.

#### 17‑нҗи бап


Реббиң Давуда берен вадасы


(2 Шамувел 7:1-17)

1Давут өз көшгүнде орнашандан соң, Натан пыгамбере:[†] «Серет, мен-ә кедр агаҗындан гурлан көшкде яшаярын, Реббиң Әхт сандыгы[†] болса чадырда дур» дийди[+]. 2Натан Давуда: «Ислән задыңы эдибер, себәби Худай[†] сениң билендир» дийди. 3Эмма хут шол гиҗе Натана Реббиң шу сөзи аян болды: 4«Бар, гулум Давуда Реб[†] шейле диййәр дий: „Маңа месген тутар ялы өйи сен гурмалы дәлсиң. 5Мен ысрайыл[†] халкыны Мүсүрден алып чыкан гүнүмден бәри өйде месген тутмадым; чадырымы ондан-оңа гөчүрип яшап йөрдүм. 6Тутуш Ысрайыл билен болан ерлеримиң әхлисинде Өз халкыма баштутанлык этмеги буйран Ысрайыл сердарларының[†] хич биринден нәме үчин Маңа кедр агаҗындан өй гурмандыкларыны сорамадым“. 7Инди сен Мениң гулум Давуда Хөкмүрован Реб ене-де шейле диййәр дий: „Мен сени мейданда гоюн бакып йөрен ериңден алып, Өз халкым Ысрайылың хөкүмдары этдим[+]. 8Нирә гитсең яныңда болдум, өңүңдәки әхли душманларыңы гырып ташладым. Инди болса ер йүзүндәки бейик адамларың ады кимин сениң адыңы беленде гөтерҗек[+]. 9Өз халкым Ысрайыл үчин бир ер таййынлап, олары шол ерде ерлешдирҗек. Шейдип, олар өз ерлеринде яшарлар. Мундан бейләк оларың рахатлыгы бозулмаз[+]. 10Халкым Ысрайыла сердарлар беллән дөврүмден бәри сүтем эдишлери ялы, бетгылык адамлар инди олара сүтем этмезлер. Мен әхли душманларыңы боюн эгдирерин. Мен-Реб сениң үчин бир өй бина этҗекдигими җар эдйәрин. 11Пейманың долуп, ата-бабаларыңа говшаныңда, ериңе өз оглуңы, өз билиңден өнен зүрядыңы тагта чыкарып, онуң патышалыгыны кувватландырарын[+]. 12Мениң үчин өйи ол гурар, Мен онуң шалык тагтыны бакы беркарар эдерин[+]. 13Мен оңа Ата боларын, ол болса Маңа огул болар. Сенден өң болан Шавулы махрум эдишим ялы, оны Өз садык сөйгимден махрум этмерин[+]. 14Мен оны Өз өйүмде хем-де шалыгымда бакы гоярын. Шалык тагты бакы довам эдер“»[+]. 15Шу сөзлериң хем-де аянлыкларың[†] әхлисини Натан Давуда гүррүң берди.


Давудың миннетдарлык дилеги


(2 Шамувел 7:17-29)

16[•]Соңра Давут гелип, Реббиң хузурында отурды-да, шейле дийди: «Я, Худайымыз Реб, мен ким, мени шейле дереҗә етирер ялы, мениң машгалам ким? 17Я Худайымыз Реб, бу затлары хем аз гөрйән ялы, Сен Өз гулуң неслиниң гелҗеги хакында хем сөз бердиң. Сен маңа белент мертебели адам ялы гараярсың, я Худайымыз Реб! 18Өз гулуңа бейле хорматың үчин Давут Саңа нәме дийип билер? Сен Өз гулуңы танаярсың ахырын! 19Сен гулуңың хатырасына, Өз гөвүн ислегиңе гөрә бу бейик иши этдиң; бу бейик ишлериң әхлисини аян этдиң. 20Эй, Реб, Саңа тай гелҗек ёкдур, Сенден башга Худай ёк! Муны өз гулакларымыз билен эшитдик[+]. 21Ер йүзүнде Сениң халкың Ысрайыла тай гелҗек халк бармыка?! Өз халкым болсун дийип, Сен оны Мүсүр гулчулыгындан халас этдиң, бейик хем айылганч ишлер билен Өз адыңы шөхрата[†] беслемек үчин бейлеки миллетлери[†] оларың өңүнден ковуп чыкардың[+]. 22Хемишелик Өз халкым болсун дийип, халкың Ысрайылы Өзүң үчин эбеди халк этдиң; Я Реб, Сен оларың Худайы болдуң. 23Инди болса, Сен, я Реб, Өз гулуң хем онуң несли хакда айдан сөзүңи эбеди сакла-да, дийшиң ялы эт! 24Гой, ынсанлар „Хөкмүрован Реб Ысрайылың Худайыдыр“ дийип, гулуңың неслини беркарар этсинлер, адыңы эбедилик беленде гөтерсинлер. Гулуң Давудың несли Сениң өңүңде кувватлансын. 25Сен, эй, Худайым, „Саңа несил берҗек“ дийип, гулуңа Өзүң аян эдипдиң. Шоңа гөрә-де, гулуң Саңа йүзленип, шу дилеги окамага милт этди. 26Я Реб, Сен Худайсың. Шу ягшылыклары гулуңа Сен вада этдиң. 27Өз хузурыңда эбеди галсын дийип, гулуңың неслине пата[†] бермек, гой, Саңа хош гөрүнсин! Себәби, я Реб, Сениң патаң билен гулуңың несли бакы паталы болды ве паталыдыр!»

#### 18‑нҗи бап


Давут душманларыны еңйәр


(2 Шамувел 8:1-18)

1[•]Бирнәче вагтдан соң Давут пилиштлилере[†] зарба уруп, олары өзүне табын этди. Ол Гат галасыны хем-де онуң обаларыны пилиштлилериң элинден алды. 2Ол моваплылары еңди. Моваплылар Давуда табын болуп, оңа салгыт төледилер. 3Соңра Давут Евфрат дерясының төверегиндәки агалыгыны тәзеден дикелтмек үчин гиден Соба патышасы Хададгезери Хаматың якынында боюн эгдирди[+]. 4Давут онуң мүң саны сөвеш арабасыны, арабалы гошунының еди мүң эсгерини хем-де йигрими мүң эсгерли пыяда гошуныны есир алды. Ол атларың йүз араба етер ялысыны гоюп, галанларыны майып этди[+]. 5Дамаскда яшаян сириялылар Соба патышасы Хададгезере көмеге геленде, Давут сириялыларың йигрими ики мүңүсини өлдүрди. 6Давут Дамаскда яшаян сириялыларың арасында гошун бөлүмлерини ерлешдирди. Сириялылар Давуда табын болуп, оңа салгыт төледилер. Давудың баран еринде Реб[†] оңа еңиш берйәрди. 7Давут Хададгезериң гулларының гөтерйән алтын галканларыны алып, Иерусалиме[†] гетирди[+]. 8Хададгезериң галалары Тибхатдан хем-де Кундан Давут җуда көп бүрүнҗи эле салды. Соң Сүлейман шол бүрүнчлерден бүрүнч ховуз, сүтүнлери хем энҗамлары ясады[+].

9Хамат шасы Тогу Давудың Соба шасы Хададгезериң әхли гошуныны дерби-дагын эдендигини эшитди. 10Хададгезер билен уршуп, ондан үстүн чыкмагы мынасыбетли Давут патышаны гутламак хем-де хал-ахвал сорашмак үчин, Тогу өз оглы Хадорамы[*] Давудың янына иберди. Себәби Хададгезер Тогу билен йыгы-йыгыдан урушярды. Хадорам өзи билен күмүш, алтын хем бүрүнч совгатлар әкитди. 11Давут бу совгатлары-да әхли миллетлерден:[†] эдомлылардан, моваплылардан, аммонлылардан, пилиштлилерден хем амалеклерден[†] эле салан алтын-күмүшлери билен биле Реббе багыш этди[+].

12Серуяның оглы Абышай Дуз җүлгесинде он секиз мүң эдомлыны өлдүрди. 13Ол Эдомда гошун бөлүмлерини ерлешдирди; әхли эдомлылар Давуда табын болдулар. Давудың гиден еринде Реб оңа еңиш берйәрди[+].

14[•]Шейдип, Давут тутуш Ысрайыла патышалык эдйәрди. Ол тутуш халкыны адыллык хем хакыкат билен доландырярды. 15Серуяның оглы Ёвап онуң гошунбашысыды; Ахылудың оглы Ехошапат – баш эмелдарыды,[+] 16Ахытубың оглы Садок билен Абятарың оглы Абымелек руханыдылар,[†] Шавша – кәтипди,[+] 17Ехояданың оглы Беная керетлер билен пелетлериң баштутаныды, Давудың огуллары болса ша хызматының баштутанларыды[+].

#### 19-нҗы бап


Давут аммонлылары хем-де сириялылары еңйәр


(2 Шамувел 10:1-19)

1[•]Бираз вагтдан соң Аммон патыша Нахаш өлүп, ерине оглы тагта чыкды[+]. 2Давут: «Нахаш маңа вепалы болды, мен хем онуң оглы Хануна вепалы болайын» дийди. Оны какасы үчин чекйән хасратындан көшешдирмек үчин, Давут онуң янына бирнәче чапарлар ёллады. Давудың адамлары Аммон юрдуна Хануны көшешдирмек үчин онуң янына геленлеринде, 3аммон беглери Хануна: «Давут саңа көшешдириҗилери атаңың хорматы үчин иберендир өйдйәңми? Ол өз чапарларыны галаны басып алмак үчин, оны гөзден гечирмәге иберендир» дийдилер. 4Ханун Давудың чапарларыны тутуп, оларың сакгалларыны сырды, гейимлерини сыртларына ченли ортасындан кесдирип, ызларына угратды. 5Шейдип, олар ол ерден гайтдылар. Бу адамлар хакда Давуда хабар беренлеринде, ол: «Сакгалыңыз өсйәнчә, Ерихода болубериң, соң гелерсиңиз» диен табшырык[†] билен оларың өңүнден чапарлар иберди, чүнки олар гаты кемсидилипди.

6Давуды өзлерине душман эдендиклерине дүшүнип, аммонлылар Ханун билен Месопотамиядан,[†] Сириядакы Магакадан хем-де Собадан сөвеш арабаларыны, арабалы гошуны хакына тутмак үчин, олара бир мүң еди йүз батман[*] күмүш иберди[+]. 7Олар отуз ики мүң саны сөвеш арабасыны ве патыша Магаканы гошуны билен хакына тутдулар. Олар гелип, Мейдебаның өңүнде харбы дүшелге гурдулар. Аммонлылар хем өз галаларындан йыгнанышып, сөвеше чыкдылар[+]. 8Давут муны эшидип, Ёвабы хем батыр эсгерли бүтин гошуныны иберди. 9Аммонлар[†] чыкып, галаның дервезесиниң агзында сөвешмек үчин нызама дурдулар, гелен патышалар болса ачык мейданда айратын нызама дурдулар.

10Өзүниң хем аркасында, хем өңүнде сөвешиң яйбаңланандыгыны гөрен Ёвап Ысрайылың сайлама эсгерлерини алып, олары сириялыларың гаршысына нызама дурузды. 11Галан гошуны өз доганы Абышайың элине берди ве олары аммонлыларың гаршысына нызама дурузды[+]. 12Ёвап: «Барды-гелди сириялылар менден гүйчли чыкайсалар, сен маңа көмеге етишерсиң; барды-гелди аммонлылар сенден гүйчли болуп чыкайсалар, онда мен саңа көмеге етишерин. 13Мерт бол, халкымыз үчин ве Худайымызың[†] галалары үчин дөзүмли сөвешели. Реб[†] болса Өз исләнини этсин» дийди[+]. 14Шейдип, Ёвап хем онуң гошунлары сириялылара гаршы сөвеше гиришдилер; душманлар Ёвапдан гачдылар. 15Сириялыларың гачаныны гөрен аммонлылар хем Ёвабың доганы Абышайдан гачып, гала гирдилер. Шондан соң Ёвап Иерусалиме[†] гелди.

16Өзлериниң ысрайыллардан еңлендиклерини гөрүп, сириялылар Евфрат дерясының аңырсындакы сириялылара чапарлар иберип, олары Шопагың баштутанлыгында чыкартдылар. Шопак Хададгезериң гошунбашысыды[+]. 17Давут муны эшидип, әхли ысрайыллары топлап, Иордан дерясындан[†] гечди. Ол оларың янына гелип, өз гүйчлерини сириялылара гаршы гөнүкдирди. Давут өз гошуныны сириялыларың гаршысына нызама дурузды ве сириялылар олар билен урша гиришдилер. 18Сириялылар ысрайылларың гошунындан гачдылар. Давут оларың еди мүң сөвеш арабалы эсгерлерини, пыяда гошундан кырк мүң адамы хем-де оларың гошунбашысы Шопагы өлдүрди. 19Хададгезере табын болан ханларың әхлиси өзлериниң ысрайыллардан еңлендиклерине гөз етирип, Давут билен ылалашык баглашып, оңа боюн эгдилер. Сириялылар мундан бейләк аммонлылара көмек этмек ислемедилер.

#### 20‑нҗи бап


Давут Раба галасыны басып аляр

1[•]Яз паслында, патышаларың йөрише гидйән дөври Ёвап гошуны алып, йөрише чыкып, Аммон юрдуны күл-пеекун этди, соң гелип, Рабаны габады. Эмма Давут Иерусалимде[†] галыпды. Ёвап Рабаның үстүне хүҗүм эдип, оны дерби-дагын этди[+]. 2Давут Аммон патышасының башындан алтын тәҗини алды; онуң аграмы ики путды[*], онуң йүзүне гымматбаха даш отурдыланды. Оны Давудың келлесине гейдирдилер. Давут галадан көп мукдарда олҗа-да алды. 3Галаның халкыны болса Давут галадан гөчүрип, олары бычгы, демир кәтмен хем-де палта билен ишленилйән ишлерде гойды. Ол аммонлыларың әхли галаларында шейле эденден соң, әхли гошун билен биле Иерусалиме доланды.


Пилиштлилере[†] гаршы сөвеш


(2 Шамувел 21:18-22)

4Шондан соң Гезерде пилиштлилер билен уруш башлады. Шонда хушалы Сибекай ири адамларың неслинден болан Сипай диен бирини өлдүрди. Пилиштлилер боюн эгдилер[+]. 5Пилиштлилер билен ене уруш болды. Ягырың оглы Элханан гатлы Җалудың доганы Лахмыны өлдүрди. Лахмының найзасының сапы докмачының түтеси ялы ёгынды[+]. 6Гат галасында ене уруш болды. Ол ерде ене пилиштлилериң ири неслинден эллеридир аяклары алты-алтыдан йигрими дөрт бармаклы шиллиң узын бири барды. 7Ысрайыла сөгендиги себәпли, Давудың доганы Шимганың оглы Ёнатан Рапа неслинден болан бу адамы өлдүрди[+]. 8Буларың дөрдүси-де Гатың рапаларындандылар.[†] Олар Давудың хем-де онуң эсгерлериниң элинден өлдүлер[+].

#### 21‑нҗи бап


Давут халкың саныны хасаба аляр


(2 Шамувел 24:1-25)

1[•]Шейтан[†] Ысрайыла гаршы чыкып, Давуды ысрайыл[†] халкының адам саныны билмек күйүне дүшүрди[+]. 2Давут Ёваба хем-де гошунбашылара: «Гидиң-де, Беершебадан Дана ченли болан ысрайыллары хасаба алың-да, маңа хабар бериң. Маңа илатың саны герек» дийди[+]. 3Эмма Ёвап патыша йүзленип: «Реб[†] халкының саныны йүз эссе көпелтсин! Эй, шахым, шоларың әхлиси җенабымың гуллары дәлми нәме? Нәме үчин җенабым бейле этмек ислейәр? Нәме үчин ол Ысрайылы гүнәли этҗек боляр?» дийди[+]. 4Йөне патышаның сөзи Ёвабыңкыдан үстүн гелди. Шунлукда, Ёвап гидип, тутуш Ысрайыла айланып, Иерусалиме[†] гайдып гелди. 5Ёвап илат язувының нетиҗесини Давуда берди. Тутуш Ысрайылда эли гылыч тутуп билҗек адамларының саны бир миллион йүз мүңди, Яхуданыңкы[†] болса дөрт йүз етмиш мүң адам болуп чыкды[+]. 6Ёвап левилер[†] билен беняминлери хасаба алмады, чүнки патышаның буйругы оңа неҗис гөрүнди[+].

7[•]Бу иш Худая пис гөрүнди ве Ол Ысрайылы җезаландырды. 8Давут: «Шу херекетим билен Сениң өңүңде улы гүнә газандым, акмаклык[†] этдим. Өз гулуңы гүнә астында гойма, Сен! Ялбарярын!» дийип, Худая йүзленди[+]. 9Реб Давудың гөргүри[†] Гада шейле дийди:[+] 10«Давудың янына бар-да: „Реб сениң өңүңде үч шерт гойяр; бирини сайла, Ол шоны хем амала ашырҗак“ дийип айт». 11Гат гелип, Давуда: «Реб шейле диййәр: „Сайла: 12я үч йыл ачлык, я душманларыңың өңүнде үч айлап дерби-дагын болмаклык, я үч гүн Реббиң юрда индерен гыргын кеселинден хеләк болмаклык, Реббиң перишдеси[†] тутуш Ысрайыл топрагындакылары вейран эдер“. Инди бирини сайла, мен өзүми Иберене җогап бермели» дийди. 13Давут Гада: «Мен эрбет ягдая дүшдүм. Говусы, мен Реббиң элине дүшейин, ынсан элине дүшмәйин. Реббиң рехимдарлыгы бейикдир» дийди[+].

14Шейдип, Реб Ысрайыла гыргын кеселини иберди ве мундан илатың етмиш мүң адамы гырылды[+]. 15Худай[†] Иерусалимиң халкыны вейран этмек үчин бир перишдесини иберди. Перишде халкы вейран этҗек боланда, Реб муны гөрүп, бу бетбагтчылыгы гойболсун этди. Ол вейран эдйән перишдә: «Бесдир! Инди элиңи чек!» дийди. Шонда Реббиң перишдеси ябуслы Орнаның харман ериниң голайындады[+]. 16Реббиң перишдесиниң өз элиндәки ялаңач гылыҗыны Иерусалиме тарап узадып, ер билен гөгүң арасында дурандыгыны Давут гөрди. Җул гейнен Давут хем-де яшулулар[†] ере йүзин йыкылдылар. 17Давут Худая шейле дийди: «Халкың саныны билмек үчин буйрук берен мен дәлмидим нәме? Гүнә эден мен, хата иш эден мен. Йөне бу бигүнә халк нәме этди ахырын? Эй, Худайым Реб, гой, Сен диңе маңа хем атамың неслине җеза бер, Өз халкыңы вейран этме!»

18[•]Онсоң Реббиң перишдеси Гада ябуслы Орнаның харман еринде Реббе гурбанлык сыпасыны[†] гурмалыдыгыны Давуда айтмагы эмр этди. 19Давут Гадың Реббиң адындан айдан сөзи билен ол ере гитди. 20Орнан ызына өврүлип, перишдәни гөрди. Онуң янындакы дөрт оглы гизленди, Орнан болса бугдай дөвмегини довам этдирди. 21Давут Орнаның янына гелди. Орнан оны гөрүп, хармандан чыкды ве оңа ики бүкүлип тагзым этди. 22Давут Орнана шейле дийди: «Реббе гурбанлык сыпасыны гурар ялы харман ериңи бер, оны маңа долы бахасына сат; шейтсек, халкың башына дүшен бетбагтчылык совлар»[+]. 23Орнан Давуда шейле дийди: «Алай! Якма гурбанлыгы[†] үчин өкүзлери, одун үчин дөвек дөвйән гураллары, галла садакасы[†] үчин бугдайы – шуларың хеммесини мен саңа берйәрин»[+]. 24Эмма Давут патыша Орнана шейле дийди: «Ёк, мен оларың хеммесини долы бахасына сатын алҗак. Мен Реб үчин сениң задыңы йөне алҗак дәл, мугт дүшен зады якма гурбанлык берҗек дәл». 25Шейдип, Давут Орнана харман ери үчин алты йүз алтын теңңе төледи. 26Давут ол ерде Реббе гурбанлык сыпасыны гуруп, якма хем-де саламатлык гурбанлыкларыны[†] хөдүрледи. Ол Ребби чагырды; Реб якма гурбанлык сыпасының үстүнде гөкден от билен Давуда җогап берди[+]. 27Соңра Реб перишдә буйрук берди; перишде гылыҗыны гынына салды.

28Давут ябуслы Орнаның харманында өзүне Реббиң җогап берендигини гөрен вагты, шол ерде садакалар берди. 29Чүнки Реббиң Муса тарапындан чөлде гурлан чадыры хем-де якма гурбанлык сыпасы шол вагт Гибгондакы сеждегәхдеди.[†][+] 30Эмма Давут Худайдан сорамак үчин онуң өңүне барып билмеди, себәби ол Реббиң перишдесиниң гылыҗындан горкярды.

#### 22‑нҗи бап

1Онсоң Давут: «Шу ерде Бейик Худайың[†] өйи хем-де Ысрайыл[†] үчин якма гурбанлык сыпасы[†] болсун» дийди[+].


Давут ыбадатхананы[†] гурмага тайярлык гөрйәр

2Давут Ысрайылда яшаян гелмишеклери топламагы буйруп, Худайың өйүни гурмак үчин даш ёнян уссалары белледи[+]. 3-4Давут дервезелериң гапылары үчин чүйлер ве петлелер үчин җуда көп демир, өлчәрден агдык бүрүнч, уммасыз көп мукдарда кедр агачларыны тайярлады. Көп мөчбердәки бу кедр агачларыны Давуда сидонлылар[†] билен сурлулар гетирдилер[+][+]. 5Давут шейле дийди: «Оглум Сүлейман яш хем теҗрибесиз, Реббе гурулҗак өй болса бичак гөзел, бүтин дүнйәде мешхур хем-де шөхратлы[†] болмалыдыр. Шонуң үчинем мен тайярлык гөрмелидирин». Шейлеликде, Давут өлмезинден өң, өйүң гурлушыгы үчин тайярлык ишлериниң улы тапгырыны ерине етирди[+].


Давудың Сүлеймана весъети

6Онсоң Давут оглы[†] Сүлейманы янына чагырып, Ысрайыл Худайы Реббе өй гурмагы оңа весъет этди. 7Давут Сүлеймана шейле дийди: «Оглум, мениң Худайым Реббе өй гурмак ниетим барды[+]. 8Эмма маңа Реббиң шу сөзи аян болды: „Сен көп ган[†] дөкдүң хем-де ёвуз урушлар алып бардың. Маңа өйи сен гурмалы дәлсиң, себәби сен Мениң хузурымда ер йүзүнде көп ган дөкдүң[+]. 9Ине, сенден бир огул дүнйә инер; ол асудалыкда яшар. Мен оңа төверегиндәки әхли душманларындан дынчлык берерин. Онуң ады Сүлейман болар, Мен онуң дөврүнде Ысрайыла парахатчылык[*] хем асудалык берерин[+]. 10Ол Маңа өй гурар. Ол Маңа огул болар, Мен оңа Ата боларын. Мен Ысрайылың үстүнден онуң шалык тагтыны мүдимилик беркарар эдерин“[+]. 11Инди, оглум, гой, Реб[†] саңа яр болсун. Реб сен барада айдышы ялы, Худайың Реббе өй гурмаклык ишиң шовуна болсун. 12Худайың Реб сени Ысрайыла хөкүмдар гоянда, Онуң кануныны[†] берҗай эдериң ялы, гой, Реб саңа акыл-пайхас берсин. 13Эгер Реббиң Мусаның үсти билен Ысрайыла табшыран парзларыдыр[†] хөкүмлерини берҗай этсең, ишиң ровач болар. Дөзүмли хем мерт бол; горкма, рухдан дүшме[+]. 14Мен Реббиң өйи[†] үчин, улы ыхлас билен бир йүз етмиш мүң батман[*] алтын, бир миллион еди йүз мүң батман[*] күмүш, өлчәрден агдык бүрүнчдир демир, агачдыр дашлар йыгнадым. Сен буларың үстүни етирмелисиң. 15-16Элиңде уммасыз ишчи гүйҗи бар: даш ёнуҗыларың, керпич өрүҗилериң, агач уссаларың, сан-саҗаксыз уссат зергәрлериң, күмүш, бүрүнч хем демир уссаларың бардыр. Инди ише башла, Реб саңа яр болар!»

17Шейле хем Давут оглы Сүлеймана көмек бермеклери үчин, Ысрайылың әхли ёлбашчыларына шейле буйрук берди: 18«Худайыңыз Реб сизиң билен дәлми? Әхли тарапдан сизе рахатлык берен Шол дәлми? Ол бу юрдуң әхли илатыны мениң элиме берди ве юрт Реббе хем-де Онуң халкына боюн эгди[+]. 19Инди бүтин калбыңыз хем җаныңыз билен Худайыңыз Ребби агтарың! Реббиң Әхт сандыгыны[†] хем-де Худайың мукаддес[†] энҗамларыны Реббе гурлан өе гетирериңиз ялы, гидиң-де, Бейик Худайың мукаддес өйүни гуруң».

#### 23‑нҗи бап


Левилериң[†] везипелери

1Давут өз дурмушындан разы болуп, оглы Сүлейманы Ысрайыла патыша этди[+].

2Давут Ысрайылың әхли ёлбашчыларыны, руханылары[†] хем-де левилери янына чагырды. 3Левилериң отуз ве ондан ёкары яшлылары хасаба алынды. Олар җеми отуз секиз мүңди[+]. 4Давут: «Шоларың йигрими дөрт мүңүси Реббиң өйүнде хызмат этмелидирлер; алты мүңүси баштутанлар хем казылар, 5дөрт мүңи дервезебанлар, ене дөрт мүңи мениң өвги айтмак үчин ясан саз гуралларымда Ребби шөхратландырмалыдырлар»[†] дийди[+]. 6Давут олары Левиниң Гершон, Кохат хем-де Мерары атлы үч оглуна гөрә топарлара бөлди[+].


Гершонлар

7Гершоның огуллары: Ладан[†] билен Шимги[+]. 8Ладаның несиллери: Ехиел новбахар оглы, Зетам, Ёвел – җеми үч,[+] 9Шимгиниң несиллери: Шеломот, Хазыел, Харан – җеми үч. Булар Ладаның ковумбашыларыды. 10Шимгиниң несиллери: Яхат, Зина, Егуш, Берига – җеми дөрт. 11Яхат башы, Зиза индикисиди, йөне Егуш билен Бериганың огуллары көп дәлди, шоңа гөрә-де, олар бир машгала хасап эдилйәрдилер.


Кохатлар

12Кохадың огуллары: Имран, Йисхар, Хеброн, Узыел – җеми дөрт[+]. 13Имраның огуллары: Харун билен Муса. Харун иң мукаддес[†] затлары багыш этмәге сайланды. Шейлеликде, ол хем онуң огуллары элмыдама Реббиң өңүнде гурбанлыклар[†] бермелидирлер, Оңа хызмат этмелидирлер хем Онуң ады билен пата[†] бермелидилер[+]. 14Йөне Худайың[†] адамы болан Муса хем онуң огуллары левилериң тиресине гошулдылар[+]. 15Мусаның огуллары: Гершом, Элигезер[+]. 16Гершомың несли Шебувал башы[+]. 17Элигезериң оглы Рехабя башы. Элигезериң башга оглы ёкдур, йөне Рехабяның несиллери җуда көпди[+]. 18Йисхарың несли Шеломыт башы. 19Хеброның несиллери Ерия башы, Амаря индикиси, үчүнҗиси Яхазыял, дөрдүнҗиси Екамгам[+]. 20Узыелиң огуллары: улы оглы Мика ве икинҗиси Йишия[+].


Мерарылар

21Мерарының огуллары: Махлы, Мушы. Махлының огуллары: Элгазар, Киш[+]. 22Элгазар огулсыз дүнйәден өтди, онуң диңе гызлары барды. Олар Кишиң огулларына дурмуша чыкдылар[+]. 23Мушының огуллары: Махлы, Эдер, Еремот – җеми үч[+]. 24Ине, шулар левилериң ковумбашыларыдыр ве уругларына гөрә хасаба алнандыр. Олар йигрими ве ондан ёкары яшлы болуп, Реббиң өйүне хызмат этмелидилер[+]. 25Өң Давут шейле дийипди: «Ысрайыл[†] Худайы Реб[†] Өз халкына дынчлык берди; Ол Иерусалимде[†] мүдимилик яшаяр[+]. 26Шейлеликде, левилер Реббиң чадырыны я-да Оңа хызмат үчин уланылян бейлеки эсбаплары ондан-оңа гөчүрмезлер». 27Давудың соңкы сөзлерине гөрә, левилериң йигрими хем ондан улы яшлыларының саны шуды.

28Левилер Реббиң өйүне хызмат этмек үчин, Харуның неслинден болан адамларың янында болуп, шу ишлери ерине етирмелидилер: ховлулара хем-де отаглара серетмек, мукаддес затлары арассаламак, Худайың өйүниң хызматындакы хер бир ише:[+] 29хөдүр чөрегине, гурбанлыклар үчин берлен сайлама уна, петир көкелере, биширилен садакалара,[†] зейтун ягына гарылан садака, ыбадатхана[†] өлчегине ве мөчберине серетмек. 30Шейле хем олар хер гүн эртир-агшам Реббе шүкүр эдип, өвгүлер айтмалыдылар. 31Сабат гүнлеринде, Тәзе Ай байрамларында ве бейлеки байрамларда якма гурбанлыклар беренлеринде, Реббе шүкүр эдип, өвгүлер айтмалыдылар. Олар бу ишлери эмр эдилен дүзгүнлере гөрә хемише Реббиң хузурында ерине етирмелидилер[+]. 32Реббе йүз тутулян чадыр[†] ве мукаддес ер левилериң баштутанлыгындады. Олар Реббиң өйүнде хызмат эдйән Харуның несиллеринден болан доганларына-да эсеван болмалыдылар.

#### 24‑нҗи бап


Руханылар[†] ве оларың этмели везипелери

1Харуның несиллери хызмат үчин бөлүнендир. Харуның огуллары: Надап, Абыху, Элгазар, Ытамар[+]. 2Эмма Надап билен Абыху какаларындан өң өлүпдилер; оларың оглы ёкды. Шоңа гөрә, Элгазар билен Ытамар руханы болдулар[+]. 3Давут Элгазарың несли Садок, Ытамарың несли Ахымелек билен биле руханылары борчларына гөрә хызмат ишлерине бөлүшдирди[+]. 4Ытамарың неслине гаранда, Элгазарың неслиндәки ковумбашылар хас көпди. Шоңа гөрә ковумбашыларың баштутанлыгында Элгазарың несиллери он алты бөлеге, Ытамарың несиллери секиз бөлеге бөлүненди. 5Адалатлы[†] болмак үчин ики топар хем биҗе боюнча бөлүндилер, себәби мукаддес[†] чадыра хем-де Худая хызмат этмели ёлбашчылар Элгазарың неслиниң арасында-да, Ытамарың неслиниң арасында-да барды. 6Левилерден[†] болан Нетанелиң оглы Шемагя мүрзе[†] патышаның, ёлбашчыларың, руханы Садок билен Абятарың оглы Ахымелегиң, руханыларың несиллериниң хем-де левилериң ковумбашыларының хузурында буларың атларыны язды. Элгазар билен Ытамарың херси үчин бир топар сайланып алынды.

7Биҗеси чыкан адамлар биҗе тертиби боюнча шулардыр: Ехоярып, Едая,[+] 8Харым, Сегорым, 9Малкыя, Миямын, 10Хакос, Абыя,[+] 11Ешува, Шеканя, 12Эляшып, Яким, 13Хупа, Ешебеяп, 14Билга, Иммер, 15Хезир, Хапысес, 16Петахя, Эзекиел, 17Якин, Гамул, 18Делая, Магазя – җеми йигрими дөрт биҗе. 19Оларың Реббиң өйүне гирмек үчин ерине етирмели борчлары, ине, шудур. Муны олара Ысрайыл[†] Худайы[†] Реб[†] оларың атасы Харуның үсти билен табшырыпды.


Левилериң галан бөлеги хызмата белленилйәр

20Левиниң несиллериниң галан уругбашылары шулардыр: Имраның несли Шубайыл, Шубайылың несли Ехдея[+]. 21Рехабядың несли Йишия. 22Йисхарлардан Шеломот; Шеломодың несиллеринден Яхат. 23Хеброның несиллеринден яш тертибине гөрә Ерия, Амаря, Яхазыял, Екамгам[+]. 24Узыелиң неслинден Мика; Миканың неслинден Шамыр. 25Миканың доганы Йишия, Йишияның неслинден Закаря. 26Мерарының несиллеринден Махлы, Мушы. Ягазыяның огулларындан Бено. 27Мерарының несиллеринден Ягазыя, Бено, Шохам, Закур, Ибри. 28Махлының несиллеринден Элгазар; онуң оглы ёкдур. 29Кишден Ерахмеел. 30Мушының несиллеринден Махлы, Эдер, Еримот. Шулар уругларына гөрә Левиниң несиллеридир. 31Гарындашлары болан Харуның несиллеринде болшы ялы, булар хем Давут патышаның, Садокдыр Ахымелегиң, руханылардыр левилериң ковумбашыларының өңүнде биҗе атдылар. Оларың ковумбашылар болан яш гарындашлары хем шейле этдилер[+].

#### 25‑нҗи бап


Ыбадатхана[†] сазандалары

1Давут хем-де гошун баштутанлары Асафың, Хейманың хем-де Едутуның[†] огулларыны хызмат иши үчин бөлүп айырдылар. Олар лира, арфа хем кимвал чалып пыгамберлик[†] этмелидилер. Хызмат ишини ерине етиренлер шулардыр:[+] 2Асафың огулларындан: Закур, Юсуп, Нетаня, Асарела. Булар патышаның эмрине гөрә пыгамберлик эден Асафың огулларыды ве онуң гарамагындадылар. 3Едутуның огулларындан: Гедаля, Сери, Ишая, Шимей[*], Хашабя, Матытя – җеми алты. Олар Реббе лира билен өвги айдып, Оны шөхратландырып[†] пыгамберлик эдйән какалары Едутуның гарамагындадылар. 4Хейманың огуллары: Букыя, Матаня, Узыел, Шебувал, Еримот, Хананя, Хананы, Элията, Гидалты, Ромамты Гезер, Ёшбекаша, Маллоты, Хотыр, Махазыёт. 5Шуларың хеммеси патышаның гөргүри[†] Хейманың огулларыдыр. Бу огуллар Хемана оны бейик этмек үчин, Худайың[†] берен вадасы билен берлипди. Худай оңа он дөрт огул билен үч гыз берди. 6Буларың бары какаларының гарамагында Реббиң ыбадатханасында кимвал, арфа хем лира чалып, айдым айдярдылар. Асаф, Едутун ве Хейман патышаның буйругы астындадылар. 7Булар хем-де буларың Реббиң өңүнде айдым айтмаклыга түргенлешдирилен гарындашларының бу ише уссатлары ики йүз сегсен секиз адамды. 8Оларың улудан-кичә, халыпадан-шәгирде ченли бары борчлары үчин биҗе атдылар[+]. 9Биринҗи биҗе Асафың неслинден Юсуба дүшди; икинҗи Гедаля; доганлары ве огуллары билен он ики адам; 10үчүнҗи Закура; огуллары ве доганлары билен он ики адам; 11дөрдүнҗи Езер[*]; огуллары ве доганлары билен он ики адам; 12бәшинҗи Нетаня; огуллары ве доганлары билен он ики адам; 13алтынҗы Букыя; огуллары ве доганлары билен он ики адам; 14единҗи Есарела[*]; огуллары ве доганлары билен он ики адам; 15секизинҗи Ешагя; огуллары ве доганлары билен он ики адам; 16докузынҗы Матаня; огуллары ве доганлары билен он ики адам; 17онунҗы Шимгә; огуллары ве доганлары билен он ики адам; 18он биринҗи Азарел[*]; огуллары ве доганлары билен он ики адам; 19он икинҗи Хашабя; огуллары ве доганлары билен он ики адам; 20он үчүнҗи Шубайыла; огуллары ве доганлары билен он ики адам; 21он дөрдүнҗи Матытя; огуллары ве доганлары билен он ики адам; 22он бәшинҗи Еримот; огуллары ве доганлары билен он ики адам; 23он алтынҗы Хананя; огуллары ве доганлары билен он ики адам; 24он единҗи Ёшбекаша; огуллары ве доганлары билен он ики адам; 25он секизинҗи Ханана; огуллары ве доганлары билен он ики адам; 26он докузынҗы Маллота; огуллары ве доганлары билен он ики адам; 27йигриминҗи Элията; огуллары ве доганлары билен он ики адам; 28йигрими биринҗи Хотыра; огуллары ве доганлары билен он ики адам; 29йигрими икинҗи Гидалта; огуллары ве доганлары билен он ики адам; 30йигрими үчүнҗи Махазыёта; огуллары ве доганлары билен он ики адам; 31йигрими дөрдүнҗи Ромамты Гезере дүшди; огуллары ве доганлары билен он ики адам.

#### 26-нҗы бап


Реббиң өйүниң дервезебанлары

1Дервезебанларың бөлүмлери шулардыр: коралардан Асафың огулларындан болан Корениң оглы Мешелемя. 2Мешелемяның огуллары: новбахар оглы Закаря, икинҗиси Едигаел, үчүнҗиси Зебадя, дөрдүнҗиси Ятныел,[+] 3бәшинҗиси Эйлам, алтынҗысы Ехоханан, единҗиси Элёгейнай. 4Обедедомың огуллары: новбахар оглы Шемагя, икинҗиси Ехозабат, үчүнҗиси Ёва, дөрдүнҗиси Сакар, бәшинҗиси Нетанел,[+] 5алтынҗысы Эмиел, единҗиси Ысакар, секизинҗиси Пегуллатай. Обедедомы Худай[†] ялкапды[+]. 6Шемагядан хем бирнәче огул дүнйә инди; башарҗаң адамлар боландыклары үчин, олар өз уругларына баш болдулар. 7Шемагяның огуллары: Отны, Репайыл, Обет, Элзабат; оларың доганлары Элиху билен Семакя хем башарҗаң адамларды. 8Обедедомың огуллары, агтыклары хем-де оларың доганлары хызмат ишине өкде алтмыш ики адамды[+]. 9Мешелемяның башарҗаң огулларыдыр доганлары он секиз адамды.

10Мерары ковумындан болан Хосаның огуллары: баштутан Шимри. Ол новбахар огул болмаса-да, какасы оны баштутан эдипди. 11Икинҗиси Хилкия, үчүнҗиси Тебаля, дөрдүнҗиси Закаря. Хосаның огулларының хем доганларының җеми саны он үчдүр.

12Ине, ковумбашыларына гөрә дервезебанларың бөлүмлери шулардыр. Олар хем өз доганлары ялы Реббиң өйүнде хызмат этмәге борчлудылар. 13Олар өз ковумларына гөрә улы-кичә деңлик эдип, дервезелери үчин биҗе атдылар[+]. 14Гүндогар тарапдакы дервезе Шелемяның биҗесине дүшди. Онуң оглы парасатлы геңешчи Закаря үчин хем биҗе атылды; онуң биҗесине демиргазык тарапдакы дервезе дүшди. 15Обедедомың биҗесине гүнорта тарапдакы дервезе, онуң огулларына болса аммар җайы дүшди[+]. 16Шупым билен Хоса икисине гүнбатар тарапдакы, ёкары галян ёлдакы Шаллекет дервезеси дүшди. Гаравулчылык нобатма-нобат беллененди. 17Гүндогар тарапдакы дервезеде хер гүн алты леви, демиргазык хем гүнорта тарапдакы дервезелериң херсинде хер гүн дөрт леви дурярды, аммар җайында болса ики-икиден дурярдылар. 18Гүнбатар тарапдакы ховлуда – ёлда дөрт адам, ховлы үчинем ики адам беллененди. 19Шулар Кора хем-де Мерары ковумларындан болан дервезебан бөлүмлериди.


Хазыначылар

20Худайың өйүниң хазыналары хем-де берлен садакаларың[†] хазыналары бейлеки левилериң[†] гарамагындады. 21Гершоның оглы Ладаның[†] неслинден Ехиел уругбашы болды[+]. 22Ехиели, онуң огуллары ве доганлары Зетам билен Ёвел Реббиң өйүниң хазыналарына гарардылар.

23Имрамларың, йисхарларың, хебронларың, узыеллериң несиллеринден, 24Мусаның оглы Гершомың неслинден Шебувал хазыналарың башлыгыды[+]. 25Онуң Элгезер тарапдан гарындашлары шулардыр: Элигезериң оглы Рехабя, Рехабяның оглы Ишая, Ешагяның оглы Ёрам, Ёрамың оглы Зикри, Зикриниң оглы Шеломыт[+]. 26Шеломыт билен онуң гарындашлары Давут патыша, уругбашылар, йүзбашылардыр мүңбашылар хем-де бейлеки гошунбашылар тарапындан багыш эдилен хазыналарың баштутанлары болдулар[+]. 27Реббиң өйүни сакламак үчин, олар урушларда алнан олҗалардан ол ере садакалар берердилер. 28Шейле хем Шамувел гөргүр,[†] Кишиң оглы Шавулың, Нериң оглы Абнериң, Серуяның оглы Ёвабың багыш эден затлары, умуман, багыш эдилен затларың әхлиси Шеломыт билен онуң гарындашларының гөзегчилиги астындады.


Бейлеки левилериң везипелери

29Йисхарың несиллеринден Конаня хем-де онуң огуллары Ысрайылың җемгыетчилик ишлерине баштутанлар, казылар хөкмүнде белленипдилер[+]. 30Хеброның несиллеринден Хашабя хем-де онуң гарындашлары – башарҗаң адамларың бир мүң еди йүзүси Иорданың гүнбатарында яшаян ысрайылларың Реббиң әхли хызматларына хем-де патышаның гуллугына белленипдилер[+]. 31Ерия хебронларың баштутаныды. Давудың патышалыгының кыркынҗы йылында оларың несил дарагтларына середилди. Шонда Гилгатдакы Язерде хебронларың арасындан эдермен адамлар тапылды[+]. 32Олары хем-де оларың гарындашларыны – җеми ики мүң еди йүз саны уругбашылар болан эдермен адамы Давут патыша Худайың хем-де патышаның ишлерини этмек үчин рубенлериң, гатларың хем-де гүндогардакы манаша тиресиниң баштутаны эдип гойды.

#### 27‑нҗи бап


Харбы бөлүмлер

1[•]Ысрайылларың, оларың ковумбашыларының, мүңбашыларыдыр йүзбашыларының хем-де бейлеки эмелдарларының санавы ашакдакы ялыдыр. Олар айба-ай гелип, бөлүмлериң әхли ишлеринде патыша гуллук эдйәрдилер. Хер бөлүмде йигрими дөрт мүң адам барды.

2Биринҗи ай үчин биринҗи бөлүме Забдыелиң оглы Яшобгам ёлбашчылык эдйәрди. Онуң бөлүминде йигрими дөрт мүң адам барды. 3Ол Пересиң неслиндендир; ол биринҗи ай үчин әхли гошунбашыларың башлыгыды[+]. 4Икинҗи ай үчин белленен бөлүме ахова уругындан болан Додай ёлбашчылык эдйәрди. Бөлүмиң баш серкердеси Миклотды; бөлүмде йигрими дөрт мүң адам барды. 5Үчүнҗи ай үчин белленен бөлүме үчүнҗи бир гошунбашы – руханы[†] Ехояданың оглы Беная ёлбашчылык эдйәрди; бөлүмде йигрими дөрт мүң адам барды[+]. 6«Отуз йигидиң» эдермен эсгери хем-де баштутаны Бенаядыр. Онуң оглы Эмизабат онуң бөлүминиң баш серкердесиди. 7Дөрдүнҗи ай үчин белленен бөлүме Ёвабың доганы Асахел ёлбашчылык эдйәрди. Ондан соң оглы Зебадя болды; онуң бөлүминде-де йигрими дөрт мүң адам барды[+]. 8Бәшинҗи ай үчин белленен бөлүмиң гошунбашысы Йызраның несли Шамхутды; онуң бөлүминде-де йигрими дөрт мүң адам барды. 9Алтынҗы ай үчин белленен бөлүме тековалы Икешиң оглы Ыра ёлбашчылык эдйәрди; онуң бөлүминде-де йигрими дөрт мүң адам барды. 10Единҗи ай үчин белленен бөлүме эфрайымлардан пелонлы Хелес ёлбашчылык эдйәрди; онуң бөлүминде-де йигрими дөрт мүң адам барды. 11Секизинҗи ай үчин белленен бөлүме Зераның несли хушалы Сибекай ёлбашчылык эдйәрди; онуң бөлүминде-де йигрими дөрт мүң адам барды[+]. 12Докузынҗы ай үчин белленен бөлүме беняминлерден анатотлы Абыгезер ёлбашчылык эдйәрди; онуң бөлүминде-де йигрими дөрт мүң адам барды. 13Онунҗы ай үчин белленен бөлүме Зераның несли нетопалы Махрай ёлбашчылык эдйәрди; онуң бөлүминде-де йигрими дөрт мүң адам барды. 14Он биринҗи ай үчин белленен бөлүме Эфрайымың неслинден пиргатонлы Беная ёлбашчылык эдйәрди; онуң бөлүминде-де йигрими дөрт мүң адам барды. 15Он икинҗи ай үчин белленен бөлүме Отниелиң неслинден нетопалы Хелдай ёлбашчылык эдйәрди; онуң бөлүминде-де йигрими дөрт мүң адам барды[+].


Тиребашылар

16Ысрайыл[†] тиребашылары шулардыр: Зикриниң оглы Элигезер – рубенлериң баштутаны; Магаканың оглы Шепатя – шимгонларың баштутаны; 17Кемувалың оглы Хашабя – левилериң[†] баштутаны; Садок – Харун неслиниң баштутаны;[+] 18Давудың гарындашларындан Элиху – яхудаларың[†] баштутаны; Микайылың[†] оглы Омры – ысакарларың баштутаны; 19Абадяның оглы Йышмагя – зебулунларың баштутаны; Азрыелиң оглы Еримот – нафталыларың баштутаны; 20Азазяның оглы Хошея – эфрайымларың баштутаны; Педаяның оглы Ёвел гүнбатардакы манаша тиресиниң баштутаны; 21Закаряның оглы Ыдо – Гилгатда отурян манаша тиресиниң баштутаны; Абнериң оглы Ягсыел – беняминлериң баштутаны; 22Ерохамың оглы Азарел – данларың баштутаны. Шулар Ысрайыл тирелериниң баштутанларыды.

23Йигрими хем-де ондан кичи яшлылары Давут хасаба алманды, себәби Реб[†] Ысрайылы гөкдәки йылдызларың саны кимин көпелтмеги вада эдипди[+]. 24Серуяның оглы Ёвап илат язувыны гечирмәге гиришенем болса, ол бу иши ахырына ченли алып гитмеди. Себәби мунуң үчин Ысрайыла Реббиң гахары гелди. Шейдип, соңкулар Давут патышаның тарых китабына гиризилмеди[+].


Давудың патышалыгының баштутанлары

25Адыелиң оглы Азмавет патышаның хазыначысыды. Юрдуң, шәхерлериң, обалардыр галаларың хазыначысы болса Узыяның оглы Ёнатанды. 26Ер иши үчин экин мейданларында ишлейәнлере Келубың оглы Эзри баштутанлык эдйәрди. 27Рамалы Шимги үзүм багларына, шепамлы Забды үзүм багларындакы шерап аммарларына, 28гедерли Багалханан[†] гүнбатар байырлыкдакы зейтун хем-де ябаны инҗир агачларына, Ёгаш яг[†] аммарларына гараярды. 29Шаронлы Шитрай Шарондакы ири маллара, Адлайың оглы Шапат җүлгелердәки ири маллара, 30ысмайыл уругындан болан Обыл дүелере, меронотлы Ехдея эшеклере, 31хагарлы Языз доварлара гараярды. Шуларың хеммеси Давут патышаның мүлклерине гөзегчилик эден адамларды[+].

32Давудың дайысы Ёнатан геңешчиди; ол пайхаслы адамды хем-де кәтипди. Хакмонының оглы Ехиел патышаның огулларына середйәрди. 33Ахытопел патышаның геңешчисиди, аркы уругындан болан Хушай патышаның достуды[+]. 34Ахытопелден соң Бенаяның оглы Ехояда ве Абятар геңешчи болды. Патыша гошунының серкердеси болса Ёвапды[+].

#### 28‑нҗи бап


Давут ыбадатхананың[†] гурлушыгы барада маслахат берйәр

1Давут Ысрайылың әхли баштутанларыны: тиребашылары, патыша гуллугындакы бөлүмлериң гошунбашыларыны, мүңбашылардыр йүзбашылары, патышаның хем-де огулларының мүлклерине, малларына середйәнлериң баштутанларыны, көшк эмелдарларыны, эдермен эсгерлери ве батыр йигитлериң әхлисини Иерусалиме[†] топлады[+]. 2Давут патыша турды-да, олара шейле дийди: «Доганларым, халкым, маңа гулак асың! Мен Худайымызың[†] аяк күрсүси болан Реббиң Әхт сандыгыны[†] гоймак үчин өй гурмак ниетим барды; онуң үчин тайярлыгам гөрдүм[+]. 3Йөне Худай маңа: „Маңа өйи сен гурмарсың, себәби сен уруш адамысың, сен ган[†] дөкдүң“ дийди[+]. 4Йөне эбедилик патыша болмагым үчин, Ысрайыл[†] Худайы Реб[†] какамың машгаласының арасындан мени сайлады. Ол Яхуданы[†] баштутан сайлады, Яхуданың неслинден какамың машгаласыны сайлады. Бүтин Ысрайыла патыша этмекде какамың огулларының арасындан мен Онуң гөвнүнден турдум[+]. 5Ол маңа көп огул берди; менден соң Реббиң патышалыгыны доландырып, Ысрайыла патыша этмек үчин, Ол көп огулларымың арасындан Сүлейманы сайлап-сечди[+]. 6Ол маңа шейле дийди: „Оглуң Сүлейман Маңа ыбадатхана хем-де ховлулар гурмалы адамдыр. Чүнки Мен оны Өзүме огул сайладым, Менем онуң Атасы боларын[+]. 7Ол Мениң буйрукдыр хөкүмлерими хәзиркиси ялы гышарныксыз берҗай этмегини довам этдирсе, Мен онуң патышалыгыны эбедилешдирерин“. 8Инди, тутуш Ысрайылың, Реббиң җемагатының гөзүниң алнында, Худая эшитдирип, мен саңа Худайымыз Реббиң әхли буйрукларыны ерине етирмеги буюрярын. Шейтсеңиз шу эшретли топрагың эеси боларсыңыз ве оны өзүңизден соң несиллериңизе бакы мирас[†] гоярсыңыз. 9Сүлейман, оглум, сен болса атаңың Худайыны тана, Оңа ак йүрекден хөвес билен гуллук эт. Чүнки Реб хер бир калбы сынаяндыр хем әхли ниет-хыяллары билйәндир. Оны агтарсаң тапарсың, йөне терк эдәйсең велин, Ол сенден мүдимилик йүз өврер[+]. 10Ине, серет, мукаддес[†] өй гурмак үчин Реб сени сайлады. Берк дур-да, иши ерине етир».

11Соңра Давут оглы[†] Сүлеймана өйүң эйванының, җайларының, хазыналарының, үсткүдир ички отагларың, Әхт сандыгың гапагының нусгасыны берди. 12Шейле хем ол гөз өңүнде тутан әхли ишлериниң: Реббиң өйүниң ховлуларының, онуң төверегинде болмалы җайларың, Худайың өйүниң хазыналарының хем-де берлен садакалардыр[†] хазыналары, 13руханылар[†] хем-де левилер[†] топарларының, Реббиң өйүнде берҗай эдилмели хызмат ишлериниң, Реббиң өйүнде уланылҗак эсбапларың,[+] 14хер бир иш үчин герек болҗак алтындыр күмүш эсбаплара сарп эдилҗек алтының хем-де күмшүң аграмының, 15алтын чыраданлара ве чыралара сарп эдилҗек алтының, алтын чыраданлардыр чыраларың хер бирине сарп эдилҗек алтының аграмының, күмүшден эдилҗек чырадана ве чыра сарп эдилҗек күмшүң аграмының херсиниң уланылышына гөрә, 16хөдүр чөреги үчин уланылҗак хер бир алтын хантагта[†] сарп эдилҗек алтының аграмының, күмүш секилер үчин күмшүң аграмының, 17сап алтындан эдилҗек чаршаклара, легенлере, күйзелере, җамлара сарп эдилҗек алтының аграмының, күмүш җамлара сарп эдилҗек күмшүң аграмының, 18якымлы ыслы түтетги[†] сыпасы[†] үчин сарп эдилҗек сап алтының аграмының, ганатларыны яйып, Реббиң Әхт сандыгыны бүрәп отуран керуплар[†] үчин алтын арабаның тесвирини берди[+].

19Соңра Давут патыша: «Шуларың барының нусгалары маңа Реб тарапындан язув үсти билен берилди» дийди[+]. 20Давут ене оглы Сүлеймана шейле дийди: «Гүйчли хем мерт бол, ише башла! Горкма, алҗырама, чүнки мениң Худайым Хөкмүрован Реб сениң билендир. Реббиң өйүниң хызмат ишлериниң әхлиси тамамланман, Ол сени ташламаз, терк этмез[+]. 21Ине, шулар Худайың өйүниң әхли хызматыны ерине етирмели руханылардыр левилериң топарларыдыр. Шу ишлериң әхлиси үчин башарныклы дөвталапларың хеммеси сениң яныңда болар. Ёлбашчылардыр әхли халк хем сениң диениң билен болар».

#### 29-нҗы бап


Ыбадатхананың[†] гурлушыгы үчин садакалар[†]

1Давут халка шейле дийди: «Худайың[†] сайланы, оглум Сүлейман хениз яш хем теҗрибесиз, эдилмели иш болса улы. Чүнки ыбадатхана ынсан үчин дәл-де, Хөкмүрован Реб[†] үчиндир[+]. 2Мен гүйҗүмиң етдигинден Худайымың өйи үчин алтындан ясалмалы затлар үчин – алтын, күмүшден ясалмалы затлар үчин – күмүш, бүрүнчден ясалмалы затлар үчин – бүрүнч, демирден ясалмалы затлар үчин – демир, агачдан ясалмалы затлар үчин – агач, көп мөчберде хакык хем-де отуртма дашлар, безег дашлары, дүрли реңкли дашлар, гымматбаха дашларың әхли гөрнүшини[†] ве көп мөчберде мермер тайярладым. 3Үстесине-де, Худайымың өйүне болан сөйгим себәпли, мукаддес[†] ыбадатхана үчин шу тайярлан затларымдан дашары мениң өз хусусы алтын хем күмүш хазынам бар. Мен шоны-да Худайымың өйүне бердим. 4Ол бәш мүң батман[*] Опыр алтынындан, ыбадатхананың диварларының йүзүне чаяр ялы он ики мүң батман[*] ёкары хилли күмүшден ыбаратдыр[+]. 5Хүнәрментлериң этҗек хер иши үчин, алтын затлар үчин алтын, күмүш затлар үчин күмүш берйәрин. Ким бу гүн мейлетинлик билен зат хөдүр эдип, өзүни Реббе багыш этҗек?»[+]

6Соңра уругбашылардыр тире баштутанлары, мүңбашылардыр йүзбашылар, ша гуллугындакы баштутанлар мейлетин гурбанлыклар[†] бердилер. 7Олар Худайың ыбадатханасының хызматы үчин секиз мүң бәш йүз дөрт батман[*] алтын, он еди мүң батман[*] күмүш, отуз мүң батман[*] бүрүнч хем-де бир йүз етмиш мүң батман[*] демир бердилер. 8Кимде гымматбаха дашлар бар болса, олары Реббиң ыбадатханасының хазынасы үчин гершон уругындан Ехиеле табшырдылар[+]. 9Адамлар гаты шатландылар, чүнки олар Реббе берен затларыны мейлетинлик билен, чын йүрекден берипдилер. Давут патыша хем гаты шатланды[+].


Давудың дилеги

10Соң Давут тутуш халкың өңүнде Ребби алкышлап, шейле дийди: «Эй, Атамыз Ысрайыл[†] Худайы Реб, Саңа эзелден эбедә ченли алкыш болсун! 11Бейиклик, гүйч-гудрат, шөхрат,[†] еңиш хем белентлик Сениңкидир, гөкдәки хем ердәки затларың хеммеси Сениңкидир; патышалык хем Сениңкидир, я Реб! Сен әхлисинден белентсиң[+]. 12Байлыклардыр сылаг-хормат Сенден гелйәр, Сен әхлисиниң үстүнден хөкүм сүрйәрсиң. Гүйч хем кувват Сениң элиңдедир. Әхли зады белент я-да кувватлы этмек Сениң элиңдедир[+]. 13Инди, эй, Худайымыз биз Саңа миннетдарлык билдирйәрис, Сениң шөхратлы адыңа алкыш окаярыс.

14Йөне шунуң ялы мейлетин зат хөдүрләр ялы мен ким, мениң халкым ким? Бизе әхли зат Сенден гелйәр; Саңа Өз берен задыңдан ызына берйәрис. 15Биз Сениң өңүңде ата-бабаларымыз ялы гелмишек хем-де мысапырдырыс. Бизиң ердәки дурмушымыз эдил көлеге ялыдыр, умытсыздыр[+]. 16Эй, Худайымыз Реб, Сениң мукаддес адыңа өй гурмак үчин тайярлан шу болчулыкларымызың хеммесини Сен бердиң; оларың бары Сениң Өзүңкидир[+]. 17Сениң калбы сынаяндыгыңы ве калбы пәклиги халаяндыгыңы мен билйәрин, эй, Худайым! Шу затларың хеммесини мен өз пәк калбым билен мейлетин бердим. Хәзир мен Сениң шу ере йыгнанан халкыңың мейлетинлик хем шатлык билен садака берйәндигини гөрйәрин[+]. 18Эй, Ыбрайымың, Ысхагың, Ысрайылың, бизиң ата-бабаларымызың Худайы, Өз халкыңың калбында шейле ниетлери бакы сакла, оларың калбыны Өзүңе тарап өвүр. 19Сениң табшырыкларыңы,[†] дүзгүнлериңи, парзларыңы[†] – шуларың хеммесини берҗай эдер ялы, мениң тайярлык гөрен ыбадатханамы гурары ялы, оглум Сүлеймана садык йүрек бер»[+]. 20Соң Давут тутуш халка: «Худайыңыз Реббе алкыш окаң» дийип йүзленди. Тутуш халк өз ата-бабаларының Худайы Реббе алкыш окадылар. Олар баш эгип, Реббе сежде, патыша-да тагзым этдилер.

21Эртеси гүн олар Реббе мүң өкүз, мүң гоч, мүң гузы, ичги садакаларыны хем-де тутуш Ысрайыл үчин энчеме садакалар бердилер. 22Олар шол гүн Реббиң өңүнде улы шатлык-шагалаң билен ийип-ичдилер.


Сүлейман патышалыга белленилйәр

Давудың оглы Сүлейманы икиленч патыша этдилер. Оны Реббе хөкүмдарлыга, Садогы хем руханылыга[†] белледи[+]. 23Какасы Давудың патышалыгыны мирас[†] алып, Сүлейман Реббиң берен тагтында отурды. Онуң иши ровач алды, тутуш Ысрайыл оңа эерди[+]. 24Әхли нөкерлер, батыр йигитлер, Давудың әхли огуллары Сүлеймана вепалы болмага вада бердилер. 25Реб тутуш Ысрайылың гөзүниң алнында Сүлейманы беленде гөтерди ве хениз Ысрайылда хич бир патышаның эе болмадык шалык белентлигини оңа берди[+].


Давудың өлүми

26Шейдип, Йышайың оглы Давут тутуш Ысрайыла шалык этди. 27Ол Ысрайылда җеми кырк йыл шалык сүрди. Ол шонуң еди йылыны Хебронда, отуз үч йылыны болса Иерусалимде[†] гечирди[+]. 28Давут яшы бирчене барып, гаррап, мал-дөвлетдир шөхратдан доюп дүнйәден өтди. Онуң ерине оглы Сүлейман патыша болды. 29Давут патышаның эден ишлери башдан-аяк Шамувел гөргүриң,[†] Натан пыгамбериң[†] ве Гат гөргүриң китабында языландыр[+]. 30Бу китапларда онуң нәхили шалык сүрендиги, гүйч-кувватының ненеңси боландыгы, онуң хем-де Ысрайылың башдан гечирен вакалары ве дүнйәниң әхли патышалары хакында языландыр.

### 2 Йыл язгылары


Гириш

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]


#### Гириш


Йыл язгылары


Икинҗи китап


Йыл язгыларының икинҗи китабы Сүлейман пыгамбериң шалык сүрен дөврүнден тә онуң өлүмине ченли болан дөври өз ичине аляр. Китапда Еробгамың баштутанлыгында демиргазык тирелериң Сүлейман патышаның оглы Рехобгам патыша гаршы эден гозгалаңы, шейле хем гүндогар патышалыгы Яхуданың тә б. э. өң 586-нҗы йылда Иерусалимиң сынмагына ченли болан дөврүң тарыхы беян эдилйәр.

Сүлейманың шалык сүрмеги 1:1–9:31
Ирки йыллар 1:1-17
Ыбадатхана гуруляр 2:1–7:10
Соңкы йыллар 7:11–9:31
Демиргазык тирелериниң гозгалаңы 10:1-19
Яхуданың патышалары 11:1–36:12
Иерусалимиң сынмагы 36:13-23

#### 1‑нҗи бап


Сүлейман Худайдан[†] пәхим-пайхас дилейәр


(1 Патышалар 3:1-15)

1[•]Давудың оглы Сүлейман өз патышалыгыны беркитди. Худайы Реб[†] онуң билен болуп, оны җуда бейгелтди[+]. 2Сүлейман тутуш Ысрайылы: мүңбашылары, йүзбашылары, казылары, Ысрайылың әхли баштутанларыны ве уругбашылары чагырды. 3Онсоң Сүлейман янындакы бүтин җемагат билен Гибгондакы сеждегәхе[†] гитдилер. Реббиң гулы Мусаның чөлде гуран Худая йүз тутулян чадыры шол ердеди[+]. 4Давут Худайың сандыгыны Кирятегарымдан Иерусалиме[†] онуң үчин тайярлан чадырына гетирипди[+]. 5Хуруң агтыгы, Урының оглы Бесалелиң бүрүнчден ясан гурбанлык сыпасы[†] болса Гибгонда Реббиң мукаддес[†] чадырының өңүндеди. Шоңа гөрә Сүлейман билен җемагат ол ере Ребден маслахат сорамага гитдилер[+]. 6Сүлейман ол ерде Реббиң хузурында мукаддес чадырдакы бүрүнчден болан гурбанлык сыпасына гелип, онда мүң саны якма гурбанлыгыны хөдүрледи.

7Шол гиҗе Худай Сүлеймана гөрнүп, оңа: «Диле, дилән задыңы берейин» дийди. 8Сүлейман Худая шейле җогап берди: «Сен мениң какам Давуда бейик, садык сөйгиңи гөркезип, мени онуң ерине патыша этдиң[+]. 9Я Худайымыз Реб, гой, инди какам Давуда берен вадаң амала ашсын, чүнки Сен мени ериң тозы ялы сан-саҗаксыз болан бир халкың үстүнден патыша этдиң[+]. 10Инди шу халкы доландырмагым үчин маңа даналык хем билим бер. Ким Сениң бу бейик халкыңы доландырып билер?» 11-12Худай Сүлеймана шейле дийди: «Калбыңда шу ислегиң бардыгы үчин, өзүңе мал-мүлк, байлык, ат-абрай я өз душманларыңың өлүмини я-да өзүң үчин узак өмүр дилемән, эйсем үстүнден патышалыга беллән халкымы доландырмага өзүңе пәхим-пайхас ве дүшүнҗе диләндигиң үчин, Мен саңа пайхас ве дүшүнҗе берйәрин. Шейле хем Мен саңа сенден өң хич кимде болмадык ве сенден соң хем хич кимде болмаҗак байлык, мал-мүлк ве ат-абрай берерин»[+].


Сүлейманың харбы ве тәҗирчилик ишлери


(1 Патышалар 10:26-29)

13Шейдип, Сүлейман Гибгондакы сеждегәхден, Реббиң мукаддес чадырындан Иерусалиме гелип, Ысрайыла патышалык этди. 14[•]Сүлейман сөвеш арабалары билен арабалы эсгерлери топлады. Онуң бир мүң дөрт йүз сөвеш арабасы, он ики мүң сөвеш арабалы эсгери барды. Сүлейман оларың бирнәчесини өз янында Иерусалимде, галанларыны болса сөвеш арабаларының сакланян галаларында ерлешдирди[+]. 15Патыша Иерусалимде күмүш билен алтыны дашлар билен дең этди, кедр агаҗыны болса гүнбатар байырлыкда гөгерйән ябаны инҗир агаҗы кимин көпелтди. 16Сүлейманың атлары Мүсүрден ве Кеведен гетирилди; патышаның тәҗирлери олары Кеведен белли бир баха сатын алдылар[+]. 17Мүсүрден гетирилйән сөвеш арабасының хер бири он еди гадак[*] төвереги күмше, хер бир ат болса дөрт гадакдан[*] говрак күмше сатын алынды. Шейдип, бу сөвеш арабалары ве атлар Сүлейманың тәҗирлериниң үсти билен бүтин хетлериң[†] ве Сирияның шаларына сатылярды.

#### 2‑нҗи бап


Сүлейман ыбадатхананы[†] гурмага тайярлык гөрйәр


(1 Патышалар 5:1-18)

1[•]Сүлейман Реббе ыбадат өйүни ве өзүне көшк гурмак карарына гелди. 2Ол дагда етмиш мүң саны хаммалы, сегсен мүң саны даш ёнуҗыны ве оларың үстүнден гөзегчилик эдер ялы үч мүң алты йүз саны адамы топлады.

3Сүлейман Сур[†] патышасы Хурама[*] чапар иберип шейле дийди: «Өзүне яшар ялы көшк гурунсын дийип, какам Давуда иберен кедр агачларыңдан маңа-да ибермегиңи товакга эдйәрин[+]. 4Ине, мен Худайым[†] Реббе өй гуруп, ол өйи Оңа багыш этмекчи болярын. Ол өйде Реббиң хузурында якымлы ыслы түтетги[†] якылар, гүндеки хөдүр чөреги хөдүрленер, Сабат гүнлеринде, Тәзе Ай байрамларында ве бейлеки байрамларда эртирлик ве агшамлык якма гурбанлыклары[†] хөдүрленер. Булар Ысрайыл[†] үчин эбеди парздыр.[†] 5Бизиң Худайымызың бейлеки әхли худайлардан бейик болшы ялы, мениң гурҗак өйүм хем бейик болар[+]. 6Эмма Оңа өй гурмага кимиң гүйҗи етер? Оны хатда гөк[†]-де, гөклериң гөги-де ичине сыгдырып билмейәр! Онсоң Оңа өй гурар ялы мен киммишим? Мен бу өйи Онуң хузурында якымлы ыслы түтетги якмак үчин гурярын[+]. 7Яхудада[†] ве Иерусалимде[†] өз янымдакы какам Давудың тайярлан өкде уссалары билен ишләр ялы маңа алтын, күмүш, бүрүнч, демир ишлерине, гойы бадам, гырмызы ве гөк йүплүк боягларына, шейле хем ойма ишлерине уссат хүнәрмент ибермегиңи товакга эдйәрин[+]. 8-9Маңа ене Ливандан[†] кедр, серви ве сандал агачларыны ибер. Мен сениң ишчилериңиң Ливанда агач кесмәге уссатдыкларыны билйәрин. Маңа бол агач тайярламак үчин мениң ишчилерим сениң ишчилериң билен биле ишләрлер. Мениң гурҗак өйүм җуда улы ве гөзел болар. 10Ине, мен сениң агач кесйән ишчилериңе кырк мүң чувал[*] үвелен бугдай, кырк мүң чувал арпа, еди мүң хум[*] шерап ве еди мүң хум зейтун ягыны берерин».

11Онсоң Сур патышасы Хурам Сүлеймана хат үсти билен җогап гайтарды: «Реб[†] Өз халкыны сөенсоң, сени оларың үстүнден патыша гойды»[+]. 12Хурам сөзүни шейле довам этди: «Гөги ве ери ярадан Ысрайыл Худайы Реббе алкыш болсун! Реб Давут патыша пәхим-пайхасдан ве дүшүнҗеден долы акыллы огул берди. Шол огул Реббе өй ве өзүне көшк гурар. 13Мен саңа Хурамабы атлы өкде ве дүшүнҗели бир уссаны ёллаярын[+]. 14Онуң эҗеси данлардан болуп, какасы хем сурлуды. Хурамабы алтын, күмүш, бүрүнч, демир, даш, агач ишлерине өкдедир. Ол бадам, гөк, гырмызы йүплүк ве непис зыгыр маталары билен хем ишләп билйәр. Шейле-де ол ойма ишлерине ве өзүне берлен ислендик нусга билен ишлемәге өкдедир. Ол сениң уссаларың ве җенабым – какаң Давудың уссалары билен ишләр. 15Инди, гой, җенабым вада берен бугдайыны, арпасыны, зейтун ягыны ве шерабыны өз гулларына иберсин. 16Биз саңа Ливандан нәче агач герек болса кесип, олары богуп, Яфо деңзиниң үсти билен акдырып гетирерис; сен-де оны Иерусалиме әкидерсиң»[+].

17Онсоң Сүлейман какасы Давудың хасаба алшы ялы, Ысрайылда яшаян гелмишеклериң барыны хасаба алды. Гелмишеклериң саны бир йүз элли үч мүң алты йүз болды[+]. 18Сүлейман олардан етмиш мүң адамы йүк дашамага, сегсен мүң адамы дагда даш ёнмага, үч мүң алты йүз адамы-да ишгәрлере гөзегчилиге белледи.

#### 3‑нҗи бап


Сүлейман ыбадатхана[†] гуряр


(1 Патышалар 6:1-38)

1[•]Сүлейман Иерусалимде[†] какасы Давуда Реббиң гөрнен Морыя дагындакы, Давудың тайярлан ери – ябуслы Орнаның харманында Реббиң өйүниң гурлушыгына башлады[+]. 2Сүлейман патышалыгының дөрдүнҗи йылының икинҗи айының икиси гүни өйүң гурлушыгына башлады. 3Сүлейман патышаның Худай[†] үчин гуран өйүниң узынлыгы өңки өлчег боюнча алтмыш тирсек, ини йигрими тирсекди. 4Өйүң өңүндәки эйваның бойы өйүң инине гөрә йигрими тирсекди; онуң бейиклиги бир йүз йигрими тирсекди. Сүлейман онуң ич тарапыны сап алтына гаплады. 5Ол улы отагы серви агаҗы билен өртүп, оны сап алтына гаплады ве онуң үстүне палма агаҗының хем-де зынҗырың нагшыны салды. 6Сүлейман өйи овадан, гымматбаха дашлар билен безеди. Алтын Парвайымдан гетирилипди. 7Шейдип, ол өе, онуң пүрслерине, гапы босагаларына, диварларына алтын чайды. Ол диварлара оюп, керупларың[†] шекилини чекди. 8Сүлейман иң мукаддес[†] отагы-да гурды; онуң бойы өйүң инине гөрә йигрими тирсек, ини хем йигрими тирсекди; ол мукаддес отагы бир мүң йигрими батман[*] сап алтына гаплады. 9Алтын чүйлериң аграмы бир ярым гадак[*] төверегиди. Сүлейман ёкаркы отаглары-да алтына гаплады. 10Сүлейман иң мукаддес отагда ики керубың хейкелини ясап, олары алтына гаплады[+]. 11Керупларың ганатларының узынлыгы йигрими тирсекди. Бир керубың бир ганатының узынлыгы бәш тирсек болуп, ол өйүң диварына дегйәрди, бейлеки ганатының узынлыгы бәш тирсек болуп, ол бейлеки керубың ганатына дегйәрди. 12Икинҗи керубың бир ганатының узынлыгы бәш тирсек болуп, ол өйүң бейлеки диварына дегйәрди, бейлеки ганатының узынлыгы бәш тирсек болуп, ол биринҗи керубың ганатына дегйәрди. 13Бу керупларың ганатларының узынлыгы җеми йигрими тирсекди. Керуплар улы отага тарап середип, аякларының үстүнде дурдулар. 14Сүлейман тутыны[†] гөк, гойы гырмызы, ал йүпеклерден ве непис зыгыр матадан этди, йүзүне керупларың нагшыны салды[+].


Ики сүтүн


(1 Патышалар 7:15-22)

15Ол өйүң өңүнде бейиклиги отуз бәш тирсек болан ики саны сүтүн ясады. Хер сүтүниң ёкарсында бәш тирсек болан тәч барды[+]. 16Тор шекилли өрме зынҗырлар ясалып, хер сүтүниң депеси олар билен безеленди. Сүлейман йүз саны нар ясап, олары зынҗырларың үстүнде гойды. 17Ол сүтүнлери өйүң өңүнде дикди. Ол гүнортада сүтүн дикип, оны Якин дийип атландырды. Бейлекисини демиргазыкда дикип, оны Боваз дийип атландырды.

#### 4‑нҗи бап


Өйүң гошлары


(1 Патышалар 7:23-51)

1[•]Сүлейман узынлыгыны ве инини йигрими тирсек, бейиклигини он тирсек эдип, бүрүнчден гурбанлык сыпасыны[†] ясатды[+]. 2Соңра ол бир гырасындан бейлеки гырасына ченли он тирсек, бейиклигини бәш тирсек эдип, гуйма бүрүнчден тегелек ховуз ясады. Онуң төвереги отуз тирсекди[+]. 3Ховзуң эрңегиниң ашагында дашына айланан, херси он тирсек болан ики хатар өкуз шекилли гуйма нагышлар барды. Олар ховуз билен биле гуйлуп ясаланды. 4Ховуз он ики өкүзиң үстүнде дурды; өкүзлериң үчүси демиргазыга, үчүси гүнбатара, үчүси гүнорта, галан үчүси хем гүндогара бакып дурды. Ховуз оларың үстүнде ерлешдирилип, өкүзлериң аркасы ич тарапа бакып дурды. 5Ховзуң галыңлыгы дөрт бармак болуп, эрңеги кәсәниң эрңеги ялы ачылан лилия гүлүниң шекилиндеди. Ол бир мүң элли хум[*] тутярды. 6Шейле хем ол затлары ювар ялы он саны бүрүнч леген ясады. Оларың бәшисини гүнорта тарапда, бейлеки бәшисини демиргазык тарапда гойды. Бу легенлерде якма гурбанлык үчин уланылан затлар ювулды. Ховуз руханыларың[†] ювунмагы үчинди[+]. 7Ол берлен нусга гөрә, сап алтындан он саны чыраданы ясап, оларың бәшисини ыбадатхананың[†] гүнорта тарапында, бейлеки бәшисини-де демиргазык тарапында гойды[+]. 8Ол он саны хантагта[†] ясап, олары ыбадатханада – бәшисини гүнорта тарапда, бейлеки бәшисини-де демиргазык тарапда гойды. Ол йүз саны алтын леген ясады. 9Ол руханыларың ховлусыны, улы ховлыны ве ховлының гапыларыны ясап, олары бүрүнҗе гаплады. 10Ховзы өйүң саг тарапында – гүнорта-гүндогар бурчунда ерлешдирди. 11-15Хурамабы шейле хем, газанлар, күл атарлар ве легенлер ясады. Булардан башга-да, ол ики сүтүни, сүтүнлериң депесиндәки җам шекилли ики тәҗи, шол тәчлери безәп дуран ики саны өрме зынҗыры, шол зынҗырлара ики хатар эдип дакмак үчин дөрт йүз саны нары, арабалары, арабаларың үстүндәки легенлери, бир саны ховзы хем-де ховзуң астындакы он ики өкүзи ясады. Шейдип, Хурамабы Худайың[†] өйүнде Сүлейман патыша үчин этмели ишлериниң барыны тамамлады. 16Газанлар, күл атарлар, чаршаклар ве Хурамабының Реббиң өйи[†] үчин Сүлейман патыша ясап берен энҗамлары ялпылдавук бүрүнчденди. 17Патыша булары Иордан дүзлүгинде, Сукот билен Саретаның арасындакы тоюн топраклы ерде гуйдурды. 18Сүлейман уммасыз көп гап-гачлары ясатды, шоңа гөрә сарп эдилен бүрүнҗиң аграмы аныкланмады. 19-22Шейдип, Сүлейман Худайың өйүндәки әхли энҗамлары: алтындан эдилен сыпаны, үстүнде Реббе хөдүр чөреги гоюлян хантагтасыны, дүзгүн боюнча иң мукаддес[†] отагың өңүнде якмак үчин сап алтын чыраданлары чыралары билен, сап алтын гүллери, чыралары, әтишгирлери, сап алтын мүченеклери, пелте гайчысыны, легенлери, җамлары, маңңаллары ясатды. Өйүң гирелгеси – иң мукаддес отагың хем-де өйүң мукаддес отагының гапылары алтынды.

#### 5‑нҗи бап


Сүлейман Әхт сандыгыны[†] ыбадатхана[†] гетирдйәр


(1 Патышалар 8:1-9)

1Шейдип, Сүлейман патышаның Реббиң өйи[†] үчин этмели әхли ишлери тамамланды. Сүлейман какасы Давут тарапындан өе багыш эдилен әхли затлары: күмши, алтыны ве әхли энҗамлары гетирип, Худайың[†] өйүндәки хазынада гойды. 2[•]Онсоң Сүлейман Реббиң Әхт сандыгыны Давут галасы[†] болан Сион[†] галасындан гетиртмек үчин, Ысрайылың яшулуларыны,[†] әхли тиребашыларыны, ысрайылларың уругбашыларыны Иерусалиме[†] йыгнады[+]. 3Бүтин ысрайыл[†] халкы единҗи айда болян Чатма байрамында[†] патышаның янына йыгнанышды. 4Бүтин Ысрайылың яшулулары гелдилер ве левилер[†] сандыгы гөтердилер. 5Шейдип, олар сандыгы, Реббе йүз тутулян чадыры[†] хем-де чадырың ичиндәки әхли мукаддес[†] энҗамлары гетирдилер. Буларың барыны руханылар[†] билен левилер гетирдилер. 6Сүлейман патыша ве онуң хузурына йыгнанан бүтин ысрайыл халкы Әхт сандыгының өңүндеди. Олар сан-саҗаксыз гоюнлары, өкүзлери гурбанлык бердилер. 7Соңра руханылар Реббиң Әхт сандыгыны өз ерине, Реббиң өйүниң иң мукаддес отагына, керупларың[†] ганатларының астына гетирип гойдулар. 8Керуплар ганатларыны сандыгың үстүне герип, сандыгың-да, онуң сырыкларының-да үстүни өртйәрди[+]. 9Сырыклар шейле узынды велин, хатда оларың учлары иң мукаддес отагың өңүндәки мукаддес ерденем гөрнүп дурды, йөне дашардан гөрүнмейәрди. Олар шу гүне ченли хем шол ердедир. 10Сандыгың ичинде Мусаның гоян ики саны канун[†] язылан даш бөлегинден башга хич зат ёкды. Муса бу ики даш бөлегини ысрайыл халкы Мүсүр юрдундан чыкандан соң, Реббиң олар билен әхт[†] эден ери болан Хореп[†][*] дагында сандыга салыпды[+]. 11Руханылар мукаддес отагдан дашары чыкдылар. Ол ердәки руханыларың әхлиси топарларына гарамаздан, инлерини тәмизләпдилер.[†][+] 12Әхли леви нагмачылары: Асаф, Хейман, Едутун,[†] оларың огуллары ве гарындашлары непис зыгыр мата лыбасларына бесленип, кимваллары, лиралары ве арфалары билен гурбанлык сыпасының[†] гүндогар тарапында йүз йигрими саны сурнайчы руханы билен дурдулар[+]. 13Сурнайчылар билен нагмачылар бир адам ялы болуп, Реббе алкыш айдып, шүкүр этдилер. Сурнайлардыр кимваллар ве бейлеки саз гураллары билен сеслерини гаталдып: «Ол ягшы, Онуң сөйгүси бакы» дийип, Реббе алкыш айданларында, өй – Реббиң өйи булутдан долды[+]. 14Руханылар булут себәпли Реббиң хузурында хызмата дуруп билмедилер, чүнки Реббиң шөхраты[†] Худайың өйүни долдурыпды[+].

#### 6-нҗы бап


Сүлейман халка йүзленйәр


(1 Патышалар 8:12-21)

1Шонда Сүлейман шейле дийди: «Реб[†] түм гараңкылыкда месген тутҗакдыгыны айтды[+]. 2Мен Саңа бакы месген тутарың ялы, учурсыз гөзел өй гурдум». 3[•]Онсоң патыша халка тарап өврүлип, бүтин ысрайыл[†] җемагатына ак пата[†] берди. Бүтин ысрайыл җемагаты дик дурды[+]. 4-5Сүлейман шейле дийди: «Какам Давуда: „Мен Өз халкымы Мүсүрден чыкаралым бәри, Маңа ыбадат этмәге өй гурмаклары үчин ысрайыл тирелеринден екеҗе шәхери-де сайламадым. Мен ысрайыл халкыма шалык эдер ялы хич кими сайламадым. 6Йөне инди адым шол ерде болсун дийип, Иерусалими[†] сайладым ве ысрайыл халкыма шалык этсин дийип, Давуды патышалыга сайладым“ дийип берен вадасыны берҗай эден Ысрайыл Худайы[†] Реббе алкыш болсун![+] 7Какам Давут Ысрайыл Худайы Реббе ыбадат үчин өй гурмагы йүрегине дүвүпди[+]. 8-9Эмма Реб какам Давуда: „Маңа ыбадат үчин өй гурмагы йүрегиңе дүвмек билен сен говы этдиң; йөне шейле-де болса, өйи сен гурмарсың. Сениң билиңден өнен оглуң Маңа ыбадат үчин өй гурар“ дийди[+]. 10Ине, Худай Өз берен вадасыны берҗай этди, чүнки мен какам Давудың ерине гечдим. Реббиң вада берши ялы, мен Ысрайылың тагтында отырын. Ысрайыл Худайы Реббе ыбадат үчин өй гурдум[+]. 11Сандыгы мен шол өйде гойдум. Реббиң ысрайыл халкы билен эден әхти шонуң ичиндедир».


Сүлейманың дилеги


(1 Патышалар 8:22-52)

12[•]Соңра Сүлейман Реббиң гурбанлык сыпасының[†] хем бүтин ысрайыл халкының өңүнде дуруп, эллерини узатды[+]. 13Сүлейман узынлыгы ве ини бәш тирсек, бейиклиги үч тирсек болан бүрүнч секи ясадып, оны ховлуда гойды-да, онуң үстүнде дурды. Соңра ол бүтин ысрайыл халкының өңүнде дыза чөкүп, эллерини гөге тарап узатды: 14«Эй, Ысрайыл Худайы Реб, ерде-де, гөкде-де Сениң ялы Худай ёкдур! Бүтин калплары билен ёлуңдан йөрейән гулларың үчин Сен әхтиңи, садык сөйгиңи саклаярсың[+]. 15Сен гулуң какам Давуда берен вадаңы берҗай этдиң. Шу гүн Сениң әхли айдан сөзлериң амала ашды. 16Шонуң үчин хем, эй, Ысрайыл Худайы Реб, гулуң какам Давуда: „Эгер сениң огулларың Маңа гулак асып, сениң йөрейшиң ялы, Мениң хакыкат ёлумдан йөреселер, сениң неслиңден хич бир адам Ысрайылың тагтындан айрылмаз“ дийип берен вадаңы берҗай эт[+]. 17Шонуң үчин хем, эй, Ысрайыл Худайы Реб, гой, гулуң какам Давуда берен вадаң амала ашсын![+]

18Эмма Худай ерде ынсанларың арасында месген тутармы? Сени хатда гөк[†]-де, гөклериң гөги-де ичине сыгдырып билмейәр. Онсоң мениң бу салан өйүм дагы нәмеҗик![+] 19Йөне шонда-да, я Бейик Худайым, Сен гулуң дилегине хем-де ялбарышына гулак сал-да, гулуңың эдйән налышыны ве дилегини кабул эт. 20Гөзлериң гиҗе-гүндиз Өзүңе ыбадат этмеклери үчин сайлан шу өйүңде болсун. Гулуңың шу ере тарап бакып эдйән дилегини эшит[+]. 21Өз ысрайыл халкың ве мен гулуң шу ере тарап бакып дилег эденимизде, гулуңың, халкың Ысрайылың налышларыны эшит. Өз гөкдәки месгениңден эшит-де, бизи багышла.

22Бир адам башга бир адама гаршы гүнә эдип, ант ичмәге меҗбур эдилсе, ол гелип, шу өйде Сениң гурбанлык сыпаңың өңүнде гүнәсиздигине ант ичсе,[+] 23шонда Сен гөкде эшит-де, оңа җогап бер. Гулларыңа хөкүм эдип, гүнәлә гүнәсине гөрә җеза бер, гүнәсизи акла-да, догрулыгына гөрә сыла.

24Сениң халкың Ысрайыл Саңа гаршы гүнә эденлиги зерарлы душман өңүнде еңлише сезевар боланда, тәзеден Саңа йүз тутуп, Сениң адыңы ыкрар этсе, шу өйде Саңа дилег эдип, ялбарса,[+] 25шонда Сен гөкде эшит-де, халкың Ысрайылың гүнәсини гечип, олары ызларына, өзлерине ве аталарына берен юрдуңа гетир. 26Саңа гаршы гүнә эдендиклери зерарлы гөк япылып, ягмыр ягмадык махалы, олар шу ере тарап бакып, дилег эдип, Сениң адыңы ыкрар этселер, Сениң хасрат чекдиренлериң хем гүнәлери үчин тоба этселер,[+] 27шонда Сен гөкде эшит-де, Өз гулларың болан ысрайыл халкының гүнәсини гечип, олара догры[†] ёлдан йөремеги өврет. Өз халкыңа мирас[†] хөкмүнде берен юрдуңа ягмыр ягдыр[+]. 28Эгер юртда ачлык я гыргын кесели болса, эпгек, ыгалдан чүйремеклик, чекиртге я-да гурчук пейда болса, эгер душманлары өз ислендик галаларында олара сүтем этселер, нәхили бела, нәхили кесел болса-да,[+] 29ислендик адам я-да ысрайыл халкы тарапындан нәхили дилегдир налыш эдилен болса, хер кес өз йүрек хасратының дердини билип, шу өе тарап эллерини герсе, 30шонда Сен гөкде Өз месгениңде эшит-де, олары багышла ве олара ярдам эт. Хер кесе эден ишине гөрә җогап бер, чүнки хер ынсаның йүрегини диңе Сен билйәнсиң[+]. 31Шейдип, олар Сениң аталарымыза берен юрдуңда өмүрбойы ёлуңдан йөрәп, Сенден горкуп яшасынлар.

32Халкың Ысрайылдан болмадык, йөне Сениң бейик адың, гудратың хем-де Өз халкың үчин эден бейик ишлериң барада эшидип, узак юртдан гелен кесеки шу өйде дилег этсе,[+] 33Сен гөкде, Өз месгениңде оны эшит-де, дүнйәниң әхли халкларының ысрайыл халкы ялы Сениң адыңы билип, Сенден горкуп, Саңа ыбадат үчин гуран өйүми билерлери ялы, кесекиниң дилегине-де җогап бер.

34Эгер халкың Сениң иберен ёлуң билен душманларына гаршы сөвеше чыкып, Сениң сайлан шәхериңе, мениң Саңа ыбадат үчин гуран өйүме тарап бакып, Саңа дилег этсе, 35шонда Сен гөкде оларың дилеглерини, налышларыны эшидип, олара душманларының үстүнден еңиш бер.

36Олар Саңа гаршы гүнә этселер – гүнә этмейән адам ёкдур – Сен газапланып, олары душман элине берсең, душман олары есир эдип, якыну-узак юрда әкитсе,[+] 37олар хем есирлиге әкидилен юртларында ойланып тоба эдип, ялбарып: „Биз нәхаклык этдик, гүнә газандык, пислик этдик“ дийип,[+] 38өзлерини есир алан душманларының юрдунда пәк калплары ве җан-тенлери билен Саңа йүзленип, аталарына берен юрдуңа, Өз сайлан шәхериңе, Саңа ыбадат үчин гуран өйүме тарап бакып, дилег этселер,[+] 39шонда Сен Өз гөкдәки месгениңде оларың дилеглерини, налышларыны эшит-де, оларың дадына етиш. Саңа гаршы гүнә эден халкыңы багышла. 40Инди эй, Худайым, гой, бу ерде эдилен дилеги Сениң гөзлериң гөрсүн ве гулакларың эшитсин[+].

41Я Худайымыз Реб!
Галк-да, гүйҗүңиң нышаны Әхт сандыгы[†] билен
Өз дынчлык меканыңа гир.
Я Худайымыз Реб!
Гой, руханыларың[†] гутулыша бесленсин,
садыкларың эшретлериңе гувансын![+]
42Я Худайымыз Реб!
Сечип-сайланыңдан Сен йүз өвүрме.
Гулуң Давуда гөркезен садык сөйгиңи асла унутма!»[+]

#### 7‑нҗи бап


Ыбадатхана[†] Реббе багыш эдилйәр

1[•]Сүлейман дилег эдип болан дессине гөкден от инип, якма гурбанлыгы ве бейлеки гурбанлыклары[†] ялмап-ювутды. Өй Реббиң шөхратындан[†] долды[+]. 2Реббиң шөхратының өйи долдурандыгы себәпли руханылар[†] Реббиң өйүне гирип билмедилер. 3Бүтин ысрайыл[†] халкы гөкден инен оды ве өйдәки Реббиң шөхратыны гөренде, йүзүни ере берип сежде этди. Халк: «Реб[†] ягшыдыр! Онуң сөйгүси бакыдыр!» дийип Реббе шүкүр этди[+].

4Онсоң патыша ве онуң янындакы бүтин ысрайыл халкы Реббиң хузурында гурбанлык бердилер. 5Сүлейман патыша Реббе гурбанлык хөкмүнде йигрими ики мүң өкүз ве бир йүз йигрими мүң гоюн берди. Шейдип, патыша ве бүтин ысрайыл халкы Худайың[†] өйүниң ачылыш дабарасыны этдилер. 6Руханылар өз везипелеринде дурдулар, левилер-де[†] Давудың табшырышы ялы: «Онуң садык сөйгүси бакыдыр!» дийип, Реббе өвги айтдылар. Олар Давут патышаның ясадан саз гураллары билен саз чалдылар. Левилериң өңүнде руханылар сурнай чалдылар. Бүтин ысрайыл халкы дик дурды. 7Сүлейман патыша Реббиң өйүниң өңүндәки ховлының ортасыны тәмизләп[†] мукаддес[†] этди. Патыша шол ерде якма гурбанлыкларыны ве саламатлык гурбанлыкларының ягларыны берди, чүнки Сүлейманың ясадан бүрүнч гурбанлык сыпасы[†] якма гурбанлыгыны, галла садакасыны[†] ве саламатлык гурбанлыгының яг бөлеклерини тутардан гаты кичиди[+]. 8Шейдип, Сүлейман ве бүтин ысрайыл халкы – әгирт улы мәхелле Лебохаматдан Мүсүр серхедине ченли болан аралыкда, еди гүнләп Чатма байрамыны[†] белләп гечдилер[+]. 9Секизинҗи гүн мукаддес йыгнанышык болды. Гурбанлык сыпасының[†] багыш эдилиш дабарасыны еди гүн, байрамы-да еди гүн тутдулар. 10Сүлейман единҗи айың йигрими үчүне халкы өйли-өйүне угратды. Олар Реббиң Давуда, Сүлеймана ве халкы Ысрайыла гөркезен әхли ягшылыклары үчин шатланып, гөвнүхошлукда өйли-өйлерине гайтдылар. 11[•]Шейдип, Сүлейман Реббиң өйүниң, өз көшгүниң гурлушыгыны тамамлап, Реббиң өйүнде ве өз көшгүнде этмеги йүрегине дүвен әхли ишлерини үстүнлик билен амала ашырды.


Реб ене Сүлеймана гөрүнйәр


(1 Патышалар 9:2-9)

12Реб гиҗе Сүлеймана гөрнүп, оңа шейле дийди: «Мен сениң эден дилегиңи эшитдим. Мен шу ери Өзүм үчин гурбанлык берилйән өй хөкмүнде сайладым[+]. 13-14Ягыш ягмаз ялы гөги багланымда я-да чекиртгелере юрдуң хасылыны ювут дийип буйрук беренимде я-да халкымың арасына гыргын кеселини ёлланымда, Мениң адымы гөтерйән халкым өзүни песелдип, дилег эдип, Мени агтарып, өз пис ёлларындан дөнсе, шонда Мен олары гөкден эшидип, гүнәлерини гечип, юртларыны дикелдерин[+][+]. 15Инди шу ерде эдилен дилеглере Мениң гөзлерим гөргүр,[†] гулакларым эшитгир болар[+]. 16Адым шу өйде эбедилик болар ялы, Мен оны сайладым ве мукаддес этдим, Мениң назарым ве йүрегим хемише шол ерде болар[+]. 17-18Эгер-де сен какаңың йөрейши ялы Мениң ёлумдан йөрәп, табшыран әхли затларымы эдип, хөкүмлеримдир дүзгүнлерими берҗай этсең, „Сениң неслиңден Ысрайыла хөкүм сүрҗек адам кемлик этмез“ дийип, какаң Давуда вада бершим ялы, патышалыгыңы беркарар эдерин[+]. 19-20Эмма сиз Мениң ызыма эермекден йүз дөндерсеңиз, өңүңизде гоян табшырыкларымы,[†] парзларымы[†] берҗай этмән, гидип башга худайлара хызмат эдип, олара сежде этсеңиз, онда Мен ысрайыл халкыны өзлерине берен еримден махрум эдерин. Өзүме ыбадат эдилмеги үчин мукаддес эден бу өйүми рет эдерин. Ысрайыл халкы бейлеки халклара геп хем гүлки болар[+]. 21Инди бейик болан бу өйүң янындан гечйән хер киши оңа хайранлар галып: „Реб нәме үчин бу юрды, бу өйи бейле терк этдикә?“ диер[+]. 22Онсоң әхли халклар: „Чүнки ысрайыл халкы ата-бабаларыны Мүсүр юрдундан чыкаран өзлериниң Худайы Ребден йүз дөндерип, башга худайлара тарап өврүлдилер. Оларың өңүнде сежде эдип, олара хызмат этдилер. Шонуң үчин хем Реб бу бетбагтчылыклары оларың башындан индерди“ диерлер».

#### 8‑нҗи бап


Сүлейманың бейлеки эден ишлери


(1 Патышалар 9:10-28)

1[•]Сүлейман Реббиң өйи[†] билен өз көшгүни йигрими йылда гуруп гутарды[+]. 2Сүлейман Хурамың өзүне берен шәхерлерини тәзеден гурды. Ысрайыллар шол шәхерлерде орнашдылар.

3Сүлейман Хаматсоба гидип, оны эеледи. 4Сүлейман чөлде Тадморы, Хаматда аммар шәхерлерини гурды. 5Шейле хем ол ёкаркы ве ашакы Бейтхороны, беркидилен диварлы, дервезели ве килтли галалары гурды[+]. 6Шейле хем Сүлейман Багалаты,[†] өзүниң аммар галаларыны, сөвеш арабаларының ве сөвеш арабалы гошуның сакланян галаларыны, өзүниң Иерусалимде,[†] Ливанда[†] хем-де өз голастындакы ерлериң әхлисинде гурмага мейил эден затларының барыны гурды. 7Ысрайыл[†] халкындан болмадык хетлер,[†] аморлар,[†] перизлер,[†] хивилер[†] хем-де ябуслар[†] энтек хем шол юртда яшаярдылар. 8Олар ысрайылларың бүтинлей ёк этмедик халкларының несиллеридир. Сүлейман олары гула өвүрди. Бу шу гүне ченли хем шейледир. 9Эмма Сүлейман ысрайыл халкыны гул этмеди. Олар Сүлейманың эсгерлери, харбы баштутанлары, онуң сөвеш арабалы гошунының серкерделеридилер[+]. 10Олар Сүлейман патышаның баш серкерделериди. Оларың саны ики йүз элли болуп, олар халка гөзегчилик этдилер.

11Сүлейман Мүсүр патышасы фараоның[†] гызыны Давут галасындан[†] онуң үчин гуран көшгүне гетирди. Сүлейман: «Аялым Ысрайылың патышасы Давудың көшгүнде яшамасын, чүнки Реббиң сандыгының болан ерлери мукаддесдир»[†] дийди[+].

12Сүлейман эйваның өңүнде Реббе гуран гурбанлык сыпасында[†] Оңа якма гурбанлыкларыны[†] хөдүрледи[+]. 13Ол якма гурбанлыкларыны Мусаның табшырыгы боюнча гүнделик борҗа гөрә, Сабат гүнлеринде, Тәзе Ай байрамларында, йылда үч гезек болян Петир, Галла байрамы[†] ве Чатма байрамларында хөдүр этди[+]. 14Какасы Давудың дүзгүни боюнча Сүлейман руханы[†] топарларыны өз хызматларына белледи. Левилери[†] гүнделик борҗуң талабына лайыклыкда руханылар билен хызмат этмәге ве алкыш айтмага белледи. Дервезебанлары топарларына гөрә хер дервезә белледи. Чүнки Худайың[†] адамы Давут шейле табшырыпды[+]. 15Олар әхли ишде, хазына бабатда-да патышаның руханылара ве левилере берен табшырыкларындан[†] чыкмадылар.

16Шейдип, Реббиң өйүниң дүйби тутулан гүнүнден тә өйүң тамамланан гүнүне ченли Сүлейманың әхли ишлери долы гурлуп тамамланды.

17Соңра Сүлейман Эсёнгебере ве Эдомың деңиз якасында болан Эйлата гитди[+]. 18Хурам оңа өз нөкерлеринден гәмилере ве деңзе белет нөкерлер иберди. Олар Опыра гидип, ол ерден секиз йүз батман[*] алтын алып, Сүлейман патыша гетирип бердилер[+].

#### 9-нҗы бап


Шеба меликеси Иерусалиме[†] гелйәр


(1 Патышалар 10:1-13)

1[•]Шеба меликеси Сүлейманың ат-овазасыны эшидип, оны кын соваллар билен сынамага Иерусалиме гелди. Шеба меликеси уммасыз байлык, хошбой ыслы затлар, көп мукдарда алтын ве гымматбаха дашлар йүкленен дүелер билен Иерусалиме гелди. Ол Сүлейманың янына гелип, йүрегине дүвен әхли соваллары хакында онуң билен сөхбетлешди[+]. 2Сүлейман онуң әхли совалларына җогап берди. Патыша онуң екеҗе совалыны-да җогапсыз галдырмады. 3-4Шеба меликеси Сүлейманың пайхасыны, онуң гуран өйүни, сачагындакы нәз-ныгматлары, эмелдарларының яшаян ерлерини, хызматкәрлериниң хызматыны, онуң сакыларыны, оларың эгин-эшиклерини, Реббиң өйүнде берйән якма гурбанлыкларыны[†] гөренде, онуң бу затлара акылы хайран болды.

5-6Ол патыша шейле дийди: «Юрдумда ишлериң хакда, парасатың хакда эшиден сөзлерим догры[†] экен, йөне мен гелип, өз гөзлерим билен гөрйәнчәм, айдыланлара ынанмадым. Маңа даналыгыңың хатда ярысыны хем айтмандырлар. Сениң пәхим-пайхасың, ровачлыгың мениң эшиденимден хас артык экен. 7Сениң халкың нәхили багтлы! Хемише хузурыңда болуп, пәхим-пайхасыңы эшидйән эмелдарларың нәхили багтлы! 8Сенден хошал болуп, Худайың[†] Реббиң патышасы болмагың үчин сени Өз тагтында отурдан Худайың Реббе алкыш болсун! Худай Ысрайылы сөенсоң, оны эбедилик беркарар этмек үчин, адалаты ве хакыкаты берҗай этмегиң үчин сени патыша этди»[+]. 9Онсоң Шеба меликеси Сүлейман патыша ики йүз батман[*] алтын, көп мукдарда атырлары ве гымматбаха дашлары берди. Сүлейман патыша Шеба меликесиниңки ялы шейле көп мукдарда хошбой ыслы затлар хениз берилмәнди.

10Хурамың ве Сүлейманың Опырдан алтын гетирен хызматкәрлери мундан башга-да сандал агаҗыны ве гымматбаха дашлары хем гетирдилер[+]. 11Патыша сандал агаҗындан Реббиң өйүне, патышаның көшгүне басганчаклар, айдымчылар үчин лирадыр арфалар ясады; бейле саз гураллары Яхудада[†] хенизе ченли гөрлүп-эшидилмәнди.

12Сүлейман патыша Шеба меликесиниң гөвнүниң ислән задыны берди. Сүлейман оңа өзүне гетирен затларындан хас көп затлары берди. Шейдип, Шеба меликеси эмелдарлары билен өз юрдуна доланды.


Сүлейманың байлыгы


(1 Патышалар 10:14-28)

13-14[•]Сүлеймана бир йылда гелйән алтының аграмы бир мүң бир йүз отуз батмандан говракды[*]. Бу алыш-бериш эдйән адамлардан, сөвдагәрлериң сөвдасындан гелйән алтындан дашарыды. Әхли арап шалары, юрдуң хәкимлери хем Сүлеймана алтын-күмүш берйәрдилер. 15Сүлейман патыша дөвме алтындан ики йүз саны улы галкан ясады. Хер бир улы галкана, он еди гадак[*] алтын сарп эдилди. 16Ол дөвме алтындан үч йүз галкан ясады; хер галкана секиз ярым гадак[*] алтын сарп эдилди. Патыша булары «Ливан[†] җеңңели» атлы көшгүнде гойды[+]. 17Патыша тагтыны пилиң сүңки билен хашамлап, сап алтына гаплады. 18Тагтың алты басганчагы ве алтындан аяк күрсүси оңа беркидиленди. Тагтың ики тарапында хем тирсекликлер, тирсекликлериң гапдалында-да ики ёлбарс дурды. 19Алты басганчагың хер тарапында бир ёлбарс, җеми он ики ёлбарс дурды. Бейле зат энтек асла хич бир юртда ясалманды. 20Сүлейманың гап-гачларының барысы алтынданды. Онуң «Ливан җеңңели» атлы көшгүниң әхли гап-гачлары-да сап алтынданды. Күмүш Сүлейманың дөврүнде хич затча гөрүлмейәрди. 21Чүнки Сүлейманың Хурамың адамлары билен бирликде Таршыша гатнаян гәмилери барды. Деңиз гәмилери үч йылда бир гезек гелип, алтын, күмүш, пил сүңкүни, маймынлары ве тавуслары гетирердилер[+].

22Шейдип, Сүлейман патыша байлыкда, пәхим-пайхасда ер йүзүндәки әхли патышалардан өңе гечди[+]. 23Худайың Сүлейманың йүрегине салан пайхасыны эшитмек үчин әхли миллетлериң[†] патышалары онуң дидарына зарды[+]. 24Сүлейманың янына гелен хер кес йылың йылына күмүшдир алтын энҗамлардан, эгин-эшиклерден, яраглардан, хошбой ыслы затлардан, атлардыр гатырлардан ыбарат болан совгатларыны гетирйәрди.

25Сүлейманың атлар билен сөвеш арабалары үчин дөрт мүң атханасы барды, он ики мүң арабалы эсгерлери барды. Сүлейман оларың бирнәчесини өз янында – Иерусалимде, галанларыны болса сөвеш арабаларының сакланян галаларында ерлешдирди[+]. 26Сүлейман Евфрат дерясындан пилиштлилериң[†] юрдуна ве Мүсүр серхедине ченли аралыкда болан әхли патышаларың үстүнден хөкүм сүрди[+]. 27Сүлейман Иерусалимде күмши дашлар билен дең этди, кедр агаҗыны болса гүнбатар байырлыкда гөгерйән ябаны инҗир агаҗы кимин көпелтди. 28Сүлейманың атлары Мүсүрден, бейлеки әхли юртлардан гетирилди[+].


Сүлейманың өлүми


(1 Патышалар 11:41-43)

29[•]Сүлейманың галан әхли ишлери – овалкы ве соңкы эден ишлери Натан пыгамбериң[†] тарых китабында, шилолы Ахыяның пыгамберлигинде ве Ыдо гөргүриң[†] Небадың оглы Яробгам барадакы гөрнүшлеринде[†] языландыр. 30Сүлейман Иерусалимде бүтин Ысрайыла кырк йыл патышалык этди. 31Сүлейман ата-бабаларына говушды. Ол какасы Давудың галасында җайланды. Оглы Рехабгам онуң ерине патыша болды.

#### 10-нҗы бап


Рехабгама гаршы гозгалаң


(1 Патышалар 12:1-19)

1[•]Рехабгам Шекеме гитди. Бүтин ысрайыл[†] халкы Рехабгамы патыша этҗек болуп, Шекеме гелипди[+]. 2Небадың оглы Яробгам бу хабары эшиденден соң (ол Мүсүрдеди, чүнки ол шол ере Сүлейман патышадан гачып гидипди), Мүсүрден гайдып гелди[+]. 3Ысрайыллар Яробгамы чагырдып алып, онуң билен биле Рехабгамың янына гелип, оңа шейле дийдилер: 4«Какаң бизе агыр зулум этди. Инди сен какаңың бизе эден агыр зулумыны еңлет ве бизе салан салгыдыны азалт, шонда биз саңа гуллук эдерис»[+]. 5Рехабгам ысрайыл халкына: «Ене-де үч гүнден мениң яныма доланып гелиң» дийди. Шейдип, олар гитдилер.

6Онсоң Рехабгам патыша какасы Сүлейманың дири махалында онуң хызматында дуран яшулулар[†] билен геңешип, олардан: «Бу халка нәме җогап бермеги маңа маслахат берйәрсиңиз?» дийип сорады. 7Яшулулар оңа: «Эгер сен шу гүн бу халка ягшылык эдип, олары разы этсең, олардан ягшы сөзүңи гайгырмасаң, олар саңа бакы хызмат эдерлер» дийип җогап бердилер. 8Эмма Рехабгам яшулуларың берен маслахатыны әсгермән, өзи билен биле өсүп улалан, хузурында хызмат эдйән яш йигитлер билен геңешди. 9Рехабгам яш йигитлерден: «Сиз: „Сен какаңың бизе эден агыр зулумыны еңлет“ диййән бу халка нәхили җогап бермеги маңа маслахат берйәрсиңиз?» дийди. 10Онуң билен биле өсүп улалан яш йигитлер оңа: «Саңа „Какаңың бизе эден агыр зулумыны еңлет“ диййән бу халка өз күлем бармагың какаңың билинден ёгындыгыны айт. 11Какам сизе агыр зулум эден болса, мен сизе эдилйән зулумы хас-да артдырарын; какам сизи чырпы билен җезаландыран болса, мен сизи гамчы билен җезаландырарын дий» дийдилер.

12Шейдип, патышаның: «Мениң яныма ене-де үч гүнден доланып гелиң» дийип айдышы ялы, Яробгам билен бүтин халк үчүнҗи гүн Рехабгамың янына гелдилер. 13Патыша халка рехимсизлик билен җогап берди. Ол яшулуларың өзүне берен маслахатыны рет этди. 14Рехабгам яш йигитлериң берен маслахатына эерип, Яробгама ве ысрайыл халкына шейле җогап берди: «Какам сизе агыр зулум эден болса, мен сизе эдилен зулумы хас-да артдырарын. Какам сизи чырпы билен җезаландыран болса, мен сизи гамчы билен җезаландырарын». 15Шейдип, патыша халкы диңлемеди. Бу вака Реббиң шилолы Ахыя аркалы Небадың оглы Яробгам барада айдан сөзүниң амала ашмагы үчин Худай[†] тарапындан шейле тамамланыпды[+].

16Патышаның өзлерини диңлемеҗегини билен ысрайыл халкы оңа: «Бизиң Давут билен нәме шәриклигимиз бар? Йышайың оглунда мирасымыз[†] ёкдур. Эй, ысрайыллар, хер кес өйли-өйүне гайтсын! Эй, Давудың несли, сен өз өйүңе серет!» дийди.

Шейдип, ысрайыллар өз өйлерине доландылар[+]. 17Рехабгам болса Яхуда[†] шәхерлеринде яшаян ысрайыллара патышалык этди. 18Рехабгам патыша гулларың баштутаны болан Хадорамы[*] Ысрайыла иберенде, ысрайыл халкы оны дашлап өлдүрди. Рехабгам патыша Иерусалиме[†] гачмак үчин, ховлукмачлык билен өз ат арабасына мүнди[+]. 19Шейдип, демиргазык ысрайыл тирелери шу гүне ченли Давудың несиллерине гаршы питне турзуп гелйәрдилер.

#### 11‑нҗи бап


Шемагя пыгамберлик[†] эдйәр


(1 Патышалар 12:21-24)

1Рехабгам Иерусалиме[†] гелди. Демиргазык ысрайыл[†] тирелерине гаршы уршуп, патышалыгы Рехабгама гайтарып бермек үчин, яхуда[†] хем-де бенямин тирелеринден йүз сегсен мүң сайлама уршуҗылар топлады. 2Эмма Худайың[†] адамы Шемагя Реббиң шу сөзи аян болды:[+] 3«Сүлейманың оглы, Яхуданың патышасы Рехабгама, яхуда ве бенямин тирелеринден болан ысрайыл халкына 4Реб[†] шейле диййәр дий: „Сиз доганларыңызың гаршысына урушмаң. Хер кес өз өйүне гайтсын, чүнки бу болан вака Мендендир“». Олар Реббиң сөзүне гулак асып, Яробгамың гаршысына чыкман, өйлерине гайтдылар.


Рехабгам Яхуданы беркидйәр

5Рехабгам Иерусалимде месген тутуп, Яхуданы горамак үчин галалар гурды[+]. 6Ол Бейтуллахамы, Эйтамы, Текованы, 7Бейтсуры, Соконы, Адулламы, 8Гаты, Марешаны, Зипи, 9Адорайымы, Лакышы, Азеканы, 10Сорганы, Аялоны ве Хеброны гурды. Рехабгам яхудаларың ве беняминлериң галалары беркитди. 11Рехабгам галалары беркидип, олара серкерделер белледи. Галаларың херсини азык, яг[†] ве шерап билен үпҗүн этди. 12Ол шейле хем, әхли галаларда улы галканлары ве найзалары гоюп, олары хас беркитди. Яхуда билен бенямин Рехабгамыңкыды.


Руханылар[†] ве левилер[†] Рехабгамы голдаярлар

13Руханылар ве левилер Ысрайылың дүрли чәклеринден Рехабгамың янына гелдилер. 14Левилер өз өри мейданларыны ве мүлклерини ташлап, Яхуда, Иерусалиме гелдилер, чүнки Яробгам ве онуң огуллары олары руханылык этмекден айрыпдылар[+]. 15Яробгам сеждегәхлере,[†] өз ясан бут[†] эркечлерине ве гөлелерине руханыларыны белледи[+]. 16Ысрайылың әхли тирелеринден Ысрайыл Худайы Ребби агтармагы йүрегине дүвенлер аталарының Худайына гурбанлык бермек үчин левилериң ызындан Иерусалиме гелдилер. 17Олар Яхуда патышалыгыны кувватландырдылар. Олар үч йыллап Сүлейманың оглы Рехабгама голдав бердилер, чүнки олар үч йыллап Давудың, Сүлейманың ёлундан йөрәпдилер.


Рехабгамың машгаласы

18Рехабгам Махалата өйленди. Махалат Давудың оглы Еримот билен Абыхайылың гызыды. Абыхайыл Йышайың оглы Элиябың гызыды[+]. 19Махалат Рехабгама: Егуш, Шемаря ве Захам атлы огуллары догруп берди. 20Махалатдан соң Рехабгам Абышаломың гызы Магака өйленди. Магака оңа: Абыя, Атай, Зиза ве Шеломыт атлы огуллары догруп берди. 21Рехабгам Абышаломың гызы Магаканы бейлеки хемме аялларындан ве гырнакларындан эй гөрйәрди. Рехабгамың он секиз аялы ве алтмыш гырнагы барды; ол йигрими секиз оглуң ве алтмыш гызың атасыды. 22Рехабгам Магаканың оглы Абыяны гелҗекде патыша этмек ниети билен инилерине баштутан белледи[+]. 23Рехабгам парасатлык билен херекет эдип, огулларыны яхудаларың ве беняминлериң галаларына иберип, олары уммасыз азык билен үпҗүн этди, олара көп аяллар алып берди.

#### 12‑нҗи бап


Мүсүр патышасы Шишак Яхуда[†] хүҗүм эдйәр


(1 Патышалар 14:25-31)

1[•]Патышалыгы пугталанып, өзи кувватланандан соң, Рехабгам тутуш ысрайыл[†] халкы билен бирликде Реббиң кануныны[†] терк этди. 2-3Рехабгамың патышалыгының бәшинҗи йылында Ысрайылың Реббе бивепалык эдендиги зерарлы, Мүсүр патышасы Шишак бир мүң ики йүз сөвеш арабасы ве алтмыш мүң сөвеш арабалы эсгерлери билен Иерусалимиң[†] үстүне чозды. Шишак билен Мүсүрден геленлер: ливиялылар, суккилер ве эфиопиялылар[†] сан-саҗаксызды[+]. 4Шишак Яхуданың беркидилен галаларыны басып алып, Иерусалиме ченли гелди[+]. 5Шемагя пыгамбер[†] Шишак зерарлы Иерусалиме йыгнанан Рехабгамың ве Яхуда баштутанларының янына гелип, олара шейле дийди: «Реб[†] шейле диййәр: „Сиз Мени терк этдиңиз, Мен хем сизи терк эдип, Шишагың элине бердим“»[+]. 6Онсоң Ысрайылың баштутанлары ве патыша өзлерини кичелдип: «Реб адылдыр!» дийдилер[+]. 7Реб оларың өзлерини кичелденини гөренде, Шемагя Реббиң шу сөзи аян болды: «Оларың өзлерини кичелдендиги үчин Мен олары ёк этмерин. Эмма Мен олара бираз гутулыш берерин. Мениң газабым Шишагың эли билен Иерусалимиң үстүне дөкүлмез. 8Муңа гарамаздан, олар Шишагың гуллары боларлар. Шонда олар Маңа хызмат этмек билен бейлеки юртларың патышаларына хызмат этмегиң пархыны билерлер».

9Шейдип, Мүсүр патышасы Шишак Иерусалиме хүҗүм этди. Ол Реббиң өйүндәки хазыналарың, патышаның көшгүндәки хазыналарың барыны талады. Ол Сүлейманың алтындан ясадан әхли галканларыны хем алып гитди[+]. 10Рехабгам патыша болса оларың дерегине бүрүнчден галканлар ясадып, олары патышаның көшгүниң гапысыны саклаян гаравулларың баштутанларының элине берди. 11Патыша хер сапар Реббиң өйүне гиденде, гаравуллар олары гетирип, соңра ене ызына гаравулхана әкидйәрдилер. 12Рехабгамың өзүни кичелдендиги себәпли, Реббиң газабы ондан совлуп, оны бүтинлей ёк этмеди. Яхудада-да ягдайлар говуды[+]. 13[•]Шейдип, Рехабгам патыша кувватланып, Иерусалимде шалык сүрди. Рехабгам патыша боланда кырк бир яшындады. Ол Реббиң Өзүне ыбадат этмеги үчин Ысрайылың әхли тирелериниң арасындан сайлан шәхери болан Иерусалимде он еди йыл шалык сүрди. Онуң эҗеси аммонлы болуп, ады Нагамады. 14Рехабгам пис ишлери этди. Ол Ребби агтармагы йүрегине дүвмеди. 15Рехабгамың башдан-аяк эден ишлери Шемагя пыгамбериң ве Ыдо гөргүриң[†] тарых китапларында несил дарагтына гөрә языландыр. Рехабгам билен Яробгамың арасында хемише уруш болды[+]. 16Рехабгам ата-бабаларына говушды. Ол ата-бабаларының янында Давут галасында[†] җайланды. Рехабгамың ерине оглы Абыя патыша болды.

#### 13‑нҗи бап


Яхуда[†] патышасы Абыя


(1 Патышалар 15:1-8)

1[•]Яробгамың патышалыгының секизинҗи йылында Абыя Яхуда патыша болды. 2Абыя Иерусалимде[†] үч йыл патышалык этди; онуң эҗесиниң ады Микаяды; ол гибгалы Урыелиң гызыды.

Абыя билен Яробгамың арасында уруш гидйәрди. 3Абыя дөрт йүз мүң сайлама, батыр йигитлерден ыбарат болан гошуны билен урша гиришди. Яробгам хем секиз йүз мүң сайлама, батыр йигитлери билен Абыяның гаршысына сөвеше чыкды. 4Онсоң Абыя Эфрайым даглыгында болан Самарайым дагының үстүнде дуруп, шейле дийди: «Эй, Яробгам ве бүтин ысрайыл[†] халкы, маңа гулак асың! 5Сиз Ысрайыл Худайы[†] Реббиң Ысрайылың үстүнден шалык сүрмеклиги эбедилик Давуда ве онуң огулларына берендигини билмейәрмисиңиз? Ол муны бозулмаҗак әхтиң үсти билен этди[+]. 6Эмма Давудың оглы Сүлейманың нөкери, Небадың оглы Яробгам гидип, өз хөкүмдарына гаршы гозгалаң турузды[+]. 7Бош ве ярамаз адамлар Яробгамың янына йыгнанып, Сүлейманың оглы Рехабгамың гаршысына чыкдылар. Рехабгам яш ве теҗрибесиз болансоң, олар билен уршуп билмеди. 8Инди сиз Давудың огулларының элинде болан Реббиң патышалыгына гаршы дуруп билерис дийип пикир эдйәрсиңиз. Чүнки сизиң саныңыз җуда көпдүр хем-де Яробгамың худайлар хөкмүнде сизиң үчин ясан алтын гөлелери яныңыздадыр[+]. 9Сиз Реббиң руханылары болан Харуның огулларыны ве левилери[†] ковуп, башга юртларың халклары ялы өз руханыларыңызы белледиңиз. Бир өкүзче я-да еди гоч билен мукаддес[†] эдилмәге гелен хер кес бут[†] худайлара руханы[†] боляр[+]. 10Эмма бизиң Худайымыз Ребдир. Биз Оны терк этмедик. Бизде Реббиң хызматында дурян руханылар бар. 11Ол руханылар эртирине, агшамына Реббе якма гурбанлыклар[†] берип, якымлы ыслы түтетги[†] якярлар, сап алтын хантагтасында[†] хөдүр чөрегини гойярлар, хер гиҗе алтын чыраданда шемлери якярлар. Чүнки биз Худайымыз Реббиң юмушларыны битирйәрис, эмма сиз Оны терк этдиңиз. 12Худай бизиң баштутанымыздыр. Онуң руханыларының эллеринде сизе гаршы уршы ыглан этмәге сурнайлар бардыр. Эй, ысрайыллар, аталарыңызың Худайы Реббиң гаршысына уруш этмәң, чүнки сиз еңиш газанып билмерсиңиз»[+].

13Яробгам Яхуда гошуның еңсе тарапындан букуда ятмак үчин гошун иберипди. Шейдип, онуң гошуны Яхуданың өң тарапында, букуда ятан гошуны болса Яхуданың еңсе тарапындады. 14Яхудалар өзлериниң хем өңлеринде, хем ызларында сөвеш гидйәндигини гөрдүлер. Олар Реббе перят этдилер, руханылар сурнайларыны чалдылар. 15Онсоң яхуда халкы гыгырышды. Яхудалар гыгырышанларында, Худай Абыяның ве Яхуданың өңүнде Яробгамы ве бүтин ысрайыл халкыны еңлише сезевар этди. 16Ысрайыллар яхудалардан гачдылар. Худай ысрайыллары яхудаларың элине берди. 17Абыя ве онуң гошуны ысрайыллара агыр зарба урдулар. Ысрайылың бәш йүз мүң сайлама эсгери өлдүрилди. 18Шейдип, ысрайыллар басылдылар, яхудалар болса аталарының Худайы Реббе бил багландыклары үчин олары еңдилер. 19Абыя Яробгамың ызындан ковуп, онуң Бейтел, Ешанан ве Эпрон диен шәхерлерини обалары билен биле басып алды. 20Яробгам Абыяның дөврүнде гүйч-кувватыны дикелдип билмеди. Реб[†] Яробгамы җезаландырды, шонда ол өлди[+]. 21Эмма Абыя барха гүйчленди. Ол он дөрт аял алып, йигрими ики оглуң, он алты гызың какасы болды. 22Абыяның галан ишлери, онуң херекетлери ве сөзлери Ыдо пыгамбериң[†] язгыларында языландыр[+].

#### 14‑нҗи бап


Яхуда[†] патышасы Аса

1Абыя ата-бабаларына говушды. Ол Давут галасында[†] җайланды. Онсоң онуң ерине оглы Аса патыша болды. Онуң дөврүнде юрт он йыл асудалыкда яшады. 2[•]Аса өз Худайы[†] Реббиң назарында оңат ве догры[†] ишлери этди. 3Аса кесеки гурбанлык сыпаларыны[†] ве сеждегәхлери[†] айрып, дикме дашларыны йыкды, Ашера[†] бутларыны кесди[+]. 4Ол яхуда халкына аталарының Худайы Ребби агтарып, Онуң кануныны[†] ве табшырыкларыны[†] берҗай этмеги буюрды. 5Шейле хем, Аса Яхуданың әхли галаларындакы сеждегәхлери ве якымлы ыслы түтетги[†] берилйән сыпаларыны айырды. Онуң шалык сүрен дөврүнде юрт асудалыкда яшады. 6Ол Яхуда асудалыкдака галалары гурды. Шол йылларда ол хич ким билен уруш этмеди, себәби Реб[†] оңа парахатчылык берипди[+]. 7Аса яхуда халкына: «Гелиң, бу галалары гуруп, оларың дашына диварлар, диңлер, дервезелер ве килтлер эделиң. Юрт энтек хем бизиңкидир, чүнки биз Худайымыз Реббе табын болдук. Биз Оңа табын болдук, Ол бизе хер тарапдан асудалык берди». Шейдип, оларың гурлушык ишлери ровачланды. 8Асаның яхуда тиресинден улы галканлардыр найзалар билен ярагланан үч йүз мүң адамдан, бенямин тиресинден галкан гөтерип, яй атян ики йүз сегсен мүң адамдан ыбарат гошуны барды. Оларың бары батыр йигитлерди.


Эфиопиялылар[†] хүҗүм эдйәр

9Эфиопиялы Зера мүңлерче эсгери ве үч йүз сөвеш арабасы билен Аса гаршы чыкып, Мареша ченли гелди[+]. 10Аса Зераның өңүнден чыкды. Олар Марешадакы Сепата дересинде сөвеш үчин нызама дүзүлдилер. 11Аса Худайы Ребби чагырып, шейле дийди: «Я Реб, гүйчли адама гаршы чыкмакда эҗизе диңе Сен ярдам берйәнсиң. Я Бейик Худайымыз, бизе ярдам эт, чүнки биз Саңа бил баглаярыс. Сениң адың билен биз бу уммасыз гошуның гаршысына чыкдык». 12Шейдип, Реб эфиопиялылары Асаның ве яхуда халкының өңүнде еңлише сезевар этди. Олар гачдылар. 13Аса билен онуң гошуны эфиопиялылары Герара ченли ковдулар. Эфиопиялыларың бары гырлып, екеҗеси хем дири галмады. Олар Реббиң ве Онуң гошунының өңүнде еңлише сезевар болдулар. Яхуда халкы гаты көп олҗа алып гайтды. 14Олар Герарың төверегиндәки әхли галалара зарба урдулар, чүнки ерли халка Реббиң горкусы аралашыпды. Уршуҗылар әхли галалара талаң салдылар, себәби шол галаларда олҗа көпди[+]. 15Олар чарваларың чадырларына хем хүҗүм эдип, уммасыз гоюндыр гечилер ве дүелер алып, Иерусалиме[†] гайдып гелдилер.

#### 15‑нҗи бап


Аса патыша бутлары ёк эдйәр

1Одетиң оглы Азаряның үстүне Реббиң Рухы инди[+]. 2Азаря Асаның өңүнден чыкып, оңа шейле дийди: «Эй, Аса, әхли яхудалар[†] билен беняминлер, маңа гулак асың! Сиз Реб[†] билен болсаңыз, Ол хем сизиң билендир. Оны агтарсаңыз, тапарсыңыз; Оны терк этсеңиз, Ол-да сизи терк эдер[+]. 3Узак вагтлап Ысрайыл[†] хак Худайсыз[†] яшапды; тәлим берйән руханы-да,[†] канун-да[†] болманды. 4Эмма агыр гүнлеринде олар Ысрайыл Худайы Реббе йүз тутуп, Оны агтардылар; Ол Өзүни олара аян этди. 5Шол дөвүрлерде әхли юртларың илатларының арасындакы улы ховсалалык зерарлы гирип-чыкмак ховплуды. 6Бир миллет бейлеки миллете гаршы, бир шәхер бейлеки шәхере гаршы гөрешди. Худай олары хер хили бетбагтчылык билен ховсала салыпды[+]. 7Йөне сиз берк дуруң! Рухдан дүшмәң! Эден ишлериңизиң хөзирини гөрерсиңиз»[+].

8Аса бу сөзлери, ягны Одетиң оглы Азаряның пыгамберлигини[†] эшиденде рухланды. Ол бүтин Яхудадакы, Беняминдәки ве Эфрайым даглыгындан алан әхли галаларындакы йигренҗи бутлары ёк этди. Аса Реббиң өйүниң эйванының өңүндәки Реббиң гурбанлык сыпасыны[†] тәзеден дикелтди. 9Аса әхли яхудалары ве беняминлери, оларың арасында кесеки хөкмүнде яшап йөрен эфрайымлары, гүнбатардакы манашалары ве шимгонлары топлады. Бейик Худайың Аса билендигини гөрүп, көп ысрайыллар Асаның тарапына гечипдилер[+]. 10Олар Асаның патышалыгының он бәшинҗи йылының үчүнҗи айында Иерусалиме[†] йыгнанышдылар. 11Шол гүн олар гетирен олҗаларындан еди йүз өкүзи ве еди мүң гойны Реббе гурбанлык хөкмүнде бердилер[+]. 12Олар ата-бабаларының Худайы Ребби бүтин калплары, бүтин җан-тени билен агтармагы әхт[†] этдилер[+]. 13Яш болсун, гарры болсун, эркек болсун, аял болсун, пархы ёк, Ысрайыл Худайы Ребби агтармадык хер кес өлдүрилмелиди[+]. 14Олар батлы сес билен гыгырышып, шахдан эдилен сурнайлар ве кернайлар чалып, Ребден ант ичдилер. 15Бүтин яхуда халкы бу касам үчин бегендилер. Олар чын йүрекден ант ичип, Ребби улы ыхлас билен агтардылар. Реб хем олара Өзүни гөркезди. Реб олара хер тарапдан асудалык берди[+]. 16Аса патыша хатда эҗеси Магаканы меликеликден бошатды, чүнки ол Ашера[†] үчин йигренҗи бут[†] ясапды. Аса Ашера бутуны кесип, парчалап, Кидрон дересинде якды[+]. 17Эмма Ысрайылдакы сеждегәхлер[†] ёк эдилмәнди. Муңа гарамаздан, Асаның йүреги бүтин өмрүнде вепалы болды. 18Ол какасының ве өзүниң айдан садакаларыны,[†] ягны алтыны, күмши ве энҗамлары Худайың өйүне гетирди. 19Асаның патышалыгының отуз бәшинҗи йылына ченли уруш болмады.

#### 16-нҗы бап


Ысрайыл[†] патышасы Багша Яхуда[†] хүҗүм эдйәр


(1 Патышалар 15:17-22)

1[•]Асаның патышалыгының отуз алтынҗы йылында Ысрайыл патышасы Багша Яхуданың үстүне чозды. Ол Яхуда патышасы Асаның янына гелип-гитмек ислейәнлериң ёлуны япмак үчин Рама галасыны беркитди. 2Соңра Аса Реббиң өйүниң ве патыша көшгүниң хазыналарындан күмүшдир алтын алып, олары Дамаскда яшаян Сирия патышасы Бенхадада иберди[+]. 3Аса өз эмелдарларындан Бенхадада шейле хабар ёллады: «Сениң какаң билен мениң какамың арасында болшы ялы, икимизиң арамызда-да ылалашык болсун. Мен саңа күмүшдир алтын совгат иберйәрин. Сен гидип, Ысрайылың патышасы Багша билен эден ылалашыгыңы боз, ол мениң үстүмден совулсын». 4Бенхадат Аса патышаның айданларына гулак асды. Ол гошун серкерделерини иберип, Ыёны, Даны, Абелмайымы, Нафталының әхли аммар галаларыны басып алды. 5Багша муны эшиденде, Рама галасыны беркитмекден эл чекип, ишини тогтатды. 6Соңра Аса патыша яхуда халкының барыны топлады. Олар Рама галасындакы Багшаның беркитме үчин уланып йөрен дашларыны, агачларыны алып гитдилер. Аса патыша бу дашдыр агачлар билен Геба ве Миспа галаларыны беркитди.

7Шол вагт гөргүр[†] Хананы Яхуда патышасы Асаның янына гелип, оңа шейле дийди: «Худайың[†] Реббе бил багламан, Сирия патышасына бил багланың үчин Сирия патышасының гошуны сениң элиңден гачып гутулды[+]. 8Эфиопиялылар[†] ве ливиялылар бичак көп сөвеш арабалы ве сансыз-саҗаксыз сөвеш арабалы эсгерлери болан гошун дәлмиди? Эмма Реббе бил багландыгыңыз үчин, Реб[†] олары сизиң элиңизе берди[+]. 9Өзүне ак йүрекден хызмат эденлере гүйч-кувват бермек үчин Реб бүтин ер йүзүне сын эдйәр. Сен акмаклык[†] этдиң. Мундан бейләк сен мыдама уруш ичинде боларсың»[+]. 10Онсоң Аса Хананы гөргүре гахарланып, оны зынҗырлап зындана салды, чүнки Аса мунуң үчин оңа газапланыпды[+].


Асаның өлүми


(1 Патышалар 15:23-24)

11Асаның башдан-аяга ченли эден әхли ишлери барада Яхуда ве Ысрайыл патышаларының тарых китабында языландыр. 12Эмма Асаның патышалыгының отуз докузынҗы йылында ол аякдан дерт чекди Онуң аяк агырысы гитдигиче агырлашса-да, ол Ребден медет дилемән, лукманлардан медет гөзледи. 13Аса патышалыгының кырк биринҗи йылында ата-бабаларына говушды. 14Асаны Давут галасында[†] өзи үчин газып гоян мазарында җайладылар. Оны бир уссат тарапындан тайярланан хер хили хошбой ыслы затлардан долдурылан табытда гойдулар. Асаның хатырасына улы от якылды.

#### 17‑нҗи бап


Яхуда[†] патышасы Ехошапат

1Асаның оглы Ехошапат онуң ерине патыша болды. Ол Ысрайыла гаршы гүйч топлады. 2Ол Яхуданың эсасы галаларының әхлисинде гошун гойды. Какасы Асаның басып алан галалары болан Эфрайым галаларында гошун ерлешдирди[+]. 3-4Реб[†] Ехошапат биленди, себәби ол какасының овалкы ёлларындан йөреди. Ехошапат Багалы[†] агтарман, какасының Худайыны[†] агтарды, Онуң табшырыкларына[†] гулак гойды, Ысрайылың ёлуна эермеди[+]. 5Шонуң үчин хем Реб онуң патышалыгыны беркитди. Әхли яхуда халкы Ехошапада салгыт төледи. Ол гаты бай хем ат-абрайлыды. 6Ехошапат Реббиң ёлундан йөремеклиге йүреги билен берленди. Ол Яхудадакы сеждегәхлери[†] ве Ашера[†] бутларыны ёк этди. 7Патышалыгының үчүнҗи йылында Ехошапат Яхуданың шәхерлеринде халка тәлим берсинлер дийип эмелдарларындан Бенхайылы, Абадяны, Закаряны, Натаниели ве Микаяны иберди. 8Левилерден[†] Шемагя, Нетаня, Зебадя, Асахел, Шемирамот, Ёнатан, Адоныя, Тобыя, Тобадоныя хем-де руханылар[†] Элишама, Ехорам олар билен гитдилер. 9Олар Яхудада тәлим бердилер. Янларына Реббиң канун[†] китабыны алып, Яхуданың әхли шәхерлерине айланып, халка тәлим бердилер.

10Яхуданың төверегиндәки әхли юртларың патышалыкларына Реббиң горкусы аралашды. Олар Ехошапада гаршы уруш этмедилер[+]. 11Пилиштлилериң[†] кәбирлери Ехошапада совгатлар, салгыт үчин күмүш гетирдилер; араплар хем еди мүң еди йүз гоч ве еди мүң еди йүз эркеч гетирдилер. 12Ехошапат гитдигисайы гүйчленйәрди. Ол Яхудада галалар ве аммар шәхерлерини гурды. 13Ол Яхуда шәхерлеринде бейик ишлери этди. Онуң Иерусалимде[†] сөвешиҗилери ве батыр йигитлери барды. 14Уругларына гөрә оларың саны шуларды: Яхуданың мүңбашылары: серкерде Адна үч йүз мүң батыр йигит билен, 15ондан соң серкерде Ехоханан ики йүз сегсен мүң эсгер билен, 16ондан соң Зикриниң оглы Эмася, Реббиң мейлетин хызматкәри ики йүз мүң батыр йигит билен. 17Беняминлерден: батыр йигит Эляда ики йүз мүң яйдыр галкан билен ярагланан эсгер билен, 18ондан соң Ехозабат урша тайяр йүз сегсен мүң эсгер билен. 19Булар патышаның бүтин Яхудадакы галаларында ерлешдирен эсгерлеринден дашары патыша хызмат эдйән эсгерлерди.

#### 18‑нҗи бап


Микая пыгамберлик[†] эдйәр


(1 Патышалар 22:1-28)

1[•]Ехошапат өрән бай ве ат-абрайлыды. Ол Ахап билен гуда болды[+]. 2Бирнәче йылдан соң Ехошапат Самария[†] Ахабың янына гитди. Ахап Ехошапат ве онуң билен геленлер үчин көп гоюн ве өкүз өлдүрдип, оны өзи билен Рамотгилгада гаршы хүҗүм этмәге ырды[+]. 3Ахап Ехошапатдан: «Сен мениң билен Рамотгилгада хүҗүм этмәге гидерсиңми?» дийип сорады. Ехошапат оңа: «Менем, халкам сениң хызматыңдадырыс. Урушда сениң билендирис» дийип җогап берди[+].

4Ехошапат сөзүни довам эдип, Ысрайылың патышасы Ахаба: «Өңүрти Ребден сорап гөрәй» дийди. 5Онсоң Ысрайылың патышасы Ахап дөрт йүзе голай пыгамбери топлап, олардан: «Бизиң икимизем Рамотгилгада хүҗүм эделими я-да мен этмәйинми?» дийип сорады. Олар: «Хүҗүм эт, чүнки Худай[†] оны сениң элиңе берер» дийдилер[+]. 6Эмма Ехошапат: «Бу ерде сорар ялы Реббиң башга пыгамбери ёкмы?» дийди[+]. 7Ысрайылың патышасы Ахап Ехошапада шейле җогап берди: «Ребден сорап гөрмәге ене бир пыгамбер бар, ол Йымла оглы Микая, йөне мен оны йигренйәрин. Ол маңа хич ягшы затлары пыгамберлик этмән, гайтам диңе бетбагтчылык хакында пыгамберлик эдйәр». Ехошапат: «Эй, патыша, бейле затлары дилиңе алма» дийди. 8Онсоң Ысрайыл[†] патышасы Ахап көшк эмелдарыны чагырып: «Гит-де, дессине Йымла оглы Микаяны шу ере гетир» дийди. 9Ысрайыл патышасы билен Яхуда[†] патышасы Ехошапат шалык лыбасыны гейип, Самарияның дервезесиниң агзындакы харманда өз тагтларында отырдылар. Әхли пыгамберлер оларың өңүнде пыгамберлик эдйәрдилер. 10Кенагананың оглы Сидкия өзүне демир шахлар ясап, шейле дийди: «Реб[†] шейле диййәр: „Сен шу шахлар билен сириялыларың үстүне хүҗүм эдип, олардан үстүн чыкарсың“»[+]. 11Әхли пыгамберлер шол бир зады пыгамберлик эдип: «Рамотгилгада гит, сен еңиш газанарсың. Реб оны патышаның элине берер» дийдилер.

12Микаяны гетирмәге гиден чапар оңа: «Әхли пыгамберлер патыша бир агыздан хош сөзлери айдярлар; сен хем шолар ялы хош сөзлери айт» дийди. 13Микая: «Ребден ант ичйәрин, Худайым маңа нәме дийсе, мен шоны хем айдарын» дийди[+].

14Микая патышаның янына гелди. Патыша ондан: «Микая, биз Рамотгилгада чозуш эделими я-да этмәли?» дийип сорады. Микая: «Чозуш эт, сен еңиш газанарсың. Реб оны сениң элиңе берер» дийип җогап берди. 15Патыша оңа: «Маңа Реббиң адындан хакыкатдан башга зат айтмазлыгы саңа нәче гезек ант ичирмели?» дийди. 16Онсоң Микая: «Мен бүтин ысрайыллары даглардакы чопансыз гоюн сүрүси кимин дагынык халда гөрдүм. Реб шейле диййәр: „Буларың баштутаны ёк, оларың херси саг-саламат өйүне гайтсын“» дийди[+]. 17Ысрайыл патышасы Ахап Ехошапада: «Мен саңа ол хич хачан ягшы зат хакда дәл-де, эйсем, диңе бетбагтчылык хакда пыгамберлик эдйәр дийип айтмадыммы нәме?» дийди.

18Онсоң Микая шейле дийди: «Шонуң үчин хем сен Реббиң сөзүне гулак гой. Мен Реббиң Өз тагтында отураныны, әхли гөгүң гошунларының Онуң сагында ве солунда дураныны гөрдүм[+]. 19Реб шейле дийди: „Рамотгилгада гидип хеләк болмагы үчин, Ысрайыл патышасы Ахабы ким ырып билер?“ Бири бир зат дийди, бейлекиси башга зат. 20Онсоң бир рух[†] гелип, Реббиң хузурында дуруп, шейле дийди: „Оны мен ырарын“. Реб ондан: „Нәдип?“ дийип сорады. 21Ол Реббе: „Мен гидерин-де, Ахабың әхли пыгамберлерини ялан сөзледерин“ дийип җогап берди. Онсоң Реб оңа: „Сен гит-де оны ыр, сен муны башарарсың“ дийди. 22Ине, гөрйәңми, Реб сениң әхли пыгамберлериңи ялан сөзлетди. Реб сениң башыңа бела гетирер».

23Онсоң Кенагананың оглы Сидкия Микая голай гелип, онуң яңагына шарпык чалып: «Реб сөзүни маңа аян этмән, саңа аян эдер өйдйәңми?» дийди. 24Микая: «Сен муны гизленмек үчин ички отага гирен гүнүң билерсиң» дийип җогап берди[+]. 25Ысрайыл патышасы Ахап шейле дийди: «Микаяны ал-да, оны ызына, галаның хәкими Амона ве шазада Ёваша элтип бер. 26Ёваша ве Амона патыша шейле диййәр дий: „Микаяны туссагхана салың-да, мен сөвешден саг-саламат доланып гелйәнчәм, оңа ачлыкдан өлмези ялы етерлик чөрек билен сув бериң“»[+]. 27Микая: «Эгер сен сөвешден саг-саламат доланып гелсең, онда Реб мен аркалы геплән дәлдир» дийди. Соңра ол: «Эй, җемагат, муны хеммәңиз эшидиң» дийди[+].


Ахабың өлүми


(1 Патышалар 22:29-35)

28Шейдип, Ысрайылың патышасы Ахап билен Яхуда патышасы Ехошапат Рамотгилгада хүҗүм этмәге гитдилер. 29Ысрайыл патышасы Ехошапада: «Мени танамазлар ялы, мен сөвеше эшигими үйтгедип гирҗек, йөне сен өз шалык лыбасыңы гей» дийди. Шейдип, Ысрайылың патышасы эшигини үйтгедип, сөвеше гирди. 30Сирия патышасы өз сөвеш арабаларының серкерделерине: «Улы билен-де, кичи билен-де урушман, диңе Ысрайылың патышасы Ахап билен уруш эдиң» дийип табшырды. 31Сөвеш арабаларының серкерделери Ехошапады гөренлеринде: «Шу хөкман Ысрайылың патышасы болмалыдыр» дийип, оңа хүҗүм этмек үчин шол тарапа совулдылар. Ехошапат бар сесине гыгырды. Реб онуң дадына етишип, серкерделери ондан дашлашдырды. 32Сөвеш арабаларының серкерделери Ехошападың Ысрайылың патышасы Ахап дәлдигини гөренлеринде, ызларына доландылар. 33Бир адам яйыны чекип, төтәнден Ысрайыл патышасының совудының арасындан урды. Патыша өз арабачысына: «Ат арабасыны ыза өвүр-де, мени сөвешиң ичинден чыкар, мен яраландым» дийди[+]. 34Шол гүн сөвеш гаты газаплы болды. Ысрайылың патышасы өз арабасында агшама ченли сириялылара тарап бакып дурды, ол Гүн яшанда өлди.

#### 19-нҗы бап

1Яхуда[†] патышасы Ехошапат саг-аман Иерусалиме,[†] өз көшгүне доланып гелди. 2Хананының оглы Еху гөргүр[†] Ехошападың өңүнден чыкып, оңа: «Сен нәме үчин ямана ярдам эдип, Ребби йигренйәнлери сөййәң? Шонуң үчин хем Реббиң газабы сениң башыңдан инендир[+]. 3Муңа гарамаздан, сен говы ишлер хем этдиң. Сен Ашера[†] бутларыны юртдан ёк эдип, йүрегиңи Худайы[†] агтармаклыга гөнүкдирдиң» дийди[+].


Ехошапат казылары беллейәр

4Ехошапат Иерусалимде яшады. Ол Беершебадан Эфрайым даглыгына ченли болан халкларың арасына гидип, олары ата-бабаларының Худайы Реббе тарап өвүрди. 5Ол бүтин юрда, Яхуданың әхли галаларының хер бирине казылар белледи[+]. 6Ехошапат казылара шейле дийди: «Ишиңизе үнсли болуң! Чүнки сиз ынсанларың адындан дәл-де, Реббиң адындан хөкүм чыкарянсыңыз. Реб[†] хөкүм ишинде сизиң билендир[+]. 7Реббиң горкусы сизиң үстүңизде болсун. Ишиңизде әгә болуң. Худайымыз Ребде адалатсызлык, йүз гөрмеклик я-да пара алмаклык ёкдур»[+]. 8Шейле хем Ехошапат Иерусалимде Реббиң адындан хөкүм чыкармак үчин ве давалары чөзмек үчин левилерден,[†] руханылардан[†] ве Ысрайыл[†] тирелеринден баштутанлар белледи. Олар шәхерде яшадылар[+]. 9Ехошапат олара шейле табшырык[†] берди: «Сиз Реббиң горкусы билен, садыклык билен түйс йүрекден ишләң[+]. 10Галаларында яшаян ёлдашларыңыздан сизе гелен хер ишде, исле адам өлдүрмек давасы билен, исле канун,[†] табшырык, парзлар[†] я-да хөкүмлер иши билен болсун, Реббе гаршы гүнә этмезлиге олара дуйдурыш бериң. Шонда сизиң ве ёлдашларыңызың үстүнден Онуң газабы инмез. Шейле эдиң, шонда сиз языклы болмарсыңыз[+]. 11Реббиң әхли ишлеринде баш руханы Амаря, патышаның әхли ишлери үчин Яхуда тиресиниң баштутаны Ысмайылың оглы Зебадя сизиң үстүңизден гараяндыр, левилер хем өңүңизде гөзегчи боларлар. Ишде батыр болуң! Реб ягшылар билен болсун!»

#### 20‑нҗи бап


Ехошапат моваплылары ве аммонлылары еңйәр

1Мундан соң моваплылар ве аммонлылар мегунылар билен бирликде Ехошападың гаршысына сөвеше чыкдылар. 2Ехошапада шейле хабар гелди: «Деңзиң аңырсындан, Эдомдан бир улы мәхелле сениң гаршыңа гелйәр. Олар эййәм Хасесон Тамардадыр». Бу ере Эйнгеди-де дийилйәр[+]. 3Ехошапат горкуп, Ребби агтармагы йүрегине дүвди. Ол бүтин Яхудада[†] агыз беклемеклиги ыглан этди[+]. 4Яхуда халкы Ребден медет дилемек үчин йыгнанышып, Яхуданың хемме шәхерлеринден Реббе ялбармага гелдилер.

5Ехошапат Реббиң өйүнде, тәзе ховлының өңүнде Яхуда ве Иерусалим[†] җемагатының өңүнде дуруп, шейле дийди: 6«Аталарымызың Худайы,[†] я Реб[†]! Гөкдәки Худай Сен дәлмисиң? Бүтин миллетлериң[†] патышалыкларының үстүнден хөкүм сүрйән Сенсиң. Гүйч, гудрат Сениң элиңдедир, хич ким Саңа гаршы дуруп билмез[+]. 7Эй, бизиң Худайымыз, Сен бу юрдуң илатыны Өз халкың Ысрайылың өңүнден ковуп чыкарып, юрды достуң Ыбрайымың несиллерине эбедилик бердиң[+]. 8Олар юртда месген тутдулар, ол ерде Сениң адыңа мукаддес[†] өй бина эдип, шейле дийдилер: 9„Башымыздан бетбагтчылык инсе, ягны гылыч җезасы, гыргын кесели я-да ачлык гелсе, биз шу мукаддес ерде, Сениң хузурыңда дурарыс, чүнки Сениң адың шу мукаддес ердедир. Башымыза гелен бетбагтчылык зерарлы Саңа перят этсек, Сен бизи эшидерсиң ве халас эдерсиң“[+]. 10-11Ине, инди аммонлылар, моваплылар ве Сегир дагының илаты, бизе мирас[†] берен юрдуңдан бизи ковуп чыкармакчы болярлар. Мүсүрден чыкып гелйәркәлер, ысрайыл[†] халкына Сен бу миллетлериң үстүне чозуп гирмәге ёл бермедиң, ысрайыллар хем ызына дөнүп, олары ёк этмедилер[+]. 12Эй, Худайымыз, Сен оларың үстүнден хөкүм чыкар! Бизе гаршы гелйән бу бейик гошуна гаршы чыкмага бизде гүйч-кувват ёк. Биз нәме этҗегимизи билемзок, гөзүмизи Саңа дикйәрис»[+].

13Яхуда эркеклериң бары өз яш чагаҗыклары, аяллары ве огуллары билен Реббиң хузурында дурдулар. 14Онсоң халкың арасындан Асафың неслинден болан левилерден[†] Яхазыялың үстүне Реббиң Рухы инди. Яхазыял Закаряның оглы, Бенаяның агтыгы, Егиелиң човлугы ве Матаняның ювлугыды[+]. 15Яхазыял шейле дийди: «Эй, яхуда халкы, Иерусалимиң илаты, патыша Ехошапат, гулак асың! Реб сизе шейле диййәр: „Сиз бу бейик гошундан горкмаң, хедер этмәң, чүнки уруш сизиңки дәлдир, Худайыңкыдыр. 16Эртир оларың үстүне хүҗүм эдиң. Олар Зиз депесине чыкарлар. Сиз олары Ерубел чөлүниң өңүсырасында, дерәниң аңры башында тапарсыңыз. 17Бу сөвешде сизе сөвешмек герек дәлдир. Эй, яхуда ве Иерусалим халкы, нызама дуруң-да, гарашың, Реббиң сизе берҗек еңшини гөрүң“. Горкмаң, хедер этмәң. Эртир сиз оларың гаршысына чыкың. Реб сиз билен болар»[+].

18Ехошапат йүзүни ере берип сежде этди, тутуш яхуда ве Иерусалим халкы-да Реббиң өңүнде йүзин дүшүп, Оңа сежде этдилер. 19Левилер, кохатлар ве коралар белент оваз билен Ысрайыл Худайы Реббе өвги айтмак үчин дик дурдулар[+].

20Олар эртеси ирден туруп, Текова чөлүне тарап гитдилер. Олар ёла рована боланларында, Ехошапат дуруп, шейле дийди: «Эй, яхуда ве Иерусалим илаты, маңа гулак асың! Худайыңыз Реббе ынаның, шонда берк дурарсыңыз. Реббиң пыгамберлерине[†] ынаның, шонда ишиңиз шовуна болар»[+]. 21Ехошапат халк билен маслахатлашандан соң, Реббиң шанлы хузурында нагма хем өвги айдарлары ялы айдымчылар белледи. Айдымчылар гошуның өңүнден гидип барышларына: «Реббе шүкүр эдиң, чүнки Онуң сөйгүси бакыдыр» дийдилер[+].

22Олар айдым айдып, алкышламага башлан батларына, Реб Яхуданың гаршысына гелен аммонлылара, моваплылара ве Сегир дагының илатына гаршы дузак гурды, олары довла салды. 23Чүнки аммонлылар ве моваплылар Сегир дагының илатына хүҗүм эдип, олары бүтинлей ёк эдипдилер. Сегир дагының илатының соңуна чыкандан соң, аммонлылар ве моваплылар бири-бирлерини гырмага башладылар[+].

24Яхуда халкы чөлдәки гөзегчилик диңине геленде, улы гошуна тарап серетдилер, маслыклар ерде пытрап ятырдылар. Гачып гутулан адам ёкды. 25Ехошапат билен онуң адамлары оларың олҗасыны алмага геленлеринде, олар уммасыз көп маллар, харытлар, эгин-эшиклер ве гымматбаха затлар тапдылар. Олар гөтерип әкидерден көп олҗа алдылар, олар олҗа гаты көп боландыгы үчин, оны үч гүнләп топладылар. 26Дөрдүнҗи гүн олар Берака дересине йыгнанып, шол ерде Ребби алкышладылар. (Шонуң үчин-де бу дере шу гүне ченли хем Берака[*] дересидир.) 27Онсоң яхуда ве Иерусалим халкы Ехошападың баштутанлыгында шатлык билен Иерусалиме доланып гелдилер, чүнки Реб олара душманларының үстүнден еңиш газандырыпды. 28Олар Иерусалимдәки Реббиң өйүне арфадыр лиралар ве сурнайлар чалып гелдилер. 29Реббиң Ысрайылың душманларының гаршысына эден сөвеши барада эшиденлеринде, әхли юртларың патышалыкларына Реббиң горкусы инди[+]. 30Ехошападың юрды асудалыкда болды, чүнки Худай олара хемме тарапдан асудалык берипди[+].

31[•]Шейдип, Ехошапат Яхуда патышалык этди. Ехошапат патыша боланда отуз бәш яшындады. Ол йигрими бәш йыл Иерусалимде патышалык этди, онуң эҗесиниң ады Азубады. Ол Шилхиниң гызыды. 32Ехошапат Реббиң назарында догры[†] ишлерини эдип, какасы Асаның ёлларындан йөрәп, ондан чыкмады. 33Эмма Яхудадакы сеждегәхлер[†] энтек хем долы айрылманды. Халк энтек хем йүрегини ата-бабаларының Худайына багламанды. 34Ехошападың башдан-аяк эден әхли ишлери барада Хананының оглы Ехувың ишлеринде – Ысрайыл патышаларының тарых китабында языландыр[+].

35Өмрүниң ахырында Яхуданың патышасы Ехошапат пис ишлери эден Ысрайыл патышасы Ахазя гошулды. 36Ехошапат Таршыша гидйән гәмилери ясамак үчин Ахазя гошулды. Олар гәмилери Эсёнгеберде ясадылар. 37Онсоң Марешадан болан Додавахуның оглы Элигезер Ехошапада гаршы пыгамберлик эдип: «Ахазя гошуландыгың үчин Реб сениң ясан задыңы ёк эдер» дийди. Гәмилер чагшап, олар Таршыша гидип билмедилер.

#### 21‑нҗи бап


Яхуда[†] патышасы Ехорам


(2 Патышалар 8:16-19)

1Ехошапат ата-бабаларына говушды. Ол Давут галасында,[†] аталарының янында җайланды. Оглы Ехорам онуң ерине патыша болды. 2Ехорамың инилери шуларды: Азаря, Ехиел, Закаря, Азаряху, Микайыл[†] ве Шепатя. Булар Ехошападың огулларыды. 3Оларың какасы огулларына Яхудадакы галалар билен бирликде күмүшден, алтындан ве гымматбаха затлардан ыбарат болан көп совгатлар берипди. Эмма Ехошапат патышалыгы Ехорама берипди. Ехорам онуң новбахар оглуды. 4[•]Ехорам какасының тагтына чыкып, патышалыгыны беркиденсоң, ол әхли инилерини хем-де Ысрайылың кәбир баштутанларыны гылычдан гечирди. 5Ехорам патыша боланда отуз ики яшындады. Ол Иерусалиме[†] секиз йыл патышалык этди. 6Ахабың несиллериниң эдиши ялы, Ехорам-да Ысрайыл[†] патышаларының ёлларындан йөреди, чүнки Ахабың гызы онуң аялыды. Ехорам Реббиң назарында йигренҗи ишлери этди[+]. 7Эмма Реб[†] Давуда онуң несиллеринден бириниң өмүрлик тагтда отурҗакдыгыны вада берендиги ве Өз гулы Давут билен әхт[†] эдендиги үчин Яхуданы дерби-дагын этмек ислемеди[+].


Эдомың гозгалаңы


(2 Патышалар 8:20-22)

8Ехорамың дөврүнде эдомлылар гозгалаң турзуп, Яхуданың гол астындан чыкдылар ве өзлерине бир патыша гойдулар[+]. 9Онсоң Ехорам сөвеш арабаларының серкерделери билен гитди. Эдомлылар Ехорам билен онуң серкерделериниң дашыны габадылар, йөне Ехорам янындакылар билен гиҗе эдомлыларың ичинден гечип гачдылар. 10Шейдип, Эдом шу гүне ченли хем Яхуда гаршы гозгалаң турзуп, оңа гарашсыз болуп гелйәр. Эдил шол вагтда Либна галасы хем Яхуданың гаршысына уруш турузды, чүнки Ехорам ата-бабаларының Худайы[†] Ребби рет эдипди.

11Мундан башга-да, Ехорам Яхуда даглыгындакы бутлара сеждегәхлери[†] гурды. Ол Иерусалимиң илатына Худая бивепалык этдирип, Яхуданы аздырды. 12-13Ехорама Ылясдан ине, шу хат гелди: «Атаң Давудың Худайы Реб шейле диййәр: „Сен какаң Ехошападың ве Яхуданың патышасы Асаның ёлларына эермән, эйсем Ысрайылың патышаларының ёлларына эерип, Ысрайылың патышасы Ахабың Ысрайыла эдиши ялы, Яхуданың ве Иерусалимиң илатына Худая бивепалык этдирдиң. Сен шейле хем өз машгала агзаларың болан инилериңи өлдүрдиң. Олар сенден говудылар[+][+]. 14Ине, Реб сениң халкың, чагаларың, аялларың, әхли мал-мүлкүң башындан агыр күлпет индерер. 15Сен болса агыр ичеге кеселине ёлугарсың, тә ичегелериң дашына акып чыкянча, кеселиң гүнсайын ярамазлашар“».

16Реб пилиштлилериң[†] ве эфиопиялыларың[†] голайындакы арапларың Ехорама гаршы газабыны оярды[+]. 17Олар Яхуданың үстүне чозуп гирип, патышаның көшгүне дегишли болан әхли мал-мүлклери, патышаның огулларыдыр аялларыны алып гитдилер. Патышаның көрпе оглы Ехогахаздан башга оглы галмады.

18Бу вакалардан соң, Реб Ехорамы беҗерип болмаян ичеге кеселине ёлукдырды. 19Ики йыллап онуң кесели гүнсайын ярамазлашып, икинҗи йылың ахырында ичегелери дашына чыкып, ол агыр җебир-сүтемден яңа дүнйәден өтди. Онуң халкы ата-бабаларына эдишлери ялы, онуң хатырасына от якмадылар[+]. 20Ехорам патыша боланда отуз ики яшындады. Ол секиз йыл Иерусалиме патышалык этди. Онуң өлүмине гынанч билдирен болмады. Олар Ехорамы Давут галасында җайладылар; йөне оны патышаларың мазарында гоймадылар.

#### 22‑нҗи бап


Яхуда[†] патышасы Ахазя


(2 Патышалар 8:25-29; 9:21-28)

1[•]Иерусалимиң[†] илаты Ехорамың көрпе оглы Ахазяны какасының ерине патыша этди. Ехорамың бейлеки огулларының әхлисини араплар билен дүшелгә гелен лешгер өлдүрипди. Шейдип, Ехорамың оглы Ахазя Яхуда патыша болды. 2Ахазя патыша боланда кырк ики яшындады. Ол Иерусалиме бир йыл патышалык этди. Онуң эҗеси Аталя Ысрайылың патышасы Омрының агтыгыды[+]. 3Ахазя хем Ахабың машгаласының пис ёлундан йөреди. Ахазяның эҗеси пис иш этмекде геңешчисиди. 4Ахазя хем Ахабың машгаласы ялы, Реббиң назарында йигренҗи ишлери этди. Какасы өленден соң, Ахабың несиллери Ахазяның геңешчиси болуп, оны хеләкчилиге учратдылар[+]. 5Ахазя оларың маслахатына эерип, Ысрайылың патышасы Ахабың оглы Ёрам билен Сирияның патышасы Хазайыла гаршы урушмак үчин Рамотгилгада гитди. Сириялылар шол ерде Ёрамы яраладылар[+]. 6Ёрам Рамотгилгатда Хазайыла гаршы уршуп йөркә, сириялыларың өзүне салан яраларыны беҗертмек үчин Йизрегеле гайдып гелди. Яхуда патышасы Ехорамың оглы Ахазя[*] яраланан Ахабың оглы Ёрамы гөрмек үчин Йизрегеле гитди.

7Эмма Ахазяның Ёрамың янына гелип хеләк болмагы Худай[†] тарапынданды. Ахазя бу ере гелип, Ёрам билен биле Нимшиниң оглы Ехувың янына гитди. Реб[†] Ахабың несиллерини ёк этмек үчин Ехувы сайлапды. 8Еху Ахабың несиллерине хөкүм эдйәркә, Яхуданың баштутанларына ве Ахазя хызмат эден Ахазяның доганларының огулларына душуп, олары өлдүрди[+]. 9Ехувың адамлары Ахазяны агтардылар. Ахазя Самарияда[†] гизленип йөркә тутулып, Ехувың янына гетирилди ве өлдүрилди. Оны җайлап, шейле дийдилер: «Ахазя Реббе бүтин калбы билен табын болан Ехошападың агтыгыдыр». Ахазяның несиллеринден патышалыгы доландырып билҗек адам галманды[+].


Ёваш Аталядан халас эдилйәр


(2 Патышалар 11:1-3)

10[•]Яхуда патышасы Ахазяның эҗеси Аталя өз оглуның өлдүрилендиги барада эшиден дессине, Яхудадакы әхли патыша несиллерини ёк этди[+]. 11Эмма патышаның гызы Ехошабгат патышаның өлдүрилмели шазадаларының ичинден Ахазя патышаның оглы Ёвашы огурлап, оны энекеси билен биле ятылян отагда гойды. Шейдип, Ехорам патышаның гызы, руханы[†] Ехояданың аялы, Ахазя патышаның уясы Ехошабгат Ёвашы Аталядан гизледи ве Ёваш дири галды. 12Ёваш алты йыллап Ехошабгат билен Худайың өйүнде гизленип гезди. Шол дөвүрде Аталя юртда шалык сүрди.

#### 23‑нҗи бап


Аталя гаршы питне


(2 Патышалар 11:4-16)

1Единҗи йылда Ехояда гайрата галып, йүзбашылар Ерохамың оглы Азаря, Ехохананың оглы Ысмайыл, Обединиң оглы Азаря, Адаяның оглы Магасея ве Зикриниң оглы Элишапат билен әхт[†] эдишди. 2Йүзбашылар Яхуда[†] айланып, Яхуданың әхли шәхерлеринден левилери[†] ве Ысрайылың тиребашыларыны топлап, Иерусалиме[†] гелдилер. 3Онсоң бүтин җемагат Худайың[†] өйүнде патышаның оглы билен әхт эдишди. Ехояда олара шейле дийди: «Ине, бу патышаның оглудыр. Реббиң Давудың огуллары барада берен вадасына гөрә патышалык эдер[+]. 4Сизиң этмели ишиңиз шудур: Сабат гүни[†] хызмата гелйән руханыларың[†] ве левилериң үчден бири дервезебан болсун[+]. 5Үчден бириңиз патышаның көшгүнде, үчден бириңиз Бина дервезесинде, тутуш халк хем Реббиң өйүниң ховлусында болсун. 6Реббиң өйүне руханылардан ве хызмат эдйән левилерден башга хич ким гирмесин. Руханылар билен левилер гирип билерлер, чүнки олар мукаддесдирлер.[†] Йөне бүтин халк Реббиң гөркезмелерини берҗай этсин. 7Левилериң әхлисиниң эли яраглы болуп, олар патышаның дашыны гуршасын. Өе якынлашан адам өлдүрилсин. Патыша гиренде-чыканда онуң янында болуң».


Ёваш патышалыга белленйәр


(2 Патышалар 11:17-20)

8Левилер ве бүтин яхуда халкы Ехояда руханының табшыран затларыны айдышы ялы ерине етирдилер. Оларың херси өз адамларыны Сабат гүни нобатчылык эденлери-де, этмедиклери-де алып гелдилер, Ехояда руханы топарларың хич бирини гойбермеди. 9Ехояда руханы Давут патышаның Худайың өйүндәки найзаларыны, улы ве кичи галканларыны серкерделере берди. 10Ехояда бүтин халкы патышаны горамак үчин өйүң даш-төверегинде, гурбанлык сыпасының[†] ве өйүң төверегинде гаравул хөкмүнде гойды, оларың херсиниң эллери яраглыды. 11Онсоң Ехояда патышаның оглы Ёвашы дашары чыкарып, башына тәч гейдирип, оңа патышалык әхтини берди. Ехояда билен онуң огуллары Ёвашың башына яг[†] гуюп, оны патышалыга белледилер. Оны патыша дийип ыглан эдип: «Яшасын патыша!» дийип гыгырышдылар[+].

12Аталя халкың ылгашып, патышаны алкышлаяныны эшиденде, халкың янына, Реббиң өйүне гелди. 13Гөрсе, ине, патыша гирелгеде өз сүтүниниң янында дурды. Серкерделердир сурнайчылар-да патышаның янындадылар. Юрдуң бүтин халкы шатланып, сурнай чалярды, нагмачылар хем өз саз гураллары билен алкыш айдярдылар. Аталя якасыны йыртып: «Хайынлык! Хайынлык!» дийип гыгырды[+]. 14Онсоң Ехояда руханы гошун йүзбашыларына: «Аталяны бу ерден чыкарың. Онуң ызына эерени гылычдан гечириң» дийип буйрук берди. Чүнки руханы: «Гой, ол Реббиң өйүнде өлдүрилмесин» дийипди. 15Шейдип, олар Аталяны тутдулар. Оны Ат дервезесинден патышаның көшгүне гетирип, шол ерде өлдүрдилер[+].

16Халк Реббиң халкы болар ялы, Ехояда өзүниң, бүтин халкың ве патышаның арасында әхт этди. 17Онсоң бүтин халк Багалың[†] бутханасына барып, оны йыкды. Ондакы гурбанлык сыпаларыны, бутлары дөвүп, бөлек-бөлек эдип ташладылар. Олар Багалың руханысы Маттаны гурбанлык сыпаларының өңүнде өлдүрдилер[+]. 18Ехояда Реббиң өйүне гөзегчилик этмек ишине руханылары ве левилери белледи. Давут олары Реббиң өйүне гөзегчилик этмәге белләпди. Олар Мусаның канунында[†] язылышы ялы, Давудың табшырыгы боюнча шадыхоррамлык ве айдым-саз билен Реббе якма гурбанлыклар[†] хөдүрлемелидилер[+]. 19Ехояда Реббиң өйүне хич бир харам адам гирмез ялы, онуң дервезесинде гаравуллар гойды[+]. 20Ехояда руханы йүзбашылары, хан-беглери, халкың хәкимлерини, юрдуң бүтин халкыны өзи билен алып гитди. Олар патышаны Реббиң өйүнден алып, ёкаркы дервезәниң үсти билен көшге гетирдилер. Ёвашы ша тагтында отуртдылар. 21Шейдип, юрдуң бүтин илаты шат болды. Аталя гылычдан гечириленден соң, шәхерде үмсүмлик болды.

#### 24‑нҗи бап


Ёваш Реббиң өйүни беҗердйәр


(2 Патышалар 12:1-16)

1[•]Ёваш патышалык эдип башланда еди яшындады. Ол кырк йыллап Иерусалимде[†] патышалык этди. Онуң эҗеси Беершебадан болуп, ады Сибяды. 2Ёваш Ехояда руханының[†] бүтин өмрүне Реббиң назарында догры[†] ишлерини этди. 3Ехояда Ёваша ики аял алып берди; Ёваш олардан огуллардыр гызлар гөрди.

4Мундан соң Ёваш Реббиң өйүни дикелтмеги йүрегине дүвди. 5Ёваш руханылары ве левилери[†] йыгнап, олара шейле дийди: «Яхуданың[†] шәхерлерине гидиң-де, Худайыңызың[†] өйүни хер йыл беҗермек үчин бүтин ысрайыл[†] халкындан пул топлаң. Бу иши дессине ерине етириң». Эмма левилер ховлукмадылар. 6Шейдип, Ёваш патыша Ехояда баштутаны чагырып, оңа шейле дийди: «Нәме үчин Реббиң гулы Мусаның ысрайыл халкына Әхт[†] чадыры үчин салан салгыдыны Яхудадан ве Иерусалимден гетирмеклиги левилерден талап этмедиң?»[+] 7Пис аял Аталяның огуллары Худайың өйүне уруп гирип, Реббиң өйүндәки мукаддес[†] затлары Багал[†] бутларына сежде этмекде уланыпдылар.

8Патыша сандык ясамагы буюрды. Сандыгы ясап, оны Реббиң өйүниң дервезесиниң агзында гойдулар. 9Худайың гулы Мусаның чөлде ысрайыл халкына салан салгыдының Реб[†] үчин гетирилмелидиги Яхудада ве Иерусалимде ыглан эдилди. 10Әхли баштутанлар ве бүтин халк шадыхоррамлык билен салгытларыны гетирип, тә сандык долянча, оңа атдылар[+]. 11Левилер сандыгы патышаның эмелдарларына гетирип беренлеринде, онуң ичинде көп пулуң топланандыгыны гөрйәрдилер. Патышаның кәтиби билен баш руханы гелип, сандыгы бошадып, оны әкидип өз еринде гойярдылар. Олар хер гүн шейле эдип, гаты көп пул топладылар. 12Патыша ве Ехояда пулы Реббиң өйүнде ишлейән ишчилере гөзегчилик эдйән адамлара бердилер. Олар хем шол пулдан нечҗарлара, уссалара, шейле хем, демир ве бүрүнч уссаларына Реббиң өйүни беҗермек үчин иш хакыны төледилер. 13Гөзегчилер өз ишлерини этдилер. Оларың беҗериш ишлери ровач алды. Олар Худайың өйүни өңки халына гетирип, оны беркитдилер. 14Олар иши тамамланларындан соң, галан пулы патыша ве Ехояда рухана гетирип бердилер. Галан пулдан Реббиң өйи[†] үчин энҗамлары, хызмат үчин ве якма гурбанлык бермек үчин энҗамлар, җамлар, алтын ве күмүш эсбаплар ясадылар. Олар Ехояданың өмрүниң довамында хемише Реббиң өйүнде якма гурбанлыклар[†] хөдүр этдилер.


Ехояданың өлүминден соңкы вакалар

15Ехояда гаррап, яшы бирчене етип, бир йүз отуз яшында дүнйәден өтди. 16Ехояданы Ысрайылда Худай ве Онуң өйи үчин эден говы ишлери себәпли Давут галасында[†] патышаларың янында җайладылар. 17[•]Ехояда өленден соң, Яхуданың баштутанлары гелип, патыша тагзым этдилер. Патыша олара гулак асды. 18Олар ата-бабаларының Худайы Ребби терк эдип, Ашера[†] ве бейлеки бутлара гуллук этдилер. Оларың бу гүнәлери себәпли Яхуданың ве Иерусалимиң үстүнден Худайың газабы инди[+]. 19Реб олары Өзүне тарап өвүрмек үчин оларың арасына пыгамберлер[†] иберди. Пыгамберлер оларың гаршысына шаятлык этдилер, йөне олар гулак асмадылар[+].

20Онсоң Ехояда руханының оглы Зекаряның үстүне Худайың Рухы инди. Зекаря халкың өңүнде дик дуруп, шейле дийди: «Реб шейле диййәр: „Нәме үчин Реббиң табшырыкларыны[†] терк эдйәрсиңиз? Сизиң ишиңиз ровач алмаз. Ребби терк эдендигиңиз үчин, Ол хем сизи терк этди“»[+]. 21Эмма халк Зекаряның гаршысына дил дүвшүп, оны патышаның табшырыгы билен Реббиң өйүниң ховлусында дашлап өлдүрди[+]. 22Патыша Ёваш Зекаряның какасы Ехояданың өзүне эден ягшылыкларыны ятламан, онуң оглуны өлдүрди. Зекаря өлмезиниң өң янында: «Реб муны гөрүп, хасабыны сорасын!» дийди[+].

23Йылың ахырында Сирия гошуны Ёвашың гаршысына чыкды. Олар Яхуда ве Иерусалиме гелип, халкың баштутанларының барыны ёк этдилер. Олардан алнан әхли олҗаны Дамаскдакы патыша ибердилер. 24Сириялыларың гошуны аз хем болса, Реб Яхуданың улы гошуныны оларың элине берди, чүнки Яхуданың халкы ата-бабаларының Худайы Ребби терк эдипдилер. Шейдип, олар Ёвашы җезаландырдылар[+].

25Сириялылар Ёваша агыр яра салып, онуң янындан гиденлеринден соң, Ёвашың өз нөкерлери Ехояда руханының оглуның ганы үчин ар алмага онуң гаршысына дилдүвшүк гурап, оны дүшегинде өлдүрдилер. Шейдип, Ёваш өлди. Ёвашы Давут галасында җайладылар, йөне оны патышаларың янында җайламадылар. 26Ёвашың гаршысына дилдүвшүк гуранлар: аммонлы Шимгат атлы аялың оглы Забат, моваплы аял Шимритиң оглы Ехозабатды. 27Ёвашың огуллары, Ёваша гаршы эдилен көп чыкышлар ве Худайың өйүниң тәзе гурлушыгы патышаларың тарых китабында языландыр. Ёвашың ерине оглы Амазя патыша болды.

#### 25‑нҗи бап


Яхуда[†] патышасы Амазя


(2 Патышалар 14:2-6)

1[•]Амазя патыша боланда йигрими бәш яшындады. Ол Иерусалимде[†] йигрими докуз йыл патышалык этди. Онуң эҗеси иерусалимли болуп, ады Ехогадынды. 2Амазя Реббиң назарында догры[†] ишлери этди, йөне бу чын йүрекден дәлди. 3Амазя патышалыгыны кувватландырып, өз какасыны өлдүрен нөкерлери өлдүрди[+]. 4Эмма Мусаның Төвратда[†] берлен табшырыклары[†] берҗай эдип, Амазя какасыны өлдүрен нөкерлериң чагаларыны өлдүрмеди, чүнки Реб[†] шол китапда: «Эне-аталар чагаларының гүнәси үчин өлдүрилмесин, чагалар-да эне-аталарының гүнәлери үчин өлдүрилмесин, хер ким өз гүнәси үчин өлдүрилсин» дийип табшырык берипди[*][+].


Эдомлылара гаршы уруш

5Амазя яхуда халкыны йыгнап, әхли яхудалары ве беняминлери уругларына гөрә мүңбашыларың ве йүзбашыларың баштутанлыгы астында гойды. Йигрими ве ондан ёкары яшлылары санап, олардан найза ве галкан гөтерип, сөвешип билҗек үч йүз мүң сайлама эсгер тапды[+]. 6Амазя йүз етмиш батман[*] күмше Ысрайылдан йүз мүң батыр йигиди хакына тутды. 7Эмма Худайың[†] бир адамы гелип, Амазя шейле дийди: «Эй, патыша! Ысрайыл[†] гошуны сениң билен гитмесин. Реб ысрайыл халкы, ягны әхли эфрайымлар билен дәлдир. 8Эгер эфрайымлар сениң билен гитселер, сен эдерменлик билен сөвешсең-де, Худай сениң душманларыңа еңиш берер, чүнки еңиш берйән-де, еңлише сезевар эдйән-де Худайдыр». 9Амазя Худайың адамына: «Ысрайыл гошунына берен йүз етмиш батман күмшүм билен нәме этмели?» дийди. Худайың адамы: «Реб саңа ондан хем артык берип билер» дийип җогап берди. 10Онсоң Амазя Эфрайымдан гелен гошуны бошадып, оны ызына гойберди. Эмма оларың Яхуда гаршы газабы ловлап, гахар-газап билен өйлерине доландылар.

11Амазя гүйч топлап, өз гошунына баш болуп, Дуз дересине гитди ве ол ерде Сегир халкындан он мүң адамы өлдүрди[+]. 12Яхуданың эсгерлери ене он мүң адамы дирилигине тутуп, олары гаяның депесине чыкарып, шол ерден ашак ташладылар. Олар бөлек-бөлек болдулар[+]. 13Эмма Амазяның өзи билен урша гитмесин дийип ызына иберен гошунының эсгерлери Самариядан[†] Бейтхорона ченли болан Яхуда шәхерлерине хүҗүм эдип, үч мүң адамы өлдүрдилер ве көп олҗа алдылар.

14Амазя эдомлылардан үстүн чыкып геленде, Сегир халкының худайларыны гетирип, олары өз худайлары хөкмүнде гоюп, олара сежде эдип, олара гурбанлыклар[†] якды[+]. 15Реббиң Амазя гахары гелип, онуң янына бир пыгамбер[†] иберди. Пыгамбер Амазя: «Нәме үчин сен өз халкыны сениң элиңден халас эдип билмедик халкың таңрыларына сежде эдйәрсиң?» дийди. 16Пыгамбер сөзлейәркә, патыша оңа: «Биз сени патыша маслахатчы эдип белледикми? Бес эт! Ёгсам өлдүрилерсиң» дийди. Пыгамбер: «Сениң шейле эдип, мениң маслахатыма гулак гоймандыгың үчин, Худайың сени өлдүрмеги карар эдендигини мен билйәрин» дийип, сөзүни бес этди.


Ысрайыла гаршы уруш


(2 Патышалар 14:8-20)

17Онсоң Яхуда патышасы Амазя маслахатлашып, Ехогахазың оглы, Ехувың агтыгы Ысрайыл патышасы Еховаша чапар ёллап: «Гел, йүзбе-йүз болалы» дийди. 18Ысрайыл патышасы Еховаш Яхуда патышасы Амазяның янына адам иберип, шейле дийди: «Ливандакы[†] яндак Ливандакы кедр агаҗына савчы ёллап: „Гызыңы мениң оглума бер“ дийип сорапдыр. Эмма Ливандакы бир вагшы хайван гечип барярка, яндагы депеләпдир[+]. 19Сен: „Ине, мен эдомлылардан үстүн чыкдым“ дийип өвнүп, муңа буйсанярсың. Сен өйүңде отур. Нәме үчин сен өзүңиң ве патышалыгың башына бела гетирмегине бахана агтарярсың?»

20Эмма Амазя муңа гулак асмады. Бу затлар Яхуданы душманларының элине бермек үчин Худай тарапындан эдилипди, себәби халк Эдом худайларына сежде эдипдилер. 21Шейдип, Ысрайыл патышасы Еховаш өз гошуны билен Яхуда патышасы Амазяның үстүне гитди. Еховаш Яхуданың Бейтшемеш диен еринде Амазя гаршы урушда онуң билен йүзбе-йүз саташды[+]. 22Яхуда халкы ысрайыл халкындан еңлип, херси өз чадырларына гачып гитдилер. 23Ысрайыл патышасы Еховаш Ахазяның агтыгы, Ёвашың оглы Яхуда патышасы Амазяны Бейтшемешде тутуп, Иерусалиме гетирди. Еховаш Иерусалимиң диварының Эфрайым дервезесинден Күнч дервезесине ченли дөрт йүз тирсек аралыгыны йыкды[+]. 24Еховаш Обедедомың ыгтыярындакы Худайың өйүндәки алтын-күмшүң, энҗамларың барыны ве патышаның көшгүндәки хазыналары, булардан дашары-да гирев алан адамларыны алып, Самария доланып гелди[+].


Амазяның өлүми

25Ёвашың оглы Яхуда патышасы Амазя, Ехогахазың оглы Ысрайыл патышасы Еховаш өленден соң он бәш йыл яшады. 26Амазяның башдан-аяк эден әхли ишлери Яхуда ве Ысрайыл патышаларының тарых китабында языландыр. 27Амазяның Реббиң ызына эермекден йүз өврен пурсадындан башлап, Иерусалимде онуң гаршысына дилдүвшүк гуралды. Онсоң Амазя Лакыша гачып гитди. Эмма онуң ызындан Лакыша адам иберип, олар оны шол ерде өлдүрдилер[+]. 28Онсоң Амазяның җеседини атлара йүкләп гетирдилер-де, оны Яхуда шәхеринде[*] аталарының янында җайладылар.

#### 26-нҗы бап


Яхуда[†] патышасы Узыя


(2 Патышалар 14:21-22; 15:1-7)

1[•]Бүтин яхуда халкы он алты яшлы Узыяны алып, оны какасы Амазяның дерегине патыша этди. 2Патыша Амазя ата-бабаларына говшандан соң, Узыя Эйлаты тәзеден гуруп, оны Яхуда гайтарып берди[+]. 3Узыя патыша боланда он алты яшындады. Ол Иерусалимде[†] элли ики йыл патышалык этди. Онуң эҗеси Еколя иерусалимлиди. 4Узыя өз какасы Амазя ялы, Реббиң назарында догры[†] ишлери этди[+]. 5Өзүне Худайдан[†] горкмаклыгы өвреден Закаряның бүтин өмрүне Узыя Худая табын болды. Реббе табын болан дөвүрлеринде Худай Узыяның ишине ровачлык берди[+].

6Узыя гидип, пилиштлилере[†] гаршы уршуп, Гатың, Ябнәниң ве Ашдодың диварларыны йыкды. Ол Ашдодың төверегинде ве Пилиштиң бейлеки чәклеринде галалар гурды. 7Пилиштлилере, Гурбагалда яшан араплара ве мегунылара гаршы алып барян урушларында Худай Узыя ярдам этди[+]. 8Аммонлылар Узыя салгыт төледилер. Узыя хас гүйчленип, шан-шөхраты[†] Мүсүриң чәклерине ченли яйрады[+]. 9Шейле хем, Узыя Иерусалимдәки Күнч, Дере ве Бурч дервезелеринде диңлер гуруп, олары беркитди[+]. 10Узыя чөлде-де диңлер гуруп, көп гуюлары газдырды. Онуң гүнбатар байырлыкда ве дүзлүкде улы мал сүрүси барды, дагларда ве мес топраклы ерлерде дайханлары ве үзүм багбанлары барды. Узыя дайханчылык этмеги сөййәрди. 11Узыяның сөвеше укыплы эсгерлери барды. Олар патышаның серкерделеринден болан Хананяның гол астындакы кәтип Егиел ве серкерде Магасеяның тарапындан гечирилен түкеллемәниң санына гөрә топар-топар болуп сөвеше чыкдылар. 12Батыр йигитлериң уругбашыларының умумы саны ики мүң алты йүзди. 13Оларың гол астында үч йүз еди мүң бәш йүз эсгерден ыбарат гошун барды. Олар улы гүйч билен душмана гаршы сөвеш эдип, патыша ярдам эдердилер. 14Узыя тутуш гошуны галканлар, найзалар, тувулгалар, совутлар, яйлар ве сапан дашлары билен үпҗүн этди. 15Узыя диңлериң ве дивар бурчларының үстүнден оклар ве улы дашлар атмага укыплы адамлар тарапындан ойланып тапылан десгалары Иерусалимде гойды. Онуң шан-шөхраты узаклара яйрады. Оңа улы ярдам эдилип, ол җуда гүйчленди.


Узыя гопбамлык эдйәр

16Узыя кувватлананда, гопбамлык эдип, хеләкчилиге учрады. Ол Худайы Реббе хайынлык этди, ол якымлы ыслы түтетги[†] сыпасында[†] түтетги якмак үчин Реббиң ыбадатханасына[†] гирди. 17Руханы[†] Азаря Реббиң сегсен батыр руханысы билен Узыяның ызындан гирди. 18Олар Узыя патыша гаршы чыкып, оңа шейле дийдилер: «Эй, Узыя, Реббе якымлы ыслы түтетги якмак сениң ишиң дәл, ол Харуның неслинден болан, мукаддес[†] эдилен руханыларың ишидир. Сен мукаддес өйден чык, чүнки сен хыянат этдиң. Бу иш саңа Худайымыз Ребден хормат гетирмез»[+]. 19Узыя газапланды; ол якымлы ыслы түтетги якылян сыпаның янында, Реббиң өйүндәки руханыларың өңүнде түтетги якмак үчин дурды. Ол руханылара газаплананда, онуң маңлайында дери кесели пейда болды. 20Баш руханы[†] Азаря билен бейлеки руханыларың хеммеси Узыя середенлеринде, онуң маңлайындакы дери кеселини гөрдүлер. Олар оны ол ерден тиз чыкардылар. Узыяның өзи хем ол ерден дессине чыкмак билен болды, чүнки Реб[†] оны шейле хеләкләпди[+]. 21Узыя патыша тә өлйәнчә, дери кеселинден эҗир чекип, айратын ерде яшады, ол Реббиң өйүнден четлешдирилипди. Патышаның оглы Ётам юртдакы халка баштутанлык эдип, көшги доландырды[+].

22Узыяның башдан-аяк эден ишлериниң бары барада Амозың оглы Ишая пыгамбер[†] язды[+]. 23Узыя ата-бабаларына говушды. Оны аталарының янында патышалара дегишли болан мазарлыкда җайладылар, чүнки ол «дери кеселли» дийдилер. Оглы Ётам онуң ерине патыша болды.

#### 27‑нҗи бап


Яхуда[†] патышасы Ётам


(2 Патышалар 15:32-38)

1[•]Ётам патыша боланда йигрими бәш яшындады. Ол Иерусалимде[†] он алты йыл патышалык этди. Онуң эҗеси Еруша Садогың гызыды. 2Ётам какасы Узыя ялы Реббиң назарында догры[†] ишлери этди; эмма ол Реббиң ыбадатханасына[†] гирмеди. Халк энтек хем эрбет ишлери эдйәрди[+]. 3Ётам Реббиң өйүниң демиргазык дервезесини гурды. Офел диварының үстүнде хем көп гурлушык ишлерини этди[+]. 4Булардан дашары-да, Ётам Яхуда дагларында шәхерлер гурды ве токайлыкларда галалар ве диңлер салды. 5Ётам Аммон патышасына гаршы уршуп, олардан үстүн чыкды. Аммонлылар шол йыл Ётама йүз етмиш батман[*] күмүш, йигрими мүң чувал[*] бугдай ве йигрими мүң чувал арпа бердилер. Аммонлылар оңа икинҗи ве үчүнҗи йылда ене шонча мукдарда бердилер. 6Худайы[†] Реббине вепалы боландыгы үчин Ётам кувватланды. 7Ётамың бейлеки ишлери, әхли алып баран урушлары хем-де эден ишлери Ысрайыл[†] ве Яхуда патышаларының тарых китабында языландыр. 8Ётам патыша боланда йигрими бәш яшындады. Ол Иерусалимде он алты йыл патышалык этди. 9Ётам ата-бабаларына говушды. Ол Давут галасында[†] җайланды. Оглы Ахаз онуң ерине патыша болды.

#### 28‑нҗи бап


Яхуда[†] патышасы Ахаз


(2 Патышалар 16:1-4)

1[•]Ахаз патыша боланда йигрими яшындады. Ол Иерусалимде[†] он алты йыл патышалык этди. Ахаз атасы Давут ялы болмады, ол өз Худайы[†] Реббиң назарында догры[†] ишлери этмеди. 2Ахаз Ысрайыл[†] патышаларының ёлы билен йөреди. Ол хатда Багал[†] худайы үчин гуйма бутлар ясады. 3Ахаз Бенхинном дересинде якымлы ыслы түтетги[†] якып, Реббиң ысрайылларың өңүнден ковуп чыкаран миллетлериниң[†] йигренҗи адаты боюнча өз огулларыны отдан гечирди[+]. 4Ол сеждегәхлерде,[†] байырлыкларда ве гүр япраклы хер бир агаҗың астында гурбанлык берип, якымлы ыслы түтетги түтедйәрди[+].


Сирия билен Ысрайыл Яхуда хүҗүм эдйәр

5Шонуң үчин хем Худайы Реб[†] Ахазы Сирия патышасының элине берди. Сирия патышасы Ахаздан үстүн чыкып, онуң көп санлы адамларыны есир алып, олары Дамаска гетирди. Ол Ысрайыл патышасының хем элине берилди. Ысрайыл патышасы Ахаза агыр зарба урды[+]. 6Ремаляның оглы Пека Яхудада бир йүз йигрими мүң эдермен эсгери бир гүнде өлдүрди, чүнки олар ата-бабаларының Худайы Ребби терк эдипдилер. 7Эфрайымың батыр йигиди Зикри патышаның оглы Магасеяны, патыша көшгүниң эмелдары Азрыкамы ве патышадан соң икинҗи адам болан Элкананы өлдүрди. 8Ысрайыллар өз доганларындан ики йүз мүң эркеги, аяллары, огуллардыр гызлары есир алдылар, ысрайыллар шейле хем олардан көп олҗа алып, олҗалары Самария[†] гетирдилер. 9Эмма Реббиң бир пыгамбери[†] барды, онуң ады Одетди. Одет Самария гелен гошуның янына гелип, олара шейле дийди: «Ата-бабаларыңызың Худайы Реб Яхуда газаплананы үчин олары сизиң элиңизе берди. Эмма сиз гөге етен газап билен олары өлдүрдиңиз[+]. 10Инди сиз Яхуданың ве Иерусалимиң халкларыны: аялдыр-эркеклери гул-гырнак хөкмүнде өзүңизе табын этҗек болярсыңыз. Эйсем Худайыңыз Реббиң өңүнде сизиң өзүңиз языксызмы нәме? 11Инди маңа гулак асың-да, гарындашларыңыздан алан есирлериңизи ызына ибериң, чүнки Реббиң гахар-газабы сизиң үстүңиздедир». 12Шейле хем, эфрайымлардан болан кәбир баштутанлар: Ехохананың оглы Азаря, Мешиллемотың оглы Берекя, Шаллумың оглы Хизкия ве Хадлайың оглы Эмаса дагы урушдан гелйәнлериң гаршысына чыкып, олара: 13«Есирлери бу ере гетирмәң. Бу бизиң гүнәлеримизи ве языкларымызы артдырып, Реббе гаршы гүнә этдигимиз болар. Бизиң языгымыз эййәм җуда чөкдердир. Реббиң газабы Ысрайыла гаршы ловлаяндыр» дийдилер. 14Шейдип, эсгерлер есирлери ве олҗалары баштутанларың, бүтин җемагатың янында гоюп гитдилер. 15Онсоң ады агзаланлар туруп, есирлери алдылар-да, оларың арасындакы ялаңачларына олҗалардан эшиклер алып гейдирдилер. Олара эшик, чарык гейдирип, иймит ве сув билен үпҗүн этдилер; яраларына яг[†] гуйдулар; яравсызларыны эшеге мүндүрип, Ерихо Палма галасындакы гарындашларына гетирип, соң ызларына – Самария доландылар[+].


Ашур[†] Яхуда көмек этмекден йүз өвүрйәр

16Шол вагтларда Ахаз патыша көмек сорап, Ашур патышасының янына адам ёллады. 17Эдомлылар ене-де чозуп, Яхудадан үстүн чыкыпды, олары есир эдип әкидипдилер[+]. 18Пилиштлилер[†] Яхуданың гүнбатар байырларындакы ве Негеп чөлүндәки шәхерлерине хүҗүм эдип, Бейтшемеши, Аялоны, Гедероты, Соконы янындакы обалары билен, Тимнаны янындакы обалары билен, Гомзоны янындакы обалары билен басып алып, шол ерлерде месген тутупдылар[+]. 19Ысрайыл патышасы Ахаз зерарлы Реб Яхуданы кичелдипди, чүнки Ахаз Яхудада азгынлык эдип, Реббе хыянат эдипди. 20Шейдип, Ашур патышасы Тиглатпилесер Ахазың гаршысына чыкып, оңа ярдам этмегиң дерегине зулум этди[+]. 21Ахаз Реббиң өйүни, патышаның көшгүни ве эмелдарларың өйлерини талап, олардан Ашур патышасына салгыт төледи; эмма бу Ахаза көмек этмеди.


Ахазың гүнәлери

22Ахаз патыша бетбагтчылыклы пурсатларында Реббе хыянатчылыгыны хас-да артдырды. 23Ахаз өзүни еңлише сезевар эден Дамаск худайларына гурбанлык берип, шейле дийди: «Сирия патышаларының худайларының олара ярдам эдишлери ялы, маңа-да ярдам этмеклери үчин, мен олара гурбанлык берерин». Эмма ол худайлар Ахазың ве тутуш Ысрайылың башындан бетбагтчылык индерди. 24Ахаз Худайың өйүндәки энҗамлары топлап, олары дөвүп бөлек-бөлек этди. Ол Реббиң өйүниң гапыларыны гулплады. Ахаз Иерусалимиң хер күнҗегинде өзи үчин гурбанлык сыпаларыны[†] ясады. 25Башга худайлара якымлы ыслы түтетги якмак үчин Яхуданың хер шәхеринде сеждегәхлер гуруп, ата-бабаларының Худайы Реббиң гахарыны гетирди. 26Ахазың башдан-аяк эден әхли ишлери Яхуда ве Ысрайыл патышаларының тарых китабында языландыр. 27Ахаз ата-бабаларына говушды. Ол Иерусалим шәхеринде җайланды. Эмма Ахазы Ысрайыл патышаларының мазарына гетирмедилер. Оглы Хизкия онуң ерине патыша болды.

#### 29-нҗы бап


Яхуда[†] патышасы Хизкия


(2 Патышалар 18:1-3)

1[•]Хизкия патыша боланда йигрими бәш яшындады. Ол Иерусалимде[†] йигрими докуз йыл патышалык этди. Онуң эҗеси Абыя Закаряның гызыды. 2Ол атасы Давут ялы Реббиң назарында догры[†] ишлери этди.


Реббиң өйи[†] тәмизленйәр[†]

3Патышалыгының биринҗи йылының биринҗи айында, Хизкия Реббиң өйүниң гапыларыны ачып, оны беҗерди. 4Ол руханылардыр[†] левилери[†] чагырып, олары гүндогар тарапдакы мейданча топлады. 5Хизкия олара: «Эй, левилер, маңа гулак асың! Иниңизи тәмизләң ве ата-бабаларыңызың Худайы[†] Реббиң өйүни мукаддес[†] эдиң! Бу мукаддес ерден харам затлары чыкарып зыңың. 6Чүнки бизиң ата-бабаларымыз Худайымыз Реббе хыянат эдип, Онуң назарында пис ишлери этдилер; Ребби терк эдип, Онуң месгенинден йүз дөндерип, еңселерини өвүрдилер. 7Олар эйваның гапыларыны хем гулплап, чыралары өчүрдилер. Мукаддес ерде Ысрайылың Худайына якымлы ыслы түтетги[†] якмадылар, якма гурбанлык бермедилер[+]. 8Шонуң үчин хем, Яхуданың ве Иерусалимиң үстүнден Реббиң газабы инди. Өз гөзүңиз билен гөршүңиз ялы, олары иле элхенчлик, гең-тәсинлик ве гүлки этди. 9Шу себәпли, бизиң аталарымыз гылычдан өлдүлер, огулларымыздыр гызларымыз ве аялларымыз есирликдедир. 10Инди Ысрайыл[†] Худайы Реббиң гүйчли газабы бизден совлар ялы, мен Онуң билен әхт[†] эдишмеги йүрегиме дүвдүм[+]. 11Огулларым, сиз гелеңсизлик этмәң, чүнки Реб[†] сизи Өз хузурында дуруп хызмат этмегиңиз үчин, Өз хызматкәрлери болуп, якымлы ыслы түтетги якмагыңыз үчин сизи сайлады»[+].

12Онсоң левилерден, ине, шулар ерлеринден турды: Кохадың несиллеринден: Омасайың оглы Махат ве Азаряның оглы Ёвел; Мерарының несиллеринден: Абдының оглы Киш, Ехаллелелиң оглы Азаря; Гершоның несиллеринден: Зимманың оглы Ёва, Ёваның оглы Эден;[+] 13Элисапаның несиллеринден: Шимри ве Егиел; Асафың несиллеринден: Закаря ве Матаня;[+] 14Хейманың несиллеринден: Ехиел ве Шимги; Едутуның[†] несиллеринден: Шемагя ве Узыел[+]. 15Олар доганларыны топлап, инлерини тәмизләп, Реббиң сөзүне гөрә патышаның табшырышы ялы, Реббиң өйүни тәмизлемек үчин ол ере гирдилер. 16Руханылар Реббиң өйүни тәмизлемек үчин ичине гирип, ыбадатханадан[†] тапан әхли мурдар[†] затларыны Реббиң өйүниң ховлусына чыкардылар. Левилер хем олары алып, Кидрон дересине әкитдилер[+]. 17Биринҗи айың биринҗи гүнүнде мукаддес этме ишине башладылар, айың секизине Реббиң эйванына етдилер. Секизинҗи гүн олар Реббиң өйүни мукаддес этдилер ве биринҗи айың он алтысы гүни иши тамамладылар. 18Онсоң олар патыша Хизкияның янына гирип: «Биз тутуш Реббиң өйүни, якма гурбанлык сыпасыны,[†] әхли энҗамлары ве хөдүр чөреклери гоюлян хантагтаны,[†] әхли энҗамларыны долы тәмизледик. 19Ахаз патышаның хөкүм сүрйән дөврүнде хайынлык эдип, айрып ташлан әхли энҗамларыны тайынлап, мукаддес этдик. Олар Реббиң гурбанлык сыпасының өңүндедир» дийдилер[+].

20Онсоң Хизкия ирден туруп, шәхериң баштутанларыны йыгнап, Реббиң өйүне гитди. 21Олар патышалык, мукаддес өй ве яхуда халкы үчин гүнә гурбанлыгы хөкмүнде еди өкүз, еди гоч, еди гузы ве еди теке гетирдилер. Патыша Харуның несиллерине – руханылара олары гурбанлык сыпасында Реббе бермеги табшырды. 22Шейдип, олар өкүзлери өлдүрдилер; руханылар ганы алып, гурбанлык сыпасына серпдилер. Олар гочлары ве гузулары өлдүрип, оларың ганыны хем гурбанлык сыпасына тарап серпдилер[+]. 23Гүнә гурбанлыгы[†] үчин эркечлер патышаның ве халкың янына гетирилди, олар эркечлериң үстүне эллерини гойдулар[+]. 24Онсоң руханылар эркечлери өлдүрип, оларың ганыны бүтин ысрайыл халкыны гүнәден сапламак үчин гурбанлык сыпасының үстүне гүнә гурбанлыгы хөкмүнде дөкдүлер. Чүнки патыша бүтин ысрайыл халкы үчин якма гурбанлыгының ве гүнә гурбанлыгының берилмегини табшырыпды.

25Давудың, патышаның гөргүри[†] Гатың ве Натан пыгамбериң[†] табшырыгы боюнча, патыша левилери кимваллар, арфалардыр лиралар билен Реббиң өйүнде ерлешдирди. Бу табшырыгы Реб пыгамберлериң үсти билен берипди[+]. 26Левилер Давудың саз гураллары, руханылар хем сурнайлары билен дурдулар[+]. 27Онсоң Хизкия патыша гурбанлык сыпасында якма гурбанлык бермеги табшырды. Якма гурбанлык бермәге башланларында, сурнайлар ве Ысрайыл патышасы Давудың саз гураллары билен Реббе алкыш айтмага башладылар. 28Бүтин халк ыбадат эдип, айдымчылар айдым айдып, сурнайчылар сурнай чалдылар. Айдым-саз тә якма гурбанлыгы тамамланянча довам этди. 29Якма гурбанлыгы[†] тамамлананда, патыша ве онуң янындакыларың бары йүзлерини ере берип сежде этдилер. 30Хизкия патыша ве онуң баштутанлары левилере Давудың ве Асаф гөргүриң сөзлери билен Реббе алкыш айтмагы табшырдылар. Олар шатлык билен алкыш айдып, дыза чөкүп ыбадат этдилер.

31Онсоң Хизкия: «Инди сиз өзүңизи Реббе багыш этдиңиз. Голай гелиң-де, Реббиң өйүне гурбанлыклар,[†] шүкүр гурбанлыкларыны гетириң» дийди. Халк гурбанлыклар ве шүкүр гурбанлыкларыны гетирдилер; гөвнүнден чыкаран хер кес якма гурбанлыкларыны гетирди. 32Халкың гетирен якма гурбанлыкларының саны етмиш өкүз, йүз гоч ве ики йүз гузуды. Буларың бары Реббе якма гурбанлыгыны бермек үчинди. 33Мукаддес эдилен малларың саны алты йүз өкүз ве үч мүң гоюндан ыбаратды. 34Эмма руханылар аздыклары үчин якма гурбанлыкларының хеммесиниң дерисини союп билмедилер. Иш гутарып, галан руханылар инлерини тәмизлейәнчәлер, доганлары левилер руханылара ярдам этдилер, левилер инлерини тәмизлемекде руханылара гаранда хас сап йүреклидилер. 35Көп санлы якма гурбанлыкларындан дашары-да, саламатлык гурбанлыкларының ягы ве якма гурбанлыклары билен берилйән ичги садакалары[†] барды. Шейдип, Реббиң өйүниң хызматы дикелдилди. 36Худайың халк үчин эден ишлерине Хизкия ве бүтин халк шатландылар, чүнки бу иш тиз тамамланыпды.

#### 30-нҗы бап


Хизкия Песах байрамыны[†] беллейәр

1Хизкия Ысрайыл[†] Худайы[†] Реббе Песах байрамыны беллемек үчин Реббиң Иерусалимдәки[†] өйүне гелсинлер дийип, бүтин ысрайыл, яхуда[†] халкларына хабар ёллап, эфрайымлара ве гүнбатардакы манашалара хем хатлар язды. 2Патыша хем онуң баштутанлары ве бүтин халк Песах байрамыны икинҗи айда беллемек барада маслахат гечирипдилер[+]. 3Чүнки руханыларың[†] өзлерини етерлик мөчберде инлерини тәмизлемәндиги[†] ве халкың Иерусалиме йыгнанмандыгы себәпли Песахы белленен вагтда эдип билмедилер[+]. 4Бу ниет патышаның ве халкың гөзүне догры[†] гөрүнди. 5Шейдип, халк Иерусалиме гелип, Ысрайыл Худайы Реб[†] үчин Песах байрамыны беллесинлер дийип, Беершебадан Дана ченли тутуш Ысрайылда ыглан этмели диен карара гелдилер, себәби халкың көп бөлеги Песах байрамыны айдылышы ялы ерине етирмәндилер[+]. 6Шейдип, чапарлар патышаның ве онуң баштутанларының хатлары билен тутуш Ысрайыла ве Яхуда айланып, патышаның табшырыгы боюнча шейле дийдилер: «Эй, ысрайыллар! Ыбрайымың, Ысхагың ве Ысрайылың Худайы Реббе тарап өврүлиң! Реб Ашур[†] патышасының элинден гутулып, аман галанлара тарап өврүлер![+] 7Аталарыңыз ве доганларыңыз ялы аталарыңызың Худайы Реббе бивепалык этмәң. Гөршүңиз ялы, Реб олары элхенч зада өвүрди[+]. 8Аталарыңыз ялы бойнуёгын болмаң. Реббе табын болуң, Онуң эбедилик мукаддес[†] эден өйүне гелип, Худайыңыз Реббе хызмат эдиң. Онсоң Онуң газабы сизден совлар[+]. 9Реббе долансаңыз, сизиң гарындашларыңыз ве чагаларыңыз өзлерини есир аланларың алнында рехим-шепагат тапып, өз меканларына доланып гелерлер. Чүнки Худайыңыз Реб мерхеметлидир ве рехимдардыр. Реббе долансаңыз, Ол сизден йүз өвүрмез»[+].

10Шейдип, чапарлар эфрайым хем гүнбатардакы манаша тирелериниң яшаян юртларының үсти билен Зебулуна ченли шәхерме-шәхер айландылар, йөне олар чапарларың үстүнден гүлүп, олары масгараладылар. 11Диңе ашерлерден, гүнбатардакы манашалардан ве зебулунлардан кәбирлери өзлерини кичелдип, Иерусалиме гелдилер. 12Реббиң сөзүне гөрә патышаның ве баштутанларың берен табшырыкларыны[†] ерине етирмекде, олара агзыбирлик берен Худайың эли Яхуданың үстүндеди.

13Икинҗи айда Петир байрамыны[†] беллемек үчин Иерусалиме көп халк, улы мәреке йыгнанды. 14Олар ише гиришип, Иерусалимдәки гурбанлык сыпалары[†] ве әхли якымлы ыслы түтетги[†] якылян сыпалары айрып, Кидрон дересине ташладылар[+]. 15Олар икинҗи айың он дөрдүне Песах җанлысыны сойдулар. Руханылар ве левилер[†] утанып, инлерини тәмизләп, якма гурбанлыкларыны[†] Реббиң өйүне гетирдилер. 16Олар Худайың адамы Мусаның кануны[†] боюнча, өз адаты ерлеринде дурдулар. Руханылар левилерден алан гурбанлык ганларыны серпдилер[+]. 17Халкың арасында инини тәмизлемедик көп адам барды. Шонуң үчинем левилер тәмиз болмадык хер адам үчин Песах җанлысыны союп, гурбанлыгы Реббе багыш этдилер. 18-19Эфрайым, манаша, ысакар ве зебулун тирелеринден болан көп адамлар өзлерини тәмизлемезден, Песах гурбанлыгындан ийдилер. Олар ийип, дүзгүни боздулар. Эмма Хизкия олар үчин дилег этди. Хизкия: «Эй, мерхеметли Реб, мукаддес ериң дүзгүнине гөрә тәмиз болмаздан ата-бабаларының Худайы Ребби агтармагы йүрегине дүвен хер кеси багышла» дийди[+]. 20Реб Хизкияның дилегини эшидип, халкы багышлады. 21Иерусалимде болан ысрайыл халкы улы шатлык билен еди гүнләп Петир байрамыны белледи. Левилер хем руханылар белент сесли саз гураллары билен хер гүн Реббе өвги айтдылар[+]. 22Хизкия Реббиң хызматында уссатлык гөркезен левилери рухландырды. Шейдип, олар саламатлык гурбанлыгыны берип, аталарының Худайы Реббе шүкүрлер айдып, еди гүнләп байрамчылык иймитлерини ийдилер.

23Онсоң бүтин халк ене-де еди гүнләп байрам этмеги карар этди. Шейдип, олар ене еди гүнләп шады-хоррамлыкда байрам этдилер. 24Яхуда патышасы Хизкия халка гурбанлык үчин мүң өкүз, еди мүң гоюн берди, баштутанлар хем халка мүң өкүз, он мүң гоюн бердилер. Көп санлы руханылар инлерини тәмизледилер. 25Бүтин яхуда халкы, руханылар, левилер ве Ысрайылдан гелен тутуш халк, Ысрайылдан гелен кесеки халклар хем-де Яхудада месген тутан кесеки халклар шатландылар. 26Иерусалимде улы шатлык болды, чүнки Ысрайыл патышасы Давудың оглы Сүлейманың дөврүнден бәри Иерусалимде бейле байрам болманды[+]. 27Онсоң руханылардыр левилер ерлеринден туруп, халка ак пата[†] бердилер. Оларың сеслери эшидилип, дилеглери гөкдәки Худайың мукаддес месгенине етди[+].

#### 31‑нҗи бап


Ысрайыл[†] халкы бутлары ёк эдйәр

1Песах байрамы[†] тамамланандан соң, ол ердәки бүтин ысрайыл халкы Яхуда[†] галаларына гидип, дикме дашлары күл-оврам эдип, Ашера[†] бутларыны кесдилер. Бүтин яхуда, бенямин, эфрайым ве гүнбатардакы манаша тирелериниң яшаян ерлеринде болан сеждегәхлери[†] ве гурбанлык сыпаларының[†] әхлисини ёк этдилер. Онсоң ысрайыл халкының херси өз галаларына, өз мүлклерине доланды[+].


Халк садакаларыны[†] гетирйәрлер

2Хизкия руханылардыр[†] левилериң[†] херсини топар-топар эдип, хызматына гөрә топарлара бөлди. Руханылар хем левилер якма ве саламатлык гурбанлыкларыны[†] бермек ве Реббиң дүшелгесиниң дервезелеринде алкыш хем өвги айдып хызмат этмеклери үчин белленди[+]. 3Реббиң канунында[†] язылышы ялы, Хизкия якма гурбанлыклар үчин эртирлик ве агшамлык якма гурбанлыкларыны, Сабат гүни[†] үчин, Тәзе Ай ве бейлеки байрамлар үчин якма гурбанлыклары өз малындан берди[+]. 4Руханылар, левилер өзлерини Реббиң канунына багыш эдер ялы, Хизкия Иерусалимиң[†] илатына руханылара ве левилере ондан бир бөлеги бермеклерини буюрды[+]. 5Патышаның буйругы яйран бадына, ысрайыл халкы дәнәниң, шерабың, ягың, балың ве экин мейданының әхли өнүмлериниң илкинҗи мивелеринден боллук билен бердилер; хемме затдан ондан бирини сахылык билен бердилер[+]. 6Яхуда галаларында яшаян ысрайыл, яхуда халклары хем ирили овнуклы малларының ондан бирини, Худайы[†] Реббе багыш эдилен мукаддес[†] затларың ондан бирини гетирип үйшүрдилер[+]. 7Үчүнҗи айда үйшмеклери ербе-ер гоймага башлап, единҗи айда оны соңладылар. 8Хизкия билен баштутанлар гелип, үйшмеклери гөрүп, Ребби ве онуң халкы Ысрайылы алкышладылар. 9Хизкия руханылардан ве левилерден гетирилен затларың үйшмеклери барада сорады. 10Садогың неслинден болан баш руханы Азаря шейле җогап берди: «Реббиң өйүне садакаларыны гетирип башланларындан бәри бизиң иймитимиз етерлик болды, хатда көп артып хем галды. Реббиң Өз халкына берекет[†] берендиги себәпли, бизде артык галан зат көп»[+].

11Онсоң Хизкия олара Реббиң өйүнде аммарлары тайярламагы табшырды. Олар хем аммарлары тайярладылар[+]. 12Олар садакаларыны, ондан бирлерини ве багыш эдилен затлары вепалылык билен шол ере гетирдилер. Бу затлар левилерден Конаняның баштутанлыгында эдилди. Конаняның иниси Шимги болса онуң көмекчисиди. 13Ехиел, Азазя, Нахат, Асахел, Еримот, Ёзабат, Элиел, Исмакя, Махат ве Беная дагылар Хизкия патышаның ве Худайың өйүниң эсасы баштутаны Азаряның белләндиги үчин Конаня билен онуң иниси Шимгиниң гөзегчилиги астында ишлейәрдилер. 14Гүндогар дервезесиниң сакчысы левилерден Йимнаның оглы Коре Реббе берилйән мейлетин садакаларың үстүнден гараярды. Шейле хем Реббе хөдүрленен садакалары ве багыш эдилен садакалары пайламак ишини ерине етирйәрди. 15Эден, Миниямин, Ешува, Шемагя, Амаря ве Шеканыя дагы руханыларың галасында топарларына гөрә яшдыр гарры гарындашларына пайлары бөлмекде Коре вепалылык билен ярдам этдилер[+]. 16Реббиң өйүне везипелерине хем бөлүмлерине гөрә гүнделик хызмат үчин гелен, несиллерине гөрә хасаба алнан үч яшлы ве ондан ёкары болан эркеклериң хеммесине пай бердилер. 17Руханыларың хасаба алнышы уругларына гөрә гечирилди. Левилериң йигрими ве ондан ёкары яшлылары везипелерине ве бөлүмлерине гөрә белленди[+]. 18Руханылар яш чагалары, аяллары, огуллары ве гызлары, тутуш җемагат билен хасаба алындылар, чүнки олар инлерини тәмизлемекде[†] вепалы болупдылар. 19Өз шәхерлериниң ачык мейданларында яшаян Харуның неслинден болан руханылара ёкарда ады агзалан адамлар хер эркек рухана ве хер бир хасаба алнан левә пай бермелидилер.

20Хизкия бүтин Яхудада шейле этди. Ол Худайы Реббиң өңүнде оңат, догры[†] ве хак иш этди[+]. 21Худайың өйүне хызмат этмекде эден хер ишинде, кануны ве табшырыклары[†] сакламакда, Хизкия өз Худайыны бүтин калбы билен агтарды. Шонуң үчин-де, онуң эденлери ровачланды.

#### 32‑нҗи бап


Ашур[†] патышасы Санхерип чозуш эдйәр


(2 Патышалар 18:13-37; 19:14-19,35-37; Ишая 36:1-22; 37:8-38)

1[•]Хизкияның эден вепалы ишлеринден соң, Ашур патышасы Санхерип гелип, Яхуда[†] чозуш эдип, галаларың гаршысында дүшелге гуруп, олары эле алмагы йүрегине дүвди. 2-3Хизкия Санхерибиң гелип, Иерусалиме[†] гаршы уруш этмекчи боляндыгыны гөренде, шәхериң дашындакы чешмелериң сувуны бентлемек барада өз баштутанлары ве батыр йигитлери билен маслахатлашды. Олар Хизкия ярдам этдилер. 4Көп халк топланып: «Нәме үчин Ашур патышалары гелип, бол сув тапмалымышын?» дийип, юрдуң ичинден акып гечйән әхли чешмедир акарлары бентледилер. 5Шейдип, Хизкия кувватланып, диварың әхли йыкылан ерлерини беҗерип, онуң үстүнде диңлер галдырды. Дашындан ол ене-де башга бир дивар гурды. Булардан башга-да Хизкия Давут галасындакы[†] Миллоны[†][*] беркидип, көп мукдарда яраглардыр галканлар ясатды[+]. 6-7Хизкия халкың үстүнден уруш серкерделерини белләп, олары өз янына, шәхер дервезесиниң мейданчасына йыгнап, шейле дийди: «Дөзүмли ве мерт болуң. Ашур патышасындан горкмаң, хедер этмәң, чүнки бизиң билен Болян онуң билен боляндан хас гүйчлүдир[+]. 8Ашур патышасы ынсан гүйҗи билендир, эмма бизиң билен Худайымыз[†] Ребдир. Ол бизе ярдам эдип, бизиң үчин сөвешер». Яхуда патышасы Хизкияның сөзлери халкы рухландырды[+].

9Мундан соң Ашур патышасы Санхерип тутуш гошуны билен Лакышдака, нөкерлерини Иерусалимдәки Яхуда патышасы Хизкияның ве бүтин яхуда халкының янына иберди. 10Нөкерлер гелип, Ашур патышасы Санхерип шейле диййәр: «Сиз нәме үчин Иерусалимде габав ичинде отырсыңыз? Нәмә бил баглаярсыңыз? 11Хизкия: „Худайымыз Реб[†] бизи Ашур патышасының элинден халас эдер“ дийип, сизи ачлыкдан ве сувсузлыкдан өлдүрҗек болуп алдаяр. 12Яхуда ве Иерусалиме йүзленип: „Сиз диңе бир гурбанлык сыпаның[†] өңүнде сежде эдип, шонуң үстүнде гурбанлык якың“ дийип, Реббе багыш эден сеждегәхлери,[†] гурбанлык сыпаларыны йыкан шу Хизкия дәлми нәме[+]? 13Әхли юртларың халкларына мениң ве ата-бабаларымың нәме эденини билмейәрсиңизми? Шол юртларың миллетлериниң[†] худайлары өз юртларыны мениң элимден халас эдип билдилерми[+]? 14Худайыңызың сизи мениң элимден халас эдип билер ялы, ата-бабаларымың бүтинлей ёк эден шол миллетлериниң әхли таңрыларының арасында хайсысы өз халкыны мениң элимден халас эдип билди? 15Инди сиз өзүңизи Хизкия алдатмаң, оңа өзүңизи шу ёл билен азашдырмага ёл бермәң ве оңа ынанмаң. Чүнки хич бир миллетиң я-да патышалыгың таңрысы өз халкыны мениң ве ата-бабаларымың элинден халас эдип билен дәлдир. Сизиң Худайыңыз-да сизи мениң элимден халас эдип билмез!» дийдилер[+].

16Санхерибиң нөкерлери Бейик Худая ве Онуң гулы Хизкия гаршы сөзлерини довам этдирдилер. 17Санхерип Ысрайыл[†] Худайы Реббе дил етирип язан хатларында Реббе гаршы шейле дийди: «Бейлеки миллетлериң таңрыларының өз халкларыны мениң элимден халас этмейишлери ялы, Хизкияның Худайы хем Өз халкыны мениң элимден халас этмез». 18Санхерибиң нөкерлери бу сөзлери диварың үстүндәки Иерусалим халкыны горкузып, ховсала дүшүрип, шәхери басып алмак үчин олара яхуда дилинде гаты сес билен гыгырып айтдылар. 19Олар Иерусалимде месген тутян Худайы хакда-да дүнйә халкларының ынсан эли билен ясалан худайлары хакда сөзлейишлери ялы сөзледилер.

20Онсоң Хизкия патыша билен Амозың оглы Ишая пыгамбер[†] мунуң үчин дилег эдип, Худая перят этдилер. 21Реб бир перишде[†] ёллап, Ашур патышасының дүшелгесинде әхли батыр йигитлери, серкерделери ве баштутанлары өлдүрди. Шейдип, Санхерип биабрайлык билен өз юрдуна доланып гелди. Ол өз худайының бутханасына геленде, онуң өзүнден өнен огулларының кәбири Санхериби гылыч билен өлдүрдилер[+]. 22Шейдип, Реб Хизкияны хем Иерусалим илатыны Ашур патышасы Санхерибиң ве әхли душманларының элинден халас эдип, олары думлы-душдан горады. 23Иерусалиме көп адамлар гелип, Реббе садакалар,[†] Яхуда патышасы Хизкия гымматбаха совгатлар гетирдилер. Шондан соң, Хизкия әхли миллетлериң назарында бейгелди.


Хизкия сыркавлаяр

24Шол дөвүрлерде Хизкия сыркавлап, өлүм яссыгында ятырды. Ол Реббе дилег этди. Реб Хизкияның дилегине җогап берип, оңа бир аламат берди[+]. 25Эмма Хизкия өзүне эдилен ягшылыгы өдемеди, ол гопбамсылык этди. Шонуң үчин хем Хизкияның, Яхуданың ве Иерусалимиң үстүне газап инди[+]. 26Онсоң Хизкия гопбамсылыгы үчин өзүни кичелтди. Иерусалимиң илаты-да шейле этди. Шейдип, Хизкияның дөврүнде Реббиң газабы оларың үстүне инмеди[+].


Хизкияның байлыгы

27Хизкияда уммасыз көп байлык болуп, онуң шан-шөхраты[†] бейгелди. Ол өзүне күмүш, алтын, гымматбаха дашлар, хошбой ыслы затлар, галканлар ве хер хили гымматбаха затлар үчин хазыналар эдинди. 28Бугдай, шерап ве зейтун ягы үчин аммарлар, маллар үчин ятаклар ве сүрүлер үчин агыллар ясатды. 29Хизкия өзи үчин шәхерлер гурдурды. Онуң җуда көп овнук ве ири маллары барды, чүнки Худай Хизкия гаты көп мал-мүлк берипди. 30Гихон сувларының ёкаркы голуны баглап, олары Давут галасының гүнбатар тарапына ашаклыгына сован бу Хизкиядыр. Хизкияның әхли ишлери ровачланды[+]. 31Ине, Бабыл[†] хөкүмдарларының юртда болан аламат хакында сорамак үчин Хизкияның янына иберен илчилери геленде, Худай Хизкияны сынап, онуң йүрегинде болан бар зады билмек үчин оны еке галдырды. 32Хизкияның бейлеки ишлери, эден оңат ишлери барада Амозың оглы Ишая пыгамбериң пыгамберликлеринде,[†] Яхуда хем Ысрайыл патышаларының тарых китапларында языландыр. 33Хизкия ата-бабаларына говушды. Ол Давудың несиллериниң мазарларының ёкарсында җайланды. Хизкия арадан чыканда, бүтин Яхуданың ве Иерусалимиң илаты оңа хормат гойды. Оглы Манаша онуң ерине патыша болды.

#### 33‑нҗи бап


Яхуда[†] патышасы Манаша


(2 Патышалар 21:1-9)

1[•]Манаша патыша боланда он ики яшындады. Ол Иерусалимде[†] элли бәш йыл патышалык этди. 2Реббиң ысрайылларың арасындан ковуп чыкаран миллетлериниң[†] эден неҗис ишлери ялы Манаша хем Реббиң назарында неҗис ишлери этди 3Манаша какасы Хизкияның йыкан сеждегәхлерини[†] тәзеден дикелтди. Ол Багал[†] буты үчин гурбанлык сыпаларыны[†] гуруп, Ашера[†] бутларыны дикди. Ол әхли асман җисимлерине сежде эдип, шолара гуллук этди[+]. 4Ол Реббиң: «Иерусалимде маңа ыбадат эдилер» диен Реббиң өйүнде бутлар үчин гурбанлык сыпаларыны бина этди[+]. 5Манаша Реббиң өйүниң ики ховлусында әхли асман җисимлери үчин гурбанлык сыпаларыны бина этди[+]. 6Манаша оглуны Бенхинном дересинде отдан гечирди, гөзбагчылык, тәлее гарамаклык ве җадыгөйлик билен иш салышды. Ол палчылык, порханлар билен иш салышды. Ол Реббиң гахарыны гетирип, Онуң назарында көп йигренҗи ишлери этди[+]. 7Манаша ясан ойма Ашера бутуны Худайың[†] өйүнде гойды. Бу өй Худайың Давуда ве онуң оглы Сүлеймана: «Маңа шу өйде ве бүтин Ысрайыл[†] тирелеринден сечип алан шәхерим Иерусалимде ыбадат эдилер. 8Эгер олар Мениң әхли табшырыкларымы,[†] гулум Мусаның үсти билен өзлерине буйран әхли затларымы эдип, канунларымы,[†] парзларымы[†] ве хөкүмлерими берҗай этселер, Мен мундан бейләк ысрайыл халкыны аталарына берен юрдумдан дашары чыкартмарын» диен өйүди[+]. 9Манаша Яхуданың ве Иерусалимиң илатыны шейле бир аздырды велин, олар Реббиң ысрайыл халкының өңүнден ковуп чыкаран миллетлеринден хем хас көп пис ишлери этдилер.


Манаша тоба эдйәр

10Реб[†] Манаша ве онуң халкына сөзледи, эмма олар Реббе гулак асмадылар. 11Шонуң үчин хем, Реб Ашур[†] патышасының гошун серкерделерини оларың үстүне гетирди. Серкерделер Манашаны гандаллап, зынҗыр билен баглап, Бабыла[†] есир эдип алып гитдилер[+]. 12Манаша мушакгат ичинде өз Худайы Реббе ялбарып, ата-бабаларының Худайының өңүнде өзүни гаты кичелтди. 13Манаша Худая дилег этди, Худай-да онуң дилегини кабул эдип, налышыны эшидип, оны ене-де Иерусалиме, өз патышалыгына гетирди. Онсоң Манаша Реббиң хакыкы Худайдыгыны билди[+].

14Шондан соң, ол Гихоның гүнбатарында, дередәки Балык дервезесиндәки гирелгә ченли болан Давут галасының[†] дашкы диварыны гурды. Манаша дивары Офелиң дашындан айлап, хас бейгелтди. Ол шейле хем Яхуданың әхли галаларында гошун серкерделерини гойды[+]. 15Манаша кесеки таңрылары ве өз гоян ойма бутуны Реббиң өйүнден айырды, Реббиң өйүниң дагындакы ве Иерусалимдәки әхли гурбанлык сыпаларыны юмруп, оларың хеммесини шәхериң дашына ташлады. 16Манаша Реббиң гурбанлык сыпасыны тәзеден дикип, онда саламатлык ве шүкүр гурбанлыкларыны[†] хөдүр этди. Ол яхуда халкына Ысрайыл Худайы Реббе хызмат этмеклиги табшырды. 17Халк энтегем сеждегәхлерде гурбанлык хөдүр эдйәрди, эмма олар диңе өз Худайы Реббе гурбанлык хөдүрлейәрдилер.

18Манашаның галан ишлери ве онуң эден дилеглери шейле хем Ысрайыл Худайы Реббиң адындан сөзлән гөргүриң[†] сөзлери барада Ысрайыл патышаларының тарых китабында языландыр. 19Манашаның дилеги ве онуң дилегиниң җогабы, онуң әхли гүнәлери, бивепалыгы барада гөргүрлериң тарых китабында языландыр. Шейле-де бу китапда Манаша өзүни Худайың өңүнде песелтмезден өң гуран сеждегәхлери, Ашера ве бейлекилере дикен бутлары барада языландыр. 20Манаша ата-бабаларына говушды. Ол өз көшгүнде җайланды. Оглы Амон онуң ерине патыша болды.


Яхуда патышасы Амон


(2 Патышалар 21:19-26)

21[•]Амон патыша боланда йигрими ики яшындады. Ол Иерусалимде ики йыл патышалык этди. 22Амон какасы Манаша ялы, Реббиң назарында йигренҗи ишлери этди. Амон какасы Манашаның ясан әхли бутларына гурбанлык хөдүрләп, шолара гуллук этди[+]. 23Какасы Манашаның өзүни Реббиң өңүнде песелдиши ялы, Амон өзүни Реббиң өңүнде песелтмән, гайтам көпден-көп гүнә этди[+]. 24Амоның нөкерлери оңа гаршы дилдүвшүк гурап, оны өз көшгүнде өлдүрдилер. 25Эмма яхуда халкы Амон патыша гаршы дилдүвшүк гуранларың барыны өлдүрип, онуң ерине оглы Ёшыяны патыша этди.

#### 34‑нҗи бап


Яхуда[†] патышасы Ёшыя


(2 Патышалар 22:1-2)

1[•]Ёшыя патыша боланда секиз яшындады. Ол Иерусалимде[†] отуз бир йыл патышалык этди. 2Ёшыя Реббиң назарында догры[†] ишлери этди. Ол сага-сола совулман, атасы Давудың ёлларындан йөреди[+].

3Ёшыяның патышалыгының секизинҗи йылында, ол энтек яшка өз атасы Давудың Худайыны[†] агтармага башлады. Патышалыгының он икинҗи йылында Ёшыя Яхуда билен Иерусалими сеждегәхлерден[†] ве Ашера[†] бутларындан, ойма ве гуйма бутларындан арассаламага башлады[+]. 4Ёшыяның өңүнде Багал[†] бутларының гурбанлык сыпаларыны[†] йыкдылар; оларың ёкарсында болан якымлы ыслы түтетги[†] якылян сыпалары юмурдылар; Ашера бутларыны, ойма ве гуйма бутларыны-да бөлек-бөлек эдип, күле өврүп, оны шу бутлара гурбанлык беренлериң габырларына сепеледилер[+]. 5Шейле хем, Ёшыя руханыларың[†] сүңклерини өз гурбанлык берилйән сыпаларында якып, Яхуданы ве Иерусалими арассалады[+]. 6-7Ёшыя Манаша, Эфрайым, Шимгон, хатда Нафтала ченли болан шәхерлердәки, оларың төвереклериндәки харабалыклардакы гурбанлык сыпаларыны йыкды. Ашера бутларыны ве бейлеки бутлары дөвүп күл этди, бүтин Ысрайылдакы якымлы ыслы түтетги якылян сыпалары йыкды. Соңра ол Иерусалиме доланып гелди.


Төврат[†] тапыляр


(2 Патышалар 22:1-20)

8Патышалыгының он секизинҗи йылында юрды ве өйи арассаланларындан соң, Ёшыя патыша Асаляның оглы Шапаны, шәхер хәкими Магасеяны ве Ёвахазың оглы баш эмелдар Ёваны өзлериниң Худайы Реббиң өйүни беҗермәге иберди. 9Олар баш руханы Хилкияның янына гелип, Худайың өйүне гетирилен күмүшлери оңа бердилер. Дервезебан левилер[†] бу күмүшлери гүнбатардакы манаша ве эфрайым халкларындан, галан әхли ысрайыл[†] халкындан, бүтин яхудадан ве беняминден, Иерусалим илатындан йыгнапды. 10Олар күмши Реббиң өйүни дикелтмек ишине белленен гөзегчилериң ве Реббиң өйүни беҗерйән ишчилере бердилер. 11Олар күмши ёнулан дашлар, агачлар ве Яхуда патышаларының хараба эден җайлары үчин пүрслер сатын алмак үчин агач ве даш уссаларына бердилер. 12-13Бу адамлар иши чын йүрекден ерине етирйәрдилер. Мерарының неслинден болан леви Яхат билен Абадя, Кохадың неслинден болан Закаря ве Мешуллам дагылар буларың үстүнден баштутанлыга белленипдилер. Саз гуралларына өкде болан бейлеки әхли левилер йүк дашаянлара ве дүрли хызматда ишлейәнлере баштутанлык этдилер. Мүрзелер,[†] гөзегчилер ве дервезебанлар хем левилерденди[+].

14[•]Реббиң өйүне гетирилен күмши чыкарып йөркәлер, руханы Хилкия Мусаның үсти билен берлен Төврады тапды[+]. 15Баш руханы[†] Хилкия Шапан мүрзә: «Мен Реббиң өйүнде Төврады тапдым» дийди. Хилкия китабы Шапана берди. 16-17Онсоң Шапан мүрзе патышаның янына гелип, оңа китабы берди ве оңа: «Гулларың өзлерине табшырылан бар иши эдип йөрлер. Олар Реббиң өйүндәки бар күмши алып, оны өй ишине белленен баштутанларың ве ишчилериң элине берипдирлер» дийип, бар зады патыша хабар берди. 18Шапан мүрзе патыша: «Хилкия руханы маңа бир китап берди» дийди. Онсоң Шапан китабы алып, патыша сесли окап берди.

19Патыша Төврадың сөзлерини эшиденде, якасыны йыртды. 20Онсоң патыша Хилкия рухана, Шапаның оглы Ахыкама, Микаяның оглы Абдона, Шапан мүрзә ве патышаның хызматкәри Асая шейле табшырык[†] берди:[+] 21«Барың-да, мениң үчин Ысрайылда хем Яхудада галанлар үчин бу тапылан китапдакы айдылян сөзлер барада Ребден сораң, чүнки Реббиң бизе гаршы ловлаян газабы гаты гүйчлүдир. Бизиң аталарымыз бу китапда язылан әхли сөзлере гөрә Реббиң сөзүни берҗай этмедилер»[+].

22Шейдип, Хилкия руханы ве патышаның онуң билен иберен адамлары Хулда атлы аял пыгамбериң[†] янына гелип, оңа бу барада гүррүң бердилер. Хулда эшик сакчысы Хасраның агтыгы, Токадың оглы Шаллумың аялыды, ол Иерусалимиң тәзе бөлүминде яшаярды[+]. 23Хулда олара: «Ысрайыл Худайы Реб[†] сизи мениң яныма иберен адама шейле диййәр: 24„Мен Яхуда патышасының өңүнде окалан бу китапда язылан әхли лагнатлара гөрә, хөкман бу ериң ве бу ерде яшаянларың башындан бетбагтчылык индерерин. 25Оларың Мени терк эдип, башга худайлара якымлы ыслы түтетги якып, өз пис ишлери билен Мениң гахарымы гетирендиклери үчин, Мениң булара гаршы гахарым туташар, ол хич хачан сөнмез“[+]. 26Эмма Ысрайыл Худайы Реб Өзүнден сорамак үчин шу ере ёллан Яхуда патышасына онуң эшиден сөзлери барада шейле диййәр: 27„Мениң бу ере ве онуң илатына гаршы айдан сөзлерими эшидениңден соң, сениң йүрегиң юмшады. Өзүңи Худайың өңүнде кичелтдиң, якаңы йыртып, хузурымда дады-перят этдиң. Шонуң үчин хем Мен сениң дилегиңи эшитдим. Муны Мен – Реб айдяндырын[+]. 28Мен сени аталарың янына йыгнарын, сен-де асудалык билен өз габрыңа гирерсиң. Мениң бу ере гетирҗек бетбагтчылыгымы сен гөрмерсиң“». Олар бу хабары патыша етирдилер[+].


Ёшыя әхт[†] эдйәр


(2 Патышалар 23:1-20)

29[•]Онсоң Ёшыя патыша адам иберип, Яхуданың ве Иерусалимиң яшулуларының[†] барыны өз янына йыгнады. 30Ёшыя патыша, тутуш яхуда халкы, Иерусалимиң бар илаты, руханылар, левилер, улудан-кичә әхли халк билен биле Реббиң өйүне гитдилер. Патыша Реббиң өйүнден тапылан Әхт китабындакы сөзлери олара сесли окап берди[+]. 31Ёшыя патыша өз еринде дуруп, Реббиң табшырыкларыны, перманларыны,[†] парзларыны[†] бүтин калбы билен, бүтин җаны-тени билен берҗай эдип, Реббиң ызына эерҗекдигине хем-де шу китапда язылан әхт барада айдылан сөзлери берҗай этҗекдиги хакда Реббиң хузурында Онуң билен әхт эдишди[+]. 32Ёшыя Иерусалимде ве Беняминде боланларың барына бу әхти саклаҗакдыклары барада касам этдирди. Иерусалимиң илаты Худайың, аталарының Худайының әхтине гөрә херекет этдилер. 33Ёшыя Ысрайыл топрагындакы ысрайыллара дегишли болан йигренҗи затларың барыны ёк эдип, Ысрайылда боланларың хеммесине өзлериниң Худайы Реббе ыбадат этмеклиги буюрды. Ёшыяның яшан дөврүнде олар аталарының Худайы Реббиң ёлуна эермекден дөнмедилер[+].

#### 35‑нҗи бап


Ёшыя Песах байрамыны[†] беллейәр


(2 Патышалар 23:21-23)

1[•]Ёшыя Иерусалимде[†] Реб[†] үчин Песах байрамыны тутды. Биринҗи айың он дөрдүне Песах җанлысыны соймагы карар этди[+]. 2Ол руханылары[†] өз везипелеринде гоюп, Реббиң өйүниң хызматында олары рухландырды. 3Ёшыя Реб үчин багыш эдилип, бүтин ысрайыл халкына тәлим берен левилере[†] шейле дийди: «Мукаддес[†] сандыгы Ысрайыл[†] патышасы Давудың оглы Сүлейманың гуран өйүнде гоюң. Мундан бейләк оны гершиңизде гөтермеклигиң гереги ёкдур. Инди Худайыңыз[†] Реббе ве Онуң халкы Ысрайыла хызмат эдиң[+]. 4Ысрайыл патышасы Давудың ве онуң оглы Сүлейманың язгыларында гөркезилиши ялы, уругларыңыза, бөлүмлериңизе гөрә тайярланың[+]. 5Ковумдашларыңыз болан халкың уругларына ве левилериң уругларына гөрә мукаддес ерде топар-топар болуп дуруң. 6Песах җанлысыны союң; иниңизи тәмизләп,[†] Реббиң Мусаның үсти билен берен сөзүни амал эдер ялы, доганларыңыз үчин тайярлык гөрүң».

7Ёшыя Песах гурбанлыгы үчин шол ердәки халкың әхлисине отуз мүң овлак-гузы хем-де үч мүң өкүз берди. Буларың әхлиси онуң өз малларынданды[+]. 8Патышаның баштутанлары хем халка, руханылара ве левилере мейлетин садакалар[†] бердилер. Худайың өйүниң баштутанлары болан Хилкия, Закаря ве Ехиел дагы руханылара Песах гурбанлыклары[†] үчин ики мүң алты йүз овлакдыр гузы ве үч йүз өкүз бердилер. 9Левилериң баштутаны болан Конаня хем онуң доганлары Шемагя, Нетанел, Хашабя, Егиел ве Ёзабат дагы левилере Песах гурбанлыгы үчин бәш мүң овлакдыр гузы ве бәш йүз өкүз бердилер.

10Хызмат иши ерине етирилип болансоң, патышаның табшырыгы боюнча руханылар өз ерлеринде ве левилер хем өз бөлүмлеринде дурдулар[+]. 11Олар Песах җанлысыны сойдулар, руханылар-да өзлерине берлен ганы серпдилер; левилер болса җанлыларың дерилерини сойдулар. 12Онсоң якма гурбанлыклары халкың уругларына гөрә пайламак үчин бир гапдалда гойдулар, Мусаның китабында язылышы ялы, халк Реббе якма гурбанлыклары хөдүрледилер Олар өкүзлер билен-де шейле этдилер. 13Олар Песах җанлысыны дүзгүн боюнча отда кебап этдилер. Мукаддес садакалары-да газанларда, питилерде ве табаларда биширип, дессине бүтин халка пайладылар[+]. 14Мундан соң, левилер өзлери ве руханылар үчин тайярлык гөрдүлер, чүнки Харуның неслинден болан руханылар агшама ченли якма гурбанлыкларыны ве яглары хөдүрлемек билен мешгул болдулар. Шейдип, левилер өзлери ве Харуның неслинден болан руханылар үчин тайярлык гөрдүлер. 15Асафың несиллеринден болан айдымчылар Давудың, Хейманың ве патышаның гөргүри[†] Едутуның[†] табшырыгына гөрә өз ерлериндедилер. Хер дервезеде дервезебанлар барды. Гарындашлары левилериң олар үчин тайярлык гөрендиклери үчин, олара хызматларындан гитмек герек дәлди[+].

16Ёшыя патышаның табшырыгына гөрә Песах байрамыны беллемек ве Реббиң гурбанлык сыпасында[†] якма гурбанлыклары хөдүрлемек үчин, шол гүн Реббиң бар хызматына шейле тайярлык гөрүлди. 17Ол ерде болан ысрайыл халкы шол вагт Песах байрамыны ве Петир байрамыны[†] еди гүнләп белледи[+]. 18Шамувел пыгамбериң[†] дөврүнден бәри бейле Песах байрамы гечирилмәнди. Ёшыяның, руханыларың, левилериң, бу ерде болан әхли яхуда[†] ве ысрайыл халкларының, ве Иерусалимиң илатының гечирен бу Песах байрамы ялы Песахы Ысрайылың патышаларының хич бири-де гечирмәнди. 19Бу Песах байрамы Ёшыя патышаның патышалыгының он секизинҗи йылында белленди.


Ёшыяның өлүми


(2 Патышалар 23:28-30)

20[•]Ёшыя патыша өйүң дикелдиш ишлерини тамамландан соң, Мүсүр патышасы Неко сөвешмек үчин Евфрат дерясының боюндакы Каркемише гитди. Ёшыя хем Мүсүр патышасыны гаршыламага гитди[+]. 21Эмма Мүсүр патышасы Ёшыя чапарлар ёллап: «Эй, Яхуда патышасы, сениң билен мениң нәме ишим бар!? Бу гүн мен сениң гаршыңа урушмага гелемок-да, өзүм билен урушда болан юрдуң гаршысына урушмага гелйәрин. Худай маңа ховлукмагы буюрды. Худай мениң тарапымдадыр, сен Оңа гаршы чыкмагыңы бес эт, ёгсам Ол сени хеләкләр» дийди. 22Эмма Ёшыя ондан эл чекмән, гайтам онуң гаршысына урушмак үчин таналмаз ялы эшиге гирди. Ёшыя Неконың Худай тарапындан айдан сөзлерине гулак асман, онуң билен урушмак үчин Мегидо дүзлүгине чыкды[+]. 23Яйчылар Ёшыя патыша тарап ок атдылар. Патыша өз нөкерлерине: «Мени бу ерден әкидиң, мен агыр яраландым» дийди[+]. 24Шейдип, Ёшыя патышаның нөкерлери оны сөвеш арабасындан алып, өзүниң икинҗи бир сөвеш арабасына мүндүрип, Иерусалиме гетирдилер. Ёшыя Иерусалимде дүнйәден өтүп, аталарының гонамчылыгында җайланылды. Бүтин яхуда ве Иерусалим халкы Ёшыя үчин яс тутдулар[+]. 25Ермея Ёшыя үчин агы айдымыны дүзди. Эркекдир аял айдымчылар өз агы айдымларында шу гүне ченли хем Ёшыя барада гүррүң эдип, олары Ысрайылда адата өвүрдилер. Олар агы китабында языландыр. 26-27Ёшыяның галан ишлери, Реббиң канунында[†] языланлара гөрә эден оңат ишлери, онуң башдан-аяк алып баран ишлери Ысрайыл хем Яхуда патышаларының тарых китабында языландыр.

#### 36-нҗы бап


Яхуда[†] патышасы Ехогахаз


(2 Патышалар 23:30-35)

1[•]Юрдуң халкы Ёшыяның оглы Ехогахазы алып, какасының ерине патыша этди. 2Ехогахаз патыша боланда йигрими үч яшындады. Ол Иерусалимде[†] үч ай патышалык этди. 3-4Мүсүр патышасы Неко Иерусалимде Ехогахазы тагтдан агдарып, юрда бир йүз етмиш батман күмүш[*], бир ярым батмана голай хем алтын[*] салгыт салды. Ол Ехогахазың доганы Элякымы онуң ерине Яхуда ве Иерусалиме патыша эдип, онуң адыны Ехоякым дийип үйтгетди. Онсоң Неко патыша Ехогахазы алып, Мүсүре гелди[+].


Яхуда патышасы Ехоякым


(2 Патышалар 23:36–24:7)

5[•]Ехоякым патыша боланда йигрими бәш яшындады. Ол Иерусалиме он бир йыл патышалык этди. Ол Худайы[†] Реббиң назарында йигренҗи ишлери этди. 6Бабыл[†] патышасы Небукаднесар Ехоякымың үстүне чозуп, оны Бабыла әкитмек үчин зынҗыр билен даңды[+]. 7Небукаднесар Реббиң өйүндәки гап-гачлары хем Бабыла әкидип, олары өзүниң Бабылдакы көшгүнде гойды[+]. 8Ехоякымың галан ишлери, онуң эден йигренҗи ишлери ве габахатлыклары барада Ысрайыл[†] хем Яхуда патышаларының тарых китабында языландыр. Онуң ерине оглы Ехоякын патыша болды.


Яхуда патышасы Ехоякын


(2 Патышалар 24:8-17)

9[•]Ехоякын патыша боланда секиз яшындады. Ол Иерусалимде үч ай, он гүн патышалык этди. Ехоякын Реббиң назарында йигренҗи ишлери этди. 10Бахарда патыша Небукаднесар адам иберип, Ехоякыны Реббиң өйүниң гымматбаха гап-гачлары билен бирликде Бабыла гетирдип, онуң доганы Сидкияны Яхуда ве Иерусалиме патыша этди[+].


Яхуда патышасы Сидкия


(2 Патышалар 24:18-20; Ермея 52:1-3)

11[•]Сидкия патыша боланда йигрими бир яшындады. Ол Иерусалимде он бир йыл патышалык этди. 12Сидкия Реббиң назарында йигренҗи ишлери этди. Ол Реббиң адындан геплән Ермея пыгамбериң[†] өңүнде өзүни кичелтмеди[+].


Иерусалимиң сынмагы


(2 Патышалар 25:1-21; Ермея 52:3-11)

13Шейле хем Сидкия өзүне Худайдан ант ичирен Бабыл патышасы Небукаднесара гаршы гозгалаң турузды. Сидкия Ысрайыл Худайы Реббе тарап өврүлмеҗек болуп, бойнуёгынлык этди, йүрегини гататды[+]. 14Әхли руханы[†] баштутанлары билен халк бирликде миллетлериң[†] әхли йигренҗи ишлерине эердилер, бивепалык чакданаша артды. Олар Реббиң Иерусалимде мукаддес[†] эден өйүни мурдар[†] этдилер[+]. 15[•]Аталарының Худайы Реб[†] олара пыгамберлериң үсти билен ызыгидерли дуйдурыш берди, чүнки Онуң Өз халкына ве месгенине рехими инди[+]. 16Эмма олар Худайың чапарларыны масгаралап, Худайың сөзлерини әсгермезлик этдилер, Онуң пыгамберлерини кемситдилер. Онсоң Реббиң Өз халкына гаршы газабы шейле бир ловлады велин, ондан гутулар ялы болмады[+].

17Онсоң Реб Иерусалимиң гаршысына Бабыл патышасыны чоздурды. Бабыллылар мукаддес өйүнде яшларыны гылычдан гечирдилер; йигитлердир гызлара, гоҗалардыр сачы агаранлара олар рехим этмедилер. Реб оларың барыны Бабыл патышасының элине берди[+]. 18Небукаднесар Худайың өйүндәки әхли улулы-кичили гап-гачлары, Реббиң өйүндәки хазыналары, патышаның ве онуң эмелдарларының хазыналарыны Бабыла алып гитди. 19Бабыллылар Худайың өйүни якып, Иерусалимиң диварыны йыкып, ондакы әхли көшклере от берип, әхли гымматбаха затлары ёк этдилер. 20Бабыл патышасы гылычдан аман галанлары Бабыла есир эдип әкитди. Есир эдилип әкидиленлер Парс патышалыгы хәкимиет башына гечйәнчә, Бабыл патышасына ве онуң огулларына гул болдулар.

21Шейдип, Реббиң Ермеяның үсти билен айдан сөзи амала ашды. Юрт вейранчылыкда болан гүнлериниң довамында долы етмиш йыллап дынчлыкда болды[+].


Куреш патышаның перманы[†]


(Эзра 1:1-4)

22[•]Парс патышасы Курешиң патышалыгының биринҗи йылында Реббиң Ермеяның үсти билен айдан сөзи амала ашар ялы, Реб Куреш патышаның уланян язувында перман чыкарып, оны тутуш патышалыгына чапар үсти билен җар этмеги онуң калбына салды[+]. 23Парс патышасы Куреш шейле диййәр: «Гөгүң Худайы Реб ер йүзүндәки әхли патышалыклары маңа берди ве Яхуданың Иерусалим шәхеринде Өзүне ыбадатхана[†] гурмагы маңа эмр этди. Араңызда Худайың халкындан боланыңыз бар болса, юрдуңыза доланың. Худайыңыз Реб сизе яр болсун!»[+]

### Эзра


Гириш

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]


#### Гириш


Эзра


Бу китапда Бабыл сүргүнлигинден бошан ысрайыллар билен бирликде Эзра мүрзәниң хем Иерусалим шәхерине доланып гелши беян эдилйәр. Шол дөвүрде Реб яхудыларың Иерусалиме, Яхуда доланып, ыбадатхананы дикелтмәге ругсат бермеги Парс патышасы Курешиң калбына саляр. Бу ыбадатхананы Сүлейман пыгамбер бина эдипди. Эмма Небукаднесар патышаның дөврүнде бабыллылар оны ер билен егсан эдипдилер.

Парс патышасы Куреш хер миллетиң өз худайының бардыгына, шол худайың өз халкының ватанында яшаяндыгына ынанярды. Шонуң үчин-де, ол ысрайылларың Худайы Иерусалимде яшаяр дийип пикир эдйәрди. Эзра б. э. өң 458‑нҗи йылда, ягны Артаксерксиң шалыгының единҗи йылында Иерусалиме доланяр. Бу вака Нехемя пыгамбериң Иерусалиме доланмагындан өң болуп гечйәр. Нехемя Иерусалиме б. э. өң 444‑нҗи йылда доланып, онуң вейран эдилен диварларыны дикелтмекде халка ёлбашчылык эдйәр. Шейле-де ол өз китабында Эзраның халка Төврады окап бершини гүррүң берйәр. (Нехемя 8‑нҗи бап).

Эзра ве Нехемя китапларының кәбир парчалары еврей дилинде дәл-де, арамей дилинде языландыр. Арамей дили Бабыл ве Парс шалыкларының халкара дили болуп, ол Иса Месих догулмазындан өң ве соң Ысрайылың эсасы геплешик дили болды. Хатлар эсасан хем арамей дилинде язылярды. Еврей дили болса ыбадатханада уланылярды. Мукаддес Язгылар хем еврейче языланды. Шонуң үчин-де, мүрзелер еврей дилини ве Төврады оңат билйән адамлар болмалыдылар.

Шейле-де Йыл язгылары китапларына серет.

Ысрайыллар сүргүнликден гайдып гелйәрлер 1:1–2:70
Ыбадатхана дикелдилйәр ве Худая багыш эдилйәр 3:1–6:22
Эзра Иерусалиме гелйәр 7:1–10:44

#### 1‑нҗи бап


Куреш патыша яхудалара[†] юрдуна доланмага ругсат берйәр

1[•]Парс патышасы Курешиң патышалыгының биринҗи йылында Ермея аркалы аян эдилен Реббиң сөзүниң[*] амала ашмагы үчин, Реб[†] Куреш патышаның шейле перман[†] чыкарып, оны тутуш патышалыгына җар этмеги онуң калбына салды:[+]


2«Парс патышасы Куреш шейле диййәр: „Гөгүң Худайы[†] Реб ер йүзүндәки әхли патышалыклары маңа берди ве Яхуданың Иерусалим[†] шәхеринде Өзүне ыбадатхана[†] гурмагы маңа эмр этди[+]. 3Араңызда Худайың халкындан боланыңыз бар болса, гой, Худайы онуң билен болсун. Олар Яхуданың Иерусалим шәхерине гитсин-де, Ысрайыл[†] Худайы Реббе – Иерусалимдәки Худая ыбадатхана гурсун. 4Ким ниреде галан болса, шол ериң илаты олара Иерусалимдәки Худайың өйи үчин берҗек мейлетин садакаларындан[†] дашары алтын, күмүш, эмләк ве мал-гара билен ярдам этсин“».


5Шондан соңра Худай тарапындан калбы оярылан хер кес – яхуда ве бенямин тирелериниң уругбашылары хем-де руханылардыр[†] левилери[†] барып, Реббиң Иерусалимдәки ыбадатханасыны бина этмек үчин, ёл шайларыны тутуп уградылар. 6Оларың төверегиндәки ерли илат болса алтын, күмүш гаплар, эмләк, мал-гаралар, гымматбаха затлар ве ене-де ыбадатхана үчин мейлетин садакалар хем берип, олара ярдам этди. 7Куреш патышаның өзи Небукаднесарың Иерусалимдәки Реббиң ыбадатханасындан әкидип, өз худайларының бутханасында гоян гап-гачларыны чыкарып гетирди[+]. 8-10Куреш патыша бу затлары хазыначы Митредата чыкартды ве ол әхли гап-гачлары санап, олары Яхуданың хәкими Шешбасара говшурды. Ол затлар шулардан ыбаратды: отуз алтын окара, мүң күмүш окара, йигрими докуз күмүш җам, отуз алтын шакәсе, дөрт йүз он башга хили күмүш шакәсе ве мүң бейлеки гап-гачлар[+]. 11Алтындыр күмүшден ясалан гап-гачларың әхлисиниң җеми бәш мүң дөрт йүзди. Сүргүн[†] эдиленлер Бабылдан[†] Иерусалиме гайдып геленлеринде, Шешбасар бу гап-гачларың хеммесини өз яны билен гетирди.

#### 2‑нҗи бап


Сүргүнден[†] гайдып геленлер

1[•]Бабыл[†] патышасы Небукаднесар тарапындан есир алнып, Бабыла сүргүн эдилен яхуды[†] несиллери Иерусалиме[†] ве Яхудадакы[†] өз галаларына гайдып гелдилер[+]. 2Олар Зерубабыл, Ешува, Нехемя; Серая, Регелая, Мордекай, Билшан, Миспар, Бигвай, Рехум ве Багана дагының ёлбашчылыгында гелдилер.

Есирликден гайдып гелен Ысрайыл[†] халкының эркек адамларының санавы шулардыр:[+]


3Парош несиллери ики мүң бир йүз етмиш ики адам;[+] 4Шепатян несиллери үч йүз етмиш ики адам; 5Аран несиллери еди йүз етмиш бәш адам; 6Пахатмовап несиллери, ягны Ешува ве Ёвап несиллери ики мүң секиз йүз он ики адам; 7Эйлам несиллери бир мүң ики йүз элли дөрт адам; 8Зату несиллери докуз йүз кырк бәш адам; 9Закай несиллери еди йүз алтмыш адам; 10Банының несиллери алты йүз кырк ики адам; 11Бебайың несиллери алты йүз йигрими үч адам; 12Азгадың несиллери бир мүң ики йүз йигрими ики адам; 13Адоныкамың несиллери алты йүз алтмыш алты адам; 14Бигвайың несиллери ики мүң элли алты адам; 15Адиниң несиллери дөрт йүз элли дөрт адам; 16Атериң, ягны Хизкияның несиллери тогсан секиз адам; 17Безайың несиллери үч йүз йигрими үч адам; 18Ёраның несиллери бир йүз он ики адам; 19Хашумың несиллери ики йүз йигрими үч адам; 20Гибарың несиллери тогсан бәш адам; 21Бейтуллахамың халкы бир йүз йигрими үч адам; 22Нетопаның халкы элли алты адам; 23Анатодың халкы бир йүз йигрими секиз адам; 24Азмаведиң халкы кырк ики адам; 25Кирятегарымың, Кепираның ве Бееродың халкы еди йүз кырк үч адам; 26Раманың ве Гебаның халкы алты йүз йигрими бир адам; 27Микмашың халкы бир йүз йигрими ики; 28Бейтелиң ве Айың халкы ики йүз йигрими үч; 29Небоның халкы элли ики адам; 30Магбышың халкы бир йүз элли алты адам; 31Бейлеки Эйламың несиллери бир мүң ики йүз элли дөрт адам; 32Харымың халкы үч йүз йигрими адам; 33Лодуң, Хадыдың ве Ононың халкы еди йүз йигрими бәш адам; 34Ерихоның халкы үч йүз кырк бәш адам;[+] 35Сенаның халкы үч мүң алты йүз отуз адам[+].

36Руханылар:[†] Ешуваның неслинден Едаяның несиллери докуз йүз етмиш үч адам;[+] 37Иммериң несиллери бир мүң элли ики адам;[+] 38Пашхурың несиллери бир мүң ики йүз кырк еди адам;[+] 39Харымың несиллери бир мүң он еди адам[+].

40Левилер[†] Ходавяның несиллеринден болан Ешуваның ве Кадмыелиң несиллери етмиш дөрт адам[+].

41Айдымчылар: Асафың несиллери бир йүз йигрими секиз адам[+].

42Дервезебанлар: Шаллумың, Атериң, Талмоның, Акубың, Хатытаның, Шобайың несиллери, әхлиси билеликде бир йүз отуз докуз адам[+].

43Ыбадатхана[†] хызматкәрлери: Сиханың, Хасупаның, Табаготың,[+] 44Кейросың, Сигаханың, Падоның, 45Лебананың, Хагабаның, Акубың, 46Хагапың, Шалмайың, Хананың, 47Гидолың, Гехарың, Реяяның, 48Ресиниң, Некоданың, Газамың, 49Узаның, Пасеяның, Бесайың, 50Аснаның, Мегунымың, Непусымың, 51Бакбугың, Хакупаның, Хархурың, 52Баслутың, Мехиданың, Харшаның, 53Баркосың, Сисераның, Теманың, 54Несияның, Хатыпаның несиллери.

55Сүлейманың хызматкәрлериниң несиллеринден Сотайың, Хасоперетиң, Перуданың,[+] 56Ягланың, Дарконың, Гидолың, 57Шепатяның, Хатылың, Покерет Хасебайымың ве Оминиң несиллери. 58Әхли ыбадатхана хызматкәрлериниң ве Сүлейманың хызматкәрлериниң несиллериниң җеми үч йүз тогсан ики адам болды.

59Телмеладан, Телхаршадан, Керупдан,[†] Адандан ве Иммерден гайдып гелен, йөне өз тирелериниң, аслының Ысрайыла дегишлидиклерини субут эдип билмедиклери шуларды: 60Делаяның, Тобыяның ве Некоданың несиллери алты йүз элли ики адам. 61Шейле-де руханыларың несиллеринден Хабая, Хакос ве Барзыллай (гилгатлы Барзыллайың гызларындан аял алып, шоларың ады билен атландырылан.)[+] 62Булар өз атларыны несил дарагты боюнча хасаба алнанларың арасындан гөзледилер, эмма тапып билмедилер. Шонуң үчинем олар руханылыкдан чыкарылдылар. 63Хәким олара Урымы ве Туммымы[†][*] уланып билйән руханы тапылянча, иң мукаддес[†] нахардан иймезлиги табшырды[+].

64-65Еди мүң үч йүз отуз еди аялдыр эркек хызматкәрлери хем-де ики йүз эркек хем аял айдымчылары хасап этмәниңде, әхли халкың саны кырк ики мүң үч йүз алтмышды. 66-67Оларың еди йүз отуз алты аты, ики йүз кырк бәш гатыры, дөрт йүз отуз бәш дүеси, алты мүң еди йүз йигрими эшеги барды.


68Кәбир уругбашылар Иерусалимдәки Реббиң өйүне геленлеринде, Худайың[†] өйүни өңки еринде дикелтмек үчин, мейлетин садакалар[†] бердилер. 69Олар өз ягдайларының етдигинден гурлушык хазынасына йигрими бәш батман[*] алтын, йүз элли батман[*] күмүш ве йүз лай руханы эшигини бердилер. 70Руханылар, левилер, халкың кәбири, ыбадатхана айдымчылары, дервезебанлары ве хызматкәрлери өз галаларында, ысрайыллар хем өз галаларында орнашдылар.

#### 3‑нҗи бап


Гурбанлык сыпасы[†] ясаляр

1Ысрайыллар өз галаларында ерлешенлеринден соң, единҗи айда әхли илат Иерусалиме[†] йыгнанды[+]. 2Худайың адамы Мусаның канунында[†] язылышы ялы, Ёсадагың оглы Ешува бейлеки руханылар[†] билен, Шеялтыелиң оглы Зерубабыл өз гарындашлары билен Ысрайылың Худайына[†] якма гурбанлыкларыны[†] бермек үчин, гурбанлык сыпасыны[†] ясадылар[+]. 3Олар ерли халклардан горкансоңлар, гурбанлык сыпасыны өңки еринде ясадылар. Олар гурбанлык сыпасында эртирине ве агшамына Реббе якма гурбанлыкларыны бердилер[+]. 4Олар Төвратда[†] язылышы ялы, Чатма байрамыны[†] белледилер. Дүзгүне лайыклыкда, хер гүн үчин берилмели гүнделик якма гурбанлыкларыны санына гөрә бердилер[+]. 5Соңра хемишелик якма гурбанлыкларыны, Тәзе Айда ве Реббиң мукаддес[†] байрамларында берилйән садакалары[†] ве хер кимиң Реббе мейлетин садакаларыны бердилер[+]. 6Единҗи айың биринҗи гүнүнден башлап, олар Реббе якма гурбанлыкларыны берип башладылар. Эмма Реббиң ыбадатханасының[†] энтек дүйби тутулманды.


Ыбадатхананың дүйби тутуляр

7Шонуң үчинем олар даш ёнуҗылара, нечҗарлара пул, сидонлылара[†] ве сурлулара Ливандан[†] деңиз үсти билен Яфо ченли кедр агачларыны гетирмеклери үчин иймит, ичги ве зейтун ягыны бердилер. Олара бу затлары этмәге Парс патышасы Курешден ругсат барды[+]. 8Иерусалимдәки Худайың өйүне гайдып геленлеринден соң, икинҗи йылың икинҗи айында Шеялтыелиң оглы Зерубабыл ве Ёсадагың оглы Ешува өз галан адамлары, руханылар, левилер[†] ве есирликден бошап, Иерусалиме геленлериң әхлиси билен ише башладылар. Левилериң йигрими ве ондан ёкары яшлыларыны Реббиң өйүниң ишине гөзегчилик этмәге белледилер[+]. 9Ешува өз огуллары, гарындашлары билен, Кадмыел хем өз огуллары билен, Яхуданың[†][*] огуллары – хеммеси бирликде Худайың өйүнде ишлейәнлериң үстүнден гөзегчилик эдйәрдилер. Олара Хенададың огуллары, левилер, оларың огуллары хем-де гарындашлары көмек эдйәрдилер[+]. 10Уссалар Реббиң ыбадатханасының дүйбүни тутанларында, Ысрайыл[†] патышасы Давудың гиризен дүзгүнине гөрә, йөрите лыбасларыны гейнен руханылар сурнайлар, Асафың неслинден болан левилер болса кимваллар алып, Реббе алкыш айтмак үчин өңе чыкдылар[+]. 11Олар Ребби алкышлап, Оңа шүкүр эдип:

«Реб[†] ягшы,
Онуң Ысрайыла болан сөйгүси бакы»

дийип, нагма айтдылар. Ребби алкышланларында, бүтин халк улы шовхун этди, себәби Реббиң өйүниң дүйби тутулыпды[+].

12Эмма улы мәхелләниң шатлык шовхунына гарамаздан, көп адамлар: руханылар, левилер, уругбашылар бу өйүң дүйбүниң тутулышыны гөренлеринде, мөңңүрип агладылар. Себәби олар озалкы өйи өз гөзлери билен гөрүпдилер[+]. 13Шонуң үчинем шатлык шовхуныны адамларың агысындан тапавутландырып болмады. Халк шейле бир шовхун-галмагал эдйәрди велин, оларың шовхуны узаклардан эшидилйәрди.

#### 4‑нҗи бап


Душманлар ыбадатхананың[†] дикелдилмегине гаршы болярлар

1-2Сүргүнден[†] гайдып геленлериң Реббиң ыбадатханасыны гуряндыкларыны эшиден Яхуданың[†] ве Беняминиң душманлары Зерубабылың ве уругбашыларың янына гелип, олара: «Бизем сиз билен биле гураялы, чүнки биз хем сизиң Худайыңыза[†] сежде эдйәрис. Бизи бу ере гетирен Ашур[†] патышасы Эсархадоның дөврүнден бәри, биз Оңа гурбанлык берип гелйәрис» дийдилер[+]. 3Эмма Зерубабылдыр Ешува ве бейлеки Ысрайыл[†] уругбашылары олара: «Худайымыза өйи биз сиз билен биле гурмарыс. Парс патышасы Курешиң бизе буйрушы ялы, Ысрайыл Худайы Реббе өйи бизиң өзүмиз гурарыс» дийип җогап бердилер[+].

4Онсоң бу юрдуң илаты яхуда халкы Реббиң өйүни гуруп йөркә, олары горкузып, эллерини ишден соватдылар[+]. 5Яхудаларың ниетлерини амала ашыртмазлык үчин, оларың гаршысына маслахатчылар тутдулар. Бу ягдай Парс патышалары Курешиң патышалык эден дөврүнден тә Дарюшың дөврүне ченли довам этди[+].


Иерусалимиң[†] дикелдилмеги тогтадыляр

6Ксерксиң дөврүнде ол патышалык эдип башлан бадына, Яхуданың ве Иерусалимиң илатыны айыплап, оңа хат яздылар[+].

7Артаксерксиң патышалыгы дөврүнде-де Бишлам, Митредат, Табеел ве оларың яранлары Парс патышасы Артаксерксе хат яздылар. Хат арамей дилинде язылып, терҗиме эдилди[+]. 8Рехум хәким ве Шимшай мүрзе[†] дагы Иерусалими яманлап, патыша Артаксерксе хат яздылар. 9-10Шейле-де Рехум серкерде, Шимшай мүрзе, оларың яранлары: хәкимлер, векиллер, эмелдарлар, парслар, эреклилер, бабыллылар,[†] Сузадакы эйламлылар, бейик хем шөхратлы[†] Оснапарың гөчүрип, Самарияның[†] галаларында ве Евфрат дерясының гүнбатарындакы велаятда ерлешдирен миллетлери[†] патыша хат яздылар. 11Ине, оларың иберен хатының нусгасы:


«Патыша Артаксерксе: Сизиң Евфрат дерясының гүнбатарындакы велаятда яшаян гулларыңыз сизе салам ёллаярлар. 12Ине, сизиң яныңыздан гайдан яхудыларың[†] бизиң янымыза Иерусалиме гелендигини сизе мәлим эдйәрис. Олар бу питнечи ве пис шәхери тәзеден гуруп йөрлер. Олар бинятлары беҗерип, диварлары битирип гелйәрлер.

13Эгер бу шәхер тәзеден гурлуп, диварлар дикелдилсе, оларың салгыт, пач, төлег төлемеги бес этҗекдиклерини, мунуң болса патышалыгың газнасына зыян етирҗекдигини биз патыша аян эдйәрис[+]. 14Көшгүң дуз-чөрегини иййәнлигимиз үчин, оларың бизиң гөзүмизиң алнында патышаны әсгермезлик этмеклерине ёл бермегиң бизе гелишмеҗекдиги себәпли, биз сизе хат үсти билен хабар ёллаярыс. 15Ата-бабаларыңызың тарых язгыларыны барладың. Тарых язгыларында сиз бу шәхериң питнечи, патышалара ве велаят хәкимлерине зыянлы шәхердигине гөз етирерсиңиз. Ирки дөвүрлерде-де бу шәхерде гозгалаңлар турупдыр. Шол себәплем ол хараба өврүлди. 16Биз муны патыша аян эдйәрис. Эгер бу шәхер тәзеден гурлуп, диварлар дикелдилсе, онда Евфрат дерясының гүнбатарындакы велаятда сизиң раятлыгыңыз болмаз».


17Патыша Рехум хәкиме, Шимшай мүрзә оларың Самарияда ве Евфрат дерясының гүнбатарындакы велаятда яшаян яранларына шейле җогап иберди:


18«Сизиң бизе ёллан хатыңызың терҗимеси мениң хузурымда окалды. 19Мениң буйрук бермегим билен барлаг гечирилди хем-де бу шәхериң гечмишде патышаларың гаршысына баш галдырандыгы ве онда питне, гозгалаң турандыгы аныкланылды. 20Иерусалимде гүйчли патышалар болуп, олар Евфрат дерясының гүнбатарындакы бүтин велаята хөкүм йөредйән экенлер. Олара салгыт, пач, төлег төленилйән экен[+]. 21Шонуң үчин ол адамлара иши бес этмеги буйруң. Менден буйрук болянча, бу шәхер тәзеден гурулмасын. 22Йөне бу ишде сересап болуң, харсаллык этмәң, патышалыга зыян гетирҗек ягдай дөремесин».


23Артаксеркс патышаның хатының нусгасы Рехум хәкимиң, Шимшай мүрзәниң ве оларың яранларының өңүнде окалан бадына, олар ховлукмачлык билен Иерусалиме яхудыларың янына барып, зорлук ве гүйч билен олары иши тогтатмага меҗбур этдилер. 24Шейдип, Худайың Иерусалимдәки өйүниң дикелдиш ишлери тогтадылды. Бу ягдай Парс патышасы Дарюшың патышалыгының икинҗи йылына ченли довам этди[+].

#### 5‑нҗи бап


Ыбадатхана[†] гурлушыгы тәзеден башланяр

1Хагай пыгамбер[†] билен Ыдоның оглы Закаря пыгамбер Яхудадакы[†] ве Иерусалимдәки[†] яхудылара[†] Ысрайыл[†] Худайының[†] адындан пыгамберлик этдилер[+]. 2Онсоң Шеялтыелиң оглы Зерубабыл билен Ёсадагың оглы Ешува дагы Худайың Иерусалимдәки өйүни тәзеден гурмага башладылар. Худайың пыгамберлери-де олар билен болуп, олары рухландырдылар[+].

3Шол бир вагтда Евфрат дерясының гүнбатарындакы велаятың хөкүмдары Татенай, Шетар Бозенай ве яранлары оларың янына гелип, шейле дийдилер: «Бу бинаны гурмага ве битирмәге ким сизе буйрук берди?»[+] 4Шейле хем олардан: «Бу бинаны гурянларың атлары ким?» дийип сорадылар. 5Эмма Ысрайыл Худайының назары яхуды яшулуларында[†] болансоң, бу иш хакдакы хабар Дарюша етип, ондан җогап гелйәнчә, олар яхудыларың ишини тогтадып билмедилер[+]. 6Евфрат дерясының гүнбатарындакы велаятың хөкүмдары Татенайың, Шетар Бозенайың ве онуң яранлары болан шол велаятың векиллери патыша Дарюша хат яздылар. 7Хатың мазмуны шейледи:


«Патыша Дарюша догайы салам! 8Биз Яхуда этрабына, бейик Худайың өйүне барандыгымызы, сизиң алыхезретлериңизе мәлим эдйәрис. Ол ёнулан дашлардан ве диварларына агач өрүмлер гойлуп, салнып йөр. Бу иш җаныпкешлик билен үстүнликли алнып барыляр.

9Онсоң биз оларың яшулуларындан: „Бу бинаны гурмага ве битирмәге ким сизе буйрук берди?“ дийип сорадык. 10Шейле хем биз Сизе хабар бермек ве оларың яшулуларының атларыны язып алмак ниети билен олардан атларыны сорадык. 11Олар бизе шейле җогап бердилер:


„Биз Ериң ве Гөгүң Худайының гуллары, көп йыллар мундан өң гурлан өйи тәзеден гуруп йөрүс. Оны Ысрайылың бейик патышасы долы гуруп гутарды[+]. 12Эмма аталарымызың Гөгүң Худайының гахарыны гетирендиклери себәпли, Ол олары кесетлерден[†] болан Бабыл[†] патышасы Небукаднесарың элине берди. Небукаднесар болса бу өйи йыкып, халкы Бабыла есир эдип әкитди[+].

13Йөне Бабыл патышасы Куреш өз патышалыгының биринҗи йылында Худайың бу өйүни тәзеден гурмалы дийип буйрук берди[+]. 14Иерусалимдәки Худайың өйүнден – ыбадатханасындан Небукаднесар тарапындан алнан ве Бабыл бутханасына гетирилип гойлан алтын, күмүш гап-гачлары Куреш патыша Бабыл бутханасындан чыкартды.

Ол затлар Шешбасар атлы бир адама говшурылды. Оны Куреш патышаның өзи хәким белләпди[+]. 15Куреш патыша оңа: ‘Бу гап-гачлары ал-да, Иерусалимдәки ыбадатхана элтип гой хем-де Худайың өйүни өңки еринде гурдур’ дийди[+]. 16Онсоң Шешбасар гелип, Худайың Иерусалимдәки өйүниң дүйбүни тутды. Ол шондан бәри гурлуп йөр ве хенизем тамамлананок“[+].


17Шонуң үчинем эгер патыша макул билсе, Бабылың шалык архивлеринде барлаг гечирдип, Куреш патышаның Худайың Иерусалимдәки өйүни тәзеден гурмага йөрите буйрук берендигини я-да бермәндигини аныклатсын. Бу иш барада патыша өз ислегини бизе билдирсин»[+].

#### 6-нҗы бап


Дарюш Курешиң перманыны[†] тассыклаяр

1Онсоң Дарюш патышаның буйрук бермеги билен Бабылдакы[†] хазыналарың сакланян ша архивлеринде барлаг гечирилди. 2Мадай[†] велаятында ерлешйән Экбатана галасындан болса бир кагыз тапылды. Онда шейле язгы барды:

«Перман:[+]


3Куреш патыша өз шалыгының илкинҗи йылында Худайың[†] Иерусалимдәки[†] өйүниң тәзеден гурлушыгы барада шейле буйрук берди:


„Бу өйде садакалар[†] ве якма гурбанлыклар[†] берилсин; өйүң бейиклиги-де, ини-де алтмыш тирсек болсун. 4Диварларының үч хатары ёнулан дашлардан ве бир хатары агачдан өрүлсин. Харч-хараҗадың хеммеси ша хазынасындан төленсин[+]. 5Шейле хем Небукаднесар тарапындан Худайың Иерусалимдәки өйүнден алнып, Бабыла гетирилен алтындыр күмүш гаплар ызына элтилип, ене-де ыбадатханада[†] ерли-еринде гоюлсын. Сиз олары Худайың өйүнде гоймалысыңыз“»[+].


6Шейдип, Дарюш патыша шейле хабар ёллады: «Евфрат дерясының аңырсындакы велаятың хөкүмдары Татенай, Шетар Бозенай хем-де яранларыңыз болан Евфрат дерясының аңырсындакы велаятың векиллери, сиз өе голайлашмаң[+]. 7Худайың өйүниң ишине пәсгел бермәң. Гой, яхудыларың[†] хәкими ве баштутанлары Худайың бу өйүни өңки еринде тәзеден гурсунлар.

8Мунуң үстесине-де, мен сизе яхудыларың баштутанларына Худайың бу өйүниң гурулмагы үчин, нәме көмек этмелидигиңиз барада перман чыкарярын. Бу адамларың харҗы долулыгына ве гиҗикдирилмән ша хазынасындан Евфрат дерясының гүнбатарындакы велаятың берйән салгыдындан төленсин[+]. 9Гөгүң Худайына якма гурбанлыклар бермек үчин өкүзчелер, гочлар, гузулар ве башга-да нәме зерур болса, бугдай, дуз, шерап, яг[†] герек болса, Иерусалимдәки руханыларың[†] иследигиче хер гүн хөкман берилсин. 10Шейдип, олар Гөгүң Худайыны хошал эдәйҗек гурбанлыклары берип, патышаның ве онуң огулларының җанларының саглыгы үчин дилег этсинлер[+].

11Шейле хем ким шу пермана боюн эгмесе, онуң өйүнден пүрс согрулып, өй эесини шоңа чишлемеги буйрук берйәрин. Онуң өйи болса харабалыга өврүлсин[+]. 12Гой, Иерусалими өзүне ыбадат эдилмели ер хөкмүнде сайлан Худай, бу перманы үйтгетмәге ве Худайың бу өйүни йыкмага сынанышан хер бир патышаныдыр халкы ер билен егсан этсин.

Мен – Дарюш патыша буйрук берйәрин: бу перман җаныпкешлик билен берҗай эдилсин!»


Ыбадатхана Худая багыш эдилйәр

13Онсоң Дарюш патышаның иберен хатына лайыклыкда, Евфрат дерясының гүнбатарындакы велаятың хәкими Татенай, Шетар Бозенай ве оларың яранлары Дарюш патышаның перманыны долы берҗай этдилер[+]. 14Шейдип, Хагай пыгамбер[†] билен Ыдоның оглы Закаряның пыгамберлик этмеклери аркалы, яхудыларың баштутанлары ыбадатхананы гурдулар; оларың ишлери илерледи. Олар Ысрайыл[†] Худайының эмри билен, Парс патышалары Курешиң, Дарюшың ве Артаксерксиң перманы билен бу бинаны гуруп гутардылар[+]. 15Бу өй Адар айының үчүне[*], Дарюшың патышалыгының алтынҗы йылында гурлуп гутарылды[+].

16Онсоң ысрайыл халкы, руханылардыр левилер[†] ве сүргүнден[†] гайдып гелен башгалар хем Худайың бу өйүниң багышланма дабарасыны улы шатлык билен белледилер[+]. 17Олар Худайың өйүниң багышланма дабарасында бир йүз өкүзи, ики йүз гочы, дөрт йүз гузыны ве Ысрайыл тирелериниң санына гөрә, бүтин ысрайыл халкы үчин гүнә гурбанлыгы хөкмүнде он ики эркеҗи гурбанлык бердилер. 18Мусаның Китабында язылышы ялы, Иерусалимде Худая хызмат этмеклери үчин олар руханылары ве левилери дүрли топарлара бөлдүлер[+].


Песах байрамы[†]

19Биринҗи айың он дөрдүнҗи гүни сүргүнден гайдып геленлер Песах байрамыны белледилер[+]. 20Руханылардыр левилер инлерини тәмизледилер;[†] оларың хеммеси тәмизди. Шонуң үчин левилер әхли сүргүнден гайдып геленлер үчин, өз руханы доганлары ве өзлери үчин Песах җанлысыны сойдулар[+]. 21Ысрайылың сүргүнден гайдып гелен халкы, шейле хем Ысрайыл Худайы Реббе ыбадат этмек үчин шол ерли халкларың неҗис ишлеринден эл чекип, яхудалара[†] гошуланларың бары оны ийдилер[+]. 22Онсоң олар еди гүнләп улы шатлык билен Петир байрамыны[†] белледилер. Чүнки Реб[†] олара шатлык берди ве Ысрайыл Худайының өйүни гурмага яхудалара ярдам берери ялы, Ашур[†] патышасының калбында олара болан рехим оярды[+].

#### 7‑нҗи бап


Эзра Иерусалиме[†] гелйәр

1-6Бу вакалардан соң Парс патышасы Артаксерксиң дөврүнде Эзра Бабылдан[†] чыкды. Ол Сераяның оглуды. Серая Азаряның, Азаря Хилкияның, Хилкия Шаллумың, Шаллум Садогның, Сагдок Ахытубың, Ахытуп Амаряның, Амаря Азаряның, Азаря Мераёдың, Мераёт Зерахяның, Зерахя Узының, Узыны Букының, Букы Абышуваң, Абышува Пинехасың, Пинехас Элгазарың, Элгазар баш руханы[†] Харуның оглуды. Ол Ысрайыл[†] Худайы[†] Реббиң Муса берен канунындан[†] оңат баш чыкарян, өкде мүрзеди.[†] Патыша оңа соран затларының хеммесини берди, чүнки Худайы Реб[†] оны голдаярды[+][+][+][+]. 7Артаксеркс патышаның патышалыгының единҗи йылында ысрайыл халкының бир бөлеги, бирнәче руханылардыр левилер,[†] ыбадатхана[†] айдымчыларыдыр дервезебанлары ве хызматкәрлери Иерусалиме гайтдылар. 8Эзра Артаксерксиң патышалыгының единҗи йылының бәшинҗи айында Иерусалиме гелди. 9Эзра биринҗи айың биринҗи гүни Бабылдан чыкып гайдыпды. Худайының ялкамагы билен ол бәшинҗи айың биринҗи гүни Иерусалиме гелди. 10Эзра Реббиң кануныны өвренип, оны берҗай этмеги, Ысрайылда онуң парзларыны,[†] хөкүмлерини өвретмеги йүрегине дүвүпди[+].


Артаксеркс патышаның Эзра берен хаты

11Артаксеркс патышаның Реббиң табшырыкларындан[†] ве Онуң ысрайыл халкына берен парзларындан оңат баш чыкарян руханысы, Эзра мүрзә язан хатының нусгасы шейледир:


12«Шаларың шасы Артаксерксден Гөгүң Худайының канунларыны язян Эзра рухана догайы салам![+]


13Мен юрдумдакы ысрайыл халкындан я оларың руханыларындан, я-да левилерден өз мейли билен Иерусалиме гитмек ислейән хер бир адама ругсат берилсин дийип буюрярын[+]. 14Сен патыша ве онуң еди геңешчиси тарапындан Яхудада[†] ве Иерусалимде элиңдәки Худайың канунының нәхили ерине етирилйәндигини барламак үчин,[+] 15патыша ве онуң геңешчилериниң Иерусалимде месген тутян Ысрайыл Худайына мейлетин берен алтындыр күмшүни әкитмек үчин,[+] 16бүтин Бабыл велаятындан тапҗак алтындыр күмшүңи ве өз Худайларының Иерусалимдәки өйи үчин руханыларың, халкың берен мейлетин садакаларыны[†] алып гитмек үчин иберилйәрсиң. 17Бу пуллар сересаплылык билен уланылып, оңа өкүзлер, гочлардыр гузулар, галла ве ичги садакалары сатын алнып, олар Худайыңызың Иерусалимдәки өйүниң гурбанлык сыпасында[†] садака берилсин[+].

18Галан алтындыр күмши өз доганларың билен Худайыңызың ислегине гөрә, нәме гөвнүңизе җай болса, шоңа уланып билерсиңиз. 19Худайың өйүниң хызматы үчин өзүңе берлен гап-гачлары хем Иерусалимде месген тутян Худайыңың хузурына элтип гой. 20Өз Худайыңың өйи үчин ене-де зат герек болса, шаның хазынасындан алып билерсиң.

21Мен патыша Артаксеркс, Евфрат дерясының аңырсындакы әхли хазынадарлара буйрук берйәрин! Гөгүң Худайының кануныны язян Эзра рухана нәме герек болса, оны дессине берҗай эдиң. 22Йүз етмиш батмана[*] ченли күмүш, еди йүз элли батмана[*] ченли бугдай, отуз мешик[*] шерап, отуз хум[*] яг[†] хем-де хасапсыз дуз берилсин. 23Патышаның ве онуң огулларының башына газап инмез ялы, Гөгүң Худайы тарапындан Худайың өйи барада нәме табшырык берилсе, ол долы берҗай эдилсин. 24Шейле хем, сизе аян эдйәрис: руханылардыр левилериң, ыбадатхана айдымчыларыдыр дервезебанларың ве хызматкәрлериң, шейле хем Худайың бу өйүниң бейлеки хызматкәрлериниң хич биринден салгыт, пач, төлег алынмасын[+].

25Сен болса, Эзра, Худайың саңа берен пәхим-пайхасына гөрә, Евфрат дерясының гүнбатарындакы велаятда, сениң Худайыңың канунларыны билйән бүтин халка хөкүмини йөредип билҗек казылары, хәкимлери белле. Кануны билмейәнлерине-де сен өврет[+]. 26Ким сениң Худайыңың кануныдыр патышаның канунына боюн эгмесе, оңа берк темми берилсин. Ол өлүме хөкүм эдилсин я-да сүргүн[†] эдилсин, онуң эмләги элинден алынсын я-да ол зындана ташлансын!»


Эзра Ребби алкышлаяр

27Реббиң Иерусалимдәки өйүне шөхрат[†] гетирмек үчин патышаның калбына бу затлары салан аталарымызың Худайы Реббе алкыш болсун! 28Ол патышаның, онуң геңешчилериниң ве әхли гүйчли бегзадаларының хузурында маңа мерхеметини эчди. Худайым Реббиң голдавындан рухланып, мениң билен Иерусалиме доланмаклары үчин Ысрайыл баштутанларыны йыгнадым.

#### 8‑нҗи бап


Сүргүнден[†] гайдып гелен уругбашылар

1Артаксеркс патышаның дөврүнде мениң билен биле Бабылдан[†] чыкан уругбашылар ве оларың несил язгысы шудур:


2-3Пинехасың неслинден Гершом; Ытамарың неслинден Даныел; Давудың неслинден Хатуш, Шеканяның несиллери. Парошың неслинден Закаря ве онуң билен несил дарагты боюнча хасаба алнан йүз элли эркек адам[+][+]. 4Пахатмовабың неслинден Зерахяның оглы Элёгейнай ве онуң билен ики йүз эркек адам[+]. 5Яхазыялың неслинден Шеканя ве онуң билен үч йүз эркек адам. 6Адиниң неслинден Ёнатаның оглы Эбет ве онуң билен элли эркек адам. 7Эйламың неслинден Аталяның оглы Ешагя ве онуң билен етмиш эркек адам. 8Шепатяның неслинден Микайылың[†] оглы Зебадя ве онуң билен сегсен эркек адам. 9Ёвабың неслинден Ехиелиң оглы Абадя ве онуң билен ики йүз он секиз эркек адам. 10Ёсыпяның неслинден Шеломыт ве онуң билен йүз алтмыш эркек адам[+]. 11Бебайың неслинден Бебайың оглы Закаря ве онуң билен йигрими секиз эркек адам[+]. 12Азгадың неслинден Хакатаның оглы Ёханан ве онуң билен бир йүз он эркек адам. 13Адоныкамың соңкы несиллеринден боланларың атлары: Элипелет, Егиел, Шемагя ве олар билен алтмыш эркек адам. 14Бигвайың неслинден Утай, Закур ве олар билен етмиш эркек адам.


Ыбадатхана[†] хызматына тайярлык

15Мен оларың хеммесини Ахава тарап акян деряның боюна йыгнадым. Биз ол ерде үч гүн дүшледик. Мен халкы ве руханылары[†] бир лай гөзден гечиренимде, левилерден[†] екеҗесине-де гөзүм дүшмеди. 16Онсоң мен баштутанлар Элигезери, Ариели, Шемагяны, Элнатаны, Ярыбы, Элнатаны, Натаны, Закаряны, Мешулламы ве пәхим-пайхаслы адамлар болан Ёярыбы, Элнатаны чагыртдым[+]. 17Олары Касыпядакы баштутан Ыдоның янына ибердим. Бизе Худайымызың[†] ыбадатханасында гуллук эдер ялы адам ибермеклери үчин, Касыпядакы Ыдо ве онуң гарындашларына – ыбадатхана хызматкәрлерине нәме диймелидигини олара айтдым. 18Худайымызың ялкамагы билен олар бизиң янымыза Ысрайылың човлугы, Левиниң агтыгы Махлының неслинден болан Шеребя атлы дана адамы ве онуң огулларыдыр гарындашларыны – җеми он секиз адамы гетирдилер[+]. 19Шейле хем Хашабяны, онуң билен Мерарының неслинден болан Ешагяны ве онуң гарындашларыдыр оларың огулларыны – җеми йигрими адамы;[+] 20булардан башга-да Давут билен онуң эмелдарларының левилере хызмат этмәге беллән ыбадатхана хызматкәрлериниң несиллеринден ики йүз йигримисини гетирдилер. Оларың әхлисиниң ады тутулды[+].

21Худайымызың өңүнде өзүмизи песелдип, ёлда бизи, балаларымызы ве әхли эмләгимизи горамагыны Ондан диләп, Ахава дерясының боюнда агыз беклемеги ыглан этдим[+]. 22Чүнки мен патышадан ёлда бизи душмандан горар ялы эсгерлер ве атлылары дилемәге чекиндим. Биз патыша: «Худайымыз Өзүни агтарянларың хеммесине мерхемет эдйәр. Өзүнден йүз өвренлериң гаршысына болса Онуң газабы гүйчлүдир» дийип айдыпдык. 23Шейдип, биз агыз бекләп, Худайымыздан бизи горамагыны дилег эдип ялбардык. Ол хем бизиң дилегимизи эшитди.

24Соңра мен он ики руханы ёлбашчысыны: Шеребяны, Хашабяны оларың он саны гарындашы билен бирликде сайлап алдым[+]. 25Патышаның, онуң геңешчилериниң, баштутанларының ве бүтин ысрайыл[†] халкының Худайымызың өйи үчин садака[†] берен алтыныны, күмшүни ве гап-гачларыны олара чекип бердим[+]. 26-27Оларың элине бир мүң бир йүз батман[*] күмүш, бир йүз етмиш батмана[*] лайык күмүш окаралар, бир йүз етмиш батман алтын, йигрими гадага[*] лайык йигрими саны алтын окара, алтын ялы гыммат, ловурдап дуран бүрүнчден эдилен ики саны гап-гаҗы өлчәп бердим. 28Мен олара шейле дийдим: «Сиз Реббе багыш эдиленсиңиз, бу гап-гачлар хем багыш эдилендир. Бу алтындыр күмүш сизиң ата-бабаларыңызың Худайы Реббе берлен мейлетин садакадыр. 29Бу затлары Реббиң өйүниң отагларында баш руханыларың ве левилериң Иерусалимдәки[†] Ысрайыл уругбашыларына говшурянчаңыз, олары берк горап саклаң». 30Шейдип, руханылардыр левилер алтындыр күмши ве Худайымызың Иерусалимдәки өйүне әкидилмек үчин өлчелип берлен гап-гачлары кабул эдип алдылар.

31Онсоң биринҗи айың он икинҗи гүни биз Ахава дерясының боюндан Иерусалиме бакан ёла рована болдук. Ёлда Худайымыз бизиң билен биле болуп, Ол бизи ёлдакы гаракчылардан ве душман элинден халас этди. 32Биз Иерусалиме гелип, ол ерде үч гүн галдык[+]. 33Дөрдүленҗи гүн Худайымызың өйүнде алтындыр күмүш ве гап-гачлар өлчелип, олар Урыяның оглы руханы Меремотың элине берилди. Меремотың янында Пинехасың оглы Элгазар барды. Леви тиресинден болан Ешуваның оглы Ёзабат ве Биннуйың оглы Ногадя хем оларың янындады[+]. 34Әхли зат саналып, өлчелип, әхлисиниң җеми аграмы язылып алынды.

35Онсоң есирликден, сүргүнден гайдып геленлер Ысрайыл Худайына якма гурбанлыклар[†] бердилер. Бүтин Ысрайыл үчин он ики өкүз, тогсан алты гоч, етмиш еди гузы, гүнә гурбанлыгы үчин хем он ики эркеч бердилер. Буларың хеммеси Реббе якма гурбанлык үчинди[+]. 36Патышаның перманларыны[†] болса онуң хөкүмдарларына, Евфрат дерясының гүнбатарындакы велаятың хәкимлерине етирдилер. Олар халка ве Худайың өйүне көмек этдилер[+].

#### 9-нҗы бап


Эзра гарышык никалар хакда эшидйәр

1Бу ишлер тамамланандан соң, баштутанлар мениң яныма гелип: «Ысрайыл[†] халкы ве руханылардыр[†] левилер[†] бу ериң халкларындан, ягны кенганлардан,[†] хетлерден,[†] перизлерден,[†] ябуслардан,[†] аммонлардан,[†] моваплардан,[†] мүсүрлилерден, аморлардан[†] ве оларың неҗис ишлеринден өзлерини айры тутуп билмедилер» дийдилер. 2Чүнки ысрайыллар өзлерине ве огулларына олардан гыз алып, мукаддес[†] тохумы ерли халклар билен гарышдырдылар. Бу хыянатда баштутанларың өзлери хеммеден өңде болдулар[+]. 3Муны эшиденимде, мен эшиклерими ве донумы йыртып, сач-сакгалымы ёлуп, гайгы-гама батып отурдым. 4Сүргүнден[†] гайдып геленлериң бу эден хыянаты себәпли, Ысрайыл Худайының[†] айдан сөзлеринден горкуп сандырашянларың бары мениң дашыма үйшдүлер. Мен агшам гурбанлыгына ченли гайгы-гама батып отурдым[+]. 5Агшам гурбанлыгының берилйән вагты мен еримден галып, сал-сал эшикли ве япынҗалы дыза чөкүп, эллерими Худайым Реббе тарап узадып, Оңа дилег этдим:[+]


6«Эй, Худайым, Саңа йүзленмәге утанярын! Чүнки гүнәмиз башымыздан агды, языгымыз бейгелип гөге етди[+]. 7Ата-бабаларымызың дөврүнден тә шу гүне ченли бизиң языгымыз улудыр. Гүнәлеримиз үчин өзүмиз, патышаларымыз, руханыларымыз эдил шу гүнки ялы кесеки ерли патышаларың элине берилдик, гылычдан гечирилдик, есирлиге дүшдүк, талаңа, масгарачылыга сезевар эдилдик[+].

8Эмма инди Худайымыз Реб[†] бизе, аман галан халка аз салымлык рехим этди ве Өз мукаддес меканында орун берди. Гөзүмизи нурландырып, гулчулыгымызда бизе бираз еңиллик берди[+]. 9Биз гуллардырыс, эмма Худайымыз бизи гулчулыкда терк этмән, гайтам Парс патышаларының хузурында бизе Өзүниң мерхеметини эчилди. Худайымызың өйүни гуруп, онуң йыкылан ерлерини дикелдер ялы, бизе тәзе дурмуш берди. Ол Яхудада[†] ве Иерусалимде[†] бизе пена берди[+].

10Эй, Худайымыз, инди, мундан соң биз нәме диели? Чүнки биз сениң табшырыкларыңы[†] терк этдик. 11Сен Өз гулларың болан пыгамберлериңиң[†] үсти билен: „Эелеҗек болуп барян юрдуңыз ерли халкларың харамлыклары, неҗисликлери билен хапаланан юртдыр. Олар оны бойдан-баша өз харамлыклары билен долдурдылар. 12Шонуң үчин ерли халклар билен гыз алшып-беришмәң. Хич хачан оларың саламатлыгыны ве абаданлыгыны агтармаң. Шонда сиз гүйчленип, ол ериң нәз-ныгматларындан ийип, оны несиллериңизе эбедилик мирас[†] галдырарсыңыз“ дийипдиң.

13Пис ишлеримиз ве улы языгымыз зерарлы башымыза инен бу бела-бетерлерден соң, эй, Худайымыз, Сен бизе гүнәлеримизе лайык җеза бермән, гайтам бизи аман галдырдың[+]. 14Биз ене Сениң табшырыкларыңы бозуп, бу неҗис ишлери эдйән халклар билен гарындашлык ачалымы? Сениң гахар-газабың бизиң екеҗәмизи хем аман галдырман хеләк эдер. 15Я Реб, эй, Ысрайыл Худайы, Сен адылсың! Бу гүн бизиң, аман галан халкың гүнәси зерарлы Сениң өңүңде дуруп билҗегимиз ёкдур, эмма шонда-да биз Сениң хузурыңда дурус»[+].

#### 10-нҗы бап


Гарышык никаларың соңуна чыкмак маслахаты

1Эзра Худайың[†] өйүниң өңүнде йүзүни ере берип аглап, дилег этди ве гүнәлерини боюн алды. Ысрайыллардан улы мәхелле: эркеклер, аяллар ве чагалар онуң дашына үйшдүлер. Олар хем зар-зар аглашдылар[+]. 2Онсоң Эйлам огулларындан болан Ехиелиң оглы Шеканя Эзра йүзленип: «Биз кесеки халкдан болан аяллара өйленип, Худайымыза бивепалык этдик. Эмма муңа гарамаздан, Ысрайылда энтегем умыт бар. 3Шонуң үчинем инди, җенабымың ве Худайымызың табшырыкларына[†] сарпа гойянларың маслахаты билен бу аялларың әхлисини ве оларың чагаларыны ковҗакдыгымыз барада өз Худайымыз билен әхт[†] эдишелиң. Гой, бу иш канун[†] боюнча ерине етирилсин[+]. 4Ише гириш, бу сениң борҗуңдыр, биз хем сениң билендирис. Мерт бол-да, бу иши амала ашыр» дийди. 5Онсоң Эзра еринден туруп, руханылара,[†] левилере[†] ве бүтин ысрайыл[†] халкына, оларың шу айдыланы берҗай этҗекдиклерине ант ичирди. Шейдип, оларың хеммеси ант ичдилер[+].

6Соңра Эзра Худайың өйүниң өңүнден гайдып, Эляшыбың оглы Ехохананың өйүне барды. Ол сүргүнден[†] гайдып геленлериң бивепалыгы үчин яс тутуп, гиҗәни чөрек иймән, сув ичмән гечирди[+]. 7Сүргүнден геленлериң әхлисиниң Иерусалиме[†] йыгнанмалыдыгы барада Яхудада[†] ве Иерусалимде җар чекилди. 8Эгер кимде-ким үч гүнүң ичинде Иерусалиме гелмесе, баштутанларың ве яшулуларың[†] буйругы боюнча, оларың әхли эмләги эллеринден алнып, оларың өзлери хем сүргүнден гелен халкың арасындан чыкарылҗакдыр дийлип ыглан эдилди.

9Онсоң Яхуданың ве Беняминиң әхли адамлары үч гүнүң ичинде Иерусалиме йыгнандылар. Бу докузынҗы айың йигриминҗи гүнүди. Әхли адамлар бу ишиң ваҗыплыгындан ве гүйчли ягышдан яңа галпылдашып, Худайың ыбадатханасының[†] өңүндәки ачык мейданчада отурдылар. 10Онсоң руханы Эзра еринден галып, олара: «Сиз кесеки халклардан болан аяллара өйленип гүнә этдиңиз. Сиз Ысрайылың языгыны артдырдыңыз. 11Инди болса ата-бабаларыңызың Худайы Реббиң өңүнде гүнәлериңизи боюн алып, онуң эрк-ислеглерини ерине етириң. Өзүңизи бу ериң халкларындан ве кесеки халклардан алан аялларыңыздан айры тутуң» дийди. 12Муңа бүтин мәхелле гаты сес билен шейле җогап берди: «Догры,[†] биз сениң айданларыңы хөкман ерине етирмелидирис. 13Йөне халк көп, бу вагт ягышам ягып дур, бизиң дашарда дурара меҗалымыз галмады. Бу ишем бир я ики гүнүң иши дәл, чүнки бу бабатда бизиң көпимиз гүнә газандык. 14Гой, бизиң баштутанларымыз бүтин мәхелләниң адындан ише гиришсин. Бу иш зерарлы Худайымызың гахар-газабы бизиң үстүмизден совулянча, галаларымызда башга миллетлерден[†] аял аланларың бары өз галаларының яшулулары ве казылары билен биле белленен вагтда гелсинлер». 15Муңа диңе Асахелиң оглы Ёнатан билен Тикваның оглы Яхзея гаршы болдулар. Мешуллам билен леви тиресинден болан Шабетай хем олары голдадылар[+]. 16Онсоң сүргүнден гайдып геленлер хем оларың ызына эердилер. Руханы Эзра уругларына гөрә уругбашылары сайлады. Оларың хеммесиниң атлары тутулып сайланылды. Онунҗы айың бирине олар бу иши барламага гиришдилер. 17Биринҗи айың бирине ченли кесеки халклардан аял алан эркеклере дегишли болан бу барлаг ишини гутардылар.

18Руханы несиллериниң арасындан кесеки миллетлерден аял аланлардан тапыланлар шулардыр:


Ёсадагың оглы Ешуваның ве онуң доганларының несиллеринден: Магасея, Элигезер, Ярып ве Гедаля[+]. 19Олар аялларыны айырҗакдыкларына ант ичип, языклары үчин сүрүден бир гоч алып, язык гурбанлыгыны бердилер[+]. 20Иммериң несиллеринден Хананы ве Зебадя;[+] 21Харымың несиллеринден Магасея, Элия, Шемагя, Ехиел ве Узыя;[+] 22Пашхурың несиллеринден: Элёгейнай, Магасея, Ысмайыл, Нетанел, Ёзабат ве Элгаса[+].

23Левилерден Ёзабат, Шимги, Келая (бу Келитадыр), Петахя, Яхуда ве Элигезер; 24айдымчылардан: Эляшып; дервезебанлардан: Шаллум, Телем ве Уры[+].

25Бейлеки ысрайыллардан, Парош несиллеринден Рамя, Йизия, Малкыя, Миямын, Элгазар, Малкыя ве Беная;[+] 26Эйламың несиллеринден Матаня, Закаря, Ехиел, Абды, Еремот ве Элия; 27Затуның несиллеринден Элёгейнай, Эляшып, Матаня, Еремот, Забат ве Азыза; 28Бебайың несиллеринден Ехоханан, Хананя, Забай ве Атлай[+]. 29Банының несиллеринден Мешуллам, Маллук, Адая, Яшуп, Шеял ве Еремот;[+] 30Пахатмовабың несиллеринден Адна, Келал, Беная, Магасея, Матаня, Бесалел, Биннуй ве Манаша;[+] 31-32Харымың несиллеринден Элигезер, Йишия, Малкыя, Шемагя, Шимгон, Бенямин, Маллук ве Шемаря; 33Хашумың несиллеринден Матенай, Матата, Забат, Элипелет, Еремай, Манаша ве Шимги; 34-37Банының несиллеринден Магадай, Имран, Увел, Беная, Бедея, Келуху, Ваныя, Меремот, Эляшып, Матаня, Матенай, Ягасай; 38-42Биннуйың несиллеринден Шимги, Шелемя, Натан, Адая, Макнадебай, Шашай, Шарай, Азарел, Шелемя, Шемаря, Шаллум, Амаря ве Юсуп; 43Небоның несиллеринден Егиел, Матытя, Забат, Зебина, Ядай, Ёвел ве Беная.


44Буларың хеммеси кесеки миллетлерден аял алыпдылар. Кәбирлериниң олардан чагалары-да барды.

### Нехемя


Гириш

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]


#### Гириш


Нехемя


Нехемя Парс патышасы Артаксерксиң иң якын эмелдарларының бири болуп, Суза галасында яшаярды. Гүнлериң биринде ол Иерусалим шәхериндәки ягдайлары билмек үчин, шол шәхере иберилйәр. Нехемя Иерусалимиң вейран эдилен диварларыны гөренде калбы гамланяр. Ол халка баштутанлык эдип, Иерусалимиң диварларыны дикелдйәр. Шәхериң диварлары дикелдилип, халк галада орнашандан соң, Эзра мүрзе оңа дабаралы ягдайда Худайың Кануныны окап берйәр. Халк өзүниң гүнәлерини боюн алып, тоба эдйәр. Китап Нехемяның соңкы битирен ишлериниң беяны билен тамамланяр.

Нехемя Иерусалиме доланып гелйәр 1:1–2:20
Иерусалимиң диварлары дикелдилйәр 3:1–7:73
Худайың Кануны окаляр ве озал баглашылан әхт беркидилйәр 8:1–10:39
Нехемяның соңкы ишлери 11:1–13:31

#### 1‑нҗи бап


Нехемя Иерусалим[†] хакда аладаланяр

1Хакаляның оглы Нехемя, ине, шулары гүррүң берди:

– Парс патышасы Артаксерксиң патышалык этмегиниң йигриминҗи йылының Кислев айында мен Суза галасындадым[+]. 2Доганларымың бири болан Хананы бирнәче адам билен Яхудадан[†] гелди. Мен олардан есирликден гутулып, аман галан яхудылар[†] хакда ве Иерусалим хакда сорадым[+]. 3Олар маңа: «Есирликден гутулып, аман галан яхудылар улы бетбагтчылыкда; олар иле масгарадырлар; Иерусалимиң диварлары юмрулып, онуң дервезелери ода янды» дийип гүррүң бердилер[+].

4Мен бу затлары эшиденимде, отурып агладым ве бирнәче гүнләп яс тутдум. Агыз бекләп, гөкдәки Худайдан[†] дилег этдим. 5Мен шейле дийдим:


«Эй, Гөгүң Худайы Реб[†], бейик ве хайбатлы Худай! Сен Өзүңи сөйүп, табшырыкларыңы[†] берҗай эдйәнлер билен әхтиңи хем садык сөйгиңи саклаяң[+]. 6Гулуң болан мениң ысрайыл[†] халкының Саңа гаршы эден гүнәсини боюн алып, гиҗе-гүндиз Саңа эдйән дилегими эшидериң ялы, гулагың эшитгир, гөзүң йити болсун. Менем, аталарымам гүнә этдик[+]. 7Биз Сениң гулуң Муса берен табшырыкларыңы, парзларыңы,[†] хөкүмлериңи берҗай этмән, Сениң гаршыңа җуда эрбет иш этдик[+].

8-9Гулуң Муса: „Эгер бивепалык этсеңиз, сизи халкларың арасына пытрадарын. Йөне сиз Маңа доланып, табшырыкларымы ятда саклап, берҗай этсеңиз, сизиң сүргүн[†] эдиленлериңиз ериң аягуҗунда болса-да, Мен олары шол ерден йыгнап, Өз адымың месген тутмагы үчин сайлан ериме гетирерин“ диен сөзлериңи яда сал[+][+].

10Олар Сениң бейик гүйҗүң, гудратың билен халас эден Өз гулларың ве халкыңдыр[+]. 11Я Реб, Өз гулуңың дилегине ве Саңа хормат гойян гулларыңың дилегини эшит! Өз гулуңың ишини шу гүн Өзүң оңуна эдип, патышаның маңа рехими инер ялы эт».


Мен шол вагтлар патышаның сакысыдым[+].

#### 2‑нҗи бап


Нехемя Иерусалиме[†] гидйәр

1Бу вака Артаксерксиң патышалыгының йигриминҗи йылының Нисан айында болупды. Шерап гетириленде, мен оны алып патыша узатдым. Шу вагта ченли онуң хузурында мениң гуссалы болан пурсадым ёкды[+]. 2Онсоң патыша маңа: «Сыркав дәл халыңа не бейле йүзүң салык? Бу йүрек гуссасындан башга хич зат дәлдир» дийди. Мен җуда горкдум[+]. 3Мен патыша шейле җогап бердим: «Патыша узак яшасын! Аталарымың мазарлары ятан шәхери хараба өврүлип, дервезелери ода яныпдыр, онсоң нәдип мениң йүзүм салык болмасын?»[+] 4Патыша менден: «Ислегиң нәме?» дийип сорады. Мен Гөгүң Худайындан[†] дилег этдим. 5Онсоң мен патыша шейле җогап бердим: «Эгер патыша оңласа ве мен сизиң назарыңызда хормат газанан болсам, онда мени Яхуда,[†] ата-бабаларымың мазарлары ятан шәхериң диварларыны дикелтмәге гойбер». 6Патыша (ша аялы-да онуң янында отырды) менден нәче вагтлык гитҗекдигими ве хачан доланып гелҗекдигими сорады. Мен патыша белли бир мөхлети айданымдан соң, ол мени гойбермәге разы болды. 7Соңра мен патыша: «Эгер патыша оңласа, ол Яхуда барянчам мени гечирерлери ялы, менден Евфрат дерясының гүнбатарындакы велаятың хәкимлерине хатлар иберилсин[+]. 8Шейле хем патыша токайының сакчысы Асафа, ыбадатхана[†] галасының дервезелери үчин, шәхериң диварлары ве мениң яшаҗак өйүмиң пүрслери үчин агач берер ялы хат берсин» дийдим. Худайымың ялкамагы билен патыша мениң дилегими битирди[+].

9Патыша мениң яным билен гошун серкерделерини, атлылар ёллады. Онсоң мен Евфрат дерясының гүнбатарындакы велаятың хәкимлериниң янына барып, олара патышаның хатларыны бердим. 10Эмма хоронлы Санбаллат ве Аммон велаятының векили Тобыя бир адамың ысрайыл[†] халкының бәхбидини арап гелендигини эшиденлеринде, гахар-газаба мүндүлер[+].

11Мен Иерусалиме гелип, ол ерде үч гүн болдум[+]. 12Соңра гиҗе туруп, яныма бирнәче адам алдым. Иерусалим хакында Худайымың калбыма нәме саландыгыны хич киме айтмадым. Янымда мүнүп барян эшегимден башга мал ёкды. 13Мен гиҗе Дере дервезесинден чыкдым. Шагал чешмесиниң яны билен Дөкүн дервезесине ченли гидип, Иерусалимиң йыкылан диварларыны, ода янан дервезелерини гөзден гечирдим[+]. 14Соңра мен Булак дервезесине ве Патыша ховзуна гитдим. Эмма ол ерде эшегим гечер ялы ер ёкды[+]. 15Онсоң мен гиҗе дерәниң ичи билен ёкарык галып, дивары гөзден гечирдим. Соңра мен ызыма доланып, Дере дервезесинден ызыма доландым[+]. 16Шәхер баштутанлары мениң нирә гиденими ве нәме эденими билмедилер. Мен энтек яхудылара,[†] руханылара,[†] беглере, шәхер баштутанларына ве иши ерине етирмәге гатнашҗак бейлеки адамлара хич зат айтмандым.

17Соңра мен олара: «Иерусалимиң хараба өврүлип, онуң дервезелериниң ода янандыгы зерарлы бизиң нәхили эҗир чекйәндигимизи сизиң өзүңиз гөрүп дурсуңыз. Мундан артык веҗера болуп йөрмезлик үчин, гелиң, Иерусалимиң диварыны дикелделиң!» дийдим[+]. 18Мен олара Худайымың маңа нәхили көмек эдендигини ве патышаның маңа айдан затларыны гүррүң бердим. Онсоң олар: «Гелиң, ише башлалың!» дийшип, бу оңат иш үчин биллерини берк гушадылар. 19Эмма хоронлы Санбаллат, аммон эмелдары Тобыя ве Гешем арап дагы муны эшиденлеринде, бизи әсгермезлик эдип, бизиң үстүмизден гүлүп: «Бу этҗек болян задыңыз нәме? Патышаның гаршысына питне турузмакчы болярмысыңыз?» дийдилер[+]. 20Онсоң мен олара: «Гөгүң Худайы ишимизи оңуна салар. Онуң гуллары болан биз гурлушык ишине башларыс. Эмма сизиң велин, Иерусалимде не пайыңыз, не-де хак-хукукларыңыз бар» дийип җогап бердим.

#### 3‑нҗи бап


Иерусалимиң[†] диварлары тәзеден гуруляр

1Онсоң баш руханы[†] Эляшып ве онуң руханы доганлары Гоюн дервезесини тәзеден гуруп, онуң гапыларыны отуртдылар. Онсоң олар дивары Йүзлер диңине ве Хананел диңине ченли гуруп, оны хем Худая багыш этдилер[+]. 2Эляшың гапдалында Ерихоның халкы гурярды. Оларың гапдалында болса Имриниң оглы Закур гурярды[+]. 3Хасенаның огуллары Балык дервезесини бина этдилер. Олар онуң пүрслерини гоюп, дервезәниң гапыларыны ерине отурдып, нурбатларыны ве килтлерини дакдылар[+]. 4Оларың гапдалындакы дивар бөлүмини Хакосың агтыгы, Урыяның оглы Меремот дикелтди. Оларың гапдалындакы дивар бөлегини Мешезабелиң агтыгы, Берекяның оглы Мешуллам дикелтди. Оларың гапдалындакы дивар бөлегини болса Багананың оглы Садок дикелтди[+]. 5Оларың гапдалындакы дивар бөлегини тековалылар дикелтдилер. Йөне оларың беглери баштутанлары тарапындан белленен иши этмекден йүз өвүрдилер[+].

6Пасеяның оглы Ёяда билен Бесодяның оглы Мешуллам Көне дервезәни дикелтди. Олар пүрслери гоюп, дервезәниң гапыларыны ерине отурдып, онуң нурбатларыны ве килтлерини дакдылар. 7Оларың гапдалындакы дивар бөлегини гибгонлы Мелатя билен меронотлы Ядон Евфрат дерясының гүнбатарындакы велаятың хөкүмдарының голастындакы Гибгоның ве Миспаның яшайҗылары билен биле дикелтдилер. 8Оларың гапдалындакы дивар бөлегини зергәрлерден Хархаяның оглы Узыел дикелтди. Онуң гапдалында болса атыр ясайҗылардан болан Хананя дивары дикелтди. Олар Иерусалими тә Гиң дивара ченли беркитдилер[+]. 9Оларың гапдалындакы дивар бөлегини Иерусалимиң этрабының ярысының хәкими Хуруң оглы Репая дикелтди. 10Оларың гапдалында Харумапың оглы Едая өз өйүниң гаршысындакы дивар бөлегини дикелтди. Онуң гапдалындакы дивар бөлегини Хашабнеяның оглы Хатуш дикелтди. 11Харымың оглы Малкыя билен Пахатмовабың оглы Хашуп диварың башга бир бөлегини ве Тамдырлар диңини дикелтдилер[+]. 12Онуң гапдалындакы дивар бөлегини Иерусалим этрабының галан ярысының хәкими Халлохешиң оглы Шаллум ве онуң гызлары дикелтдилер.

13Ханун ве зановалылар Дере дервезесини дикелдип, онуң гапыларыны отурдып, нурбатларыны ве килтлерини дакдылар. Олар Дөкүн дервезесине ченли диварың мүң тирсек аралыгыны дикелтдилер[+]. 14Бейтхакерем этрабының хәкими Рекабың оглы Малкыя Дөкүн дервезесини дикелтди. Ол дервезәни тәзеден бина эдип, онуң гапыларыны отуртды ве нурбатларыны, килтлерини дакды[+].

15Миспа этрабының хәкими Колхозениң оглы Шаллум Булак дервезесини дикелтди. Ол дервезәни тәзеден бина эдип, онуң үстүни басырды, гапыларыны ерине отурдып, онуң нурбатларыны ве килтлерини дакды. Шейле хем ол патыша багының янындакы Шела ховзуның диварыны тә Давут шәхеринден ашак инйән басганчаклара барянча гурды[+]. 16Шаллумдан соң Бейтсур этрабының ярысының хәкими Азбугың оглы Нехемя Давут гонамчылыгының гаршысындан тә эмели ховза ве эдермен уршуҗыларың өйүне ченли болан дивары дикелтди[+].

17Онуң гапдалындакы дивар бөлегини левилер[†] дикелтдилер: Банының оглы Рехум онуң гапдалындакы дивары дикелтди; Кегила этрабының ярысының хәкими Хашабя өз этрабы үчин бир дивар бөлегини дикелтди. 18Онуң гапдалында оларың гарындашлары, Кегила этрабының ярысының хәкими Хенададың оглы Биннуй[*] бейлеки дивар бөлегини дикелтди. 19Биннуйың гапдалында диварың өврүлйән еринден горхана учудының габадында болан диварың бинят дирегини Миспаның хәкими Ешуваның оглы Эзер дикелтди. 20Эзерден соң диварың өврүлйән еринден, баш руханы Эляшыбың өйүниң гапысына ченли дивары Закайың оглы Барук дикелтди[+]. 21Барукдан соң Эляшыбың өйүниң гапысындан тә өйүң гутарян ерине ченли аралыкдакы дивары Хакосың агтыгы, Урыяның оглы Меремот дикелтди[+].

22Меремотдан соң Иерусалимиң төверек-дашындакы ерлерден гелен руханылар диварың бир бөлегини дикелтдилер. 23Оларың гапдалында Бенямин билен Хашуп өз өйлериниң габадындакы дивар бөлегини дикелтдилер. Оларың гапдалында Ананяның агтыгы, Магасеяның оглы Азаря өз өйүниң янындакы дивар бөлегини дикелтди. 24Онуң гапдалында Хенададың оглы Биннуй Азаряның өйүнден диварың өврүмине – бурча ченли болан дивар бөлегини дикелтди. 25-26Узайың оглы Палал дивар өврүминиң гаршысыны ве гаравулхана ховлусының янындакы ёкаркы көшгүң диңини дикелтди. Онуң гапдалында Парошың оглы Педая билен Офелде яшаян ыбадатхана[†] хызматкәрлери гүндогарда Сув дервезесиниң габадына ве гаравул диңине ченли аралыкдакы дивар бөлегини дикелтдилер[+][+]. 27Онсоң тековалылар бейик гораг диңиниң гаршысындакы Офел диварына ченли болан аралыгы дикелтдилер[+]. 28Руханылар Ат дервезесинден башлап, демиргазыга тарап херси өз өйлериниң габадындакы дивары дикелтдилер[+]. 29Оларың гапдалында Иммериң оглы Садок өз өйүниң габадындакы дивар бөлегини дикелтди. Онуң гапдалында Гүндогар дервезесини саклаян Шеканяның оглы Шемагя бир дивар бөлегини дикелтди[+]. 30Онуң гапдалындакы дивар бөлүмини Шелемяның оглы Хананя билен Салапың алтынҗы оглы Ханун дикелтдилер. Оларың гапдалында Берекяның оглы Мешуллам өз өйүниң габадындакы дивар бөлегини дикелтди[+]. 31Онуң гапдалындакы дивар бөлүмини зергәрлерден болан Малкыя Гөзден гечириш дервезесиниң гаршысында болан ыбадатхана хызматкәрлериниң хем-де тәҗирлериң өйүне ченли болан аралыгы ве бурчдакы ёкаркы отага ченли болан аралыгы дикелтди. 32Бурчда ерлешен ёкаркы отаг билен Гоюн дервезесиниң аралыгындакы дивар бөлегини зергәрлер билен тәҗирлер дикелтдилер[+].

#### 4‑нҗи бап


Нехемя ише пәсгел берйәнлерден үстүн чыкяр

1Санбаллат бизиң дивары өрүп йөренимизи эшиденде, гаты гахарланды. Ол газап донуны гейип, яхудыларың[†] үстүнден гүлмәге башлады[+]. 2Санбаллат өз яранларының ве Самария[†] гошунының өңүнде шейле дийди: «Бу болгусыз яхудылар нәме эдип йөрлер? Олар хемме зады тәзеден гурайҗаклармыка? Я-да гурбанлык берҗекмикәлер? Олар иши бир гүнүң ичинде тамамларыс өйдйәрмикәлер? Олар зир-зибил үйшмегинден алнан ве янан дашлардан дивар галдырайҗаклармыка?»[+] 3Онуң янындакы аммонлы Тобыя шейле дийди: «Оларың гурян даш диварының үстүне тилки мүнсе-де йыкылар!»[+] 4Эй, Худайымыз,[†] оларың бизи нәхили масгаралаяндыкларыны эшит! Бизе атян мыҗабатларыны өз башларындан индерип, олары ят үлкеде, есирликде талаңа бер![+] 5Оларың языкларының үстүни басырма, гүнәлерини назарыңдан сыпдырма, чүнки олар бизиң – гурлушыкчыларың гөвнүне дегдилер[+]. 6Муңа гарамаздан биз дивары тәзеден гурдук; тутуш дивар бирикдирилип, онуң бейиклиги ярысына етирилди, чүнки халк ишлемеги йүрегине дүвди.

7Эмма Санбаллатдыр Тобыя, араплардыр аммонлар[†] ве ашдотлылар Иерусалим[†] диварларының гурлушыгының үстүнликли амала ашырыляндыгыны, дивар гәдиклериниң битирилип баряндыгыны эшиденлеринде, гаты гахарландылар. 8Онсоң оларың хеммеси гелип, Иерусалиме гаршы урушмак ве онда алҗыраңңылык дөретмек үчин дил дүвүшдилер[+]. 9Онсоң биз өз Худайымыза дилег этдик ве олардан горанмак үчин, гиҗе-гүндиз гаравул гойдук. 10Эмма яхудалар:[†] «Йүк дашаянлар гүйчден гачяр, йыкык-юмруклар болса гаты көп; шонуң үчинем биз дивары өрүп билмерис» дийишйәрдилер. 11Душманларымыз хем: «Үстлерине баранымызы дуйманкалар, биз олары өлдүрип, иши тогтадарыс» диййәрмишлер. 12Оларың янында яшаян яхудылар гелип, бизе: «Душманларымыз чар тарапдан бизе хүҗүм этҗеклер» дийип, гайта-гайта айтдылар. 13Шонуң үчин мен диварың пес ерлериниң аңырсындакы ачык мейданда халкы уруглары боюнча, гылычлары, найзалары ве яйлары билен дуруздым. 14Онсоң мен беглере, баштутанлара ве бейлеки дуранлара бирлай гөз айлап, шейле дийдим: «Олардан горкмаң! Бейик ве хайбатлы Ребби ятлаң! Гарындашларыңыз, огулларыңыз, гызларыңыз, аялларыңыз ве өйлериңиз үчин сөвешиң!»[+]

15Душманларымыз оларың ниетлериниң бизе аяндыгыны ве Худайың оларың ниетлерини баша бардырманлыгыны эшиденлеринде, бизиң хеммәмиз дивар гурмага, херимиз өз ишли-ишимизе гайдып бардык. 16-17Шол гүнден башлап, мениң адамларымың ярысы дивар гурлушыгында ишледи; бейлеки ярысы-да найзалары, галканлары, яйлары ве совутлары билен горагда дурдулар. Баштутанлар хем дивар гурян яхудалары гөз астында сакладылар. Йүк дашаянлар бир эллери билен ишләп, бейлеки эллеринде яраг тутдулар. 18Гурлушыкчыларың хеммесиниң ишлейәркәлер-де биллери гылычлыды. Сурнайчы болса мениң янымда дурды. 19Мен беглере, баштутанлара ве халкың галанына: «Иш көп ве онуң герими гиң, диварың үстүнде биз дагынык ве бири-биримизден узак. 20Шонуң үчин сиз сурнай сесини эшиден бадыңыза бизиң янымыза йыгнанышың. Худайымыз бизиң үчин сөвешер» дийдим[+]. 21Шейдип, биз хер гүн даң атандан Гүн батянча ишледик, адамларың ярысы найзалар гөтерди. 22Шол вагт мен ене-де халка йүзленип: «Гиҗе бизи горап, гүндизем ишләр ялы, гой, хер ким өз хызматкәри билен Иерусалимде гиҗе ятымлык галсын» дийдим. 23Шейдип, не мен, не гарындашларым, не хызматкәрлерим, не-де ызымдакы җанпеналарым – хич биримиз эшигимизи чыкармадык. Ярагларымыз хем саг элимиздеди[*].

#### 5‑нҗи бап


Нехемя гарыплара көмек эдйәр

1Бираз вагт геченсоң, биртопар адам ве оларың аяллары өз яхуды[†] доганларындан яңа ахы-нала этдилер[+]. 2Кәбирлери: «Огулларымыз ве гызларымыз билен биз көплүкдирис; дири галарымыз ялы, бизе галла берилсин» диййәрдилер. 3Кәбирлери-де: «Биз ачлык зерарлы галла алҗак болуп, еримизи, өйүмизи, үзүмчилигимизи гиреве гойдук» диййәрдилер. 4Оларың: «Биз патышаның экин еримизе, үзүмчилигимизе салян салгыдыны төлемек үчин, пул карз алдык. 5Бизиң сүңңүмизем, аслымызам бейлеки яхудаларыңкы[†] билен бирдир. Чагаларымызам шоларың чагасындан кем дәл. Муңа гарамаздан, биз огулларымызы, гызларымызы гулчулыга бермели болярыс. Гызларымызың-а эййәм гырнак боланлары-да бар. Эмма бизиң этҗек алаҗымыз ёк, себәби экин еримизем, үзүмчилигимизем башга адамларың элинде» диййәнлери-де барды[+].

6Оларың дады-перятларыны ве арз-шикаятларыны эшиденимде, мениң гаты гахарым гелди. 7Бу затлар хакда ойланып, беглере хем баштутанлара кәедим. Мен олара: «Сизиң хер бириңиз өз халкыңыза гөтеримине пул берйәрсиңиз» дийдим. Онсоң оларың гаршысына улы җемагаты йыгнап, шейле дийдим:[+] 8«Биз ягдайымызың чатдыгындан, башга миллетлере[†] сатылан өз яхуды доганларымызы ызына сатын алдык. Эмма сиз хатда өз гарындашларыңызы-да гулчулыга сатярсыңыз; соң биз олары ызына сатын алмалы болярыс!» Олар дымып, диере сөз тапмадылар[+]. 9Онсоң мен: «Сизиң бу эдйән ишиңиз говы дәл. Бизе душман болан миллетлериң гыҗалатындан гутулмак үчин, Худайымызың[†] горкусында гезмели дәлмисиңиз?» дийдим[+]. 10Мунуң үстесине-де, мен, мениң доганларым ве мениң хызматкәрлерим хем олара пул ве галла карз берйәрис. Гелиң, шу гөтеримине зат бермеги бес эделиң. 11Шу гүнүң өзүнде оларың экин ерлерини, үзүмчилигини, зейтун багларыны, өйлерини, пулдан, бугдайдан, шерапдан ве ягдан алан гөтеримиңизи олара ызына гайдып бериң. 12Шонда олар: «Биз эдил сениң айдышың ялы эдерис. Буларың хеммесини ызына берерис ве олардан хич зат талап этмерис» дийдилер. Онсоң мен руханылары[†] чагырып, әхли ёлбашчылара берен сөзлерини берҗай этҗекдиклерине руханыларың өңүнде ант ичирдим[+]. 13Мен донумың сыйыны силкип: «Эгер-де ким шу берен сөзүнден дәнсе, Худай оны эдил дон сыйының силкилип бошадылышы ялы өйүнден, ишинден махрум этсин. Олар әхли задындан җыда дүшсүн» дийдим. Бүтин җемагат хем муны макуллап: «Омын!»[†] дийшип, Реббе алкыш айтдылар. Халк берен вадасыны ерине етирди[+].


Нехемяның сахылыгы

14Яхуда юрдуна хәкимлиге белленен гүнүмден, ягны Артаксеркс патышаның йигриминҗи йылындан отуз икинҗи йылына ченли – он ики йыллап мен-де, мениң доганларым-да хәкиме махсус нахарланмадык[+]. 15Менден өңки болан хәкимлер велин халкың бойнуна агыр йүк болуп, олар илатдан бир гадак[*] күмүшден дашары азык, шерап алян экенлер. Оларың хатда хызматкәрлери-де халкың үстүнден хөкүм сүрйән экенлер. Эмма мен Худайдан горкяндыгым үчин бейле иш этмедим. 16Мен әхли гүйҗүми диварың гурлушыгына сарп этдим. Өзүмизе ерем талап этмедим. Хызматкәрлеримиң хеммеси-де иш үстүнде болдулар. 17Сачагымың башында бизе өзге миллетлерден геленлерден башга-да, яхудылардан ве оларың баштутанларында ыбарат йүз элли адам нахарланарды. 18Хер гүн нахар үчин бир өкүз билен алты саны семиз гоюн сойларды. Шейле хем маңа товуклар биширилип, хер он гүнден дүрли шераплар болдан-бол гетирилерди. Эмма мен халкың нәхили агыр гүзеран гөрйәндигини билйәрдим, шонуң үчинем мен хәкиме берилмели азык мөчберини талап этмедим. 19Эй, Худайым, бу халка эден әхли хызматларым үчин мени ягшылыкда ятла![+]

#### 6-нҗы бап


Нехемяның гаршысына гуралан дилдүвшүклер

1-2Санбаллат, Тобыя, Гешем арап ве бейлеки душманларымыз мениң дивары гуруп гутардандыгымы, онда екеҗе гәдигиң хем галмандыгыны (дервезелер энтек ерине отурдылмадык хем болса) эшиденлеринде, Санбаллат билен Гешем мениң яныма адам иберип: «Гел, Оно дүзлүгиндәки бир обада душушалы» дийдилер. Олар маңа каст этмеги йүреклерине дүвүпдилер[+][+]. 3Мен хем олара чапар ёллап: «Мен бу вагт гаты ваҗып иш билен мешгул, шонуң үчин барып билҗек дәл. Онсоңам мен сизиң яныңыза барып гелйәнчәм, нәме иш дурсунмы?» дийдим. 4Шейле хабар билен олар мениң яныма дөрт гезек чапар ёлладылар. Мен хем олары хер гезек шол бир җогап билен гайтардым. 5Бәшинҗи гезек Санбаллат өз хызматкәриниң элине ачык хат берип, оны мениң яныма иберди. 6Ол хатда шейле языланды: «Миллетлер[†] арасында шейле гүррүң бар, муны Гешем хем тассыклаяр. Сен ве яхудылар[†] питне турузҗак болярмышыңыз. Дивары-да шонуң үчин гуруп йөрмүшиңиз. Айдышларына гөрә, сен олара патыша болмалымышың[+]. 7„Яхуданың[†] патышасы бар“ дийип, өзүң хакда Иерусалимде[†] вагыз этдирмек үчин пыгамберлер[†] хем белләпсиң. Айдышларына гөрә, бу затларың хеммесини патыша хабар берҗекмишлер. Шонуң үчинем, гел, биле маслахат эдели». 8Онсоң мен онуң янына адам иберип: «Сениң бу диййән затларың хич бири-де эдиленок. Буларың әхлиси сениң өз тосламаң» дийдим. 9Чүнки оларың хеммеси бизи горкузмак ислейәрдилер ве: «Эллери ишден совап, иш тогтар» дийип пикир эдйәрдилер. Шонуң үчинем мен иши довам этмек үчин Худайдан[†] гүйч-кувват диледим.

10Онсоң мен өйүнден чыкман отуран Мехейтабелиң агтыгы, Делаяның оглы Шемагяның өйүне гелдим. Ол маңа: «Гел, икимиз Худайың өйүнде, ички отагда душушалы. Ички отагың гапыларынам япалы, чүнки олар сени өлдүрмәге гелерлер. Олар хөкман шу гиҗе сени өлдүрмәге гелерлер» дийди. 11Эмма мен: «Мениң ялы адам гачармы? Хей-де мениң ялы адам дири галмак үчин ички отагда гизленерми? Ёк, мен ички отага гирҗек дәл!» дийдим. 12Шемагяны Худайың ибермәндигине гөз етирдим. Ол хамала бир пыгамбер хөкмүнде маңа шу затлары дийди, себәби Тобыя билен Санбаллат оны хакына тутупдылар. 13Ол мени горкузып, мениң шейле херекет эдип, гүнә газанмагыма итерги бермек максады билен хакына тутулыпды. Мен шейле эдәен болсам, олар мени биабрай эдип кемсидип билҗекдилер.

14Эй, Худайым, Тобыя билен Санбаллатың бу эден ишлерини унутма, шейле хем, пыгамбер аял Ногадя билен мени горкузмак ислән бейлеки пыгамберлериң эденлерини хем унутма![+]


Дивар гурлушыгы тамамланяр

15Элли ики гүнден соң, Элул айының йигрими бәши гүни[*] дивар гурлушыгы тамамланды. 16Бизиң душманларымызың ве төверегимиздәки миллетлериң әхлиси муны эшиденлеринде, гаты горкуп, муны өзлерине кемлик билдилер. Себәби олар бу ишиң Худайымызың көмеги билен эдилендигине гөз етирдилер. 17Мундан башга-да, шол гүнлер Яхуданың беглери Тобыя көп хат ёлладылар. Тобыяның хатлары хем олара гелди. 18Яхудада көп адам Тобыя билен касам эдишипди, чүнки Тобыя Араның оглы Шеканяның гиевсиди. Онуң оглы Ехоханан хем Берекяның оглы Мешулламың гызына өйленипди[+]. 19Шейле хем олар мениң янымда онуң ягшы ишлери хакда гүррүң этдилер. Мениң диййән сөзлерими хем оңа етирдилер. Тобыя-да мени горкузҗак болуп, маңа хатлар ёллады.

#### 7‑нҗи бап

1Ине, дивар өрүлип, гапылар ерине отурдылды, дервезебанлар, айдымчылар, левилер[†] белленди. 2Онсоң мен доганым Хананы билен галаның серкердеси Хананяны Иерусалиме[†] хәким эдип белледим. Чүнки ол ынамдар адам болуп, көплере гаранда, Худайдан[†] хас гаты горкярды[+]. 3Мен олара шейле табшырык[†] бердим: «Гүн гызянча, Иерусалимиң дервезелери ачылмасын. Гүн яшан чагы, энтек дервезебанлар нобатчылыкдан гитмәнкәлер, гапылары гулпласынлар. Иерусалимиң илатындан гаравуллар гоюң; оларың кәбири өз горамалы ерлеринде ве бейлекилери болса өз өйлериниң өңүнде болсунлар»[+].


Сүргүнден[†] гайдып геленлериң санавы


(Эзра 2:1-70)

4[•]Шәхер гиң хем улуды, эмма онуң ичиндәки илат велин азды, җайлар салынманды. 5Онсоң несиллери боюнча хасаба алмак үчин беглери, баштутанлары ве халкы үйшүрмеги Худайым йүрегиме салды. Мен есирликден илкинҗи доланып геленлериң несиллери билен гечирилен илат язувыны гөзләп тапдым. Онда шулар языланды: 6Бабыл[†] патышасы Небукаднесар тарапындан есир алнып, Бабыла сүргүн эдиленлериң несиллеринден Иерусалимдәки ве Яхудадакы[†] өз галаларына гайдып геленлери, ине, шуларды:[+] 7Зерубабыл, Ешува, Нехемя, Азаря, Рагамя, Нахаманы, Мордекай, Билшан, Мисперет, Бигвай, Нехум ве Багана дагы билен гелдилер.

Ысрайыл[†] халкының эркек адамларының саны:[+] 8Парошың несиллери: ики мүң бир йүз етмиш ики адам;[+] 9Шепатяның несиллери: үч йүз етмиш ики адам; 10Араның несиллери: алты йүз элли ики адам; 11Ешуваның ве Ёвабың неслинден – Пахатмовабың несиллери: ики мүң секиз йүз он секиз адам; 12Эйламың несиллери: бир мүң ики йүз элли дөрт адам; 13Затуның несиллери: секиз йүз кырк бәш адам; 14Закайың несиллери: еди йүз алтмыш адам; 15Биннуйың несиллери: алты йүз кырк секиз адам; 16Бебайың несиллери: алты йүз йигрими секиз адам; 17Азгадың несиллери: ики мүң үч йүз йигрими ики адам; 18Адоныкамың несиллери: алты йүз алтмыш еди адам; 19Бигвайың несиллери: ики мүң алтмыш еди адам; 20Адиниң несиллери: алты йүз алтмыш бәш адам; 21Атериң, ягны Хизкияның несиллери: тогсан секиз адам; 22Хашумың несиллери: үч йүз йигрими секиз адам; 23Безайың несиллери: үч йүз йигрими дөрт адам; 24Харыбың несиллери: бир йүз он ики адам; 25Гибгоның несиллери: тогсан бәш адам; 26Бейтуллахамың ве Нетопаның яшайҗылары: бир йүз сегсен секиз адам; 27Анатодың яшайҗылары: бир йүз йигрими секиз адам; 28Бейтазмаведиң яшайҗылары: кырк ики адам; 29Кирятегарымың, Кепираның ве Бееродың яшайҗылары: еди йүз кырк үч адам; 30Раманың ве Гебаның яшайҗылары: алты йүз йигрими бир адам; 31Микмашың яшайҗылары: бир йүз йигрими ики адам; 32Бейтелиң ве Айың яшайҗылары: бир йүз йигрими үч адам; 33Бейлеки Небоның яшайҗылары: элли ики адам; 34Бейлеки Эйламың несиллери: бир мүң ики йүз элли дөрт адам; 35Харымың несиллери: үч йүз йигрими адам; 36Ерихоның несиллери: үч йүз кырк бәш адам;[+] 37Лодуң, Хадыдың ве Ононың несиллери: еди йүз йигрими бир адам; 38Сенаның несиллери: үч мүң докуз йүз отуз адам[+].

39Руханылар:[†] Ешуваның ковумындан Едаяның несиллери: җеми докуз йүз етмиш үч адам;[+] 40Иммериң несиллери: бир мүң элли ики адам;[+] 41Пашхурың несиллери: бир мүң ики йүз кырк еди адам;[+] 42Харымың несиллери: бир мүң он еди адам;[+] 43левилер: Ходавяның несиллери, ягны Ешуваның ве Кадмыелиң несиллери: етмиш дөрт адам; 44айдымчылар: Асафың несиллери бир йүз кырк секиз адам;[+] 45дервезебанлар: Шаллумың, Атериң, Талмоның, Акубың, Хатытаның, Шобайың несиллери: бир йүз отуз секиз адам;[+] 46ыбадатхана[†] хызматкәрлери: Сиханың, Хасупаның, Табаготың,[+] 47Кейросың, Сиганың, Падоның, 48Лебананың, Хагабаның, Шалмайың, 49Хананың, Гидолың, Гехарың, 50Реяяның, Ресиниң, Некоданың, 51Газамың, Узаның, Пасеяның, 52Бесайың, Мегунымың, Непусымың, 53Бакбугың, Хакупаның, Хархурың, 54Баслутың, Мехиданың, Харшаның, 55Баркосың, Сисераның, Теманың, 56Несияның, Хатыпаның несиллери; 57Сүлейманың хызматкәрлериниң несиллеринден: Сотайың, Соперетиң, Периданың,[+] 58Ягланың, Дарконың, Гидолың, 59Шепатяның, Хатылың, Покерет Хасебайымың ве Амоның несиллери. 60Әхли ыбадатхана хызматкәрлериниң ве Сүлейманың хызматкәрлериниң несиллериниң җеми үч йүз тогсан ики адам болды.

61Телмеладан, Телхаршадан, Керупдан,[†] Адондан ве Иммерден чыканлар, йөне өз уругларыны, өз аслыны я-да өзлериниң Ысрайыла дегишлидиклерини субут эдип билмедиклер шуларды: 62Делаяның, Тобыяның ве Некоданың несиллери: алты йүз кырк ики адам; 63шейле хем руханылардан: Хобаяның несиллери, Хакосың несиллери ве гилгатлы Барзыллайың гызларындан аял алып, оларың ады билен атландырылан Барзыллайың несиллери[+]. 64Булар өз язгыларыны несиллери боюнча хасаба алнанларың арасындан гөзледилер, эмма тапып билмедилер. Шонуң үчинем олар галп руханылар хөкмүнде руханылыкдан чыкарылдылар. 65Хәким олара Урымы ве Туммымы[†][*] уланып билйән руханы тапылянча, иң мукаддес[†] нахардан иймезлиги табшырды[+]. 66-67Еди мүң үч йүз отуз еди аялдыр эркек хызматкәрлери хем-де ики йүз кырк бәш эркек ве аял айдымчылары хасап этмәниңде, әхли халкың саны кырк ики мүң үч йүз алтмышды. 68-69Оларың дөрт йүз отуз бәш дүеси ве алты мүң еди йүз йигрими саны-да эшеги барды. 70Кәбир уругбашылар иш үчин пешгешлер бердилер. Хәким хазына йигрими гадак[*] төвереги алтын, элли леген, бәш йүз отуз лай руханы эшигини берди. 71Кәбир уругбашылар болса гурлушык газнасына секиз ярым батман[*] төвереги алтын, алтмыш бәш батман[*] күмүш бердилер. 72Халкың галан бөлегиниң берен затлары, секиз ярым батман төвереги алтын, элли секиз батман[*] күмүш ве алтмыш еди лай руханы эшигинден ыбарат болды.

73Руханылар, левилер, халкың кәбири, ыбадатхана дервезебанлары, айдымчылары, хызматкәрлери ве бүтин ысрайыл халкы өз галаларында орнашдылар.

Единҗи ай геленде, ысрайылларың хеммеси өз галаларындадылар.

#### 8‑нҗи бап


Эзра халка кануны[†] окап берйәр

1Әхли халк эдил бир адам ялы болуп, Сув дервезесиниң өңүндәки мейданча йыгнанды. Онсоң олар руханы[†] ве мүрзе[†] Эзрадан Реб[†] тарапындан Ысрайыла берлен Мусаның Төврадыны гетирмегини сорадылар[+]. 2Шейдип, единҗи айың биринҗи гүни[*] Эзра Төврадыны халкың өңүне гетирди. Диңләп, эркеклердир аялларың ве бейлеки дүшүнип билҗеклериң хеммеси ол ердеди. 3Онсоң ол Сув дервезесиниң өңүндәки мейданчада эркеклериң ве аялларың ве бейлеки дүшүнип билҗеклериң өңүнде ир эртирден гүнортана ченли оны окады. Бүтин халк Төврады үнс берип диңледи[+]. 4Мүрзе Эзра йөрите шу максат үчин гурлан агач секиниң үстүнде дурды. Онуң саг гапдалында Матытя, Шема, Аная, Урыя, Хилкия ве Магасея, чеп гапдалында болса Педая, Мишайыл, Малкыя, Хашум, Хашбадана, Закаря ве Мешуллам дагы дурдулар. 5Эзра бүтин халкың гөзүниң алнында китабы ачды. Ол хеммеден ёкарда дурды. Ол китабы ачанда, бүтин халк өр турды. 6Онсоң Эзра Бейик Худай[†] Реббе алкыш айтды. Әхли җемагат элини ёкары галдырып: «Омын.[†] Омын» дийип җогап берди. Соңра олар йүзлерини ере берип, Реббе сежде этдилер[+]. 7Соңра олар ерлеринден туруп, херси өз еринде дурдулар. Левилер:[†] Ешува, Баны, Шеребя, Ямын, Акуп, Шабетай, Ходыя, Магасея, Келита, Азаря, Ёзабат, Ханан, Пелая дагы халка кануны дүшүндирдилер. 8Олар китапдан, Худайың канунындан җикме-җик окап, онуң манысыны халка дүшүндирдилер. 9Кануның сөзлерини эшиденде, халк аглады. Онсоң хәким Нехемя, руханы хем мүрзе Эзра ве кануны дүшүндирйән левилер халка йүзленип, шейле дийдилер: «Бу гүн Худайыңыз Реб үчин мукаддес[†] гүндүр. Шонуң үчин яс тутуп аглашмаң! 10Барың яглы эт ийиң, сүйҗи шерап ичиң. Биширмәге зады ёклара пай ибериң, чүнки бу гүн Реббимиз үчин мукаддес гүндүр. Гам чекмәң, чүнки Таңрымызың эчилйән шатлыгы сизе гүйч-кувват берер». 11Шейдип, левилер: «Үмсүм болуң, бу гүн мукаддес гүндүр, гамгын болмаң!» дийип, халкы көшешдирдилер. 12Онсоң бүтин халк ийип-ичип, өзлеринде бар затларыны башгалар билен пайлашып, улы шагалаң этмәге гитдилер. Чүнки олар окалып берлен сөзлере дүшүнипдилер[+].


Чатма байрамы[†]

13Икиленҗи гүн бүтин халкың уругбашылары, руханылардыр левилер билен биле мүрзе Эзраның янына кануның сөзлерини өвренмәге үйшдүлер. 14-15Олар канунда: «Ысрайыл[†] халкы единҗи айда байрамчылык дөврүнде чатмаларда яшасын. „Даглара чыкып, зейтун, игде, мирт, палма ве бейлеки гырымсы агачларың шахаларыны гетирип, канунда язылышы ялы чатма гуруң!“ дийип, өзлериниң әхли галаларында ве Иерусалимде[†] җар чекдирип мәлим этмеклерини Реб Муса аркалы табшырды» дийлен язгыны тапдылар[+]. 16Онсоң адамлар шахалар гетирип, хер ким өз өйүниң үчеклеринде, ховлуларында, Худайың өйүниң ховлуларында, Сув дервезесиниң, Эфрайым дервезесиниң янындакы мейданчаларда өзлерине чатма дикдилер[+]. 17Есирликден гайдып геленлериң әхлиси чатма дикип, онда вагтлайын болдулар. Чүнки Нунуң оглы Ешуваның дөврүнден тә шол гүне ченли ысрайыл халкы бейле зат этмәнди. Олар шейле улы шады-хоррамлык этдилер. 18Байрамчылыгың биринҗи гүнүнден ахыркы гүнүне ченли Эзра хер гүн Худайың Төврадындан окады. Олар еди гүнләп байрам этдилер. Секизленҗи гүн болса буйрулышы ялы, мукаддес йыгнак[†] гечирилди[+].

#### 9-нҗы бап

1Единҗи айың йигрими дөрдүне ысрайыл[†] халкы агыз беклемәге йыгнанышды. Олар җул гейнип, башларындан гум соврупды[+]. 2Ысрайыллар әхли кесе ерлилерден өзлерини айрып, өз гүнәлерини, ата-бабаларының этмишлерини боюн алдылар[+]. 3Дуран ерлеринден өр туруп, гүнүң дөртден бир бөлегини өз Худайы[†] Реббиң Төврадыны окап гечирдилер ве бейлеки дөртден биринде болса гүнәлерини боюн алып, өз Худайы Реббе сежде этдилер. 4Левилериң[†] секисинде Ешува, Баны, Кадмыел, Шебаня, Бунны, Шеребя, Баны ве Кенаны дагы дурдулар. Олар гаты сес билен Худайы Ребби чагырдылар. 5Онсоң левилер Ешува, Кадмыел, Баны, Хашабнея, Шеребя, Ходыя, Шебаня ве Петахя дагы шейле дийдилер: «Өр туруң ве эзелден эбедә ченли болан Худайыңыз Ребби шөхратландырың![†] Я Реб[†], алкышлардан, өвгүлерден үстүн болан шөхратлы адыңа алкыш болсун!»


Тутуш халк тоба эдйәр

6Эзра шейле дийди «Реб Сен, диңе Сенсиң. Гөги, аршы әхли йылдызлары билен, Ери ве ондакы барча затлары, деңизлери ве олардакы әхли җанлы-җандарлары ярадан Сенсиң. Хеммесине Сен җан берйәң. Гөгүң гошунлары Саңа сежде эдйәрлер[+]. 7Я Бейик Худай, Ыбрамы сайлап, оны бабыллыларың[†] Ур галасындан чыкарып, оңа Ыбрайым адыны берен Сенсиң[+]. 8Өз хузурыңда йүрегини садык тапып, кенганларың,[†] хетлериң,[†] аморларың,[†] перизлериң,[†] ябусларың,[†] гиргашларың[†] юрдуны неслине бермек хакда онуң билен әхт[†] эдишен ве әхтини ерине етирен адалатлы[†] Худайсың[+]. 9Сен ата-бабаларымызың Мүсүрде башындан инен күлпетлерини гөрдүң; Гызыл деңзиң[*] кенарындакы перятларыны эшитдиң[+]. 10Фараоның[†] гаршысына, онуң әхли хызматкәрлериниң ве онуң юрдуның әхли илатының гаршысына аламатлар, гудратлар гөркездиң. Чүнки Сен оларың бизиң аталарымыза гаршы текепбирлик билен херекет эдендиклерини билйәрдиң. Сен Өзүңе шу гүнлере ченли өчмеҗек шөхратлы ат газандың[+]. 11Деңзиң ортасында гуры ерден гечерлери ялы, Сен оларың өңүнде деңзи икә бөлдүң. Оларың ызларындан ковалаянлары болса чуңлуга, даш бөлеги ялы мөвч урян сувлара ташладың[+]. 12Үстесине-де, олара гүндизлерине булут сүтүни билен угур гөркезип, гиҗелерине от сүтүни билен йөремели ёлларыны ягтылтдың[+]. 13Сен Синай[†] дагының депесине инип, гөкден олар билен гүрлешдиң. Олара догры[†] хөкүмлер, хак канунлар,[†] оңат парзлар[†] хем табшырыклар[†] бердиң[+]. 14Өз мукаддес[†] Сабат гүнүңи олара аян этдиң. Гулуң Мусаның үсти билен олара табшырыклар, парзлар ве канунлар бердиң[+]. 15Аҗыганларында, гөкден чөрек индердиң, сувсанларында, гаядан сув чыкардың. Берҗек дийип вада эден юрдуңы гидип эелемеги Сен олара эмр этдиң[+]. 16Эмма ата-бабаларымыз текепбирлик хем бойнуёгынлык этдилер, Сениң табшырыкларыңа гулак асмадылар. 17Гулак асмакдан боюн товлап, оларың арасында Сениң гөркезен гудратларыңы ятдан чыкардылар. Олар бойнуёгынлык эдип, Мүсүрдәки гулчулыкларына доланып бармак үчин өзлерине ёлбашчы белледилер. Эмма Сен гечиримли, мерхеметли, рехимдар, гиң гөвүнли ве садык сөйгә бай Худай. Сен олары терк этмедиң[+]. 18-19Олар хатда өзлерине гөле хейкелини ясап: „Сизи Мүсүрден чыкаран худай, ине, шудур!“ дийип, Саңа эрбет дил етиренлеринде-де, бейик рехимдарлыгың үчин Сен олары чөлде еке ташламадың. Олара ёл гөркезмәге гүндизлерине булут сүтүнини, гиҗелерине-де йөреҗек ёлларыны ягтылдып, гитмели угурларыны гөркезер ялы от сүтүнини депелеринден айырмадың[+][+]. 20Олара өвүт бермек үчин пайхаслы Рухуңы бердиң. Маннаны[†] оларың агзындан кесмедиң, сувсанларында сув бердиң[+]. 21Олары кырк йыллап чөлде экледиң, хич зада зар этмедиң. Оларың эшиклери көнелмеди, аяклары габармады[+]. 22Олара патышалыклары, халклары берип, хер бир күнҗеги дең пайладың. Шейдип, олар Хешбон патышасы Сихоның юрдуны ве Башан[†] патышасы Огуң юрдуны эеледилер[+]. 23Несиллерини гөгүң йылдызлары кимин көпелдип, олары эелемәге барарсыңыз дийип аталарына айдан юрдуңа гетирдиң[+]. 24Оларың несиллери гелип, юрды эеледилер. Сен юрдуң илатыны, кенганлары олара боюн эгдирдиң. Халанларыны этсинлер дийип юрдуң халкларыны патышалары билен бирликде оларың эллерине бердиң[+]. 25Шейдип, олар галалы шәхерлери, мес топраклы ерлери басып алдылар. Ичи оңат затлардан долы өйлери, газылан гуюлары, үзүм багларыны, зейтун багларыны, көп санлы мивели агачлары эеледилер. Шейдип, олар ийип дойдулар, семредилер. Сениң улы сахаватыңдан леззет алдылар[+].

26Муңа гарамаздан, олар гулак асмазак болдулар. Олар Саңа гаршы питне турзуп, Сениң кануныңы йигрендилер. Саңа тарап өврүлмелидиклерини дуйдуран пыгамберлериңи[†] өлдүрдилер. Саңа эрбет дил етирдилер[+]. 27Шонуң үчинем Сен олары душманларының элине бердиң. Душманлары олара эзъет бердилер. Хорлук чекйәркәлер, олар Саңа налыш этдилер. Сен оларың наласыны гөкден эшитдиң. Бейик рехимдарлыгың билен ысрайыллары душман элинден халас эдер ялы халасгәрлер[†] бердиң[+]. 28Эмма җанлары арам тапан бадына, олар Сениң өңүңде ене-де пислик этдилер. Сен олары душманларының элинде галдырдың. Душманлары оларың үстүнден агалык сүрдүлер. Йөне олар ене Саңа налыш эденлеринде, Сен гөкден оларың наласына гулак салдың. Рехимдарлыгың билен олары энчеме гезек халас этдиң[+]. 29Сен олара Өз кануныңа тарап өврүлмеклерини дуйдурдың. Эмма олар шонда-да текепбирлик эдип, Сениң табшырыкларыңа боюн эгмедилер; хөкүмлериңи берҗай этселер, яшаҗакдыкларыны билселер-де, хөкүмлериңи рет этдилер. Олар геришлерини йүкден совуп, бойнуёгынлык этдилер, диңлемедилер[+]. 30Сен энчеме йыллап, олар билен сабырлы болдуң. Пыгамберлериң аркалы, Өз Рухуң билен олара дуйдурдың. Эмма шонда-да олар гулак асмадылар. Шонуң үчин хем Сен олары юртларың халкларының элине бердиң[+]. 31Эмма Өз түкенмез рехимдарлыгың билен олары бүтинлей ёк этмедиң я-да терк этмедиң. Чүнки Сен мерхеметли, рехимдар Худайсың[+].

32Эй, әхтини ве садык сөйгүсини саклаян Худайымыз! Бейик, гудратлы хем хайбатлы Худай! Ашур[†] патышаларының дөврүнден тә шу гүне ченли патышаларымызың, баштутанларымызың, руханыларымызың,[†] пыгамберлеримизиң, ата-бабаларымызың, Сениң халкың болан бизиң башымыздан инен җебир-җепалар Сениң гөзүңе аз гөрүнмесин[+]. 33Башымыздан инен әхли җезаларда Сен адалатлы болдуң. Чүнки Сен вепалы болсаң-да, биз эрбетлик этдик[+]. 34Патышаларымыз, баштутанларымыз, руханыларымыз ве ата-бабаларымыз Сениң кануныңы тутмадылар. Сениң берен табшырыкларыңа, дуйдурышларыңа гулак асмадылар[+]. 35Олар өз патышалыкларында, Сениң берен болчулыгыңда, Сениң берен гиң ве мес топраклы меканыңда Саңа гуллук этмедилер, өз пис ишлеринден эл чекмедилер[+]. 36Ине, биз шу гүне ченли гулдурыс. Мивесини, ныгматыны ийсинлер дийип ата-бабаларымыза берен юрдуңда биз гулдурыс[+]. 37Мундан өнйән бол хасыл болса гүнәлеримиз зерарлы Сениң үстүмизден гоян патышаларыңа гидйәр. Олар бизиң ве мал-гараларымызың үстүнден иследиклериче хөкүм сүрйәрлер. Биз болсак, агыр мушакгат ичиндедирис»[+].

38Бу затларың хеммеси үчин биз Сениң билен язмача берк әхт эдишйәрис. Бу мөхүрли хата баштутанларымызың, левилеримизиң ве руханыларымызың атлары языляр[+].

#### 10-нҗы бап

1Мөхүрли хата ады языланлар:


Хакаляның оглы хәким Нехемя, Сидкия,[+] 2Серая, Азаря, Ермея, 3Пашхур, Амаря, Малкыя, 4Хатуш, Шебаня, Маллук,[+] 5Харым, Меремот, Абадя, 6Даныел, Гинетон, Барук, 7Мешуллам, Абыя, Миямын, 8Магазя, Билгай, Шемагя – булар руханылардыр.[†]

9Левилер:[†] Азаняның оглы Ешува, Хенададың огулларындан Биннуй, Кадмыел[+]. 10Оларың доганлары Шебаня, Ходыя, Келита, Пелая, Ханан, 11Мика, Рехоп, Хашабя, 12Закур, Шеребя, Шебаня, 13Ходыя, Баны, Бенину.

14Халк ёлбашчыларындан: Парош, Пахатмовап, Эйлам, Зату, Баны,[+] 15Бунны, Азгат, Бебай, 16Адоныя, Бигвай, Адин, 17Атер, Хизкия, Азур, 18Ходыя, Хашум, Безай, 19Харып, Анатот, Небай, 20Магпыгаш, Мешуллам, Хезир, 21Мешезабел, Садок, Ядува, 22Пелатя, Ханан, Аная, 23Хошея, Хананя, Хашуп, 24Халлохеш, Пилха, Шобек, 25Рехум, Хашабна, Магасея, 26Ахыя, Ханан, Анан, 27Маллук, Харым, Багана.


Кануны[†] сакламак барадакы шертнама

28-29Галан халк, руханылар, левилер, ыбадатхана[†] дервезебанлары, айдымчылары, хызматкәрлери ве Худайың[†] канунына уймак үчин өзлерини ерли халклардан бөлүп айранларың хеммеси – оларың аяллары, огул-гызлары, кануна дүшүнип билйәнлериң бары өз гарындашлары ве оларың беглери билен бирлешдилер. Олар Худайың гулы Мусаның үсти билен берлен кануна гөрә яшамага, Хөкмүрован Реббимизиң әхли табшырыкларыны,[†] хөкүмлерини, парзларыны[†] саклап, олары берҗай этмәге ант ичдилер, ерине етирмейәнлери болса нәлетледилер[+]. 30Биз ерли халклар билен гыз алшып-беришмерис[+]. 31Эгер ерли халклар Сабат гүни[†] сатмага харытлар я-да галла гетирселер-де, биз олардан Сабат ве мукаддес[†] гүнлерде хич зат сатын алмарыс. Хер единҗи йыл биз ере дынч берерис хем-де алгыларымызың барыны гечерис[+].

32-33Шейле хем биз хер йыл бир мысгал күмши[*], Худайымызың өйүниң хызматы үчин бермеги өзүмизе борч эдиндик. Бу күмүш хөдүр чөреги, хемишелик галла садакасы,[†] хемишелик якма гурбанлыгы, Сабат гүнлери, Тәзе Ай байрамлары ве бейлеки байрамлар, мукаддес садакалар, Ысрайылы гүнәсинден саплама гурбанлыклары[†] үчин уланылар[+][+]. 34Биз халк, руханылар ве левилер биҗе атышып, хер йыл белленен вагтларда Худайымызың өйүне одуны хайсы уругың гетирмелидигини шертлешдик. Бу одунлар канунда язылышы ялы, Худайымыз Реббиң гурбанлык сыпасында[†] якылмалыды[+]. 35Еримизиң илкинҗи хасылыны ве хер бир агачдан өнен илкинҗи мивелери хер йыл Реббиң өйүне гетирмеги өзүмизе борч эдинйәрис[+]. 36Канунда язылышы ялы, новбахар огулларымызы Худайың өйүнде хызмат эдйән руханыларың янына гетирип, илкинҗи мал-гараларымызы, сүрүлеримизиң илки болан өкүзчелерини, гоюн-гечилеримизиң илкинҗи эркек овлак-гузуларыны олара элтип берерис[+]. 37Хер йыл илкинҗи галладан эдилен хамыры, өз садакаларымызы, дүрли мивелери, тәзе шерабы, ягы руханылара, Худайымызың өйүниң аммарларына табшырарыс. Еримизден өнйән хасылың ондан бир бөлегини левилере берерис. Чүнки галаларымызда левилер хасылың ондан бирини йыгнаярлар[+]. 38Левилер хасылың ондан бирини йыгнаяркалар, Харун неслинден бир руханы оларың янында болар. Левилер хем өзлери үчин топланан тутуш хасылың ондан бир бөлегини Худайымызың өйүниң аммарларына табшырарлар[+]. 39Чүнки ысрайыл[†] халкы ве левилер галланы, тәзе шерап ве яг[†] садакасыны аммарлара гетирмелидирлер. Ол ерде мукаддес ериң гап-гачлары, хызмат эдйән руханылар, дервезебанлардыр айдымчылар боляндыр.

Биз Худайымызың өйүни терк этмерис[+].

#### 11‑нҗи бап


Иерусалимде[†] яшаян адамлар

1[•]Халк баштутанлары Иерусалимде яшадылар. Илатың галаны биҗе атышып, мукаддес[†] шәхер болан Иерусалимде яшар ялы, хер он машгаладан бирини сайладылар. Галан докузысы болса бейлеки галаларда галдылар[+]. 2Халк Иерусалимде яшамага мейлетин ислег билдиренлериң хеммесине ак пата[†] берди.

3Иерусалимде месген тутанлар велаят баштутанларыды. Йөне руханылар,[†] левилер,[†] ыбадатхана[†] хызматкәрлери, Сүлейманың хызматкәрлериниң несиллери ве бейлеки ысрайыл[†] адамларының херси Яхуданың[†] галаларындакы өз галасында, өз мүлкүнде месген тутдулар[+]. 4Яхуда ве бенямин тирелериниң кәбирлери Иерусалимде яшадылар. Яхуда тирелеринден: Закаряның агтыгы, Узыяның оглы Атая. Онуң ата-бабаларына Пересиң неслинден болан Амаря, Шепатя, Махалалел дегишлидир[+]. 5Колхозениң агтыгы, Баругың оглы Магасея. Онуң ата-бабаларына Хазая, Адая, Ёярып ве Закаря дегишлидир. Булар Яхуданың оглы Шилоның неслинденди[+]. 6Иерусалимде месген тутан Пересиң әхли несиллери дөрт йүз алтмыш секиз эдермен уршуҗылардан ыбаратды.

7Бенямин тиресиниң адамлары: Ёгедиң агтыгы, Мешулламың оглы Саллу. Онуң ата-бабаларына Педая, Колая, Магашея, Итиел ве Ешагя дегишлидир. 8Саллуның якын гарындашлары Габай хем Саллай. Җеми докуз йүз йигрими секиз беняминли Иерусалимде яшаярды. 9Зикриниң оглы Ёвел оларың ёлбашчысыды. Хасенуваның оглы Яхуда болса шәхериң үстүнден баштутанлык эдйән икинҗи адамды.

10Руханылардан: Ёярыбың оглы Едая ве Якин. 11Мешулламың агтыгы, Хилкияның оглы Серая. Онуң ата-бабаларына Садок, Мераёт ве Худайың[†] өйүниң баштутаны болан Ахытуп дегишлидир[+]. 12Оларың Худайың өйүниң ишини эдйән гарындашларының җеми секиз йүз йигрими ики адамды. Ата-бабалары[†] Эмасы, Закаря, Пашхур ве Малкыя болан Пелаляның агтыгы, Ерохамың оглы Адая. 13Онуң доганлары, уругбашылары ики йүз кырк икиди. Азарелиң оглы, Ахзайың агтыгы Эмашсай. Онуң ата-бабаларына Мешиллемот ве Иммер дегишлидир. 14Оларың доганлары бир йүз йигрими секиз эдермен уршуҗыларды. Оларың ёлбашчысы Хагедолымың оглы Забдыелди.

15Левилерден: Азрыкамың агтыгы, Хашубың оглы Шемагя. Онуң ата-бабаларына Хашабя ве Буни дегишлидир. 16Левилериң баштутанларындан болан, Худайың өйүниң дашаркы ишлерине середйән Шабетай ве Ёзабат[+]. 17Дилегде шүкүр этмәге башлананда өңүни башлаян, Асафың неслинден болан Забдының агтыгы, Миканың оглы Матаня. Доганларының арасында онуң орунбасары Бакбукя; Едутуның[†] неслинден Галалың агтыгы, Шаммуваның оглы Абда барды[+]. 18Мукаддес шәхерде яшаян левилериң җеми ики йүз сегсен дөртди. 19Дервезебанлар Акуп, Талмон ве онуң дервезелери саклаян доганлары бир йүз етмиш икиди[+]. 20Ысрайылың, руханыларың ве левилериң галанлары болса Яхуданың әхли галаларында, өз мүлклериндедилер. 21Эмма ыбадатхана хызматкәрлери Офелде яшаярдылар. Сиха билен Гишпа олара ёлбашчылык эдйәрдилер[+]. 22Иерусалимдәки левилериң ёлбашчысы Узыды. Ол Хашабяның агтыгы, Банының оглудыр. Онуң ата-бабаларына Худайың өйүнде гуллук эдйән айдымчылардан болан Асафың неслинден Матаня ве Мика дегишлидир[+]. 23Патыша тарапындан олара дегишли йөрите перман[†] барды ве айдымчыларың хер гүни үчин азык харҗы белленипди. 24Яхуда неслиниң Зера уругындан Мешезабелиң оглы Петахя халка дегишли хер бир ишде патышаның янында векилчилик эдйәрди[+].


Бейлеки галалардакы ве обалардакы халк

25Халкың көп бөлеги обаларда, өз экин мейданларының янында яшадылар. Яхуда халкының кәбирлери Кирятарбада, Дибонда, Екабсеелде ве оларың төверегиндәки обаларда яшадылар. 26Олар шейле хем Ешувада, Моладада, Бейтпелетде, 27Хасаршугалда, Беершебада ве онуң обаларында месген тутдулар. 28Олар Зиклаг галасында, Меконада ве онуң голайындакы обаларда яшаярдылар. 29Эйнриммонда, Соргада, Ярмутда, 30Зановада, Адулламда ве бу галаларың янындакы обаларда яшаярдылар. Олар Лакышда, онуң голайындакы мейданларда, Азекада ве онуң обаларында яшаярдылар. Олар Беершебадан Хинном дересине ченли аралыкда месген тутдулар. 31Бенямин огуллары, Гебада, Микмашда, Аяда, Бейтелде, голайдакы обаларда, 32Анатотда, Нопда ве Ананяда, 33Хасорда, Рамада ве Гитайымда, 34Хадытда, Себогымда ве Небаллатда, 35Лотда, Онода ве Хүнәрментлер дересинде месген тутдулар. 36Яхудада яшаян левилериң кәбир топарлары беняминлере гошулдылар.

#### 12‑нҗи бап

1Шеялтыелиң оглы Зерубабыл ве Ешува билен гелен руханылардыр[†] левилер:[†]


Серая, Ермея, Эзра,[+] 2Амаря, Маллук, Хатуш, 3Шеканя, Рехум, Меремот, 4Ыдо, Гинетой, Абыя, 5Миямын, Магадя, Билга, 6Шемагя, Ёярып, Едая, 7Саллу, Амок, Хилкия, Едая. Ешуваның дөврүнде булар өз доганларының ве руханыларың баштутанларыдылар.

8Левилер: Ешува, Биннуй, Кадмыел, Шеребя, Яхуда[†] ве Матаня өз доганлары билен шүкүр эдиленде ёлбашчылык эдйәрдилер[+]. 9Оларың доганлары Бакбукя билен Унны хем ыбадат эдиленде оларың гаршысында дурардылар. 10Ешува Ёякымың атасыдыр. Ёякым Эляшыбың атасыдыр. Эляшып Ёяданың атасыдыр[+]. 11Ёяда Ёнатаның атасыдыр. Ёнатан Ядуваның атасыдыр.

12Ёякымың баш руханы болан дөврүнде шу руханылар уругбашылар болупдылар: Серая уругындан Мерая, Ермея уругындан Хананя, 13Эзра уругындан Мешуллам, Амаря уругындан Ехоханан, 14Мелику уругындан Ёнатан, Шебаня уругындан Юсуп, 15Харым уругындан Адна, Мераёт уругындан Хелкай, 16Ыдо уругындан Закаря, Гинетон уругындан Мешуллам,[+] 17Абыя уругындан Зикри, Минямын уругындан ве Могадя уругындан Пилтай, 18Билга уругындан Шаммува, Шемагя уругындан Ёнатан, 19Ёярып уругындан Матенай, Едая уругындан Узы, 20Саллай уругындан Каллай, Амок уругындан Эбер, 21Хилкия уругындан Хашабя, Едая уругындан Нетанел.


Руханы ве леви уругларының язгысы

22Бу язга Эляшыбың, Ёяданың, Ёхананың ве Ядуваның дөврүнде леви уругбашылары гиризилди. Шейле хем Дарюш парсың дөврүне ченли болан руханылар язылды[+]. 23Левилериң уругбашылары тарых язгыларына Эляшыбың оглы Ёхананың дөврүне ченли язылгыдылар. 24Левилер баштутанлары Хашабя, Шеребя ве Кадмыелиң оглы Ешува бир тарапда, доганлары-да бейлеки тарапда дуруп, Худайың[†] гулы Давудың табшырышы ялы, гезек-гезегине алкыш окап, шүкүр эдйәрдилер[+]. 25Матаня, Бакбукя, Абадя, Мешуллам, Талмон ве Акуп ыбадатхана[†] дервезелериниң янындакы аммарлары гораян дервезебанларды[+]. 26Бу адамлар Ёсадагың агтыгы Ешуваның оглы Ёякымың хем-де хәким Нехемяның, шейле-де руханы, мүрзе[†] Эзраның дөврүнде яшадылар[+].


Иерусалимиң[†] дивары Худая багыш эдилйәр

27Иерусалим дивары Худая багыш эдиленде, левилери Иерусалиме гетирҗек болуп, әхли ерлерден гөзледилер. Левилер шатлык, шүкүрлердир ве айдымлар билен кимваллар, арфалар ве лиралар билен Иерусалим диварының багыш эдилиш дабарасыны беллемек үчин герекди[+]. 28-29Айдымчылар Иерусалимиң төверегиндәки ерлерден, нетофалыларың обаларындан, шейле хем Бейтгилгалдан, Геба ве Азмавет этрапларындан йыгнандылар. Чүнки айдымчылар Иерусалимиң төверегинде өзлерине обалар гурупдылар. 30Руханылар ве левилер өзлерини тәмизләнлеринден[†] соң, халкы, дервезелери ве дивары-да тәмизледилер[+].

31Соңра мен Яхуда баштутанларыны дивара чыкардым. Дабаралы йөриш эдип, шүкүр эдйән ики улы топары белледим. Оларың бири диварың үсти билен сага, Дөкүн дервезесине тарап гитди[+]. 32Оларың ызындан Хошагя ве Яхуда баштутанларының ярысы, 33Азаря, Эзра, Мешуллам, 34Яхуда, Бенямин, Шемагя ве Ермея гитди. 35Шейле хем эллери сурнайлы кәбир руханы огуллары: Шемагяның агтыгы, Ёнатаның оглы Закаря. Онуң ата-бабаларына Асафың уругындан Матаня, Микая ве Закур дегишлидир[+]. 36Онуң гарындашлары: Шемагя, Азарел, Милалай, Гилалай, Магай, Нетанел, Яхуда ве Хананы дагы йөредилер. Оларың эллеринде Худайың адамы Давудың саз гураллары барды. Мүрзе Эзра хем оларың өңүнден гитди[+]. 37Булак дервезесиниң янында өңлериндәки Давут шәхерине элтйән басганчаклардан диварың учудына чыкдылар. Давудың көшгүниң үстүнден гүндогара тарап йөрәп, Сув дервезесине гелдилер[+]. 38Шүкүр эдйәнлериң бейлеки топары диварың үсти билен йөрәп, чеп тарапа гитдилер. Менем халкың ярысы билен буларың ызындадым. Биз Тамдыр диңиниң үсти билен гечип, Гиң дивара ченли йөредик[+]. 39Эфрайым дервезесиниң үстүнден Көне дервезесине, Балык дервезесине, Хананел диңине, Йүзлер диңине ве Гоюн дервезесине ченли гидип, Гаравул дервезесине етип дурдук[+]. 40Шүкүр эдйәнлериң ики топары Худайың өйүнде дурды. Мен хем янымдакы баштутанларың ярысы билен дурдум. 41-42Мениң топарымда сурнай чалян шу руханылар барды: Элякым, Магасея, Минямын, Микая, Элёгейнай, Закаря, Хананя; айдымчылар: Магасея, Шемагя, Элгазар, Узы, Ехоханан, Малкыя, Эйлам ве Эзер барды. Айдымчылар өз ёлбашчылары Йизрахя билен айдым айтдылар. 43Шол гүн олар көп гурбанлыклар[†] берип шатландылар. Чүнки Худай олара улы шатлык эчилипди. Аяллардыр чагалар-да шатланышып, Иерусалимиң шовхуны алыслардан эшидилди.


Ыбадатхана җогапкәрчиликлери

44Шол гүн ыбадатхана үчин берилйән гатанчларың, илкинҗи мивелериң ве ондан бирлериң сакланян аммарларына гөзегчилер гоюлды. Олар руханылар ве левилер үчин канун[†] тарапындан галаларың мейданларына гөрә кесгитленен пайлары йыгнамалыдылар. Чүнки яхудалар руханыларың ве левилериң хызматындан хошалдылар. 45Олар айдымчылар билен дервезебанларың, Давудың ве оглы Сүлейманың табшырыгыны берҗай эдишлери ялы, өз Худайының хызматыны эдип, тәмизлик ишине серетдилер. 46Чүнки овалдан, Давудың ве Асафың гүнлеринде айдымчыларың ёлбашчысы барды. Худая алкыш ве шүкүр айдымлары айдылярды[+]. 47Зерубабылың ве Нехемяның дөврүнде бүтин ысрайыл[†] халкы айдымчылара ве дервезебанлара гүнделик пай берйәрди. Шейле хем ысрайыллар левилере дегишли пайы айры гойярдылар. Левилер хем Харуның несиллерине дегишли пайы айры гойярдылар[+].

#### 13‑нҗи бап


Нехемяның соңкы ишлери

1Шол гүн олар халка Мусаның китабыны окап бердилер. Китапдан: «Аммон я-да Мовап халкы Худайың[†] халкына асла гошулмалы дәлдир» диен язгыны тапдылар[+]. 2Чүнки олар ысрайыл[†] халкыны чөрек ве сув билен гаршыламан, гайтам, олары нәлетлесин дийип, Билгамы хакына тутдулар. Йөне Худайымыз нәлети ялканыша өвүрди[+]. 3Халк бу кануны[†] эшидип, кесеки миллетлерден[†] боланларың барыны Ысрайылдан бөлүп айырды[+].

4-5Мундан озал Худайымызың өйүниң отагларына гөзегчи белленен ве Тобыяның гарындашы болан руханы[†] Эляшып Тобыя үчин гиң бир отаг тайынлан экен. Өң шол отагда галла садакасыны,[†] якымлы ыслы түтетгини,[†] гап-гачлары табшырык[†] боюнча левилере,[†] айдымчылара ве дервезебанлара берилйән галланың, шерабың, ягың ондан бирини хем-де руханылар үчин гатанчлары саклаян экенлер[+]. 6-7Бу затлар болян вагты мен Иерусалимде[†] дәлдим, себәби Бабыл[†] патышасы Артаксерксиң отуз икинҗи йылында мен онуң янына гитдим. Бираз вагт геченсоң, мен патышадан ругсат алып, Иерусалиме доландым. Гелибем, Эляшыбың Худайың өйүниң ховлуларында Тобыя үчин бир отаг тайынлап, нәдогры иш эдендигини эшитдим[+]. 8Муңа мениң гаты гахарым гелди. Тобыяның әхли өй гошларыны отагдан чыкарып зыңдым. 9Соңра мен буйрук берип, отаглары тәмизлетдим.[†] Онсоң ыбадатхана[†] гап-гачларыны, галла садакасыны, якымлы ыслы түтетгини ызына гетирип гойдум[+].

10Мен левилериң пайларының берилмәндигини хем эшитдим. Шонуң үчинем ыбадатханада хызмат эден левилер ве айдымчылар өз экин мейданларына гиден экенлер[+]. 11Мен баштутанлары язгарып, олардан: «Нәме үчин Худайың өйи терк эдилипдир?» дийип сорадым. Онсоң мен левилери ве айдымчылары йыгнап, олары өңки везипелерине гойдум[+]. 12Соңра әхли яхудалар[†] аммарлара галланың, шерабың, ягың ондан бирини гетирдилер[+]. 13Аммарлара гөзегчи эдип, мен Шелемя руханыны, Садок мүрзәни, левилерденем Педаяны белледим. Оларың көмекчиси эдип, Матаняның агтыгы, Закурың оглы Хананы гойдум. Чүнки буларың хеммеси догручыл адамлар сайылярды. Инди оларың борҗы доганларының хакыны пайламакды. 14Эй, Худайым, Сениң өйүң ве онуң хызматы үчин эден оңат ишлеримиң әхлисини ядыңа сал[+].

15Шол гүнлер мен Яхудада кәбир адамларың Сабат гүни[†] үзүм сыкяндыгыны, бугдай десселерини гетирип, эшеклерине йүкләп йөрендиклерини гөрдүм. Шейле хем олар Сабат гүни шерап, үзүм, инҗир ве хер хили йүклери Иерусалиме дашаярдылар. Онсоң мен олара Сабат гүни хич зат сатмалы дәлдигини дуйдурдым[+]. 16Шәхерде яшаян сурлулар хем балык ве дүрли харытлар гетирип, Сабат гүни Иерусалимдәки яхуда халкына сатярдылар. 17-18Онсоң мен Яхуданың беглерине кәйәп, олара: «Сабат гүнүни харлап, бу эдйән ишиңиз нәме? Сизиң аталарыңыз хем шейле этмәнмиди? Ата-бабаларымызың шейле эденлиги зерарлы Худайымыз бу белалары бизиң башымыза, бу шәхериң башына гетирмәнмиди? Сиз Сабат гүнүни харламак билен, Ысрайылың үстүнден хас-да гүйчли газап индерйәрсиңиз!» дийдим.

19Хер Сабат гүнүниң өңүсырасы, агшам гараңкы гатлышыберенде, мен Иерусалимиң дервезелериниң япылмалыдыгыны табшырдым. Сабат гечйәнчә, олар ачылмасын дийип буйрук бердим. Онсоң мен Сабат гүни ичерик йүк гиризилмесин дийип, өз хызматкәрлеримиң бирнәчесини дервезеде гойдум. 20Шондан соң тәҗирлер ве дүрли харыт сатянлар бирки сапар гиҗәни Иерусалимиң дашында гечирдилер. 21Эмма мен олара: «Нәме үчин гиҗәни диварың дүйбүнде гечирйәрсиңиз? Эгер ене шейле эдәйсеңиз, менден эйгилиге гарашмаң!» дийип дуйдурыш бердим. Шондан соң олар Сабат гүни гелмедилер. 22Соңра мен левилере өзлерини тәмизләп, мукаддес[†] Сабат гүнүни тутмак үчин гелип, дервезелери горамаклыгы буюрдым. Эй, Худайым, мениң хайрыма муны ятлап, мерхеметиң чәксизлигине гөрә, мени аман сакла![+] 23Шол гүнлер мен ашдотлы, аммонлы ве моваплы аяллара өйленен яхудылары-да[†] гөрдүм[+]. 24Оларың чагаларының яры ашдот дилинде гепләп, яхуда дилинде гепләп билмейәрдилер, олар дүрли халкларың диллеринде геплейәрдилер. 25Онсоң мен олара кәедим, нәлетледим, кәбирлерини урдум, сачларыны үтдүм. Олара Худайың адындан ант ичирип, шейле дийдим: «Гызларыңызы оларың огулларына бермәң, огулларыңыза, өзүңизе оларың гызларыны алмаң![+] 26Ысрайыл патышасы Сүлейман шейле аяллар зерарлы гүнә этмедими нәме? Көп миллетлериң арасында онуң ялы патыша ёкды. Ол Худайың халаныды. Худай оны бүтин Ысрайылың үстүнден патыша этди, эмма кесеки миллетден болан аяллар оңа гүнә этдирдилер[+]. 27Инди биз сизиң хем кесеки миллетлерден аял алып, шейле пислик эдип, Худайымыза бивепалык эдйәндигиңиз барада эшитмелими?»[+]

28Баш руханы[†] Эляшыбың оглы Ехояданың огулларындан бири хоронлы Санбаллатың гиевсиди. Шонуң үчин мен оны янымдан ковдум[+]. 29Эй, Худайым, оларың бу этмишини унутма. Чүнки олар руханылыга ыснат гетирдилер, руханыларың ве левилериң әхтини боздулар[+].

30Шейдип, мен халкы кесекилериң тәсиринден сапладым. Руханылар билен левилериң везипелерини пайлашдырып, херсиниң этмели ишлерини белледим. 31Мен вагтында одун билен үпҗүн эдилишини, илкинҗи мивелериң гетирилишини ёла гойдум.

Эй, Худайым, мени ягшылыкда ятла![+]

### Эстер


Гириш

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]


#### Гириш


Эстер


Эстер китабында яхудыларың Пурым байрамының шанлы сенелериң хатарына гошулмагына себәп болан вакалар беян эдилйәр. Алымларың чакламаларына гөрә, бу тарыхы вакалар Яхуда юрдуның Парс шалыгына дегишли болан дөврүнде, бу шалыгың б. э. өң 331‑нҗи йылда бейик серкерде Исгендер Зүлкарнейниң тарапындан басылып алынмагың өңүсырасында болуп гечйәр.

Яхудылар Парс шалыгында гаты аз санлыдылар. Шонуң үчин-де, олар душманларына баштутанлык эдйән Хаман тарапындан ёк эдилме ховпы астында яшаярдылар. Яхуды Мордекай өз гызлыгы Эстер билен китабың баш гахрыманларыдыр. Эстер өз гөзеллиги ве оңат гылык-хәсиетлери билен Парс патышасының мерхеметини газанып, ша аялы боляр. Патышаның аялларының көп боландыгына гарамаздан, Эстер онуң иң сөйгүли аялыды. Эстер көшкде йүпек гейип, бал ийсе-де, өз халкының ховп астында яшаяндыгыны унутмаяр. Ол элинде барыны эдип, өз халкыны душманларының хиле-пиримлеринден халас эдйәр.

Китап Худайың адыны агзамаздан, Оңа дога-дилег эдилмезден, яхуды халкының душманларындан халас болшуны беян этмек билен, Мукаддес Язгыларың бейлеки китапларындан тапавутланяр. Эмма Худайың ады гөнүден-гөни агзалмаса-да, яхуды Мордекай ве онуң гызлыгы Эстер Худайың буйругыны берҗай эдип, агыз бекледилер. Шейдип, олар тутуш ысрайыл халкы үчин агыз беклемә ве перяда дегишли када-канунлары дикелтдилер.

Эстер ша аялы боляр 1:1–2:23
Хаман яхудылары ёк этмегиң күйүне дүшйәр 3:1–5:14
Хаман өлдүрилйәр 6:1–7:10
Яхудылар душманларыны дерби-дагын эдйәрлер 8:1–10:3

#### 1‑нҗи бап


Ксеркс патыша мейлис гураяр

1Бу вака Ксеркс патышаның дөврүнде болуп гечипди. Ксеркс Хиндистан билен Эфиопияның[†] аралыгындакы бир йүз йигрими еди велаятың үстүнден шалык сүрйәрди[+]. 2Шол дөвүрде Ксеркс патыша Суза галасындакы тагтында отурып, юртда шалык сүрйәрди[+]. 3Патышалыгының үчүнҗи йылында ол өзүниң әхли беглери хем көшк эмелдарлары үчин мейлис гурады. Мейлисе Парсың ве Мадайың[†] харбы ёлбашчылары, хан-беглери ве велаятларың хәкимлери гатнашдылар. 4Ол йүз сегсен гүнләп патышалыгының эгсилмез байлыкларыны, өз белент мертебесини ве шөхратыны[†] гөркезди.

5Шол гүнлер геченден соң, Суза галасында бай-гарып диймән бүтин халк үчин көшгүң ховлусындакы багда патыша еди гүнләп мейлис гурады. 6Ховлы ак ве мавы реңкли перделер билен безеленди, олар ал гырмызы ве непис зыгыр йүплүк билен мермер сүтүнлердәки күмүш халкаҗыклара беркидиленди. Алтын-күмүшден ясалан күрсүлер садап, мермер ве бейлеки гымматбаха дашлар билен нагышланан янёдада гойланды. 7Шол ере гелен адамлара бири-биринден үйтгешик болан алтын пыялаларда патышаның байлыгына лайык ша шерабындан болелинликде берилди. 8Шерап дийсең болды. Патыша мыхманлара иследиклериче шерабы сахылык билен бермеклиги өз хызматкәрлерине буюрды. 9Ша аялы Вашты хем Ксеркс патышаның көшгүнде аяллар үчин мейлис гурады.


Ша аялы Вашты Ксеркс патышаның буйругына боюн эгмейәр

10-11Мейлисиң единҗи гүни шерапдан серхош болан Ксеркс патыша ша аялы Ваштының башына шалык тәҗини гейдирип, оны өз хузурына гетирмеклерини көшкде хызмат эдйән еди агтасына:[†] Мехумана, Бизта, Харбона, Бигта, Абагта, Зетара ве Каркаса буюрды. Ол бүтин халка ве беглере онуң гөзеллигини гөркезмек иследи, чүнки ол гөрмегей аялды[+]. 12Патышаның агталары онуң буйругыны ша аялы Вашта етиренлеринде, ол патышаның хузурына бармакдан боюн гачырды. Муңа патышаның гаты гахары гелип, онуң калбында газап оды ловлады.

13Кануны ве хөкүм чыкарылышы оңат билйән адамлардан маслахат сорамак адат болансоң, патыша шол дөври оңат билйән акылдарлардан маслахат сорады. 14Олар патышаның иң якын адамлары, онуң йөрите маслахатчылары, Парсың ве Мадайың еди беги: Каршена, Шетар, Адмата, Таршыш, Мерес, Марсена хем-де Мемукан дагыларды. Олар патышаның хузурында иң бейик везипелери эеледилер[+]. 15Патыша олардан: «Ксеркс патышаның агталары аркалы берен табшырыгыны ерине етирмәндиги үчин, ша аялы Вашта кануна[†] гөрә нәхили чәре гөрмели?» дийип сорады. 16Соңра Мемукан патышаның ве беглериң өңүнде шейле дийди: «Ша аялы Вашты диңе патыша гаршы дәл-де, эйсем патыша Ксерксиң әхли велаятларындакы хемме хан-беглере ве халка гаршы габахат иш этди. 17Чүнки ша аялың бу херекетини әхли аяллар эшидерлер, шунлукда, олар хем өз әрлерини кемсидип, олара йигренч билен середип башларлар. Олар: „Ксеркс патыша ша аялы Ваштының өз хузурына гетирилмегини буюрды, эмма ол патышаның хузурына бармакдан боюн гачырды“ диерлер. 18Хут шол гүнүң өзүнде ша аялың бу херекетини эшиден Парс ве Мадай беглериниң аяллары патышаның беглерине гулак асмазлар. Бу оларда йигренч, гахар-газап дөредер. 19Эгер патыша оңласа, гой, ол бир перман[†] чыкарсын. Ша аялы Вашты мундан бейләк Ксеркс патышаның хузурына бармалы дәлдир дийлип, парсларың ве мадайларың канунларына гиризилсин ве үйтгедилмесин. Шейле хем, гой, патыша Ваштының ша аяллык дереҗесини ондан говурак башга бирине берсин[+]. 20Шейдип, патышаның чыкаран перманы онуң бүтин патышалыгында ыглан эдилсе, баю-гарып әхли аяллар өз әрлерине хормат гоярлар»[+]. 21Бу маслахат патышаның хем-де онуң беглериниң гөвнүнден турды ве патыша эдил Мемуканың айдышы ялы хем этди. 22Ол хер бир эркек өз өйүне хоҗайын болсун дийип, хер халка өз дилинде ыглан эдип, өзүниң бүтин патышалыгындакы велаятлара херсиниң өз язувында, өз дилинде хатлар ёллады.

#### 2‑нҗи бап


Эстер ша аялы боляр

1Шу вакалардан соң Ксеркс патышаның гахары ятышып, ол ша аялы Вашты, онуң эден иши хем-де оңа гаршы чыкарылан перман[†] барада пикирленди[+]. 2Онсоң патышаның эмелдарлары оңа шейле теклип этдилер: «Гой, патыша үчин гөрмегей, яш, бой гызлары тапсынлар. 3Олары Суза галасында ерлешен харемхана гетиртмек үчин, патыша өз патышалыгындакы бүтин велаятларда сынчылары беллесин. Олар патышаның аяллара сакчылык эдйән агтасы[†] Хегайың гөзегчилиги астында гоюлсынлар; олара оваданлык серенҗамлары берилсин. 4Патышаның гөвнүне яран гызларың бири ша аялы Ваштының дерегине ша аялы болсун». Бу теклип патыша ярап, ол оларың айдышы ялы хем этди.

5Суза галасында Мордекай атлы бир яхуды[†] барды. Ол бенямин тиресинден болан Кишиң човлугы, Шимгиниң агтыгы, Яйырың оглуды. 6Яхуда[†] патышасы Еконя[*] билен бирликде Киш хем Иерусалимден[†] Бабыла[†] есир эдилипди. Олары Бабыл патысасы Небукаднесар есир эдип әкидипди[+]. 7Мордекай какасының доганының гызы Хадассаны, ягны Эстери өзи тербиеләп кемала гетирипди, чүнки ол гызың эҗеси-де, какасы-да ёкды. Ол сыратлы, гөрмегей бой гызды. Онуң эҗеси, какасы өленден соң, Мордекай оны өзүне гызлыга алыпды. 8Шейдип, патышаның табшырыгы ве перманы ыглан эдилип, биртопар бой гызлар Суза галасына гетирилип, Хегайың гөзегчилиги астында гоюлды. Эстер хем патышаның көшгүне гетирилип, аяллара сакчылык эдйән Хегайың гөзегчилигине берилди. 9Бу гыз Хегайың гөвнүнден туруп, онуң мерхеметини газанды. Ол дессине Эстери оваданлык серенҗамлары хем-де иймитден етдик пай билен үпҗүн эдип, патышаның көшгүнден еди кенизи сайлап, оны кенизлер билен биле харемхананың иң оңат ерине гечирди. 10Эстер өз миллети ве машгаласы барада хич зат айтмады, чүнки Мордекай бу барада дил ярмазлыгы оңа табшырыпды. 11Эстериң хал-ягдайыны ве оңа нәме боляныны билмек үчин, Мордекай хер гүн харемхананың ховлусының өңүнде гезмеләрди.

12Патышаның хузурына бармаздан өң, аяллар дүзгүни боюнча гыз он ики айлык тимар бериш дөврүни гечмелиди. Бу дөвүрде гызлара алты ай мүр ягы билен, алты ай хем атырлар хем-де оваданлык серенҗамлары билен тимар берилйәрди. 13Бой гыз патышаның хузурына гиденде, оңа харемханадан өзи билен әкитмәге соран задыны берердилер. 14Ол гыз агшам патышаның янына гидип, эртеси патышаның гырнак аялларына середйән агтасы Шагашгазың гөзегчилиги астындакы икинҗи харемхана гайдып гелерди. Патышаның гөвнүне ярап, патыша адыны тутуп чагырянча, ол икиленч патышаның хузурына бармазды.

15Эстер Мордекайың гызлыгы, онуң какасының доганы Абыхайылың гызыды. Патышаның хузурына бармак нобаты етенде, ол патышаның аяллара гөзегчилик эдйән агтасы Хегайың айданларындан башга хич зат сорамады. Эстер өзүни гөренлериң барының гөвнүнден турды[+]. 16Эстер Ксерксиң патышалыгының единҗи йылының онунҗы айы болан Тебет айында патышаның хузурына әкидилди. 17Әхли аялларың ичинден патыша Эстери сайлады. Ол патышаның назарында бейлеки гызларың әхлисинден көп мерхемет ве мәхир газанды. Шейдип, ол Эстериң башына шалык тәҗини гейдирип, оны ша аялы Ваштының ерине өз ша аялы этди. 18Соңра патыша Эстериң хатырасына өзүниң әхли беглери хем-де көшк эмелдарлары үчин мейлис гурады. Ол әхли велаятлара дынчлык берди, хеммелере сахылык билен совгат-серпайлар этди.


Мордекай патышаның җаныны халас эдйәр

19Бой гызлар икинҗи гезек бир ере топланыланда, Мордекай көшк эмелдарыды. 20Эстер Мордекайың табшырышы ялы өзүниң машгаласы ве миллети хакында олара хич зат айтманды, чүнки ол Мордекайың табшырыкларыны[†] өзүниң тербиеленен вагтындакысы ялы ерине етирйәрди. 21Мордекайың көшк эмелдары болуп ишлейән дөврүнде патышаның гапы саклаян агталары Бигтан ве Тереш гахарланып, Ксеркс патышаны өлдүрмеги йүреклерине дүвдүлер. 22Мордекай муны билип, ша аялы Эстере хабар берди. Эстер хем муны Мордекайың адындан патыша хабар берди. 23Бу иш барланылып, мунуң, хакыкатдан-да, шейледигине гөз етириленден соң, оларың икиси-де дардан асылды. Бу вака патышаның хузурындакы йыл язгыларына язылды[+].

#### 3‑нҗи бап


Хаман яхудылары[†] ёк этмегиң күйүне дүшйәр

1Шу вакалардан соң Ксеркс патыша агак тиресинден болан Хаммедатаның оглы Хаманың везипесини бейгелдип, оны өз янындакы эмелдарларың әхлисинден ёкарда гойды. 2Патышаның көшгүндәки әхли көшк эмелдарлары дыза чөкүп, Хамана тагзым этдилер, чүнки патыша олара шейле табшырык[†] берипди. Эмма Мордекай оңа дыза чөкүп, тагзым этмекден боюн товлады. 3Патышаның көшк эмелдарлары Мордекайдан: «Сен нәме үчин патышаның табшырыгыны ерине етирмекден боюн товлаярсың?» дийип сорадылар. 4Олар Мордекая бу барада иргинсиз айтсалар-да, ол булара гулак асмазды. Мордекайың бу херекетине Хаманың такадының етҗекдигини я-да етмеҗекдигини билмек үчин, көшк эмелдарлары муны Хамана хабар бердилер, чүнки Мордекай олара өзүниң яхудыдыгы барада айдыпды. 5Мордекайың дыза чөкүп, өзүне тагзым этмейәндигини гөренде, Хаман гахар-газапдан долды. 6Эмма Хамана диңе Мордекайың өзүне эл гатмаклык етерлик дәлди. Шейлеликде, Мордекайың хайсы халкдандыгыны оңа мәлим эденлеринден соң, Хаман Ксерксиң бүтин патышалыгындакы әхли яхудылары, Мордекайың тутуш халкыны ёк этмегиң күйүне дүшди.

7Ксеркс патышаның шалыгының он икинҗи йылының биринҗи айы болан Нисан айында, шу дилдүвшүгиң амала ашырылҗак айыны ве гүнүни билмеклик үчин, олар Хаманың өңүнде пур, ягны биҗе атдылар. Биҗе он икинҗи ай болан Адар айының он үчүне[*] дүшди[+]. 8Соңра Хаман Ксеркс патыша шейле дийди: «Сизиң патышалыгыңызың әхли велаятларындакы халкларың арасына яйран, йөне олардан айры яшаян бир халк бар. Оларың канунлары-да бейлеки халкларыңкыдан үйтгешик. Мундан башга-да, олар патышаның канунларыны берҗай этмейәрлер. Олара бейле зада ёл бермеклик патышаның бәхбидине дәл[+]. 9Эгер патыша оңласа, гой, оларың ёк эдилмеги барада бир перман[†] язылсын. Патышаның хазыналарына гоймак үчин, мен патышаның хазынадарларының элине он еди мүң батман[*] күмүш берерин». 10Шейлеликде, патыша бармагындакы мөхүр йүзүгини чыкарып, Хаммедатаның оглы, яхудыларың душманы, агак тиресинден болан Хаманың элине берди[+]. 11Патыша Хамана: «Күмүш-де, халк-да сениң ыгтыярыңа берилйәр, олара исләниңи эт» дийди.

12Биринҗи айың он үчүне патышаның мүрзелери[†] чагырылды. Хаманың табшырыгы боюнча патышаның әхли велаятлардакы хөкүмдарларына ве хәкимлерине, бүтин халкың беглерине, хер велаята өз язувында, хер халка өз дилинде перман язылды. Перман патышаның адындан язылып, онуң йүзүги билен мөхүрленилди[+]. 13Он икинҗи ай болан Адар айының он үчүне яхудыларың улудан кичә барыны: аяллары ве чагалары бир гүнде гырып, бүтинлей ёк эдип, әхли мал-мүлклерини басып алмаклык барада әхли велаятлара чапарлардан элин хатлар иберилди[+]. 14Шол гүн үчин тайын болар ялы, бу перманың нусгасы хер бир велаятда перман хөкмүнде чыкарылып, бүтин халка ыглан эдилмелиди. 15Чапарлар патышаның буйругы билен гыссаглы ёла дүшдүлер. Перман Суза галасында чыкарылды. Патыша билен Хаман ичмәге отурдылар. Сузада велин алҗыраңңылыкды[+].

#### 4‑нҗи бап


Мордекай Эстерден көмек сораяр

1Мордекай болуп гечен әхли затлар хакында эшиденде, якасыны йыртып, җул гейнип, башындан күл совурды ве шәхериң ортасына чыкып, дады-перят этди. 2Ол патыша көшгүниң дервезесине ченли гелди, чүнки җул гейнен адам дервезеден ичери гирмели дәлди. 3Патышаның табшырыгыны ве перманыны[†] эшиден әхли велаятлардакы яхудылар[†] агыз бекләп, аглашып, дады-перят билен улы яс тутдулар. Оларың көпүси җул гейнип, күл үстүнде отурдылар[+].

4Эстериң кенизлери ве агталары[†] гелип, муны оңа хабар беренлеринде, ша аялы улы гайга батды. Ол Мордекая җулуң дерегине геер ялы эгинбаш иберди, эмма ол олары кабул этмеди. 5Соңра Эстер өз хызматында дурян патышаның агталарындан бири болан Хатагы чагырып, оңа Мордекайың янына барып, нәмелериң боляндыгыны ве себәбиниң нәмедигини билмеклиги табшырды. 6Хатак патышаның дервезесиниң өңүндәки шәхер мейданчасына, Мордекайың янына гитди. 7Мордекай оңа өзи билен болуп гечен затларың барысы барада хем-де яхудылары ёк этмек үчин Хаманың патышаның хазынасына гоймагы вада берен күмшүниң мукдарына ченли айдып берди[+]. 8Шейле хем, Мордекай өзлерини дерби-дагын этмек барадакы Сузада чыкарылан перманың язув нусгасыны Эстере гөркезип, дүшүндирмеги үчин Хатага берди. Ол Эстере патышаның хузурына барып, ондан өз халкына рехим этмегини сорап, өз адамлары үчин оңа ялбармагыны табшырмаклыгы Хатакдан хайыш этди[+]. 9Хатак Эстериң янына гидип, Мордекайың әхли табшырыкларыны[†] оңа айтды. 10Соңра Эстер Хатак билен геплешип, ондан Мордекая шейле хабар иберди: 11«Эркекдигине я-да аялдыгына гарамаздан, патышаның янына чакылыксыз гелен адам бабатда бир канун бар – өлүм, диңе патышаның алтын хасасыны узадан адамы дири галяр. Патышаның әхли көшк эмелдарлары ве онуң әхли велаятларындакы адамлары муны билйәрлер. Мен отуз гүн бәри патышаның янына чагырыламок»[+]. 12Олар Эстериң сөзлерини Мордекая айтдылар. 13Мордекай хем Эстере олардан шейле җогап иберди: «Патышаның көшгүнде боланың үчин бар яхудыларың ичинден еке өзүң аман галарын өйтме. 14Чүнки сен шунуң ялы пурсатда үмсүм отурсаң, онда яхудылар башга ерден ярдам тапып, халас боларлар, йөне сен ве сениң какаң машгаласы хеләк болар. Белки, сен шунуң ялы пурсатлар үчин ша аялы болансың!» 15Соңра Эстер Мордекая шейле җогап бериң дийди: 16«Бар, Сузадакы әхли яхудылары йыгна, мениң үчин агыз бекләң, үч гиҗе-гүндизләп иймәң, ичмәң. Мен ве мениң кенизлерим-де сиз ялы агыз бекләрис. Шондан соң канундан[†] чыкян хем болсам, патышаның янына гидерин. Гой, өлсем өлейин»[+]. 17Соңра Мордекай гидип, хемме зады Эстериң табшырышы ялы этди.

#### 5‑нҗи бап


Эстер патышаны ве Хаманы мейлисе чагыряр

1Үчүленҗи гүни Эстер өзүниң ша лыбасыны гейип, патыша көшгүниң ички отагында, патышаның тагты ерлешен отагының гаршысында дурды. Патыша көшгүң агзындакы отагда өз шалык тагтында отырды[+]. 2Патыша ша аялы Эстериң ички отагда дураныны гөренде, Эстер патышаның назарында мерхемет газанды. Патыша элиндәки алтын хасасыны Эстере тарап узатды. Соңра Эстер оңа голай барып, хасаның уҗуна элини дегирди[+]. 3Патыша оңа: «Ша аялы Эстер, саңа нәме герек? Нәме ислегиң бар? Патышалыгымың ярысы хем болса, ол саңа берлер» дийди[+]. 4Эстер оңа: «Эгер патыша оңласа, ша ве Хаман шу гүн мениң патыша үчин гуран мейлисиме гелсинлер» дийип җогап берди. 5Соңра патыша: «Эстериң ислегини битирмек үчин, Хаманы тиз гетириң» дийди. Шейлеликде, патыша ве Хаман Эстериң гуран мейлисине гелдилер. 6Шерап ичип отыркалар, патыша Эстере: «Нәме дилегиң бар? Ол саңа берлер. Нәме ислегиң бар? Патышалыгымың ярысы хем болса берлер» дийди. 7Эстер: «Мениң дилегим, ислегим шудур: 8„Эгер мен патышаның гөвнүнден туран болсам, патыша дилегими битирип, ислегими ерине етирмеги оңласа, патыша билен Хаман эртир мениң олар үчин гурҗак мейлисиме гелсинлер. Мен эртир патышаның сорагына җогап берерин“» дийди[+].


Хаман Мордекайы өлдүрмегиң күйүне дүшйәр

9Шол гүн Хаман шадыян, гөвнүхош болуп чыкып гайтды. Эмма патыша көшгүниң дервезесинде, Мордекайың өзүнден хедер эдип, еринден турмандыгыны гөренде, Хаман Мордекая гаршы гахар-газапдан долды[+]. 10Муңа гарамаздан, Хаман өзүни саклап, өйүне гайтды. Ол өйүне достларыны чагырып, аялы Зерешиң хем олара гошулмагыны сорады[+]. 11Хаман олара өз уммасыз байлыкларыны, нәче оглуның бардыгыны, патышаның өзүниң везипесини бейгелдип, бейлеки беглерден ве көшк эмелдарларындан ёкарда гоюп, эден хеззет-хорматларыны санап берди[+]. 12Хаман гүррүңиниң үстүни етирип шейле дийди: «Хатда ша аялы Эстер хем өз гуран мейлисине патыша билен бирликде менден башга хич кими чагырмады. Мен эртир хем патыша билен бирликде онуң мейлисине чагырылдым. 13Йөне патышаның көшгүниң дервезесинде отурян Мордекай яхудыны[†] гөренимде, бу затларың хеммеси пуҗа чыкяр». 14Соңра аялы Зереш ве әхли достлары оңа: «Бейиклиги элли тирсек болан бир дар агаҗыны тайярласынлар. Эртир патыша айт, гой, ол шол дар агаҗындан Мордекайы асдырсын. Соңра шатланып, патыша билен биле мейлисе гит» дийдилер. Бу пикир Хамана ярады. Ол дар агаҗыны тайярлатды[+].

#### 6-нҗы бап


Патыша Мордекая хеззет-хормат эдйәр

1Шол гиҗе патышаның гөзүне укы гелмән, ол көшгүң йыл язгыларыны гетирмеги буюрды. Оны патышаның өңүнде окадылар[+]. 2Ондан патышаның гапы саклаян агталары[†] Бигтана билен Терешиң Ксеркс патышаның җанына каст этмек ниетлериниң бардыгы барада Мордекайың айдан затлары хакындакы язгы тапылды[+]. 3Патыша: «Мунуң үчин Мордекая нәме хеззет-хормат эдилди?» дийди. Патышаның эмелдарлары: «Оңа хич зат эдилмеди» дийдилер. 4Патыша: «Ховлуда ким бар?» дийип сорады. Эдил шол вагт Мордекай үчин тайярланан дар агаҗындан оны асдырмак барада патыша билен геплешмек үчин, Хаман көшгүң дашкы ховлусына гирипди[+]. 5Патышаның эмелдарлары оңа: «Ховлуда Хаман бар» дийдилер. Патыша: «Гой, ол ичери гирсин» дийди. 6Шейдип, Хаман ичери гирди. Патыша ондан: «Патышаның айратын хорматламак ислейән адамына нәме эдилсе, говы болар?» дийип сорады. Хаман өз ичинден: «Патыша менден башга кими шейле хорматласын?» дийип пикирленди. 7-9Хаман патыша: «Патышаның айратын хорматламак ислейән адамына, патышаның геен ша лыбаслары, патышаның мүнен, дабаралы шай-сеплер билен безелен аты гетирилип, ша лыбаслары ве аты патышаның иң атлы-абрайлы беглеринден бириниң элине берилсин; гой, ол патышаның айратын хорматламак ислейән адамыны гейиндирсин, гой, ол оны ата мүндүрип, шәхериң ачык мейданчасында җар чекип: „Патышаның айратын хорматламак ислейән адамына шейле эдилйәр“ дийип айласын» дийди[+]. 10Соңра патыша Хамана: «Дессине ша лыбасларыны ве аты ал-да, патыша көшгүниң дервезесинде отурян Мордекай яхудыны[†] эдил айдышың ялы эт. Яңкы айданларыңың екеҗеси-де кем болмасын» дийди. 11Шейлеликде, Хаман ша лыбасларыны ве аты алып, Мордекайы гейиндирип, оны ата мүндүрип, шәхериң мейданчасында җар чекип: «Патышаның айратын хорматламак ислейән адамына шейле эдилйәр» дийип айлады.

12Соңра Мордекай ене-де доланып патышаның дервезесине гелди. Йөне Хаман яс тутуп, йүзүни бүрәп, тиз өйүне гайтды[+]. 13Хаман башдан гечирен вакаларының барыны аялы Зереше ве әхли достларына гүррүң берди. Соңра онуң достлары ве аялы Зереш оңа: «Өңүнде абрайдан дүшен Мордекайың яхудылардан болса, онда сен ондан үстүн болуп билмерсиң, сен хөкман еңлерсиң» дийдилер[+].

14Олар Хаман билен геплешип отыркалар, патышаның агталары гелип, Хаманы гыссаглы Эстериң гуран мейлисине алып гитдилер.

#### 7‑нҗи бап


Хаман өлдүрилйәр

1Шейдип, патыша билен Хаман ша аялы Эстериң гуран мейлисине гитдилер[+]. 2Мейлисиң икинҗи гүни шерап ичип отыркалар, патыша ене-де Эстере йүзленип: «Ша аялы Эстер, сениң нәме дилегиң бар? Ол саңа берлер. Нәме ислегиң бар? Патышалыгымың ярысы хем болса, ол ерине етирилер» дийди. 3Ша аялы Эстер шейле җогап берди: «Эй, патышахым, эгер мен сениң гөвнүңден туран болсам, эгер патыша оңласа, мениң дилегим боюнча җаным, ислегим боюнча-да халкым берилсин[+]. 4Чүнки мен ве мениң халкым гырлып, бүтинлей ёк эдилмек үчин сатылдык. Эгер биз диңе бир гул-гырнак эдилмек үчин сатылан болсадык, онда мен сесими чыкармаздым, чүнки гам-гуссамыз билен патышаны биынҗалык эдип болмаз[*]»[+]. 5Ксеркс патыша ша аялы Эстерден: «Бейле иш этмәге йүрек эден адам ким? Ол ниреде?» дийип сорады. 6Эстер: «Бизиң ганым душманымыз, ине, шу залым Хамандыр!» дийди. Хаман патыша билен ша аялы Эстериң өңүнде гаты горкды[+]. 7Патыша газаба мүнүп, мейлисден чыкып, көшк багына тарап чыкып гайтды. Хаман ша аялы Эстерден өз җаныны дилеҗек болуп шол ерде галды, чүнки ол патышаның өзүни өлдүрмек карарына гелендигини гөрүп дурды. 8Патыша көшк багындан мейлисхана доланып геленде, Хаман Эстериң япланып отуран чарпаясына өзүни оклапды. Патыша: «Ол хут мениң өйүмде, мениң гөзүмиң алнында ша аялыны зорлаҗак болярмы?» дийди. Бу сөз патышаның агзындан чыкан бадына, патышаның агталары[†] Хаманың йүзүни бүредилер. 9Ол патышаның хызматындакы агталарың бири болан Харбона шейле дийди: «Патышаның җаныны халас эден Мордекайы асмак үчин Хаманың тайярлан бейиклиги элли тирсек болан дар агаҗы онуң өйүнде дур». Патыша: «Шол дар агаҗындан онуң өзүни асың» дийди[+]. 10Шейдип, олар Хаманың Мордекай үчин тайярлан дар агаҗындан онуң өзүни асдылар. Шондан соң патышаның гахары ятышды[+].

#### 8‑нҗи бап


Яхудылара[†] душманларына гаршы сөвешмәге ругсат берилйәр

1Хут шол гүнүң өзүнде Ксеркс патыша яхудыларың душманы болан Хаманың эмләгини ша аялы Эстере берди. Мордекай хем патышаның хузурына гелди, чүнки Эстер онуң өз гарындашыдыгы барада патыша айдыпды. 2Патыша Хамандан ызына алан мөхүр йүзүгини чыкарып, Мордекая берди. Эстер Мордекайы Хаманың бүтин хоҗалыгының үстүнден баштутан эдип гойды[+]. 3Эстер ене-де патышаның аягына йыкылып, аглап, оңа ялбарып, ондан агак тиресинден болан Хаманың яхудылара гаршы гуран вагшычылыклы хилесини ятырмагыны сорады[+]. 4Патыша Эстере алтын хасасыны узатды[+]. 5Эстер хем еринден туруп, патышаның хузурында дурды. Ол шейле дийди: «Эгер патышаның гөвнүне яраса, эгер мен патышаның назарында мерхемет газанан болсам, бу иши патыша оңласа, эгер мен онуң гөвнүнден туран болсам, гой, онда перман[†] язылсын. Шол перманда агак тиресинден болан Хаммедатаның оглы Хаманың патышаның әхли велаятларындакы яхудылары ёк этмек үчин хилегәрлик билен язан хатлары ятырыляр дийип язылсын. 6Чүнки мен халкымың башына гелҗек бела нәдип чыдайын? Гарындашларымың ёк эдилмегине нәдип чыдайын?» 7Соңра Ксеркс патыша ша аялы Эстере ве яхуды Мордекая шейле дийди: «Ине, мен Хаманың эмләгини Эстере бердим. Онуң өзүни хем дардан асдырдым, чүнки ол яхудылара эл галдырды. 8Сиз-де яхудылар хакда нәмәни макул билсеңиз, оны патышаның адындан язың-да, патышаның йүзүги билен мөхүрләң; чүнки патышаның адындан язылып, патышаның йүзүги билен мөхүрленен перманы хич ким ятырып билмез»[+]. 9Үчүнҗи ай болан Сиван айының йигрими үчүне[*] патышаның мүрзелери[†] чагырылды. Мордекайың әхли табшырыклары[†] боюнча яхудылара, Хиндистандан Эфиопия[†] ченли болан аралыкдакы йүз йигрими еди велаятың хөкүмдарларына, хәкимлерине, беглерине, хер велаята өз язувында, хер халка өз дилинде, шейле хем яхудылара өз дилинде ве өз язувында перман язылды[+]. 10Мордекай оны Ксеркс патышаның адындан язып, патышаның йүзүги билен мөхүр басып, хатлары патыша үчин йөрите сейисленен, онуң хызматындакы йылдам атлара атланан чапарлардан ёллады[+]. 11Патыша шу хатларың үсти билен әхли шәхерлердәки яхудылара йыгнанышып, өзлерини горамага ругсат берди. Эгер-де ислендик халкың я-да велаятың яраглы топарлары оларың чагаларына, аялларына хүҗүм эдип, мал-мүлклерини талайса, яхудыларың олары гырып, бүтинлей ёк этмәге хакы барды. 12Муны шейле этмек үчин Ксеркс патышаның бүтин велаятларында яхудылар үчин бир гүн – он икинҗи ай болан Адар айының он үчи гүни белленилди[+]. 13Әхли язылан затларың нусгасы хер бир велаятда перман хөкмүнде чыкарылып, бүтин халка ыглан эдилмелиди. Яхудылар шол гүн өз душманларындан өч алмага тайярлыклы болмалыдылар. 14Шейдип, чапарлар патышаның буйругы билен онуң хызматындакы йылдам атлара атланып, атларыны йүзин салып, гыссаглы гитдилер. Бу перман Суза галасында чыкарылды[+]. 15Мавы хем ак реңкдәки ша лыбаслы, башы улы алтын җыгалы ве непис зыгыр матадан докалан гырмызы донлы Мордекай патышаның хузурындан гайтды. Муңа Сузадакылар гыгырышып шатландылар[+]. 16Бу яхудылар үчин багт хем шатлык, бегенч хем хорматды[+]. 17Хер велаятда, хер шәхерде, патышаның табшырыгының, перманының говшан әхли еринде яхудылар шатланып, бегенип, той-мейлис, байрам этдилер. Яхудылардан горкуларына юрдуң халкларының көпүси яхудылара гошулдылар.

#### 9-нҗы бап


Яхудылар[†] душманларыны дерби-дагын эдйәрлер

1Он икинҗи ай болан Адар айының он үчүне патышаның табшырыгы ве перманы[†] амала ашырылмалыды. Хут шол гүн яхудыларың душманлары олары ёк этмеги йүреклерине дүвүпдилер, йөне шол гүн олар дәл-де, яхудылар өз душманларындан үстүн чыкдылар[+]. 2Яхудылар өзлерине зыян етирмек ислейәнлере гайтавул бермек үчин, Ксеркс патышаның әхли велаятларында, өз шәхерлеринде йыгнандылар. Хич ким оларың гаршысына дуруп билмеди, чүнки әхли адамларың үстүне яхудылар тарапындан горкы ховпы абаныпды. 3Велаятларың әхли хан-беглери, хөкүмдарлары, хәкимлери хем-де патышаның иш доландырыҗылары Мордекайдан горкуларына яхудылара ярдам этдилер. 4Мордекайың көшкдәки мертебеси, ат-абрайы гүнсайын артып, шөхраты[†] әхли велаятлара долды[+]. 5Шейдип, яхудылар әхли душманларыны гылычдан гечирдилер, өлдүрдилер, ёк этдилер. Өзлерини йигренйәнлере исләнини этдилер. 6Яхудылар Суза галасында бәш йүз адамы өлдүрип, бүтинлей ёк этдилер. 7-10Шейле хем, олар яхудыларың душманы болан Хаммедатаның оглы Хаманың он оглуны: Паршандатаны, Далпоны, Аспатаны, Поратаны, Адаляны, Арыдатаны, Пармаштаны, Арысайы, Аридайы, Вайзатаны өлдүрдилер, эмма олар олҗа эл урмадылар. 11Хут шол гүнүң өзүнде Суза галасында өлдүриленлериң саны барада патыша маглумат бердилер. 12Патыша ша аялы Эстере шейле дийди: «Яхудылар Суза галасында бәш йүз адамы хем-де Хаманың он оглуны өлдүрипдирлер. Ким билйәр, олар патышаның бейлеки велаятларында, гөр, нәмелер эдендирлер! Инди нәме дилегиң бар? Ол саңа берлер. Ене нәме ислегиң бар? Ол ерине етирилер»[+]. 13Эстер: «Эгер патыша муны оңласа, Сузадакы яхудылара шу гүнки перманы эртир хем ерине етирмәге ругсат этсин. Хаманың он оглы дардан асылсын» дийди. 14Шейдип, патыша мунуң шейле эдилмегине буйрук берди. Сузада перман чыкарылып, Хаманың он оглы дардан асылды. 15Адар айының он дөрдүне Сузадакы яхудылар йыгнанышып, Сузада үч йүз адамы өлдүрдилер, йөне олар олҗа эл урмадылар. 16Патышаның бейлеки велаятларындакы әхли яхудылар хем өз җанларыны горамак үчин йыгнанышып, өз душманларындан халас болдулар, өзлериниң душманларындан етмиш бәш мүң адамы өлдүрдилер, йөне олар олҗа эл урмадылар. 17Бу вака Адар айының он үчүне болды. Он дөрдүнҗи гүни олар дынч алып, шол гүн той-мейлис гуруп шатландылар.


Пурым байрамчылыгы

18Сузадакы әхли яхудылар он үчүнҗи хем он дөрдүнҗи гүнлери йыгнанышып, он бәшинҗи гүни той-мейлис гуруп, шатланып, дынч алдылар. 19Шонуң үчин обаларда яшаян яхудылар Адар айының он дөрдүнҗи гүнүни шатлык, той-мейлис, байрам гүни хөкмүнде белләп, шол гүн олар бири-бирлерине той пай иберйәрлер[+]. 20Мордекай бу затлары язып, Ксеркс патышаның якында ве узакда ерлешен велаятларындакы әхли яхудылара хатлар ёллады. 21-22Хер йыл Адар айының он дөрдүнҗи, он бәшинҗи гүнлерини яхудыларың өз душманларындан халас болан гүнлери хөкмүнде, өзлери үчин гамгынлыкдан шатлыга, ясдан тоя өврүлен ай хөкмүнде беллемеклерини олара табшырды. Шол гүн олар той-мейлис гурап, шатланып, бири-бирлерине той пай иберишип, гарып-гасарлара совгатлар ибермелидилер. 23Шейдип, яхудылар эййәм башлан затларыны эдил Мордекайың өзлерине язышы ялы, ерине етирмеги өз үстлерине алдылар.

24Әхли яхудыларың йигренип, агак тиресинден болан Хаммедатаның оглы Хаман яхудылары ёк этмек үчин, олара гаршы хиле гурапды, оларың барыны хеләк этмек үчин пур, ягны биҗе атыпды[+]. 25Йөне Эстер патышаның хузурына баранда, патыша: «Хаманың яхудылара гаршы гуран хилеси онуң өз башына гелсин хем-де онуң өзи ве огуллары дардан асылсын» дийип, язмача перман чыкарды. 26-27Шол себәпли бу гүнлери «пур» сөзүне гөрә, Пурым дийип атландырдылар. Шонуң үчин шу хатда язылан әхли затлар, гөрен хем-де башларына гелен затлар зерарлы, яхудылар дәп-дессурлары дикелтмеклиги өз үстлерине алдылар. Оларың несиллери ве олара гошуланлар хер йыл бу ики гүни язылышы ве белленен вагтындакы ялы эдип ызыгидерли гечирмелидилер[+]. 28Хер бир машгаланың гелҗекки несиллеринде, хер бир велаятда, хер бир шәхерде шу гүнлер ятланылып, белленилмелиди. Яхудыларың арасында бу Пурым гүнлери ызыгидерли белленилмелидир ве шу гүнлер оларың несиллериниң арасында хем ятдан чыкарылмалы дәлдир. 29Абыхайылың гызы ша аялы Эстер Мордекай яхуды билен Пурым хакындакы бу икинҗи хаты долы ыгтыярлылыкда тассыклап яздылар[+]. 30Ксерксиң хөкүм эдйән йүз йигрими еди велаятындакы әхли яхудылара парахатчылыклы ве ынамлы сөзлер билен хатлар ёлланылды[+]. 31Хатларда Пурым гүнлерини өз белленен вагтында гечирмеклик буйрук берилйәрди. Мордекай яхуды билен ша аялы Эстериң эдил өзлери ве өз несиллери үчин агыз беклемә ве перяда дегишли када-канунлары[†] дикелдишлери ялы, олар инди яхудылар үчин када-канунлары дикелтдилер[+]. 32Ша аялы Эстериң буйругы боюнча, Пурым гүнлерине дегишли болан када-канунлар тассыкланылып, язга гечирилди.

#### 10-нҗы бап


Мордекайың ат-абрайы

1Ксеркс патыша юрда ве деңиз адаларына салгыт салды. 2Патышаның әхли гүйч-кувваты, Мордекайы хорматлап, онуң везипесини бейгелдендиги хакындакы әхли вакалар Мадай[†] ве Парс патышаларының йыл язгыларына языландыр[+]. 3Чүнки Мордекай яхуды[†] везипесине гөрә, Ксеркс патышадан соң икинҗи бейик адамды. Онуң яхудыларың арасындакы абрайы улуды ве ол өз яхуды доганларының көпүси тарапындан сыланылярды, чүнки ол өз халкының абаданчылыгы угрунда гөрешип, тутуш халкына парахатчылык гетирен адамды[+].

### Эйюп


Гириш

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]


#### Гириш


Эйюп


Сүлейманың пәхимлери, Вагыз китабы, мезмурларың кәбирлери ялы, Эйюп китабы хем өвүт-үндев әхеңинде язылан китапдыр.

Китапда Эйюп пыгамбериң өмри беян эдилйәр. Ол яхуды болмаса-да, дири Худая иман эдип, өрән догручылды. Эйюп шейле иманы үчин Худай тарапындан болдан-бол ялканан адам хасапланярды. Гүнлериң биринде Эйюп шейтан тарапындан сынага салыняр. Агыр мушакгатлар Эйюбың башындан инйәр: ол чагаларының барыны, әгирт мал сүрүлерини, тутуш эмләгини бир гүнде йитирйәр. Ол энчеме йыллап агыр кеселлерден эҗир чекйәр. Эйюбың якын достлары онуң халындан хабар тутмага, теселли бермәге гелйәрлер. Ниетлериниң ягшыдыгына гарамаздан, оларың теселлиси Эйюбың җебир-җепаларыны өңкүден-де артдыряр. Эйюп Худая налыш эдип, гөрйән гөргүлери, чекйән җебирлери барада Оңа арз эдйәр. Китабың ахырында Худай гүйч-гудрат ичинде Эйюба җогап берйәр. Худайың җогабындан соң Эйюп айдара сөз тапман, башындан гумдур күл совруп, тоба эдйәр.

Җебир чекйән ве мунуң асыл себәбини агтарып: «Мен нәме үчин шейле җебир чекйәркәм?» дийип сораян адамлар бу китапда өз сорагларына җогап тапып билерлер.

Эйюп пыгамбер ве онуң машгаласы 1:1–2:13
Эйюп ве онуң достлары 3:1–31:40
Эйюбың ахы-наласы 3:1-26
Биринҗи геплешик 4:1–14:22
Икинҗи геплешик 15:1–21:34
Үчүнҗи геплешик 22:1–27:23
Пайхас өвгүси 28:1-28
Эйюбың соңкы сөзи 29:1–31:40
Элиху сөз сөзлейәр 32:1–37:24
Реб Эйюба җогап берйәр 38:1–42:6

#### 1‑нҗи бап


Эйюп ве онуң машгаласы

1Ус юрдунда Эйюп атлы бир адам барды. Ол акйүрекли, догручыл, Худайдан[†] горкян ве шерден гача дурян адамды[+]. 2Онуң еди оглы билен үч гызы барды. 3Шейле хем онуң еди мүң гоюн-гечиси, үч мүң дүеси, мүң өкүзи, бәш йүз уркачы эшеги ве биртопар гул-гырнаклары барды. Ол әхли гүндогарлыларың арасында иң байыды[+].

4Эйюбың огулларының херси нобатма-нобат өз өйлеринде мейлис гурардылар ве биле ийип-ичмек үчин адам ёллап, үч уясыны-да чагырардылар. 5Мейлис гутаранының эртеси ир билен туруп, Эйюп чагаларыны чагырдарды. Ол: «Белки, чагаларым ичлеринден Худая гаргынып гүнә эдендирлер» дийип, олары пәклемек үчин баш санына гөрә якма гурбанлыкларыны[†] хөдүрләрди. Эйюп хемише шейле эдерди[+].


Эйюбың биринҗи сынагы

6Бир гүн ылахы барлыклар Реббиң хузурында хәзир болмага геленлеринде, шейтан-да[†] оларың арасы билен гелди[+]. 7Реб[†] шейтандан: «Ниреден гелйәрсиң?» дийип сорады. Шейтан Реббе: «Бүтин ер йүзүне айланып, сыяхат эдип гелйәрин» дийип җогап берди[+]. 8Реб шейтана: «Сен гулум Эйюба үнс бердиңми? Дүнйәде онуң ялы адам ёкдур; ол акйүрекли, догручыл, Худайдан горкян ве шерден гача дурян адамдыр» дийди. 9Шейтан Реббе шейле җогап берди: «Эйюп Худайдан йөне ере горкяндыр өйдйәңми? 10Сен онуң өзүни, машгаласыны ве бар мал-мүлкүни Өз пенаңда саклаярсың ахырын! Онуң эллериниң ишине берекет[†] бердиң, юртда мал-гарасыны өрңетдиң[+]. 11Ханы, Сен онуң мал-мүлкүне эл уруп бир гөр, ол шонда Саңа гаргынмазмыка?»[+] 12Реб шейтана: «Боляр, гой, Эйюбың әхли зады сениңки болсун, йөне онуң өзүне дегме» дийди. Шейдип, шейтан Реббиң хузурындан чыкып гитди.

13Бир гүн Эйюбың огуллары билен гызлары улы доганларының өйүнде нахар ийип, шерап ичип отырдылар. 14Бир чапар Эйюба шейле хабар гетирди: «Биз өкүзлер билен ер сүрүп йөркәк, эшеклер-де оларың ызында отлап йөркәлер, 15шебалылар үстүмизе чозуп, маллары сүрүп әкитдилер, хызматкәрлериң-де барыны гылычдан гечирдилер. Саңа шу хабары етирмек үчин диңе мен гачып гутулдым»[+]. 16Ол сөзүни соңламанка, икинҗи бир чапар гелип: «Гөкде йылдырым чакып, гоюнларыңың ве хызматкәрлериңиң барыны якып, күле өвүрди. Саңа шу хабары етирмек үчин диңе мен гачып гутулдым» дийди[+]. 17Ол сөзүни соңламанка, үчүнҗи бир чапар гелип: «Бабыллылар[†] үч топар болуп дүелериң үстүне чоздулар-да, олары сүрүп әкитдилер, хызматкәрлериң-де барыны гылычдан гечирдилер. Саңа шу хабары етирмек үчин диңе мен гачып гутулдым» дийди[+]. 18-19Ол хениз сөзүни тамамламанка, башга бир чапар: «Сениң огулларыңдыр гызларың улы доганларының өйүнде нахар ийип, шерап ичип отыркалар, чөл тарапдан бир гүйчли тупан гелип, өйи тутушлыгына юмурды. Өй яшларың үстүне йыкылды ве оларың бары өлди. Саңа шу хабары етирмек үчин диңе мен гачып гутулдым» диен хабары гетирди.

20Эйюп еринден галып, якасыны йыртды, сачыны сырып, йүзүни ере берип сежде этди[+]. 21Ол:

«Ялаңач индим бу дүнйә,
ялаңач-да доланарын о дүнйә.
Берен-де Ребдир, алан-да Ребдир.
Гой, Реббиң адына алкыш болсун!» дийди[+].

22Эйюп бу агыр мушакгатлыкларың астында-да, Худайы язгарып, гүнә этмеди.

#### 2‑нҗи бап


Эйюбың икинҗи сынагы

1Башга бир гүн ылахы барлыклар Реббиң хузурына геленлеринде, шейтан-да[†] оларың арасы билен Реббиң хузурында хәзир болмага гелди[+]. 2Реб[†] шейтандан: «Ниреден гелйәрсиң?» дийип сорады. Шейтан Реббе: «Бүтин ер йүзүне айланып, сыяхат эдип гелйәрин» дийип җогап берди. 3Реб шейтана: «Сен гулум Эйюба үнс бердиңми? Дүнйәде онуң ялы адам ёкдур. Ол акйүрекли, догручыл, Худайдан[†] горкян ве шерден гача дурян адамдыр. Сен Мени Эйюбы себәпсиз хеләк этмәге өҗүкдирдиң, йөне ол энтегем пәклигинде мәкәм дур» дийди. 4Шейтан Реббе шейле җогап берди: «Тен дерегине тен! Ынсан өз җаны үчин бар задындан гечер. 5Сен онуң сүегине ве тенине эл дегрип гөр, шонда-да ол Саңа гаргынмазмыка?» 6Реб шейтана: «Боляр, Эйюп сениң элиңде, йөне онуң җаныны ая» дийди.

7Шейдип, шейтан Реббиң хузурындан чыкып гитди-де, Эйюбың сүйр депесинден дабанына ченли агырылы чыбанлар чыкарды[+]. 8Эйюп гашанмак үчин бир күйзе дөвүгини алды-да, күлүң үстүнде отурды[+].

9Эйюбың аялы оңа: «Энтегем пәклигиңи мәкәм саклап йөрмүсиң? Худайы нәлетле-де, өл» дийди. 10Эмма Эйюп аялына: «Сен акмак[†] аял ялы геплейәрсиң. Худайдан ягшылыгы кабул эдип, яманлыгы кабул этмәлими?» дийип җогап берди. Шунча хасратларың ичинде-де Эйюп гепи-сөзи билен гүнә этмеди[+].


Эйюбың үч досты

11Эйюбың үч досты: тейманлы Элипаз, шувалы Билдат ве нагамлы Сопар онуң башына дүшен белалар хакында эшидип, өз болян ерлеринден ёла дүшдүлер. Олар Эйюба дуйгудашлык билдирип, гөвнүне теселли бермәге гитмек үчин душушдылар[+]. 12Олар Эйюбы узакдан гөрүп, оны танамадылар. Онуң достлары сес эдип аглашдылар, якаларыны йыртып, башларындан күл совурдылар[+]. 13Эйюбың достлары еди гиҗе-гүндизләп онуң билен биле ерде отурдылар. Дерди җуда чөкдер болансоң, хич ким оңа сөз гатмады[+].

#### 3‑нҗи бап


Эйюп геплейәр

1Ахыры Эйюп дил ачды ве өз дүнйә инен гүнүни нәлетледи. 2Ол шейле дийди:

3«Гой, мениң доглан гүнүм гурасын!
„Гөвреде огул чага галды“ дийлен гиҗә нәлет сиңсин![+]
4Гой, шол гүн гараңкылыга өврүлсин!
Гөкдәки Худай[†] шол гүни унутсын,
онуң үстүне ягты дүшмесин!
5Гой, шол гүни гараңкылык, түм гараңкылык гуршасын.
Булутлар өртсүн оны,
гараңкылык оны горка салсын!
6Шол гиҗәни зулмат гапласын,
ол гиҗе йылың гүнлерине гиризилмесин.
7Гой, ол өнелгесиз гиҗе болсун,
онда шатлыклы оваз эшидилмесин!
8Гой, гүнлери нәлетлейәнлер,
Ливятаны[†][*] оярмагы башарянлар
шол гүни нәлетлесинлер!
9Даң йылдызлары шугла сачмасын шол гүн,
ышыга умыт багласын,
йөне ышык болмасын,
даң шапагына йүзи дүшмесин!
10Чүнки ол энемиң ятгысыны япмады,
хасраты мениң гөзлеримден гизлемеди.


11Нәме үчин дүнйә инәемде өлмәндирин?
Гөвреден чыкан дессиме җан бермәндирин[+]?
12Этеге салынмасам болҗак экен!
Эмдирилмәнлер гечсем болҗак экен!
13Онда мен хәзир рахатлыкда ятардым,
дынчлыкда болардым.
14Хараба өврүлен биналары гуран
дүнйәниң шалары, геңешчилери билен,
15өйлерини күмүшден долдуран,
алтын топлан хан-беглер билен дынчлыкда болардым.
16Нәме үчин өли доглан чага дек,
ягта гөзи дүшмедик чага дек ере гөмүлмәндирин мен?![+]
17Ол ерде яманлар яманлыкдан эл чекйәрлер,
ядавлар-да дынч алярлар.
18Ол ерде есирлер асудалыкдадыр,
олар гөзегчилериниң сеслеринден дынчдыр.
19Бай-да, гарып-да бардыр ол ерде,
гуллар-да хоҗайынларындан азатдыр.


20Нәме үчин җебир-җепа чекйәне нур,
калбы хасратла-да өмүр берилйәр[+]?
21Аҗалы арзув эдйәрлер, аҗал гелмейәр,
оны гизленен хазынадан көп агтарярлар[+].
22Габра говшанларында, шатланярлар,
җошуп, шовхун эдйәрлер[+].
23Нәме үчин ёлуны гөрүп билмейәне,
Худайың түмлүге гапланына өмүр берилйәр[+]?
24Чөреге дерек ахы-зар ювудян,
ахы-налаларым эдил сув кимин дөкүлйәр.
25Хакыкатданам, горкым башыма гелйәр,
хедер эденим-де үстүмден инйәр[+].
26Менде не рахатлык бар,
не асудалык, не-де дынчлык бар,
диңе түкениксиз мушакгат гелйәр».

#### 4‑нҗи бап


Элипаз җогап берйәр

1Тейманлы Элипаз сөзе башлап, шейле дийди:

2«Сениң билен сөзлешмәге сынанышсак, саңа агыр дегмезми?
Геплемекден сакланып билйән бармы нәме?
3Ине, сен көплере тәлим бердиң,
эҗизлере медет бердиң[+].
4Сөзлериң бүдрейәнлере голдав болды,
икирҗиңленйәнлери беркитдиң.
5Эмма инди өз башыңа геленде, рухдан дүшйәң,
бела учраңда, өзүңи йитирйәң.
6Ынамың Худайдан[†] горкмакда,
умыдың пәк дурмушда дәлми[+]?


7Ядыңа сал, хей, бигүнәниң ёгаланы бармы?
Догручылларың хеләк боланы бармы[+]?
8Гөршүме гөрә пислик сүрүмини гечирип,
хасраты экйәнлер,
шоны-да оряндырлар[+].
9Олар Худайың деми билен хеләк болярлар,
Онуң газабы билен ёк болярлар[+].
10Арсланың аррылдысы, газаплы шириң сеси кесилйәр,
чага арсланларың дишлери сындырыляр.
11Гүйчли арслан авсызлыкдан хеләк боляр,
эне арсланың чагалары пытрадыляр.


12Маңа гизлинликде бир сөз гелди,
гулагыма бир пышырды илди.
13Гиҗеки гөрнүшлерден[†] дөрән пикирлер ичинде,
ынсанлары агыр укы басян махалында,[+]
14мени горкы, титреме гаплады,
бүтин беденим сарсды[+].
15Бир рух[†] йүзүми сырып гечип гитди,
эндамымың түйлери сых-сых болды.
16Ол үмсүм дурды,
йөне онуң кешбини сайгарып билмедим.
Гөзүмиң алнында бир сырат дурды,
үмсүмликди, соң бир сес эшитдим:[+]
17„Хей-де ынсан Худайдан догры[†] болуп билерми?
Ынсан өз Ярадыҗысындан пәк болуп билерми[+]?
18Ол хатда Өз гулларына ынам этмейәр,
Өз перишделеринден[†] ялңышлык тапяр[+].
19Онсоң Ол топракдан ярадылан ынсана ненең ынам этсин!
Оларың эсасы тоздандыр,
олар гүеден тиз гырыляндырлар.
20Эртир билен агшам аралыгында йитирим болярлар,
хич кимиң гөзүне илмән эбеди ёк болярлар.
21Оларың өмүр танаплары кесилип,
дүнйәден пайхассыз өтүп гидйәрлер“»[+].

#### 5‑нҗи бап


Элипаз сөзүни довам эдйәр

1«Ханы, чагыр, җогап берен тапылармыка?
Сен перишделериң[†] хайсына йүзленҗек[+]?
2Акмагы гахар-газап өлдүрйәр,
наданы[†] габанҗаңлык ёк эдйәр[+].
3Көк урян акмаклары[†] гөрдүм,
эмма оларың өйлери дуйдансыз нәлетленди.
4Чагалары ховпсузлыкдан узакдыр,
адалатдан махрум эдилйәрлер олар,
ховандарлык эдйән ёкдур олара.
5Ачлар акмакларың хасылыны иййәрлер,
оны тикенлериң арасындан йыгып алярлар,
ачгөзлер байлыкларыны ювудярлар.
6Чүнки мушакгатлык топракдан чыкмаз,
хасрат-да ерде битмез.
7Учгуның ёкарык учушы дек,
ынсан хасрат үчин догуляр.


8Мен болсам Худая йүз тутардым,
давамы Оңа табшырардым.
9Ол акыла сыгмаҗак, бейик ишлери эдйәр,
сан-саҗаксыз гудратлары гөркезйәр[+].
10Ер йүзүне ягыш ягдырып,
мейданлары суварян-да Олдур[+].
11Ол кемсидиленлери арша чыкаряр,
гуссалылар ховпдан дыняр[+].
12Хилегәрлериң ниетлерини бозяр Ол,
гуран хилелерини пуҗа чыкаряр.
13Акыллысыраяны өз хилесинде тутяр,
мекирлериң маслахаты еле совруляр[+].
14Гүндизлери гараңкылыга өврүлип,
гүндизиң гүнортаны гиҗе дек сермешип гезйәрлер[+].
15Ол мәтәчлери гылычдан,
гүйчлүлериң дилинден
хем элинден халас эдйәр[+].
16Шейдип, пукараларда умыт боляр,
адалатсызлык агзыны юмяр[+].


17Гөр, нәхили багтлы Худайың[†] тербиелейәни!
Гудратыгүйчлиниң теммисини рет этме[+].
18Чүнки яралаян-да Ол, сараян-да[†] Ол,
шикес етирйән-де Ол, шыпа берйән-де Ол[+].
19Ол сени алты бетбагтчылыкдан гутарар,
единҗиден-де саңа зыян етмез[+].
20Ол сени ачлыкда өлүмден,
урушда гылычдан гутарар[+].
21Ол сени дузлы дилден горар,
гыргын геленде, сен горкмарсың[+].
22Гыргының, ачлыгың үстүнден гүлерсиң,
ябаны хайванлардан хедер этмерсиң.
23Мейдан дашлары билен дил тапышарсың,
ябаны хайванлар билен агзыбир боларсың.
24Чадырыңың асудалыкдадыгыны билерсиң,
сүриңе гөз айлаңда, саны түкел болар.
25Сан-саҗаксыз несил гөрерсиң,
зүрятларың яйладакы отлар кимин болар[+].
26Өз мөвсүминде хармана йыгналян галла десселери дек
сен хем габра гоҗалып гирерсиң[+].
27Дерңев гечирдик, бу хакыкатдыр,
муны диңле-де, өзүң үчин белләп ал».

#### 6-нҗы бап


Эйюп Элипаза җогап берйәр

1Эйюп шейле җогап берди:

2«Вах, дердим өлчелседи,
бетбагтлыгым терезиде чекилседи!
3Деңиз чәгелеринденем агыр чыкарды,
шонуң үчин мен ойланышыксыз гепледим[+].
4Чүнки Гудратыгүйчлиниң оклары ичимде,
рухум оларың зәхерини ичйәр,
Худайың[†] ховплары гаршыма хатарланан[+].
5Гулан отлагдака аңңырярмы?
Я өкүз ахырының башында молаярмы?
6Тагамсыз зат дузсуз ийилйәрми?
Юмуртганың агында тагам бармы?
7Бейле нахарлара ишдәм ёк,
булар йүрегими булаярлар.


8Вах, арзувым хасыл болуп,
Худай маңа умыт берседи!
9Керем эдип, Худай җанымы алсады,
элини узадып, өмүр танапымы кесседи![+]
10Бу маңа теселли боларды,
гүйчли дерт ичинде хем бегенердим,
чүнки мен Мукаддес[†] Боланың сөзлерини рет этмедим.


11Гарашмага гүйҗүм бармы нә?
Сабыр этмәге соңум бармы нә?
12Дашданмы гүйҗүм?
Бүрүнчденми теним?
13Алачсыз галанымда,
өзүме ярдам этмәге гүйҗүм етерми?


14Достуна мәхирлик этмейән,
Гудратыгүйчлүден горкмагы рет эдйәндир.
15Достларым акаба яп кимин дурнуксыздыр,
акар сувлы чешмелер киминдир[+].
16Чешмелер бузлар эрәнде дашярлар,
гар сувларындан долярлар.
17Җөвзада чешмелер гураярлар,
ыссыда гайып болярлар.
18Кервенлер ёлларындан совлуп,
сув гөзлегинде энтәп хеләк болярлар.
19Сув агтарярлар Тейманың кервенлери,
Шебаның ёлагчылары умытда болярлар[+].
20Олар ынам эдендиклери үчин утанярлар,
ол ере гелип, рухдан дүшйәрлер.
21Сиз хем мениң үчин шол чешмелер ялы болдуңыз,
бетбагтлыгымы гөрүп горкярсыңыз.
22Мен сизе: „Маңа зат бериң,
байлыгыңыздан бериң“ дийдимми?
23„Мени душман элинден халас эдиң,
мени гаракчыларың элинден ызыма сатын алың“ дийдимми я?


24Маңа өвредиң, онсоң дымайын,
ялңышымы дүшүндириң.
25Догры[†] сөзлер гүйчлүдир!
Йөне сизиң бош сөзлериңиз нәмәни субут эдйәр?
26Сөзлерими дүзедерин өйдйәрсиңизми?
Эҗизиң гепини еле совурярсыңызмы[+]?
27Хатда етим үчин биҗе атарсыңыз,
достуңыза баха кесерсиңиз.
28Инди мерхемет эдип, маңа середиң,
йүзүңизе бакып, ялан сөзләп билмен.
29Говуҗа пикирлениң, адалатсызлык этмәң,
яңадан гараң, мен хакдырын.
30Агзымдан нәхак сөз чыкянмыдыр?
Бетбагтлыгы гөрен дәлдирин өйдйәңизми?»

#### 7‑нҗи бап


Эйюп сөзүни довам эдйәр

1«Ынсанларың ердәки дурмушы җуда мүшгил дәлми?
Гүзераны гүнлүкчиниң гүзераны ялы дәлми[+]?
2Көлегәни күйсейән гул,
муздуна гарашян гүнлүкчилер кимин,[+]
3кысматыма бош айлар язылды,
Мушакгатлы гиҗелер белленилди.
4Дүшегиме гечип: „Хачан тураркам?!“ диййән,
эмма гиҗе гутарныксыз гиҗә өврүлйәр,
икияна урнуп, даңымы атарян[+].
5Беденим гуртдур кесмеклер билен өртүлендир,
хамым кесмекләп, соңам ириң акяр.
6Гүнлерим докмачының мәкисинден чалт,
олар умытсызлыкда гечип баряр[+].
7Унутма, эй, Худай,[†] өмрүм бир демдир,
гайдып ягшылыга гөзүм дүшмез.
8Гөзлериң мени шу пурсат гөрйәр,
йөне мундан бейләк мени гөрмерсиң,
гөзлериң мени гөзләр, эмма мени тапмарсың[+].


9Булудың селчеңләп, гайып болшы дей,
өлүлер дүнйәсине гиденлер-де ызларына доланмазлар.
10Өйлерине гайдып гелмезлер,
өз меканлары олары танамаз[+].
11Шонуң үчинем үмсүм болҗак дәл,
җанымың янгыҗына геплеҗек,
аҗы хасрат билен шикаят этҗек.
12Мени гөз астында сакларың ялы,
мен деңиз я деңиз аждархасымы[†] нәме?
13Дүшегим маңа теселли берер,
чарпаям зейренҗими диңдирер дийсем,
14мени дүйшлер билен горкузяң,
гөрнүшлер[†] билен йүрегими яряң.
15Шу тенде яшандан,
боглуп өленим говудыр.
16Мен җанымдан дойдум; бу дүнйә бакы гелен дәлдирин,
мени өз гүнүме гой, чүнки өмрүм бир демдир[+].


17-18Ынсанлары бейгелдип,
олара үнс берериң ялы,
хер сәхер идәп,
хер салым сынарың ялы,
олар ким болупдырлар[+][+]?
19Хачана деңеч мени гөз астында саклаҗак,
түйкүлигими ювутмага-да еке гойҗак дәлми инди[+]?
20Гүнә этсем, Саңа зелели нәме,
эй, ынсан Гөзегчиси?
Нәме үчин мени Өзүңе гаршыдаш этдиң?
Нәме үчин мен Саңа йүк болдум[+]?
21Нәме үчин языкларымы багышлап,
этмишлерими өтмейәң?
Чүнки инди габра гирерин,
мени агтарарсың, йөне тапмарсың».

#### 8‑нҗи бап


Билдат Эйюба җогап берйәр

1Онсоң шувалы Билдат шейле дийди:[+]

2«Хачана деңеч шейле гүрлеҗек?
Агзыңдан чыкян сөзлер
гүйчли шемал дей дерексиз.
3Хей-де, Худай[†] адалаты бозянмыдыр?
Гудратыгүйчли хакыкаты ёйянмыдыр[+]?
4Огулларың Худая гаршы гүнә эден болсалар,
Худай-да олара языкларына гөрә җеза берендир.
5Эгер Худайы агтарсаң,
Гудратыгүйчлә ялбарсаң,
6пәк ве догручыл болсаң,
элбетде, Ол сениң үчин аяга галар,
сылаглап, хоҗалыгыңы дикелдер[+].
7Өңүң уҗыпсыз-да болса,
соңуң бейик болар.


8Овалкы несиллерден сора-да,
оларың ата-бабаларының дерңевине назар сал[+].
9Чүнки биз дүйнкилердирис,
билйән задымыз ёкдур,
ердәки өмрүмиз көлеге киминдир[+].
10Олар саңа өвретмезлерми, айтмазлармы,
йүреклериндәки сөзлери диле гетирмезлерми?


11Батгасыз ерде гаргы битерми?
Сувсуз ерде гамыш өсерми?
12Олар энтек гөккә, орулманка,
отлардан өң гураярлар[+].
13Худайы унудан хер кесиң соңы-да шейле гутарар,
худайсызың умыды өлер[+].
14Бил баглаяны берк дәлдир,
даяняны мөйүң кереби киминдир[+].
15Өйүне сөенйәр, йөне ол йыкылар,
оңа берк япышяр, йөне ол чагшар[+].
16Худайсызлар гүнешде гүллейән өсүмлик кимин,
оларың шахалары тутуш бага яйраяр.
17Көклери даш үйшмеклериниң дашына оралып,
дашларың арасында ятяндыр.
18Эгер ерлеринден гопарылса,
ер инкәр эдип: „Сени гөрмедим“ диер[+].
19Шады-хоррамлыгы узага чекйән дәлдир оларың,
оларың ерини башгалар тутарлар.


20Худай акйүреклини терк этмез,
пислик эдйәне ярдам бермез.
21Ол ене агзыңы гүлкүден,
леблериңи шадыян оваздан долдурар[+].
22Душманларың уяда галар,
яманларың чадыры вейран болар»[+].

#### 9-нҗы бап


Эйюп Билдада җогап берйәр

1Эйюп шейле җогап берди:

2«Догрусы, мунуң шейледигини мен билйән,
йөне Худайың[†] өңүнде ынсан ненең догры[†] болуп билер[+]?
3Худай билен җеделлешмек ислән,
Онуң мүңден бир совалына-да җогап берип билмез[+].
4Худай пайхаслыдыр, гудратлыдыр,
Онуң гаршысына гидип, Ондан үстүн чыкан бармыдыр?
5Ол даглары еринден сүйшүрйәр, йөне муны билмейәрлер,
газабына даглары терс дүңдерйәр.
6Ол ери сарсдырып,
Онуң сүтүнлерини титредйәр[+].
7Ол Гүне буйрук берйәр – Гүн догмаяр,
йылдызлары мөхүрләп, гадаган эдйәр.
8Онуң еке Өзи гөги яратды,
Ол деңиз толкунларының үстүнде гезйәр[+].
9Улы Едигени, Орионы,
Үлкери ве гүнорта йылдызларыны ярадан Олдур[+].
10Акыла сыгмаҗак бейик ишлери,
сансыз тәсин ишлери эдйән-де Олдур[+].
11Ине, Худай гапдалымдан гечйәр, эмма Оны гөрмейәрин,
гечип гидйәр, йөне Оңа гөзүм дүшмейәр.
12Ол тутуп әкидйәр – Оны саклап билҗек бармы?
„Эдйәниң нәме?“ дийип билҗек бармы Оңа?
13Худай газабындан дөнмез,
Рахабың[*] көмекчилери Онуң аяк астына дүшйәр[+].


14Онсоң мен Оңа нәдип җогап берип билейин,
җеделлешмәге сөзлери ниреден тапайын?
15Бигүнә болсам-да, Оңа җогап берип билмерин,
Хөкүмдарыма рехим эт дийип ялбарарын[+].
16Чагыранымда, маңа җогап беренем болса,
Онуң мени диңлеҗекдигине ынам этмейән.
17Ол башыма харасат индерйәр,
нәхак ере яраларымы артдыряр Ол.
18Маңа дем алмага салым бермейәр,
Ол калбымы хасратдан долдуряр.
19Гүйч сыналса, элбетде, Ол гүйчли чыкар!
Сораг адалатлылык[†] хакда болса, ким Худая хөкүм эдип билер[+]?
20Бигүнә болсам-да, өз дилим маңа хөкүм эдер,
акйүрекли болсам-да, ол мени нәхак чыкарар[+].
21Мен акйүрекли, йөне пархы ёк маңа,
мен өз дурмушымы йигренйәрин[+].
22Барыбир, шонуң үчинем
„Ол айыпсызы-да, айыплыны-да ёк эдйәр“ диййән[+].
23Бетбагтчылык дуйдансыз өлүм гетиренде,
Ол бигүнәлериң башындан инен бела гүлйәр.
24Дүнйә эрбетлериң элине берлендир,
дүнйә казыларының гөзлерини баглаян Олдур.
Эгер Ол болмаса, онда ким[+]?


25Гүнлерим чапардан чаласындыр,
ягшылык гөрмезден чалт гечип баряр[+].
26Гамышдан эдилен гайык дей,
авуна окдурылян бүргүт дей
гайып баряр.
27„Арзымы унудайын,
йүзүми ягтылдып, шат болайын“ дийсем,
28әхли мушакгатлыкларымдан эйменйән,
чүнки Сениң мени бигүнә саймаҗагыңы билйән.
29Барыбир хөкүм эдилерин,
нәме үчин йөне ере җан эдйән?
30Гар сувуна ювнуп,
эллерими ашгар билен тәмизлесем-де,[†][+]
31Сен мени лай чукура ташларсың,
хатда өз эшиклериме йигренҗи гөрнерин.
32Чүнки Оңа җогап берерим ялы,
каза биле гидеримиз ялы,
Ол ынсан дәл ахырын![+]
33Вах, икимизи-де диңләп,
элини үстүмизе гояр ялы,
арамызда бир арачы болсады!
34Хасасыны депәмден айырсады Худай,
үстүмден ховп абандырмасады!
35Шонда мен горкман гепләрдим,
бу халда велин, хич зат эдип билмейәрин».

#### 10-нҗы бап


Эйюп сөзүни довам эдйәр

1«Дурмушымы йигренйәрин,
эркинлик билен арз эдерин,
аҗы хасратдан гепләрин[+].
2Худая диерин: „Маңа хөкүм этме,
мени нәмеде гүнәкәрлейәниңи айт“[+].
3Мени эзмек, Өз элиң ишини рет этмек,
пислериң дилдүвшүгини голдамак
Саңа говумы?
4Эйсем Сениң гөзлериң ынсан гөзлерими?
Ынсаның гөрши дек гөрйәңми[+]?
5Гүнлериң ынсаның гүнлери ялы дәлдир,
ынсаның йыллары ялы дәлдир йылларың,
6Шонда-да этмиш агтарярсың,
гүнә гөзлейәрсиң менден.
7Языксыздыгымы,
элиңден хич кимиң халас этмеҗекдигини билйәң[+].
8Эллериң маңа бичим берди, мени яратды,
инди болса мени хеләк этмекчи боляң[+].
9Ядыңа сал! Сен мени топракдан яратдың,
инди ене-де топрага өвүрҗекми мени[+]?
10Мени сүйт кимин дөкмәнмидиң?
Пейнир кимин гаталтманмыдың[+]?
11Мени сүңклер ве сиңирлер билен бирлешдирдиң,
эт хем дери билен өртдүң.
12Маңа яшайыш бердиң, мерхемет этдиң,
аладаң җанымы горап саклады.


13Эмма булары йүрегиңде гизледиң,
хыялыңда шейле затларың бардыгыны билйәрин.
14Гүнә этсем, гөз астыңда саклаярсың,
этмишими җезасыз гоймаярсың.
15Гүнәли болсам, дат гүнүме!
Бигүнә болсам-да, башымы ерден галдырып билемок,
чүнки уяда галан мен, агырдыр дердим.
16Шир кимин топуляң галдырсам башым,
гудратларыңы маңа гаршы уланярсың.
17Тәзеден маңа хүҗүм эдйәрсиң,
маңа болан гахар-газабың мөвч аляр,
гаршыма гошун үстүне гошун гетирйәң[+].


18Нәме үчин мени ягты яланча индердиң?
Вах, хич ким гөрмәнкә өлен болсадым[+].
19Кәшгә дүнйә асла инмедик болсадым,
эҗемиң гөвресинден гөни габра ташланардым.
20Гүнлерим гысгадыр,
мени өз гүнүме гой![+]
21-22Гараңкы, түм гараңкы дүнйә,
зулматдан, түмлүкден долы дүнйә.
Ягтылыгы гараңкылык ялы болан дияра гитмезимден өң,
гой, бираз ынҗалык тапайын өзүме»[+].

#### 11‑нҗи бап


Сопар Эйюба җогап берйәр

1Нагамлы Сопар шейле дийди:[+]

2«Көп сөзе җогап берилмесинми?
Яңраны сөзлери акласынмы?
3Яңралыгың бейлекилери дымдырар өйдйәңми?
Масгараланыңда, өзүңем утандырылмазмыкаң?
4Чүнки сен: „Таглыматым сапдыр,
мен Худайың[†] назарында пәкдирин“ диййәң[+].
5Кәшгә инди Худай геплеседи,
саңа гаршы дил ярсады.
6Ол саңа пайхасың сырларыны дүшүндирседи!
Чүнки пайхас көптараплыдыр.
Сен билгин, Худай этмишлериңиң кәсини унутды.


7Худайың сырларына акыл етирип билермиң?
Гудратыгүйчлиниң аңры чәгине етип билермиң?
8Олар гөкденем бейикдир, сен нәме эдип билйәң?
Өлүлер дүнйәсинденем[†] чуңдур, сен нәме билйәң[+]?
9Оларың өлчеги әлемден узын,
деңизден гиңдир.


10Эгер Ол гелип, сени зындана атса,
хөкүм этмек үчин чагырса, ким Оны саклап билер[+]?
11Чүнки Ол яланчылары билйәндир,
Ол пислиги гөрүбем, оңа үнс бермезми?
12Гуландан ынсаның догулмайшы ялы,
акмагың-да акылы гоялмаз.


13Йүрегиңи Оңа багышлап,
эллериңи Худая тарап узатсаң,[+]
14пис ишлериңи бес этсең,
чадырыңда этмише орун бермесең,[+]
15шонда сен уятлы башыңы галдырарсың,
берк дурарсың, горкмарсың.
16Мушакгатыңы унударсың,
акып гиден сувлар дек ятларсың оны.
17Гүнорта чагынданам ягты болар өмрүң,
сәхер дей болар гараңкылыгың[+].
18Умытлыдыгың үчин аркайын боларсың,
гораларсың, ховпсузлыкда дынч аларсың.
19Ятаныңда сени горкузан болмаз,
көплер саңа яранҗаңлык эдерлер[+].
20Эмма пислер умытдан эл үзерлер,
гачара ерлери болмаз оларың,
умыт учгунлары сөнер».

#### 12‑нҗи бап


Эйюп Сопара җогап берйәр

1Эйюп шейле дийди:
2«Сиз бар зады билйәнсиңиз,
сиз өлениңизде, пайхас-да сиз билен өлер!
3Мениң-де акылым сизиңки ялы,
мен-де сизден кем дәлдирин,
бу затлары билмейән бармы?


4Өз достларыма гүлки болдум!
Худайы[†] чагырдым, Ол-да маңа җогап берди,
догручыл, пәк болсам-да, мен иле гүлки![+]
5Дертсизлер бетбагтларың үстүнден гүлйәрлер,
бүдрейәнлери итип гойберйәрлер.
6Гаракчыларың чадырлары асуда,
Худайы газапландырянлар ховпсуз,
олар диңе өз гүйҗүне сыгыняндыр[+].


7Хайванлардан сора, олар саңа өвредерлер,
гушлардан сора, олар саңа айдып берерлер.
8Ерден сора, саңа өвредер ол,
деңзиң балыклары саңа айдып берерлер.
9Муны Реббиң элиниң эдендигини
буларың хайсысы билйән дәлдир?
10Хер бир җандарың җаны,
бүтин адамзадың деми Онуң элиндедир[+].
11Агзың тагамы дадышы дей,
гулагам сөзлери селҗермезми[+]?
12Пайхас гаррыларда,
дүшүнҗе узак өмүрдедир[+].


13Пайхасам, гудратам Худайдадыр,
өвүт-де, даналык-да Онуңкыдыр.
14Худайың йыканыны хич ким дикелдип билмез,
Онуң габаныны хич ким бошадып билмез[+].
15Худай сувлары тогтатса, бар зат гураяр,
иберсе-де, дүнйәни сил аляр.
16Гудратам, пайхасам Онуңкыдыр,
алдан-да, алданан-да Онуңкыдыр.
17Ол хөкүмдарлары кемсидип,
казылары акмаклара[†] өвүрйәр[+].
18Ол шаларың гушагыны говшадып,
биллерине йүп баглаяр[+].
19Руханылары[†] кемсидип,
гүйчлүлери агдаряр.
20Ынамлы маслахатчылары дымдырып,
яшулулары[†] акылындан махрум эдйәр.
21Шазадалары иле рысва эдйәр Ол,
гүйчлүлери ярагсызландыряр[+].
22Гараңкылык җүммүшиниң сырларыны ачяр,
түм гараңкылыгы ягтылыга өвүрйәр[+].
23Миллетлери[†] бейгелдип, ызысүре ёк эдйәр,
миллетлери артдырып, олары сүргүн[†] эдйәр[+].
24Баштутанлары акылындан азашдырып,
ёлсуз чөлде ыкдырян-да Олдур[+].
25Олар гараңкыда ышыксыз сермелешип йөрйәрлер,
олары серхош кимин энтиредйәр»[+].

#### 13‑нҗи бап


Эйюп сөзүни довам эдйәр

1«Буларың барыны гөзлерим гөрди,
гулагым эшидип, дүшүндим.
2Сизиң билйәниңизи мен-де билйәрин,
мен сизден кем дәлдирин.
3Эмма мен Гудратыгүйчли билен геплешип,
давамы Худай[†] билен этмек ислейән[+].
4Сиз болса ярамы ялан сөзлер билен беҗерйәңиз,
барыңыз дерексиз лукмандырсыңыз.
5Вах, сиз бүтинлей дымсадыңыз!
Ана, шонда сиз пайхаслы болардыңыз![+]
6Диңләң мениң делиллерими,
гулак гоюң мениң чекишмелериме!
7Худайың адындан нәхак сөзлери сөзлеҗекми?
Хилели сөзлер айтҗакмы Онуң адына?
8Сизми Худайың тарапыны тутҗак?
Онуң үчин дава этҗек?
9Худай сизи сынаса, сынагдан гечермикәңиз?
Ынсаның ынсаны алдайшы ялы,
Оны-да алдап билермикәңиз[+]?
10Худайың тарапыны гизлин тутсаңыз,
Ол сизи хөкман җезаландырар.
11Онуң шан-шөхраты[†] сизи эймендирип,
горкусы үстүңизе абанмазмы?
12Накылларыңыз күл дей дерексиздир,
делиллериңиз хич бир эсассыздыр.


13Инди сиз дымың-да, маңа геплемәге гезек бериң,
мен баша геленини гөрейин.
14Теними дишим билен тике-тике эдип,
җанымы өз элимде гояйын.
15Ол мени өлдүрер, менде умыт ёк.
Ёлларымың догрудыгыны Оңа субут эдерин.
16Ине, шу мениң гутулышым болар,
чүнки худайсызлар Онуң хузурына барып билмез.
17Сөзлериме дыкгат билен гулак гоюң,
айдянларым гулагыңызда галсын.
18Мен давамы тайярладым,
акланҗагымы билйәрин.
19Ким мениң билен җедел этҗек?
Шондан соң лал-җим болуп өлердим[+].
20Я Худай, мениң ики ислегими ерине етирәй,
шонда мен Сенден гизленмерин:
21Менден элиңи чек,
мени Өз ховпуңдан азат эт[+].
22Онсоң мени чагыр, мен-де җогап берейин,
я-да мен гепләйин, Сен маңа җогап бер[+].
23Этмишлерим, гүнәлерим көпмүдир?
Маңа языгымы, гүнәми гөркез.
24Нәме үчин менден йүзүңи гизләп,
мени Өзүңе душман сайярсың[+]?
25Елиң гачыран япрагыны эймендирҗекми?
Гуры саманы ковалаҗакмы[+]?
26Маңа гаршы аҗы айыпламалар язярсың,
яшлыкдакы этмишлерими мирас[†] берйәрсиң[+].
27Аякларыма күнде урярсың,
хер бир әдимими гаравуллап,
аяк ызларыма ченли барлаярсың[+].
28Ынсан бир чүйрән зат,
гүе деген эшик кимин даргаяр»[+].

#### 14‑нҗи бап


Эйюп сөзүни довам эдйәр

1«Ынсандан доглан ынсаның өмри гысга,
дерди көп боляндыр[+].
2Ол гүл кимин ачыляр, соляр,
көлеге кимин йитйәр, ыз галмаяр[+].
3Мениң яла дагам гөз дикйәңми Сен?
Хөкүм этмек үчин мени хузурыңа гетирйәңми?
4Ким харамдан тәмизи[†] чыкарып билйәр?
Хич ким![+]
5Ынсаның гүни саналгыдыр,
айларының саны кесгитленендир,
олар Сениң беллән чәклериңден гечип билмейәрлер.
6Олардан гөзүңи айыр, өз гүнлерине гой,
иш гүнүни соңлан ишчи дек
дынч алсынлар[+].
7Хатда агаҗа-да умыт бардыр,
ол чапылса, ене гөгерер,
пудаклары эгсилмез.
8Көки ерде гаррап,
төңңеси топракда гурап гитсе-де,
9сув ысыны алан бадына өсүнтги чыкарып,
яш агач кимин шахалаяр.
10Эмма ынсан өлүп, ёк боляр,
адамзат җан берип, йитирим боляр.
11Көл сувларының гурайшы,
деряның гурап, чөле дөнүши кимин,[+]
12ынсан хем ятяр-да, гайдып турмаяр,
гөклер ёк болянча, адамлар оянмазлар,
укуларындан турузылмаз[+].


13Вах, мени өлүлер дүнйәсинде гизлеседиң,
газабың ятышянча, мени яшырсадың,
маңа мөхлет берип, онсоң мени ятласадың![+]
14Ынсан өлер-де, дирелерми?
Мен тә азат эдилйәнчәм,
азаплы гуллугымың әхли гүнлеринде гарашарын[+].
15Сен чагырарсың, мен-де җогап берерин.
Өз элиңиң яраданыны күйсәрсиң[+].
16Шонда Сен әдимлерими санарсың,
йөне гүнәми ызарламагыңы бес эдерсиң[+].
17Языгым торба салнып мөхүрленер,
этмишимиң үстүни өртерсиң.


18Даг опурылып, вейран боляр,
гая еринден гопарыляр;
19сувлар дашларың йүзүни ялмаяр,
силлер ериң топрагыны сырып әкидйәр,
Сен хем ынсанларың умыдыны шейле ёк эдйәрсиң.
20Ынсанлардан хемишелик үстүн чыкяң,
олар ёк болярлар,
йүзүни үйтгедип, гайры ере ёллаяң.
21Огуллары хормата эе болярлар, олар мундан хабарсыз,
масгараланярлар, олар муны билмейәрлер[+].
22Олар диңе өз беденлериниң агырысыны дуюп,
диңе өзлери үчин яс тутярлар».

#### 15‑нҗи бап


Элипаз Эйюба җогап берйәр

1Онсоң тейманлы Элипаз шейле дийди:[+]

2«Акыллы адам бош сөзлер билен җогап берерми?
Өзүни гүндогар шемалындан долдурармы[+]?
3Ол бидерек геп билен,
дерексиз сөзлер билен дава-җенҗел турзармы?
4Худайдан[†] хедер этмеги арадан айырярсың,
Худай барада ойланмага пәсгел берйәрсиң.
5Этмишиң гепиңе тәсир эдйәр,
хилегәриң дилинде гүрлейәрсиң.
6Сени язгарян мен дәл, өз агзың,
додакларың саңа гаршы шаятлык эдйәр[+].


7Илки доглан ынсан сенмисиң?
Даглардан өң ярадылдыңмы[+]?
8Худайың меҗлисини[†] диңледиңми?
Еке-тәк дана адамдырын өйдйәңми[+]?
9Бизиң билмейән хайсы задымызы билйәрсиң?
Бизиң дүшүнмейән хайсы задымыза дүшүнйәрсиң[+]?
10Бизде чал сачлы-да, гоҗалар-да бардыр,
оларың яшлары сең какаңкыдан-да улудыр.
11Худайың саңа берйән теселлилери кемлик эдйәрми?
Хошамай сөз етерлик дәлми я саңа?
12Йүрегиң нәмә мөвч аляр?
Гөзлериңден нәме үчин от сычраяр?
13Нәме үчин Худая газапланып,
агзыңдан бейле сөзлери чыкарярсың?
14Тәмиз[†] болар ялы, ынсан ким болупдыр?
Ынсандан доглан догры[†] болуп билерми[+]?
15Худай хатда Өз перишделерине[†] ынам этмейәр,
гөклер-де Онуң назарында тәмиз дәл[+].
16Этмиши сув кимин ичйән,
йигренҗи, бозук ынсана Худай ненең ынам этсин[+].


17Диңле мени, саңа дүшүндирейин,
гөреними беян эдейин,
18акылдарларың айданларыны,
ата-бабаларының гизлемедик пәхимлерини[+].
19(Юрт диңе араларында гелмишек болмадык
ата-бабалара берленди.)
20Пислер бүтин өмрүне эҗир чекйәндирлер,
залымлара берлен йыллар саналгыдыр.
21Элхенч сеслер оларың гулагындан гитмез,
асудалыкдака оларың үстүне талаңчы дөкүлер.
22Гараңкылыкдан гутулҗагына ынам ёкдур оларда,
оларың такдыры гылычдыр.
23„Ниредекә?“ дийип, бир дөвүм нан үчин сергезданлык эдйәрлер,
гараңкылык гүнүниң якындыгыны билйәрлер.
24Алада ве хорлук олары горкузяр,
сөвеше тайынланан ша кимин олара хүҗүм эдйәр.
25Чүнки пислер Худая гаршы эл гөтерйәр,
Гудратыгүйчлә гаршы чыкяр.
26Бойнуёгынлык эдип, галың, юмры галканы алып,
Худайың үстүне топулярлар олар.
27Йүзлеринден яг дамып,
биллерини яг алса-да,[+]
28вейран эдилен шәхерлерде,
харабачылыга өврүлен,
отурылмаян, адамсыз өйлерде яшарлар.
29Хич хачан баямазлар, байлыклары узага чекмез,
мал-мүлклери ер йүзүне яйрамаз.
30Гараңкылыкдан гачып билмезлер,
пудакларыны ялын ёк эден агач кимин боларлар,
Худайың демине ёк боларлар[+].
31Бошлуга бил баглап, өзлерини алдатмасынлар,
чүнки бошлук оларың музды болар.
32Вагтындан өң иши гайдар,
пудаклары гөгермез[+].
33Гөк үзүмлери дөкүлен үзүм агаҗы,
гүллери дөкүлен зейтун агаҗы ялыдыр олар.
34Чүнки худайсызларың җемагаты гысыр галар,
парахорларың-да чадырларыны от алар[+].
35Олар хасратдан хамыла болуп, пислик догурярлар,
ичлери хем хиледен долудыр»[+].

#### 16-нҗы бап


Эйюп Элипаза җогап берйәр

1Эйюп шейле дийди:

2«Мен булар ялы затлары көп эшитдим.
Сизиң барыңыз дерексиз теселли бериҗилер!
3Бош сөзлериңиз хачан гутарҗак?
Сизи давалашмага меҗбур эдйән зат нәме[+]?
4Сиз мениң ериме болан болсадыңыз,
менем сизиң ялы гепләп билердим.
Сизе гаршы акгынлы сөзләп,
башымы яйкардым.
5Сизи өз сөзлерим билен рухландырардым,
көшешдириҗи сөзлерим дердиңизи еңледерди.


6Геплесем-де дердим еңлемейәр,
дыманым билен җаным арам тапмаяр.
7Я Худай,[†] Сен мени халыс тапдан дүшүрдиң,
бүтин хоҗалыгымы вейран этдиң[+].
8Гурпсузлыгым муңа шаятлык эдйәр,
меҗалсызлыгым гаршыма гүвәлик эдйәр.
9Худай маңа йигренч билен середип, гахарына мени парчалаяр,
Ол маңа дишлерини гыҗаяр,
душманымың гөзлери ичимден гечйәр[+].
10Адамлар маңа агызларыны өвелдип,
мени масгаралап, яңагыма урярлар,
гаршыма дил бирикдирйәрлер[+].
11Худай мени нәлеткерделериң,
пислериң элине берди.
12Рахатлыкда яшаярдым, эмма Худай мени сарсдырды,
бойнумдан тутуп, бөлек-бөлек этди,
мени Өзүне нышана эдинди[+].
13Онуң кеманчылары дашымы гуршаяр,
рехимсизлик билен бөврүми дешйәр,
өдүми ере дөкйәр[+].
14Беденими дилим-дилим эдйәр,
уршуҗы кимин үстүме топуляр.


15Эгниме җул тикиндим,
башымы тоза сокдум.
16Агламакдан яңа йүзүм гызаряр,
гөзүми түм гараңкылык өртйәр.
17Йөне мен җенаят этмедим,
дилегим-де пәкдир.


18Эй, топрак, ганымың үстүни өртме,
перядым асла диңмесин.
19Ине, шу пурсат шаядым гөкде,
хемаяткәрим ёкарда[+].
20Достларым мени масгаралаярлар,
Худая гөз-яш эдйән.
21Адамзат оглы билен гоңшусының арасында болшы ялы,
ынсан билен Худайың арасында-да бир төвеллачы болсады!


22Барса-гелмезе гидерин
бирнәче йылдан».

#### 17‑нҗи бап


Эйюп сөзүни довам эдйәр

1«Рухум сынды, гүнлерим тамам,
маңа габыр гарашяр.
2Даш-төверегим яңсылайҗылардан долы,
гөзүм оларың душманчылыгыны гөрйәр[+].


3Өзүң маңа кепиллик бергин,
Сенден башга маңа ким кепил болҗак[+]?
4Оларың аңыны дүшүнҗеден гизледиң,
шонуң үчин олары бейгелтмерсиң.
5Пара үчин достларыны сатянларың
чагаларының гөзлери көр болар.


6Худай[†] мени иле геп этди,
олар йүзүме түйкүрйәрлер[+].
7Гайгыдан яңа гөзүм күтелди,
он ики сынам чөпе дөнди.
8Догручыл адам дердиме аңк боляр,
бигүнә-де худайсыза гаршы газап атына атланяр.
9Догручыллар өз ёлларыны тутарлар,
эли тәмизлериң[†] гүйҗи артар.


10Эмма хеммәңиз гайдып гелсеңиз-де,
араңыздан акыллы адам тапмарын.
11Гүнлерим тамам,
ниетлерим, йүрек арзувларым-да пуҗа чыкды[+].
12Олар гиҗәни гүндиз эдйәрлер,
„Ягтылык гараңкылыга якын“ диййәрлер[+].
13Өлүлер дүнйәсини[†] өйүм дек күйсесем,
дүшегими гараңкылыкда язсам,[+]
14габра: „Сен атамсың“,
гурда: „Сен энемсиң, уямсың“ диен болсам,
15онда умыдым ханы?
Умыдымы гөрҗек ким?
16Умыт мениң билен өлүлер дүнйәсине инер өйдйәңми?
Мениң билен биле гөре гирерми?»

#### 18‑нҗи бап


Билдат Эйюба җогап берйәр

1Онсоң шувалы Билдат шейле дийди:[+]

2«Не заман гутарҗак сөзүңи?
Оңатҗа пикирлен, онсоң геплешерис,
3биз нәме үчин хайван сайылярыс,
нәме үчин акмак[†] гөрүнйәрис гөзүңе[+]?
4Гахарыңа өз җаныңа зор салярсың,
сен дийип дүнйә терк эдилсинми?
Гаялар сүйшсүнми?


5Пислериң ышыгы сөнйәр,
от ялынлары парламаяр[+].
6Чадырындакы нур гараңкылыга өврүлйәр,
депелериндәки чырасы сөнйәр.
7Гадамларының бады говшаяр,
өз ишлери йыкяр олары[+].
8Өз аяклары билен тора дүшйәрлер,
өзлери гарыма йыкылярлар[+].
9Аягы гапана дүшйәр,
олары дузак гапҗаяр.
10Олар үчин ере сыртмак чекилйәр,
ёлларына дузак гуруляр.
11Чар тарапдан ховп абаняр олара,
ховп оларың сөбүгине дүшйәр[+].
12Гүйч-кувват галмаз ачлыкдан яңа,
янларындан бетбагтчылык айрылмаз.
13Дерилерини дерт иййәр,
эл-аякларыны өлүм ювудяр.
14Ынам эден чадырындан алнып гидилип,
ховплар шасының янына гетирилйәр.
15Чадырларында хич зат галмаяр,
юртларына күкүрт ягдырыляр[+].
16Көклери гураяр ашакда,
шахалары соляр ёкарда.
17Ер йүзүнде оларың атлары унудыляр,
көчелерде атлары ятланылмаяр[+].
18Ягтылыкдан гараңкылыга итилип,
дүнйәден ковулярлар.
19Халкының арасында не зүряды, не-де неберелери бар,
месгенинде ызында хич ким галмаяр[+]
20Өңки несиллер оларың такдырына хайран галярлар,
ховп гуршаяр соңкы несиллери.
21Шейле боляндыр эрбедиң кысматы,
Худайы[†] танамаяның месгени шудур»[+].

#### 19-нҗы бап


Эйюп Билдада җогап берйәр

1Эйюп шейле дийди:

2«Хачана деңеч мени гынап,
сөзлериңиз билен пагыш-пара этҗек?
3Он мертебе гөвнүме дегдиңиз,
утанаңзокмы шейле эзъет бермәге?
4Догруданам, хата иш эден болсам,
хатам өз бойнума.
5Өзүңизи өңүмде ёкары тутуп,
айыбымы йүзүме урсаңыз,
6шуны билип гоюң, Худай[†] мени нәхак сайды,
Ол дашыма Өз торуны чекди.


7„Бу – зорлук“ дийип перят эдйәрин,
эмма җогап берйән ёк.
Медет диләп ялбарярын,
эмма адалат ёк[+].
8Ёлума гермев чекди, гечип билемок,
ёдаларымы гараңкыратды[+].
9Мени ат-абрайдан дүшүрип,
башымдан тәҗими алды[+].
10Мени чар тарапдан гысып-говурды, сандан галдым,
умыдымы агач дейин көки билен согурды.
11Ол маңа газапланяр,
мени Өзүне душман сайяр[+].
12Лешгерлери үстүме хүҗүм эдйәрлер,
маңа гаршы япгыт галдырярлар,
чадырымың төверегинде дүшелге гурярлар[+].


13Гарындашларымы менден дашлашдырды,
танышларым маңа ят болдулар[+].
14Якынларым мени рет этдилер,
достларым мени унутдылар.
15Сачагымдан дуз иенлер хем унутдылар мени,
хатда өз гырнакларым-да мени ят сайярлар,
оларың гөзүне мен бир кесеки.
16Хызматкәрими чагырян, йөне җогап ёк,
ялбар-якар этмели болян өзүм.
17Демим аялымда йигренч дөредйәр,
өз машгалам мени йигренйәр[+].
18Яш чагалар-да мени кемсидйәрлер,
аяга галанымда, мени яңсылаярлар[+].
19Ичгин достларым мени йигренйәрлер,
эй гөренлерим менден йүз өвүрдилер.
20Диңе хам билен сүңке өврүлдим,
өлүмиң бәри янында дурун мен.
21Маңа рехим эдиң, эй, достларым, рехим эдиң, маңа!
Чүнки Худай маңа эл урды[+].
22Нәме үчин сизем Худай ялы мени ызарлаярсыңыз,
нәме мениң тенимден доймаярсыңызмы?


23Вах, мениң сөзлерим язылсады!
Вах, олар китаба язылсады![+]
24Вах, сөзлерим демир галам ве гуршун билен
гаяның йүзүне эбедилик оюлып язылсады![+]
25Чүнки мен Пенакәримиң диридигини,
ахырында Онуң бу ерде дурҗакдыгыны билйәрин[+].
26Хамым чүйрәнден соңам
тенимде Худайы гөрерин[+].
27Худайы кесеки гөзи билен дәл-де,
өз гөзлерим билен гөрерин,
йүрегим үзүлип баряр.
28„Биз оны нәхили ызарларыс?
Беланың көрүги Эйюпдыр“ дийсеңиз,
29сиз гылычдан хедер эдиң,
чүнки газап гылыч җезасыны гетирйәр,
шонда хөкүмиң бардыгыны билерсиңиз»[+].

#### 20‑нҗи бап


Сопар Эйюба җогап берйәр

1Онсоң нагамлы Сопар шейле дийди:[+]

2«Гулак гой! Пикирлерим җогап бермәге меҗбур эдйәр,
мундан артык сакланып билмерин.
3Сөзлериң билен мени кемсидйәң,
дүшүнҗәм саңа җогап бердирйәр.


4Овалдан бәри,
ынсаның дүнйә гелшинден бәри билмейәрмидиң муны[+]?
5Пислериң хешеллеси вагтлайындыр,
худайсызың[†] шатлыгы бир салымлыкдыр.
6Оларың бойы хатда гөклере етип,
башлары булутлара дегсе-де,[+]
7пислер өз неҗасаты кимин бакы ёк боларлар,
олары танаянлар: „Олар ниреде?“ диерлер[+].
8Дүйш кимин учуп гидерлер,
гиҗеки гөрнүш[†] кимин гайып боларлар[+].
9Бир гөрен гөз гайдып гөрмез олары,
меканы-да олары икиленч гөрмез[+].
10Огуллары пукараларың өңлеринде өзлерини кичелдерлер,
эллери билен оларың байлыгыны ызына гайтарарлар.
11Беденлери яшлык гуҗурындан долы хем болса,
олар билен топрак астында ятарлар.


12Хатда яманлык агза датлы гөрнүп,
оны дилиниң астында гизлеселер-де,[+]
13яманлыгы саклап, гойбермән,
агызларында сакласалар-да,
14иенлери ашгазанында туршар,
ичлеринде йыланың зәхерине дөнер.
15Байлыгы ювудып, ене гусярлар оны,
Худай оны ичлеринден чыкаряр.
16Йыланларың зәхерини сорарлар,
алахөврениң диши олары өлдүрер.
17Акар сувларың,
балдыр гаймак акян дерелериң хөзирини гөрмезлер.
18Газананларыны иймән, ызына гайтарарлар,
эден сөвда-сатыгындан хайыр гөрмезлер.
19Чүнки пукаралары эзип, олардан йүз өвүрдилер,
өз гурмадык өйлерини эеледилер.


20Ачгөзлүкден калплары рахатлык тапмаз,
арзылы затлары олары халас этмез.
21Иенлеринден артаны болмады,
мунуң үчин ровачлыклары узага чекмез.
22Боллукда азап чекерлер,
депелеринден мушакгат инер.
23Гарынларыны дойранларында,
Худай ловлаян газабыны үстлерине дөкер,
газабыны башларындан иймит кимин ягдырар.
24Демир ярагдан гачып гутулсалар,
бүрүнч яй ичлеринден парран гечер.
25Ок ичлеринден бөвсүп гечер,
ялпылдаян уҗы бөвүрлеринден чыкар,
үстлерине ховп абанар[+].
26Түм гараңкылыкда хазыналары ёк болар,
үфленмедик от олары ювудар,
чадырларында галанларыны якып ёк эдер[+].
27Гөклер шаятлык эдер этмишлерине,
бүтин әлем-җахан олара гаршы чыкар.
28Худайың газап гүни
өйлери эмләги билен сүпүрилип әкидилер.
29Ине, шудур пислериң Худайдан алҗак пайы,
Худайың олара берен мирасы».[†][+]

#### 21‑нҗи бап


Эйюп Сопара җогап берйәр

1Эйюп шейле дийди:

2«Дыкгат билен гулак гоюң сөзүме,
гой, бу сизиң маңа берҗек теселлиңиз болсун.
3Гезек бериң, мен гепләйин,
сөзүми гутаранымдан соң масгаралаң[+].


4Ынсана арз-шикаят эдйәнми мен?
Ненең җаным янмасын?
5Халыма середип, акылыңыз чашсын,
элиңизи агзыңыза тутуң[+].
6Дердими яда саланымда, галагопланярын,
сүңңүме галпылды аралашяр.
7Нәме үчин пислер яшаярлар,
гоҗалыга етип, гуҗур-гайратлары артяр[+]?
8Перзентлери янларында,
зүрятлары гөзлериниң алнында.
9Өйлеринде ховпсузлыкда, горкусыз яшаярлар,
Худай-да[†] олара җеза бермейәр.
10Өкүзлери кемсиз өрңейәр,
сыгырлары гузлаяр, гөле дүшмейәр.
11Чагаларыны сүри кимин ёла салярлар,
огланлары танс эдишйәрлер.
12Депрек, лира билен айдым айдышып,
шатланярлар олар түйдүк сесине.
13Өмүрлерини хошвагтлыкда гечирип,
өлүлер дүнйәсине асудалыкда гирйәрлер.
14Пислер Худая шейле диййәрлер: „Бизи өз гүнүмизе гой!
Чүнки биз Сениң ёлуңы өвренмек ислемейәрис[+].
15Гудратыгүйчли ким болупдыр
Оңа сежде эдеримиз ялы?
Оңа дилег эдип, гөрйән хайрымыз нәме?“[+]
16Ровачлыгы өз эллеринде дәлми нәме?
Пислериң несихаты менден узакда болсун![+]


17Пислериң чырасы нәче гезек өчди?
Башларына үзнүксиз бетбагтчылык абананыны гөрдүңми?
Худай газабына олары гөргә дучар эдйәрми[+]?
18Хачан олар еле соврулян саман ялы,
түвелей өңүндәки саман чөпи ялы болдулар[+]?
19Сиз: „Худай аталарының җезасыны чагаларына чекдирйәр“ диййәңиз.
Гой, аталарың муны билери ялы,
Худай олара алмытыны берсин[+].
20Аталар хеләкчилигини өз гөзлери билен гөрсүнлер,
олар Гудратыгүйчлиниң газабындан ичсинлер[+].
21Чүнки бу дүнйәден өтенсоңлар,
ызларында галан хоҗалыгындан нәме гайгысы болсун?
22Гөкдәкилере хөкүм эдйән Худая
акыл берип билҗек бармыдыр[+]?
23Бири сагатка өлйәр,
бүс-бүтин рахат ве гайгысыз.
24Эти-ганы еринде болуп,
сүңклери йиликден долудыр.
25Бейлеки бири дерт чекип,
говулыга гөзи дүшмән өлйәр.
26Олар топрак астында биле ятярлар,
үстлерини гуртлар басяр.


27Билйән мен сизиң пикирлериңизи,
гаршыма эдйән дилдүвшүклериңизи.
28Чүнки сиз: „Асылзадаң өйи ниреде?
Пислериң чадыры ниреде?“ диййәңиз.
29Ёлагчылардан сорамадыңызмы?
Шаятлыкларына гулак асмадыңызмы?
30Пислер пеләкет гүни аман галярлар,
Худайың газаплы гүнүнден гутарылярлар[+].
31Пислериң херекетлерини ким йүзлерине басҗак?
Этмишлерине гөрә ким олара җеза берҗек[+]?
32Олар габра гетириленде,
мазарларының башында сакчы гоюляр.
33Җайланан топрагы олара якымлыдыр,
хеммелер оларың ызына дүшерлер,
оларың өңүнден гиденлер сан-саҗаксыздыр.
34Сиз бош сөзлериңиз билен маңа нәме теселли берҗек?
Бар диййән затларыңыз галпдыр».

#### 22‑нҗи бап


Элипаз Эйюба җогап берйәр

1Тейманлы Элипаз шейле дийди:[+]

2«Ынсан Худая ярамлы болуп билерми?
Хатда иң акылдарың Оңа пейдасы дегерми?
3Догрулыгыңдан Гудратыгүйчли нәме леззет аляр?
Пәк дурмушда яшаяның Худая нәме хайры бар[+]?
4Худайың[†] сени җезаландырмасы, хөкүм этмеси
Ондан горкяндыгың үчинми?
5Эрбетлигиң уммасыз,
этмишлериң түкениксиз дәлми?
6Чүнки өз доганыңдан нәхак гирев алдың,
эшиклерине ченли сыпырып, олары ялаңач гойдуң[+].
7Ядава ичмәге сув бермедиң,
ачдан чөрегиңи гысгандың[+].
8Ине, гүйчлүлер үлкә эе боляндыр,
хорматланян онда яшаяндыр.
9Дул хатынлары ызына бош гойбердиң,
етимлери эздиң[+].
10Мунуң үчин даш-төверегиң дузаклар билен гуршаляр,
дуйдансыз горкы сени галагоплуга саляр[+].
11Хич зады гөрүп билмезиң ялы, гараңкылык сени басяр,
сил гелип, сени гарк эдйәр[+].


12Худай гөклериң ёкарсында дәлмидир?
Ёкардакы йылдызлара назар сал, олар, гөр, нәхили белентликде![+]
13Шонуң үчин сен: „Худай нәмәни билйәр?
Ол түм гараңкылык ичинден хөкүм эдип билйәрми[+]?
14Булутлар Оңа тутудыр, Ол гөрүп билмез,
Ол гөк[†] гүммезинде гезйәндир“ диййәң.
15Пислериң йөрән
көне ёлуны тутҗакмы?
16Олар вагтындан өң йыгналдылар,
дүйплерини сув алды[+].
17Олар Худая: „Бизи өз гүнүмизе гой!
Гудратыгүйчли, сен бизе нәме эдип билерсиң?“ дийдилер[+].
18Шонда-да Худай өйлерини берекет[†] билен долдурды,
пислериң маслахаты менден узакда болсун![+]


19Догручыллар пислериң вейран эдиленини гөрүп бегенйәр,
бигүнә хем оларың үстүнден гүлйәр[+].
20Олар: „Ягыларымыз ёк эдилди,
галан затлары янып күл болды“ диййәрлер.


21Худай билен дост бол, рахатлыкда бол,
шонда хайыр тапарсың.
22Гулак гой Онуң агзындан чыкян өвүт-үндеве,
сөзлерини йүрегиңде сакла[+].
23Гудратыгүйчлә тарап өврүлсең, өңки халыңа говшарсың,
этмиши чадырыңдан узаклашдырсаң,[+]
24алтыны топрага,
Опыр тылласыны җүлгедәки дашларың арасына атсаң,[+]
25Гудратыгүйчлини өз алтының,
гымматбаха күмшүң сайсаң,
26ине, шонда Гудратыгүйчлүден гөвнүхош боларсың,
Худая йүз тутарсың[+].
27Худайдан дилег эдерсиң, Ол хем сени эшидер,
сен худайёлуларыңы берерсиң[+].
28Ол диен задыңы ерине етирер,
ёлларыңа нур чайылар[+].
29Бейлекилер кемсидиленде: „Ериңден гал“ диййәң,
чүнки Худай пес гөвүнлилери халас эдйәр.
30Худай хатда языклылары-да халас эдер,
олар сениң эллериң тәмизлиги[†] үчин гутуларлар»[+].

#### 23‑нҗи бап


Эйюбың шикаяты

1Эйюп шейле дийди:

2«Бу гүн ач-ачан арз-шикаят эдйән,
Худайың[†] эли ахы-зарыма гарамаздан агыр.
3Вах, Худайы ниреден тапмалыдыгыны бир билседим,
Онуң месгенине барардым.
4Арзымы Онуң хузурында беян эдердим,
даваларымы җикме-җик аян эдердим[+].
5Онуң маңа берҗек җогабыны билердим,
айтҗак задына дүшүнердим.
6Ол бейик гүйҗи билен гаршыма чыкармыды?
Ёк, Ол маңа гулак асарды.
7Догручыл адам хузурында Онуң билен давалашып билер,
мен Хөкүмдарымың янында хакыкат газанардым.


8Гүндогара гитсем, Худай ол ерде ёк,
гүнбатара гитсем, Оны тапып билмейәрин.
9Демиргазыкда ишлейәр, Оны гөзүм сайгарып биленок,
гүнорта өврүлйәр, Оны гөрүп билмейәрин.
10Эмма Ол мениң йөрейән ёлумы билйәр,
мени сынага саланда, алтын дей пәк чыкарын[+].
11Худайы әдимме-әдим ызладым,
Худайың ёлуны тутуп, ондан чыкмадым.
12Берен табшырыкларындан[†] дөнмедим,
сөзлерини калбымда арзылап сакладым.


13Худай карар чыкаряр, ким Оңа гаршы чыкып билер?
Ол ислән задыны эдйәр[+].
14Йүрегине дүвенлерини эдер Ол,
оларың ене, гөр, нәчеси Онда бардыр.
15Шонуң үчин Онуң билен йүзбе-йүз болмакдан эйменйән,
пикир эденимде, Ондан горкярын.
16Худай мениң йүрегими эҗизлетди,
Гудратыгүйчли мени эймендирди.
17Гараңкылык мени ёк этседи,
йүзүми зулмат өртседи».

#### 24‑нҗи бап


Эйюп шикаятыны довам эдйәр

1«Нәме үчин Гудратыгүйчли хөкүме вагт беллемейәр?
Нәме үчин Оны танаянлар бу гүнлери гөрмейәрлер?
2Адамлар арачәк дашлары сүйшүрйәрлер,
сүрүлери огурлаярлар-да, бакярлар[+].
3Етимлериң эшегини огурлап әкидйәрлер,
дул хатының өкүзини гирев алярлар.
4Мәтәчлери ёлдан ковярлар,
юрдуң гарыплары олардан букулярлар[+].
5Чөлдәки гуланлар кимин,
ёксулларың херси бир яна дагап гидйәр,
Олар чагалары үчин чөлде иймит гөзлейәрлер.
6Иймитлерини кесекилериң экин мейданындан йыгнамалы болярлар,
эрбетлериң үзүм багындан галан-гачаныны йыгярлар.
7Гиҗе эшиксиз, ялаңач ятярлар,
совукда япынмага ёрганлары ёк[+].
8Даглара яган чабгадан эзилйәрлер,
гаяны пена эдинип гуҗаклаярлар.
9Сүйтден айрылмадык етим чага огурланяр,
гарыбың чагасы гирев алыняр.
10Олар дашарда ялаңач энтейәрлер,
ач гарна бугдай десселерини дашаярлар.
11Дашларың арасында яг[†] үчин зейтуны енчйәрлер,
шерап үчин үзүм сыкярлар, эмма өзлери тешнедир.
12Шәхерлерден өлүп барянларың иңңилдиси эшидилйәр,
җаны хасратлылар перят эдйәрлер,
эмма шонда-да Худай[†] оларың дилеглерине үнс бермейәр[+].


13Ине, ягтылыга гаршы баш гөтерйәнлер бар,
ягтылыгың ёлуны танамаз олар,
онуң ёдаларындан йөремезлер[+].
14Гарыбы, ёксулы өлдүрмек үчин,
ганхор алагараңкылыкда ояняр,
гиҗесине болса огурлык эдйәр.
15Зына эдйәнлериң гөзи алагараңкылыкдадыр,
хич ким гөрмез өйдйәрлер,
йүзлерини бүрейәрлер[+].
16Гиҗесине өй талаярлар,
гүндизине гизленйәрлер,
Ышыгың нәмедигини билмейәрлер.
17Чүнки сәхер олара түм гараңкылыкдыр,
түм гараңкылыгың ховпларына өвренишен олар.


18Пислер сувуң йүзүндәки көпүк киминдир,
оларың ер пайы нәлетленендир,
хич ким оларың үзүм багына аяк басмаз.
19Гураклыгың ве ыссының гар сувларыны соруп алшы дей,
өлүлер дүнйәси-де гүнәкәрлери ювудяндыр.
20Олары эне ятгысы унудяр,
гурт олары ийип, леззет аляр,
олар хич кимиң ядына дүшмейәрлер,
адалатсызлык агач кимин сындырыляр[+].
21Пислер өнелгесиз аяла сүтем эдйәрлер,
дул хатына ягшылык этмейәрлер.
22Худай гудраты билен гүйчлүлери ере чаляр,
олар бейгелселер-де, яшамага умытлары галмаз.
23Худай олара ховпсузлык берйәр, олар Оңа даянярлар,
Онуң гөзи оларың ёлларындадыр.
24Бир салым гөтерилип, соңра йитирим болярлар,
башгалар ялы гурап, ёк болярлар,
дәне башлары кимин кесилйәрлер[+].
25Мен нәхак болсам, яланчылыгымы ким субут этҗек?
Ким сөзлеримиң дерексиздигини гөркезҗек?»

#### 25‑нҗи бап


Билдадың сөзи

1Шувалы Билдат шейле дийди:[+]

2«Худай[†] гудратлы ве хайбатлыдыр!
Гөкде асудалыгы берйән Олдур.
3Гошуныны санамага сан етҗекми?
Гүни кимиң үстүне догмаз[+]?
4Ынсан Худайың өңүнде нәдип догры[†] болуп билер?
Ынсандан доглан нәдип пәк болуп билер[+]?
5Хатда Худая Ай шугла сачмаса,
йылдызлар Оңа өчүгси гөрүнсе,
6онда ынсан Худайың гөзүне гурчукча,
адамзат-да гуртча гөрнер!»[+]

#### 26-нҗы бап


Эйюп Билдада җогап берйәр

1Эйюп шейле дийди:

2«Сен кувватсыза нәхили ярдам этдиң!
Гүйчсүзе нәхили медет бердиң!
3Акмага нәхили пайхас бердиң,
пайхассыза нәхили өвүт бердиң!
4Бу сөзлери саңа өвреден ким?
Сен аркалы геплейән кимиң рухы?


5Чуң сувларың астындакы өлүлер
өз меканларында титрешйәрлер.
6Худайың[†] өңүнде өлүлер дүнйәси ялаңачдыр,
хеләкчилик ериниң өртүги ёкдур[+].
7Худай гөклери бошлугың үстүне язяр,
ери-де хич затдан асяр[+].
8Сувлары булутларың ичинде саклаяр,
булутлар оларың аграмына бөвсүлмейәр[+].
9Тагтының йүзүни бүрейәр,
үстүни булут билен өртйәр.
10Ягтылык билен гараңкылыгың арасына,
сувларың йүзүне серхет чекди[+].
11Гөгүң сүтүнлери сарсяр,
Худайдан горкуларына титрешйәр[+].
12Гүйҗи билен деңзи тогтатды Ол,
әпет Рахабы ёк этди пайхасы билен[+].
13Гөклер Онуң деми билен гөзел болды,
аждарханы[†] эли билен ёк этди[+].
14Уҗыпсызҗа бөлегидир булар Онуң ёлларының,
Ол хакда эшидйәнлеримиз, гөр, нәхили аз!
Дүшүнип билҗек бармы гудратының бейиклигине Онуң?»

#### 27‑нҗи бап


Эйюп сөзүни довам эдйәр

1Эйюп сөзүни довам эдип, шейле дийди:

2«Хакымдан махрум эден Худайың,[†]
маңа аҗы хасрат чекдирен
Гудратыгүйчлиниң адындан ант ичйән,[+]
3ичимде җаным,
бурнумда Худайың деми барка,[+]
4хакы сөзләрин диңе,
дилиме алман нәхак сөз.
5Сизи акламарын асла,
тә өлйәнчәм, пәклигимде галарын.
6Догрулыгымы пугта сакларын, гойбермен,
өмүрбойы паш этмез мени выжданым.


7Гой, душманларым эрбетлериң гүнүне,
гаршыдашларым пислериң гүнүне дүшсүн!
8Худай худайсызы ёк эдип, җаныны алансоң,
онда нәме умыт болсун[+]?
9Үстүне бетбагтчылык абананда,
Худай онуң перядыны эшидерми[+]?
10Гудратыгүйчлүден хошал болармы ол?
Ол хер заман медет диләрми Худайдан?
11Сизе Худайың гудратыны,
яшырман аян эдерин Гудратыгүйчлиниң ёлларын.
12Муны өз гөзүңиз билен гөрдүңиз,
нәме үчин бейле бош гүррүң эдйәңиз?


13Шудур Худайың эрбетлере берҗек пайы,
Гудратыгүйчлиниң залымлара берҗек мирасы:[†][+]
14Нәче көп болса-да, огуллары гылычдан гырылярлар,
зүрятлары-да ачлыкдан[+].
15Аман галанлары гыргындан өлүп гөмлерлер,
дул хатынлары ясын тутмаз оларың[+].
16Күмши чәге кимин йыгнап,
гейим барын топласалар-да,[+]
17догручыллар геер олары,
бигүнәлер пайлашарлар ол күмүшлери[+].
18Хөвүртгелер ялы,
сакчың чатмасы ялы
дикйәрлер өйлерини[+].
19Барлы байлык билен ука гиденем болса,
гөзүни ачанда, тапмаз байлыгын[+].
20Олары горкы басяр сил кимин,
гиҗесине түвелей учурып әкидйәр.
21Сөртүк ели өз угруна гөтерип әкидйәр,
олары өз месгенлеринден сүпүрип ташлаяр[+].
22Газап билен үстлерине окдурыляр ел,
бу газаплы елден гачмага сынанышярлар.
23Ел олара эл чарпып,
еринден сыкылык атяр»[+].

#### 28‑нҗи бап


Пайхас өвгүси

1«Элбетде күмшүң кәни,
алтының эредилйән гөвеҗи бардыр.
2Демир ерден алыняр,
мис дашдан эредилйәр.
3Ынсан гараңкылыгың соңуна чыкяр,
зулматда мис агтарып,
түм гараңкылыкда ериң аңры чәгине етйәр.
4Ынсан аягы дегмедик ерлерде,
йүплерден ашак салланып,
илатсыз ерде магдан газяр.
5Ерден чөрек өнйәр,
асты болса от билен оюк-оюк эдилйәр.
6Дашлары гөк якудың меканы,
топрагында алтын бар.
7Бу ёданы йыртыҗы гуш билйән дәлдир,
оңа алгырың гөзи дүшмедик асла.
8Буйсанҗаң хайванлар ол ере аяк басан дәлдирлер,
арсланың-да аягы деген дәлдир оңа.
9Магданчылар гаялары агтарып,
дагларың дүйбүне ченли газярлар.
10Гаяларың ичинден магдан газып алярлар,
гөзлери гымматбаха затларың гөзлегиндедир.
11Чешмелериң акымыны тогтадып,
гизлин хазыналары йүзе чыкарярлар.


12Эмма пайхас ниреден гелйәр?
Дүшүнҗәниң гөзбашы ниреде[+]?
13Пайхасың гадырыны билмейәр ынсан,
тапылгысыздыр ол бу дүнйәде[+].
14Чуңлук: „Ол менде ёкдур“ диййәр,
деңиз: „Ол менде дәл“ диййәр.
15Не сап алтына, не-де күмше,
чалшып боляр оны[+].
16Опыр алтыны, гымматбаха хакык,
гөк якут онуң бахасына етмез[+].
17Не алтын, не-де гөвхер оңа тай гелер,
оны сап алтын гаплара чалшып болмаз.
18Мерҗен билен дүрүң-ә адам агзалмасын,
пайхасың бахасы лагылданам гымматлыдыр[+].
19Эфиопия[†] топрагының гөк якуды оңа тай гелмез,
хатда сап алтын билен хем баха кесип болмаз.


20Онда пайхас ниреден гелйәр?
Дүшүнҗәниң гөзбашы ниреде?
21Әхли җанлы-җандардан гизленйәндир ол,
гөкдәки гушлардан хем яшырыляндыр.
22Хеләкчилик ве Өлүм:
„Диңе пайхасың мыш-мышыны эшитдик“ диййәрлер.
23Пайхаса ёлы Худай[†] билйәр,
онуң меканыны диңе Ол билйәр.
24Чүнки Худай ериң аңры чәгине сер саляр,
гөклериң астындакы әхли зады гөрйәр.
25Елиң аграмыны кесгитләп,
сувлары өлчеге гөрә пайланда,
26ягыш ягдырып,
гөк гүбүрдисине ёл ачан вагты,[+]
27Ол пайхасы гөрүп, ыглан этди,
оны тассыклады, соңам сынады[+].
28Онсоң Ол адамзада:
„Ине, Ребден горкмак – бу пайхасдыр.
Шерден гача дурмак – бу дүшүнҗедир“ дийди»[+].

#### 29-нҗы бап


Эйюбың соңкы сөзи

1Эйюп сөзүни довам эдип, шейле дийди:

2«Вах, мен ене өңки айлара доланып барсадым!
Худайың[†] мени горан гүнлериндәки ялы болсадым!
3Шол вагтлар Худайың чырасы депәме нур сачарды,
гараңкылыкда Онуң нуры билен йөрәрдим[+].
4Җахылкам Худай маңа яр болуп,
чадырымы горапды.
5Шол дөвүрде Гудратыгүйчли мениң биленди,
чагаларымыңам бары төверегимдеди[+].
6Ёлларым сүйт билен ювларды,
гаядан зейтун ягы акарды![+]
7Шәхер дервезесине баранымда,
мейданчада отурмага ериме геченимде,
8яшлар мени гөрүп, ёл берердилер,
гаррылар-да өр турардылар.
9Хан-беглер-де гүррүңлерини бес эдип,
эллери билен агызларыны тутардылар.
10Баштутанлардан сес-үйн чыкмазды,
олар мениң өңүмде лал-җим болардылар[+].
11Сөзүми эшиден мени өверди,
гөрен-де, мени тарыпларды.
12Чүнки мен харай ислән гарыбы,
көмеге мәтәч етими халас эдердим[+].
13Өлүмиң бәри янындакыларың алкышыны алардым,
дул хатынларың калбына нагмалар берердим.
14Догручыллыгы эшик кимин гейдим,
ол мени өртди;
адалатым болса дон ве селле киминди[+].
15Көрлере гөздүм,
агсаклара-да аякдым.
16Гарыплара атадым,
ятларың хукукларыны горардым[+].
17Эрбетлериң әңини яздырып,
авуны агызларындан алардым[+].
18Мен өз янымдан шейле пикир эдердим:
„Гүнлерим чәге кимин көп болуп,
өз өйүмде асудалыкда өлерин.
19Көклерим сувлара тарап яйрап,
шахаларыма бүтин гиҗе чыг дүшйәр.
20Ат-абрайым көнелмез,
яйым элимде болар элмыдам“.
21Хеммелер сөзлериме сабырлы гулак гоюп,
маслахатымы сес-үйнсүз диңләрдилер.
22Сөзүми соңланымдан соң, мениң билен давалашян болмазды,
сөзлерим ягыш дамҗалары кимин якымлыды олара.
23Ягша гарашышлары ялы маңа гарашардылар,
сөзлерими яз ягшы дей ичердилер[+].
24Йылгырып баканымда, гөзлерине ынанмаздылар,
нурана йүзүмден рухланардылар.
25Олара баш болуп, ёл гөркезйән мендим,
лешгерлериң арасындакы ша кимин,
яс тутянлара гөвүнлик берйән адам ялы яшардым».

#### 30-нҗы бап


Эйюп өз дерди барада айдяр

1«Эмма инди яшкичилер,
үстүмден гүлйәрлер,
аталарыны сүрими гораян
итлериң янында гоймага-да лайык гөрмездим[+].
2Олардан маңа не пейда бар?
Билеклеринде кувват ёк.
3Олар мәтәчликден, ачлыкдан яңа
гиҗе чөлде, харабалыкда ер гемирйәрлер.
4Чөлдәки аҗы отлары йыгярлар,
иймитлери сүбселигиң көкүдир.
5Олар халк арасындан ковулярлар,
халк огрулар ялы оларың үстүне гыгырышяр.
6Җүлгедәки говакларда, ердәки чукурларда,
гаяларың арасында месген тутярлар.
7Чалылар арасында увлашып,
тикенеклер астында бири-бирлерине дыкнышярлар.
8Акмак,[†] атсыз-сорсуз ынсан огуллары
гамчыланып, юртдан чыкарылды.


9Инди оларың огуллары мени нагма билен яңсылаярлар,
мен олар үчин гүлки болуп галдым[+].
10Мени йигренйәрлер, менден гача дурярлар,
йүзүме түйкүрмеги-де хич затча гөрмейәрлер[+].
11Яйымың киршини кесип, Худайың[†] маңа эҗир чекдирендиги үчин,
олар гөзүмиң алнында исләнини эдйәрлер.
12Әҗит-мәҗитлер сагымдан хүҗүм эдип,
аякларымы бүдредйәрлер,
басып алмак үчин, ёллары тайярлаярлар[+].
13Ёлумы бекләп,
мени ёк этмәге чалышярлар,
олары тогтадян ёк.
14Дивар гәдиклеринден гечип,
харабалыгың арасындан үстүме топулярлар.
15Үстүме ховп абаняр,
шан-шөхратым[†] еле совруляр,
хошвагтлыгым булут кимин гечип гитди[+].


16Инди җаным такатдан дүшди,
мени мушакгатлы гүнлер гуршап алды.
17Гиҗесине сүңңүм сызлаяр,
җанымы гемирйән агырылар дынувсыздыр.
18Худай газап билен якамдан тутяр,
эзенегимден япышяр.
19Худай мени лая батырды,
тоза, күле дөндүм мен.
20Саңа ялбарян, маңа җогап бермейәң,
аяга галян, Сен гөзүңи диңе маңа дикйәң.
21Маңа рехимсизлик этдиң,
гүйч-гудратың билен мени эзйәң.
22Мени галдырып, еле коваладяң,
гай ичинде дерби-дагын эдйәң[+].
23Билйән мен, башымдан өлүм индерҗегиңи,
әхли дирилер үчин тайынлан ериңе әкитҗекдигиңи.
24Медет диләп перят эдйәне,
бетбагта гаршы эл галдырмак болмаз ахырын!
25Гара гүнлиниң халына агламадыммы?
Ёксуллар үчин йүрегим гыйым-гыйым болмадымы?
26Эмма ягшылыга умыт багламда, яманлык гелди,
ягтылыга гарашанымда, зулмат гелди[+].
27Ичим от алып, ынҗалык тапмаяр,
мушакгатлы гүнлер башыма дүшйәр.
28Гүнешсиз хамым гараляр,
җемагат арасында дуруп, перят эдйәрин.
29Шагаллара гардаш,
дүегушлара ёлдаш болдум.
30Хамым гаралып союляр,
сүеклерим гыздырмадан яняр[+].
31Лирамың[†] овазы яса,
түйдүгимиң овазы агы сесине дөнйәр».

#### 31‑нҗи бап


Эйюп өз айыпсызлыгыны тассыклаяр

1«Бой гыза гыя гөз билен
бакмаҗагыма ант ичдим[+].
2Чүнки ёкардакы Худайдан[†] пайым недир,
гөкдәки Гудратыгүйчлүден мирасым[†] недир дийип пикир этдим[+].
3Эрбетлериң башындан бетбагтчылык,
пислик эдйәнлериң башындан бела инмейәрми?
4Ол йөрейән ёлларымы гөрүп,
хер әдимими ызарлаяр[+].
5Мен ялан сөзләп,
хилегәрлиге йүз уран болсам,
6Худай адыл хөкүм этсин,
мениң пәкдигими билсин[+].
7Аягым ёлдан чыкан болса,
йүрегим гөзүме эерен болса,
эллериме гара ёкдуран болсам,
8гой, экеними башгалар ийсин,
экиним көки билен согрулсын[+].


9Йүрегими бир аяла алдыран болсам,
гоңшымың гапысында букуда ятан болсам,[+]
10гой, аялым башганың бугдайыны үвесин,
гой, оңа башга эркеклер янашсын[+].
11Чүнки бу азгынлыкдыр,
хөкүм эдилмели җенаятдыр.
12Бу хеләкчилик ерине ченли якян от,
бар экиними көки билен якар ол[+].


13Гулум я-да гырнагым маңа арз-шикаят эденде,
мен олара адалатсызлык эден болсам,
14Худай аяга галанда, мен нәме эдерин?
Ол хасап соранда, Оңа нәме җогап берерин?
15Энемиң гөвресинде мени ярадан, олары-да яратмадымы нәме?
Гөвреде бизе шекил берен бир Худай дәлми нәме[+]?


16Гарыплары исләнинден махрум эден болсам,
дул хатыны умытдан дүшүрен болсам,
17я-да нанымы еке ийип,
етимлер билен пайлашмадык болсам,[+]
18(яшлыгымдан бәри етимлере аталык эдип гелдим,
догланым бәри дул хатынлара ёл гөркезип гелдим)[+]
19эшиксиз хеләк боланы,
япынҗасы болмадык мәтәҗи гөрүп,
20олары гоюнларымың йүңи билен йылатмадык болсам,
олар хем бүтин йүреги билен мени алкышламадык болсалар,[+]
21көмекчилеримиң тарапымы чалҗагына гөзүм етип,
етиме эл галдыран болсам,[+]
22гой, омзум язсын,
голум омзумдан омрулсын.
23Чүнки Худайдан гелҗек бетбагтчылыкдан горкдум,
бейиклигинден яңа Онуң хузурында дуруп билмездим.


24Алтына бил баглан болсам,
сап алтына ынам эден болсам,[+]
25уммасыз байлыгыма буйсанып,
элимиң газанҗына гуванан болсам,[+]
26парлаян Гүне гарап,
асмандакы аҗайып Ая бакып,
27көңлүмиң мейлини аздырып,
Ая, гүне сежде хөкмүнде йүзүме сылан болсам,[+]
28бу хем хөкүме лайык этмиш боларды,
гөкдәки Худайы инкәр этдигим боларды.


29Душманларымың хеләкчилигине бегенип,
башларындан бела иненде, хешелле какан дәлдирин[+].
30(Гаргыш билен оларың өлүмини диләп,
дилим билен гүнә этмедим.)[+]
31Чадырымдакылар: „Эйюбың берен этинден
гарныны доюрмаян бармы?“ диен болсалар,
32(мысапыр көчеде ятан дәлдир,
чүнки гапым мыдама ёлагчылар үчин ачыкды)[+]
33-34мәхелледен җуда горкуп,
оларың йигренҗинден хедер эдип,
дымып, даша чыкман,
йүрекде этмишлерими гизләп,
бейлекилер ялы языкларымы яшыран дәлдирин[+].


35Вах, маңа бир гулак асян болсады!
Вах, Гудратыгүйчли Худай, Сен бир маңа җогап берседиң!
Шонда айдан затларымың хакдыгыны субут эдип, гол чекердим!
Вах, Айыплайҗым хөкүмлери язып, элиме берседи![+]
36Шүбхесиз оны гершимде гөтерип,
башыма тәч эдердим.
37Хер әтлән әдимимиң хасабатыны берердим Оңа,
шазада кимин Онуң хузурына барардым.


38Ерим маңа гаршы перят эден болса,
онуң кешлери биле аглашян болса,
39төлегсиз ериң хасылындан иен болсам,
ер эелериниң җанына каст эден болсам,
40гой, ол ерде бугдай ерине тикен,
арпа ерине хашал отлар битсин!»


Эйюбың сөзлери тамам болды[+].

#### 32‑нҗи бап


Элиху Эйюбың достларына җогап берйәр

1Шейдип, бу үч киши Эйюп билен җеделини бес этди, чүнки Эйюп өз гөзүне догручыл гөрүнди. 2Онсоң рам уругындан, бүз тиресинден болан Баракелиң оглы Элиху муңа газапланды. Онуң Эйюба гаты гахары гелди, себәби Эйюп Худайы[†] дәл-де, өзүни аклады[+]. 3Элиху Эйюбың үч достуна-да гаты гахарланды, чүнки олар догры[†] җогап тапмансоңлар, Худай гүнәкәр ялы болуп гөрүнди. 4Элиху бейлекилерден яш боландыгы үчин, Эйюп билен геплешмәге өз нобатына гарашды[+]. 5Бу үч адамдан җогап ёкдугыны гөренде, Элиху газапланды.

6Бүз тиресинден болан Баракелиң оглы Элиху шейле җогап берди:

«Мен яш, сиз гарры,
шонуң үчин мен чекиндим,
өз пикирими айтмага горкдум.
7Ичими гепледип: „Гой, гоҗалар геплесинлер,
яшулулар[†] пайхас берсинлер“ дийдим[+].
8Йөне ынсана ичиндәки рух[†],
Гудратыгүйчлиниң деми акыл берйәр[+].
9Пайхас диңе гоҗаларда дәлдир,
хакыката дүшүнйән диңе яшулулар дәлдир.
10Шонуң үчин: „Маңа гулак салың,
мен өз пикирими беян этсем“ диййән.


11Ине, мен сөзлериңизе гарашдым,
айтҗак задыңызы агтаряркаңыз,
парасатлы гепиңизе гулак асдым.
12Сизи дыкгат билен диңледим,
эмма хич бириңиз Эйюбың нәхаклыгыны субут этмедиңиз,
хич бириңиз онуң сөзлерине җогап бермедиңиз.
13Сиз: „Биз пайхас тапдык,
оны Худай нәхак чыкарсын, ынсан дәл“ диймәң.
14Эйюп сөзлерини маңа гаршы гөнүкдирмеди,
оңа сизиң сөзлериңиз билен җогап бермерин.


15„Олар горкуп, җогап берип билмейәрлер,
сөз тапмаярлар айтмага.
16Олардан сес-седа чыкмаяр,
олар җогапсыз дурлар“ дийип,
мен гарашайынмы инди?
17Мен-де өз җогабымы берерин,
өз пикирими беян эдерин.
18Чүнки мен сөзден долы,
ичимдәки рух мени гыссаяр.
19Ине, ичим ачылмадык шерап кимин,
тәзе мешик кимин ярылып баряр.
20Гепләп, ичими совадайын,
дил ачып, саңа җогап берейин[+].
21Адамдан йүз гөрмерин,
яранҗаңлык этмен хич киме.
22Яранҗаңлык этмеги башармаян мен,
ёгса Яраданым мени-де ёк эдерди».

#### 33‑нҗи бап


Элиху Эйюба җогап берйәр

1«Инди маңа гулак гой, эй, Эйюп,
дийҗек сөзлерими диңле.
2Ине, агзымы ачян,
сөзлерим дилимиң уҗунда.
3Сөзлерим пәк йүрекден чыкяр,
хер дийҗек сөзүм хакыкатдыр.
4Худайың[†] Рухы мени яратды,
Гудратыгүйчлиниң деми маңа яшайыш берйәр[+].
5Башарсаң, маңа җогап бер,
җеделлешиге тайынлан-да, өңүмде дик дур!
6Худайың хузурында менем эдил сениң ялыдырын,
менем топракдан ярадылдым[+].
7Менден горкмак герек дәл,
хүҗүмим агыр болмаз[+].


8Геплериңи өз гулагым билен эшитдим,
сөзлериң гулагымда яңланып дур.
9Сен: „Мен пәк, языксыз,
тәмиз,[†] менде этмиш ёкдур[+].
10Шонда-да Худай маңа гаршы бахана тапяр,
мени Өзүне душман сайяр,[+]
11аякларыма күнде саляр,
бүтин ёлларымы сынлаяр“ диййәрсиң[+].


12Эмма мен саңа диййән: сен бу бабатда нәхак,
чүнки Худай ынсандан бейикдир.
13„Ынсаның хич бир сөзүне җогап бермейәр“ дийип,
нәме үчин Онуң билен җеделлешйәрсиң[+]?
14Чүнки Худай ынсана бир ёла,
дүшүнмесе икинҗи ёла-да геплейәр.
15Дүйш, гиҗеки гөрнүш[†] аркалы,
ынсанлары агыр укы басанда,
дүшеклеринде ятыркалар,[+]
16ынсанларың гулакларына гепләп,
олары дуйдурышлар билен горкузяр[+].
17Ол муны ынсанлары пис ишлерден,
текепбирликден сакламак үчин,
18оларың җаныны габырдан,
өмрүни өлүмден гутармак үчин эдйәр.
19Дүшегинде агырылар билен,
сүеклериниң дынувсыз сызламасы билен олары җезаландыряр[+].
20Шонда нәсагың ишдәси кесилип,
ол леззетли нахары-да йигренйәр[+].
21Тени гурап, гөзе илмейәр,
гөрүнмедик сүңклери инди чыкышып дур.
22Бир аягы габырдадыр оларың,
бәрсинден аңырсы якындыр.
23Йөне мүңлерден бир перишде[†] арачы болуп,
ынсана догручыллыгы аян этмәге гелсе,[+]
24оңа рехими инип:
„Габырдан халас эт,
мен онуң үчин төлег тапдым“ дийсе,[+]
25гой, онуң тени чаганыңкы кимин тәзеленсин,
ол яшлык дөврүне доланып барсын[+].
26Ынсан Худайдан дилег эдйәр, Худай оны кабул эдйәр,
ол шатлык билен Худайың хузурына гелйәр,
Худай онуң догручыллыгыны дикелдйәр[+].
27Ол халкың өңүнде айдым айдып:
„Гүнә этдим, догры[†] ёлдан чыкдым,
эмма Худай маңа җеза бермеди.
28Ол җанымы габырдан гутарды,
инди дурмушың хөзирини гөрерин“ диййәр[+].


29-30Ынсаның җаныны габырдан гутарҗак болуп,
Олара шатлыклы дурмуш берҗек болуп,
Худай бу затлары
өвран-өвран гайталаяр[+].
31Үнс бер, Эйюп, маңа гулак гой,
үмсүм бол, мен гепләйин.
32Эгер айтҗак задың болса айт,
гепле, чүнки мен сени акламак ислейән.
33Ёгса-да маңа гулак гой,
үмсүм бол, мен саңа пайхаслылык өвредейин».

#### 34‑нҗи бап


Элиху Эйюбы гүнәкәрлейәр

1Элиху сөзүни довам эдип, шейле дийди:

2«Эй, акылсумаклар, сөзлериме гулак гоюң,
эй, билимсеклер, мени диңләң.
3Дилиң нахарың тагамыны дадышы ялы,
гулак хем сөзлери барлаяр[+].
4Гелиң, хакыкаты сайлалың,
ягшыны бирликде өвренелиң.
5Чүнки Эйюп: „Мен бигүнә,
Худай[†] мени хакымдан махрум этди[+].
6Мен хак болсам-да, яланчы сайылярын,
языксыз болсам-да, дердиме эм ёк“ дийди.
7Эйюп ялы адам бармы?
Ол яңсыламаны сув дек ичйәр[+].
8Пислик эдйәнлер билен үлпет болуп,
эрбетлер билен тиркешйәр[+].
9Чүнки Эйюп: „Худайы хошнут этмек
ынсана пейда бермез“ диййәр[+].


10Муңа гөрә, эй, билимсеклер, маңа гулак асың,
хей-де, Худай пислик эдерми?
Гудратыгүйчли нәхаклык эдерми[+]?
11Худай ынсанларың этмишлерини башларындан индерер,
олара өз пәлинден тапдырар[+].
12Догрусы, Худай хич хачан пислик этмез,
Гудратыгүйчли адалаты ёймаз[+].
13Оңа бүтин ер йүзүниң үстүнден хөкмүрованлыгы берен ким?
Бүтин дүнйәни Онуң ыгтыярында гоян ким?
14Худай ниет эдип,
Өз рухуны, демини ызына алса,
15бүтин адамзат хеләк болар,
ынсанлар ене топрага өврүлерлер[+].


16Дүшүнҗәң болса, диңле,
сөзүме гулак гой.
17Адалаты йигренйән хөкүм сүрүп билерми?
Догручылы, гудратлы Боланы язгарҗакмы?
18Ол патыша: „Сен дейюс“,
беглере: „Сиз пис“ диййәр.
19Хан-беглерден йүз гөрмейәр,
байы гарыпдан ёкары тутмаяр,
чүнки хеммелер Онуң элиниң яраданыдыр[+].
20Олар гөз юмуп-ачасы салымда өлйәрлер,
адамлар гиҗе лерзана гелип, дүнйәден өтйәрлер,
гүйчлүлер хем ынсан эли дегмезден ёк болярлар[+].


21Худайың гөзлери ынсанларың ёлуна дикилгидир,
Ол ынсанларың хер әдимини гөрйәр[+].
22Пислер гизленер ялы,
не гараңкылык, не-де түм гараңкылык бар[+].
23Өз хузурына хөкүме гелсинлер дийип,
ынсанлара гүн беллемек герек дәл Худая.
24Худай барламаздан гүйчлүлери гырып,
ерлерине башгалары гойяр[+].
25Худай оларың этмишлерини билип,
бир гиҗеде олары агдаряр, олар эзилйәрлер.
26Худай олары пислиги үчин
хеммәниң гөзүниң алнында җезаландыряр.
27Чүнки олар Онуң ызына эермедилер,
Онуң ёлларыны әсгермезлик этдилер.
28Гарыпларың наласы Худая барып етди,
Ол эзиленлериң наласыны эшитди[+].
29Йөне Худай үмсүм болса, ким Оны язгарып билер?
Ол йүзүни гизлесе, ким Оны гөрүп билер?
Миллет болсун, адам болсун, пархы ёк,
30худайсыз адам шалык сүрүп,
халка дузак гурмасын.


31Худая: „Җезамы чекдим,
инди пис иш этмерин.
32Гөрмейәними маңа өврет,
этмиш эден болсам, инди гайталаман“ диениңиз бармы?
33Худай ислейшиңе гөрә
саңа адалатлылык[†] берсинми?
Сен Оны рет этдиң.
Сен карара гелмелисиң, мен дәл,
шонуң үчин билйәниңи айт.


34Дүшүнҗеси боланлар,
мени диңлейән акылдарлар:
35„Эйюп билмезден гүрлейәр,
онуң сөзлери манысыз“ диерлер[+].
36Эрбетлер ялы җогап гайтаряндыгы үчин,
Эйюп ахыра ченли сынагда болсун!
37Чүнки ол гүнәсине гүнә гошяр,
арамызда кинаялы эл чарпып,
Худая гаршы гепини көпелдйәр»[+].

#### 35‑нҗи бап


Элиху сөзүни довам эдйәр

1Элиху шейле дийди:

2«Сениң: „Худайың[†] өңүнде хакдырын“ диймәң
догры[†] дәл Эйюп!
3Сен Худая: „Гүнәмиң Саңа нәме дахылы бар?
Гүнәсизликден нәме пейда гөрдүм?“ диййәрсиң[+].
4Мен сени ве достларыңы
җогапсыз галдырмарын.
5Гөклере середип гөр,
булутлара гөз гездир, олар сенден белент[+].
6Гүнә эден болсаң, Худая нәме зыяны бар?
Языгың көпелсе, Худая зелели нәме?
7Догрулыгың Худая не пейдасы бар,
Онуң саңа мәтәчлиги нәме[+]?
8Пислигиң өзүң ялы адамлара тәсири етйәр,
догручыллыгың бейлеки ынсанлар үчиндир.
9Ынсанлар агыр сүтем астында перят эдйәрлер,
гүйчлүлериң элинден гутулмак үчин ярдам сораярлар[+].
10Йөне хич ким: „Гиҗесине айдымлар берйән Яраданым ниреде[+]?
11Ол бизе ер йүзүндәки хайванлардан көп өвредйәр,
бизи гөкдәки гушлардан акыллы эдйәр“ диймейәр.
12Яманлык эдйәнлериң текепбирлиги зерарлы,
олар налыш эденде, Худай җогап бермейәр[+].
13Элбетде, Худай бош налышы диңлемейәр,
Гудратыгүйчли оңа әхмиет бермейәр.
14Худайы гөрмейәрин дийсең-де,
даваң Онуң өңүндедир, Оңа гараш[+].
15Инди Худай гахарына җеза бермейәр,
гүнә гаты үнс бермейәр дийип,
16Эйюп бидерек сөзләп,
хич зат билмезден гепини көпелдйәр»[+].

#### 36-нҗы бап


Элиху Худайың[†] гүйҗүни беян эдйәр

1Элиху сөзүни довам эдип, шейле дийди:

2«Бираз сабыр эт, мен саңа дүшүндирейин,
Худай үчин айтмалы сөзүм бар.
3Билимими дүрли чешмелерден топлап,
Яраданымың адылдыгыны субут эдерин.
4Догруданам, сөзлерим ялан дәл,
гаршыңда дуран билимде кәмилдир[+].


5Элбетде, Худай гудратлы,
хич кими кемситмейәр Ол,
Ол пайхасда гудратлыдыр.
6Эрбетлери дири гоймаз Ол,
эзиленлере адалатлылык[†] берйәр[+].
7Догрулардан гөзүни айырмаз,
олары шалар билен тагтда отурдып,
мертебелерини эбедилик бейгелдйәр[+].
8Догручыллар зынҗыр билен багланып,
азап дузагына дүшүрилен болсалар,[+]
9Худай гөдек ишлерини, языкларыны
олара аян этмеги үчиндир.
10Өвүт-үндевини диңледип,
писликден дөнмеклиги буюряр[+].
11Олар Худая гулак салып, Оңа хызмат этселер,
гүнлерини хошвагтлыкда,
йылларыны шады-хоррамлыкда гечирерлер.
12Гулак асмасалар, гылычдан хеләк боларлар,
дүнйәден пәхим-пайхассыз өтүп гидерлер[+].


13Худайсызлар гахар-газабы ичинде саклаярлар,
Худай олары җезаландырса-да, Ондан ярдам дилемейәрлер.
14Яшлыкда өлүп гидйәрлер,
өмүрлери азгынлыкда гутаряр.
15Худай эзиленлери азапларындан гутаряр,
мушакгатлылара Өзүни эшитдирйәр.
16Ол сени хем дертден азат эдип,
чәксиз гиңишлиге чыкарды,
сачагыңы нәз-ныгматлардан долдурды[+].
17Инди сен эрбетлере хак болан җезаны чекйәң,
хөкүмден ве адалатдан гутулып билмерсиң.
18Сак бол, байлык билен алданайма,
пара гызыгып, ёлдан чыкайма.
19Байлыгың, эгсилмез гүйч-гайратың
сени дертден гутарып билерми[+]?
20Халкларың ер йүзүнден
ёк эдилҗек гиҗесини арзув этме.
21Сересап бол! Писликден йүз өвүр,
сени гүнәден сакламак үчин мушакгатлык иберилди.
22Худайың гудраты бейикдир,
Онуң ялы тәлим берйән бармыдыр?
23Худая нәме этмелидигини өвреден ким?
Ким Оңа: „Эдениң телек“ дийип билйәр?
24Худайың ишлерини өвмеги унутма,
ынсанлар бу хакда айдым айтдылар.
25Бүтин ынсанлар Худайың ишлерини гөрди,
хер кес оңа узакдан середйәр.
26Худай, хакыкатданам, бейикдир,
Онуң бейиклигине долы дүшүнип билмейәрис,
Онуң өмүр йыллары акыла сыгмаз[+].


27Худай сув дамҗаларыны гөге йыгнап,
ягыш дамҗаларына өвүрйәр[+].
28Булутлардан ягыш ягяр,
ынсанларың үстүнден бол ягмыр ягдыряр.
29Булутларың яйрадылышына,
асманың гүбүрдисине дүшүнип билйән бармы?
30Худай гөкде йылдырым чакдыряр,
деңизлериң дүйбүне ченли өртйәр.
31Худай халкы шейле доландыряр,
олары болелин иймит билен үпҗүн эдйәр.
32Йылдырымы Өз элинде саклап,
Өз беллән еринде чакмагы буюряр[+].
33Гөк гүммүрдиси апы-тупаның етип гелйәндигини дуйдуряр,
хатда мал-гара апы-тупаның етип гелйәнини билдирйәр.

#### 37‑нҗи бап

1Гүммүрдә йүрегим галпылдап,
агзымдан чыкып гелйәр.
2Диңләң Онуң гүммүрдейән сесини,
агзындан чыкян овазы эшидиң.
3Йылдырымы гөгүң астындакы әхли ере,
ер йүзүниң дөрт күнҗегине иберйәр[+].
4Онсоң Онуң гүңлеч сеси эшидилйәр,
Ол гөк кимин гүммүрдейәр,
Өз бар сесине сесленйәр[+].
5Худайың[†] сеси тәсин гүррүлди берйәр,
бизиң акыл етиреримизден хас бейик ишлери эдйәр[+].
6Чүнки Ол гара „яг“ дийип,
ягша-да „гүйчли яг“ дийип буйрук берйәр[+].
7Мунуң үчин әхли ынсанларың иши тогтадыляр,
олар Онуң бейик ишлерини шонда билерлер.
8Хайванлар өз хинлерине гирйәрлер,
өз сүренлеринде галярлар[+].
9Харасат өз меканындан чыкяр,
совук гүйчли елден гелйәр.
10Худайың демине буз эмеле гелип,
сув гиңишликлери доңяр[+].
11Худай булутлары ыгалдан долдурып,
оларың арасындан йылдырымы ере пытрадяр.
12Онуң буйругына гөрә,
бүтин ер йүзүне айланярлар,
Худайың буйрукларына боюн болярлар[+].
13Я ынсанлары җезаландырмак үчин,
я-да ер йүзүни суварып,
Өз сөйгүсини гөркезмек үчин,
Ол ягыш ягдыряр[+].


14Эйюп, диңле муны,
тогта-да, Худайың бейик ишлери хакында пикирлен.
15Худайың булутлары нәхили доландыряныны,
нәдип йылдырым чакдыряныны билйәңми?
16Булутларың деңаграмлылыгыны,
кәмил Билимлиниң тәсин ишлерини билйәңми[+]?
17Ер йүзүне гүнорта ели өвүсйән мөвсүмде,
эшиклери ыссыдан эндамына япышян сен,
18гуйма бүрүнч айна дек берк болан асманы
Худай билен биле гуюп билермиң[+]?


19Худая нәме диймелидигини бизе өврет,
сөзүмизи беян эдип билмейәрис, чүнки биз гараңкылыкда[+].
20Гүрлешмек ислейәними Худая айтмалымы?
Ювудылмак ислейән бармы?
21Шемал гечип, булутлар сырыланда,
гөкде парлаян нура
хич ким середип билмез.
22Худай демиргазыкдан алтын шөхле сачып гелйәр,
Ол гудратлы шөвкете бесленендир.
23Гудратыгүйчли элъетмез, гудратда бейикдир,
Ол адылдыр, догрулыкда бейикдир,
Ол хич зулум этмейәр.
24Шонуң үчинем ынсанлар Ондан горкярлар,
Худай оларың пайхасына үнс бермейәр»[+].

#### 38‑нҗи бап


Реб[†] Эйюба җогап берйәр

1Онсоң Реб харасадың ичинден Эйюба шейле җогап берди:[+]

2«Надан[†] сөзлериң билен
несихатымы гаралар ялы ким болупсың[+]?
3Эркек кимин билиңи берк гуша,
сени сораг этҗек, Маңа җогап бер![+]


4Мен ериң дүйбүни тутанымда, сен ниредедиң?
Билйән болсаң, айт ханы![+]
5Ериң өлчегини кесгитлән ким?
Сен булары билйәндирин өйдйәңми?
Онуң үстүнден йүп чекен ким?
6Ер сүтүнлерини саклаян диреглер нәмә беркидилен?
Онуң бурч дашыны ким гойды[+]?
7Шонда даң йылдызлары айдым айдышдылар,
әхли ылахы барлыклар бегенҗинден гыгырышдылар[+].


8Деңиз ери бөвсүп чыканда,
онуң өңүне бөвет басан ким[+]?
9Деңзи булутлар билен өртүп,
оны түм гараңкылыга гаплан Мендирин.
10Деңзе гөзенекдир гапы гоюп,
оңа чәк чекен-де Мендирин.
11Деңзе: „Шу ере ченли акып, мундан аңрык гечмерсиң,
гүйчли толкунларың шу ерде тогтасын!“ дийдим.


12-13Шөхлесини ер йүзүниң дөрт күнҗегине яйрадар ялы,
эрбетлери гизленен еринден силтерләп чыкарар ялы,
өмрүңде ир сәхере буйрук бердиңми?
Даң шапагына ерини гөркездиңми?
14Ер йүзи мөхүр басылан тоюн,
лыбас кимин гөзе гөрүнйәр.
15Эрбетлер нурдан махрум эдилйәр,
ёкары галдырылан гол дөвүлйәр[+].


16Деңзиң гөзбашларына барып гөрдүңми?
Чуңлукларың дүйплерине гезеленч этдиңми?
17Саңа өлүлер дүнйәсиниң гапылары гөркезилдими?
Түм гараңкылыгың дервезелерини гөрдүңми?
18Дүнйә гиңишлигине сер салдыңмы?
Айт, онда шуларың барыны билйән болсаң.


19Ягтылыгың месгенине гидйән ёл ниреде?
Гараңкылыгың меканы ниреде?
20Олары ерли-ерине әкидип билермиң?
Оларың месгенлерине гидйән ёдалары билйәңми?
21Сен булары билйәндирин өйдйәңми?
Сен нәме шол дөвүрде догулдыңмы?!
Шонча йыллар яшадыңмы?


22Гарың аммарларына гирип гөрдүңми?
Долы аммарларына сер салдыңмы[+]?
23Олары бетбагтлы гүнлер үчин,
говга ве сөвеш гүнлери үчин саклаярын[+].
24Йылдырымың ниреден гелйәнини,
гүндогар елиниң ниреден башлаяныны билйәңми?
25-27Ынсаның аяк басмадык ерине,
яшалмаян чөле ягыш ягсын,
хараба өврүлен чөл сувдан ганып,
ол ерде от битсин дийип,
ягыш акымлары үчин ябы,
йылдырымлара ёл ачан ким[+][+]?
28Ягшың атасы бармы?
Чыг дамҗаларыны ярадан ким[+]?
29Буз кимиң ятгысындан чыкды?
Гөклерден дүшен гыравы ким догурды[+]?
30Сувлар гаты даша дөнйәр,
деңзиң йүзи доңяр[+].


31Үлкер йылдызларының зынҗырларыны баглап билермиң?
Орионың багларыны чөзүп билермиң[+]?
32Йылдызлар топлумыны өз мөвсүмлеринде чыкарып билермиң?
Улы, Кичи Едигене ёл гөркезип билермиң[+]?
33Гөгүң канунларыны билйәңми сен?
Ерде оларың хөкүмини йөредип билермиң[+]?


34Башыңа бол ягыш ягсын дийип,
булутлара буйрук берип билермиң?
35Саңа: „Биз сениң хызматыңда“ диер ялы,
йылдырым чакдырып билермиң?
36Леглеге пайхас берен ким?
Хораза дүшүнҗе берен ким?
37Кимиң булутлары санамага пайхасы етер?
Гөгүң тулумларыны ким агдарып билер?
38Шонда топрак гатап,
кесеклер бири-бирлерине япышярлар.


39-40Ширлер сүренлерине сүмен пурсады
я-да сүмме токайда букуда ятырка,
шир үчин ав авлап билермиң?
Чага арсланларың гарныны дойруп билермиң[+][+]?
41Гарга балалары Худая налыш эдип,
ачлыкдан энтәнлеринде,
олары олҗа билен үпҗүн эдйән ким[+]?

#### 39-нҗы бап

1Даг гечилериниң хачан гузлаяныны билйәңми?
Кейиклери гузлаян вагты сынлаяңмы сен[+]?
2-3Олар бүкүлип, бургусы тутуп, чагаланда,
оларың нәвагт айларының долуп,
гузламалы пурсадыны билйәңми?
4Балалары чөлде өсүп, гүйч аляр,
чыкып гидип, ызларына доланмазлар.


5Гуланы бошадып гойберен ким?
Гуланы душагындан бошадан ким?
6Олара чөллери өй,
шор ерлери месген эдип бердим.
7Ол шәхериң галмагалына гүлйәр,
мал сүрйәниң гыкылыгыны эшитмейәр.
8Өри үчин депелерде энтейәр,
гөк отлук агтаряр.


9Ябаны өкүз саңа хызмат этмәге разы болармыка?
Гиҗәни сениң ахырыңың башында гечирермикә?
10Ер сүрдүрмек үчин ябаны өкүзе боюнтырык салып билермиң?
Я-да ол сениң ызыңдан ерлере мала басармыка?
11Онуң бейик гүйҗүне бил баглап билермикәң?
Агыр ишиңи оңа табшырып билермикәң?
12Ябаны өкүзиң хасылыңы йыгнап,
харманыңа үйшүрҗекдигине ынамың бармы?


13Леглегиңки кимин ганат-пери болмаса-да,
дүегуш бегенчли ганат какяр.
14Дүегуш ерде юмуртгалаяр,
олары гумда йыладяр.
15Юмуртгаларың аяк астында енҗилҗегини,
ябаны хайванларың олары басгылаҗакдыгыны унудяр.
16Балаларыны эдил кесекиниңки кимин забун тутяр,
зәхметиниң бидерек болҗагындан хедер этмейәр[+].
17Чүнки Худай[†] оны пайхасдан махрум эдендир,
оңа аң бермәндир.
18Эмма дүегуш ганат яйып ылганда,
атың ве чапыксуварының үстүнден гүлйәр.


19Бедеве гүйч-кувват берйән сенми?
Онуң бойнуна ялы битирйән сенми?
20Сенми оны чекиртге кимин бөкдүрйән?
Кишңәнде, айылганчдыр онуң сеси[+].
21Газаплы ер пешәп, гүйҗүне буйсаняндыр,
душманың үстүне окдурыляр.
22Горка гүлүп, хич затдан хедер этмейәр,
гылычдан хем гачмаяр.
23Сагдак, ялпылдавук найза ве ханҗар оңа дегип,
зарңылдап, ызына атыляр.
24Буйсанчдан мөвч алып, эсли аралыга чапяр,
үмсүм дурмаз ол сурнай сесине[+].
25Сурнай сеси яңлананда, ол кишңейәр,
сөвеш ысыны, серкерделериң гох-галмагалыны,
сөвеш гыкылыкларыны узакдан дуйяр.


26Гыргы сениң пайхасың билен гөкде гайып,
ганатларыны яйып, гүнорта тарап учярмы?
27Бүргүт сениң буйругың билен гөге галып,
белентликде хөвүртге ясанярмы?
28Ол учут гаяларда яшап,
олары өзүне гала эдинйәр.
29Авуны шол ерден гөзлейәр,
гөзлери авуны узакдан гөрйәр.
30Балалары гандан иймитленйәрлер,
ниреде ләш болса, олар шол ердедир».


31Реб[†] Эйюба шейле дийди:
32«Гудратыгүйчли билен җеделлешен Оңа дүзедиш берерми?
Худай билен давалашян җогап берсин»[+].


33Эйюп Реббе шейле җогап берди:

34«Вах, мен бир санда ёк адам,
Саңа нәме җогап берейин?
Агзыма бек боларын инди[+].
35Көп гезек гепледим, йөне менде җогап ёк,
мундан артык геплемен инди».

#### 40-нҗы бап


Реб[†] сөзүни довам эдйәр

1Реб харасадың ичинден шейле җогап берди:[+]

2«Эркек кимин билиңи берк гуша,
сени сораг этҗек, Маңа җогап бер[+].


3Мени адалатсызлыкда айыплаҗакмы сен?
Өзүңи акламак үчин Мени хөкүм этҗекми инди[+]?
4Худайың[†] гүйҗи ялы гүйҗүң бармы?
Онуңкы ялы гүңлеч сесиң бармы[+]?
5Өзүңи шан-шөхрат[†] ве белент мертебе билен безе,
шөхрат ве хормат донуны гей.
6Мөвч алян газабыңы дөк,
текепбирлере бакып, олары боюн эгдир.
7Текепбирлере гарап, олары дыза чөкер,
эрбетлери дуран ерлеринде мынҗырат.
8Хеммесини биле топрага гөм,
олары габырда багла.
9Шонда саг элиңиң сени халас эдип билҗегини
Мен-де боюн аларын[+].


10Ине, Бәхемоса[*] серет,
сени ярадышым кимин, оны-да Мен яратдым,
ол өкүз кимин от иййәр[+].
11Гөр, онуң билинде нәхили гүйч бар,
гарнындакы мускуллары нәхили гүйчли!
12Гуйругыны кедр агаҗы кимин саллаяр,
будуның сиңирлери өрүм-өрүмдир.
13Сүңклери бүрүнч турбалар кимин,
гапыргалары демир гөзенеклери киминдир.
14Бәхемос Худайың бейик ишлериниң арасында иң аҗайыбыдыр,
диңе Яраданы оңа гылыч билен голайлашып билер.
15Байырлар онуң отлагыдыр,
ол ерде хайванлар яйнашярлар.
16Ол гырымсы агачлар астында,
гамышлык билен өртүлен батгалыкда ятяр.
17Гырымсы агачлар үстүне көлеге саляр,
дерәниң сөвүтлери оны гуршаяр.
18Деря җошса-да, ол эйменмез,
Иордан дашып, агзына-бурнуна гелсе-де, ол асла әвмез.
19Ким оны гарбак билен тутуп билҗек?
Ким чеңңек билен онуң бурнуны дешип билҗек?
20Ливятаны[†][*] чеңңек билен тутуп билермиң?
Я-да онуң дилине сыртмак салып билермиң?
21Бурнундан йүп гечирип билермиң?
Я-да әңинден чеңңеги өтүрип билермиң?
22Ол саңа ялбарып-якарармыка?
Ширин сөзлери билен сени ырармыка?
23Өзүни эбедилик гулуң эдериң ялы,
сең билен әхт[†] баглашармыка[+]?
24Гуш билен ойнайшың ялы онуң биленем ойнармыкаң?
Оны гызларыңа гүйменҗе эдип баглап билермиң?
25Тәҗирлер оны алып-сатып билермикәлер?
Сөвдагәрлер оны өз араларында пайлашып билермикәлер?
26Дерисини найза билен,
келлесини балыкчыларың гадалгасы билен дешим-дешим эдип билермиң?
27Оңа элиңи дегрип гөр, ол саңа гөз гөркезмезмикә,
сен оны икиленч гайталамарсың.

#### 41‑нҗи бап

1Оны тутмак умыды нетиҗесиздир,
гарасыны гөрениң горкудан йүреги ярылар[+].
2Оны оярып билҗек йүрекли адам ёкдур.
Ким Мениң өңүмде дуруп билҗек?
3Ким Менден хасабат бермегими сораяр?
Гөгүң астындакы бар зат Мениңкидир[+].


4Ливятаның[†] беден агзалары,
бейик гүйҗи ве гөзел сыраты барада дыммарын.
5Ким онуң совудыны чыкарып билер?
Ким оңа яраг билен голайлап билер?
6Ким онуң агзыны ачмага йүрек эдер?
Агзындакы дишлери горкунчдыр.
7Аркасы ыкҗам мөхүр билен мәкәмленен,
хатар-хатар галканлар билен өртүлен.
8Олар бири-бирлерине шейле якын велин,
хатда араларындан хова гечмейәр.
9Бирек-биреклерине япышдырылгыдыр олар,
мәкәм сепленендирлер, олары айрып болмаз.
10Асгыранда от сачяр,
гөзлери даң шапагы кимин янып дур.
11Агзындан ялын чыкяр,
от учгунлары сычраяр.
12Бурнуның дешиклеринден гайнаян газан,
янян гамыш кимин түссе чыкяр.
13Деми көмүрлери көредйәр,
агзындан алав чыкяр.
14Гүйч онуң бойнундадыр,
горкы онуң хузурында танс эдйәр.
15Этиниң гатлары бири-бирине япышып,
эндамында беркән, ол гымылдамаяр.
16Йүреги даш кимин гаты,
дегирмен дашы кимин гатыдыр.
17Ол еринден галанда, гүйчлүлер лерзана гелйәр,
горкудан яңа титрәп, өзлерини йитирйәрлер.
18Оңа гылыч кәр этмез,
найза, ханҗар ве ок өтмез.
19Ол демри саман,
бүрүнҗи чүйрүк агач сайяр.
20Атылан окдан гачмаз,
сапан дашлары оңа саман овнугы киминдир.
21Сердесселери саман сайяр,
өзүне тарап зыңлан найзалара гүлйәр.
22Гарнының асты гыйчак күйзе дөвүклери киминдир,
палчыгың үстүне дөвек кимин ыз галдырар.
23Чуңлугың сувларыны газан кимин гайнадяр,
деңзи мелхем гайнадылян габа дөндерйәр,
24ызында парлак ыз галдыряр,
деңиз агаран сача меңзедилйәр.
25Бүтин әлемде онуң деңи-тайы ёкдур,
бу махлук горкы-үркини билйән дәлдир.
26Ол әхли җандарларың ичинде иң текепбиридир,
йыртыҗы хайванларың иң бойнуёгыныдыр».

#### 42‑нҗи бап


Эйюп тоба эдйәр

1Онсоң Эйюп Реббе шейле җогап берди:

2«Мен билйән, Сениң элиңден хемме зат гелйәр,
гөвнүңе гелен зады амала ашыряң[+].
3Несихатыңы гаралаҗак бармы?
Шонуң үчинем мен дүшүнмедик,
асла акыл етирип билмедик затларым барада гепледим[+].
4Инди маңа гулак ассана, мен геплеҗек,
Сенден сорайын, маңа җогап берсене[+].
5Сен хакда гулагым билен эшидипдим,
инди Сени өз гөзлерим билен гөрдүм.
6Мунуң үчин өзүми йигренип,
башымдан гумдур күл совруп тоба эдйәрин»[+].


Эйюбың тәзе дурмушы

7Реб[†] Эйюп билен гүррүңини тамамландан соң, тейманлы Элипаза йүзленип, шейле дийди: «Мениң саңа ве сениң бейлеки ики достуңа гаршы газабым ловлаяр, чүнки сиз гулум Эйюп ялы Мен барада хакыкаты сөзлемедиңиз[+]. 8Шонуң үчин хем инди еди өкүз билен еди гочы алың-да, гулум Эйюбың янына барып, өзүңиз үчин якма гурбанлыгыны хөдүр эдиң. Гулум Эйюп сизиң үчин дилег эдер. Мен сиз билен акмаклыгыңыза[†] гөрә иш салышмарын, онуң дилегини кабул эдерин, чүнки сиз Мен барада хакыкаты гулум Эйюп ялы сөзлемедиңиз»[+]. 9Шейдип, тейманлы Элипаз, шувалы Билдат хем-де нагамлы Сопар Эйюбың янына гидип, Реббиң табшырышы ялы хем этдилер. Реб Эйюбың дилегини кабул этди[+].

10Эйюп достлары үчин дилег эденден соң, Реб оңа бар затларыны ызына гайтарып берди. Реб оңа өңкүсинден ики эссе көп зат берди[+]. 11Онсоң әхли доганларыдыр уялары ве өңки танышлары Эйюбы гөрмәге гелип, өйүнде биле чөрек ийдилер. Онуң башына Реббиң гетирен белалары үчин дуйгудашлык билдирип, оңа теселли бердилер. Оларың херси Эйюба бир бөлек күмүш билен алтын йүзүк бердилер[+].

12Реб Эйюбың соңкы дурмушыны өңки дурмушындан-да хас берекетли[†] этди. Онуң он дөрт мүң гоюн-гечиси, алты мүң дүеси, мүң җүбүт өкүзи ве мүң уркачы эшеги барды. 13Шейле хем еди оглы, үч гызы барды[+]. 14Биринҗи гызының ады Емима, икинҗисиниң ады Кесия, үчүнҗисиниң ады Керенхаппукды. 15Дүнйәниң хич бир күнҗегинде Эйюбың гызлары ялы гөрмегей гызлар ёкды. Какалары эркек доганлары билен бирликде олара-да мирас[†] берди[+].

16Мундан соң Эйюп йүз кырк йыл яшап, чагаларыны, дөрт арка ченли агтык-човлук гөрди[+]. 17Шейдип, Эйюп гоҗалып, дурмушдан разы болуп дүнйәден өтди.

### Зебур


Гириш

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]

[51]

[52]

[53]

[54]

[55]

[56]

[57]

[58]

[59]

[60]

[61]

[62]

[63]

[64]

[65]

[66]

[67]

[68]

[69]

[70]

[71]

[72]

[73]

[74]

[75]

[76]

[77]

[78]

[79]

[80]

[81]

[82]

[83]

[84]

[85]

[86]

[87]

[88]

[89]

[90]

[91]

[92]

[93]

[94]

[95]

[96]

[97]

[98]

[99]

[100]

[101]

[102]

[103]

[104]

[105]

[106]

[107]

[108]

[109]

[110]

[111]

[112]

[113]

[114]

[115]

[116]

[117]

[118]

[119]

[120]

[121]

[122]

[123]

[124]

[125]

[126]

[127]

[128]

[129]

[130]

[131]

[132]

[133]

[134]

[135]

[136]

[137]

[138]

[139]

[140]

[141]

[142]

[143]

[144]

[145]

[146]

[147]

[148]

[149]

[150]


#### Гириш


Зебур


Зебур китабының ады еврейче техиллим, ягны өвгүлер диймеги аңладяр. Зебур айдымларың йыгындысы болуп, онуң аглаба бөлегини өвги айдымлары дүзйәр. Өвги айдымларындан башга Зебурда шүкүр мезмурлары, зыярат мезмурлары, ахы-нала мезмурлары, патышаның шанына айдылян мезмурлар ве Төврат мезмурлары душ гелйәндир. Төврат мезмурлары Муса пыгамбериң бәш китабында беян эдилен таглыматы васп эдйәрлер.

Зыярат нагмалары (119 – 133‑нҗи мезмурлар) иманлыларың Иерусалимиң дервезелеринден гирип, ыбадатхананың бина эдилен мукаддес дагына чыкышларыны беян эдйәрлер.

Патышаның шанына айдылян нагмалар патышаны тарыплаян я-да онуң ша тагтына чыкмагының шанына айдылян нагмалардан ыбаратдыр. Худайың Өз пыгамберлерине берйән ылхамлары билен таныш адамлар бу мезмурларда дүнйәниң әхли шан-шөхратына мынасып Месихиң гелҗекдиги барада яңзыдылып айдылан пыгамберликлере айдың дүшүнйәрлер.

Ахы-нала мезмурлары екеликде я-да топарлайын айдылыпдыр. Шу мезмур иң мешхурларың бири дийип хасапланяр:

Бабыл сувларының боюнда отурып, Сионы ятлан вагтымыз гөзяш дөкүпдик. Шол ердәки дерек агачларындан өз лираларымызы асып гоюпдык.

Зебур 136:1-2.

Бу мезмур ысрайыл халкының Бабыл сүргүнлигинде болан дөврүнде дүзүлйәр. Шол дөвүрде олар Иерусалиме доланып, Худайы ыбадатханада шөхратландырмагы йүрекден арзувлаярдылар.

Мезмурларың көпүси Давут пыгамбер тарапындан я-да онуң үчин дүзүлендир. Оларың сөзбашылары көпленч еврейче болуп, онуң авторыны я-да нәхили ягдайда дүзүлендигини мәлим эдйәрлер. Кәбир мезмурларың сөзбашысына дүшүнмек дийсең кын боляр, себәби олар бизиң дөврүмизе ченли сакланмадык мукам хеңлери я-да саз гураллары барададыр. Манысы айдың болмадык шейле сөзлере села, маскил ве ш. м. сөзлер дегишли болуп, оларың дүшүндириши сөзлүкде берилйәр. Мезмурларың башга бир топары болса ыбадатханада сежде эдилен вагты айдылып, «айдымчылар топарының ёлбашчысына» диен гошмача сөзбаша эедирлер. Шейле гошмача сөзбашылы мезмурлар ыбадатханада Худая гурбанлык берлен вагты айдымчылар топары тарапындан айдылыпдыр.

Җеми 150 мезмур, ине, шу ашакдакы 5 китаба бөлүнйәр:
1 – 40-нҗы мезмурлар
41 – 71‑нҗи мезмурлар
72 – 88‑нҗи мезмурлар
89 – 105‑нҗи мезмурлар
106 – 150‑нҗи мезмурлар

#### 1‑нҗи мезмур


БИРИНҖИ КИТАП


(1–40-нҗы мезмурлар)

1-2Реббиң канунындан[†] леззет алян,
гиҗе-гүндиз шол барада ойланян багтлыдыр!
Ол эрбетлериң маслахатына гитмейәр,
гүнәкәрлериң ёлундан йөремейәр,
яңсылайҗыларың арасында отурмаяр[+][+].
3Ол акар сувлар якасында экилен,
мивесини мөвсүминде гетирйән,
япрагы солмаян агач киминдир;
әхли эдйән иши оңуна боляр[+].
4Эрбетлер болса бейле дәлдир,
олар елиң совран харпыгы ялыдыр[+].
5Шоңа гөрә, эрбетлер хөкүм чыкарыланда,
гүнәлилер-де догрулар меҗлисинде[†]
дуруп билмезлер.
6Чүнки Реб[†] догруларың ёлуны гөзден салмаяр,
эрбетлериң ёлы болса хеләкчилиге учрадяр[+].

#### 2‑нҗи мезмур

1Миллетлер[†] арасындакы башбозарлык нәме?
Халклар нәмә бидерек питне турузяр[+]?
2Реббе ве Онуң сайланына гаршы
дүнйә шалары аяга галяр;
хөкүмдарлар биригйәр ве баш галдыряр[+].
3Олар шейле диййәр:
«Сыпырып ташлалың гандалларыны
хем-де гыралың зынҗырларыны».
4Гөклерде отуран Таңры оларың үстүнден гүлйәр
хем-де олары масгаралаяр[+].
5Шонда олара гахар билен йүзленер,
газабында олары эймендирер:
6«Мукаддес дагым[†] Сионда[†][*]
Мендирин Өз патышамы отурдан»[+].
7Патыша: «Мен Реббиң перманыны[†]
ыглан эдейин» диййәр.
«Сен Мениң оглумсың, – дийди Ол маңа –
бу гүн Атаң болдум Мен[+].
8Менден диле, саңа берейин
миллетлери мирас[†] хөкмүнде,
тутуш әлем-җаханы мүлк хөкмүнде.
9Сен олары демир хасаң билен дөверсиң,
күйзегәриң голчасы дей чым-пытрак эдерсиң»[+].
10Шейлеликде, эй, патышалар, пайхаслы болуң;
дүнйә хөкүмдарлары, шундан хабарлы болуң:
11Реббе гуллук эдиң сиз горкы билен:
хем галпылдаң, хем-де шатланың[+].
12Оглы өпүң, ёгса ол газаба мүнер,
сиз хем хеләк боларсыңыз өз ёлуңызда,
чүнки тиз туташяр онуң газабы.
Оны пена эдинйәнлериң әхлиси багтлы[+].

#### 3‑нҗи мезмур


1Давудың өз оглы Абшаломдан гачан махалы айдан мезмуры[+].

2Я Реб[†]! Душманларым ненең көпелди!
Маңа гаршы баш гөтерйәнлериң саны кән[+].
3Көплер мен бабатда:
«Худай[†] оны халас этмез» диййәрлер[+].
Села[†]
4Эмма Сен, я Реб, дашымда бир галкансың,
шан-шөхратым,[†] башымы дикелдйән Сенсиң[+].
5Мен Реббе эдйәрин дады-перяды,
Ол мукаддес[†] дагындан маңа берйәр җогабы[+].
Села
6Мен ятярын хем-де ука гидйәрин,
саг-аман оянярын, чүнки Реб голдаяр мени[+].
7Чар тарапдан мениң гаршыма чыкан
бичак көп душмандан горкмаярын мен[+].
8Галк Сен, я Реб!
Эй, Худайым, халас эт мени!
Әхли душманларымың әңине уряң,
эрбетлериң дишлерини күл-оврам эдйәң[+].
9Еңиш Ребдендир,
берекедиң Сениң халкыңың үстүнде болсун[+].
Села

#### 4‑нҗи мезмур


1Айдымчылар топарының ёлбашчысына. Киришли саз гуралында. Давудың мезмуры[+].

2Эй, мени хаклы чыкарян Худайым![†]
Маңа җогап бер чагыранымда.
Маңа гиңлик бердиң дарыганымда,
маңа мерхемет эт-де, дилегиме гулак гой[+].
3Эй, ынсан огуллары! Хачана ченли
сиз маңа ыснат гетирҗек?
Хачана ченли пуч зады сөйүп,
сиз ялана эерҗек?
Села[†]
4Эмма билип гоюң: Реб[†] Өзи үчин
садык адамы сайлап гояндыр.
Реб мени эшидйәр чагыранымда[+].
5Гахарланып, гүнә галмаң сиз,
Дүшегиңизде ойланың, үмсүм болуң сиз.
Села
6Догры[†] гурбанлыклары[†] хөдүрләң,
Реббе бил баглаң[+].
7«Ким бизе ягшылык эдер?» диййәнлер көпдүр.
Я Реб, йүзүңиң нуруны үстүмизе сач![+]
8Хасыл, тәзе шерап бол боланда багтдыр,
йөне йүрегиме берен шатлыгың мундан-да көпдүр.
9Мен аркайын ятян хем-де уклаян;
чүнки диңе Сен, я Реб, мени аманлыкда яшадяң[+].

#### 5‑нҗи мезмур


1Айдымчылар топарының ёлбашчысына. Үфленип чалынян саз гуралында. Давудың мезмуры.

2Я Реб[†], диңле мениң сөзүми
хем-де эшит мениң ахы-зарымы.
3Диңле перядымың сесини,
эй, Патышам хем-де Худайым,[†]
мен Саңа эдйәндирин дилеги[+].
4Я Реб, мениң сесими эртирине эшидйәрсиң Сен,
хәзирленип, сәхер билен хузурыңда гарашярын мен[+].
5Сен эрбетлиги халамаян Худайсың,
Сениң хузурыңда яман яшамаз,
6текепбирлер Сениң гашыңда дурмаз;
Сен йигренйәрсиң беткәрлериң барыны,[+]
7ёк эдйәрсиң ялан сөзлейәнлери.
Я Реб, Сен йигренйәрсиң ганхор билен кеззабы[+].
8Мен болса эгсилмез садык сөйгиң аркалы,
гирерин Сениң өйүңе;
мен Сенден хедер эдерин,
мукаддес[†] ыбадатханаңа[†] тарап тагзым эдерин[+].
9Я Реб, душманларым зерарлы,
Өз адалатыңда мени угрукдыр;
догрула Сен өңүмдәки ёлуңы.
10Оларың агзында догры[†] сөз ёкдур,
оларың йүреги вейранчылыкдыр,
оларың богазы ачык габырдыр,
диллери билен-де яллаклаяндыр[+].
11Эй, Худай, олара чыкар хөкүми,
пәллеринден тапып, йыкылсын олар;
языклары үчин ковуп чыкар олары,
чүнки олар Саңа гаршы баш галдырдылар.
12Сени пена эдинйәнлериң бары шатлансын,
элмыдама җошуп, нагмалар айтсын;
чүнки олары гораярсың Сен,
адыңа ашыклар Сенде шат болсун.
13Сен ялкаярсың догры ынсаны,
хошамайлыгың-да боляр онуң галканы[+].

#### 6-нҗы мезмур


1Айдымчылар топарының ёлбашчысына. Секиз киришли саз гуралында. Давудың мезмуры[+].

2Я Реб[†], гахарыңда мени язгарма,
газабыңда мени тербиелеме[+].
3Я Реб, маңа мерхемет эйле,
чүнки менде ысгын-мыдар галмады;
я Реб, маңа бер Сен шыпаңы.
Чүнки галпылдаяр мениң сүңклерим,
4гүйчли галпылдаяр җаным хем мениң.
Я Реб, хачана ченли бу довам эдер[+]?
5Я Реб, маңа өврүлип, халас эт, мениң җанымы,
садык сөйгиңиң хатырасына, азат эт мени.
6Чүнки Сени габырда ятламак ёкдур;
Саңа өлүлер дүнйәсинде ким өвги айдар[+]?
7Иңңилдимден халыс ядадым,
хер агшам аглап, дүшегими сув-сил эдйәрин,
ёрганымы гөзяшларыма мен гарк эдйәрин.
8Гөзлеримиң нуры өчди гусса зерарлы,
күтелди әхли душманларым себәпли[+].
9Менден дашлашың, эй, беткәрлериң бары,
чүнки Реб эшитди агы сесими[+].
10Реб эшитди мениң ялбарышымы,
кабул эдйәр Реб мениң догамы.
11Әхли душманларым утанып, горка гаплансын,
алҗырап бирбада, ызына дөнсүн[+].

#### 7‑нҗи мезмур


1Давудың Реббе айдан шигаёны. Бенямин тиресинден болан Кушуң сөзлерине дегишли.

2Я Бейик Худайым![†] Сени пена эдинйәрин мен,
мени ызарлаянларың барындан халас эт, гутар[+].
3Ёгсам хич ким ёкка мени халас эдере,
олар шир дек мени парчалаймасын[+].
4Я Реб[†], Худайым, эгер шулары мен эден болсам:
эгер эллеримде хаксызлык болса,
5эгер өзүм билен асудалыкда яшана
яманлык эдәен болсам,
душманымы себәпсиз ере мен талан болсам,[+]
6онда, гой, ызарлаянлар ызымдан етсин,
депгиләп, җанымы ере гапласын
хем-де хорматымы аяк астына салсын.
Села[†]
7Я Реб, галк Сен Өз газабыңда,
гаршы чык Сен душман дергазабына;
эй, Худайым, оян-да, җар эт Өз хөкүмиңи.
8Халклар җемагаты гуршасын төверегиңи,
гөклерден йөрет олара Сен хөкүмиңи[+].
9Реб халклара хөкүм чыкаряр;
я Реб, догрулыгым билен пәклигиме гөрә,
Сен мени акла[+].


10Эрбет адамларың яманлыгы соңлансын,
беркарар эт Сен догры[†] ынсаны,
чүнки Сен, я хак Худай,
көңүлдир йүреклери барлаярсың ахырын[+].
11Худайдадыр мениң галканым,
Ол догры йүреклини халас эдйәндир[+].
12Худай адыл Казыдыр,
хаксызлыгы гүнде хөкүм эдйәндир[+].
13Эгер кимдир бири тоба этмесе,
Худай Өз гылыҗыны йителдер;
яйының киршини чекип, оны ченәндир[+].
14Ол өврүп пейкамларыны ловлаян ода,
оңа өлүм ярагларыны тайынлап гойяр[+].
15Ине, эрбет адамың
хаксызлыкдан хамыла болуп,
гөвресинде яманлыгы гөтерип,
яланы дүнйә индиришини гөр![+]
16Ол газяр бир чукур, оны чуңалдяр,
газан чукурына-да онуң өзи дүшйәр[+].
17Өз яманлыгы инйәр онуң башына,
залымлыгы инйәр өз депесине.
18Реббе Онуң хаклыгында шүкүр эдйәрин,
шатланып, Бейик Худая нагма айдярын[+].

#### 8‑нҗи мезмур


1Айдымчылар топарының ёлбашчысына. Гититде.[†] Давудың мезмуры[+].

2Я Хөкмүрован Реббимиз!
Адың ненең белент тутуш ериң йүзүнде!
Яйдың шөхратыңы[†] гөклер үстүнде[+].
3Сен Өз ягыларың себәпли,
душмандыр өч аляны дымдырмак үчин,
чагаларың, бәбеклериң алкышларындан
гала яратдың.
4Сениң гөклериңе – бармакларың ишине,
Сениң гоян Айдыр йылдызларыңа
назар айланымда, шейле диййәрин:
5«Адам нәме Сен оны ятларың ялы?
Ынсан оглы[†] нәме аладасыны эдериң ялы[+]?
6Оны перишделерден[†] бираз песрәк яратдың,
оңа шөхрат билен хормат җыгасыны гейдирдиң.
7Оны Өз эллериңиң ишлерине хөкүмдар гойдуң;
әхли зады аягының астында гойдуң:[+]
8гоюнлардыр өкүзлериң барыны,
шейле-де чөл хайванларыны,
9гөк гушларыны, деңиз балыкларыны,
деңиз ичре йүзйән бар җандарлары».
10Я Хөкмүрован Реббимиз!
Адың ненең белент тутуш ериң йүзүнде!

#### 9-нҗы мезмур


1Айдымчылар топарының ёлбашчысына. Мут лабенде.[†] Давудың мезмуры.


Алеф

2Мен бүтин йүрегим билен Реббе шүкүр эдерин;
Сениң әхли гудратлы ишлериңи айдып берерин[+].
3Сенде бегенерин, җоша гелерин,
адыңы тарыплап, нагма айдарын,
я Бейик Худай![†][+]


Бет

4Мениң душманларым ызларына дөненде,
бүдрәп, ёк болярлар Сениң өңүңде.
5Чүнки Сен адалатлы[†] алып бардың давамы,
Сен тагтда отурып, чыкардың догры[†] карары[+].


Гимел

6Миллетлери[†] язгардың, хеләк этдиң эрбетлери,
эбедилик ве бакы өчүрдиң оларың атларыны[+].
7Мүдимилик вейранчылыкда ёк болды душман,
шәхерлерини ёк этдиң дүйп-тейкарындан,
олары ятламадан галмады нышан.


(Далет, Хе)

8Йөне Реб[†] бакы хөкүм сүрйәндир;
Ол адалатлы хөкүм чыкармак үчин,
Өз тагтыны беркарар этди[+].
9Ол догрулык билен дүнйә казылык эдйәр,
халклара йүз гөрмезден хөкүм чыкаряр[+].


Вав

10Реб беркитме болар эзилйәнлере,
беркитме болар мушакгатлык вагтында[+].
11Адыңы билйәнлер Саңа бил баглар,
чүнки, я Реб, Сен Өзүңи агтарянлары
терк эден дәлсиң[+].


Зайин

12Сионда[†] месген тутан Реббе нагмалар айдың,
халкларың арасында эден ишлерини җар эдиң.
13Чүнки Ол дөкүлен ганларың хунуны аляр,
олары Өз хакыдасында саклаяр;
эҗир чекйәнлериң перядыны Ол унутмаяр.


Хет

14-15Я Реб, маңа мерхемет эйле,
гөр мени йигренйәнлерден чекйән дердими;
Саңа әхли алкышларымы җар эдерим ялы,
Сенсиң өлүм дервезелеринден мени халас эйлейән.
Сион гызының[†][*] дервезелеринде
Сениң халас эдишиңе мен шатланайын[+][+].


Тет

16Миллетлер газан чукурына өзлери гачды,
гизләп гуран торуна өз аяклары чолашды[+].
17Чыкаран хөкүминде Реб Өзүни танатды –
эрбетлериң сапалагына өзлерини дүшүрди[+].
Хигаён[†] Села[†]


Ёд

18Өлүлер дүнйәсине[†] дүшер эрбетлер
ве Худайы унудан әхли миллетлер[+].


Каф

19Чүнки мәтәч хемишелик унудылҗак дәл,
гарыбың умыды хем бакы йитҗек дәл.
20Галк Сен, я Реб, ынсан үстүн чыкмасын,
миллетлере хөкүм чыкарылсын Сениң өңүңде.
21Я Реб, горка гапла миллетлериң калбыны,
билсин олар, өзлериниң диңе ынсандыкларыны.
Села


Ламед

22Я Реб, нәме үчин узакда дуряң?
Нәме үчин мушакгатлык вагты гизленйәң[+]?
23Эрбетлер өз текепбирлигинде ызарлаяр гарыбы;
гой, гуран хилелерине дүшсүн оларың өзи.


Нун

24Чүнки эрбетлер гөвүн хөвеслерине магтаняр,
ачгөзи алкышлап, Саңа бипарх гараяр.
25Текепбирликлеринде Сени агтармаз олар,
пикирлериниң барында «Худай ёк» диййәр[+].
26Элмыдама үстүнликли боляр оларың ёлы,


(Мем)

гөз етирерлеринден Сениң хөкүмлериң ёкары.
Олар әхли душманларының үстүнден гүлйәр.
27Йүрегинде диййәрлер: «Бизи хич зат сарсдырмаз,
несиллерден-несле йүзүмиз яманлык гөрмез»[+].


Пе

28Оларың агзы гаргышдан, алдавдан, зулумдан долы,
диллериниң астында зыян, этмиш бар[+].


Айин

29Обаларың янында букуда олар отуряр,
бигүнәни гизлин ерде өлдүрйәр;
гөз астына алып, эҗизи олар аңтаяр;[+]
30шириң сүренде букулышы кимин гизленйәр,
гарыбы гарбамага букы ерде гарашяр;
дузак гуруп, гарыбы торларына дүшүрйәр[+].
31Олар эгилйәр ве япырыляр,
эҗиз-де оларың голуна дүшйәр.
32Олар йүрегинде шейле ойлаяр:
«Худай эденлеримизи унутды, йүзүни совды,
Ол асла гөрмейәр муны»[+].


Коф

33Галк Сен, я Реб! Эй, Худай, галдыр элиңи,
ядыңдан чыкарма Сен эҗизлери.
34Нәме үчин эрбетлер Худайы рет эдйәр?
йүрегинде: «Сен хасап сорамарсың» диййәр?


Реш

35Эмма салярсың-а Сен назары!
Өз элиң билен җезаларыны берериң ялы,
догрудан хем гөрйәң азап билен күлпети.
Саңа табшыряндыр эҗиз өзүни;
етимиң хоссары[†] Сенсиң[+].


Шин

36Эрбет билен беткәриң дөв Сен голуны,
эрбетликлери соңланянча, җезаландыр олары[+].
37Реб эбеди хем-де бакы Патыша,
Онуң юрдундан йитер миллетлер[+].


Тав

38-39Я Реб! Песпәллериң ислегини эшидерсиң,
оларың йүреклерине кувват берерсиң,
етим билен эҗизиң хакыны алмаклык үчин
гулак гоярсың;
аслы топракдан болан ынсандан
мундан бейләк хич ким, гой, эйменмесин[+].

#### 10-нҗы мезмур


1Айдымчылар топарының ёлбашчысына. Давудың мезмуры.

Мен Ребби пена эдинйәрин.
«Гуш кимин өз дагыңа гач – дийип,
маңа ненең айдып билйәңиз? –[+]
2Ине, гөр, эрбетлер яйыны гуряр,
пейкамыны яйың киршине гойяр,
догры[†] йүреклилери гараңкыда нышана аляр[+].
3Эгер бинятлар эдилсе вейран,
нәме эдип билер ол догры ынсан?»[+]
4Реб[†] Өз мукаддес[†]
ыбадатханасындадыр;[†]
Онуң тагты гөклердедир.
Онуң гөзлери сынлаяр,
назары адамзады барлаяр[+].
5Реб сынаяр догры ынсаны,
эмма Онуң калбы йигренйәр
эрбетлери ве зорлук сөййән адамы[+].
6Ол эрбетлериң үстүне ягдырар
көрейән көзлери хем-де күкүрди;
яндырыҗы ел болар несибелери[+].
7Чүнки Реб догрудыр; сөййәр Ол догры ишлери;
догры ынсан гөрер Онуң йүзүни[+].

#### 11‑нҗи мезмур


1Айдымчылар топарының ёлбашчысына. Секиз киришли саз гуралында. Давудың мезмуры.

2Халас эт, я Реб[†], садык адам галмады,
адамзат арасындан ынамдарлар йитирим болды[+].
3Олар бири-бирине ялан сөзлейәр;
яранҗаң диллери икигепли гүрлейәр[+].
4Гой, Реб әхли яранҗаң агызлары,
бадыхова гүрлейән диллери кессин.
5Олар шейле диййәр: «Дилимиз аркалы үстүн чыкарыс,
агыз өзүмизиңки – ким бизе хоҗайын чыкян?»
6Гарыпларың эзилишинден, мәтәчлериң ахындан яңа
Реб шейле диййәр: «Мен шу пурсат турарын,
олары күйсейән ховпсузлыгына говушдырарын».
7Реббиң сөзлери сап сөзлердир,
тоюн күресинде арассаланып,
еди гезек сапланан күмүш киминдир[+].
8-9Эрбетлер гезйәр әхли ерлерде,
адамзат яманлыга хормат гоянда.
Я Реб, Сен бизе пена боларсың,
бизи бу адамлардан бакы горарсың.

#### 12‑нҗи мезмур


1Айдымчылар топарының ёлбашчысына. Давудың мезмуры.

2Я Реб[†], хачана ченли маңа назар салҗак дәл?
Сен мени бакы унудайҗакмы?
Хачана ченли гизлеҗек менден йүзүңи[+]?
3Хачана ченли җаным гайгы этмели,
йүрегим-де узаклы гүн гусса чекмели?
Хачана ченли душманым үстүн чыкарка?
4Назар сал-да, маңа җогап бер, я Бейик Худайым![†]
Гөзлериме нур бер, өлүм укусына гитмезим ялы[+].
5Душманым: «Ондан өкде гелдим» диймесин,
йыкылмайын, ягыларым, гой, шатланмасын[+].
6Мен болса бил багладым садык сөйгиңе,
йүрегим халас эдишиңе бегенер.
Мен Реббе нагма айдарын,
себәби Ол маңа җомартлык этди[+].

#### 13‑нҗи мезмур


1[•]Айдымчылар топарының ёлбашчысына. Давудың мезмуры.

Акмак[†] адам йүрегинде: «Худай[†] ёк» диййәр.
Олар азяр ве йигренҗи ишлери эдйәр;
ягшылык эдйән ёк[+].
2Пайхаслы ве Худайы агтарян бармыка дийип,
Реб[†] гөклерден адамзада назар айлаяр[+].
3Оларың хеммеси ёлдан чыкдылар,
бары дең дереҗеде харам болдулар;
ягшылык эдйән ёк, ёк еке бири-де[+].
4Эйсем дүшүнмейәрми әхли беткәрлер?
Олар халкымы чөрек ялы иййәрлер
хем-де Ребби чагырмаярлар[+].
5Олар шол ерде горка дүшерлер,
чүнки Худай догруларың тарапдарыдыр.
6Сиз әсгермейәрсиңиз гарыбың ниетлерини,
йөне велин Ребдир онуң пенасы.
7Вах, гелседи Сиондан[†] Ысрайыл[†] еңши!
Реб халка өңки абаданчылыгыны гайтарып беренде,
Якуп несли бегенер, Ысрайыл хем шатланар.

#### 14‑нҗи мезмур


1Давудың мезмуры

Я Реб[†], Сениң чадырыңда ким дүшләп билйәр?
Мукаддес дагыңда[†] ким яшап билйәр[+]?
2Кәмил гезйән, догры[†] иш эдйән,
хем-де йүрегинден хакыкаты сөзлейән,[+]
3дили билен мыҗабат йөңкемейән,
ёлдашына яманлыгы этмейән,
якыны барада гыбат этмейән;[+]
4онуң назарында рет эдилен йигренҗи,
эмма сылаяндыр Ребден горкяны;
эден әхти зыянына болса-да, ондан дәнмейән;[+]
5өз пулуны гөтеримине бермейән,
языксыза гаршы пара алмаян.
Шейле ынсан асла ыранмаз[+].

#### 15‑нҗи мезмур


1Давудың миктамы

Гора мени, эй, Худай,[†] чүнки Сени пена тутунян.
2Реббе дийдим: «Сен мениң Таңрым,
маңа Сенден өзге хич эшрет ёкдур»[+].
3Юртдакы мукаддес[†] халка –
шу абрайлы адамлара ымтыляр калбым.
4Өзге худайлара эерйәнлер көпелдер өз хасратыны;
мен гуймарын оларың гуйян ганлы ичги садакасыны,[†]
агзамарын оларың атларыны[+].
5Реб[†] мениң мирасым[†] хем-де несибәм,
Онуң элиндедир мениң ыкбалым[+].
6Аҗайып ерлерден дүшди меллегим,
гөвне якымлыдыр мениң мирасым.
7Маңа маслахат берен Реббе алкыш айдарын;
хатда гиҗелерине-де өвүт берйәр йүрегим.
8Реб элмыдама гөзлеримиң өңүнде,
сарсдырылмарын, чүнки Ол мениң сагымда[+].
9Шоңа гөрә йүрегим бегенчли, калбым шатланяр,
мениң теним хем асудалыкда яшаяр.
10Чүнки мени өлүлер дүнйәсинде гоймарсың,
Өз садыгың габра гирмегине Сен ёл бермерсиң[+].
11Яшайыш ёлуны маңа гөркезерсиң.
Хузурыңда шатлык мени долдурар.
Сагыңда хем бегенч мени долдурар[+].

#### 16-нҗы мезмур


1Давудың догасы

Я Реб[†], хакыкаты эшит, перядыма дыкгат бер;
хилесиз агыздан чыкян дилегиме гулак гой[+].
2Я Реб, Сен мени акла!
гой, хаклыгы гөрсүн Сениң гөзлериң.
3Сен мениң ниетлерими ыкҗам барладың,
гиҗәниң довамында мени сынадың,
эмма менден язык тапмадың;
гүнәли зады айтмазлыгы йүрегиме дүвдүм[+].
4Ынсан ишлери бабатда айтсам:
Сениң буйрукларың аркалы,
залымың ёлларындан мен гача дурдум.
5Гадамларым пугта тутды ёдаларыңы,
мениң аякларым таймады[+].
6Эй, Худай,[†] чагырян Сени,
чүнки Сен берерсиң маңа җогабы,
гулак гой-да, эшит мениң сөзүми.
7Ягылардан яңа Сенден пена гөзлейәнлери
элиң билен халас эдйән Сен,
аҗайып садык сөйгиңи гөркез[+].
8-9Гора мени гөзүң гөреҗи ялы;
маңа хүҗүм эдйән эрбет адамдан,
дашымы гуршаян ганым душмандан
Өз ганатларыңың астында гизле Сен мени[+].
10Олар рехим этмәге япярлар йүреклерини,
улумсылык билен гүрлейәр оларың агзы[+].
11Олар хер әдимимизи аңтап, гуршаярлар дашымы,
мени ере урмак үчин пейлейәрлер пурсады.
12Олар парчаламага хыҗувланян арслан дек,
букы ерде гизленен яш арслан ялы[+].
13-14Галк, я Реб! Гаршы чык-да, агдар олары;
гылыҗың билен җанымы эрбетлерден халас эт,
я Реб, Өз элиң билен адамлардан азат эт.
Чүнки шу дүнйәде оларың яшайыш пайы.
Сен болдан-бол дойрарсың гарынларыны;
чагаларындан хошал оларың гөвни;
балаларына галдырар өзлеринден артаны.
15Мен болса догрулыкда Сениң йүзүңи гөрерин,
оянан вагтым дидарыңдан доярын[+].

#### 17‑нҗи мезмур


1[•]Айдымчылар топарының ёлбашчысына. Реббиң гулы Давудың мезмуры. Реб[†] оны әхли душманларының ве Шавулың элинден халас эден гүни ол бу нагманың сөзлерини Реббе йүзленип айтды:

2Сени сөййәрин, я Реб – кувватым[+].
3Реб мениң гаям, галам хем Халасгәрим,[†]
Худайым[†] – пена эдинйән гаям,
галканым, еңшим хем-де беркитмәм[+].
4Мен шан-шөхрата[†] мынасып Ребби чагырярын,
хем-де душманларымдан халас болярын[+].
5Өлүм танаплары маңа оралды,
вейранчылык силлери мени гарбады[+].
6Өлүм дүнйәсиниң танаплары маңа саралды,[†]
өлүм дузаклары гаршымдан чыкды[+].
7Гам-гуссамың ичинде Ребби чагырдым,
өз Худайыма мен перят этдим.
Ол ыбадатханасындан[†] мең сесими эшитди;
Онуң гулагына перядым етди[+].
8Шонда земин чайканды хем эндиреди,
даглар бинятлары сарсып, лерзана гелди,
себәби Реб газаба мүнди[+].
9Газабындан яңа түссе чыкды бурнундан,
ювудыҗы от билен көрейән көзлер чыкды агзындан[+].
10Ол гөклери бөвсүп, ашага инди,
зулмат аякларының астында барды[+].
11Ол бир керуба мүнди-де, учды,
елиң ганатларында гайды[+].
12Ол Өзүниң дашына өртги этди түмлүги,
теләр этди гойы булутларың ягмыр түмүни[+].
13Хузурының ялкымындан яңа
көрейән көзлердир долы
бөвсүп гечди Онуң гара булутларыны[+].
14Реб гөклерде гүңлеч гүрледи,
Бейик Худай сесини көздүр долы билен чыкарды[+].
15Пейкамларыны атып, пытратды ягыларыны,
йылдырымлар чакдырып, вейран этди олары[+].
16Шонда, я Реб, Сениң кәйинҗиңден,
бурнуңдан чыкан демиңден яңа,
деңзиң гечелгелери гөрүнди,
дүнйәниң-де бинятлары ачылды[+].
17Ол белентден етди хем мени алды
Ол мени чуң сувлардан чекип чыкарды[+].
18Халас этди мени йигренйән гүйчли ягымдан,
чүнки олар гүйчлүди менден[+].
19Олар бетбагт гүнүмде гаршыма чыкды,
йөне Реб мениң даянҗым болды.
20Мени гиң ере чыкарды хем халас этди,
чүнки Ол менден гөвнүхош болды[+].
21Ол догрулыгыма лайык өвезини гайтарды,
эллеримиң тәмизлигине[†] лайык Ол сылаглады[+].
22Чүнки мен Реббиң ёлларындан йөредим,
Худайымдан айрылмак ялы эрбет иши этмедим.
23Чүнки гөзүмиң алнындады әхли карарлары,
өзүмден дашлашдырмадым Онуң парзларыны.[†]
24Мен кәмилдим Онуң өңүнде,
сакладым өзүми гүнә этмекден[+].
25Шонуң үчин, догрулыгыма ве эллеримиң пәклигине гөрә,
Реб өвезини гайтарды Өз назарында.
26Садыклык эдйәрсиң Сен садыклара,
кәмиллик эдйәрсиң Сен кәмиллере,
27пәклик эдйәрсиң Сен пәк ынсанлара,
эгрилере болса эгрилигине гөрә гараярсың Сен.
28Песгөвүнли халкы халас эдйәрсиң,
эмма текепбир гөзлери песелдйәрсиң Сен[+].
29Я Реб, чырама нур берйән Сенсиң,
Худайым ягтылдяр мең түмлүгими[+].
30Сениң билен талаңчылара хүҗүм эдерин,
Өз Худайым билен дивардан ашып билерин.
31Худай – Онуң ёлы кәмилдир, Реббиң сөзлери сапдыр,
Оны пена эдинйәнлериң барына Реб галкандыр[+].
32Чүнки Ребден башга Худай ёк!
Худайымыздан башга гая ёк![+]
33Ол мени куввата беслейән Худай,
Ол мениң ёлумы айыпсыз эдйәр.
34Аякларымы кейигиңки дек эдйәр,
белент ерлерде мени ыкҗам дурузяр[+].
35Урша түрген эдйәр Ол эллерими,
голларым эгрелдйәр бүрүнчден яйы[+].
36Еңиш галканыңы маңа берйәрсиң,
Сениң голуң мени голдаяр,
Сениң көмегиң-де мени бейгелдйәр.
37Гадамларымың астындакы ёлы гиңелдйәң,
мениң аякларым таймаяр.
38Душманларымы ковалап, ызларындан етйәрин,
олары гырып түкедйәнчәм, доланмаярын[+].
39Мен олары дерби-дагын эдйәрин, галып билмейәр,
аякларымың астына олар йыкыляр.
40Уруш үчин Сен билиме кувват берйәрсиң,
гаршыма чыканлары маңа табын эдйәрсиң.
41Боюн эгдирйәрсиң душманларымы,
гырярын мен өзүми йигренйәнлери[+].
42Перят этселер-де, олары халас эдйән ёк;
Ребби чагырсалар-да, Ол җогап беренок[+].
43Олары оврадып, тозан дек еле совурян,
көчелериң палчыгы кимин ташлаян[+].
44Сөвешҗең халкдан мени халас эйлейәң,
Сен мени миллетлере[†] баш эдип гойяң,
танамадык халкым табындыр маңа[+].
45Мени эшиден дессине боюн болярлар,
ятлар маңа ялым-юлум эдйәрлер[+].
46Кесекилериң йүзи горкудан ак тама дөнйәр,
олар галаларындан титрешип чыкяр[+].
47Реб диридир! Мениң Гаям алкышлы болсун!
Гутулышымың Худайы беленде чыкарылсын!
48Ол мениң арымы алып берйән Худайдыр,
Ол халклары маңа табын эдйәндир,[+]
49Ол мени душманларымдан халас эйлейәр.
Сен мени ягыларымдан үстүн чыкардярсың,
хем-де мени залымдан халас эдйәрсиң.
50Мунуң үчин, я Реб,
миллетлер арасында Сени алкышларын,
Сениң адыңа нагмалар айдарын[+].
51Ол Өз шасына бейик еңишлер берйәр,
сечип-сайлан Давудына, онуң неслине
элмыдама садык сөйгүсини гөркезйәр[+].

#### 18‑нҗи мезмур


1Айдымчылар топарының ёлбашчысына. Давудың мезмуры.

2Гөклер Худайың[†] шөхратыны[†] ыглан эдйәр,
гөк гүммези эллериниң ишинден хабар берйәр[+].
3Гүн сөз сөзлейәр эртирки гүне,
гиҗе билим берйәр индики гиҗә.
4Не геп бар, не-де бир гүррүң,
эшидилмейәр сеси оларың.
5Тутуш ер йүзүне яйрандыр олаң овазы[*],
дүнйәниң дөрт күнҗегине – олаң сөзлери.
Худай Гүн үчин гөклерде дикди чадыры,[+]
6Гүн гелин җайдан гиев дек чыкяр,
ылгамакчы болян йүврүк кимин шатланяр[+].
7Гөклер гөзъетиминден онуң чыкышы,
бейлеки гөзъетимине онуң айлавы,
хич бир зат гизлин дәл онуң ховрундан.
8Реббиң кануны[†] кәмилдир,
ол җаны тәзелейәр.
Реббиң дүзгүни ыгтыбарлыдыр,
ол акмагы акылдар эдйәр[+].
9Реббиң буйруклары догрудыр,
олар йүреги шатландыряр.
Реббиң табшырыклары[†] айдыңдыр,
олар гөзлери нурландыряр[+].
10Ребден горкмак пәкдир,
яшаяр ол эбеди.
Реббиң карарлары ыгтыбарлыдыр,
адылдыр оларың бары[+].
11Арзувлыдыр олар алтындан,
хатда сап алтының көплүгинден-де;
сүйҗүдир олар ары балындан,
арың мум өйҗүгинден дамян балдан-да[+].
12Сениң бендәңе-де дуйдурыш берилйәр олар аркалы;
олары берҗай этмекде бейик сылаг бар.
13Эйсем өз ялңышыны ким аңып билйәр?
Мени гизлин языклардан тәмизле.[†]
14Өз бендәңи гора бетпәллик гүнәлеринден,
олар хөкүм сүрмесин мениң үстүмден;
мен айыпсыз боларын шонда,
пәк боларын гүйчли битабынлыкдан[+].
15Агзымың сөзлери, йүрегимиң ой-пикирлери
гой, Сениң хузурыңда кабул эдилсин,
я Реб[†], мениң Гаям хем Халасгәрим.[†][+]

#### 19-нҗы мезмур


1Айдымчылар топарының ёлбашчысына. Давудың мезмуры.

2Мушакгатлы гүнде Реб[†] саңа җогап берсин,
Якубың Худайы[†] сени горасын[+].
3Ол саңа мукаддес[†] өйден ярдам иберсин
хем-де Сиондан[†] сени голдасын[+].
4Сениң әхли садакаларыңы,[†] гой, яда салсын,
якма гурбанлыкларыңы[†] кабул эйлесин.
Села[†]
5Йүрек арзувларыңы Ол хасыл этсин,
әхли максатларыңа сени етирсин[+].
6Сениң еңшиңе җошуп шатланарыс,
Худайымызың адына байдаклар дикерис.
Гой, Реб сениң әхли дилеглериңи битирсин.
7Мен инди билйәрин: Өз сечип-сайланыны Реб халас эдер.
Ол голуның гудратлы ишлери билен,
җогап берер Өз мукаддес гөгүнден.
8Кәбирлери сөвеш арабаларына,
кәбирлери-де бедевлерине буйсаняр,
биз болса Худайымыз Реббиң адына буйсаняндырыс[+].
9Олар бүдрәр хем-де йыкылар,
биз болса турарыс хем дик дурарыс.
10Я Реб! Патышаны халас эт,
чагыран вагтымызда бизе җогап бер.

#### 20‑нҗи мезмур


1Айдымчылар топарының ёлбашчысына. Давудың мезмуры.

2Я Реб[†]! Патыша Сениң кувватыңа шатланяр,
халас эдендигиңе бичак бегенйәр[+].
3Йүрек арзувларыны Сен оңа бердиң;
дилиниң дилегини Сен рет этмедиң[+].
4Бол берекетлериң[†] билен Сен гаршы алдың,
башына сап алтындан җыга гейдирдиң.
5Ол Сенден өмүр диледи, Сен оңа бердиң
эбедилик, мүдимилик бир яшы[+].
6Сениң еңшиң билен бейик онуң шөхраты,[†]
Сен хормат билен дабара беследиң оны.
7Сен оңа эбеди берекет берйәң,
хузурыңдакы шатлык билен оны шат эдйәң.
8Чүнки Реббе бил баглаяр патыша,
Бейик Худайың[†] садык сөйгүси аркалы
ол сарсдырылмаз[+].
9Сениң элиң тапар әхли душманларыңы,
Сениң голуң – Сени йигренйәнлери.
10Сениң хузурың пейда боланда,
олары эдерсиң отлы тамдыр дей;
Реб ювудар олары Өз гахарында;
от хем ялмап иер олары[+].
11Ер йүзүнден ёк эдерсиң несиллерини,
ынсанлар арасындан – зүрятларыны[+].
12Саңа гаршы эрбет ниет эдәйселер хем,
дилдүвшүк гурайсалар хем – үстүн чыкмазлар.
13Чүнки йүзлерине пейкамлары ченемек билен
Сен олары ызларына өврерсиң[+].
14Я Реб, бейгел Сен Өз кувватыңда,
биз Сениң гүйҗүң барада
нагма айдып, алкыш айдарыс.

#### 21‑нҗи мезмур


1Айдымчылар топарының ёлбашчысына. «Даңдан пейда болян сугунына». Давудың мезмуры.

2Худайым,[†] Худайым, нәме үчин мени терк этдиң?
Нәме үчин халас эдерден,
перядымы эшидерден узакдасың Сен[+]?
3Худайым, гүндизине чагырян, йөне җогап бермейәң,
гиҗесине – эмма рахатлыгы тапмаян[+].
4Йөне велин мукаддессиң[†] Сен!
Ысрайыл[†] алкышларының үстүнде тагт гурансың Сен.
5Саңа бил багладылар аталарымыз;
ынандылар, Сен хем халас этдиң олары.
6Олар Саңа перят эдип, халас болдулар;
Саңа бил багладылар,
баглан умыдында алданмадылар[+].
7Мен болса бир гурчук, ынсан дәлдирин:
ынсанларың йүзүгарасы, халкың кемсидйәни[+].
8Мени гөрйәнлериң бары үстүмден гүлйәр,
башларыны яйкаяр хем яңсылаяр:[+]
9«Реббе табшырыпды өзүни; гой, Ол оны халас эйлесин,
оны азат этсин, чүнки Реб[†] ондан көп разы!»
10Эмма Сенсиң ятгыдан мени чыкаран,
энем гуҗагындакам маңа рахатлык берен[+].
11Дүнйә инәемде Саңа атылдым,
Сен – Худайым энем гөвресинден чыкалым бәри.
12Менден дашлашма Сен,
чүнки мушакгат якын, көмекчи-де ёк[+].
13Бирентек өкүзлер мени гуршады,
гүйчли Башан[†] өкүзлери мени габады;[+]
14олар маңа ачярлар агызларыны
парчалайҗы, арлайҗы бир арслан ялы.
15Мен сув кимин дөкүлдим,
богун-богун сөкүлди әхли сүңклерим,
мум кимин мениң йүрегим
гурсагымда пагыш-пара эреди[+].
16Гүйҗүм күйзәниң дөвүги дек гурады,
дилим-де кентлевүгиме япышды,
чүнки өлүм топрагында Сен мени гойдуң.
17Итлер мениң дашымы алды,
беткәрлер топары мени гуршады,
эл-аякларымы парран дешдилер[+].
18Әхли сүңклерими санаймалыдыр,
олар маңа середип, томаша эдйәр[+].
19Өзара пайлашярлар гейимлерими,
эгинбашым үчин биҗе атярлар[+].
20Эмма Сен, я Реб, узакда болма,
эй, гүйҗүм, етиш мениң дадыма.
21Гылычдан халас эт мениң җанымы,
итиң пенҗесинден – мениң өмрүми[+].
22Мени ябаны өкүзден Сен халас этдиң,
гутар мени арсланларың агзындан[+].
23Сениң адыңы доганларыма ыглан эдерин,
җемагатың ортасында Саңа шөхрат[†] айдарын[+].
24Эй, Ребден горкянлар, Оны алкышлаң!
Эй, Якубың әхли зүряды, Оны шөхратландырың!
Эй, Ысрайылың бар небереси, Онуң өңүнде галпылдаң![+]
25Чүнки Ол гөргүлиниң гөргүсине бипарх болмады,
оны йигренч саймады,
Өз йүзүни ондан кесе совмады,
гайтам Оңа перят эденде, оны эшитди.
26Улы җемагатда Саңа болар мениң алкышым;
Ребден горкянларың өңүнде
берҗай эдерин өз касамларым[+].
27Гөргүлилер герк-гәбе ийип доярлар,
Ребби агтарянлар Оны шөхратландырсын!
Йүрегиңиз элмыдама шат болсун!
28Ериң әхли учлары Ребби яда салып, Оңа өврүлер,
халкларың әхли уруглары Оңа сежде эдерлер[+].
29Чүнки патышалык Реббиңки,
Ол миллетлериң[†] үстүнден сүрйәр хөкүми[+].
30Оңа сежде эдер дүнйәниң әхли текепбирлери,
өлүм яссыгында ятанларың әхлиси,
җаныны дири саклап билмедиклер-де,
Онуң өңүнде тагзым эдерлер.
31-32Зүрятлары Оңа гуллук эдерлер,
Таңрының адыны гелҗек несле ыглан эдерлер,
«Таңры муны берҗай этди» дийип,
Онуң халас эдиш хакыкатыны
инди догулҗаклара ыглан эдерлер[+][+].

#### 22‑нҗи мезмур


Давудың мезмуры

1Реб[†] – мениң чопаным;
мен хич зада мәтәч болмарын[+].
2Ол мени яшыл өрүлерде ятыряр,
сиңңин акян сувларың якасына әкидйәр[+].
3Мениң җанымы Ол тәзелейәр
хем-де Өз адының хатырасына
догрулык ёлларындан мени әкидйәр[+].
4Түм гараңкы дереден гечәемде-де,
яманлыкдан горкмаярын мен,
чүнки Сен мениң биленсиң.
Сениң хасаң, чопан таягың
арам берйәр җаныма мениң[+].


5Сен маңа сачак язярсың
душманларымың гөзлериниң алнында;
яг[†] чалярсың мениң башыма;
пүрепүрдир мениң пыялам[+].
6Билйәрин, ягшылык ве садык сөйги
өмүрбойы хемра боларлар маңа;
өмүрбакы яшарын Реббиң өйүнде.

#### 23‑нҗи мезмур


Давудың мезмуры

1Реббиңкидир ер ве ондакы затлар,
әлем хем-де онда яшаянлар[+].
2Чүнки Ол деңизлер үстүнде ериң дүйбүни тутды
хем-де оны сувларың үстүнде гурды[+].
3Реббиң дагына ким чыкып билер?
Мукаддес өйүнде[†] ким дуруп билер[+]?
4Эллери пәк, йүреги-де ак,
көңлүни галплыга гөнүкдирмейән,
хиле билен касам этмейән ынсан[+].
5Ол Ребден алар ак пата,[†]
халас эдйән Худайындан[†] алар акланма.
6Оны – Якуп Худайының йүзүни агтарянларың
неслиндендир ол.
7Эй, дервезелер, башларыңызы галдырың!
Эй, гадымы гапылар, ёкары галың!
Шөхрат[†] Шасы ичерик гирсин![+]
8Бу шөхрат Шасы ким?
Ребдир гүйчли, кувватлы,
Ребдир, сөвешдәки кувватлы[+].
9Эй, дервезелер, башларыңызы галдырың!
Эй, гадымы гапылар, ёкары галың!
Шөхрат Шасы ичерик гирсин!
10Бу шөхрат Шасы ким?
Ол – Хөкмүрован Реб[†] ве шөхрат Шасы[+].

#### 24‑нҗи мезмур


Давудың мезмуры


Алеф

1Я Реб[†], мен көңлүми Саңа гөге гөтерйән[+].


Бет

2Эй, Худайым,[†] мен Саңа бил баглаян;
мен утанҗа галмайын;
душманларым менден үстүн чыкмасын.


Гимел

3Саңа интизарлар галмасынлар утанҗа,
нәхак ере хыянат эдйәнлер галсын утанҗа[+].


Далет

4Я Реб, маңа салгы бер Өз ёлларыңы
хем-де өврет маңа ёдаларыңы[+].


Хе

5Мени хакыкатыңда йөрет хем маңа өврет,
чүнки мени халас эдйән Худай Сен;
мен узаклы гүн Саңа интизардырын[+].


Зайин

6Я Реб, ядыңа сал мерхеметдир садык сөйгиңи,
чүнки олар бардыр гадымдан бәри[+].


Хет

7Ятлама Сен яшлык гүнәлерими
хем-де битабынлык ёдаларымы.
Я Реб, садык сөйгиңе гөрә,
Өз ягшылыгың хатырасына яда сал мени[+].


Тет

8Реб ягшы хем-де догрудыр
Ол гүнәкәрлере Өз ёлуны өвредйәр.


Ёд

9Догры ёла гөнүкдирйәр гөвни песлери
Өз ёлуны песпәллере өвредйәр.


Каф

10Онуң әхтиниң дүзгүнлерини саклаянлара
сөйги билен садыклыкдыр Реббиң әхли ёллары.


Ламед

11Я Реб, Өз адың хатырасына
багышла Сен мениң этмишлерими,
чүнки улудыр олар[+].


Мем

12Ребден горкян ынсан бар болса,
Реб оңа өвредер сайламалы ёлуны.


Нун

13Ол яшаҗакдыр болелинликде,
ери мирас[†] алар онуң зүряды[+].


Самех

14Реб Өз ниетини Ондан горкянлара аян эйлейәр,
Ол олара Өз әхтини билдирйәр.


Айин

15Гөзлерим мыдама Реббе гарап дур,
чүнки Ол аякларымы тордан чыкарар[+].


Пе

16Маңа өврүл-де, мерхемет эйле,
чүнки мен ялңыз, эзъетлидирин.


Тсади

17Йүрегимиң гайгы-хасраты артды;
җебир-җепаларымдан халас эт мени.


Реш

18Мушакгатым билен ызама серет
хем-де мениң әхли гүнәлерими өт.
19Гөр Сен көпдүгини душманлырымың,
олар гүйчли йигренч билен йигренйәр мени.


Шин

20Җанымы гора-да, халас эт мени,
утанмайын, чүнки пена эдиндим Сени.


Тав

21Кәмилликдир догрулык мени горасын,
чүнки мен Саңа интизардырын.
22Эй, Худай, ысрайыл[†] халкыны
әхли мушакгатлардан Сен халас эйле[+].

#### 25‑нҗи мезмур


Давудың мезмуры

1Мени акла, я Реб[†], чүнки айыпсыз гездим,
бил багладым Реббе, ыранмарын мен[+].
2Мени барла, я Реб, хем мени дерңе,
мениң пикирлерими, йүрегими сына[+].
3Чүнки сөйгиң гөзлеримиң алнында,
гездим мен Сениң садыклыгыңда[+].
4Болгусызлар билен мен отурмаярын,
икийүзлүлере яран болмаярын.
5Беткәрлериң үйшмелеңини йигренйәрин;
эрбетлериң янында отурмарын мен[+].
6Эллерими ювуп языксызлыкда,
айланып гурбанлык сыпаң[†] дашындан, я Реб,[+]
7Саңа шүкүр нагмасыны айдярын;
әхли гудратлы ишлериңи мәлим эдйәрин[+].
8Я Реб, сөййәрин месген тутан өйүңи –
Сениң шөхратыңың[†] месген тутан яшалгасыны.
9Гүнәкәрлериңки билен биле алма мениң җанымы,
ганхорларыңкы билен биле –
яшайышымы[+].
10Оларың элинде хайынлык бардыр;
голлары пара-пешгешден долудыр[+].
11Мен болса гезйәрин айыпсызлыкда,
мени халас эт, маңа мерхемет эйле.
12Текиз ерде дур мениң аягым,
Реббе алкыш айтҗак мен җемагатда.

#### 26-нҗы мезмур


Давудың мезмуры

1Реб[†] – нурум хем Халасгәрим,[†]
мен кимден хедер эдейин?
Реб өмрүмиң пенасы:
мен кимден вехим эдейин[+]?
2Беткәрлер: душманларым хем ягыларым
төхметлери билен маңа хүҗүм эденде
өзлери бүдрейәр хем-де йыкыляр.
3Бир гошун мени габаса – йүрегим сарсмаз,
маңа гаршы уруш турса-да, умытдан дүшмерин[+].
4Ребден бир зат диледим, ислегим шудур:
Реббиң өйүнде өмүрбойы яшамак,
Реббиң гөзеллигини хөвес билен сынламак,
Онуң ыбадатханасында[†] дога-дилеглер этмек[+].
5Чүнки Ол мушакгатлык вагтында
мени горар Өз пенасында
хем-де гизләр Өз чадырында;
Ол гаяның үстүне мени галдырар.
6Инди мениң еңишли башым
мени гуршан душманларымың
депесинден гараяр.
Шадыянлык шовхуныны
Онуң чадырында хөдүр эдерин;
Реббе нагма айдып, оваз эдерин[+].
7Я Реб, дат-перятлы сесими эшит;
мерхемет эйле-де, маңа җогап бер.
8«Онуң йүзүни агтар» диййәр йүрегим.
Я Реб, Сениң йүзүңи агтарярын мен[+].
9Сен гизлеме менден йүзүңи,
газабыңда ковма Сен Өз гулуңы;
Сен маңа көмекчи болдуң;
мени ташлама хем-де терк этме,
эй, Халасгәр Худайым[†] мениң!
10Хатда ата-энем терк эдәйсе-де,
Реб мен барада алада эдер[+].
11Я Реб, маңа ёлуңы өврет
хем-де душманларым себәпли
мени дүз ёдадан алып гит[+].
12Душманларымың элине мени табшырма,
чүнки ялан шаятлар чыкды гаршыма,
олар залымлыгыны пүркйәрлер маңа[+].
13Йөне дирилер юрдунда Реб ягшылыгыны
гөрҗекдигиме ынанярын мен[+].
14Реббе умыт багла;
мерт бол, гой, гүйчленсин сениң йүрегиң;
Реббе умыт багла[+].

#### 27‑нҗи мезмур


Давудың мезмуры

1Я Реб[†], Сени чагырярын;
эшитмезлиге салма, эй, мениң Гаям,
дымма, габра инйәнлере меңземәйин мен[+].
2Саңа дат-перят эден вагтымда,
иң мукаддес[†] отагыңа тарап
эллерими галдыранымда,
ялбарышларымың сесини эшит[+].
3Эрбетлер, беткәрлер билен биле мени сүйреме;
олар парахат геплешйәрлер гоңшусы билен,
эмма велин пислик бар йүреклеринде[+].
4Оларың этмишлерини, эден яманлыгыны
өзлерине гайтар;
эллериниң эденлерини өзлерине гайтар;
эденлерине лайык өвезини бер.
5Реббиң ишлерине, Онуң эллериниң ишине
үнс бермейәндиклери себәпли,
Ол вейран эдер олары
хем-де гайдып бина этмез олары[+].
6Реббе алкыш болсун!
Ол эшитди перядымың сесини.
7Реб мениң гүйҗүм хем-де галканым;
Оңа бил баглады мениң йүрегим,
Ол маңа ярдам эдйәр, йүрегим бичак шатланяр;
Оңа нагмам билен шүкүр эдерин[+].
8Реб халкың гүйҗүдир,
сечип-сайланының халас беркитмеси Олдур.
9Өз халкыңы халас эт, сайлан халкыңа пата[†] бер,
олара чопанчылык эт, мыдама олары элиңде гөтер![+]

#### 28‑нҗи мезмур


Давудың мезмуры

1Реб[†] барада айдың, эй, ылахы барлыклар,
Реббиң шөхратлыдыгы,[†] кувватлыдыгы барада айдың[+].
2Реббиң адыны мынасып шөхратландырың;
шанлы мукаддеслигинде[†] Оңа сиз сежде эдиң.
3Реббиң сеси сувларың йүзүнде,
Худайың[†] шөхраты гүммүрдейәр,
Реб уммасыз сувлардан үстүндир[+].
4Реббиң сеси кувватлыдыр,
Реббиң сеси шан-шөхратлыдыр.
5Реббиң сеси кедр агачларыны дөвйәр,
Реб Ливан[†] кедрлерини оврадяр[+].
6Ол Ливан дагыны гөле дей,
Сирён дагыны-да[*] ябаны өкүзче дей
бөкдүрйәр[+].
7Реббиң сеси йылдырымлар чакдыряр.
8Реббиң сеси чөли сарсдыряр,
Реб Кадеш чөлүни сарсдыряр[+].
9Реббиң сеси кейиклери гузладяр,
токайлары ялаңачлаяр;
Онуң ыбадатханасында[†] хеммелер
«Худая шөхрат!» диййәр.
10Реб силиң ёкарсында тагт гуруп отуряр.
Реб Ша хөкмүнде бакы отуряр[+].
11Гой, Реб Өз халкына гүйч-кувват берсин
хем-де оны парахатлык билен ялкасын![+]

#### 29-нҗы мезмур


1Давудың мезмуры. Ыбадатхана[†] багыш эдиленде айдылян нагма.

2Я Реб[†], Сени бейгелтҗек,
чүнки Сен ёкары мени галдырдың,
мени душман гүлкүсине гоймадың[+].
3Я Реб, Худайым,[†] Саңа дат-перят этдим,
Сен хем маңа шыпаңы бердиң.
4Я Реб, Сен мениң җанымы
өлүлер дүнйәсинден чыкарып алдың;
габра инмезим ялы, яшайыш бердиң[+].
5Эй, Реббиң садыклары, Оңа нагмалар айдың;
мукаддес[†] адына шүкүрлер эдиң.
6Чүнки бир салымлык Онуң газабы;
өмүрбойы довам эдйәр мәхрибанлыгы.
Агшамдан даңа ченли агы яңланар,
эртирине болса шадыхоррамлык гелер[+].
7Мен шейле дийдим өз рахатлыгымда:
«Мени асла хич зат сарсдырмаз»[+].
8Я Реб, Өз хошамайлыгың билен
мени даг дек кувватлы этдиң;
гизледиң Сен менден йүзүңи,
шонда горкы гаплады мени.
9Я Реб, Сени чагырдым;
Таңрымдан мерхемет диләп,
дат-перят этдим.
10Дийдим «Мен өлүп, инемде габра,
мунуң пейдасы болармы Саңа?
Топрак Саңа өвги айдып билерми?
Сениң вепалылыгыңы беян эдерми?»[+]
11Я Реб, мени эшит-де, мерхемет эйле!
Я Реб, Сен бол мениң көмекчим.
12Сен мениң ясымы тоя өвүрдиң,
яс җулумы чыкарып,
мени бегенч лыбасына беследиң[+].
13Калбым Саңа нагма айтсын, дыммасын.
Саңа бакы шүкүр этҗек, я Бейик Худайым!

#### 30-нҗы мезмур


1[•]Айдымчылар топарының ёлбашчысына. Давудың мезмуры.

2Я Реб[†], мен Сени пена эдинйәрин,
мени хич хачан утанҗа гойма;
догрулыгың билен халас эт мени[+].
3Маңа гулак гой,
тиз етиш мениң дадыма;
бол Сен мени пеналаян бир гая,
халас болмагым үчин бир мәкәм гала[+].
4Чүнки мениң гаям хем галам Сенсиң;
Өз адың хатырасына ёл гөркез маңа,
мени угрукдыр.
5Маңа гурлан тордан Сен мени чыкар,
чүнки Сен мениң пенамсың.
6Сениң элиңе табшырярын мен өз рухумы;
мени халас этдиң, я Реб, хакыкатың Худайы.[†][+]
7Йигренйәрин дерексиз бутлара сыгынянлары;
мен диңе Реббе баглаян били[+].
8Бегенип шатланарын садык сөйгиңе,
чүнки Сен мушакгат халымы гөрдүң,
җанымың чекйән дердини билдиң;
9табшырмадың мени душман элине;
дуруздың аякларымы гиң ерде[+].
10Я Реб, маңа мерхемет эйле,
себәби мен хасрат ичинде;
гайгы-гамдан яңа гөзүм күтелди;
мениң җаным хем-де багрым гурады[+].
11Өмрүм соңланып баряр гам-гусса билен;
йылларым-да дат-перят билен;
гүнәм зерарлы кувватым гачды
хем-де мениң сүеклерим гурады.
12Йүзүгара болдум әхли ягыларыма,
ылайта-да өз гоңшуларыма;
бетнышан болдум мен танышларыма;
көчеде гөрйәнлер менден гачярлар[+].
13Мерхум дек унудылдым мен;
бир дөвлен күйзә өврүлендирин[+].
14Чүнки көплериң яманламасыны эшидйәрин мен,
маңа гаршы дилдүвшүк гуранларында,
җаныма каст этмекчи боланларында,
төверек-дашымы горкы гаплаяр[+].
15Эмма, я Реб, Саңа бил баглаярын мен;
Мен диййәрин: «Сенсиң мениң Худайым».
16Өмрүмиң гүнлери Сениң элиңде;
халас эт мени ягыларымың
хем-де мени ызарлаянларың элинден[+].
17Сач йүзүңиң нуруны бендәң үстүне;
садык сөйгиң билен мени халас эт[+].
18Я Реб, мени утанҗа гойма,
чүнки Сени чагырярын мен;
гой, эрбетлер утанҗа галсын;
өлүлер дүнйәсине инип, гой, олар дымсын.
19Текепбирлик хем-де кемситме билен
догры[†] ынсана сөгйән ялан диллер лал болсун.
20Сениң ягшылыгың ненеңси улы!
Өзүңден горкянлар үчин саклаяң оны;
адамзат өңүнде Саңа бил баглаянлара
эдйәрсиң Сен бу ягшылыгы.
21Сен ынсан дилдүвшүклеринден
олары Өз хузурың саясында гизлейәң;
диллериң давалашмагындан
чадырың ховпсузлыгында саклаяң.
22Реббе алкыш болсун!
Чүнки Ол дашы габалан шәхерде
маңа аҗайып сөйгүсини гөркезди[+].
23Өз ховсаламда шейле ойладым:
«Мен Сениң назарыңдан ташландым».
Йөне Саңа перят эден вагтымда
Сен дады-перятларымы эшитдиң.
24Эй, Реббиң әхли садыклары, сөйүң сиз Оны!
Реб гораяр Өзүне вепадарлары,
долы җеза берйәр текепбирлик эдйәне[+].
25Эй, Реббе умыт баглаянларың бары,
батыр болуң, кувватлансын йүреклериңиз![+]

#### 31‑нҗи мезмур


Давудың маскили

1Языгы багышланан, гүнәси өртүлен адам
нәхили багтлы!
2Реб[†] тарапындан этмиши хасаба алынмаян,
рухунда хиле ёк адам нәхили багтлы![+]
3Мен дымып,
узаклы гүн зар-зар агланымда,
гурап галды мениң сүңклерим.
4Чүнки гиҗе-гүндиз элиң үстүме аграмын салды,
томус ыссысында ялы ысгыным гачды.
Села[†]
5Саңа әшгәр этдим мен өз гүнәми
хем-де гизлемедим этмишлерими.
Дийдим: «Реб янында боюн алҗак языкларымы».
Сен хем багышладың гүнәмиң языгыны[+].
Села
6Мунуң үчин садыкларың хер бири
гүнәсини аңлан вагты Саңа этсин доганы.
Шонда, муңа ёкдур хич шүбхе:
оңа етмез көп сувларың җошмагы.
7Сенсиң мениң гизленйән ерим;
гораярсың мени ховп-хатарлардан;
Сен мени халас эйледиң,
йүрегиме шатлык нагмасын гойдуң[+].
Села
8«Мен саңа өвүт берерин, йөремели ёлуңы салгы берерин;
маслахат берерин, сенде болар Мениң назарым.
9Дүшүнҗесиз ат я гатыр дек болма:
агыззырык билен уян болмаса
билмейәрлер олар гитҗек ёлуны»[+].
10Көп боляндыр эрбетлериң гайгысы,
эмма Реббе бил баглаянлары
гуршап аляр Онуң садык сөйгүси.
11Эй, догры[†] адамлар, Ребде бегениң хем-де шатланың!
Эй, йүреги догрулар, хеммәңиз хешелле какың![+]

#### 32‑нҗи мезмур

1Эй, догры[†] адамлар, шатланың Ребде,
догручыла алкыш айтмак гелишйәр.
2Реббе алкыш айдың лирада,
Оңа мукам чалың он киришли гуралда[+].
3Айдың Оңа тәзе нагманы,
шадыян гыгырышып,
уссатларча чалың өз сазыңызы[+].
4Чүнки Реббиң сөзи догры,
вепалыдыр Онуң әхли ишлери.
5Ол догрулыгы, адалаты сөййәндир;
ер йүзи Реббиң садык сөйгүсинден долудыр[+].
6Ярадылды гөклер Реб[†] сөзи билен,
бар асман җисимлери – агзының непеси билен[+].
7Ол деңиз сувларыны үйшмек кимин йыгнады,
дүйпсүз сувлары ховданлара сыгдырды[+].
8Бүтин ер йүзи, гой, Ребден горксун;
дүнйәде яшаянларың бары Ондан эйменсин.
9Чүнки Ол айтды – айданы болды;
Ол буюрды – буйраны хем берк дурды[+].
10Реб миллетлериң[†] маслахатыны хич эдйәр,
халкларың ниетлерини пуҗа чыкаряр[+].
11Эмма эбедидир Реб маслахаты,
Онуң йүрек пикирлери – несиллербойы[+].
12Худайы[†] Реб болан миллет багтлыдыр;
Өз генҗи хөкмүнде сайлан халкы багтлыдыр[+].
13Реб гөклерден назар айлаяр,
Ол адамзадың барыны гөрйәр[+].
14Тагтында отуран еринден
ериң әхли илатына назар айлаяр:[+]
15Олдур хер бириниң йүрегини ярадан,
оларың әхли ишлерине дүшүнйән.
16Патышаны халас этмез улы гошуны,
улы гүйҗи халас этмез батыры[+].
17Гүйчли бедев еңши кепиллендирмез,
улы гүйҗи билен хич кими ол халас этмез[+].
18Ине, Реббиң назары Ондан горкянларда,
садык сөйгүсине умыт баглаянларда[+].
19Өлүмден олаң җаныны Ол халас эдер,
ачлык дөврүнде-де аман галдырар[+].
20Ребби пена эдинйәр бизиң җанымыз,
Ол – көмегимиз ве галканымыз[+].
21Онда шатланяр йүреклеримиз,
чүнки мукаддес[†] адына бил баглаяндырыс.
22Я Реб, биз Саңа умыт баглаяндырыс.
Сениң садык сөйгиң бизе яр болсун!

#### 33‑нҗи мезмур


1Давудың Абымелегиң өңүнде өзүни дәлилиге уран вагтындакы мезмуры. Абымелек Давуды ковандан соң, ол гитди[+].


Алеф

2Мен Реббе хемише алкыш айдарын,
Оңа өвги элмыдама агзымда болар.


Бет

3Реб[†] билен мениң җаным магтанар,
песпәллер эшидер хем-де шат болар[+].


Гимел

4Мениң билен биле Ребби өвелиң,
бейгелдели билеликде Онуң адыны.


Далет

5Мен Ребби агтардым, Ол җогап берди
хем-де әхли ховплардан мени халас эйледи[+].


Хе

6Оңа назар салың, нурланарсыңыз,
асла утандырылмаз сизиң йүзүңиз.


Зайин

7Мен-бичәре Ребби чагырдым, Ол хем эшитди,
мени әхли азапларымдан халас эйледи[+].


Хет

8Реб перишдеси[†] Ондан горкянлары гуршаяр,
олары бела-бетерден халас эйлейәр[+].


Тет

9Дадып гөрүң Реб ягшылыгыны,
Оны пена эдинйән нәхили багтлы![+]


Ёд

10Ребден горкуң, эй, Онуң мукаддеслери,[†]
Ондан горкянларың ёк мәтәчлиги[+].


Каф

11Хатда ёлбарслар хем чекйәр эҗир билен ачлыгы,
Ребби агтарянлар болса чекмез хич мәтәчлиги[+].


Ламед

12Гелиң, эй, огулларым, диңләң сиз мени,
өвредейин сизе Ребден горкмагы.


Мем

13Ислейәрмиң дөвран сүрмеги?
Гөресиң гелйәрми ягшы гүнлери[+]?


Нун

14Яманлыкдан сакла сен өз дилиңи
ве хилели гепден – додакларыңы;[+]


Самех

15яманлыкдан айрыл, эт сен ягшылык,
парахатлык агтар, онуң ызындан галма[+].


Айин

16Догры[†] адамларда Реббиң гөзлери,
перятларына ачык Онуң гулагы[+].


Пе

17Реббиң йүзи беткәрлере гаршыдыр;
олары ятламадан ер йүзүнде нышан галдырмаз[+].


Тсади

18Реб эшидйәр догрулар перят эденде,
Ол олары әхли мушакгатларындан халас эйлейәр.


Коф

19Реб калбы сыныклара якындыр;
рухдан дүшенлери халас эдйәндир[+].


Реш

20Догры ынсаның дертлери көпдүр,
эмма Реб әхлисинден оны халас эдйәндир[+].


Шин

21Онуң әхли сүңклерини гораяр,
оларың бири хем дөвүлмез[+].


Тав

22Яманлык эрбет адамы өлдүрер,
догры адамы йигренйән хөкүм эдилер.
23Реб Өз бенделерини халас эдйәндир,
Оны пена эдинйәнлериң хич бири хөкүм эдилмез.

#### 34‑нҗи мезмур


Давудың мезмуры

1Я Реб[†], мениң билен давалашянлар билен Сен давалаш;
мениң билен сөвешйәнлер билен Сен сөвеш;[+]
2совудыңы гей, галканыңы ал, дадыма етиш.
3Мени ковалаянлара гаршы
найзалы, айпалталы чык.
Калбыма дий: «Халасгәриң[†] – Мен».
4Җанымың кастына чыканлар, гой, утанып масгара болсун;
маңа гаршы эрбетлик ниетләнлер ызына дөнсүн, йүзи гызарсын[+].
5Гой, олар ел өңүндәки овнук саман дек болсун;
Реббиң перишдеси[†] олары сырып әкитсин[+].
6Гой, оларың ёлы гараңкы хем сүрчек болсун;
Реббиң перишдеси олары ковсун[+].
7Чүнки себәпсиз ере мениң үчин дузак гурдулар;
себәпсиз ере мениң үчин чукур газдылар[+].
8Гой, хеләкчилик дуйдансыз олаң башына инсин,
гизлин гуран дузакларына өзлери дүшсүн,
хеләкчилиге учранда, гой, шоңа дүшсүн[+].
9Мениң җаным болса Ребде шат болар;
мени халас эдендигине бегенер[+].
10Шейле диер мениң әхли сүңклерим:
«Я Реб, эйсем Сен ялы бармы?
Сен эҗизи гутарярсың гүйчлүден,
пукарадыр мәтәчлери – талаңчысындан»[+].
11Бетниет шаятлар гаршыма чыкяр,
билмейән задымы менден сораяр.
12Ягшылыгыма яманлык эдйәр,
мениң җанымы хоссарсыз[†] гойяр[+].
13Мен болса җул геердим олар сыркавка,
агыз бекләп, өзүми песпәл тутардым;
эмма җогапсыз галды дога-дилегим[+].
14Мен олара достум я доганым ялы гарардым,
эҗеме яс тутян дек башым ашак салып,
матам тутардым.
15Олар болса бүдрәниме шатланып, йыгнанардылар;
мыҗабатчылар маңа гаршы топланардылар;
агсан болуп, мени яңсылардылар;
мени дынгысыз парчалардылар.
16Шикеслини яңсылаян худайсызлар[†] дек,
олар маңа дишлерини гыҗаярдылар[+].
17Я Таңры, Сен хачана ченли муңа серетҗек?
Оларың сүтеминден халас эт мениң җанымы,
арсланлардан халас эт еке-тәгими[+].
18Мен улы йыгнакда[†] Саңа шүкүр эдерин,
көп санлы халкың арасында Сени шөхратландырарын.[†][+]
19Маңа нәхак душман боланлар, гой, шатланмасын,
Мени нәхак ере йигренйәнлер гөз гыпышмасын[+].
20Чүнки олар асудалык барада гүррүң этмейәрлер,
терсине, ер йүзүндәки асудахаларлара гаршы
хилели сөзлери ойлап тапярлар.
21Мени айыплап, агызларыны гиңден ачярлар:
«Хә-ә, өз гөзүмиз билен гөрендирис!» диййәрлер[+].
22Я Реб, Өзүң гөрдүң, дымма!
Я Таңры, менден узакда болма[+].
23Мениң хакым хем давам үчин,
гайрата гал, оян, эй, Худайым, Таңрым[+].
24Догрулыгыңа лайыклыкда
мени акла, эй, Бейик Худайым;
хешелле какмасынлар мениң үстүмден[+].
25Йүрекден: «Хә-ә, йүрек ислегимиз ерине дүшди:
биз ондан дындык» дийип, олар айтмасын[+].
26Хасратыма шатланянларың бары
йүзлери гызарып, биабрай болсун;
өңүмде өзүни бейгелдйәнлериң эгинбашлары
утанч хем-де бетнамлык болсун.
27Мениң хаклылыгымы ислейәнлер шатланып,
хешелле каксын,
«Өз бендесине парахатлык ислейән Реббиң
белентлиги артсын» дийип, дынгысыз айтсын.
28Мениң дилим Сениң догрулыгыңы айдар
хем-де узаклы гүн Саңа ол алкыш эдер[+].

#### 35‑нҗи мезмур


1Айдымчылар топарының ёлбашчысына. Реббиң гулы Давудың мезмуры.

2Эрбет адамың этмиши йүрегинде сесленйәр,
Ол Худайдан[†] асла горкмаяр[+].
3Чүнки гүнәсини тапып, оны йигренеринден,
җуда хошдур онуң гөвни өзүнден.
4Агзының сөзлери – бетлик хем хиле,
пайхасланып, ягшылык этмеги хич ислемейәр.
5Дүшегинде яманлык этмегиң ёлларыны ойлаяр,
бет ёла дүшйәр, оны асла йигренч саймаяр[+].
6Я Реб[†], гөклере етйәр Сениң сөйгиң,
булутлара етйәр вепадарлыгың[+].
7Сениң догрулыгың белент даглар дей,
Сениң адалатлы[†] хөкүмлериң дүйпсүз чуңлук дей.
Я Реб, Сен ынсаны, хайваны халас эдйәрсиң[+].
8Эй, Худай, садык сөйгиң ненең гымматлы!
Сениң ганатларыңың саясы
ынсан огулларына пена боляндыр[+].
9Өйүңиң нәз-ныгматындан дойярлар;
Сен олары Өз леззет деряңдан гандыряң.
10Чүнки яшайшың гөзбашы Сенде,
биз нур гөрйәрис Сениң нуруңда[+].
11Сени танаянлара довам этдир садык сөйгиңи,
йүреги догрулара – догрулыгыңы[+].
12Текепбириң аягы мени басгыламасын,
эрбет адамларың эли мени ковмасын.
13Беткәрлер ол ерде йыкылдылар,
ере язылдылар, галып билмейәрлер[+].

#### 36-нҗы мезмур


Давудың мезмуры


Алеф

1Эрбет иш эдйәнлере җаныңы якма,
найынсаплара хөвесли бакма[+].
2Чүнки олар тиз вагтда от кимин гурар,
гөк өсүмлик кимин саралып[†] солар[+].


Бет

3Реббе бил багла, эт сен ягшылык,
юртда яшап, яйна асудалыкда.
4Ребден теселли тап,
йүрек арзувларыңы Ол хасыл эдер[+].


Гимел

5Ёлуңы Реббе табшыр, Оңа бил багла,
шонда Ол саңа хемаят берер[+].
6Нур дей ялпылдадар догрулыгыңы,
гүнорта чагы дей – хаклылыгыңы[+].


Далет

7Үмсүм бол Реббиң өңүнде,
Оңа сабырлы гараш,
ёлы ровач бетниете хөвесли бакма.


Хе

8Гахардан саклан, газабы ташла,
аладачыл болма: ол шере элтер.
9Чүнки кесилип ташланар пислик эдйәнлер,
Реббе интизарлар ери мирас[†] аларлар[+].


Вав

10Аз-кем сабыр эт, эрбетлер ёк боларлар,
ерлерине гөз айларсың, йөне тапмарсың[+].
11Пәлипес адамлар болса ери мирас аларлар,
абаданчылыкда яшап, хезил эдерлер[+].


Зайин

12Эрбет догры[†] адама хыянат эдйәр
хем-де оңа дишлерини гыҗаяр[+].
13Таңры болса онуң үстүнден гүлйәр,
чүнки онуң вагтының доляндыгыны гөрйәр[+].


Хет

14Гарып билен мәтәҗи ере чалмаклык үчин,
догры ёлдан барянлары өлдүрмек үчин,
эрбет адамлар гылыч сырып, яйыны гуряр.
15Эмма гылычлары өз йүреклерине санҗылар,
оларың яйлары хем күл-оврам болар[+].


Тет

16Догры ынсаның аз зады
әхли эрбетлериң байлыгындан ягшыдыр[+].
17Чүнки эрбетлериң голлары дөвлер,
йөне Реб[†] догрулары сөйгетләр[+].


Ёд

18Реб кәмиллериң гүнлерини билйәндир,
оларың мирасы эбеди галар[+].
19Олар яман вагты утандырылмаз,
док боларлар ачлык дөврүнде[+].


Каф

20Эмма эрбетлер хеләк боларлар,
Реббиң душманлары өрүлериң гөзеллиги дей йитип гидерлер,
гайып боларлар, түссе ичинде сумат боларлар[+].


Ламед

21Эрбет адам карз алып, ызына бермез,
догры ынсан болса җомарт ве эли ачык.
22Чүнки Онуң ялканлары ери мирас аларлар,
Онуң гарганлары болса гырлып ёк болар.


Мем

23Реб догрының гадамыны беркарар эдйәр,
Ол онуң ёлундан гөвнүхош боляр[+].
24Йыкылмаз бу ынсан бүдрәенде хем,
чүнки Реб онуң элинден тутяр[+].


Нун

25Яш йигитдим, инди гаррадым,
йөне догры ынсаның терк эдиленини
я зүрядының чөрек дилененини
хениз гөрмедим[+].
26Элмыдама эли ачык хем-де карз берйәр;
оларың неслинден ялканыш гелер[+].


Самех

27Шер ишден гача дур хем эт ягшылык –
бакы яшарсың[+].


Айин

28Чүнки Реб адалаты сөййәндир,
Ол садык ынсаны терк эдйән дәлдир;
догры ынсан бакы горалар,
йөне эрбетлериң зүрятлары гырлып ёк болар[+].
29Догры ынсанлар ери мирас аларлар
хем-де онда бакы месген тутарлар.


Пе

30Догры адамың агзы даналыгы сөзлейәр,
онуң дили адалаты беян эйлейәр[+].
31Онуң йүрегиндедир Худайың[†] кануны,[†]
тайян дәлдир онуң аягы[+].


Тсади

32Эрбет догры ынсаны аңтаяр,
оны өлдүрмәге пурсат пейлейәр[+].
33Йөне Реб оны эрбедиң элине бермез;
каза гетириленде, оны айыплы чыкармаз.


Коф

34Реббе умыт багла, Онуң ёлуны сакла,
Ол хем ери мирас алмагың үчин сени бейгелдер;
сен эрбетлериң ёк эдиленини гөрерсиң[+].


Реш

35Мен ызгытсыз эрбет адамың чынар дек
гөгерен еринде яйрап отураныны гөрдүм.
36Бирденкә ол гайып болды-да гитди;
мен оны гөзледим, эмма тапмадым.


Шин

37Кәмил ынсаны сынла, догры адама серет.
Парахат ынсаның гелеҗеги бар.
38Эмма гүнәлилер бүтинлей вейран эдилер;
эрбетлериң гелеҗеги ёк болар[+].


Тав

39Реб догры ынсанлары халас эдйәндир,
мушакгатлыкда олара пена боляндыр[+].
40Реб олара көмек берер ве халас эдер;
олары эрбетлерден гутарар ве халас эдер,
чүнки олар Оны пена тутуняр[+].

#### 37‑нҗи мезмур


1Давудың ятланма дилеги[+]

2Я Реб[†], гахарыңда мени язгарма,
газабыңда мени тербиелеме[+].
3Чүнки пейкамларың парран гечди ичимден,
Сениң элиң аграм саляр мениң үстүмден[+].
4Гахарың зерарлы тенимиң абат ери ёк,
гүнәм зерарлы беденимде саглык ёк[+].
5Чүнки языкларым башымдан агды,
агыр йүк дей маңа аграмын салды[+].
6Акмаклыгым[†] зерарлы
яраларым ириңледи хем-де порсады.
7Ики бүкүлип, ере язылдым,
мен узаклы гүн яс тутуп гезйән.
8Чүнки ысытмадан долудыр билим,
беденимиң абат ери галмады.
9Халыс тапдан дүшдүм, мыдар галмады,
йүрек ызасындан зар-зар гыгырян.
10Я Таңры, Саңа аян әхли дилегим,
Сенден гизлин дәлдир мениң перядым.
11Йүрегим галпылдап, ысгыным гачды,
мениң гөзлеримиң нуры галмады.
12Дост-ярларым яраларым зерарлы менден дашлашяр,
гоңшуларым-да менден узакда дуряр[+].
13Җанымың кастындакылар дузак гурярлар;
мениң зелелими гөзлейәнлер
мени йыкмак хакда гүррүң эдйәрлер;
узаклы гүн хиле гурмагы ниет эдйәрлер.
14Мен болса эшидип билмейән кер адам ялы,
гүрләп билмейән лал ынсан ялы[+].
15Дилсиз-агызсыз кер кимин болдум.
16Чүнки, я Реб, мен Саңа интизардырын;
Сен җогап берерсиң, я Таңры мениң Худайым.[†][+]
17Дийдим: «Душманларым чекйән җебриме,
гой, бегенмесин,
йыкылмайын, ягыларым, гой, өвүнмесин».
18Чүнки йыкылмага голайландырын,
дынгысыз агырым билен йүзбе-йүздүрин.
19Мен өз языгымы боюн алярын,
гүнәм бабатда хасрат чекйәрин[+].
20Душманларым болса дири хем гүйчли;
мени нәхак ере йигренйәнлер көпелди.
21Ягшылыгыма яманлык эдйәнлер маңа душмандыр,
чүнки ягшылыга эерйәрин мен[+].
22Я Реб, мени терк этме!
Узаклашма менден, эй, мениң Худайым![+]
23Ярдам этмек үчин дадыма етиш,
я, Таңры мениң Халасгәрим![†]

#### 38‑нҗи мезмур


1Айдымчылар топарының ёлбашчысы Едутуның[†] мукамына лайыклыкда. Давудың мезмуры[+].

2Дийдим: «Дилимден гүнә галмазлык үчин,
йөреҗек ёлумы сайгарҗакдырын;
эрбетлер мениң гаршымда дурка
агзымы җылавлап саклаҗакдырын»[+].
3Лал болуп, үмсүмлиги бозмадым,
хатда ягшы затлары-да айтмадым;
эмма бетерледи мениң агырым.
4Йүрегим туташды мениң ичимде,
от алавлады ой-хыялымда,
ахырсоңы дилими ярдым:[+]
5«Билдир, я Реб[†], мениң соңумы
хем-де галан гүнлеримиң саныны;
билдир өмрүмиң паныдыгыны[+].
6Сен мениң гүнлерими бир гарыш этдиң!
Сениң назарыңда өмрүм пуч затдыр.
Догрудан-да, хер бир ынсан елиң өвүсгини ялыдыр»[+].
Села[†]
7«Догрудан-да, ынсан гезйәр бир судур кимин;
догрудан-да, бидерек ере ол хысырдаяр;
йыгнаяр, мунуң киме галҗагыны билмейәр[+].
8Я Таңры, инди нәмә гарашайын мен?
Мениң әхли умыдым Сенде[+].
9Әхли языкларымдан мени халас эт,
мени акмаклара[†] масгара этме.
10Лал болуп, ачмаярын агзымы,
чүнки Сен этдиң муны.
11Айыр менден Өз ургуларыңы,
элиң зарбына йитип гидйәрин[+].
12Ынсаны гүнәсине гөрә паш эдип, темми береңде,
гуванян затларыны гүе ялы даргадяң;
догрудан-да, хер бир ынсан елиң өвүсгини ялыдыр!»
Села
13«Я Реб, мениң догамы эшит,
гулак гой дат-перядыма;
Сен бипарх гарама гөзяшларыма,
чүнки мен гелмишек Сениң яныңда,
әхли аталарым дей мен бир кесеки[+].
14Назарыңы менден сов,
гидип, ёк болмаздан өң бир ынҗалайын»[+].

#### 39-нҗы мезмур


1Айдымчылар топарының ёлбашчысына. Давудың мезмуры.

2Мен интизар болуп, Реббе гарашдым,
Ол маңа тарап эглип, перядымы эшитди;
3мени хеләкчилик горпундан,
батгалык лайындан чыкарып алды;
аякларымы гаяның үстүнде дурзуп,
Ол мениң әдимлерими беркитди[+].
4Ол мениң агзымда бир тәзе нагма –
Худайымыза[†] алкыш нагмасын гойды;
көплер муны гөрүп горкарлар,
хем-де Реббе бил багларлар[+].
5Реббе бил баглаян ынсан нәхили багтлы!
Текепбирлере, ялан худайлара
йүз бермейән ынсан нәхили багтлы!
6Я Бейик Худайым,
Сениң билен деңәр ялы хич ким ёк!
Сениң бизе гөнүкдирилен
гудратлы ишлериң, пикирлериң көпдүр.
Мен олары вагыз эдип, айдасым гелйәр,
йөне олар санардан көпдүр[+].
7Гурбанлык билен садаканы[†] Сен ислемедиң;
Сен мениң гулакларымы ачдың;
якма гурбанлыгыны, гүнә гурбанлыгыны
талап этмедиң[+].
8Шонда дийдим: «Ине, гелйәрин;
китапда мен барада язылгы.
9Эй, Худайым, ислегиңи берҗай этмекден леззет алярын;
Сениң кануның[†] хем мениң калбымда»[+].
10Улы җемагатда догрулыгыңы мен вагыз этдим;
Сен билйәрсиң, я Реб[†], мен агзымы юммадым.
11Сениң догрулыгыңы йүрегимде мен яшырмадым;
садыклыгың, халас эдишиң барада мен гүррүң бердим;
улы җемагатда сөйгиңи, садыклыгыңы
мен гизлемедим.
12Я Реб, Өз мерхеметиңи менден аяма;
Сениң сөйгиң ве садыклыгың,
гой, элмыдама мени горасын.
13Чүнки сансыз бела-бетер мени гуршады;
өз этмишлерим мениң башымдан инди;
гөрүп билмейән:
олар башымың сачындан хем кән,
пагыш-пара болды мениң йүрегим[+].
14Я Реб, мени халас этмеги ниетиңе сал;
я Реб, тиз етиш мениң дадыма.
15Җаныма каст эдйәнлериң хеммеси,
гой, утанҗа галсын, йүзи гызарсын;
башыма гелен күлпетлере шат болянлар,
ызына өврүлип, масгара болсун[+].
16Маңа «хай, хай!» диййәнлер
утанчларындан яңа, гой, довла дүшсүн[+].
17Сени агтарянларың бары
Сенде бегенип, шадыян болсун;
«Реб бейикдир!» дийип,
халас эдишиңи сөййәнлер дынгысыз айтсын.
18Мен болса гарып ве мәтәчдирин,
йөне Таңры маңа гамхорлык эдер;
Сенсиң көмегим хем Халасгәрим,[†]
эгленме, эй, мениң Худайым![+]

#### 40-нҗы мезмур


1Айдымчылар топарының ёлбашчысына. Давудың мезмуры.

2Эҗизлере рехимли гараян нәхили багтлы!
Яман гүнде Реб[†] оны халас эдер[+].
3Реб оны горар, аман галдырар,
ер йүзүнде оңа багтлы диерлер;
Сен душман элине оны бермерсиң[+].
4Хассалык дүшегинде Реб онуң даянҗы болар,
Реб оңа бүтинлей шыпа берер[+].
5Мен дийдим: «Я Реб, маңа мерхемет эйле,
шыпа бер, чүнки мен гүнәли Сениң өңүңде».
6Душманларым мен барада эрбет гүррүң эдйәрлер.
«Хачан өлүп, ады-соры йитер?» диййәрлер.
7Олардан бири мени гөрмәге гелсе,
ялан сөзлейәр, йүреги гыбат топлаяр,
дашарык чыкандан соң, оны яйрадяр[+].
8Мен барада пышырдашяр мени йигренйәнлериң бары,
маңа гаршы яман ниет эдйәрлер.
9Олар: «Ол өлүм ховплы бела учрады,
ине, ятыр, инди галмаз» диййәрлер.
10Хатда дузумы иен,
бил баглан достум маңа хайынлык этди[+].
11Эмма Сен, я Реб, маңа мерхемет эйле,
мени дикелт, мен оларың алмытыны берейин.
12Душманларым менден үстүн чыкмаса,
Сениң менден хошалдыгыңы билерин.
13Сен мени айыпсызлыгымда беркидйәң;
Өз хузурыңда эбедилик дурузяң.
14Ысрайылың Худайы[†] Реббе
алкыш болсун эзелден эбедә ченли!
Омын![†] Омын![+]

#### 41‑нҗи мезмур


ИКИНҖИ КИТАП


(41 – 71‑нҗи мезмурлар)


1Саз ёлбашчысына. Кораның несиллериниң маскили[+].

2Кейигиң акар сувлары күйсейши кимин,
эй, Худай,[†] җаным Сени күйсейәр![+]
3Худая, дири Худая тешнедир җаным,
хачан гөреркәм мен Худайың йүзүн?
4Диенлеринде дынгысыз: «Ханы Худайың?»
гөзяшларым еке-тәк азыгым болды[+].
5Мен йөрәрдим җемагат билен,
байрам эдйән халкы
әкидердим Худай өйүне;
олар шатланып, нагма айдарды.
Шу затлары ятлан вагтымда
күйсемеден пара-пара боляр йүрегим[+].
6Эй, җаным, сен нәме үчин гамланяң?
Нәме үчин сен ичимде ыңраняң?
Умыдыңы Худая багла,
мен ене Оңа – Халасгәриме[†] ве
Худайыма өвги айдарын[+].
7Эй, Худайым, ичимде җаным гамланяр,
мунуң үчин Иордан топрагында,
Хермон хем-де Мизар дагында
Сени ятлаян[+].
8Чуңлук чуңлуга гыгыряр,
шаглавукларыңың овазы билен.
Сениң әхли толкунларың, силлериң кимин
мушакгатлар мениң башымдан гечди.
9Реб[†] гүндиз садык сөйгүсини гөркезйәр,
гиҗелерине мен Оңа нагма айдярын –
өмрүмиң Худайына дога эдйәрин,[+]
10Гаям болан Худайыма шейле диййәрин:
«Нәме үчин мени унутдың?
Душман мени гысан вагтында
нәме үчин гам-гуссалы гезмели?»[+]
11Душманларым гүнде: «Худайың ниреде?» диййәр,
кемситме аркалы сүңклерими күл-оврам эдйәр.
12Эй, җаным, сен нәме үчин гамланяң?
Нәме үчин сен ичимде ыңраняң?
Умыдыңы Худая багла,
мен ене Оңа – Халасгәриме ве
Худайыма өвги айдарын.

#### 42‑нҗи мезмур

1Эй, Худай,[†] Сен мени акла!
Худайсыз миллетден алып бер мениң хакымы,
хилегәр ве адалатсыз адамдан халас эт мени[+].
2Чүнки пена тутунян Худайым Сенсиң.
Сен нәме үчин мени терк этдиң?
Душман мени гысан вагтында,
нәме үчин гам-гуссалы гезмели[+]?
3Сен хакыкатыңы, нуруңы ибер,
гой, олар ёл гөркезсин маңа;
гой, олар мени әкитсин,
мукаддес[†] дагыңа ве яшалгаңа[+].
4Шонда Худайың гурбанлык сыпасына,[†]
кейпикөклүгим болан Худайыма барарын.
Эй, Худай, мениң Худайым,
мен Саңа лирада[*] өвги нагмасыны айдарын.
5Эй, җаным, сен нәме үчин гамланяң?
Нәме үчин сен ичимде ыңраняң?
Умыдыңы Худая багла,
мен ене Оңа – Халасгәриме[†] ве
Худайыма өвги айдарын[+].

#### 43‑нҗи мезмур


1Айдымчылар топарының ёлбашчысына. Кораның несиллериниң маскили.

2Эй, Худай,[†] гулагымыз билен эшитдик;
аталарымызың дөврүнде, гадым эйямда
олар бизе Сениң эденлериң барада
гүррүң бердилер[+].
3Миллетлери[†] ковуп Өз элиң билен,
Сен аталарымыза ер бердиң.
Халклары вес-вейран эдип,
Сен аталарымызы яйратдың[+].
4Олар юрды эелемедилер гылыҗы билен,
еңши газанмадылар голлары билен –
Сениң элиң, голуң, йүзүңиң нуры эдендир муны;
чүнки Сен җуда сөйдүң олары[+].
5Сенсиң мениң Патышам хем-де Худайым.
Якуп үчин еңишлери Сен буюр[+].
6Душманларымызы басгыларыс Сениң кувватың билен,
гаршыдашларымызы депгиләрис Сениң адың билен.
7Мен өз яйыма бил багламаян,
мени халас этмейәр мениң гылыҗым[+].
8Сенсиң бизи халас эден душманларымыздан,
Сенсиң бизи йигренйәнлери утанҗа гоян.
9Узаклы гүн Худай билен магтанярыс
Сениң адыңа бакы шүкүр эдерис.
Села[†]


10Йөне инди бизи ташладың, утанҗа гойдуң,
гошунларымыз билен биле гитмейәрсиң Сен[+].
11Бизи душмандан гачар ялы этдиң Сен,
бизи йигренйәнлер бизи талаяр[+].
12Бизи гоюн кимин иймәге бердиң,
Сен миллетлер арасында бизи пытратдың[+].
13Сен Өз халкыңы хайырсыз сатдың,
оларың бахасындан хайыр гөрмедиң.
14Гоңшы халкларың өңүнде биз йүзүгара,
гөз-гүлбан этдиң, төверек-даша этдиң масгара[+].
15Миллетлериң дилине дүшүрдиң бизи,
халклар яйкаярлар бизе башыны[+].
16-17Мыҗабат йөңкейәниң, дил етирйәниң сесинден яңа,
душмандан ве өч аляндан яңа,
узаклы гүн рысвалыгым гаршымда,
мениң йүзүми утанч бүреди.
18Башымыза инди буларың бары,
йөне унудан дәлдирис Сени,
хыянат этмедик Сениң әхтиңе.
19-20Бизиң йүрегимиз Сенден дәнмеди,
әдимлеримиз Сениң ёлуңдан чыкмады.
Сен болса бизи шагаллар меканында
күл-пеекун этдиң,
өлүм көлегеси билен Сен бизи өртдүң[+].
21Эгер Худайымызың адыны унудан болсак,
бир ят таңра эллеримизи узадан болсак,
22Худая аян болмазмыды бу?
Ол билйәр-ә йүрекдәки сырлары![+]
23Биз хер гүн Сениң үчин өлдүрилйәрис,
биз дамагы чалынҗак гоюн сайылярыс[+].
24Оян, я Таңры, нәме үчин уклаяң?
Галк Сен, бизи бакы ташлама[+].
25Нәме үчин Сен йүзүңи гизлейәң,
мушакгат билен хасратымызы унудяң?
26Биз гара ере язылып гитдик,
инди топракдан галып билемзок.
27Галк-да, бизе көмек эт,
садык сөйгиң хатырасына бизи халас эт[+].

#### 44‑нҗи мезмур


1Айдымчылар топарының ёлбашчысына. «Лилия» әхеңинде айдылян. Кораның несиллериниң маскили. Сөйги нагмасы[+].

2Ягшы сөзлер җошяр мениң калбымдан,
дүзен шыгырларымы патыша айдып берйәрин;
дилим чаласын языҗының галамы кимин.
3Ынсан огулларының ичинде иң гөрмегейи сен,
мерхемет сачыляр сениң дилиңден;
шоңа гөрә Худай[†] сени бакы ялкады.
4Эй, эдермен, дак гылыҗы билиңе,
беслен шөхратыңа[†] хем-де шаныңа[+].
5Хакыкат, песпәллик, догрулык үчин,
сен өз шаныңда еңишли атлан;
сениң голуң гудрат гөркезсин.
6Окларың душманларыңың йүрегине санҗылар;
сениң аякларыңың астына халклар йыкылар.
7Эй, патыша, Худайың саңа берен шалыгы[*],
довам эдер бакы, эбеди,
Сениң шалык хасаң – адалатлылык[†] хасасы[+].
8Сен догрулыгы сөйүп, йигренйәрсиң пислиги.
Шонуң үчин Худай, сениң Худайың,
сени ёлдашларың ичинден сечип-сайлады,
башыңа шатлык ягыны гуйды[*].
9Эгинбашың мүр, ахалот, далчын ыслыдыр;
пил сүңкүне безелен көшклерден яңланян сазлар
сени шат эдйәр[+].
10Ша гызлары бардыр хорматлы зенанларыңың ичинде,
опыр тылласына бесленен ша гызы дур сениң сагыңда[+].
11Эй, ша гызы, диңле, ойлан хем-де гулак гой,
сен өз халкыңы, атаң өйүни унут.
12Ша арзувлар сениң гөзеллигиңи,
ол сениң хоҗайының, оңа тагзым эт.
13Сур[†] шасының гызы саңа совгат гетирер,
халкың барлы адамлары гөвнүңи авлар.
14Ша гызы не гөзел өз көшгүнде!
Онуң лыбаслары алтын-зерден докалан.
15Ол ал-элван лыбасда ша янына элтилер,
онуң кенизлери, улугызлар ша гашына элтилер[+].
16Шатлык-шагалаң билен гетирилйәрлер,
патышаның көшгүне олар гирйәрлер.
17Огулларың гечер сениң аталарыңың орнуна,
олары хөкүмдар белләрсиң тутуш ериң йүзүне.
18Мен несилден-несле ыглан этҗек адыңы,
шоңа гөрә, элмыдама ве бакы
халклар сени шүкүрлере бесләрлер.

#### 45‑нҗи мезмур


1Айдымчылар топарының ёлбашчысына, сопрана дереҗесинде. Кораның несиллериниң нагмасы[+].

2Худай[†] бизиң пенамыз хем-де гүйҗүмиз,
Ол мушакгат вагты дадымыза етишйәр[+].
3Шонуң үчин горкмарыс ер ыранса-да,
даглар деңзиң багрына ыңдарылса-да,
4оларың сувлары гүвләп, җошса-да,
зарбындан яңа даглар сарсса-да[+].
Села[†]
5Бир деря бар, онуң акымлары шат эдйәр
Худайың шәхерини –
Бейик Худайың мукаддес[†] месгенини[+].
6Худай бу шәхериң ортарасында, ол сарсдырылмаз,
Худай оңа көмек эдер сәхер чагындан[+].
7Миллетлер[†] арлаяр, шалыклар-да ыраняр,
Ол гыгыряр – шонда дүнйә эрейәр[+].
8Хөкмүрован Реб[†] бизиң билендир,
Якубың Худайы беркитмәмиздир.
9Гелиң, гөрүң Реббиң эденлерини,
ер йүзүне гетирен вейранлыгыны[+].
10Ол ериң уҗуна ченли урушлары тогтадяр,
яйлары күл-оврам эдйәр,
найзалары икә бөлүп ташлаяр,
галканлары от-ялында яндыряр[+].
11Реб шейле диййәр:
«Сакланың, билиң: Худай Мендирин!
Миллетлер арасында бейгелдилерин
тутуш ер йүзүнде бейгелдилерин».
12Хөкмүрован Реб бизиң билендир,
Якубың Худайы беркитмәмиздир.
Села

#### 46-нҗы мезмур


1Айдымчылар топарының ёлбашчысына. Кораның несиллериниң мезмуры.

2Эй, әхли халклар, эл чарпышың!
Худая хешелле какың![+]
3Бейик Худай-Ребден[†] горкмалыдыр,
чүнки Ол бүтин ер йүзүниң Бейик Шасыдыр[+].
4Ол халклары бизиң голастымыза берди,
миллетлери[†] аяк астымыза чөкерди[+].
5Реб[†] сайлап-сечип, бизе юрт берди,
биз – Онуң сөййән халкы.
Села[†]
6Худай халкың шадыян сеслери билен,
Реб сурнайларың сеслери билен ёкары чыкяр.
7Нагма айдың, нагма айдың Худая,
нагма айдың, нагма айдың Шамыза!
8Чүнки Худай тутуш ериң Шасыдыр,
Оңа мезмур билен нагмалар айдың[+].
9Миллетлере хөкүмини йөредйәр Худай,
Өз мукаддес[†] тагтында отуряр Худай.
10Ыбрайым Худайының халкына гошулмак үчин,
халкларың асылзадалары йыгнанышдылар;
чүнки тутуш ериң шалары Худайыңкыдыр;
Ол беленде галдырыландыр[+].

#### 47‑нҗи мезмур


1Кораның несиллериниң нагмасы. Мезмур.

2Реб[†] бейикдир,
Худайымызың[†] шәхеринде,
Онуң мукаддес[†] дагында
Ол аша шөхратландырылмага[†] мынасыпдыр[+].
3Белент, гөзел Сион[†][*] дагы
тутуш ер йүзүниң шатлыгыдыр;
Сион дагы Бейик Шаның шәхери,
ол Сапон дагының чүр башы ялыдыр[+].
4Худай онуң галасында
Өзүни беркитме хөкмүнде танадяр.


5Ине, патышалар агыз бирикдирдилер,
билеликде ол ерлерден гечдилер[+].
6Олар оны гөренлеринде хайран галдылар,
довла дүшүп, гачып гитдилер.
7Шол ерде сандырама тутды олары,
догурян аялың бургусы ялы[+].
8Гүндогар елиң Таршыш гәмилерини
чым-пытрак эдиши ялы,
Сен дерби-дагын этдиң олары[+].


9Биз шәхериң шөхратыны эшитдик,
инди болса оны:
Хөкмүрован Реббиң шәхерини – Худайымызың шәхерини
өзүмиз гөрдүк.
Ол оны эбеди беркарар эдер.
Села[†]


10Эй, Худай, ыбадатханаңда[†]
ойланярыс садык сөйгиң барада[+].
11Эй, Худай, Сениң адың дей,
алкышың-да ериң дөрт күнҗүне етйәр.
Сениң элиң адалатдан долудыр[+].
12Гой, Сион дагы бегенсин.
Сениң адалатлы[†] хөкүмлериң хатырасына,
Яхуданың[†] гызлары, гой, шат болсун[+].
13Сионың дашында гезип, оны айланың,
онуң диңлерини сиз санап чыкың.
14Онуң ички беркитмелерине үнс бериң,
гелҗек несле айтмак үчин,
онуң көшклерине айланып чыкың.
15Чүнки бу Худай шунуң ялыдыр,
Ол эбеди ве бакы Худайымыздыр;
өмүрбойы бизе ёл гөркезҗек Олдур.

#### 48‑нҗи мезмур


1Айдымчылар топарының ёлбашчысына. Кораның несиллериниң мезмуры.

2Эй, әхли халклар,
эй, дүнйәде яшаянлар,
әхлиңиз муны эшидиң[+].
3Сада халк ве бегзадалар,
бай ве пукара – барыңыз диңләң.
4Мениң агзым даналыгы сөзлесин,
йүрек пикирлерим дүшүнҗе берсин.
5Мен бир тымсала гулак герейин,
мукам билен маталымы чөзүп берейин[+].


6Мушакгатлык вагтында,
душманлар нәхак ере маңа хүҗүм эденде,
мен нәме үчин горка дүшейин?
7Байлыгына бил баглаян ынсанлар,
мал-мүлкүниң көплүгине магтаняр[+].
8-10Ынсан доганының эбеди яшары ялы,
хем-де габры гөрмези ялы,
пул төләп, оны азатлыга чыкарып билмез;
онуң үчин Худая төлег төлемез.
Догрудан-да, җан азатлыгыны газанма гыммат,
муны хич ким башарып билмез[+][+].


11Себәби ол акылдарың-да өлйәнин гөрйәр;
акмаклар-да,[†] самсыклар-да ёк болуп гидйәр,
мал-мүлклерини башгалара галдыряр[+].
12Мазарлары бакы өйлери болар[*],
месгенлери гечер несилден-несле,
атларыны дакярлар өз мүлклерине.
13Йөне ынсан хорматда галмаз,
ол ёк болуп гидйән хайванлар ялыдыр[+].
14Оларың ёлы шулар ялыдыр,
акмаклык-да оларыңкыдыр.
Эмма муңа гарамаздан, индики несил
оларың магтанмасыны макуллаяндыр.
Села[†]
15Олар өлүлер дүнйәсине гоюн дек сүрлер,
өлүм оларың чопаны болар;
сәхер чагы догры[†] адамлар
оларың үстүнден агалык сүрер;
яшаян ерлеринден узакда –
өлүлер дүнйәсинде бедени чүйрәр.
16Эмма Худай[†] мени кабул эдер;
Ол өлүлер дүнйәсиниң ыгтыярындан,
мениң җанымы бошадар[+].
Села
17Бир адам баяп, өйүниң шөхраты[†] артса,
муны гөрүп, умытдан дүшме.
18Чүнки өленде яны билен хич зат әкитмез,
шөхраты онуң ызына дүшмез[+].
19Яшайшында өзүни багтлы сайса-да,
(өвйәндирлер сени ровачлананыңда)
20онуң җаны ата-бабасының янына гидер;
олар гайдып гөрмезлер нуры[+].
21Хорматланса-да, муны гөтернип билмейән ынсан,
ёк болуп гидйән хайванлар дейдир[+].

#### 49-нҗы мезмур


1Асафың мезмуры. Нагма.

Худай,[†] Бейик Худай гүрлейәр,
гүндогардан гүнбатара ченли
ер йүзүни чагыряр[+].
2Гөзеллигиң найбашы болан Сиондан[†]
Худай парлаяр[+].
3Худайымыз гелйәр, үмсүм дәлдир Ол:
Онуң өңүнде от бар әхли зады ялмаян,
төверегинде – гүйчли гай-тупан[+].
4Ол халкына казылык этмеклик үчин
Ери, Гөги шаятлыга чагыряр:[+]
5«Йыгнаң яныма садыкларымы –
гурбанлык аркалы әхт[†] баглашанларымы».
6Гөк[†] ыглан эдйәр Онуң догрулыгыны,
чүнки казылык эдйән – Худайың Өзи[+].
Села[†]
7«Мен гепләйин, сен хем диңле, эй, халкым;
Мендирин Худайың, сениң Худайың,
эй, Ысрайыл[†], саңа гаршы шаятлык Мен эдейин[+].
8Гурбанлыкларың[†] үчин Мен сени язгарҗак дәл,
якма гурбанлыкларың дынгысыз Мениң өңүмде[+].
9Маңа не өкүз герек сениң өйүңден,
не-де эркеч – сениң агылларыңдан.
10Чүнки җеңңел җандарларының әхлиси –
мүңлерче дагларың хайванлары Мениңки[+].
11Мен билйәрин дагың әхли гушларыны,
мейдан җандарларының бары Мениңки.
12Эгер аҗыксам-да, саңа айтмарын,
чүнки дүнйә хем ондакы әхли затлар Мениңки[+].
13Өкүзлериң этини иййәринми Мен?
Эркечлериң ганыны ичйәринми Мен?
14Сен шүкүри гурбанлык бер Худая,
Бейик Худая берен касамларыңы берҗай эт[+].
15Мени чагыр мушакгат гүнде,
сени халас эдерин,
Маңа шөхрат[†] айдарсың шонда»[+].
16Эмма Худай эрбет адама шейле диййәр:
«Парзларымы[†] агзамага,
әхтими дилиңе алмага нәме хакың бар?
17Чүнки Мениң тербийәми йигренйәрсиң сен,
сөзлерими еле совурярсың сен.
18Бир огрыны гөреңде, оңа гошуляң,
зынахорлара шәрикдеш боляң.
19Яманлыга бердиң сен өз агзыңы,
сениң дилиң дүзйәр хиле-пирими[+].
20Сен отурып, доганыңа гаршы геплейәң,
өз эҗеңиң оглуна мыҗабаты йөңкейәң.
21Сен булары этдиң, Мен гүрлемедим,
сен Маңа хем өзүң ялыдыр өйтдүң.
Эмма Мен саңа кәйәрин,
гөз алныңда этмишлериңи гоярын[+].
22Эй, Худайы унуданлар, бу барада ойланың,
ёгса Мен сизи парча-парча эдерин,
сизи халас эден тапылмаз[+].
23Шүкүр садакасыны[†] берйән Мени сылаяр;
Мен өз ёлуны догры[†] тутаны халас эдерин».

#### 50‑нҗи мезмур


1-2Айдымчылар топарының ёлбашчысына. Давут Батшеба билен гүнә эденден соң, Натан пыгамбер[†] онуң янына гелйәр. Шонда Давудың айдан мезмуры[+].

3Эй, Худай,[†] маңа рехим-шепагат эйле,
Өз садык сөйгиңиң хатырасына;
Өз мерхеметиңиң көплүгине гөрә,
Сен өчүр мениң этмишлерими[+].
4Сен мени бүтинлей юв языгымдан
хем-де тәмизле[†] мени гүнәмден[+].
5Чүнки гүнәлерими боюн алярын,
гүнәм элмыдама мениң өңүмде[+].
6Саңа, диңе Саңа гаршы мен гүнә этдим,
Сениң назарыңда яманлык этдим;
шоңа гөрә, Сениң сөзлериң догры,[†]
чыкаран хөкүмиңде Сен адалатлы.[†][+]
7Хакыкы, мен гүнәли дүнйә инелим бәри,
гүнәли мен энем гөвресинде галалым бәри[+].
8Ине, Сен хакыкат ислейәрсиң йүрекде,
даналыгы өвредйәрсиң мениң ичимде.
9Мени кәкилик оты билен арассала, боларын мен пәк,
мени юв, боларын мен гардан хем ап-ак[+].
10Маңа эшитдир шатлыкдыр бегенч сесини,
мени песелтдиң, инди болса, мен шатланайын.
11Мениң гүнәлеримден сов Сен йүзүңи
хем-де өчүр мениң языкларымы.
12Эй, Худай, менде пәк йүрек ярат
ве ичимдәки хакыкат рухуны өзгерт[+].
13Сен Өз хузурыңдан мени ташлама,
менден Мукаддес Рухуңы[†] алма.
14Өз халас эдишиңиң шатлыгыны Сен маңа гайтар,
ыхласлы рух[†] берип, маңа сөйгет бол.
15Шонда Сениң ёлларыңы битабынлара өвредерин мен,
гүнәкәрлер хем Саңа өврүлер.
16Эй, Худай, мени халас эйлейән Худай!
Дөкен ганымың гүнәсинден Сен мени гутар,
дилим Саңа – Халасгәриме[†] нагмалар айдар[+].
17Я Таңры, ач Сен мениң агзымы,
мениң дилим Саңа алкышлар айтсын.
18Сен гурбанлык исләңок, ёгса берердим,
якма гурбанлыклары[†] берсем-де, разы болмарсың[+].
19Сынык рух – Худайың гөвнүнден турян гурбанлык;
эй, Худай, сынык, өкүнчли рухы
Сен кемситмерсиң[+].
20Сиона[†] Өз керемиң билен Сен ягшылык эт,
ве Иерусалимиң[†] диварларыны Сен дикелт[+].
21Шонда догрулык гурбанлыклары, якма гурбанлыклары,
тутуш якма гурбанлыклары-да
Сениң гөвнүңден турар.
Шонда Сениң гурбанлык сыпаларыңда[†]
өкүзлер садака[†] берлер[+].

#### 51‑нҗи мезмур


1-2Айдымчылар топарының ёлбашчысына. Эдомлы Дөвег Шавула гелип, Давут Ахымелегиң өйүне барып етендигини хабар беренде, Давудың айдан маскили[+].

3Нәме үчин яманлык билен өвүнйәң, эй, эдермен?
Худайың[†] садык сөйгүси хемише мениң билен!
4Сениң дилиң дүзйәр вейранчылыклары,
ол йити пәки кимин ишләп дүзйәр хиләни[+].
5Сен ягшылыкдан яманлыгы халаяң,
хакыкаты сөзләниңден – ялан айтмагы.
6Эй, хилели дил,
сен халаяң әхли хеләклейҗи сөзлери!
7Эмма Худай сени бакы хеләкләр,
сени тутуп, чадырыңдан чекип чыкарар,
яшайыш топрагындан көкүңи сограр[+].
Села[†]
8Догры[†] адамлар муны гөрүп, горкарлар,
оңа гүлүп, шейле диерлер:[+]
9«Ине, бу адам Худайы өзүне пена этмеди,
өз байлыгының көплүгине баглады били;
ол өз байлыгындан[*] пена гөзледи»[+].
10Мен болса Худайың өйүндәки
гөк өвүсйән зейтун агаҗы ялы;
Худайың садык сөйгүсине
эбеди ве бакы баглаян били[+].
11Эденлериң үчин Саңа бакы шүкүр эдерин;
Саңа садык боланларың җемагатында
Сениң ягшы адыңа умыт багларын.

#### 52‑нҗи мезмур


1[•]Айдымчылар топарының ёлбашчысына. Үфленип чалынян саз гуралында. Маскил.[†] Давудың мезмуры.

2Акмаклар[†] йүрегинде: «Худай[†] ёк» диййәрлер.
Олар азярлар ве йигренҗи ишлери эдйәрлер;
ягшылык эдйән ёк[+].
3Пайхаслы ве Худайы агтарян бармыка дийип,
Худай гөклерден адамзада назар айлаяр[+].
4Оларың хеммеси ёлдан чыкдылар,
бары дең дереҗеде харам болдулар;
ягшылык эдйән ёк, ёк еке бири-де[+].
5Эйсем дүшүнмейәрми әхли беткәрлер?
Олар халкымы чөрек ялы иййәрлер
хем-де Худайы чагырмаярлар[+].
6Олар горкы ёк ерде горка дүшерлер,
чүнки Худай сени габанларың сүңклерини дагадар.
Сен олары галдырарсың уяда,
чүнки олары Худай рет этди[+].
7Вах, гелседи Сиондан[†] Ысрайыл[†] еңши!
Худай халка өңки абаданчылыгыны гайтарып беренде,
Якуп бегенер, Ысрайыл хем шатланар.

#### 53‑нҗи мезмур


1-2Айдымчылар топарының ёлбашчысына. Киришли саз гуралында. Маскил.[†] Зиплилер гелип, Шавула: «Давут бизиң арамызда гизленйәр» диенлеринде, Давудың айдан мезмуры[+].

3Эй, Худай,[†] мени халас эт Өз адың билен,
мени акла Сен гудратың билен.
4Эй, Худай, мениң догамы эшит,
Сен агзымың сөзлерине гулак гой.
5Чүнки гелмишеклер гаршыма галды,
сүтемкәрлер җанымың кастына чыкды;
олар Худайы әсгермейәрлер[+].
Села[†]
6Мениң үчин болса Худай көмекдир!
Таңры сөйгетлейәр мениң җанымы.
7Ол душманларымың эден яманлыгыны
оларың өз башларына индерер.
Өз вепалылыгың хатырасына ёк эт олары[+].
8Саңа хөвес билен гурбанлык кесейин,
я Реб[†], Сениң ягшы адыңа шүкүр эдейин.
9Чүнки Ол мени әхли мушакгатдан халас эйледи,
гөзүм душманларыма еңиш билен гарады[+].

#### 54‑нҗи мезмур


1Айдымчылар топарының ёлбашчысына. Киришли саз гуралында. Давудың маскили.

2Эй, Худай,[†] гулак гой мениң догама,
рет этме ялбарышымы.
3-4Мени үнсли диңле хем-де җогап бер,
пикирлерим мени бирахат эдйәр;
душманың сесинден яңа,
эрбет адамың зулумындан яңа,
мениң башым чашды.
Чүнки олар маңа сүтем эдйәрлер,
гахарларының аҗысыны пүркйәрлер[+].
5Йүрегим эзъет чекйәр ичимде,
өлүм ховпы абанды мениң үстүме.
6Горкы билен галпылды үстүме инди,
мени айылганч горкы гаплады.
7Дийдим: «Вах, кепдери кимин ганатларым болсады!
учуп гидип, асудалыкда болардым.
8Хакыкы, узаклара –
чөл-беевана тарап гачардым[+].
Села[†]
9Гүйчли елден, гай-харасатдан
гачалгама тарап мен ховлугардым».
10Булашдыр, я Таңры, аларт агызларыны,
чүнки гөрдүм шәхерде зорлук, җенҗели[+].
11Гиҗе-гүндиз диварларының үстүнде айланяр олар,
онуң ичинде хорлук, эзъет бар.
12Онуң ортасында вейранчылык бар,
зулум, хиле көчелеринден хич айрылмаяр.
13Чүнки мени яңсылаян душман болсады –
муңа чыдардым,
мени йигренйән өзүни менден ёкары тутсады –
ондан гизленердим.
14Эмма муны эдйән сен,
ягны өзүм билен дес-дең тутаным:
мениң достум хем-де яраным.
15Сениң билен йүрекден сөхбет эдердик,
җемагат билен Худай өйүне биле гидердик[+].
16Гой, өлүм оларың башына инсин,
олар өлүлер дүнйәсине, гой, дири барсын,
чүнки яманлык бар өйлеринде, араларында[+].
17Мен болса чагырарын Худайы,
халас эдер Реб[†] мени.
18Агшам, эртир, гүнорта чагы
мен ялбарып, нала чекйәрин,
Ол эшидйәр мениң сесими.
19Маңа гаршы болан урушда
Ол халас эдер мениң җанымы,
чүнки көплер чыкды мениң гаршыма.
20Овалдан тагтында отуран Худай эшидер
хем-де олара гайтавул берер.
Чүнки оларда өзгеришлик ёк,
Худайдан олар горканок[+].
21Ёлдашым достуна элин галдырды
хем-де эден әхтини бозды[+].
22Онуң гепи балдан сүйҗүди,
калбында болса уруш-җең барды.
Онуң сөзлери ягдан юмшакды,
аслында велин сырылан гылычды олар[+].
23Сен йүкүңи Реббиң үстүне йүкле,
Ол сени сөйгетләр.
Ол догры[†] ынсаның ыранмагына
хич хачан ыгтыяр этмез[+].
24Эмма Сен, эй, Худай,
өлүм чукурына индерерсиң олары;
ганхорлар ве хилегәрлер
өмүрлериниң ярыны хем яшамаз;
мен болса Саңа бил багларын[+].

#### 55‑нҗи мезмур


1Айдымчылар топарының ёлбашчысына. «Узакдакы дуб агаҗының үстүнде отуран кепдери» мукамының әхеңинде чалынян. Гат шәхеринде пилиштлилер[†] Давуды тутанларында, онуң айдан миктамы[+].

2Эй, Худай,[†] маңа мерхемет эйле,
чүнки адамлар мени депгилейәрлер;
душманлар узаклы гүн маңа сүтем эдйәрлер.
3Душманларым узаклы гүн мени депгилейәрлер,
чүнки мениң билен урушянлар көп, эй, Бейик Худай!
4Мен горка дүшенимде Саңа бил баглаяндырын.
5Худайы Онуң вадасы үчин шөхратландырярын,[†]
Оңа бил баглап, горкмаярын мен;
ынсан маңа нәме эдип билсин[+]?
6Олар узаклы гүн ёйяр мениң сөзлерми,
маңа зыян этмәге гөнүкдирилен бар ниетлери.
7Олар дил дүвүшйәр хем-де гизленйәр,
җанымы алмак үчин мени аңтаяр[+].
8Эйсем олар гүнә этсе-де, гачып гутулармыка?
Эй, Худай, газабыңда боюн эгдир халклары!
9Сергездан гезен гүнлерим Сенде саналгы,
мениң гөзяшларым Сенде язылгы;
олар Сениң китабыңда язылгы дәлми[+]?
10Сени чагыранымда душманларым ызына дөнйәр;
билйәрин: Худай тарапдарымдыр.
11Худая – вадасы үчин шөхратландырярын,
Реббе – вадасы үчин шөхратландырярын,
12Худая бил баглаян, горкмаярын мен;
ынсан маңа нәме эдип билсин?
13Эй, Худай, Саңа берен касамларымы берҗай эдерин,
Саңа шүкүр гурбанлыкларыны[†] хөдүр эдерин[+].
14Чүнки Сен җанымы өлүмден халас эйледиң;
яшайыш нурунда Худай өңүнде гезерим ялы,
Сен аякларымы бүдремекден сакладың[+].

#### 56-нҗы мезмур


1[•]Айдымчылар топарының ёлбашчысына. «Хеләк этме» әхеңинде айдылян. Давудың Шавулдан говага гачанда айдан мезмуры[+].

2Маңа мерхемет эт, эй, Худай,[†] маңа мерхемет эт,
чүнки мениң җаным Саңа сыгыняр.
Мен бела-бетер гечип гидйәнчә,
Сениң ганатларыңың саясында гизленҗек[+].
3Мен чагырарын Бейик Худайы –
мен бабатда ниетини берҗай эдйән Худайы.
4Ол гөкден көмек иберип, мени халас эдер,
маңа сүтем эдйәни утанҗа гояр.
Худай сөйгүсини, вепадарлыгыны иберер[+].
5Мен арсланларың арасында,
вагшы хайванлар ялы адамларың арасында ятырын;
оларың дишлери найза, ок ялы,
кесгир гылыч ялы оларың дили[+].
6Эй, Худай, гөклерден-де ёкары бейгел!
Тутуш ер йүзүне долсун Сениң шөхратың![†]
7Олар әдимлериме дузак гурдулар –
гайгыдан яңа билим бүкүлди.
Олар өңүмде чукур газдылар –
йөне өзлери оңа дүшдүлер[+].
8Йүрегим сарсмаз, эй, Худай, сарсмаз йүрегим:
мен нагмалар айдып, мукам чаларын[+].
9Оян сен, эй, мениң йүрегим.
Ояның, арфа хем лира!
Мен даңы оярарын нагмалар билен[+].
10Я Таңры, халклар арасында Саңа шүкүр эдерин.
Миллетлер[†] арасында Саңа нагма айдарын.
11Чүнки Сениң сөйгиң гөклере етйәр,
вепалылыгың булутлара дирейәр[+].
12Эй, Худай, гөклерден-де ёкары бейгел!
Тутуш ер йүзүне долсун Сениң шөхратың!

#### 57‑нҗи мезмур


1Айдымчылар топарының ёлбашчысына. «Хеләк этме» әхеңинде айдылян. Давудың миктамы[+].

2Эй, хөкүмдарлар, догрудан-да, адалатлы[†] казылык эдйәңизми?
Сиз ынсан огулларына йүз гөрмезден хөкүм чыкаряңызмы?
3Ёк! Сиз калбыңызда адалатсызлык дүзйәңиз,
эллериңиз зорлук сачяр ериң йүзүне.
4Эрбетлер эне ятгысындан бәри догры[†] ёлдан азашандырлар,
дүнйә иненлери бәри ялан сөзләп, ялңышяндырлар[+].
5-6Олар алахөврен ялы зәхерлидирлер.
Олар өкде җадыгөйүң я-да
овсунчының җадылайҗы сесини эшитмейән
кер кепҗебаш ялы гулакларыны дыкярлар[+].
7Эй, Худай,[†] агызларында күл эт олаң дишини,
я Реб[†], оврат ёлбарсларың гыйык дишини[+].
8Олар акып гидйән сув дек, гой, йитип гитсин,
окларыны ченәнлеринде уҗы күтелсин.
9Гой, эрәп гиден балыкгулак дей болсун,
аялың дүшен чагасы дей гүнеш гөрмесин[+].
10Олар бөвүрслен дей тикен чыкарманкалар,
гөк болсун, гуры болсун, гой, түвелей әкитсин.
11Өч алнаныны гөренде догры ынсан шат болар,
эрбедиң ганында аякларыны ювар[+].
12Ынсан диер: «Догрудан-да, догры ынсана сылаг бар экен!
Догрудан-да, дүнйә казылык эдйән Худай бар экен!»[+]

#### 58‑нҗи мезмур


1Айдымчылар топарының ёлбашчысына. Шавул Давуды өлдүрмек үчин адамлары иберип, онуң өйүни гаравулладанда, Давудың айдан миктамы. «Хеләк этме!» әхеңинде айдылян[+].

2Эй, Худайым,[†] халас эт мени ягыларымдан,
гора мениң гаршыма баш галдырянлардан[+].
3Яманлык эдйәнлерден Сен мени гутар,
ганхорлардан мени халас эт.
4Ине, олар мени өлдүрмек үчин букуда ятяр,
гүйчлүлер маңа гаршы дил бирикдирйәр,
ёгса языгым-да, гүнәм-де ёк, я Реб[†]![+]
5Этмишим болмаса-да, маңа хүҗүм этмәге олар ховлугяр,
маңа көмек этмек үчин оян ве серет!
6Эй, Хөкмүрован Бейик Худай, Сен Ысрайылың Худайы!
Галк Сен әхли миллетлере[†] җеза бермеклик үчин,
хайын бетпәллериң хич бирине Сен рехим этме.
Села[†]
7Олар хер гүн агшам ызларына доланяр,
итлер дек увлашып, шәхерде сүмсүнип йөрйәр[+].
8Ине, олар агызларындан эрбетлик сачяр,
диллери аҗылык пүркйәр.
Олар: «Ким эшидер?» дийип ойлаяр.
9Эмма Сен, я Реб, оларың үстүнден гүлйәң,
әхли миллетлери масгаралаяң[+].
10Эй, Гүйҗүм, мен Саңа интизардырын,
эй, Худай, Сен – мениң беркитмәм[+].
11Худайым садык сөйгүси билен мени гаршылар,
маңа душманларымың еңлишини гөркезер[+].
12Эй, галканымыз Таңры!
Олары өлдүрме, ёгса халкым унудар,
олары Өз гудратың билен даргат-да, дызына чөкер[+].
13Олар агызларының гүнәси үчин,
диллериниң сөзлери үчин,
айдян гаргышлары, ялан сөзлери үчин,
текепбирликлерине, гой, өзлери чолашсын[+].
14Сен газабыңда ёк эт олары,
тә түкенйәнчәлер ёк эт олары.
Гой, мәлим болсун:
Худай Ысрайылың ве тутуш ер йүзүниң Хоҗайыныдыр.
Села
15Олар хер гүн агшам ызларына доланяр,
итлер дек увлашып, шәхерде сүмсүнип йөрйәр[+].
16Олар иймит гөзләп эйләк-бейләк уруняр,
гарынлары доймаса, хыңранышяр.
17Мен болса Сениң гудратың хакда нагма айдарын,
ир сәхерде садык сөйгиң хакда нагма айдарын.
Чүнки Сен маңа беркитме болдуң,
мушакгатлы гүнде Сен пенам болдуң[+].
18Эй, Гүйҗүм, мен Саңа нагма айдарын,
чүнки, эй, Худай, мениң беркитмәм – Сенсиң.
Сен мени вепалылык билен сөййән Худайсың.

#### 59-нҗы мезмур


1-2[•]Айдымчылар топарының ёлбашчысына. «Әхт[†] лилиясы» әхеңинде айдылян. Арам-Нахарайым, Арам-Соба билен уршанда ве Ёвап ызына доланып гелйәркә, Дуз дересинде он ики мүң эдомлыны өлдүрен вагты, Давудың өвүт бермек үчин айдан миктамы[+][+].

3Эй, Худай,[†] бизи рет этдиң, бизиң хатарымызы бөвүсдиң,
газапландың: вах, гайдып берсене өңки абаданлыгы![+]
4Сен ери сарсдырдың, оны җайырдың,
ярыкларыны беҗер, титрейәндир ол.
5Агыр гүне салдың Сен Өз халкыңы,
бизе энтедиҗи шерап ичирдиң[+].
6Оклардан гутулып билери ялы,
Өзүңден горкянлара Сен нышан бердиң.
Села[†]
7Өз сөййәнлериңиң гутулып билери ялы,
голуң билен халас эт, бизе җогап бер.
8Вада берди Худай Өз мукаддес[†] өйүнден:
«Улы шатлык билен Мен Шекеми бөлерин
хем-де Сукот дересини өлчәрин[+].
9Гилгат Мениңки, Манаша Мениңки,
Эфрайым – тувулгам,
Яхуда[†] – патышалык хасам.
10Мовап – ювунмак үчин легеним,
Эдомың үстүне зыңарын Мен чарыгымы.
Пилишт топрагында еңиш дабарасы билен гыгырарын Мен».
11Берк гала ким мени элтер?
Мени Эдома ким алып гидер?
12Эй, Худай, эйсем Сен бизи рет эдәйдиңми?
Эй, Худай, инди гошунларымыз билен гитҗек дәлми Сен?
13Душманларымыза гаршы бизе көмек эт,
себәби ынсан көмеги бидерек затдыр[+].
14Худай аркалы еңиш газанарыс,
душманларымызы депелеҗек Олдур.

#### 60-нҗы мезмур


1Айдымчылар топарының ёлбашчысына. Киришли саз гуралында. Давудың мезмуры.

2Эй, Худай,[†] эшит дат-перядымы
хем-де диңле мениң догамы.
3Мениң калбым гам лайына батанда,
Сени чагырярын ериң уҗундан;
чыкып билмеҗек гаяма Сен мени чыкар.
4Чүнки Сен мениң пенамсың,
душмана гаршы мәкәм галамсың[+].
5Мен чадырыңда бакы месген тутайын,
ганатларыңың астында пена тапайын[+].
Села[†]
6Сен, эй, Худай, эден касамларымы эшитдиң,
Өз адыңдан горкянлар үчин ниетленен мирасы[†]
Сен маңа бердиң.
7Ша өмрүниң гүнлерине гүнлер гош,
гүнлерини узалт несилден-несле![+]
8Гой, ол Худайың хузурында тагтда бакы отурсын,
сөйги билен вепадарлык бер,
гой, олар оны горасын!
9Касамларымы гүнде берҗай эдерин,
Сениң адыңа элмыдама нагма айдарын[+].

#### 61‑нҗи мезмур


1Айдымчылар топарының ёлбашчысына. Едутуның[†] мукамына лайыклыкда. Давудың мезмуры[+].

2Диңе Худайда[†] ынҗаляр җаным,
Худайдандыр мениң гутулышым.
3Ол – еке-тәк гаям хем гутулышым,
мениң беркитмәм: йыкылмарын мен[+].
4Ялңыз бир ынсана гаршы чыкяр көпсанлы душман:
оларың бары мени өлдүрмеги ниет эдинйәр,
мен олар үчин гышаран дивар, чагшан хаят дек.
5Оларың бар ниети мени бейикликден песе дүшүрмек;
олар ялан сөзлемекден леззет алярлар,
агызлары билен ак пата[†] берйәрлер,
йүреклеринде болса нәлетлейәрлер[+].
Села[†]
6Диңе Худайда ынҗаляр җаным,
Худайдадыр мениң умыдым.
7Ол – еке-тәк гаям хем гутулышым,
мениң беркитмәм: ыранмарын мен.
8Худайдадыр гутулышым хем-де шөхратым,[†]
Худайдадыр мәкәм гаям ве мениң пенам.
9Эй, халк, элмыдама Оңа бил баглаң;
йүрегиңизи Онуң өңүнде дөкүң,
чүнки Худайдыр бизиң пенамыз.
Села
10Ынсанлар бидерек затдыр,
ынсан огуллары бир ялан затдыр.
Оларың хеммесини терезә гойсаң,
ховадан хем еңил болар олаң аграмы[+].
11Талаңчылыга сиз бил багламаң,
огурлыга умыт багламаң,
байлык артса, оңа калбыңыз бермәң[+].
12Худай маңа айтды,
мен гайта-гайта эшитдим муны:
гудрат Худайдадыр[+].
13Я Таңры, садык сөйги Сениңкидир,
Сен хер кесе эденине гөрә өвезини гайтарярсың[+].

#### 62‑нҗи мезмур


1Давудың Яхуда[†] чөлүндекә айдан мезмуры[+].

2Эй, Худай![†] Сенсиң Худайым,
Сени агтарярын ир сәхер билен,
мениң җаным тешнедир Саңа.
Гурак, ичгысгынч, сувсуз топракда кимин
Сени күйсейәр мениң беденим[+].
3Сениң кувватыңы, шөхратыңы[†] гөрмеклик үчин,
мукаддес[†] өйүңде Саңа серетдим.
4Чүнки Сениң садык сөйгиң яшайышдан ягшыдыр,
мениң дилим Саңа өвгүлер айдар[+].
5Өмүрбойы Саңа алкыш окарын,
эллерими галдырып, Саңа дога эдерин[+].
6-7Дүшегимде Сени ятлан вагтымда,
гиҗәниң нобатларында Сен хакда ойлананымда,
җаным йилик билен ягдан доян дек боляр,
шадыян дилим билен агзым Саңа өвгүлер айдар[+].
8Чүнки Сен мениң көмегим болдуң;
ганатларыңың саясында шатланып,
нагма айдарын[+].
9Мениң җаным Саңа мәкәм япышяр,
Сениң голуң мени голдаяр.
10Җанымың кастына чыканлар болса,
ериң тейине инип гидерлер[+].
11Олар гылыҗың зарбына берлер,
хем-де шагаллара шам болар.
12Ша болса Худайың эденлерине шат болар;
Оңа вада берйәнлериң бары хешелле какар,
чүнки яланчыларың агзы багланар[+].

#### 63‑нҗи мезмур


1Айдымчылар топарының ёлбашчысына. Давудың мезмуры.

2Эй, Худай,[†] арз эденимде сесими эшит,
душман вехиминден җанымы гора[+].
3Мени гизле эрбетлериң диллешмесинден
хем-де беткәрлериң гозгалаңындан[+].
4-5Олар диллерини гылыч кимин йителдйәр;
бигүнәни букудан атмакчы болуп,
аҗы сөзлерини пейкам кимин ченейәр;
дуйман дурка оны атып, асла горкмаяр[+][+].
6Олар яман ниетлеринден асла дәнмейәр,
гизлин дузаклары гурмак үчин дил бирикдирйәр,
«Олары гөрҗек бармы?» дийип ойланяр[+].
7Олар җенаят этмеги ниет эдинйәр,
олар: «Биркемсиз хиле-пирим дүздүк,
ынсаның калбыны билип болмаяр» дийип,
бири-бирине айдяр.
8Эмма Худай олара пейкамын атар,
олар дуйдансыз яраланар[+].
9Өз диллери оларың башына етер,
олары гөренлериң бары хопугып гачар[+].
10Әхли ынсанлар горка дүшерлер,
олар Худайың ишини беян эдерлер;
Онуң эдени барада пикир эдерлер.
11Догры[†] адам Ребде шатлансын,
гой, ол Ребби өзүне пена эдинсин;
йүреги догруларың бары магтансын[+].

#### 64‑нҗи мезмур


1Айдымчылар топарының ёлбашчысына. Давудың мезмуры. Нагма.

2Эй, Худай,[†] Сен мынасыпсың Сиондакы[†] алкыша,
Саңа берлен касамлар берҗай эдилер[+].
3Сенсиң дога-дилеглери эшидйән,
әхли ынсанлар Саңа гелерлер[+].
4Гүнәлер гөтерерден җуда чөкдер боланда,
Сен олары багышлаярсың[+].
5Ховлуларыңда яшасын дийип сайлан ынсаның –
Өзүңе якынлашдыран ынсаның нәхили багтлы!
Сениң өйүң, мукаддес[†] ыбадатхананың[†]
ягшылыгындан доялы[+].
6Эй, бизи халас эйлейән Худай!
Гутулышың гудратлы ишлерини гөркезмек билен,
Сен бизиң догаларымыза җогап берйәрсиң.
Ериң дөрт күнҗүниң,
умманың аңырсында яшаянларың
умыды – Сенсиң[+].
7Сен Өз кувватыңы гушандың
хем-де даглары беркарар этдиң.
8Деңизлериң тупан-харасадыны,
онуң толкунларының гүввүлдисини,
халкларың толгунмасыны
ятырян Сенсиң[+].
9Хатда дүнйәниң иң чет чәклеринде яшаянларам
Сениң аламатларыңдан горкуп галпылдар;
Гүнүң догян хем-де батян еринде
Сен шатлык шовхунларыны дөредйәрсиң.
10Сен ериң аладасыны эдйәрсиң –
оны суварярсың, болелин кувват берйәрсиң;
бол сувлы дерялар аркалы
халкың галласыны үпҗүн эдйәрсиң;
себәби Сен оны шейле гурнадың[+].
11Сен онуң кешлерини сувдан гандырярсың,
онуң кеш түммеклерини текизлейәрсиң,
ягыш дамҗалары билен оны юмшадярсың,
онуң хасылыны берекетлейәрсиң.[†]
12Сен Өз җомартлыгыңы йыла җыга эдип гейдирйәрсиң,
гечен ерлериңден болчулык җошяр.
13Долуп-дашяр чөл өрүлери,
байырлар хем шатлык гушаняр[+].
14Өрүлер сүрүлере бесленйәр,
дерелер хем галла бүренйәр,
олар җошуп айдымлар айдяр.

#### 65‑нҗи мезмур


Айдымчылар топарының ёлбашчысына. Нагма. Мезмур.

1Эй, тутуш ер йүзүндәки ынсанлар!
Худая хешелле какың[+].
2Онуң шөхратлы[†] адына нагмалар айдың,
Оңа аҗайып алкышлар айдың.
3Худая дийиң:
«Эй, Худай,[†] ишлериң ненең хайбатлы!
Кувватыңың бейиклигинден яңа
душманларың Саңа боюн болярлар[+].
4Саңа сежде эдйәр бүтин ер йүзи;
олар Саңа нагма айдярлар,
Сениң адыңа нагма айдярлар»[+].
Села[†]
5Гелип гөрүң Худайың эденлерини:
Ол ынсанлар арасында эдйән ишлеринде хайбатлы[+].
6Ол деңзи гуры ере өвүрди;
олар дерядан пыяда гечди;
Онуң шол ерде эденлерине шатландык[+].
7Ол кувваты аркалы хөкүм сүрйәр эбеди,
миллетлере[†] гараяр Онуң гөзлери;
гой, питнечилер баш галдырмасын.
Села
8Эй, халклар, Худайымыза алкышлар айдың;
Оңа айдян алкышларыңыз яңлансын.
9Ол бизи аман галдырды,
аягымызы бүдремекден саклады.
10Эй, Худай, Сен бизи сынап барладың,
күмшүң арассаланышы дек бизи сапладың[+].
11Сен бизи дузага салдың,
аркамыза мушакгатлар йүкледиң[+].
12Башымызы ынсанларың аяк астына салдың;
биз отдан гечдик, сувлардан гечдик,
ахырсоңы гиң ере бизи чыкардың[+].
13Мен якма гурбанлыклар[†] билен өйүңе барып,
Саңа эден касамларымы берҗай эдерин[+].
14Кынчылыга дучар боламда,
бу вадалары дилим сөзләп,
агзым касам эдипди.
15Саңа гурбанлык гочларың түссеси билен
семиз маллардан якма гурбанлыклары хөдүр эдерин;
өкүзлери, гочлары Саңа гурбан эдерин.
Села
16Эй, Худайдан горкянлар, гелиң-де, диңләң!
Онуң мениң үчин эденлерини айдып берейин[+].
17Мен Оңа дат-перят этдим,
дилим билен Оны бейгелтдим.
18Эгер йүрегимде гүнә болсады,
онда Таңры маңа гулак гоймазды[+].
19Эмма Худай мени эшитди,
догамың сөзлерине Ол дыкгат берди.
20Гой, Худая алкыш айдылсын,
чүнки мениң догамы Ол рет этмеди,
менден садык сөйгүсини Ол гайгырмады.

#### 66-нҗы мезмур


1Айдымчылар топарының ёлбашчысына. Киришли саз гуралында. Мезмур. Нагма.

2Гой, Худай[†] бизе мерхемет этсин, бизи ялкасын,
үстүмизе Өз йүзүниң нуруны сачсын[+].
Села[†]
3Шонда Сениң ёлуңы билерлер ериң йүзүнде,
халас эдиш гүйҗүңи – әхли миллетлерде.[†][+]
4Эй, Худай, гой, халклар Саңа өвгүлер айтсын,
әхли халклар Саңа өвгүлер айтсын.
5Халклар шатлансын, җошуп нагмалар айтсын,
чүнки Сен халклара адалатлы[†] казылык эдйәрсиң,
ер йүзүндәки халклара Сен ёл гөркезйәрсиң[+].
Села
6Эй, Худай, гой, халклар Саңа өвгүлер айтсын,
әхли халклар Саңа өвгүлер айтсын.
7Топрак өз хасылыны эчилди;
Худай, бизиң Худайымыз бизе берекет[†] берсин[+].
8Гой, Худай бизи ялкасын,
дүнйәниң дөрт күнҗи Ондан эйменсин.

#### 67‑нҗи мезмур


1Айдымчылар топарының ёлбашчысына. Давудың мезмуры. Нагма.

2Худай[†] галкар, душманлары даргадар,
Оны йигренйәнлер өңүнден гачар[+].
3Сен олары дагадарсың түссәниң дагайшы кимин,
мумуң отда эрейши кимин.
Худайың өңүнден эрбетлер ёк болар[+].
4Догры[†] адамлар болса шадыян болар,
Худайың өңүнде шатлыкдан җошуп гыгырар,
бегенчден яңа хешелле какар[+].
5Сиз Худая нагмалар айдың,
Онуң адына өвгүлер айдың.
Булутлара атланып Баряны арша чыкарың,
Онуң ады – Реб[†].
Онуң өңүнде хешелле какың[+].
6Мукаддес[†] месгенинде яшаян Худай –
етимлериң атасы, дул хатынларың хоссары.[†][+]
7Худай ялңызлары өйли-ишикли эдйәр,
туссаглары азатлыга чыкаряр;
питнечилер болса җөвзалы ерде яшаяр[+].
8Эй, Худай, Сен халкыңа өңбашчылык эдеңде,
чөл-бееванда гадам ураңда,[+]
9Худайың, Синайдакының[†] өңүнде –
Ысрайыл[†] Худайының өңүнде
земин титрәп, гөклерден ягыш гуюлды[+].
10Эй, Худай, Сен болелин ягыш ягдырдың,
сайлан топрагың тапдан дүшенде, оңа гүйч бердиң.
11Сениң халкың шол топракда яшады.
Эй, Худай, Өз ягшылыгың себәпли
Сен оны мәтәчлере тайынлап гойдуң.
12Таңры буйрук берйәр;
оны җар эдйән аяллар – әгирт бир гошун.
13Олар шейле диййәр:
«Гошунларың шалары гачяр, өкҗе гөтерйәр!»
Өйде галан аяллар болса олҗа пайлашяр[+].
14Олар ганатлары күмше,
елеклери сап алтына гапланан
кепдерә меңзәр.
Эй, эркеклер, җең-сөвеш гүни
нәме үчин ятырсыңыз агылда?
15Гудратыгүйчли Салмон дагында
душман шалары гарлы харасат кимин даргатды[+].
16Эй, Башан[†] дагы, Худайың дагы,
чүр башлары көп болан, эй, Башан дагы!
17Эй, чүр башлары көп болан даглар!
Худайың Өз месгени эдип сайлан дагына,
эбеди месген тутҗак дагына
нечүн гөриплик билен середйәрсиңиз[+]?
18Худайың сөвеш арабалары санардан көпдүр,
оларың саны мүңлерче мүңлер.
Таңры оларың арасындадыр,
Ол Синай дагындан мукаддес өйүне гелди[+].
19Сен ёкары белентлиге чыканыңда,
есирлери Өз ызыңа дүшүрдиң.
Ынсанлардан, хатда битабынлардан
Сен, я Бейик Худай, пач-хырач алдың;
Сен инди бизиң арамызда яшарсың[+].
20Таңра алкыш болсун!
Ол хер гүнки йүкүмизи гөтерйәр.
Худай бизи халас эйлейәр[+].
Села[†]
21Худайымыз – халас эйлейән Худай,
Хөкмүрован Реб – өлүмден гутарып билйәр.
22Эмма Худай душманларының келлелерини,
гүнәден эл чекмейәнлериң узын сачлы башларыны
күл-оврам эдер[+].
23-24Таңры шейле дийди:
«Аягыңы душман ганына батырар ялы,
итлериң-де ондан өз пайыны ялары ялы,
олары Башандан ызына долап,
деңиз чуңлугындан алып чыкарын»[+][+].
25Эй, Худай, Сениң йөришиң –
Худайым – Патышамың
мукаддес өйүне гелши гөрүнйәр:
26өңден багшылар, сазандалар – олаң ызындан,
депрек чалян гызлар араларында:
27Олар шейле диййәр:
«Эй, сиз, Ысрайылың билинден өненлер!
Улы җемагатда Реббе алкышлар айдың».
28Өңден иң кичилери болан Бенямин баряр,
мәхелледе Яхуданың[†] шазадалары бар,
Зебулун ве Нафталы шазадалары бар,[+]
29Худай өңден белләпди гүйч-кувватыңы,
эй, Худай, бизиң үчин эденлериңи Сен беркит![+]
30Иерусалимдәки[†] ыбадатхананың[†] хатырасына
миллетлериң[†] шалары Саңа совгат гетирйәр.
31Бу душман миллетлере темми бер,
олар гамышлыкдакы екегапанлар ялы,
сыгырлара аралашан өкүзлер ялы.
Боюн эгдир миллетлери, гой, олар бизе салгыт төлесин;
урушдан леззет тапян халклары даргат![+]
32Мүсүрден бүрүнчден ясалан затлар, гой, гетирилсин,
Худая совгат гетирмек үчин Эфиоп юрды, гой, алңасасын[+].
33-34Эй, ер йүзүндәки шалыклар!
Худая нагмалар айдың,
Таңра, эзелден бар болан гөге Мүнйәне,
алкышлар айдың.
Диңләң, ине, Ол сеси, гудратлы сеси билен сесленйәр[+][+].
35Ыкрар эдиң: гүйч Худайыңкыдыр,
Онуң белентлиги Ысрайылың үстүндедир,
Онуң гудраты гөклер үстүндедир!
36Худай Өз мукаддес өйүнде вехимлидир.
Ысрайыл Худайы Өз халкына гүйч-кувват берйәр.
Алкыш болсун, алкыш болсун Худая![+]

#### 68‑нҗи мезмур


1Айдымчылар топарының ёлбашчысына. «Лилия» әхеңинде айдылян. Давудың мезмуры[+].

2Эй, Худай,[†] мени халас эт,
чүнки сувлар бойнума етди[+].
3Чуң батгалыга батып барярын,
аягымы диремәге хич ер ёк.
Чуң сувлара гирдим,
силлер мени гирдабына гаплады[+].
4Мен өз перядымдан халыс ядадым,
гурап галды мениң дамагым;
Худайыма гараша-гараша гөзүм күтелди[+].
5Мени нәхак ере йигренйәнлериң саны
башымың сачындан хем көп;
җаныма каст этмекчи болуп,
ялан ере маңа гүнә япян ягыларым көп.
Мен огурламадык задымы гайтарайынмы[+]?
6Эй, Худай, Саңа мәлимдир мең акмаклыгым,[†]
Сенден гизлин дәлдир мең гүнәлерим.
7Эй, Хөкмүрован Реб[†], Гудратыгүйчли!
Саңа умыт баглаянлар
мен зерарлы, гой, утанмасын;
Эй, Ысрайыл[†] Худайы, Сени агтарянлар
мен зерарлы, гой, уялмасын.
8Чүнки Сениң хатыраң үчин масгара болдум,
мениң йүзүми утанч бүреди[+].
9Мен доганларыма гелмишек болдум,
эҗемиң огулларына кесеки болдум[+].
10Сениң өйүңе болан ыхлас мени көйдүрди,
Саңа дил етирйәнлериң гепи башыма инди[+].
11Агыз бекләп, гөзяш дөкүп, рухумы сындыранымда,
буларың бары маңа гыҗалат болды.
12Җулы эшик эдиненимде,
оларың агыз-дилине дүшдүм.
13Дервезеде отуранлар мениң гыбатым эдйәр,
серхошлар мен барада айдымлар дүзйәр.
14Я, Реб хошамайлык эт-де,
догамы эшит.
Өз сөйгиңе гөрә,
халас эдиш гүйҗүңиң садыклыгында
маңа җогап бер.
15Халас эт, мен батгалыга батмайын;
мени йигренйәнлерден,
сувларың чуңлугындан халас болайын[+].
16Сил сувлары мени гирдабына салмасын,
чуңлук мени, гой, ювутмасын,
габыр үстүмден өз агзыны юммасын.
17Я Реб, маңа җогап бер,
чүнки Сениң садык сөйгиң ягшыдыр;
болелин мерхеметиңе гөрә, маңа назар сал[+].
18Сен гулуңдан Өз йүзүңи гизлеме,
эҗир чекйәрин, тизрәк җогап берсене!
19Маңа якынлаш хем-де халас эт,
душманларымың элинден мени азат эт.
20Сен билйәрсиң мен бабатда айдылян яман геплери,
мениң утанҗымы, бетнамлыгымы.
Сен билйәрсиң әхли душманларымы.
21Рысвалык йүрегими перишан этди –
мен рухдан дүшдүм.
Тесселлә гарашдым, эмма болмады;
гөвүнлик берҗеклери агтардым, эмма тапмадым.
22Олар нахар ерине маңа өт берди,
сувсанымда сирке ичирди[+].
23Олара өз сачагы, гой, дузак болсун,
мыхманлары үчин бир гапан болсун[+].
24Гой, гөзлери гараңкырасын, гөрүп билмесин,
олар элмыдама, гой, сандырасын[+].
25Оларың үстүне Өз газабыңы дөк,
гахарыңың оды оларың үстүне инсин.
26Гой, оларың өйлери чоларып галсын,
чадырларында хич ким месген тутмасын[+].
27Чүнки олар Сениң уранларыңы ызарлаярлар,
яралан адамларыңың агырысы барада гүррүң эдйәрлер.
28Сен оларың җезасына җеза гош,
олар Сен тарапдан, гой, акланмасын[+].
29Яшайыш китабындан оларың ады бозулсын,
олар догрулар билен биле, гой, язылмасын[+].
30Эмма мен бир мәтәч, эҗир чекйәрин,
эй, Худай, халас эт ве гора мени[+].
31Мен нагмада Худайың адыны өвҗек,
Оны шүкүрлер билен арша чыкарҗак.
32Бу хас көп ярар Реббиң гөвнүне
шахлы, тойнаклы өкүзден я-да бугадан[+].
33Пес гөвүнлилер муны гөрүп бегенсин,
эй, Худайы агтарянлар, йүрегиңиз галкынсын.
34Чүнки Реб мәтәчлери эшидйәр,
Өз есир халкыны гөзден салмаяр.
35Гой, Оны шөхратландырсын[†] асман билен ер,
деңизлер ве олардакы әхли җандарлар[+].
36Чүнки Худай халас эдер Сионы,[†]
дикелдер Яхуданың[†] шәхерлерини,
олар орнашып, шол ере эелик эдерлер[+].
37Бенделериниң несиллери ол ери мирас[†] аларлар,
Онуң адыны сөййәнлер шол ерде месген тутарлар[+].

#### 69-нҗы мезмур


1[•]Айдымчылар топарының ёлбашчысына. Давудың мезмуры. Ятланма дилеги[+].

2Эй, Худай,[†] мени халас этмеги ниетиңе сал;
я Реб[†], тиз етиш мениң дадыма.
3Җаныма каст эдйәнлериң хеммеси,
гой, утанҗа галсын, йүзи гызарсын;
башыма гелен күлпетлере шат болянлар,
ызына өврүлип, масгара болсун[+].
4Маңа «хай, хай!» диййәнлер,
утанчларындан яңа, гой, довла дүшсүн[+].
5Сени агтарянларың бары
Сенде бегенип, шадыян болсун;
«Худай бейикдир!» дийип,
халас эдишиңи сөййәнлер дынгысыз айтсын.
6Мен болса гарып ве мәтәч,
йөне, эй Худай, маңа гамхорлык этгин;
Сенсиң көмегим хем Халасгәрим,[†]
эгленме, я мениң Реббим![+]

#### 70‑нҗи мезмур

1[•]Я Реб[†], мен Сени пена эдинйәрин,
мени хич хачан утанҗа гойма.
2догрулыгың билен мени халас эт, азат эт,
маңа гулак гой, тиз етиш мениң дадыма[+].
3Элмыдама мени гизләп биләйҗек,
месген тутунҗак мәкәм гаям бол.
Халас болмагымы Сен эмр этдиң,
чүнки гаям, беркитмәм Сенсиң[+].
4Эй, Худайым,[†] мени халас эт эрбедиң элинден,
адалатсыз билен залымың пенҗелеринден[+].
5Чүнки, эй, Хөкмүрован Реб, умыдым Сенсиң,
яшлыгымдан бил багланым Сенсиң[+].
6Дүнйә иненимден Саңа даяндым,
Сен эҗемиң гөвресинден мени дүнйә индердиң;
мен Саңа дынгысыз алкыш айдярын[+].
7Мен көплере тәсинлик болуп гөрүндим,
эмма Сен мәкәм пенамсың.
8Саңа болан алкыш дүшмез дилимден,
узаклы гүн агзым долы шан-шөхратыңдан.[†][+]
9Гаррылык чагымда мени ташлама,
кувватдан дүшенимде мени терк этме.
10Душманларым мен барада гүррүң эдишйәр,
җанымы аңтап, өзара дил бирикдирйәр[+].
11Олар диййәр: «Худай оны ташлады,
ковалап, тутуң сиз оны.
Оны халас этҗек ёк инди»[+].
12Эй, Худай, менден дашлашма,
эй, Худайым, тиз етиш мениң дадыма.
13Мениң ягыларым утансын, ёк болуп гитсин,
маңа яманлыгы ниет эдйәнлер
утанч билен бетнамлыга бүрелсин[+].
14Мен болса хемише умыт багларын,
Саңа алкыш үстүне алкыш айдарын.
15Дилим узаклы гүн сөзләр догрулыгыңы
хем-де халас этмек үчин эдйәнлериңи;
оларың саны акыл етирерден кән[+].
16Мен Хөкмүрован Реббиң гудратлы гүйҗи билен гелерин,
Сениң, диңе Сениң догрулыгыңы ыглан эдерин.
17Эй, Худай, яшлыгымдан маңа тербие бердиң,
мен хениз-де гудратларыңы беян эдйәрин.
18Җар эдйәнчәм гелҗек несле гүйч-кувватыңы,
инди догулҗакларың әхлисине Сениң гүйҗүңи,
гаррасам-да, башым чаларса-да мени ташлама.
19Эй, Худай, Сениң догрулыгың гөклере етйәр,
Сен берҗай этдиң әгирт ишлери.
Эй, Худай, бармы Сен ялы[+]?
20Көп гөргә, яман мушакгатлара мени учратдың,
йөне гайтадан мени яшайша говушдырарсың,
ериң тейинден мени ене чыкарарсың Сен[+].
21Бейгелдерсиң мениң ат-абрайымы,
калбыма берерсиң Сен рахатлыгы.
22Эй, Худайым, мен арфада вепалылыгыңы өверин.
Эй, Ысрайыл[†] Мукаддеси,[†] лирада Саңа алкыш айдарын[+].
23Мен Саңа нагма айданымда,
дилим, халас болан җаным шатлык билен гыгырар.
24Дилим узаклы гүн догрулыгыңы айдар,
чүнки маңа яманлыгы ниет эденлер
масгара болуп, утанҗа галды.

#### 71‑нҗи мезмур


Сүлейманың мезмуры

1Эй, Худай,[†] патыша пай бер адалатыңдан,
ша оглуна – Өз догрулыгыңдан[+].
2Гой, ол догрулык билен халкыңа казылык этсин,
гарыпларыңа адалатлы[†] хөкүм чыкарсын[+].
3Гой, даглар халка абаданлык хабарыны гетирсин,
депелер адалаты, гой, ыглан этсин.
4Ша халкың гарыпларының хакыны, гой, алып берсин,
мәтәчлериң огулларыны халас эйлесин,
залымлары, гой, вейран этсин![+]
5Тә Гүн хем Ай шөхле сачярка,
несиллербойы, гой, ол яшасын[*][+].
6Инсин орлан яйла бир ягмыр кимин,
ери суварян чабгалар кимин[+].
7Онуң гүнлеринде адалатлык гүллесин.
Ай йитип гидйәнчә абаданчылык болсун[+].
8Деңизден-деңзе,
Евфрат дерясындан ериң учларына ченли,
гой, ол өз хөкүмини йөретсин[+].
9Чөлде яшаянлар оңа баш эгсин,
душманлары, гой, топрак яласын[+].
10Таршыш шалары ве деңиз якасындакылар
оңа пач-хырач төлесин,
Шеба ве Себа шалары совгат гетирсин[+].
11Оңа әхли шалар, гой, тагзым этсин,
оңа әхли миллетлер,[†] гой, хызмат этсин[+].
12Чүнки ол халас эдйәр мәтәҗи өзүне перят эденде,
гарыбы-да, көмекчиси болмадык ынсанлары-да[+].
13Онуң эҗизлере, мәтәчлере рехими инйәр,
ол мәтәчлериң җаныны аман галдыряр.
14Гораяр сүтемден, зорлукдан оларың җанларыны,
назарында гымматлы оларың ганы[+].
15Патыша, гой, узак яшасын!
Шеба алтынындан оңа берилсин,
онуң үчин элмыдама дога окалсын,
узаклы гүн оңа алкыш айдылсын[+].
16Юртда галла болелин болсун,
дагларың депелеринде, гой, толкун атсын,
онуң хасылы Ливандакы[†] дей көп болсун;
шәхер халкы яйла оты кимин, гой, паҗарласын[+].
17Онуң ады бакы яшасын,
Гүн астында онуң ады гүллесин,
әхли халклар онда ялкансын,
әхли миллетлер оңа, гой, багтлы дийсин[+].
18Ысрайыл[†] Худайына, Реббе алкышлар болсун!
Гудратлары диңе Ол эдйәр[+].
19Онуң шөхратлы[†] адына бакы алкышлар болсун!
Онуң шөхраты тутуш ериң йүзүне долсун.
Омын![†] Омын![+]


20Йышай оглы Давудың дога-дилеглери тамамланды.

#### 72‑нҗи мезмур


ҮЧҮНҖИ КИТАП


(72 – 88‑нҗи мезмурлар)


Асафың мезмуры

1Догрудан-да, Худай[†] Ысрайыла
йүреги пәк боланлара ягшыдыр[+].
2Йөне тас бүдрәпди мениң аякларым,
тас тайыпды мениң гадамларым.
3Чүнки текепбирлере гөриплик этдим:
олар эрбетлик эдйән-де болса,
абадан дурмушларының бардыгыны гөрдүм[+].
4Чүнки олар җебир чекмейәне меңзейәр,
оларың сагдын, семиз беденлери бар.
5Олар бейлекилер ялы азап чекмейәр,
бейлекилер ялы кынчылыга
дучар болмаяр.
6Шоңа гөрә текепбирликлери
боюнларыны монҗук кимин безейәр,
зулум олары эгинбаш кимин бүрейәр.
7Ягдан яңа габаряр оларың гөзи,
гөвүн хыялларындан долуп-дашяр йүреги.
8Олар яңсылаяр, бетпәл гүрлейәр,
гопбамсырап, зулум билен горкузяр.
9Оларың агызлары гөклере хүҗүм эйлейәр,
диллери болса ерде бош затлары яңраяр.
10Шонуң үчин Худай халкы шолара тарап өврүлйәр,
оларың гепине гулак габардяр.
11Текепбирлер диййәр: «Худай биләермикә?
Бейик Худай мундан хабарлымыка?»[+]
12Ине, текепбирлер шейле гүрлейәр;
олар элмыдама гайгысыз-гамсыз,
өз байлыгыны артдыряндырлар.
13Мен бидерек ере калбымы пәк саклапдырын,
гүнә этмекден сакланыпдырын[+].
14Чүнки узаклы гүн кынчылыга сезевар болдум,
хер сәхерде мен эҗир чекдим.
15«Мен хем шолар ялы гүрлеҗек»
диен болсадым,
онда Худайың халкының өңүнде
дөнүк болардым.
16-17Муңа акыл етирҗек болуп пикире батдым,
эмма тә Худайың мукаддес[†] өйүне гирйәнчәм,
бу маңа җуда кын болуп гөрүнди.
Шондан соң эрбетлериң соңуна дүшүнип галдым[+].
18Догрудан-да, Сен сүрчек ерлерде гойдуң олары,
харабалыга дүшер ялы этдиң олары[+].
19Олар бир салымда вес-вейран болды,
вехимден яңа ёк болуп гитди!
20Эй, Таңры Сен пейда болан вагтыңда,
дүйш гөрүп оянылан пурсатдакы дей,
пуҗа чыкарарсың хыялларыны.
21Калбым хасратдан яңа долуп-дашанда,
йүрегим санҗым-санҗым боланда,
22надан[†] болуп, дүшүнмәндирин,
хайван кимин болупдырын Сениң өңүңде[+].
23Йөне шонда-да мыдама Сениң билендирин,
Сен тутярсың мени голумдан.
24Несихатларың билен маңа ёл гөркезйәрсиң,
соңунда мени хормат билен кабул эдерсиң.
25Мениң гөклерде Сенден башга кимим бар?
Сениң билен ерде-гөкде ёк мәтәчлигим[+].
26Теним, йүрегим ысгындан дүшйәр,
йөне Худай йүрек кувватым, бакы несибәм[+].
27Догрудан-да, Сенден узаклашянлар ёк болуп гидер,
Өзүңе бивепалык эденлери Сен ёк эдерсиң.
28Мениң үчин болса Худая якынлашмак ягшыдыр.
Мен Хөкмүрован Ребби өзүме пена эдиндим;
мен Онуң әхли эден ишлерини ыглан эдерин[+].

#### 73‑нҗи мезмур


Асафың маскили

1Эй, Худай,[†] нәме үчин бизи хемишелик ташладың?
Нәме үчин өриңдәки гоюнлара ловлаяр Сениң газабың[+]?
2Ятла Сен гадымдан Өзүң үчин сайлан халкыңы –
Өзүңе тайпа эдинмек үчин азат эденлериңи,
ятла Сен месген тутунан Сион[†][*] дагыңы[+].
3Мүдими харабалыклара ховлук-да, сал Сен назары –
душман вейран этди мукаддес[†] өйүңдәки әхли затлары.
4Ыбадат өйүнде душманларың арлап гыгырды,
олар нышанларыны шол ерде дикди[+].
5Олар гөйә гүр агачлыга
палталары айлап салян кишиниң кешбиндедилер.
6Инди болса әхли хашамларыны бир пурсадың ичинде
палта, чекич билен парчаладылар[+].
7Мукаддес өйүңи[†] ода якдылар,
Сениң месгениңи харамладылар,
оны ер билен егсан этдилер.
8Өз-өзлерине шейле дийдилер:
«Оларың барыны табын эделиң».
Худайың юрдундакы әхли ыбадат өйлерини ода бердилер[+].
9Биз гөрмейәрис гудратлы аламатлары,
инди хич бир пыгамбер[†] хем ёк;
хачана ченли шейле болҗагыны билйән
арамызда ёк[+].
10Эй, Худай, душман хачана ченли яңсыламалы?
Душман Сениң адыңа эбедилик дил етирсинми?
11Нәме үчин голуңы ыза чекйәрсиң?
Элиңи голтугыңдан чыкарып, ёк эт олары![+]
12Эй, Худай, эзелден бәри Сен Патышамсың,
ер йүзүнде халас эдиш ишлерини берҗай эдйәрсиң[+].
13Гудратың билен Сен деңзи бөлдүң,
деңиз аждархаларының[†] башларыны сувларда дөвдүң[+].
14Ливятаның[†][*] башларыны күл-оврам эдип,
оны чөл вагшыларына шам эдип бердиң.
15Гөзбашлар ярдырып, булаклары акдырдың,
хайбатлы дерялары гус-гуры этдиң[+].
16Гүндиз Сениңки, гиҗе Сениңки,
Сен гөгүң ышыкларыны, Гүни беркарар этдиң[+].
17Ериң әхли чәклерини Сен чекдиң,
Сен томсы, гышы яратдың[+].
18Я Реб[†], ятла душманың яңсылайшыны,
акмак[†] халкың Сениң адыңы хар эдишини.
19Вагшы хайванлара берме Өз гумрың җаныны,
эбедилик унутма пукараларың яшайшыны[+].
20Өз әхтиңи ятла,
чүнки юрдуң әхли букы ерлери
зулум өйлеринден яңа дос-долы[+].
21Эзиленлер рысва болмасын,
пукаралар, мәтәчлер адыңы шөхратландырсын.[†]
22Эй, Худай, галк-да, даваң үчин давалаш,
акмагың гүнузын Сени яңсылайшыны ятла.
23Өз душманларыңың сеслерини унутма;
Саңа гаршы баш галдырянларың гохы дынгысыз артяр[+].

#### 74‑нҗи мезмур


1Айдымчылар топарының ёлбашчысына. «Хеләк этме» әхеңинде айдылян. Асафың мезмуры. Нагма[+].

2Эй, Худай,[†] Саңа шүкүр эдйәрис,
Сен Өз барлыгыңы аян эдйәң, шүкүр эдйәрис,
Биз Сениң гудратларың хакда айдярыс[*].
3Диййәрсиң: «Өз беллән вагтым геленде,
йүз гөрмезлик билен хөкүм чыкарарын Мен[+].
4Ер ве онуң илаты титрән вагтында,
Мендирин онуң диреглерини беркиден»[+]
Села[†]
5Өвүнҗеңлере: «Өвүнмәң» диййән,
эрбетлере: «Гүйҗүңизе даянмаң» диййән.
6Сиз өз кувватыңыза магтанмаң,
еңсәңизи дим-дик тутуп гүрлемәң.
7Чүнки еңиш не гүндогардан,
не гүнбатардан, не-де чөлдендир.
8Казылык эдйән диңе Худайдыр,
бирини песелдип, бирини бейгелдйән Олдур[+].
9Чүнки кәсе Реббиң элинде,
ол гүйчли гарылып, көпүклейән шерапдан долы.
Реб[†] газабы ве шерабы кәседен гуяр:
ер йүзүниң әхли эрбетлери,
оны лөдересине ченли ичерлер[+].
10Мен болса элмыдама беян эдерин,
Якубың Худайына нагма айдарын.
11Ол эрбетлериң әхли кувватыны сындырар,
догруларың кувватыны болса Ол беленде галдырар[+].

#### 75‑нҗи мезмур


1Айдымчылар топарының ёлбашчысына. Киришли саз гураллары үчин. Асафың мезмуры. Нагма.

2Худай[†] Яхудада[†] мешхурдыр,
Онуң ады Ысрайылда бейикдир.
3Онуң чадыры Салимдедир[†][*],
Онуң меканы Сиондадыр.[†][+]
4Ол шол ерде дөвди
отлы пейкамлары хем-де галканы,
гылыҗы хем-де сөвеш ярагларыны[+].
Села[†]
5Сен нур дей шөхле сачярсың,
авлаглара бай болан даглардан дабаралысың.
6Арслан йүреклилер олҗасыны алдырдылар,
олар бакы ука гитдилер.
Иң гүйчлүлериң хич бириниң-де
элини галдырмага гурбы чатмады[+].
7Эй, Якубың Худайы, Сениң кәйинҗиңден
атлар, сөвеш арабалары доңуп галдылар[+].
8Сен вехимлисиң!
Газаба мүнеңде ким дуруп билер[+]?
9-10Сен гөклерден ыглан этдиң карары;
ер йүзүниң әхли пукарасыны халас этмәге,
Сен казылык этмек үчин аяга галдың,
шонда ер йүзи эйменип, үмсүмлик болды.
Села
11Саңа өвги газандырар хатда ынсан газабы,
газабыңдан гутуланлар-да Саңа өвги айдарлар.
12Бейик Худайыңыза садака[†] айдың,
олары бериң,
төверегиндәкилериң бары вехимли Худая
совгат гетирсин[+].
13Шазадаларың рухуны сындырян Олдур,
ер йүзүниң шаларына вехимли Олдур.

#### 76-нҗы мезмур


1Айдымчылар топарының ёлбашчысына. Едутуның[†] мукамына лайыклыкда. Асафың мезмуры[+].

2Мен Худая перят эдйәрин,
мени эшидери ялы перят эдйәрин.
3Мушакгатлы гүнүмде Таңрыны агтарярын,
голларымы гиҗесине дынувсыз гөге герйәрин,
мениң җаным теселлини кабул этмейәр[+].
4Худайы[†] ятлап, ахы-нала чекйәрин,
Ол хакда оя батярын, рухум ысгындан дүшйәр.
Села[†]
5Сен мениң гөзлерими укудан гойдуң,
ынҗалыкдан гачып, гүрләп билмейәрин.
6Гадымы гүнлер, көне дөвүр барада
оя батярын[+].
7Ятлаярын,
гиҗесине өз йүрегим билен сөхбет эдйәрин
ойланярын, рухум ичгин-ичгин чинтгейәр:
8Эйсем Таңры эбедилик рет эдәйдими?
Инди менден асла разы болмазмы?
9Эйсем сөйгүси эбедилик кесиләйдими?
Берен сөзлерини хич хачан берҗай этмезми?
10Худай мерхемет этмеги унудайдымы?
Гахарында рехим-шепагатыны бес эдәйдими?
Села
11Дийдим: «Бейик Худай инди тарапымызы тутмаяр –
бу мени лапыкеч эдйәр».
12Мен Реббиң эденлерини яда саларын,
Сениң гадымы гудратларыңы ятлап гечерин[+].
13Әхли ишлериң барада пикир эдерин,
Сениң бейик ишлериң барада оя батарын.
14Сениң ёлуң мукаддесдир,[†] эй, Худай,
Худайымыз ялы бейик хайсы худай бар[+]?
15Сен гудратлары эдйән Худайсың,
Сен халклар арасында гүйҗүңи аян эденсиң.
16Сен кувватлы голуң билен Өз халкыңы:
Якубың, Юсубың несиллерини азат эйледиң.
Села
17Эй, Худай, сувлар Сени гөрдүлер,
Сени гөренлеринде хедер этдилер,
дүйпсүз чуңлуклар галпылдадылар[+].
18Булутлар ягмыр дөкдүлер,
гөклер гүбүрдедилер,
пейкамларың чар тарапа учдулар[+].
19Харасат ичинде гүррүлдиңиң сеси яңланды,
йылдырымларың дүнйәни ягтыландырды,
ер титрәп, лерзана гелди[+].
20Сениң ёлуң деңиз ичреди,
Сениң ёдаң хайбатлы сувлар ичреди,
эмма аяк ызларың гөрүнмейәрди[+].
21Сен халкыңа Мусаны, Харуны чопан белледиң,
олара гоюн сүрүсине дек Сен ёл гөркездиң[+].

#### 77‑нҗи мезмур


Асафың маскили

1Эй, халкым, таглыматыма дыкгат бер,
мениң сөзлериме гулак гой.
2Мен сизе тымсал айдып берейин,
гадымыетиң сырларыны беян эдейин[+].
3Эшиден ве билен затларымызы,
аталарымызың бизе айданларыны[+].
4Олары зүрятларындан гизлемерис биз;
Реббиң шанлы ишлерини, гүйч-кувватыны,
Онуң гөркезен гудратларыны,
гелҗек несле ыглан эдерис[+].


5-8Гелҗек неслиң,
инди догулҗакларың билери ялы,
оларың хем өз нобатында
чагаларына айдары ялы,
умытларыны Худая баглары ялы,
Худайың[†] эденлерини унутман,
Онуң парзларыны[†] саклары ялы,
йүреклери Худая вепа бермедик,
рухы Оңа садык болмадык аталары дей
дикдүшди, питнечи болмазы ялы,
Ол Якубың неслине –
Ысрайыл[†] халкына кануны[†] берди.
Перзентлерине оны өвретмеклиги
ата-бабаларымыза Ол эмр этди[+][+][+].


9Ок-яй билен ярагланан Эфрайым несли,
сөвеш гүнүнде өкҗе гөтерди.
10Олар Худайың әхтини сакламадылар,
Онуң канунына гөрә йөремекден
йүз дөндүрдилер.
11Унутдылар Онуң ишлерини,
олара гөркезен гудратларыны[+].
12Ол Мүсүр юрдунда, Зоган дүзүнде,
аталарының өңүнде гудратлы ишлери этди[+].
13Ол деңзи бөлди, олары ондан гечирди,
сувлары бир үйшмек кимин дурузды[+].
14Гүндизине ёл гөркезди Ол булут билен,
бүтин гиҗе – одуң ягтысы билен[+].
15Ол чөлде гаяны ярды,
чуңлуклардан дей
олары болелин сувдан гандырды[+].
16Ол гаядан сувлар чогдурды,
сувлары дерялар кимин акдырды.
17Йөне шонда-да Оңа гаршы гүнә этмеги,
чөлде Бейик Худай гаршы баш гөтермеги,
довам этдилер.
18Йүреклеринде Худайы сынага салып,
өз күйсән иймитлерини талап этдилер[+].
19Худая гаршы сөзләп, шейле дийдилер:
«Худай чөлде сачак язып билерми?
20Хава, Ол гаяны ярып, сувлар чогдурды,
акарлары долуп-дашдырды,
эмма Өз халкына чөрек берип билерми?
Оны эт билен үпҗүн эдип билерми?»
21Реб[†] муны эшиденде дергазап болды,
Якуп халкына гаршы ялын туташды,
Ысрайыл халкына газабы өр боюна галды[+].
22Себәби олар Худая иман этмеди,
Онуң халас эдиш гүйҗүне бил багламады.
23Муңа гарамаздан, Ол асмана буюрды,
гөклериң гапыларыны ачып гойберди[+].
24Олар иер ялы үстлерине манна ягдырды,
олара гөклериң галласыны иберди[+].
25Адам огуллары перишделериң[†] чөрегини ийди,
Ол олара болелин иймит иберди.
26Гөклерде гүндогар елини Ол өвүсдирди,
кувваты билен гүнорта елини Ол гөнүкдирди.
27Эт ягдырды үстлерине бир тозан кимин,
ганатлы гушлары – деңиз чәгеси кимин[+].
28Булары гачырды чадырларының араларына,
месгенлериниң даш-төверегине.
29Олар герк-гәбе ийип дойдулар,
себәби Ол оларың күйсән задыны берди[+].
30Эмма хениз ислеглеринден эл гөтермәнкә,
иймитлери хениз агызларындака,
31Худайың газабы оларың үстүнден инди.
Ол оларың иң даявларыны өлдүрди,
Ысрайылың новҗуванларыны ере гаплады[+].
32Эмма шонда-да гүнәлерини довам этдилер,
Онуң гудратларына ынанмадылар[+].
33Шоңа гөрә, оларың гүнлерини пуҗа чыкарды,
йылларыны ховп-хатара гаплады[+].
34Олары өлдүрен махалы Оны агтарярдылар,
тоба эдип, эрҗеллик билен Оны гөзлейәрдилер.
35Олар Худайың өзлериниң гаясыдыгыны
Бейик Худайың өзлериниң Пенакәридигини
ятлаярдылар[+].
36Олар агызлары билен Оңа яранярдылар,
эмма диллери билен ялан сөзлейәрдилер[+].
37Йүреклери болса Оңа садык дәлдилер,
олар Онуң әхтине бивепадылар[+].
38Йөне рехим-шепагат эдип,
оларың гүнәсини Ол багышлады,
олары хеләк этмеди,
гахарыны көп гезек олардан совды,
бүтин газабыны ояндырмады[+].
39Онуң ядындады оларың бир ынсандыгы,
гечип гидйән ве доланмаян бир шемалдыгы[+].
40Нәче гезек чөлде Оңа гаршы баш галдырдылар,
сәхрада Оны гамландырдылар![+]
41Худайы өвран-өвран сынап гөрдүлер,
Ысрайылың Мукаддесини[†] өҗүкдирдилер.
42Ятламадылар Онуң гүйҗүни,
олары душмандан азат эден гүнүни.
43Мүсүрде гөркезен аламатларыны,
Зоган дүзүндәки гудратларыны:[+]
44олар деряларындан ичмесин дийип,
Ол акарларыны гана өвүрди[+].
45Олары ялмап-ювутсын дийип,
үстлерине сиңек сүрүсини иберди.
Олары башагай этсинлер дийип,
гурбагалар иберди[+].
46Гемриҗи чекиртгә берди хасылларыны,
юмуртгадан чыкан чекиртгә – зәхмет рәхнетлерини[+].
47Долы билен вейран этди үзүмлерини,
чабга билен – инҗир агачларыны[+].
48Дола берди мал-гараларыны,
йылдырымлара – сүрүлерини[+].
49Оларың үстлерине иберди,
Өз гахарының ховруны,
газабы, дергазабы хем-де беланы –
гырян перишделериң бир топарыны[+].
50Ол ёл берди Өз газабына:
өлүмден горамады олаң җаныны,
мергә берди өмүрлерини.
51Мүсүрде хеләкледи әхли новбахарлары –
Хамың чадырларындакы илкинҗи зүрятлары[+].
52Өз халкыны болса гоюнлар кимин ёла рована этди,
чөлде олары бир сүри кимин Ол угрукдырды[+].
53Олары ховп-хатардан горап әкитди,
эйменмедилер,
душманларыны болса деңиз ювутды[+].
54Гетирди олары Өз мукаддес юрдуна –
элиниң еңип алан дагына[+].
55Миллетлери[†] оларың өңүнден ковды,
чадырларында Ысрайыл тирелерини орнатды,
мүлклерини пайлап, олара мирас[†] хөкмүнде берди[+].
56Олар болса хениз-де Бейик Худайы сынаярдылар,
Оңа гаршы баш галдырярдылар,
парзларыны берҗай этмейәрдилер[+].
57Дәнип, аталары дек бивепадылар,
әхтибарсыз кеман кимин ынамсыздылар[+].
58Оны өҗүкдирйәрдилер сеждегәхлери[†] билен,
габанҗаңлыгыны оярярдылар бутлары билен[+].
59Худай эшидип, газаба мүнди,
Ысрайылы бүс-бүтинлей рет этди.
60Ынсанлар арасындакы месгени болан
Шилодакы чадырыны терк этди,[+]
61Есирлиге берди Әхт сандыгыны,[†]
душманларың элине – Өз шөхратыны.[†]
62Өз халкыны гылыҗа берди,
Өз сайлан халкына дергазап болды[+].
63Йигитлерини от ялмап ювутды,
гызларына той айдымлары айдылман галды.
64Руханылары[†] гылычдан өлди,
оларың дул хатынлары яс тутуп билмеди[+].
65Шонда Таңры галкды укудан оянан кимин,
шерапдан айңалмадык бир эркек кимин[+].
66Ол душманларына өкҗе гөтертди,
олары бакы рысвалыга сезевар этди.
67Ол Юсубың чадырыны рет этди,
Эфрайымың тиресини сайламады-да,
68сайлап алды Яхуда[†] тиресини –
Өзүниң сөен Сион[†] дагыны[+].
69Мукаддес өйүни[†] Ол бина этди,
белент гөклер дей,
эбедилик беркарар эден дүнйәси кимин.
70Өз бендеси Давуды сайлап,
оны гоюн агылындан Ол алды[+].
71Оны сайлап-сечен миллети Ысрайыла –
Өз халкы болан Якуп неслине чопанчылык этмеклик үчин,
гузулы гоюнларың ызындан Ол алып галды[+].
72Давут пәк йүрек билен олары бакды,
олары өкде эллери билен ол угрукдырды[+].

#### 78‑нҗи мезмур


Асафың мезмуры

1Эй, Худай,[†] кесеки миллетлер[†]
Сениң сайлан топрагыңа аралашдылар,
мукаддес[†] ыбадатханаңы[†] харамладылар,
Иерусалими[†] вейран этдилер[+].
2Сениң бенделериңиң җесетлерини бердилер гөк гушларына,
Сениң садыкларыңың этини – ериң вагшы хайванларына[+].
3Иерусалимиң даш-төверегине
сув кимин оларың ганларыны дөкдүлер,
олары җайлан болмады[+].
4Гоңшуларымыза болдук биз гүлки,
төверегимиздәкилере – рысва, ойнатгы[+].
5Я Реб[†], хачана ченли гахарланҗак?
Бизе мүдимилик гахарланҗакмы?
Габанҗаңлыгың от дей ловлап янҗакмы[+]?
6Сен Өз газабыңы дөк
Сени танамаян миллетлериң үстүне,
адыңы чагырмаян шалыкларың үстүне[+].
7Чүнки олар ювутдылар Якуп халкыны,
вес-вейран этдилер онуң юрдуны[+].
8Аталарымызың гүнәлерини бизе йүклеме,
бизи гаршыламага ховлуксын Сениң рехимиң,
чүнки җуда тапдан дүшендирис биз[+].
9Эй, Худай, Халасгәримиз![†]
Өз шанлы адыңың хатырасына,
Сен ярдам эйле,
Өз адыңың хатырасына,
бизи халас эт, гүнәден сапла[+].
10«Оларың Худайы ниреде?» дийип,
гой, миллетлер айтмасын.
Сениң бенделериң дөкүлен ганларының алынянлыгы
гөз алнымызда, гой, миллетлер билсин[+].
11Хузурыңа туссагларың наласы етсин;
өлүме хөкүм эдиленлери
гора Сен Өз бейик гүйҗүңе гөрә[+].
12Я Таңры, гоңшуларымызың
Сени яңсылан яңсыларыны
еди эссе эдип оларың башындан индер[+].
13Онсоң биз – Сениң халкың, өриң сүрүси,
шүкүр эдерис Саңа эбеди,
шөхратыңы[†] беян эдерис несиллербойы[+].

#### 79-нҗы мезмур


1Айдымчылар топарының ёлбашчысына. «Әхт[†] лилиясы» әхеңинде айдылян. Асафың мезмуры[+].

2Эй, Ысрайыл[†] Чопаны,
Эй, Юсуба сүрә дей ёл Гөркезйән, гулак гой!
Эй, керупларың[†] үстүнде Отуран, нур сач![+]
3Эфрайымың, Беняминиң, Манашаң өңүнде;
гүйҗүңи ояр, гел-де халас эт[+].
4Эй, Худай,[†] Сен бизи дикелт,
йүзүң нур сачсын, халас болалы[+].
5Я Хөкмүрован Худайымыз Реб[†]!
Өз халкың дога-дилеглерине
Сен хачана дек болҗак гахарлы[+]?
6Сен олара гөзяшлы чөрек ийдирдиң,
гөзяшларыны сув кимин ичирдиң[+].
7Гоңшы халклар биз бабатда җедел эдйәрлер,
душманларымыз үстүмизден гүлйәрлер.
8Бизи дикелт, эй, Хөкмүрован Худай!
Йүзүң нур сачсын, халас болалы[+].
9Үзүм нахалыны Сен Мүсүрден гетирдиң,
миллетлери[†] ковуп, оны отуртдың[+].
10Сен онуң үчин тайярладың топрагы,
ол көк уруп, долдурды юрды.
11Даглар бүренди онуң саясына,
әпет кедр дарагты – шахаларына.
12Ол деңзе ченли узатды шахаларыны,
деря ченли – өз пудакларыны[+].
13Эмма хер өтегчиниң
онуң мивесини ёлуп билери ялы,
Сен онуң хаятларыны
нәме үчин вейран эйледиң[+]?
14Токай екегапаны оны дагадяр,
мейдан җандарлары оны гемирйәр.
15Долан, эй, Хөкмүрован Худай!
Гөклерден сал Сен назары,
гөр бу үзүм багыны –[+]
16элиң отурдан бу нахалыны,
Өзүң үчин кувватландыран ынсан оглуңы.
17Олар оны отда якдылар,
оны чапдылар.
Гой, олар Сениң газаплы бакышыңдан
йитип гитсинлер[+].
18Эмма көмек эт сагыңдакы ынсана
Сен оны Өзүң үчин гетиренсиң кемала
19Шонда йүз өвүрмерис Сенден хич хачан;
бизе яшайыш бер, чагырарыс Сениң адыңы.
20Бизи дикелт, я Хөкмүрован Худайымыз Реб!
Йүзүң нур сачсын, халас болалы[+].

#### 80‑нҗи мезмур


1Айдымчылар топарының ёлбашчысына. Гититде.[†] Асафың мезмуры[+].

2Кувватымыз болан Худая нагмалар айдың,
Якубың Худайына[†] җошуп хешелле какың.
3Мукама башлаң:
депрек, хош овазлы лираны, арфаны чалың.
4Тәзе Ай, долан Ай вагтында,
байрам гүнүмизде сурнайлар чалың[+].
5Чүнки бу – Ысрайылың парзлары,[†]
Якуп Худайының берен адалатлы[†] хөкүмлери.
6Юсуп несли Мүсүрден чыкып гайданда,
Худай муны оңа дүзгүн хөкмүнде берди.
Мен бир нәтаныш дилиң овазыны эшитдим:[+]
7«Мен гершиңи дындырдым йүкден,
сениң эллериң халас болды себетден[+].
8Мушакгат ичинде чагырдың, сени халас эйледим,
гөк гүррүлдисинден Мен җогап бердим.
Мерибаның боюнда сени сынадым[+].
Села[†]
9Диңле, эй, халкым, хабардар эдейин сени:
эй, Ысрайыл[†], вах, диңлән болсадың Мени![+]
10Ят худай араңызда болмасын,
кесеки худая сежде этмегин[+].
11Мен – Реб[†], сениң Худайың,
чыкардым Мен сени Мүсүр юрдундан.
Агзыңы гиңден ач, оны долдурайын.
12Эмма халкым сесиме гулак асмады,
Ысрайыл Маңа табын болмады.
13Шонуң үчин ниетлерине гөрә яшасын дийип,
Мен олары кесир йүреклерине табшырдым[+].
14Вах, халкым Маңа гулак асан болсады!
Ысрайыл Мениң ёлумдан йөрән болсады![+]
15Шонда тиз боюн эгдирердим ягыларыны,
душманларына гөнүкдирердим Мен Өз элими.
16Ребби йигренйәнлер оңа ялым-юлум эдерди,
кысматлары эбеди довам эдерди.
17Мен оңа сайлама бугдай ийдирердим,
гаядан акан бал билен оны дойрардым»[+].

#### 81‑нҗи мезмур


Асафың мезмуры

1Худай[†] Өз меҗлисинде[†] орнуна гечип,
ылахы барлыкларың[*] арасында казылык эдйәр[+].
2Худай шейле диййәр:
«Хачана дек адалатсыз казылык эдип,
сиз эрбетлере тарапгөйлик этмекчи[+]?
Села[†]
3Адалатлы[†] чөзүң гарыбың, етимиң даваларыны,
гораң эзилениң, мәтәҗиң хак-хукугыны[+].
4Халас эдиң эҗиз билен мәтәҗи,
эрбетлериң голундан азат эдиң олары[+].
5Сиз билмейәрсиңиз, дүшүнмейәрсиңиз,
сиз гараңкылыкда йөрейәрсиңиз,
ериң бинятлары лерзана гелйәр»[+].
6Мен диййәрин: «Сиз худайларсыңыз,
Бейик Худайың огуллары – сизиң барыңыз[+].
7Эмма адам оглы кимин сиз өлерсиңиз,
шазадалар кимин йыкыларсыңыз»[+].
8Галк, эй, Худай, казылык эт ериң йүзүне
чүнки Сениңкидир әхли миллетлер.[†]

#### 82‑нҗи мезмур


1Нагма. Асафың мезмуры.

2Эй, Худай,[†] дымма,
эй, Худай, үмсүм, бипервай болма[+].
3Серет, душманларың питне турузяр,
Сени йигренйәнлер башларыны галдыряр.
4Сениң халкыңа гаршы эрбет ниет эдинйәр,
Сениң гораянларыңа гаршы дил бирикдирйәр[+].
5Диййәрлер: «Гелиң, ёк эдели,
гой, олар миллет болмасын,
мундан бейләк Ысрайылың ады,
гой, агзалмасын»[+].
6Олар бир чукура түйкүрип, дил бирикдирйәр
хем-де Саңа гаршы әхт[†] баглашяр:
7эдомлар ве ысмайыллар,
моваплар[†] ве хагарлар,[+]
8Гебал, Аммон хем-де Амалек,
Пилишт хем-де Суруң илаты,[+]
9Ашур-да[†] гошулды,
олар Лут[†] огулларыны голдады[+].
Села[†]
10Сен Мидяна хем-де Кишон чайында
Сисера билен Ябына эденлериңи
оларың башындан индер[+].
11Олар Эндорда хеләк эдилди,
олар топрагың дөкүнине өврүлди[+].
12Ореп ве Зееп ялы эт сердарларыны,[†]
Зебах ве Салмунна дек – әхли серкердесини[+].
13Олар: «Гелиң, Худайың өрүлерини
өзүмизе мүлк эдинели» дийдилер.
14Эй, Худайым, түвелейдәки тозана,
ел өңүндәки харпыга өвүр олары[+].
15Одуң токайы көйдүрши кимин,
ялның даглары отлайшы кимин,[+]
16харасадың билен ковала Сен олары,
апы-тупаның билен горкуз олары[+].
17Утанҗа гапла олаң йүзүни,
я Реб[†], шонда олар агтарар Сениң адыңы.
18Бакы рысва болуп, гой, довла дүшсүн,
утанч ичинде ёк болуп гитсин.
19Гой, олар билсин: Реб – диңе Сенсиң,
тутуш ериң Бейик Худайысың![+]

#### 83‑нҗи мезмур


1Айдымчылар топарының ёлбашчысына. Гититде.[†] Кораның несиллериниң мезмуры[+].

2Эй, Хөкмүрован Реб[†]!
Сениң месгениң ненеңси эзиз!
3Реббиң ховлуларыны күйсәп,
мениң җаным ысгындан дүшйәр;
йүрегим, теним дири Худая
шатланып, нагмалар айдяр[+].
4Сениң гурбанлык сыпаң[†] янында
хатда серче хем тапяр өзүне бир өй,
гарлавач хем – өз чагалары үчин хөвүртге,
эй, Хөкмүрован Реб, Патышам хем-де Худайым![†][+]
5Багтлыдыр Сениң өйүңде месген тутанлар,
олар мыдама Сени шөхратландырарлар.[†][+]
Села[†]
6Багтлыдыр Сенден кувват алянлар,
калбында Сиона[†] элтйән ёлы арзувлаянлар![+]
7Олар Агы-перят җүлгесинден геченде,
ол ер чешмелер меканына өврүлйәр,
гүйзки ягыш ол ере берекет[†] берйәр.
8Оларың кувваты барха мөвҗейәр,
Сионда Худайың хузурында хәзир боларлар.
9Я Хөкмүрован Худайымыз Реб, эшит догамы,
диңле мени, эй, Якубың Худайы!
Села
10Эй, Худай хошамай серет патыша – галканымыза,
мерхемет эт Өз сечип-сайланыңа[+].
11Чүнки Сениң ховлуларыңда гечен еке гүн
башга ерде гечен мүң гүнден ягшы.
Эрбетлериң чадырларында мен яшанымдан,
Худайымың өйүниң босагасында дураным ягшы.
12Чүнки Худайымыз Реб – Гүнүмиз ве галканымыз,
Ол мерхемет ве шөхрат берйәр;
Ол догры[†] ёлдан йөрейәнлерден
хич бир ягшылыгыны гайгырян дәлдир[+].
13Эй, Хөкмүрован Реб!
Саңа бил баглаянлар нәхили багтлы![+]

#### 84‑нҗи мезмур


1Айдымчылар топарының ёлбашчысына. Кораның несиллериниң мезмуры.

2Я Реб[†], Сен Өз юрдуңа мерхемет этдиң,
Якуп халкының абаданлыгыны ене гайтарып бердиң.
3Өз халкыңың этмишлерини гечирдиң,
онуң әхли гүнәлерини Сен багышладың[+].
Села[†]
4Әхли газабыңы Сен җылавладың,
ёвуз газабыңы Сен көшешдирдиң[+].
5Эй, бизи халас эйлейән Худай,[†]
багтыяр гүнлеримизи ене-де гайтар,
бизе болан гахар-газабыңдан эл гөтер.
6Сен гахарланҗакмы бизе эбеди?
Несилден-несле гечирҗекми Өз гахарыңы[+]?
7Халкыңың Сенде шатланып билери ялы,
Сен бизи гайтадан дикелтҗек дәлми?
8Я Реб, бизе садык сөйгиңи гөркез,
Өз халас эдишиңи бизе пешгеш эт.
9Диңләрин Бейик Худайың айтҗакларыны.
Ол халкының, садыкларының
гайтадан акмаклык[†] этмези ялы,
олара вада берйәр парахатлыгы.
10Онуң шөхратының[†] юрдумызда месген тутары ялы,
Ол Өзүнден горкянлары
догрудан-да, хемише халас этмәге тайяр!
11Сөйги билен вепадарлык бирлешер,
догрулык парахатлык билен биригер.
12Вепадарлык ерден гөгерер,
догрулык-да асмандан гарар.
13Хава, Реб ягшы затлары берер,
топрагымыз өз хасылыны эчилер[+].
14Догрулык Онуң өңүнден йөрәр,
Онуң гадамларына ёлы тайынлар[+].

#### 85‑нҗи мезмур


Давудың догасы

1Я Реб[†], гулак гой, маңа җогап бер,
чүнки мен гарып ве мәтәчдирин[+].
2Җанымы гора, мен Саңа садык,
Өзүңе бил баглаян бендәңи Сен халас эйле;
мениң Худайым[†] Сенсиң.
3Я Таңры, маңа мерхемет эйле,
мен узаклы гүн Саңа перят эдйәрин.
4Сен шатландыр Өз бендәңиң калбыны,
чүнки Саңа, эй, Таңры, табшырярын җанымы[+].
5Я Таңры, Сен ягшы ве гечиримли,
Сени чагырянларың барына эчилйәрсиң
садык сөйгиңи[+].
6Я Реб, гулак гой мениң догама,
дыкгат бер перядымың дат-бидадына.
7Мушакгатлы гүнүмде чагырян Сени,
чүнки Сен берерсиң маңа җогабы[+].
8Я Таңры, худайлар арасында Сен кимин ёкдур,
Сениң ишлериңе тай гелҗек ёкдур[+].
9Я Таңры, ярадан миллетлериң[†] әхлиси гелип,
Сениң гашыңда сежде эдерлер,
Сениң адыңа шөхрат[†] айдарлар[+].
10Чүнки Сен бейиксиң,
аҗайып ишлери эдйән хем Сенсиң,
диңе Сенсиң – еке-тәк Худай[+].
11Я Реб, хакыкатыңда гезерим ялы,
маңа өврет Сен Өз ёлуңы.
Сениң адыңдан горкарым ялы,
Өзүңе багла мениң йүрегими[+].
12Я Таңры, мениң Худайым,
тутуш калбым билен Саңа шүкүр эдйәрин,
Сениң адыңы элмыдама тарып эдерин.
13Чүнки маңа болан садык сөйгиң бейикдир,
Сен җанымы өлүлер дүнйәсинден халас эйледиң[+].
14Эй, Худай, текепбирлер гаршыма галяр,
залымлар топары мени өлдүрҗек боляр,
олар Сен барада хич ойланмаяр[+].
15Сен болса, я Таңры, рехимли, мерхеметли Худайсың,
Сен гиң гөвүнли, өрән вепалы, садык сөйгә бай[+].
16Маңа назар сал-да, мерхемет эйле,
гуҗур-гайратыңдан бер Өз бендәңе,
кенизиңиң оглуны Сен халас эйле[+].
17Өз хошамайлыгыңдан бир нышан гөркез,
мени йигренйәнлер оны гөрүп, утанҗа галсын.
Себәби, я Реб, Сен көмек этдиң,
Сен маңа гөвүнлик бердиң[+].

#### 86-нҗы мезмур


1Кораның несиллерине. Мезмур. Нагма.

2Реб[†] шәхериниң биняды мукаддес[†] даглардадыр.
Реб сөййәр Якуп халкының әхли месгенлерини,
айратын-да Сионың[†] дервезелерини[+].
3Эй, Худай[†] шәхери!
Сен хакда шөхратлы[†] затлар айдыляр[+].
Села[†]


4Реб шейле диййәр:
«Өзүми танаянларың янында
Мен Рахабы[*] ве Бабылы[†] агзайын,
Пилишт, Сур[†], Эфиопия[†] юртларыны ятлайын;
Диййәрлер: „Бу адам Сионда доглан“».


5Сион бабатда шейле айдылар:
«Бу адам хем, ол адам хем шу ерде доглан».
Бейик Худайың хут Өзи оны беркарар эдер[+].
6Реб «Бу адам Сионда доглан» дийип,
халкларың санавыны язанда белләр.
Села
7«Мениң әхли гөзбашларым Сионда» дийип,
багшылар ве тансчылар бирагыздан айдарлар[+].

#### 87‑нҗи мезмур


1Нагма. Кораның несиллериниң мезмуры. Айдымчылар топарының ёлбашчысына. Киришли саз гуралында айдылян нагма. Эзра неслинден Хейманың маскили[+].

2Я Реб[†], мени халас эйлейән Худай,[†]
гиҗе-гүндиз гашыңда дат-перят этдим[+].
3Сениң хузурыңа дога-дилегим барсын,
диңле мениң дат-перядымы.
4Чүнки мушакгатлардан долудыр җаным,
өлүлер дүнйәсине голайландыр мең өмрүм[+].
5Мен габра инип барянлардан сайылдым,
бир меҗалсыз адам дек болдум[+].
6Мен өлүлер арасына ташланып,
Сени инди асла яда салмаян,
Сениң элиңден узага дүшүп,
габырда ятан җесет дек болдум[+].
7Сен мени габрың дүйбүнде,
түмлүкде, чуңлукда гойдуң[+].
8Сениң газабыңың лабыры үстүме инди,
әхли толкунларың мени юмурды[+].
Села[†]
9Дост-яранларымдан мени айырдың,
мени олара йигренҗи этдиң.
Дашымдан багланан, чыкып билмейән[+].
10Хасратдан яңа күтелди гөзүм,
я Реб, хер гүн Сени чагырдым,
мен эллерими Саңа узатдым.
11Сен гудратлары мерхумлара этҗекми?
Өлүлер Саңа өвги айдармы[+]?
Села
12Сениң сөйгиң җар эдилерми габырда,
Сениң вепадарлыгың – хеләкчилик еринде?
13Гудратларың билинйәрми түмлүкде,
Сениң догрулыгың – унудылма юрдунда[+]?
14Мен болса, я Реб, Саңа перят эдйәрин,
ир сәхерде Саңа дога эдйәрин[+].
15Я Реб, нәме үчин рет эдйәң мени?
Нәме үчин гизлейәң менден йүзүңи?
16Мен чагалыкдан бәри гөргүли, өлүм халында,
ховпларыңа учрап, умытдан дүшдүм.
17Сениң газабың үстүме инди,
вехимиңиң хүҗүмлери мени юмурды[+].
18Олар узаклы гүн сил дек габаяр,
әхли тарапдан төверегими гуршаяр[+].
19Узаклашдырдың менден
достларымы, якынларымы,
гараңкылык – ялңыз ёлдашым[+].

#### 88‑нҗи мезмур


1Эзра неслинден болан Эйтаның маскили[+]

2Я Реб[†], элмыдама Сениң сөйгиңе нагма айдарын,
дилим вепадарлыгыңы беян эдер несилден-несле[+].
3Дийдим: «Сениң сөйгиң бакы беркарар,
вепадарлыгың гөклер дей мәкәм».
4Дийдиң: «Сайланым билен Мен әхт[†] баглашдым.
Өз гулум Давуда Мен касам этдим:
5„Эбеди беркарар эдерин сениң неслиңи,
несиллербойы бина эдерин сениң тагтыңы“»[+].
Села[†]
6Я Реб, гөклер өвги айтсын гудратларыңа,
мукаддеслер[†] меҗлисинде[†] – вепадарлыгыңа[+].
7Чүнки гөклерде Реббе тай гелҗек бармы?
Ылахы барлыкларың арасында Реб дейин бармы[+]?
8Худай[†] мукаддеслер маслахатында өрән хайбатлы,
төверегиндәкилериниң хеммесинден вехимли.
9Я Хөкмүрован Бейик Худай!
Сен дек, я Реб, кувватлы бармы?
Вепадарлыгың гуршаяр Сени[+].
10Гудузлан деңзе йөредйәң Өз хөкүмиңи,
толкунлары мөвҗәнде, көшешдирйәң олары[+].
11Сен маслык кимин мынҗыратдың Рахабы[*],
гүйчли голуң билен пытратдың ягыларыңы[+].
12Гөклер Сениңки, Ер-де Сениңки,
Сен беркарар этдиң әлеми, ондакы әхли затлары[+].
13Сен яратдың демиргазыгы ве гүнортаны,
Табор, Хермон шатлыклы тарыплаяр Сениң адыңы[+].
14Бардыр Сениң кувватлы голуң,
Сениң элиң гүйчли, голуң белентдир.
15Сениң тагтың дүйби – догрулык хем-де адыллык,
өңүңден йөрейәр – сөйги хем вепалылык[+].
16Шатлык шовхуныны билйән халк нәхили багтлы!
Я Реб, олар Сениң йүзүңиң нурунда гезйәр![+]
17Узаклы гүн Сени арша чыкаряр,
догрулыгың аркалы олар бейгелйәр.
18Чүнки гүйчлериниң шөхраты[†] – Сенсиң,
хошамайлыгың билен бейгелйәр бизиң гүйҗүмиз.
19Бизиң галканымыз – Реббиңки,
шамызы Ысрайылың Мукаддеси белледи[+].
20Сен бирвагтлар аянлыкда[†]
Өз садыкларыңа шейле дийипдиң:
«Мен эдермене көмек бердим,
Мен халкың ичинден оны сайладым[+].
21Мен Өз гулум Давуды тапдым,
башына мукаддес ягымы чалып[*],
оны сайладым.
22Элим элмыдама оны сөйгетләр,
голум хем оны кувватландырар.
23Душман оны алдава салмаз,
эрбет адам оңа хич сүтем этмез.
24Душманларыны өңүнде вейран эдерин,
оны йигренйәнлери гырып ташларын[+].
25Онуң билен болар сөйгим, вепадарлыгым,
Мениң адым билен онуң гүйҗи бейгелер.
26Онуң элини гоярын деңзиң үстүнде,
Онуң голуны – деряларың үстүнде[+].
27Ол батлы гыгырып диер:
„Сен – мениң Атам
Худайым, гутулыш Гаям!“[+]
28Мен новбахарлыгы оңа берерин,
оны дүнйә шаларының иң бейиги эдерин[+].
29Өз садык сөйгими онуң үчин бакы сакларын,
онуң билен эден әхтиме садык галарын[+].
30Мен бакы беркарар эдерин онуң неслини,
гөклериң гүнлери дей – онуң тагтыны[+].
31Эгер огуллары Мениң парзларымдан[†] йүз өвүрселер,
адалатлы[†] хөкүмлериме гөрә йөремеселер,
32Мениң парзларымы сакламасалар,
табшырыкларымы[†] берҗай этмеселер,
33таяк билен җезаландырарын этмишлерини,
гамчы билен – оларың гүнәлерини[+].
34Эмма Давутдан айырмарын сөйгими,
Мен вепадарлыгыма галплык этмерин[+].
35Мен Өз эден әхтими бозмарын,
агзымдан чыкан сөзден дәнмерин.
36Бир гезек Өз мукаддеслигимден ант ичдим,
Давуда ялан сөзлемерин Мен[+].
37„Онуң несли довам эдер эбеди,
Мениң гашымда онуң тагты – Гүн ялы.
38Гөкде садык шаятлык болан,
бакы беркарар эдилен Ай ялы болар“»[+].
Села


39Эмма Сен оны ташладың, кабул этмедиң,
Өз сечип-сайланыңа Сен гахарландың[+].
40Өз гулуң билен эден әхтиңден дәндиң,
онуң җыгасыны тозана гардың[+].
41Онуң әхли диварларыны юмурдың,
беркитмелерини вес-вейран этдиң[+].
42Өтегчилериң әхлиси оны талаяр,
гүлки болды ол гоңшуларына.
43Ягыларыны ондан үстүн чыкартдың,
онуң душманларыны Сен бегендирдиң.
44Онуң гылыҗының тыгыны ыза өвүрдиң,
Сен оны сөвешде хич голдамадың.
45Шан-шөхратының соңуна чыкдың,
онуң тагтыны ере пылчадың.
46Яшлык гүнлерини Сен гысга этдиң,
оны утанҗа гойдуң[+].
Села
47Я Реб, йүзүңи гизлеҗек хачана ченли?
Сен Өзүңи гизлеҗекми эбеди?
Хачана ченли газабың яндырар от-алав ялы[+]?
48Сен ядыңа сал өмрүмиң гысгадыгыны.
Хайсы панылык үчин яратдың бар ынсан огулларыны[+]?
49Хей-де яшап, өлүм йүзүни гөрмейән бармы?
Өлүлер дүнйәсиниң[†] пенҗесинден гутулан бармы[+]?
Села
50Я Таңры, Сениң өңки сөйгиң ниреде?
Сен вепадарлыгыңда әхт этдиң-ә Давуда!
51Я Таңры, ятла бенделериңиң рысвалыгыны,
көп халкларың сөгүнҗини гурсагымда гөтеришими,
52Я Реб, Сениң ягыларыңың яңсылайшыны,
сечип-сайланыңың хер әдимини яңсылайшыны.
53Реб алкыша мынасып асырларбойы!
Омын![†] Омын![+]

#### 89-нҗы мезмур


ДӨРДҮНҖИ КИТАП


(89 – 105‑нҗи мезмурлар)


1Худайың[†] адамы Мусаның догасы[+]

2Я Таңры, месгенимиз болдуң несиллербойы[+].
3Даглар эмеле гелмезден озал,
топрагы, әлем-җаханы яратмазыңдан озал,
эзелден эбедә ченли болан Худай – Сен[+].
4«Эй, адам огуллары, доланың» дийип,
Сен бизи топрага доландырярсың[+].
5Сениң назарыңда мүң йыл
дүйнки гечен гүн я гиҗәниң нобаты ялы[+].
6Олары сырып әкидйәрсиң, олар дүйш ялы,
олар сәхер чагы битйән от ялы;
ол ир сәхерде өсүп, гүллейәр,
агшамына болса орлуп, гураяр[+].
7Сениң гахарыңдан яңа биз ёк болярыс,
газабыңдан яңа довла дүшйәрис.
8Сен гүнәлеримизи гойдуң өңүңде,
гизлин гүнәлеримизи – Өз гөзлериңиң алнында[+].
9Әхли гүнлеримиз газабыңың астында гечйәр,
йылларымыз бир дем кимин соңланып баряр.
10Етмиш йыл – өмрүмизиң гүнлери,
сегсен йыл – эгер болайсак гүйчли,
оларың иң ягшысы гечйәр азап билен күлпетде,
басым гечйәр, биз ёк болуп гидйәрис[+].
11Ким Сениң гахарыңың гүйҗүни билйәр?
Газабыңың вехимине дүшүнйән бармы?
12Йүрегимизиң парасатлы болары ялы,
санамагы өврет гүнлеримизи[+].
13Долан, я Реб[†]! Хачана ченли биз гарашмалы?
Өз бенделериңе эт Сен рехими!
14Узаклы гүн шатланып, бегенер ялы,
ир сәхерде садык сөйгиң билен
бизи хошвагт эйле.
15Мушакгат чекдирен гүнлериңиң,
яманлык гөрен йылларымызың
өвезини долуп, бизи шат эйле.
16Сениң ишиң аян болсун бенделериңе,
шан-шөхратың[†] – оларың чагаларына.
17Худайымыз Таңрың мерхемети биз билен болсун.
Хайырлы эт эллеримизиң ишини,
хава, эллеримизиң иши хайырлы болсун![+]

#### 90-нҗы мезмур

1Бейик Худайың[†] пенасында яшаян ынсан
Гудратыгүйчлиниң көлегесини месген эдинер[+].
2Реббе диерин: «Мениң пенам хем-де беркитмәм,
мениң Худайым, өзүмиң бил баглаяным»[+].
3Ол халас эдер сени авчың торундан
хем-де хеләклейҗи мергиден[+].
4Ол перлери билен сени басырар;
ганатларының астында пена тапарсың,
Онуң вепадарлыгы галкан, совутдыр[+].
5Горкмарсың гиҗәниң ховп-хатарындан
я-да гүндиз учян пейкамдан,[+]
6түмлүкде ассырынлык билен гелйән мергиден
я гүнортан чагы тоздурян вейранчылыкдан.
7Гапдалыңда мүң адам,
сагыңда он мүң адам йыкылар,
эмма бу затлар саңа янашмаз.
8Сен гөзлериң билен йөне гарарсың,
эрбетлериң җезаларыны гөрерсиң[+].
9Чүнки сен Реббе: «Мениң пенамсың» дийип,
Бейик Худайы өзүңе месген эдиндиң[+].
10Шоңа гөрә яманлык саңа асла янашмаз,
бела-бетер чадырыңың янына гелмез[+].
11Сени әхли ёлларыңда горамак үчин,
перишделерине[†] сен бабатда Ол эмр эдер.
12Аягың даша бүдремез ялы,
олар сени эллеринде гөтерер[+].
13Арсланы, йыланы сен депгиләрсиң,
ёлбарсы, алахөврени сен басгыларсың[+].
14Реб[†] диййәр:
«Мени сөййәнлери халас эдерин,
адымы билйәнлере пена боларын[+].
15Мени чагыранларында җогап берерин.
Мушакгатларда олар билен боларын,
азат эдип, шан-шөхрата[†] бесләрин[+].
16Олара узак өмүр багыш эдерин
олара халас эдишими Мен гөркезерин»[+].

#### 91‑нҗи мезмур


1Мезмур. Сабат гүни[†] үчин нагма.

2Я Реб[†], не аҗайып Саңа шүкүрлер этмек,
я Бейик Худай,[†] адыңа нагмалар айтмак![+]
3-4Он киришли гуралда ве арфада,
лирада мукамлар чалып,
гиҗе-гүндиз сөйгиңи,
вепадарлыгыңы беян эйлемек!
5Чүнки, я Реб, ишлериң билен мени шат этдиң,
эллериңиң ишлерине шатланып нагма айдарын.
6Я Реб, ненең бейик Сениң ишлериң!
Гаты чуңдур Сениң ой-пикирлериң![+]
7Кемакыл адам муны билмейәр,
акмак[†] муңа хич дүшүнмейәр.
8Эмма эрбетлер от дей гөгерселер-де,
беткәрлер гүллеселер-де,
олар бакы вейранчылыга хөкүм эдилен.
9Эмма Сен, я Реб, бакы белентсиң[+].
10Ине, я Реб, душманларың,
Сениң душманларың, йитип гидерлер,
ине, әхли беткәрлер даргадыларлар.
11Сен мени ябаны өкүз дек кувватлы этдиң,
башыма тәзе яг[†] гуюп, мени сайладың[+].
12Душманымың еңлишини гөрди гөзлерим,
маңа гаршы галянларың хеләк болшуны
эшитди мениң гулагым[+].
13Догры[†] адамлар палма агаҗы дей паҗарлар,
Ливаның[†] кедр дарагты дей бой алар[+].
14Олар экилендир Реббиң өйүнде,
гүллейәрлер Худайымызың ховлуларында[+].
15Олар гарраса-да, миве гетирйәрлер,
элмыдама ширели хем-де яшылдыр.
16Олар: «Реб догрудыр, Ол мениң гаям,
Онда нәхаклык ёкдур!» дийип айдарлар[+].

#### 92‑нҗи мезмур

1Реб[†] хөкүм сүрйәр,
Ол шөвкете бесленен.
Реб гудрата бесленен, оны гушанан –
дүнйә бина эдилен, асла сарсмаз Ол[+].
2Сениң тагтың овалдан бина эдилен,
Сен барсың эзелден бәри[+].
3Я Реб, силлер бейгелди,
силлер өз сесини гаталтды,
силлер гүввүлдисини артдырды[+].
4Эмма әгирт сувлар сесинден,
кувватлы деңиз толкунларындан,
бейикдәки Реб хас кувватлыдыр[+].
5Сениң дүзгүнлериң өрән әхтибарлыдыр.
Я Реб, мукаддеслик[†] өйүңе бакы махсусдыр.

#### 93‑нҗи мезмур

1Я Реб[†], өч алян Худай,[†]
нуруңы сач, эй, өч алян Худай![+]
2Галк, эй, ер йүзүниң Казысы,
текепбирлере пәлине гөрә бер җезасыны![+]
3Я Реб, эрбетлер хачана ченли,
хачана ченли эрбетлер дабараланар[+]?
4Улумсылык сачяр оларың агзы,
өвүнйәр беткәрлериң хеммеси.
5Я Реб, олар халкыңы эзйәр,
Сениң миллетиңе эҗир чекдирйәр[+].
6Олар дул хатыны, гелмишеги өлдүрйәр
хем-де етимлериң ганына галяр[+].
7Диййәрлер: «Реб гөрмейәр.
Якубың Худайы дыкгат бермейәр»[+].
8Дүшүниң, эй, халкың кемакыллары,
эй, акмаклар,[†] хачан боларкаңыз пайхаслы?
9Гулагы ярадан, хей, эшитмезми?
Гөзе шекил берен, хей-де, гөрмезми[+]?
10Миллетлери[†] тоба гетирйән,
ынсаныете билим өвредйән җеза бермезми[+]?
11Реб билйәр ынсанларың пикирлерини
хем-де бу пикирлериң паныдыгыны.
12Я Реб, Сениң тербиелейән ынсаның,
Өз кануныңы[†] өвредйән ынсаның нәхили багтлы![+]
13Сен эрбетлериң габры тайяр болянча,
бу ынсаны мушакгатлык дөврүнде
аман галдыряң.
14Чүнки Реб Өз халкыны ташламаз,
Ол сайлан халкыны асла терк этмез[+].
15Чүнки адалат догрулыга доланар,
йүреги догрулар хем оңа эерер.
16Мениң үчин эрбетлериң гаршысына ким галар?
Мениң үчин беткәрлере ким гаршы дурар?
17Эгер Реб көмекчим болмадык болса,
җаным габрың үмсүмлигине эййәм гөчерди[+].
18«Аягым бүдрейәр» диен махалым,
мени, я Реб, садык сөйгиң голдады.
19Йүрек гайгыларымың артан махалы,
Сениң теселлиң җаныма рахатлык берйәр.
20Зулум канунларыны дүзйән эрбет хөкүмдарлар,
эйсем Саңа яран болуп билерми?
21Олар догры[†] ынсаның җанына гаршы
дил бирикдирйәрлер,
бигүнәни өлүме хөкүм эдйәрлер[+].
22Эмма Реб болды мениң беркитмәм,
Худайым – пена эдинен гаям[+].
23Ол оларың яманлыгыны өзлерине гайтарар,
олары эрбетликлери үчин гырып түкедер;
Худайымыз Реб олары гырып түкедер.

#### 94‑нҗи мезмур

1Гелиң, Реббе нагма айдалы,
халас эдйән гаямыза шатланып, айдым айдалы[+].
2Шүкүрлеримиз билен хузурына баралы,
алкыш айдымларыны айдып, Оңа хешелле какалы.
3Чүнки Реб[†] бейик Худайдыр,[†]
әхли худайларың бейик Шасыдыр[+].
4Онуң элиндедир ер чуңлуклары,
Онуңкыдыр дагың чүр депелери.
5Деңиз Онуңкыдыр, чүнки Ол яратды оны,
гуры ере шекил берди Онуң эллери[+].
6Гелиң, сежде эдип, тагзым эдели,
бизи ярадан Реббиң өңүнде дыза чөкели[+].
7Чүнки Ол бизиң Худайымыздыр,
биз Онуң өрүсиниң халкыдырыс,
Онуң элиндәки гоюнлардырыс.
Бу гүн сиз Мениң сесими эшитсеңиз:[+]
8«Мерибада, ол гүн Маса чөлүндәки дей,
сиз гататмаң йүрегиңизи.
9Ол ерде аталарыңыз Мени барлады,
эденлерими гөрсе-де, Мени сынады[*].
10Кырк йыллап шу несли Мен йигренч сайдым.
Дийдим: „Бу халкың йүреги Менден узакдыр,
Мениң ёлларымдан йөрейән дәлдир“.
11Шоңа гөрә, олар дынчлык меканыма гирмезлер дийип,
Өз газабымда Мен касам этдим»[+].

#### 95‑нҗи мезмур

1[•]Реббе тәзе нагма айдың,
Реббе нагма айт, эй, тутуш ер йүзи![+]
2Реббе нагма айдың,
Онуң адына алкышлар окаң,
халас эдйәндигини гүнсайын бушлаң[+].
3Миллетлере[†] ыглан эдиң шан-шөхратыны,[†]
әхли халклара – гудратлы ишлерини[+].
4Чүнки Реб[†] бейик, Ол белент сена мынасып,
бизиң сеждәмизе диңе Ол лайык.
Ол миллетлериң худайларындан[†] хас вехимлидир[+].
5Халкларың бар худайлары йөне бир бутдур,
эмма гөклери Реб ярадандыр[+].
6Онуң хузурындадыр хормат, шан-шөхрат,
Онуң меканындадыр гөзеллик, кувват.
7Эй, халкларың тирелери, Ребби васп эдиң,
Реббиң шөхратыны, гүйҗүни өвүң[+].
8Реббиң адына лайык шөхраты бериң,
гурбанлык гетирип, ховлуларына гириң.
9Реббе шанлы мукаддеслигинде[†] сиз сежде эдиң,
эй, ер йүзүндәкилер, Онуң өңүнде титрәң[+].
10Миллетлер арасында сиз шуны айдың:
«Реб – Патыша!
Берк беркарар эдилди дүнйә,
ол сарсмаз асла.
Ол йүз гөрмезден халклара казылык эдер»[+].
11Гой, гөклер бегенсин,
ер хем шатлансын.
Деңиз ве онуң ичиндәкилериң әхлиси, гой, гүввүлдешсин[+].
12Мейдан ве ондакы бар затлар шатлыкдан җошсун.
Шонда токай агачлары Реббиң өңүнде
13нагмалар айдар, чүнки Ол гелйәр;
Ол дүнйә казылык этмәге гелйәр.
Ол дүнйә догрулык билен,
халклара Өз вепадарлыгы билен казылык эдер[+].

#### 96-нҗы мезмур

1Реб[†] хөкүм сүрйәр, гой, ер шатлансын,
хемме адалар, гой, бегенишсин[+].
2Онуң даш-төвереги – булут ве түмлүк,
тагтының дүйби – догрулык хем-де адыллык[+].
3Онуң өңүнден от-алав йөрейәр,
төверекдәки душманларыны яндыряр[+].
4Йылдырымлары дүнйәни ягтыландыряр,
ер йүзи гөрйәр хем галпылдаяр[+].
5Даглар мум дек эрейәр Реббиң өңүнде –
тутуш ер йүзүниң Таңрысының өңүнде[+].
6Гөклер Онуң догрулыгыны җар эдйәр.
Әхли халклар Онуң шан-шөхратыны[†] гөрйәр[+].
7Бидерек бутларына магтанып,
шекиллере сежде эдйәнлер утандырыляр.
Оңа тагзым эдиң, эй, әхли худайлар![†][+]
8Я Реб, Сениң карарларыңы
Сион[†][*] эшидип, шадыян боляр,
Яхуданың[†] гызлары хем бегенйәр[+].
9Я Реб, Сен ер йүзүнде иң бейигисиң,
әхли худайлардан беленде чыкарылансың[+].
10Эй, Ребби сөййәнлер, яманлыгы йигрениң!
Ол садыкларының җанларыны аман саклаяр,
олары эрбет адамың элинден халас эйлейәр[+].
11Нур догуляр догрулар үчин,
шадыянлык – йүреги догрулар үчин[+].
12Эй, догрулар, Ребде шатланың,
мукаддес[†] адына шүкүрлер эдиң[+].

#### 97‑нҗи мезмур


Мезмур

1Реббе тәзе нагманы айдың,
чүнки Ол гудратлы ишлери этди.
Голы, мукаддес[†] голы,
Оңа еңиш гетирди[+].
2Реб[†] Өз еңшини аян эйледи,
миллетлериң[†] назарында догрулыгыны аян эйледи.
3Худай[†] ысрайыл[†] халкыны сөййәр,
Ол хемише Өз халкына вепадар.
Дүнйәниң дөрт күнҗеги Худайымызың еңшини гөрди[+].
4Эй, бүтин дүнйә, Реббе хешелле какың,
шатлык нагмасыны, алкышлар айдың[+].
5Реббе лирада,
лирада овазлы алкышлар айдың.
6Сурнайың, шахың сеслери билен
Патышамыз-Реббиң өңүнде хешелле какың[+].
7Гүввүлдешсин деңиз ве ондакыларың әхлиси,
дүнйә ве онда яшаянларың бары[+].
8-9Реббиң өңүнде дерялар эллерин чарпсын,
байырлар җошгунлы нагмалар айтсын,
чүнки Ол ер йүзүне казылык этмәге гелйәр.
Ол догрулык билен дүнйә казылык эдер,
халклара йүз гөрмезлик билен казылык эдер[+][+].

#### 98‑нҗи мезмур

1Реб[†] хөкүм сүрйәр, халклар, гой, галпылдасын!
Ол керуплар[†] арасында тагт гуруп отыр, гой, ер титресин![+]
2Реб Сионда[†] бейикдир,
әхли халклардан бейгелдилендир[+].
3Гой, олар өвсүнлер Сениң бейик, горкунч адыңы,
Сен – мукаддес[†] хем-де гудратлы!
4Сен адалаты сөййән Патыша:
йүз гөрмезлиги, адалаты,
догрулыгы беркарар этдиң;
булары Якуп неслинде Сен амал этдиң[+].
5Худайымыз[†] Ребби бейгелдиң,
Онуң аягына йыкылып, сиз сежде эдиң:
мукаддесдир Ол!
6Руханыларының[†] арасында Муса, Харун бар,
Ребби чагырянларың арасында Шамувел хем бар.
Олар Реббе дога этдилер, Ол җогап берди[+].
7Ол олара булут сүтүнинден гүрледи,
олар Онуң берен дүзгүнини, парзларыны[†] саклады[+].
8Эй, Худайымыз Реб, Сен җогап бердиң.
Сен этмишлери үчин җеза берсең-де,
олар үчин багышлайҗы Худай болансың[+].
9Худайымыз Ребби бейгелдиң,
Онуң мукаддес дагында сиз сежде эдиң.
Мукаддесдир Худайымыз Реб![+]

#### 99-нҗы мезмур


Шүкүр мезмуры

1Эй, бүтин ер йүзи, Реббе хешелле какың[+].
2Реббе шатлык билен сиз гуллук эдиң,
нагма айдып, Онуң гашына барың.
3Ол Бейик Худайдыр,[†] сиз муны билиң.
Ол бизи яратды, биз-де Онуңкы,
биз – өрүсиниң гоюнлары ве Онуң халкы[+].
4Дервезелеринден гириң шүкүрлер билен,
ховлуларына – өвгүлер билен.
Оңа шүкүр эдиң, адына алкышлар айдың[+].
5Чүнки Реб[†] ягшы,
Онуң сөйгүси бакы,
вепадарлыгы – несиллербойы[+].

#### 100‑нҗи мезмур


Давудың мезмуры

1Мен садыклык ве адалат барада нагма айдарын,
я Реб[†], мен Саңа шатланып, нагма айдарын[+].
2Мен кәмиллик ёлундан йөрәрин.
Вах, хачан гелеркәң мениң яныма?!
Өйүмде йүрек кәмиллигинде яшарын[+].
3Гөз алнымда яман зада мен ёл бермерин,
гүнә этмеги мен йигренйәрин,
гүнә маңа янашмаз.
4Йүрек азгынлыгындан дашда боларын,
яманлыга шәрик болмарын.
5Гизлинликде якынына төхмет атаны вейран эдерин,
гөзи ер гөрмейәне, текепбир йүреклә чыдап билмерин[+].
6Юрдуң садыкларының маңа ёлдаш болары ялы,
мен олара мәхир билен гарарын.
Мениң гуллугымда
кәмиллик ёлунда гезйәнлер дурар.
7Хилегәрлик эдйән мең өйүмде яшамаз,
ялан сөзлейән гашымда дурмаз.
8Реббиң шәхеринден беткәрлери ковмаклык үчин,
сәхерсайын юртдакы эрбетлери вейран эдерин[+].

#### 101‑нҗи мезмур


1Дерде батан ве арзыны Реббиң өңүне дөкйән гөргүлиниң догасы[+]

2Я Реб[†], догамы эшит,
Саңа етсин мениң перядым.
3Кын гүнүмде менден йүзүңи совма,
гулак гой маңа,
чагыран гүнүмде маңа тизрәк җогап берсене.
4Чүнки гүнлерим түссе дей йитйәр,
сүңклерим туташан одун дек яняр[+].
5Йүрегим яралы, от дек гурады,
менде чөрек иймәге ысгын галмады[+].
6Иңңилдимиң зарындан яңа,
мениң дерим сүңклериме япышяр.
7Мен чөл-беевандакы бир хүви ялы,
харабалыкдакы бир байгуш ялы[+].
8Гөзүме асла гелмейәр укы,
мен үчекдәки ялңыз гушҗагаз ялы.
9Узаклы гүн душманларым мени яңсылаярлар,
үстүмден гүлйәнлер адымы нәлетлейәрлер[+].
10-11Сениң гахар-газапларың зерарлы,
күли чөрек кимин иййәрин,
гөзяшларым гарылан ичги ичйәрин.
Сен мени гөтерип, гыра ташладың[+].
12Агшам көлегеси дей мениң гүнлерим,
мен от кимин саралып[†] солдум[+].
13Сен болса, я Реб, тагтда отырсың бакы,
Сениң адың довам эдер несиллербойы[+].
14Сен галкарсың, Сиона[†] рехим эдерсиң,
чүнки оңа мерхемет этмек вагтыдыр;
етип гелди белленен вагт[+].
15Сениң бенделериң онуң дашларыны эзиз гөрйәрлер,
онуң вейранлыгына хайпы гелйәрлер[+].
16Миллетлер[†] горкар Реббиң адындан,
дүнйә шалары горкар Онуң шан-шөхратындан.[†][+]
17Себәби Реб Сионы гайтадан гурар,
шан-шөхратында Ол пейда болар[+].
18Дыкгат берер пукараның догаларына,
әсгермезлик этмез оларың дога-дилегне.
19Инди догулҗаклар Ребби шөхратлар ялы,
гой, бу гелҗек несил үчин язгы эдилсин[+].
20-21Чүнки туссагларың ахы-зарыны эшитмек үчин,
өлүме хөкүм эдиленлери бошатмак үчин,
Реб мукаддес[†] белентлигинден ашак серетди,
Ол гөклерден ере назар айлады[+][+].
22-23Ол халклар, шалыклар
Реббе сежде этмәге үйшенлеринде,
Сионда Реббиң адыны,
Иерусалимде[†] шан-шөхратыны
ыглан этсинлер дийип, шулары этди[+].
24Ол орта ёлда мени тапдан дүшүрди,
Ол мениң гүнлерими гысгалтды.
25Диййәрин: «Эй, мениң Худайым,[†]
өмрүмиң ярында дүнйәден алма.
Сениң йылларың довам эдйәр несиллербойы»[+].
26Сен гадымыетде ериң бинядын тутдуң,
гөклер хем Сениң эллериңиң ишидир[+].
27Олар йитип гидер, Сен болса довам эдерсиң,
олар көне эгинбаш кимин даргап гидерлер;
Сен олары эгинбаш кимин чалшарсың,
олар гечип гидерлер[+].
28Эмма Сениң шол өңкүлигиң,
соңы ёкдур Сениң йылларың[+].
29Сениң бенделериңиң чагалары асуда яшар,
оларың зүрятлары хузурыңда беркарар болар[+].

#### 102‑нҗи мезмур


Давудың мезмуры

1Реббе алкыш айт, эй, мениң көңлүм,
мукаддес[†] адыны алкышла, эй, тутуш җан-багрым[+].
2Реббе алкыш айт, эй, мениң җаным,
Онуң эден ягшылыкларыны асла унутма.
3Әхли гүнәлериңи Ол багышлаяр,
әхли дертлериңе Ол шыпа берйәр[+].
4Өмрүңи габырдан халас эйлейәр,
садык сөйги, мерхемет җыгасыны саңа гейдирйәр[+].
5Сени өмүрбойы ягшылыклар билен Ол разы эдйәр:
бүргүдиңки ялы тәзеленйәр сениң яшлыгың[+].
6Реб[†] эзиленлериң әхлиси үчин
берҗай эдйәр хак-адалаты.
7Ол Муса гөркезди Өз ёлларыны,
ысрайыл[†] халкына – Өз ишлерини.
8Реб рехимдар ве мерхеметли,
садык сөйгә бай ве гиң гөвүнли,[+]
9Ол бизи хемише язгарып дурмаз,
Өз гахарыны бакы сакламаз[+].
10Ол бизе гүнәлеримизе гөрә гаранок,
языкларымыза гөрә Ол гайтаранок[+].
11Чүнки гөклер ерден нәхили белентде болса,
Реббиң садык сөйгүси Ондан горкянлара шонча-да бейик[+].
12Гүндогар гүнбатардан нәхили узакда болса,
шонча-да Ол гүнәлеримизи бизден айыряр[+].
13Атаның өз огулларына рехим эдиши кимин,
Реб хем Ондан горкянлара эдйәр рехими[+].
14Чүнки ничик ярадыландыгымызы Ол билйәр,
бизиң бир топракдыгымыз ядына дүшйәр[+].
15Ынсан өмри ота меңзейәр,
мейдан гүли кимин олар гүллейәр,[+]
16үстүнден шемал өвүсйәр: ол хем ёк боляр;
өңки ери оны инди хич танамаяр[+].
17-18Эмма Ребден горкянлар үчин,
эзелден эбедә ченли довам эдйәр Онуң сөйгүси.
Реббиң әхтини саклап,
буйругыны берҗай эдйәнлер үчин,
Реббиң гутулышы довам эдйәр несиллербойы[+][+].
19Реб тагтыны гөклерде беркарар этди,
Онуң шалыгы әхли ере хөкмүровандыр[+].
20Эй, Реббиң эдермен перишделери[†] –
Онуң буйрукларыны берҗай эдйәнлер,
Онуң айдан сөзүне табын болянлар,
Ребби алкышлаң![+]
21Эй, Онуң ислегини берҗай эдип,
Оңа хызмат эдйән мелеклери,
Ребби алкышлаң!
22Эй, Онуң хөкүм сүрйән ерлериндәки
ярадан затларының әхлиси,
Ребби алкышлаң!
Эй, җаным, Ребби алкышла!

#### 103‑нҗи мезмур

1Реббе алкыш айт, эй, мениң җаным!
Сен нәхили бейик, я Бейик Худайым![†]
Шөхрата,[†] шөвкете бесленйәнсиң Сен![+]
2Сен нуры дон кимин геййәң,
гөклери чадыр дек герйәң[+].
3Сен отагларыңы сувларың үстүнде гуряң,
булутлары Өзүңе сөвеш арабасы эдинйәң,
елиң ганатларына мүнүп айланяң[+].
4Сен илчилери еллер дек эдйәң,
эмелдарлары от-алав эдйәң[+].
5Сен ери бинятларының үстүнде гурдуң,
ол сарсмаз асырларбойы[+].
6Сен оны чуңлуклара беследиң,
даглар сувларың астында галды.
7Сувлар Сениң кәйинҗиңден ыза чекилйәр,
гүррүлдиңиң сесини эшидип, гачяр[+].
8Олар даглардан ашып, җүлгелере –
Сениң олар үчин беллән ериңе инйәр.
9Сувлар гайдып ер йүзүни өртмесин дийип,
олар гечмесин дийип, бир серхет гойдуң[+].
10Сен чешмелери җүлгелере акдыряң,
олар дагларың араларындан акяр.
11Әхли мейдан хайванларыны хем сува якяр,
гуланлары сувдан гандыряр.
12Гөк гушлары чешмелериң бойнунда месген тутуняр,
япракларың арасындан олар сайрашяр.
13Сен даглары белентликдәки месгениңден суваряң,
Сениң ишлериңиң мивесинден ер канагатланяр.
14Ынсанлар, маллар топракдан азыгыны эдинсин дийип,
олар үчин галла, отлар өсдүрйәң:[+]
15ынсан калбыны шатландырян шерабы,
онуң йүзүни ялдырадян зейтун ягыны,
ынсан йүрегине кувват берйән чөреги[+].
16Реббиң агачлары –
Онуң отурдан Ливан[†] кедрлери бол суварыляр.
17Ол ерде гушлар хөвүртгелейәр,
онуң чүр башында леглек хөвүртге гуряр.
18Белент даглар даг гечилери үчиндир,
байырлар торсуклара пенадыр[+].
19Ол мөвсүмлери кесгитлемек үчин Айы яратды,
Гүн хем өз яшмалы вагтыны билйәр[+].
20Гиҗе боляр Сен гараңкы дүшүрениңде,
әхли җеңңел хайванлары җанланяр шонда[+].
21Ав үчин арсланлар арлаяр,
олар Худайдан рыскларыны дилейәр[+].
22Гүн догяр, олар ыза чекилйәр,
сүренлерине гирйәр-де, ятяр;[+]
23ынсан өз ишине уграяр,
агшама ченли ол зәхмет чекйәр.
24Я Реб[†], Сениң ишлериң ненең көпсанлы!
Сен оларың барыны этдиң пайхаслы,
Сениң яраданларыңдан ер йүзи долы[+].
25Ине, деңиз: ол әгирт ве гиң
ол ерде сан-саҗаксыз сүйрениҗилер,
улулы-кичили җандарлар бардыр.
26Ол ерде гәмилер йүзйәр,
деңиз ичре ойнасын дийип ярадан аждархаң-да[†] бар.
27Рыскларыны вагтында берерсиң дийип,
оларың бары Саңа гарашяр[+].
28Сен берйәрсиң – олар йыгнаяр,
элиңи ачярсың – нәз-ныгматдан дойяр[+].
29Сен йүзүңи гизлейәрсиң – олар ховсала дүшйәр,
җанларыны алярсың – олар өз топрагына доланяр[+].
30Җан берйән демиңи иберйәң – олар ярадыляр,
Сен ериң йүзүни тәзелейәрсиң[+].
31Гой, Реббиң шөхраты эбеди болсун,
Реб Өз ишлери бабатда шадыян болсун[+].
32Ол ере середйәр, ол хем титрейәр,
даглара элин дегирйәр – олар түтейәр[+].
33Мен өмүрбойы Реббе нагма айдарын,
демим барка Худайыма алкыш окарын[+].
34Мениң ойланмаларым, гой, Онуң гөвнүнден турсун,
чүнки мен Ребде шатланяндырын.
35Гой, гүнәлилер ер йүзүнден ёк болсун,
эрбет адамлар инди асла болмасын.
Реббе алкыш айт, эй, мениң җаным.
Реббе шан-шөхрат болсун!

#### 104‑нҗи мезмур

1[•]Реббе шүкүр эдиң ве сежде эдиң,
халклар арасында Онуң ишлерини җар эдиң[+].
2Оңа нагма айдың, Оны шөхратландырың,[†]
әхли гудратлы ишлери барада сиз гүррүң бериң[+].
3Реббиң мукаддес[†] ады билен магтаның;
Оны агтарянларың йүреги шатлыкдан долсун.
4Реббе, Онуң кувватына сыгының,
дынгысыз Онуң хузурыны агтарың[+].
5-6Эй, Реббиң бендеси Ыбрайымың зүряды,
Онуң сайланлары – Якубың несли!
Ятлаң Онуң гөркезен гудратларыны,
мугҗызаларыны, агзындан чыкан карарларыны[+].
7Ол – Худайымыз[†] Реб[†],
Ол тутуш ер йүзүне казылык эдйәр[+].
8-9Ол әхтини, мүң несле берен сөзүни,
Ыбрайым билен эден әхтини,
Ысхага берен Өз вадасыны
элмыдама ятда саклаяр[+][+].
10-11Дийди: «Мен сизе Кенган[†] юрдуны,
мирасыңыза[†] дүшен пай хөкмүнде берерин».
Муны Якуба тассыклады канун[†] хөкмүнде,
Ысрайыла – мүдими әхт[†] хөкмүнде[+].
12Шонда олар аз санлыдылар,
гаты аз ве шол ерде гелмишекдилер[+].
13Гечйәрдилер бир миллетден башга миллете,
бир шалыкдан – башга шалыга.
14Реб олары эзмәге хич ёл бермеди,
шолар себәпли Ол шалара кәеди[+].
15Дийди: «Сайлап-сеченлериме сиз эл дегирмәң,
пыгамберлериме[†] яманлык этмәң»[+].
16Шонда Реб юрда ачлык дүшүрди,
Онуң әхли азыгыны вейран эйледи[+].
17Өңлеринден бир адамы ёллады:
Юсуп гул эдилип сатылды[+].
18Онуң аякларына зынҗыр урулды,
бойны демир халка салынды.
19Реббиң айданлары берҗай болянча,
Онуң сөзи Юсубы сынап барлады[+].
20Патыша адам иберип, оны бошатды,
халкларың хөкүмдары оны азат эйледи[+].
21-22Оңа эмелдарларының үстүнден ыгтыяр берип,
яшулуларына[†] пайхас өвретсин дийип,
Юсубы өз өйүне хоҗайын этди,
тутуш мүлкүне хөкүмдар гойды[+].
23Онсоң Ысрайыл[†] Мүсүре гелди,
Якуп Хам юрдунда гелмишек болуп яшады[+].
24Реб Өз халкыны җуда көпелтди,
олары душманларындан кувватлы этди[+].
25Худай бенделериниң җанына каст этсинлер дийип,
душманларың йүрегинде Өз халкына йигренч дөретди[+].
26Реб оларың арасына бендеси Мусаны
ве сечип-сайлан Харуныны ёллады[+].
27Оларың арасында гөркездилер Реббиң аламатларыны,
Хам юрдунда – гудратларыны[+].
28Реб гараңкы дүшүрди, юрды гараңкыратды,
Муса билен Харун Онуң сөзүнден чыкып билмеди[+].
29Ол оларың сувуны гана өвүрди.
Оларың балыкларыны гырып ташлады[+].
30Мүсүр юрды, хатда ша отаглары-да,
гурбагалардан дос-долы болды[+].
31Реб буюрды, сиңек сүрүси гелди,
чиркейлер тутуш юртларыны долдурды[+].
32Ол ягыш дерегине долы ягдырды,
тутуш юртларына ялынлы йылдырымлар чакдырды[+].
33Реб үзүм багларыны, инҗир агачларыны урды,
юртларындакы агачлары чым-пытрак этди.
34Ол буюрды: чекиртгелер,
сан-саҗаксыз ганат багламадык чекиртгелер
хүҗүм эйледи[+].
35Олар Мүсүрдәки өсүмликлериң барыны ийди,
топрагының хасылыны ювутды.
36Реб өлдүрди Мүсүрдәки новбахарлары –
бар гүйч-кувватлары болан илкинҗи зүрятларыны[+].
37Соңра Ысрайыллары ол ерден алтын-күмүшли эдип чыкарды,
оларың тирелериниң арасында бүдрән болмады[+].
38Олар чыкып гайдансоңлар Мүсүр бегенди,
чүнки олар зерарлы үстлерине ховп-хатар абанды[+].
39Реб өртги хөкмүнде яйды булуды,
гиҗе ышык берсин дийип – алавы[+].
40Диледилер, Ол бедене иберди,
гөгүң чөрегини болелин берди[+].
41Ол гаяны ярды, сув чогуп чыкды,
ол чөлүстанлыкда деря дей акды[+].
42Чүнки Өз бендеси Ыбрайыма
берен мукаддес вадасыны Ол яда салды[+].
43Ол шатлык билен чыкарды Өз халкыны,
нагма билен чыкарды сечип-сайланларыны[+].
44-45Олар Худайың парзларыны[†] саклары ялы,
Онуң канунларыны берҗай эдери ялы,
башга миллетлериң[†] юрдуны олара берди.
Олар шол халкларың экинлериниң хасылыны ордулар.
Реббе шан-шөхрат болсун![+]

#### 105‑нҗи мезмур

1Реббе шан-шөхрат[†] болсун!
Шүкүр эдиң, чүнки Ол ягшы,
Онуң сөйгүси бакы[+].
2Реббиң бейик ишлерини беян эдип билҗек бармыка?
Оңа лайык шан-шөхрат айдып билҗек бармыка?
3Адалаты гораянлар,
элмыдама догрулык эдйәнлер нәхили багтлы![+]
4-5Я Реб[†], халкыңа мерхемет эдениңде,
мени яда сал.
Сениң сечип-сайланларыңың абаданлыгыны гөрүп билерим ялы,
халкыңың шатлыгына шатланып билерим ялы,
сайлан халкың билен биле магтанып билерим ялы,
олары халас эдениңде маңа көмек эт.
6Биз хем ата-бабаларымыз дей гүнә ишлери этдик,
языклы болдук, яманлык этдик[+].
7Ата-бабаларымыз Мүсүрде гудратларыңа дүшүнмедилер,
болдан-бол садык сөйгиңи ятламадылар.
Гызыл деңзиң[*] якасында баш галдырдылар[+].
8Эмма Ол гудратыны билдирмек үчин,
Өз адының хатырасына олары халас эйледи[+].
9Ол Гызыл деңзе буюрды, ол хем гурады,
олары чуңлукдан гуры ерден кимин гечирди[+].
10Олары душман элинден халас эйледи,
олары ягының пенҗесинден Ол азат этди[+].
11Сувлар душманларының үстүни өртди,
олардан хич бири аман галмады[+].
12Шонда Онуң сөзлерине уйдулар,
Оңа шөхрат нагмасыны айтдылар[+].
13Эмма олар Онуң ишлерини тиз унутдылар,
Онуң маслахатына гарашмадылар[+].
14Олар чөлде ачгөзлүге гөвүн бердилер,
чөл-бееванда Худайы[†] сынап гөрдүлер[+].
15Ол оларың дилеглерини битирди,
эмма үстлерине гыргын иберди[+].
16Олар дүшелгеде Муса,
Реббиң руханысы[†] Харуна гөрип болдулар[+].
17Ер ярылып Датаны ялмап ювутды,
Абырамың топланышыгының үстүни өртди[+].
18Оларың топланышыгында от алавлады,
эрбетлери ялын яндырды[+].
19Олар Хорепде[†][*] өкүзиң хейкелини ясап,
гуйма бута сежде этдилер[+].
20Олар Худайың шан-шөхратыны
от иййән өкүзиң шекилине чалышды[+].
21-22Олар Худайы –
Мүсүрде бейик ишлери,
Хам юрдунда гудратлары ишлери,
Гызыл деңизде[†] хайбатлы ишлери
эден Халасгәрлерини[†] ятдан чыкарды[+].
23Ол олары ёк этмек ховпуна салды,
эмма Муса, Онуң сайланы, Оңа төвелла этди,
Онуң яндырыҗы газабын совды[+].
24Олар гөзел юрды әсгермедилер,
Онуң берен сөзүне ынанмадылар[+].
25Өз чадырларында хүңүрдешдилер,
Реббиң сесини диңлемедилер.
26-27Шоңа гөрә, олары чөлде ёкларын дийип,
миллетлер[†] арасындан зүрятларыны ёкларын дийип,
олары ер йүзүне даргатҗак дийип,
элини галдырып, Реб касам этди[+].
28Соңра Багалпегор[†] бутуна бил багладылар,
өлүлере багыш эдилен гурбанлыклары[†] олар ийдилер[+].
29Олар эденлери билен Ребби газапландырды,
мерги оларың башына инди.
30Шонда Пинехас дуруп төвелла этди,
мерги тогтады[+].
31Бу оңа догрулык хөкмүнде
несиллербойы бакы сайылды[+].
32Олар Мерибаның боюнда Ребби газапландырды,
Муса олар зерарлы оңайсыз ягдая галды[+].
33Чүнки олар онуң рухуны гайгыландырды,
онуң дили ойланышыксыз сөзлери айтды[+].
34Олар Реббиң буйранларыны берҗай этмедилер –
олар халклары ёкламадылар[+].
35Гайтам миллетлере гарышып,
оларың дәп-дессурына эердилер[+].
36Оларың бутларына хызмат этдилер,
бутлар хем олара дузак болдулар[+].
37Олар өз огулларыны ве гызларыны
галп худайлара гурбан этдилер[+].
38Олар огулларыны ве гызларыны
Кенган[†] бутларына гурбан этдилер,
оларың бигүнә ганын дөкдүлер;
юрды ган[†] билен харамладылар[+].
39Эденлери билен харам болдулар,
өз ишлери аркалы зына этдилер.
40Реб Өз халкына гаршы газаба мүнди,
сайлап-сечен халкыны Ол йигренч сайды.
41Олары миллетлериң элине берди,
олары йигренйәрлер үстлеринден агалык сүрди[+].
42Душманлары олара җебир чекдирди,
олары гүйч билен боюн эгдирди[+].
43Ол энчеме гезек олары халас эйледи,
эмма олар пәллеринден яңа баш галдырдылар,
өз гүнәлери зерарлы кемсидилдилер[+].
44Эмма Ол дат-перятларыны эшиден вагты,
оларың мушакгатларына назар айлады[+].
45Оларың хатырасына Өз әхтини ядына салды,
садык сөйгүсиниң боллугына гөрә рехим эйледи[+].
46Олары есир эденлериң калбына
олар бабатда рехим-шепагат салды[+].
47Эй, Худайымыз Реб, бизи халас эт!
Мукаддес[†] адыңа шүкүрлер эдер ялы,
Сениң шөхратыңа буйсанар ялы,
миллетлериң арасындан бизи топлап ал.
48Ысрайыл[†] Худайы Реббе
эзелден эбедә ченли алкышлар болсун!
Әхли халк, гой, «Омын!»[†] дийсин.
Реббе шан-шөхрат болсун![+]

#### 106-нҗы мезмур


БӘШИНҖИ КИТАП


(106 – 150‑нҗи мезмурлар)

1«Реббе шүкүр эдиң, чүнки Ол ягшы,
Онуң сөйгүси бакы!» –[+]
2дийип, Реббиң азат эденлери, гой, айтсын.
Ол олары душман элинден халас эйледи,[+]
3олары ят юртлардан йыгнап җемледи:
гүндогардан хем гүнбатардан
демиргазыкдан хем гүнортадан.


4Олар чөл-бееванда сергездан болды,
илатлы шәхере элтйән ёлы тапып билмеди.
5Ачлыгың, тешнелигиң дердинден яңа,
оларда ысгын-мыдар галмады.
6Олар мушакгатларында Ребби чагырды,
Ол хем гөргүлеринден халас эйледи.
7Олар месген тутар ялы шәхере барып етйәнчә,
Ол олары гөни ёлдан йөретди.
8Реббиң садык сөйгүси үчин,
адамзада эдйән аҗайып ишлери үчин,
гой, олар Оңа шүкүрлер этсин.
9Чүнки Ол тешне җаны гандыряр,
аҗыганы нәз-ныгматдан доюряр[+].
10Олар гараңкылыкда ве түмлүкде яшады,
зынҗырлара, җебир-җепа багланды[+].
11Чүнки олар Худай[†] сөзүне табын болманды,
Бейик Худайың өвүдине әсгермезлик эдипди[+].
12Реб[†] агыр зәхмет аркалы олары боюн эгдирди:
йыкылдылар, асла ярдам берен болмады[+].
13Олар мушакгатларында Ребби чагырды,
Ол хем гөргүлеринден халас эйледи.
14Олары гараңкылыкдан ве түмлүкден чыкарды,
оларың зынҗырларыны гырып ташлады.
15Реббиң садык сөйгүси үчин,
адамзада эдйән аҗайып ишлери үчин,
гой, олар Оңа шүкүрлер этсин.
16Чүнки Ол бүрүнч дервезелери чым-пытрак этди,
демир сөелери икә бөлүп ташлады[+].
17Өз гүнәли ёллары ве этмишлери зерарлы,
акылсызлар җебир-җепалар чекди.
18Олар иймитиң ислендигини йигренди,
өлүм дервезелериниң агзына барды[+].
19Олар мушакгатларында Ребби чагырды,
Ол хем гөргүлеринден халас эйледи.
20Ол сөзүни иберди ве шыпа берди,
олары габра инмекден халас эйледи[+].
21Реббиң садык сөйгүси үчин,
адамзада эдйән аҗайып ишлери үчин,
гой, олар Оңа шүкүрлер этсин,
22шүкүр гурбанлыкларыны,[†] гой, хөдүрлесин,
Онуң ишлерини шатлык нагмасында беян эйлесин[+].
23Деңиздәки гәмилерде йүзйәнлер,
хайбатлы сувларда сөвда эдйәнлер
24Реббиң ишлерини,
чуңлуклардакы аҗайып ишлерини гөрдүлер:
25Ол буюрды-да, тупанлы гай турузды,
ол хем деңзиң толкунларыны галкдырды[+].
26Гәмичилер гөге галды, чуңлуга инди,
горкудан яңа җанлары чыкара гелди.
27Серхош кимин ыранып энтирекледи,
акыл-хушлары башындан учды[+].
28Олар мушакгатларында Ребби чагырды,
Ол хем гөргүлеринден халас эйледи.
29Ол тупаны асудалыга өвүрди,
деңиз толкунлары көшешди[+].
30Шатландылар, чүнки үмсүмлик болды,
Ол оларың ислән гәми дуралгасына етирди.
31Реббиң садык сөйгүси үчин,
адамзада эдйән аҗайып ишлери үчин,
гой, олар Оңа шүкүрлер этсин.
32Олар халк җемагатында Оны бейгелтсин,
яшулулар[†] меҗлисинде[†] Оны шөхратландырсын.[†]
33-34Реб юрт илатының эрбетликлери зерарлы,
дерялары өвүрйәр чөлүстанлыга,
сувуң гөзбашларыны – тешне топрага,
берекетли[†] топрагы – шорлук ерлере[+][+].
35Ол чөли өвүрйәр как көллерине,
гурак топрагы – сув гөзбашына[+].
36Ол шол ерде ач-сувсузлары яшадяр,
олар хем яшамак үчин шәхер гуруняр.
37Олар мейданлара экин экйәр, үзүм багларыны отурдяр
хем-де болдан – бол хасылы аляр.
38Худайың берекеди аркалы олар көпелйәр,
Ол мал-гараларыны хич азалтмаяр[+].
39Эмма мәтәчлер эзъет, мушакгат, хасрат зерарлы,
азалып, боюн эгдириленде,
40Ол шазадаларың үстүне бетнамлык гуйяр,
олары ёл-ёдасыз чөлде сергездан эдйәр[+].
41Мәтәҗи болса гөргүлеринден дындыряр,
онуң машгаласыны сүри кимин көпелдйәр[+].
42Йүреги догрулар муны гөрүп шатланяр,
эрбетлер болса агзыны юмяр[+].
43Пайхасы болан муңа үнс берсин,
Реббиң садык сөйгүсини аңласын[+].

#### 107‑нҗи мезмур


1[•]Нагма. Давудың мезмуры

2Йүрегим сарсмаз, эй, Худай,[†] сарсмаз мениң йүрегим:
мен нагмалар айдып, мукам чаларын[+].
3Оян сен, эй, мениң йүрегим.
Ояның, арфа хем лира!
Мен даңы оярарын нагмалар билен[+].
4Я Реб[†], халклар арасында Саңа шүкүр эдерин,
миллетлер[†] арасында Саңа нагма айдарын.
5Чүнки Сениң сөйгиң гөклере етйәр,
вепалылыгың булутлара дирейәр[+].
6Эй, Худай, гөклерден-де ёкары бейгел,
тутуш ер йүзүне долсун Сениң шөхратың![†]
7Өз сөййәнлериңиң гутулып билери ялы,
голуң билен халас эт, маңа җогап бер.
8Вада берди Худай Өз мукаддес[†] өйүнден:
«Улы шатлык билен Мен Шекеми бөлерин
хем-де Сукот дересини өлчәрин[+].
9Гилгат Мениңки, Манаша Мениңки,
Эфрайым – тувулгам,
Яхуда[†] – патышалык хасам.
10Мовап – ювунмак үчин легеним,
Эдомың үстүне зыңарын Мен чарыгымы.
Пилишт топрагында еңиш дабарасы билен гыгырарын Мен».
11Берк гала ким мени элтер?
Мени Эдома ким алып гидер?
12Эй, Худай, эйсем Сен бизи рет эдәйдиңми?
Эй, Худай, инди гошунларымыз билен гитҗек дәлми Сен?
13Душманларымызы еңмәге бизе көмек эт,
себәби ынсан көмеги бидерек затдыр[+].
14Худай аркалы еңиш газанарыс,
душманларымызы депелеҗек Олдур.

#### 108‑нҗи мезмур


1Айдымчылар топарының ёлбашчысына. Давудың мезмуры

Дымма, эй, сенамың Худайы![†][+]
2Чүнки эрбетлер, хилегәрлер маңа гаршы агзыны ачып,
яланчы диллери билен гаршыма олар геплейәр[+].
3Олар йигренч сөзлери билен мени гуршаяр,
себәпсиз ере мениң билен урушяр[+].
4Мен олар үчин дога-дилег эдйәрин,
олар болса сөйгиме дерек мени язгаряр.
5Олар ягшылыгыма яманлык эдйәр,
сөйгиме дерек мени йигренйәр[+].
6Олар шейле диййәр:
«Гой, онуң гаршысына эрбет адам чыксын,
гаралавҗы онуң сагында дурсун[+].
7Ишине гараланда, айыплы чыксын,
онуң дога-дилеги гүнә сайылсын[+].
8Онуң гүнлери санлыҗа болсун,
башга онуң орнуны алсын[+].
9Онуң чагалары, гой, етим болсун,
аялы хем дул болуп галсын[+].
10Чагалары энтәп, гой, гедай гезсин,
харабалыкларындан чыкарылып, чөрек дилесин[+].
11Сүйтхор онуң бар задыны гарбасын,
агыр зәхметиниң рәхнетини кесеки гөрсүн.
12Хич ким оңа, гой, мерхемет этмесин,
етимлерине хич кимиң хайпы гелмесин.
13Гой, онуң несли кесилсин,
гелҗекки несилден онуң ады, гой, өчүрилсин[+].
14Аталарының гүнәси элмыдама Реббиң өңүнде,
гой, ятланылсын,
эҗесиниң языгы өчүрилмесин![+]
15Гой, гүнәлери элмыдама Реббиң өңүнде болсун,
ер йүзүнде ятланмаз ялы, гой, Ол оны кесип ташласын[+].
16Чүнки ол мерхемет этмеги яда салмады,
гайтам гарыбы, мәтәҗи, йүреги гамлыны
өлдүрҗек болуп, олары ызарлап гезди.
17Ол гаргышы сөйди; гой, гаргышы өз башындан инсин,
ол хич киме ягшылыгы арзувламады,
гой, оңа-да хич ким ягшылыгы арзув этмесин!
18Ол гаргышы дон эдип гейди:
гой, ол сув кимин сиңсин онуң тенине,
яг[†] кимин – онуң сүеклерине[+].
19Шоңа гөрә, гой, ол эшик кимин оны доласын,
гүнде гушанян гушагы болсун».


20Гой, Реббе мени яманлаянларың,
җаныма гаршы сөз айдянларың алҗак алмыты
шулар дей болсун.
21Эмма Сен, эй, Хөкмүрован Реб[†],
мениң бәхбидими ара Өз адың хатырасына
Садык сөйгиңиң ягшыдыгы себәпли, мени халас эт[+].
22Чүнки мен гарып ве мәтәчдирин,
эзъет чекйәр мениң йүрегим[+].
23Агшам көлегеси дек йитип гидйәрин,
олар мени чекиртге дей какярлар[+].
24Агыз беклемеден яңа дызымың кувваты гачды,
гөврәм ягсызлыкдан яңа хорланып галды.
25Мени яманлаянлара болдум бир гүлки,
мени гөренлеринде яйкаяр олар башыны.
26Я Реб, Худайым, маңа көмек эт,
Өз садык сөйгиң хатырасына мени халас эт.
27Билсинлер бу ишде Сениң элиң бардыгыны,
я Реб, муны Сениң эдендигиңи.
28Гой, олар гаргаберсин, эмма Сен ак пата[†] берерсиң!
Олар баш галдыряр, эмма масгара болар,
Сениң бендәң болса шадыян болар.
29Мени язгарянлар бетнамлыга бүренсин,
гой, олар рысвалыгыны дон эдип гейсин[+].
30Мен Реббе көп шүкүр этҗек,
улы җемагатда Оны шөхратландырҗак.[†]
31Чүнки Ол мәтәҗиң сагында дуряр,
оны өлүме хөкүм эдйәнлериң элинден халас эйлейәр[+].

#### 109-нҗы мезмур


Давудың мезмуры

1Худай[†] реббиме[*] шейле сөзледи:
«Душманларыңы аяк астына салянчам,
Мениң сагымда отур»[+].
2Реб[†] Сиондан[†][*] узадар шалык хасаңы,
душманларыңа йөрет сен өз хөкүмиңи[+].
3Сөвеш гүнүңде герчеклериң
мукаддес[†] шөхрата[†] бесленип, мейлетин болар,
яшлыгың сәхер чыгы дей доланып гелер.
4Реб ант ичди, Ол ондан дәнмез:
«Мәликсадык[†] дереҗесиндәки
мүдимилик руханысың[†] сен»[+].
5Таңры сениң тарапдарыңдыр:
Ол газаба мүнен гүнүнде
шалары күл-пеекун эдер[+].
6Реб миллетлере[†] хөкүм чыкарар,
оларың юрдуны ләшлеринден долдурар.
Ол тутуш ериң йүзүнде
баштутанлары күл-пеекун эдер[+].
7Сен болса ёлдакы чешмеден ичип,
өз башыңы белент тутарсың.

#### 110-нҗы мезмур

1Реббе шан-шөхрат[†] болсун!


Алеф

Мен догруларың меҗлисинде[†] ве җемагатда


Бет

тутуш калбым билен Реббе шүкүр эдерин[+].


Гимел

2Бейикдир Реббиң ишлери,


Далет

олары агтаряр бар мушдаклары[+].


Хе

3Онуң иши дабарадан, шөхратдан долы,


Вав

Онуң догрулыгы довам эдйәр эбеди[+].


Зайин

4Ол ятдан чыкмаҗак гудратлы ишлери этди,


Хет

Реб[†] мерхеметли хем-де рехимли[+].


Тет

5Ол Өзүнден горкянлара берйәр рысгалы,


Ёд

эден әхти ядындадыр мүдими[+].


Каф

6Ол халкына ишлериниң гудратыны гөркезди:


Ламед

миллетлериң[†] мирасыны[†] олара берди.


Мем

7Онуң эллериниң ишлери вепалы ве адалатлы,[†]


Нун

Онуң бар буйруклары ыгтыбарлыдыр.


Самех

8Эллериниң ишлери беркарар эдилди асырларбойы,


Айин

вепалылык ве догрулык оларың бинятлары.


Пе

9Реб Өз халкыны халас эйледи,


Тсади

Өз әхтини бакы буюрды;
Онуң ады мукаддес[†] хем-де вехимли[+].


Реш

10Ребден горкмак – даналык башы,


Шин

муны амал эдйәнлериң дүшүнҗелери догры.


Тав

Онуң сенасы довам эдйәр асырларбойы[+].

#### 111‑нҗи мезмур

1Реббе шан-шөхрат[†] болсун!


Алеф

Ребден горкян,


Бет

буйрукларындан леззет алян нәхили багтлы![+]


Гимел

2Онуң зүряды юртда кувватлы болар,


Далет

догруларың несли берекет[†] тапар[+].


Хе

3Болелинлик, байлык онуң өйүнде болар,


Вав

догрулыгы довам эдер асырларбойы[+].


Зайин

4Догры[†] ынсан үчин хатда гараңкыда нур догар,


Хет

ол мәхрибан, догручыл ве рехимлидир[+].


Тет

5Җомарт, карз берйән ынсан говудыр,


Ёд

ол ишлерини адалатлы[†] ёла гойяндыр[+].


Каф

6Чүнки догры ынсан хич хачан сарсмаз,


Ламед

мүдимилик ол унудылмаз[+].


Мем

7Ол шум хабардан горкмаз,


Нун

Реббе бил баглап, йүреги сарсмаз[+].


Самех

8Онуң йүреги мәкәм,


Айин

ол асла эйменмез,
иң соңунда душманларының еңлишин гөрер[+].


Пе

9Ол сахылык билен пайлады, мәтәҗе берди,


Тсади

онуң догрулыгы довам эдер эбеди,
ат-абрайы билен биле артяр кувваты[+].


Реш

10Эрбет адам муны гөрүп, газаба мүнйәр,


Шин

дишини гыҗаяр ве рухдан дүшйәр;


Тав

эрбет адамың гөвүн ислеглери пуч болар[+].

#### 112‑нҗи мезмур

1Реббе шан-шөхрат[†] болсун!
Эй, Реббе хызмат эдйәнлер, шөхратландырың,
Реббиң адына шан-шөхрат болсун!
2Шиндиден эбедә ченли
Реббиң ады алкышлы болсун![+]
3Гүнүң догян еринден батян ерине ченли,
Реббиң адына шан-шөхрат болсун![+]
4Реб[†] әхли миллетлерден[†] белентде,
Онуң шан-шөхраты гөклер үстүнде[+].
5Эйсем Худайымыз[†] Реб кимин бармы?
Ол гөклерде отуран болса-да,[+]
6эглип, гөге, ере назар айлаяр[+].
7Ол гарыплары ерден галдыряр,
мәтәчлери күл ичинден чыкаряр,[+]
8олары шазадаларың янында,
Өз халкының шазадалары билен отурдяр.
9Өнелгесиз аялың өйүни дикйәр,
оны чагаларына гувандырып, багтыяр эдйәр.
Реббе шан-шөхрат болсун![+]

#### 113‑нҗи мезмур

1Ысрайыл[†] Мүсүрден чыкып гайданда,
Якуп несли дили башга халкдан гайданда,[+]
2Яхуда[†] Худайың[†] мукаддес[†] өйүне,
Ысрайыл хем Онуң шалыгына өврүлди.
3Деңиз гөрүп, өкҗе гөтерди,
Иордан дерясы[†] терс угра акды[+].
4Даглар бөкҗеклешди гочлар ялы,
депелер хем – гузулар ялы[+].
5Эй, деңиз, нәме үчин гачдың?
Эй, Иордан дерясы, нәме үчин терсине акдың?
6Эй, даглар, нәме үчин бөкҗеклешдиңиз сиз гочлар ялы,
депелер хем – гузулар ялы?
7-8Гаяны сув ховзуна өвүрйән,
чакмак дашы сув гөзбашына өвүрйән
Реббиң өңүнде,
Якуп Худайының өңүнде титре, ер йүзи![+][+]


9Бизе дәл, я Реб[†], бизе дәл,
сөйгиң ве вепадарлыгың хатырасына
шан-шөхрат[†] бер Сен Өзүңе!
10«Ханы оларың Худайы?» дийип,
нәме үчин миллетлер[†] айтсын?![+]
11Бизиң Худайымыз гөклерде
Ол гөвнүниң ислән задыны эдйәр[+].
12Миллетлериң бутлары күмүш, тылладыр,
олар ынсан эллериниң ишидир[+].
13Оларың агзы бар, йөне гүрлемейәр,
гөзлери бар, йөне гөрмейәр[+].
14Гулаклары бар, йөне эшитмейәр,
бурунлары хем ыс-кок алмаяр.
15Эллери бар, йөне хич зат дуймаяр,
аяклары бар, йөне йөремейәр,
богазларындан сес-үйн чыкмаяр[+].
16Шолар дек болар олары ясанлар,
ве олара бил баглан әхли ынсанлар[+].
17Эй, Ысрайыл, Реббе бил багла!
Ол сениң көмегиң хем-де галканың.
18Эй, Харуның несли, Реббе бил багла!
Ол сениң көмегиң хем-де галканың[+].
19Эй, Ребден горкян, Оңа бил багла!
Ол сениң көмегиң хем-де галканың.
20Реб бизи ядына салды,
Ол бизе ак пата[†] берер.
Ол Ысрайылың неслине ак пата берер,
Ол Харуның неслине ак пата берер.
21Ребден горкянлара,
улы-кичә ак пата берер;
22гой, Реб сизи хем-де
зүрятларыңызы көпелтсин;[+]
23гой, гөги-ери ярадан Реб
сизе ак пата берсин.
24Гөклер Реббиңкидир,
ери болса Реб ынсан огулларына берди.
25Мерхумлар, габра инйәнлериң хич бири
Ребби шөхратландырмаяр[+].
26Эмма шиндиден эбедә ченли,
биз Реббе айтҗак алкышы.
Реббе шан-шөхрат болсун![+]

#### 114‑нҗи мезмур

1Ребби сөййәрин,
чүнки Ол эшитди сесими, дат-перядымы[+].
2Ол маңа гулак гояндыгы себәпли,
Оны чагырарын мен өмүрбойы.
3Өлүм танаплары маңа оралды,
өлүлер дүнйәсиниң сүтемлери үстүме инди,
мени җебир-җепа, гам-гусса басды[+].
4Мен шонда чагырдым Ребби:
«Я Реб[†], ялбарярын, халас эт мениң җанымы!»
5Реб догры[†] ве мерхеметли,
бизиң Худайымыз[†] рехимли[+].
6Реб гораяр сада ынсаны,
тапдан дүшенимде, Ол мени халас эйледи.
7Рахатлыгыңа өврүл, эй, мениң җаным,
чүнки Реб саңа җомартлык этди[+].
8Сен өлүмден халас этдиң җанымы,
гөзяшлардан – мениң гөзүми,
бүдремекден – аякларымы[+].
9Мен дирилер диярында
Реббиң хузурында гезерин[+].

#### 115‑нҗи мезмур

1«Эҗирлерим җуда көп» дийип гүрледим,
йөне шонда-да мен иман этдим[+].
2Ховсала дүшен вагтымда:
«Әхли ынсанлар яланчы» дийдим[+].
3Реббиң маңа эден ягшылыкларының
өвезини нәдип долайын[+]?
4Гутулыш пыяласыны галдырып,
Реббим дийип Оны чагырарын.
5Бүтин халкының өңүнде
Реббе эден касамларымы берҗай эдерин[+].
6Реббиң садыкларының өлүми
Онуң үчин нәхили агыр![+]
7Я Реб[†]! Мен Сениң бендәң,
мен Сениң бендәң, Сениң гырнагың оглы;
Сен зынҗырларымы гырып ташладың[+].
8Саңа шүкүр гурбанлыгыны хөдүр эдерин,
Реббиң адыны мен чагырарын[+].
9-10Бүтин халкының өңүнде,
Реб өйүниң ховлуларында,
эй, Иерусалим,[†] сениң ичиңде,
Реббе эден касамларымы берҗай эдерин.
Реббе шан-шөхрат[†] болсун!

#### 116-нҗы мезмур

1Реббе шөхратландырың,[†] әхли миллетлер![†]
Оны бейгелдиң сиз, эй, әхли халклар![+]
2Чүнки Онуң бизе болан сөйгүси улы,
Онуң вепадарлыгы бакы.
Реббе шан-шөхрат болсун![+]

#### 117‑нҗи мезмур

1Реббе шүкүр эдиң, чүнки Ол ягшы,
Онуң сөйгүси бакы![+]
2Гой, Ысрайыл[†] дийсин:
«Онуң сөйгүси бакы».
3Гой, Харуның несли дийсин:
«Онуң сөйгүси бакы».
4Гой, Ребден горкянлар дийсин:
«Онуң сөйгүси бакы».
5Дарыган чагымда чагырдым Ребби,
Реб[†] җогап берди, гөвнүме салды гиңлиги[+].
6Реб – тарапдарым, горкмаярын мен,
ынсан маңа нәме эдип билсин[+]?
7Реб көмекчи дек тарапдарымдыр,
мени йигренйәнлере дабаралы серетҗекдирин[+].
8Ынсана бил багландан,
Ребби пена эдинмек ягшы[+].
9Шалара бил багландан,
Ребби пена эдинмек ягшы.
10Әхли миллетлер[†] гуршап алды дашымы,
Реббиң ады билен серпикдирдим олары[+].
11Олар гуршап алды мениң дашымы,
чар тарапдан габады мени,
Реббиң ады билен серпикдирдим олары.
12Олар ары кимин мени гуршады,
йөне яндак оды дек сөнди,
Реббиң ады билен серпикдирдим олары.
13Йыкыларым ялы, гаты итилдим,
эмма Реб болды мениң көмегим.
14Реб – гүйҗүм хем-де айдымым,
Ол мениң Халасгәримдир.[†][+]
15Догруларың чадырларында
шатлык, еңиш нагмалары яңланяр:
«Реббиң голы зор ишлери гөркезйәр![+]
16Реббиң голы беленде галяр!
Реббиң голы зор ишлери гөркезйәр!»
17Мен өлмерин, аман яшарын
хем-де Реббиң ишлерини ыглан эдерин[+].
18Реб мени берк җезаландырды,
эмма өлүме мени бермеди.
19Ачың маңа догрулык дервезелерини,
мен гирип, Реббе шүкүр эдейин[+].
20Бу – Реббиң дервезелери,
догрулар ондан гирерлер[+].
21Мен Саңа шүкүр эдейин,
чүнки җогап бердиң, мени халас эйледиң.
22Уссаларың рет эден дашы,
бинаның бурч дашы болды[+].
23Муны Реб этди,
бу назарымызда тәсин сайылды.
24Бу – Реббиң ярадан гүни,
гелиң онда бегенели ве шатланалы.
25Я Реб, ялбарярыс, халас эт бизи,
Я Реб, ялбарярыс, бер үстүнлиги.
26Реб адындан гелйән болсун алкышлы!
Реб өйүнден сизиң үчин этҗек дога-дилеги[+].
27Бейик Худайдыр,[†]
үстүмизе нур сачан Олдур.
Гурбанлык малыны алың,
оны гурбанлык сыпасына[†] даңың[+].
28Сен – мениң Худайым, Саңа шүкүрлер этҗек,
Сен – мениң Худайым, мен Сени бейгелтҗек.
29Реббе шүкүр эдиң, чүнки Ол ягшы,
Онуң сөйгүси бакы![+]

#### 118‑нҗи мезмур


Алеф

1Кәмил ёлдан йөрейәнлер,
Реббиң канунына[†] гөрә яшаянлар багтлыдыр![+]
2Онуң дүзгүнлерини саклаянлар,
тутуш калбы билен Оны агтарянлар багтлыдыр!
3Олар нәхак иши этмейәр,
олар Онуң ёлларындан йөрейәр[+].
4Буйрукларыңы ыхласлы берҗай этмеги,
Сен эмр этдиң.
5Парзларыңы[†] берҗай эдерим ялы,
хернә үйтгемеседи мениң ёлларым.
6Шонда табшырыкларыңа[†] назар саланымда,
мен утанмарын[+].
7Адалатлы[†] хөкүмлериңи өвренен чагым,
пәк йүрекден Саңа өвги айдарын.
8Сениң парзларыңы берҗай эдерин,
бүтинлей терк этмегин мени[+].


Бет

9Яш ынсан ёлуны нәдип пәк саклап билер?
Оны Сениң сөзүңе гөрә горамак билен[+].
10Сени агтарярын тутуш йүрегим билен,
мени табшырыкларыңдан азашдырма Сен[+].
11Саңа гаршы гүнә этмәйин дийип,
Сениң вадаңы йүрегимде аяп сакладым[+].
12Я Реб[†], Саңа алкышлар болсун!
Маңа өврет Сен Өз парзларыңы[+].
13Агзыңдан чыкан адалатлы хөкүмлериң барыны,
мен дилим билен ыглан эдйәрин[+].
14Сениң дүзгүнлериңден леззет алярын,
гөйә әхли байлыга эе болан ялы болярын[+].
15Буйрукларың барада мен ойланарын,
Сениң ёлларыңа дыкгат берерин[+].
16Парзларыңдан леззет аларын,
Сениң сөзүңи мен унутмарын.


Гимел

17Яшап, сөзүңи саклап билерим ялы,
Сен бендәңе эт җомартлыгы.
18Кануныңың аҗайыплыгыны гөрерим ялы,
Сен ач мениң гөзлерми.
19Мен бир гелмишек ериң йүзүнде,
Өз табшырыкларыңы гизлеме менден[+].
20Адалатлы хөкүмлериңе болан күйсегим,
элмыдама пагыш-пара эдйәр мениң йүрегим[+].
21Сен кәейәрсиң табшырыкларыңдан азашанлара:
текепбирлере хем-де лагнатлылара[+].
22Утанч билен бетнамлыгы Сен менден айыр,
чүнки дүзгүнлериңи мен сакландырын.
23Хөкүмдарлар отурып, маңа гаршы дил бирикдирйәр,
бендәң болса парзларың барада ой-пикире батяр[+].
24Сениң дүзгүнлериң – кейпикөклүгим,
олар мениң – геңешдарларым.


Далет

25Мениң җаным гара ере япышяр,
Өз сөзүңе лайыклыкда маңа бер өмри.
26Мен беян эденимде өз ёлларымы,
Сен маңа бердиң җогабы;
өврет маңа Өз парзларыңы.
27Маңа дүшүндир Өз дүзгүнлериңиң ёлуны,
аҗайып ишлериң барада мен ойланайын.
28Гайгы-гамдан яңа җаным басыляр,
Өз сөзүңе лайыклыкда маңа кувват бер[+].
29Ялан ёллары менден узак эт,
мерхеметиң билен маңа кануныңы өврет.
30Вепалылык ёлуны мен сайлап алдым,
Сениң адалатлы хөкүмлериңи өңүмде гойдум.
31Я Реб, дүзгүнлериңден мәкәм япышдым,
Сен мени утанҗа гойма.
32Табшырыкларыңың ёлундан ылгаярын мен,
чүнки Сен калбымың дүшүнҗесини гиңелтдиң.


Хе

33Я Реб, парзларыңың ёлуны өврет,
мен оны ахыра ченли сакларын.
34Маңа дүшүнҗе бер кануныңы берҗай эдерим ялы,
оны тутуш йүрегим билен сакларым ялы[+].
35Табшырыкларыңың ёлундан Сен мени йөрет,
чүнки мен ондан алярын леззет.
36Диңе өз бәхбидими арамаз ялы,
Өз дүзгүнлериңе тарап өвүр йүрегими[+].
37Бош хысырдылардан сов гөзлерими,
Өз ёлларыңда маңа бер яшайышы.
38Өзүңден горкянлара бердиң ваданы:
мен-бендәң бабатда хем тассыкла оны.
39Менден сов горкян масгаралыгымы,
чүнки Сениң адалатлы хөкүмлериң ягшыдыр.
40Җан-тенден күйсейәрин буйрукларыңы,
Өз догрулыгыңда маңа бер яшайышы.


Вав

41Я Реб, Өз берен вадаңа гөрә,
садык сөйгиң гелсин, халас эт мени.
42Шонда өзүми яңсыланлара җайдар җогап берерин,
чүнки Сениң сөзүңе бил баглаяндырын[+].
43Хакыкат сөзүни бүтинлей алма агзымдан,
чүнки адалатлы хөкүмлериңе умыт баглаяндырын.
44Мен дынгысыз, бакы, эбеди
Сениң кануныңы берҗай эдерин.
45Мен Сениң буйрукларыңы агтардым,
шонуң үчин эрканалыкда гезерин.
46Шаларың өңүнде дүзгүнлериңи айдарын,
хич утанмарын[+].
47Сениң табшырыкларыңдан леззет алярын,
чүнки олары мен сөййәндирин[+].
48Табшырыкларыңы сөйүп, олара тарап эллерими герйәрин,
парзларың барада оя батярын.


Зайин

49Өз бендәңе берен сөзүңи ятла,
ол аркалы умыт беренсиң маңа.
50Ол дарыган гүнүмде мениң теселлим,
чүнки Сениң вадаң маңа яшайыш берйәр.
51Текепбирлер мени көп яңсылаяр,
шонда-да кануныңдан йүз өвүрмейән[+].
52Гадымы адалатлы хөкүмлериң барада ойлананымда,
я Реб, мен тапярын теселли.
53Кануныңы терк эдйән эрбетлери гөренимде,
гахар-газап гуршаяр мени[+].
54Гелмишек болуп яшан хер бир еримде,
Сениң парзларың айдымым болды[+].
55Я Реб, Сени гиҗесине мен ятлаярын,
Сениң кануныңы берҗай эдйәрин.
56Мен шейле дурмушы амал эдйәрин:
буйрукларыңы берҗай эдйәрин.


Хет

57Реб – мениң пайым
Сениң сөзүңи сакламагы мен вада этдим[+].
58Тутуш калбым билен Саңа ялбарярын:
«Өз вадаңа гөрә, маңа мерхемет эйле».
59Өз ёлларым барада ойлананымда,
гадамымы дүзгүнлериңе тарап өвүрдим.
60Табшырыкларыңы берҗай этмеклик үчин
алңасап, олары гиҗикдирмедим.
61Эрбетлериң танаплары маңа дузак болса-да,
Сениң кануныңы мен унутмадым[+].
62Сениң хөкүмлериң адалатлыдыгы үчин,
яры гиҗе туруп, Саңа өвги айдярын[+].
63Сенден горкянларың барына,
буйрукларыңы берҗай эдйәнлериң барына
хемра болярын.
64Я Реб, ериң йүзи садык сөйгиңден долы,
маңа өврет Өз парзларыңы[+].


Тет

65Я Реб, вадаңа гөрә,
Өз бендәңе этдиң Сен ягшылыгы.
66Маңа өврет пайхас билен билими,
чүнки табшырыкларыңа мен иман этдим.
67Эҗир чекмезден өң мен азашыпдым,
эмма инди Сениң сөзүңи берҗай эдйәрин.
68Сен ягшысың, эдйәрсиң ягшылыклары,
маңа өврет Өз парзларыңы[+].
69Текепбирлер маңа мыҗабат атяр,
мен болса тутуш калбым билен
буйрукларыңы берҗай эдйәрин[+].
70Оларың йүреклери даша өврүлди, хич зат дуймаяр,
мен болса кануныңдан леззет алярын[+].
71Сениң парзларыңы өвренмек үчин,
эҗир чекеним маңа ягшылык болды[+].
72Сениң агзыңың сөзлән кануны
маңа мүңлерче алтын-күмүшден говы[+].


Ёд

73Сениң эллериң мени ярадып, маңа дурк берди,
табшырыкларыңы өвренерим ялы бер дүшүнҗәни[+].
74Сенден горкянлар мени гөрүп шатланар,
чүнки Сениң сөзүңе умыт багладым[+].
75Я Реб, билйәрин: адылдыр Сениң хөкүмлериң,
вепалылыгың себәпли маңа эҗир чекдирдиң.
76Өз бендәңе берен вадаңа гөрә,
садык сөйгиң маңа теселли болсун.
77Рехим эт, гой, мен яшайын
чүнки кануның – кейпикөклүгим.
78Текепбирлер, гой, утанҗа галсын,
чүнки олар нәхак ере шылтак атдылар,
мен болса буйрукларың барада оя батарын.
79Сенден горкянлар дүзгүнлериңи билери ялы,
гой, олар маңа өврүлсин.
80Утанҗа галмазым ялы,
калбым парзларыңда, гой, кәмил болсун[+].


Каф

81Халас эдишиңе интизар болуп, җаным өртенйәр,
мен Сениң сөзүңе умыт баглаян.
82Сениң вадаңа интизар мениң гөзлерим,
«Хачан теселли берерсиң?» дийип сораян[+].
83Түсседен заяланан мешик дей болдум,
эмма Сениң парзларыңы мен унутмадым.
84Сениң бендәң гарашмалы хачана ченли?
Аңтайҗыларыма хачан чыкарҗак Сен хөкүмиңи[+]?
85Текепбирлер маңа чукур газдылар,
олар Сениң кануныңа гөрә яшамаярлар[+].
86Сениң табшырыкларыңың бары ыгтыбарлыдыр,
маңа көмек эт, олар нәхак ере азар берйәрлер.
87Олар мени тас ёк эдипди ериң йүзүнден,
шонда-да буйрукларыңы мен терк этмедим.
88Агзыңың дүзгүнлерини саклап билерим ялы,
Өз садык сөйгиңде маңа бер яшайышы.


Ламед

89Я Реб, Сениң сөзүң гөклерде
бакы беркарар болды[+].
90Вепалылыгың довам эдйәр несиллербойы,
Сен дүнйәни гурдуң, ол хем мәкәм дур[+].
91Әхли зат шу гүне ченли беллейшиң дек дур,
чүнки олар Саңа гуллук эдйәрлер[+].
92Эгер кануның кейпикөклүгим болмадык болса,
ёк болуп гидердим гайгы-гамымда.
93Асла унутмарын буйрукларыңы,
чүнки олар аркалы маңа яшайыш бердиң.
94Мен Сениңки, мени халас эт,
чүнки буйрукларыңа бердим мен дыкгат.
95Эрбетлер мени ёк этҗек болуп, букуда ятяр,
мен болса дүзгүнлериң барада пикире батян.
96Гөрдүм әхли кәмилликлериң чәклидигини,
эмма Сениң табшырыкларың ченденаша гиң.


Мем

97Сениң кануныңы җуда сөййәрин!
Ол узаклы гүн мениң ойланмаларым.
98Сениң табшырыгың мени душмандан пайхаслы эдйәр,
чүнки ол элмыдама мениң аңымда[+].
99Әхли халыпаларымдан пайхаслы болдум,
чүнки Сениң дүзгүнлериң – ойланмаларым.
100Яшулулардан-да[†] көп аңлаяндырын,
чүнки буйрукларыңы берҗай эдйәрин[+].
101Сениң сөзүңи сакламак үчин,
әхли яман ёлдан мен гача дурдум[+].
102Сениң хөкүмлериңден йүз өвүрмедим,
чүнки маңа Сен тәлим бердиң.
103Сениң вадаң маңа нәхили сүйҗи!
Ол агзыма балдан-да сүйҗи![+]
104Буйрукларың аркалы болдум пайхаслы,
шонуң үчин йигренйәрин хер ялан ёлы.


Нун

105Сениң сөзүң – чыра аякларыма,
ол – ягтылык мениң ёдама[+].
106Адалатлы хөкүмлериңи берҗай эдерин дийип,
мен касам этдим ве берҗай этдим[+].
107Мен җебир-җепалар чекдим;
Я Реб, Өз вадаңа гөрә бер яшайышы.
108Я Реб, гурбанлык хөкмүнде кабул эт алкышларымы
хем-де өврет маңа адалатлы хөкүмлериңи.
109Җаным дынгысыз ховп астында болса-да,
Сениң кануныңы унутмаярын.
110Эрбетлер маңа дузак гурса-да,
Сениң буйрукларыңдан азашмаярын[+].
111Сениң дүзгүнлериң – бакы мирасым,[†]
чүнки олар мениң йүрек шатлыгым[+].
112Сениң парзларыңы берҗай этмеги
йүрегиме дүвдүм бакы, ахыра ченли.


Самех

113Икийүзлүлери мен йигренйәрин,
Сениң кануныңы болса сөййәрин.
114Сен мениң гизленйән ерим хем-де галканым,
мен Сениң сөзүңе умыт баглаярын[+].
115Эй, беткәрлер, менден айрылың,
мен Худайымың[†] табшырыкларыны берҗай эдейин[+].
116Вадаңа гөрә мени сөйгетле, гой, мен яшайын,
өз умыдымдан хич утанмайын.
117Маңа даянч бол, халас болайын,
парзларыңа элмыдама дыкгат берейин.
118Парзларыңдан азашанлары Сен рет эдйәрсиң,
чүнки оларың хилеси пучдур.
119Чөп-чөр кимин ташлаярсың ер йүзүндәки әхли эрбетлери,
шоңа үчин мен сөййәрин дүзгүнлериңи.
120Сениң вехимиңден титрейәр теним,
мен горкярын хөкүмлериңден[+].


Айин

121Адалатлы ве хак ишлери этдим,
мени сүтемкәрлеримиң элине берме.
122Кепиллендир Өз бендәңиң абаданлыгыны,
текепбирлер эзмесин мени[+].
123Халас эдишиңе, догры[†] вадаңың берҗай болмагына
мениң гөзлерим интизар галды[+].
124Бендәңе садык сөйгиңде гара,
парзларыңы өврет Сен маңа.
125Мен Сениң бендәң, пайхас бер маңа,
акыл етирейин дүзгүнлериңе.
126Инди Реббиң херекет этмели вагты,
чүнки ынсанлар боздулар Сениң кануныңы.
127Мен велин алтындан, сап алтындан-да көп
сөййәрин Сениң табшырыкларыңы[+].
128Догры сайярын әхли буйрукларыңы,
йигренйәрин хер ялан ёлы.


Пе

129Аҗайыпдыр Сениң дүзгүнлериң,
шонуң үчин олары берҗай эдйәрин.
130Сөзлериңиң беяны ягтылык берйәр,
сада ынсанлара дүшүнҗе берйәр[+].
131Табшырыкларыңа болан күйсегден яңа,
агзымы ачамда-да, хова етмейәр маңа[+].
132Адыңы сөййәнлере эдишиң ялы,
назар салып, маңа мерхемет эйле.
133Өз вадаңа гөрә мәкәм эт әдимлерими,
хич бир яманлык үстүмден хөкүм сүрмесин.
134Ынсан сүтеминден азат эт мени,
мен Сениң буйрукларыңы берҗай эдейин.
135Бендәңиң үстүне сач йүзүң нуруны,
маңа өврет Өз парзларыңы[+].
136Гөзлеримиң яшы сил дейин акяр,
чүнки ынсанлар кануныңы берҗай этмейәр[+].


Тсади

137Я Реб, Сен – догры,
Сениң хөкүмлериң хем адалатлы.
138Сениң буйран дүзгүнлериң
адыл хем-де җуда вепалы.
139Ыхласым мени якып-яндыряр,
чүнки душманларым унудяр Сениң сөзүңи.
140Сениң вадаң өрән ыгтыбарлыдыр,
Сениң бендәң оны сөййәндир[+].
141Әсгерилмән, кемсидилсем-де,
унутмаярын буйрукларыңы.
142Сениң догрулыгың – бакы догрулык,
Сениң кануның хем хак[+].
143Мушакгат ве күлпет үстүме инди,
шонда-да табшырыкларыңдан леззет алярын.
144Сениң дүзгүнлериң догры асырларбойы,
маңа пайхас бер, гой, мен яшайын.


Коф

145Тутуш йүрегим билен перят эдйәрин,
Я Реб, маңа җогап бер,
мен парзларыңы берҗай эдейин.
146Сени чагырярын, мени халас эт,
дүзгүнлериңи берҗай эдейин.
147Гүн догманка туруп, перят эдйәрин,
Сениң сөзүңе умыт баглаярын[+].
148Сениң вадаң барада ойланмак үчин,
гөзлерим узаклы гиҗәни оя гечирди.
149Өз садык сөйгиңе гөрә эшит сесими,
я Реб, адалатыңа гөрә маңа бер яшайышы.
150Мени яман ниет билен ызарлаянлар якына гелди,
олар Сениң кануныңдан узакдадырлар.
151Эмма Сен якынсың, я Реб.
Сениң табшырыкларың әхлиси хакдыр[+].
152Билйәрдим озалдан бәри:
Сениң дүзгүнлериң бакы беркарар.


Реш

153Җебир-җепамы гөр-де, халас эт мени,
чүнки унутмаян мен кануныңы.
154Хакымы алып бер, азат эт мени,
вадаңа гөрә маңа бер яшайышы[+].
155Халас болардан узакдыр эрбетлер,
чүнки олар агтармаяр Сениң парзларыңы.
156Я Реб, әгирт Сениң рехимиң,
маңа адалатлы хөкүмлериңе гөрә бер яшайышы[+].
157Мени аңтаянлар хем-де душманларым көп,
эмма шонда-да дүзгүнлериңден чыкян дәлдирин[+].
158Йигренч билен гараярын мен дөнүклере,
олар буйрукларыңы берҗай этмейәр[+].
159Гөр, нәхили сөййәрин буйрукларыңы!
Садык сөйгиңе гөрә бер яшайышы.
160Я Реб, хакыкатдыр Сениң сөзлериң!
Адалатлы хөкүмлериңиң бары асырларбойы[+].


Шин

161Шазадалар мени нәхак ере аңтаяр,
эмма йүрегим Сениң сөзүңден горкяр[+].
162Улы хазына эдинен кимин,
Сениң вадаңа бегенйәрин мен[+].
163Яланы йигренип, оны неҗис сайярын,
мен Сениң кануныңы сөййәрин.
164Сениң адалатлы хөкүмлериң үчин,
гүнде еди гезек Сени шөхратландырярын.[†]
165Улы абаданлык бар кануныңы сөййәнлер үчин,
олар асла бүдремез.
166Я Реб, халас эдишиңе умыт баглаярын,
табшырыкларыңы берҗай эдйәрин[+].
167Калбым берҗай эдйәр дүзгүнлериңи,
мен олары җуда сөййәрин.
168Берҗай эдйәрин буйрукларыңы, дүзгүнлериңи,
чүнки мениң әхли ёлларым мәлимдир Саңа[+].


Тав

169Я Реб, перядым, гой, Саңа етсин,
Өз вадаңа гөрә маңа дүшүнҗе бер.
170Ялбарышым, гой, Саңа етсин,
Өз вадаңа гөрә мени халас эт.
171Дилим өвгүлер сачар,
чүнки маңа парзларыңы өвретдиң;
172дилим Сениң вадаңы нагма эдинер,
чүнки табшырыкларыңың әхлиси догры.
173Сениң элиң маңа, гой, ярдам берсин,
чүнки табшырыкларыңа табын болмагы мен карар этдим.
174Я Реб, халас эдишиңи күйсейәрин мен,
Сениң кануныңдан леззет алярын.
175Гой, көңлүм яшасын, Сени шөхратландырсын,
Сениң адалатлы хөкүмлериң маңа, гой, көмек берсин.
176Йитен гоюн кимин азашдым, гөзле бендәңи,
чүнки табшырыкларыңы унутмаярын[+].

#### 119-нҗы мезмур


Зыярат нагмасы[†]

1Мушакгатлы вагтым чагырдым Ребби,
Ол хем маңа берди җогабы.
2Я Реб[†], яланчы агыздан,
хилели дилден халас эт мени[+].
3Эй, хилели дил, саңа гөр-бак нәме эдилер!
Онуң үстесине нәме гошулар?
4Эдермениң йити оклары,
оҗарың яндырыҗы көзлери![+]
5Дат-бидат мениң халыма!
Чүнки Мешекде сергездан болдум,
Кедар чадырларында месген тутмалы болдум;[+]
6дава-җенҗел агтарян халкың ичинде,
узак вагтлап месген тутмалы болдум.
7Парахатлыгың тарапдары мен,
эмма агзымы ачан бадыма,
олар эййәм уруш-җенҗеле тайяр.

#### 120‑нҗи мезмур


Зыярат нагмасы[†]

1Гөзлерими дага айлаян
маңа ярдам ниреден гелер[+]?
2Ярдам гелер
ери, гөги ярадан Ребден[+].
3Ол сениң аягыңы тайдырмаз,
сени гораян Худай[†] иркилмез[+].
4Серет, Ысрайылы гораян Худай
не уклар, не-де иркилер.
5Реб[†] сениң Аркадагыңдыр,
Реб сагыңдакы көлегәңиңдир[+].
6Гүнортан чагы Гүн сени урмаз,
гиҗесине Ай зепер етирмез.
7Реб сени бела-бетерден горар,
Ол сениң җаныңы горар.
8Шиндиден асырларбойы,
Реб горар гиришиңи хем чыкышыңы[+].

#### 121‑нҗи мезмур


Давудың зыярат нагмасы

1Маңа «Реббиң өйүне гидели»
диенлеринде бегендим[+].
2Эй, Иерусалим![†]
дервезелериңден әтледи гадамларымыз!
3Иерусалим битеви бир шәхер дек бина эдилен.
4Ысрайыла берлен кануна[†] гөрә,
тирелер, Реб[†] тирелери
ол ере Реббе шүкүрлер этмәге гидйәр[+].
5Ол ерде казылык тагты –
Давут өйүниң тагты бина эдилен[+].
6-7«Сени сөййәнлер аман яшасын!
Диварларыңың ичинде парахатчылык болсун,
гала диңлеринде ховпсузлык болсун!»
дийип, Иерусалимиң парахатлыгы үчин
дога-дилеглер эдиң[+].
8Доганларым билен якынларымың хатырасына,
«Сенде рахатлык болсун!» диййәрин.
9Худайымың[†] Реббиң өйүниң хатырасына
сениң аманлыгың үчин дога эдйәрин[+].

#### 122‑нҗи мезмур


Зыярат нагмасы[†]

1Эй, гөклердәки тагтда Отуран,
гөзлерими Саңа бакан галдырярын[+].
2Гулларың өз эелериниң элине бакышы кимин,
гырнакларың өз бикелериниң элине бакышы кимин,
Худайымыз[†] Реб[†] бизе мерхемет эдйәнчә,
бизиң гөзлеримиз Оңа дикилги.
3Бизе мерхемет эт, я Реб, бизе мерхемет эт,
кемсидилмеден халыс болдук биз[+].
4Бикәрлериң яңсыларындан,
текепбирлериң кемситмесинден,
халыс болды бизиң җанымыз[+].

#### 123‑нҗи мезмур


Давудың зыярат нагмасы

1«Эгер Реб[†] тарапдарымыз болмадык болса, нәме боларды? –
эй, Ысрайыл[†], җогап бер шуңа! –[+]
2Реб тарапдарымыз болмадык болса,
адамлар бизе гаршы аяга галанларында,
3бизе гаршы гахарлары янып ловланда,
олар бизи дири ялмап-ювдарды,[+]
4силлер бизи сырып-сүпләрди,
сув акымы бизи гирдабына доларды,[+]
5хайбатлы сувлар үстүмизден ашарды.
6Бизи оларың агзына ав этмедик Реббе
алкышлар болсун!
7Авчының дузагындан
гуш кимин гачып гутулдык:
дузак гырылды, биз хем гутулдык[+].
8Ери, гөги ярадан Реб көмегимиздир»[+].

#### 124‑нҗи мезмур


Зыярат нагмасы[†]

1Реббе бил баглаянлар Сион[†] дагы дей:
ол сарсмаз, ол дурар асырларбойы[+].
2Дагларың Иерусалими[†] гуршайшы ялы,
шиндиден асырларбойы
Реб[†] гуршаяр Өз халкының дашыны.
3Догруларың юрдунда
эрбетлер хөкүм сүрмезлер бакы,
ёгса догруларың хем яманлык этмеги ахмал.
4Я Реб, Сен ялка,
ягшылары ве пәк йүреклилери.
5Эмма Реб өзлериниң эгри ёлларына совланлары,
беткәрлер билен биле җезаландырар;
гой, Ысрайылда рахатлык болсун![+]

#### 125‑нҗи мезмур


Зыярат нагмасы[†]

1Реб[†] Сионың[†] абаданлыгыны гайтаранда,
бу бизе бир дүйш кимин гөрүнди[+].
2Шонда гүлкүден долуды бизиң агзымыз,
шатлык шовхунындан – бизиң дилимиз.
Шонда миллетлер[†] арасында шейле дийилди:
«Реб олара бейик ишлери этди»[+].
3Реб бизе бейик ишлери этди,
шоңа гөрә, биз шатлыкдан долы[+].
4Ягшың чөли гүлзарлыга өврүши кимин,
я Реб, гайтар бизе өңки абаданлыгы.
5Гөзяш билен экин экенлер,
хешелле какып, хасыл орарлар.
6Тохумлы чуваллары аглап гөтерип барян,
десселерини гөтерип, шатлык билен доланар[+].

#### 126-нҗы мезмур


Сүлейманың зыярат нагмасы

1Эгер өйи Реб[†] бина этмесе,
оны бина эдйәнлериң азабы пучдур.
Эгер шәхери Реб горамаса,
гаравулың оя дурмагы пучдур[+].
2Экленмек үчин дер дөкмегиңиз,
ир туруп, гич ятмагыңыз пучдур.
Хава, Ол сөййәнине хатда ятырка-да
рысгал берйәндир[+].
3Чагалар Ребден болан мирасдыр,[†]
ятгының мивеси Ондан сылагдыр![+]
4Яшлык чагының огуллары
эдермениң элиндәки пейкамлар ялы:
5сагдагыны олардан долдуран багтлы!
Ол дервезеде душманы билен гүрлешен вагты
утандырылмаз.

#### 127‑нҗи мезмур


Зыярат нагмасы[†]

1Ребден горкян,
Онуң ёлларындан йөрейән нәхили багтлы![+]
2Сен өз эл зәхметиңиң мивесини иерсиң,
ялканарсың, ягшылык сениңки болар[+].
3Аялың мивели үзүм агаҗы дей болар сениң өйүңде
огулларың зейтун нахаллары дей – сачагыңың башында[+]
4Ребден горкян, ине, шейле ялканар!
5Реб[†] саңа Сиондан[†] ак пата[†] берер!
Өмүрбойы Иерусалимиң[†] ровачлыгыны гөрерсиң[+].
6Сен огулларыңың огулларыны гөрерсиң.
Гой, Ысрайылда рахатлык болсун![+]

#### 128‑нҗи мезмур


Зыярат нагмасы[†]

1«Маңа яшлыгымдан бәри көп хүҗүм этдилер –
– дийип, инди Ысрайыл[†] айтсын. –[+]
2Маңа яшлыгымдан бәри көп хүҗүм этдилер.
Йөне менден үстүн чыкмадылар.
3Сүрүмчилер мениң аркамы сүрдүлер,
олар узын кешлерини чекдилер»[+].
4Эмма вепалы Реб[†]
эрбетлериң танапларыны гырып ташлады.
5Сионы[†] йигренйәнлериң әхлиси
гой, утанып, ызына дөнсүн[+].
6Гой, олар үчекде гөгерип,
гүллемәнкә солян от кимин болсун[+].
7Ондан оракчы гысымыны долдурмаз,
дессе богян гуҗагыны долдурмаз.
8«Чәҗиңе берекет![†]
Өмрүңе берекет!» дийип, өтегчи айтмаз[+].

#### 129-нҗы мезмур


Зыярат нагмасы[†]

1Я Реб[†], чуңлуклардан чагырян Сени[+].
2Эй, Таңры, эшит сесими,
дат-перятларымың сесини гулагың диңлесин үнсли[+].
3Я Реб, гүнәлери хасаба алсаң,
я Таңры, хузурыңда ким дуруп билер?
4Эмма Сенден горкарлар ялы,
Сенде бардыр гечиримлилик[+].
5Мен Реббе интизар, җаным интизар,
мен Онуң сөзүне умыт баглаян.
6Гаравуллар даңың атмагына интизар,
хава, гаравуллар даңың атмагына интизар,
мениң җаным шондан хем көп Таңра интизар.
7Эй, Ысрайыл[†], Реббе багла өз умыдыңы:
Реб садык сөйгүсини гөркезйәр,
Ол хемише халас этмәге тайяр[+].
8Ысрайылы әхли гүнәлеринден Ол халас эдер[+].

#### 130-нҗы мезмур


Давудың зыярат нагмасы

1Я Реб[†], мениң йүрегимде текепбирлик ёк,
гөзлерим хем улумсылык билен гаранок,
Дүшүнип билмейән җуда бейик ишлере мен улашамок[+].
2Терсине, сүйтден айрылан чаганы
энәниң көшешдириши дей,
җаныма басалык бердим ве көшешдирдим.
3Эй, Ысрайыл[†], Реббе багла өз умыдыңы,
шиндиден асырларбойы![+]

#### 131‑нҗи мезмур


Зыярат нагмасы[†]

1Я Реб[†], ятла Давуды
хем-де онуң чекен җепаларыны,[+]
2онуң Реббе вада бершини,
Якубың Гудратлы Худайына[†] әхт[†] эдишини:
3-5«Реб үчин бир ер,
Якубың Гудратлы Худайына месген тапянчам,
өйүме гирмерин,
дүшегиме гечип ятмарын,
гөзлериме укы бермерин,
габакларымы ымызгандырмарын»[+].
6Ине, Эфратда Әхт сандыгы[†] барада эшитдик,
Егарым топрагында биз оны тапдык.
7Йөрүң, Онуң месгенине гиделиң,
Онуң аягына йыкылып, сежде эделиң[+].
8Галк, я Реб, гир Сен дынчлык меканыңа
Өз гүйҗүңиң нышаны Әхт сандыгы билен[+].
9Руханыларың[†] догрулык лыбасына бесленсин,
садыкларың, гой, шатланып, нагмалар айтсын[+].
10Гулуң Давудың хатырасына,
Өз сечип-сайланыңдан Сен йүз өвүрме[+].
11Реб Давут билен ыгтыбарлы әхт баглашды,
Ол эден әхтинден дәнмез:
«Сениң зүрятларыңдан бирини
отурдарын сениң тагтыңда[+].
12Эгер зүрятларың берҗай этсе әхтими
хем-де олара өвреден дүзгүнлерими,
оларың зүрятлары хем сениң тагтыңда
отурарлар эбеди»[+].
13Чүнки Реб Сионы[†] сечип-сайлады,
оны Өзүне месген этмек иследи:[+]
14«Бу Мениң бакы дынчлык меканым,
оны күйседим: шу ерде месген тутарын.
15Мен онуң азыгыны болелин берекетләрин,[†]
онуң мәтәчлерини нандан дойрарын[+].
16Руханыларыны гутулыш лыбасына бесләрин,
онуң садыклары шатланып, нагмалар айдар.
17Мен ол ерде Давудың кувватыны өсдүрҗек,
Өз сайланымың шамчырагына элмыдама нур берҗек[+].
18Онуң душманларыны рысвалыга бүрәрин,
онуң депесиндәки тәч болса ялкымын сачар».

#### 132‑нҗи мезмур


Давудың зыярат нагмасы

1Доганларың биле яшамаклары
гөр, нәхили говы хем-де якымлы![+]
2Бу баша гуюлян мукаддес[†] яг[†] ялыдыр,
сакгала, Харуның сакгалына,
онуң гейиминиң якасына сырыгян
мукаддес яг ялыдыр![+]
3Ол Сион[†] дагларына дүшйән
Хермоның болдан-бол чыгы киминдир.
Чүнки Реб[†] ол ерде ялканыш, бакы яшайыш
болсун дийип, табшырык[†] берди[+].

#### 133‑нҗи мезмур


Зыярат нагмасы[†]

1Эй, Реббе әхли хызмат эдйәнлер –
гиҗесине Реб[†] өйүнде дурянлар,
Ребби алкышлаң![+]
2Мукаддес[†] өе тарап эллериңизи галдырып,
Ребби алкышлаң[+].
3Ери-гөги ярадан Реб,
гой, сизе Сиондан[†] ак пата[†] берсин[+].

#### 134‑нҗи мезмур

1-2Реббе шан-шөхрат[†] болсун!
Эй, Реббе хызмат эдйәнлер,
Реббиң адыны шөхратландырың!
Эй, Реббиң өйүнде, Худайымызың[†]
өйүниң ховлусында хызмат эдйәнлер,
Ребби шөхратландырың![+]
3Реббе шан-шөхрат болсун!
Чүнки Реб[†] ягшы.
Онуң адына нагмалар айдың,
чүнки бу өрән леззетли.
4Чүнки Реб Өзи үчин Якуп неслини,
Өз генҗи хөкмүнде Ысрайылы сечип-сайлады[+].
5Мен билйәрин Реббиң бейикдигини,
Таңрымызың әхли таңрылардан үстүндигини[+].
6Гөклерде, ериң йүзүнде,
деңизлерде, бар чуңлукларда
Реб Өз гөвнүниң ислән задыны эдйәр[+].
7Ол ериң учларындан булутлары турузяр,
ягыш үчин йылдырымлар чакдыряр,
Өз аммарларындан ели чыкаряр[+].
8Ол Мүсүрде ынсанларың ве хайванларың
илкинҗи догланларыны өлдүрди[+].
9Эй, Мүсүр, Ол сениң ичиңе –
фараоның,[†] әхли хызматкәрлериниң үстүне
аламатлары, мугҗызалары ёллады[+].
10Ол көп миллетлери[†] гырды,
гүйчли патышалары өлдүрди:[+]
11аморларың[†] патышасы Сихоны,
башанларың[†] патышасы Огы
ве әхли Кенган[†] шалыкларыны[+].
12Оларың топрагыны мирас[†] хөкмүнде,
сайлама мүлк хөкмүнде Өз ысрайыл[†] халкына берди[+].
13Я Реб, Сениң адың эбеди,
я Реб, Сен ятланарсың асырларбойы[+].
14Реб Өз халкыны хаклы чыкарар,
Өз бенделерине рехим-шепагат эдер[+].
15Миллетлериң бутлары күмүш-тылладыр,
олар ынсан эллериниң ишидир[+].
16Оларың агзы бар, йөне гүрләнок,
гөзлери бар, йөне гөренок[+].
17Гулаклары бар, йөне эшиденок,
агызларында хич бир дем хем ёк[+].
18Шолар дек болар бутлары ясанлар,
олара бил баглан әхли ынсанлар[+].
19Эй, Ысрайыл несли, Ребби алкышлаң,
эй, Харун несли, Ребби алкышлаң.
20Эй, Леви несли, Ребби алкышлаң,
эй, Ребден горкянлар, Ребби алкышлаң[+].
21Иерусалимде[†] месген тутан Реббе
Сиондан[†] алкышлар болсун!
Реббе шан-шөхрат болсун![+]

#### 135‑нҗи мезмур

1Реббе шүкүр эдиң, чүнки Ол ягшы,
Онуң сөйгүси бакы[+].
2Худайлар[†] Худайына шүкүр эдиң,
Онуң сөйгүси бакы[+].
3Таңрылар Таңрысына шүкүр эдиң,
Онуң сөйгүси бакы.
4Бейик гудратлары эдйән диңе Олдур,
Онуң сөйгүси бакы[+].
5Гөклери пайхас билен ярадан Олдур,
Онуң сөйгүси бакы[+].
6Ери сувларың үстүне язан хем Олдур,
Онуң сөйгүси бакы[+].
7Улы ышыклары ярадан Олдур,
Онуң сөйгүси бакы[+].
8Гүндиз хөкүм сүрер ялы Гүни ярадан Олдур,
Онуң сөйгүси бакы.
9Гиҗе хөкүм сүрер ялы Айы,
йылдызлары ярадан Олдур,
Онуң сөйгүси бакы.
10Мүсүриң новбахарларыны өлдүрен Олдур,
Онуң сөйгүси бакы[+].
11-12Гүйчли эли, узадан голы билен,
ысрайыллары Мүсүрден чыкаран Олдур,
Онуң сөйгүси бакы[+].
13Гызыл деңзи икә бөлен Олдур,
Онуң сөйгүси бакы[+].
14Ысрайыллары онуң ортасындан гечирен Олдур,
Онуң сөйгүси бакы.
15Фараоны,[†] гошуныны Гызыл деңизде[†]
дерби-дагын эден-де Олдур,
Онуң сөйгүси бакы[+].
16Өз халкына чөлде ёл гөркезен Олдур,
Онуң сөйгүси бакы[+].
17Бейик патышалары өлдүрен Олдур,
Онуң сөйгүси бакы[+].
18Кувватлы патышалары ёк эден Олдур,
Онуң сөйгүси бакы.
19Аморларың[†] патышасы Сихоны ёк эден Олдур,
Онуң сөйгүси бакы[+].
20Башаның[†] патышасы Огы ёк эден Олдур,
Онуң сөйгүси бакы[+].
21Оларың топрагыны мирас[†] хөкмүнде берен Олдур,
Онуң сөйгүси бакы.
22Оларың топрагыны мирас хөкмүнде Ысрайыла –
Реббе хызмат эдйән халка берен-де Олдур,
Онуң сөйгүси бакы.
23Пес гүнүмизде бизи ятлан Олдур,
Онуң сөйгүси бакы.
24Душманларымыздан бизи халас эден Олдур,
Онуң сөйгүси бакы[+].
25Әхли җанлы-җандара иймит берйән Олдур,
Онуң сөйгүси бакы[+].
26Гөгүң Худайына шүкүр эдиң,
Онуң сөйгүси бакы.

#### 136-нҗы мезмур

1Бабыл[†] сувларының боюнда отурып,
Сионы[†] ятлан вагтымыз гөзяш дөкүпдик[+].
2Шол ердәки дерек агачларындан
өз лираларымызы[*] асып гоюпдык.
3Бизи есир аланлар шол ерде нагма талап этдилер,
бизе эзъет беренлер шадыянлыгы талап этдилер.
«Бизе Сион нагмаларындан бирини айдың» дийдилер.
4«Ят топракда ненең эдип
Реббиң нагмасыны айдалы?!»
5Эй, Иерусалим,[†] эгер сени унутсам,
гой, элим хүнәрини унутсын[+].
6Эгер сени яда салмасам,
Иерусалим шатлыгымың сересидир диймесем,
гой, дилим дамагыма япышсын![+]
7Я Реб[†], Иерусалимиң йыкылан гүни:
«Оны юмруң, оны юмруң дүйбүне ченли!»
диен эдомлары Сен ядыңа сал![+]
8Эй, Бабыл гызы, эй, вейран болмуш,
сениң бизе эденлериңи гайтарҗак нәхили багтлы![+]
9Сениң балаларыңы даша урҗак нәхили багтлы![+]

#### 137‑нҗи мезмур


Давудың мезмуры

1Я Реб[†], түйс йүрекден Саңа шүкүр эдерин,
ылахы барлыклар өңүнде Саңа нагма айдарын[+].
2Мукаддес[†] ыбадатханаңың[†] өңүнде сежде эдерин,
Саңа сөйгиң, вепадарлыгың үчин шүкүр эдерин.
Чүнки Сен Өз адыңы хем-де сөзүңи
әхли затдан бейгелтдиң[+].
3Чагыран гүнүмде Сен җогап бердиң,
җанымы гүйч билен кувватландырдың.
4Я Реб, ер йүзүниң әхли шалары
Саңа шүкүр эдйәрлер,
чүнки эшитдилер агзыңдан чыкан сөзлери.
5Олар Реббиң ёллары барада нагма айдарлар,
чүнки Реббиң шөхраты[†] бейик.
6Реб бейик болса хем, песпәллере назарын саляр,
эмма текепбирлери узак ерден сайгаряр.
7Мушакгат ичинде гезсем-де, мени аман саклаяң,
душманларыма гаршы Өз элиңи узадяң.
Сениң голуң мени халас эйлейәр[+].
8Реб мениң арымы алар;
я Реб, Сениң сөйгиң эбеди галар,
Өз эллериңиң ишини Сен терк эйлеме[+].

#### 138‑нҗи мезмур


Айдымчылар топарының ёлбашчысына. Давудың мезмуры.

1Я Реб[†], мени сынаярсың ве танаярсың![+]
2Отурып-туршумы Өзүң билйәрсиң,
пикирлерими узаклардан аңярсың[+].
3Йөрейшими, ятышымы ызарлаярсың,
мениң әхли ёлларымы Сен танаярсың[+].
4Хениз агзымдан бир сөз чыкманка,
я Реб, Сен оны эййәм долы билйәрсиң.
5Ызымдан, өңүмден Сен гуршаярсың,
Сен үстүме Өз элиңи гойярсың.
6Муны билмек мениң үчин җуда аҗайып,
ол белент, мен оны аңып билемок[+].
7Сениң Рухуңдан нирә гидейин?!
Сениң хузурыңдан нирә гачайын?![+]
8Гөклере галсам, ол ерде Сен бар!
Өлүлер дүнйәсине[†] инсем,
ол ерде Сен бар![+]
9Сәхериң ганатларына мүнүп,
деңзиң иң узак еринде чадыр гурунсам,
10хатда ол ерде-де элиң ёл гөркезер маңа.
Сениң голуң мени сөйгетләр.
11Дийсем: «Гой, түмлүк мени бүресин,
мени гуршан ягтылык гиҗә өврүлсин».
12Сениң үчин түмлүк гараңкы дәлдир!
Гиҗе хем гүндиз ялы ягтыдыр,
Сениң билен түмлүк-де ягтылык дейдир[+].
13Сен мениң ичгошларымы яратдың,
энем гөвресиндекәм Сен шекил бердиң[+].
14Мен Саңа өвги айдярын,
чүнки мени аҗайып, тәсин яратдың.
Аҗайыпдыр Сениң ишлериң,
муны җуда оңат билйәндир калбым.
15Пынханлыкда ярадылан махалым,
ериң чуңлукларында эмеле гелен махалым,
Сенден гизлин дәлди мениң сүңклерим[+].
16Хениз шекилсизкәм мени гөзлериң гөрди,
маңа белленилен гүнлериң хич бири хениз гелмәнкә,
оларың хер бири Сениң китабыңда эййәм язылгы[+].
17Эй, Худай,[†] пикирлериң маңа нәхили эзиз!
Оларың сан-саҗагы ёк![+]
18Эгер санайын дийсем, оларың саны чәгеден-де көп,
олары санап билседим, Сен дек яшардым узак.
19Эй, Худай, эрбет адамлары Сен ёк этседиң!
Эй, ганхорлар, айрылың менден![+]
20Олар Сен барада бетпәллик билен гүрлейәр,
душманларың адыңы ерликсиз ере агзаяр.
21Я Реб, Сени йигренйәнлери мен йигренйәрин,
Саңа гаршы баш галдырянлары неҗис сайярын[+].
22Олары бүтинлей мен йигренйәрин,
мен олары душман сайярын.
23Эй, Худай, мени барла-да, йүрегими бил!
мени сына-да, пикирлерими бил![+]
24Гөр, мен эрбет ёлдан барян болмайын,
эбедилик ёлуна мени угрукдыр.

#### 139-нҗы мезмур


1Айдымчылар топарының ёлбашчысына. Давудың мезмуры.

2Я Реб[†], яманлардан мени халас эт,
залым адамлардан мени пенала[+].
3Олар бетниетлери йүрегине дүвйәр,
олар дынгысыз уруш турузяр.
4Олар йылан ялы диллерини йителдйәр,
агызларында йылан зәхери бардыр[+].
5Я Реб, мени эрбедиң элинден сакла
хем-де залым адамдан гора.
Олар аягыма бадак атмак ислейәр[+].
6Текепбирлер маңа гизлин дузак гойдулар,
торларының йүплерини язып гойдулар,
ёлуң гырасында мениң үчин гапан гурдулар[+].
Села[†]
7Реббе дийдим: «Мениң Худайым[†] Сенсиң,
я Реб, дады-перядымың сесини эшит.
8Эй, Хөкмүрован Реб, гүйчли Халасгәримсиң[†]
сөвеш гүни башымы Сен горандырсың.
9Я Реб, эрбет адамы мырадына етирме,
онуң бетниетлери берҗай болмасын,
ол бейгелмесин!»
Села
10Мени габанларың агзындан чыкан гаргышлар,
гой, оларың өз башларындан инсин.
11Оларың үстүне көйдүриҗи көзлер дөкүлсин,
гой, олар ода, чуң горпа дүшсүн,
гой, олар асла чыкып билмесин[+].
12Төхметчилер юртда, гой, орнашмасын,
бетбагтлык залым адамы, гой, ав эдинсин.
13Билйәрин: Реб эзиленлериң ишине гарар,
мәтәчлере адалатлы[†] карар чыкарар[+].
14Догрулар Сениң адыңа шүкүр эдерлер,
догры[†] ынсанлар хузурыңда месген тутарлар.

#### 140-нҗы мезмур


Давудың мезмуры

1Я Реб[†], Сени чагырярын, тиз дадыма етиш
дат-перядымың сесини эшит!
2Хузурыңда догам сайылсын хошбой түссе дей,
эллерими галдырышым – агшам гурбанлыгы дей[+].
3Я Реб, гаравул гой мениң агзыма,
мениң дилими гора[+].
4Йүрегим яманлыга йыкгын болмасын,
гүнә эдйән адамлар билен эрбет ишлери этмәйин,
оларың нәз-ныгматларындан асла датмайын.
5Гой, догры[†] ынсан мени урсун, бу ягшылыкдыр,
гой, маңа ол кәесин, бу башыма якымлы яг[†] киминдир,
мениң башым оны, гой, рет этмесин.
Догрудан-да, эрбетлериң ишлерине гаршы дилег эдйәрин[+].
6Оларың баштутанлары гаядан ашак зыңланда,
мениң сөзлерими эшидер, чүнки олар якымлы[+].
7Бириниң ер сүренде топрагы агдаршы ялы,
бизиң-де сүңклеримиз өлүлер дүнйәсиниң агзында чашар[+].
8Мениң гөзлерим Саңа дикилги, я Хөкмүрован Реб!
Сени пена эдинйәрин, мени горагсыз гойма![+]
9Мени гора оларың дузакларындан
хем-де беткәрлериң – гапанларындан[+].
10Гой, эрбетлер өз торларына дүшсүн,
мен болса саг-аман гечип гидейин[+].

#### 141‑нҗи мезмур


Давудың маскили, говакдака айдан догасы

1Мен гаты сес билен Реббе перят эдйәрин,
гаты сес билен Реббе мен ялбарярын[+].
2Онуң өңүне арз-халымы дөкйәрин,
Онуң өңүнде гайгыларымы беян эдйәрин[+].
3Рухум тапдан дүшен махалы,
Сен билйәнсиң мениң ёлумы!
Йөрейән ёдамда маңа дузак гурдулар[+].
4Сагыма бак-да, гөр:
хич ким маңа хормат гоймаяр,
маңа инди гачалга-да ёк,
хич ким җанымың гайгысыны этмейәр.
5Я Реб[†], Саңа перят эдйәрин,
диййәрин: «Сен – мениң пенам,
дирилер диярында – мениң несибәм»[+].
6Мениң перядыма дыкгат бер,
чүнки гаты песелендирин.
Аңтаянлардан мени халас эт,
чүнки олар менден гүйчлүдир![+]
7Зындандан азат эт мени,
адыңа шүкүр эдейин!
Я Реб! Маңа җомартлык эдениң үчин,
догрулар мени гуршарлар[+].

#### 142‑нҗи мезмур


Давудың мезмуры

1Я Реб[†], догамы эшит,
дады-перядыма гулак гой;
Өз садыклыгыңда ве догрулыгыңда,
маңа җогап бер!
2Өз бендәң билен дава гиришме,
чүнки дирилериң хич бири
Сениң өңүңде айыпсыз чыкмаз[+].
3Душманлар аңтаяр мениң җанымы,
ер билен егсан этдилер яшайшымы,
гадымыетде өленлер кимин,
олар түмлүкде отуртды мени[+].
4Шоңа гөрә, рухум сустланды,
мениң йүрегим сарсды.
5Гадымкы гүнлери яда салярын,
Сениң әхли эденлериң барада оя батярын,
Сениң эллериңиң иши барада пикир эдйәрин[+].
6Саңа тарап эллерими герйәрин.
Җаным гурак топрак дей Саңа тешнедир[+].
Села[†]
7Я Реб, маңа тизрәк җогап берәй-дә!
Мениң рухум ысгындан дүшйәр!
Габра инйәнлере меңземез ялы,
менден гизлеме Сен Өз йүзүңи[+].
8Эртирлерине маңа дуйдур садык сөйгиңи,
чүнки Саңа баглаян били.
Маңа билдир йөремели ёлумы,
чүнки мен Саңа интизардырын[+].
9Я Реб, душманларымдан халас эт мени,
мен Сени пена эдинйәндирин!
10Маңа Өз ырадаңы берҗай этмеги өврет,
чүнки мениң Худайым[†] Сенсиң!
Сениң ягшы Рухуң
дүз ёлдан мени әкитсин![+]
11Я Реб, Өз адың хатырасына,
гора Сен яшайшымы!
Өз догрулыгыңың хатырасына,
мушакгатдан халас эйле җанымы![+]
12Өз садык сөйгиңиң хатырасына,
мениң душманларымы хеләк эдерсиң;
җаныма эзъет берйәнлериң барыны вейран эдерсиң,
чүнки мен Сениң бендәңдирин[+].

#### 143‑нҗи мезмур


Давудың мезмуры

1Мениң эллериме урушмагы,
бармакларыма сөвешмеги өвредйән
гаям Реббе алкышлар болсун![+]
2Ол мениң садык сөйгимдир,
мениң галам, беркитмәм, Халасгәримдир,[†]
мениң галканым, Пенакәримдир.
Ол халклары[*] маңа табын эдйәндир[+].
3Я Реб[†], ынсан киммишин,
Сен онуң аладасыны эдериң ялы?
Ынсан оглы[†] киммишин,
Сен онуң пикирини эдериң ялы[+]?
4Ынсан бир дем киминдир,
онуң өмри гечип барян көлеге дейдир[+].
5Я Реб, Өз гөклериңи яр ве ашага ин,
даглара эл дегир, гой, түтесинлер![+]
6Йылдырымлар чакдыр, пытрат олары,
пейкамларыңы ягдыр, даргат олары![+]
7Бейикликден узат элиңи,
хайбатлы сувлардан, кесекилерден
азат эт, халас эт мени[+].
8Оларың агзы ялан сөзлейәр,
олар ялан касам үчин саг элини галдыряр[+].
9Эй, Худай,[†] Саңа тәзе нагма айдарын,
он киришли гуралда Саңа мукам чаларын[+].
10Сенсиң шалара еңишлер берйән,
бендәң Давуды залым гылычдан азат эйлейән[+].
11Мени азат эт,
кесекилериң элинден халас эт мени.
Оларың агзы ялан сөзлейәр,
ялан касам үчин олар саг элини галдыряр.
12Огулларымыз яш чагында,
өсүмлик дей паҗарлап өссүн.
Гызларымыз көшгүң
хашамланан сүтүнлери дей болсун[+].
13Аммарларымыз дүрли азык-овкатлардан,
гой, долуп-дашсын.
Гоюнларымыз өрүлерде
мүңлерче, он мүңлерче болуп өрңесин.
14Сыгырларымызың хөври көп болсун,
душман гала диварыны, гой, бөвүсмесин;
олар бизи есирлиге алмасын,
көчелеримизде ахы-налыш болмасын![+]
15Шейле ялканан халк нәхили багтлы!
Худайы Реб болан халк нәхили багтлы![+]

#### 144‑нҗи мезмур


Давудың Ребби шөхратландырмак[†] үчин айдан мезмуры

1Эй, Худайым,[†] мениң Патышам! Мен Сени бейгелдерин,
Сениң адыңа эбеди ве бакы алкыш айдарын.
2Саңа хер гүн алкыш айдарын,
адыңы эбеди ве бакы шөхратландырарын.
3Реб[†] бейик, Ол ченсиз өвгә мынасып,
Онуң бейиклиги ынсан аңына сыгмаз[+].
4Сениң ишлериң несилербойы тарып эдилер,
Сениң гудратлы ишлериң хем ыглан эдилер.
5Сениң белентлигиңиң шанлы шөвкети,
аҗайып ишлериң барада мен ойланарын.
6Олар хайбатлы ишлериң гудратындан гүррүң берерлер,
мен хем Сениң бейикдигиңи ыглан эдерин[+].
7Сениң болелин ягшылыгың дабарасыны беян эдерлер,
Сениң догрулыгың барада нагма айдарлар.
8Реб мерхеметли хем рехимли,
гиң гөвүнли, садык сөйгә байдыр[+].
9Реб хеммелер үчин ягшыдыр,
Ол әхли яраданларына мерхемет эдйәр.
10Я Реб, әхли ишлериң Саңа шүкүр эдерлер,
әхли садыкларың Саңа алкыш айдарлар.
11-12Сениң шалыгыңың шанлы шөвкетини,
гудратлы ишлериңи ынсанлара билдирмек үчин,
олар Сениң шалыгыңың шөхратыны айдарлар,
Сениң гудратыңдан гүррүң берерлер.
13Сениң шалыгың – мүдими шалык,
хөкүмдарлыгың – несиллербойы.
Реб әхли сөзлеринде вепадар,
Ол әхли ишлеринде рехимдар[*][+].
14Реб сөйгетлейәр әхли йыкыланлары,
Ол дикелдйәр әхли бүкүленлери[+].
15Хеммәниң гөзлери Саңа умыт билен гараяр,
Сен өз вагтында оларың рыскыны берйәрсиң[+].
16Сен элиңи ачярсың,
әхли җандарлара ислән задыны берйәрсиң[+].
17Реб әхли ёлларында догрудыр,
Ол әхли ишлеринде рехим-шепагатлыдыр.
18Реб Өзүни чагырянларың хеммесине,
Өзүни чындан чагырянларың хеммесине якындыр[+].
19Ол Өзүнден горкянлары мырадына етирйәр,
оларың налышыны эшидйәр ве халас эдйәр[+].
20Реб Өзүни сөййәнлериң әхлисини гораяр,
эмма эрбетлериң барыны Ол хеләк эдер.
21Мениң агзым Реббе өвгүлер айдар,
җанлы-җандарларың бары асырларбойы
мукаддес[†] адына алкышлар айдар!

#### 145‑нҗи мезмур

1Реббе шан-шөхрат[†] болсун!
Ребби шөхратландыр, эй, мениң җаным![+]
2Мен өмүрбойы Ребби шөхратландырарын,
демим барка Худайыма[†] нагма айдарын[+].
3Шазадалара, ынсан оглуна хич бил багламаң,
чүнки олар халас этмейәр[+].
4Оларың җаны чыкып, топрага гайдып баранда,
шол гүнүң өзүнде ниетлери пуч боляр[+].
5Ненең багтлы Якубың Худайына даянян,
онуң Худайы Реббе умыт баглаян!
6Ери, гөги, деңзи
ве олардакы әхли җанлы-җандарлары ярадан Олдур,
садыклыгы эбеди саклаян Олдур.
7Ол эзиленлериң хакыны алып берйәндир,
ачлара нан берйән Олдур,
Реб[†] есирлери бошадяр[+].
8Реб көрлериң гөзүни ачяр,
Реб бүкүленлери дикелдйәр,
Реб догры[†] ынсанлары сөййәр[+].
9Реб гелмишеклери гөзден салмаяр,
дул хатынлары, етимлери голдаяр,
эмма эрбетлериң ёлуны вейран эдйәндир[+].
10Реб хөкүм сүрер эбеди,
эй, Сион,[†] сениң Худайың – несиллербойы.
Реббе шан-шөхрат болсун![+]

#### 146-нҗы мезмур

1Реббе шан-шөхрат[†] болсун!
Чүнки Худайымызы[†] нагма билен өвмек ягшыдыр,
леззетлидир, Ол өвгүлере лайыкдыр[+].
2Реб[†] Иерусалими[†] бина эйлейәр,
Ысрайылың пытранларыны җемлейәр[+].
3Гөвни сыныклара Ол шыпа берйәр,
оларың яраларыны даңяр[+].
4Йылдызларың саныны Ол хасаплаяр,
оларың әхлисини Ол атландыряр[+].
5Реббимиз бейикдир, кувваты көпдүр,
пайхасының хич чәги ёкдур[+].
6Реб песпәллери галдыряр,
Ол эрбетлери ере пылчаяр.
7Реббе шүкүр нагмаларыны айдың,
Худайымыза лирада мукамлар чалың![+]
8Ол гөклери булутлара бүрейәр,
топрак үчин ягышлары тайынлап гойяр,
байырларда гөк отлары гөгердйәр[+].
9Ол хайванлара,
җүйгүлдешйән гарга чагаларына
оларың рыскыны берйәр[+].
10Ол не бедевиң гүйҗүнден вагтыхош боляр,
не-де уршуҗының аягындан кейпи чаг боляр[+].
11Реб Өзүнден горкянлардан,
Онуң садык сөйгүсине умыт баглаянлардан,
кейпи чаг боляр[+].

#### 147‑нҗи мезмур

1Эй, Иерусалим,[†] Реббе өвги айт!
Эй, Сион,[†] Худайыңа[†] шан-шөхрат[†] болсун!
2Чүнки Ол дервезелериңиң килтлерини беркидйәр,
галадакы чагаларыңа ак пата[†] берйәр[+].
3Чәклериңде парахатлыгы беркарар эдйәр,
сайлама бугдайдан сени доюряр[+].
4Ол буйрукларыны ере гөндерйәр,
Онуң сөзи тизлик билен яйраяр.
5Гар ягдырып, ери ак ёргана бүрейәр,
күл кимин гыравы Ол сепелейәр[+].
6Бузларыны парчалап, ере ташлаяр,
Реббиң аязына дөз гелҗек бармы?
7Ол буюряр, бузлар эрейәр,
ел өсдүрип, сувлар акдыряр.
8Ол Якуп халкына ыглан эдйәр сөзүни,
Ысрайыла – парзларыны[†] ве хөкүмлерини.
9Реб[†] башга хич миллете шейле этмейәр,
олар Онуң адалатлы[†] хөкүмлерини билмейәр.
Реббе шан-шөхрат болсун![+]

#### 148‑нҗи мезмур

1Реббе шан-шөхрат[†] болсун!
Гөклерден Ребби шөхратландырың,
белентликлерде Оны шөхратландырың![+]
2Эй, әхли перишделери,[†] Оны шөхратландырың!
Эй, әхли гөгүң гошунлары, Оны шөхратландырың![+]
3Эй, Ай ве Гүн, Оны шөхратландырың!
Эй, әхли нурлы йылдызлар, Оны шөхратландырың!
4Эй, гөклериң гөклери,
эй, гөклериң үстүндәки сувлар,
Оны шөхратландырың![+]
5Гой, олар Ребби шөхратландырсын!
Чүнки Ол буюрды, олар эмеле гелди[+].
6Реб[†] олары бакы, мүдими беркарар этди,
хич үйтгемеҗек бир парзы[†] берди[+].
7Эй, земинде яшаянлар, Ребби шөхратландырың:
эй, деңиз ләхеңлери, чуңлукларың әхлиси,[+]
8эй, от ве долы, гар ве думан,
Онуң сөзүни берҗай эдйән тупан еллери,[+]
9эй, даглар ве байырларың әхлиси,
мивели агачлар, кедр дарагтларың әхлиси,
10эй, хайванлар ве әхли мал-гара
сүйрениҗилер ве гушлар,
11эй, ер йүзүниң шалары, әхли халклары,
шазадалар, дүнйәниң әхли хөкүмдарлары,
12эй, яш гызлар хем-де йигитлер,
яшулулар[†] хем-де чагалар.
13Гой, олар Реббиң адыны шөхратландырсын,
чүнки диңе Онуң ады бейгелдилендир,
Онуң шан-шөхраты ерден-гөкден белентдир[+].
14Ол Өз халкының кувватыны артдырды,
шоңа гөрә, эй, Онуң әхли садыклары,
Оңа якын болан ысрайыл[†] халкы,
Реббе шан-шөхрат болсун!

#### 149-нҗы мезмур

1Реббе шан-шөхрат[†] болсун!
Реббе тәзе нагма айдың,
садыклар җемагатында Оңа өвгүлер айдың![+]
2Ысрайыл[†] Яраданына шатлансын!
Сион[†] перзентлери Шасына, гой, бегенсин!
3Олар танс эдип, Оны шөхратландырсын,
депрекде, лирада Оңа мукамлар чалсын!
4Чүнки Реб[†] Өз халкындан гөвнүхош боляр,
Ол песпәллери гутулыша беслейәр.
5Садыклар акланып, гой, бейгелсинлер,
дүшеклеринде шатланып, нагма айтсынлар[+].
6Диллеринде Худая өвгүлер болсун,
эллеринде икийүзли гылычлар болсун.
7Олар миллетлерден,[†] гой, өч алсынлар,
халклара җеза берсинлер.
8Патышаларыны зынҗырласынлар,
асылзадаларына гандал урсунлар.
9Олар бабатда язылан хөкүми берҗай этсинлер!
Мунуң өзи садыкларың бары үчин хорматдыр.
Реббе шан-шөхрат болсун![+]

#### 150‑нҗи мезмур

1Реббе шан-шөхрат[†] болсун!
Оны мукаддес[†] өйүнде шөхратландырың,
Оны кувватлы гөклеринде шөхратландырың![+]
2Оны гудратлы ишлери үчин шөхратландырың,
Онуң аҗайып белентлигине лайык шөхратландырың!
3Оны сурнайларың сеси билен шөхратландырың,
арфада ве лирада шөхратландырың![+]
4Депрек какып, танс эдип, шөхратландырың,
киришли гурал, түйдүк чалып, шөхратландырың![+]
5Оны овазлы кимваллар билен шөхратландырың,
Оны белент овазлы кимваллар билен шөхратландырың![+]
6Бурнунда дирилик непеси боланларың бары,
Ребби шөхратландырсын!
Реббе шан-шөхрат болсун!

### Сүлейманың пәхимлери


Гириш

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]


#### Гириш


Сүлейманың пәхимлери


Сүлейманың пәхимлери тымсаллар ве пәхимлер гөрнүшинде берлен ахлак ве дини таглыматлар йыгындысындан ыбаратдыр. Буларың көпүси гүнделик дурмушы меселелерине дегишлидир. Шейле пәхимлериң биринде: «Ребден горкмаклык – билимиң башлангыҗы» дийип айдыляр. Китапда диңе бир дини, ахлак меселелери хакында дәл, эйсем сагдын пикирли ве оңат хәсиетли болмак хакында-да өвүт-несихатлар берилйәр. Гадымыетдәки ысрайыл мугаллымларының көп санлы гысга тымсаллары дана адамларың дүрли ягдайларда нәме этмелидигини өвредйәрлер. Оларың кәбирлери машгала гатнашыклары хакында болса, кәбирлери иш меселелерине дегишлидир. Кәбирлери җемгыетчилик гатнашыкларында ерликли хәсиетлериң зерурдыгыны, башгалары болса дурнуклы болмагың зерурдыгыны ныгтаяр. Пес гөвүнлилик, сабыр-такатлылык, гарыплара хормат гоймак, достларыңа вепалы болмак ялы хәсиетлер барада хем көп агзаляр.

Еврей пәхимлери ве тымсаллары түркмен пәхимлеринден ве тымсалларындан тапавутланяндыр. Еврей дилинден терҗиме эдилен пәхим сөзи пыгамберлик аянлыгы (Чөлде 23:7) я-да тымсал (Эзекиел (Кифл) пыгамбериң китабы 17:2) болуп билйәр. Еврей дилинде «пәхим» сөзүниң манысы түркменчә гараныңда хас гиңдир. Шонуң үчин-де, еврей пәхимлери тутуш парчалар гөрнүшинде душ гелйәр.

«Сүлейманың пәхимлери» китабындакы пәхимлер ве тымсаллар диңе Сүлейман тарапындан язылан дәлдир. Оларың кәбирлери «Аталар сөзи» (22:17) болса, кәбирлери Агурың (30:1) ве патыша Лемувалың (31:1) тымсалларыдыр. Йөне китабың эсасы бөлегини Сүлейманың пәхимлери тутуп (10:1 – 25:1), олар Яхуда патышасы Хизкияның эмелдарлары тарапындан топланандыр.

Китапда көп меңзетмелер уланыландыр. Оларың кәбири диңе еврей дилине махсус болуп, түркмен дилинде хич маныны бермейәр. Шонуң үчин-де, шейле меңзетмелер түркмен окыҗысына дүшнүкли болан түркмен меңзетмелери билен терҗиме эдилди. Бу хакда гошмача маглумат ислесеңиз, чыкгытлара середиң. Кәбир адалгалары түркмен дилине терҗиме этмек кын болды. Даналык сөзи ве онуң синонимлери җуда көп душяр. Шонуң үчин хем буларда арам ызыгидерлилик сакланылды. Шейле хем акыллы-акмак ве догры-ярамаз ялы гапма-гаршылыклы маныдакы сөзлерде мүмкин болдугыча ызыгидерлилик сакланылды.

Даналыгың шанына айдылян өвгүлер 1:1–9:18
Сүлейман пыгамбериң пәхимлери 10:1–29:27
Агурың сөзлери 30:1-33
Дүрли пәхимлер 31:1-31

#### 1‑нҗи бап


1Ысрайыл[†] патышасы, Давут оглы[†] Сүлейманың пәхимлери[+].


2Бу пәхимлер даналыгы ве өвүт-несихаты билмек,
пайхаслы сөзлериң манысына дүшүнмек үчиндир.


3Парасатлы хем-де догручыл болмак,
адыллык ве деңлик, өвүт-несихаты өзлешдирмек,[+]


4садалара пайхас,
яшлара билим ве акыл бермек үчиндир[+].


5-6Бу пәхимлере хем тымсаллара,
аталар сөзлерине ве маталларына дүшүнмек үчиндир.
Акылдарлар булары эшидип, билимини артдырсын,
дүшби адамлар сагдын маслахат алсын.


7Билимиң башлангыҗы – Ребден горкмаклык;
диңе акмаклар[†] даналыгы хем өвүт-несихаты хар эдйәрлер[+].


8Диңле, оглум, атаңың несихатларыны,
энеңиң өвүтлеринден йүз өвүрме[+].


9Ол сениң башыңа аҗайып тәч,
бойнуңа монҗук болар[+].


10Эй, оглум, сени гүнәкәрлер аздырҗак болса ылалашма[+].


11Эгер олар: «Бизиң билен йөр.
Ган[†] дөкмек үчин букуда гарашалы,
себәпсиз ере бигүнәни өлдүрели[+].


12Олары өлүлер дүнйәси ялы дирилигине,
габра иненлер дей тутушлайын ювудалың[+].


13Хер хили байлык тапарыс,
өйүмизи олҗадан долдурарыс.


14Әхлимиз үчин хорҗун бир болсун,
арамызда шәриклигимиз дең болсун» дийселер,


15эй, оглум, олар билен бир ёлдан йөреме,
оларың ёл-ёдасына гадам урма[+].


16Чүнки олар шере ковалашярлар,
ган дөкмәге ховлугярлар[+].


17-18Гушуң гөзүниң өңүнде оңа тор гурмак пучдур.
Йөне букуда гарашянларың өз ганы дөкүлер,
букуда отыркалар, оларың алҗак җаны өз җаны болар.


19Оларың такдыры[*] шейле болар,
зулума гызыгып топлан байлыгы өз җаныны алар[+].


20Даналык көчеде гаты сесленйәр,
базар ерлеринде җар чекйәр[+].


21Җемендели ерлерде гыгыряр,
шәхер дервезесиниң агзында сөзлейәр:


22«Эй, наданлар,[†] хачана ченли наданлыгы сөйҗексиңиз?
Масгаралайҗылар хачана ченли өз масгараламагындан кейп алҗаккалар?
Акмаклар хачана ченли билими йигренҗеккәлер[+]?


23Мениң кәйинҗиме үнс берсеңиз,
рухумы үстүңизе дөкерин.
Мен сөзүми сизе билдирерин.


24Мен сизи чагырдым, мени рет этдиңиз;
элими узатдым, хич ким оңа үнс бермеди[+].


25Гайтам әхли маслахатымы рет этдиңиз,
мениң кәйинҗими дуймак ислемедиңиз[+].


26Мен-парасат бетбагтлыгыңыза гүлйәндирин;
сизи горкы басанда яңсыларын[+].


27Сизи горкы гай кимин басанда,
бетбагтлык харасат болуп иненде,
мушакгат хем гайгы башыңыза дүшенде,


28мени чагырарсыңыз, йөне мен җогап бермерин.
Мени ир эртирден агтарарсыңыз, эмма тапмарсыңыз[+].


29Чүнки олар билими йигрендилер,
Ребден горкмагы макул билмедилер.


30Мениң маслахатымы кабул этмедилер,
әхли кәйинҗими йигрендилер.


31Мунуң үчин олар тутан ёлларының мивесини иерлер,
өз пәллеринден тапарлар[+].


32Чүнки наданлар ёлдан чыкып өлерлер,
акмаклары гелеңсизлик хеләк эдер.


33Мени диңләнлер парахат мекан тутарлар,
яманлыкдан горкман аман боларлар».


#### 2‑нҗи бап

1Оглум, мениң сөзүми кабул эдип,
буйругымы калбыңда сакласаң,[+]


2даналыга гулак асып,
дүшүнҗә йүрегиңи берсең,


3хава, пайхасы чагырсаң,
дүшүнҗә ялбарсаң,


4оны күмүш ялы гөзлесең,
хазына дек агтарсаң,[+]


5шонда Ребден горкмаклыга акыл етирип,
Худайы[†] танамагы башарарсың[+].


6Чүнки даналык берйән Ребдир,
билим хем дүшүнҗе Онуң агзындан чыкяндыр[+].


7Ол догручыллара ярдам берйәр,
садыклыкда гезйәнлере галкан боляр[+].


8Ол адалат ёлларыны гораяр,
Өзүне садыкларың ёлуны гораяр[+].


9Шонда догручыллыга ве адалата акыл етирерсиң,
адыллыга ве ягшы ёла дүшүнерсиң[+].


10Чүнки даналык сениң йүрегиңе гирер,
билим калбыңа хош якар.


11Акыллылык сени горар,
дүшүнҗе саңа середер.


12Даналык сени яман ёлдан,
эрбет геплейәнлерден халас эдер.


13Олар догры ёлы ташлап,
гараңкылык ёлундан йөрейәрлер.


14Яман иш эдип шатланярлар,
яманың эрбетлигине гуванярлар[+].


15Оларың ёллары эгридир,
ёдалары өврүмлидир[+].


16-17Худай билен әхтини унудандан,
башдашындан айрылышан аялдан,
дили сүйҗи кесеки зенандан даналык сени халас эдер[+].


18Чүнки шейле зенаның өйи өлүме элтйәр,
ёллары земиниң тейине баряр[+].


19Онуң янына гирен ызына доланып билмез,
гайдып яшайыш ёлуна етмез.


20Шонуң үчин ягшы иш эдйәниң ёлундан йөре,
догручылларың ёлуны тут.


21Чүнки юртда догручыллар мекан тутарлар,
садыклар шол ерде галарлар[+].


22Йөне эрбетлик эдйәнлер ир өлерлер,
хайынлар көки билен гырларлар[+].


#### 3‑нҗи бап

1Оглум, унутма өвреденлерими,
буйрукларымы калбыңда сакла[+].


2Чүнки олар өмрүң йылларыны узалдар,
абаданлыгыңы көпелдер[+].


3Садык сөйгиңи терк этме.
Багла олары бойнуңа.
Йүрегиң гатына язып гой[+].


4Шонда сен Худайың[†] хем адамларың назарында
мерхемет ве абрай тапарсың.


5Өз дүшүнҗәңе даянма,
бүтин йүрегиң билен Реббе бил багла[+].


6Бар ишлериңде Оны тана,
Ол сениң ёлларыңы догрулар[+].


7Өзүңи акыллы сайма;
Ребден горк,
ямандан чекил[+].


8Шонда сениң җаныңа сагдынлык,
бедениңе шыпа берлер.


9Ребби бүтин байлыгың хем
илкинҗи хасылың билен хорматла[+].


10Шонда сениң аммарың долуп-дашар,
челеклериң тәзе шерапдан җошар[+].


11Реббиң тербиесини терк этме, оглум.
Онуң кәйинҗине гысынма[+].


12Чүнки атаның эй гөрйән оглуна темми берши ялы,
Реб[†] хем сөенини тербиелейәндир[+].


13Даналык тапан, дүшүнҗе газанан адам багтлыдыр.


14Чүнки онуң гирдеҗиси күмүшден,
пейдасы алтындан артыкдыр[+].


15Даналык җөвхерден гыммат,
хич бир арзылы зат оңа тай гелмез[+].


16Узак өмүр онуң саг элинде,
байлык хем шөхрат[†] сол элинде[+].


17Онуң ёллары якымлы ёлдур,
барча ёдалары хем саламатлыкдыр.


18Япышанлар үчин ол дурмуш дарагтыдыр.
Оны гайым тутанлар багтлыдыр[+].


19Реб даналык билен җаханы бина этди;
дүшүнҗе билен гөклери ерлешдирди[+].


20Онуң билиминден чуңлуклар бөвсүлди,
булутлар чыгыны пүркди[+].


21Оглум, даналыгы, акыллылыгы горап сакла,
гөзүңден салма.


22Шейле этсең, олар җаныңа яшайыш,
бойнуңа безег болар.


23Онсоң аман-эсен гезерсиң,
бүдремерсиң[+].


24Отурсаң аркайын боларсың,
ятсаң сүйҗи ука гидерсиң[+].


25Дуйдансыз гелйән ховпдан,
эрбетлериң башына инен вейранчылыкдан горкма[+].


26Чүнки Реб сениң әхтибарың болар,
аягыңы дузага дүшмекден саклар.


27Элиңден гелйәркә,
мәтәчлерден ярдамыңы аяма[+].


28Элиңде барка, якыныңа:
«Гит, соң гел, эртир берерин» дийме[+].


29Саңа ынанып, аркайын яшаян якыныңа гаршы
яман ниет этме.


30Яманлык этмедик адам билен
нәхак җеделлешме.


31Залыма гөзүң гитмесин,
онуң ёлларыны сайлама[+].


32Реб азгын адамлары йигренйәр,
Ол догручыллара якын боляр.


33Реб эрбетлериң өйүни нәлетлейәр,
догручылларың юрдуны болса ялкаяр[+].


34Реб яңсылайҗылары яңсылаяндыр,
песпәл адамлара рехим эдйәндир[+].


35Акыллылар шөхрата эе боларлар,
акмаклар[†] болса уяда галарлар.


#### 4‑нҗи бап

1Огулларым, диңләң атаңызың өвүт-тербиелерини,
дүшүнҗе алмак үчин гулак асың[+].


2Чүнки сизе говы билим берйәрин,
мениң өвүдимден йүз өвүрмәң.


3Менем атамың перзендидим,
энемиң эй гөрйән ялңызыдым.


4Атам маңа шейле өвретди:
«Сөзлерими йүрегиңе багла.
Буйрукларымы берҗай эт, шонда яшарсың[+].


5Даналык ал, пайхаса эе бол.
Айданларымы унутма, сөзүмден чыкма.


6Даналыкдан айрылма, ол сени горар;
сөй оны, саңа гөзегчилик эдер.


7Даналыгың башы шудур – оңа эе бол.
Бир зат сатын алсаң – пайхас ал.


8Оңа хормат гой, ол сени гөге гөтерер;
оны багрыңа бас, ол сени шөхратландырар.[†][+]


9Башыңа гүллерден боглан аҗайып тәч гейдирер;
өвүшгинли тәҗи серпай эдер»[+].


10Диңле, оглум, айданларымы кабул эт,
узалар өмрүң[+].


11Саңа даналык ёлларыны өвретдим,
догрулык ёдаларындан йөретдим.


12Йөрәниңде аягыңа пәсгелчилик болмаз;
ылганыңда бүдремерсиң[+].


13Тербийә берк япыш.
Оны гойберме, оны гора.
Чүнки ол сениң яшайшыңдыр[+].


14Эрбедиң ёдасына гадам басма,
йөреме яманларың ёлундан[+].


15Даш дур шол ёлдан.
Ондан гитме.
Ондан совлуп геч.


16Чүнки яманлык этмеселер уклап билмейәрлер;
бирини бүдретмесе, гөзи бүрүлмез[+].


17Олар эрбетлик наныны иййәрлер,
залымлык шерабыны ичйәрлер.


18Йөне догручылларың ёдасы даң шапагы ялыдыр,
гүн догянча, гитдигиче ягтыляндыр[+].


19Эрбетлериң ёлы түм-гараңкылык ялыдыр,
олар нәмә бүдрәндигини билмейәрлер[+].


20Оглум, сөзлериме үнс бер,
айдянларыма гулак ас.


21Олары гөзүңден салма,
йүрегиң төрүнде сакла.


22Чүнки олары тапана яшайыш,
тенлерине шыпа берлер[+].


23Бар гүйҗүң билен йүрегиңи гора,
чүнки яшайшың гөзбашы йүрекден гайдяр.


24Агзыңдан эгрилиги,
дилиңден хилегәрлиги айыр[+].


25Гөзлериң догры өңе серетсин,
назарың гөни өңе дикилсин.


26Аяк басҗак ёдаңы догрула,
шонда әхли ёлларың берк болар[+].


27Сага-сола совулма,
яманлыкдан даш дур[+].


#### 5‑нҗи бап

1-2Оглум, акыллылыгы горар ялы,
додагың билими горар ялы,
мениң даналыгыма үнс бер;
дүшүнҗәме гулак ас[+][+].


3Чүнки бозук аялың додагындан бал дамяндыр,
сөзлери ягдан юмшакдыр[+].


4Эмма соңунда ёвшан ялы аҗыдыр,
икийүзли гылыч ялы йитидир[+].


5Онуң аяклары өлүме,
әдимлери өлүлер дүнйәсине тарапдыр[+].


6Ол яшайша барян ёл барада ойланмаяр;
угры булашык,
өзи муны билмейәр.


7Шонуң үчин, огулларым, мени диңләң,
агзымың сөзлеринден чыкмаң.


8Ол аялдан гача дуруң,
онуң босагасына якынлашмаң.


9Ёгса абрайдан дүшерсиң,
залыма бергидар боларсың.


10Чекен азабың хөзирини башгалар гөрер,
газанҗың өзгәниң өйүне гидер.


11Ах чекип наларсың өмрүң соңунда,
тениң хем бедениң гуранда.


12Диерсиң шонда: «Мен нәме үчин тербийәни йигрендим,
йүрегим-де кәйинҗи рет этди?


13Мугаллымларымы диңлемедим,
өвредйәнлере гулак асмадым.


14Җемленен җемагатың өңүнде,
тас масгара болупдым».


15Сувы диңе өз гуйыңдан,
өз чешмәң акаба сувундан ич[+].


16Чешмелериң көчелере,
булакларың мейданчалара яйрасынмы?


17Олары өзге билен пайлашма,
олар диңе өзүңки болсун.


18Булагың сувлары ак паталы[†] болсун,
яшлыкда өйленениңе гуван[+].


19Ол бир сөйгүли җерен, нәзик марал ялыдыр,
онуң гөвүслери сени гандырсын.
Мыдама кейпли җош.


20Оглум, сени нәме үчин башга аял җошдурмалы?
Нәме үчин зынахор аялы багрыңа басҗак?


21Ынсаның ёллары Реббиң гөзүниң алнындадыр,
оларың әхли ёдаларыны сынлаяндыр[+].


22Эрбетлер өз этмишинде тутулып,
гүнәлерине багланярлар.


23Олар тербиесизликден өлерлер,
аша акмаклыгындан[†] азашарлар.


#### 6-нҗы бап

1Оглум, карз алҗага кепил гечип,
оңа дерек эл берен болсаң,[+]


2өз дилиңден дузага дүшенсиң,
өз сөзлериң билен тутулансың.


3Ондан халас болмак үчин шейле этмели, оглум.
Якының пенҗесине дүшениңе гөрә,
бар-да, онуң өңүнде өзүңи кичелт.
Ялбар.


4Гөзүңе укы берме,
габагыңы юмма.


5Авчыдан гачан җерен кимин,
гушбазың элинден сыпан[†] гуш кимин өзүңи гутар[+].


6Эй, ялта, гарынҗаның янына бар;
оларың ишлейшине серет-де, акыл ал![+]


7Оларың не баштутаны, не гөзегчиси,
не-де хөкүмдары бар.


8Томусда өз иймитини топлаярлар,
оракда өз азыгыны йыгнаярлар[+].


9Эй, ялта киши, сен хачана ченли ятҗак?
Укудан хачан оянҗак[+]?


10-11Биразаҗык укламак, бираз иркилмек үчин,
гышарып гол говшураныңда,
гарыплык гаракчы ялы,
мәтәчлик яраглы адам мысалы башыңдан инер[+].


12Дейюс билен яманың
ялан яшаяр агзында[+].


13Ол гөзлерини гыпяр, аяклары билен ышарат эдйәр,
бармагы билен үмлейәр[+].


14Йүрегинде мекир ниет бар,
мыдама дава-җенҗел турузяр.


15Шонуң үчин оңа бетбагтчылык дуйдансыз инер;
пагыш-пара болар, шыпа тапылмаз[+].


16Реб[†] алты зады,
догрусы, еди зады йигренйәндир:[+]


17текепбир гөзи, яланчы дили,
бигүнә ган[†] дөкйән эли,[+]


18яман ниетли йүреги,
яманлыга ёртян аяклары,[+]


19ялан ягдырян галп шаяды,
доганлар арасында дава дөредйән адамы[+].


20Оглум, атаң буйругыны берҗай эт,
энең өвүтлеринден йүз өвүрме[+].


21Олары мыдам йүрегиңде сакла,
бойнуңа багла[+].


22Ёлбелет боларлар саңа йөрән махалың;
горарлар сени ятан махалың;
гүррүңдеш боларлар оя вагтыңда.


23-24Яман аялдан, сүйҗи дилли зынахор аялдан горамак үчин,
буйрук – чыра,
өвүт – нур,
кәйинч-тербие – яшайша ёлдур[+][+].


25Онуң гөзеллигине йүрегиңден хөвес этме,
кирпиклериниң есири болма[+].


26Лолының[†] бахасы бир дөвүм чөреге дурса-да,
бу кемчин гымматлы җаны авлаяндыр.


27Ким этегинде от гөтерер-де,
эшигини якмаз?


28Ким көзүң үстүнден йөрәр-де,
дабаны көймез?


29Якынының аялына янашан хем шейле боляр;
оңа эл дегрен җезасыз галмаз.


30Ачка гарныны доюрмак үчин огурлан
огрыны йигренйән дәлдирлер ахырын?


31Йөне ол тутулса, еди эссе эдип гайтарар,
өйүниң бар байлыгыны бермели болар[+].


32Зына эдйән адам кемакылдыр,
ол өз җаныны хеләк эдйәр[+].


33Ол тенине яра алар, биабрайчылыга учрар,
пәкленип болмаҗак уяда галар.


34Чүнки габанҗаңлык эркек кишини газапландыряр,
ол өч аланда, хич рехим этмез[+].


35Ол сениң пара-пешгешиңе бакмаз,
нәче төлесең-де, хич разы болмаз.


#### 7‑нҗи бап

1Оглум, мениң сөзлерими сакла,
буйрукларымы унутма[+].


2Буйрукларымы сакла, шонда яшарсың,
өвүтлерими гөзүң гөреҗи ялы ая[+].


3Олары бармакларыңа дак,
йүрегиң гатына язып гой[+].


4-5Өзүңи зынахор аялдан саклар ялы,
сүйҗи дилли башга аялдан горар ялы,
даналыга: «Сен мениң уям» дий.
Пайхаса: «Гарындашым» дий[+].


6Бир гезек мен өз өйүмиң пенҗиресинден,
гөзенегиң арасындан ашак середйәрдим.


7Надан[†] җахылларың арасында
бир кемакыл яш йигиди гөрдүм[+].


8-9Алагараңкыда, агшамара, гиҗе аралашып, гараңкы дүшенде,
бурчдакы ол аялың өйүне голай көчеден гечип,
онуң өйүне тарап баряр[+].


10Серет, бир аял өңүнден чыкды,
лолы[†] лыбасындакы гара йүрекли аял оны гаршы алды[+].


11Ол шермендедир хем хөтҗетдир,
өз өйүнде отурып билмез.


12Бир гөрсең көчеде, бир гөрсең базарда,
хер бурчда бир адама гарашяндыр[+].


13Аял йигиди гуҗагына гарбап, оны огшаяр,
йүзүни галңадып, шейле диййәр:


14«Мен шу гүн вадамы ерине етирдим,
саламатлык гурбанлыгыны бердим.


15Шонуң үчин сени гаршыламага чыкдым,
гөзлегиңе чыкдым-да, инди тапдым.


16Дүрли гүлли мүсүр матасындан дүшек яздым.


17Дүшегиме хошбой ыслы мүр,
ахалот хем далчын сепдим[+].


18Гел, эртире ченли ышкдан доюп-ганянчак,
айшы-эшретден леззет алалы.


19Чүнки әрим өйде ёк;
ол узак ёла гитди.


20Янына күмүшли хорҗуныны алды.
Ай долянча, өе доланмаз».


21Энчеме сөз билен өзүне майыл эдйәр,
сүйҗи дили билен йигиди ыряр[+].


22-23Йигит өлдүрилмәге алнып барылян өкүз ялы,
багрындан ок гечйәнчә, дузага ховлугян сугун ялы,
җанының кастынадыгыны билмән тора барян гуш мысалы,
аялың ызына дүшйәр[+].


24Шол себәпли, огулларым, маңа гулак гоюң,
айтҗак сөзүме үнс бериң.


25Йүрегиңиз онуң ёлуна ырылмасын,
онуң ёдаларында азашмаң.


26Чүнки ол көплери яралап йыкды,
пидалары сансыз-саҗаксыздыр.


27Онуң өйи өлүлер дүнйәсиниң ёлудыр,
өлүме инйәндир[+].


#### 8‑нҗи бап

1Даналык чагырмаярмы эйсем?
Белент җар чекйән дүшүнҗе дәлмидир[+]?


2Даналык ёл якасындакы белентлигиң үстүнде,
ёдаларың чатрыгында дуряр.


3Ол шәхер дервезелериниң агзында,
гирелгелериң өңүнде дуруп җар чекйәр:


4«Эй, адамлар, мен сизи чагырярын,
чагырышымы ынсан огулларына гөнүкдирйәрин.


5Наданлар,[†] акыллы болуң!
Сиз, акмаклар,[†] акылыңыза айланың[+].


6Диңләң, мен мөхүм затлары айдярын,
догрыны беян эдйәрин.


7Чүнки дилим шексиз хакыкаты геплейәр,
агзым яланы йигренйәр.


8Бар сөзүм догрудыр,
ёкдур эгри-яланы.


9Дүшүнйәне оларың әхлиси айдыңдыр,
билим тапанлар үчин догрудыр.


10Күмши дәл, несихатымы ал,
сап алтын орнуна билим ал[+].


11Чүнки даналык җөвхерден говудыр,
хич арзылы зат оңа тай гелмез[+].


12Мен даналыкдырын, пәхим-пайхас билен яшаярын,
билим хем акыллылык мендедир.


13Ребден горкмак яманлыгы йигренмекдир.
Мен текепбирлиги хем улумсылыгы,
яманлык ёлуны, яланчы дили йигренйәрин[+].


14Өвүт хем сагдын чөзгүт мендедир.
Пайхас мендирин,
гүйч-кувват хем мендедир[+].


15Мен аркалы патышалар шалык эдйәрлер,
хөкүмдарлар адыл хөкүм чыкарярлар.


16Сердарлар,[†] эмелдарлар, барча догручыл хөкүм йөредйәнлер
мениң үстүм билен хөкүм сүрйәрлер.


17Мени сөййәнлери сөййәрин,
мени ыхлас билен агтарянлар тапярлар[+].


18Байлык, шөхрат,[†] түкенмез мал-мүлк
ве адалат мендедир[+].


19Мениң мивәм тылладан, сап алтындан говудыр,
мениң пейдам сайлама күмүшден оңатдыр[+].


20-21Өзүми сөййәнлере байлыгы мирас[†] берйән,
оларың хазыналарыны долдурян.
Чүнки мен догрулык ёлундан,
адалат ёдаларындан йөрейән.


22Реб[†] овал башда мени эмеле гетирди,
Онуң эден ишлериниң илкинҗиси мендим[+].


23Гадымыетде,
Дүнйә ярадылмаздан өң, башда мен беркарар эдилдим.


24Дүйпсүз сувлар ёкка,
бол сувлы чешмелер ёкка догулдым.


25-26Даглары ерде дикелтмәнкә,
депелер дөремезден өң эмеле гелдим.
Реб земини,
ериң топрагыны энтек яратманды[+].


27Худай[†] гөклери беркарар эден махалы,
дүйпсүз сувларың йүзүне гөзъетим чекенде, мен ол ердедим[+].


28Гөкде булутлары беркидип,
дүйпсүз сувларда чешмелери гоянда,[+]


29сувлар буйругымдан чыкмасын дийип,
деңзе чәк чекен махалы,
Ериң бинядыны тутан махалы,[+]


30бир усса ялы мен Онуң янындадым.
Хер гүн Онуң бегенҗидим,
Онуң хузурында элмыдам шатланярдым.


31Онуң тутуш дүнйәсинден шатландым,
ынсан огулларына бегендим.


32Инди, огулларым, мени диңләң!
Мениң ёлумы тутянлар нәхили багтлы![+]


33Өвүт-несихатыма гулак гоюп, акыл-пайхаслы болуң,
оны харламаң.


34Хер гүн дервезәми гаравуллап,
гапымы горап, мени диңлейән адам багтлыдыр!


35Чүнки мени тапан яшайшы тапар
ве Реббиң разылыгыны газанар[+].


36Ким мени тутмаса, өз җанына зыян эдйәр.
Мени йигренйәнлериң әхлиси өлүми сөййәндир».


#### 9-нҗы бап

1Даналык өзүне җай гурды,
онуң еди сүтүнини ёнды.


2Гурбанлык сойды,
шерабыны хәзирләп, сачагыны язды[+].


3Кенизлерини ёллап,
шәхериң белент еринден җар чекдилер:[+]


4«Ким надан[†] болса, бәрик совулсын!»
Кемакыла болса шейле диййәр:


5«Гел, мениң нанымдан ий,
тайярлан шерабымдан ич[+].


6Наданлыкдан чык, шонда яшарсың.
Пайхас ёлундан йөре».


7Масгаралайҗа кәйән өзүне уят гетирер,
эрбетлик эдйәни язгаран өзүне зыян етирер.


8Масгаралайҗа кәеме, ёгса сени йигренер.
Акылдара кәе, ол сени сөер[+].


9Акылдара өвретсең, акылдарлыгы артар,
догручыла өвретсең, билими артар[+].


10Даналыгың башлангыҗы Ребден горкмакдыр.
Мукаддеслиги[†] танамак болса пәхим-пайхасдыр[+].


11Чүнки мениң үстүмден сениң гүнлериң узалар,
өмрүң йыллары артар[+].


12Акыллы болсаң, өзүңе пейда.
Масгараласаң-да, оны өзүң чекерсиң.


13Акмак[†] аял шермендедир,
надандыр, хич зат билйән дәлдир[+].


14-15Өйүниң гапысының алнында,
шәхериң белент еринде отурып,
ёлдан гечип барянлары чагырмак үчин җар чекйәр:


16«Ким надан болса, бәрик совулсын!»
Кемакыла болса:


17«Огурлык сув сүйҗүдир,
гизлин ийилйән нан тагамлы» диййәндир[+].


18Эмма ол ерде өлүмиң бардыгыны,
онуң янына баранларың өлүлер дүнйәсиниң дүйбүндедигини билмейәрлер.


#### 10-нҗы бап


1Сүлейманың пәхимлери


Акыллы огул атасына шатлыкдыр,
акмак[†] огул энесине гайгыдыр[+].


2Эрбетлик билен газанылан байлыгың пейдасы ёкдур,
догрулык болса өлүмден халас эдйәндир[+].


3Реб[†] догручылы ач гойян дәлдир,
йөне эрбетлериң арзувыны рет эдйәндир[+].


4Ялта эл гарыплык гетирйәр,
ишеңңир эл байлык[+].


5Томусда йыгнаян парасатлы огулдыр,
Орак вагтында уклаян атасыны уяда гойяр.


6Догруларың башына берекет[†] ягяр,
эрбедиң дилинде зорлук гизленйәр.


7Догруларың ятланмагы ялканышдыр,
эрбетлериң ады чүйрейәндир[+].


8Калбында даналык болан өвүди кабул эдер,
акмагың дили болса бела элтер.


9Садыклыкда гезен аман гезйәндир,
эгри ёлдан йөрән аян боляндыр[+].


10Гөз гыпян гам-гусса дучар болар,
акмагың дили башына бела гетирер[+].


11Догруларың агзы яшайыш булагыдыр,
эрбетлериң агзы зорлугы өртйәндир[+].


12Йигренч гахар-газабы ояряр,
сөйги болса бар языгы багышлаяр[+].


13Дүшүнҗели адамың дилинден даналык дөкүлйәр,
кемакылың аркасына болса гамчы гарашяр[+].


14Акыллылар билими гораярлар,
акмагың дили болса хеләкчилиге гетирйәр[+].


15Байың галасы онуң байлыгыдыр,
гарыбың ёксуллыгы онуң хеләкчилигидир[+].


16Догрының газанҗы яшайша гетирйәр,
эрбетлериң газанҗы гүнә гетирйәр[+].


17Тербийәни саклаян яшайыш ёлундадыр,
кәйинҗи рет эдйән болса ёлдан азашяндыр[+].


18Йигренҗи яшырян киши – яланчы,
гыбат яйрадян болса акмакдыр.


19Гепи көпүң языгы бардыр,
эмма агзына эелик эдйән адам парасатлыдыр[+].


20Догручылың дили сайлама күмүшдир,
эрбетлериң йүреги хич зада дуряр.


21Догручылың агзы көплери бакяр,
акмаклар болса кемакыллыкдан өлйәр[+].


22Реббиң берекеди байлык гетирйәр,
Ол бу байлыга дерт-алада гошмаз.


23Акмак яманлыга шатланар,
дүшүнҗели адам даналыга[+].


24Эрбедиң горкусы башына гелер,
догручыллар мырадына етер[+].


25Тупан гечйәр, эрбетлер ёк боляр,
догручыллар болса эбеди беркдир[+].


26Ишякмаза иш буюрмак,
дилиңе бурч деген, гөзүңе түссе долан ялыдыр[+].


27Ребден горкмак өмри узалдяндыр,
эрбедиң өмри гысгаляр[+].


28Догручылың умыды шатлык гетирйәр,
эрбедиң умыды пуҗа чыкяр[+].


29Реббиң ёлы догрулара пенадыр,
шерлере болса горкы-беладыр.


30Догручыл хич хачан орнундан сарсмаз,
эрбетлер ер йүзүнде галмаз[+].


31Догручылың дилинден даналык яйраяндыр,
ялан сөзлейән дил кесилип ташланяндыр[+].


32Догручылың агзы мынасып сөзи билйәр,
эрбедиң агзындан эгрилик чыкяр.


#### 11‑нҗи бап

1Реббиң йигренени галп терезидир,
догры өлчегден болса гөвни хош боляндыр[+].


2Текепбирлик гелсе, масгарачылык гелйәндир,
акылдарлык болса кичигөвүнлилер билендир[+].


3Догры адамың догручыллыгы оңа ёл гөркезйәндир,
дөнүгиң хилегәрлиги болса оны хеләк эдйәндир[+].


4Газап гүнүнде мал-мүлк хайыр берйән дәлдир,
догручыллык болса өлүмден гутарар[+].


5Садык адамың догрулыгы онуң ёлуны гөнелдер,
эрбетлер болса өз эрбетлиги зерарлы йыкылар[+].


6Догры адамлары догручыллыгы халас эдйәр,
хайынлар өз небсине чолашярлар[+].


7Эрбет адам өлсе, онуң умыт-ниетем өлйәр,
онуң бай болмак тамасы пуҗа чыкяр[+].


8Догры адам мушакгатдан гутуляр,
оңа дерек эрбетлер мушакгата учраяр[+].


9Имансыз якыныны дили билен хеләклейәр,
догручыл болса билим билен гутуляр.


10Догруларың иши ровач аланда, шәхер бегенйәр,
эрбетлер өленде той-дабара боляр[+].


11Догручылларың дилегинден шәхер беленде галяр,
эрбетлериң дилинден ол вейран боляр[+].


12Якыныны кемсидйән кемакылдыр,
дүшүнҗели адамың агзындан сөз чыкмаяр.


13Гыбаткеш башганың сырыны паш эдйәндир,
ынамдар гөвүн сырдаш боляндыр[+].


14Маслахатсыз миллет хеләк боляндыр,
маслахатчы көп болан ерде еңиш бар[+].


15Нәтанша кепил болан көп зыян чекер,
кепил болмакдан гачан дынч гезер.


16Мылакатлы аял хормат,
залымлар байлык газаняндыр.


17Мерхеметли өзүне пейда гетирйәр,
залым болса өзүне зыян эдйәр.


18Эрбедиң газанҗы галплыкдыр,
догрулык экйән хөкман хакыны алар[+].


19Йүрекден догручыл ынсан – яшайша,
яманлыгы ызлаян – өлүме баряр[+].


20Гара йүреклилер Реббе неҗисдир,
Реб[†] садык ёлдан хошалдыр[+].


21Мен сөз берйән, элбетде, яман җезасыз галмаз,
догруларың несиллери гутулар[+].


22Салыкатлылыкдан йүз өврен гөрмегей аялың ягдайы
доңзуң бурнуна дакылан алтын ысырга ялыдыр.


23Догрулар диңе ягшылыгы арзувлар,
эрбетлериң гарашяны гахар-газап.


24Бири бар пайлаяндыр, байлыгы болса артяр.
Бири бар – гаты гысык, диңе мәтәчлиге говушяр[+].


25Сахы адамың берекеди артар,
сув берене сув берлер[+].


26Галласыны гизлейәне халк гаргаяр,
галла сатяның башына берекет[†] ягяр[+].


27Ягшылык гөзлейән мерхемет газаняр,
яманлык гөзлейән яманлыга етер[+].


28Байлыгына байрынян йыкылар,
догрулар болса тәзе балдак ялы өсер[+].


29Хоҗалыгына бетбагтлык гетирен ел гысымлан ялы болар,
акмак[†] акыллы адамың хызматкәри болар.


30Догрының мивеси яшайыш дарагтыдыр,
акылдар адам ынсанлары газаняр[+].


31Дүнйәде догры адам җезаландырылса,
эрбет билен гүнәкәриң алмыты,
гөр, нәче эссе болар![+]


#### 12‑нҗи бап

1Тербийәни сөййән билими сөййәндир,
кәйинҗи йигренйән болса самсыкдыр[+].


2Ягшы адам Реббиң мерхеметини газаняндыр,
эрбет ниетлини болса хөкүм эдйәндир.


3Адам эрбетлик билен беркәп билмез,
догруларың көкүни хич зат гопармаз[+].


4Мынасып аял әриниң башының тәҗидир,
бинамыс аял болса сүегиңи чүйредер[+].


5Догручылың пикири адылдыр,
эрбетлериң маслахаты хайынлыкдыр[+].


6Эрбетлериң геп-гүррүңи ган[†] дөкмәге тешнедир,
догруларың дили болса олары халас эдер[+].


7Эрбетлер дүңдерилип ёк боляндыр,
догруларың өйи болса берк дуряндыр.


8Ынсан акыл-пайхасына гөрә өвүлйәр,
адамда эгри хыял болса халанмаяр.


9Өзүни улумсы тутуп, нана зар болан адамдан,
гүнүни өзи долаян гарамаяк говудыр.


10Догручыл киши малының җаныны хем гайгыряр,
эрбетлериң рехими хем залымлыкдыр[+].


11Ерини беҗерйән адамың наны бол болар,
бош хыяла эерйән болса кемакылдыр[+].


12Эрбетлер яманларың олҗасыны ислейәр,
догручылларың болса көки өсйәр.


13Яманлар языклы гүррүңинден дузага дүшйәр,
догручыллар кынчылыкдан ёл тапяр[+].


14Ынсан дилиниң мивесинден ягшылык тапар,
эллериниң хызматы өзүне серпай болар[+].


15Акмагың ёлы өз гөзүне догрудыр,
акылдар адам маслахаты диңлейәр[+].


16Акмагың гахары деррев билдирйәндир,
сересаплы киши гөвне дегленини яшыряндыр[+].


17Хакыкаты айдян адыл геплейәндир,
галп шаят болса яланы[+].


18Ойланман геплейән дил гылыч ялы санҗыляндыр,
акылдарың дили болса шыпа берйәндир[+].


19Чын дил эбедиликдир,
яланчы дил аз салымлыкдыр[+].


20Яман ниетлиниң йүрегинде хиле бардыр,
саламатлыгы ниетлейән болса шатлык алар.


21Догручыл адама хич бела гелмез,
эрбетлериң башы беладан гутулмаз[+].


22Ялан дил Реб[†] үчин неҗисликдир,
догручыллык ислейәнлерден болса Ол хошалдыр[+].


23Сересаплылар билими өзи үчин саклаяр,
акмагың йүреги болса акмаклыгыны[†] әшгәр эдйәр[+].


24Җаныпкешиң эли хөкүм сүрер,
ялта меҗбуры ише гидер.


25Гайгылы йүрек адамы чөкерйәр,
ягшы сөз болса оны шатландыряр.


26Догручыл адам якынына ёл гөркезйәндир,
эрбетлериң ёлы болса азашдыряндыр.


27Ялтаның эли тутан авуны биширмез,
гайратлы болса гымматлы хазына.


28Догрулык ёлунда яшайыш бардыр,
ол ёлда өлүм ёкдур.


#### 13‑нҗи бап

1Акыллы огул атасының өвреденини диңлейәр,
масгаралайҗы болса кәйинҗе гулак асмаяр[+].


2Ягшылар агзының мивесинден хасыл алар,
йөне хайынларың ислеги зулумдыр[+].


3Дилине берк җаныны гораяндыр,
агзыбошлар хеләкчилиге баряндыр[+].


4Ялтаның гөвни ислейәр, йөне хич зат газанмаяр,
җаныпкешиң гөвни болса докмәдедир[+].


5Догручыл ялан сөзи йигренйәр,
эрбет болса рысвалык гетирйәр.


6Догручыллык догруларың ёлуны гораяр,
йөне гүнә эрбетлери йыкяндыр[+].


7Бири бардыр, өзүни бай гөркезйәндир, йөне хич зады ёк.
Бири бардыр, өзүни гарып гөркезйәндир, эмма байлыгы көп[+].


8Адамың байлыгы җанына төлег боляр,
йөне гарып хайбаты диңлейән дәлдир.


9Догручылың нуры шөхле сачяр,
эрбедиң чырасы өчйәр[+].


10Текепбирликден диңе җедел дөрейәр,
маслахат сораянда даналык[+].


11Дуйдансыз гелен байлык барха азалар,
эл билен чөплейән көп газанар.


12Узага чекен тама йүрек дердидир,
хасыл болан ислег яшайыш дарагтыдыр[+].


13Өвүди әсгермейән өзүни хеләк эдйәр,
буйругы саклаян болса сылаг-серпай аляр.


14Акылдарың өвүди
өлүм дузагындан совян яшайыш чешмесидир[+].


15Сагдын пикир мерхемет газаняр,
хайының ёлы мушакгата баряр.


16Сересаплылар билим билен иш эдйәндирлер,
акмак[†] болса самсыклыгыны гөркезйәндир[+].


17Эрбет илчи баша бела гетирйәр,
садык илчи болса шыпа гетирйәр[+].


18Өвүт-несихаты рет эден гарыплык хем биабрайлык алар,
кәйинҗи кабул эдене хормат[+].


19Амала ашан арзув җана рахатлык берйәр,
яманлыкдан айрылмагы акмак йигренйәр.


20Акылдарлар билен йөрейән акыллы болар,
акмак билен гатнашян зыяна галар.


21Гүнәкәри бетбагтлык ковалаяр,
догручыллар болса ягшылык сылагыны аляр.


22Ягшы адам агтык-човлукларына-да мирас[†] галдыряр,
йөне гүнә эдйәнлериң байлыгы догрулара галяр[+].


23Гарыбың ери бол хасыл берйәр,
йөне ол адалатсызлык билен сүпүрилип әкидилйәр.


24Таягыны гайгырян адам оглуны йигренйәндир,
оны сөййән болса вагтында тербие берйәр[+].


25Догручылың дойянча ийҗеги бардыр,
эмма эрбетлериң гарны ач галар[+].

#### 14‑нҗи бап

1Акылдар зенан өйүни гуряр,
акмак[†] аял болса өйүни өз эли билен юмуряр.


2Догрулыкда йөрейән Ребден горкяндыр,
Ёлдан чыкян болса, Оны йигренйәндир[+].


3Текепбириң сөзи – өзүне гамчы,
дананың додагы болса өзүни гораяндыр[+].


4Өкүзлер ёк вагты ахыр арасса,
хасылың болчулыгы болса өкүзиң гүйҗи билендир.


5Садык шаят ялан сөзлемез,
галп шаят хер деминде ялан ягдыряндыр[+].


6Масгаралайҗы даналык агтарса-да, оны тапян дәлдир,
дүшүнҗели адама болса билим аңсатдыр[+].


7Акмагың янындан чекил,
чүнки онуң агзындан билим алмарсың.


8Пайхаслы адамың даналыгы өз ёлуна дүшүнмеги үчиндир,
акылсызың акмаклыгы болса алдавчылыкдыр.


9Акмаклар гүнә гүлйәндирлер,
йөне хошаллык догручылларың арасындадыр.


10Йүрек өз дердини өзи билйәндир,
шатланса-да кесеки гошулян дәлдир.


11Эрбетлериң өйи вейрана дөнйәр,
догручылларың чадыры паҗарлап өсйәр[+].


12Ёл бардыр, адама догры ялы гөрүнйәр,
йөне онуң соңы өлүме баряр[+].


13Кәте гүлки ичинде-де йүрегиң гамгын,
шатлыгың соңунда-да гам бардыр[+].


14Выждансыз өз ёлларындан,
ягшы адам өз эденинден канагатланар.


15Надан[†] хер сөзе ынаняндыр,
пайхаслы адам болса өз әдимини ойлаяндыр.


16Акыллы адам яманлыкдан горкуп гача дуряндыр,
акмак болса хетденаша батырсырап, соңуны саймаз.


17Гахарҗаң адам акмаклык эдйәндир,
мекир адам хем йигренилйәндир.


18Наданлар акмаклыгы мирас[†] аляр,
пайхаслылар болса билим тәҗини геййәр.


19Яманлар ягшыларың өңүнде,
эрбетлер догручылың гапысында баш эгйәндир[+].


20Гарыбы өз якынлары-да йигренйәндир,
байы болса сөййән көпдүр[+].


21Өз якыныны йигренйәнлер гүнә эдйәндир,
гарыба рехим эдйән болса багтлыдыр[+].


22Яманлыгы ниет эдйәнлер ялңышмаярлармы?
Ягшылыгы пикир эдйәнлер садык сөйги газанмаярлармы?


23Хер бир зәхметден хайыр гелер,
бош геп диңе мәтәчлик гетирер[+].


24Даналыгың байлыгы хормат тәҗидир,
акмакларың безеги оларың акмаклыгыдыр.


25Чын шаят адамы халас эдйәндир,
яланчы шаят болса дөнүклик эдйәндир.


26Ребден горкяна гүйчли гораг бардыр,
онуң чагаларына-да пена болар.


27Ынсаны өлүм дузагындан совар ялы,
Ребден горкмак яшайыш чешмесидир[+].


28Патышаның шөхраты[†] халкың көплүгиндедир,
халкың ёк болмагы хөкүмдарың хеләкчилигидир.


29Гиң гөвүнли адамың дүшүнҗеси көпдүр,
даргурсак болса акмаклыгы бейгелдйәндир[+].


30Асуда пайхас бедене яшайыш берйәр,
гөриплик болса сүеклери чүйредйәр[+].


31Эҗизи эзйән оны Яраданы ынҗадяндыр,
мәтәҗе мерхемет эдйән Яраданы хорматлаяндыр[+].


32Эрбет өз яманлыгындан йыкыляр,
догручыла болса өлүмде хем пена гарашяр.


33Даналык дүшүнҗели йүрекде яшаяр,
хатда акмаклар арасында-да билдирйәр.


34Догрулык миллети бейгелдйән болса,
гүнә халклара утанчдыр.


35Пайхаслы иш эдйән хызматкәр патышаның мерхеметини газаняр,
масгара иш эдйән болса Онуң газабына дучар боляр.


#### 15‑нҗи бап

1Мылайым җогап гахары совяр,
гаты сөз газабы җошдуряр[+].


2Даналыгың дилинден билим яйраяр,
акмагың агзындан акмаклык[†] чыкяр[+].


3Реббиң гөзи хемме ердедир,
ямана-ягша бакяндыр[+].


4Мылайым дил яшайыш дарагтыдыр,
бозук дил рухы чөкерйәр[+].


5Акмак атасының өвүдини рет эдйәндир,
тербийә гулак асян болса сересаплыдыр.


6Догрының өйүнде байлык көпдүр,
эрбедиң газанҗында мушакгат бардыр.


7Дананың дили билим яйрадяр,
акмагың аңы бейле дәлдир.


8Эрбетлериң гурбанлыгы Реббе йигренҗидир,
догручылларың догасы-да Онуң гуванҗыдыр[+].


9Эрбетлериң ёлы Реббе йигренҗидир,
догручыллыгы ызлаяны болса Ол халаяндыр.


10Догры ёлы терк эдйән берк җеза алар,
тербийәни йигренйән өлүме барар[+].


11Өлүлер дүнйәси[†] ве хеләкчилик ери Реббе ачык болса,
ынсан йүреги Оңа хас хем аяндыр[+].


12Масгаралайҗы адам кәйинҗи халаян дәлдир,
ол акылдарың янына хем гитмез[+].


13Йүрек шатлыгы йүзи ягтылдяр,
йүрек ызасы рухы сындыряр[+].


14Дүшүнҗели адамың йүреги билим агтаряндыр,
акмакларың агзы болса акмаклыкдан ганяндыр[+].


15Гарыпларың хемме гүни мушакгат,
йөне ягшы йүрек мыдамалык мейлисдир.


16Көп байлык билен кынчылыкда яшаныңдан,
аз байлык билен Ребден горкуп яшамак ягшыдыр[+].


17Йигренч билен ийлен гөле этинден,
сөйги билен ийлен буламак говудыр[+].


18Гахарҗаң дава турузяндыр,
гиң гөвүнли болса җенҗели ятыряндыр[+].


19Ялтаның ёлы тикенли айманча меңзейәр,
догручылың ёлы болса дүздүр[+].


20Акыллы огул атасыны гувандыряр,
акмак огул болса энесини йигренйәр[+].


21Акмаклык кемакыллара шатлыкдыр,
дүшүнҗелилер болса догры йөрейәр[+].


22Маслахат болмаса максатлар пучдур,
маслахатчы көп боланда мырат хасыл боляр[+].


23Ынсана шатлык говы җогапдан гелйәндир,
ерликли сөз адама шатлык гетирйәндир[+].


24Акылдара ёкардакы дурмуш ёлундан йөремеги
ашакдакы өлүлер дүнйәсинден дашлашмагы үчиндир[+].


25Реб[†] текепбирлериң өйүни йыкяндыр,
дул хатының чәгини болса гораяндыр[+].


26Яман ниет Реббе йигренҗидир,
якымлы сөзлери болса тәмиз[†] сайяр[+].


27Небсине чапян өйүне алада гетирйәр,
параны йигренйән болса узак яшаяр[+].


28Догручылың аңы җогап беренде ойланяндыр,
эрбетлериң агзы яманлыгы совуряндыр[+].


29Реб эрбетлерден дашдадыр,
догручылларың догасыны болса эшидйәр[+].


30Гөзүң нуры йүреги бегендирйәр,
хош хабар болса сүңкүңе кувват берйәр[+].


31Яшайыш өвүдини диңлейән гулак
парасатлылар арасында месген тутар.


32Өвүт-несихаты тутмаян өз җаныны йигренйәндир,
өвүди диңлейән болса дүшүнҗе газаняр[+].


33Ребден горкмаклык даналыгы өвредйәндир,
хормат пес гөвүнлиликден соң гелйәндир[+].


#### 16-нҗы бап

1Йүрегиң пикирлери ынсандан,
йөне дилиң җогабы Ребдендир[+].


2Адамың әхли ёллары өз гөзүне сапдыр,
йөне рухуңа сын эдйән Ребдир[+].


3Ишлериңи Реббе табшыр,
ниетлериң беркарар болар[+].


4Реб[†] әхли зады бир максадына дөретди,
хатда эрбеди хем яман гүн үчин[+].


5Әхли текепбир Реббе йигренҗидир.
Хатырҗем бол, олар җезасыз галмаз[+].


6Садык сөйги этмишден саплаяр,
Ребден горкмак яманлыкдан совяр[+].


7Адамың ишлери Реббиң гөвнүнден туранда,
оны хатда душманлары билен ярашдыряр[+].


8Харамлыкдан гелен улы газанчдан,
халаллыкдан гелен аз говудыр[+].


9Адам йүрегинден ниет эдйәр,
онуң әдимине болса Реб хөкүм эдйәр[+].


10Рухубелент чөзгүт патышаның дилиндедир,
ол адалатсыз хөкүм чыкармаз[+].


11Догры терези ве гапан Реббиңкидир,
торба ичиндәки әхли чеким дашлары Онуң ишидир[+].


12Патышаның эрбетлик этмеги йигренчликдир,
себәби тагт догручыллык билен беркарардыр[+].


13Догры сөз патышаның гөвнүнден туряр,
ол догры геплейәни сөййәр[+].


14Патышаның газабы өлүм чапарыдыр,
йөне парасатлы адам оны көшешдирйәр[+].


15Патышаның йүзүндәки нурда яшайыш бардыр,
мерхемети яз ягшыны гетирйән булут ялыдыр[+].


16Даналык алмак алтындан говудыр,
пайхас күмүшден оңатдыр[+].


17Догручыллыгың шаёлы яманлыкдан совуляр,
ёлуна дыкгат эдйән өз җаныны гораяндыр.


18Хеләкчиликден өң текепбирлик,
йыкылмакдан өң гедемлик гелйәндир[+].


19Текепбирлер билен олҗа пайлашандан,
кичигөвүнли гарыпларың арасында болмак говы.


20Сөзе үнс берйән ровач тапар,
Реббе ынанян болса багтлыдыр[+].


21Йүреги парасатла пайхаслы дийилйәр,
якымлы сөзлейиш билими артдыряр.


22Акыл-пайхас эеси үчин яшайыш чешмесидир,
акмак[†] үчин акмаклык җезадыр[+].


23Даналыгың йүреги диле пайхас берйәр,
онуң сөзүни ынанчлы эдйәр.


24Якымлы сөзлейиш бал ялы сүйҗүдир,
җана якымлы, сүңке шыпадыр[+].


25Ёл бардыр, адама догры ялы гөрүнйәр,
йөне онуң соңы өлүме алып баряр[+].


26Зәхмет чекдирйән онуң ишдәсидир,
ачлыгы оны меҗбур эдйәндир[+].


27Яманлар эрбетлиги газяндыр,
дили көйдүриҗи от киминдир[+].


28Эгри адам дава яйрадяр,
гыбаткеш достлары бири-биринден айыряр[+].


29Зулум эдйән якыныны алдап,
яман ёла саляр[+].


30Гөзүни гырпян эгри ишлери ниет эдйәр,
додагыны чөвүрйән болса яманлык дөредйәр.


31Догрулык ёлунда агаран сач хормат тәҗидир[+].


32Гиң гөвүнли адам гүйчлүлерден үстүндир,
өзүне эрк эдйән шәхери басып аландан үстүндир[+].


33Биҗе этеге атыляр,
йөне хөкүм Ребдендир[+].


#### 17‑нҗи бап

1Рахатлыкдакы бир дөвүм гуры нан
давадан долы җайдакы мейлисден говудыр[+].


2Масгара оглуң үстүнден пайхаслы гул хөкүм сүрер
ве доганлар хатарында мираса[†] шәрик болар[+].


3Күмүш гөвечде, алтын күреде сыналян болса,
йүреклери барлаян Ребдир[+].


4Яманлык эдйән эрбет додаклара үнс берйәндир,
яланчы яман ниетли диле гулак асяндыр.


5Гарыбы яңсылаян Яраданы кемсидйәндир,
бетбагтлыга шатланян болса җезасыз галмаз[+].


6Агтыклар гарры адамларың тәҗидир,
огулларың шан-шөхраты[†] болса эне-аталарыдыр[+].


7Дүрдәне сөз акмага ярашмаса,
алдавлы сөз хем асылзада хич гелишмейәр[+].


8Пара оны берйәниң гөзүне бир тумар киминдир,
ол нирә өврүлсе, үстүнлик гетирер[+].


9Языгы гечйәни сөйги хөвеслендирйәндир,
дава-җенҗели гайталаян болса достуны йитирйәр.


10Дүшүнҗели адама бир кәйинч
акмага урлан йүз көтекден агырдыр.


11Яманлар диңе булагайлык турузяндыр,
олара гаршы болса залым чапар гөндерилер.


12Акмагың акылсызлыгына душ боланыңдан,
чагасыны алдыран ая душ гелмек говудыр[+].


13Ягшылыга яманлык гайтаряның
өйүнден яманлык гитмез[+].


14Дава-җенҗелиң башы бөвсүлен бөвет ялыдыр,
шонуң үчин оны туташманка бес эт[+].


15Эрбеди аклаян билен догручыл адамы язгаряның икисини-де
Реб[†] йигренйәндир[+].


16Нәме үчин акмагың элинде даналык алмага пул болсун?
Онда өвренмек ниети ёк.


17Якының сени хемме вагт сөййәндир,
доган кынчылыклы пурсадың үчин догландыр[+].


18Дүшүнҗеси кемлик эдйән кемакыл
якынының дерегине эл берип кепил боляндыр.


19Языгы сөййән даваны сөййәндир,
ким босагасыны белент гурса, сүңкүниң дөвүлмегине гарашяндыр[+].


20Эгри йүрек ягшылык тапмаяр,
эгри дил болса, кынчылыга дүшйәр.


21Акмагың атасы хасрат чекер,
акылсызың атасы шатлыгы билмез[+].


22Шадыян йүрек оңат шыпадыр,
сынык рух[†] сүегиңи гурадяндыр[+].


23Адалат ёдаларыны ёймак үчин,
эрбет адам гизлин пара аляндыр[+].


24Дүшүнҗели адам даналыга середйәндир,
акмагың назары ериң аңры четине.


25Акмак[†] огул атасына хасрат,
дограна дертдир[+].


26Языксыза җериме салмак нәдүрсдир,
асылзада-да догручыллыгы үчин җеза бермек дүрс дәлдир.


27Сөзүни җылавлаян билимлидир,
дүшүнҗели адам болса мылайым рухлудыр[+].


28Акмак хем дыманда акыллы,
агзыны юманда, дүшүнҗели сайыляндыр[+].

#### 18‑нҗи бап

1Үзңеликде яшаян өз исләнини эдйәндир,
ол әхли сагдын өвүде гаршы гидйәндир.


2Акмак[†] адам дүшүнҗеден дәл-де,
диңе өз пикирини айтмакдан кейпленйәндир.


3Эрбетлик билен йигренч гелйәндир,
биабрайлык билен-де масгарачылык.


4Ынсаның агзындан чыкян сөзлер дүйпсүз сувлар киминдир,
даналык болса җошуп акян булак мысалыдыр[+].


5Хөкүмде эрбедиң тарапында болуп,
догручылы хаксыз чыкармак дүрс дәлдир[+].


6Акмагың дили җенҗел турузяр,
онуң агзы таягы чагыряр[+].


7Акмага дилинден бела гелйәндир,
онуң додагы җанына дузакдыр[+].


8Гыбаткешиң сөзлери датлы лукма ялыдыр,
олар гарныңа сиңйәр[+].


9Ишинде ялталык эдйән
юмруҗының доганыдыр.


10Реббиң ады берк галадыр,
догручыллар онуң ичине өзүни атып ховпсуз болярлар[+].


11Байларың байлыгы – оларың берк галасы,
онуң хыялында бейик хаят киминдир[+].


12Хеләкчиликден өң адамың йүреги текепбир боляндыр,
хормат пес гөвүнлиликден соң гелйәр[+].


13Диңлемән җогап бермек
акмаклык хем утанчдыр.


14Адамың дердини рухы чекип билйәр,
йөне сынык руха ким чыдам эдер[+].


15Пайхаслы адам билим аляндыр,
даналыгың гулагы билим агтаряр.


16Совгат гапылары ачяр,
эмелдарларың янына элтйәр[+].


17Башга бири гелип, оңа сораг берйәнчә,
давада илки геплән догры ялы гөрүнйәндир.


18Биҗе даваны тогтадяндыр,
гүйчли гаршыдашларың арасындакы меселәни чөзйәндир.


19Өйкели доган ичине аралашып болмаян берк галадыр,
аралыкдакы дава болса, галаның гөзенекли гапысы ялыдыр.


20Адам агзының мивесинден канагатланяр,
дилиниң хасылындан дойяр[+].


21Өлүмем, яшайышам дилиң ыгтыярында,
дили сөййән хасылындан иер.


22Говы аяла говшан говулык тапяндыр
ве Реббиң разылыгыны газаняндыр[+].


23Гарып ялбарып геплейәндир,
бай болса гөдек җогап берйәндир.


24Досты көп боланың хеләкчилиги-де болар,
йөне догандан-да якын дост бар[+].


#### 19-нҗы бап

1Эгри дилли акмакдан,[†]
садыклыкда гезйән гарып говудыр[+].


2Билимсиз гайрат ягшы дәлдир,
Аша ховлугян ёлуны йитирйәр[+].


3Адамы өз акмаклыгы йыкяр,
йүрегинден болса Реббе гахарланяр[+].


4Байлык танышлары бетер көпелдйәр,
гарып болса өз якынынданам айрыляр[+].


5Галп шаят җезасыз галмаз,
ялан сөзлейәнем гачып гутулмаз[+].


6Җомардың йүзүни күйсейәнлер көп,
хеммелер эли ачыга дост[+].


7Гарыбы хемме доганлары йигренйән болса,
достлары онданам бетер терк эдйәр,
ялбарып ызындан ылгаса, олар эййәм ёкдур[+].


8Пәхим-пайхас газанян өзүни сөййәр,
дүшүнҗелилиги саклаян болса ровачлык тапяр[+].


9Галп шаят җезасыз галмаз,
ялан сөзлейән хем хеләк болар[+].


10Акмага айшы-эшретде яшамагың гелишмейши ялы,
гула хем бегиң үстүнден хөкүм сүрмек хас бетер гелишйән дәлдир[+].


11Пайхаслы адам гиң гөвүнли болар,
язык гечмек онуң шөхратыдыр.[†][+]


12Патышаның газабы арслан награсы киминдир,
онуң разылыгы болса отларың үстүниң чыгы ялыдыр[+].


13Акмак огул атасына беладыр,
аялың игенҗи үзнүксиз дамҗа ялыдыр[+].


14Өй ве мал-мүлк аталардан мирас,[†]
йөне пайхаслы аял Ребдендир[+].


15Ялталык гафлат укусына батыряр,
ялта адам ачлык чекйәр[+].


16Худайың[†] буйругыны амал эдйән өз җаныны гораяр,
ёлларына үнс бермейән болса өлер[+].


17Ким гарыба мерхемет эдйән болса, Реббе карз берйәр,
Реб[†] онуң өвезини гайтарар[+].


18Умыт барка оглуңа темми бер,
йөне гахарың гелип, оны хеләк этме[+].


19Гаты гахарҗаң адам җеза чекер,
эгер оны халас этсең, муны ене гайталамалы боларсың.


20Ахыр акыллы боларың ялы,
несихата гулак гой, өвүди кабул эт.


21Адамың йүрегинде ниет көпдүр,
эмма Реббиң максады амала ашяр[+].


22Адамдан гарашыляны вепалылыкдыр,
Гарып адам яланчыдан ягшыдыр.


23Ким Ребден горкян болса яшар!
Ол канагатлы хем кынчылыксыз яшар[+].


24Ялта табага узадан элини
хатда агзына етирмез[+].


25Масгаралайҗыны ур, наданлар[†] пайхаслылык өвренер,
дүшүнҗелини тербиеле, ол билим алар[+].


26Атасына зулум эдйән ве энесини ковян огул
масгаралык хем ыснат гетирйәр[+].


27Оглум, эгер билимли сөзлерден азашсаң,
өвүди диңлемекден сакланарсың.


28Нәмынасып шаят адалатың үстүнден гүлйәр,
эрбетлериң агзы яманлык иййәр[+].


29Масгаралайҗы үчин җеза,
акмагың ягырнысына ургы тайярдыр[+].


#### 20‑нҗи бап

1Шерап биабрай эдйәндир, чакыр дава-җенҗел турузяндыр.
Оңа алданяның әхлиси акылсыздыр[+].


2Патышаның газабы арсланың награсы киминдир,
онуң гахарыны гетирйән өз җанына төвекгеллик эдйәндир[+].


3Давадан гачмак адама абрай гетирйәр,
бар акмак[†] җеделе тайяр.


4Ялта ер сүрмән,
орак вагтында хасыл гөзләр, йөне тапмаз[+].


5Ынсаның йүрегиндәки пикир чуң сув киминдир,
дүшүнҗели адам оны чекип чыкарар[+].


6Көп адам өзүне «Мен вепалы» диййәндир,
йөне ынамдар бирини ким тапып билер?


7Догручыл садыклыкда йөрейәр,
онуң ызында чагалары нәхили багтлы болар!


8Хөкмүрован тагтында отурян патыша
әхли яманлыгы гөзлери билен сайгаряр.


9«Йүрегими тәмизледим,[†]
гүнәден пәклендим» дийип, ким айдып билер[+]?


10Ики дүрли терези дашының,
ики дүрли өлчегиң икиси хем Реббе йигренҗидир[+].


11Хатда чага хем эден ишиниң пәкдигини
я догрудыгыны өз херекети билен аян эдйәр.


12Диңлейән гулагы, гөрйән гөзи –
икисинем Реб[†] ярадандыр[+].


13Гарып болмазың ялы, укыны сөйме,
гөзүңи ач, наның бол болар[+].


14Сатын алян: «Эрбет, эрбет» диййәндир,
аңыррак барып болса өвйәндир.


15Алтын бар, җөвхерем көпдүр,
йөне билимли дил тапылгысыз затдыр.


16Нәтанша кепил боланың гейимини ал,
кесекә кепил боландан гирев ал[+].


17Хиле билен газанылан нан сүйҗүдир,
соңра агзы чагылдан долар[+].


18Максатлар маслахат билен беркарар боляндыр;
сагдын маслахатлар билен урша гит[+].


19Гыбаткеш сыры паш эдйәндир,
агзыбош билен гатнашык ачма[+].


20Ата-энесини нәлетлейәниң
түм гараңкылыкда чырасы сөнер[+].


21Башда басым алнан мирас[†]
соңунда берекетли[†] болмаз[+].


22«Яманлыгы ерине саларын» дийме, Реббе гараш,
Ол сени халас эдер[+].


23Галп терези дашы Реббе йигренҗидир,
хилели терези хем говы дәлдир[+].


24Адамың хер әтҗек әдими Ребдендир.
Шейле болансоң, адам өз ёлуна нәдип дүшүнсин[+]?


25Задыны пәхимсиз багыш эдйән адам дузага дүшер,
ол әхт[†] эденден соң ойланар[+].


26Акыллы патыша эрбетлери совруп,
оларың үстүнде дөвек дөвйәр.


27Адамың рухы Реббиң чырасыдыр,
ол ынсан калбының бүтин җүммүшини барлаяр[+].


28Садыклык ве ынамдарлык патышаны гораяр,
онуң тагты садыклыкдан беркарар боляр.


29Йигитлик кувваты оларың шөхратыдыр,[†]
чал сачлар болса гаррыларың абрайыдыр[+].


30Ыз галдырян ургы яманлыкдан тәмизлейәр,
көтеклер болса калбың җүммүшини пәклейәр.


#### 21‑нҗи бап

1Патышаның йүреги Реббиң элинде акар яп ялыдыр,
оны ислән тарапына өвүрйәндир[+].


2Адамың әхли ёлы өз гөзүне догрудыр,
эмма йүрекдәкини өлчейән Ребдир[+].


3Догрулык ве адалатлылык[†] этмек
Реббе гурбанлык беренден якымлыдыр[+].


4Улумсы назар, текепбир йүрек,
эрбетлериң чырасы гүнәдир[+].


5Җаныпкешиң максады диңе болчулыга гетирйәр,
алңасак адамларың бары мәтәч дүшйәндир[+].


6Ялан сөз билен топланан хазына
өлүме ковалап барян үмүр-думандыр[+].


7Эрбетлериң зорлугы өзлерини сүпүрип әкидйәндир,
чүнки олар адалаты берҗай этмекден боюн гачыряндыр.


8Языклының ёлы эгридир,
пәклериң болшы догрудыр.


9Игенҗең аял билен өйде яшандан,
үчегиң бир бурчунда яшамак егдир[+].


10Эрбедиң гөвни яманлык күйсейәр,
якыны онуң гөвнүнден турмаяр.


11Масгаралайҗа җеза берленде, надан[†] акыллы боляндыр,
дана адам тәлим аланда, билимини артдыряндыр[+].


12Догручыл эрбедиң өйүни сынлаяр,
эрбетлер хеләкчилиге баряр.


13Гарыбың дады-перядына гулак асмадыгың
өз дады-перядына-да җогап берилмез[+].


14Гизлин берлен совгат гахары,
голтуга сокулан пара гүйчли газабы ятыряр[+].


15Адалаты берҗай этмек догручыл адама шатлыкдыр,
яман иш эдйәне хеләкчиликдир.


16Дүшүнҗе ёлундан совлан
өлүлер топарында орнашар[+].


17Хезиллиги сөййән мәтәчдир,
шерабы ве ягы сөййән баямаз.


18Эрбетлер догручыл үчин,
бивепалар хем садык үчин төлег болар[+].


19Игенҗең хем гахарҗаң аял билен яшандан,
чөлде яшамак говудыр[+].


20Арзылы хазына хем яг[†] дананың җайындадыр,
акмак[†] болса барыны сымышлар.


21Догручыллык хем садыклык ызлаян адам
яшайыш хем хормат тапар.


22Акылдар адам гүйчлүлериң шәхерине барып,
оларың бил баглаян беркитмесини юмуряр[+].


23Агзына ве дилине берк
җаныны беладан гораяндыр[+].


24Ченденаша бихая иш эдйән
гедем хем текепбир адамың ады масгаралайҗыдыр[+].


25Ялтаны өз хөвеси өлдүрйәр,
чүнки онуң эллери ишден боюн гачыряр[+].


26Ол узак гүн ачгөзлүк билен ислейәр,
догручыл болса өлчемән берйәр ве гысганмаяр[+].


27Эрбетлериң гурбанлыгы йигренҗидир,
эгер ол яман ниет билен гетирен болса,
онданам бетердир[+].


28Галп шаят хеләк болар,
диңлейән адамың сөзи довам эдер[+].


29Эрбет адам йүзүни галңадяндыр,
догручыл адам болса өз ёлуны ойлаяндыр.


30Реббе гаршы дуруп билҗек хич бир даналык,
дүшүнҗе я-да маслахат ёкдур[+].


31Ат сөвеш гүни үчин сейисленйәндир,
эмма еңиш Ребдендир[+].

#### 22‑нҗи бап

1Ягшы ат-абрай көп байлыкдан артык,
сылаг-хормат хем күмүш-алтындан ягшыдыр[+].


2Бай билен гарыбың бир меңзешлиги бар,
оларың икисини-де ярадан Ребдир[+].


3Пайхаслы адам ховпы гөрүп гизленйәндир,
надан[†] гөни гидип җеза аляндыр[+].


4Кичигөвүнлилигиң, Ребден горкмагың
сылагы байлык, абрай ве яшайышдыр[+].


5Эгри адамың ёлунда тикенлер ве дузаклар бардыр.
Өз җанына хайпы гелйән олардан даш дурар[+].


6Чаганы догры ёл билен тербиеле,
улаланда хем шондан совулмаз[+].


7Байлар гарыпларың үстүнден хөкүм сүрйәндир,
бергили-де карз берениң гулудыр.


8Адалатсызлык экйән бела-бетер орар,
газабың таягындан хеләк болар[+].


9Сахы адам ялканяндыр,
чүнки ол чөрегинден эҗизлере берйәр[+].


10Масгаралайҗыны ков, шонда җенҗел ёк болар,
төхметдир-даваның ызы кесилер[+].


11Пәк йүреклилиги сөййән,
мерхеметли сөзлейән патышаның якыны болар[+].


12Реббиң гөзлери билими гораяндыр,
вепасызың сөзлерини болса ялана чыкаряндыр.


13Ялта диййәр: «Дашарда арслан бар,
ёлда ол мени парчалар»[+].


14Азгын аялың агзы дүйпсүз горпдур,
Реббиң газабына душан оңа йыкылар[+].


15Чаганың йүрегинде акмаклык[†] көк уряндыр,
йөне тербие таягы оны акмаклыкдан узаклашдыряндыр[+].


16Бай болмак үчин гарыплары эзйән хем-де
байлара совгат берйән диңе гарып дүшер[+].


17Гулак ас-да, акылдарларың сөзүни диңле,
мениң өвретҗек затларыма дыкгат эт[+].


18Сен олары калбыңда сакласаң,
оларың әхлиси дилиңде болса якымлы болар.


19Сениң Реббе ынанҗың болары ялы,
мен шу гүн саңа, хут саңа өвредйәрин.


20-21Гайданыңда сени ёлланлара
чын сөз хем ынамлы җогап берериң ялы,
мен саңа маслахат хем билим үчин
отуз несихат язып берейин.


22Гарыбы гарыплыгы себәпли талама,
мәтәҗи меҗлисде[†] эзме[+].


23Чүнки оларың тарапыны Реб[†] тутар,
олары таланы Ол талар[+].


24-25Оларың ёлларына өвренишип,
җаныңы дузага дүшүрмезиң үчин,
гахарҗаң адам билен тиркешме,
гызма адам билен гатнашык ачма.


26Бири билен эл беришме,
бирине кепил болянлардан болма.


27Төлемәге задың болмаса,
ашагыңдакы дүшегиңи алмазлармы нәме[+]?


28Ата-бабаң гоян
гадымы арачәк дашыны сүйшүрме[+].


29Ишине өкде адамлары гөрйәңми?
Олар гарамаягың хызматыны этмез, патышаларың хузурында дурар.


#### 23‑нҗи бап

1Хөкүмдар билен нахар иймәге отураныңда,
өңүңде гойлана сын эт.


2Хоран болсаң,
богазыңа пычак гой.


3Онуң нәз-ныгматына хөвес этме,
чүнки ол хилели чөрекдир.


4Баяҗак болуп агыр зәхмет чекме,
пәхимли бол, бу пикириңден эл чек[+].


5Сениң гөзүң байлыга каклышанда, шол байлык гидйәндир,
чүнки ол бирден ганат чыкарып, бүргүт ялы асмана учяндыр[+].


6Гысганч адамың чөрегини ийме,
онуң леззетли нәз-ныгматларына хөвес этме.


7Чүнки ол ичинден пейдасыны хасаплаян ялыдыр,
«Ий, ич!» диййәндир, йөне йүреги сениң билен дәлдир.


8Иен лукмаңы гусарсың,
сүйҗи сөзлериңи еле соврарсың.


9Акмага сөз айтма,
чүнки ол айдан даналыгыңы йигренер.


10Гадымы арачәк дашыны сүйшүрме,
етимлериң экин еринден алма[+].


11Чүнки оларың Хоссары[†] гүйчли,
оларың давасыны сениң билен Ол тутар[+].


12Калбыңы өвүт-несихата,
гулакларыңы-да билимли сөзлере бер.


13Тербийәни чагаларыңдан гайгырма;
тербие таягы олары өлдүрмез[+].


14Эгер сен олары таяк билен урсаң,
җанларыны өлүлер дүнйәсинден халас эдерсиң.


15Оглум, сениң йүрегиң акыллы болса,
мениң йүрегим хем шатланар.


16Сен догры сөзләниңде,
мениң гөвнүм шатланар.


17Гүнәкәрлере гөзүң гитмесин,
мыдам Ребден горкуп гез[+].


18Чүнки сениң гелҗегиң болар ахырын,
умыдың үзүлмез[+].


19Оглум, диңле, сен акыллы бол,
йүрегиңи догры ёла сал.


20Шерап ичегенлериң я-да
эт иегенлериң арасында болма[+].


21Чүнки ичеген ве иеген хар дүшер,
укучыллык болса адама йыртык җул гейдирйәндир.


22Атаңы диңле, ол сени дүнйә индерди,
энеңи йигренме гарран вагтында[+].


23Хакыкаты сатын ал, оны сатма.
Даналыгы, өвүди, пайхасы хем сатын ал.


24Догручылың атасы көп бегенер,
парасатлы перзенди дүнйә индерен, оңа гуванар.


25Ата-энең гувансын,
сени догран бегенсин.


26Оглум, йүрегиңи маңа багла,
гөзлериңи мениң ёлларыма дик.


27Чүнки лолы[†] дүйпсүз горпдур,
кемчин-де дар гуюдыр[+].


28Ол гаракчы кимин ёлда пейләп дуруп,
вепасызларың саныны артдыряр[+].


29Ах чекйән ким? Вах чекйән ким? Җенҗел кимиңки? Нала кимиңки?
Себәпсиз яраланан ким? Гөзлери гызаран ким?


30Шерабың башында узак отурянларыңкы,
гарышык ичгини ичип гөрйәнлериңки[+].


31Шерабың алына, пыялада өвшүн атышына,
аңсатлык билен ашак саркянына бакма[+].


32Соңунда йылан кимин чакяндыр,
алахөврен болуп сокяндыр.


33Гөзлериң гең-таң затлары гөрер,
сениң аңың эгри сөзлер айдар.


34Сен кә деңиз ортасында ятан ялы,
кә гәминиң богалдагында отуран ялы боларсың.


35«Мени урдулар, агыры дуймадым; мени енчдилер, оны билмедим.
Яңадан ичмек үчин, хачан турарын?» диерсиң[+].


#### 24‑нҗи бап

1Яманлара гөзүң гитмесин,
олар билен биле болмак ислеме[+].


2Чүнки оларың гөвни зорлук барада пикир эдйәндир,
диллери ичигарачылыгы геплейәндир[+].


3Өй даналык билен гуруляндыр,
дүшүнҗе биленем беркарар эдилйәндир.


4Билим билен өйүң ичи
гымматлы хем якымлы байлыкдан доляндыр[+].


5Парасатлы адам гүйчлүлерден гүйчлүдир,
билимли адам өз гүйҗүни артдырар[+].


6Чүнки сен уршуңы сагдын маслахат билен алып барярсың,
маслахатчының көп еринде еңиш бардыр[+].


7Акмак[†] үчин даналык өрән белентдедир,
меҗлисде[†] ол агзыны ачып билмейәр.


8Ниетини ямана дикйәне
питнечи дийилйәндир.


9Акмаклыгы ниетлемек гүнәдир,
масгаралайҗы болса адамлара йигренҗидир[+].


10Агыр гүнде тапдан дүшсең,
сениң гүйҗүң аздыр[+].


11Өлүме алнып барылянлары халас эт,
бүдрәп барянлары ызына чек[+].


12Эгер сен: «Биз билмедик» дийсең,
йүреклери Сынаян муны билмезми?
Сениң җаныңы Гораян оны аңмазмы?
Ол хер киме ишине лайык гайтармазмы[+]?


13Оглум, бал ий, чүнки ол якымлыдыр,
бал дамагыңа датлыдыр[+].


14Даналык хем сениң җаныңа бал ялыдыр,
оны тапсаң, гелҗегиңи тапарсың.
Умыдың үзүлмез[+].


15Эрбет адам ялы догручылың месгенине гаршы букуда ятма,
онуң юрдуны йыкма[+].


16Чүнки догручыл адам еди гезек йыкылса-да, ерден галяндыр,
эрбеди бетбагтлык йыкяндыр[+].


17Душманың йыкыланда шатланма,
бүдресе йүрегиң бегенмесин[+].


18Ёгса оны Реб[†] гөрүп, Ол сенден нәразы болар,
гахарыны душманыңдан совар[+].


19Яманлык эдйәнлер үчин гахарыңы гетирме,
эрбетлере гөзүң гитмесин[+].


20Чүнки оларың гелҗеги болмаз,
эрбетлериң чырасы өчер[+].


21Оглум, Ребден хем патышадан горк.
Олара гаршы питнечилер билен гатнашык этме[+].


22Чүнки оларың бетбагтлыгы дуйдансыз гелер,
Реб хем патышадан етҗек вейранчылыгы ким билер?


23Шулар хем акылдарларың сөзлеридир:
Хөкүмде тарапгөйлик этмек ягшы дәлдир[+].


24Эрбеде: «Сен догрусың» диени халклар нәлетләр,
оны миллетлер[†] йигренер[+].


25Карар чыкарянларың шәхди шат болар,
олара ягшы алкышлар гелер.


26Догры җогап
додагыңдан огшалян ялыдыр.


27Дашардакы ишлериңи битир,
экин мейданыңы тертибе сал,
соңра өйүңи гур.


28Якыныңа себәпсиз ере шаятлык этме,
дилиң билен алдама[+].


29«Маңа нәме эден болса, менем шоны эдерин,
этмишине гөрә гайтарарын» дийме[+].


30Мен ялта адамың мейданындан,
кемакылың үзүм багының гапдалындан гечдим.


31Ине, бар ери хашал от басан экен,
үстүни бүрмек өртен экен,
дашындакы дивары йыкылан экен.


32Назар салдым хем оя батдым,
гөренимден сапак алдым.


33-34Биразаҗык укламак, бираз иркилмек үчин,
гышарып гол говшураныңда,
гарыплык галтаман ялы,
мәтәчлик яраглы адам мысалы башыңдан инер[+].


#### 25‑нҗи бап


1Булар хем Сүлейманың пәхимлеридир. Олары Яхуда[†] патышасы Хизкияның эмелдарлары гөчүрип алыпдырлар[+].


2Яшырын иш Худайың[†] шөхратыдыр,[†]
иши дерңемек болса патышаның шөхратыдыр[+].


3Асман белент, ериң ашагы чуң;
патышаның йүреги хем шейледир,
оны дерңәп болян дәлдир.


4Күмүшден хапаны айыр,
зергәре бир гап болар.


5Эрбет адамы патышаның хузурындан айыр,
шонда тагт догручыллык билен беркарар болар[+].


6Патышаның хузурында өзүңи ёкары тутма,
бейиклериң орнунда дурма[+].


7Чүнки асылзадаларың өңүнде кичелмегиңден,
эмелдарың саңа: «Төре геч» диймеги говудыр.
Гөзүң гөрен задыны
8деррев каза гетирме.
Соңра якының сени утандыранда нәме эдерсиң?


9Даваны якының өзи билен эт,
башганың сырыны паш этме.


10Ёгса эшиден адам сени уяда гояр,
хемише яман атлы боларсың.


11Еринде айдылан сөз күмүш меҗимәниң ичинде гойлан
алтын алма ялыдыр[+].


12Диңлейән гулага акылдарың кәйинҗи
тылла ысырга ве алтын безег ялыдыр[+].


13Садык илчи өзүни иберенлер үчин,
орак вагтында гарың салкынлыгы ялыдыр.
Ол өз хоҗайынының непесини җанландырар[+].


14Берилмедик совгат билен өвүнйән адам
ягмырсыз булут ве бош ел ялыдыр[+].


15Хөкүмдар сабыр билен ырыляндыр,
мылайым сөз иң күтегиң хем аңына етйәндир.


16Бал тапдыңмы? Етерлик ий,
аша дүшүп гусайма[+].


17Якының өйүне йыгы-йыгы бармакдан аягыңы кес,
сенден ирип, сени йигренәймесин.


18Якынына гаршы галп шаятлык эдйән адам
гүрзүдир, гылычдыр, йити окдур[+].


19Аладалы гүнде вепасыз адама ынанмак,
чүйрүк дише ве майып аяга ынанан ялыдыр.


20Гамлы йүреге айдым айтмак
совук ховада гейим чыкармак ве яра[*] сирке гуймак ялыдыр.


21Эгер душманың ач болса, оңа нан бер,
сувсан болса сув бер[+].


22Шонда онуң башына көз гоярсың,
Реб[†] сени сылаглар[+].


23Демиргазык ели ягыш гетирйәндир,
гыбаткеш дил йүзлери гахарлы эдйәндир.


24Игенҗең аял билен өйде яшандан,
үчегиң бир бурчунда яшамак говудыр[+].


25Узак юртдан гелен хош хабар
тешне бокурдага совук сув ялыдыр[+].


26Эрбетлериң өңүнде ян берен догручыл адам
буландырылан чешме, хапаланан булак мысалыдыр.


27Балы көп иймек ягшы дәлдир,
шөхратпаразлыкдан шөхрат гөзлемек говы дәлдир.


28Өзүне буйруп билмейән киши
диварсыз, вейран эдилен шәхер киминдир.


#### 26-нҗы бап

1Томусда гар ве орак дөврүнде ягын ялы,
акмага хем хормат ярашян дәлдир[+].


2Серчәниң эйләк-бейләк учушы ялы, гарлаваҗың учуп гидиши кимин,
себәпсиз нәлетем тәсир этмез[+].


3Ата гамчы, эшеге ногта,
акмагың ягырнысына-да таяк ярашяндыр[+].


4Акылсызың акмаклыгына[†] гөрә җогап берме,
ёгса сенем оңа меңзәрсиң.


5Акылсыза акмаклыгына гөрә җогап бер,
ёгса өзүни акыллы саяр[+].


6Акмагың үсти билен хабар ёллаян
өзүне зыян эдер хем азап чекер.


7Ысмазың аягы нәхили салпарян болса,
акмагың агзындакы пәхим хем шейледир.


8Дашы сапана берк даңып гоян адам нәхили болса,
акмага хормат гойян-да шейледир[+].


9Серхошуң элине батан тикен нәхили болса,
пәхим-де акмагың агзында шейледир.


10Душ гелени яралаян кеманчы нәхили болса,
акмагы, бир өтегчини хакына тутян хем шейледир.


11Өз гусугына өврүлип гелйән ит нәхили болса,
акмаклыгыны гайталаян акмак хем шейледир[+].


12Өз гөзүне акылдар гөрүнйән адамы гөрдүңми?
Акмага болан умыт онуңкыдан көпдүр[+].


13Ялта: «Көчеде арслан,
ёлда ёлбарс бар» диййәндир[+].


14Гапы өз петлелеринде нәхили айланян болса,
ялта-да өз дүшегинде шейледир.


15Ялта элини табага узадып,
оны агзына етирмәге ядаяндыр[+].


16Ялта өз гөзүне
сагдын пикирли җогап берйән еди кишиден-де акыллыдыр.


17Өзүне дегишли болмадык дава гошулян
гечип барян итиң гулагындан тутян адам ялыдыр.


18-19Өз якыныны алдап:
«Мен оюн эдйән ахырын» диййән адам
гор, ок ве өлүм ягдырян киши ялыдыр.


20Одун гутаранда, от сөнйәндир,
шугулчының ёк еринде дава түкенйәндир[+].


21Көмүр көз үчин, одун от үчин,
җенҗелчи дава туташдырмак үчин герек.


22Гыбаткешиң сөзлери датлы лукма киминдир,
олар хут ичиңе сиңйәндир[+].


23Сүйҗи дилли хем яман йүрекли адам
күмүш сувы чайылан тоюн гап ялыдыр[+].


24Йигренҗини дили билен өртйәндир,
гөвнүнде болса хиле саклаяндыр,


25онуң мылайым геплейшине ынанма,
чүнки йүрегинде еди йигренч бардыр[+].


26Йигренҗини хиле билен өртсе-де,
яманлыгы җемагата аян боляндыр.


27Ким горп газса, оңа өзи йыкылар,
ким ёкары даш тогаласа, ол өз үстүне гайдар[+].


28Яланчы дил ынҗыдян адамларыны йигренйәндир,
яранҗаңлык эдйән дил хеләкчилик дөредйәндир.


#### 27‑нҗи бап

1Эртирки гүнүң барада өвүнме,
чүнки сен гүнүң нәме гетирҗегини билйән дәлсиң[+].


2Сени өз агзың дәл, башгалар өвсүн,
өз дилиң дәл, кесеки өвсүн.


3Даш агырдыр, чәге йүкдүр,
йөне акмагың мечев бермеги ол икисинден-де агырдыр[+].


4Газап забундыр, гахар сил киминдир,
эмма габанҗаңлыгың өңүнде ким дуруп билер[+]?


5Ачык кәйинч
яшырын сөйгүден говудыр[+].


6Достуң салан ярасы вепалылыкдандыр,
йөне душманың посалары көпдүр[+].


7Док адам балы йигренйәндир,
ач кишә аҗы затлар хем сүйҗүдир[+].


8Хөвүртгесинден даш гиден гуш нәхили болса,
өз өйүнден дашлашан адам-да шейледир.


9Хошбой яг[†] ве атыр йүреги шатландыряндыр,
якының якымы йүрекден берен маслахатындадыр.


10Өз якыныңы, атаң якыныны терк этме,
башыңа бела гелен гүни доганың өйүне гитме,
узакдакы догандан, якын гоңшы ягшыдыр[+].


11Оглум, акыллы бол, мениң йүрегими шатландыр,
шонда гыҗалат берселер, мен җогап берерин[+].


12Пайхаслы адам бела-бетери гөрүп гизленйәндир,
надан[†] болса, өңе гечип зыян чекйәндир[+].


13Нәтанша кепил боланың гейимини ал,
кесекә кепил боландан гирев ал[+].


14Бири даң-сәхер туруп,
гаты сес билен гоңшусындан саглык-аманлык сораса,
оңа нәлет сайылар.


15-16Игенҗең аял хем үзнүксиз дамян дамҗалар
бири-бирине меңзешдир.
Ол аялы сакламак
ели дурузмак я-да саг элиң билен ягы гысымыңда сакламак ялыдыр[+].


17Демир демри,
адам адамы йителдйәндир.


18Инҗир агаҗына середйән онуң мивесини иер,
хоҗайынына середйән хорматлы болар[+].


19Сувуң йүзүнде йүзүң гөрнүши[†] ялы,
адам йүрегинде хем өзи гөрүнйәр.


20Өлүлер дүнйәсиниң[†] ве хеләкчилик ериниң доймайшы ялы,
адамың гөзи-де асла дойян дәлдир[+].


21Күмүш гөвечде, алтын күреде сыналян болса,
адам хем өвгүде сыналяндыр[+].


22Акмагы сокуда галла гарып, сокудашы билен дөвсең-де,
ондан акмаклыгы[†] айрылмаз.


23Өз сүрүлериң ягдайыны ягшы бил,
малларыңа үнс бер.


24Чүнки байлык эбеди дәлдир,
тәч-де элмыдама несилден-несле гечйән дәлдир[+].


25Отлар орлуп, майса гөрненде,
дагларың оты йыгналанда,


26токлулар сени гейиндирер,
текелер мейданың бахасыны өдәр.


27Гечилериң сүйди сениң ийҗегиң,
ичериң иймити, хызматкәриң гүзеранына хем етерлик болар.


#### 28‑нҗи бап

1Эрбет адам хич ким коваламаса-да гачяндыр,
догручыл болса арслан кимин батырдыр[+].


2Юрт гозгалаң этсе, сердары[†] көпелйәндир,
аң-дүшүнҗели адам аркалы болса, абаданлык довам эдйәндир[+].


3Эҗизлери эзйән гарып
хасылы сүпүрип әкидйән чабга ялыдыр[+].


4Кануны[†] бозянлар эрбетлери өвйәндир,
кануны саклаянлар болса олар билен гөрешйәндир.


5Яман адамлар адалата дүшүнйән дәлдир,
Ребби агтарянлар болса оңа долы дүшүнйәндир.


6Садык ёлда гезйән гарып
эгри ёлдан йөрейән байдан ягшыдыр[+].


7Дүшүнҗели огул кануны саклаяр,
хоранлар билен ёлдаш болан атасына ыснат гетирер.


8Пейда ве гөтерим билен байлыгыны артдырян
оны гарыплара сахават эдйән адам үчин йыгнаяндыр[+].


9Ким кануны диңлемезлик үчин гулагыны дыкян болса,
онуң Худайдан[†] дилеги-де йигренҗидир[+].


10Ким догручыллары яман ёла чекйән болса,
өз газан горпуна өзи йыкылар.
Садыклар болса ягшылыгы мирас[†] аларлар[+].


11Бай өз гөзүне акыллыдыр,
дүшүнҗели гарып болса оны сынлап танаяндыр[+].


12Догрулар үстүн чыканда, улы дабара боляндыр,
эмма эрбетлер гүйҗе эе болса, адамлар букуляндыр[+].


13Языкларыны яшыран үстүнлик газанмаз,
олары боюн алып терк этсе, мерхемет тапар[+].


14Мыдама Ребден горкян адам нәхили багтлы!
Йүрегини гаталдянлар болса бела учраяр.


15Эҗиз халкың эрбет хөкүмдары
арлаян арслан, топулян айы ялыдыр[+].


16Дүшүнҗесиз хөкүмдар җуда залымдыр,
адалатсыз газанҗы йигренйән болса өмрүни узалдяндыр.


17Бириниң ганына галан адам
габра ченли гачар,
оны хич ким голдамасын[+].


18Садык гезйәнлер халас болар,
эгри ёллы адамлар болса дуйдансыз йыкылар[+].


19Өз ерини беҗерйәниң наны бол болар,
бош ишлере ковалашян гарыплыга дучар болар[+].


20Садык адамың ялкавы көп болар,
байлыгың ызында харс урян болса җезасыз галмаз[+].


21Тарапгөй болмак ягшы дәлдир,
бир дөвүм нан дийип ынсан языклы болар[+].


22Гысганч адам байлыгың ызында харс уруп,
башына гарыплыгың гелҗегини билйән дәлдир[+].


23Дили билен яранҗаңлык эдйәнден,
бирине кәейән көп гөвүн авлар[+].


24Ата-энесини талап, ене «Бу язык дәлдир» диййән
гаракчының шәригидир[+].


25Ачгөз адам җенҗелчидир,
Реббе бил баглаян болса доклукда яшар[+].


26Өзүне ынанян акмакдыр,[†]
парасатлы гезйән болса гутулар.


27Ёксула ярдам эдйән мәтәч болмаз,
гөрмезлиге салян болса, нәлетсиз галмаз[+].


28Эрбетлер гүйҗе эе боланда, адамлар букуляндыр,
олар хеләк боланда болса, догручыллар гүйчленйәндир[+].


#### 29-нҗы бап

1Көп гезек кәелсе-де бойнуёгынлык эдйән
дуйдансыз хеләкчилиге учрар, мелхем ёкдур[+].


2Догручыллар гүйчлененде, халк бегенйәндир.
Эрбетлер хөкүм сүренде, халк ахы-нала чекйәндир[+].


3Даналыгы сөййән огул атасыны шатландыряндыр,
эмма лолулара яран болан мал-мүлкүни ёклаяндыр[+].


4Патыша юрды адалат билен беркидйәндир,
пара алян болса оны тоздуряндыр.


5Якынына яранҗаңлык эдйән адам
онуң аягына тор гуряндыр[+].


6Яман адамың языгы өзүне гапандыр,
догручыл болса айдым айдып шатланяндыр[+].


7Догручыл адам эҗизлериң хакына үнс берйәндир,
эрбет болса шу меселә дүшүнйәнем дәлдир[+].


8Масгаралайҗы адамлар шәхерде от горсаяндырлар,
акылдарлар болса гахар-газабы көшешдирйәндирлер[+].


9Акыллы адам акмак[†] билен казыетде давалашанда,
акмак гызанда-да, гүленде-де рахатлык бермез.


10Ганхор айыпсыз адамлары йигренйәндир,
хатда догры адамларың җаныны алмакчы боляндыр[+].


11Акмак бар гахарыны дашына чыкаряндыр,
акыллы адам болса гахарына басалык берйәндир[+].


12Хөкүмдар ялан сөзе гулак салса,
онуң әхли эмелдарлары эрбет болар.


13Гарып билен залымың бир меңзешлиги бар,
икисиниң гөзүне-де Реб[†] ягтылык берйәр[+].


14Патыша эҗизлере адалатлы[†] хөкүм чыкарса,
онуң тагты эбеди беркарар болар[+].


15Таяк ве кәйинч даналык гетирйәндир,
башына гойберилен чага болса энесини утанҗа гойяндыр[+].


16Эрбетлер гүйчлененде, язык хем көпелйәндир,
догручыллар болса оларың йыкыляныны гөрерлер[+].


17Оглуңы тербиеле, ол саңа рахатлык берер,
өзүңе якымлы болар[+].


18Гөкден аянлык[†] болмаса, халк җылавсыз боляндыр.
Кануны[†] берҗай эдйән болса багтлыдыр[+].


19Гул диңе сөз билен тербиеленйән дәлдир,
чүнки дүшүнсе-де гулак асмаз.


20Ойланман геплейән адамы гөрдүңми?
Акмага болан умыт онуңкыдан көпдүр[+].


21Ким гулуны яшлыкдан ләликсиреден болса,
соңунда оны мирасдары этмели болар.


22Гахарҗаң адам җенҗел турузяндыр,
газаплы адам язык этдирйәндир[+].


23Адамың текепбирлиги оны песелдйәндир,
песгөвүнли адам болса хормат газаняндыр[+].


24Огры билен шәрик болян өзүни йигренйәндир,
ол гүнәленмеги эшитсе-де, хич гепләп билмейәр[+].


25Адамдан горкмак дузакдыр,
Реббе бил баглаян болса аман галяндыр[+].


26Хөкүмдарың гөзүне илмек ислейән көпдүр,
йөне адам адалаты Ребден аляндыр[+].


27Адалатсыз адам догручыллара йигренҗидир,
догры адам хем эрбетлере йигренҗидир.

#### 30-нҗы бап


1Массалы Якениң оглы Агурың ваҗып сөзлери


Шол адам Итиеле саргаяр,
Итиеле ве Укала шейле диййәр:


2Мен адам болардан самсык,
ынсан дүшүнҗеси менде ёк.


3Не даналыгы өврендим,
не Мукаддеси[†] билдим.


4Ким гөге чыкып, ашак инди?
Ели овуҗында топлан ким?
Сувлары гейиминде оран ким?
Ким ериң әхли учларыны беркарар этди?
Онуң ады нәме? Онуң оглуның ады нәме?
Билйәңми нәме[+]?


5Худайың[†] хер бир сөзи сап хакыкатдыр.
Ол Өзүне сыгынянлара галкандыр[+].


6Онуң сөзлерине хич зат гошма,
саңа кәйинмесин, яланчы чыкайма[+].


7Мен Сенден ики зат диледим,
өлмәнкәм олары менден гайгырма:


8-9Галплыгы, ялан сөзлүлиги менден даш эт,
мени гарып хем, бай хем этме.
Док болуп: «Реббим ким?» дийип,
Сени инкәр этмезим ялы,
гарыплыкда огурлык эдип,
Худайымың адына ыснат гетирмезим ялы,
етерлик пайымы бер мениң[+][+].


10Хызматкәри хоҗайынына яманлама,
ёгса саңа гаргыш эдер, сен языклы чыкарсың[+].


11Шейле адамлар бар, атасына гаргаяндыр,
энесине алкыш эдйән дәлдир[+].


12Шейле адамлар бар, өзүни тәмиз[†] сайяндыр,
аслында болса харамлыкдан пәкленен дәлдир[+].


13Адамлар бар, бакышы шейле текепбир,
габаклары нәхили ёкары[+].


14Шейле адамлар бар,
ер йүзүнден гарыплары,
адамлар арасындакы мәтәчлери сымышламак үчин
дишлери гылыч, азылары пычакдыр[+].


15Сүлүгиң ики гызы бар:
«Бер! Бер!» дийип гыгыряр.
Үч зат бардыр, хич доймаз,
хас такыгы дөрт зат «Бесдир» диймез:


16Өлүлер дүнйәси,[†] өнелгесиз ятгы,
сувдан ганмаян топрак,
«Бесдир» диймейән от.


17Атасыны масгаралап,
энесини диңлемән, хар эдйән гөзи
дере гаргалары чокар, бүргүтлер иер[+].


18Мени хайран галдырян үч зат бар,
догрусы дөрт зада акылым етмейәр:[+]


19Гөкде бүргүдиң ёлы,
гаяда йыланың ёлы,
деңизде гәминиң ёлы,
йигидиң улугыза болан ёлы.


20Зына эдйән аялың ёлы-да шейледир:
Ол иййәндир, агзыны сүпүрип:
«Яман иш эдемок» диййәндир.


21Үч затдан ер сарсяндыр,
ягны дөрт зады гөтерип билмейәр:


22Гул патыша боланда,
акмак[†] иймитден доянда,[+]


23Халанмаян гарры гыз әре чыканда,
гырнак бикесиниң орнуны эеләнинде.


24Дүнйәде дөрт майда зат бар.
Йөне олар гаты акыллыдырлар:


25Гарынҗалар гүйчли җандар дәлдирлер,
азыгыны велин томусда тайярлаяндырлар[+].


26Гая торсуклары кувватсыз җандардыр,
йөне хинини гаяда гуряндыр.


27Чекиртгелериң патышасы ёкдур,
йөне әхлиси сап-сап болуп чыкяндыр[+].


28Келпезәни эл билен тутуп боляндыр,
йөне патышаларың көшгүнде боляндыр.


29Гадамы овадан үч зат,
догрусы йөриши овадан дөрт зат бардыр:


30Хайванларың иң батыры,
хич биринден гачмаян арслан.


31Магтанып йөрейән хораз ве теке,
гошуны янында болан патыша[*].


32Эгер сен акмак болуп өзүңи өвсең
я яманлыгы ниет эден болсаң,
онда элиңи агзыңа тут[+].


33Чүнки сүйди гысмакдан яг,
бурнуңы гысмакдан ган[†],
газабы гысмакдан дава чыкяндыр.


#### 31‑нҗи бап


1Масса патышасы Лемувала эҗесиниң өвреден ваҗып сөзлери


2Нәме, оглум? Гөврәмден өнен зүрядым!
Нәме диейин, Худайдан[†] диләп алан оглум?


3Гүйҗүңи хем ёлларыңы
патышалары хеләклейән аяллара берме[+].


4Эй, Лемувал, шерап ичмек патышалара ярашмаз,
чакыр хөкүмдарлара гелишмез[+].


5Олар ичип, дүзгүни унудаймасынлар,
әхли эзиленлериң хакыны ёяймасынлар.


6Чакыры хеләк болуп баряна,
шерабы аҗы хасрат чекйәне бергин[+].


7Олар ичип, гарыплыгыны унутсын,
азабыны яда салмасын.


8Агзыңы дилсизлер үчин,
хоссарсызларың[†] хакы үчин ачгын[+].


9Гепле, догручыллык билен хөкүм чыкар,
гарыбың ве мәтәҗиң хакыны алып бер[+].


10Башарҗаң аялы ким тапып билйәр?
Онуң гадыр-гымматы җөвхерден ёкарыдыр[+].


11Әри оңа йүрекден бил баглаяндыр,
хич зада мәтәч болмаз.


12Ол әрине яманлык дәл-де,
бүтин өмрүне ягшылык эдйәндир.


13Йүңи ве зыгыры сайлаяндыр,
эллери хөвес билен ишлейәндир.


14Ол сөвда гәмилери ялы,
ичерисиниң ийҗегини узакдан гетирйәндир.


15Энтек гараңкыка туруп,
ичерисине нахар, хызматкәрлерине табшырык[†] берйәндир[+].


16Ойланып, экин мейданыны сатын аляндыр,
элиниң газанҗы билен үзүмлери отурдяндыр.


17Билини берк гушап,
голларына гүйҗүни топлаяндыр.


18Харыдының пейдасыны билйәндир,
чырасы гиҗесине-де сөнйән дәлдир.


19Элини чарха гойяндыр,
бармаклары иги тутяндыр.


20Гарыба эли ачыкдыр,
мәтәҗе элини узадяндыр[+].


21Ичериси үчин гардан горкян дәлдир,
чүнки бүтин ичериси галың гейинйәндир.


22Өзи ёрган көпейәндир,
лыбасы непис кетени ве гырмызыдыр.


23Әри шәхер дервезесиниң алнында таналяр,
юрдуң яшулуларының[†] арасында отуряндыр.


24Кетениден лыбаслар тикип сатяндыр,
сөвдагәрлере гушаклар элтип берйәндир.


25Гүйч хем хормат онуң лыбасыдыр.
Гелҗеге середип гуваняндыр.


26Даналык билен сөзлейәндир,
дилинде оңат өвүтлер бардыр.


27Ичерисиниң ишлерине оңат середйәндир,
ялталык чөрегини иййән дәлдир.


28Чагалары туруп, оңа алкыш айдяндыр,
әри хем туруп, оны тарыплаяндыр:


29«Башарҗаңлык билен ишлейән зенан көпдүр,
йөне сен оларың барындан ёкарысың».


30Гөрмегейлик алдавчыдыр, оваданлык пучдур,
диңе Ребден горкян аял тарыпланяндыр.


31Эллериниң мивесини оңа бериң,
гой, шәхер дервезесинде оны ишлери өвсүн[+].

### Вагыз


Гириш

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]


#### Гириш


Вагыз китабы


Вагыз китабы патышалык сүрен Сүлейман пыгамбер тарапындан языландыр. Еврей дилинде кохелет сөзи «мугаллым» я-да «вагызчы» диймеги аңладяр. Мукаддес Язгыларың «Эйюп», «Сүлейманың пәхимлери», «Зебур» ялы, «Вагыз китабы» хем пәхим-пайхасдан долудыр.

Вагызчы өз китабында ынсанларың дурмушына сын эдип, әхли задың бидерекдигини йүзе чыкаряр (1:1). Биринҗиден, ынсанлар нәче җан чекселер-де, дурмушың миземез асыл манысына етип билмейәрлер. Икинҗиден, пәхим-пайхас акмаклыкдан говы, эмма шонда-да ынсан пайхасы әхли меселелери чөзүп билмейәр. Үчүнҗиден, ынсанлар дурмушда бүтинлей гапма-гаршы болан ягдайлара душ болярлар, ынсан пайхасы бу гапма-гаршылыклары сазлашдырып билмейәр. Шейле ягдайларың иң эрбеди хем ынсан өмрүниң хем хайванларыңкы ялы өлүм билен тамамланып, оларың топрага доланмагыдыр. Дөрдүнҗиден, Худай ынсанлары догручыл эдип яратса-да, олар хемише башгалары өз бәхбитлери үчин уланмага ымтылып, Худайы нәразы эдйәрлер. Бәшинҗиден, ынсанлар өзлеринден соң, хатда якын гелеҗекде нәмелериң болҗакдыгыны билмейәрлер. Алтынҗыдан, Худай ынсанлары өз орунларыны билер ялы эдйәр. Иң соңкусы-да, Худай әхли затларың тертибини ве орнуны кесгитледи, ынсан олары үйтгедип билмез. Шоңа гөрә-де, пәхим-пайхас шулара эермеги маслахат берйәр:

1. Ынсандыгыңа шүкүр эдип, дурмушдан леззет ал.

2. Етип билмеҗек максатларыңа ымтылма.

3. Дурмуш йөрелгәңде пайхаслы бол.

4. Худайдан горк ве Онуң буйрукларыны берҗай эт (12:13).

Вагызчы өз китабының ахырында Худая йүрегимизиң төрүнден орун берип, Онуң буйрукларына лайыклыкда манылы, максатлы ве шадыян дурмушда яшамагы үндейәр.

Дурмушың манысы бармыка? 1:1–2:26
Дурмуш барада пикир йөретмелер 3:1–11:8
Җемлейҗи несихат 11:9–12:8
Соңкы сөз 12:9-14

#### 1‑нҗи бап


Бар зат бидерекдир

1Бу Иерусалимде[†] патышалык эден Давудың оглы Вагызчының сөзлеридир[+]. 2Вагызчы: «Бидерек! Бидерек! Бары бидерек!» диййәр[+].

3Ынсан Гүнүң астында чекйән зәхметинден нәме пейда тапяр[+]? 4Бир несил гидип, бир несил гелйәр; эмма бу дүнйә эбедилик галяр[+]. 5Гүн догяр, яшяр; өз догҗак ерине тарап ховлугяр[+]. 6Ел гүнорта тарап өвүсйәр, соңра демиргазыга өврүлйәр. Ол төвереге айланып-айланып, ене өз айлавына доланяр. 7Әхли дерялар деңзе акяр, эмма деңиз долмаяр. Дерялар тәзеден акмак[†] үчин өз акян ерине доланярлар[+]. 8Бар зат иризйәр. Муны сөз билен беян эдип болмаз. Гөз гөрмекден доймаяр, гулак-да эшитмекден[+]. 9Нәме болан болса, ене шол болар, нәме эдилен болса, ене шол эдилер. Гүнүң астында тәзе зат ёк[+]. 10«Серет, ине, шу тәзе» дийип болҗак зат бармы? Ол овалдан барды, бизден өңем болупдыр. 11Өңки болуп гечени хич ким ятламаз; индики гелҗеклер-де хәзирки хем соңкы болҗак затлары ятламаз[+].


Пайхаса эе болмак салгыма чапмак ялыдыр

12Мен, Вагызчы, Иерусалимде Ысрайылың патышасыдым. 13Гөгүң астында эдилйән әхли затлар барада пайхас билен гөзлег хем барлаг гечирмеги йүрегиме дүвдүм. Ишли болсунлар дийип, бу Худайың[†] ынсанлара берен агыр юмшудыр[+]. 14Гүнүң астында эдилйән әхли ишлери гөрдүм; ине, бары бидерек, салгыма чапмак.


15«Эгрини гөнелдип болмаз; ёк зады-да санап болмаз»[+].


16Өз-өзүме шейле дийдим: «Ине, мен бейик болуп, пайхасда өзүмден өң Иерусалимде хөкмүрованлык эденлериң хеммесинден оздум. Йүрегим пайхас билен билиме байды»[+]. 17Акылдарлыга, телбеликдир акмаклыга дүшүнмәге йүрегими бердим. Мунуң-да салгыма чапмакдыгыны билдим.


18«Пайхас нәче көп болса, гусса-да шонча көпдүр.
Билимини артдырянлар, дердини-де артдыряндырлар»[+].

#### 2‑нҗи бап


Леззет бидерекдир

1Өз-өзүме шейле дийдим: «Гел, сени леззет билен сынайын, леззет ал». Эмма бу-да бидерек болды. 2Гүлки барада: «Акмаклык»,[†] леззет барада: «Нәме пейда гетирйәр?» дийдим[+]. 3Бедениме шерап билен леззет бермеги, акмаклыга урмагы йүрегиме дүвдүм, йүрегим маңа энтегем пайхас билен ёл гөркезйәрди. Мен муны өз гысга өмүрлериниң довамында гөгүң астында эдерлери ялы, ынсанлар үчин нәмәниң ягшыдыгыны билмек үчин этдим.

4Бейик ишлер этдим: җайлар гурдум, үзүм агачларыны экдим,[+] 5өзүме бакҗалар ве сейил багларыны эдиндим; оларда хер хили мивели агачлары экдим[+]. 6Өсүп отуран баглары сувармак үчин, ховузлар эдиндим. 7Гуллардыр гырнаклар сатын алдым; өз өйүмде доглан гулларым барды, сүри-сүри мал-гарам барды. Олар менден өң Иерусалимде[†] боланларыңкыдан көпди. 8Өзүм үчин алтын, күмүш ве патышаларың, велаятларың хазыналарыны топладым. Эркекдир аял айдымчылары хакына тутдум. Ислендик эркегиң гөвнүне ярамлы гөзел гырнак аяллар эдиндим[+]. 9Шейдип, мен бейгелип, өзүмден өң Иерусалимде боланларың әхлисинден оздум. Пайхасым шонда-да мениң биленди[+]. 10Гөзлеримиң ислән задыны гайгырмадым; йүрегими хич бир леззетден махрум этмедим; калбым эден хер ишимден леззет алды. Бу чекен әхли зәхметимиң муздуды. 11Онсоң эллеримиң эден әхли ишлерине, чекен әхли зәхметиме серетдим. Ине, буларың бары бидерекди, салгыма чапмакды. Гүнүң астында хич бир пейдалы зат ёкды[+].


Акыллы-да, акылсыз-да унудылар

12Соңра мен үнсүми акылдарлыга, телбелиге ве акмаклыга тарап гөнүкдирдим. Патышаның ерине гелҗек адам эййәм эдилен ишлерден башга нәме эдип билер? 13Ягтылыгың гараңкылыкдан бәхбитли болшы кимин, акылдарлыгың хем акмаклыкдан бәхбитлидигини билдим. 14«Акыллының гөзлери башындадыр; акылсыз болса гараңкылыкда гезйәндир. Эмма хеммесиниң такдырының бир экенлигини билдим»[+]. 15Онсоң мен өз-өзүме: «Акылсызың башына гелен мениң-де башыма гелер. Онда акыллы болмагымың пейдасы нәме?» Өз-өзүме: «Бу-да бидерек» дийдим. 16Чүнки акыллы-да акылсыз кимин унудылар, гелҗекде хеммелер унудылар. Нәме үчин акыллы акылсыз кимин өлйәр[+]? 17Шонуң үчин дурмушы йигрендим, чүнки Гүнүң астында эдилйән ишлер маңа хасрат гетирди. Бары бидерек, салгыма чапмак.

18Мен Гүнүң астында чекен әхли зәхметими йигрендим, чүнки мен бар газанҗымы өзүмден соң гелҗеге гоюп гитмели[+]. 19Онуң акыллы я-да акылсыз болҗакдыгыны ким билйәр? Муңа гарамаздан, олар Гүнүң астында пайхас билен чекен бүтин зәхметиме эелик эдерлер. Бу-да бидерек. 20Шейдип, мен Гүнүң астында чекен бүтин зәхметимден умыдымы үздүм. 21Чүнки адам пайхас, билим ве уссатлык билен зәхмет чекйәр, йөне ол барыны хич бир зәхмет чекмедик башга адама галдырмалы боляр. Бу-да бидерек, улы адалатсызлык! 22Ынсанлар Гүнүң астында чекен әхли зәхметинден, өзүне зор салмакдан нәме пейда тапяр? 23Оларың бүтин өмри дертден, зәхмети гуссадан долы; йүреги гиҗесине-де рахатланмаяр. Бу-да бидерек![+]

24Адама ийип-ичмекден ве чекен зәхметинден леззет алмакдан башга говы зат ёк. Эмма мунуң-да Худайдандыгына[†] гөз етирдим[+]. 25Чүнки ким Онсуз ийип, леззет алып билйәр? 26Чүнки Худай пайхасы, билими ве шатлыгы Өзүни разы эдене берйәндир. Гүнәли адама болса, Худайы разы эдене берсин дийип топламак, йыгнамак ишини берйәр. Бу-да бидерек, салгыма чапмак[+].

#### 3‑нҗи бап


Хер задың өз вагты бар

1Хер задың өз мөврити бар, гөгүң астында хер задың өз вагты бар:

2Догулмагың өз вагты бар, өлмегиң өз вагты;
экмегиң өз вагты бар, ормагың өз вагты[+].
3Өлдүрмегиң өз вагты бар, шыпа бермегиң өз вагты;
юмурмагың өз вагты бар, дикелтмегиң өз вагты.
4Агламагың өз вагты бар, гүлмегиң өз вагты;
яс тутмагың өз вагты бар, танс этмегиң өз вагты[+].
5Дашлары пытратмагың өз вагты бар,
даш үйшүрмегиң өз вагты;
гуҗак ачмагың өз вагты бар, ондан сакланмагың өз вагты.
6Агтармагың өз вагты бар, йитирмегиң өз вагты,
сакламагың өз вагты бар, зыңмагың өз вагты.
7Йыртмагың өз вагты бар, тикмегиң өз вагты;
дыммагың өз вагты бар, геплемегиң өз вагты[+].
8Сөймегиң өз вагты бар, йигренмегиң өз вагты;
уршуң өз вагты бар, парахатчылыгың өз вагты.


Ынсаның пайы

9Ишлейәне чекйән зәхметинден нәме пейда бар[+]? 10Ынсанлара ишли боларлары ялы Худайың[†] берен ишини гөрдүм[+]. 11Худай әхли зады өз вагтында гөзел этди. Шейле хем эбедилиги ынсаның йүрегине салды, йөне шонда-да олар Худайың овалдан ахыра ченли эден ишини аңлап билмезлер[+]. 12Ынсан үчин шатланмакдан ве өмүрбойы ягшылык этмекден говы задың ёкдугыны билйәрин[+]. 13Хер кесиң ийип-ичип, өз бар зәхметинден леззет алмагы Худайың берен сылагыдыр[+]. 14Мен Худайың эден хер ишиниң эбеди галҗакдыгыны билйәрин; оңа хич зады гошуп болмаз, ондан хич зады айрып болмаз. Худай бу ишлерини хеммелер Өзүнден горксунлар дийип этди. 15Хәзир нәме бар болса, ол өң хем боландыр; гелҗекде болҗак хәзир хем бардыр. Худай өтени ене гайтаряр[+].

16Мен ене Гүнүң астында казылыкда адалатың дерегине-де, догрулыгың дерегине-де пислигиң бардыгыны гөрдүм. 17Ичимден: «Худай догры[†] адама хем, эрбет адама хем казылык эдер; чүнки Худайың Өзи хер меселе, хер иш үчин вагт белледи» дийдим[+].

18Ынсанлар барада ичимден: «Өзлериниң хайванлар ялыдыкларыны гөрсүнлер дийип, Худай ынсанлары сынаяр» дийдим[+]. 19Ынсанларың-да, хайванларың-да такдыры бирдир. Бири нәхили өлйән болса, бейлекиси-де шейле өлйәр; хеммесиниң бир деми бар; адам хайвандан үстүн дәлдир, чүнки бары бидерек[+]. 20Әхлиси бир ере гидйәр; әхлиси топракдандыр, әхлиси-де ене топрага доланяр[+]. 21Ынсанларың рухы ёкарык галярмы, хайванларың рухы ашак ере инйәрми, ким билйәр? 22Шейдип, мен ынсана өз эден ишинден леззет алмакдан башга ягшы задың ёкдугыны гөрдүм, чүнки бу онуң муздудыр. Дүнйәден өтенден соң, нәме болҗагыны гөркезмек үчин хич ким ынсаны ызына гетирип билмез[+].

#### 4‑нҗи бап


Дүнйәниң эзъетлери

1Мен ене Гүнүң астында эдилйән бар зулумлары гөрдүм. Эзилйәнлериң гөзяшларыны гөрдүм, олара теселли берйән ёкды. Гүйч олары эзйәнлериң элиндеди, эзилйәнлере теселли берйән ёкды[+]. 2-3Биреййәм өлүп гиденлери дирилерден багтлы сайдым. Эмма энтек догулмадык, Гүнүң астында эдилйән пис ишлери гөрмедик, буларың икисинден-де багтлыдыр[+][+].

4Мен ене-де бир адамың бар чекен зәхметиниң, уссатлык билен эден әхли ишлериниң гоңшусына болан гөриплик зерарлы эдилендигини гөрдүм. Бу-да бидерек, салгыма чапмак.


5«Акылсыз голуны говшурып отурып, өзүни хеләк эдйәр»[+].


6Эмма бир овуч асудалык ики овуч зәхметден ве салгыма чапмакдан говудыр[+].

7Мен Гүнүң астында ене-де бир бидереклик гөрдүм: 8Ине, бир ялңыз адам барды; онуң не оглы барды, не-де доганы. Чекйән зәхметиниң соңы ёкды, йөне шонда-да гөзи байлыкдан доймаярды. Ол: «Мен ким үчин зәхмет чекйәрин? Ким үчин өзүми леззет алмакдан махрум эдйәрин?» дийип сорады. Бу-да бидерек, ёвуз юмуш[+].

9Ики адам бир адамдан ягшыдыр, чүнки зәхметлери үчин ягшы музд алярлар. 10Эгер бири йыкылса, бейлекиси ёлдашыны галдырар. Эмма йыкыланда еке боланың халына вай! Йыкылса оны галдырҗак ёкдур. 11Ики киши биле ятса, йылнарлар; эмма еке киши нәхили йылнып билер[+]? 12Бириниң еке кишиден үстүн чыкмагы әхтимал, йөне ики киши оңа гаршылык гөркезер. Үч тар йүп аңсатлык билен үзүлмез.

13Маслахата гулак гоймаян гарры, акылсыз патышадан гарып, акыллы йигит ягшыдыр. 14Хакыкатдан-да, өз юрдунда гарып доглан хем болса, бендиликден бошан патыша болуп билер[+]. 15Мен Гүнүң астында гезип йөрен әхли ынсанларың, патышаның орнуны эелән бу йигидиң ызына эерйәндигини гөрдүм. 16Онуң баштутанлык эдйән әхли халкы сан-саҗаксызды. Эмма соң геленлер ондан разы болмазлар. Элбетде, бу-да бидерек, салгыма чапмак. 17Худайың[†] өйүне гиден махалың херекетлериңе эсеван эт; Худайы диңлемек үчин хузурына гелмек, акылсызлар тарапындан хөдүрленен гурбанлыкдан оңатдыр; чүнки олар яманлык эдйәнлерини билйән дәлдирлер[+].

#### 5‑нҗи бап


Худайдан[†] горкмалы

1Хич хачан алңасаклык билен геплеме, Худайың хузурында йүрек сөзүни айтмага ховлукма; чүнки Худай гөкдедир, сен ердесиң. Шонуң үчин аз сөзле[+].

2Дүйшүң гайгы-аладаның көпдүги үчин гелши ялы, самсык геп-де, көп сөзлүликден гелйәндир[+].

3Худая айдылан худайёлыңы гиҗикдирме. Чүнки Худай акылсызлардан хошал дәлдир; вадаңы берҗай эт[+]. 4Вада бермезлик вада берип, оны берҗай этмезликден ягшыдыр[+]. 5Дилиң саңа гүнә этдирмесин; Худайың илчисиниң өңүнде: «Вадам сәвлик» дийме. Нәме үчин Худай сениң сөзүңе гахарланып, эллериңиң ишини ёк этсин[+]? 6Көп хыяллылык ве бош сөзлер бидерекдир; сен Худайдан горк[+].


Ынсана зәхметинден леззет алмак ярамлыдыр

7Эгер юртда гарыпларың эзилишини, адалатың ве догрулыгың бозулышыны гөрсең, муңа хайран галма; чүнки хер ёкары везипелиниң үстүнден өзүнден ёкары баштутан гоюляр ве оларың үстүнде өзлеринден ёкары боланлар бар[+]. 8Хеммелер экин мейдандан пейда гөрйәр, хатда патыша хем ондан гирдеҗи аляр.

9Пулы сөййән, пулдан доймаз, байлыгы сөййән-де, газанчдан. Бу-да бидерек. 10Харытлар көпеленде, оны иййәнлер-де көпелйәндир; гөзлери билен гөрмекден башга эесине ондан нәме хайыр бар?

11Аз ийсе-де, көп ийсе-де, зәхметкешиң укусы сүйҗүдир. Эмма байың байлыгы оны укудан саклар.

12Гүнүң астында бир эрбет дерт гөрдүм: топланан байлык эесине зелел гетирди[+]. 13Байлык бетбагтчылык билен ёк болуп гитди. Чагалары болса-да, олара бермәге хич зат галмаз. 14Энесинден нәхили доглан болса, бу дүнйәден шейле-де гидер. Зәхметинден хич бир зады элинде гөтерип, өзи билен әкидип билмез[+]. 15Бу-да бир эрбет дертдир: нәхили гелен болса, шейле-де гидер. Бош ере чекен зәхметиниң оңа нәме хайры бар[+]? 16Өмүрбойы чөрегини гараңкылык, гайгы-гуссалык, хассалык ве газап ичинде иййәндир.

17Ине, мениң гөреним шудур: ынсана ийип-ичип, Худайың өзүне берен гысга өмрүниң ичинде Гүнүң астында чекйән бүтин зәхметинден леззет алмак ярамлыдыр; чүнки бу онуң такдырыдыр. 18Шейле хем Худай бир адама байлык, мал-мүлк берип, оңа булардан леззет алмага, такдырына кайыл болуп, өз зәхметинден леззет алмага кувват берен болса, бу Худайың пешгешидир[+]. 19Ынсан өмрүниң гүнлерини көп ятламаз, чүнки Худай онуң калбыны шатлык билен эелейәр.

#### 6-нҗы бап


Ынсан үчин нәмәниң говудыгыны ким билйәр?

1Гүнүң астында гөрен бир эрбет задым бар, бу ынсана аграм саляр[+]. 2Худай[†] адама байлык, мал-мүлк ве абрай берйәр, әхли ислән задындан кемлик эдйәни ёк, йөне оңа булардан леззет алмага мүмкинчилик бермейәр, оны бир кесеки иййәр. Бу бидерек, эрбет дертдир[+].

3Эгер бир адам йүз чаганың атасы болуп, көп йыл яшаса, өмри узак болуп, йөне дурмушың нәз-ныгматларындан леззет алмаса, хормат билен җайланылмаса, мениң үчин өли доглан чага ондан говудыр[+]. 4Чүнки өли чага бидерек догуляр, гараңкылык ичинде йитип гидйәр, ады гараңкылыга өртүлйәр. 5Шейле хем ол не Гүни гөрди, не-де бир зат билди. Эмма бу чаганың рахатлыгы ол адамыңкыдан артыкдыр. 6Ол адам ики мүң йыл яшаса-да, абаданлыкдан леззет алса-да, ахырында бейлекилер ялы ол хем өтүп гитмейәрми?

7Ынсаның бар зәхмети агзы үчиндир, йөне шонда-да ол хич канагатланмаз[+]. 8Акыллының акылсыздан нәме артыгы бар? Гарып ынсанларың өңүнде нәхили гезмелидигини билсе-де, мунуң оңа нәме хайры бар[+]? 9Барыңа канагат этмек калбың арзув этмесинден ягшыдыр. Бу-да бидерек, салгыма чапмак. 10Нәме бар болса, оңа эййәм ат гойландыр; ынсаның нәмедиги беллидир. Ол өзүнден гүйчли билен давалашып билмез[+]. 11Көп сөз бидереклиги артдыряр; мунуң ынсана нәме пейдасы бар[+]? 12Бидерек дурмушында, көлеге кимин гечип гидйән гысга өмрүниң гүнлеринде ынсан үчин нәмәниң говудыгыны ким билйәр? Бу дүнйәден гиденден соң, Гүнүң астында нәме болҗакдыгыны ынсана ким айдып билер[+]?

#### 7‑нҗи бап


Даналарың маслахаты

1Ягшы ат хошбой ыслы ягдан, өлүм гүни доглуш гүнүнден говудыр[+]. 2Яс өйүне гитмек той өйүне гитмекден говудыр. Чүнки хер кесиң ахыры өлүмдир; яшаянлар муны ятда сакласынлар[+]. 3Гусса гүлкүден ягшыдыр, чүнки йүзүң гамгын болмагындан йүрек говуланяндыр[+]. 4Акыллының йүреги яс өйүндедир; акылсызың йүреги болса хезиллик өйүндедир.

5Биакылың айдымындан акыллының кәйинҗи ягшыдыр[+]. 6Догрудан-да, акылсызың гүлкүси газаның астында янян яндагың шатырдысы ялыдыр. Бу-да бидерек. 7Харам газанч акыллыны акылындан азашдыряр, пара йүреги аздыряр[+].

8«Өңүм геленден соңум гелсин» дийлендир; сабырлы текепбирден говудыр[+]. 9Тизгахар болма, чүнки гахар акылсызларың гурсагында орнашяр. 10«Нәме үчин гечен гүнлер бу гүнден говуды?» дийип сорама, чүнки бу совалы пайхас билен сорамаярсың.

11Даналык мирас[†] кимин говудыр; дүнйәде яшаянлар үчин хайырлыдыр. 12Даналыгың саясы пулуң саясы киминдир. Билимиң бәхбиди будур: даналык оңа эе боланлара яшайыш берйәр.

13Худайың[†] ишине серет; Онуң эгрелденини ким догралдып билйәр[+]? 14Ягшы гүнде шат бол, гара гүнде муны ятла: ынсан өзүнден соң нәме болҗагыны билмесин дийип, Худай ягшылыгы-да, бетбагтлыгы-да яратды.


Нетиҗесиз дурмуш

15Нетиҗесиз өмрүмде бар зады гөрдүм: догры[†] адам догрулыгында ёк боляр, пис адам пислигинде өмрүни узалдяр[+]. 16Өте догры болма, өте акылдарлык этме. Нәме үчин өзүңи хеләк этҗек? 17Гаты эрбет болма, акмагам болма. Нәме үчин өз вагтыңдан өң өлмели[+]? 18Бу дуйдурышларың бирине япышып, бейлекисинден эл чекмезлигиң говудыр, чүнки Худайдан горкян адам булары тутар.

19Пайхас дана адамы шәхердәки он хөкүмдардан хас гүйчли эдйәндир[+].

20Догрусы, ер йүзүнде диңе ягшылык эдип, хич бир гүнә этмейән догры адам ёк[+].

21Адамларың диййән хер сөзүне үнс берме, ёгсам хызматкәриң саңа эдйән гаргышыны эшидерсиң[+]. 22Сениң хем башгалара телим гезек гаргандыгыңы калбың билйәндир.

23Буларың барыны пайхас билен сынадым; «Дана боларын» дийдим. Эмма ол менден узакды. 24Узак, гаты чуң болан зады ким тапып билер[+]? 25Мен акылдарлыгы, сорагларымың җогабыны билмәге, агтарып тапмага, пислигиң акмаклыкдыгыны,[†] акмаклыгың телбеликдигини билмәге йүрегими гөнүкдирдим[+].

26Дузак кимин, йүреги гапандыр тор кимин, эллери зынҗыр кимин болан аялы өлүмден аҗы гөрдүм. Худайы хошал эдйән адам ол аялдан гачып гутуляр, йөне гүнәкәр онуң элине дүшйәр[+].

27Ине, Вагызчы шейле диййәр: «Сорагларымың җогабыны тапмак үчин бир-бирден санап чыкдым; 28йүрегим өвран-өвран агтарды, йөне мен тапмадым. Мүң кишиниң арасындан бир догры адамы тапдым, йөне оларың әхлисиниң арасындан бир догры аялы-да тапмадым. 29Ине, мен муны билдим: Худай ынсаны догры эдип яратды, йөне олар көп тосламалар ойлап тапдылар»[+].

#### 8‑нҗи бап

1Дана тай гелҗек бармы? Затларың манысыны ким билйәр? Пайхас ынсаның йүзүни нурландыряр, оңа мәхир берйәр.


Патыша гулак асың

2Худайың[†] хузурында патыша садык болҗакдыгыңа ант ичендигиң үчин, онуң табшырыкларыны[†] сакла[+]. 3Патышаның хузурындан чыкмага ховлукма, яман ишиң тарапдары болма, чүнки патыша ислән задыны эдйәндир[+]. 4Патышаның сөзи гүйчлүдир. Ким оңа: «Нәме эдйәрсиң?» дийип билер[+]? 5Табшырыгы берҗай эдйәне зелел етмез; дана адамың йүреги хачан нәме этмелидигини билйәндир. 6Ынсаның дерди гаты агыр болса-да, хер бир ишиң өз мөврити бардыр. 7Ол хакыкатдан нәме болҗакдыгыны билйән дәлдир; ким оңа нәме болҗакдыгыны айдып билер? 8Ели сакламага хич кимиң гүйҗи етйән дәлдир, өлүм гүнүни сакламага-да хич кимиң гүйҗи етмез. Бу сөвешден гачып болмайшы ялы, пислик-де пис адамы өлүм гүнүнден халас эдип билмез.


Пислер ве догрулар

9Мен буларың хеммесини гөрдүм, Гүнүң астында эдилйән әхли ише үнс бердим; бир адамың бейлекиниң үстүнден агалык этмеси онуң зыянынадыр[+]. 10Соңра мен пислериң җайлананыны гөрдүм: олар мукаддес[†] ере гелип-гидердилер, эден писликлери үчин шәхерде тарыпланардылар. Бу-да бидерек. 11Яман ише гаршы хөкүмиң тиз чыкарылмаяндыгы үчин, ынсанларың йүреги яманлык этмәге тайындыр. 12Гүнәкәр йүз гезек яманлык эдип, өмрүни узалдян болса-да, мен ене Худайдан горкянларың говулык гөрҗекдигини билйәрин, чүнки олар Онуң хузурында горкярлар. 13Эмма пис адам говулык гөрмез, көлегәниң узалышы ялы онуң өмри узалмаз, чүнки ол Худайың хузурында горкян дәлдир[+].

14Ер йүзүнде эдилйән бир бидереклик бар: пислериң ишине мынасып болайҗак зат догры[†] адамларың башына гелйәр; догры адамларың ишине мынасып болайҗак зат пислериң башына гелйәр. Мен бу-да бидереклик диййәрин[+]. 15Шонуң үчин мен леззет алмаклыгы макул гөрйәрин, чүнки Гүнүң астында ынсан үчин ийип-ичмекден ве леззет алмакдан говы зат ёк. Худайың Гүнүң астында берен өмрүниң бүтин гүнлеринде чекен зәхметинден ынсана хемра болҗак диңе шатлыкдыр[+].

16Мен пайхасы билмеги, ынсаның гөзлериниң гиҗе-гүндиз укы гөрмән, ер йүзүнде эдйән ишини өвренмеги ниетиме дүвдүм[+]. 17Шейдип, Худайың әхли ишлерини гөрдүм. Гүнүң астында эдилйән ишлере дүшүнип болмаяр. Ынсан оны агтарҗак болуп, нәче сынанышса-да, тапмаз, хатда дана адам муны билйәндигини айтса-да, тапып билмез[+].

#### 9-нҗы бап


Хеммәниң такдыры бирдир

1Буларың хеммесини йүрегимде саклап, шейле нетиҗә гелдим: догрулар, дана адамлар ве оларың ишлери Худайың[†] элинде. Сөйгиниң гарашяндыгыны я-да йигренҗиң гарашяндыгыны ынсан билйән дәлдир. 2Хеммәниң такдыры бирдир: догручылың-да, писиң-де, ягшының-да, яманың-да, тәмизиң-де,[†] харамың-да, гурбанлык берйәниң-де, гурбанлык бермейәниң-де такдыры бирдир. Ягшы адама нәме болса, гүнәкәре-де шол болар; ант ичйәне нәме болса, ант ичмекден горкяна-да шейле болар[+]. 3Гүнүң астында эдилйән ишлериң иң яманы шудур: хеммәниң такдыры бир. Ине, ынсанларың йүреги писликден долудыр; өмүрлериниң довамында йүреклеринде телбелик бар. Соңра олар өлүлере гошуляндырлар. 4Әхли яшаянларың арасындакы хер кес үчин умыт бар; чүнки дири ит өли ёлбарсдан ягшыдыр. 5Яшаянлар өлҗекдигини билйәндирлер, йөне өлүлер хич зат билйән дәлдир. Олар үчин мундан бейләк пешгеш болмаз, хатда олары ятламазлар хем[+]. 6Оларың сөйгүси, йигренҗи ве габанҗаңлыгы эййәм ёк боландыр. Өлүлер Гүнүң астында болуп гечйән әхли затлара гошулып билмезлер.

7Гит-де, чөрегиңи шатлык билен ий, шерабыңы гөвнүхошлук билен ич; чүнки Худай сениң эден ишлериңден эййәм разы болды[+]. 8Эшигиң мыдама ак болсун; башыңың хошбой ыслы ягы кемлик этмесин. 9Гүнүң астында өзүңе берлен бош өмрүң бүтин довамында сөййән аялың билен дурмушдан леззет ал, чүнки дурмушдан, Гүнүң астында чекйән зәхметиңден галан пайың будур. 10Элиң этмәге нәме тапса, оны бар гүйҗүң билен эт, чүнки сениң барян өлүлер диярыңда не иш, не дүшүнҗе, не билим, не-де даналык болар[+].

11Гүнүң астында ене бир зат гөрдүм: ярыш йүврүклериңки дәл, сөвеш-де гүйчлүлериңки; чөрек даналарыңкы дәл, байлык-да дүшүнҗелиниңки; мәхир-де билимлиниңки дәлдир. Чүнки хер кес аматсыз вагта ве хадыса дучар боляндыр. 12Ынсан хачан хасрат гелҗекдигини билйән дәлдир. Залым тора дүшен балыклар кимин, дузага дүшен гушлар кимин ынсанлар хем үстүне бетбагтлык дуйдансыз иненде, тора дүшйәрлер[+].


Даналык ве наданлык[†] хакдакы ойланмалар

13Гүнүң астында мен ене бир даналыгы гөрдүм, мениңче ол җуда ваҗып. 14Аз илатлы бир кичи шәхер барды. Бир гүйчли патыша оңа хүҗүм эдип, оны габады; гаршысына әпет габав десгаларыны гурдурды. 15Бу шәхерде бир дана гарып тапылды, ол шәхери пайхасы билен халас этди. Эмма хич ким бу гарыбы ятламады. 16Онсоң мен дийдим: «Даналык гүйчден говудыр», йөне гарып адамың пайхасы әсгерилмейәр, онуң сөзлери эшидилмейәр[+]. 17Акыллының имисалалыкда айдан сөзлери, акылсызларың арасындакы хөкүмдарың гыкылыгындан говудыр. 18Акылдарлык уруш ярагларындан говудыр, йөне бир гүнәкәр көп ягшылыклары ёк эдйәндир[+].

#### 10-нҗы бап

1Өли сиңеклериң атырчының ягыны порсадып заялайшы ялы, азаҗык акмаклык-да[†] акылдарлыгы ве хорматы хараплаяндыр. 2Акыллының йүреги догрулыга тарап, акылсызың йүреги болса эгрилиге тарапдыр. 3Акылсыз ёлда йөрәнде-де, дүшүнҗеси кемлик эдйәндир, ол акмакдыгыны хеммелере әшгәр эдйәндир. 4Хөкүмдарың саңа гахары гелсе-де, ериңи ташлап гитме, чүнки мылайымлык улы языкларың үстүни өртйәндир[+].

5Гүнүң астында ене-де бир яманлык гөрдүм. Бу хөкүмдар тарапындан гойберилйән сәвликдир: 6Акмак ёкары ерлерде гоюляр, бай пес ерде отуряр. 7Мен ат мүнйән гуллары, гуллар ялы пыяда йөрейән хөкүмдарлары гөрдүм[+].

8Чукура оны газяның өзи гачяндыр; дивары дешйәни йылан чакяндыр[+]. 9Даш кесйәне дашлардан шикес етер; одун айырян өзүне ховп салар[+].

10Эгер палта күтек болса, йүзи йителдилмесе, оңа көпрәк гүйч сарп этмели боляндыр. Даналык болса үстүнлиге элтйәндир.

11Эгер йылан овсунмаздан өң чакса, овсунчының пейдасы ёкдур[+].

12Акыллының сөзлери оңа хормат гетирер, акылсызың сөзлери болса оны хеләк эдер[+]. 13Дилиндәки сөзлери акмаклык билен башланып, яман телбелик билен гутаряр. 14Акылсыз көп геплейәндир. Хич ким нәме болҗагыны билйән дәлдир. Ким оңа өзүнден соң нәме болҗакдыгыны айдып билер[+]?

15Акылсызың зәхмети оны ядадяндыр, хатда ол шәхере гидйән ёлы-да билйән дәлдир.

16Эй, җуван патышалы, хөкүмдарлары эртирине мейлис гурян юрт, дат гүнүңе! 17Шасы асылзада, хөкүмдарлары серхошлык үчин дәл-де, гүйчленмек үчин өз вагтында мейлис гурян юрт багтлыдыр![+]

18Ялталык зерарлы үчек чөкйәндир, ишсиз эллер зерарлы өе сув гечйәндир.

19Мейлис кейпи-сапа үчин эдилйәндир, шерап дурмуша шатлык берйәндир, пул хер мәтәчлигиң өвезини доляндыр[+].

20Патыша хатда ичиңден-де гаргама, өз ятян отагыңда бая гаргама, чүнки гөкдәки гуш хабар әкидер, ганатлы гуш сөзүңи етирер[+].

#### 11‑нҗи бап


Зәхметиң мөхүмлиги

1Наны сува ат, бирнәче гүнден ене оны тапарсың. 2Эмләгиңи еди, хатда секиз кишә пайла, чүнки сен бу дүнйәде нәхили бетбагтчылыгың болҗакдыгыны билйән дәлсиң. 3Гара булут ягыш ягдыряндыр. Гүнорта я демиргазыга тарап йыкылан агач йыкылан еринде галар. 4Еле середйән экин экмез; булутлара бакян орак ормаз.

5Елиң ёлуны ве гөврели энәниң гөвресиндәки чага нәдип җан гирйәнини билмейшиң ялы, сен хемме зады ярадан Худайың[†] ишлерини-де билйән дәлсиң[+].

6Тохумыңы ирден сеп, агшам-да элиң бош дурмасын. Чүнки сен хайсы ишиң бәхбитли болҗакдыгыны билйән дәлсиң.


Җуванлара маслахат

7Ышык гөзелдир. Гүни гөрмек гөзлере хош якяндыр. 8Узак йыллап яшаянлар хем хер бир яшан гүне шатлансынлар, йөне көп гараңкы гүнлериң болҗакдыгыны-да унутмасынлар. Бар болян зат бидерекдир.

9Эй, яш йигит, яшлыгыңда шатлан; гой, йүрегиң сени җуван гүнлериңде бегендирсин. Йүрегиң исләни билен, гөзлериң гөрени билен гит. Эмма билип гой, буларың хеммеси үчин Худай саңа казылык эдер[+]. 10Гайгыны йүрегиңден чыкар, азабы бедениңден дашлашдыр, чүнки яшлык-да, җуванлык-да гысга вагтлыкдыр.

#### 12‑нҗи бап

1Җуванлыгыңда, агыр гүнлер гелмәнкә, «олардан леззет алмарын» дийҗек йылларың голайлашманка, өзүңи Яраданы ятла[+]. 2Сениң үчин Гүн, ышык, Ай, йылдызлар гаралманка, ягышдан соң булутлар ызына гайтманка, Оны ятла[+]. 3Шол гүн өйи гораянлар титрешерлер, гүйчли адамлар эглерлер, эл дегирмени билен дәне үвейәнлер ишини тогтадарлар, себәби оларың саны аздыр, пенҗиреден середйәнлериң гөзлери гараңкыраяр. 4Көчә ачылан гапылар япылар, дегирмениң сеси кесилер; адамлар гуш сесине оянарлар, гызларың нагмасы кесилер[+]. 5Бейикликден горкарлар, ёллар горкулы болар; бадам агаҗы гүлләр, чекиртге өзүни зор билен чекер, хөвес йитер, чүнки ынсан өз эбеди өйүне гидер, яс тутянлар көчелерде айланышарлар[+]. 6Күмүш зынҗыр гырылманка, алтын кәсе дөвүлмәнкә, булак башындакы күйзе овранманка, гуйының башындакы чарх дөвүлмәнкә,[+] 7ердәки топрак овалкы ягдайына өврүлмәнкә, рух[†] оны берен Худайың[†] янына доланып барманка, өзүңи Яраданы ятла[+]. 8Вагызчы: «Бидерек! Бидерек! Бары бидерек!» диййәр[+].


Соңкы сөз

9Вагызчы дана болмакдан башга-да халка билим хем өвретди. Ол гөзлег гечирип, өвренип, көп пәхимлери ерли-еринде гойды[+]. 10Вагызчы якымлы сөзлери тапмага чалышды. Онуң язанлары догры[†] ве хак сөзлерди.

11Дананың сөзлери чишлер киминдир; топланан пәхимли сөзлер берк какылан чүйлер ялыдыр. Пәхимли сөзлер бир чопан тарапындан берлендир[+]. 12Булардан башга-да, эй, оглум, сак бол. Көп китап язмагың соңы ёкдур, көп окамак беден үчин аргынлыкдыр[+].

13Хемме зат айдылды. Нетиҗе шудур: Худайдан горк ве Онуң табшырыкларыны[†] сакла, чүнки бу ынсаның эсасы борҗудыр;[+] 14хер бир ише, гизлин болан хер ише – исле ягшы болсун, исле яман – Худай казылык эдер[+].

### Нагмалар


Гириш

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]


#### Гириш


Нагмалар нагмасы


Нагмалар нагмасы китабы адындан белли болшы ялы, иң сайлама, иң гөзел нагмаларың йыгындысыдыр. Бу нагмаларың кәбири патышалык сүрен Сүлейман пыгамбер тарапындан язылан болса, кәси ол барада я-да онуң үчин языландыр.

Сүлейманың пәхимлери китабында даналыгың зенан кешбинде суратландырылышы ялы (8:1), бу китапдакы нагмачының сеси хем зенана дегишлидир. Ол өз нагмаларында сөйгиниң гөзеллигини, сөйгүли ярының оваданлыгыны васп эдйәр.

Китап өвүт-үндев әхеңинде языландыр. Ол сөйгүли ярларың никадакы леззетли гатнашыкларының Худай тарапын озалдан кесгитленендигини беллейәр. Бу гатнашыклар леззетден долы ве дийсең аҗайыпдыр! Эмма кәбир адамлар бу нагмалар Худай билен ысрайыл халкының я-да Иса Месих билен иманлылар йыгнагының гатнашыкларыны васп эдйәр дийип дүшүнйәрлер.

Китабың асыл нусгасы еврей дилинде аҗайып гошгулар гөрнүшинде языландыр. Шонуң үчин-де, ол түркмен дилине хем мүмкин болдугындан шахыраналык билен терҗиме эдилди.

Биринҗи нагма 1:1–2:7
Икинҗи нагма 2:8–3:5
Үчүнҗи нагма 3:6–5:1
Дөрдүнҗи нагма 5:2–6:3
Бәшинҗи нагма 6:4–8:4
Алтынҗы нагма 8:5-14

#### 1‑нҗи бап


Сүлейманың нагмалар нагмасы


Гыз:

1Додаклары билен, гой, мени өпсүн!
Чүнки шерапдан датлыдыр сөйгиң![+]
2Мүшки-анбарларың ненеңси хошбой,
адың-да дөкүлен атыр дей,
шонуң үчин гызлар сөййәрлер сени[+].
3Мени өзүң билен алай, ховлугалы.
Шазадам мени ички отагына гетирди.


Гызың бойдашлары:

Сениң үчин шатланалы ве гуваналы;
шерапданам зыяда тарыплалы сениң ышкыңы.


Гыз:

Сен оларың сөйгүсине мынасып![+]


4Эй, Иерусалим[†] гызлары,
гараягыз-да болсам, гөрмегейдирин,
гара мен Кедарың чадырлары дей,
овадан мен Сүлейманың перделери дей[+].
5Гараягызлыгыма бакмаң,
Гүн гаралтды мени.
Энемиң огуллары маңа гахарландылар;
үзүм багына мени сакчы гойдулар,
йөне өз үзүм багыма бакып билмедим.
6Эй, көңлүмиң ашыгы, айтсана маңа,
ниреде бакяң сүриңи?
Гүнорта чагы олара ниреде дынч берйәң?
Ёлдашларыңың сүрүлериниң янында
нәме үчин сергездан зенан дек болайын[+]?


Йигит:

7Эй, гөзеллериң солтаны!
Эгер билмесең,
сүриниң ызы билен гит,
чопанларың чадырының янында
овлакларыңы бак[+].
8Фараоның[†] сөвеш арабасына гошулан
байтала меңзедйән сени,
эй, мениң магшугым![+]
9Шелпели яңакларың,
хүнҗүли бойнуң не гөзел!
10Күмүш дүвмели
тылла шелпелер ясарыс саңа[+].


Гыз:

11Шазадам супрасында отырка,
нард атырым хошбой ысыны сачды[+].
12Ашыгым мениң үчин
гөвүслеримиң арасында ятян
мүр[*] богдаҗыгыдыр[+].
13Ашыгым мениң үчин
Эйнгеди үзүм багларындакы
хына гүллериниң чогдамыдыр[+].


Йигит:

14Сен ненеңси гөзел,
Сөйгүли дилдарым, мениң!
Сен ненеңси гөзел,
гөгерчин гөзлим![+]


Гыз:

15Гөр, нәхили сыратлы сен,
эй, мениң сөйгүли ярым,
ненеңси хошрой сен!
Гөк майсалыкдыр ятян еримиз.
16Кедрдендир диреглери өймүзиң,
арчадандыр үчеги[+].

#### 2‑нҗи бап

1Мен Шароның бәгүли,
дерелериң чигилдемидирин[+].


Йигит:

2Тикен арасындакы чигилдемдир дилдарым,
гызлар ичинде.


Гыз:

3Җеңңел агачларының арасындакы алма агаҗы дей,
йигитлериң арасында сөйгүли ярым.
Леззетлидир маңа саясы онуң,
мивесиниң тагамы агзымдан гитмез[+].
4Ол мени мейлисхана гетирди,
маңа сөйги мейли барды онда.
5Кишмишлер билен мени гүйчлендир,
гурпландыр алмалар билен,
чүнки ышк хесери мени гаплады[+].
6Сол эли келләмиң астында,
гуҗаклаяр мени саг эли билен[+].
7Эй, Иерусалим[†] гызлары,
җеренлердир чөл маралларындан
ант ичйәрин:
өзи ислейәнчә
ышкы оярмаң, бирахатландырмаң![+]


Бахар айдымы

8Ярымың овазыдыр бу!
Ине, ол дагларың үстүнде бөкҗекләп,
депелериң үстүнде товсаклап гелйәр.
9Җерене,
кейик овлагына меңзейәр дилдарым.
Ине, ол ховлымызың дашында дуруп,
пенҗирелерден гараяр,
гөзенеклерден середйәр[+].
10Сөйгүлим маңа шейле дийди:
«Тур, дилдарым, гөзелим тур,
йөр биле гидели.
11Гыш өтди,
ягыш-да диңди.
12Ерде гүллер ачылып,
нагма пурсады гелди.
Үлкәмизде гумрының
овазы эшидилйәр[+].
13Инҗир мивесини дүвйәр,
үзүмлер гүл ачяр,
хошбой ысыны сачяр.
Тур, дилдарым,
гөзелим, йөр биле гидели».


Йигит:

14Гая говакларындакы,
учут кенардакы гөгерчиним,
җемалыңы гөрейин,
эшидейин сениң овазың,
ширин овазың,
җемалың-да аҗайыпдыр[+].


Гыз:

15Бизе тилкилери,
үзүм багларыны вейран эдйән
тилкиҗиклери тутуп бериң,
чүнки үзүм багларымыз гүл ачяр.
16Сөйгүлим мениңки, мен-де онуңкыдырын;
сүрүсини чигилдемлериң арасында бакяр ол[+].
17Даң атып,
көлегелер йитйәнчә,
долан ызыңа, сөйгүлим,
Бесер дагларындакы[*] җерен дей,
кейик овлагы дей бол![+]

#### 3‑нҗи бап


Ышк арзувы

1Көңүл ашыгымы гиҗе
дүшегимден агтардым;
гөзләп тапмадым оны[+].
2Инди туруп, шәхере чыкарын,
көчелерден, мейданчалардан
көңүл ашыгымы агтарарын.
Гөзләп тапмадым оны.
3Айланып йөрен,
шәхер гөзегчилери
душды маңа.
Олардан: «Көңүл ашыгымы
гөрдүңизми?» дийип сорадым[+].
4Оларың деңинден гечен дессиме,
көңүл ашыгымы тапдым мен.
Оны саклап, энемиң өйүне,
мени дограның отагына
гетирйәнчәм, гойбермедим[+].
5Эй, Иерусалим[†] гызлары,
җеренлердир чөл маралларындан
ант ичйәрин:
өзи ислейәнчә
ышкы оярмаң, бирахатландырмаң![+]


Гиев ве онуң тойы

6Түссе сүтүни дей
чөлден чыкып гелйән ким?
Ондан тәҗирлериң хошбой ыслы атырларындан эдилен
мүрүң ве якымлы ыслы түтетгиниң[†] хошбой ысы барк уряр[+].
7Ана, Сүлейманың ша пайтуны!
Ысрайылың алтмыш герчегидир
онуң дашында.
8Әхлиси гылычлы,
сөвеше өкде;
гиҗәниң вехиминден
биллери гылычлыдыр[+].
9Сүлейман ша ливан[†] агачларындан
өзүне ша пайтуныны ясатды:
10сүтүнлери күмүшден,
тирсеклиги гызылдан,
отургыҗы гырмызы махмалдан.
Ичи Иерусалим гызларының сөйгүсине бесленен.
11Эй, Сион[†] гызлары[*],
даша чыкың-да,
Сүлейманы той гүнүнде,
йүрекден шат гүнүнде
эҗесиниң башына гейдирен
тәҗине бакың!

#### 4‑нҗи бап


Йигит:

1Ненеңси гөзел сен, дилдарым,
ненеңси гөзел!
Бүренҗегиң астында
гөгерчин гөзлим.
Гилгат дагындан инип гелйән
гечилериң сүрүсине огшаяр сачың[+].
2Гыркылып,
сувдан чыкып гелйән
гоюн сүрүсине огшаяр дишлериң.
Әхлиси экизлидир,
ялкы дәлдир олар[+].
3Гырмызы сапак дей додакларың,
агзың-да не аҗайып.
Бүренчекде гизленен яңакларың
энара меңзейәр[+].
4Давудың горхана диңидир бойнуң,
мүң герчегиң галканы асылгыдыр ондан.
5Майсалыкда отлаян экиз җерен
овлагына огшаяр ики гөвсүң[+].
6Даң атып,
көлегелер йитйәнчә,
мүр дагына,
якымлы ыслы түтетги[†]
байрына гидерин[+].
7Катды-каматың ненеңси гөзел,
эй, дилдарым!
Сенде хич бир кемлик ёк.
8Ливандан[†] биле гидели, эй, гелинлигим;
Ливандан мениң билен гайт!
Амана депесинден,
Сенир, Хермон депелеринден,
ширлериң сүренлеринден,
гаплаңлы даглардан ашып гел[+].
9Эй, эзизим, гелинлигим,
көңлүми майыл этдиң,
гөзлериң билен бир бакышда,
бойнуң хүнҗүсиниң бири билен
көңлүми майыл этдиң[+].
10Не ширин сөйгиң сениң,
эй, эзизим, гелинлигим!
Ышкың шерапдан,
атырыңың хошбой ысы
әхли хошбой ыслы затлардан леззетлидир![+]
11Додакларыңдан бал дамяр,
эй, гелинлигим;
бал билен сүйт бар дилиң астында;
лыбасларыңың якымлы ысы
Ливаның хошбой ысы дей[+].
12Эй, эзизим, гелинлигим,
сен бир гапысы япык багсың,
агзы япык гуюсың,
мөхүрленен чешмесиң.
13Нахалларың нар бакҗасыдыр:
сайлама мивелери билен,
хына хем нард атырлары билен,[+]
14атырдыр загпыран билен,
ыслы гамышдыр далчын билен,
дүрли якымлы ыслы агачлар билен,
хошбой мүрдүр ахалот билен,
дүрли хошбой ыслы затлар билен.
15Сен баг чешмесисиң,
шыпалы сув гуюсысың,
Ливаның акар сувусың[+].


Гыз:

16Оян, эй, демиргазык ели!
Гел, эй, гүнорта ели!
Багымың үстүнден өвүс,
онуң атыр ысы чар тарапа яйрасын.
Ярым өз багына гелсин,
сайлама мивелерини ийсин![+]

#### 5‑нҗи бап


Йигит:

1Эй, эзизим, гелинлигим,

мен багыма гелйәрин;
мүрүм билен атырымы йыгнаян,
бал өйҗүгими, балымы иййән,
шерабымы, сүйдүми ичйән.


Гызың бойдашлары:

Ийиң, эй, сөйгүли ярлар!
Эй, ышкың есирлери,
ийип-ичиң, ышкдан мес болуң![+]


Гыз:

2Мен укуда, йөне көңлүм оя.
Ине, бу ярымың овазы.
«Гапыны ач, эзизим, дилдарым мениң,
гөгерчиним, пәкизәм мениң!
Башым чыга эзилен,
сачым-да гиҗәниң немине»[+].
3Эшигими чыкарыпдым
геейинми ене?
Аякларымы ювупдым
хапалайынмы ене?
4Элини гапы дешигинден узатды ярым,
ышкым оңа галкынды.
5Турдум ярыма гапы ачмага,
эллеримден дамды мүр,
бармакларымдан акды мүр
гулпуң тутаваҗына.
6Гапыны ачдым ярыма,
йөне гиден экен ол.
Овазына эзилди йүрегим.
Агтардым, тапмадым оны;
чагырдым, җогап бермеди[+].
7Шәхерде айланып йөрен гөзегчилер
маңа душдулар;
мени урдулар, яраладылар,
шәхер диварларының сакчылары
бүренҗегими башымдан айырдылар[+].
8Эй, Иерусалим[†] гызлары!
Сизе ялбарярын,
ярымы гөрсеңиз айдың,
ышкдан хесерләндирин[+].


Гызың бойдашлары:

9Ярың бейлекилерден нәмеси артык,
эй, гөзеллер гөзели?
бизе ант ичериң ялы,
ярыңың бейлекилерден нәмеси артык[+]?


Гыз:

10Акмеңиз, гүлгүне йүзлүдир, ярым,
он мүңлериң арасында сайланяр ол.
11Сап алтындыр башы,
сачлары буйра,
гарга дей гара.
12Онуң гөзлери булак башында сүйде ювнуп отуран гөгерчин ялы;
олар отурдылан гымматбаха дашлары ялы[+].
13Атыр сачян
гүлхана дей яңаклары,
мүр дамдырян
бәгүле огшаяндыр додаклары.
14Голлары йүзи сары якут
билен безелен тогалак алтындыр,
гөвреси гөк якуда гапланан
пил сүңкүдир.
15Аяклары сап алтын үстүнде отурдылан
мермер сүтүнлер дей,
гөрки Ливан[†] дей,
сайлама кедр агачлары дей.
16Додаклары иң датлы,
катды-каматы овадан.
Бу мениң ярымдыр, достумдыр,
эй, Иерусалим гызлары!

#### 6-нҗы бап


Гызың бойдашлары:

1Ярың нирә гитди,

эй, гөзеллериң гөзели?
Хайсы яна йөнелди ол?
Оны ызлалы сениң билен[+].


Гыз:

2Ярым өз багына,
атыр сачян гүлханасына,
багларда сүрүсини бакмага,
чигилдемлер йыгмага гитди[+].
3Ярым мениңки, мен онуңкы;
сүрүсини чигилдемлериң арасында бакяр ол[+].


Йигит:

4Эй, дилдарым,
Тирса шәхери дей гөзелсиң сен,
хошройсың Иерусалим[†] дей,
туглы гошун дей шөвкетли.
5Гөзлериңи менден сов,
мен олара бенди!
Гилгат дагындан инип гелйән
гечи сүрүсине огшаяр сачың[+].
6Гыркылып,
сувдан чыкып гелйән
гоюн сүрүсине огшаяр дишлериң.
Әхлиси экизлидир,
ялкы дәлдир олар[+].
7Бүренчекде гизленен яңаклар
энара меңзейәр[+].
8Шаның алтмыш аялы бар хем сегсен гырнагы,
гызлар-да сан-саҗаксыздыр.
9Гөгерчинимиң, пәкизәмиң болса деңи-тайы ёк,
энесиниң эзиз гызы ол,
найбашысы ол.
Гызлар оны гөрүп, оңа багтлы дийдилер;
ша аялларыдыр гырнаклары оны өвдүлер.
10Шапак дей ялпылдаян,
Ай дек гөзел, Гүн дей парлаян,
туглы гошун дей шөвкетли ким бу?


11Җүлгәниң хасылына серетмәге,
үзүм багларының гунчаларыны,
нарларың гүллерини гөрмәге
хоз багына гитдим[+].
12Билмән галдым, ислег-хыҗувым мени нәдип
шанлы халкымың сөвеш арабаларына мүндүрди.

#### 7‑нҗи бап


Гызың бойдашлары:

1Долан, эй, шуламлы гыз, долан!

Долан, саңа бакалы, долан.


Йигит:

Ики топарың тансына томаша эдйән дей,
шуламлы гыза бакҗаксыңыз нәме үчин?
2Не гөзел чарыклы аякларың,
эй, асылзада гызы!
Бутларың өкде зергәриң
элинден чыкан гөвхер мысалы.
3Гарышык шераплы хич эгсилмез
ша кәсе мысалыдыр гөбегиң.
Гарның чигилдемлере гушанан
бугдай топбагына меңзейәр.
4Экиз җерен
овлагына огшаяр ики гөвсүң[+].
5Бойнуң пил сүңкүнден эдилен диң дей,
гөзлериң Батраббим дервезесиниң
янындакы Хешбон ховузлары дей.
Бурнуң Дамаска бакып дуран
Ливан[†] диңи дей.
6Башың Кармел дагы дей дик болуп,
зүлплериң беневшедир,
ша олара бенди болды.
7Сен ненеңси гөзел, ненеңси хошрой,
эй, мылакатлы дилдарым!
8Боюң серви агаҗына,
гөвүслериң үзүм салкымларына меңзейәр.
9Серви агаҗына чыкып,
шахаларындан япышайын дийдим.
Гөвүслериң үзүм салкымлары дей,
демиң алмалар дей хошбой,
10Додакларың сайлама шерап дей леззет эчилсин.


Гыз:

Шерап ярым үчин аксын,
уклап ятанларың додакларындан сүзүлсин.
11Мен ярымыңкы,
ол маңа майыл[+].
12Эй, ярым,
гиң сәхра чыкалы, гел;
гел, оба гиҗелерине сейил эдели.
13Ир сәхер үзүм багларына гидели,
гөрели, гунчалапмы,
гүлләпми үзүм,
хем-де нар.
Шол ерде ышкымы багыш эдерин саңа[+].
14Мандрагораларың[*] ысы барк уряр,
гапымызда тәзе хем гурадылан
дүрли сайлама мивелер бар,
олары сең үчин сакладым, эй, ярым.

#### 8‑нҗи бап

1Кәшгә энемиң гөвсүнден эмен

агам дей болсадың маңа!
Дашарда душанымда, өпердим сени,
хич ким мени язгармазды.
2Өңүңе дүшүп,
энемиң өйүне гетирердим сени,
өвүт берердиң сен маңа.
Хошбой ыслы шерапдан,
энарларымың сувундан ичирердим саңа[+].
3Сол эли келләмиң астында,
Гуҗаклаяр мени саг эли билен[+].
4Эй, Иерусалим[†] гызлары,
сизе ялбарярын:
өзи ислейәнчә
ышкы оярмаң, бирахатландырмаң![+]


Гызың бойдашлары:

5Ярына сөенип,
чөлден чыкып гелйән ким?


Гыз:

Алма агаҗының астында оярдым сени.
Энең шол ерде дүнйә индерди сени,
ол шол ерде агыры чекип, догурды сени[+].
6Йүрегиңде,
голуңда сакла мени мөхүр дей;
чүнки ышк өлүм дей гүйчли,
габанҗаңлык габыр дей ёвуз.
Ышкың ялны отлы ялындыр,
ловлаян ялындыр ол[+].
7Ышкы не бол сувлар сөндүрер,
не-де дерялар оны гарк эдип билер.
Ынсан ышк үчин бары-ёгуны берсе-де,
ол йигренч билен рет эдилерди.


Гызың бойдашлары:

8Кичи уям бар,
мәмелери хениз төзленмедик,
уямыза сөз айдылан гүни
онуң үчин нәме эдерис?
9Дивар болан болсады ол,
үстүнде күмүш диңлер гурардык,
гапы болан болсады,
оны кедр агаҗына гаплардык.


Гыз:

10Мен бир дивар,
гөвүслерим-де диңлер дей.
Шоңа гөрә ярымың гөзүне
кәмил гөрүнйән мен.
11Сүлейманың Багалхамонда[†]
үзүм багы барды,
оны сакчылара табшырды ол;
херси хасыл үчин
мүң күмүш теңңе бермелиди[+].
12Мениң-де үзүм багым өзүмиңкидир;
эй, Сүлейман, мүң теңңе сениңки болсун,
ики йүз күмүш хасылың сакчыларыныңкы болсун![+]


Йигит:

13Эй, багларда месген тутан!
Ёлдашларым овазыңы диңлейәрлер;
мен-де овазыңы эшидейин.


Гыз:

14Ылга, эй, ярым!
Барк урян дагларың үстүнде
җерен дей, кейик овлагы дей болгун[+].

### Ишая


Гириш

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]

[51]

[52]

[53]

[54]

[55]

[56]

[57]

[58]

[59]

[60]

[61]

[62]

[63]

[64]

[65]

[66]


#### Гириш


Ишая пыгамбериң китабы


Ишая пыгамбер иң бейик пыгамберлериң бириди. Онуң ады «Реб халас эдйәр» диймеги аңладяр. Ол Амос, Хошея ве Мика пыгамберлериң дөврүнде яшап, б. э. өң 740-нҗы йылда пыгамберлик эдип башлады. Онуң пыгамберлик эдип башлан дөврүнде юрды Узыя патыша доландырярды. Узыядан соң шалык сүрен үч патышаның дөврүнде хем Ишая пыгамбер Реббиң айданларыны Яхуда халкына етирди. Шол дөвүрде Ашур патышалыгы өз чәклерини гиңелдйәрди. Миллетлер Ашур патышалыгына гаршы гөрешмек үчин бирлешйәрдилер, йөне ашурлылар ахырсоңы Ысрайылы ве гоңшы дөвлетлери басып алярлар. Мүңлерче адам есир алнып, сүргүн эдилйәр. Яхуда патышалыгы долы басылып алынмандыгына гарамаздан, Ашур патышалыгына агыр салгыт төлемәге меҗбур эдилйәр.

Ишая пыгамбер Худайы «Ысрайылың Мукаддеси» ве «Хөкмүрован Реб» дийип атландыряр. «Хөкмүрован Реб» еврей дилинде Адонай Яхве диймеги аңладяр. Адонай сөзи адатча Таңры, Яхве – Реб дийип терҗиме эдилди. Эмма бу сөзлериң утгашып гелен ягдайларында, олар Хөкмүрован Реб дийип терҗиме эдилди.

Ишая пыгамбер от-алавы җеза бермеклигиң нышаны хөкмүнде, үзүм агаҗыны ве үзүмчилиги Ысрайыл халкының нышаны хөкмүнде уланяр (5:7).

Китап шу ашакдакы бөлүмлере бөлүнйәр:

Ишая 1–39: Сүргүн эдилмезден өңки дөвүр – Хөкүм китабы.

Ишая 40–66: Сүргүн ве ондан соңкы дөвүр – Теселли китабы.

Бабыл сүргүниниң тарыхы 2‑нҗи Патышалар китабының 25‑нҗи бабында беян эдилйәр.

Ишая пыгамбер китабының биринҗи бөлүминде тутуш дүнйәниң Патышасы болан Реббиң мукаддеслиги ве хөкмүрованлыгы айратын ныгталяр. Мукаддес Патыша хөкмүнде Реббиң яхуда халкының пислигине гаршы гахар-газабы тутушяр. Дөвлет баштутанлары пара-пешгеше ятыпды, әхли ерде адалатсызлык ве зорлук хөкүм сүрйәрди. Эмма Реб яхуды халкының Өзүне доланып, Оңа бил баглан ягдайларында оны халас этҗекдигини ве гораҗакдыгыны вада берйәр.

Китабың икинҗи бөлүминде Реб озал хөкүм эдилен адамлара гүрләп (40:1-2), рухдан дүшен халкына умыт берйәр. Реб оларың дашдан я агачдан ясалан бутларың хич гүйҗүниң ёкдугына, еке-тәк Худайың диңе Олдугына дүшүнмеклерини ислейәр. Эгер ысрайыл халкы тоба эдип, Худая доланса, оны Бабыл сүргүнлигинден азат этҗекдигини, бейлеки миллетлериң арасында пытраңңы яшап йөренлерини хем ата юртларына гайтарҗакдыгыны вада берйәр. Булардан башга-да Худай Өз халкының Оңа доланан ягдайында оны ялкап, берекединиң болдан-бол артдырҗакдыгыны хем вада берйәр. Реб бу вадаларыны берҗай этмеги башаряндыр, себәби Ол тутуш дүнйәни ярадып, оны доландыряр. Шу бөлүмиң ахырында Реб Өзүне садык галан адамлара айратын ягты гелеҗеги вада берйәр. Бу вада диңе яхуды халкына дәл, эйсем әхли миллетлере хем дегишлидир.

Ишая пыгамбериң китабы эсасан хем гошгы гөрнүшинде языландыр. Йөне онуң кәбир парчалары – тарыхы маглуматлары беян эдилйән ерлери кысса гөрнүшинде языландыр. Бу тарыхы маглуматлар эсасан хем Патышалар китабындан алнандыр. Пыгамберликлер кәвагт халкы халас этҗек Халасгәр барада болуп, оларың иң мешхуры 53‑нҗи бапда беян эдилйәр.

Хөкүм китабы 1–39
Дуйдурышлар ве вадалар 1:1–12:6
Миллетлер хөкүм эдилйәр 13:1–23:18
Реб ер йүзүни җезаландыряр 24:1–27:13
Гошмача дуйдурышлар ве вадалар 28:1–35:10
Яхуданың патышасы Хизкия ве ашурлылар 36:1–39:8
Теселли китабы 40–66
Вадалар ве умыт барадакы пыгамберликлер 40:1–55:13
Дуйдурышлар ве вадалар 56:1–66:24

#### 1‑нҗи бап

1Яхуда[†] патышалары Узыяның, Ётамың, Ахазың ве Хизкияның дөврүнде Амозың оглы Ишаяның Яхуда ве Иерусалим[†] бабатда гөрен гөрнүшлери.[†][+]


Яхуда халкының пислиги

2Эй, гөк, эшит,
эй, ер, гулак гой!
Реб[†] шейле диййәр:
«Мен чагалары экледим, улалтдым,
эмма олар гаршыма баш гөтердилер[+].
3Өкүз өз эесини танаяр,
эшек-де эесиниң ахырыны,
эмма Ысрайыл[†] Мени танамаяр,
халкым Маңа дүшүнмейәр»[+].
4Гүнә эдйән миллетиң,
языгы агыр халкың,
пислик эдйән зүрятларың,
азгынлык эдйән чагаларың
халына вай!
Олар Ребби терк этдилер,
Ысрайылың Мукаддесини[†] әсгермедилер,
Ондан йүз өвүрдилер.


5Нәме үчин ене-де җеза гөзлейәрсиңиз?
Нәме үчин башбозарлыгыңызы бес этмейәрсиңиз?
Башыңыз бүтинлей яраланан,
йүрегиңиз дуршуна солуп-саралан.[†]
6Депәңизден дабаныңыза ченли
сагат ериңиз ёк,
ган[†] өймелердир, яралар,
ганы акып дуран яралар.
Олар арассаланмадык, саралмадык,
яг[†] билен юмшадылмадык[+].
7Юрдуңыз харабалык,
шәхерлериңиз ода янан;
кесекилер гөзүңизиң алнында
юрдуңызы ялмаярлар,
оны хараба өвүрйәрлер[+].
8Сион гызы[†][*] үзүмликдәки чадыр кимин,
хыяр атызындакы чатма кимин,
дашы габалан шәхер кимин болуп галар.
9Эгер Хөкмүрован Реб
бирнәчәмизи аман галдырмадык болсады,
Содом[†] ялы болардык,
Гомора[†] меңзәрдик[+].


10Эй, Содом баштутанлары,
Реббиң сөзүни эшидиң!
Эй, Гомора халкы,
Худайымызың[†] канунына[†] гулак гой![+]
11Реб шейле диййәр:
«Көп гурбанлыкларыңызың[†] Маңа хайры нә?
Гочлардан берлен якма гурбанлыкларындан,
бага бакылан малларың ягындан дойдум.
Өкүзлериң, гузуларың ве эркечлериң
ганындан леззет алмаярын[+].
12Хузурыма шейле гелип,
ховлымы депеләп йөрмегиңизи
ким сизден талап этди[+]?
13Садака[†] бермек бидерекдир,
якымлы ыслы түтетгиңиз[†] Маңа неҗисликдир.
Тәзе Ай байрамында,[†] Сабат гүнүнде
пислик эдйәркәңиз
гураян меҗлисиңизе,[†]
йыгнанышыгыңыза чыдап билмейәрин[+].
14Йүрекден йигренйәрин
Тәзе Ай ве бейлеки байрамларыңызы.
Булар Маңа йүк болдулар,
ядадым Мен олары гөтермекден.
15Дилег эдип эллериңизи галдыраныңызда,
сизе үнс бермерин,
нәче дилег этсеңиз-де,
сизи диңлемерин;
эллериңиз гана боялыпдыр[+].
16Ювнуң, тәмизлениң,[†]
пис ишлериңизи терк эдиң
гөзүмиң алнындан,
яманлык этмеги бес эдиң[+].
17Ягшылык этмеги өврениң,
адалаты агтарың,
эзъет чекйәни халас эдиң,
етими гораң,
дул хатына арка дуруң»[+].


18Реб шейле диййәр:
«Гелиң, инди дүшүнишелиң,
гүнәлериңиз гырмызы дек болса-да,
олар гар кимин ак боларлар,
гырмызы дек гызыл болсалар-да,
ак йүң дек боларлар[+].
19Эгер сөзлерими гөвүнҗеңлик билен диңлесеңиз,
юрдуң нәз-ныгматыны иерсиңиз[+].
20Боюн гачырып, баш гөтерәйсеңиз велин,
сизи гылыч ялмар».
Муны Реб айдяндыр[+].


Реб Иерусалими хөкүм эдйәр

21Садык шәхер нәхили зынахор болды!
Ол өң адалатдан долуды,
догрулык месген тутупды онда,
инди болса ганхорлар![+]
22Күмшүң галында өврүлди,
шерабыңа сув гатылды[+].
23Хөкүмдарларың питнечә өврүлдилер,
огрулара шәрикдир олар,
әхлиси пара ятды,
пешгешлериң ызында халлан атярлар.
Етимиң хукугыны горамаярлар,
дул хатының давасына гарамаярлар[+].
24Шонуң үчин Хөкмүрован Таңры Реб,
Ысрайылың гудратлы Худайы шейле диййәр:
«Ягыларымың үстүнден газабымы дөкерин,
душманларымдан өч аларын![+]
25Элими саңа гаршы узадарын,
харамлыгыңыздан ашгар билен тәмизләрин сени,
әхли яныкларыңы айрарын[+].
26Казыларыңы озалкы халына,
маслахатчыларыңы өңки халына дикелдерин.
Шондан соң саңа:
„Догрулык шәхери, садык шәхер“ дийлер»[+].


27Сион[†][*] адалатлылык[†] билен халас эдилер,
тоба эденлер догрулык билен.
28Питнечилер ве гүнәкәрлер бирликде гырларлар,
Ребби терк эдйәнлер-де ёк боларлар[+].
29Хөвес эден
кераматлы агачларыңыз үчин утанарсыңыз,
сайлан багларыңыз үчин йүзүңиз гызарар[+].
30Сиз япрагы гуран
чынар агаҗы кимин боларсыңыз,
сувсуз галан бага меңзәрсиңиз[+].
31Гүйчлүлер чөпе дөнерлер,
ишлери учгуна меңзәр,
ишлери-де, өзлери-де ода янарлар,
ол оды сөндүрен болмаз[+].

#### 2‑нҗи бап


Реббиң дагы

1[•]Амозың оглы Ишаяның Яхуда[†] ве Иерусалим[†] бабатда гөрен гөрнүшлери.[†]

2Ахыркы гүнлерде шейле боляр:
Реббиң өйи[†] дагларың
иң бейиги дей беркарар эдилер,
депелерден белент болар ол,
әхли миллетлер[†] оңа тарап эңерлер.
3Көп халклар гелип, шейле диерлер:
«Гелиң, Реббиң дагына –
Якубың Худайының[†] өйүне чыкалың;
ёдаларындан йөрәр ялы,
Ол бизе Өз ёлларыны өвредер».
Чүнки канун[†] Сиондан,[†]
Реббиң сөзи Иерусалимден чыкар[+].
4Реб[†] миллетлер арасында казылык эдер,
көп халкларың даваларыны чөзер;
олар гылычларындан азал,
найзаларындан орак ясарлар;
миллет миллете гаршы гылыч галдырмаз,
сөвешмеги өвренмезлер инди[+].
5Эй, Якубың несиллери,
гелиң, Реббиң нурунда йөрәлиң![+]


Реббиң гүни[†]

6Сен Өз халкыңы, ягны
Якубың неслини терк этдиң.
Олар гүндогарың палчыларындан,
пилиштлилериңки[†] ялы мүнечҗимлерден долы,
кесеки халк билен эл беришйәрлер олар.
7Оларың юрды алтын-күмүшден долы,
хазыналары түкениксиздир,
юрт атлардан долы,
сөвеш арабалары сан-саҗаксыздыр[+].
8Оларың юрды бутлардан долы,
өз эллериниң ишине,
бармакларының ясан задына сежде эдйәрлер[+].
9Муңа гөрә ынсан кичелдилер,
хер кес песелдилер,
олары багышлама!


10Реббиң ховпундан,
Онуң шан-шөхратындан[†]
гаяларда букулың,
топрак астында гизлениң[+].
11Халкың гедем бакышлары песелдилер,
ынсан текепбирлиги эглер,
шол гүн диңе Реб бейгелдилер[+].
12Хөкмүрован Реббиң бир гүни бар,
шол гүн әхли текепбирлери, гедемлери,
әхли бейгелдиленлери песелдер,
13Ливаның[†] әхли бейик ве белент башлы кедр агачларына,
Башаның[†] бар дубларына гаршыдыр,[+]
14Әхли белент даглара,
бейик депелере гаршыдыр.
15Хер бир бейик диңе,
хер бир берк гала гаршыдыр.
16Таршыш гәмилериниң барыны,
овадан гайыкларың хеммесини ёк эдер[+].
17Ынсан мен-менлиги,
хем гедемлиги песелдилер,
шол гүн диңе Реб бейгелдилер.
18Бутлар бүтинлей ёк эдилер.
19Реб ери лерзана салмага галканда,
ынсанлар Онуң ховпундан,
шан-шөхратындан,
гаялардакы говаклара,
ериң дешиклерине гирерлер[+].
20Шол гүн адамлар өзлериниң
сежде этмек үчин ясан
алтын-күмүш бутларыны
көрсычанларың, ярганатларың өңүне окларлар[+].
21Реб ери лерзана салмага галканда,
ынсанлар Онуң шан-шөхратындан,
ховпундан
гаялардакы говаклара,
керт гаялардакы җайрыклара гирерлер.
22Соңы өлүмли ынсанлара бил багламаң.
Ким болупмыш олар[+]?

#### 3‑нҗи бап


Иерусалимдәки[†] битертиплик

1Ине, Хөкмүрован Таңры Реб[†]
Иерусалимден, Яхудадан[†]
ярдамы ве азыгы,
наны ве сувы кесер[+].
2Сөвешиҗилердир эсгерлери,
казылардыр пыгамберлери,[†]
палманлардыр яшулулары,[†]
3эллибашылары,
атлы-абрайлы адамлары,
маслахатчылардыр мекир гөзбагчылары,
өкде җадыгөйлери арадан айрар.
4Етгинҗеклери олара баштутан эдерин,
гөвнүне геленини эдйәнлер
олара хөкмүрованлык эдерлер.
5Ынсан ынсана,
гоңшы гоңшусына сүтем эдер,
яшлар яшулулары,
гарамаяк адамлар
абрайлы адамлары сыламазлар[+].
6Гарындаш гарындашына япышып,
өз уругындан болана шейле диер:
«Эгниңде эшигиң бар,
сен бизе баштутан бол!
Бу харабалыклар
сениң гол астыңда болсун».
7Шол гүн ол адам гыгырып, шейле диер:
«Мен яраңызы сарап[†] билмен;
өйүмде не чөрек бар, не-де гейим,
мени халка баштутан этмәң».
8Иерусалимиң бүдрейәндиги,
Яхуданың йыкыляндыгы үчин,
Реббиң шөхратлы[†] барлыгыны әсгермән
сөзлериниң ве эдйән ишлериниң
Реббе гаршы боландыгы үчин шейле болар.
9Йүз кешплери өзлериниң гаршысына шаятлык эдйәр,
гүнәлерини Содом[†] ялы әшгәр эдйәрлер,
олары яшырмаярлар,
оларың дат гүнүне!
Бетбагтчылыгы сатын алдылар олар[+].
10Догрулара айдың,
ягшылык гөрерлер олар,
өз ишлериниң мивесини иерлер[+].
11Пислериң дат гүнүне!
Бетбагтчылык инер оларың башына,
эллери билен эденлерини эгинлери билен чекерлер.
12Чагалары халкыма сүтем эдйәрлер,
аяллары үстлеринден хөкүм сүрйәрлер.
Эй, халкым, баштутанларыңыз сизи азашдырярлар,
йөреҗек ёдаларыңызы булашдырярлар.


13Реб дава тутмага еринден галяр,
халклара казылык этмек үчин аяга галяр[+].
14Реб халкының яшулулары,
хөкүмдарлары билен хөкүме гиришйәр:
«Үзүмчилиги вейран эден сизсиңиз,
өйлериңиз гарыпдан талан олҗаңыздан долы[+].
15Халкымы эзип,
гарыплары ере чалмага нәме хакыңыз бар?»
Муны Гудратыгүйчли-Хөкмүрован Реб айдяндыр[+].


Иерусалим аялларына дуйдурыш

16Реб шейле диййәр:
«Сион[†] гызлары текепбирдирлер,
тумшукларыны гөге тутуп йөрейәрлер,
нәзиргешип середйәрлер,
нәз-керешме билен әдим әдип,
аяк халкаларыны шыңңырдадярлар[+].
17Шонуң үчин Таңры
Сион гызларының келлесини кел эдер,
Реб маңлайларыны такырадар.
18Шол гүн Таңры овадан аяк-халкаларыны,
алын безеглерини, гымматбаха монҗукларыны,[+]
19гулакхалкаларыны, билезиклерини ве яглыкларыны,
бөрүклерини, топук-халкаларыны, гушакларыны,
атыр чүйшеҗиклерини ве дога-тумарларыны,
20йүзүклерини ве бурун халкаларыны,
21той лыбасларыны, күртелерини,
чабытларыны ве эл гапҗыкларыны,
22йүз айналарыны, йүпек лыбасларыны,
бөрүклерини ве бүренчеклерини айрар.
23Атырың дерегине порсы ыс,
бил гушагың дерегине йүп,
буйра зүлплериң дерегине келлик,
беземен лыбасың дерегине җул,
гөзеллигиң дерегине утанч болар.
24Эркеклериң гылычдан гырларлар,
эдермен уршуҗыларың сөвешде өлерлер.
25Сионың дервезелери ах чекип, яс тутар,
шәхер чоларып, гуры ерде отурар»[+].

#### 4‑нҗи бап

1Шол гүн еди аял бир эркеге япышып, шейле диер:

«Өз чөрегимизи ийип, өз эшиклеримизи геерис,
сениң адыңы алсак боляр,
бизи утанчдан гутар».


Сиондакы[†] аман галанларың гелҗеги

2Шол гүн Реббиң шахасы гөзел, шөхратлы[†] болар; юрдуң мивеси Ысрайылың аман галанларына буйсанч хем абрай болар[+]. 3Сионда галанлара – Иерусалимде[†] аман галанлара, Иерусалимде ады дурмуш китабына языланлара, «Мукаддес»[†] дийлер[+]. 4Таңры Сион гызларының пислигини ювар, Иерусалимде дөкүлен ганы хөкүм ве алав рухы билен тәмизләр.[†][+] 5Соңра Реб[†] Сион дагының хер яныны, ол ерде топлананларың үстүни гүндизине булут ве түссе билен, гиҗесине парлак от ялны билен өртер. Бүтин шөхратың үсти өртгүли болар[+]. 6Бу өртүк гүндиз ыссыда көлеге болар, гайда, ягышда пена ве гачыбаталга болар[+].

#### 5‑нҗи бап


Мивесиз үзүмчилик хакда нагма

1Сөйгүлиме үзүмчилик хакдакы
сөйги нагмамы айдайын:
мес топраклы депеде
сөйгүлимиң үзүмчилиги бар[+].
2Оны агдарып, дашлардан арассалады,
сайлама үзүмлер экди.
Ортасында гөзегчилик диңини дикди,
үзүм сыкмак үчин чукур газды.
Үзүм хасылына гарашды,
эмма ол ябаны үзүм берди.


3Инди, эй, Иерусалим[†] илаты,
Яхуда[†] халкы!
Мен билен үзүмчилигимиң арасында
казылык эдиң.
4Үзүмчилигим үчин ене нәме эдейин Мен?
Эдилмән галдырылан иш бармы?
Хасылына гарашанымда,
нәме үчин ябаны үзүм берди?
5Инди Мен сизе үзүмчилигиме
нәме этҗекдигими айдарын.
Мен онуң хаядыны айрарын,
ол вейран эдилер;
онуң диварыны йыкарын,
оны басгылап заяларлар[+].
6Оны хараба өврерин,
оны пудамазлар,
ери беҗермезлер,
онда чалыдыр тикенеклер битер;
булутлара-да онуң үстүне
ягыш ягдырмазлыгы буйрарын[+].
7Хөкмүрован Реббиң үзүмчилиги
Ысрайылың несиллеридир,
хош гөрйән багы-да,
яхуда халкыдыр.
Ол адалата гарашды,
йөне зулум гөрди;
догрулыга гарашды,
йөне дады-перят эшитди[+].


Адалатсызлык эдйәнлериң дат гүнүне!

8Өй үстүне өй,
ер үстүне ер
эдинйәнлериң дат гүнүне!
Өзүңизден башга ер гоймаярсыңыз,
юртда диңе сиз яшамалымы нәме[+]?
9Хөкмүрован Реббиң шейле диенини эшитдим:
«Бейик хем гөзел җайлар хараба өврүлер,
ичинде хич ким галмаз.
10Үзүмчилигиң он танап ери бир мешик[*] шерап берер,
он батман[*] тохум диңе бир батман хасыл берер».
11Ир туруп, чакыр угрунда ылгаянларың,
гич агшама ченли шерап ичип,
мөвч алянларың дат гүнүне![+]
12Мейлислеринде лирадыр арфа,
депрекдир түйдүк чалнып, шерап ичилйәр,
йөне Реббиң ишлерине үнс бермейәрлер,
Онуң элиниң ишлерини гөрмейәрлер[+].
13Мунуң үчин халкым наданлыкдан[†] есир эдилип әкидилер,
ат-абрайлы адамлары ачлыкдан өлер,
көплери болса тешнеликден гырлар[+].
14Шонуң үчин доймагы билмейән
өлүлер дүнйәси
агзыны гиңден ачды;
Иерусалимиң ат-абрайлылары,
көплүги, шовхунчылары,
шады-хоррамлары бу дүнйә гирерлер,[+]
15Ынсан песелдилер, хер кес кичелдилер,
текепбир бакышлар песелдилер[+].
16Эмма Хөкмүрован Реб[†]
адалатлылыкда[†] бейгелдилер,
Мукаддес[†] Худай[†] догрулыкда
Өз мукаддеслигини гөркезер.
17Гоюнлар өз өрүлериндәки ялы отларлар,
овлак-гузулар
харабалыкларың арасында отларлар.


18Этмиши яланчылык йүплери билен,
гүнәни араба танаплары билен
сүйрейәнлериң дат гүнүне!
19Олар: «Гой, Худай ховлуксын,
ишини тиз этсин,
биз-де гөрели;
Ысрайылың Мукаддесиниң ниетләни
тиз амала ашсын,
биз хем оны билели»[+].
20Ямана ягшы,
ягша яман диййәнлериң,
зулматы нур,
нуры зулмат сайянларың,
аҗа сүйҗи,
сүйҗә аҗы диййәнлериң
дат гүнүне![+]
21Өзлерини пайхаслы,
дүшүнҗели сайянларың
дат гүнүне![+]
22Шерап ичмекде батырларың,
чакыр гармакда гүйчлүлериң,
23пара үчин гүнәкәри аклаянларың,
догрыны хакындан махрум эдйәнлериң
дат гүнүне![+]


Кесеки чозушы өңден айдыляр

24Одуң сыпалы[†] ялмайшы кимин,
гуры отуң алав ичинде ашак чөкүши кимин,
оларың көки-де шейле чүйрәр,
гүллери тозан кимин гөге соврулар;
чүнки олар Хөкмүрован Реббиң кануныны[†] рет этдилер,
Ысрайылың Мукаддесиниң сөзүни әсгермедилер[+].
25Мунуң үчин Реббиң газабы
Өз халкына гаршы ловлаяр,
элини олара гаршы узадып, җеза берйәр;
даглар титрешйәр,
маслыклары зибил кимин көчелерде ятыр,
Шонда-да Онуң газабы көшешмәнди,
эли энтек хем җеза бермәге тайын[+].
26Ол узакдакы миллетлере[†] нышан иберер,
олары ериң аңры уҗундан сыкылык билен чагырар,
ине, олар дазлап, тизден етип гелерлер[+].
27Ичинде ядавы, бүдрейәни болмаз,
хич ким иркилмез я-да укламаз,
биллериниң гушагы говшамаз,
чарыкларының багы үзүлмез.
28Оклары йитидир,
яйлары-да дартыландыр,
атларының тойнаклары
чакмакдаша меңзейәр,
арабаларының тигирлери түвелее[+].
29Аррылдылары арсланыңкы дей,
яш ширлер кимин арлаярлар;
арлап, авуны тутярлар,
оны алып гидйәрлер,
халас этҗек ёк[+].
30Шол гүн олар авуның үстүнде
деңиз гүввүлдиси кимин арларлар,
ким юрда назар салса,
ине, гараңкылык хем хасрат;
нур гара булутлар билен өртүлер[+].

#### 6-нҗы бап


Реб[†] Ишаяны чагыряр

1Узыя патышаның өлен йылы бейик хем шөхратлы[†] тагтың үстүнде отуран Таңрыны гөрдүм. Лыбасының сыйы ыбадатхананы[†] долдурярды[+]. 2Онуң ёкарсында серафлар[†][*] дурды; херсиниң алты ганаты барды. Олар ганатларының икиси билен йүзлерини, бейлеки икиси билен аякларыны бүрейәрдилер, галан икиси билен-де учярдылар[+]. 3Олар бири-бирине шейле дийди:

«Хөкмүрован Реб мукаддесдир,[†] мукаддесдир, мукаддесдир.
Тутуш әлем Онуң шөхратындан долудыр»[+].

4Оларың сесине гапының сөелери сарсды, Худайың[†] өйи түсседен долды[+]. 5Мен хем шейле дийдим: «Мениң дат гүнүме! Мен хеләк болдум, чүнки мен агзы харам адамдырын ве агзы харам адамларың арасында яшаярын. Ине, гөзлерим Шаны-Хөкмүрован Ребби гөрди».

6Онсоң серафларың бири маңа тарап учды. Онуң элинде гурбанлык сыпасындан[†] әтишгир билен алнан көрәп дуран көз барды. 7Сераф көзи агзыма дегрип, шейле дийди: «Ине, бу көз додакларыңа дегди. Инди языкларың айрылды, гүнәлериңден сапландың»[+]. 8Соңра Реббиң сесини эшитдим. Ол: «Кими иберейин? Бизиң үчин ким гидер?» дийди. Мен: «Ине, мен; мени ибер!» дийдим.

9Ол шейле дийди: «Бар-да бу халка:
„Эшидип дурсаңыз-да,
хич дүшүнмейәрсиңиз,
середип дурсаңыз-да,
хич аңламаярсыңыз“ дий[+].
10Бу халкың йүрегини күтелт,
гулакларыны кер эт,
гөзлерини гап,
гөзлери билен гөрмесин,
гулаклары билен эшитмесин,
аңлары билен аңламасын,
Маңа дөнүп, шыпа тапмасынлар»[+].

11Онсоң мен: «Я Реб хачана ченли?» дийип сорадым.

Ол шейле җогап берди:
«Шәхерлер вейран болуп,
илатсыз галянчалар,
өйлер адамсыз галып,
юрт бүтинлей хараба өврүлйәнчә,
12Реб хеммелери узаклара ковуп,
юрдуң ичинде терк эдилен ерлер көпелйәнчә,
13халкың ондан бири галса-да,
юрт ене-де якылар.
Эмма дагдан я-да дуб чапыланда көклериниң галышы кимин,
мукаддес несил-де юртда көк кимин болар»[+].

#### 7‑нҗи бап


Ахаз патыша берлен хабар

1Ресин Сирияның патышасыды; Ремаляның оглы Пека Ысрайылың патышасыды. Олар Иерусалиме[†] гаршы уруш этмәге чыкдылар, йөне оңа гаршы сөвеш эдип билмедилер. Шол дөвүрде Узыяның агтыгы, Ётамың оглы Ахаз Яхуданың[†] патышасыды[+]. 2Давудың несли Сирияның Эфрайым билен бирлешенини эшиденде, Ахазың йүреги еле титрейән җеңңел агачлары ялы титреди. 3Онсоң Реб[†] Ишая шейле дийди: «Оглуң Шеяряшуп билен ёкаркы ховза акян ябың аягындакы кир ювулян мейданың ёлунда Ахазы гаршыламага гидип, оңа шуны айдың:[+] 4„Гулак гой, рахатлан, горкма. Бу түсселәп дуран ики отлы кесиндиден, Сирия шасы Ресиниң ве Ремаляның оглуның ловлаян газабындан хедер этме. 5Сириялылар ве эфрайымлылар өз патышасы Ремаляның оглы билен саңа гаршы дилдүвшүк гурады. 6Олар: ‘Гелиң, Яхуданың үстүне чозалың, оны горкузып, басып алалың ве Табеелиң оглуны патыша эделиң’ дийдилер. 7Эмма Хөкмүрован Реб шейле диййәр:

‘Бу амала ашмаз,
берҗай болмаз ол[+].
8Дамаск Сирияның пайтагтыдыр,
Ресин Дамаскың баштутаныдыр.
Халк болмакдан галар Эфрайым,
алтмыш бәш йылың ичинде сынып.
9Самария[†] Эфрайымың пайтагты,
Ремаляның оглы Самарияның башы,
ынамда берк дурмасаңыз,
берк дурмарсыңыз асла’“».


Иманувелиң аламаты

10Реб ене-де Ахаза: 11«Худайың[†] Ребден аламат сора; гой, ол өлүлер дүнйәсинден чуң, гөк кимин бейик болсун» дийди. 12Эмма Ахаз: «Сораҗак дәл, Ребби сынаҗак дәл» дийди. 13Онсоң Ишая шейле дийди: «Гулак гоюң, эй, Давудың несиллери! Ынсанлары иризениңиз сизе азлык эдип, инди Худайымы хем иризҗекмисиңиз? 14Мунуң үчин Реббиң Өзи сизе бир аламат берер. Ине, гыз гөврели болуп, огул дограр. Онуң адына Иманувел[*] дакар[+]. 15Ол ягшыны ямандан сайгарып билйәнчә, диңе гаймак билен бал иер. 16Йөне огланың ягшыны ямандан сайгармагы өвренмезинден өң, сени горка салан ики патышаның юрды терк эдилер. 17Реб сениң, халкыңың ве ата-бабаларың несиллериниң башларына Эфрайымың Яхудадан бөлүнип айрылан гүнүнден бәри гөрүлмедик гүнлери гетирер; Ашур[†] патышасыны гетирер»[+].

18Шол гүн Реб Мүсүр деряларының аягучларындакы сиңеклере, Ашур юрдундакы арылара сыгырар[+]. 19Олар хем гелип, япашак дерелерде, гаяларың җайрыкларында, әхли тикенекли гырымсы агачларда ве өрүлерде орнашарлар.

20Шол гүн Реб Евфрат дерясының аңырсындан кирейине алнан пәки билен, ягны Ашур патышасы билен сачыңызы, аякларыңызың түйлерини ве сакгалыңызы сырар[+].

21Шол гүн бир адам бир гулаҗын билен ики гоюн саклар. 22Ол сагып алан бол сүйдүнден гаймак иер; юртда галан хер кес гаймак хем бал иер.

23Шол гүн бахасы мүң күмүш теңңә барабар болан мүң дүйп үзүмли тутуш ер чалылык ве тикенлик ерлере өврүлер. 24Тутуш юрт чалылыга ве тикенлиге өврүлер; адамлар ол ере окдур яйлары билен гидер[+]. 25Чалылардан ве тикенлерден горкыңыза өңки кәтменленен депелере гидип билмерсиңиз; ол ерлер мал гойберилйән, гоюнларың басгылаян ери болар.

#### 8‑нҗи бап


Ишаяның оглы халк үчин аламатдыр

1Реб[†] маңа: «Бир улы тагта ал-да, айдың гөрүнйән харплар билен онуң йүзүне „Махер-шалал-хашбаз“[*] дийип яз[+]. 2Мен Урыя руханы[†] билен Яберекяның оглы Закаряны Өзүме ынамлы шаятлар хөкмүнде чагырарын» дийди[+]. 3Онсоң мен пыгамбер[†] аял билен ятдым. Ол гөврели болуп, бир огул догурды. Реб маңа: «Адына Махер-шалал-хашбаз дак. 4Чага „кака“, „эҗе“ диймеги өвренмезден өң, Дамаскың ве Самарияның[†] байлыгыны Ашур[†] патышасы олҗа алар» дийди[+].

5Реб ене сөзүни довам эдип: 6«Бу халк хаял акян Шилова сувуны рет этди, оларың Ресиниң хем Ремаляның оглундан көңүллери шат болды[+]. 7Шонуң үчин Реб Евфрат дерясының гүйчли сил сувларыны, Ашур патышасыны ве онуң шөхратыны[†] бу халкың үстүне гетирер. Ол онуң әхли җарларындан ашып, бүтин кенарларына долар[+]. 8Ол җошуп, Яхуда[†] гечер ве оны-да басар; юрдуң богазына етер. Яйылан ганатларының герими юрдуң әхли чәклерине етер, эй, Иманувел»[+]. 9Эй, миллетлер,[†] гидиң, уршуң, йөне сиз гырларсыңыз! Гулак гоюң, эй, узакдакы әхли юртлар! Биллериңизи гушаң, йөне горкуң! Биллериңизи гушаң, йөне сиз гырларсыңыз! 10Биле маслахат гечирерсиңиз, йөне ол баша бармаз; сөз сөзләрсиңиз, йөне ол амала ашмаз, чүнки Худай[†] бизиң билендир[+].


Реббиң дуйдурышы

11Реббиң гүйчли эли үстүмдекә, Ол маңа бу халкың ёлундан йөремезлиги дуйдурып, шейле дийди: 12«Бу халкың дилдүвшүк диййән хер задына дилдүвшүк диймәң, оларың горкян затларындан горкмаң, хедер этмәң[+]. 13Хөкмүрован Ребби, диңе Оны мукаддес[†] сайың; Ондан горкуң, Ондан хедер эдиң! 14Ол мукаддес өй болар, эмма Ол Ысрайылың ики патышалыгына бүдреме дашы, йыкян гая, Иерусалимиң[†] илатына дузак ве тор болар[+]. 15Оларың көпүси бүдрәп, йыкылар, юмрулар, дузага дүшүрилип, тутулар».

16Шәгиртлеримиң арасында шаятлыгы багла, кануны[†] мөхүрле[+]. 17Мен Якубың несиллеринден йүзүни гизлейән Реббе интизар, Оңа умыт багларын[+]. 18Ине, мен ве Реббиң маңа берен чагалары, Сион[†] дагында месген тутян Хөкмүрован Реббиң Ысрайылдакы аламатлары ве нышаныдыр[+]. 19-20Халк сизе шейле дийсе: «Пышырдаян ве самырдаян рух[†] чагырянлара ве җадыгөйлере йүз тутуң; халк өвүт-несихат үчин өз худайларына, дирилериң адындан өлүлере йүз тутмалы дәлми нәме?» Шейле диййәнлер даң шапагыны гөрмезлер![+][+] 21-22Олар мушакгат хем ачлык ичинде юртда ыкмандалык эдерлер; ач галанларында газапланып, өз патышаларыны ве худайларыны нәлетләрлер. Гөге-де, юрда-да бакарлар, эмма диңе хасрат, гараңкылык ве элхенч түмлүк гөрерлер. Олар түмлүге ковларлар[+][+].

#### 9-нҗы бап


Адыл ша

1Муңа гарамаздан, азап ичиндәкилер түкениксиз түмлүкде болмаз. Гечмишде Ол Зебулун ве Нафталы юрдуны песелтди, эмма гелҗекде Деңиз якасындакы ёлы, Иорданың аңырсыны ве миллетлериң[†] Җелилесини[†] шөхратландырар.[†][+]

2Бейик бир нур гөрди,
түмлүкде гезйән халк;
түм гараңкылыкда яшаянларың
үстлерине нур сачылды[+].
3Миллети көпелтдиң Сен,
артдырдың оларың шатлыгын,
хасылда шатланышлары дей,
Сениң өңүңде гуванярлар,
олҗа пайлашян дей
галкынышярлар[+].
4Оларың агыр боюнтырыгыны,
геришлериндәки сердессесини,
сүтемкешлериниң хасасыны дөвдүң
мидянларың[†] башына гетирен гүнүң дек[+].
5Сөвешдәки эсгерлериң әдиклери,
әхли гана булашан эшиклери,
ода ташланып якылар[+].
6Бизиң үчин бир чага догулды,
бир огул берилди бизе,
хөкүмдарлык онуң гершинде болар;
Онуң ады
Аҗайып Маслахатчы, Гудратлы Худай,[†]
Эбеди Ата, Парахатлык Шазадасы болар[+].
7Хөкүмдарлыгы дынувсыз өсер,
парахатчылыгы түкениксиз болар.
Давудың тагтындан
бакы беркарар эдер өз патышалыгыны.
Патышалыгы адалатлылык[†] хем догрулык билен голдар.
Хөкмүрован Реббиң ыхласы билен амала ашар бу[+].
8Таңры Якубың неслине гаршы сөз иберди,
ол Ысрайылда берҗай болды.
9Бүтин халк,
Эфрайымың, Самарияның[†] илатлары
муны билерлер.
Олар текепбирлик,
йүрек буйсанҗы билен шейле диййәрлер:
10«Керпичлер йыкылды,
йөне ёнулан дашлардан гурарыс биз,
керкав агачлары кесилип ташланды,
йөне кедр агачларыны экерис биз».
11Муңа гөрә Реб[†] Ресиниң ягыларына
онуң гаршысына чыкмага гүйч берди,
душманларыны аяга галдырды оларың,[+]
12гүндогардан сириялылары,
пилиштлилери[†] гүнбатардан.
Олар Ысрайылы ювударлар,
агызларыны ачарлар-да.
Йөне Реббиң газабы сөнмәнди шонда-да,
эли энтек-де җеза бермәге тайын[+].
13Өзүне җеза Берене
тарап өврүлмеди халк,
Хөкмүрован Реббе табын болмады[+].
14Шонуң үчин Ысрайылдан башы-да, гуйругы-да,
палма шахасыны-да, гамшы-да
бир гүнде кесип ташлар Реб[+].
15Яшулулар[†] хем ат-абрайлы адамлар-а башдыр,
ялан зады өвредйән пыгамберлер[†] болса гуйрукдыр[+].
16Ёл гөркезйәнлер бу халкы азашдырярлар,
олара эеренлер болса бетбагтчылыга учраярлар.
17Мунуң үчин Реб
оларың яшларына гуванмаз,
рехим этмез етимине, дул хатынына,
чүнки хер кес худайсыз хем пис,
хеммәниң агзындан акмак[†] сөз чыкяр.
Булара гарамаздан,
Реббиң газабы сөнмәнди,
эли шинди җеза бермәге тайын[+].
18Пислик от кимин яняр,
чалыдыр тикенлери ялмаяр ол,
токайың гүр ерлерини туташдыряр,
түссе ал-асмана галяр.
19Хөкмүрован Реббиң газабындан
юрт янар,
халкы от якып-яндырар,
хич ким өз доганына рехим этмез[+].
20Халк онда-мунда тапаныны иер,
йөне шонда-да доймаз, ач болар,
хер кес өз гарындашының этини иер[+].
21Эфрайым билен Манаша
бири-бирини ювударлар,
билеликде Яхуда[†] хүҗүм эдерлер,
сөнмәнди Реббиң газабы барыбир,
энтек хем җеза бермәге тайын эли[+].

#### 10-нҗы бап

1Адалатсыз парзлары[†] чыкарянларың дат гүнүне!
зорлук перманыны[†] язянларың вай халына![+]
2Эҗизлериң хакыны иййәрсиңиз,
ёксуллары адалатдан махрум эдйәрсиңиз,
дул хатынлары авлаярсыңыз,
етимлер олҗаңыз боляр[+].
3Җеза гүни,
узакдан бетбагтчылык геленде,
нәме эдеркәңиз?
Кимден көмек сораркаңыз,
ниреден җай тапаркаңыз байлыгыңыза?
4Есирлериң арасында дыза чөкмекден,
Җесетлере бүдрәп йыкылмакдан гайры
чәрәңиз болмаз сизиң.
Барыбир сөнмәнди Реббиң газабы,
җеза бермәге тайындыр
хенизем Онуң эли[+].


Реббиң Ашур[†] барадакы хөкүми

5Дат гүнүңе, Ашур!
Ол гахарымың хасасыдыр!
Элиндәки таягыдыр газабым![+]
6Оны худайсыз[†] миллетиң гаршысына,
газапланан халкымың гаршысына иберйәрин,
оңа таламагы, таланыны олҗа алмагы,
олары көчелериң палчыгы кимин
аяк астына алмагы буюрдым[+].
7Эмма Ашур патышасы бейле ниет эденок,
бейле пикир этмейәр ол;
йүрегинде көп миллетлери[†] гырмак,
көки-дамары билен ёк этмек күйүндедир онуң[+].
8Ол шейле диййәр:
«Лешгербашыларымың әхлиси
патыша дәлми нәме?
9Кално шәхери Каркемиш кимин дәлми?
Арпат кимин дәлми Хамат?
Самария[†] Дамаск кимин дәлми[+]?
10Иерусалим[†] билен Самарияныңкыдан-да бейик ойма бутлары болан
бутпараз патышалыклары эле салшым ялы,
11Самария ве онуң бутларына эдишим ялы,
Иерусалиме ве онуң бутларына-да шейле эдерин»[+].


12Реб[†] Сион[†] дагында ве Иерусалимде әхли ишини гутаранда шейле диер: «Ашур патышасыны текепбир йүрегине, гедем бакышына гөрә җезаландырарын»[+]. 13Чүнки Ашур патышасы шейле диййәр:

«Муны өз элимиң гүйҗи билен,
өз пайхасым билен газандым,
мен пайхаслыдырын.
Миллетлериң серхетлерини айырдым,
оларың хазыналарыны таладым,
тагтындан агдардым гүйчли шалары[+].
14Миллетлериң байлыгыны тапды элим,
хөвүртге тапан ялы;
терк эдилен юмуртгаларың
йыгналышы кимин,
бүтин дүнйәни йыгнадым.
Ганат какып, агзыны ачып,
сес чыкаран болмады».


15Палта өзүни ишледйәниң янында өвүнерми?
Бычгы өзүни уланяндан бейгелдерми өзүни?
Өзүни гөтерйәни гөтерерми таяк?
Өзүни галдыряны галдырармы хаса?
16Мунуң үчин Хөкмүрован Таңры Реб,
Ашурың семизлерине хорлук ёллар,
Онуң шөхратының[†] астында от ялыны туташар[+].
17Ысрайылың Нуры от,
онуң Мукаддеси[†] ялын болар,
ялын онуң тикенлеридир
чалыларыны бир гүнде якып-яндырар[+].
18Гөзел токайларыдыр,
мес топраклы ерлерини
бүтинлей ёк эдер Реб,
хеләк болар
агыр дерде ёлуган адам дей.
19Токайларында галан агачлар шейле аз велин,
чага-да санап, язып билер олары.


Ысрайылың аман галанлары

20Шол гүн Ысрайылың аман галанлары ве Якубың несиллериниң халас боланлары мундан бейләк өзлерине җеза берйәне дәл-де, эйсем түйс йүрекден Ысрайылың Мукаддесине бил багларлар. 21Аман галанлар, Якубың аман галанлары гудратлы Худая доланарлар. 22Халкың Ысрайыл[†] деңиз якасындакы чәге дей көп болса-да, онуң диңе аман галанлары Худая доланарлар. Карар эдилен хеләкчилик догрулык билен амала ашырылар[+]. 23Гудратыгүйчли-Хөкмүрован Реб хөкүм эдиши ялы, бүтин ер йүзүнде хеләкчилиги амала ашырар[+].

24Шонуң үчин Гудратыгүйчли-Хөкмүрован Реб шейле диййәр: «Эй, Мениң Сионда яшаян халкым! Мүсүрлилер кимин сизе гаршы хасасыны галдырып, таяк билен уранда, сиз ашурлылардан горкмаң[+]. 25Ине, бираз вагтдан гахарым ятышар, газабым ашурлылары хеләк этмәге гөнүгер. 26Ореп гаясында мидянлары[†] вейран эдиши кимин, Хөкмүрован Реб олара гаршы гамчы галдырар. Хасасыны Мүсүрде ёкары галдырышы кимин деңзиң үстүне узадар[+]. 27Шол гүн ашурлыларың йүки сизиң гершиңизден, боюнтырыгы сизиң бойнуңыздан айрылар; семизлигиңизден яңа боюнтырык дөвлер»[+].


28Аят шәхерине гелйәрлер олар,
Мигрондан гечйәрлер,
Микмашда йүклерини гойярлар[+].
29Гечелгеден гечйәрлер олар,
Гебада бир гиҗе дүшлейәрлер,
Рама шәхери лерзана гелйәр,
Шавулың Гибга шәхериниң илаты гачяр[+].
30Бар сесиңе гыгыр, эй, Галлым гызы!
Гулак гой, эй, Лайша!
Эй, гөргүли Анатот![+]
31Мадмена гачып гидйәр,
Гебимиң илаты пена агтаряр.
32Бу гүн душманлар Нопда галарлар,
Сион гызының[†] дагына,
Иерусалимиң депесине юмрук ченәр[+].
33Ине, Хөкмүрован Таңры Реб
гудратлы гүйҗи билен кесер шахалары,
иң бейик агачлар чапылар,
белентликлери ере язылар[+].
34Токайың гүр ерлерини палта билен чапар,
Ливан[†] Гудратлы Боланың өңүнде йыкылар.

#### 11‑нҗи бап


Йышайың несли

1Йышайың көтүгинден бир пудак чыкар,
көкүнден гөгерен Шаха миве берер.
2Реббиң Рухы:
даналык хем пайхас,
маслахат хем гүйч-гудрат,
Ребби билмек хем
Ондан горкмак рухы
Онуң үстүнде болар[+].
3Ол Ребден горкмакдан леззет алар,
гөршүне гөрә хөкүм чыкармаз Ол,
эшидишине гөрә карар чыкармаз.
4Гарыплара догрулык билен казылык эдер Ол,
ер йүзүндәки пукаралар үчин догры[†] карар чыкарар.
Буйрук билен җезаландырар дүнйәни Ол,
пислери-де Өз сөзлери билен өлдүрер[+].
5Догрулык хем садыклык гушак болар билине.
6Мөҗек билен гузы бир ерде яшар,
бир ерде ятар гаплаң ве овлак,
гөле, арслан ве бир яшар мал биледир,
олары бир яш бала бакар[+].
7Сыгыр айы билен биле отлар,
балалары-да биле ятар оларың,
арслан өкүз дек саман иер.
8Эмйән чага гара йыланың хининиң агзында ойнар,
сүйтден айрылан чага элини кепҗебашың хинине сокар.
9Мукаддес дагымда[†]
зелел етирилмез, хич ким хеләк эдилмез,
бүтин ер йүзи
деңзиң сувдан долушы дей,
Ребби билмекден долар[+].

10Шол гүн Йышайың көки халклара нышан болар; миллетлер[†] Оңа йүз тутарлар, Онуң месгени шөхратлы[†] болар[+]. 11Шол гүн Ашурдан,[†] Мүсүрден, Патросдан,[†] Эфиопиядан,[†] Эйламдан, Шингардан, Хаматдан ве адаларда аман галан халкыны ызына гетирмек үчин, Таңры икинҗи гезек элини узадар[+].

12Ол миллетлер үчин байдак галдырар,
Ысрайылың сүргүндәкилерини[†] топлар,
ер йүзүниң дөрт күнҗегинден,
Яхуданың[†] дарганларыны йыгнар[+].
13Эфрайымың габанҗаңлыгы айрылар,
Яхуданың душманлары ёк эдилер,
Эфрайым Яхуда гөрипчилик этмез,
Яхуда Эфрайыма душманчылык этмез[+].
14Олар билеликде гүнбатардакы пилиштлилериң[†] үстүне хүҗүм эдерлер,
билеликде гүндогарың халкыны таларлар,
Эдома, Моваба гаршы эл галдырарлар,
аммонлар[†] табын боларлар олара[+].
15Мүсүр деңзиниң айлагыны
бүтинлей гурадар Реб[†],
гүйчли ели билен
элини Евфрат дерясына галгадар,
еди чешмә бөлер оны,
чарыклы гечерлер адамлар ондан[+].
16Ысрайылларың Мүсүрден чыкан гүни
Ысрайыла эдиши ялы,
Реббиң Ашурда аман галан халкы үчин
улы ёл ачылар[+].

#### 12‑нҗи бап


Алкыш ве өвги

1Шол гүн сиз, ысрайыллар шейле диерсиңиз:
«Я, Реб[†] Саңа шүкүр эдерин,
Сен бизе
гахарланан хем болсаң,
гахарың совулды,
теселли бердиң бизе Сен[+].
2Элбетде, Худай[†] Халасгәримдир,[†]
Оңа бил багларын, горкмарын мен,
чүнки Реб еке-тәк гүйҗүмдир, айдымымдыр,
Ол мениң Халасгәрим болды»[+].
3Шатлык билен гуюлардан сув чекишиңиз дей,
шатлык билен-де халас эдилерсиңиз.
4Шейле диерсиңиз шол гүн:
«Реббе шүкүр эдиң,
Онуң адына өвгүлер айдың;
миллетлериң[†] арасында
Онуң ишлерини аян эдиң,
Адының бейикдигини җар эдиң[+].
5Реббе өвгүлер айдың,
Ол бейик ишлер этди;
ер йүзи билсин муны![+]
6Эй, Сион[†] халкы,
хешелле как, гыгыр!
Араңыздакы Ысрайылың Мукаддеси[†] бейикдир!»[+]

#### 13‑нҗи


Бабыла[†] гаршы пыгамберлик[†]

1Бабыл хакда Амозың оглы Ишая аянлык[†] аркалы гелен пыгамберлик:[+]

2Ялаңач дагың үстүнде байдак дикиң,
сөвешиҗилере гыгырың сесиңиз етдигинден,
беглериң дервезелеринден гирер ялы,
олара эл булаң[+].
3Өзүме багыш эдиленлере буйрук бердим,
уршуҗыларымы, шаныма гуванянларымы
газабымы дөкдүртмек үчин чагырдым.


4Даглардакы гыкылыга гулак гоюң,
бу көп халкларың сесине меңзейәр!
Бир ере йыгнанышян миллетлериң,[†]
патышалыкларың гөчгүнли сесини диңләң!
Хөкмүрован Реб[†] сөвеше гошун топлаяр.
5Өз газабының яраглары билен
бүтин ер йүзүни вейран этмек үчин,
узак үлкелерден,
дүнйәниң аңры уҗундан гелер Реб[+].
6Перят эдиң, Реббиң гүни[†] якындыр!
Ол Гудратыгүйчли тарапындан вейранчылык дей гелер[+].
7Мунуң үчин эллер говшар,
хер ынсаның йүреги ярылар[+].
8Довла дүшер олар,
ыза хем гайгы басар;
бургусы тутян дей,
агыры чекер олар,
аңалып бирек-биреге бакарлар,
йүзлери ялын дек ловлар[+].
9Ине, Реббиң гүни, ёвуз гүн гелйәр,
ер йүзүни хараба өвүрмек үчин,
ондакы гүнәкәрлери ёк этмек үчин,
газап билен, гахар оды билен гелйәр[+].
10Гөкдәки йылдызлар,
оларың топлумы
ышык бермезлер;
Гүн догса-да гаралар,
Ай нуруны сачмаз[+].
11Мен дүнйәни яманлыгы үчин,
этмишлери үчин җезаландырарын эрбетлери;
текепбирлериң гедемлигиниң соңуна чыкарын,
залымларың улумсылыгыны песелдерин[+].
12Ынсанлары сап алтындан,
адамлары Опыр гызылындан-да
хас гымматлы эдерин[+].
13Шонуң үчин гөклери титредерин,
Реббиң гахар оды ловлаян гүни,
Хөкмүрован Реббиң газабындан
ер йүзи лерзана гелер[+].
14Коваланян җерен кимин,
чопансыз гоюнлар кимин,
хер кес өз халкына,
хер киши өз юрдуна гачар[+].
15Тутуланлар найзадан гечирилер,
эле дүшен гылычдан өтүрилер.
16Чагалары гөзлериниң алнында
парча-парча эдилер,
өйлери таланар,
аялларына эл урлар[+].
17Ине, Мен күмше гызмаян,
алтыны сөймейән мадайлары[†]
олара гаршы өҗүкдирйәрин[+].
18Яш йигитлери ере язар яйлары,
бәбеклере рехим этмезлер,
гөзлери чагалары гайгырмаз[+].
19Худай[†] патышалыкларың иң гөзели болан,
бабыллыларың буйсанҗы болан шөхратлы[†] Бабылы
ер билен егсан эдер
Содом[†] хем Гомора[†] ялы[+].
20Ол ер илатсыз галар,
хич хачан яшайыш болмаз онда,
араплар чадырларыны дикмезлер,
чопанлар сүрүлерини бакмазлар[+].
21Вагшы хайванлар ятар ол ерде,
байгушдан долар өйлери,
дүегушлар месген тутар,
гечилер бөкҗекләрлер ол ерде[+].
22Сарайларында[†] сыртланлар,
көшклеринде шагаллар увлашар;
Бабылың соңы якындыр,
онуң гүнлери узак болмаз.

#### 14‑нҗи бап


Есирлер гайдып гелйәрлер

1Эмма Реб[†] Якубың неслине рехим эдер, Ысрайылы ене сайлар ве олары өз юрдунда орнашдырар. Кесекилер олара гошулып, ысрайыл[†] халкына бирлешерлер[+]. 2Халклар ысрайыллары өз ерлерине алып гелерлер. Ысрайыл халкы Реббиң берен юрдунда башга халклары өзлерине гул-гырнак эдерлер; өзлерини есир эденлери есир эдип, өзлерине зулум эденлериң үстүнден агалык сүрерлер[+].

3Реб сизи ызаңыздан, гайгыңыздан ве чекен агыр ишиңизден азат эденде, 4Бабыл[†] патышасына шу тымсалы айдарсыңыз:

«Ине, зулумкешиң соңы гелди!
Онуң текепбирлиги тамам болды![+]
5Реб пислериң таягыны,
хөкүмдарларың хасасыны дөвди.
6Ол халклара газаплы,
үзнүксиз зарбалар урды,
миллетлери[†] газап билен,
дынувсыз зулум билен доландырды.
7Бүтин дүнйә дынчлыкда, рахатлыкда;
олар айдыма башлаярлар.
8Сервилер ве Ливаның[†] кедр агачлары
үстүнден шатланып, шейле диййәрлер:
„Аяк астына дүшелиң бәри,
хич ким бизи чапмага гелмейәр“»[+].


9Сен гелйәркәң өлүлер дүнйәси
гаршыламага ховлугяр;
ол сениң үчин өлүлери,
ер йүзүниң әхли башлыкларыны ояряр;
миллетлериң әхли шаларыны
тагтларындан турузяр.
10Оларың хеммеси саңа:
«Сен-де биз ялы эҗизледиң,
бизе меңзедиң!» диерлер.
11Шан-шөхратың,[†] арфаларың сеси
өлүлер дүнйәсине индерилди;
астыңа гуртлар дүшелди,
үстүң гурчуклара бүрелди.


12Эй, парлак йылдыз, даң оглы,
гөкден нәхили гачдың!
Эй, миллетлери еңен сен,
инди өзүң ере йыкылдың![+]
13Сен йүрегиңде дийдиң:
«Гөклере чыкарын,
тагтымы Худайың[†] йылдызларындан
ёкарда гоярын.
Җемагатың топланан дагында,
Зафон дагында отурарын[+].
14Булутларың депесине чыкарын,
Бейик Худай ялы эдерин өзүми»[+].
15Эмма сен өлүлер дүнйәсине,
габрың дүйбүне индерилерсиң[+].
16Гөренлер чиңерилип середерлер саңа,
сен хакда ойланып, шейле диерлер:
«Ери сарсдыран,
патышалыклары титреден,
17дүнйәни чөле дөндерен,
шәхерлери ер билен егсан эден,
есирлери өйлерине гойбермедик шумы?»[+]
18Миллетлериң патышаларының әхлиси,
херси өз габрында, шөхрат ичинде ятыр.
19Эмма терк эдилен чага кимин
габрыңдан дашары атылдың;
гылычдан гечирилен,
габрың дашлы дүйбүне атылан
җесетлер билен өртүлйәрсиң.
Аяк астында депеленен маслык дей,
20бейлеки шалар ялы җайланмарсың;
чүнки сен өз юрдуңы вейран этдиң,
өз халкыңы гырдың.
Пислик эдйәнлериң несли
асла ятланмасын![+]
21Аталарының этмишлери зерарлы,
огулларыны өлдүрмәге тайынлаң,
олар галып, дүнйәни эелемесинлер,
ер йүзүни шәхерлерден долдурмасынлар.


22«Мен олара гаршы галарын, Бабылың адыны, аман галанларыны, огулларыны ве несиллерини ёк эдерин». Муны Реб айдяндыр. 23«Оны байгушхана, батгалыга өврерин, хеләкчилик сүбсеси билен сүпүрерин» Муны Хөкмүрован Реб айдяндыр[+].


Ашура[†] гаршы пыгамберлик[†]

24Хөкмүрован Реб ант ичип, шейле диййәр:
«Нәхили ниет эден болсам,
шейле-де болар,
нәме карара гелен болсам,
шол-да амала ашар.
25Ашурлылары Өз юрдумда сындырарын,
дагларымда олары аяк астына аларын;
оларың боюнтырыгы халкымдан айрылар,
йүклери халкымың герденинден дүшүрилер»[+].
26Бүтин дүнйә хакда эдилен карар будур,
әхли миллетлере тарап узан эл будур.
27Хөкмүрован Реб карар этди,
ким Оңа пәсгел берип билер?
Ол элини узатды,
ким оны ызына өврүп билер[+]?


Пилиштлилере[†] гаршы пыгамберлик

28Ахаз патышаның өлен йылы шу пыгамберлик гелди:[+]


29«Өзүңизи уран таяк дөвүлди дийип
шатланмаң, эй, пилиштлилер!
Йылан тохумындан кепҗебаш дөрәр,
онуң мивеси-де учян мәхнет йылан болар.
30Гарыпларың гарыбы дояр,
мәтәчлер ховпсузлыкда ятарлар,
эмма сениң көкүңи ачлыкдан яңа гырарын,
аман галанларыңыз-да өлерсиңиз.
31Перят эт, эй, дервезе!
Нала чек, эй, шәхер!
Эй, пилиштлилер, горкудан титрәң!
Демиргазыкдан түссе чыкяр,
гошун хатар-хатар болуп гелйәр».
32Миллетиң чапарларына нәме җогап берлер?
Реб Сионы[†] бина этди,
Халкының мәтәчлери онда пена тапарлар[+].

#### 15‑нҗи бап


Моваба гаршы пыгамберлик[†]

1Мовап хакындакы пыгамберлик:

Хакыкатдан Мовабың Ар шәхери
бир гиҗеде харабалыга өврүлйәр,
Мовап вейран болды!
Хакыкатдан Мовабың Кир шәхери
бир гиҗеде харабалыга өврүлйәр,
Мовап вейран болды![+]
2Дибон халкы агламак үчин ыбадатхана,[†]
сеждегәхлере[†] чыкяр;
Мовап халкы Небо,
Мейдеба үчин перят эдйәр.
Хер кесиң башы такырланяр,
хер кесиң сакгалы сырыляр[+].
3Көчелеринде җул гейинйәрлер,
үчеклерде, мейданчаларда
хер кес перят эдйәр, зар-зар аглашяр.
4Хешбон билен Элгала налыш эдйәр,
сеслери Яхаса ченли эшидилйәр.
Шонуң үчин Мовабың эсгерлери аглашяр,
горкудан йүреклери галдыраяр[+].
5Йүрегим Мовап үчин налыш эдйәр,
гачгаклары Согара,
Эглат Шелишия гачярлар.
Олар аглашып,
Лухутың ёкарсына чыкярлар.
Вейранчылыкдан перят чекйәрлер
Хоронайым ёлунда[+].
6Нимрим сувлары гурады;
отлар солды, тәзе от гөгермеди,
гөк өвүсйән зат галмады асла.
7Мунуң үчин газанан байлыкларыны,
бар топлан затларыны
сөвүт җүлгесине әкидерлер.
8Агы билен долды
тутуш Мовап юрды;
оларың перяды Эглайыма,
налышы Беерелиме етйәр.
9Димоның сувлары гандан долы,
эмма Мен мунданам бетерини гетирерин
Димоның башына,
Мовапдан гачанларың,
юрдуң аман галанларының
үстүне шир гетирерин.

#### 16-нҗы бап


Моваплылар рехим дилейәрлер

1Сәхра ёлы билен Селадан[†]
Сион гызының[†] дагына,
юрдуң хөкүмдарларына
гузулары ёллаң[+].
2Арнон гечелгесинде
Мовабың аяллары
хөвүртгесинден ковлан
өйсүз-өвзарсыз гушлара меңзейәр[+].
3«Маслахат бер,
адалаты берҗай эт.
Гүнортан чагы гиҗе кимин
үстүмизе сая сал.
Ковуланлары гизле,
гачгаклары эле берме.
4Мовапдан ковланлар
месген тутсун араңызда;
вейран эдйәнлерден
олара пена болуң».


Сүтемкәр ёк болуп,
вейранчылык соңланар,
талаңчылар йитирим боларлар.
5Тагт мерхемет билен беркидилер,
садыклык билен шалык сүрер
Давудың несиллеринден бири,
адалаты агтарян хөкүмдар
догрулыгы йөредер[+].


6Мовабың текепбирлиги,
онуң хетденаша гедемлиги,
мен-менлиги, улумсылыгы,
газабы барада эшитдик;
бош ере өвүнйәр ол[+].
7Шонуң үчин Мовап перят этсин,
хер кес Мовап үчин нала чексин,
Кирхараседиң кишмишли көкелери үчин
яс тутуң, гам чекиң[+].
8Хешбоның экин мейданлары,
Сибманың үзүмчиликлери гурады;
башга миллетлериң[†] баштутанлары
сайлама үзүмчиликлери басгыладылар;
үзүмчиликлер Язере етип,
чөле ченли яйылды;
шахалары яйрап,
деңизден-де ашды[+].
9Шонуң үчин Язер агысы билен
Сибманың үзүмчиликлери үчин агларын мен;
гөзяшым билен суварарын сизи,
эй, Хешбон ве Элгала!
Чүнки томус мивелериң,
хасыл йыгналян дөврүндәки
шагалаң шовхуныңыз кесилди[+].
10Шатлык хем бегенч айрылды
хасыллы баглардан;
үзүмчиликлерде не айдым айдыляр,
не-де хешелле какыляр;
үзүм сыкянчы үзүм сыкмаяр,
кесдим оларың шагалаң шовхуныны.
11Шол себәпден йүрегим Мовап үчин,
Калбым Кирхарасет үчин лира[*] дек нала чекйәр[+].

12Моваплылар сеждегәхлерине[†] чыкып, өзлерини тапдан дүшүрйәрлер; өз мукаддес[†] ерлерине дилег этмәге гидйәрлер, йөне бу хич пейда бермез. 13Бу Реббиң Мовап хакында гечмишде айдан сөзүди. 14Инди Реб[†] шейле диййәр: «Хакына тутма ишчиниң мөхлети ялы үч йылың довамында Мовабың шан-шөхраты[†] улы халкы билен бирликде абрайдан дүшер; гутуланлары җуда аз ве гүйчсүз болар»[+].

#### 17‑нҗи бап


Дамаска гаршы пыгамберлик[†]

1Дамаск барадакы пыгамберлик:

Ине, Дамаск инди шәхер сайылмаз,
ол харабачылыга өврүлер[+].
2Арогер шәхерлери терк эдилер,
сүрүлериң ятян ерине өврүлер,
олары үркүзен болмаз[+].
3Эфрайымда гала галмаз,
Дамаскда ша болмаз,
Сирияның аман галанлары
Ысрайыл[†] огулларының шөхраты[†] дей болар.
Муны Хөкмүрован Реб[†] айдяндыр.
4Шол гүн Якубың шөхраты өчер,
семиз гөвреси хорланар.
5Оракчыларың дәне хасылыны йыгнайшы дей,
дәне башларыны алшы дей эллериниң,
Рапалар[†] җүлгесине дәне башларының топланышы дей,
болар Ысрайыл хем[+].
6Зейтун агаҗының мивеси какылып алнандан соң,
депесинде ики-үч зейтуның галышы дей,
шахаларының учларында дөрт-бәшисиниң галышы дей,
диңе биразы аман галдырылар.
Муны Ысрайыл Худайы[†] Реб айдяндыр[+].


7Шол гүн халк назарыны Ярадана дикер,
гөзлери Ысрайылың Мукаддесини[†] гөрер.
8Өзлериниң гуран
гурбанлык сыпаларына[†] бакмазлар,
эллери билен ясан Ашера[†] бутларына,
түтетги[†] сыпаларына серетмезлер[+].
9Шол гүн оларың берк галалары
ысрайыллардан гачан хивилериң,[†] аморларың[†]
терк эден шәхерлери кимин чөле дөнер[+].
10Сен өз Халасгәр[†] Худайыңы унутдың,
Пенакәриң болан Гаяны ятламадың.
Шоңа гөрә якымлы өсүмликлер эксең-де,
өзге юртлаң аҗайып нахалларыны отуртсаң-да,[+]
11олары экен гүнүң өсдүрсең-де,
отурдыланлары эртеси гүллетсең-де,
хассалык ве эмсиз дерт гүнүнде
хасылың еле соврулар.
12Бетбагтчылык! Көп миллетлериң[†] гүввүлдиси!
Деңзиң гүввүлдиси дей гүвлейәр олар!
Ах! Халкларың гүввүлдиси!
Гүйчли толкунлар дей гүввүлдешйәрлер![+]
13Миллетлер гүйчли толкунларың увлайшы дек увлашарлар,
эмма Ол олара кәйәр,
даглардакы шемала учян чөп-чалам дей,
узаклара гачарлар олар,
түвелейиң өңүндәки тогаланян тоз дей тогаланарлар.
14Агшамара, ине, ховп!
Сәхерден өң ол ёк боляр.
Бизи тоздурянларың пайы,
бизи талаянларың кысматы шудур.

#### 18‑нҗи бап


Эфиопия[†] гаршы пыгамберлик[†]

1Эфиопия деряларының аңырсында
ганатларыны пасырдадян юрдуң дат гүнүне!
2Ол Нил дерясының үсти билен
гамыш гәмилеринде илчилерини ёллаяр.
Эй, йылдам чапарлар,
юртлары дерялар билен бөлүнйән,
узын бойлы, овадан беденли миллете,
хер яна горкы сачан халка,
хайбатлы хем басыбалыҗы миллете гидиң!


3Эй, бүтин дүнйәниң илаты,
ер йүзүнде яшаянлар!
Дагларың чүр башында
байдак дикиленде середиң!
Сурнай чалнанда диңләң![+]
4Реб[†] маңа шейле дийди:
«Гүнүң ховурлы ыссысы дек,
хасыл вагтындакы чыглы булут дек,
месгенимден үмсүм середерин»[+].
5Хасыл йыгымындан өң,
гүллеме гутаранда,
гүл үзүм болуп етишенде,
ол баг гайчысы билен пудаклары кесер,
яйраян шахалары кесип ташлар.
6Хеммеси даглардакы йыртыҗы гушлара,
ердәки вагшы хайванлара галдырылар.
Олар томсуна йыртыҗы гушлара,
гышына вагшы хайванлара шам боларлар.
7Шол вагт юртлары дерялар билен бөлүнйән,
узын бойлы, овадан беденли миллет,
хер яна горкы сачан халк,
хайбатлы хем басыбалыҗы миллет,
Хөкмүрован Реббе,
Хөкмүрован Реббиң адыны гоян ере,
Сион[†] дагына совгатлар гетирер.

#### 19-нҗы бап


Мүсүре гаршы пыгамберлик[†]

1Мүсүр барадакы пыгамберлик:

Ине, йылдам булуда атланып,
Мүсүре гелйәр Реб[†],
Мүсүр бутлары титрешерлер,
мүсүрлилериң йүреклери ярылар
хузурында Онуң[+].
2«Мүсүрлилери бири-бирине гаршы өҗүкдирерин,
доган доганың гаршысына,
гоңшы гоңшусының гаршысына,
шәхер шәхериң гаршысына,
патышалык патышалыгың гаршысына уршар[+].
3Мүсүрлилериң зәхресини ярарын,
ниетлерини пуҗа чыкарарын,
бутларындан, өли рухларындан,
җадыгөйлерден,
рух[†] чагырянлардан маслахат сорарлар[+].
4Мүсүрлилери залым хоҗайының элине берерин,
рехимсиз патыша хөкүм сүрер үстлеринден».
Муны Хөкмүрован Таңры Реб айдяндыр[+].


5Нилде сув галмаз,
деря чекилер, гурар[+].
6Онуң яплары порсар,
такырар, гурар Мүсүр чешмелери,
гамышлар, гаргылар чүйрәр[+].
7Нилиң төверегиндәки,
якасындакы чайырлар,
онуң боюндакы бар экинлер гурап,
соврулып, ёк болуп гидерлер.
8Балыкчылар яс тутарлар,
Ниле чеңңек ташлаянлар аглашарлар,
сува тор атянларың сусты басылар.
9Зыгырдан[†] мата докаянлар лапыкеч боларлар,
ак биз докаянлар умытдан дүшерлер.
10Онуң докмачылары ховсала дүшерлер,
әхли хакына тутуланлар гам чекерлер.


11Зоган шәхериниң хөкүмдарлары акмакдыр![†]
Фараоның[†] пайхаслы маслахатчылары
пәхимсиз маслахат берйәрлер,
сиз фараона нәдип:
«Мен акылдарларың оглудырын,
гадымы шаларың неслидирин» дийип билйәрсиңиз[+]?
12Ханы, ниреде сениң акылдарларың?
Гой, саңа айтсынлар олар,
Хөкмүрован Реббиң Мүсүре гаршы
нәме ниетләндигини аян этсинлер[+].
13Зоганың хөкүмдарлары акмаклык этдилер!
Мемфисиң баштутанлары алдандылар,
тире баштутанлары Мүсүри азашдырдылар[+].
14Реб акылы чашырян рухлары иберди,
серхошуң өз гусугының үстүнде ыранышы дей,
олар мүсүрлилери бар ишинде азашдырдылар[+].
15Мүсүриң хич киме дады етмез,
не баш, не гуйрук, не палма шахасы, не-де гамыш
оңа ярдам эдер[+].


Мүсүрлилер Реббе бил баглаярлар

16Шол гүн мүсүрлилер аял ялы болуп, Хөкмүрован Реббиң өзлерине гаршы эл галдырар горкусындан яңа титрешерлер[+]. 17Яхуда[†] юрды мүсүрлилере ховп салар. Янында Яхуданың ады агзалан хер кес Хөкмүрован Реббиң Мүсүре гаршы тайынлаян карарындан горкар.

18Шол гүн Мүсүрде бәш шәхер кенган[†] дилинде гепләп, Хөкмүрован Ребден ант ичерлер. Оларың бири Хеләкчилик Шәхери дийип атландырылар[+].

19Шол гүн Мүсүриң ортарасында Реббе гурбанлык сыпасы,[†] серхединде болса бир сүтүн дикилер[+]. 20Бу Мүсүр топрагында Хөкмүрован Реббе аламат ве шаят болар. Олар зулумдарлары зерарлы Реббе перят эденлеринде, Реб мүсүрлилере бир халасгәр[†] хем горагчы ёллап, олары халас эдер. 21Реб Өзүни мүсүрлилере танадар. Шол гүн мүсүрлилер Ребби танарлар. Олар гурбанлыкларыдыр[†] галла садакалары[†] билен Реббе ыбадат эдерлер; олар Реббе вада берип, оны берҗай эдерлер[+]. 22Реб Мүсүри җезаландырар, ене-де Өзи олара шыпа берер. Мүсүрлилер Реббе доланарлар, Реб-де оларың ялбармаларыны диңләп, олара шыпа берер[+]. 23Шол гүн Мүсүрден Ашура[†] улы ёл болар. Ашурлылар Мүсүре гелерлер, мүсүрлилер-де Ашура гидерлер. Мүсүрлилер ашурлар билен биле ыбадат эдерлер[+].

24Шол гүн Ысрайыл[†] Мүсүр билен Ашурың янында үчүнҗи юрт болар. Оларың үсти билен дүнйә ялканар[+]. 25Хөкмүрован Реб: «Халкым Мүсүр, Өз элимиң иши болан Ашур ве мирасым[†] Ысрайыл ялкансын!» дийип, олара ак пата[†] берер.

#### 20‑нҗи бап


Мүсүре ве Эфиопия[†] гаршы пыгамберлик[†]

1Ашур[†] патышасы Саргон баш серкердесини Ашдода ёллап, оңа гаршы сөвешип, Ашдоды эле салды[+]. 2Шол вагт Реб[†] Амозың оглы Ишая: «Гит-де, эгниңдәки җулы, аягыңдакы чарыгыңы чыкар» дийди. Ишая шейле эдип, диңе ички гейиминде аякялаң гезиберди[+]. 3Реб шейле дийди: «Эдил гулум Ишаяның Мүсүре ве Эфиопия аламат хем нышан хөкмүнде үч йыллап диңе ички гейимде, аякялаң гезиши кимин,[+] 4Ашурың патышасы-да Мүсүре утанч болсун дийип, мүсүрлилери сүргүн[†] эдип, эфиопиялылары есир алып, яшлардыр гаррылары ялаңач, аякялаң, отыръерлери ачык халда әкидер[+]. 5Эфиопия умыт баглаян, Мүсүре өвүнйән халк горкар ве утанҗа галар. 6Шол гүн бу кенар якасында яшаянлар шейле диерлер: „Ине, Ашур патышасындан халас болмак үчин ярдам исләп, умыт багланларымыза, гөр, нәмелер болды! Инди биз нәхили гачып гутуларыс?“».

#### 21‑нҗи бап


Бабылың,[†] Эдомың ве Арабыстаның гаршысына пыгамберлик[†]

1Деңиз янындакы чөл хакда пыгамберлик:

Түвелейлериң гүнортадан гелши дей,
басыбалыҗы-да горкунч юртдан, чөлден гелер[+].
2Бир горкунч гөрнүш[†] аян болды,
хайын хайынлык эдйәр,
талаңчы талаяр.
Хүҗүм эт, эй, Эйлам!
Габа, эй, Мадай![†]
Бабыл себәпли болан
налышларың соңуна чыкарын[+].


3Мунуң үчин санҗы тутды билимден,
догурян аялың бургусы дек,
бургулар тутды мени;
эшидйәнлеримден яңа ики бүкүлдим,
гөрйәнлеримден яңа горкы гаплады[+].
4Йүрегим бикарардыр,
саңңылдаян горкудан яңа;
күйсән алагараңкылыгым
вехиме салгар.


5Иййәрлер, ичйәрлер,
халылар дүшәп,
сачак язып.
Эй, серкерделер, туруң-да,
галканлары яглаң!
6Реб[†] маңа шейле дийди:
«Гит-де бир гөзегчи гой,
гой, ол хабар берсин гөренини[+].
7Ол сөвеш арабаларыны,
җүбүт-җүбүт атлылары,
эшеклилери, дүелилери гөренде,
дыкгат берсин, үнс берсин».
8Гөзегчи[*] гыгырды:
«Я Реб,
гөзегчилик диңидир гүндизлерине орнум,
нобатчылык чекйән бүтин гиҗеләп[+].
9Җүбүт-җүбүт атлылар гелйәр, ине,
өз сөвеш арабаларыны тиркәп.
„Йыкылды, Бабыл йыкылды;
онуң бут[†]-худайлары[†] ере язылды,
оврадылды“» дийип җогап берди ол[+].
10Эй, харманда дөвлен,
еле соврулан халкым!
Хөкмүрован Ребден,
Ысрайылың Худайындан эшиденлеримдир,
сизе аян эдйәним[+].


11Дума барадакы пыгамберлик:
Сегирден[*] чагыряр бири мени:
«Эй, гөзегчи, даң атара нәче вагт бар?
Нәче вагт бар даңың ягтылмагына?»
12«Даң атып баряр,
йөне энтек гиҗе.
Ене сораҗак болсаңыз сораң,
соңра өврүлип гелиң» диййәр гөзегчи.


13Арабыстан хакындакы пыгамберлик:
Эй, деданлыларың кервенлери!
Гиҗәни Арабыстан җеңңелинде гечирерсиңиз.
14Эй, Тейма юрдуның халкы,
сувсана сув,
босгунлара чөрек бер[+].
15Олар гылычдан гачдылар,
сырылан гылычдан,
чекилен яйдан,
агыр сөвешден гачдылар.

16Реб маңа шейле диййәр: «Хакына тутма ишчиниң мөхлети ялы бир йылың довамында Кедарың шан-шөхраты[†] сөнер[+]. 17Кедар огулларының эдермен уршуҗылардан галан кеманчылары аз болар». Муны Ысрайыл[†] Худайы Реб дийди.

#### 22‑нҗи бап


Иерусалим[†] барадакы пыгамберлик[†]

1Гөрнүш[†] җүлгеси барада пыгамберлик:

Барыңыз үчеклере чыкар ялы,
сизе нәме болды?
2Эй, шовхун-шагалаңлы,
гох-галмагаллы, шадыян шәхер!
Өлдүриленлериң гылычдан өлмеди,
сөвешде-де өлмеди[+].
3Әхли баштутанларың билеликде гачдылар;
яйларыны уланмадылар,
есир дүшдүлер,
узаклара гачдылар, йөне
тапыланларың бары эле дүшди.
4Мунуң үчин мен:
«Назарыңы менден сов,
зар-зар аглайын» дийдим.
Эзиз халкымың вейранчылыгы үчин
теселли бермәң маңа[+].
5Гөрнүш җүлгесинде
Гудратыгүйчли-Хөкмүрован Реббиң ховсалалы,
табын эдйән, алҗыраңңы гүни болар.
Диварлар йыкылар бу гүн,
даглара перят эдилер.
6Эйлам сөвеш арабалары,
атлылары билен сагдагыны галгадяр,
Кир гошуны галканларыны сомлаяр[+].
7Сөвеш арабаларындан
хырын-дыкындыр гөзел җүлгелериң,
атлылар дервезелерде нызама дурдулар.
8Яхуданың[†] өртгүси айрылды.
Шол гүн җеңңелиң горханасына серетдиң.
9Давут шәхериндәки көп җайрыклары гөрдүңиз,
ашакы ховза сув топладыңыз[+].
10Иерусалимиң өйлерини санадыңыз,
дивары беркитмек үчин өйлери йыкдыңыз.
11Көне ховзуң сувлары үчин,
ики диварың арасындан
сув ховданыны газдыңыз.
Йөне оны Ярадана серетмедиңиз,
овалдан Тайынланы гөрмедиңиз.


12Шол гүн Гудратыгүйчли-Хөкмүрован Реб[†]
яс багламага чагырды сизи,
сачларыңызы үтүп, җул гейинмәге чагырды[+].
13Эмма сиз өкүз, гоюн өлдүрип,
эт ийип, шерап ичип,
шатланярсыңыз, бегенйәрсиңиз.
«Гелиң, иелиң, ичелиң,
эртир биз өлерис» диййәрсиңиз[+].
14Хөкмүрован Реб гулагыма:
«Элбетде, өлйәнчәңиз бу гүнәңизден сапланмарсыңыз» дийди.
Муны Гудратыгүйчли-Хөкмүрован Реб диййәр.


Көшк эмелдары айыпланяр

15Гудратыгүйчли-Хөкмүрован Реб шейле диййәр: «Гит-де, патышаның эмелдары, көшк хәкими Шебнаның янына бар-да, оңа шейле дий:[+] 16„Бу ерде нәме ишиң бар? Өзүңе габыр газар ялы кимиң бар? Өзүңе белентде габыр газярсың, гаяда өзүңе дынч ер эдинйәрсиң[+]. 17Эй, гүйчли киши, Реб сени гүйч билен тогалар. Ол сени ыкҗам тутуп, 18айлап-айлап, топ кимин бир гиң юрда ташлар. Сен ол ерде өлерсиң. Аҗайып сөвеш арабаларың ол ерде галар. Өз җенабыңың өйүни биабрай эден сенсиң. 19Сени орнуңдан коварын, везипәңден бошадыларсың.

20Шол гүн Мен гулум Хилкия оглы Элякымы чагырарын[+]. 21Сениң донуңы оңа гейдирип, гушагыңы онуң билине гушарын. Хәкимиетиңи оңа берерин; ол Иерусалимиң илатына ве Яхуда халкына ата болар. 22Давудың өйүниң ачарыны онуң гершинден асарын. Онуң ачаныны хич ким япып билмез, япаныны хич ким ачып билмез[+]. 23Оны ере газык кимин гайым какарын, ол өз несиллерине хормат тагты болар. 24Чадырың газыга багланышы ялы, онуң уругының чагаларының, агтыкларының абрайы-да оңа баглыдыр“». 25Хөкмүрован Реб: «Шол гүн ере гайым какылан газык еринден согрулар; ол чапылып йыкылар; оңа багланан чадыр-да ёк болар» диййәр. Муны Реб айдяндыр.

#### 23‑нҗи бап


Сур[†] хакындакы пыгамберлик[†]

1Сур хакындакы пыгамберлик:

Эй, Таршыш гәмилери,
Сур вейран болды,
перят эдиң!
өйсүз-өвзарсыз галды ол.
Кипрден сизе хабар гелди[+].
2Эй, ада илаты,
деңизден гечйәнлериң үсти билен
баян Сидон[†] тәҗирлери, дымың![+]
3Бол сувлар якасында
Шихорың галласы,
Нилиң хасылы гирдеҗиңди.
Миллетлериң[†] тәҗириди ол[+].
4Утан, эй, Сидон, деңиз якасындакы гала,
деңиз шейле диййәр:
«Не бургы тутды, не-де догурдым,
не яш йигитлери кемала гетирдим,
не-де яш гызлары етишдирдим».
5Суруң халына гынанар Мүсүр,
ол барада эшиденде.
6Таршыша гечиң,
эй, адалылар, перят эдиң!
7Аслы овалдан бәри болан,
узак үлкелери юрт эдинен
шагалаңлы шәхериңиз шумы?
8Тәчлери берйән Сура гаршы
бейле карар чыкаран ким?
Суруң тәҗирлери шазадаларды,
тәҗирлери дүнйәниң абрайлы адамларыды.
9Бүтин шан-шөхратың[†] гедемлигини ёк этмек үчин,
дүнйәниң әхли абрайлы адамларыны биабрай этмек үчин,
Хөкмүрован Реб[†] шейле карар чыкарды.
10Эй, Таршыш гызы,
юрдуңдан Нил кимин геч;
инди бөкденч болмаз.
11Реб деңиз үстүне элини узадып,
патышалыклары титретди;
ёк этмеги буюрды ол
Кенган[†] галаларыны[+].
12Ол дийди:
«Эй, Сидоның эзилен бой гызы,
сен инди шатланмарсың.
Бар, Кипре гит,
ол ерде-де саңа дынчлык болмаз».
13Бабыллыларың[†] юрдуна серед-ә,
бу халк инди ёк!
Вагшы хайванларың элине берди
ашурлылар[†] оны.
Олар габав диңлерини дикдилер,
галаларыны йыкып,
хараба өвүрдилер оны[+].


14Перят эдиң, эй, Таршыш гәмилери!
Галаңыз вейран болды.

15Шол гүнден башлап, Сур етмиш йыл – бир патышаның өмрүче унудылар. Етмиш йыл соң Суруң башына бир кемчин хакдакы айдымда айдыланлар гелер:[+]

16Эй, унудылан кемчин,
шәхере айлан лира[*] ал-да!
Лира[†] чал-да,
көп айдымлар айт,
сени ятларлар белки-де.


17Етмиш йылдан соң, Реб Суры идәр. Сур сөвдасына доланып, ер йүзүндәки әхли патышалыклар билен зына эдер[+]. 18Онуң дүшевүнди, газанҗы Реббе багыш эдилер. Булар хазынада топланып сакланмаз, йөне ол газанчлар Реббиң хузурында яшаянлар үчин болелин азыга хем гөзел эшиклере харч эдилер.

#### 24‑нҗи бап


Реб[†] ер йүзүни җезаландыряр

1Ине, Реб ер йүзүни вейран эдип чолардар,
ериң йүзүни танар ялы этмез Ол,
илатыны даргадар[+].
2Халкың-да, руханың-да,[†]
гулуң-да, хоҗайының-да,
гырнагың-да, бикәниң-де,
сатын аляның-да, сатяның-да,
бергидарың-да, алгыдарың-да,
карздарың-да, карз берениң-де
такдыры бирдир[+].
3Ер йүзи бүтинлей вейран эдилип таланар.
Муны Реб айдяндыр.


4Ер йүзи соляр, гураяр
хеләк болуп, йитип гидер дүнйә;
дүнйәниң халкларының гүйчлүлери хеләк боларлар[+].
5Илатлар харама чыкарды дүнйәни,
олар канунлардан[†] чыкдылар,
парзлары[†] сакламадылар,
эбеди әхти боздулар[+].
6Муңа гөрә дүнйә лагнат ягяр,
илаты языкларының җезасыны чекйәр,
шонуң үчин ер йүзүниң илаты янып,
гаты аз адам галяр[+].
7Тәзе шерап гутаряр,
соляр үзүм агаҗы,
ах чекйәр шадыянлар[+].
8Депреклерем шат овазыны кесди,
шадыян сеслер эшидилмеди,
лира сем болды[+].
9Инди айдым айдып, шерап ичмезлер,
агызлара аҗы дегер ичги.
10Вейран болан шәхер харабалыкдыр,
хич ким гирмез ялы, әхли өй япылды.
11Көчелерде шерап үчин налашярлар,
шатлыкдан нам-нышан галмады,
бегенч дүнйәни терк этди[+].
12Шәхер харабалык,
бөлек-бөлекдир дервезелер.


13Зейтун агаҗы какыланда,
хасыл йыгыландан соң,
артып галан үзүмлер билен
нәме эдилйән болса,
дүнйәдәки миллетлер[†] билен-де шейле болар[+].
14Олар сеслерини гаталдып,
бегенҗине хешелле какарлар,
Реббиң бейиклиги үчин
гүнбатардан гыгырышарлар.
15Шонуң үчин гүндогарда Ребби өвүң,
Ысрайылың Худайы[†]
Реббиң адыны шөхратландырың[†]
деңиз адаларында.
16Өвги айдымлары яңланяр
ериң аңры уҗунда:
«Догры[†] Болана шөхрат!»
Эмма мен: «Гарамаңлай, гарамаңлай!
Дат гүнүме!
Дөнүклер дөнүклик эдйәрлер,
дөнүклиги чәксиз оларың» дийдим[+].
17Эй, ер йүзүниң илаты,
горкы, чукур ве дузак башыңызда![+]
18Горкы сесинден гачан чукура гапгарылар,
чукурдан чыкан дузага дүшер,
гөгүң пенҗирелери ачылар,
ериң бинятлары титрәр[+].
19Җайрык-җайрык болар ер йүзи,
бөлек-бөлек болар ол,
ер йүзи гүйчли сарсар.
20Серхош кимин ыраң атар ол,
сакчы җайы кимин чайканар,
языклары оңа агыр йүк болар,
йыкылар-да, соң галмаз ол[+].


21Шол гүн Реб
гөкде гөк[†] гошунларыны,
ерде дүнйәниң шаларыны җезаландырар.
22Ерземине туссаг кимин топланарлар,
зындана габаларлар,
бирнәче гүнден соң җезаландырыларлар.
23Айың йүзи гызарар,
Гүн утанар;
Хөкмүрован Реб Сион[†] дагында,
Иерусалимде[†] хөкүм сүрер,
Яшулуларының[†] өңүнде
Өз шөхратыны гөркезер[+].

#### 25‑нҗи бап


Реббе өвги

1Я Реб[†], Сенсиң мениң Худайым![†]
Сени арша чыкарарын,
алкыша бесләрин адыңы,
чүнки Сен аҗайып ишлер этдиң,
овалдан карар этдиң,
кәмил садыклык билен[+].
2Сен шәхери даш үйшмегине,
диварлы шәхери харабалыга өвүрдиң;
кесекилериң көшклери болан шәхерлери ёк этдиң,
олар бина эдилмез асла[+].
3Шонуң үчин гүйчли халклар шөхратландырар[†] Сени;
ёвуз миллетлериң[†] шәхерлери Сенден горкарлар.
4Сен ёксуллара пена,
мәтәчлере мәтәчлигинде пена болдуң,
тупандан гораян гачыбаталга,
ыссыдан гораян көлеге болдуң.
Рехимсизлериң гахарлы деми
дивара урулян тупан кимин,[+]
5гурак ердәки ыссы киминдир,
кесекилериң галмагалыны ятырарсың;
булут көлегеси билен
ыссыны басышың кимин,
ёвузларың айдымы-да ятырылды.


Реббиң тайярлан мейлиси

6Хөкмүрован Реб
бу дагда әхли халклар үчин
бол иймитли, сап шераплы,
йиликли, бол этден,
сүзүлен сап шераплы мейлис гурар[+].
7Бүтин халклары өртен өртүги,
әхли миллетлериң үстүндәки япынҗаны
бу дагдан ёк эдер.
8Өлүми эбедилик ювудар Ол;
гөзяшлары сүпүрер Хөкмүрован Реб,
халкының утанҗыны
бүтин ер йүзүнден
айрар Ол.
Муны Реб айдяндыр[+].
9Шол гүн шейле дийлер:
«Ине, Худайымыз будур,
биз Оңа умыт багладык,
Ол бизи халас этди.
Бизиң умыт баглан Реббимиз будур;
халас боланымыз үчин
бегенелиң, шатланалың!»[+]
10Реббиң эли бу дагда болар,
дерсли чукурда саманың депелениши кимин
моваплылар-да өз ерлеринде басгыланар[+].
11Йүзүҗиниң йүзҗек болуп, эллерини галгадышы кимин,
олар-да онуң ичинде эллерини галгадарлар;
эмма Худай эллериниң уссатлыгына гарамаздан,
оларың текепбирлерини песелдер.
12Ер билен егсан эдилер,
диварларындакы беркитмелер.

#### 26-нҗы бап


Алкыш айдымы

1Шол гүн Яхуда[†] юрдунда шу айдым яңланар:

«Бизде гүйчли шәхер бар,
Худайың[†] халас эдиши
диварлардыр сеңңерлер ялыдыр.
2Дервезелери ачың,
садык, догры[†] миллет
ичери гирсин[+].
3Пикири Өзүңе йөнеленлери
долы рахатлыкда саклаярсың,
чүнки олар Саңа бил баглаярлар.
4Реббе эбедилик бил багла,
чүнки Бейик Худай эбеди Гаядыр[+].
5Текепбирлери кичелдйәр,
бейик шәхери йыкып,
ер билен егсан эдйәр оны.
6Ол шәхер эҗизлериң аяклары,
мәтәчлериң дабанлары билен басгыланар».


7Догруларың ёлы дүздүр.
Эй, Адыл Болан,
догруларың ёдасыны текизлейәрсиң[+].
8Я Реб[†],
Хөкүмлериңиң ёдасында,
биз Саңа интизар,
Сениң адың ве ятланмагың
йүрегимизиң ислегидир.
9Гиҗе калбым Сени күйсейәр,
җаным Сени чынлакай ызлаяр,
хөкүмлериң ер йүзүндекә,
дүнйәниң бүтин илаты
догрулыгы өвренер[+].
10Пислер мерхемет газансалар-да,
догрулыгы өвренмезлер,
адалатсызлык эдерлер,
догруларың юрдунда.
Реббиң шан-шөхратыны[†] гөрмезлер.
11Я Реб, эл галдырдың,
эмма оны гөрмедилер.
Халкыңа болан ыхласыңы гөрүп,
утансынлар олар.
Душманларыңа ниетленен от,
гой, олары ювутсын[+].
12Я Реб, рахатлык берҗек Сенсиң,
әхли эден ишлеримизи берҗай эден Сенсиң[+].
13Я Реб, Худайымыз,
Сенден башга хөкүмдарлар
бизе агалык этдилер,
эмма биз диңе
Сениң адыңа хормат гойярыс[+].
14Ол хөкүмдарлар өлди,
олар инди ёк,
Сен олары җезаландырып, хеләк этдиң,
олары хич ким ятламаз асла[+].
15Я Реб, Сен миллети көпелтдиң!
Миллети көпелдип, Өзүңе шөхрат газандың;
юрдуң әхли чәклерини гиңелтдиң[+].


16Я Реб, хасрат ичинде сени агтардылар,
Сенден темми аланларында,
пышырдап зордан дилег этдилер.
17Догурмак пурсады якынлашанда,
бургудан эҗир чекип,
гыгырян аял нәхили болса,
биз-де, я Реб,
Сениң өңүңде шейле болдук[+].
18Биз гөврели болдук, эҗир чекдик,
эмма елден башга зат догурмадык,
ер йүзүне еңиш гетирмедик,
дүнйәниң илаты йыкылмады.
19Эмма өлүлериң яшар,
җесетлер дирелер.
Эй, топрак астында ятанлар,
ояның, шатлыкдан айдым айдың!
Чыгың эртириң чыгы киминдир,
топракдакы мерхумлар яшайша етер[+].
20Гелиң, эй, халкым,
отагларыңыза гириң-де,
ичинден япың гапылары!
Газап гечйәнчә,
аз салым гизлениң[+].
21Ине, Реб дүнйәниң әхли илатына
этмишлери үчин җеза бермәге
Өз меканындан чыкып гелйәр;
ер үстүне дөкүлен ганы әшгәр эдер,
өлдүриленлерини яшырмаз инди[+].

#### 27‑нҗи бап


Реб[†] өз халкыны топлаяр

1Шол гүн Реб газаплы, хайбатлы,
гудратлы гылыч билен
гачян, товланян йылан
Ливятаны[†] –
деңиз аждархасыны[†] җезаландырар[+].
2Шол гүн
«Аҗайып үзүмчилик барада айдым айдың[+].
3Мен – Реб онуң сакчысыдырын,
оны хер пурсат суварярын,
хич ким зыян етирмесин дийип,
гиҗе-гүндиз гораярын.
4Мен газаплы дәл,
чалылар, тикенлер гаршыма чыкса,
олар билен сөвешип,
барыны ода якарын[+].
5Я-да ол пена ызлап, Маңа япышсын,
Мениң билен ярашык этсин,
ярашык этсин Мениң билен.
6Гелҗекде Якуп көк урар,
Ысрайыл[†] гунчалап гүлләр,
ер йүзүни миведен долдурар[+].
7Реб ысрайыллары җезаландыранларың
җезаландырышы кимин җезаландырдымы?
я-да ысрайыллары өлдүренлериң
өлдүриши кимин өлдүрдими?
8Реб Ысрайыла хөкүм этди,
ковуп, сүргүн[†] этди;
олары газаплы деми билен ковуп чыкарды,
гүндогардан өвүсйән ел дек[+].
9Шейдип, Якубың этмиши өтүлер,
гүнәсиниң өтүлмегиниң долы мивеси шу болар:
Гурбанлык сыпаларының[†] әхли дашлары
хек дашлары дей оврадыланда,
не Ашера[†] бутлары, не-де түтетги[†] сыпалары галар[+].
10Диварлы шәхер терк эдилйәр,
чөл кимин терк эдилен,
ташланан юртдыр бу;
гөлелер ол ерде отлап,
агачларың шахаларыны иййәрлер;
ол ерде ятярлар[+].
11Пудаклары гурап дөвлер,
аяллар гелип, олары якарлар.
Бу халк дүшүнмейән халкдыр;
шонуң үчин Яраданы олара рехим этмез,
Дөредиҗиси олара мерхемет гөркезмез»[+].

12Шол гүн Реб Евфрат дерясындан Мүсүр дерясына ченли сизи харман дөвеги дей енҗер, ысрайыллары еке-екеден топлар. 13Шол гүн улы сурнай чалнар; Ашур[†] юрдунда хеләк боланлар, Мүсүре сүргүн эдиленлер гелип, Иерусалимдәки[†] мукаддес[†] дагда Реббе ыбадат эдерлер[+].

#### 28‑нҗи бап


Эфрайымың дат гүнүне!

1Эфрайым серхошларының буйсанян
тәҗиниң дат гүнүне!
Онуң шөхратлы[†] гөзеллиги
солуп барян гүллер киминдир,
хасыллы дерәниң башындакы
шәхериң дат гүнүне!
Шерапдан доянлар оңа гуванярлар.
2Ине, Реббиң гудратлы, гүйчли бир адамы бар;
вейран эдйән долы тупаны кимин,
гүйчли ягыш сили кимин,
Өз эли билен шәхери ере чалар[+].
3Эфрайымың серхошларының
буйсанҗы болан тәҗи
аяк астында депеленер.
4Хасыллы дерәниң башында ерлешен,
шөхратлы гөзеллиги солуп барян гүл,
томусдан өң етишен инҗир дек болар;
оны гөрен, тиз ёлуп иер.


5Шол гүн
халкының аман галанларына
шөхрат тәҗи, гөзеллик җыгасы болар Хөкмүрован Реб[†].
6Хөкүм күрсүсинде отуряна
адалатлык[†] рухы,
дервезеде душмана зарба уряна
медет болар[+].


Реб баштутанлары җезаландыряр

7Руханыдыр[†] пыгамберлер-де[†]
шерапдан яңа ыраң атярлар,
чакыр зерарлы энтиреклейәрлер;
шерап ичип ёлдан чыкярлар,
шерапдан башлары айланяр,
чакыр зерарлы энтреклейәрлер,
нәхак гөрнүшлер[†] гөрйәрлер,
хөкүм эденлеринде бүдрейәрлер[+].
8Әхли сачаклары гусукдан долы,
арасса ер ёкдур асла.
9«Олар билими киме өвредйәрлер?
Хабары киме дүшүндирйәрлер?
Сүйтден кесиленлереми?
Эмҗекден айрыланларамы?
10Буйрук үстүне буйрук,
буйрук үстүне буйрук,
дүзгүн үстүне дүзгүн,
дүзгүн үстүне дүзгүн,
бираз бу ерде, бираз ол ерде»[+].


11Инди бу халка
кесеки агзы билен гепләр Реб
дүшнүксиз дилде сөзләр[+].
12Олара: «Бу дынчлык еридир,
аргынлара дынч бериң,
бу дынчлык еридир» дийди;
эмма диңлемек ислемедилер.
13Шонуң үчин олар гидип,
аркан йыкылып,
яраланарлары ялы,
дузага дүшүп, тутулары ялы,
Реббиң сөзи олар үчин:
«Буйрук үстүне буйрук,
буйрук үстүне буйрук,
дүзгүн үстүне дүзгүн,
дүзгүн үстүне дүзгүн,
бираз бу ерде, бираз ол ерде» болар[+].
14Мунуң үчин эй, масгаралайҗылар,
Иерусалимдәки[†] бу халка хөкүмдарлык эдйән сиз,
Реббиң сөзүни эшидиң![+]
15Сиз: «Биз өлүм билен әхт[†] эдишдик,
ылалашык баглашдык өлүлер дүнйәси билен;
улы бетбагтчылык иненде юрда,
гечип гидер, бизе етмез,
чүнки биз яланчылыгы пена эдиндик,
галплык ичинде гизлендик» дийдиңиз.
16Шонуң үчин Хөкмүрован Реб шейле диййәр:
«Ине, Мен Сионда[†] бина дашыны,
сыналан дашы,
гымматбаха бурч дашыны,
ынамдар бина гойярын;
Оңа бил баглан ховсала дүшмез[+].
17Адалаты өлчег йүпи,
догрулыгы терези эдерин;
долы ягып яланчылык пенасыны сүпүрип әкидер,
сувлар басар гачыбаталганы[+].
18Өлүм билен эден әхтиңиз ятырылар,
Габыр билен баглашан ылалашыгыңыз пуҗа чыкар;
улы бетбагтчылык геленде,
ер билен егсан боларсыңыз.
19Бетбагтчылык хер геченде,
сизи сүпүрип әкидер,
ол хер сәхер, гиҗе-гүндизине гечер».
Хабара дүшүнениңизде,
сизи горкы гаплар.
20Үстүнде узалардан гысга болар дүшек,
өртүнмәге инсиз болар ёрган.
21Өз ишини, тәсин ишини,
амалыны, гең амалыны ерине етирмек үчин,
Перазим дагындакы ялы аяга галар Реб,
Гибгон җүлгесиндәки ялы газаба мүнер[+].
22Инди масгараламаңызы бес эдиң,
ёгсам зынҗырларыңыз агралар,
бүтин юрдуң вейран эдилҗекдиги
барада карара гелендигини
Гудратыгүйчли-Хөкмүрован Ребден эшитдим[+].


23Гулак гоюң, сесими эшидиң,
үнс бериң, сөзүми диңләң.
24Сүрүмчилер экин экмек үчин
дынувсыз ер сүрйәрлерми?
Ери кешләп, малалап гезйәрлерми?
25Ери текизләнлеринден соң,
күнҗи, зире сепмейәрлерми?
Бугдайы хатарлайын,
арпаны өз еринде,
язлык бугдайы-да
өз еринде экмейәрлерми?
26Худайы[†] олара гөркезме берер,
өвредер.
27Күнҗи дөвек билен дөвүлмез,
тигир йөредилмез зирәниң үстүнден,
күнҗи токмак билен,
зире-де таяк билен дөвүлйәр.
28Бугдай чөрек үчин үвелйәр,
эмма ол эбедилик дөвүлмез,
үстүнден арабадыр атлар айланса-да,
бугдай үвелмез.
29Бу-да Хөкмүрован Ребдендир,
Онуң маслахаты аҗайып,
пайхасы бейикдир[+].

#### 29-нҗы бап


Иерусалим[†] габавы

1Давудың месген тутан шәхери
Ариелиң[*] дат гүнүне!
Йылың йылына
байрамларыңыз довам эдиберсин[+].
2Ариеле азап чекдирерин,
яс тутар, перят эдер ол,
Мениң үчин гурбанлык оҗагы[*] кимин болар.
3Даш-төверегиңде дүшелге гурарын,
төверегиңе габав диңлер гуруп, сени габарын,
гаршыңа беркитмелер дикерин[+].
4Сен песелдилип, ериң астындан гепләрсиң,
сөзлериң топрак ичинден гелер;
сесиң җының сеси дек ерден чыкар,
топрагың тейинден пышырдап эшидилер сөзлериң.
5Душманларыңың көпүси тоз дек болар,
залымларың соврулан саман чөпи дейиндир.
Бирденкә, дуйдансыз,
6Хөкмүрован Реб[†] гөк гүррүлдиси билен,
ер титремеси, улы шовхун билен,
харасат ве тупан билен,
ялмаян одуң ялны билен гелер[+].
7Ариеле гаршы сөвешйән әхли миллетлер,[†]
онуң ве галаларының гаршысына сөвешйәнлер,
оны гысянлар
дүйш кимин, гиҗеки гөрнүш[†] кимин боларлар[+].
8Дүйшүнде нахар иен ач киши,
оянансоңам ач боляндыр,
дүйшүнде сув ичен тешне,
оянансоңам тешнедир.
Сион[†] дагына гаршы сөвешйән
әхли миллетлер топары-да шу ахвала дүшер.


Надан[†] халк

9Доңуп галың, гатап галың!
өзүңизи көр эдиң, гөречден галың,
серхош болуң, йөне шерапдан дәл,
энтирекләң, йөне чакырдан дәл[+].
10Реб сизи агыр ука батырды,
пыгамберлер[†] гөзлериңизи юмдурды,
гөргүрлер[†] башларыңызы өртди[+].

11Әхли гөрнүш сизиң үчин мөхүрли китабың сөзлери киминдир. Оны окап билйәнлере берип: «Шуны ока» дийсеңиз, олар: «Окап билмейәрис, ол мөхүрленен» диерлер[+]. 12Окап билмейәнлере берип: «Шуны ока» дийсеңиз, олар: «Окап билмейәрис» диерлер.


13Реб шейле диййәр:
«Бу халк Маңа якынлашып,
дили, додаклары билен Мени хорматлаяр,
йөне йүреклери Менден узакдадыр.
Ынсан буйрукларына гөрә
Маңа ыбадат эдйәрлер олар[+].
14Муңа гөрә Мен ене
бу халкың арасында гудратлар,
гудрат үстүне гудрат гөркезерин.
Даналары даналыкдан махрум болар,
акыллылары акылдан айрылар»[+].
15Өз ниетлерини Ребден гизлемәге
чалышянларың, дат гүнүне!
Ишлери гараңкылыкда болуп,
олар: «Бизи ким гөрйәр?
Бизи ким танаяр» диййәрлер[+].
16Сиз бар зады терсине өвүрйәрсиңиз,
күйзегәр тоюн билен дең хасапланармы?
Ясалан зат өзүни ясана:
«Ол мени ясамады» диерми?
Шекиллендирилен зат шекиллендирене:
«Онуң дүшүнҗеси ёк диерми?»[+]


Гелҗеге умыт

17Ливан[†] аз салымың ичинде
хасыллы мейдана өврүлмезми,
мес топраклы ер токай кимин гөрүнмезми?
18Шол гүн керлер
китабың сөзлерини эшидерлер,
түмлүк, гараңкылык ичинде
көрлериң гөзлери ачылар[+].
19Пукаралар ене Ребде шатлык тапарлар,
мәтәчлер Ысрайылың Мукаддесинде[†] галкынарлар[+].
20Залымлар ёк боларлар,
масгаралайҗыларың соңуна чыкылар,
яманлык этмәге гарашянлар ёк эдилер.
21Олар ынсана төхмет атярлар,
каза дузак гурярлар,
шәхер дервезесинде.
Хаклыны адалатдан нәхак махрум эдйәрлер[+].
22Мунуң үчин Ыбрайымы халас эден Реб
Якубың несиллери хакда шейле диййәр:
«Якуп инди утанмаз,
Онуң йүзи гызармаз инди[+].
23Өз элим билен ярадан чагаларымы
өз араларында гөренлеринде,
адымы мукаддес саярлар;
Якубың Мукаддесини мукаддес саярлар,
Ысрайыл[†] Худайындан[†] горкарлар.
24Ёлундан азашанлар дүшүнерлер,
арз-шикаят эдйәнлер тәлим аларлар».

#### 30-нҗы бап


Питнечи халк

1«Питнечи халкың дат гүнүне!
Олар Мениңкини дәл-де,
өз ниетлерини берҗай эдйәрлер;
Менден сорашман ылалашык баглашып,
гүнә үстүне гүнә гошярлар.
Муны Реб[†] айдяндыр.
2Фараоның[†] пенасында пеналамак үчин,
Мүсүриң көлегесинде гоналга гөзлемек үчин,
Менден геңешсиз Мүсүре гидйәрлер[+].
3Фараоның горагы олара утанч,
рысвалык болар Мүсүриң көлегесини пеналамак[+].
4Баштутанлары Зоганда болуп,
илчилери Ханасе етенем болсалар,[+]
5өзлерине пейдасы болмадык
халк зерарлы утанҗа галар олар.
Не ярдам берйәр бу халк,
не-де пейда берйәр,
гайтам олары утанҗа ве гыҗалата гойяр»[+].


6Негеп хайванлары барада пыгамберлик:[†]
уркачы хем эркек арсланың,
алахөврениң хем учян йыланың яшаян,
алада хем хасрат юрдуның үстүнден гечип,
байлыкларыны эшеклериниң аркасына,
хазыналарыны дүелериниң өркүҗине атып,
пейдасыз халка әкидип берйәрлер.
7Мүсүриң ярдамы бош хем пейдасыздыр.
Мунуң үчин Мен оны:
«Үмсүм отурян Рахап»[†][*] дийип атландырдым[+].


8Инди гит-де, муны ясы даш бөлегине яз,
дүйрленен кагыза гечир.
Бу гелҗекки гүнлер үчин
эбеди шаят болсун![+]
9Бу питнечи халк,
хилегәр огуллар,
Реббиң өвүдине
гулак гоймаян огуллардыр.
10Олар гөргүрлере:[†] «Гөрмәң»,
пыгамберлере: «Бизе догры[†] затлары пыгамберлик этмәң,
сүйҗи сөзлер айдың бизе,
хилели затлары пыгамберлик эдиң[+].
11Ёлдан совлуң, ёдадан айрылың,
бизи Ысрайылың Мукаддеси[†] билен йүзлешдирмәң» диййәрлер.
12Мунуң үчин Ысрайыл[†] Мукаддеси шейле диййәр:
«Бу сөзи рет эдип,
зулум хем хилегәрлиге бил баглап,
олара даяняндыгыңыз үчин,
13бу этмиш белент диварда пейда болуп
опурылып гелйән җайрык кимин болар;
диварың йыкылышы дуйдансыз болуп гечер[+].
14Дөвлүши күйзегәриң күйзесиниң дөвлүши киминдир;
ол шейле бир пытрар велин,
дөвүклериң арасында оҗакдан от алмага,
гуюдан сув алмага
яраҗак бөлек тапылмаз»[+].
15Мунуң үчин Хөкмүрован Реб,
Ысрайылың Мукаддеси шейле диййәр:
«Маңа доланып, рахатлык тапанда халас боларсыңыз;
гүйҗүңиз асудалыкда ве ынамда болар»,
йөне сиз ислемейәрсиңиз.
16Сиз: «Ёк, биз атлы гачарыс» дийдиңиз.
Шонуң үчин гачарсыңыз!
Сиз: «Йүврүк атлара мүнерис» дийдиңиз.
Шонуң үчин ковгучылар йүврүк болар.
17Бир кишиниң хайбатындан
мүң киши гачар,
бәш кишиниң хайбатындан
сиз гачарсыңыз,
аман галанларыңыз
дагың депесиндәки байдак сырыгы,
депедәки байдак кимин боларсыңыз[+].


18Реб сизе мерхемет этҗек болуп гарашяр,
ёкарда сизе рехим этмәге хәзир,
чүнки Реб адалат Худайыдыр;[†]
Оңа интизарлар нәхили багтлы![+]
19Эй, Сионың-[†]Иерусалимиң[†] халкы,
агламарсыңыз инди сиз!
Перят эдениңизде,
сизе мерхемет эдер Ол,
оны эшиденинде, сизе җогап берер.
20Реб сизе азап чөрегини,
күлпет сувуны берсе-де,
Мугаллымыңыз инди гизленмез,
гөзүңиз билен Оны гөрерсиңиз.
21Сага, сола өврүлениңизде,
ызыңыздан: «Ёл будур,
шундан йөрәң» диен сеси эшидерсиңиз.
22Онсоң күмүш билен өртүлен бутларыңызы,
алтына гапланан хейкеллериңизи
харам саярсыңыз;
олары харам эсги хөкмүнде ташларсыңыз,
сиз олара: «Гүм болуң!» диерсиңиз[+].
23Реб ере сепен тохумыңыз үчин ягыш берер,
ер хасылының чөреги бол ве берекетли[†] болар.
Шол гүн мал-гараларыңыз гиң өрүлерде отларлар[+].
24Ер беҗерйән өкүзлер билен эшеклер
күрек ве ябак билен соврулан
сайлама ийм иер.
25Улы гыргынчылык гүнүнде, диңлер йыкыланда,
хер бейик дагда, хер белент байырда
акар сувлы чешмелер болар[+].
26Реббиң Өз халкының яраларыны сарап,[†]
Өз етирен шикесине шыпа берен гүни,
Айың нуры Гүнүң нуры дек,
Гүнүң нуры еди Гүнүң нуры дек,
еди эссе артык болар[+].


Реб Ашуры[†] җезаландыряр

27Ине, Реббиң Өзи узакдан гелйәр,
ловлаян газап билен гара булудың ичиндедир Ол;
додаклары гахардан долы,
дили ялмаян от киминдир[+].
28Онуң деми җошуп,
кекирдеге етйән чешме киминдир,
миллетлери[†] хеләкчилик элегинден гечирер,
халкларың агзында ёлдан азашдырян агыззырык болар[+].
29Мукаддес байрам белленйән
гиҗесиндәки дек
айдым айдарсыңыз;
Реббиң дагына, Ысрайылың Гаясына
түйдүк чалып чыкян дек,
йүрегиңиз шатланар[+].
30Реб хайбатлы сесини эшитдирер,
ловлаян газап билен,
ялмаян от ялны билен,
булутларың партламасы билен,
тупан хем долы билен
голуның гудратыны гөркезер[+].
31Реббиң сесинден Ашур вехим эдер,
Ол хасасы билен Ашуры урар.
32Реббиң оларың үстүнден индерйән
җеза хасасының хер зарбасы
депреклердир лиралар билен амала ашырылар;
Реб газаплы сөвешлер билен
гаршысына чыкар онуң.
33Җесетлер якылян бир ер тайынланды,
хава, ол патыша үчин тайынланды;
ол ер чуңңур хем гиң эдилди,
ол одун билен долдурылды.
Күкүрт акымы кимин
оны яндырар Реббиң деми[+].

#### 31‑нҗи бап


Мүсүр билен бирлешмек нетиҗесиздир

1Медет сорап, Мүсүре гидйәнлериң,
атлара даянянларың,
көпдүклери үчин сөвеш арабаларына,
гүйчлүдиклери үчин атлылара бил баглаянларың
дат гүнүне!
Олар Ысрайылың Мукаддесине[†] йүз тутмаярлар,
Ребден маслахат сорамаярлар[+].
2Эмма Реб[†] данадыр,
Ол бетбагтчылык гетирер, сөзүни ызына алмаз,
яманлык эдйәнлере гаршы аяга галар,
пислере көмек эдйәнлере гаршы чыкар.
3Мүсүрлилер Худай[†] дәл, ынсандыр,
рух[†] дәлдир, тендир атлары;
Реб элини узаданда,
көмекчи-де, көмек алан-да йыкылар,
әхлиси бирликде хеләк болар[+].
4Чүнки Реб маңа шейле дийди:
«Арслан, авуның башында арлаян яш арслан,
бир топар чопан болуп, дашына гечселер-де,
оларың сесинден горкмаз,
галмагалларындан үркмез,
Хөкмүрован Реб-де,
Сион[†] дагында, онуң депесинде
урушмак үчин ашак инер шейдип[+].
5Гушларың ганат герип,
өз чагаларыны горайшы дек,
Хөкмүрован Реб-де
Иерусалими[†] горар;
Ол оны горар, халас эдер,
рехим эдер, азат эдер»[+].
6Эй, ысрайыл[†] халкы,
гаршысына улы питне турзан
Реббе тарап өврүлиң!
7Шол гүн хер кес,
гүнә үчин өз эли билен ясан
алтындыр күмүш бутларыны рет эдер[+].
8«Онсоң ашурлылар[†] ынсаныңкы болмадык гылычдан йыкыларлар,
адамзадыңкы болмадык гылычдан өлерлер,
олар гылычдан гачарлар,
яш йигитлери-де гул эдилер[+].
9Горкудан яңа йыкылар оларың гаясы,
серкерделери байдагы гөрүп титрешерлер».
Муны оды Сионда,
оҗагы Иерусалимде болан Реб айдяндыр[+].

#### 32‑нҗи бап


Адыл дөвлет вада берилйәр

1Ине, патыша догрулык билен шалык эдер,
хөкүмдарлар адалатлык[†] билен хөкүм сүрерлер[+].
2Оларың херси елден букы,
тупандан пена,
гурак ерде булаклар,
тешне юртдакы улы гаяның көлегеси дек болар[+].
3Гөрйәнлериң гөзлери юмулмаз,
эшидйәнлер-де гулак гоярлар[+].
4Акылсызың акылы гоялар,
сакав ачык-айдың гепләр.
5Акмага мундан бейләк асылзада дийилмез,
ярамаза хормат гоюлмаз.
6Акмак[†] биэдеплик билен геплейәр,
онуң ниети пислик этмекдир,
иши яманлык этмек,
Реббе дил етирмек,
ачлары ач,
сувсузлары сувсуз гоймакдыр[+].
7Хилегәриң ярагы ямандыр,
пукара догры[†] сөзлейән хем болса,
олар ялан сөзлери билен оны хеләк этҗек болуп,
ниетлерини ямана дикйәндирлер.
8Эмма асылзада асыллы ниет эдйәр,
асыллы ишлеринде берк дуряр ол.


Өзүне буйсанян аяла дуйдурыш

9Эй, өзлерине буйсанян аяллар,
туруң, сесими эшидиң!
Эй, өзлерине даянян аяллар,
сөзүме гулак гоюң![+]
10Эй, өзлерине буйсанян аяллар,
бир йылдан соңра титрешерсиңиз,
чүнки үзүм хасыл бермез,
миве йыгымы болмаз.
11Эй, өзлерине даянян аяллар титрешиң,
эй, өзлерине буйсанян аяллар сандырашың,
эшиклериңизи чыкарып атып, билиңизе җул баглаң!
12Аҗайып экин мейданлары үчин,
хасыллы үзүм багы үчин,
дөшүңизе уруп аглашың!
13Халкымың тикендир чалы битен топрагы үчин,
шадыян шәхердәки шатлыкдан долы
өйлер үчин аглашың![+]
14Көшк терк эдилер,
шовхунлы шәхер бош галар;
галадыр гөзегчи диңи харабалыга,
гуланларың гиң ерине,
сүрүлериң өрүсине өврүлер.
15Үстүмизе ёкардан Рух[†] дөкүлйәнчә,
чөл хасыллы мейдана өврүлйәнчә,
мес топраклы ер токая дөнйәнчә шейле болар[+].


Асуда дурмуш

16Онсоң чөлде адалат месген тутар,
догрулык хасыллы мейданда яшар.
17Догрулыгың мивеси рахатлык,
нетиҗеси асудалык, эбеди ховпсузлыкдыр.
18Халкым өйлеринде рахатлыкда,
ховпсуз ерлерде,
асуда месгенде яшарлар.
19Җеңңел бүтинлей ёк болса-да,
ер билен егсан эдиленем болса шәхер,[+]
20хер чешмәниң боюнда экин экйән,
өкүзи, эшеги бош иберйән
сиз багтлы боларсыңыз!

#### 33‑нҗи бап


Ярдам үчин ялбарыш

1Өзи вейран эдилмән,
вейран эдйәниң,
өзүне дөнүклик эдилмән,
дөнүклик эдйәниң дат гүнүне!
Вейран эдениңден соң,
өзүңи-де вейран эдерлер;
дөнүклик этмеги бес эдениңде,
саңа-да дөнүклик эдилер[+].
2Я Реб[†], бизе мерхемет эт!
Биз Саңа умыт баглаярыс.
Сәхерлерине гүйч бер,
хасратлы пурсатларда бизи халас эт!
3Гудратлы сесиңден халклар гачярлар,
шан-шөхратыңдан[†] миллетлер[†] дагашярлар.
4Олҗаңыз чекиртгелериң йыгнайшы кимин йыгналяр,
олар чекиртгелериң топулышы дей олҗаның үстүне топулярлар[+].
5Бейикдир ёкарда отуран Реб,
адалатдан, догрулыкдан
долдуряр Ол Сионы.[†][+]
6Ол сениң дөвүрлериң берк бинядыдыр,
бол даналык хем билим болар;
Ол ызыгидерли халас эдер.
Ребден горкмак халкының хазынасыдыр.
7Ине, батырлары көчелерде перят эдйәрлер,
зар-зар аглашярлар парахатчылык илчилери[+].
8Шаёллар чоларяр,
ёлагчылар ол ёлдан гечмез.
Шертнама бозуляр,
антларыны[*] рет эдйәрлер,
ынсанлары әсгермейәрлер[+].
9Юрт яс тутуп, рухдан дүшйәр,
Ливан[†] утанчдан саралып-соляр,[†]
Шарон Араба чөли киминдир;
Башан[†] ве Кармел япракларыны дөкйәр[+].
10Реб: «Инди аяга галарын,
инди бейгелерин,
беленде гөтерилерин[+].
11Сиз самандан хамыла болуп,
сыпал[†] догурярсыңыз;
демиңиз сизи ялмаян отдур.
12Халклар янып, күл боларлар,
кесилип, ода якылан тикенлер дек боларлар»[+].
13Эй, узакдакылар, эденлерими эшидиң,
эй, якындакылар, гудратымы билиң!
14Сиондакы гүнәкәрлер довла дүшүп,
худайсызлар[†] лерзана гелди:
«Хайсымыз ялмаян одуң башында
орнашып билерис?»[+]
15Догручыл яшап, догры[†] сөзлейәнлер
сүтем билен газанылан газанҗы йигренйәнлер,
элини пара алмакдан саклаянлар,
ган[†] дөкүшиклиге гулак габартмаянлар,
яманлыга гөзлерини юмянлар[+]
16белентликлерде яшарлар.
Гаялардакы галалар пеналары болар,
чөреклери берлер, тешне галдырылмазлар.


Аҗайып патышаның юрды

17Гөзүңиз патышаны гөзеллигинде гөрер,
узаклара узаян юрды гөрер.
18Пикириңде өңки ховплы гүнлер барада ойланарсың:
«Салгыт топлан ниреде?
Пач йыгнан ниреде?
Диңлери санан ниреде?»
19Мундан бейләк выҗырдашян,
ят дилде геплейән
текепбир халкы гөрмерсиңиз[+].
20Байрамлар гечирилйән Сион шәхерине серет!
Гөзлериңиз асуда мекан,
сарсмаз чадыр болан Иерусалими[†] гөрер,
онуң газыклары согрулмаз асла,
йүплериниң хич бири үзүлмез.
21Гиң дерялардыр чешмелериң болан еринде,
шөхратлы Реб биз билен болар,
олардан не күрекли гәмилер,
не-де улы гәмилер гечер.
22Реб бизиң казымыздыр,
бизиң канун[†] чыкарыҗымыздыр,
Реб патышамыздыр,
Ол бизи халас эдер.
23Гәмилериңиң йүплери чөзүлди,
богалдагы гайым саклап билмейәр,
елкени ачып билмеди.
Шонда көп олҗалар пайлашылар;
хатда агсаклар-да олҗа талаң салар.
24Сион илатының хиҗиси: «Мен сыркав» диймез;
ол ерде яшаян халкың этмишлери өтүлер.

#### 34‑нҗи бап


Миллетлере[†] гаршы хөкүм

1Эй, миллетлер, голайрак гелиң-де, эшидиң!
Эй, халклар, диңләң!
Ер йүзи ве ондакы хер кес,
дүнйәдәкилер, онда дөрәнлериң бары эшитсин![+]
2Реб[†] миллетлере гахарланяр,
гошунларына гаршы газабы туташяр,
олары бүтинлей ёк эдер,
өлүме берер.
3Өлүлери дашары ташланар,
маслыкларының ысы яйрар,
даглардан оларың ганы акар[+].
4Гөгүң әхли гошунлары чүйрәр,
асман кагыз кимин дүйрленер;
әхли асман җисимлери
үзүм агаҗының япрагы дек,
инҗир агаҗының япрагы дек соларлар[+].
5Гылыҗым гөклерде гандан ганды,
ине, гылыҗым Эдомың үстүне,
бүтинлей ёк этҗек халкымың үстүне
җеза үчин инер[+].
6Реббиң гылыҗы гана буланандыр,
гузудыр овлакларың ганындан долудыр,
яг, гочларың бөврек ягы билен өртүлендир;
Реббиң Босрада гурбанлыгы бар,
Эдомда улы гыргын болар[+].
7Ябаны гәвмишлер,
өкүзчелердир, гүйчли өкүзлер
ере серлер.
Юртлары гана эзилер,
топраклары яга[+].
8Реббиң өч гүни,
Сионың[†] ынҗамасындан ар алыш йылы болар[+].
9Эдомың чешмелери эргин шепбиге
топрагы күкүрде,
юрды янып дуран шепбиге өврүлер[+].
10Гиҗе-гүндиз сөнмез ол,
түссеси бакы түтәр,
несилден-несле чоларар ятар,
асырлар бойы ичинден хич ким гечмез[+].
11Готанлар билен кирпилер Эдомы эеләрлер,
байгушлардыр гаргалар месген тутарлар онда,
Реб онуң үстүне алҗыраңңылык йүпүни,
вейранчылык йүпүни өлчемек үчин чекер[+].
12Шалык сүрер ялы асылзадалары ёк инди,
әхли хөкүмдарлары хич инди.
13Көшклеринде тикенлер,
галаларында читчитидир бүрмеклер гөгерер,
шагалларың меканына,
дүегушларың месгенине өврүлер[+].
14Вагшы хайванлар сыртланлара душарлар,
даг гочлары хөвүрлерини чагырарлар,
гиҗеки җандарлар-да ол ерде орнашып,
дынч алмага ер тапарлар[+].
15Ол ерде байгушлар хөвүртгеләп,
юмуртгалар ве чагалар,
олары өз саясына үйшүрерлер,
чайкеллер-де җүбүт-җүбүтден топланар[+].
16Реббиң китабындан окап агтарың:
булардан хиҗиси-де кем болмаз,
хич бири өз җүбүтини йитирмез.
Муны Реб буюрды,
Онуң Рухы олары үйшүрди.
17Олар үчин биҗе атды,
Өз эли билен юрды өлчәп пайлады,
Олар оны бакы эеләрлер,
ол ерде яшарлар несиллер бойы.

#### 35‑нҗи бап


Мукаддес[†] ёл

1Чөл-бееван ве гуры ер шатланар,
чөл гуванып, неркес кимин гүлләр.
2Гүл-пүрчүк болар ол,
шатлыкдан, гуванчдан яңа нагма айдар.
Ливаның[†] гөзеллиги,
Кармелиң, Шароның гөрки берлер оңа.
Олар Реббиң шөхратыны,[†]
Худайымызың[†] шан-шөхратыны гөрерлер[+].
3Эҗиз голлара гуҗур бериң,
кувват бериң эҗиз дызлара[+].
4Товшанйүреклилере:
«Гайрата галың! Горкмаң!
Ине, Худайыңыз өч алмага гелйәр,
Ол мынасып хак билен гелип,
сизи халас эдер» дийиң[+].
5Шонда көрлериң гөзлери,
керлериң гулаклары ачылар;[+]
6Агсаклар кейик кимин бөкҗекләрлер,
лал диллер шатлыкдан айдым айдарлар;
дүзден сувлар,
чөлден чешмелер чогуп чыкар;[+]
7Гызгын гум ховдана,
тешне топрак сув булакларына өврүлер;
шагалларың месген тутан мейданына
гамыш, гаргы гамыш битер.
8Ол ерде шаёл болар,
оңа Мукаддес Ёл дийлер;
харам адам ондан гечмез,
ол диңе шол Ёла голай яшаянларыңкы болар,
хатда акмаклар-да[†] ол ёлдан азашмаз[+].
9Арслан болмаз ол ерде,
йыртыҗы хайван ол ёла чыкмаз,
олар онда тапылмаз,
бу ёлдан диңе халас эдиленлер йөрәрлер.
10Реббиң азат эденлери ыза доланарлар,
айдым айдып, Сиона[†][*] гайдып гелерлер;
эбеди шатлыга говшар олар,
бегенчден, шатлыкдан доларлар,
гайгыдыр гам-гусса ёк болар[+].

#### 36-нҗы бап


Санхерип Иерусалими[†] горкузяр


(2 Патышалар 18:13-37)

1[•]Хизкия патышаның шалыгының он дөрдүнҗи йылында Ашур[†] патышасы Санхерип Яхуданың[†] әхли галаларына гаршы хүҗүм эдип, олары басып алды. 2Ашур патышасы баш везирини улы гошун билен Лакышдан Иерусалиме Хизкия патышаның янына иберди. Ол гелип, Чырпыҗы мейданының ёлундакы ёкаркы ховданың янындакы ябың янында дурды[+]. 3Көшги доландырыҗы Хилкияның оглы Элякым, Шебна кәтип ве Асафың оглы Ёва – патышаның баш эмелдары, оларың янына бардылар[+]. 4Баш везир олара Хизкия шейле дийиң дийди: «Бейик Ашур патышасы шейле диййәр: „Сен нәмә бил баглаярсың? 5Сен харбы укыбың ве гүйч-кувватың гүррүңини эдйәрсиң, эмма олар бош сөзлердир. Сен киме бил баглап, мениң гаршыма гозгалаң туруздың? 6Ине, сен дөвүк гамыш кысмы Мүсүре бил баглаярсың. Эмма ким шол дөвүк гамша хаса хөкмүнде сөенсе, шонуң элине батар. Мүсүр патышасы фараон[†] хем өзүне бил баглаянларың хеммеси үчин-де шейледир[+]. 7Эгер сен маңа: ‘Биз Худайымыз[†] Реббе бил баглаярыс’ дийсең, онда Хизкияның Яхуда ве Иерусалиме йүзленип: ‘Сиз Иерусалимде шу гурбанлык сыпасының[†] өңүнде сежде эдиң’ дийип, онуң йыкан сеждегәхлери,[†] гурбанлык сыпалары Худайыңкы дәлми нәме[+]? 8Инди гел-де, мениң җенабым Ашур патышасы билен бәслеш. Эгер-де мен сизе ики мүң саны ат берсем, сиз олара мүнмәге шонча адам тапып билерсиңизми? 9Онсоң сиз нәдип җенабымың иң пес дереҗели серкердесини еңип билҗек? Сиз сөвеш арабалары ве атлылары бар дийип, Мүсүре бил баглаярсыңызмы? 10Мунуң үстесине-де, сиз мени бу юрды вейран этмәге Ребден ругсатсыз гелендир өйдйәрсиңизми? Реб[†] маңа шу юрдуң үстүне чоз-да, оны дерби-дагын эт дийди“».

11Онсоң Элякым, Шебна ве Ёва баш везире шейле дийдилер: «Хайыш эдйәрис, биз гулларың билен өз дүшүнйән дилимизде – арамейче гүрлеш. Бизиң билен яхудаларың дилинде гүрлешме, диварың үстүндәки адамлар диңләп дурлар»[+]. 12Эмма баш везир олара шейле җогап берди: «Җенабым мени бу сөзлери диңе җенабыңыза ве сизе айтмак үчин ёлладымы нәме? Диварың үстүнде отуран адамлара айтмак үчин хем ёлламадымы эйсем? Олар хем сизиң ялы өз тәретлерини ийип, өз пешевлерини ичерлер».

13Онсоң баш везир дик дуруп, бар сеси билен гыгырып, яхуда дилинде гепледи. Ол: «Бейик патыша болан Ашур патышасының сөзлерини диңләң. 14Патыша шейле диййәр: „Хизкия өзүңизи алдатмаң, ол сизи халас эдип билмез“. 15Хизкия: „Реб бизи хөкман халас эдер ве бу шәхер Ашур патышасының элине берилмез“ дийип, сизе Реббе бил баглатмасын. 16Хизкия гулак асмаң! Ашур патышасы шейле диййәр: „Мениң билен ярашык эдиң-де, мениң яныма гелиң. Шонда хер ким өз үзүмчилигиниң хем-де инҗир дарагтының мивесинден ийип, өз гуюсындан сув ичер[+]. 17Соңра мен гелип, сизи өз юрдуңыза меңзеш бир юрда алып барарын. Ол ер бугдай, шерап, чөрек, үзүмлик меканыдыр“[+]. 18Хизкияның: „Реб бизи халас эдер“ дийип, алдамакчы болян сөзлерине гулак асмаң. Хайсы миллетлериң[†] худайлары өз юрдуны Ашур патышасының элинден халас эдипдир? 19Хамадың, Арпадың худайлары ниреде? Сепарвайымың худайлары ниреде? Самарияның[†] худайлары олары мениң элимден халас этдилерми[+]? 20Реббиң Иерусалими мениң элимден халас эдери ялы, бу худайларың арасында өз юртларыны мениң элимден халас эдени бармы?»[+]

21Эмма халкдан сес чыкмады, оңа җогап гайтаран болмады, чүнки Хизкия патыша: «Оңа җогап гайтармаң» дийип табшырыпды. 22Шейдип, көшги доландырыҗы Хилкияның оглы Элякым, Шебна кәтип ве Асафың оглы Ёва – патышаның баш эмелдары дагы якаларыны йыртып, Хизкияның янына гелип, оңа баш везириң сөзлерини айдып бердилер.

#### 37‑нҗи бап


Хизкия патыша Ишаядан маслахат сораяр


(2 Патышалар 19:1-34)

1[•]Хизкия патыша Рабшаканың сөзлерини эшиден-де, якасыны йыртып, җул гейнип, Реббиң өйүне гитди. 2Патыша көшги доландырыҗы Элякымы, Шебна мүрзәни ве яшулы руханылары[†] Амозың оглы Ишая пыгамбериң[†] янына иберди. Хеммеси җул гейдилер[+]. 3Олар Ишая пыгамбере шейле дийдилер: «Хизкия патыша шейле диййәр: „Шу гүн биз хасрат, җеза ве рысвалык астындадырыс; бизиң ягдайымыз кувваты болмадык гөврели аялың чага догурян болшы ялыдыр[+]. 4Онуң алыхезрети Ашур[†] патышасының иберен баш везириниң дири Худайы[†] масгараламак үчин айдан сөзлерини, белки, Худайың Реб[†] эшидендир; Худайың Реб шол сөзлери үчин олары җезаландырар. Инди аман галан адамлар үчин дилег эт“»[+].

5Хизкияның хызматкәрлери Ишая пыгамбериң янына геленлеринде, 6Ишая пыгамбер олара шейле дийди: «Җенабыңыза айдың, Реб шейле диййәр: „Ашур патышасының хызматкәрлериниң Мени кемсидип айдан сөзлерини эшидениң үчин олардан горкма[+]. 7Мен онуң ичине бир рух[†] иберерин велин, ол бир хабар эшидип, өз юрдуна доланар. Мен оны өз юрдунда гылыч билен өлдүрдерин“».


Ашур патышасының хайбаты

8Баш везир Ашур патышасының Лакышдан гайдандыгыны эшидип, ызына доланды. Ол патышаның Либна галасына гаршы уршуп йөрендигини гөрди[+]. 9Патыша Эфиопия[†] патышасы Тирхаканың өзи билен урушмага чыкандыгыны эшиденде, ол Хизкияның янына чапарлар ёллады. 10Ашур патышасы Яхуда[†] патышасы Хизкия шейле хабар иберди: «Бил баглаян Худайың „Иерусалим[†] Ашур патышасының элине берилмез“ дийип, сени алдамасын. 11Ашур патышасының әхли юртлары бүтинлей ёк эдип, халкларың башына нә гүнлери гетирендигини эшиденсиң. Инди сиз халас эдилермикәңиз? 12Ата-бабаларымың дерби-дагын эден миллетлерини[†] – Гозаны, Хараны, Ресепи ве Теласарда болан Эден халкыны өз худайлары ата-бабаларыңың элинден халас этдими[+]? 13Хамат, Арпат ве Сепарвайым галаларының шалары, Хенаның ве Ывахың шалары ниреде?»[+]


Хизкияның дилеги

14Хизкия хаты чапарларың элинден алып окады. Онсоң ол Реббиң өйүне барып, хаты Реббиң өңүнде ачып гойды. 15Хизкия Реббиң хузурында дилег эдип, шейле дийди: 16«Эй, керупларың[†] үстүнде тагт гуран Ысрайыл[†] Худайы Реб! Бүтин дүнйәниң патышалыкларының Худайы Сенсиң, Сен еке-тәксиң. Ери-гөги ярадан-да Сенсиң[+]. 17Я Реб, гулак ас-да, эшит, я Реб, гөзлериңи ач-да гөр. Санхерибиң дири Худайы масгаралап айдан сөзлерини эшит[+]. 18Я Реб, хакыкатданам, Ашур патышалары әхли миллетлери ве оларың юртларыны вейран этдилер. 19Шол миллетлериң худайларыны ода атып якдылар, олар худайлар дәлди. Олар адамларың агачдан ве дашдан ясан бутларыды[+]. 20Инди, эй, Худайымыз Реб, бизи Ашур патышасының элинден халас эт. Я Реб, гой, бүтин дүнйәниң әхли патышалыклары Сениң еке-тәк Худайдыгыңы билсинлер»[+].


Ишая Ашур патышасы барада пыгамберлик[†] эдйәр

21Онсоң Амозың оглы Ишая пыгамбер шейле сөзлер билен Хизкияның янына адам иберди: «Ысрайыл Худайы Реб шейле диййәр: „Ашур патышасы Санхерип барада дилег эдендигиң үчин,

22Реббиң ол барада айдан сөзлери шудур:
Сион[†] бой гызы
йигренч билен сени кемсидйәр,
Иерусалим гызы[*]
сениң үстүңден гүлйәр.


23Сен кими масгаралап, киме дил етирдиң?
Кимиң гаршысына сесиңе бат берип,
киме улумсылык билен габак галдырдың?
Ысрайылың Мукаддесине![†]
24Хызматкәрлериң үсти билен
Таңрыны масгаралап,
шейле дийдиң:
‘Биртопар сөвеш арабаларым билен
дагларың үстүне чыкдым,
Ливаның[†] җүммүшине бардым,
онуң иң узын кедр агачларыны,
гөзел серви агачларыны чапдым.
Мен онуң иң бейик депесине,
гүр җеңңелине барып етдим[+].
25Мен гуюлар газып,
сувуны ичдим.
Мүсүриң әхли деряларыны,
өз дабаным билен гуратдым’.


26Эшитмедиңми нәме сен
озалдан шу нетиҗә геленими?
Гадымдан бәри муны йүрегиме дүвүп йөрдүм,
инди шу гүн оны амала ашырярын,
сен галалары вейран эдерсиң,
харабачылыга өврерсиң[+].
27Бу галаларың илаты эҗизди,
алҗырап ховсала дүшдүлер.
Олар мейдан өсүмликлериниң,
мымык гөк майсалыкларың,
тамың үстүндәки отларың,
өсмәнкә гурап ёк болшы дек болдулар[+].


28Эмма сениң отурып-туршуңы,
гирип-чыкышыңы,
Маңа гаршы дызайшыңы билйәрин[+].
29Мениң гаршыма дызанлыгың,
гопбамсылыгың
гулагыма гелип етендиги үчин,
бурунлыгымы бурнуңа,
агыззырыгымы-да агзыңа дакып,
сени гелен ёлуң билен
ызыңа уградарын Мен“»[+].


30Ишая Хизкия шейле дийди: «Сениң үчин аламат шудур: „Шу йыл ве гелҗек йыл сиз өзи битен зады иерсиңиз, үчүнҗи йыл болса өзүңиз экип, хасылыны оруп алың ве үзүм багларыны отурдың-да, шоларың мивелерини ийиң[+]. 31Яхуда несиллериниң гутулып аман галанлары ене-де ашакда көк уруп, ёкарда миве берерлер[+]. 32Аман галанлар Иерусалимден, халас боланлар Сион дагындан чыкып гелерлер. Бу Хөкмүрован Реббиң ыхласы билен амала ашар“»[+].

33Реб Ашур патышасы барада шейле диййәр: «Ол бу шәхере гирмез, ок атмаз, бу шәхериң гаршысына галканлы чыкмаз ве шәхериң диварына яплап япгыды дикмез[+]. 34Ол гелен ёлы билен ызына гайдар, бу шәхере гирмез. Муны Мен – Реб айдяндырын. 35Мен бу шәхери Өзүмиң хем-де гулум Давудың хатырасы үчин горап, оны халас эдерин».


Санхерибиң өлүми


(2 Патышалар 19:35-37)

36Реббиң перишдеси[†] гидип, ашурлыларың дүшелгесинде йүз сегсен бәш мүң адамы өлдүрди. Эртеси даңдан туруп гөрселер, ол ери җесетден долы экен![+] 37Ашур патышасы Санхерип дүшелгәни ташлап, өйүне гитди. Ол Ниневә гелип, шол ерде галды[+]. 38Санхерип өз худайы Нисрокың бутханасында оңа сежде эдип дурка, огуллары Адраммелек билен Саресер какаларыны гылыч билен өлдүрдилер-де, Арарат юрдуна гачып гитдилер. Онсоң онуң ерине оглы Эсархадон патыша болды[+].

#### 38‑нҗи бап


Хизкияның хассалыгы


(2 Патышалар 20:1-8)

1[•]Шол дөвүрлерде Хизкия кеселләп, өлүм яссыгында ятырды. Амозың оглы Ишая пыгамбер[†] онуң янына гелип: «Реб[†] шейле диййәр: „Өйүңдәкилере весъет эт, чүнки сен өлерсиң, сен бу кеселден гутулмарсың“» дийди. 2Онсоң Хизкия йүзүни дивара тарап өврүп, Реббе дилег эдип: 3«Саңа ялбарярын, я Реб, мениң Саңа бүтин калбым билен вепалы боланымы хем-де Сениң назарыңда догры[†] ишлери эденими ятла» дийди. Хизкия соҗап-соҗап аглады[+].

4Шондан соң Ишая пыгамбере Реббиң шу сөзи аян болды: 5«Гит-де, Хизкия шейле дий: „Атаң Давудың Худайы[†] Реб: ‘Сениң дилегиңи эшитдим, гөзяшларыңы гөрдүм. Мен сениң өмрүңи он бәш йыл узалдарын[+]. 6Мен сени ве бу шәхери Ашур[†] патышасының элинден халас эдерин. Мен Иерусалими[†] горарын’ диййәр дий“»[+].

7Реб берен вадасыны ерине етирер. Ребден саңа аламат шудур: 8«Ине, Мен Ахазың басганчагына дүшен көлегәни он әдим ыза сүйшүрерин». Шейдип, Гүн дүшмели еринден он әдим ыза чекилди[+]. 9Яхуда[†] патышасы Хизкия кеселинден гутуландан соң шулары язды:

10«„Өмрүмиң иң ягшы чагында,
мен гитмели;
өлүлер дүнйәсиниң дервезелеринден гирип,
галан йылларымдан махрум эдилдим“ дийдим.
11„Дирилер юрдунда Ребби гөрмерин.
Бу дүнйәде яшаянлар кимин
ынсана гөзүм дүшмез мундан артык“ дийдим[+].
12Өйүм чопаның чадыры кимин
согрулып, элимден алынды.
Өмрүми докмачы кимин кесдим,
Реб мени эришден кесди;
бир гүнүң ичинде соңума чыкдың[+].
13Эртире ченли сабырсызлык билен гарашдым;
ол арслан кимин бар сүңклерими дөвди;
бир гүнүң ичинде соңума чыкдың[+].
14Гарлавач, дурна кимин гыгырдым,
гумры кимин иңледим,
гөзлерим гөге бакмакдан ядады.
Я Реб, мен зулум ичинде,
дадыма етиш![+]
15Нәме диейин?
Мениң билен геплешен,
муны эден Ребдир,
калбымың хасратлыдыгы зерарлы
өмүрбойы песпәл гезерин.
16Я Реб, ынсанлары яшадян Сенсиң,
мени-де Сен яшадярсың,
мени сагалт, мени яшат!
17Чекен эҗирим-эзъетим
өз хайрыма болды;
мени сөендигиң үчин
җанымы хеләкчилик чукурындан сакладың,
әхли гүнәлерими аркаңа атдың[+].
18Өлүлер дүнйәси[†] Саңа шүкүрлер айтмаз,
өлүм Саңа өвгүлер айтмаз,
Сениң вепалылыгыңа
умыт баглап билмезлер
габра инйәнлер[+].
19Бу гүн мениң эдишим ялы,
дирилер, диңе дирилер
Саңа шүкүр эдйәрлер,
аталар перзентлерине
Сениң вепалылыгыңы билдирйәрлер[+].
20Реб мени халас эдер,
бүтин өмрүмиз бойы Реббиң өйүнде
киришли саз гураллары билен
нагмалар айдарыс».

21Ишая пыгамбер Хизкияның хызматкәрлерине: «Енҗилен инҗир гетириң-де, оны патышаның чыбанының үстүне япың. Шондан соң ол сагалар» дийипди. 22Хизкия Ишая пыгамберден: «Үчүнҗи гүни мениң Реббиң өйүне барҗакдыгыма нәме аламат болар?» дийип сорапды.

#### 39-нҗы бап


Бабылдан[†] гелен чапарлар


(2 Патышалар 20:12-19)

1[•]Шол дөвүрде Бабыл патышасы Баладаның оглы Меродакбаладан Хизкия патышаның кеселләндигини ве сагаландыгыны эшидип, оңа векиллеринден хатлар билен пешгеш ёллады. 2Хизкия Бабыл патышасының векиллерини шатлык билен кабул этди; олара хазынасындакы күмшүни, алтыныны, хошбой ыслы затларыны, гымматбаха ягларыны, яраг горханасыны хем-де аммарларындакы затлары гөркезди. Ол көшгүндәки ве бүтин патышалыгындакы затларың барыны векиллере гөркезди[+]. 3Онсоң Ишая пыгамбер[†] Хизкия патышаның янына гелип, ондан: «Бу адамлар саңа нәме дийдилер? Олар сениң яныңа ниреден гелдилер?» дийип сорады. Хизкия хем: «Олар узак юрт Бабылдан гелдилер» дийип җогап берди. 4Ишая: «Олар сениң көшгүңде нәмелер гөрдүлер?» дийип, Хизкиядан сорады. Хизкия: «Олар мениң көшгүмдәки затларың әхлисини гөрдүлер. Аммарларымда олара гөркезилмедик задым галмады» дийип җогап берди.

5Онсоң Ишая пыгамбер Хизкия шейле дийди: «Хөкмүрован Реббиң сөзүни эшит: 6„Бир гүн сениң көшгүңдәки затларың хеммеси ве ата-бабаларыңың тә шу гүне ченли йыгнан затларының бары Бабыла әкидилер, екеҗе зат хем галдырылмаз[+]. 7Сениң өз багрыңдан өнен огулларың Бабыла сүргүн[†] эдилип, шол ерде патышаның көшгүнде агталар[†] боларлар“»[+]. 8Онсоң Хизкия Ишая пыгамбере: «Реббиң сениң үстүң билен айдан сөзи ягшы сөздүр» дийди. Хизкия: «Мениң дөврүмде асудалык ве ховпсузлык болар» дийип пикир эдйәрди.

#### 40-нҗы бап


Худайың[†] халкы көшешдирилйәр

1Худайыңыз: «Теселли бериң,
халкыма теселли бериң» диййәр[+].
2Иерусалиме[†] мылайым сөзлери айдың:
сөвеш мөхлетиниң гутарандыгыны,
языкларының гечилендигини,
гүнәлериниң җезасыны Реббиң элинден
ики эссе эдип аландыкларыны ыглан эдиң[+].
3Бир сес гыгыряр:
«Сәхрада Реббе ёл тайынлаң,
чөлде Худайымыз үчин ёда дүзләң[+].
4Әхли дерелер бейгелдилер,
әхли даглар ве депелер песелдилер,
аңңат ерлер текизленер,
бейикли-песли ерлер дүзлүге өврүлер.
5Шонда Реббиң шөхраты[†] аян болар,
әхли ынсанлар оны бирликде гөрерлер,
муны айдян Ребдир»[+].


6«Җар эт!» диййәр бир сес.
Мен: «Нәмәни җар этмели?» дийдим.
Әхли ынсанлар отлук киминдир,
оларың гөзеллиги мейдан гүли киминдир.
7Реб[†] демини үфләнде,
от гураяр, гүл соляр.
Хакыкатдан хем, халк отлукдыр.
8От гураяр, гүл соляр,
эмма Худайымызың сөзи эбеди галяр[+].
9Эй, Сион,[†] хош хабар,
бейик дага чык!
Эй, Иерусалим, хош хабар,
сесиңи батлы гаталт!
Сесиңи батландыр, горкма;
Яхуда[†] шәхерлерине:
«Ине, Худайыңыз!» дийиң.
10Ине, Хөкмүрован Реб гүйҗи билен гелйәр,
Ол гудрат билен хөкүм сүрйәр,
байрагы янындадыр,
лайык хакы өңүндедир[+].
11Ол сүрүсини чопан кимин бакяр,
гузулары Өз элине аляр,
олары гөтерип, багрына басяр,
эне гоюнлара ёл гөркезйәр[+].


Реббе тай ёк

12Сувлары гошавуҗы билен,
гөклери гаршы билен өлчән ким?
Ериң тозуны өлчеге салан,
Байырлары терезиде,
даглары гапанда чекен ким[+]?
13Реббиң Рухуна ким акыл етирди?
Ким Оңа маслахат берип билди[+]?
14Акыл үчин Ол кимден маслахат сорады?
Адалат ёлуны Оңа өвреден ким?
Оңа билим берип,
пайхас ёлуны гөркезен ким[+]?
15Ине, миллетлер[†] ягыш дамҗасы кимин,
терезилердәки тоз кимин сайыляр,
Ол адалары тоз дейин әкидйәр.
16Ливан[†] җеңңелиниң одуны етерлик болмаз,
маллары якма гурбанлыга азлык эдйәр[+].
17Әхли миллетлер Онуң өңүнде хич затдыр,
олары хич зат хасаплап, бошлукдан-да пес сайяр[+].
18Онда Худайы киме меңзедйәрсиңиз?
Хайсы меңзетмәни уланярсыңыз Онуң үчин[+]?
19Бутумы? Оны бир хүнәрмент гуйяр,
зергәр оны алтына гаплаяр,
онуң үчин күмүш зынҗыр ясаяр.
20Бейле гурбанлыга гурбы чатмаян киши,
бир чүйремез агаҗы сайлаяр.
Мәкәм отурдылан бут[†] ясатҗак болуп,
өкде уссаның гөзлегине чыкяр[+].
21Билмейәрмисиңиз? Эшитмедиңизми?
Сизе башдан айдылмадымы?
Дүнйә ярадыланы бәри дүшүнмедиңизми?
22Земин гүммезинде отурян Олдур,
ерде яшаянлар чекиртгелер киминдир,
гөклери перде кимин герип,
яшамак үчин чадыр кимин язян Олдур[+].
23Шазадалары хич эдйән,
дүнйәниң хөкүмдарларыны
пуҗа чыкарян Олдур[+].
24Олар экилип, сепилип,
балдаклары ере зордан көк уран дессине,
Реб демини үфлейәр, олар гураярлар,
харасат олары саман дек совуряр.


25«Мени киме меңзедерсиңиз?
Ким Маңа тай гелер?»
Муны Мукаддес[†] Болан диййәр.
26Гөзлериңизи гөге тарап галдырың,
Булары ярадан ким?
Реб гөкдәки гошунлары
екеме-еке чыкаряр,
атларыны тутуп, чагыряр,
Онуң зор гүйҗүне,
бейик гудратына гөрә
оларың хич бири кемлик этмейәр[+].
27Нәме үчин, эй, Якуп, эй, Ысрайыл[†]:
«Ёлум Реббе аян дәлдир,
Худайым хакыма дыкгат бермеди» диййәрсиңиз[+]?
28Билмейәрсиңизми? Эшитмедиңизми?
Реб – эбеди Худай,
ериң әхли күнҗегиниң Ярадыҗысы.
Ол эҗизлейән я-да ядаян дәлдир,
Онуң дүшүнҗесине акыл етмез[+].
29Ол эҗизлери кувватландыряр,
меҗалсызларың гүйҗүни артдыряр,[+]
30Хатда яшлар-да ысгындан гачып, ядаярлар,
яш йигитлер-де бүдрәп, йыкылярлар.
31Эмма Реббе умыт баглаянлар
тәзеден гүйч топларлар,
бүргүтлер дек ганат яйып беленде галарлар,
йүврерлер, йөне ядамазлар,
йөрәрлер, йөне ысгындан гачмазлар[+].

#### 41‑нҗи бап


Реб[†] Ысрайыла медет берйәр

1«Эй, адалар, Мениң хузурымда дымың,
халклар тәзеден гүйч топласынлар,
олар якына гелип, геплесинлер;
хөкүм үчин биле топланалың[+].
2Гүндогардан догры[†] адамы аяга галдыран ким?
Оны хызматына чагыран ким?
Миллетлери[†] онуң элине берйәр,
патышалары аяк астында эзйәр,
олары гылыҗы билен тозана,
соврулан самана өвүрйәр яйы билен[+].
3Ковалаяр олары,
саг-аман гечйәр
аяк басмадык ёдасындан.
4Башдан несиллери чагырып,
булары эден, тамамлан ким?
Мен – Реб олар билен илкибашдан болдум,
ахырда хем олар билен болҗак Мендирин[+].
5Адалар муны гөрүп, горкярлар,
ериң аңры учлары титрешйәрлер,
олар якынлашып гелйәрлер.
6Херси бейлекисине көмек эдйәр,
бири-бирине: „Батыр бол!“ диййәр.
7Хүнәрмент зергәри,
чекич билен текизлейән
сандала уряны рухландыряр.
Кебширлейиш хакда: „Бу говы болды“ диййәр;
гозганмаз ялы чүй билен беркидйәр[+].
8Эмма сени, эй, бендәм Ысрайыл[†],
Өз сайланым Якуп,
достум Ыбрайымың несиллери,[+]
9ериң аңры уҗундан топладым,
узак ерлерден чагырып:
„Сиз Мениң бендәмсиңиз,
Мен сизи сайладым, терк этмедим“ дийдим.
10Горкмаң, сизиң билендирин Мен,
хедер этмәң, Худайыңыздырын[†] Мен,
сизе гүйч берерин, ярдам эдерин,
садык саг голум билен сөйгет берерин.
11Сизе гаршы газапланянларың әхлиси
утандырылар, иле рысва эдилер.
Хич зат дек ёгалып гидерлер
сизе гаршы чыкянлар.
12Душманларыңызы
тапып билмерсиңиз
агтарарсыңыз-да,
хич затча болман ёгалып гидерлер
сизе гаршы чыкянлар.
13Худайыңыз Мен – Реб
саг элиңизден тутарын,
сизе: „Горкмаң, ярдам эдерин“
диййән Мендирин.
14Эй, ер гурчугы Якуп,
эй, Ысрайыл адамлары, горкмаң!
Сизе көмек эдерин.
Муны Мен – Реб,
Ысрайылың Мукаддеси,[†] Пенакәриңиз айдяндыр[+].
15Ине, Мен сизи йити, тәзе, дишли
дөвек гуралы этдим;
сиз даглары дөверсиңиз, оврадарсыңыз,
байырлары саман чөпи кимин эдерсиңиз.
16Сиз олары соврарсыңыз,
шемал олары учурып әкидер,
харасат олары пытрадар.
Онсоң сиз Ребде шатланарсыңыз,
Ысрайылың Мукаддесинде шөхратланарсыңыз.[†]
17Гарыплар, мәтәчлер сув агтарярлар,
йөне сув ёк;
тешнеликден кепейәр агызлары,
Мен – Реб олара җогап берерин,
Ысрайыл Худайы Мен олары терк этмерин.
18Мен ачык депелерден дерялар,
дерелериң ортасындан булаклар акдырарын;
чөли көле, гуры ери
сувлы чешмелере өврерин[+].
19Чөлде кедр, акация, мирт,
зейтун агачларыны отурдарын,
сервини, чынары, арчаны сәхрада биле дикерин[+].
20Онсоң хеммелер
муны Реббиң элиниң эдендигини,
Ысрайылың Мукаддесиниң ярадандыгыны
гөрерлер, билерлер,
акыл етирерлер, дүшүнерлер».


Бутлар бидерекдир

21Реб: «Даваңызы айдың» диййәр,
Якубың Патышасы: «Субутнамаңызы гетириң» диййәр.
22«Бутларыңызы гетириң,
гой, олар нәме болҗагыны айтсынлар,
ойланып, соңуны билеримиз ялы
гечмишде боланлары аян этсинлер,
я-да болҗак затлары бизе хабар берсинлер.
23Сизиң худайлардыгыңызы билеримиз ялы,
бизе мундан соң болҗак затлары билдириң;
горкуп, хедер эдеримиз ялы,
я ягшылык, я-да яманлык эдиң.
24Эмма сиз хич затсыңыз,
ишлериңиз-де бидерек;
сизи сайлан йигренҗидир[+].
25Мен демиргазыкдан бирини өҗүкдирдим,
ол гелйәр,
гүндогардан адымы тутуп чагырян бири.
Ол күйзегәриң тойны депелейши кимин
хөкүмдарлары палчык кимин депеләр[+].
26Биз билер ялы, ким муны башлангычдан ыглан этди?
„Ол мамла“ диеримиз ялы, ким өңүнден хабар берди?
Хич ким хабар бермеди, хич ким җар этмеди,
хич ким сөзлериңизи эшитмеди[+].
27Илки Сиона:[†] „Ине, олар!“ дийип аян этдим,
Иерусалиме[†] хабарчы ёлладым[+].
28Серетдим, йөне хич ким ёк,
араларында маслахатчы ёк,
сорагыма җогап берҗек ёк.
29Ине, оларың хеммеси галп,
ишлери хич затдыр,
бутлары бош елдир».

#### 42‑нҗи бап


Реббиң бендеси

1Ине, Мениң голдаян бендәм,
гөвнүхош болуп сайланым;
Рухумы оңа бердим,
ол миллетлере[†] адалат гетирер[+].
2Ол гыгырмаз, сесини гаталтмаз,
сеси көчелерде асла яңланмаз.
3Енҗилен гамшы дөвмез,
түтейән пелтәни сөндүрмез,
садыклык билен адалат гетирер.
4Эҗизлемез, рухдан дүшмез ол,
ер йүзүнде адалаты беркидйәнчә,
адалар онуң канунына[†] гарашарлар.
5Гөклери ярадып, олары герен,
ери ве ондакылары яян,
ондакы ынсанлара дем берен,
онда гезйәнлере җан берен Худай[†]
шейле диййәр:[+]
6«Мен – Реб[†] сени догрулык билен чагырдым,
элиңден тутуп, горарын сени,
халка әхт[†] хөкмүнде берерин сени,
Сени миллетлере нур эдерин[+].
7Көр гөзлери ачмак,
туссаглары туссаглыкдан,
зулматда отуранлары зындандан
азат этмек үчин сени халка әхт,
миллетлере нур эдерин[+].
8Мен Ребдирин. Бу Мениң адымдыр;
шөхратымы[†] башга хич кесе,
өвгүлерими бутлара бермерин[+].
9Ине, өңки затлар амала ашды,
Мен тәзе затлары ыглан эдйәрин;
йүзе чыкмаздан өң
олары сизе аян эдйәрин».


Реббе өвги айдымы

10Эй, деңиз сыяхатчылары, деңзиң ичиндәкилер,
адалар ве онда яшаянлар,
Реббе тәзе айдым айдың,
ериң аңры уҗундан өвгүлер айдың![+]
11Чөл ве онуң шәхерлери,
кедарлыларың яшаян обалары
сесини гаталтсын!
Селаның[†] илаты шатлыкдан айдым айтсын,
дагларың башындан гыгырышсынлар![+]
12Олар Ребби шөхратландырып,
адаларда Оңа өвгүлер айтсынлар.
13Реб пәлван дек өңе гидйәр,
уршуҗы кимин газабыны артдыряр,
гыгырып, сөвеш награсыны чекйәр,
душманларындан үстүндигини гөркезйәр[+].


Реб өз халкыны халас эдйәр

14Мен узак вагтлап дымдым,
үмсүм болуп, Өзүми сакладым;
инди догурян аял дек чыгырарын,
соҗап дем аларын[+].
15Даглары, байырлары вейран эдерин,
әхли өсүмликлерини гурадарын,
дерялары адалара өврерин,
ховданлары гурадарын[+].
16Көрлери билмейән ёлларындан әкидерин,
идерин таныш болмадык ёдаларындан,
өңлеринде гараңкылыгы ягтылыга,
чаркандаклы ерлери текиз ере өврерин.
Мендирин булары этҗек,
олары терк этмерин[+].
17Ойма бутлара бил баглап,
гуйма бутлара: «Худайларымыз сизсиңиз»
диййәнлер ызларына улы утанч билен дөндерилер[+].


Көр ве кер Ысрайыл[†]

18Эй, керлер эшидиң!
Эй, көрлер, середиң, гөрүң![+]
19Бендәмден башга ким көр?
Ким ёллан хабарчым дек кер?
Ким Маңа багыш эдилен дек көр?
Я Реббиң бендеси кимин көр[+]?
20Ол көп затлары гөрйәр,
эмма үнс бермейәр,
гулаклары ачык, йөне эшитмейәр[+].


21Өз догрулыгы зерарлы
кануныны бейгелтмек, шөхратландырмак
Реббе ярады.
22Эмма бу даган, таланан халкдыр.
Әхлиси говакларда дузага дүшен,
Туссагханаларда гизленен;
олар олҗа болдулар, халас эдйән ёк.
Таландылар, «Ызына гайтар!» диййән ёк[+].
23Араңызда муңа гулак гойҗак,
гелҗекде үнсли диңлеҗек бармы?
24Якубы талаңчылара,
Ысрайылы гаракчылара берен ким?
Бу гаршысына гүнә эден Реббимиз дәлмиди?
Олар Онуң ёлундан йөремек ислемедилер,
Онуң канунына гулак асмадылар.
25Мунуң үчин Ол ловлаян газабыны,
залым уршы үстлеринден индерди;
олары хемме тарапдан отлады,
эмма олар шонда-да дүшүнмедилер,
олары якды, йөне үнс бермедилер[+].

#### 43‑нҗи бап


Ысрайылың Халасгәри[†]

1Эмма инди, эй, Якуп, сени ярадан,
эй, Ысрайыл[†], сени дөреден
Реб[†] шейле диййәр:
«Горкма, чүнки Мен сени азат этдим,
адыңы тутуп чагырдым, сен Мениңкисиң[+].
2Сениң билен боларын сувлардан гечениңде,
дерялардан гечениңде, сени гарк этмез олар,
одуң ичинден йөрәниңде янмарсың,
ялын якмаз сени[+].
3Мен сениң Худайың[†] Реб,
Ысрайылың Мукаддеси,[†] сениң Халасгәриң.
Мен саңа төлег хөкмүнде Мүсүри,
сениң ериңе Эфиопияны,[†] Себаны бердим[+].
4Назарымда эзиз, гадырлы болуп,
сени сөййәндигим үчин,
сениң өвезиңе адамлар,
халклар берерин җаныңың дерегине.
5Горкма, Мен сениң билендирин;
перзентлериңи гүндогардан,
сени гүнбатардан гетирерин[+].
6Демиргазыга: „Олары бер“,
гүнорта: „Олары саклама“ диерин;
огулларымы узакдан,
гызларымы ериң четлеринден,
7Маңа дегишли болан хер кеси,
Өз шөхратым[†] үчин яраданымы,
шекил берип дөреденими гетир.


8Гөзли көрлери,
гулаклы керлери өңе чыкар[+].
9Әхли миллетлер[†] бир ере йыгнансын,
халклар топлансын,
оларың арасында ким муны ыглан этди?
Хайсысы болуп геченлери өңден билдирди?
Гүвәлерини гетирип, өзлерини акласынлар,
башгалар эшидип: „Бу догры“[†] дийсинлер[+].
10Сиз Мениң шаядымсыңыз,
муны Мен – Реб айдяндырын.
Өз сайлан бенделеримсиңиз,
Сиз Мени билип, Маңа ынам эдиң,
Мениң Шолдугыма дүшүниң,
Менден өң хич худай болан дәлдир,
Менден соң-да хиҗиси болмаз[+].
11Мен, диңе Мен Ребдирин,
Менден башга Халасгәр ёкдур[+].
12Мен ыглан этдим, халас этдим, аян этдим,
араңызда башга худай ёк;
сиз Мениң шаятларым.
Муны Мен – Реб айдяндырын.
13Овалдан бәри Мен Олдурын.
Элимден халас эдип билҗек ёкдур.
Мениң эденими ятырып билҗек бармы?»[+]
14Пенакәриңиз, Ысрайылың Мукаддеси
Реб шейле диййәр:
«Сизиң хатыраңыза Бабыла[†] лешгер ёллап,
әхли бабыллылары гачгаклар хөкмүнде
буйсанян гәмилеринде гетирерин.
15Сизиң Мукаддесиңиз, Ысрайылы Ярадан,
Патышаңыз Реб Мендирин».
16-17Деңизден ёл,
чуң сувлардан ёда ачяр Реб,
сөвеш арабалары, атлары,
гошунлары сөвешиҗилери билен чыкаряр Ол;
олар йыкылып, галып билмейәрлер,
өчүрилйәрлер, пелтелер дек сөндүрилйәрлер.
Булары эдйән Реб шейле диййәр:[+]
18«Ятламаң өтен затлары,
көне затлара үнс бермәң.
19Ине, Мен бир тәзе зат эдйәрин,
ол хәзир башлаяр, гөрмейәрмисиңиз?
Мен чөлде ёл,
сәхрада дерялар эмеле гетирерин[+].
20Ябаны хайванлар,
шагаллардыр дүегушлар
Мени хорматларлар.
Мен Өз сайлан халкымы
гандырмак үчин чөлде сувлар,
сәхрада дерялар билен үпҗүн этдим[+].
21Маңа алкыш айтсынлар дийип,
Өзүм үчин яратдым бу халкы.
22Эмма сен, эй, Якуп,
чагырмадың Мени,
эй, Ысрайыл, Менден ирдиң сен![+]
23Гоюнларыңызы гетирмедиңиз Маңа
якма гурбанлык үчин,
гурбанлыкларыңыз[†] билен Мени сыламадыңыз.
Садакалары[†] сизе агыр йүк этмедим,
якымлы ыслы түтетги[†] билен иризмедим.
24Хошбой ыслы гамыш[†] сатын алмадыңыз Маңа,
гурбанлыкларыңызың ягындан доюрмадыңыз,
гүнәлериңиз билен Маңа йүк болдуңыз гайтам,
этмишлериңиз билен Мени ириздиңиз[+].
25Өз хатырам үчин
языкларыңызы өчүрйән Мендирин,
Мен гүнәлериңизи ятламарын[+].
26Маңа ятлат!
Гел, билеликде давалашалың,
акланар ялы
делиллериңи айт[+].
27Илкинҗи атаңыз гүнә этди,
төвеллачыларыңыз гаршыма чыкдылар[+].
28Мунуң үчин биабрай этдим
ыбадатхананың[†] руханыларыны,[†]
Якубы долы вейранчылыга,
Ысрайылы рысвалыга хөкүм этдим».

#### 44‑нҗи бап


Ысрайыллар Худайың[†] сайлан халкыдыр

1«Эмма инди, эй, бендәм Якуп,
сайлан Ысрайылым, гулак гой![+]
2Сени ярадан, ятгыда сизе шекил берен
Мен Реб[†] геплейәрин.
Горкма, эй, бендәм Якуп,
ягны сайланым Ешурун!
3Мен сувсуз топрага сувлар дөкерин,
гуры ерлере чешмелер акдырарын;
несиллериңиң үстүне Рухумы,
перзентлериңиң үстүне берекедими дөкерин[+].
4Олар гөк яйладакы отлар кимин,
акар сувлар якасындакы
сөвүтлер кимин бой аларлар.
5Бири: „Мен Реббиңки“ диер,
бейлекиси өз адына Якуп дакар,
ене бири: „Реббиңки“ дийип язар элине,
өзүни Ысрайыл[†] дийип атландырар».
6Ысрайылың Патышасы ве Пенакәри Реб,
Хөкмүрован Реб шейле диййәр:
«Мен илкинҗи ве ахыркыдырын,
Менден башга худай ёкдур[+].
7Маңа меңзейән бармы? Ол аян этсин,
гадымы халкы беркарар эделим бәри
болуп геченлери айдып берсин ол;
гелҗек затлары ыглан этсин,
инди болҗак затлары хабар берсин.
8Горкмаң, эйменмәң,
Саңа овалдан айтмадыммы,
билдирмедимми нәме?
Сиз Мениң шаятларым!
Худай бармы Менден башга?
Башга Гая ёкдур,
хич бирини билмейәрин»[+].


Бутпаразлыга гаршы пыгамберлик[†]

9Бут[†] ясаянларың бары бидерекдир,
олара яраян затлар пейдасыздыр,
оларың шаятлары не гөрйәр, не-де зат билйәр.
Утанҗа галдырылар олар[+].
10Дерде яравсыз худайы,
я гуйма буты ким ясаяр[+]?
11Ине, онуң әхли ёлдашлары утандырылар,
хүнәрментлериң өзлери адамлардыр.
Әхлиси йыгнанышып, әхлиси биле дурсунлар;
довла дүшер олар, утанҗа галар[+].
12Демирчи гуралыны алып,
онуң билен көзде ишлейәр;
ол бута чекич билен шекил берйәр,
гүйчли голы билен онуң үстүнде ишлейәр.
Ол аҗыгып, гүйчден гачяр;
сувсузлыкдан меҗалсыз боляр.
13Агач уссасы йүп билен өлчейәр,
галам билен беллик эдйәр,
төрпи билен шекил берйәр,
исгене билен беллейәр.
Бутханада гоймак үчин
буты адам шекилли ясаяр,
ынсан гөзеллигине гөрә ясаяр.
14Ол кедр агачларыны кесйәр,
серви ве дуб агачларыны аляр.
Токайың агачларындан бирини сайлаяр,
дагдан агаҗыны отурдяр, ягыш оны өсдүрйәр.
15Агач ынсана одун боляр,
ол гетирен одуны билен хем йылыняр,
одуны якып, чөрек биширйәр.
Шейле хем өзүне бир таңры ясап,
ыбадат эдйәр оңа,
бут ясап, сежде эдйәр оңа.
16Одунларың ярысыны якып,
одуң үстүнде кебап биширйәр,
ондан ийип дойяр.
Ол йылнып, шейле диййәр:
«Ине, йылындым,
алавың ховруны дуйдум!»
17Галанындан болса бир таңры ясаяр,
өзүне бут ясап, сежде эдйәр оңа,
ыбадат эдйәр, дилег эдип, шейле диййәр:
«Мени халас эт, мениң таңрымсың сен!»
18Олар хич зат билмейәрлер, дүшүнмейәрлер,
чүнки гөрмесинлер дийип гөзлери,
дүшүнмесинлер дийип йүреклери багланды[+].
19Хич ким ойланып гөрмейәр,
«Одуның ярысыны якдым,
көзүне чөрек биширдим,
этден кебап эдип ийдим,
инди галанындан йигренҗи зат ясайынмы?
Бир бөлек агаҗа сежде эдейинми?»
диер ялы акыл-пайхас ёк.
20Күли хөрек эдинйәрлер
алданан калплары азашдыряр олары,
җанларыны халас эдип билмейәрлер,
«Саг элимдәки зат ялан дәлми?» дийип билмейәрлер[+].


Реб – Ярадан ве Халасгәр[†]

21«Булары ятла, эй, Якуп,
эй, Ысрайыл, сен мениң бендәмсиң;
сиз мениң бендәмсиңиз, Мен яратдым сизи,
эй, Ысрайыл, Мен сени унутмарын[+].
22Языкларыңызы булут кимин,
гүнәлериңизи думан кимин айрарын.
Маңа долан, чүнки Мен сизи ызыңыза алдым»[+].
23Айдым айдың, эй, гөклер,
чүнки муны Реб этди;
гыгырышың, эй, ериң чуңлуклары;
эй, даглар, җеңңел ве ондакы агачлар
шатлыкдан айдым айдың,
чүнки Якубы Реб азат этди,
Ысрайылда Өзүни шөхратландырды.[†][+]


24Сизе ятгыда шекил берен Пенакәриңиз
Реб шейле диййәр:
«Әхли зады ярадан,
гөклери еке Өзи яйрадан,
ялңыз Өзи ери язан,[+]
25галп пыгамберлериң аламатларыны пуҗа чыкарян,
палчылары акмак[†] эдйән,
акылдарлара зарба берип,
билйәнлерини самсыклыга өвүрйән,[+]
26бендесиниң сөзүни тассыклаян,
илчилериниң айданларыны амала ашырян,
Иерусалиме:[†] „Илатлы боларсың!“,
Яхуда[†] шәхерлерине: „Булар тәзеден гурлар,
харабаларыңы дикелдерин!“ диййән,[+]
27чуңлуга: „Гура,
деряларыңы гурадарын“ диййән,[+]
28Куреше: „Мениң чопанымдыр,
бар максатларымы ол амала ашырар“,
Иерусалиме: „Тәзеден гурлар“,
ыбадатхана:[†] „Дүйбүң тутулар“»
диййән Реб Мендирин[+].

#### 45‑нҗи бап


Реб[†] Куреши сайлаяр

1Реб сечип-сайланына,
саг элинден тутанына, Куреше шейле диййәр:
«Өңүңде миллетлери[†] баш эгдирерин,
патышалары гүйҗүнден махрум эдерин,
гапылары ачарын өңүңде,
дервезелер япылмаз[+].
2Мен өңүңден гидип,
даглары текизләрин,
бүрүнч гапылары күл эдерин,
демир килтлерини дөверин[+].
3Адыңы тутуп чагыран Ысрайыл[†] Худайы[†]
Мениң Ребдигими билмегиң үчин,
гараңкылыгың хазыналарыны,
гизлин ерлердәки байлыклары саңа берерин[+].
4Сен мени танамасаң-да,
бендәм Якубың,
сайланым Ысрайылың хатырасына
адыңы тутуп чагырып,
хормат гойдум саңа[+].
5-6Мен Ребдирин, башгасы ёкдур,
Менден башга Худай ёкдур.
Мени танамасаң-да,
саңа Мен гүйч берерин.
Гүндогардан гүнбатара деңеч
Менден башганың ёкдугыны билсинлер дийип,
Мен гүйч берерин саңа[+][+].
7Нуры, гараңкылыгы ярадян Мендирин,
абаданчылыгы, бетбагтчылыгы гетирйән-де Мендирин;
буларың хеммесини Мен – Реб эдйәндирин[+].
8Эй, гөклер, ёкардан ягдырың,
булутлар догрулык ягдырсын;
ер ачылып, гутулыш мивесини берсин,
онуң билен бирликде догрулык битсин;
булары Мен – Реб яратдым».
9Яраданы билен давалашяның дат гүнүне!
Ериң күйзе дөвүклериниң арасындакы
бир күйзе дөвүги!
Тоюн өзүни шекил берйәне:
«Нәме ясаярсың?»
«Ясан задың тутаваҗы ёк» диерми я[+]?
10Атасына: «Нәме үчин дүнйә индердиң мени?»
Энесине: «Нәме үчин догурдың мени?»
диййәниң дат гүнүне!
11Ысрайылың Мукаддеси,[†]
оны ярадан Реб шейле диййәр:
«Огулларымың гелҗеги хакда
Мени сораг эдйәңизми?
Элимиң иши хакда буйрук берйәңизми Маңа?
12Мен ери дөретдим,
онда ынсанлары яратдым;
эллерим гөклери герди,
асман җисимлерине буйрук бердим[+].
13Куреши догрулык билен оярдым,
бүтин ёлларыны догруларын;
Мениң шәхерими ол дикер,
есирлерими төлегсиз, пешгешсиз
азат эдер ол».
Муны Хөкмүрован Реб диййәр[+].


14Реб шейле диййәр:
«Мүсүриң байлыгы, Эфиопия[†] сөвдасы,
узын бойлы сабалылар
саңа гелерлер, сениңки болар.
Гандаллы гуллар яныңа гелип,
сениң ызыңа эерерлер,
саңа тагзым эдип ялбарарлар:
„Худай диңе сениң билендир,
башгасы ёкдур;
Ондан башга худай ёкдур“»[+].
15Хакыкатдан-да, Өзүни гизлейән Худай Сенсиң,
эй, Ысрайыл Худайы, эй, Халасгәр![†]
16Әхли бут[†] ясаянлар утандырылар, рысва эдилер;
әхлиси биле рысва болар оларың[+].
17Эмма Ысрайылы Реб халас этди,
Ол бакы халас эдйәр;
асырлар бойы утанҗа галмарсыңыз,
рысва эдилмерсиңиз[+].
18Гөклери ярадан,
Ол Худай,
дүнйәни ярадан, оңа шекил берен,
оны беркиден,
бош болмасын,
адамлы болсун диен
Реб шейле диййәр:
«Мен Ребдирин, Менден башга хич ким ёкдур».
19Мен гизлинликде,
түмлүк меканында геплемедим,
Якубың неслине:
«Мени чола ерден агтарың» диймедим.
Мен – Реббиң сөзлейәни хакыкатдыр,
догрулыкдыр беян эдйәни[+].


Бутлар Бабылы[†] халас эдип билмейәр

20Эй, миллетлерден гачып гутуланлар,
топланың, бир ере топланың,
бирек-биреге якынлашың!
Агач бутлары гөтерип гезйәнлер,
халас эдип билмейән худайдан
дилег эдйәнлериң билйән зады ёкдур[+].
21Билдириң, даваңызы айдың,
гой, хеммеси үйшүп маслахатлашсынлар!
Муны овалдан айдан ким?
Гечмишде аян эден ким?
Мен – Реб дәлмидир?
Менден башга худай ёкдур,
Мен адыл Худай ве Халасгәрдирин,
Менден башга хич ким ёкдур[+].
22Эй, ериң дөрт күнҗегиндәкилер,
Маңа доланың-да, халас болуң!
Мен Худайдырын, Менден башгасы ёкдур.
23Өз барлыгымдан ант ичдим,
агзымдан чыкан сөз догрудыр,
ол бош дәлдир:
«Хер бир дыз өңүмде эпилер,
хер бир дил Менден ант ичер»[+].
24Олар: «Догрулык хем кувват
ялңыз Ребдедир» диерлер.
Оңа газап билдиренлериң әхлиси
хузурына гелип, утанарлар.
25Ысрайылың бүтин несли
Ребде акланар, шөхратланар.[†]

#### 46-нҗы бап


Реббиң максатлары

1Бел худайы[†] дыза чөкйәр,
Небо худайы эгилйәр,
хейкеллери өкүзлере йүкленйәр;
дашаян затларыңыз агыр йүк дей,
ядав хайванлара йүкленилйәр;[+]
2худайлар эгилйәрлер, дыза чөкйәрлер,
хейкеллерини халас эдип билмән,
өзлери сүргүн[†] эдилйәрлер[+].


3Эй, Якубың несли,
Ысрайыл[†] неслиниң аман галанлары!
Гөвреде галаныңыз бәри этдим аладаңызы,
догланыңыз бәри элимде гөтердим[+].
4Гарраныңызда-да, Мен Шолдурын,
сачыңыз агаранда хем сизи гөтерерин,
сизи Мен яратдым, Өзүм гөтерерин,
Мен гөтерип, сизи халас эдерин[+].
5Мени киме меңзедйәрсиңиз?
Ким билен деңешдирйәрсиңиз?
Киме деңейәрсиңиз, Маңа меңзейән бармы[+]?
6Алтыны торбадан гуйянлар,
күмши терезиде чекйәнлер
бир зергәри хакына тутярлар,
ол-да олардан бир худай ясаяр;
олар ере йүзин дүшүп, оңа сежде эдйәрлер[+].
7Оны геришлерине алып гөтерйәрлер,
еринде гойярлар, ол шол ерде дуряр,
еринден гозганып билмейәр.
Җогап бермейәр оңа перят эденлеринде,
хич бир беладан гутармаяр[+].


8Эй, гүнәкәрлер, унутмаң муны,
мерт болуң, чыкармаң ятдан.
9Гадымда болан-гечен затлары ятлаң,
Мен Худайдырын, Менден башга Худай ёкдур,
Мен Худайдырын, Маңа меңзейән ёкдур.
10Овалдан ахыра болҗагы,
хениз болмадыклары аян эдйәрин.
Мен: «Берҗай болар максатларым,
бар ислеглерими амал эдерин» диййәрин[+].
11Гүндогардан бир йыртыҗы гушы,
максадымы берҗай этҗек бирини
узак юртдан чагырдым.
Булары айдан Мендирин,
ерине-де етирерин;
Мен ниет этдим, амала ашырарын оны[+].
12Эй, гутулышдан узак болан дикдүшдилер,
гулак гоюң Маңа!
13Мен халас этмек үчин якын гелйәрин,
узакда дәлдирин,
узак эглемерин халас эдишими,
Сионы[†] халас эдерин,
Ысрайыла шөхратымы[†] берерин[+].

#### 47‑нҗи бап


Бабыл[†] шәхериниң сынмагы

1«Эй, бойы етен Бабыл гызы,
ашак дүш-де, тоза чөк!
Эй, кесетлер[†] гызы,
ерде отур, тагтың ёкдур!
Нәзик, мылайым,
дийилмез инди саңа[+].
2Дегирмен дашларыны ал-да, ун үве,
айыр япынҗаңы, лыбасыңы чыкар,
дерялардан геч, балдырларыңы ялаңачла-да[+].
3Ялаңачлыгың аян болар,
айбың ачылар.
Өч аларын Мен,
хич кими аямарын»[+].
4Пенакәримиз Ысрайылың Мукаддесидир,[†]
Хөкмүрован Ребдир ады.


5«Эй, Бабыл гызы,
үмсүм отур, түмлүге гит!
Саңа „патышалыкларың
меликеси“ дийилмез инди.
6Халкыма гахарландым,
мирасымы[†] харлап,
сениң элиңе бердим;
сен олара рехим этмедиң;
хатда гоҗалара-да
агыр боюнтырык атдың[+].
7Сен: „Мен эбеди мелике боларын“ дийдиң,
булара үнс бермедиң,
нәме болҗагыны ойланмадың»[+].


8Эй, эшрети сөййән,
ховпсузлыкда яшап, ичинден:
«Диңе мен, менден башга ёк,
дул отурмарын,
перзент йитгисини гөрмерин» диййән
сен муңа гулак гой инди![+]
9Буларың икиси-де бир гүнде,
дуйдансыз башыңа гелер:
перзентлериңден айрыларсың, дул галарсың.
Гөзбагчылар көпем болса,
җадыгөйлериң болам болса,
буларың бары башыңа гелер.
10Өз пислигиңе бил багладың;
сен: «Мени хич ким гөрмейәр» дийдиң.
Пайхасың ве билимиң сени азашдырды,
ичиңден: «Диңе мен,
менден башга ёк» дийдиң.
11Мунуң үчин башыңа бела гелер,
җадыгөйлик билен халас эдип билмерсиң;
башыңа бетбагтчылык инер,
өңүни алып билмерсиң сен онуң;
дуйдансыз үстүңе гелер
осламаян вейранчылыгың[+].


12Яшлыгыңдан бәри угрунда җан чекен
җадыгөйлериңдир гөзбагчыларың билен гал,
белки, олардан пейда гөрерсиң,
белки, олар билен горкузарсың!
13Маслахатчыларың көплүгинден яңа ядадың.
Гой, мүнечҗимлер, хер ай үчин
тәлейнама дүзйәнлер,
өр турсунлар-да,
башыңа гелҗек затлардан сени гутарсынлар инди.


14Ине, олар сыпал[†] киминдирлер,
от олары яндыряр;
җанларыны ялның гүйҗүнден
халас эдип билмейәрлер.
Бу от не чоюнара көз,
не-де алав болар башында отурара[+].
15Ине, биле зәхмет чекишенлер,
яшлыгыңдан сениң билен
иш салшанлар нәхили болуп чыкярлар;
өз ёлуна рованадыр оларың херси,
халас эден болмаз сени.

#### 48‑нҗи бап


Реб[†] Ярадыҗы хем Пенакәрдир

1Эй, Якубың несли, гулак гой!
Ысрайылың ады билен атландырылан,
Яхуданың[†] билинден өнен, сиз,
Ребден ант ичйәрсиңиз,
ятлаярсыңыз Ысрайыл[†] Худайыны,[†]
эмма чын йүрекден,
догрулык билен этмейәрсиңиз булары[+].
2Өзлерини мукаддес[†] шәхерден дийип,
Ысрайыл Худайына даянярлар олар;
Онуң ады Хөкмүрован Ребдир.


3«Гечмишдәкилери овалдан Мен беян этдим,
Мениң агзымдан чыкды, Мен олары билдирдим;
дуйдансыз шейле этдим, олар берҗай болды[+].
4Сизиң кесирдигиңизи Мен билйәндирин.
Еңсе дамарыңыз демирдендир,
маңлайыңыз мисдендир[+].
5Булары сизе овалдан беян этдим.
„Булары эден мениң бутум,
ойма, гуйма хейкеллерим
булары буйрук берди“ диймезиңиз ялы,
берҗай болманкалар, олары сизе аян этдим[+].


6Инди эшиденлериңизиң әхлисини гөрүң;
олары ыглан этҗек дәлмисиңиз?
Индиден бейләк сизе тәзе затлары,
сизиң билмейән, гизлин затларыңызы айдарын[+].
7Булар яңы ярадылды, гечмишде дәл,
шу гүне деңеч билмедиңиз булары,
„Булары эййәм билйәрдик“ диердиңиз ёгса.
8Не эшитдиңиз сиз, не-де билдиңиз,
овалдан гулагыңыз ачылманды.
Мен сизиң дөнүклик этҗекдигиңизи билдим,
догланыңыздан бәри сизе топалаңчы дийилди.
9Өз адымың хатырасына гахарымы ятырярын,
гахарымы саклаярын Өз хорматымың хатырасына,
ёк эдердим сизи ёгсам.
10Ине, сени сапладым, йөне күмүш дек дәл,
азап күресинде сынадым сени[+].
11Өз хатырама, Өз мертебәме муны эдйәрин,
нәме үчин Мениң адым харлансын?
Башга бермерин Өз шөхратымы.[†][+]


Бабылдан[†] чыкың!

12Эй, Якуп,
эй, чагыраным Ысрайыл,
Мени диңле!
Мен Шолдурын, Илкинҗи-де,
Ахыркы-да Мендирин[+].
13Ериң бинядыны гоян Мениң элимдир,
Мениң саг элимдир гөклери яйрадан;
бары бирликде өңүмде дурярлар,
олары чагыранымда»[+].


14Хеммәңиз топланың, диңләң!
Бутларың хайсысы булары өңден аян этди?
Реб бирини сайлап-сечер,
ол Реббиң Бабыла гаршы максадыны амала ашырар,
онуң голы бабыллылара гаршы болар[+].
15«Мен, хава, Мен гепледим,
оны Мен чагырдым, Мен гетирдим,
ол өз ёлунда үстүнлик газанар[+].
16Маңа якынлашың-да, муны эшидиң!
Овалдан яшырын геплән дәлдирин Мен,
шондан бәри Мен шол ерде».


Инди Хөкмүрован Реб мени ве Рухуны иберди[+].
17Пенакәриңиз, Ысрайылың Мукаддеси
Реб шейле диййәр:
«Пейдалы зады өвредйән сизе,
йөремели ёлуңыздан әкидйән
Худайыңыз Реб Мендирин.
18Табшырыкларыма[†] гулак асан болсадыңыз,
шонда абаданлыгыңыз деря дей,
догрулыгыңыз деңиз толкунлары дей боларды[+].
19Перзентлериңиз чәге дей,
несиллериңиз чәге овнуклары дей боларды;
атлары хузурымдан айрылмаз,
ёк эдилмез»[+].
20Бабылдан чыкың, кесетлерден[†] гачың,
муны шатлыклы оваз билен аян эдиң, җар эдиң,
аңры четине етсин земиниң;
«Реб бендеси Якубы азат этди!» дийиң[+].
21Чөллериң ичи билен әкидиленде-де, сувсаманды олар,
олар үчин гаядан сув акдырды;
Ол гаяны ярды, сув чогуп чыкды ондан[+].
22Реб: «Пислере рахатлык ёкдур» диййәр.

#### 49-нҗы бап


Реббиң бендеси

1Эй, адалар, мени диңләң!
Эй, узакдакы халклар, гулак асың!
Ятгыдакам Реб[†] мени чагырды,
энемиң гөвресиндекәм адымы тутды[+].
2Дилими кесгир гылыч кимин этди,
мени элиниң көлегесинде гизледи;
йити ок эдип,
Өз сагдагында яшырды мени[+].
3Ол маңа: «Сен Мениң бендәмсиң,
эй, Ысрайыл[†], Мен сенде шөхратланарын»[†] дийди[+].
4Онсоң мен: «Бидерек зәхмет чекдим,
бидерек, бихуда сарп этдим гүйҗүми;
йөне хакым Реб билендир,
сылагым Худайым[†] билендир».
5Якуп неслини Өзүне гайтармагым үчин,
Ысрайылы Онуң өңүне топламагым үчин,
ятгыдакам маңа шекил берип, бендесине өвүрди Реб мени.
Мен Реббиң назарында хормат газандым,
Худайым мениң гүйч-гудратым болды.
6Ол: «Якубың тирелерини тәзеден дикелтмек үчин,
ысрайылың горалып саклананларыны ызына гетирмек үчин
бендәм болмагың етерлик дәлдир,
сени миллетлере[†] нур эдерин,
сениң үстүң билен
ериң аңры чәгине ченли халас эдерин» диййәр[+].
7Ынсаның кемсидйәнине,
халкың йигренйәнине,
хөкүмдарларың гулуна
Ысрайылың Пенакәри,
онуң Мукаддеси[†] Реб шейле диййәр:
«Патышалар сени гөрүп, аяга галарлар,
хөкүмдарлар ики бүкүлип тагзым эдерлер,
Ысрайылың Мукаддеси, сени сайлан
Реб садыкдыр»[+].


Реб халкыны ызына гетирер

8Реб шейле диййәр:
«Мерхемет гөркезҗек дөврүмде саңа җогап берерин,
көмек эдерин халас этҗек гүнүмде;
сени горарын,
халка әхт[†] хөкмүнде берерин сени
сен юрды тәзеден дикелдерсиң,
чоларып галан мүлки пайларсың[+].
9Есирлере: „Чыкың“,
гараңкыдакылара: „Гөрнүң“ диерсиң.
Олар ёл бойларында отларлар,
такыр депелерде өри тапарлар[+].
10Аҗыкмазлар, сувсамазлар,
җөвза хем Гүн олары якмаз,
чүнки олара рехим эдениң Өзи ёл гөркезер,
олары сув чешмелерине гетирер[+].
11Әхли дагларымы ёла өврерин,
шаёлларым беленде галдырылар.
12Ине, олар узаклардан,
кәси демиргазыкдан, кәси гүнбатардан,
хатда Синим юрдундан гелерлер[+].
13Шатлыкдан гыгырың, эй, гөклер!
Эй, земин, беген!
Айдыма гыгырышың, эй, даглар!
Реб Өз халкына теселли берди,
эҗир чекйәнлере рехим эдер[+].
14Эмма Сион:[†] „Реб терк этди мени,
Таңрым мени унутды“ дийди[+].
15Эмдирйән эне баласыны унудып билерми?
Өзүнден өнен чага рехим этмезми?
Хатда эне өз баласыны унутса-да,
Мен сени унутмарын[+].
16Ине, Мен адыңы эллеримиң аясына яздым,
диварларың гөз өңүмдедир элмыдам.
17Огулларың ховлугышып гелерлер,
сени вейран эденлер чыкып гидерлер.
18Гөзлериңи даш-төвереге айла-да, серет,
оларың хеммеси топланып, яныңа гелйәрлер.
Барлыгымдан ант ичйәрин,
оларың бары сениң үчин безег болар,
гелин дек олары дакынарсың.
Муны Мен – Реб айдяндырын[+].
19Ериң вейран эдилип, чоларан болса-да,
хараба дөнен болса-да юрдуң,
инди юрт халкыңа дарлык эдер,
сени ювудып-ялманлар сенден узаклашарлар[+].
20Агыр йитги астында доглан чагаларың
ене саңа шейле диерлер:
„Бу ер бизе дарлык эдйәр,
месген тутара бизе ер бер“[+].
21Шонда сен ичиңден диерсиң:
„Булары маңа ким догруп берди?
Чагасыздым, өнелгесиздим,
сүргүн[†] эдилип ковлупдым;
эйсем булары ким улалтды?
Еке-ялңыз галыпдым,
булар ниреден гелип чыкдылар?“».


22Хөкмүрован Реб шейле диййәр:
«Ине, миллетлере элим билен ышарат эдерин,
халклара байдагымы галдырарын;
олар огулларыңы гуҗакларында гетирерлер,
гызларыңы геришлеринде гөтерерлер[+].
23Патышалар саңа аталык,
ша аяллары саңа энелик эдерлер.
Олар саңа тагзым эдип,
аяк тозуңызы яларлар.
Шонда сен Мениң Ребдигими билерсиң.
Маңа умыт баглаянлар утанҗа галмаз»[+].


24Гүйчлиниң элинден олҗасыны алып болармы?
Залымың[*] есир аланларыны азат эдип болармы[+]?
25Эмма Реб шейле диййәр:
«Хава, гүйчлиниң есирлери ызына алнар,
залымың олҗасы элинден азат эдилер;
Мен саңа гаршы дурана гаршы дуруп,
чагаларыңы халас эдерин[+].
26Саңа сүтем эдйәнлериң өзлерини өзүне ийдирерин,
тәзе шерап ичен дей өз ганларындан серхош боларлар.
Онсоң әхли ынсанлар Мениң Ребдигими,
сениң Халасгәриңдигими,[†] Пенакәриңдигими,
Якубың Гудратлы Худайыдыгымы билерлер»[+].

#### 50‑нҗи бап

1Реб[†] шейле диййәр:
«Эҗеңиз талак зерарлы гитдими?
Эйсем бергидар болуп сатдыммы сизи?
Ине, сиз өз этмишлериңиз себәпли сатылдыңыз,
сизиң языкларыңыз зерарлы эҗеңиз ковулды[+].
2Нәме үчин геленимде, хич ким ёкды?
Нәме үчин чагыранымда, хич ким җогап бермеди?
Сизи азат этмәге гысгамы голум?
Я сизи халас этмәге Менде гүйч ёкмы?
Өз кәйинҗим билен деңзи гурадярын,
дерялары чөле өвүрйәрин;
балыклар сувсузлыкдан порсаярлар,
тешнеликден өлйәрлер[+].
3Гөклере гара гейдирйәрин,
җулы оларың өртгүси эдйәрин»[+].


Реббиң гулуның эҗири

4Меҗалсызлара сөз билен ярдам эдерим ялы
Хөкмүрован Реб маңа дана дил берди.
Ол дана адамлар дей диңлесин дийип,
гулагымы ояряр хер сәхер[+].
5Хөкмүрован Реб гулагымы ачды,
мен гаршы чыкмадым,
ыза чекилмедим.
6Өзүми урянлара аркамы,
сакгалымы үтйәнлере яңагымы тутдум;
масгараланмакдан,
түйкүрмеден йүзүми гизлемедим[+].
7Хөкмүрован Реббиң маңа ярдам берендиги үчин,
мен утанҗа галмадым,
йүзүми чакмакдашы дей этдим,
мен утандырылмаҗагымы билйәрин[+].
8Мени аклаҗак якынымдадыр,
мениң билен давалашҗак ким?
Гелиң, йүзлешелиң.
Гүнәкәрлейҗим ким мениң?
Гой, яныма гелсин![+]
9Маңа ярдам эдйән Хөкмүрован Ребдир.
Ким мени гүнәли чыкарҗак?
Оларың әхлиси гейим дей көнелер,
олара гүе дегер[+].


10Сизиң араңызда Ребден горкуп,
Онуң гулуның сөзүне гулак асян бармы?
Гараңкылыкда гезйән, ышыгы болмадык,
Реббиң адына бил баглап,
Худайына[†] даянсын.
11Эмма от якып,
алавлы оклар гушанан сизиң хеммәңиз
өз одуңызың ышыгында,
якан алавлы окларыңызың арасында гезиң!
Мениң элимден башыңыза гелҗек шудур:
сиз азап ичинде ятарсыңыз.

#### 51‑нҗи бап


Гелҗеге умыт

1Реб[†] шейле диййәр:
«Эй, догрулыгы ызарлаянлар,
эй, Ребби агтарянлар,
Маңа гулак гоюң!
Кесилип алнан гаяңыза,
газылып чыкарылан чукурыңыза середиң.
2Атаңыз Ыбрайыма,
өзүңизи догран Сара[†] назар айлаң;
Ыбрайымы чагыранымда, ол екеди,
эмма Мен оны ялкадым, көпелтдим»[+].
3Реб Сиона,[†]
онуң әхли харабаларына теселли берер,
онуң чөлүни Эрем дей эдер,
Реббиң багы дей эдер онуң сәхрасыны;
шатлык ве бегенч,
шүкүр ве айдым сеси эшидилер ондан[+].


4«Мени диңле, эй, халкым,
Маңа гулак гой, эй, миллетим!
Менден бир канун[†] чыкар;
адалатым халклара нур болар[+].
5Азат этмек үчин тиз чыкарын,
Мен халас этмәге ёла дүшдүм,
голларым халклара хөкүм эдер,
адалар Маңа интизардырлар,
гудратыма умыт баглаярлар[+].
6Гөзлериңизи гөклере дикиң,
ашага, ере середиң;
гөклер түссе кимин йитип гидер,
ер йүзи эшик кимин тозар;
онда яшаянлар хем чыбын дек өлерлер,
эмма Мен ынсанлары бакы халас эдерин,
олары азат эдерин[+].
7Эй, догрулыгы билйәнлер,
канунымы йүрегинде саклаянлар,
Мени диңләң!
Ынсанларың язгармаларындан горкмаң,
оларың сөгүнчлеринден хедер этмәң[+].
8Гүе олары эшик кимин иер,
олары йүң кимин иер гүе;
Мен болса сизи элмыдама азат эдерин,
асырлар бойы сизи халас эдерин»[+].
9Оян, эй, Реббиң голы, оян,
гудраты гейин!
Гадым гүнлердәки дек,
овалкы несиллердәки дек оян!
Рахаб аждарханы[†] парчалан,
парран дешен Сен дәлмидиң[+]?
10Деңзи, улы чуңлугың
сувларыны гурадан,
азат эдиленлер гечсин дийип,
деңзиң чуң ерлерини
ёла өврен Сен дәлмидиң[+]?
11Реббиң азат эденлери доланарлар,
айдым айдып, Сиона гелерлер,
башларында эбеди шатлык болар,
бегенч хем шатлык тапарлар олар,
гам-гусса хем нала ёк болар[+].


12«Сизе гөвүнлик берйән Мендирин,
нәме үчин өлүмли ынсандан,
от кимин солян
адам оглундан горкярсыңыз[+]?
13Сизи ярадан, гөклери яйрадан,
ериң дүйбүни тутан
Ребби унутдыңыз.
Сизи ёк этмек ниетинде болан
зулумкәриң газабындан узаклы гүн горкярсыңыз.
Ханы, зулумкәриң газабы ниреде[+]?
14Есирлер басым азат эдилер,
өлмез, габра инмез олар,
чөреклери кемлик этмез.
15Толкунлары увласын дийип, деңзи чайкаян
Худайыңыз[†] Реб Мендирин».
Онуң ады Хөкмүрован Ребдир[+].
16«Сөзлерими агзыңа салдым,
сени элимиң көлегесинде гизледим;
гөклери беркарар этдим,
ериң дүйбүни тутдум,
Сиона: „Сен Мениң халкымсың“ дийдим».


Реббиң газап кәсеси

17Оян, эй, Иерусалим[†] оян, аяга гал!
Реббиң газап кәсесини Онуң элинден ичдиң,
серхошлык кәсесини
башыңа чекдиң[+].
18Өз догран әхли огулларының ичинде
Иерусалиме ёл гөркезйәни ёк;
экләп-саклан әхли огулларының арасында
элинден тутуп, оңа голдав берйәни ёк.
19Башыңа бу ики бела:
харабачылык ве вейранчылык,
ачлык ве гылыч гелди.
Ким саңа дуйгудашлык билдирер?
Саңа нәдип гөвүнлик берейин[+]?
20Огулларың тапдан дүшүп,
хер көчәниң башында ятырлар,
тора дүшен даг кейиги ялы болуп;
Реббиң газабындан,
Худайың кәйинҗинден пүрепүр олар.
21Мунуң үчин, эй, азап чекен,
чакырсыз серхош болан халк, муны эшит!
22Таңры Реббиңиз,
Өз халкыны гораян Худайыңыз шейле диййәр:
«Ине, Мен серхош эдйән кәсәни элиңден алдым,
Мениң газап кәсәмден
мундан бейләк ичмерсиң[+].
23Бу кәсәни сүтемкәрлериңиң элине берерин,
Олар саңа:
„Үстүңден гечеримиз ялы, ерде йүзин ят“ дийди.
Сенем олар гечер ялы
ер кимин, ёл кимин этдиң аркаңы».

#### 52‑нҗи бап


Сионың[†] шатлыгы

1Оян, эй, Сион, оян! Гудратыңа беслен!
Эй, Иерусалим,[†] мукаддес[†] шәхер,
гөзел лыбаса гир!
Сүннетсизлер,[†] харам адамлар
ичери гирмезлер асла[+].
2Үстүңдәки тозаны как-да,
гал, эй, Иерусалим, тагтда отур.
Бойнуңдакы зынҗыры үз,
эй, Сион, есир гыз!
3Реб[†] шейле диййәр:
«Сиз мугт сатылдыңыз,
ызыңыза пул төленмән алнарсыңыз».
4Хөкмүрован Реб шейле диййәр:
«Халкым месген тутҗак болуп,
овал Мүсүре гидипди;
соңра ашурлар[†] олара нәхак сүтем этдилер».
5Реб: «Инди бу ерде нәмәм бар?» диййәр.
«Халкым бидерек ере әкидилди,
хөкүмдарлары перят эдйәрлер.
Адым узаклы гүн харланяр».
Муны Реб айдяндыр[+].
6«Мунуң үчин халкым Мениң адымы билер;
шонуң үчин геплейәниң Мендигими
шол гүн билерлер. Ине, бу Мендирин».


7Дагдан ашып,
парахатлыгы ыглан эдйән
хабарчының гелши не гөзелдир!
Ол: «Реб Халасгәрдир»[†] дийип җар эдип,
Сиона: «Худайың[†] хөкүм сүрйәр» дийип,
хош хабар гетирйәр[+].
8Диңләң! Гаравулларың сеслерини гаталдяр,
шатланып, биле айдым айдярлар;
Реббиң Сиона гайдып гелшини
өз гөзлери билен гөрерлер олар.
9Эй, Иерусалимиң харабалары,
шатлык билен айдыма гыгырың!
Реб Өз халкына теселли берди,
Иерусалими азат этди[+].
10Әхли миллетлериң[†] гөзлериниң алнында
Реб мукаддес билегини чермеди;
ериң аңры уҗы
Худайымызың халас эдйәндигини гөрер[+].
11Барың, гидиң, ол ерден чыкың!
Харам затлара эл дегирмәң;
ол ерден чыкып, тәмизлениң,[†]
эй, Реббиң гап-гачларыны гөтерйәнлер![+]
12Эмма сиз гыссаглы чыкмарсыңыз,
гачып гитмерсиңиз;
чүнки Реб сизиң өңүңизден гидер,
Ысрайыл[†] Худайы ызыңызда гораг болар[+].


Реббиң гулуның эҗир чекмеси ве бейгелдилиши

13Ине, гулум ровачланар,
ол бейгелдилер, ёкары галдырылар,
гаты беленде чыкарылар[+].
14Көплер оңа хайран галды.
Онуң кешби әхли ынсаныңкыдан бетнышанды,
сыраты ынсан оглуныңка меңземейәрди.
15Ол көп миллетлери гең галдырар;
патышалар онуң янында агзыны юмарлар;
чүнки олар өң айдылмадык зады гөрүп,
эшитмедик затларына дүшүнерлер[+].

#### 53‑нҗи бап

1Бизиң хабарымыза ким ынанды?
Реббиң гүйч-гудраты киме аян болды[+]?
2Ол Реббиң өңүнде нәзик майса дек,
гуры ердәки көк дей өсди;
бизиң оңа середеримиз ялы,
онда не шекил, не сырат барды,
арзувларымыз ялы кешп ёкды[+].
3Ол әсгерилмеди, ынсанлар оны рет этди,
ол дерди, хассалыгы билйән адамды;
адамлар ондан йүзлерини өвүрдилер,
ол әсгерилмеди,
хич затча-да гөрмедик оны биз[+].
4Ол бизиң хассалыгымызы өз үстүне йүкледи,
бизиң дертлеримизи чекди;
биз болса ол Худай[†] тарапындан җезаландырылып,
урлуп эҗир чекендир дийип пикир этдик[+].
5Эмма ол бизиң языкларымыз үчин яраланды,
бизиң этмишлеримиз үчин эзъет чекди,
рахатлыгымыз үчин җеза онуң башына гелди,
онуң яралары аркалы биз шыпа тапдык[+].
6Әхлимиз эдил гоюн ялы азашдык;
өз ёлумыз билен гитдик херимиз,
Реб[†] әхлимизиң этмишимизи оңа йүкледи[+].
7Оңа сүтем эдилди, ол эҗир чекди,
эмма шонда-да агзыны ачмады.
Союлмага әкидилип барян гузы дек,
гыркымчының өңүндәки сессиз гоюн дек,
хич агзыны ачмады ол[+].
8Ол сүтем, адалатсызлык билен әкидилди.
Онуң несли хакда ким айдып билҗек?
Ол дирилер диярындан махрум эдилди,
халкымың языгы үчин зарба оңа дегди[+].
9Онуң габры пислер билен болды.
Ол бай адамың янында җайланды,
ол хич хили сүтем этмәнди,
агзындан ялан сөзлер чыкманды[+].
10Эмма онуң эзилмеси,
дерт чекмеси Реббиң ислегиди.
Онуң җаны гүнә гурбанлыгы эдилсе,
ол неслини гөрер, онуң өмри узар;
Реббиң ислеги ол аркалы ровачланар.
11Җанының чекен җебир-җепаларының
хөзирини гөрүп, ол канагатланар.
Өз билшине гөрә,
Мениң догры[†] гулум көплери аклар,
өз үстүне алар оларың этмишини[+].
12Шонуң үчин Мен оңа
бейик адамларың арасындан пай берерин;
олҗаны гүйчлүлер билен пайлашар ол,
җаныны гурбан этди ол,
языклылар билен бир сайылды;
ол көплериң гүнәсини өз үстүне алды,
оларың языкларының гечилмегини диледи.

#### 54‑нҗи бап


Реббиң әхти

1Реб[†]: «Шатлан, эй, чага догмадык, өнелгесиз,
бургуда болмадык,
бегенчден айдым айт!
Чүнки өң терк эдилен аялың огуллары
әрли аялың огулларындан көп болар» диййәр[+].
2Чадырыңың ерини гиңелт,
месгениңиң перделерини гер, гайгырма;
танапларыңы узалт,
газыкларыңы беркит.
3Сен сага-сола яйыларсың,
несиллериң миллетлери[†] эеләп,
чола шәхерлерде орнашарлар.
4Горкма, утанҗа галмарсың сен;
рухдан дүшме, рысва болмарсың сен;
яшлыгыңдакы утанҗыңы унударсың,
дуллук рысваңы ятламарсың мундан бейләк[+].
5Ярадыҗың сениң әриңдир,
Онуң ады Хөкмүрован Ребдир;
Ысрайылың Мукаддеси[†] Пенакәриңдир,
Оңа бүтин дүнйәниң Худайы[†] дийилйәр[+].
6Реб сени терк эдилен,
калбы гуссалы аял дек,
рет эдилен яш гелин дек чагырды.
Муны Худай диййәр[+].
7«Мен сени бир салым терк этдим,
йөне бейик рехим билен сени йыгнарын[+].
8Газап одунда
сенден бир салым йүзүми гизледим,
эмма саңа рехим эдерин садык сөйги билен».
Муны Пенакәриңиз Реб диййәр[+].
9Бу Мениң үчин Нухуң дөври киминдир,
Нухуң тупаны ер йүзүнде
инди гайталанмаз дийип ант ичишим ялы,
саңа-да гахарланмарын инди,
хич хачан кәемерин дийип ант ичдим[+].
10Даглар еринден гозганса-да,
депелер сарсса-да,
садык сөйгим сенден айрылмаз,
сарсмаз парахатчылык әхтим.
Саңа рехим эден Реб диййәр муны[+].


11«Эй, харасада дүшүп, теселли тапмадык
мушакгатлы шәхер!
Дашларыңы гымматбаха дашлардан гоюп,
гөк якутлар билен дүйбүңи тутарын.
12Күңрелериңи лагылдан,
дервезелериңи җөвхерден,
гымматбаха дашлардан эдерин диварларыңы.
13Әхли чагаларың Ребден таглым аларлар,
чагаларыңың абаданчылыгы бейик болар[+].
14Догрулыкда беркарар эдилерсиң,
сүтемден узакда боларсың, горкмарсың;
ховп-хатардан даш боларсың, голайлашмаз саңа.
15Саңа хүҗүм этсе бири,
Менден дәлдир;
ким саңа хүҗүм этсе,
саңа боюн эгер.
16Ине, көмүр көзүни үфлейән,
өз максады үчин яраг ясаян демирчини
Мен яратдым.
Ёк этсин дийип,
хеләк эдиҗини ярадан-да Мендирин.
17Сениң гаршыңа ясалан яраг дерде ярамаз,
хөкүмде гаршыңа чыкян хер дили айыпларсың.
Реббиң бенделериниң мирасы[†] шудур,
Мен олары акларын».
Муны Реб айдяндыр[+].

#### 55‑нҗи бап


Бол яшайша чагырыш

1Эй, тешнелер, сува гелиң!
Эй, пулсузлар, гелиң, галла сатын алың, ийиң!
Гелиң, шерабы, сүйди пулсуз алың![+]
2Нәме үчин пулуңы чөрек болмаҗак зада,
зәхметиңи доюрмаҗак зада сарп эдйәң?
Мени үнсли диңләң, ягшы зады ийиң,
җаныңыз нәз-ныгматлардан леззет алар[+].
3Гулак асың, Маңа гелиң,
диңләң, яшарсыңыз,
сиз билен бакы әхт[†] эдишерин,
Давуда вада берен
садык сөйгими берерин[+].
4Ине, Мен оны халклара шаят,
баштутан хем баш серкерде этдим.
5Ине, сиз танамаян миллетлериңизи[†] чагырярсыңыз,
сизи танамадык миллетлер-де, сизе гелерлер.
Бу Ысрайылың Мукаддеси,[†]
Худайыңыз[†] Реб[†] себәплидир,
Ол сизи шөхратландырды.[†][+]


6Ребби тапылярка, агтарың,
якындака, чагырың[+].
7Пислер өз ёлларындан,
эрбетлер өз пикирлеринден дәнип,
Реббе доланып барсынлар,
Реб олара рехим эдер;
Худайымыза долансынлар,
Ол гаты гечиримлидир.
8«Мениң пикирлерим сизиң пикирлериңиз дәл,
сизиң ёлларыңыз Мениң ёлларым дәл».
Муны Реб айдяндыр.
9«Гөклер ерден нәхили бейикликде болса,
Мениң ёлларым-да сизиң ёлларыңыздан,
Мениң пикирлерим-де сизиң пикирлериңизден бейикдир[+].
10Ягшың, гарың гөклерден инип,
ери суварып, оны өнүмли,
хасыллы эдип, экене тохум,
чөрек иййәне чөрек берйәнчә,
ызына доланмайшы дек,
11Мениң агзымдан чыкян сөзүм-де шейле болар;
Ол Маңа бош гайдып гелмез,
максадымы ерине етирер,
этсин дийип иберен ишимде үстүнликли болар» Реб диййәр[+].
12Сиз шатлык билен чыкарсыңыз,
парахатлык билен гетирилерсиңиз,
даглардыр депелер өңүңизде айдыма гыгырышарлар,
бүтин мейданың агачлары-да эл чарпышарлар[+].
13Тикенекли гырымсы агаҗың ерине серви,
читчити ерине нар битер;
бу Реббе шөхрат гетирер,
өлмез-йитмез эбеди аламат болар[+].

#### 56-нҗы бап


Реббиң әхли миллетлер[†] билен эден әхти

1Реб[†] шейле диййәр:
«Адалаты саклаң, догры[†] ишлери эдиң,
ине, Мен тизара азат этмәге гелерин,
халас эдишими аян эдерин[+].
2Муны эдйән ынсан,
оны берк саклаян нәхили багтлы!
Ол Сабат гүнүни амал эдип, оны харламаяр,
элини хер хили яман ишден саклаяр»[+].


3Гой, Реббе бил баглаян кесеки:
«Реб мени Өз халкындан айрар» диймесин,
Агта:[†] «Ине, мен бир гуры агачдырын» диймесин[+].
4Реб шейле диййәр:
«Сабат гүнлерими амал эдйән,
Маңа яраян затлары сайлаян,
әхтими берк саклаян агталара
5өйүмде, диварларымың ичинде
огул-гызларыңкыдан-да зыяда
хатыра хем ат берерин;
олара өлмез-йитмез эбеди ат берерин.
6Реббе хызмат этмек үчин,
Реббиң адыны сөймек үчин,
Онуң бендеси болмак үчин
Реббе бил баглаян кесекилери,
Сабат канунымы[†] харламан ерине етирйәнлери,
әхтими берк саклаянлары,
7мукаддес[†] дагыма гетирерин,
ыбадат өйүмде шатландырарын олары;
якма гурбанлыклары,[†] башга гурбанлыклары
гурбанлык сыпамда[†] кабул эдилер;
чүнки Мениң өйүм әхли миллетлер үчин
ыбадат өйи дийип атландырылар»[+].
8Ысрайылың ковланларыны топлаян Хөкмүрован Реб шейле диййәр:
«Мен өйүме эййәм топлананлардан
бейлекилерини-де топларын»[+].


Ысрайылың азгын баштутанлары

9Эй, әхли вагшы хайванлар,
эй, бүтин җеңңел хайванлары,
гелиң, иймәге гелиң![+]
10Ысрайылың сакчылары көр,
хич зады билмейәрлер;
әхлиси үйрүп билмейән лал итлердир;
олар ятып, дүйш гөрйәрлер,
укламагы говы гөрйәрлер[+].
11Дояныны билмейән
ачгөз итлердир олар.
Олар дүшүнҗесиз чопанлардыр;
херси өз ёлы билен гидйәр,
хер кес өз бәхбидини араяр[+].
12Олар: «Гелиң, шерап гетирелиң!
Чакырдан җулк доялың.
Эртиримизем шу гүн ялы болар,
хатда мунданам хас говы болар» диййәрлер[+].

#### 57‑нҗи бап

1Догры[†] адамлар өлүп гидйәрлер,
хич ким муңа үнс бермейәр.
Таква адамлар ёгалярлар,
муңа хич ким дүшүнмейәр,
догрулар бетбагтчылыкдан гутарыляр.
2Олар рахатлыга говушярлар;
догрулыкда гезйәнлер
өз ерлеринде дынч алярлар[+].
3Эмма сиз, эй, җадыгөйиң чагалары,
зынагәриң, кемчиниң зүрятлары,
голайрак гелиң![+]
4Кимиң үстүнден гүлйәрсиңиз?
Киме гаршы агыз ачып,
дилиңизи чыкарярсыңыз?
Сиз языклы чагалар дәлмисиңиз?
Яланчы несиллер дәлмисиңиз?
5Дуб агачларының арасында,
гүр япраклы агаҗың астында
бутлар билен зына гызышып,
дерелерде, гаяларың көвеклеринде
чагаларыңызы гурбан эдйән сиз дәлми эйсем[+]?
6Деряның йылчыр дашларының арасындадыр пайыңыз,
несибәңиз шолардыр сизиң;
олара садака[†] хөкмүнде шерап гуйярсыңыз,
галла садакасыны хөдүрлейәрсиңиз,
булардан соң сизи җезасыз галдырарынмы?
7Бейик, улы дагың үстүнде ерлешдирдиңиз дүшегиңизи,
гурбанлык хөдүр этмәге чыкдыңыз ол ере.
8Гапыларыңызың, сөелериңизиң арка тарапында
бутпаразчылыклы хейкеллер гойдуңыз.
Мени терк эдип, ялаңачланып,
дүшегиңизе гечдиңиз.
Оны гиңелтдиңиз;
әхт[†] эдишдиңиз олар билен,
оларың дүшегини сөйдүңиз,
оларың ялаңач беденине серетдиңиз[+].
9Хошбой ыслы яг[†] билен Молек[†] худайың[†] янына гитдиңиз,
атырларыңызы көпелтдиңиз;
узак ерлере ёлладыңыз илчилериңизи,
хатда өлүлер дүнйәсине индердиңиз.
10Узак ёллар сизи ядатды,
эмма: «Бу бидерек» диймедиңиз сиз.
Гүйҗүңизи гайтадан дикелдип,
тапдан дүшмедиңиз.


11Мени алдап, ятламазыңыз ялы,
йүрегиңизде Маңа ер бермезиңиз ялы,
кимден эймендиңиз, кимден горкдуңыз?
Узак вагтлап дымандыгым себәпли
Менден горкмаярсыңызмы сиз[+]?
12Догрулыгыңызы, ишлериңизи аян эдерин,
непи дегмез буларың сизе.
13Перят эдениңизде,
топлан бутларыңыз сизи халас этсин,
олары ел сүпүрип әкидер,
шемал учурып әкидер олары.
Йөне Мени пена тутунян юрды мүлк эдинер,
Мениң мукаддес[†] дагымы мирас[†] алар[+].


Песгөвүнлилере теселли

14Ол диер: «Топрагы текизләп,
ёл тайынлаң,
халкымың ёлундакы пәсгелчиликлери айрың».
15Бейик хем белент Болан,
эбеди Яшаян,
ады Мукаддес Болан шейле диййәр:
«Мен бейик, мукаддес ерде яшаярын,
песгөвүнлилериң рухуны җанландырмак үчин,
эзиленлериң йүреклерини җанландырмак үчин,
эзиленлер ве кичигөвүнлилер билен биледирин[+].
16Мен хемише айыплап,
элмыдама гахарланмарын;
ёгсам ярадан ынсанымың рухы,
җаны тапдан дүшер[+].
17Нәхак газанч этмишлери үчин гахарланып,
олары җезаландырдым,
гахарландым, йүз өвүрдим;
эмма олар өз ислән ёлларындан гитдилер[+].
18Оларың ёлларыны гөрдүм,
йөне шонда-да олара шыпа берерин,
олара ве яс тутянлара ёл гөркезип,
теселли берерин[+].
19Диллеринде өвгини Мен яратдым,
узакдакылара-да, якындакылара-да рахатлык,
улы рахатлык берерин,
олара шыпа берерин»[+].
20«Эмма пислер толкун атян деңиз ялыдыр,
олар асуда болуп билмейәрлер,
толкунлары лай ве хапа чыкаряр.
21Пислер үчин рахатлык ёкдур» диййәр Худайым Реб[†][+].

#### 58‑нҗи бап


Хакыкы ыбадат этмеклик

1Гаты гыгыр, чекинме!
Сесиңи сурнай кимин гаталт!
Халкыма языкларыны,
Якубың неслине гүнәлерини ыглан эт[+].
2Олар хер гүн Мени агтарярлар,
леззет алярмышлар ёлларымы билмекден,
догры[†] иш эдип, Худайың[†] хөкүмлерини
терк этмедик миллет кимин
Менден адыл хөкүм сораярлар,
Худая якынлашмагы арзув эдйәрлер.
3Олар: «Биз агыз бекледик, нәме үчин гөрмейәрсиң?
Өзүмизи кичелтдик, нәме үчин үнс бермейәрсиң?» диййәрлер.
Ине, сиз агыз беклән гүнүңиз
өз исләниңизи эдйәрсиңиз,
ишчилериңизи агыр ишледйәрсиңиз[+].
4Ине, сиз дава, җенҗел билен,
рехимсиз юмруклама билен агыз беклейәрсиңиз.
Бу гүнки агыз беклейшиңиз билен
ёкарда сесиңизи эшитдирмерсиңиз.
5Мениң сайлан агыз беклемәм,
ынсаның өзүни кичелтмели гүни шейле болармы?
Гамыш кимин башыңызы эгип,
җулуң, күлүң үстүнде ятмак үчинми?
Сиз муңа агыз беклеме,
Реббе ярамлы гүн диййәрсиңизми[+]?
6Мениң сайлаян агыз беклемәм
адалатсызлык зынҗырларыны гырмак,
боюнтырык йүплерини чөзмек,
эзиленлери азат этмек,
хер бир боюнтырыгы сындырмак үчин дәлми[+]?
7Чөрегиңи ач билен пайлашып,
өйсүз гарыбы өйүңе гетирмек үчин дәлми?
Ялаңаҗы гөренде, оңа эшик берип,
гарындашларыңыздан көмегиңизи
гайгырмазлык үчин дәлми[+]?
8Шонда нуруңыз даң кимин ялпылдар,
басым шыпа тапарсыңыз,
догрулыгыңыз өңүңизден гидер,
Реббиң шөхраты[†] ызда горагыңыз болар[+].
9Онсоң дилег эдерсиңиз, Реб[†] җогап берер;
перят эдерсиңиз,
Ол: «Мен бу ерде» диер.
Араңыздан боюнтырыгы,
бармак чоммалтмагы,
яман геплери айырсаңыз,
10ачларың хатырасына җаныңызы пида этсеңиз,
эҗирлилери зерур затлары билен доюрсаңыз,
гараңкылыкда нуруңыз ялпылдап,
түмлүгиң гүнорта чагы дек болар.
11Реб хемише сизе ёл гөркезер,
гурак ерлерде сизи канагатландырар,
сүегиңизе кувват берер.
Сиз суварылан баг кимин,
сувы эгсилмейән чешме кимин боларсыңыз[+].
12Көне харабаларыңыз тәзеден дикелдилер,
көп асырлардан галан
харабаларың дүйбүни гайтадан тутарсыңыз;
олар сизе: «Җайрыклары беҗерйән,
яшамак үчин көчелери дүзедйән» диерлер[+].
13Сабат гүнүни бозмакдан,
мукаддес[†] гүнүмде
исләниңизи этмекден саклансаңыз,
Сабат гүнүни якымлы,
Реббиң мукаддес гүнүни
хорматлы сайсаңыз,
өзүңизе яраяны этмән,
исләниңизи этмән,
бош сөзлери сөзлемән,
ол гүни хорматласаңыз,[+]
14шонда сиз Ребден хошал боларсыңыз,
Мен сизи дүнйәниң белентликлерине чыкарарын;
атаңыз Якубың мирасыны[†] сизе берерин.
Муны Реб айдяндыр[+].

#### 59-нҗы бап


Реб[†] адалатсызлыгы җезаландыряр

1Реббиң эли гысга дәлдир халас этмез ялы,
эшитмез ялы гулагы-да агыр дәлдир[+].
2Языкларыңыз Худайыңыз[†] билен араңыза айралык салды,
сесиңизи эшитмез ялы,
гүнәлериңиз Онуң йүзүни сизден гизледи[+].
3Сизиң эллериңиз ган[†] билен,
бармакларыңыз этмишлер билен харамланды;
диллериңиз ялан сөзлейәр,
пис сөзлер чыкяр агзыңыздан[+].
4Догрулыга чагырян ёк,
адалатлы[†] чөзйән ёк даваны.
Бош сөзлере умыт баглаяр олар,
ялан сөзлейәрлер,
бетбагтлыкдан хамыла болуп,
яманлык догурярлар[+].
5Кепҗебашың юмуртгаларыны басырярлар,
мөй керебини докаярлар;
оларың юмуртгаларыны иен өлйәр,
алахөврен чыкяр дөвлен юмуртгадан.
6Керебинден эгинбаш болмаз оларың,
газананлары безененлерине етмейәр,
ишлери эрбет ишдир,
эллеринде зорлук иши[+].
7Аяклары пислиге ёртяр,
бигүнә ган дөкмәге ховлугяр,
пикирлери шердир,
харабалык, вейранчылык бар ёлларында[+].
8Парахатлык ёлы недир, олар билмейәрлер,
адалат ёкдур ёдаларында,
өзлерине эгри ёллар этдилер,
ол ёллардан йөрейәнлер
парахатлыгы билйән дәлдирлер.
9Муңа гөрә адалат бизден узакда,
гутулыш бизден дашда;
биз нура гарашярыс, йөне диңе гараңкылык;
ягтылыга гарашярыс,
йөне түмлүкден барярыс.
10Көрлер кимин дивары сермелейәрис,
сермелешип гезйәрис гөзсүз кимин,
гүнорта чагы алагараңкыда мысалы бүдрейәрис,
гүйчлүлериң арасында өли ялыдырыс[+].
11Әхлимиз айы дей арлаярыс,
гөгерчин дей иңңилдейәрис.
Адалата гарашярыс, йөне ол ёк;
халас эдилмәге гарашярыс, йөне ол бизден узакда[+].
12Өңүңде языкларымыз көпдүр,
гүнәлеримиз өзүмизе гаршы шаятлык эдйәр,
языкларымыз янымыздадыр,
этмишлеримизи биз билйәрис.
13Языклы болдук, Ребби рет этдик,
Худайымыздан йүз өвүрдик,
сүтемиң, питнәниң гүррүңини этдик,
калбымыздакы ялан сөзлеримизи сөзледик.
14Адалат ыза чекилйәр,
догрулык узакда;
шәхер мейданчасында бүдрейәр хакыкат,
догрулык арамыза гирип билмейәр.
15Хакыкат ёк,
яманлыкдан гача дурян таланяр,
Реб муны гөрди,
адалатың ёкдугына гынанды.
16Реб хич кимиң ёкдугыны гөрди,
арачының ёкдугына гең галды;
Өз голы еңиш гетирди Оңа,
Өз догрулыгы голдады Оны[+].
17Ол догрулыгы совут кимин гейинди,
гутулыш тувулгасыны башына гейди;
өч алыш лыбасына бүренди,
газап донуны гейди[+].
18Ол хер кесе ишлерине гөрә җеза берер,
ягыларына газап,
душманларына җеза гарашяр,
адалара җеза берер[+].
19Гүнбатардакылар Реббиң адындан,
гүндогардакылар Онуң шөхратындан[†] горкарлар.
Чүнки Реб ел ковалаян даг сили дей гелер.
20«Сиона,[†] Якуп неслинден болуп,
языкларындан дөненлере
Пенакәр гелер».
Муны Реб айдяндыр[+].

21«Мениң болса, олар билен эдйән әхтим, ине, шудур: үстүңиздәки Рухум, агзыңыза салан сөзлерим шу гүнден эбедә ченли өз дилиңизден, зүрятларыңызың дилинден, зүрятларыңызың зүрятларының дилинден дүшмесин». Муны Реб айдяндыр[+].

#### 60-нҗы бап


Сион[†] шәхериниң шөхраты[†]

1Тур, парла, нуруң гелди,
үстүңде Реббиң шөхраты догды[+].
2Ине, ер йүзүни гараңкылык,
халклары түм гараңкылык бүрәр;
сениң үстүңде болса Реб[†] пейда болар,
үстүңде болар Онуң шөхраты[+].
3Миллетлер[†] ышыгыңа гелерлер,
шалар даңыңың ягтысына[+].


4Төвереге сер сал, галдыр башыңы,
әхлиси үйшүшип, саңа гелйәрлер.
Огулларың узакдан гелерлер,
гуҗакда гөтерилер гызҗагазларың[+].
5Шонда олары гөрүп, йүзүң ягтылар,
шатлыкдан тирпилдәр йүрегиң,
чүнки байлык деңиз үсти билен саңа гетирилер,
миллетлериң байлыгы саңа гелер[+].
6Сен дүе сүрүлеринден,
Мидян, Эйпа көшеклеринден доларсың;
бүтин Шеба халкы гелер.
Олар алтындыр
якымлы ыслы түтетги[†] гетирип,
Реббе алкыш айдарлар[+].
7Кедарың әхли сүрүлери яныңа топланар,
Небаётың гочлары саңа хызмат эдерлер,
олар гурбанлык сыпамда[†]
гурбанлык хөкмүнде кабул эдилер,
шөхратлы өйүми шөхратландырарын Мен[+].


8Кимдир бу булут кимин сүйшйәнлер,
хөвүртгелерине гөгерчин дек учянлар[+]?
9Адалар Маңа умыт баглаярлар элбетде;
Худайың[†] Реббиң,
Ысрайылың Мукаддесиниң[†] адының хатырасына
Таршыш гәмилери өңүрти гелйәрлер,
огулларың күмүшдир алтыныны
өзлери билен гетирйәрлер.
Реб сени шөхратландырды[+].
10Кесекилер диварларыңы дикерлер,
оларың шалары саңа хызмат эдерлер;
газабымда сени җезаландырдым,
йөне мәхримде рехим этдим саңа[+].
11Дервезелериң ачык болар мыдам,
миллетлериң өз патышаларының баштутанлыгында
байлыкларыны саңа гетирерлери ялы,
гиҗе-гүндиз япылмаз[+].
12Саңа хызмат этмедик
миллет ве патышалык ёк болар;
шол миллетлер бүтинлей вейран эдилер[+].
13Мукаддес өйүми[†] беземек үчин
Ливаның[†] байлыгы гелер саңа,
Аяк басян ерими шөхратландырмак үчин
серви, чынар ве арча агачлары саңа гетирилер.
14Саңа эзъет беренлериң несиллери гелип,
тагзым эдерлер саңа,
сени кемсиденлериң әхлиси
аягыңа йыкыларлар;
саңа Реббиң шәхери,
Ысрайылың Мукаддесиниң Сионы[*] диер олар[+].
15Терк эдилип, йигренилип,
үстүңден хич ким гечмеди.
Инди болса Мен сени бакы бейик,
несилден-несле шатлык эдерин.
16Миллетлериң сүйдүни эмерсиң,
Сорарсың шаларың гөвсүн.
Шонда сен Мен Реббиң Халасгәриңдигими,[†]
Пенакәриңдигими, Якубың Гудратлы Худайыдыгымы билерсиң[+].
17Бүрүнч ерине алтын,
демир ерине күмүш берерин Мен;
агач ерине бүрүнч,
демир берерин даш ерине.
Парахатчылыгы баштутаның,
догрулыгы гөзегчиң эдип белләрин.
18Юрдуңда мундан бейләк зорлук,
серхетлериң ичинде вейранчылык, гыргынчылык болмаз;
Худай халас эдйәр,
алкыш болсун Худая[+].


19Мундан бейләк гүндизине Гүн ышыгың болмаз,
гиҗесине Ай саңа ышык бермез;
чүнки Реб сениң эбеди нуруң болар,
шөхратың өз Худайың болар[+].
20Мундан бейләк Гүнүң батмаз,
Айың яшмаз,
чүнки Реб сениң эбеди нуруң болар,
яслы гүнлериң тамам болар[+].
21Бүтин халкың догручыл болар,
олар юрды бакы эеләрлер,
Өзүмиң шөхратланмагым үчин,
экен нахалым, эллеримиң ишидир олар[+].
22Оларың иң азы уруг болар,
гүйчли миллет болар иң эҗизи;
Мен – Реб муны
өз вагтында тиз амал эдерин.

#### 61‑нҗи бап


Реббиң мерхемет йылы

1Хөкмүрован Реббиң Рухы үстүмдедир.
Гарыплара хош хабары билдирмегим үчин,
Ол мени сечип-сайлады[*];
гөвни сыныклара шыпа бермәге,
туссаглара азатлыгы ыглан этмәге,
зындандакылары бошатмага иберди мени[+].
2Реббиң мерхемет йылыны,
Худайымызың[†] өч алҗак гүнүни ыглан этмәге,
әхли яс тутянлара гөвүнлик бермәге,[+]
3Сионда[†] яс тутянларың аладасыны этмәге:
күлүң дерегине овадан башатгыҗыны,
ясың дерегине шатлык ягыны,
гамгын рухуң дерегине
алкыш донуны бермәге иберди мени.
Реббиң шөхратыны[†]
гөркезмек үчин экилен
догрулык дуб агачлары дийлер олара[+].
4Олар гадымы харабалары тәзеден гурарлар,
өңки вейран болан ерлери дикелдерлер,
несилден-несле вейран болан шәхерлери,
харабалыклары абатларлар[+].


5Кесекилер гелип, сүрүлериңизи бакарлар,
ят халклар дайханыңыз, багбаныңыз болар.
6Сизе болса Реббиң руханылары,[†]
Худайымызың хызматкәрлери диерлер;
сиз миллетлериң[†] байлыгындан леззет аларсыңыз,
оларың шөхратына шәрик боларсыңыз[+].
7Утанч дерегине ики эссе пай аларсыңыз,
рысвалык дерегине мирасыңызда[†] шатланарсыңыз;
мунуң үчин сиз ики эссе мүлкли боларсыңыз,
эбеди шатлык сизиңки болар[+].
8«Мен – Реб[†] адалаты сөййәндирин,
талаңчылыгы, нәхаклыгы йигренйәндирин.
Олара муздларыны такык берерин,
олар билен эбеди әхт[†] баглашарын[+].
9Оларың несиллери миллетлериң арасында,
зүрятлары халкларың арасында таналар,
гөренлериң әхлиси оларың Реббиң
ялкан халкыдыгыны билерлер»[+].


10Ребде шатланарын Мен,
җаным Худайымда җошар,
чүнки Ол мени гутулыш лыбасына беследи,
гиевиң тәч гейши дек,
гелниң шай-сеп билен безениши дей,
Мени догрулык доны билен өртди[+].
11Топрагың өсүмликлерини өсдүриши дек,
багың ичиндәки экиленлери гөгердиши дек,
Хөкмүрован Реб-де догрулык билен
алкышы әхли миллетлериң өңүнде өсдүрер.

#### 62‑нҗи бап


Сионың[†] тәзе ады

1Сионың догрулыгы нур кимин,
халас эдилиш янып дуран чыра дей парлаянча,
Сионың хатырасына,
Иерусалимиң[†] хатырасына дыммарын.
2Миллетлер[†] догрулыгыңы,
патышалар шөхратыңы[†] гөрерлер;
Реббиң Өз агзындан чыкан
тәзе ат билен атландырыларсың[+].
3Реббиң элинде гөзеллик тәҗи,
Худайыңың[†] элинде шалык җыгасы боларсың[+].
4Мундан бейләк «Терк эдилен» дийилмез саңа,
мундан бейләк «Харабалык» дийилмез юрдуңа,
эмма саңа «Сөйдүгим»,
юрдуңа «Әрли» дийлер;
Реб[†] сени сөййәр,
юрдуң әрли болар[+].
5Йигидиң гыза өйлениши дек,
огулларың-да саңа эе чыкарлар,
гиевиң гелни үчин шатланышы дек,
Худай-да сениң үчин шатланар[+].
6Эй, Иерусалим,
диварларыңда гөзегчилер гойдум,
гиҗе-гүндиз асла дыммаз олар.
Эй, Реббе ятладянлар,
өзүңизе дынч бермәң,
7Иерусалими беркидип,
оны ер йүзүниң шөхраты эдйәнчә,
оңа ынҗалык бермәң.


8Реб Өз саг элинден,
гүйчли голундан ант ичди:
«Инди галлаңы душманларыңа
иймит хөкмүнде бермерин,
өз зәхметиң сиңен шерабыңы
кесекилер ичмезлер[+].
9Хасылыны йыганлар ийип,
Реббе алкыш айдарлар,
оны топланлар,
мукаддес[†] ховлуларымда ичерлер».


10Гечиң, гечиң дервезелерден!
Халкың ёлуны тайынлаң!
Чекиң, чекиң шаёлы,
оны дашлардан арассалаң,
халклар үчин байдак дикиң![+]
11Реб ериң аңры уҗуна ыглан этди:
«Сион гызына[†][*] шейле дий:
„Ине, Халасгәриң[†] гелйәр;
Онуң сылагы янындадыр“»[+].
12Олара «Мукаддес халк,
Реббиң азат эденлери» дийлер,
саңа болса «Худайың агтараны,
терк эдилмедик шәхер» дийлер.

#### 63‑нҗи бап


Реббиң гудраты

1Эдомдан, Босрадан
гырмызы эшикли гелйән бу ким?
Шөхратлы[†] лыбас ичинде
бейик гудрат билен йөриш эдйән бу ким?


«Дабара билен геплейән,
халас этмәге гүйҗи етйән Мендирин!»[+]


2Нәме үчин лыбасың гырмызы,
эшигиң үзүм сыкяныңкы кимин?


3«Үзүми еке сыкдым,
янымда халклардан хич ким ёкды;
гахарлыкам сыкдым үзүми,
газаплыкам аяк астына алдым;
онуң ганы эшиклериме сычрады,
бар лыбасымы хапалады[+].
4Өч алыш гүни йүрегимдеди,
халас этҗек йылым гелипди[+].
5Мен серетдим, көмекчи ёкды;
хич кимиң Мени голдамаяндыгына
хайран галдым.
Онсоң Өз голум Маңа еңиш гетирди,
Өз газабым Мени голдады[+].
6Гахарыма халклары аяк астына алдым,
газабыма олары серхош этдим,
ганларыны ере дөкдүм»[+].


7Реббиң эден әхли ишлерине гөрә
Онуң ягшылыгыны, алкышларыны,
рехимлерине гөрә, Ысрайыл[†] неслине
гөркезен бейик мерхеметини,
улы ягшылыгыны агзайын.
8Ол: «Элбетде, олар Мениң халкым,
Мени алдамаҗак огуллардыр» дийди.
Шейдип, оларың Халасгәри[†] болды.
9Олар азап чекенде, гынанды Ол.
Хузурындан гелен перишде[†] олары халас этди;
сөйгүси ве рехими билен азат этди олары;
овалдан олары элинде гөтерип гелди[+].
10Эмма олар питне турзуп,
Онуң Мукаддес Рухуны[†] ынҗатдылар;
Реб[†]-де олара душман болуп,
гаршыларына сөвешди[+].
11Худайың[†] халкы гечмиши,
Реббиң гулы Мусаны ятлады.
Сүрүсиниң чопанлары билен биле
олары деңизден гечирен ниреде?
Өз Мукаддес Рухуны
ичлерине салан ниреде[+]?
12Гудратлы голуны Мусаның сагында йөреден,
Өзүне эбеди ат эдинмек үчин
өңлериндәки сувы бөлен ниреде[+]?
13Халкыны деңиз дүйбүнден гечирен ким?
Атың бүдремән чөлден гечиши дек
олар-да бүдремедилер.
14Дерә инйән мал сүрүси дек,
Реббиң Рухы олара рахатлык берди.
Өзүңе шөхратлы ат эдинмек үчин
халкыңа, ине, шейле ёл гөркездиң.


15Гөклерден серет,
Өз мукаддес,[†] шөхратлы месгениңден
бизе назар сал.
Ыхласың, гудратың ниреде Сениң?
Мерхеметиң, рехимиң ниреде?
Олары бизден сакладың[+].
16Атамыз Сенсиң,
Ыбрайым бизи билмесе-де,
Ысрайыл бизи танамаса-да,
я Реб, бизиң Атамызсың Сен,
овалдан бәри адың «Пенакәримиздир»[+].
17Я Реб, нәме үчин бизи Өз ёлларыңдан азашдырярсың,
Сенден горкмазымыз ялы йүреклеримизи гатадярсың?
Өз бенделериң хатырасына,
Мирасың[†] болан тирелериң хатырасына ыза долан.
18Мукаддес халкың аз вагт мукаддес ериңе эелик этди,
эмма душманларымыз аяк астына атдылар оны.
19Овалдан бәри үстлеринден
Сен хөкүм сүрмедик,
Сениң адың дакылмадык
халка меңзедик биз[+].

#### 64‑нҗи бап

1Гөклери ярып, ашак инседиң, Сен!
Өңүңде титрешседи даглар![+]
2Алавың чалыны яндырышы дек,
сувы гайнадышы дек одуң
адыңы душманларыңа танатдыряң,
миллетлер[†] өңүңде лерзана гелерлер.
3Гарашылмаян горкунч ишлери эдениңде,
ер йүзүне индиң, өңүңде даглар титрешди.
4Өзүне умыт баглаянлар үчин
шейле ишлери эден Худайы[†]
овалдан бәри не гулак эшидипди,
не-де гөз гөрүпди[+].
5Догры[†] ишлери шатланып эдйәнлери,
Сени ятлаянлары гаршылаярсың ёлларыңда.
Йөне гүнә батдык биз,
Сен гахарландың,
биз халас эдилерисми[+]?
6Харам адам дей болдук әхлимиз,
әхли догры ишлеримиз харам эсги дей.
Солярыс биз япрак дей,
ел дек алып гидйәр языкларымыз бизи[+].
7Сениң адыңы тутян,
Саңа даянҗак болуп, оянян ёк;
Сен йүзүңи гизледиң бизден,
бизи языкларымызың ыгтыярына бердиң[+].
8Шонда-да Атамыз Сенсиң, я Реб[†],
биз тоюндырыс, Сен күйзегәримиз,
Сениң элиңиң ишидирис әхлимиз[+].
9Гаты гахарланма,
хемишелик ятлама языгы, я Реб,
әхлимиз Сениң халкыңдырыс,
муны назара ал!
10Мукаддес[†] шәхерлериң чөл болды,
Сион[†] дүзлүге,
Иерусалим[†] хараба өврүлди.
11Аталарымызың Саңа
өвги айдан ери болан
мукаддес хем гөзел өйүмиз
ода янды,
әхли эзиз затларымыз хараба өврүлди[+].
12Шулара гарамаздан, я Реб,
сакланҗакмы Сен?
Дымып, шейле газаплы эзъет берҗекми бизе?

#### 65‑нҗи бап


Хөкүм ве гутулыш

1Мени сорамаянлара Өзүми аян этдим,
агтармаянлар тапдылар Мени.
Адымы тутмаян миллете:
«Ине, Мен! Ине, Мен!» дийдим.
2Мен өз ислеглерине эерип,
яман ёлдан йөрейән
питнечи халка,
гүнузын эллерими узадып отырын[+].
3Ол халк багларда гурбанлык берип,
якымлы ыслы түтетги[†] якып керпич сыпада,[†]
гөзүмиң алнында ызлы-ызына
гахарымы гетирйәр[+].
4Олар габырларың арасында отурып,
гизлин ерлерде гиҗәни өтүрйәрлер;
доңуз этини иййәрлер,
харам эт гайнадярлар газанларында[+].
5Олар: «Дашда дур, якынлашма,
мен Сенден мукаддесдирин»[†] диййәрлер.
Олар бурнума түсседир,
гүнузын янян отдурлар.
6Шейле языландыр, ине:
«Мен дыммарын, берерин алмытларыны;
хава, алмытларыны гурсакларына берерин[+].
7Сизиң языкларыңызың,
дагларда якымлы ыслы түтетги якып,
депелерде Мени әсгермезлик эден
аталарыңызың языкларының
алмытыны берерин.
Өңки эден ишлерини өлчәп,
олары башларына гетирерин» диййәр Реб[†].


8Реб шейле диййәр:
«Үзүм хениз ширеликә,
кимдир бири: „Оны заялама,
берекет[†] шондадыр“ диййәр.
Мен-де бенделеримиң хатырасына шейле эдерин,
оларың хеммесини хеләклемерин[+].
9Якупдан несиллери чыкарарын,
Яхудадан[†] дагларымы мирас[†] алҗагы;
Мениң сайланым оны мирас алар,
бенделерим ол ерде яшарлар.
10Мени агтаран халкым үчин
Шарон сүрүлере өри,
Акор җүлгеси сыгырлара ятак болар»[+].
11«Эмма сиз Ребби терк эдйәнлер,
мукаддес дагымы унудянлар,
тәлей буты үчин сачак язянлар,
кысмат буты үчин гарышык шерап гуйянлар,
12Мен-де сизи гылыҗа ниетләрин,
барыңыз гырылмак үчин дыза чөкерсиңиз,
чагыранымда җогап бермедиңиз,
гепләнимде, гулак асмадыңыз,
назарымда йигренйән ишлерими этдиңиз,
Маңа ярамаяны сайладыңыз»[+].
13Мунуң үчин Хөкмүрован Реб шейле диййәр:
«Бенделерим иерлер,
сиз болса ач боларсыңыз;
бенделерим ичерлер,
сиз болса сувсарсыңыз;
бенделерим шатланарлар,
сиз болса утанҗа гойларсыңыз;[+]
14Бенделерим йүрек шатлыгындан айдым айдарлар,
йөне сиз йүрек дердинден перят эдерсиңиз,
хасратлы рух[†] билен перят эдерсиңиз[+].
15Адыңызы Өз сайланларыма
гаргыш үчин галдырарсыңыз.
Хөкмүрован Реб сизи өлүме хөкүм эдип,
башга ат берер Өз бенделерине[+].
16Юртда өзүне ак пата[†] берен,
хакыкат Худайының[†] адындан пата берер;
юртда ант ичен,
хакыкат Худайындан ант ичер.
Өңки хасратлар унудылып,
гөзлеримден гизленер»[+].


Тәзе гөк[†], тәзе дүнйә

17«Ине, Мен тәзе гөк, тәзе дүнйә яратмакчы,
өңки затлар ятланмаз, яда дүшмез[+].
18Яратҗак затларыма шатланып,
бакы бегениң;
Ине, Мен Иерусалими[†] шатлык үчин,
халкыны-да бегенч үчин яратҗак.
19Иерусалим үчин шатланарын,
халкым үчин бегенерин.
Инди не агы сеси
не-де ахы-нала эшидилер ол ерде[+].
20Онда бирнәче гүн яшап өлен бәбеклер,
я-да узак өмүр сүрмедик гоҗалар болмаз;
йүз яшында өлен яш сайылар,
нәлетленен сайылар йүз яша етмедик.
21Олар җайлар салып, онда яшарлар,
үзүм агачларыны экип, мивесини иерлер[+].
22Башга бири яшамаз оларың гуранында,
башга бири иймез оларың экенин.
Чүнки халкымың өмри дарагтыңкы дей узак болар.
Сайланларым өз эллериниң ишлеринден леззет алар[+].
23Олар бидерек зәхмет чекмезлер,
чага догурмазлар бетбагтлык үчин,
оларың өзлери-де, несиллери-де
Реббиң ялкан зүрятлары болар[+].
24Олар чагырманка, Мен җогап берерин,
гепләп дуркалар, Мен эшидерин[+].
25Бөри билен гузы биле отлар,
өкүз дей саман иер шир,
йылан гум иер.
Мениң тутуш мукаддес дагымда
хич киме зелел етирмезлер олар,
хич кими хеләк этмезлер» диййәр Реб[+].

#### 66-нҗы бап


Хөкүм ве умыт

1Реб[†] шейле диййәр:

«Гөклер Мениң тагтым,
ер аягыма күрсүдир.
Маңа гурҗак өйүңиз ханы?!
Дынчлык меканым ниреде болҗак?![+]
2Өз элим яратды буларың барын,
хеммеси-де Мениңкидир!
Йөне Мен кичигөвүнлә, рухы сыныга,
сөзүме титрейәне назар саларын».
Муны Реб айдяндыр[+].
3«Өз ёлларыны сайлаянлар,
неҗис ишлеринден леззет алянлар бар.
Өкүзи гурбанлык берйән
адам өлдүрен билен деңдир,
гузыны гурбанлык берйән
итиң бойнуны яздыран ялыдыр;
галла садакасыны[†] берыән
доңзуң ганыны хөдүрлән билен деңдир,
якымлы ыслы түтетги[†] түтедйән
бута сежде эден ялыдыр[+].


4Олара залымлык этмеги сайларын Менем,
горкян затларыны башларына гетирерин;
чүнки Мен чагыранымда,
хич ким җогап бермеди,
гепләнимде, диңлемедилер;
Мениң йигренйән ишлерими этдилер,
Маңа ярамаян затлары сайладылар»[+].


5Эй, Реббиң сөзүне титрейәнлер,
Онуң сөзүне гулак гоюң:
«Сизи йигренйән,
Мениң адым үчин
сизи рет эдйән доганларыңыз:
„Реб шөхратландырылсын,[†]
бизем сизиң шатлыгыңызы гөрели!“ дийдилер.
Эмма оларың өзлери утандырылар».
6Шәхерден бир гүйчли сес,
ыбадатханадан[†] бир сес эшидилйәр!
Душманларының җезасыны берйән
Реббиң сесидир бу!


7Бургусыз догурды,
бир огул догурды азап чекмән[+].
8Шейле зады эшиден бармы?
Гөрен бармы шейле зады?
Юрт бир гүнде доглармы?
Бир демде дүнйә инерми миллет?
Эмма Сион[†] бургусы тутан дессине
огулларыны догурды.
9«Мен догурма пурсадына етирибем,
догуртмайынмы?» диййәр Реб.
«Догурмага гүйч берйән Мен
ятгыны япарынмы?» диййәр Худайың.[†]
10Иерусалим[†] билен биле шатланың,
онуң үчин бегениң, эй, оны сөййәнлер,
эй, Иерусалим үчин яс тутянлар,
онуң билен биле шатланың.
11Онуң гөвсүнден эмип,
доярсыңыз, теселли тапарсыңыз;
ганып-ганып ичип,
долы гөвсүнден леззет аларсыңыз.
12Реб шейле диййәр:
«Мен абаданчылыгы деря дек,
миллетлериң[†] байлыгыны
дашгын чешме дек
оңа угрукдырарын,
ол сизи эмдирип,
элинде гөтерер,
аягында ыралар[+].
13Энәниң чагасына теселли берши дек,
Менем сизе теселли берерин.
Сиз Иерусалимде теселли тапарсыңыз»[+].
14Булары гөрүп, калбыңыз шатлыкдан долар,
бедениңиз майса кимин гүлләп өсер;
Реббиң элиниң бенделериниң үстүндедиги аян болар,
Онуң газабы болса душманларына гаршыдыр.
15Чүнки Реб алав билен гелйәр,
сөвеш арабалары түвелей дек,
ловлаян газабыны, кәйинҗини
ялынлы алав кимин дөкер[+].
16Реб бүтин адамзада
отдур гылыҗы билен хөкүм эдер,
Реббиң өлдүренлери көп болар[+].
17Бутпараз сеждегәхлерине[†] гирмек үчин,
өзлерини мукаддес[†] эдип, инлерини тәмизләнлер,[†]
шейле-де доңуз, сычан ве бейлеки харам хайванларың этини иенлериң ортасында
баш болуп дураның ызына эеренлер ёк боларлар.
Муны Реб айдяндыр[+].


18Реб шейле диййәр: «Мен оларың ишлерини-де, ниетлерини-де билйәрин. Әхли миллетлери ве диллери бир ере топламак үчин Мен гелйәрин. Олар гелип, Мениң шөхратымы гөрерлер[+]. 19Мен оларың арасында бир аламат гөркезерин. Оларың арасындан гачып гутуланлары миллетлериң арасына, Таршыша, Пула, яйчы Луда, Тубала, Явана, Мен барада эшитмедик, шөхратымы гөрмедик узакдакы адалара ёлларын. Олар Мениң шөхратымы миллетлериң арасында ыглан эдерлер. 20Ысрайыл[†] огулларының галла садакасыны халал гапда Реббиң өйүне гетиришлери ялы, олар хем сизиң доганларыңызың барыны атларда, сөвеш арабаларында, ат арабаларында, гатырлардыр дүелерде әхли миллетлериң ичинден топлап, Мениң мукаддес дагыма – Иерусалиме Реббе пешгеш хөкмүнде гетирерлер[+]. 21Оларың арасындан бирнәчесини руханы[†] ве леви эдип сайларын»[+].

22-23«Мениң яратҗак тәзе гөгүмиң, тәзе еримиң гөзүмиң алнында дурушлары ялы, сизиң несиллериңиз билен адыңыз-да шейле болар. Хер Тәзе Ай байрамында,[†] хер Сабатда әхли ынсанлар хузурыма гелип, Маңа ыбадат эдерлер». Муны Реб айдяндыр[+]. 24Олар даша чыкып, Маңа гаршы баш галдыранларың җесетлерини гөрерлер. Оларың җесетлерини иййән гурт өлмез, олары якян от сөнмез; олар бүтин адамзада йигренҗи боларлар[+].

### Ермея


Гириш

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]

[51]

[52]


#### Гириш


Ермея пыгамбериң китабы


Ермея пыгамбер Яхуда юрдунда, Иерусалимиң демиргазык тарапында ерлешйән Анатот обасында руханының машгаласында догуляр. Ысрайыл юрды икә бөлүненден соң, Яхуда Гүнорта патышалыгына дегишлиди.

Ермея б. э. өң 626-нҗы йылда пыгамберлик эдип башлаяр. Онуң ады «Реб бейгелдйәр», «Реб беркарар эдйәр», «Реб айлап ташлаяр» диймеги аңладяр. «Айлап ташлаяр» – бу ерде душманчылыклы дүнйә пыгамбери ташлаяр я-да миллетлери гүнәлери зерарлы ере пылчап уряр диен маныда уланыляр.

Реб Яхуда юрдуның үстүнден җеза индерҗек боланы үчин, Ермея пыгамбере өйленмеги ве чага эдинмеги гадаган эдйәр. Шол җезаландырылышың довамында индики несил бүтинлей ёк эдилмелиди. Ермея яхуды халкы җезаландырылып, Бабыла сүргүн эдилҗекдиги барада пыгамберлик эдени үчин, өз дөвүрдешлериниң арасында халанылмаярды. Йөне шейле боландыгына гарамаздан, Барук атлы адам онуң садык ёлдашына өврүлип, пыгамбериң әхли айданларыны язга гечирйәр. Ермея өмрүниң ахыркы гүнлерини Бабылда дәл-де, Мүсүрде гечирйәр. Алымларың чакламаларына гөрә, ол хут шол ерде арадан чыкяр я-да өлдүрилйәр.

Ермеяның пыгамберликлери кәвагт, айратын хем Бабыл сүргүнлигинде рухдан дүшен халка теселли берйәрди. Реб олара Бабыл юрдунда орнашмагы буйруп, шейле диййәр: «Өйлер гуруп, оларда яшаң; баглар экип, мивесини ийиң. Өйлениң, огулларыңыз хем гызларыңыз болсун. Огулларыңызы өйлендириң, гызларыңызы дурмуша чыкарың. Олардан-да огуллар ве гызлар дүнйә инсин. Ол ерде азалмаң-да, гайтам көпелиң. Сизи есир эдип гетирен шәхеримиң парахатлыгыны газанмаклыга чалшың. Ол шәхер үчин Реббе дилег эдиң, чүнки сизиң парахатлыгыңыз онуң парахатлыгына баглыдыр» (29:5-7). Шейле пыгамберлик яхуда халкыны гең галдыряр, себәби олар ата-бабаларының юрдуна доланмагы күйсейәрдилер. Эмма Реб сөзүни довам эдип, яхудылара шейле диййәр: «Сизиң үчин ниетлән мейиллерими Өзүм билйәрин. Муны Реб айдяндыр. Булар сизе яманлык этмек дәл-де, умытлы гелҗек бермек үчин парахатлык ниетлеридир». (29:11).

Китапда Реббиң халкының галкынышы, Онуң гелеҗекде олар билен багланышҗак тәзе әхти барада хем пыгамберликлер бардыр. Бу пыгамберликлер китабың 30 – 33‑нҗи бапларында, айратын-да 31‑нҗи бабында беян эдилйәр.

Китабың ахыркы бапларында Бабыл ве Мүсүр ялы даш-төверекде ерлешйән юртларда яшаян халклара гаршы айдылан пыгамберликлер беян эдилйәр (46 – 51‑нҗи баплар). Бу пыгамберликлер Реббиң тутуш дүнйәни гөзегчиликде саклаяндыгына шаятлык эдйәр. Китап Ермеяның әхли пыгамберликлери айдылып болнандан соң сөзсоңы, ягны Иерусалимиң йыкылҗакдыгы барадакы пыгамберлиги билен тамамланяр. Бу гөзел шәхериң вейран эдилҗекдиги хем Ермея пыгамбер тарапындан айдылыпды.

Ермея пыгамбер «Ермеяның агысы» атлы китабың хем авторыдыр.

Реб Ермея пыгамбери чагыряр 1:1-19
Ёшыя, Ехоякым, Ехоякын ве Сидкия патышаларың шалык сүрен дөврүнде айдылан пыгамберликлер 2:1–25:38
Ермеяның дурмушында болан вакалар 26:1–45:5
Миллетлере гаршы айдылан пыгамберликлер 46:1–51:64
Иерусалимиң йыкылмагы 52:1-34

#### 1‑нҗи бап

1Булар бенямин топрагындакы Анатот обасында яшаян руханыларың[†] бири болан Хилкияның оглы Ермеяның сөзлеридир[+]. 2Амон оглы Ёшыяның Яхудада[†] патышалыгының он үчүнҗи йылында Ермея Реббиң сөзи аян болды[+]. 3Ёшыяның оглы Ехоякымың дөврүнден, онуң бейлеки оглы Сидкияның шалыгының он биринҗи йылының бәшинҗи айына ченли, ягны Иерусалим[†] халкының есир эдилип әкидилен вагтына ченли Ермея Реббиң сөзүниң гелмеги довам этди[+].


Реб[†] Ермеяны чагыряр

4Маңа Реббиң шу сөзи аян болды:[+]

5«Мен сени энеңиң гөвресинде
шекил бермезимден өң танадым.
Энеден догулмазыңдан өң
сени Өзүме багыш этдим,
миллетлере[†] пыгамбер[†] белледим».


6Шонда мен: «Вах, Хөкмүрован Реббим! Мен дүзүвли геплемәни-де оңарамок. Мен энтек яш оглан ахыры» дийдим[+]. 7Эмма Реб маңа шейле дийди:

«Сен өзүңе яш оглан дийме.
Кимиң янына иберсем, гидерсиң;
нәме буюрсам, шоны айдарсың.
8Олардан горкма,
сени халас этмек үчин
Мен сениң билендирин».
Муны Реб айдяндыр[+].


9Соңра Реб элини узадып, агзыма дегирди ве маңа шейле дийди:

«Ине, Мен сөзлерими сениң агзыңа салдым[+].
10Бу гүн Мен саңа миллетлери хем шалыклары
согруп ташламагы ве йыкмагы,
ёк этмеги ве ер билен егсан этмеги,
гурмагы ве бина этмеги табшырярын»[+].


11Маңа Реббиң шу сөзи аян болды: «Ермея, сен нәме гөрйәрсиң?» дийип сорады. Мен: «Бадам агаҗының шахасыны гөрйәрин» дийдим[+]. 12Онсоң Реб маңа: «Догры[†] гөрдүң, чүнки Мен хер бир сөзүмиң амала ашмагына гөзегчилик эдйәрин[*]» дийди. 13Маңа ене Реббиң сөзи гелип, Ол: «Нәме гөрйәрсиң?» дийип сорады. Мен: «Демиргазыкда биз тарапа гышарып гайнап дуран газаны гөрйәрин» дийип җогап бердим[+]. 14Реб маңа шейле дийди: «Юрдуң әхли илатының үстүне демиргазыкдан бетбагтлык инер[+]. 15Ине, Мен демиргазыкдакы әхли миллетлери чагырярын, муны Мен – Реб айдяндырын. Оларың патышаларының әхлиси гелип, өзлериниң тагтыны Иерусалим дервезелериниң гирелгесинде, онуң даш-төверегиндәки диварларының ве Яхуданың әхли шәхерлериниң гаршысында гурарлар[+]. 16Оларың Менден йүз өврүп эден әхли писликлери үчин, башга худайлара[†] садакалар[†] берип, өз эллериниң ясан ишлерине сежде эдендиклери үчин, Мен оларың гаршысына Өз хөкүмими ыглан эдерин. 17Эмма сен велин, билиңи берк гуша. Тур-да, буюрян әхли затларымы олара айт. Олардан горкма, ёгсам Мен-де сени оларың гөзүниң алнында горка саларын[+]. 18Ине, бу гүн Мен сени тутуш юрдуң гаршысына – Яхуда патышаларына, онуң ёлбашчыларына, руханыларына, юрдуң халкына гаршы берк гала, демир сүтүн ве бүрүнч дивар этдим[+]. 19Олар сениң гаршыңа сөвешерлер, эмма сенден үстүн чыкмазлар. Чүнки сени халас этмек үчин Мен сениң билендирин». Муны Реб айдяндыр.

#### 2‑нҗи бап


Ысрайыл[†] халкы Ребден йүз өвүрйәр

1Маңа Реббиң шу сөзи аян болды: 2«Гит-де, шулары Иерусалим[†] халкына җар эт. Реб[†] шейле диййәр дий:

„Мен сениң яшлыгыңдакы вепаңы,
гелин вагтыңдакы сөйгиңи ятлаян,
чөлде – экин битмейән ерде,
Мениң ызыма эеришиңи ятлаян[+].
3Ысрайыл Реб үчин мукаддес[†] халкдыр,
Онуң хасылының илкинҗи мивесидир.
Ондан иенлериң әхлиси языклы болуп,
үстлеринден бетбагтлык инди“.
Муны Реб айдяндыр[+].
4Реббиң сөзүне гулак асың,
эй, Якуп несли,
Ысрайылың әхли ковумлары!
5Реб шейле диййәр:
„Менден узаклашар ялы,
ата-бабаларыңыз Менден
нәме яманлык гөрдүлер?
Бидерек затларың ызына эерип,
өзлери-де бидерек болдулар[+].
6Олар: ‘Бизи Мүсүрден чыкаран,
чөлде, чукурлыкда хем чолалыкда,
гурак хем түм гараңкылыкда,
хич кимиң аяк басмадык,
хич кимиң яшамадык еринде
бизе ёл гөркезен Реб ниреде?’
дийип сорамадылар[+].
7Мивесидир нәз-ныгматындан ийсин дийип,
гетирдим Мен сизи берекетли[†] ере.
Эмма гирениңизде ол ере,
харам этдиңиз сиз үлкәми,
неҗис зада өвүрдиңиз мүлкүми[+].
8Руханылар:[†] ‘Реб ханы?’ дийип сорамадылар.
Казылар Мени танамадылар,
ёлбашчылар Маңа гаршы питне туруздылар,
пыгамберлер[†] Багал[†] бутуның адындан
пыгамберлик эдип,
бидерек затларың ызына эердилер[+].
9Шонуң үчин хем Мен ене бир гезек сизи язгарярын.
Муны Реб айдяндыр.
Мен сизиң чагаларыңызың чагаларыны хем язгарярын[+].
10Киприң кенарякаларына гидип гөрүң,
Кедара адам ёллап, үнс билен гөзден гечириң.
Сер салың, хей, өң болупмы шейле затлар[+]?
11Өз худайларыны[†] чалшан миллет бармы?
Ёгсам оларың худайлары Худаям дәл.
Эмма Мениң халкым өз шөхратлы[†] Худайыны
чалышды бидерек зада[+].
12Эй, гөклер, муңа аңк-таңк болуң,
горкудан титрешиң.
Муны Реб айдяндыр.
13Чүнки Мениң халкым ики саны пис иш этди:
акар сувларың гөзбашы болан Мени терк этдилер,
өзлерине ховданлар, гырасы чат ачан,
сув сакламаян ховданлар газдылар[+].
14Ысрайыл гулмы нәме?
Ол догабитди хызматкәрми?
Онда нечүн ол олҗа болды?
15Арсланлар оңа гаршы арладылар,
сеслерине бат бердилер.
Ысрайыл юрдуны вейран этдилер,
шәхерлерини хараба өвүрдилер,
ол ерде бир адам-да галмады[+].
16Мемфис ве Тахпанхес халкы
пытратды келлечанагыңы.
17Терк этдиң ёл гөркезйән Худайың Ребби,
индердиң шейдип өз башыңдан булары.
18Инди нәме үчин Нилиң сувундан ичмәге
гидйәрсиңиз Мүсүре?
Евфрат дерясындан ганмага
гидйәрсиңиз Ашура?[†][+]
19Сизи өз пислигиңиз җезаландырар,
дөнүклигиңиз паш эдер.
Өз Худайыңыз Ребби терк этмегиң,
Ондан горкмазлыгың писликдигини,
аҗыдыгыны билиң хем гөрүң.
Муны Гудратыгүйчли-Хөкмүрован Реб айдяндыр.


20Сен биреййәм боюнтырыгыңы дөвүп,

дийдиң танапларыңы үзүп:
‘Саңа гуллук этмерин’.
Хер бир бейик байырлыкда бутлара сежде этдиң,
гүр япраклы хер бир агаҗың астында
зына этдиң серлип ятып[+].
21Экипдим сени иң оңат тохумдан
сайлама үзүм агаҗы хөкмүнде.
Эйсем нәдип сен азып,
өврүлдиң ябаны үзүм агаҗына[+]?
22Ювсаң-да ашгар билен өзүңи, сүртсең-де көп сабыны,
дурандыр хузурымда языгыңың тагмасы.
Муны Хөкмүрован Реб айдяндыр[+].
23Сен нәдип: ‘Мен харам дәл.
Багал бутуның ызына эермедим’ дийип билйәрсиң?
Җүлгеде эден гүнәңе серет, нәме эдениңи гөр!
Сен өзүни ол ере, бу ере урян йылдам маясың.
24Сен чөле өвренишен,
гызгын деми билен шемала
пышгыран гулансың.
Эсрән вагты оны ким саклап билер?
Ядамаз оны гөзлейәнлең хиҗиси,
эсрән вагты тапарлар оны[+].
25Аягыңы ялаңачлыкдан,
богазыңы сувсузлыкдан гора.
Эмма сен: ‘Тамакин болма!
Мен кесеки худайлары сөйдүм,
оларың ызына эерерин!’ дийдиң[+].
26Тутуланында огрының утанышы дек,
ысрайыл халкы-да, онуң патышалары-да,
ёлбашчыларыдыр руханылары-да,
пыгамберлери-де утандылар[+].
27Олар бир агаҗа ‘Сен мениң атамсың’,
бир даша ‘Мени сен догурдың’ диййәрлер.
Олар Маңа йүзлерини дәл-де, еңселерини өвүрдилер.
Эмма башларындан бела иненде,
‘Гел-де, бизи халас эт!’ диййәрлер[+].
28Ханы, өзүңизе ясан худайларыңыз ниреде?
Башыңыздан бела иненде,
сизи халас эдип билйән болсалар, гой, гелсинлер.
Эй, яхуда[†] халкы, шәхерлериң саны нәче болса,
худайларыңың саны хем шончадыр[+].
29Нечүн сиз Маңа шикаят эдйәңиз?
Барыңыз Маңа гаршы баш галдырдыңыз.
Муны Реб айдяндыр.
30Перзентлериңизе нәхак темми берен экеним,
барыбир олар ёла гелмедилер.
Өз гылыҗыңыз йыртыҗы арслан дей
пыгамберлериңизи ювутды[+].
31Эй, бу дөврүң несиллери,
Реббиң сөзүне гулак гоюң.
Мен Ысрайыл үчин бир чөллүк,
болдуммы түм гараңкы юрт?
Нечүн диййәр халкым: ‘Биз эркин,
бармарыс яныңа гайдып’?
32Хей-де гыз өз шай-сеплерини,
гелин өз күртесини унудармы?
Эмма халкым Мени сансыз гүнләп унутды[+].
33Сен ойнашларыңы гөзләниңде,
ёлуңы тапмага нәхили уссат!
Хатда пис аяла-да ёлларыңы өвретдиң[+].
34Этегиң-де бигүнә гарыбың ганына боялан,
оны сен огурлыкда тутмадың ёгсам.
Бу затларың барына гарамаздан,[+]
35сен диййәң: ‘Мен гүнәсиз, элбетде,
Реббиң гахары совулды менден’.
Ине, ‘Мен гүнә этмедим’ диениң үчин,
Мен сениң үстүңден хөкүм чыкарарын.
36Нечүн ызлы-ызына эдйәрсиң сен дөнүклик?
Ашурда масгара болшуң дек,
масгара боларсың Мүсүрде хем[+].
37Реб рет этди бил баглаян халкларыңы,
инди ровачлык газанмарсың олаң үсти билен.
Чыкарсың элиңи йүзүңе тутуп, ол ерден хем“».


#### 3‑нҗи бап

1«Айдалы, бир адам аялының талагыны берйәр, ол аял хем онуң билен айрылышып, башга бирине баряр. Мундан соң яңкы адам бу аялы икинҗи гезек алармы? Бейле этсе юрт бүтинлей харам болмазмы? Сен болса, эй, Ысрайыл[†], көп ойнашлар билен зына этдиң. Инди бир Маңа тарап өврүлерсиңми? Муны Реб[†] айдяндыр[+]. 2Серет, ялаңач гаялара назар сал!

Хей, сениң зына этмедик ериң бармы?
Чөлдәки гаракчылар ялы
ёлларың гырасында отурып,
ойнашларыңа гарашдың.
Лолучылыгың хем пислигиң билен
юрды харама чыкардың[+].
3Шонуң үчин ягмырларың ызы кесилди,
яз ягшы ягмады.
Сен бихая лола меңзедиң,
утанҗың нәмедигини билмедиң[+].
4Инди сен Маңа: „Атам,
яшлыгымдан Сен достумсың!
5Сен өмүрлик гахарланҗакмы?
Өйке-кинәңи бакы саклаҗакмы?“ дийип айтдың.
Ине, сен шу затлары айтсаң-да,
эдип билен яманлыкларыңы этдиң»[+].


Бивепа Ысрайыл ве Яхуда[†]

6Ёшыя патышаның дөврүнде Реб маңа шейле дийди: «Сен бивепа Ысрайылың эден затларыны гөрдүңми? Хер бир бейик байырда, гүр япраклы хер бир агаҗың астында зына этди[+]. 7Мен ол бу затлары эденден соң, Маңа тарап өврүлер өйтдүм, эмма ол өврүлмеди; муны онуң хайын уясы гөрди. 8Мен әхли эден зыналары үчин бивепа Ысрайылың талагыны берип, ковуп гойберенимде хем онуң хайын уясы Яхуданың хич горкмандыгыны, гайтам онуң хем лолы[†] болуп, зына эдендигини гөрдүм[+]. 9Ысрайыл хич әхмиет бермеди, дашлара ве агачлара сежде этмек билен, зына этди ве юрды бүтинлей харама чыкарды[+]. 10Бу әхли затлара гарамаздан, онуң хайын уясы Яхуда Маңа чын йүрекден дәл-де, яландан доланды». Муны Реб айдяндыр[+].

11Реб маңа шейле дийди: «Бивепа Ысрайыл хайын Яхуда гаранда адыл болуп чыкды[+]. 12Гит-де, бу сөзлери демиргазыга җар эдип, шейле дий: „Эй, бивепа Ысрайыл, Маңа долан! Муны Реб айдяндыр. Мен мерхеметлидирин, инди Мен саңа газаплы бакмарын, гахарымы бакы сакламарын. Муны Реб айдяндыр[+]. 13Эмма сен өз языгыңы боюн ал: өз Худайың[†] Реббиң гаршысына баш галдырдың, гүр япраклы хер бир агаҗың астында кесеки худайлара көңүл бердиң, Маңа гулак асмадың. Муны Реб айдяндыр[+]. 14Эй, бивепа халк, Маңа долан, муны Мен – Реб айдяндырын, чүнки сизиң хоҗайыныңыз Мендирин. Мен сизи бир-бирден шәхерден, ики-икиден уругдан чыкарып, Сиона[†][*] гетирерин. 15Мен сизе Өз гөвнүмдәки ялы чопанлары берҗек, олар сизи билим ве дүшүнҗе билен бакарлар[+]. 16Сиз юртда көпелип, сан-саҗаксыз боланыңызда, олар гайдып Реббиң Әхт сандыгыны[†] агзамазлар. Муны Реб айдяндыр. Ол келлә гелмез я-да ятланылмаз, оны күйсемезлер, башгасыны-да ясамазлар[+]. 17Шол дөвүр Иерусалим[†] Реббиң тагты дийлип атландырылар ве әхли миллетлер[†] шол ерде, Иерусалимде Реббиң хузурына үйшерлер. Мундан бейләк олар кесирлик билен яман ниетлерине ковалашмазлар. 18Шол гүнлерде яхуда халкы ысрайыл халкы билен бирлешер. Икиси бирликде демиргазык юртдан чыкып, Мениң ата-бабаларына мүлк эдип берен юрдума гелер[+].


19Сизи чагаларымың арасында орнашдырып,
сизе гөзел юрды –
әхли миллетлериң иң аҗайып мирасыны[†] бермекчидим.
Сиз Мени Атам дийип чагырарсыңыз,
Менден йүз өвүрмерсиңиз өйтдүм.
20Эмма бир аялың өз әрине бивепалык эдиши ялы,
сиз хем Маңа бивепалык этдиңиз, эй, ысрайыл халкы!“»
Муны Реб айдяндыр[+].


21Ялаңач гаялардан бир сес эшидилйәр,

бу ысрайыл халкының агысы хем ахы-наласыдыр.
Чүнки олар ёлларыны урдурдылар,
өзлериниң Худайы Ребби унутдылар[+].


22«Доланың, эй, бивепа перзентлер,

Мен бивепалыгыңыза шыпа берерин».
Халк диер: «Ине, биз Сениң яныңа гелйәрис,
чүнки Худайымыз Реб Сенсиң!»[+]
23Догрудан-да, депелерден, даглардан гелйән
гыкылыкдыр говгалар яландыр.
Хакыкатдан хем Худайымыз Реб
Ысрайылы халас эдйәр.

24Яшлыгымыздан бәри ата-бабаларымызың бар зәхметини, оларың сыгырдыр гоюн сүрүлерини, огулдыр гызларыны бихая бутлар ювудып-ялмап гелйәрлер. 25Утанҗымызда яталың, рысвалык ёрганымыз болсун; чүнки ата-бабаларымыз ве биз яшлыгымыздан тә шу гүне ченли Худайымыз Реббе гаршы гүнә эдип гелдик. Худайымыз Реббе гулак асмадык[+].

#### 4‑нҗи бап

1-2«Эй, Ысрайыл[†]! Эгер доланмак ислесең,
Маңа тарап долан.
Эгер азашмасаң,
йигренҗи бутларыңы
хузурымдан айырсаң,
хакыкатда, адыллыкда ве догрулыкда
„Дири Ребден ант ичйәрин!“ дийсең,
онда миллетлер[†] Ребден пата[†] аларлар,
Онуң билен магтанарлар».
Муны Реб[†] айдяндыр[+][+].
3Шонуң үчин Реб яхуда[†] халкына ве Иерусалим[†] илатына шейле диййәр:
«Сүрүлмедик ериңизи сүрүң,
тикенлериң арасына экин экмәң[+].
4Эй, яхуда халкы ве Иерусалим илаты,
Мен-Реб үчин йүрегиңизи сүннетләп,
өзүңизи Маңа бүтинлей багыш эдиң.
Ёгсам пис ишлериңиз себәпли
Мен газабымы от кимин ловладарын,
оны хич ким сөндүрип билмез»[+].


Демиргазыкдан бетбагтлык гелйәр

5Шуны Яхудада ыглан эт, Иерусалимде җар эт:

«Юртда сурнай чалың!
Батлы гыгырып дийиң:
„Гелиң, үйшүп, берк галалара гирелиң!“[+].
6Сиона[†] тарап ёлы гөркезйән бир нышан гоюң,
гачып гутулың, эгленмәң!
Чүнки Мен демиргазыкдан бела,
әпет бетбагтлык индерерин[+].
7Арслан сүренинден чыкды,
миллетлери хеләклейҗи ёла дүшди.
Юрдуңызы вейран этмек үчин,
Ол меканындан чыкды.
Шәхерлериңиз ер билен егсан болуп,
илатсыз хараба дөнер[+].
8Мунуң үчин җул гейниң,
зарынлап аглаң.
Чүнки Реббиң гахар-газабы
бизден совулмады»[+].

9«Шол гүн патышаның ве баштутанларың йүреги хопугар. Руханылар[†] аңк-таңк боларлар, пыгамберлер[†] гең галарлар». Муны Реб айдяндыр.

10Онсоң мен шейле дийдим: «Вах, Хөкмүрован Реб! Бу халкы ве Иерусалими бүтинлей алдап, сизиң үчин саг-саламатлык болҗак дийдиң. Эмма гылыч богазымыза гоюлды!»[+] 11Шол вагт бу халка ве Иерусалиме шейле дийлер: «Сәхрадакы ялаңач гаялардан эзиз халкымың үстүне гызгын эпгек өвсер, бу харман совурмак я-да арассаламак үчин дәлдир. 12Менден гелен бу эпгек булардан хас гүйчли болар. Олара гаршы хөкүм эден Мен-Ребдирин[+].

13Ине, душман булут кимин гелйәр,
сөвеш арабалары харасат киминдир.
Онуң атлары бүргүтден йылдамдыр.
Дат гүнүмизе, биз вейран болдук![+]
14Йүрегиңи тәмизләп[†] пәкле писликден,
эй, Иерусалим, халас боларсың шонда.
Эрбет ниетлериңи ене
нәче вагт саклаҗак ичиңде[+]?
15Чүнки Дандан бир сес эшидилйәр,
Эфрайым дагындан өлүм хабары гелйәр».

16Миллетлере ыглан эдиң, Иерусалиме җар эдиң: «Ине, олар гелдилер! Узак юртдан габавчылар гелип, Яхуда шәхерлерине гаршы сөвеш награларыны чекерлер. 17Олар экин сакчылары ялы онуң даш-төверегини габарлар, чүнки Иерусалим Маңа гаршы баш галдырды. Муны Реб айдяндыр[+]. 18Булары сениң башыңа гетирен өз ёлларың ве ишлериңдир. Бу сениң җезаң! Нәхили аҗы! Бу сениң йүрегиңиң төрүне етди»[+].

19Вах җаным, вах җаным! Агырыма чыдамок!
Вах, калбымың айнасы! Йүрегим хасрат чекйәр,
үмсүм болуп билемок, чүнки сен, эй, җаным,
эшитдиң сурнай сесин, сөвеш награсын[+].
20Бетбагтлык үстүне бетбагтлык гелди,
тутуш юрт вес-вейран болды,
ёк болды бирденкә чадырларым,
бир демде перделерим[+].
21Хачана ченли мен сөвеш тугуны гөрүп,
сурнай сесини эшитмеликәм?
22«Мениң халкым акмак,[†]
олар Мени танамаярлар.
Олар кемакыл чагалар, оларда дүшүнҗе ёк.
Олар яманлык этмеги башарярлар-да,
ягшылык этмегиң нәмедигини биленок»[+].


23Мен-Ермея ере сын этдим,
ине, ол шекилсиз бошлукды.
Асмана бакдым, онда ышык ёкды[+].
24Даглара серетдим, олар титрейәрди,
әхли депелер икияна ыраң атярды[+].
25Серетдим, хич бир ынсан ёкды,
гөкдәки әхли гушлар учуп гидипдир[+].
26Серетдим, ине, Реббиң хузурындан,
Онуң ловлаян газабындан яңа
хасыллы топрак чөле дөнүпдир,
әхли шәхерлер вейран болупдыр[+].

27Мунуң үчин Реб шейле диййәр: «Тутуш юрт хараба дөнер, йөне Мен онуң бүтинлей соңуна чыкмарын[+].

28Шонуң үчин юрт яс тутар, асман гаралар.
Мен сөзледим, Мен карар этдим,
гайтмышым этмерин, пикиримден дәнмерин»[+].

29Әхли шәхериң халкы атлыларың ве яйчыларың гүпүрдисинден гачяр. Кимси җеңңеле сүмйәр, кимси гаялара дырмашяр. Шәхерлериң әхлиси терк эдилди, оларда хич ким яшамаяр. 30Эй, сен, вейран болан шәхер! Сен гырмызы эшиклер гейсең-де, алтын шай-сеплер дакынсаң-да, гөзүңе сүрме чексең-де, газанан задың болмаз. Өзүңи бидерек ере безейәрсиң. Ойнашларың сени йигренйәрлер, олар сениң җаныңың кастына чыкдылар[+]. 31Мен бургусы тутян аялың сесини, илкинҗи чагасыны догуряның иңңилдисини, эллерини узадып: «Вай халыма! Ганхорларың өңүнде җаным тапдан дүшйәр-ле!» дийип, соҗаян Сион гызының[†][*] агысыны эшитдим[+].

#### 5‑нҗи бап


Худайың[†] тутуш халкы бихаялык эдйәр

1«Иерусалимиң[†] көчелерине айланың,

даш-төверегиңизи сынлаң, белләң!
Шәхер мейданчаларында агтарың.
Эгер адалаты берҗай эдип,
хакыкаты гөзлейән бир адам тапсаңыз,
онда Мен бу шәхери багышлайын[+].
2„Ребден ант ичйәрин“ дийселер-де,
олар аслында ялан ере ант ичйәрлер»[+].
3Я Реб[†], Сениң назарың хакыката дикилен дәлмидир?
Олары урдуң, эмма олар агыры дуймадылар.
Олары хеләк этдиң, эмма олар
йүз өвүрдилер догры[†] ёлдан.
Олар йүзлерини гаядан-да гаталдып,
ызларына доланмак ислемедилер[+].
4Мен шейле дийдим:
«Булар бир гарып хем акмаклар;[†]
чүнки олар Реббиң ёлуны,
өз Худайының кануныны[†] билмейәр[+].
5Мен атлы-абрайлы адамларың янына гидип,
олар билен геплешейин. Олар Реббиң ёлуны,
өз Худайының кануныны билйәндирлер».
Эмма оларың бары бирмеңзеш болуп,
боюнтырыгы дөвдүлер, йүплери гырдылар[+].
6Шонуң үчин оларың языкларының сансыздыгы,
дөнүклигиниң чөкдердиги үчин токайдан арслан чыкып,
олары парчалар, чөлден бир мөҗек чыкып, олары хеләкләр.
Шәхерлериниң гапдалында бир гаплаң букуда ятып,
ким ол ерден даша чыкса, бөлек-бөлек эдер[+].
7«Мундан соң Мен сени нәдип багышлайын?
Чагаларың Мени терк этдилер,
олар худайларындан ант ичдилер,
ёгсам олар Худаям дәл.
Олары дойранымда зына этдилер,
топарланышып, лолуларың өйлерине гитдилер[+].
8Олар эсрән айгыр атлар ялы болуп,
херси өз гоңшусының аялына кишңейәр[+].
9Бу затлар үчин Мен олары җезасыз галдырарынмы?
Җаным бейле миллетден өч алмазмы?»
Муны Реб айдяндыр[+].


10«Үзүмчилигиң ичинден гечип, оны вейран эдиң,
эмма бүтинлей ёк этмәң.
Шахаларыны дөвүп ташлаң,
олар Реббе дегишли дәлдир[+].
11Ысрайыл[†] ве яхуда[†] халклары
Маңа бүтинлей бивепалык этдилер».
Муны Реб айдяндыр.
12«Олар Реббиң айданыны рет эдип, шейле дийдилер:
„Ол хич зат этмез.
Бела-бетер башымыздан инмез,
биз уруш я-да ачлык гөрмерис[+].
13Пыгамберлер[†] шемал ялыдыр,
Реббиң сөзи олара аян дәлдир.
Бу күлпетлер олаң өз башындан инсин!“»[+].

14Мунуң үчин Хөкмүрован Бейик Худай шейле диййәр:

«Шейле сөзлери айдандыклары үчин,
сөзлерими агзыңда алава өврерин.
Бу халкы болса одун эдерин,
от олары яндырып ёк эдер»[+].
15«Эй, ысрайыл халкы, сизиң үстүңизе
узак юртдан бир миллети чоздурҗак.
Ол гүйчли хем гадымы миллетдир.
Сен ол миллетиң дилини билмерсиң,
нәме айдянына дүшүнмерсиң.
Муны Реб айдяндыр[+].
16Оларың сагдагы ачык габыр ялыдыр,
барысы батыр сөвешиҗилердир[+].
17Олар сизиң хасылыңызы ве иймитиңизи,
огул-гызларыңызы ювудып-ялмарлар.
Гоюнларыңыздыр сыгырларыңызы,
үзүмлериңиздир инҗирлериңизи иерлер.
Сизиң бил баглаян берк галаларыңызы
гылыч билен вейран эдерлер[+].

18Мен хатда шол гүнлерде-де сени бүтинлей ёк этмерин. Муны Реб айдяндыр». 19«Халк сенден: „Нәме үчин Худайымыз Реб бизе бу затлары этди?“ дийип сораса, сен олара шейле җогап бер: „Сиз Оны терк эдип, юрдуңыздакы кесеки худайлара гуллук этдиңиз. Инди сиз хем өзүңизе дегишли болмадык бир юртда кесекилере гуллук эдерсиңиз“[+].


20Муны Якубың неслине җар эт,
яхуда халкына ыглан эт.
21Эй, гөзли болуп гөрмейән,
гулаклы болуп эшитмейән
надан[†] хем дүшүнҗесиз халк,
инди муңа гулак ас:[+]
22Менден горкмарсыңызмы? Муны Реб айдяндыр.
Хузурымда титрешмерсиңизми?
Мен чәгәни деңзе арачәк этдим,
бу эбедилик арачәк болар, хич хачан бозулмаз.
Толкунлар дашса-да, үстүн чыкмаз,
гүввүлдесе-де, ондан ашмаз»[+].
23Эмма бу халк текепбир ве питнечи.
Олар аздылар, ёлдан чыкдылар[+].
24Олар муны йүрекден диймейәрлер:
«Гелиң, гүйз хем яз ягышларыны
өз мөвсүминде ягдырян,
биз үчин орак-йыгым хепделерини саклаян
Худайымыз Ребден горкалың»[+].
25Этмишлериңиз булары сизден узаклашдырды,
гүнәлериңиз сизи ягшылыкдан махрум этди.


26«Мениң халкымың арасында эрбет адамлар бар.
Олар гуш авламак үчин, букуда ятянлар ялы
дузак гуруп, ынсанлары тутярлар[+].
27Гушлардан долы капаса ялы,
оларың өйлери-де хиледен долы.
Шейдип, олар бейгелдилер, баядылар,
28семредилер, ёгнадылар.
Хетден ашды оларың бетпәллиги,
чөзмедилер адалатлы[†] етимиң давасыны,
горамадылар гарыбың хич бир хукугыны[+].
29Бу затлар үчин Мен олары җезаландырмарынмы?
Мунуң ялы миллетден, хей-де, өч алмарынмы?
Муны Реб айдяндыр[+].
30Юртда гең хем элхенч зат болды:
31пыгамберлер галп пыгамберлик эдйәрлер,
руханылар[†] оларың гөркезмеси билен доландырярлар.
Мениң халкым болса муны сөййәр.
Эмма бу затларың соңы геленде нәме эдерсиңиз?»[+]

#### 6-нҗы бап


Душманлар Иерусалими[†] габаярлар

1«Эй, бенямин халкы, җаныңызы халас этмек үчин

Иерусалимден гачың!
Тековада сурнай чалың,
Бейтхакеремде бир нышан дикиң,
чүнки демиргазыкдан бир бетбагтлык,
әпет вейранчылык етип гелйәр[+].
2Сион гызы[†] – овадан хем нәзик гызы хеләк эдерин.
3Чопанлар сүрүлери билен онуң янына гелерлер.
Чадырларыны онуң даш-төверегинде дикип,
хер ким өзүниң өри мейданында отлар.
4Иерусалиме гаршы сөвешмәге тайярланың.
Туруң, гүндизиң гүни чозалың!
Ишимиз гайтды!
Гүн яшып баряр,
өйлән көлегелер узаляр![+]
5Туруң, гиҗе чозалың,
галаларыны вейран эделиң!»
6Мунуң үчин Хөкмүрован Реб[†] шейле диййәр:
«Иерусалимиң агачларыны кесиң,
диварына чыкмак үчин япгыт гуруң.
Бу шәхер җезаландырылмалыдыр,
мунуң ичинде зулумдан башга зат ёкдур[+].
7Чешмеден сув нәхили җошян болса,
бу шәхерден-де пислик шейле җошяндыр.
Ичинде эшидилйәр зорлук хем зулум,
хассалык хем яралар бар гөрйәним[+].
8Эй, Иерусалим, акылыңа айлан,
ёгсам Мен сенден йүз өврерин.
Сени харабачылыга,
илатсыз бир юрда өврерин».


9Хөкмүрован Реб шейле диййәр:
«Үзүмиң соңкы салкымының йыгналышы ялы,
Ысрайылың аман галанлары хем
соңкусына ченли йыгналар.
Шонуң үчин үзүм йыгянчы дей
элиңи соңкы гезек шаха узат».


10«Олар эшидер ялы мен киме айдайын,
киме дуйдурыш берейин?
Середиң, оларың гулаклары гапык,
эшитмейәрлер.
Олар Реббиң сөзүнден хошал болмаярлар,
гайтам, оны яңсылаярлар[+].
11Мунуң үчин мен Реббиң газабындан долудырын,
гахарымы сакламакдан халыс ирдим».


«Оны көчедәки чагаларың,
топланан йигитлериң үстүне дөк.
Әр-аялың икисини-де тутуп әкидерлер,
гаррыдыр гоҗа-да олардан сыпмаз[+].
12Олар өйлеридир меллеклери билен
аяллары берлер башгалара,
Мен элими галдырарын
бу юрдуң илатына».
Муны Реб айдяндыр[+].
13«Улудан-кичә әхлиси харам газанҗың ышкында,
пыгамберден[†] рухана ченли
хер кес гүн гөрйәр хиле билен[+].
14Саг-саламатлык болмаса хем
„саг-саламатлык, саг-саламатлык“ дийип,
халкымың ярасыны йүзлей беҗердилер[+].
15Олар өзлерини бихая алып барып,
неҗис ишлер этдилер, эмма муңа утанмадылар.
Утанып гызармагың нәмедигини билмедилер.
Шонуң үчин олар-да хеләк болуп,
йыкыланларың арасына йыкыларлар,
җезаландыранымда, ер билен егсан боларлар».
Муны Реб айдяндыр[+].


16Реб шейле диййәр:
«Ёлуң чатрыгында дуруп середиң,
овалкы ёдалар хакда сорап,
ягшы ёлуң ниредедигини өврениң;
ондан йөрәң, җаныңыз рахатлык тапар.
Эмма олар: „Ол ёлдан йөремерис“ дийдилер[+].
17Мен сизиң үстүңизден гөзегчи гоюп:
„Сурнайың сесине гулак асың!“ дийдим.
Эмма олар: „Гулак асмарыс“ дийдилер[+].
18Шонуң үчин хем, эй, миллетлер[†] гулак гоюң.
Оларың башындан нәме инҗегини, эй, шаятлар билиң.
19Диңле, эй, ер йүзи.
Бу халкың башындан бетбагтлык индерерин.
Бу оларың эден ниетлериниң мивеси болар,
себәби Мениң сөзлериме гулак асмадылар,
таглыматымы болса рет этдилер[+].
20Нәме үчин Маңа Шебадан якымлы ыслы түтетги,[†]
узак юртдан хошбой ыслы гамыш гетирилйәр?
Якма гурбанлыкларыңызы[†] кабул этмерин,
садакаларыңыз-да[†] турмаяр гөвнүмден»[+].
21Шонуң үчин хем Мен-Реб шейле диййәрин:
«Ине, Мен бу халкың өңүне бүдреме дашыны гоярын,
ата-энелер чагалары билен бүдрәп йыкылар,
гоңшусы досты билен бирликде хеләк болар»[+].


22Реб шейле диййәр:
«Ине, демиргазык юртдан бир халк гелйәр,
ериң уҗундан бир бейик миллет аяга галяр[+].
23Олар яйдыр найза билен ярагланан,
өзлери-де рехимсиз хем залымдырлар.
Сеслери деңиз ялы гүввүлдейәр.
Эй, Сион гызы! Олар атлара атланып,
бир адам ялы сөвеше тайярланып,
сениң гаршыңа нызама дурдулар».


24«Олар хакдакы хабары эшиденимизде,
эллеримизиң ысгыны гачды.
Догурян аял кимин
чекйәрис дерт-азаплары[+].
25Дашары чыкмаң, ёлдан йөремәң,
чүнки душманың элинде гылыч бар,
әхли тарапдан ховп абаняр[+].
26Эй, Мениң эзиз халкым!
Җул гейнип, күл үстүнде отур.
Ялңыз чагаң үчин яс тутян дек аҗы гөзяш дөк,
чүнки үстүмизе дуйдансыз хеләклейҗи гелер»[+].


27«Мен сени халкымың арасында
барлагчы хем дерңевчи гойдум,
эден ишлерини барларсың, дерңәрсиң[+].
28Оларың бары текепбир питнечидирлер,
гыбатдыр төхмет билен яшаярлар.
Йүреги бүрүнч, демир дей гатап,
хеммеси ёлдан чыкандыр.
29Көрүк гыздырыляр, отда гуршун эрейәр,
эмма зергәриң бу эден иши пучдур,
шонда-да пислик хич айрылмаяр.
30Олара „ялан күмүш“ дийлер,
чүнки Реб олары рет этди»[+].

#### 7‑нҗи бап


Ермея ыбадатханада[†] вагыз эдйәр

1Ермея Реббиң сөзи аян болды: 2«Реббиң өйүниң дервезесинде дуруп, шу сөзи җар эт: „Эй, Реббе ыбадат этмек үчин, бу дервезелерден гирйән тутуш Яхуда![†] Реббиң сөзүне гулак ас“[+]. 3Ысрайылың Худайы,[†] Хөкмүрован Реб[†] шейле диййәр: „Ёлларыңызы хем ишлериңизи дүзедиң, шонда Мен сизи бу ерде яшадарын[+]. 4‘Бу Реббиң ыбадатханасы! Реббиң ыбадатханасы! Реббиң ыбадатханасы бу ерде!’ диен сөзлере бил багламаң[+].

5Эгер ёлларыңыздыр ишлериңизи чындан дүзетсеңиз, бири-бириңизе хакыкатдан хем адалатлы[†] гарасаңыз,[+] 6гелмишеге, етим билен дул хатына зулум этмесеңиз, бу ерде нәхак ган[†] дөкмесеңиз, өзүңизе зыян етирйән башга худайларың ызына дүшмесеңиз, 7онда Мен сизи бу ерде, овалдан ата-бабаларыңыза бакы хем эбедилик берен юрдумда яшадарын[+]. 8Ине, сиз дерексиз ялан сөзлере бил баглаярсыңыз. 9Сиз огурлык эдйәрсиңиз, адам өлдүрйәрсиңиз, зына эдйәрсиңиз, яландан ант ичйәрсиңиз, Багал[†] бутуна садака[†] хөдүр эдйәрсиңиз, танамаян башга худайларыңызың ызына эерйәрсиңиз[+]. 10Соңра шу неҗис ишлери этмек үчин Мениң адым дакылан өе гелип, хузурымда дуруп, ‘Биз халас болдук!’ диййәрсиңизми? 11Мениң адым дакылан бу өй сизиң үчин гаракчыларың сүренине өврүлдими? Эмма Мен нәме эдйәниңизи гөрйәрин. Муны Реб айдяндыр[+]. 12Инди Шилодакы илкинҗи гезек адымы дакан ериме гидиң ве ысрайыл[†] халкымың пислиги үчин, оңа нәме эдендигими гөрүң. 13Бу неҗис затларың әхлисини этдиңиз; муны Реб айдяндыр. Мен сизе өвран-өвран айданымда гулак асмадыңыз, сизи чагыранымда җогап бермедиңиз[+]. 14Мунуң үчин Мениң адым дакылан, сизиң бил баглан бу өйүңизи – сизе ве ата-бабаларыңыза берен бу ерими Шилоны нәхили ёк эден болсам, шейле эдерин. 15Әхли гарындашларыңызы, тутуш эфрайым несиллерини ковшум ялы, сизи хем хузурымдан коварын“[+].


Халкың бойнуёгынлыгы

16Эй, Ермея, сен бу халк үчин дилег этме, олар үчин перят этме, ялбарма, хузурымда олара төвеллачы болма, барыбир Мен сени диңлемерин[+]. 17Яхуданың галаларында, Иерусалимиң[†] көчелеринде оларың нәме эдйәндиклерини гөрмейәрсиңми? 18Чагалары одун йыгнаяр, аталары от якяр, аяллары хамыр югруп, асман меликеси үчин көке биширйәр. Бу халк башга худайлара ичги садакасыны хөдүрлейәр. Бу затлар Мениң гахарымы гетирйәр. 19Олар Мени ынҗадярлармы? Ёк, өзлерини ынҗадып, утанҗа галярлар. Муны Мен-Реб айдяндырын. 20Мунуң үчин Мен – Хөкмүрован Реб шейле диййәрин: „Ине, Мен гахар-газабымы бу ериң, ынсандыр хайванларың, мейдандакы агачларың, топрагың хасылының үстүне дөкерин. Ол от болуп туташар ве сөндүрилмез“[+].

21Ысрайылың Худайы, Хөкмүрован Реб шейле диййәр: „Якма гурбанлыгыңызы[†] бейлеки садакаларыңыза гошуп, икисиниң хем этини ийибериң[+]. 22Чүнки Мен ата-бабаларыңызы Мүсүрден чыкарып гетиренимде, олара якма гурбанлыгы билен бейлеки гурбанлыклар[†] хакда хич зат айтмандым я-да буйрук бермәндим[+]. 23Олара диңе шу буйругы берипдим: ‘Маңа гулак асың. Мен сизиң Худайыңыз, сиз хем Мениң халкымсыңыз. Диңе Мениң гөркезен ёлумдан йөрәң, шонда говы гүнлер гөрерсиңиз’[+]. 24Эмма олар диңлемедилер, гулак асмадылар, гайтам, кесирлик билен өз яман ниетлерине ковалашып, пис йүреклерине гөрә херекет этдилер. Илерлемегиң дерегине гайра тесдилер[+]. 25Ата-бабаларыңызың Мүсүрден чыкан гүнүнден тә шу гүне ченли Мен сизиң яныңыза гулларым болан пыгамберлеримиң[†] әхлисини хер гүн ызлы-ызына ибердим[+]. 26Эмма халк Мени диңлемеди, Маңа гулак асмады, гайтам бойнуёгынлык эдип, ата-бабаларындан хем бетер пислик этди“[+].

27Сен олара шу сөзлериң барыны айдарсың, эмма олар сени-де диңлемезлер. Сен олары чагырарсың, эмма олар җогап бермезлер. 28Мунуң үчин сен олара шейле дий: „Бу өзлериниң Худайы Реббе гулак асмаян, догры[†] ёла гелмейән миллетдир. Хич ким хакыкаты айтмаяр, ол хакда дил хем ярмаяр.

29Эй, яхуда халкы, сачыңы сыр-да, ялаңач гаяларда агы айт. Чүнки Реб газабыны үстүне дөкен бу неслини терк эдип, оны ташлады. 30Яхуда халкы Мениң назарымда эрбет ишлери этди, муны Мен – Реб айдяндырын. Олар Мениң адым дакылан өйде неҗис затларыны гоюп, оны мурдар[†] этдилер[+]. 31Огул-гызларыны ода якып, гурбанлык этмек үчин, Бенхинном дересинде Топет сеждегәхлерини[†] гурдулар. Бейле иши Мен олара буюрмадым, бейтмек келләме-де гелмеди[+]. 32Шонуң үчин хем шейле гүнлер гелер, муны Реб айдяндыр, ол ере Топет я-да Бенхинном дереси дийилмән, Өлүм җүлгеси дийлер. Топетде өлүлери җайламак үчин ер галмаз. 33Бу халкың җесетлери гушлара ве йыртыҗы хайванлара шам болар, олары хич ким ковмаз[+]. 34Юрдуң харабачылыга өврүлендиги үчин, Яхуданың шәхерлеринде, Иерусалимиң көчелеринде шатлыкдыр гүлки сесини, йигит билен гелниң той сесини кесерин“»[+].

#### 8‑нҗи бап

1«Шол вагт Яхуда[†] патышаларының, ёлбашчыларының, руханыларының,[†] пыгамберлериниң[†] сүңклери, Иерусалимиң[†] илатының сүңклери габырларындан чыкарылар. Муны Реб[†] айдяндыр. 2Бу сүңклер оларың өз сөен, гуллук эден, ызларына эерен, маслахат сорап сежде эден затларының, ягны Гүнүң, Айың, тутуш асман җисимлериниң астына серлер. Олар йыгналып җайланылмаз, топрагың йүзүнде дерс ялы ятар[+]. 3Бу пис ковумдан аман галанларың хеммеси даргадан ерлеримде яшайшы дәл-де, өлүми сайлар». Муны Хөкмүрован Реб айдяндыр[+].


Халкда утанч ёк

4Сен олара Реб шейле диййәр дий:

«Йыкылан ынсан галмазмы гайдып?
Ёлундан азашанлар гелмезми ёла?
5Нәме үчин бу халк ёлдан чыкды?
Иерусалим дынгысыз дөнүклик эдйәр.
Олар ялана берк япышып,
ыза доланмакдан боюн товлаяр.
6Мен үнс берип диңледим,
догрусыны айтмаяр олар.
Хиҗиси: „Бу эденим нәме?“ дийип,
өз пислигине тоба этмейәр.
Сөвешде чапян ат кимин
херси өз ёлуна ёртяр.
7Хатда леглек хем өз мөвсүмини билйәр.
Гумры, гарлавач, дурна-да
гөчмели пурсадыны билйәр.
Эмма халкым Мен-Реббиң парзларыны[†] билмейәр[+].
8Нәдип сиз муны айдып билйәңиз:
„Биз акыллы, Реббиң кануны[†] биздедир“?
Хакыкатда, бу кануны ялана өврен
хилегәр канунчыларың галамыдыр[+].
9Акылдарлар утанҗа галдылар,
ховп ичинде дузага дүшдүлер.
Олар Реббиң сөзүни рет этдилер.
Оларда нәме пәхим бар?
10Улудан-кичә әхлиси
харам газанҗың ышкында,
пыгамберден рухана ченли
хер кес хиле билен гүн гөрйәр.
Шонуң үчин аялларыны башгалара,
меллеклерини талаңчылара берерин[+].
11Саг-саламатлык болмаса хем
„саг-саламатлык, саг-саламатлык“ дийип,
халкымың ярасыны йүзлей беҗердилер[+].
12Неҗис ишлери эденлеринде утандылармы?
Ёк, асла утанмадылар.
Йүз гызарманың нәмедигини хем билмедилер.
Шонуң үчин хем олар-да хеләк болуп,
йыкыланларың арасына йыкыларлар,
җезаландыранымда ер билен егсан боларлар.
Муны Реб айдяндыр[+].
13Олаң хасылыны вес-вейран эдерин,
үзүм шахалары-да,
инҗир агаҗы-да миве бермез,
хатда япраклары-да гурар.
Олара нәме берен болсам,
эллеринден алнар».
Муны Реб айдяндыр[+].


14Нәме үчин биз энтек хем бу ерде отырыс?
Гелиң, үйшүп, берк галалара чозалың-да,
ол ерде хеләк болалың.
Реббе гаршы гүнә эдендигимиз үчин,
Худайымыз[†] Реб зәхерли сув берип,
бизи өлүме сезевар этди[+].
15Саг-саламатлыга гарашдык,
эмма хич говулык ёк.
Шыпа пурсадына гарашдык,
эмма оңа дерек ховп абанды[+].
16Душман атларының хоррулдысы Дандан эшидилйәр,
бедевлериниң кишңемесинден тутуш ер йүзи титрейәр.
Олар бу юрды, онуң ичиндәки әхли затлары,
шәхери хем онда яшаянлары ёк этмәге гелдилер[+].


17«Ине, Мен үстүңизе зәхерли йыланлары,
алахөвренлери иберерин,
олар сизи чакарлар».
Муны Реб айдяндыр[+].


Пыгамбер халк үчин яс тутяр

18Дердиме шыпа ёкдур,

йүрегим яралыдыр мениң.
19Ине, эзиз халкымың перяды
ериң аңры уҗундан эшидилйәр:
«Реб Сионда[†] дәлмидир?
Онуң Патышасы ол ерде дәлми?»


«Нәме үчин олар өзлериниң йигренҗи затлары,
өзге неҗисликлери билен гахарымы гетирдилер?»[+]


20Халк: «Орак дөври өтди, томус гутарды,
эмма биз халас болмадык» диййәр.
21Бичәре халкымың ярасындан өтри мен-де яралы,
яс тутярын, үстүме ховп абанды[+].
22Гилгатда мелхем ёкмудыр?
Ол ерде тебип ёкмудыр?
Онда нәме үчин бичәре халкымың
ярасына эм эдилмейәр[+]?

#### 9-нҗы бап

1Вах, кәшге башым бир булак,

гөзлерим гөзяш чешмеси болсады!
Бичәре халкымың өлдүриленлери үчин
агласадым мен гиҗе-гүндиз![+]
2Кәшге халкымы ташлап,
олардан узакда боларым ялы
чөлде бир кервенсарай тапсадым!
Чүнки оларың хеммеси
зынахор, биртопар хайын[+].
3«Ялан үчин диллерини яй кимин эгрелдйәрлер.
Юртда оларың гүйҗи нәдогрулык билен гүйчленйәр,
чүнки пислик үстүне пислик эдйәрлер,
Мени асла танамаярлар».
Муны Реб[†] айдяндыр[+].
4Хер кес өз достундан әгә болсун,
хич бир догана ынам этмәң.
Чүнки хер бир доган яланчыдыр,
хер бир дост ялан геп гездирйәр[+].
5Хер ким өз достуны алдаяр,
хич ким хакыкаты сөзлемейәр.
Диллерине ялан сөзлемеги өвретдилер,
шер ишлер эдип, тоба этмеги билмедилер.
6Зулум үстүне зулум, ялан үстүне ялан ягяр!
Олар Мени танамакдан йүз өвүрйәрлер.
Муны Реб айдяндыр.
7Мунуң үчин Хөкмүрован Реб шейле диййәр:
«Мен олары эредип, сынагдан гечирерин.
Бичәре халкымы башга нәме эдип билерин[+]?
8Диллери өлдүриҗи пейкамдыр,
хиле билен сөзлейәрлер.
Гоңшуларына хош сөзлер айдярлар,
йүрегинде болса дузак гурярлар[+].
9Бу затлар үчин Мен олары, хей-де, җезаландырмарынмы?
Бейле миллетден өч алмарынмы?»
Муны Реб айдяндыр[+].
10Мен даглар үчин аглаярын, ахы-нала чекйәрин,
чөлүң өрүлери үчин яс тутярын,
себәби олар харабалыга өврүлди,
ол ерден гечйән ёк.
Мал-гараларың сеси эшидилмейәр,
гушлар-да, хайванлар-да гачып гитдилер[+].
11Мен Иерусалими[†] вейран эдип,
шагаллар сүренине өврерин.
Яхуда[†] шәхерлерини илатсыз гоюп,
харабачылыга өврерин[+].

12Муңа дүшүнер ялы пайхаслы бири бармыдыр? Муны ыглан эдер ялы Реббиң сөзлән кишиси ким? Нәме үчин юрт вейран болуп, ичинден хич ким гечмез ялы, чөл кимин бошап ятыр? 13Реб шейле диййәр: «Олар өзлерине берен канунымы[†] рет этдилер, сөзүме гулак асмадылар, ол боюнча херекет этмедилер. 14Гайтам, кесирлик билен ниетлерини ямана дүвүп, ата-бабаларының өвредиши ялы, Багал[†] бутуның ызына эердилер». 15Шонуң үчин хем Ысрайыл[†] Худайы[†] Хөкмүрован Реб шейле диййәр: «Мен бу халка аҗы ёвшан ийдирерин, зәхерли сув ичирерин[+]. 16Мен олары өзлериниң хем, ата-бабаларының хем танамадык миллетиниң арасына пытрадарын. Олары ёк эдйәнчәм, ызларына гылыч саларын»[+].


Халк җезасы үчин яс тутяр

17Хөкмүрован Реб шейле диййәр:

«Ягшы ойланып гөрүң, агычы аяллары чагырың, гелсинлер.
Иң эзберлерини чагырдың, гелсинлер[+].
18Деррев гелип, бизиң үчин агы айтсынлар.
Гой, гөзлеримизиң яшы кепемесин,
габакларымыздан сил болуп аксын»[+].
19Ине, Сиондан[†] перят эшидилйәр:
«Бизи, гөр, нәхили вейран этдилер!
Гаты утанҗа галдык,
чүнки юрдумызы терк этдик,
өйлеримиз ер билен егсан болды».
20Эй, аяллар, Реббиң сөзүни эшидиң,
агзындан чыкян сөзе гулак асың.
Гызларыңыза яс тутмагы,
гоңшыңыза агы айтмагы өвредиң.
21Көчелерден чагалары,
мейданчалардан яш йигитлери
гырып ташламак үчин,
өлүм пенҗирелеримизе дырмашып,
галаларымыза гирди.
22Реб шейле айдяр дий:
«Ынсан җесетлери экин мейданына сепилен дерс дей,
оракчының ызындакы десселер дей топрага серлер.
Олары хич ким йыгнамаз»[+].

23Реб шейле диййәр: «Пайхаслы пайхасына, гүйчли гүйҗүне магтанмасын, бай байлыгына өвүнмесин[+]. 24Өвүнйән диңе Маңа дүшүнйәнлиги ве танаянлыгы билен өвүнсин, ер йүзүнде садык сөйги, адалат ве догручыллык билен херекет эдйән Мен – Ребдирин. Чүнки Мен булардан леззет алярын. Муны Реб айдяндыр[+]. 25Шейле гүнлер гелер, тени сүннетли болуп-да, йүреги сүннетсиз адамлары җезаландырарын. Муны Реб айдяндыр. 26Мүсүри, Яхуданы, Эдомы, аммонлары,[†] Мовабы ве чөлде яшаян гырчув сакгаллыларың хеммесини җезаландырарын. Чүнки бу миллетлериң[†] әхлиси сүннетсиз, тутуш ысрайыл халкының йүреги-де сүннетсиз»[+].

#### 10-нҗы бап


Бутлардан горкмаң!

1Эй, ысрайыл[†] халкы, Реббиң сизе айдян сөзүни диңләң. 2Реб[†] шейле диййәр:

«Гөгүң аламатларындан горкмаң,
олардан диңе миллетлер[†] горкяндыр.
Миллетлериң ёлундан гөрелде алмаң.
3Халкларың дәп-дессурлары бошдур,
токайдан кесилен агаҗа
уссаның гуралы шекил берйәр.
4Оны алтын-күмүш билен безәп,
гымылдамаз ялы,
чекич билен чүйләп беркидйәрлер[+].
5Оларың бутлары экин гарантгасы ялы,
гепләп билйән дәлдирлер.
Йөрәп билмейәндиклери үчин
олары гөтерип әкитмелидир.
Олардан горкмаң:
Чүнки олар не яманлык эдерлер,
не-де ягшылык»[+].
6Саңа меңзеш ёкдур, я Реб.
Сен бейиксиң, гудратда адың бейикдир[+].
7Сенден горкмаҗак бармы, эй, миллетлер Шасы?!
Чүнки бу диңе Саңа ярашяндыр.
Миллетлериң әхли акылдарларының,
бар патышалыкларының арасында
Сениң ялысы ёкдур[+].
8Оларың бары акмак[†] хем акылсыздыр.
Бидерек бутлардан тәлим алярлар,
олар гуран агачдан ясаландыр!
9Таршышдан – енҗилен күмүш,
Упаздан алтын гетирилйәр.
Уссаның хем зергәриң хүнәридир бутлар,
гөк хем гырмызы эшик гейдирерлер олара,
барысы хем өкде хүнәрментлериң ишидир[+].
10Эмма Реб хакыкы Худайдыр,[†]
Ол дири Худай хем бакы Патышадыр.
Онуң гахарындан титрейәр тутуш ер,
газабына гаршы дуруп билмез миллетлер.


11«Олара шейле дий: „Гөги хем ери яратмадык худайлар ер йүзүнден ве гөгүң астындан ёк боларлар“»[+].


12Ери Өз гудраты билен ярадан Ребдир.
Ол пайхасы билен дүнйәни беркарар этди,
акылы билен гөклери яйды[+].
13Ол гүрләнде, шаглаяр гөкдәки сувлар,
гөтерилйәр ериң учларындан булутлар.
Ягыш үчин йылдырымлар чакдыряр,
аммарларындан шемал өвүсдирйәр[+].
14Хер бир адам акмак хем надандыр,[†]
хер зергәр ясан бутларындан уяда галар,
олар ясаландыр, оларда җан ёкдур[+].
15Булар бидерекдир, масгарабазлаң ишидир;
җезаландыранымда олар ёк боларлар.
16Эмма Якубың пайы бейле дәлдир,
чүнки әхли затлары ярадан Худайдыр,
Ысрайыл тиреси Онуң мирасыдыр,[†]
Онуң ады Хөкмүрован Ребдир[+].


Бетбагтлык гелйәр

17Эй, габавда отуранлар,
шайыңызы тутуң!
18Чүнки Реб шейле диййәр:
«Ине, бу гезек Мен бу юрдуң илатыны
узаклара ташларын.
Гөрсүнлер дийип,
үстлерине бела индерерин».
19Чекйән хасратымдан яңа дат гүнүме!
Ярам агыр, эмма мен:
«Догруданам, бу мениң дердим,
муны чекмегим герек» дийдим[+].
20Чадырым йыкылды, үзүлди әхли танаплары.
Чагаларым ташлап гитдилер мени, ёк олар инди.
Чадырымы тәзеден дикмәге,
хич ким ёк перделерими асмага[+].
21Чүнки азашдылар чопанлар акылындан,
Ребби агтармадылар.
Шонуң үчин болмады угруна ишлери,
даргады әхли сүрүлери[+].
22Диңләң, бир хабар гелйәр!
Яхуда[†] шәхерлерини харабалыга,
шагаллар сүренине өвүрмек үчин
демиргазык юртдан улы гопгун гелйәр[+].
23Я Реб, мен ынсаның ёлуның өз элинде дәлдигини,
догры[†] әдим басмагың ыгтыярында дәлдигини билйәрин[+].
24Газабың билен дәл-де, адалатың билен,
я Реб, мени тербиеле!
Ёгсам мени хич эдерсиң[+].
25Газабыңы дөк Сени танамаян миллетлериң,
адыңы чагырмаян халкларың үстүнден.
Чүнки олар Якубың неслини ялмадылар,
оны ювудып, ёк этдилер,
меканыны вейран этдилер[+].


#### 11‑нҗи бап


Ысрайыл[†] ве яхуда[†] халкы әхти бозяр

1Ермея Реббиң шу сөзи аян болды: 2«Бу әхтиң шертлерине гулак гой. Яхуда халкы билен Иерусалим[†] илатына беян эт. 3Олара Ысрайыл Худайы[†] Реб[†] шейле диййәр дий: „Бу әхтиң шертлерине гулак асмадык адама нәлет болсун![+] 4Мен ата-бабаларыңызы Мүсүрден – демир оҗагындан чыкаран гүнүм олара шейле буйрук бердим: ‘Мениң сөзүме гулак асып, Мениң буйран әхли табшырыкларымы[†] ерине етириң. Шонда сиз Мениң халкым, Мен хем сизиң Худайыңыз боларын[+]. 5Шейтсеңиз, Мен ата-бабаларыңыза сүйт ве бал акян юрды бермеги ант ичип, берен сөзүми ерине етирерин’. Ине, гөршүңиз ялы, оны сизе бердим“». Онсоң мен: «Гой, шейле болсун, я Реб!» дийип җогап бердим[+]. 6Реб маңа бу сөзлериң хеммесини Яхуданың шәхерлеринде, Иерусалимиң көчелеринде җар эт-де, шуны айт дийди: «Бу әхтиң сөзлерине гулак асың, олары берҗай эдиң. 7Чүнки Мен сизиң ата-бабаларыңызы Мүсүрден чыкаран гүнүмден тә шу гүне ченли дынгысыз „Сөзүме гулак асың“ дийип, берк дуйдурыш берип гелдим. 8Эмма олар диңлемедилер, гулак асмадылар, гайтам, кесирлик билен өз яман ниетлерине эерип, херси өзүче херекет этди. Мунуң үчин Мен бу әхтиң әхли сөзлерини оларың башларындан индердим. Мен олара булары берҗай этмеги буйрупдым, эмма олар этмедилер»[+].

9Реб маңа шейле дийди: «Яхуда халкы билен Иерусалимиң илатының арасындакы дилдүвшүгиң үсти ачылды[+]. 10Олар ене-де сөзлериме гулак асмак ислемедик ата-бабаларының этмишлерине тарап доландылар. Башга худайларың ызына дүшүп, олара гуллук этдилер. Ысрайыл ве яхуда халкы өзлериниң ата-бабалары билен эден әхтими боздулар[+]. 11Шонуң үчин хем Реб шейле диййәр: „Мен оларың башындан бела индерерин, олар гачып, гутулып билмезлер. Олар Маңа дады-перят эдерлер, эмма Мен олары диңлемерин[+]. 12Онсоң Иерусалимиң ве Яхуда шәхерлериниң илаты гидип, өзлериниң садака[†] берен худайларына дады-перят эдерлер, эмма бетбагтлык геленде, бу худайлар олары асла халас этмез[+]. 13Чүнки худайларың саны шәхерлериң саны билен деңдир, эй, Яхуда! Сиз Иерусалимиң көчелериниң санына гөрә утанчлы затлар үчин гурбанлык сыпаларыны, Багал[†] бутуна гурбанлыклар[†] хөдүр этмек үчин гурбанлык сыпаларыны[†] гурдуңыз[+]. 14Эй, Ермея, сен-де бу халк үчин дилег этме, олар үчин дады-перят этме, ялбарма, чүнки бетбагтчылыга учрап, Мени чагыранларында, олары диңлемерин[+]. 15Көп пис ишлер эденинден соң, сөйгүли халкымың Мениң өйүмде нәме иши барка? Хатда Реббе багыш эдилен эт көмек этмез. Сиз пислик этмекде шатланярсыңыз[+]. 16Реб саңа ‘Мивеси датлы, яшыл япраклы зейтун агаҗы’ дийип ат берди. Эмма гүйчли галмагаллы гопгун билен оны ода берер, онуң шахалары янып күл болар[+]. 17Ысрайыл билен яхуда халкы пислик этди, олар Багал бутуна садакалар хөдүр эдип, Мениң гахарымы гетирдилер. Шонуң үчин сени экип отурдан Мен Хөкмүрован Реб башыңдан бетбагтлык индермеги карар этдим“»[+].


Халк Ермея гаршы хиле гураяр

18Шол вагт Реб халкың эден писликлерини маңа гөркезди.

Ол муны маңа әшгәр этди.
Я Реб, оларың эден ишлерини маңа аян этдиң.
19Мен болсам дамагы чалынмага әкидилен
юваш бир гузы киминдим.
Оларың: «Гелиң, агаҗы мивеси билен ёк эделиң,
мундан бейләк онуң ады ятланмаз ялы,
оны дирилериң юрдундан кесип ташлалың» дийип,
мениң гаршыма хиле гуряндыкларыны билмедим[+].
20Эмма, эй, адалатлы[†] хөкүм эдйән,
йүреклери ве пикирлери сынаян Хөкмүрован Реб!
Давамы Саңа аян эдйәрин,
олардан алҗак өҗүңи гөрейин![+]

21Шонуң үчин хем сениң җаныңың кастына чыкып: «Сен Реббиң адындан пыгамберлик[†] этмели дәлсиң, ёгсам бизиң элимизден өлерсиң» диййән анатот халкы хакында Хөкмүрован Реб шейле диййәндир[+]. 22Хава, Хөкмүрован Реб шейле диййәр: «Мен олары җезаландырарын. Оларың яш йигитлери гылычдан гечирилер, огулдыр-гызлары ачлыкдан өлерлер. 23Олардан аман галаны болмаз. Чүнки вагты геленде, Мен анатот халкының башындан бетбагтлык индерерин».

#### 12‑нҗи бап


Ермея Реббе налыш эдйәр

1Я Реб[†], Сениң билен давалашсам,

Сен хемише хаклы чыкярсың.
Эмма ене-де адалат барада
Сениң билен гүрлешмек ислейәрин.
Нәме үчин эрбетлең ёлы ровачланяр?
Нәме үчин хайынлар асуда яшаяр[+]?
2Олары Сен отуртдың, көк урдулар.
Өсүп-улалып, миве бердилер.
Сениң адың диллеринден дүшмейәр,
эмма йүреклери Сенден узакдыр[+].
3Мени болса, я Реб, Сен танаярсың,
мени гөрйәрсиң, Өзүң хакдакы
пикирлерими сынаярсың.
Олары союлмалы гоюн кимин чыкар-да,
союлҗак гүни үчин тайярла[+].
4Хачана ченли юрт яс тутуп,
отлар саралып[†] солар?
Ол ерде яшаянлаң пис ишлеринден яңа
хайванлар билен гушлар йитип гитдилер.
Чүнки бу халк диййәр:
«Ол бизе нәме болҗагыны гөрмейәр»[+].


Реб Ермея җогап берйәр

5Эй, Ермея, пыядалар билен ылгап ядаян болсаң,

онда атлылар билен нәдип ярышҗак?
Эгер ховпсуз юртда бүдрейән болсаң,
онда Иордан җеңңелинден нәдип чыкҗак?
6Саңа хатда доган-гарындашларың,
өз машгалаң-да хайынлык этди.
Еңсәңден сеслерине бат бердилер.
Йүзүңе ягшы сөзлер айтсалар-да,
ынанмавери сен олара[+].
7Мен халкымы терк этдим,
мирасымы[†] ташладым,
җандан сөййән халкымы
душманларының элине бердим.
8Мирасым Мениң үчин
токайдакы арслан кимин болды.
Маңа тарап награ чекди,
шонуң үчин Мен оны йигренйәрин.
9Мирасым назарымда гыргы дей болдумы?
Хер тарапдан вагшы гушлар үстүне чозды.
Гидиң-де, әхли ябаны хайванлары топлаң,
гой, олар мирасымы ювудып-ялмасынлар[+].
10Көп чопанлар үзүм багымы вейран этдилер,
экин мейданымы депеләп тоздурдылар,
аҗайып меллегими такыр чөле өвүрдилер[+].
11Оны харабачылыга дөндердилер,
хараба ичинде хузурымда аглаяр.
Тутуш юрт вейран болды,
эмма хич кимиң пиңине-де дәл.
12Чөлдәки әхли депелере
талаңчылар гелдилер.
Чүнки юрдуң бир четинден бейлекисине ченли
Реббиң гылыҗы хеләк эдер, хич ким аман галмаз.
13Олар бугдай экип, тикен ордулар,
гара зәхмет чекип, хайыр гөрмедилер.
Реббиң гахар-газабындан яңа
алан хасылларына утансынлар[+].

14«Ысрайыл[†] халкым үчин берен мүлкүме эл уран әхли эрбет гоңшуларымы юртларындан согруп ташларын. Яхуда[†] халкыны-да оларың арасындан согруп ташларын. Муны Реб айдяндыр[+]. 15Хеммесини согруп ташланымдан соң, олара ене йүрегим авар. Оларың хер бирини өз мүлкүне, өз топрагына гайтарып гетирерин[+]. 16Халкыма Багалың[†] адындан ант ичмеги өвредишлери ялы, өзлери-де халкымың ёлларыны ыхлас билен өвренип: „Ребден ант ичйәрин“ дийип, Мениң адымдан ант ичмеги өвренселер, онда олар-да халкымың арасында орнашарлар[+]. 17Эмма гулак асмадык хер бир миллети көки билен бүтинлей гопарып ташларын ве ёк эдерин».

#### 13‑нҗи бап


Зыгыр[†] матадан тикилен гушак

1Реб[†] маңа: «Гит-де, өзүңе непис зыгыр матадан тикилен гушак сатын алып, оны билиңе гуша, йөне оны сува батырма» дийди[+]. 2Шейлеликде, мен Реббиң сөзи боюнча бир гушак сатын алып, оны билиме гушадым. 3Маңа ене Реббиң шу сөзи аян болды: 4«Билиңдәки сатын алан гушагыңы ал-да, Евфрат обасына гит. Оны ол ерде бир гаяның җайрыгында гизле». 5Реббиң буйругы боюнча мен гидип, гушагы Евфрат обасында гизледим. 6Көп гүн геченден соң, Реб маңа: «Тур, Евфрат обасына гит-де, гизлемеги буйран гушагымы ал» дийди. 7Онсоң мен Евфрат обасына гитдим, гизлән еримден газып, гушагы алдым. Эмма гушак чүйрәп заяланан экен. Ол хич зада яраҗак дәлди. 8Маңа Реббиң шу сөзи аян болды: 9«Реб шейле диййәр: „Мен Яхуданың[†] текепбирлигини ве Иерусалимиң[†] аша гедемлигини хут шонуң ялы эдип чүйредерин. 10Бу пис халк кесирлик билен өз ислеглерине ковалашып, сөзүме гулак асмак ислемейәр. Олар башга худайларың[†] ызына дүшүп, олара гуллук ве сежде эдйәрлер. Шонуң үчин олар хем хич дерде ярамаян шу гушак ялы боларлар. 11Гушак ынсаның билине нәхили япышян болса, Мен хем тутуш ысрайыл[†] ве яхуда халкларыны Өзүме шейле япышдырарын. Оларың Маңа ат-абрай, өвги ве шөхрат[†] гетирҗек Өз халкым болмагыны иследим, эмма олар гулак асмадылар. Муны Реб айдяндыр“.


Шераплы күйзе

12Олара шу сөзи етир, Ысрайыл Худайы Реб: „Әхли күйзелер шерапдан долар“ диййәр дий. Олар саңа: „Әхли күйзәниң шерапдан долҗагыны биз нәме билйән дәлдирис өйдйәңми?“ диерлер. 13Шонда олара Реб шейле диййәр дий: „Бу юртда яшаянларың әхлисини: Давудың тагтында отуран патышалары, руханылары,[†] пыгамберлери,[†] Иерусалимиң тутуш илатыны серхош болянчалар шерапдан дойрарын[+]. 14Мен олары ата-энелери ве чагалары билен бирликде бири-бирини гырлышдырарын. Олары ёк эденимде, гөзүм гайгырмаз, хайпым гелмез, йүрегим авамаз. Муны Реб айдяндыр“[+].


Иерусалим җезаландырылар

15Эшидиң, гулак гоюң, текепбирлик этмәң,

чүнки Реб геплейәр.
16Гараңкылык дүшүрмезден өң,
зулмат дагларында
аякларыңызы бүдретмезден өң,
Худайыңыз Ребби шөхратландырың.
Сиз ышыга гарашярсыңыз,
эмма Реб оны өлүм көлегесине өврүп,
түм гараңкылыга гаплар[+].
17Эмма сиз муңа гулак асмасаңыз,
текепбирлигиңиз үчин гизлинликде агларын;
Реббиң сүрүсиниң есир эдилендиги үчин,
гөзлеримиң яшы дөкүлип, сил болуп акар[+].
18Патыша билен онуң эҗесине айт:
„Тагтыңыздан дүшүп, ашакда отурың,
чүнки шөхрат тәҗиңиз башыңыздан айрылды“[+].
19Негебиң шәхерлери япылды,
олары ачҗак ёкдур.
Бүтин Яхуда сүргүн[†] эдилди,
тутушлыгына сүргүн эдилди.
20Башыңызы галдырып,
демиргазыкдан гелйәнлери гөрүң.
Саңа берлен сүри,
аҗайып сүриң ниреде[+]?
21Ёлбашчы эдип етишдирен адамларыңы
Реб өзүңе хоҗайын этсе, нәме диерсиң?
Догурян аялың бургусы ялы
сени-де санҗы тутмазмы[+]?
22Эгер ичиңден: „Нәме үчин бу затлар
мениң башыма дүшдүкә?“ диййән болсаң,
бу этмишлериңиң көплүги себәпли
этегиң ачылды ве намысыңа дегилди[+].
23Эфиопиялы[†] өз тениниң реңкини,
гаплаң менеклерини үйтгедип билерми?
Сиз хем шонуң ялы шер ишлериңизе уйгунлашансыңыз
ягшылык этмеги асла билмейәрсиңиз.
24Мен олары чөл ели билен соврулян
саман күлкеси кимин даргадарын[+].
25Сениң несибәң, саңа өлчәп берен пайым будур.
Муны Мен – Реб айдяндырын,
чүнки сен Мени унутдың,
ялана бил багладың[+].
26Мен-де уят ериң ачылсын дийип,
этегиңи йүзүңе ченли галдырарын[+].
27Мейданда ве депелериң үстүнде
сениң эден неҗис ишлериңи: зынахорлыгыңы,
эсрәп кишңейшиңи, хаясыз лолучылыгыңы гөрдүм.
Дат гүнүңе, эй, Иерусалим!
Тәмизленмегиң[†] үчин,
ене нәче вагт герек саңа?!»[+]

#### 14‑нҗи бап


Гуракчылык ве гылыч

1Гуракчылык барада Ермея Реббиң шу сөзи аян болды:

2«Яхуда[†] яс тутяр,
онуң шәхерлери перят эдйәр.
Халкы хасратдан яңа ере чөкди,
Иерусалимиң[†] перяды барха гүйҗейәр[+].
3Хан-беглери хызматкәрлерини
сув гетирмәге иберйәрлер.
Олар гуя гелип, сув тапмаярлар,
ызларына бош күйзели доланярлар.
Олар алҗыраңңылыга дүшүп,
утанч ичинде башларыны бүрейәрлер.
4Юртда ягыш ягмансоң,
топрак чат ачды.
Муңа дайханлар утанып,
башларыны бүрейәрлер[+].
5Хатда чөлдәки кейик хем
иймәге от болмансоң,
ташлаяр яңы гузлан овлагыны.
6Гуланлар ялаңач гаяларда дуруп,
эдил шагаллар ялы хашлап дем алярлар.
Отлы яйла болмансоң,
өчди оларың гөзлериниң нуры».
7Этмишлеримиз бизе гаршы шаятлык этсе-де,
Өз адыңың хатырасына бир зат эдәй, я Реб[†]!
Бизиң дөнүклигимиз чөкдердир җуда,
чүнки биз Саңа гаршы этдик гүнә[+].
8Эй, Ысрайылың Умыды,
хасратлы вагтындакы Халасгәри![†]
Нечүн боляң бу юртда гелмишек ялы,
гиҗәни гечирмек үчин дүшлән өтегчи ялы[+]?
9Нечүн Сен чашан адам ялы,
халас этмәге гүйҗи етмейән
батыр сөвешиҗи ялы боляң?
Эмма Сен бизиң арамыздасың,
биз Сениң адың билен чагырылдык,
бизи терк этме, я Реб!
10Бу халк хакда Реб шейле диййәр:
«Олар, хакыкатдан-да, айланып гезмеги халадылар,
аякларына дынчлык бермедилер.
Шонуң үчин Мен-Реб олардан хошал дәлдирин.
Инди оларың этмишлерини ятларын,
гүнәлери үчин җезаландырарын»[+].


Ялан пыгамберлер[†]

11Онсоң Реб маңа шейле дийди: «Бу халкың абаданчылыгы үчин дилег этме[+]. 12Олар агыз беклеселер-де, оларың перядына гулак асмарын. Олар якма гурбанлыгыны, галла садакасыны[†] хөдүрлеселер-де, Мен олары кабул этмерин. Терсине, гылыч, ачлык ве мерги билен олары ёк эдерин»[+]. 13Онсоң мен Реббе: «Вах, Хөкмүрован Реббим! Пыгамберлер олара гылыч йүзүни гөрмерсиңиз, ачлык беласыны чекмерсиңиз, бу ерде хакыкатдан-да саг-саламат яшарсыңыз диййәрлер» дийдим[+]. 14Реб маңа шейле җогап берди: «Пыгамберлер Мениң адымдан яландан пыгамберлик эдйәрлер. Олары Мен ёлламадым. Олара Мен не буйрук бердим, не-де олар билен геплешдим. Оларың сизе эдйән пыгамберликлери галп гөрнүш,[†] бидерек палчылык билен өз йүреклериниң хилесидир»[+]. 15Шонуң үчин хем бу пыгамберлер барада Реб шейле диййәр: «Мен ёлламасам хем Мениң адымдан пыгамберлик эдип, „Бу юрда гылыч ве ачлык гелмез“ диййәрлер. Эмма бу пыгамберлериң өзлери гылычдан ве ачлыкдан хеләк боларлар[+]. 16Оларың пыгамберлик эден халкы-да ачлык ве гылыч себәпли Иерусалимиң көчелерине ташланар. Оларың өзлерини, аялларыны ве огул-гызларыны җайлан болмаз. Чүнки эден писликлерини Мен оларың өз башларындан индерерин[+]. 17Сен олара шу сөзи етир: „Гой, гөзлеримиң яшы гиҗе-гүндиз кепемесин, чүнки бой гызым – эзиз халкым агыр яраланды, гүйчли зарба сезевар болды[+]. 18Мейдана чыксам, гылычдан гечириленлери гөрйәрин! Шәхере гирсем, ачлыкдан хеләк боланлары гөрйәрин! Пыгамбер-де, руханы-да[†] хич зада дүшүнмән, юртда энтешип йөрлер“»[+].

19Яхуданы бүтинлей рет этдиңми?
Сионы[†] йүрекден йигренйәрсиңми?
Нәме үчин шыпа тапмаз ялы,
бизи бейле яраладың?
Биз парахатлык гөзледик,
эмма хайыр тапмадык.
Шыпа вагтына гарашдык,
эмма ховп абаняр[+].
20Я Реб, биз өз пислигимизи,
ата-бабаларымызың языгыны боюн алярыс.
Чүнки биз Саңа гаршы гүнә этдик[+].
21Өз адыңың хатырасына бизден йүз өвүрме.
Өз шөхратлы[†] тагтыңы песелтме.
Бизиң билен эден әхтиңи яда сал,
оны бозма[+].
22Миллетлериң[†] бутларының арасында
ягыш ягдырып билйәни бармы?
Асман чабга ягдырып билерми?
Муны диңе Сен эдип билйәрсиң,
я Бейик Худайымыз![†]
Буларың барыны эдйән Сенсиң.
Сендедир умыдымыз![+]

#### 15‑нҗи бап


Реб[†] рехимдарлык этмейәр

1Соңра Реб маңа шейле дийди: «Хатда Муса билен Шамувел хузурымда дуруп ялбарсалар-да, йүрегим бу халка тарап өврүлмез. Халкымы хузурымдан ков, гой, гитсин![+] 2Олар сенден: „Биз нирә гидели?“ дийип сорасалар, сен олара Реб шейле диййәр дий: „Гыргына хөкүм эдиленлери гыргына, гылыҗа хөкүм эдиленлери гылыҗа, ачлыга хөкүм эдиленлери ачлыга, сүргүне[†] хөкүм эдиленлери сүргүне иберерин“»[+]. 3«Оларың башындан дөрт хили бетбагтлык индерерин: өлдүрмек үчин – гылыҗы, дүйт-мүйт этмек үчин – итлери, ийип ёк этмек үчин – вагшы гушлар билен йыртыҗы хайванлары иберерин. Муны Реб айдяндыр[+]. 4Яхуда[†] патышасы Хизкияның оглы Манашаның Иерусалимде[†] эден ишлеринден яңа бүтин дүнйәниң патышалыкларыны ховп астына саларын[+].

5Эй, Иерусалим, кимиң саңа йүреги авар?

Сениң үчин ким аглар?
Хал-ягдайыңы сорамак үчин ёлундан совлуп,
ким сениң яныңа гелер?»[+]
6«Сен Мени рет этдиң, ыза тесдиң.
Мен хем элими саңа гаршы галдырып,
сени ёк эдерин.
Мерхемет этмекден халыс ядадым.
Муны Реб айдяндыр.
7Юрдуң дервезелеринде
халкымы чаршак билен соврарын.
Перзентсиз гоюп, олары хеләк эдерин,
чүнки олар пис ёлларындан дәнмедилер.
8Оларың дул аялларыны
деңиз чәгесинден-де көпелдерин.
Йигитлериң хем эҗелериниң үстүне
гүнорта чагы хеләклейҗи иберерин.
Эҗелерини дуйдансыз горкы
ве ховп астына саларын.
9Еди чагалы аял
деми-демине етмән җан берди.
Онуң гүнеши гүндизиң гүни яшды,
ол утанҗа галып, масгара болды.
Галанларыны болса душманларының
өңүнде гылыҗа табшырарын».
Муны Реб айдяндыр[+].


Ермея Реббе шикаят эдйәр

10«Вай мениң халыма! Вах, эҗем, сен мени бүтин дүнйә билен җеделлешсин хем дава этсин дийип догрупсың! Мен хич киме карз бермедим хем, алмадым хем. Шонда-да хеммелер маңа нәлет окаярлар»[+].

11Реб шейле дийди:

«Мен ысрайыл[†] халкыны диңе
ягшылык үчин гойберерин.
Бетбагтлык ве хасрат дөврүнде
душманыңы саңа табын эдерин.
12Хич ким демир, онда-да демиргазык демри билен
бүрүнҗи дөвүп билмез.
13Юрдуң әхли еринде эден гүнәлең үчин
талаңа берерин байлыгыңы ве хазынаңы[+].
14Мен сени танамаян юрдуңда
душманларыңа гул эдерин[*],
газабым сизе гаршы от болуп туташып, эбедилик янар»[+].


15«Я Реб, Өзүң билйәрсиң.
Мени яда сал, ярдам эт маңа.
Мени ызарланлардан арымы алайын.
Олара сабыр-такатлы болма,
мени өлдүрмеклерине ёл берме.
Бу кемсидилмелере Сениң хатыраң үчин
чыдаяндыгымы билгин[+].
16Сениң сөзлериңи тапып ийдим.
Сөзлериң маңа шатлык, йүрегиме бегенч берди.
Чүнки мен Сениң адың билен тутулдым,
эй, Реб Хөкмүрован Худай![†][+]
17Кейп чекйәнлериң мейлисинде отурмадым,
шатланмадым мен.
Сениң элиң үстүмде болуп,
мени газапдан долдураның үчин
ялңыз өзүм отурдым,[+]
18Нечүн мениң агырым дынгысыз?
Нечүн яраларыма шыпа ёк?
Нечүн олары беҗерип болмаяр?
Сен мениң үчин сувы ыгтыбарсыз булак,
алдавчы бир чешме болҗакмы?»[+]
19Мунуң үчин Реб шейле диййәр:
«Эгер тоба этсең, сени ене кабул эдип,
хузурымда дурзарын.
Эгер бидерек сөзлери дәл-де,
гымматлы сөзлери айтсаң,
Мениң дилим билен гепләрсиң.
Бу халкың өзи саңа тарап өврүлер,
эмма сен олара тарап өврүлмерсиң.
20Мен сени бу халк үчин
бүрүнчден берк дивар эдерин.
Олар сениң гаршыңа сөвешерлер,
эмма еңип билмезлер.
Халас этмек, өлүмден гутармак үчин
Мен сениң билендирин.
Муны Реб айдяндыр[+].
21Сени эрбетлериң элинден азат эдерин,
рехимсизлериң пенҗесинден халас эдерин».

#### 16-нҗы бап


Реббиң Ермея берен табшырыклары[†]

1Маңа Реббиң шу сөзи аян болды: 2«Өзүңе аял алма, бу ерде огулларың, гызларың болмасын. 3Бу юртда доглан огуллар ве гызлар, олары дүнйә индерен эне-аталар хакда Мен-Реб[†] шейле диййәрин: 4Олар агыр кеселлерден өлерлер, олар үчин яс тутулмаз, җесетлери җайланылмаз, топрагың йүзүнде дерс ялы болуп ятарлар. Олар гылычдан ве ачлыкдан хеләк боларлар. Җесетлери гушлара ве йыртыҗы хайванлара шам болар[+]. 5Чүнки Реб шейле диййәр: „Яс тутулян өе гирме, матам тутмак, агламак үчин гитме. Чүнки Мен бу халкдан саг-саламатлыгымы, сөйгими ве рехим-шепагатымы айырдым. Муны Реб айдяндыр[+]. 6Бу юртда улудан-кичә хеммелер өлер. Олары җайламазлар, хич ким олар үчин яс тутмаз, өз беденини яраламаз я-да сачыны сырмаз[+]. 7Яс тутяны көшешдирмек үчин хич ким онуң билен чөрек иймез. Эне-атасыны йитирене теселли кәсесинден ичирмезлер. 8Мейлис эдилйән өе гирме, олар билен отурма, ийип-ичме“. 9Ысрайыл[†] Худайы[†] Хөкмүрован Реб шейле диййәр: „Сизиң гүнлериңизде гөзүңизиң алнында бу ерден шатлыкдыр гүлки сесини, өйленйән йигит билен гелниң той сесини кесерин“[+]. 10Бу сөзлериң әхлисини халка етирениңде, олар саңа: „Нәме үчин Реб бизиң үстүмизден бу элхенч бетбагтлыгы индерҗегини айтдыка? Бизиң языгымыз нәме? Худайымыз Реббе гаршы биз нәме гүнә этдиккәк?“ диерлер[+]. 11Шонда сен олара Реб, ине, шейле айдяр дий: „Бу сизиң ата-бабаларыңызың Мени терк эдендиклери үчиндир. Олар башга худайларың ызына дүшдүлер, олара гуллук хем сежде этдилер. Менден йүз өвүрдилер, канунымы[†] ерине етирмедилер[+]. 12Сиз болса ата-бабаларыңыздан-да бетер пислик этдиңиз. Маңа гулак асман, хер бириңиз кесирлик билен өз эрбет ниетлериңизиң ызына дүшдүңиз[+]. 13Мунуң үчин Мен сизи бу юртдан чыкарып, өзүңизиң-де, ата-бабаларыңызың-да танамаян юрдуна ташларын. Ол ерде гиҗе-гүндиз башга худайлара гуллук эдерсиңиз, Мен сизе мерхемет этмерин“[+].


Халк сүргүнден[†] гайдып гелйәр

14Мунуң үчин Реб шейле диййәр: „Шейле гүнлер гелер, адамлар гайдып ысрайыл халкыны Мүсүрден чыкаран Ребден ант ичйәрин диймезлер. 15Мунуң дерегине ысрайыл халкыны демиргазык юртдан, даргадылан бейлеки юртлардан чыкаран Ребден ант ичйәрин дийҗек гүнлери гелер. Чүнки Мен олары ата-бабаларына берен топрагыма гайтарып гетирерин“[+]. 16Реб шейле диййәр: „Мен көп балыкчылары ёлларын, олары тутарлар. Ондан соңра Мен көп авчылары ёлларын. Хер дагың, хер депәниң үстүнден ве хер гаяның говагындан олары авларлар[+]. 17Чүнки Мениң гөзлерим оларың эдйән пис ишлериндедир. Олар Мениң хузурымдан гизленип билмез, этмишлери назарымдан сыпмаз[+]. 18Олар йигренҗи маслык бутлары билен юрдумы харама чыкардылар, мүлкүми неҗис затларындан долдурдылар. Шонуң үчин Мен олара этмишлеридир гүнәлери үчин ики эссе төледерин“»[+].

19Реб мениң гүйҗүм хем галамдыр,
бетбагтлык гүнүнде Пенакәримдир!
Дүнйәниң дөрт күнҗүнден миллетлер[†]
Сениң хузурыңа гелип:
«Бизиң ата-бабаларымыз диңе ялан затлары,
өзлерине бирҗик-де пейдасы болмадык
бидерек бутлары мирас[†] алдылар» диерлер[+].
20Хей, ынсан өзүне худайлар ясармы?
Олар худай дәл ахырын![+]

21«Шонуң үчин хем, Мен-Реб бу гезек олара гүйҗүми ве гудратымы хөкман гөркезерин. Шонда олар Мениң адымың Ребдигини билерлер».

#### 17‑нҗи бап


Яхуданың[†] гүнәси

1«Яхуданың гүнәси демир галам билен язылды. Бу оларың йүреклериниң гатына, гурбанлык сыпаларының[†] шахларына чакмак дашы билен оюлып язылды[+]. 2Хер гүр япраклы агаҗың янындакы ве бейик байырдакы гурбанлык сыпалары, Ашера[†] бутлары оларың чагаларының ядындадыр[+]. 3Сениң байлыгыңы ве тутуш хазыналарыңы юрдуңда эден гүнәлериңиң төлеги хөкмүнде[*] олҗа эдип пайларын. 4Саңа берен мүлкүми өз гүнәң билен йитирдиң. Мен сени танамаян юрдуңда душманларыңа гул эдерин, чүнки сиз Мениң газабымы туташдырдыңыз, ол эбедилик ловлар»[+].


Реббе бил багла!

5Реб[†] шейле диййәр:

«Ынсана бил баглан,
ынсаның гүйҗүне даянан,
йүреги Ребден дашлашан
адама нәлет болсун![+]
6Ол чөлдәки бир чалы ялыдыр,
ягшылык геленде оны гөрмез.
Гурак чөлде, илатсыз шорлукда яшар[+].
7Реббе бил баглан,
Реббе даянан адам нәхили багтлы![+]
8Ол сувуң якасында отурдылан агач киминдир,
чешмәниң боюнда көкүни яйрадар.
Ыссыдан горкян дәлдир,
япрагы хемише яшылдыр.
Йыл гурак геленде хем гайга батмаз,
миве бермекден асла галмаз»[+].
9Ынсан йүреги әхли затдан хилегәрдир,
халыс ёлдан чыкандыр.
Оңа ким дүшүнип билер?
10«Мен-Реб хер ынсана тутан ёлуна,
эден ишлерине гөрә җеза бермек үчин,
ынсаның йүрегини барлаярын,
пикирлерини сынаярын»[+].
11Харам байлык топлан өз гузламадык
юмуртгаларының үстүнде отуран кәкилик киминдир.
Өмри ярпы боланда, ол байлык элден гидер,
өмрүниң ахырында болса ол акмак[†] болуп чыкар[+].
12Мукаддес өйүмиз[†] овал-башдан
беленде гөтерилен
шөхратлы[†] тагт киминдир.
13Я Реб! Эй, Ысрайылың Умыды!
Сени терк эденлериң бары утанҗа галар.
«Менден йүз өвренлер тоз-топрага сиңип гидерлер,
чүнки олар Мен Ребби – дири сувлар чешмесини, терк этдилер»[+].
14Я Реб, маңа шыпа бер, сагалайын.
Мени халас эт, халас болайын,
чүнки өвгим диңе Сенсиң.
15Ине, олар маңа: «Реббиң сөзи ниреде?
Ханы, ол амала ашсын-да!» диййәрлер[+].
16Мен хызматыңда чопан болмакдан гачмадым.
Бетбагтлык гүнүниң гелмегини-де ислемедим.
Агзымдан чыкян хер бир сөзи Өзүң билйәнсиң,
я Реб, ол сөз хузурыңда аяндыр.
17Мени ховп астына салма,
бетбагтлык гүни пенакәрим Сенсиң[+].
18Гой, мени ызарлаянлар утанҗа галсын,
эмма мени утанҗа гойма.
Гой, олар горка дүшсүн,
эмма мени горка салма.
Башларындан бетбагтлык гүнүни индерип,
гоша гыргынчылык билен ёк эт олары[+].

19Реб маңа шейле дийди: «Яхуда патышаларының гирип-чыкян Халк дервезеси билен Иерусалимиң[†] әхли дервезелерине гит-де, ол ерде дур. 20Онсоң халка шейле дий: „Эй, Яхуда патышалары, тутуш Яхуда ве бу дервезелерден гирйән әхли Иерусалим илаты, Реббиң сөзүне гулак асың!“». 21Реб шейле диййәр: «Өз җаныңызың хатырасына Сабат гүни[†] йүк гөтермәң, Иерусалимиң дервезелеринден ичери йүк салмаң[+]. 22Сабат гүни өйүңизден йүк чыкармаң, хич бир иш этмәң. Мениң ата-бабаларыңыза буйрушым ялы, Сабат гүнүни мукаддес[†] хасаплаң[+]. 23Эмма олар Мени диңлемедилер, гулак асмадылар. Бойнуёгынлык эдип, Мени диңлемедилер, тербийәми алмадылар». 24Реб ене шуны айдяндыр: «Эгер сиз Маңа гулак асып, Сабат гүни бу шәхериң дервезелеринден йүк салмасаңыз, хич бир иш этмән, Сабат гүнүни мукаддес хасапласаңыз, 25онда Давут тагтында отурҗак патышалар өз эмелдарлары билен сөвеш арабаларына, атлара мүнүп, яхуда халкы ве Иерусалимиң илаты билен бирликде бу шәхериң дервезелеринден гирерлер. Бу шәхер эбеди илатлы болар[+]. 26Яхуда шәхерлеринден, Иерусалимиң этрапларындан, бенямин топрагындан, гүнбатар байырлыкдан, даглыкдан ве Негепден адамлар гелерлер. Олар Реббиң өйүне якма гурбанлыклары[†] билен бейлеки гурбанлыклары, галла садакасыны,[†] якымлы ыслы түтетги[†] билен шүкүр садакасыны гетирерлер[+]. 27Эмма Мени диңлемесеңиз, Сабат гүни Иерусалимиң дервезелеринден йүкли гирип, Сабат гүнүни мукаддес хасапламасаңыз, онда Мен шәхериң дервезелерини ода берерин. От Иерусалимиң ички галаларыны якып яндырар, ол хич вагт сөнмез»[+].

#### 18‑нҗи бап


Ермея күйзегәриң өйүнде

1Ермея Реббиң шу сөзи аян болды:[+] 2«Тур, күйзегәриң өйүне гир, сөзлерими шол ерде саңа аян эдерин». 3Мен күйзегәриң өйүне гитдим. Мен онуң чархың башында ишләп отураныны гөрдүм[+]. 4Күйзегәриң тоюндан ясаян күйзеси элинде дөвленде, ол өз ислейши ялы палчыкдан башга бир күйзе ясады. 5Онсоң маңа ене Реббиң шу сөзи аян болды: 6«Эй, ысрайыл[†] халкы, Мен-де сизи бу күйзегәриң ясайшы ялы ясап билмеринми? Муны Мен-Реб[†] айдяндырын. Эдил күйзегәриң элинде тоюн нәхили болса, сиз хем Мениң элимде шейлесиңиз, эй, ысрайыл халкы![+] 7Мен бир миллети я-да патышалыгы согруп ташламак, юмруп ёк этмек барада җар этсем,[+] 8эмма гүррүңини эден бу миллетим шонда эрбетлигинден дөнсе, онуң башындан индерҗек бетбагтлыгымдан эл чекерин[+]. 9Айдалы, Мен бир миллети я-да патышалыгы беркарар эдип, бина этмек хакында җар эден болсам, 10эмма бу миллет мениң назарымда пис ишлер эдип, сөзүме гулак асмаса, онда Мен оңа этҗек ягшылыгымдан эл чекерин[+]. 11Шонуң үчин хем инди яхуда[†] халкы билен Иерусалим[†] илатына Реб шейле диййәр дий: „Мен сизе гаршы эрбет пикирлер дүзүп, башыңыза бела-бетер гетирерин. Инди хер бириңиз пис ёлларыңыздан дөнүң, яшайшыңызы ве херекетлериңизи дүзедиң“[+]. 12Эмма олар: „Бидереклик! Биз өз пикирлеримизе эерерис, кесирлик билен өз эрбет ниетлеримизе гөрә херекет эдерис“ диерлер[+]. 13Мунуң үчин Реб шейле диййәр: „Миллетлер[†] арасында сораң, булар ялы зады ким эшидипдир? Ысрайыл бой гызы өрән элхенч иш этди. 14Ливаның[†] гары онуң бейик гаяларыны, хей, терк эдерми? Онуң узакдан акян совук булаклары хей кесилерми? 15Эмма халкым болса Мени терк этди, бидерек худайлара[†] түтетги[†] якды. Бу худайлар оларың гитҗек ёлларында, овалкы ёлларда бүдремеклерине себәп болдулар. Олар чаркандаклы ёлдан йөрәп, догры[†] ёлы терк этдилер[+]. 16Олар бу юрды элхенчлиге, эбедилик масгарачылыга өвүрдилер. Ондан гечйәнлериң барыны горкы басар, олар гең галып, башларыны яйкарлар[+]. 17Олары душманларының өңүнде гүндогар шемалы кимин пытрадарын. Башларындан бетбагтлык инен гүни йүзүми дәл-де, еңсәми гөркезерин“»[+]. 18Шонда халк: «Гелиң, Ермея гаршы дил дүвшелиң. Руханыларың[†] өвретҗек кануны-да,[†] акылдарларың берҗек маслахаты-да, пыгамберлериң[†] аян этҗек сөзи-де етерлик ахырын. Гелиң, оңа дилимиз билен хүҗүм эделиң, хич бир сөзүне гулак асмалың» дийди[+].

19Я Реб, Сен маңа гулак гой,
гаршыдашларымың сесини эшит!
20Ягшылыга яманлык эдилерми?
Эмма олар җанымы алмак үчин чукур газдылар.
Газабыңы олардан совмак,
олара ягшылык дилемек үчин,
хузурыңда нәхили дуранымы ядыңа сал[+].
21Мунуң үчин чагаларыны ачлыга бер,
кесгир гылыҗа табшыр.
Аяллары перзентсиз дул галсын,
эркеклерини аҗал алсын,
яш йигитлери сөвешде гылычдан өлсүн[+].
22Үстлерине гаракчылары дуйдансыз дөкениңде,
өйлеринден дады-перят эшидилсин.
Чүнки мени тутмак үчин чукур газдылар,
аягымың астына гизлин дузак гурдулар[+].
23Я Реб, Сен мени өлдүрмек үчин эдилен
бу дилдүвшүклериң барыны билйәнсиң.
Оларың языгыны багышлама,
гүнәлерини назарыңдан дүшүрме.
Гой, олар хузурыңда йыкылсынлар,
олара гаршы газабыңда херекет эт[+].

#### 19-нҗы бап


Дөвлен күйзе

1Реб[†] шейле дийди: «Гит-де, күйзегәриң тоюндан ясан бир күйзесини сатын ал. Халкың ве руханыларың[†] яшулуларындан[†] бирнәчесини яның билен алып,[+] 2Күйзе дөвүги диен дервезәниң голайындакы Бенхинном дересине гит. Саңа айтҗак сөзлерими шол ерде ыглан эт[+]. 3Олара: „Эй, Яхуда[†] патышалары билен Иерусалим[†] илаты, Реббиң сөзүне гулак асың“ дий. Ысрайыл[†] Худайы[†] Хөкмүрован Реб шейле диййәр: „Мен бу ериң үстүнден шейле бир бетбагтлык индерерин велин, оны эшиденлериң гулаклары шаңлар[+]. 4Чүнки бу халк Мени терк этди, бу ери харама чыкарды. Олар ата-бабаларының хем, Яхуда патышаларының хем танамаян башга худайларына садакалар[†] хөдүр этдилер, бу ери бигүнә дөкүлен гандан долдурдылар[+]. 5Чагаларыны отда якып, Багал[†] бутуна якма гурбанлык хөкмүнде хөдүрлемек үчин сеждегәхлер[†] гурдулар. Мен олара бейле иши буюрмандым, айтмандым, бейле зат келләме-де гелмәнди[+]. 6Шонуң үчин хем инди ол ере ‘Топет’ я-да ‘Бенхинном дереси’ дийилмән, ‘Өлүм җүлгеси’ дийилҗек гүнлер гелер. Муны Реб айдяндыр. 7Бу ерде Яхуда билен Иерусалимиң ниетлерини пуҗа чыкарарын. Олары җанларының кастына чыканларың элине берип, душманларының өңүнде гылычдан хеләк эдерин. Җесетлерини гушлара ве йыртыҗы хайванлара шам эдерин[+]. 8Мен бу шәхери харабачылыга өврүп, рысва эдерин. Ол ерден гечйәнлериң барыны горкы басар ве онуң башындан инен әхли бела-бетерлер себәпли оңа сыкылык чаларлар[+]. 9Огулларының ве гызларының этини өзлерине ийдирерин. Җанларының кастына чыкан душманлары олары габава саланда, чекйән хасратларындан яңа бири-бириниң этини иерлер“[+].

10Онсоң сен өзүң билен гиденлериң гөзүниң алнында күйзәни дөв. 11Олара Хөкмүрован Реб шейле диййәр дий: „Күйзегәриң күйзесиниң дөвлүши ялы, оны тәзеден беҗерип болмайшы ялы, Мен хем бу халкы ве шәхери шейдип дөверин. Топетде өлүлери җайламак үчин ер галмаз[+]. 12Мен бу ери хем, онуң илатыны хем шейле эдерин. Бу шәхери эдил Топет ялы эдерин. Муны Реб айдяндыр. 13Иерусалимиң өйлери-де, Яхуданың патышаларының көшклери-де Топет ялы мурдар[†] сайылар. Чүнки бу өйлериң әхлисиниң үчегинде асман җисимлерине якымлы ыслы түтетгилер[†] якдылар, башга худайлара ичги садакасыны хөдүрледилер“»[+].

14Онсоң Ермея өзүни Реббиң пыгамберлик[†] этмек үчин иберен ери болан Топетден гелди. Ол Реббиң өйүниң ховлусында дуруп, тутуш халка шейле дийди:[+] 15«Ысрайыл Худайы Хөкмүрован Реб шейле диййәр: „Оларың бойнуёгынлык эдип, Маңа гулак асмакдан йүз өврендиклери үчин, инди Мен бу шәхериң ве онуң әхли обаларының гаршысына айдан әхли бела-бетерлерими үстлеринден индерерин“».

#### 20‑нҗи бап


Иммериң оглы Пашхур руханы[†]

1Реббиң өйүниң баш гөзегчиси Иммериң оглы Пашхур руханы Ермеяның бу сөзлери пыгамберлик[†] эденини эшитди. 2Онсоң Пашхур Ермея пыгамбери урды ве Реббиң өйүндәки ёкаркы Бенямин дервезесинде аякларына күнде салды[+]. 3Эртеси сәхер билен Пашхур Ермеяны күндеден бошаданда, Ермея оңа шейле дийди: «Реб[†] сени Пашхур дәл-де, Магор Мисабып[*] дийип атландырды[+]. 4Чүнки Реб шейле диййәр: „Мен сениң өзүңи ве дост-ярларың барыны ховп астына саларын. Оларың душман гылыҗындан хеләк болшуны өз гөзлериң билен гөрерсиң. Мен тутуш Яхуданы[†] Бабыл[†] патышасының элине берерин. Бу патыша олары Бабыла әкидер ве гылычдан гечирер. 5Мен бу шәхериң әхли байлыгыны, мал-мүлкүни, гымматбаха затлары билен Яхуда патышаларының әхли генҗи-хазыналарыны душманларының элине берерин. Олара талаң салып, әхли затларыны Бабыла әкидерлер[+]. 6Эй, Пашхур, сен билен сениң өйүңде яшаянларың бары Бабыла сүргүн[†] эдилер. Сен-де, сени сөййәнлер-де, ягны сениң яландан пыгамберлик эден адамларың-да шол ерде өлүп, шол ерде җайланарсыңыз“»[+].


Ермея Реббе шикаят эдйәр

7Я Реб, Сен мени алдадың,
мен-де алдандым.
Сен менден гүйчлүсиң,
Сен мени еңдиң.
Бүтин гүн мен болдум гүлки,
яңсылаяр хер ким мени[+].
8Чүнки геплесем, перят эдйәрин,
«Зорлук ве зулум!» дийип гыгырярын.
Реббиң сөзүнден яңа бүтин гүн
кемсидилдим ве масгара болдум.
9Мен: «Инди Ол хакда дил ярмарын,
Онуң адындан геплемерин» дийсем,
Онуң сөзи сүеклериме орнашып,
йүрегиме от берди.
Оны ичимде сакламакдан ирдим,
мундан артык чыдап билмейәрин[+].
10Мен: «Әхли тарапдан ховп абаняр!
Үстүнден арз эдиң! Бизем арз эделиң!»
диен пышырдылары эшитдим.
Әхли якын достларым
бүдремегиме гөз дикип:
«Белки, алданар, шонда еңерис оны,
ондан аларыс арымызы» диййәрлер[+].
11Эмма Реб батыр сөвешиҗи кимин мениң билендир,
шонуң үчин мени ызарлаянлар бүдрәрлер,
еңип билмезлер.
Үстүнлик газанып билмәндиклери үчин,
олар эрбет утанҗа галарлар.
Оларың утанҗы эбедилик болар,
хич вагт унудылмаз[+].
12Эй, Хөкмүрован Реб, догры[†] адамлары сынаян,
йүреклери гөрйән ве пикирлери окаян Сенсиң!
Давамы Саңа мәлим эдйәрин,
олардан алҗак өҗүңи гөрейин![+]


13Реббе нагма айдың,
Реббе алкыш окаң!
Чүнки гарыбың җаныны
ярамазларың элинден
Ол халас этди[+].


14Мениң доглан гүнүме нәлет болсун!
Энемиң мени догран гүнүне алкыш болмасын![+]
15«Оглуң болды!» дийип,
какамы бегендирен
бушлукча нәлет болсун!
16Гой, ол адам Реббиң гайгырман
юмран шәхерлери кимин болсун!
Сәхер дады-перят,
гүнортан ахы-нала эшидилсин![+]
17Чүнки ол адам ятгыдакам өлдүрмеди,
ёгсам энем мениң мазарым боларды,
онуң ятгысы эбедилик гөврели боларды[+].
18Мен нәме үчин энеден догулдымкам?
Гайгы-хасрат чекип,
өмрүми рысвалыкда гечирмек үчинми[+]?

#### 21‑нҗи бап


Реб[†] Сидкияның хайышыны рет эдйәр

1Патыша Сидкия Малкыяның оглы Пашхур билен Магасеяның оглы Сепаня руханыны[†] Ермеяның янына иберенде, Ермея Реббиң шу сөзи аян болды. Пашхур билен Сепаня оңа:[+] 2«Бабыл[†] патышасы Небукаднесарың гаршымыза урушяндыгы себәпли бизиң үчин Реббе ялбарсана. Белки, Реб бизиң үчин Өз аҗайып гудратларының бирини гөркезип, Небукаднесары юрдумыздан ковар» дийди[+]. 3Ермея олара Сидкия шуны айдың дийди: 4«Ысрайыл[†] Худайы[†] Реб шейле диййәр: „Сизиң дашкы диварларыңызы габаян Бабыл патышасы билен бабыллыларың гаршысына уланян элиңиздәки ярагларыңызы ызына өврерин. Оларың хеммесини бу шәхериң ортасына үйшүрерин. 5Гүйч-гудратым билен, гүйчли гахарым билен газап атына атланып, Мениң Өзүм сизиң гаршыңыза уршарын[+]. 6Мен бу шәхердәкилериң барыны: ынсандыр хайваныны хеләк эдерин. Олар айылганч мергиден өлерлер. 7Мундан соң Яхуданың[†] патышасы Сидкияны, онуң эмелдарларыны, бу шәхериң илатыны урушдан, ачлыкдан ве мергиден аман галанларың барыны Бабыл патышасы Небукаднесарың, өз җанларының кастына чыкан душманларының элине берерин. Небукаднесар олары гылычдан гечирер, олары гайгырмаз, олара хайпы гелмез ве йүреги авамаз. Муны Реб айдяндыр“[+].

8Бу халка хем Реб шейле диййәр дий: „Ине, Мен яшайыш ёлы билен өлүм ёлуны сизиң өңүңизде гойярын[+]. 9Бу шәхерде галан гылычдан, ачлыкдан ве мергиден өлер, эмма дашары чыкып, өзлерини габан бабыллыларың элине дүшен өз җаныны гутарып аман галар[+]. 10Мен бу шәхере ягшылык дәл-де, бетбагтлык индермек карарына гелдим. Муны Реб айдяндыр. Бу Бабыл патышасының элине берлер ве ол хем муны ода якар“[+]. 11Яхуда патышасының неслине айт, Реббиң сөзүне гулак асың дий:[+] 12„Эй, Давудың несли! Реб шейле диййәр:

‘Эртирине адалаты берҗай эдиң,
талананы залымың элинден халас эдиң.
Ёгсам пис ишлериңиз зерарлы
газабым от кимин ловлап яндыраймасын,
оны хич ким сөндүрип билмез.
13Мен саңа гаршыдырын,
эй, өзүни дүзде гая сайян
җүлге илаты!’.
Муны Реб айдяндыр.
Сиз диййәңиз: ‘Бизе ким гаршы чыкып билер?
Месгенимизе ким гирип билер?’[+]
14Мен сизи эден ишлериңизе
гөрә җезаландырарын,
токайыңыза от берерин,
от төверегиңиздәки затлары якып яндырар“».
Муны Реб айдяндыр[+].

#### 22‑нҗи бап

1Онсоң Реб[†] маңа Яхуда[†] патышасының өйүне бар-да, ол ерде шу сөзи аян эт дийди: 2«Эй, Давут тагтында отуран Яхуда патышасы, сениң өзүң, эмелдарларың ве бу дервезеден гирйән халкың билен бирликде Реббиң сөзүни эшидиң! 3Реб шейле диййәр: „Адалаты ве догручыллыгы берҗай эдиң, эзилени залымың элинден халас эдиң; гелмишеге, етим билен дул аяла азар бермәң, зорлук этмәң, бу ерде нәхак ган[†] дөкмәң[+]. 4Эгер сиз бу иши хакыкатдан этсеңиз, онда Давут тагтында отурҗак патышалар атлара ве сөвеш арабалара мүнүп, оларың өзлери, хызматкәрлери хем халкы бу өйүң дервезелеринден гирерлер[+]. 5Эгер-де бу сөзлери диңлемесеңиз, Өз барлыгымдан ант ичйәрин, бу өй хараба дөнер. Муны Реб айдяндыр“[+].

6Чүнки Яхуда патышасының көшги барада Реб шейле диййәр:

„Сен гөзүме гөзел Гилгат токайы дей,
Ливан[†] агачларына бүренен даг дей болсаң-да,
Мен сени хөкман чөллүге,
илатсыз шәхере өврерин.
7Гаршыңа эллери яраглы
хеләклейҗилери белләрин.
Олар сайлама кедрлериңи чапып,
олары ода атарлар[+].

8Көп миллетлер[†] бу шәхериң янындан геченде, бири-бирине: ‘Бу бейик шәхери Реб нәме үчин бейтдикә?’ диерлер[+]. 9Олара шейле җогап берерлер: ‘Олар өзлериниң Худайы[†] Реббиң әхтини терк этдилер, башга худайлара сежде ве гуллук этдилер’“[+].


Яхуданың патышалары җезаландырыляр

10Өлен үчин агламан, оңа яс тутман,
эйсем сүргүне[†] гиден үчин зар-зар аглаң,
чүнки ол инди өврүлип гелмез,
догдук меканыны гөрмез[+].


11Какасы Ёшыяның ерине Яхуданың патышасы болан ве ол ерден чыкып гайдан Шаллум[*] хакында Реб шейле диййәр: „Ол бу ере инди өврүлип гелмез. 12Есир эдилип әкидилен еринде өлер ве бу юрды гайдып гөрмез“[+].


Ехоякым патыша хакындакы пыгамберлик[†]

13Өйүни нәдогрулык билен гуряның,

эйваныны адалатсызлык билен гиңелдйәниң,
башга бирини мугт ишледип,
онуң хакыны бермейәниң дат гүнүне![+]
14„Өзүме ёкаркы гатда гиң
отаглары болан аҗайып көшк салнарын“
диййәниң халына вай!
Ол көшгүне бейик пенҗирелер гояр,
кедр агаҗы билен өртүп,
оны гырмызы реңке бояр.
15Кедр агаҗыны башгалардан
көп улананың билен нәме,
патыша болаярмың?
Атаң хем дойянча бол ийип-ичйәрди,
йөне ол адалатлыды[†] хем догручылды.
Шонуң үчинем онуң ишлери угруна болды[+].
16Ол гарыбың, мәтәҗиң хакыны алып берди;
мунуң үчин онуңкы угруна болды.
Бу Мени танамагың манысы дәлмидир?
Муны Реб айдяндыр[+].
17Эмма сениң гөзүң ве йүрегиң
харам газанҗа, бигүнә ган дөкмәге,
зулум хем зорлук этмәге дикилипдир.

18Мунуң үчин Яхуда патышасы Ёшыяның оглы Ехоякым хакда Реб шейле диййәр:

„Онуң үчин: ‘Вай, гардашым!’
я-да ‘Вай, җигерим!’ дийип яс тутмазлар.
‘Вай, ага!’ я-да ‘Вай, онуң алыхезретлери!’ дийип,
онуң үчин яс тутуп агламазлар[+].
19Маслыгыны сүйрәп,
Иерусалим[†] дервезесинден чыкарып зыңарлар,
эшек гөмен ялы эдип гөмерлер“[+].


Иерусалим хакындакы пыгамберлик

20Ливана чык-да, перят эт.
Башанда[†] сесиңи гаталт,
Абарымдан перят эт,
чүнки әхли ойнашларың гырылды[+].
21Ишиң ровачка, Мен саңа йүзлендим,
йөне сен: „Диңлемерин“ дийдиң;
яшлыгыңдан бәри ёлуң шу болды,
сөзүме хич гулак асмаярдың.
22Әхли ёлбашчыларыңы ел әкидер,
ойнашларың сүргүн эдилер.
Шонда эден писликлериңден яңа,
утанҗа галып, боларсың рысва.
23Эй, Ливанда месген тутан,
кедр агачларында хөвүртге ясан!
Сени чага догуряныңкы ялы бургыдыр
санҗы гуршанда, чекерсиң ахы-нала![+]

24Өз барлыгымдан ант ичйәрин, муны Мен – Реб айдяндырын. Эй, Яхуда патышасы Ехоякымың оглы Ехоякын, саг элимдәки мөхүр йүзүги болаянам болсаң, Мен сени чыкарып ташларын[+]. 25Сени җаныңың кастындакыларың, горкян адамларыңың элине, Бабыл[†] патышасы Небукаднесар билен бабыллыларың элине берерин. 26Сен билен сени догран эҗеңи өзүңизиң догулмадык ериңиз болан башга юрда зыңарын, шол ерде-де өлерсиңиз[+]. 27Сизиң шу юрда ене доланасыңыз гелер, йөне оңа хич вагт йүзүңиз дүшмез». 28Бу Ехоякын диен адам әсгерилмейән дөвүк күйзе болуп, хич киме герекмеҗек гапдыр. Ол несли билен бирликде өзлериниң танамаян юрдуна ташланды[+]. 29Эй, юрт, юрт, юрт! Реббиң сөзүни эшит![+] 30Реб шейле диййәр: «Бу адамы зүрятсыз, өмрүнде иши оңуна болмаҗак адам дийип язың. Чүнки инди онуң неслинден хич кимиң иши оңуна болмаз, хич бири Давут тагтында отурмаз ве Яхудада хөкүм сүрмез»[+].

#### 23‑нҗи бап


Догручыл Шаха

1«Мениң өримиң гоюнларыны ёк эдип, даргадян чопанларың вай халына! Муны Реб[†] айдяндыр[+]. 2Шонуң үчин Ысрайыл[†] Худайы[†] Реб халкымы бакян чопанлар хакда шейле диййәр: „Сиз Мениң сүрими даргатдыңыз, ковдуңыз, олары идетмедиңиз. Ине, Мен ярамаз ишлериңиз зерарлы сизи җезаландырарын. Муны Реб айдяндыр. 3Сүримиң галанларыны олары даргадан әхли юртларымдан йыгнарын, олары гайтадан агылларына гетирерин; олар көпелерлер, өрңәрлер[+]. 4Олара чопанлар гоярын, олар инди горкмазлар, хедер этмезлер ве йитирим болмазлар. Муны Реб айдяндыр[+].

5Ине, Мениң Давудың неслинден бир догручыл Шаха чыкарҗак гүнлерим гелйәр; муны Реб айдяндыр. Ол ша тагтына чыкып, пайхаслы хөкүм сүрер, юртда адалат ве догручыллык билен херекет эдер[+]. 6Онуң дөврүнде Яхуда[†] халас болар, Ысрайыл ховпсуз яшар. Оны: ‘Реб – бизиң Хакперверимиздир!’ дийип атландырарлар[+].

7Шонуң үчин хем шейле гүнлер гелер, мундан бейләк ‘Ысрайыл халкыны Мүсүр юрдундан чыкаран Реббиң барлыгындан ант ичйәрин’ дийилмез. Муны Реб айдяндыр. 8Муңа дерек: ‘Ысрайыл халкының тохум-тиҗини демиргазык юрдундан ве даргадан юртларындан чыкарып гетирен Реббиң барлыгындан ант ичйәрин’ дийилҗек гүнлер гелер. Олар өз юртларында яшарлар“»[+].


Галп пыгамберлер[†]

9Пыгамберлер хакында:
Йүрегим ичимде сынды,
әхли сүңклерим сандыраяр.
Реб себәпли,
Онуң мукаддес[†] сөзлери себәпли
мен серхош адам кимин,
шерабың есири кимин болдум.
10Чүнки юрт зынахорлыкдан долудыр,
юрт нәлет зерарлы яс тутяр,
чөлүң өрүлери гураяр.
Адамлар пис ёла дүшүп,
гүйчлерини зорлуга сарп эдйәр.
11«Пыгамбер-де, руханы-да[†] худайсыздыр,
оларың пислигини хатда Өз өйүмде-де гөрдүм.
Муны Реб айдяндыр[+].
12Мунуң үчин йөрейән ёллары олара
гараңкыдакы сүрчек ер кимин болар,
ол ерде бүдрәп йыкыларлар.
Чүнки җеза йылы
оларың башына бела гетирерин.
Муны Реб айдяндыр[+].
13Самария[†] пыгамберлериниң арасында
Мен бу неҗис иши гөрдүм:
Багалың[†] адындан пыгамберлик эдип,
олар Мениң халкым ысрайылы аздырдылар[+].
14Иерусалимиң[†] пыгамберлериниң арасында-да
айылганч зат гөрдүм:
олар зына эдйәрлер, ялана эерйәрлер,
яманлык эдйәнлери гүйчлендирйәрлер,
шейдип, хич ким эрбетликден эл чекмейәр.
Мениң үчин оларың әхлиси Содом[†] кимин,
болды Иерусалимиң илаты Гомора[†] кимин[+].
15Шонуң үчин пыгамберлер хакында Хөкмүрован Реб шейле диййәр:
„Мен олара аҗы ёвшан ийдирҗек,
зәхерли сув ичирҗек.
Чүнки Иерусалим пыгамберлериниң
худайсызлыгы тутуш юрда яйрады“[+].

16Хөкмүрован Реб шейле диййәр: „Өзүңизе пыгамберлик эдйән пыгамберлериң сөзлерини диңлемәң, олар сизе бидерек затлар өвредйәрлер. Олар Реббиң агзындан чыкан сөзлери дәл-де, өз йүреклериниң хыялыны сөзлейәрлер[+]. 17Олар Мени йигренйәнлере хемише ‘Реб сизе парахатлык болар дийди’ диййәрлер. Кесирлик билен өз яман ниетлерине эерйәнлере ‘Башыңыза бетбагтлык гелмез’ диййәрлер[+].

18Реббиң сөзүни эшидип, гөрмек үчин,

ким Онуң маслахатында болды?
Онуң сөзүни ерине етирмек үчин,
ким Оңа гулак асды[+]?
19Ине, Реббиң гызгын газабы, харасады гопуп,
газаплы ловлаян харасады эрбетлериң башына инер[+].
20Йүрегиниң ниетини амала ашырянча,
Реббиң гахар оды ятышмаз.
Сиз муңа ахыркы гүнлерде дүшүнерсиңиз[+].
21Бу пыгамберлери Мен ёлламадым,
оларың өзлери ылгадылар.
Олар билен геплешмедим,
өзлеринден пыгамберлик этдилер[+].
22Эмма олар маслахатымы алсадылар,
халкыма сөзлерими эшитдирердилер,
шонда халкы яман ёлларындан,
шер ишлеринден гайтарардылар.

23Эйсем Мен диңе якындакы Худаймы? Узакдакы Худай дәлми? Муны Реб айдяндыр[+]. 24Гизлин ерлерде букуланы Мениң гөрмеҗек гүманым бармы? Муны Реб айдяндыр. Асманы хем ери Мен долдурмаярынмы? Муны Реб айдяндыр[+]. 25Мениң адымдан галп пыгамберлик эдйән пыгамберлериң ‘Дүйш гөрдүм, дүйш гөрдүм!’ дийишлерини эшитдим[+]. 26Ялан сөзлейән, өз йүрек хилелерини беян эдйән пыгамберлериң калбында бу хачана ченли довам эдер? 27Багал себәпли ата-бабалар Мениң адымы унутдылар. Инди бу пыгамберлер хем бири-бирине гүррүң берйән дүйшлери аркалы халкыма Мениң адымы унутдырҗак болярлар[+]. 28Пыгамбер өз гөрен бош дүйшлерини гүррүң бериберсин, эмма Мениң сөзүми эшиден хер кес сөзүми хакыкы беян этсин. Хей-де, бугдайы саман билен деңәп болармы? Муны Реб айдяндыр. 29Мениң сөзүм от кимин, гаяны бөлек-бөлек эдйән токмак кимин дәлмидир? Муны Реб айдяндыр. 30Мунуң үчин Мен бири-бирлеринден сөзүми огурлаян пыгамберлере гаршыдырын. Муны Реб айдяндыр[+]. 31‘Реб шейле диййәр’ дийип, өз биленлерини айдян пыгамберлере Мен гаршыдырын“. Муны Реб айдяндыр. 32Реб шейле диййәр: „Мен ялан дүйшлер билен пыгамберлик эдйәнлере гаршыдырын. Олар бу дүйшлери айдып, ялан сөзлери ве бош өвүнмелери билен Мениң халкымы аздырярлар. Олары Мен ёлламадым, олара Мен табшырык[†] бермедим. Оларың бу халка асла пейдасы ёк“. Муны Реб айдяндыр[+]. 33Бу халк я-да бир пыгамбер, я болмаса бир руханы сенден: „Ребден гелен пыгамберлик йүки нәме?“ дийип сораса, сен олара: „Сизиң өзүңиз йүк ахырын. Мен сизи терк эдерин“ дийип җогап бер. Муны Реб айдяндыр. 34Эгер бир пыгамбер, руханы я-да халкың ичинден бири „Бу Ребден гелен пыгамберлик сөзи[*]“ дийсе, ол адамы хем, онуң тутуш хоҗалыгыны хем җезаландырарын. 35Сиз өз араңызда бири-бириңизден: „Реб нәме җогап берди? Реб нәме дийди?“ дийип сорамалысыңыз. 36Эмма мундан бейләк Ребден гелен пыгамберлик сөзүни агзамарсыңыз, чүнки хер кес өз сөзүни пыгамберлик сөзи дийип сайяр. Шейдип, сиз дири Худайың, Хөкмүрован Худайымыз Реббиң сөзлерини ёйдуңыз. 37Сиз пыгамберден: „Реб саңа нәме җогап берди? Нәме дийди?“ дийип сорамалысыңыз. 38Эмма сиз: „Ребден гелен пыгамберлик сөзи“ диййәрсиңиз. Муны Реб айдяндыр. Мен сизе бу сөзлери айтмаң дийип хабар иберен хем болсам, сиз „Ребден гелен пыгамберлик сөзи“ диен сөзлери ене айтдыңыз. 39Шонуң үчин хем Мен сизи терк эдип, сизи-де, өзүңизе ве ата-бабаларыңыза берен шәхерими-де хузурымдан айрып ташларын. 40Үстүңизе хич вагт унудылмаҗак эбедилик утанч ве түкениксиз рысвалык гетирерин»[+].

#### 24‑нҗи бап


Ики себет инҗир

1Бабыл[†] патышасы Небукаднесар Яхуда[†] патышасы Ехоякымың оглы Еконяны[*], Яхуданың ёлбашчыларыны, хүнәрментлер билен демирчилери Иерусалимден[†] Бабыла есир эдип әкитди. Бу вакадан соң Реб[†] маңа Өзүниң ыбадатханасының[†] өңүнде гойлан ики себет инҗири гөркезди[+]. 2Бир себетде ир етишйән инҗирлер барды. Олар дийсең говуды. Бейлеки себетде болса иймәге ярамаян гаты эрбет инҗирлер барды[+]. 3Онсоң Реб менден: «Ермея, нәме гөрйәрсиң?» дийип сорады. Мен: «Инҗир. Говулары гаты говы, эрбетлери болса гаты эрбет, чүйрүклигинден яңа олары иер ялы дәл» дийдим.

4Онсоң маңа Реббиң шу сөзи аян болды: 5«Ысрайыл[†] Худайы[†] Реб шейле диййәр: „Бу ерден бабыллыларың юрдуна сүргүн[†] эдилен Яхуда есирлерини бу говы инҗирлер ялы ягшы саярын. 6Назарым ягшылык үчин оларда болар, олары ене бу юрда гетирерин. Олары бина эдерин, йыкмарын; олары экерин, согруп ташламарын[+]. 7Оларың йүреклерине Мени танамак ислегини саларын, шонда олар Мениң Ребдигими билерлер. Олар Мениң халкым болар, Мен-де оларың Худайы боларын, чүнки олар тутуш калбы билен Маңа өврүлерлер“[+].

8Реб шейле диййәр: „Эмма Яхуда патышасы Сидкияны, онуң ёлбашчыларыны, бу юртда Иерусалимиң аман галанлары билен Мүсүрде яшаянлары эдил ярамсыз чүйрүк инҗир ялы эдерин[+]. 9Мен олары ер йүзүниң әхли патышалыклары үчин ховпа ве яманлыга өврерин. Сүргүн эден хер бир еримде болса, олар масгара, геп-гүррүң, гүлки болуп нәлетленерлер[+]. 10Өзлерине хем ата-бабаларына берен юрдумдан долы ёк болянчалар үстлерине гылыч, ачлык, мерги иберерин“»[+].

#### 25‑нҗи бап


Етмиш йыл

1Яхуда[†] патышасы Ёшыяның оглы Ехоякымың шалыгының дөрдүнҗи йылында (бу Бабыл[†] патышасы Небукаднесарың патышалыгының биринҗи йылыды) Ермея бүтин яхуда халкы хакында Реббиң сөзи аян болды[+]. 2Ермея пыгамбер[†] муны бүтин яхуда халкына ве тутуш Иерусалим[†] илатына етирип, шейле дийди: 3«Ине, йигрими үч йыл бәри, Яхуда патышасы Амоның оглы Ёшыяның шалыгының он үчүнҗи йылындан тә шу гүне ченли Реббиң сөзи маңа аян болуп гелйәр. Мен-де хер гүн оны сизе дынгысыз айтдым, йөне сиз диңлемедиңиз[+]. 4Реб[†] Өзүниң гуллары болан пыгамберлери гайта-гайта сизе ёллады, эмма сиз диңлемедиңиз, гулак асмадыңыз[+]. 5Олар сизе шейле дийдилер: „Инди хер бириңиз өз яман ёлуңыздан, пис ишлериңизден дөнүп, Мен-Реббиң овал-башдан өзүңизе ве ата-бабаларыңыза эбедилик берен юрдумда месген тутуң[+]. 6Башга худайлара[†] гуллук ве сежде этҗек болуп, оларың ызына дүшмәң. Эллериңизиң иши билен Мениң гахарымы гетирмәң, Мен-де сизе зыян етирмәйин“[+]. 7Йөне сиз Мени диңлемедиңиз. Муны Мен – Реб айдяндырын. Өз эллериңизиң ишлери билен гахарымы гетирип, өзүңизе зепер етирдиңиз. 8Мунуң үчин Хөкмүрован Реб шейле диййәр: „Мениң сөзлериме гулак асмандыгыңыз үчин, 9Мен-де бүтин демиргазык тирелери билен Бабыл патышасы болан бендәм Небукаднесары чагырарын. Муны Реб айдяндыр. Олары бу юрдуң, онуң илатының, даш-төверекдәки әхли миллетлериң[†] үстүне алып гелерин. Бу халклары бүтинлей ёк эдип, бу юрды ховпа, рысвачылыга ве эбедилик харабачылыга өврерин[+]. 10Шатлыкдыр гүлки сесини, өйленйән йигит билен гелниң той сесини, дегирмен дашларының сесини ве чыраның ышыгыны олардан айрарын[+]. 11Бу юрт тутушлыгына харабачылыга ве горкунч ере өврүлер. Бу миллетлер етмиш йыллап Бабыл патышасына гуллук эдерлер[+]. 12Етмиш йылдан соң, Мен Бабыл патышасыны, онуң миллетини ве бабыллыларың юрдуны этмишлери үчин җезаландырарын, оны эбедилик харабачылыга өврерин. Муны Реб айдяндыр. 13Онуң гаршысына айдан әхли сөзлерими, Ермеяның әхли миллетлер барада эден пыгамберлигини, бу китапда язылан затларың барыны ол юрдуң башына гетирерин[+]. 14Чүнки көп миллетлер ве бейик патышалар олары гула өврерлер. Мен олара этмишлерине гөрә, эллериниң ишине гөрә алмытларыны берерин“»[+].


Реббиң газап кәсеси

15Ысрайыл[†] Худайы Реб маңа шейле дийди: «Газапдан пүрепүр бу кәсәни Мениң элимден ал-да, сени янларына иберҗек әхли миллетлериме оны шерап дек ичир[+]. 16Олар оны ичип, икияна ыранарлар ве араларына иберҗек гылыҗымдан дәлирәрлер»[+].

17Онсоң мен кәсәни Реббиң элинден алдым, оны Реббиң мени иберен әхли миллетлерине ичирдим[+]. 18Бу гүнки болшы ялы харабачылык, ховп, рысвачылык, нәлетленен ер болсун дийип, ондан Иерусалиме, Яхуда шәхерлерине, патышалары билен ёлбашчыларына ичирдим. 19Башга-да Мүсүр патышасы фараона,[†] онуң эмелдарларына, ёлбашчыларына, тутуш халкына;[+] 20әхли кесеки халка, Ус юрдуның хемме патышаларына, бүтин пилиштлилер[†] юрдуның патышаларына: Ашкелона, Газа, Экрона, Ашдодың аман галанларына;[+] 21Эдома, Моваба, аммонлара;[†][+] 22әхли Сур[†] хем Сидон[†] патышалары билен деңзиң аңырсындакы халкларың патышаларына;[+] 23Дедана, Тейма, Бүзе хем-де сач-сакгалларыны гыркан әхли халклара;[+] 24Арабыстаның ве чөлде яшаян кесеки халкларың әхли патышаларына; 25бүтин Зимри, Эйлам, Мадай[†] патышаларына;[+] 26демиргазыгың якыну-узак патышаларының хеммесине ве ер йүзүндәки әхли патышалыклара нобатма-нобат ичирдим. Иң соңкы болуп ондан Шешак[*] патышасы ичҗекдир.

27«Соңра сен олара Ысрайыл Худайы Хөкмүрован Реб шейле диййәр дий: „Ичип, серхош болуң, гусуң ве араңыза иберҗек гылыҗымдан йыкылың, гайдып ериңизден галмаң“[+]. 28Эгер олар элиңдәки кәсәни алман, ичмекден йүз өврәйселер, олара Хөкмүрован Реб шейле диййәр дий: „Хөкман ичерсиңиз![+] 29Ине, Мен Өз адым дакылан шәхериң үстүнден бетбагтлык индермәге башлаярын. Сиз җезасыз галарыс өйдйәрсиңизми? Җезасыз галмарсыңыз, чүнки Мен ер йүзүнде яшаян хер бир ынсаның үстүнден гылыч индерерин“. Муны Хөкмүрован Реб айдяндыр[+].

30Шонуң үчин хем олара гаршы бу сөзлериң барыны пыгамберлик эт-де, шейле дий:

„Реб ёкардан награ чекер,
мукаддес[†] меканындан сесленер,
агылына гаршы гүңлеч арлар.
Бүтин дүнйәниң илатына гаршы
үзүм сыкянлар кимин гыгырар[+].
31Аррылдысы ер йүзүниң учларына етер,
чүнки Реббиң миллетлер билен давасы бар.
Ол әхли адамзада хөкүм чыкарар,
эрбетлери гылычдан гечирер“.
Муны Реб айдяндыр.
32Хөкмүрован Реб шейле диййәр:
„Ине, бела миллетден-миллете яйраяр,
ериң аңры уҗундан улы харасат гопар“[+].

33Ол гүн Реббиң өлдүренлери ериң бир уҗундан бейлеки уҗуна етер. Олар үчин яс тутулмаз, йыгналып җайланылмаз. Олар зир-зибил ялы чашып ятарлар[+].

34Мөңңүриң, эй, чопанлар! Дады-перят эдиң!
Эй, сүриниң баштутанлары, күле тогаланың!
Чүнки гелди өлдүрилҗек, даргадылҗак гүнүңиз,
йыкылып парчаланарсыңыз гымматлы гап кимин[+].
35Чопанлар гачып билмезлер,
сүри баштутанлары гутулып билмезлер.
36Эшит чопанларың перят эдйән сесини,
сүри баштутанларының уввулдысыны!
Чүнки Реб вейран эдйәр олаң өрүсини.
37Реббиң гахар-газабындан яңа
парахат агыллар даргады.
38Реб арслан дей сүренинден чыкды.
Онуң ловлаян газабындан яңа,
залымларың гахарындан яңа,
олаң юрды харабалыга дөнди».

#### 26-нҗы бап


Халк Ермеяны өлдүрмек ислейәр

1Яхуда[†] патышасы Ёшыяның оглы Ехоякымың патышалыгының башында Реббиң шу сөзи аян болды:[+] 2«Реб[†] шейле диййәр: Реббиң өйүниң ховлусында дур-да, сежде этмек үчин Яхуда шәхерлеринден ол ере гелен хер кесе айт. Саңа айтмагы буйран сөзлеримиң екеҗесини-де гачырман, барыны олара етир[+]. 3Белки, диңләрлер ве яман ёлларындан дөнерлер. Шонда Мен хем оларың пис ишлери зерарлы башларындан бетбагтлык индермек ниетимден эл чекерин[+]. 4Олара Реб шейле диййәр дий: „Эгер сиз Маңа гулак гоймасаңыз, берен кануныма[†] гөрә йөремесеңиз,[+] 5сизе гайта-гайта ёллан гулларым пыгамберлериң[†] сөзлерини өңки ялы ене-де диңлемесеңиз,[+] 6онда Мен бу өйи Шило кимин ёк эдерин. Бу шәхери болса ер йүзүниң әхли миллетлериниң[†] арасында нәлете дучар эдерин“».

7Руханылар,[†] пыгамберлер ве әхли халк Реббиң өйүнде Ермеяның айдан бу сөзлерини эшитдилер. 8Ермея Реббиң әхли халка айт дийип, өзүне буйран затларының барыны айдып боланында, руханылар, пыгамберлер ве әхли халк оны тутуп: «Сен хөкман өлерсиң! 9Нәме үчин сен: „Бу өй Шило кимин болар ве бу шәхер илатсыз харабачылыга өврүлер“ дийип, Реббиң адындан пыгамберлик этдиң?» дийдилер. Реббиң өйүнде әхли халк Ермеяның дашыны габады.

10Яхуданың ёлбашчылары бу затлары эшиденлеринде, патышаның көшгүнден чыкып, Реббиң өйүне гелдилер ве Тәзе дервезәниң гирелгесинде отурдылар[+]. 11Онсоң руханылар, пыгамберлер ёлбашчылар билен әхли халка йүзленип: «Өз гулакларыңыз билен эшидишиңиз ялы, ол адамы бу шәхере гаршы пыгамберлик эдендиги үчин, өлүм җезасына хөкүм этмели» дийдилер. 12Шонда Ермея әхли ёлбашчылара ве тутуш халка йүзленип, шейле дийди: «Бу өй билен шәхер хакда яңкы эшиден сөзлериңизи пыгамберлик этмегим үчин мени Реб ёллады. 13Инди ёлларыңызы ве ишлериңизи дүзедиң, Худайыңыз[†] Реббе гулак асың. Шонда Реб-де сизиң гаршыңыза айдан бетбагтчылыгыны гойболсун эдер[+]. 14Мен болса, ине, сизиң элиңизде. Нәмәни говы хем догры[†] гөрсеңиз, маңа шоны эдиң[+]. 15Эмма шуны берк билип гоюң, эгер мени өлдүрсеңиз, бу шәхер-де, мунда яшаян илат билен сиз-де дөкүлен бигүнә ган[†] үчин җогапкәр боларсыңыз. Хакыкатдан хем, бу сөзлериң барыны сизиң гулагыңыза етирмегим үчин мени Реб ёллады».

16Онсоң ёлбашчылар билен әхли халк руханылара: «Бу адам бизе Худайымыз Реббиң адындан гепләндиги үчин, ол өлүме хөкүм эдилмели дәлдир» дийдилер. 17Онсоң юрдуң бирнәче яшулусы өңе чыкып, ол ерде йыгнанан халка шейле дийди:[+] 18«Яхуда патышасы Хизкияның дөврүнде морешетли Мика пыгамберлик эдип, ол әхли халка Хөкмүрован Реб шейле диййәр дийип йүзленди:

„Сион[†] экин мейданы кимин сүрлер.
Иерусалим[†] харабачылыга өврүлип,
даг депесиндәки ыбадатхананы[†]
җеңңеллик басар“[*][+].

19Яхуда патышасы Хизкия ве тутуш Яхуда Миканы өлдүрдими? Ёк, Хизкия Ребден горкуп, Оңа ялбарды. Реб-де халкың гаршысына айдан бетбагтчылыгыны гойболсун этди. Биз болсак өз җанымыза элхенч бетбагтлык гетирйәрис!»[+] 20Реббиң адындан пыгамберлик эден ене бир адам барды, ол кирятегарымлы Шемагяның оглы Урыяды. Ол хем эдил Ермея ялы сөзләп, бу шәхер билен юрдуң гаршысына пыгамберлик этди[+].

21Ехоякым патыша билен онуң әхли эдермен уршуҗылары, эмелдарлары онуң сөзлерини эшиденлеринде, патыша оны өлдүрҗек болды. Эмма Урыя муны эшиден бадына, горкуп, Мүсүре гачып гитди[+]. 22Ехоякым патыша Акборың оглы Элнатаны ве онуң билен бирнәче адамы Мүсүре иберди[+]. 23Олар Урыяны Мүсүрден чыкарып, Ехоякым патышаның янына гетирдилер. Ол оны гылыч билен өлдүрип, җеседини хем йөнекей халкың гонамчылыгына зыңдырды.

24Эмма Шапаның оглы Ахыкамың Ермеяны гораяндыгы себәпли, ол өлдүрилмәге халкың элине берилмеди[+].

#### 27‑нҗи бап


Ермея боюнтырык дакыняр

1Яхуда[†] патышасы Ёшыяның оглы Сидкияның[*] шалыгының башлангыҗында Ермея Реббиң шу сөзи аян болды[+]. 2Реб[†] маңа шейле дийди: «Агачдан бир боюнтырык ясап, танап билен оны бойнуңа дак[+]. 3Соңра Иерусалимдәки[†] Яхуда патышасы Сидкияның янына гелен чапарларың үсти билен Эдом, Мовап, Аммон, Сур[†] ве Сидон[†] патышаларына боюнтырыклар ибер[+]. 4Чапарлара өз хоҗайынларына Ысрайыл[†] Худайы[†] Хөкмүрован Реббиң шейле диййәндигини буюр: 5„Мен дүнйәни, ер йүзүнде яшаян ынсанлардыр хайванлары бейик гудратым хем гүйҗүм билен яратдым. Олары гөвнүмиң ислән кишисине берерин[+]. 6Инди бу юртларың барыны Бабыл[†] патышасы бендәм Небукаднесара бердим. Хызмат этсинлер дийип, ябаны хайванлары-да оңа бердим[+]. 7Юрдуның соңы гелйәнчә, әхли миллетлер[†] онуң өзүне, оглуна ве агтыгына гуллук эдерлер. Соңра болса, көп миллетлер ве бейик патышалар оны өзлерине гул эдерлер[+].

8Эмма хайсы хем болса бир миллет я-да патышалык Бабыл патышасы Небукаднесара гуллук этмесе, онуң боюнтырыгыны дакынмаса, Мен олары бу патышаның эли билен долы ёк эдйәнчәм, шол миллети гылыч, ачлык ве мерги билен җезаландырарын. Муны Мен – Реб айдяндырын“[+]. 9„Шонуң үчин хем сиз ‘Бабыл патышасына гуллук этмәң’ диййән пыгамберлериңизи,[†] палчыларыңызы, дүйш ёруҗыларыңызы, җадыгөйлериңизи, мүнечҗимлериңизи диңлемәң[+]. 10Олар сизе яландан пыгамберлик эдйәрлер. Мунуң нетиҗесинде Мен сизи юрдуңыздан айрып, сүргүн[†] эдерин ве сиз хеләк боларсыңыз[+]. 11Эмма Бабыл патышасының боюнтырыгыны дакынып, оңа гуллук эден миллети өз топрагында гоярын. Олар топрагы беҗерип, ол ерде яшарлар. Муны Реб айдяндыр“».

12Мен Яхуда патышасы Сидкия хем хут шол сөзлери айдып, шейле дийдим: «Бойнуңыза Бабыл патышасының боюнтырыгыны дакынып, онуң өзүне хем халкына гуллук эдиң ве дири галың[+]. 13Реб Бабыл патышасына гуллук этмеҗек хер бир миллетиң өлҗекдигини айтды ахырын. Нәме, сен хем өз халкың билен гылычдан, ачлыкдан, мергиден өлмекчими[+]? 14Сиз: „Бабыл патышасына гуллук этмәң“ диййән пыгамберлериң сөзлерини диңлемәң, чүнки олар сизе яландан пыгамберлик эдйәрлер. 15Олары Мен ёлламадым, олар сизе Мениң адымдан галп пыгамберлик эдйәрлер. Мунуң нетиҗесинде Мен сизи-де, сизе пыгамберлик эдйән бу пыгамберлери-де ковуп чыкарарын, сизиң барыңыз хеләк боларсыңыз. Муны Мен – Реб айдяндырын».

16Соңра мен руханылара[†] ве тутуш халка Реб шейле диййәр дийип йүзлендим: «Сиз өзүңизе: „Реббиң ыбадатханасындакы[†] гап-гачлар басым Бабылдан ызына гетирилер“ диййән пыгамберлериңизиң сөзлерини диңлемәң. Олар сизе яландан пыгамберлик эдйәрлер[+]. 17Олары диңлемәң, Бабыл патышасына гуллук эдип, дири галың. Бу шәхер нәме үчин вейран болсун? 18Эгер олар пыгамбер болян болсалар, Реббиң сөзи оларда болса, онда Реббиң ыбадатханасында, Яхуда патышасының көшгүнде ве Иерусалимде галан гап-гачлар Бабыла әкидилмесин дийип, Хөкмүрован Реббе ялбарсынлар.

19-20Бабыл патышасы Небукаднесарың Яхуда патышасы Ехоякымың оглы Еконя ве Яхуданың, Иерусалимиң бегзадаларыны Иерусалимден Бабыла есир эдип әкиденде алып гитмедик затлары: сүтүнлер, ховуз, араба ве бейлеки гап-гачлар бар. Хөкмүрован Реб олар хакда сөз ачяр[+]. 21Хава, Ысрайыл Худайы Хөкмүрован Реб Өз ыбадатханасында, Яхуда патышасының көшгүнде ве Иерусалимде галан шол гап-гачлар хакда шейле диййәр: 22„Олар Бабыла әкидилер, олара гайтадан назар салҗак гүнүме ченли, шол ерде галар. Онсоң Мен олары чыкарып, бу ере гайтарып гетирерин“. Муны Реб айдяндыр»[+].

#### 28‑нҗи бап


Азурың оглы Хананя галп пыгамбер[†]

1Шол йылың, ягны дөрдүнҗи йылың бәшинҗи айында Яхуда[†] патышасы Сидкияның патышалыгының башлангыҗында гибгонлы Азурың оглы Хананя пыгамбер Реббиң ыбадатханасындакы[†] руханылар[†] билен әхли халкың өңүнде маңа шейле дийди:[+] 2«Ысрайыл[†] Худайы[†] Хөкмүрован Реб[†] шейле диййәр: „Бабыл[†] патышасының боюнтырыгыны дөвдүм[+]. 3Бабыл патышасы Небукаднесарың бу ерден алып, Бабыла әкиден Реббиң ыбадатханасының әхли гап-гачларыны ики йылың ичинде бу ере ызына гетирерин[+]. 4Яхуда патышасы Ехоякымың оглы Еконя билен Яхудадан Бабыла сүргүн[†] эдиленлериң әхлисини ызына бу ере гетирерин, чүнки Бабыл патышасының боюнтырыгыны дөверин“. Муны Реб айдяндыр».

5Онсоң Ермея пыгамбер руханыларың ве Реббиң ыбадатханасында дуран әхли халкың гөзлериниң алнында Хананя пыгамбер билен геплешди. 6Ермея пыгамбер шейле дийди: «Омын![†] Айданың гелсин! Гой, Реб Өз ыбадатханасының гап-гачларыны ве сүргүне гиденлериң барыны Бабылдан бу ере ызына гетирип, сениң пыгамберлик эдип айдан сөзлериңи амала ашырсын! 7Инди болса саңа ве әхли халка эшитдирип айтҗак бу сөзүми диңле. 8Менденем, сенденем өң яшап гечен пыгамберлер көп юртлара ве бейик патышалыклара гаршы уршы, бетбагтлыгы, мергини овалдан бәри пыгамберлик эдипдилер. 9Эмма саг-саламатлыгы пыгамберлик эдйәниң сөзи хакыкатдан-да амала ашанда, диңе шонда ол пыгамбери Реббиң ёлландыгы белли болар»[+].

10Шонда Хананя пыгамбер Ермеяның бойнундакы боюнтырыгы чыкарып, оны дөвди[+]. 11Онсоң Хананя әхли халкың өңүнде сөз сөзләп: «Реб шейле диййәр: „Мен ики йылың ичинде Бабыл патышасы Небукаднесарың боюнтырыгыны әхли миллетлериң[†] бойнундан айрып, шейле дөверин“» дийди. Ермея пыгамбер болса өз ёлуна гитди. 12Хананя пыгамбер Ермея пыгамбериң бойнундакы боюнтырыгы дөвенинден соңра, Ермея Реббиң сөзи аян болды: 13«Бар, Хананя Реб шейле диййәр дийип айт: „Сен агач боюнтырыгы дөвдүң, эмма онуң ерине демир боюнтырык ясарсың! 14Чүнки Ысрайыл Худайы Мен Хөкмүрован Реб бу миллетлериң хеммеси Бабыл патышасы Небукаднесара гуллук этсинлер дийип, бойнуна демир боюнтырык салдым, олар оңа гуллук эдерлер. Онуң ыгтыярына хатда ябаны хайванлары-да бердим“»[+]. 15Онсоң Ермея пыгамбер Хананя пыгамбере шейле дийди: «Эй, Хананя, инди эшит! Сени Реб ёлламады, эмма сен бу халкы ялан геплере ынандырдың[+]. 16Мунуң үчин Реб шейле диййәр: „Ине, Мен сени ер йүзүнден согруп ташларын. Шу йыл өлерсиң, чүнки сен Реббиң гаршысына гепледиң“». 17Шейлеликде, Хананя пыгамбер шол йылың единҗи айында өлди.

#### 29-нҗы бап


Ермеяның сүргүндәкилере[†] язан хаты

1Ермея пыгамбер[†] сүргүндәкилериң арасында аман галан яшулулара,[†] руханылара,[†] пыгамберлере ве Небукаднесарың Иерусалимден[†] Бабыла[†] әкиден әхли халкына Иерусалимден бир хат ёллады[+]. 2Бу хат Еконя патыша билен онуң эҗеси, көшк эмелдарлары, Яхуданың[†] ве Иерусалимиң ёлбашчылары, хүнәрментлер хем-де демирчилер Иерусалимден сүргүн эдиленден соң иберилди[+]. 3Бу Яхуда патышасы Сидкияның Бабыл патышасы Небукаднесарың янына иберен Шапаның оглы Эласаның ве Хилкияның оглы Гемаряның эли билен говшурылды. Онда шейле дийилйәр:

4«Ысрайыл[†] Худайы[†] Мен Хөкмүрован Реб[†] Иерусалимден Бабыла есир эдип әкиден әхли адамларыма шейле диййәрин: 5„Өйлер гуруп, оларда яшаң; баглар экип, мивесини ийиң. 6Өйлениң, огулларыңыз хем гызларыңыз болсун. Огулларыңызы өйлендириң, гызларыңызы дурмуша чыкарың. Олардан-да огуллар ве гызлар дүнйә инсин. Ол ерде азалмаң-да, гайтам көпелиң. 7Сизи есир эдип гетирен шәхеримиң парахатлыгыны газанмаклыга чалшың. Ол шәхер үчин Реббе дилег эдиң, чүнки сизиң парахатлыгыңыз онуң парахатлыгына баглыдыр“[+]. 8Ысрайыл Худайы Хөкмүрован Реб шейле диййәр: „Араңыздакы пыгамберлериңизе, палманларыңыза өзүңизи алдатмаң, сизиң үчин гөрйән дүйшлерине гулак асмаң[+]. 9Олар сизе Мениң адымдан ялан пыгамберлик эдйәрлер. Олары Мен ёлламадым, муны Реб айдяндыр“[+].

10Чүнки Реб шейле диййәр: „Бабылдакы сүргүнлигиңизиң етмиш йылы доланда, Мен сизе назар саларын. Сизи бу ере гайтарып гетирмеклиге берен хош сөзүми Мен амала ашырарын[+]. 11Чүнки сизиң үчин ниетлән мейиллерими Өзүм билйәрин. Муны Реб айдяндыр. Булар сизе яманлык этмек дәл-де, умытлы гелҗек бермек үчин парахатлык ниетлеридир. 12Онсоң Мени чагырарсыңыз, гелип, Маңа дога окарсыңыз, Мен-де сизи эшидерин[+]. 13Мени агтарарсыңыз; бүтин йүрегиңиз билен агтаран махалыңыз Мени тапарсыңыз[+]. 14Шонда сиз Мени тапарсыңыз, муны Мен – Реб айдяндырын. Мен сизе өңки абаданчылыгыңызы гайтарып берерин, сизи кован ерлеримиң барындан, әхли миллетлериң[†] арасындан ызыңыза йыгнарын. Муны Реб айдяндыр. Мен сизи ниреден сүргүн эден болсам, шол ере хем гайтарып гетирерин[+]. 15Эмма сиз: ‘Реб Бабылда бизиң үчин пыгамберлер белледи’ диййәрсиңиз. 16Реб Давудың тагтында отуран патыша хакда, бу шәхерде яшаян әхли халк, ягны сизиң билен сүргүне гитмедик доганларыңыз хакда шейле диййәндир“[+]. 17Хөкмүрован Реб шейле диййәр: „Мен оларың үстүне гылыҗы, ачлыгы, мергини ёлларын. Олары ийип болмаян чүйрүк инҗирлер кимин эдерин. 18Олары гылыч, ачлык, мерги билен ковалап, ер йүзүндәки әхли патышалыклар үчин ховп саларын. Даргадып гойберен әхли миллетлеримиң арасында олары гаргыша, ховпа, рысвачылыга ве кәйинҗе өврерин[+]. 19Чүнки олар Мениң сөзлерими ве гайта-гайта өзлерине ёллан гулларым болан пыгамберлериң сөзлерини диңлемедилер. Муны Реб айдяндыр. Эй, сүргүндәкилер, сиз хем гулак асмадыңыз. Муны Реб айдяндыр[+]. 20Шонуң үчин хем, Иерусалимден Бабыла сүргүн эдилен барыңыз Мен-Реббиң сөзүни диңләң“.

21Мениң адым билен сизе яландан пыгамберлик эдйән Колаяның оглы Ахап билен Магасеяның оглы Сидкия хакда Ысрайыл Худайы Хөкмүрован Реб шейле диййәр: „Мен олары Бабыл патышасы Небукаднесарың элине табшырарын. Ол хем гөзүңизиң алнында олары өлдүрер[+]. 22Яхудадан Бабыла сүргүн эдиленлериң бары оларың адыны гаргыш хөкмүнде уланып: ‘Гой, Реб сени Бабыл патышасының дирилигине ода якан Сидкия ве Ахап кимин этсин!’ диерлер[+]. 23Олар Ысрайылда ярамаз ишлере баш гошдулар, гоңшуларының аяллары билен зына этдилер, өзлерине буюрмасам хем Мениң адымдан ялан сөзлери айтдылар. Билйән хем гүвә гечйән Мендирин“. Муны Реб айдяндыр»[+].

24-25«Нехеламлы Шемагя Ысрайыл Худайы Хөкмүрован Реб шейле диййәр дий: „Сен Иерусалимдәки әхли халка, Магасеяның оглы Сепаня рухана ве әхли руханылара өз адыңдан хатлар ёллап, шейле дийдиң:[+]

26‘Руханы Ехояданың дерегине сени Реббиң Өзи руханы эдип белледи. Реббиң өйүниң баш гөзегчилери ол ерде өзүни пыгамбер эдип гөркезйән хер бир дәли адамы күнделәп, демир зынҗыра багласынлар[+]. 27Онда нәме үчин сизе пыгамберлик эдйән анатотлы Ермея чәре гөрмейәрсиңиз? 28Ол бизе есирлигиң узага чекҗекдиги, өйлер гуруп, оларда яшамагымызы, баглар экип, оларың мивесини иймегимизи айдып, бу ере – Бабыла хабар ёллады ахырын’“».


29Сепаня руханы бу хаты Ермея эшитдирип окады. 30Онсоң Ермея Реббиң шу сөзи аян болды: 31«Әхли сүргүндәкилере хабар ёллап, Реб нехеламлы Шемагя хакда шейле диййәр дий: „Мен оны ёлламадык хем болсам, Шемагя сизе пыгамберлик эдип, ялана бил багладяр“[+]. 32Шонуң үчин хем, Реб шейле диййәр: „Нехеламлы Шемагя Мен-Реббиң гаршысына гепләндиги үчин оны ве онуң неслини җезаландырарын. Бу халкың арасында онуң неслинден екеҗе киши хем аман галмаз, Мениң Өз халкыма этҗек ягшылыгымы гөрмез. Муны Реб айдяндыр“».

#### 30-нҗы бап


Реббиң Өз халкына берен вадасы

1Ермея Реббиң шу сөзи аян болды: 2«Ысрайыл[†] Худайы[†] Реб[†] шейле диййәр: „Саңа айдан әхли сөзлерими бир китаба яз[+]. 3Чүнки халкым Ысрайыл билен Яхуданың[†] өңки абаданчылыгыны дикелтҗек гүнлерим етип гелйәр. Муны Реб айдяндыр. Мен олары ата-бабаларына берен юрдума гайтарып гетирерин, олар хем ол ери эеләрлер. Муны Реб айдяндыр“»[+].

4Реббиң Ысрайыл билен Яхуда хакында айдан сөзлери шулардыр. 5Реб шейле диййәр:

«Сиз: „Биз саг-саламатлык дәл-де, ховп хем ховсала сесини эшитдик“ диййәңиз.
6Инди сораң, гөрүң,
хей, эркегем чага догрармы?
Нәме үчин чага догурян аял ялы
эркеклериң эллерини билинде гөрйәрин?
Нәме үчин хеммәниң йүзи солук[+]?
7Вах, бу нәхили горкунч гүн,
онуң ялы гүн башга ёкдур.
Бу Якуп үчин аладалы дөвүрдир,
эмма ол ондан ене-де гутулар»[+].

8-9«Ол гүн шейле болар, Мен сениң бойнуңдакы боюнтырыгыңы дөверин, танапларыңы гырарын. Инди кесекилер сени өзлерине гул этмезлер. Муңа дерек сен өз Худайың Реббе ве Онуң Давудың неслинден тагтда отуртҗак патышаларына хызмат эдерсиң». Муны Хөкмүрован Реб айдяндыр[+][+].

10«Горкма, эй, гулум Якуп,
ховатырланма, эй, Ысрайыл!
Чүнки Мен сени узак ерлерден,
неслиңи сүргүн[†] болан юртдан халас эдерин.
Якуп ызына доланып,
дынчлыкда хем асудалыкда болар,
инди оны хич ким горкузмаз.
Муны Реб айдяндыр[+].
11Мен сениң билендирин,
Мен сени халас эдерин.
Сени араларына даргадан миллетлеримиң[†]
барыны ёк этсем-де,
сениң соңуңа чыкмарын.
Саңа адалатлы[†] темми берерин,
эмма җезасыз-да галдырмарын».
Муны Реб айдяндыр[+].
12Реб шейле диййәр:
«Сениң яраңы беҗерип болмаз,
дердиң гутулгысыздыр[+].
13Сениң даваңы чөзүп берҗек ёк;
яраңа шыпа берҗек мелхем ёк.
14Әхли ойнашларың сени унутды,
олар сени сорап агтармаярлар,
языгыңың чөкдердиги себәпли,
гүнәлериңиң сан‑саҗаксыздыгы үчин
сени душман зарбасы билен урдум,
саңа рехимсизлик билен җеза бердим.
15Нәме яраң үчин перят эдйәрсиң?
Дердиңе шыпа тапылмаз.
Языгыңың чөкдердиги зерарлы,
гүнәлериңиң сансыздыгы себәпли
сени шу гүне салдым.
16Эмма сени иенлериң әхлиси ийлер,
әхли душманларың сүргүн эдилер,
сени таланлар таланарлар,
олҗа аланлар олҗа боларлар[+].
17Саңа „Ташланан“ диен ады дакып:
„Бу Сион[†][*], халыны сораян ёк“ дийдилер.
Эмма Мен сени ене-де сагалдарын,
яраларыңа шыпа берерин».
Муны Реб айдяндыр[+].
18Реб шейле диййәр:
«Якубың чадырларының абаданчылыгыны дикелдерин,
онуң яшаян месгенлерине рехим эдерин.
Шәхер өз депелеринде бина эдилер,
берк гала өз еринде отурдылар.
19Олардан шүкүр хем шатлык сеслери гелер.
Мен олары көпелдерин, олар азалмаз,
олара хормат гойдурарын, олар песелмез[+].
20Чагалары өңкүси ялы болар,
җемагаты хузурымда беркарар болар,
олара сүтем эдйәнлери җезаландырарын.
21Баштутаны оларың өзүнден болар,
хөкүмдары өз араларындан чыкар.
Мен оны Өзүме якынлашдырарын,
ол хем Маңа якынлашар.
Мен чагырмасам,
якынлашмага ким милт эдип билер?
Муны Реб айдяндыр.
22Сиз Мениң халкым боларсыңыз,
Мен-де сизиң Худайыңыз боларын»[+].
23Ине, Реббиң гызгын газабы, харасады гопуп,
газаплы ловлаян харасады эрбетлериң башына инер[+]
24Йүрегиниң ниетини амала ашырянча,
Реббиң гахар-газабы ятышмаз.
Сиз муңа ахыркы гүнлерде дүшүнерсиңиз[+].

#### 31‑нҗи бап

1«Шол дөвүрде Мен әхли Ысрайыл[†] тирелериниң Худайы[†] боларын, олар-да Мениң халкым болар».

Муны Реб[†] айдяндыр.

2Реб шейле диййәр:

«Өзлерине рахатлык гөзләп, узак ёл сөкенлеринде,
гылычдан гутулан халк чөлде мерхемет тапар».
3Реб узакдан маңа гөрнүп, шейле дийди:
«Мен сени түкениксиз сөйги билен сөйдүм,
шейдип, саңа садыклыгымы гөркездим[+].
4Мен сени ене дикелдерин,
сен тәзеден дикелерсиң,
эй, Ысрайыл бой гызы!
Сен ене депреклериңи алып,
шадыян танс эдйәнлере гошуларсың[+].
5Самария[†] дагларында ене-де
үзүм агачларыны экерсиң.
Баг экенлер мивесинден-де иерлер[+].
6Гөзегчилериң Эфрайым дагларында:
„Туруң, Худайымыз Реббиң янына,
Сиона[†] чыкалың“ –
дийип гыгырҗак гүнлери гелер»[+].
7Чүнки Реб шейле диййәр:
«Якуп үчин бегенчли айдым айдың,
миллетлериң[†] баштутаны үчин батлы гыгырың.
Җар эдиң, өвгүлер айдып, шейле дийиң:
„Я Реб, халас эт халкыңы,
Ысрайылың аман галанларыны“.
8Ине, Мен олары демиргазык юрдундан гетирерин,
дүнйәниң аңры учларындан йыгнарын;
оларың арасында көр, агсак,
гөврели ве чага догурян хем болар;
олар улы мәхелле болуп бу ере доланар[+].
9Олар аглай-аглай гелерлер,
ызларына гетиренимде дога окарлар.
Олары акар сувларың бойы билен,
таймазлар ялы текиз ёлдан йөредерин.
Чүнки Мен Ысрайылың Атасыдырын,
Эфрайым-да Мениң новбахарымдыр[+].
10Реббиң сөзүни диңләң, эй, миллетлер,
оны узакдакы кенарларда ыглан эдип дийиң:
„Ысрайылы даргадан Худай оны йыгнар,
чопаның өз сүрүсини горайшы ялы горар“[+].
11Чүнки Реб Якубы халас эйледи,
оны өзүнден гүйчлиниң элинден азат этди[+].
12Олар гелип, Сионың белент депесинде айдым айдарлар,
Реббиң берен берекетлерине:[†] бугдая, шераба, яга,
овлак-гуза ве гөлелере бегенип, гөвнүхош боларлар.
Олар суварылан баг кимин боларлар, асла солмазлар[+].
13Шонда яш гызлар танс эдип бөкҗеклешерлер,
гоҗалардыр яш йигитлер бирликде шатланарлар.
Чүнки Мен оларың ясыны шатлыга өврерин,
гайгыларына теселли берип, олары шатландырарын[+].
14Руханылары[†] дойрарын бол иймитден,
халкым хем дояр нәз-ныгматдан».
Муны Реб айдяндыр.
15Реб шейле диййәр:
«Рамадан бир сес эшидилди,
агы ве аҗы перят сеслери,
Рахел чагалары үчин аглаяр,
теселли берилмегини ислемейәр,
чүнки инди олар ёк»[+].
16Реб шейле диййәр:
«Сесиңи агыдан, гөзлериңи яшдан сакла,
чүнки чекйән зәхметиңиң өвези төленер,
чагалаң душман юрдундан ызына гелер.
Муны Реб айдяндыр.
17Сениң гелҗегиң үчин умыт бардыр,
чагалаң өз догдук меканына доланар.
Муны Реб айдяндыр.
18Мен Эфрайымың налаян сесини эшитдим:
„Мен баш өвредилмедик өкүз ялыдым.
Сен маңа тербие бердиң,
мен сапак алдым.
Мени догры[†] ёла сал, ёла гелейин,
чүнки мениң Худайым Реб Сенсиң[+].
19Ёлумы урдурамдан соң пушман эйледим,
акылыма айлананымда дызыма урдум.
Яшлыгымда эден айып ишлеримден яңа
утандым хем иле рысва болдум“.
20Эфрайым Мениң эзиз оглум дәлмидир?
Ол Мениң хошал болан балам дәлмидир?
Онуң адыны агзан чагымда,
оны сөйги билен ятлаярын Мен.
Шонуң үчин йүрегим оны күйсейәр,
оңа, элбетде, рехим эдерин.
Муны Реб айдяндыр[+].
21Өзүң үчин челгилер гой,
ёл гөркезйән сүтүнлер дик,
ёлуңы, йөрән шаёлуңы говуҗа аныкла.
Ызыңа долан, эй, Ысрайыл бой гызы,
өз шәхерлериңе тарап өврүл!
22Сен хачана ченли икирҗиңленип йөрҗек,
эй, бивепа гыз?
Реб дүнйәде тәзе зат яратды:
аял гораяр эркеги»[+].

23Ысрайыл Худайы Хөкмүрован Реб шейле диййәр: «Мен олара өңки абаданчылыгыны гайтарып беренимде, олар Яхуда[†] юрдунда ве онуң шәхерлеринде ене-де шу сөзлери айдарлар:

„Реб сени ялкасын, эй, догрулык меканы,
эй, мукаддес[†] даг!“[+]

24Дайханлар билен сүрүлерини бакян чопанлар Яхудада ве онуң шәхерлеринде биле яшарлар.

25Аргын җана дынчлык берерин,
әхли меҗалсызлары дойрарын».

26Шол пурсат мен оянып серетдим велин, укым шейле сүйҗи экен.

27Реб шейле айдяндыр: «Ысрайылда ве Яхудада ынсану-хайваны көпелтҗек гүнлерим хөкман гелер[+]. 28Мен олары согруп ташламагың ве йыкмагың, ер билен егсан эдип, ёк этмегиң, үстлеринден бетбагтлык индермегиң чемини нәхили аңтан болсам, гуруп, бина этмеги хем шонча аңтарын. Муны Реб айдяндыр[+]. 29Шол гүнлер адамлар: „Аталар туршы үзүм ийдилер, огулларың диши гамашды“ дийип, мундан бейләк бу накылы айтмазлар[+]. 30Йөне хер ким өз языгы үчин өлер, туршы үзүм иен хер адамың өз диши гамашар»[+].


Тәзе әхт[†] вадасы

31Реб шейле диййәр: «Ысрайыл ве яхуда халкы билен Мениң тәзе әхт баглашҗак гүнлерим хөкман гелер[+]. 32Бу әхт Мениң оларың ата-бабаларының эллеринден тутуп, Мүсүрден чыкаран гүнүм баглашан әхтим ялы дәлдир. Мен оларың Хоҗайыны болсам-да, олар шол әхтими боздулар». Муны Реб айдяндыр[+]. 33Реб шуны айдяндыр: «Ине, ол гүнлерден соң, Мениң ысрайыл халкы билен баглашҗак әхтим шудур: Мен канунымы[†] оларың аңына салып, йүреклерине язарын. Мен оларың Худайы боларын, олар-да Мениң халкым болар[+]. 34Мундан бейләк хич ким өз гарындашына я-да дост-ярларына: „Ребби танаң!“ дийип өвретмез, себәби оларың улудан-кичә хеммеси Мени танар. Мен оларың этмишлерини багышларын, инди гүнәлерини ятламарын». Муны Реб айдяндыр[+]. 35Гүндизине ышык болсун дийип, Гүни берен, гиҗесине ышык болсун дийип, Айың ве йылдызларың канунларыны дүзен, толкунлар гүввүлдешер ялы, деңзи өҗүкдирен Реб, ады Хөкмүрован Реб шейле диййәр:[+] 36«Эгер бу канунлар Мениң хузурымда ятырылса, онда Ысрайыл несли-де хузурымда миллет болмакдан эбедилик айрылар». Муны Реб айдяндыр[+]. 37Реб шейле диййәр: «Эгер ёкарда гөклери өлчәп болян болса, ашакда ериң бинятларыны барлап болян болса, онда эден әхли ишлери үчин Мен хем бүтин Ысрайыл неслини рет эдерин». Муны Реб айдяндыр[+]. 38Реб шуны айдяндыр: «Хананел диңинден Бурч дервезесине ченли Иерусалим[†] шәхериниң Мен-Реб үчин тәзеден гурулҗак гүнлери хөкман гелер[+]. 39Бу ерден өлчег йүпи Гареп депесине ченли догры узалып гидер ве Гова тарап өврүлер. 40Җесетлер ве күллер ташланан җүлгелериң хеммеси, Кидрон дересине ченли болан әхли ерлер, гүндогардакы Ат дервезесиниң четине ченли Маңа мукаддес болар. Шәхер инди еринден сөкүлмез, инди хич хачан йыкылмаз»[+].

#### 32‑нҗи бап


Ермея экин мейданыны сатын аляр

1Яхуда[†] патышасы Сидкияның шалыгының онунҗы йылында Ермея Реббиң сөзи аян болды. Шол йыл Небукаднесарың шалыгының он секизинҗи йылыды[+]. 2Шол вагт Бабыл[†] патышасының гошуны Иерусалими[†] габапды. Ермея пыгамбер[†] Яхуда патышасының көшгүндәки гаравулханада туссаглыкда сакланярды[+]. 3Яхуда патышасы Сидкия оны туссаг эдип, шейле дийди: «Сен нәме үчин бейле пыгамберлик этдиң? Сен Реб[†] шулары айдяр дийдиң: „Мен бу шәхери Бабыл патышасының элине берерин, ол оны басып алар. 4Яхуда патышасы Сидкия бабыллыларың элинден гачып гутулып билмез, гайтам, ол Бабыл патышасының элине табшырылар ве оны өз гөзлери билен гөрүп, онуң билен йүзбе-йүз геплешер. 5Ол Сидкияны Бабыла әкидер. Мен Сидкия билен Өзүм хасаплашянчам, ол шол ерде болар. Бабыллыларың гаршысына сөвешсеңиз хем еңиш газанмарсыңыз“. Муны Реб айдяндыр»[+]. 6Ермея өзүне Реббиң шу сөзүниң гелендигини айтды: 7«Дайың Шаллумың оглы Ханамел гелип, саңа шейле диер: „Мениң Анатотдакы экин мейданымы сатын ал, себәби иң якын гарындашым боланың үчин, оны сатын алмага сен борчлусың“»[+]. 8Шейлеликде, Реббиң сөзүне гөрә дайымың оглы Ханамел гаравулхана, мениң яныма гелип: «Бенямин топрагында ерлешйән Анатот обасындакы мениң экин мейданымы сатын алсана, себәби мирас[†] хукугы боюнча оны сатын алмага сен борчлусың. Оны өзүң үчин сатын ал» дийди. Шонда мен бу сөзүң Реббиңкидигини билдим[+]. 9Онсоң мен Анатотдакы экин мейданыны дайымың оглы Ханамелден сатын алдым. Экин мейданы үчин оңа отуз бәш мысгал[*] күмүш чекип бердим. 10Шаятлар чагырып, шертнама язып мөхүрледим ве күмши терезиде чекдим. 11Мен када-канунлар язылан мөхүрли ве ачык нусгалы сатув шертнамасыны алдым. 12Мен сатув шертнамасыны дайымың оглы Ханамелиң, оңа гол чекен шаятларың ве гаравулханада отуран әхли яхудаларың гөзлериниң алнында Махсеяның агтыгы, Нерияның оглы Баруга бердим[+]. 13Оларың гөзлериниң алнында Баруга табшырып, шейле дийдим: 14«Ысрайыл[†] Худайы[†] Хөкмүрован Реб шейле диййәр: „Бу ики шертнаманы – мөхүрленен сатув шертнамасы билен ачык шертнаманы ал-да, узак вагтлап сакланар ялы, бир тоюн габа салып гой“. 15Чүнки Ысрайыл Худайы Хөкмүрован Реб: „Бу юртда ене өйлер, экин мейданлары ве үзүм баглары сатын алнар“ диййәр». 16Сатув шертнамасыны Нерияның оглы Баруга беренимден соң, Реббе дилег эдип, шейле дийдим: 17«Эй, Хөкмүрован Реб! Бейик гудратың ве гүйҗүң билен ери ве гөги яратдың. Сениң үчин хич бир кын зат ёк[+]. 18Сен мүңлерче ынсанлара садык сөйгиңи гөркезйәрсиң, эмма аталарың этмишиниң җезасыны оларың чагаларына чекдирйәрсиң. Эй, бейик ве гудратлы Худай! Сениң адың Хөкмүрован Ребдир[+]. 19Сениң таглыматың ненеңси бейик, ишлериң нәхили гудратлы! Гөзлериң ынсанларың эдйән әхли ишлерини гөрйәндир. Хер кесе өз тутан ёлуна гөрә, ишиниң мивесине гөрә сылаглаярсың[+]. 20Сен Мүсүр юрдунда аламатлар, мугҗызалар гөркездиң. Бу аламатлары Ысрайылда ве тутуш адамзат арасында хем гөркезип, шу гүне ченли Өзүңе ат газандың[+]. 21Сен аламатлардыр мугҗызалар билен, гүйч-гудрат ве әпет элхенчликлериң гүйҗи билен Өз халкың Ысрайылы Мүсүр юрдундан чыкардың[+]. 22Ата-бабаларына вада эден бу сүйт ве бал акян юрды олара бердиң[+]. 23Олар гелип, оны эеледилер, эмма Саңа гулак асмадылар. Сениң кануныңа[†] эермедилер, берҗай этмеклери үчин буйран табшырыкларыңың[†] хич бирини ерине етирмедилер. Шонуң үчин хем, Сен бу бетбагтчылыкларың әхлисини оларың башындан индердиң[+].

24Ине, душманлар шәхери эле салмак үчин япгытлар гурдулар. Гылыч, ачлык ве мерги себәпли шәхер өз гаршысына сөвешйән бабыллыларың элине берилди. Өз гөршүң ялы, Сениң айданларың әхлиси берҗай болды[+]. 25Я Хөкмүрован Реб! Шәхер бабыллыларың элине берилсе-де, Сен маңа: „Шаятларың гатнашмагында экин мейданыны күмүш берип, өзүңе сатын ал“ дийдиң».

26Онсоң Ермея Реббиң шу сөзи аян болды:[+] 27«Ине, бүтин адамзадың Худайы Реб Мендирин. Мениң үчин кын зат бармы? 28Шонуң үчин хем Мен-Реб шейле диййәрин: „Мен бу шәхери бабыллыларың ве Бабыл патышасы Небукаднесарың элине берерин, ол оны басып алар. 29Бу шәхериң гаршысына сөвешйән бабыллылар гелип, оны отларлар. Мениң гахарымы гетирип, үчеклеринде Багал[†] бутуна хошбой ыслы түтетгилер[†] якан ве башга худайлара ичги садакаларыны[†] хөдүрлән халкымың өйлерини ода якарлар[+]. 30Чүнки ысрайыл ве яхуда халклары яшлыгындан бәри Мениң назарымда диңе эрбет ишлери этдилер. Ысрайыл халкы эллериниң иши билен хемише Мениң гахарымы гетирди. Муны Реб айдяндыр[+]. 31-32Яхуданың ве Иерусалимиң илаты, оларың патышалары, хан-беглери, руханылары,[†] пыгамберлери, ягны ысрайыл ве яхуда халкларының бары диңе пислик эдип, Мениң гахарымы гетирди. Бу шәхериң бина эдилен гүнүнден тә шу гүне ченли Мениң гахарымы гетирендиги үчин, оны назарымдан ёк эдип ташлаҗак[+]. 33Олар Маңа йүзлерини дәл-де, еңселерини өвүрдилер. Мениң гайта-гайта өвреденлериме олар гулак асмадылар, догры[†] ёла гелмедилер. 34Мениң адым дакылан өйде өз неҗис затларыны гоюп, өйүми мурдар[†] этдилер[+]. 35Огул-гызларыны Молек[†] худайына якма гурбанлык эдип бермек үчин, олар Бенхинном дересинде Багал бутуна сеждегәхлер[†] гурдулар. Шейле неҗис ишлер эдип, Яхуданың гүнә газанмагыны Мен буюрмадым, булар ялы затлар келләме-де гелмеди“[+].

36Шонуң үчин хем, сизиң „Гылыч, ачлык, мерги билен Бабыл патышасының элине берилди“ диййән бу шәхериңиз хакда Ысрайыл Худайы Реб шейле диййәр:[+] 37„Мен халкымы гахар-газабым, отлы газабым билен даргадан юртларымдан йыгнарын. Олары бу ере ызларына гетирерин ве ховпсузлыкда яшадарын[+]. 38Олар Мениң халкым болар, Мен-де оларың Худайы боларын[+]. 39Олар хемише Менден горкар ялы, бир йүрек ве бир ёл берерин. Бу оларың өзлери үчин хем, өзлеринден соңкы чагалары үчин хем ягшылык болар[+]. 40Ягшылык этмекден йүз дөндермеҗекдигиме олар билен эбеди әхт[†] баглашарын. Менден хич йүз өврүп гитмезликлери үчин, йүреклерине Менден горкмагы саларын[+]. 41Мен олара ягшылык этмекден шатланарын ве хакыкатдан хем тутуш җаным-теним билен олары бу юртда орнашдырарын“[+].

42Чүнки Реб шейле диййәр: „Бу халкың башына шу элхенч бетбагтлыгы нәхили гетирен болсам, олара хәзирки сөз берен әхли ягшылыкларымы-да шейле гетирерин[+]. 43Сизиң: ‘Бабыллыларың элине берлип, адамсыз ве хайвансыз харабалыга өврүлен’ диййән бу юрдуңызда ене-де экин мейданлары сатын алнар. 44Бенямин топрагында, Иерусалимиң төверегиндәки ерлерде, Яхуда галаларында, даглык галаларда, гүнбатар байырлыкда ве Негеп галаларында экин мейданлары күмше сатын алнып, шертнамалара гол чекилер, мөхүрленип, шаятлар чагырылар. Чүнки Мен оларың өңки абаданчылыгыны гайтарып берерин“. Муны Реб айдяндыр»[+].

#### 33‑нҗи бап


Реб[†] юрдуң өңки абаданчылыгыны дикелдер

1Ермея гаравулханада хенизем туссаглыкда сакланярка, оңа икинҗи гезек Реббиң шу сөзи аян болды:[+] 2«Ери ярадан, оңа шекил берип, беркарар эден, ады Реб Болан шейле диййәр: 3„Мени чагыр, саңа җогап берейин, сениң билмейән бейик хем пынхан затларыңың сырыны айдайын“[+]. 4Япгытлар билен чозуҗылардан горанмак үчин йыкылан бу шәхериң өйлеридир Яхуданың[†] патышаларының көшклери хакында Ысрайыл[†] Худайы[†] Реб шейле диййәр:[+] 5„Эсгерлер бабыллылар[†] билен сөвешмәге чыкарлар, эмма олар өйлери гахар-газабымда хеләк эден ынсанларымың җесетлеринден долдурарлар. Шол ынсанларың эден әхли эрбетликлери үчин, Мен бу шәхерден йүзүми гизледим. 6Эмма Мен ол шәхере ене саглык ве шыпа берерин, олары сагалдарын, олара абаданчылык ве парахатлык эчилерин[+]. 7Мен Яхуданың ве Ысрайылың өңки абаданчылыгыны гайтарып берерин, олары өңкүси ялы эдип бина эдерин[+].

8Олары Маңа гаршы эден әхли
гүнәлеринден сапларын;
Маңа гаршы эден әхли гүнәлерини,
бар эден этмишлерини багышларын[+].

9Дүнйәдәки хемме миллетлер[†] олара этҗек әхли ягшылыкларымы эшидерлер. Бу шәхер оларың өңүнде Мениң үчин ат-абрай, шатлык, өвги хем шөхрат[†] болар. Әхли миллетлер Иерусалимиң[†] халкына эден ягшылыкларым ве эчилен парахатлыгым себәпли горкуп титрешерлер“.

10Реб шейле диййәр: „Сиз бу шәхер вейран болуп, ынсансыз ве хайвансыз чөл болар дийдиңиз. Эмма илаты галман, ынсансыз ве хайвансыз чоларан Яхуда шәхерлеринде, Иерусалим көчелеринде ене-де[+] 11шатлыкдыр гүлки сеси, өйленйән йигит билен гелниң той сеси, Реббиң өйүне шүкүр садакаларыны[†] гетирип, шу айдымы айдянларың сеси яңланар:

‘Хөкмүрован Реббе алкыш болсун!
Чүнки Реб ягшыдыр,
садык сөйгүси бакыдыр!’

Мен юрдуң өңки абаданчылыгыны озалкысы ялы гайтарып берерин. Муны Реб айдяндыр“[+].

12Хөкмүрован Реб шейле диййәр: „Ынсансыз ве хайвансыз хараба болуп галан бу ерде, онуң әхли шәхерлеринде ене чопанларың өз сүрүлерини бакҗак яйлалары болар. 13Даглык, гүнбатар байырлык, Негеп ве Бенямин галалары билен Иерусалимиң төверегиндәки ерлерде ве Яхуда галаларында чопанлар ене-де гоюн санарлар. Муны Реб айдяндыр“.

14Реб шуны айдяндыр: „Мениң ысрайыл билен яхуда халкы хакында берен мерхеметли сөзүми ерине етирҗек гүнлерим гелер. 15Шол гүнлерде, шол вагтда Мен Давудың неслинден бир догручыл Шаха чыкарарын. Ол юртда адалаты хем догручыллыгы берҗай эдер[+]. 16Шол гүнлерде Яхуда халас болар, Иерусалим ховпсуз яшар. Оны: ‘Реб – бизиң Хакперверимиздир!’ дийип атландырарлар“[+].

17Чүнки Реб шейле диййәр: „Давудың несли Ысрайыл тагтында бакы отурар[+]. 18Мениң хузурымда якма гурбанлыкларыны,[†] галла садакасыны, бейлеки гурбанлыклары бермекде леви руханылары[†] хич вагт кемлик этмез“».

19Ермея Реббиң шу сөзи аян болды:[+] 20«Реб шейле диййәр: „Гүндиз билен гиҗе өз вагтында болмаз ялы, Мениң гиҗе-гүндиз барадакы әхтими бозуп билсеңиз, 21онда тагтында патышалык этҗек оглы болмасын дийип, гулум Давут билен ве Маңа хызмат эден леви руханыларым билен эден әхтими-де бозуп болар[+]. 22Гулум Давудың неслини ве Маңа хызмат эдйән левилери[†] сан-саҗаксыз асман җисимлери кимин, өлчәп болмаян деңзиң чәгеси кимин көпелдерин“»[+].

23Ермея Реббиң шу сөзи аян болды: 24«Бу халкың: „Реб Өз сайлан ики тайпасыны-да рет этди“ дийип айдяныны гөреңокмы? Олар инди Мениң халкымы кемсидйәрлер, оны миллет хасап этмейәрлер. 25Реб шейле диййәр: „Гиҗе-гүндиз билен әхт[†] баглашып, гөгүң ве ериң дүзгүнлерини Мен беркарар этдим[+]. 26Хут шунуң ялы, Якубың несли билен гулум Давудың неслини-де рет этмедим. Ыбрайымың, Ысхагың ве Якубың неслиниң үстүнден Давудың огулларындан бирини хөкүмдарлык этмек үчин сайладым. Чүнки Мен оларың өңки абаданчылыгыны гайтарып берерин ве олара рехимдарлык эдерин“»[+].

#### 34‑нҗи бап


Сидкия гелен хабар

1Бабыл[†] патышасы Небукаднесар әхли гошуны, өз голастында болан бүтин дүнйәдәки патышалыклар ве халклар болуп, Иерусалим[†] билен онуң шәхерлериниң гаршысына уршуп йөркәлер, Ермея Ребден шу сөз гелди:[+] 2«Ысрайыл[†] Худайы[†] Реб[†] шейле диййәр: „Гит-де, Яхуда[†] патышасы Сидкия йүзленип, оңа Реб шейле диййәр дий: ‘Мен бу шәхери Бабыл патышасының элине берерин, ол оны ода якар[+]. 3Сен, Сидкия, онуң элинден гачып гутулып билмерсиң, адамлар сени тутуп, онуң элине табшырарлар. Бабыл патышасыны өз гөзлериң билен гөрүп, онуң билен йүзбе-йүз геплешерсиң. Соңра Бабыла әкидилерсиң[+]. 4Йөне, эй, Яхуда патышасы Сидкия, Реббиң сөзүни эшит! Реб сениң гылычдан өлмеҗикдигиңи айдяр. 5Сен саг-саламатлыкда өлерсиң. Сенден өң патыша болан ата-бабаларың үчин хошбой ыслы түтетгилер[†] якышлары ялы, сениң үчин-де муны якарлар ве саңа: ‘Вай, ага!’ дийип аглашарлар. Чүнки муны Мен – Реб айдяндырын’“»[+].

6Шейдип, Ермея пыгамбер[†] бу сөзлериң барыны Иерусалимде Яхуда патышасы Сидкия етирди. 7Шол вагт Бабыл патышасының гошуны Иерусалимиң гаршысына ве Яхуданың энтек эле салынмадык галаларының: Лакышың ве Азеканың гаршысына уршуп йөрди. Яхуданың берк галаларындан диңе шулар галыпды[+].


Гуллар алданыляр

8Сидкия патыша Иерусалимдәки әхли халк билен әхт[†] баглашып, гуллара азатлык ыглан эденинден соң, Ермея Реббиң шу сөзи аян болды. 9Бу әхте гөрә хер ким өз еврей[†] гулуны ве гырнагыны азат этмелиди, оларың хич бири башга бир яхудылыны[†] гул этмели дәлди[+]. 10Әхли ёлбашчылар билен тутуш халк бу әхте гулак асдылар. Хер ким өз гулуны ве гырнагыны азат этмек, мундан бейләк олары гул этмезлик әхти боюнча херекет этдилер. Олар муңа боюн болуп, олары азатлыга гойбердилер. 11Эмма соңра сөзлеринден дәнип, азат эден гулларыны ве гырнакларыны ызларына гетирдилер, олары ене-де зор билен гул ве гырнак этдилер.

12Шонда Ермея Реббиң сөзи гелип, 13Ысрайыл Худайы Реб шейле диййәр дийди: «Мен ата-бабаларыңызы Мүсүр юрдундан, ягны гул болуп яшан юрдундан чыкаран гүнүм олар билен әхт баглашып, шейле дийипдим:[+] 14„Өзлерини гул эдип сатып, сизе алты йыл гуллук эден еврей доганыңызы единҗи йылда азатлыга гойбериң“. Йөне сизиң ата-бабаларыңыз Мени диңлемедилер, гулак асмадылар[+]. 15Инди болса сиз тоба эдип, Мениң назарымда догры[†] ишлери этдиңиз. Хер бириңиз өз еврей доганыңызың азатлыгыны ыглан этдиңиз. Хузурымда, адым дакылан өйде бу барада әхт баглашдыңыз. 16Эмма соңра сөзүңизден дәнип, Мениң адыма ыснат гетирдиңиз. Өз ислән ерлерине гиден гулдур гырнагы әхлиңиз ызына гетирдиңиз, олары ене-де зор билен гул ве гырнак эдиндиңиз. 17Шонуң үчин хем, Реб шейле диййәр: „Гул болан өз гарындашларыңызы, дост-ярларыңызы бошатмак барада сиз Маңа гулак асмадыңыз. Инди Мен-де сизи гылыч, мерги, ачлык белаларындан горамакдан бош. Сизи дүнйәниң әхли патышалыклары үчин ховпа дөндерерин. Муны Реб айдяндыр[+]. 18Әхт баглашыланда гөләни икә бөлүп, онуң бөлеклериниң арасындан гечйәрлер. Мен хем әхтими бозуп, хузурымда баглашылан әхтиң шертлерини берҗай этмедиклери эдил шол гөле кимин икә бөлерин. 19Гөләниң бөлеклериниң арасындан гечен Яхуда билен Иерусалим ёлбашчыларыны, көшк эмелдарларыны, руханылары[†] ве юрдуң тутуш халкыны 20җанларының кастына чыкан душманларының элине берерин. Оларың җесетлери гушлара ве йыртыҗы хайванлара шам болар[+]. 21Яхуда патышасы Сидкияны өз эмелдарлары билен бирликде җанларының кастына чыкан душманларының элине, сизден хәзирликче ыза чекилен Бабыл патышасының гошунының элине берерин[+]. 22Мен буйрук берип, бабыллылары бу шәхере гайтарып гетирерин. Олар шәхере гаршы хүҗүм эдип, оны басып аларлар ве ода якарлар. Мен Яхуда шәхерлерини илатсыз харабачылыга өврерин“. Муны Реб айдяндыр»[+].

#### 35‑нҗи бап


Рекапларың гөрелдеси

1Яхуда[†] патышасы Ёшыяның оглы Ехоякымың дөврүнде Ермея Реббиң шу сөзи аян болды:[+] 2«Рекабың ковумларының янына гидип, олар билен геплеш ве олары Реббиң өйүниң отагларының бирине гетир-де, шерап ичир»[+]. 3Онсоң мен Хабасыняның агтыгы, Ермеяның оглы Ягазаняны, онуң доганларыны, огулларыны ве Рекабың әхли ковумларыны алып, 4олары Худайың[†] адамы болан Йыгдаляның оглы Хананың огулларының Реббиң өйүндәки отагына гетирдим. Бу отаг ёлбашчыларың отагының гапдалында, гапы сакчысы Шаллумың оглы Магасеяның отагының ёкарсындады. 5Онсоң мен Рекабың ковумларының өңүнде шерапдан долы күйзелер билен кәселер гоюп, олара: «Шерап ичиң» дийдим. 6Эмма олар шейле җогап бердилер: «Ёк, биз ичҗек дәл, чүнки атамыз Рекабың оглы Ёнадап бизе шейле буйрук берди: „Сизиң өзүңиз-де, чагаларыңыз-да хич вагт шерап ичмели дәлсиңиз[+]. 7Өзүңиз үчин өй гурмаң, экин экмәң, үзүм агачларыны отуртмаң, бу затлары эдинмәң. Эйсем бүтин өмрүңизе чадырларда яшаң. Шонда гелмишек болуп яшаян юрдуңызда узак өмүр сүрерсиңиз“. 8Биз атамыз Рекабың оглы Ёнадабың өзүмизе табшыран әхли буйрукларыны ерине етирдик. Бизиң өзүмиз-де, аялларымыз-да, огул-гызларымыз-да хич вагт шерап ичмедик. 9Ичинде яшар ялы өйлер гурмадык, баглар, үзүмчиликлер, экинлер экмедик. 10Биз чадырларда яшадык. Атамыз Ёнадаба гулак асып, өзүмизе табшыран әхли буйрукларыны ерине етирдик. 11Эмма Бабыл[†] патышасы Небукаднесар бу юрда хүҗүм эденде, биз: „Гелиң, бабыллыларың ве сириялыларың гошунындан гачып, Иерусалиме[†] гиделиң“ дийдик. Шонуң үчин хем биз Иерусалимде яшап йөрүс»[+].

12Онсоң Ермея Реббиң сөзи гелип, 13Ысрайыл[†] Худайы Хөкмүрован Реб шейле диййәр дийди: «Гит-де, яхуда халкы билен Иерусалимиң илатына шейле дий: „Сиз Мениң сөзлерими диңләп, хич бир сапак алҗак дәлмисиңиз? Муны Реб[†] айдяндыр. 14Рекабың оглы Ёнадабың өз несиллерине шерап ичмәң диен табшырыгы берҗай эдилйәр. Олар тә шу гүне ченли шерап ичмән, ата-бабаларының табшырыгына гулак асярлар. Мен болсам сизе иргинсиз айтдым, эмма Мени диңлемедиңиз. 15Мен сизиң яныңыза ызлы-ызына гулларым болан пыгамберлеримиң[†] әхлисини иберип: ‘Инди хер бириңиз пис ёлларыңыздан дөнүп, ягшылык эдиң, башга худайлара гуллук этмек үчин оларың ызына дүшмәң, шонда сиз өзүңизе хем ата-бабаларыңыза берен юрдумда яшарсыңыз’ дийдим. Эмма сиз Мени диңлемедиңиз, Маңа гулак асмадыңыз[+]. 16Рекабың оглы Ёнадабың несиллери өз ата-бабаларының берен табшырыгыны берҗай этдилер, эмма бу халк Мени диңлемеди“. 17Шонуң үчин хем, Ысрайыл Худайы Хөкмүрован Реб шейле диййәр: „Мен Өз айдан әхли бела-бетерлерими Яхуда билен Иерусалимде яшаян хер бир адамың башындан индерерин. Чүнки Мен олара айтдым, йөне олар диңлемедилер, олары чагырдым, йөне җогап бермедилер“»[+].

18Ермея Рекабың ковумларына Ысрайыл Худайы Хөкмүрован Реб шейле диййәр дийди: «Сиз атаңыз Ёнадабың буйругына гулак асдыңыз, онуң әхли табшырыкларыны[†] берҗай этдиңиз, сизе буйран әхли затларыны ерине етирдиңиз. 19Мунуң үчин Ысрайыл Худайы Хөкмүрован Реб шейле диййәр: „Рекабың оглы Ёнадабың неслинден Мениң хузурымда хызмат этҗек адамларың саны хич вагт кемелмез“».

#### 36-нҗы бап


Барук кагыза язылан сөзлери ыбадатханада[†] окаяр

1Яхуда[†] патышасы Ёшыяның оглы Ехоякымың шалыгының дөрдүнҗи йылында Ермея Реббиң шу сөзи аян болды:[+] 2«Өзүңе дүйрленен кагыз ал-да, Ёшыяның дөврүнде сениң билен геплешен гүнүмден тә шу гүне ченли Ысрайыл[†], Яхуда ве әхли миллетлер[†] хакында саңа айданларымың барыны яз[+]. 3Белки, яхуда халкы башындан индермеги ниет эден әхли бела-бетерлерим хакында эшиденде, өз яман ёлундан дөнер, Мен-де оларың этмишлерини ве гүнәлерини багышларын»[+].

4Онсоң Ермея Нерияның оглы Баругы чагырды. Барук хем Реббиң Ермея айдан әхли сөзлерини онуң дилинден бир кагыза язды[+]. 5Ермея Баруга шейле буйрук берди: «Маңа Реббиң өйүне бармак гадаган. 6Йөне сен гит-де, мениң дилимден язып алан Реббиң сөзлерини агыз беклеме гүни Реббиң өйүнде халка окап бер. Оны Яхуда шәхерлеринден гелен әхли халка эшитдирип окап бер. 7Белки, олар Худайың[†] хузурында ялбарарлар ве өз яман ёлундан дөнерлер. Чүнки Реббиң бу халкың гаршысына айдан сөзи гахар-газапдан долудыр». 8Реббиң өйүнде Нерияның оглы Барук дүйрленен голязмадан Реббиң сөзлерини окады. Ол Ермея пыгамбериң[†] табшыран әхли задыны берҗай этди.

9Яхуда патышасы Ёшыяның оглы Ехоякымың шалыгының бәшинҗи йылының докузынҗы айында Иерусалим[†] билен Яхуда шәхерлеринден гелен әхли халк Реббиң өйүнде агыз беклемеги ыглан этди[+]. 10Шонда Барук ёкаркы ховлуда, Реббиң өйүниң Тәзе дервезесиниң гирелгесинде ерлешйән Шапаның оглы кәтип Гемаряның отагында Ермеяның сөзлерини әхли халка эшитдирип окады[+].

11Шапаның агтыгы, Гемаряның оглы Микая дүйрленен голязмадан окалан Реббиң сөзлерини эшиденде, 12патышаның көшгүндәки кәтибиң отагына гитди. Әхли ёлбашчылар, Элишама кәтип, Шемагяның оглы Делая, Акборың оглы Элнатан, Шапаның оглы Гемаря ве Хананяның оглы Сидкия хем-де әхли көшк эмелдарлары ол ерде отырдылар[+]. 13Баругың голязмадан халка окап берен әхли сөзлерини Микая олара айдып берди. 14Онсоң әхли көшк эмелдарлары: «Халка окалып берлен голязманы ал-да, янымыза гел» дийип, Кушының човлугы, Шелемяның агтыгы, Нетаняның оглы Егудыны Баругың янына ёлладылар. Нерияның оглы Барук-да голязманы алып, оларың янына гелди. 15Олар оңа: «Инди отур-да, оны бизе окап бер» дийдилер. Шейлеликде, Барук оны олара окап берди. 16Олар бу сөзлери эшиденлеринде, горкудан яңа бири-бирлерине бакышып, Баруга: «Биз бу сөзлериң әхлисини хөкман патыша айдарыс» дийдилер. 17Онсоң олар Барукдан: «Инди бизе айт, сен бу сөзлери нәдип яздың? Ермеяның өз дилинденми?» дийип сорадылар. 18Барук: «Ол бу сөзлериң барыны маңа дилден айтды, мен хем сыя билен кагыза гечирдим» дийип җогап берди. 19Онсоң көшк эмелдарлары Баруга: «Гидиң-де, Ермея икиңизем гизлениң, ниредедигиңизи хич ким билмесин» дийдилер. 20Олар голязманы кәтип Элишаманың отагында гойдулар, өзлери болса, көшкдәки патышаның янына гидип, әхли сөзлери оңа етирдилер. 21Патыша голязманы гетирмәге Егудыны иберди. Ол хем оны кәтип Элишаманың отагындан алып гелди. Соңра Егуды оны патыша ве онуң хузурындакы эмелдарлара эшитдирип окады.


Ехоякым патыша голязманы ода якяр

22Докузынҗы айды[*], патыша гыш көшгүнде отырды. Өңүндәки оҗакда болса, от янып дурды[+]. 23Егуды хер парчаны оканда, патыша кәтибиң пычагы билен дүйрленен голязманың шол бөлегини кесип, янып дуран оҗага ташлаярды, ол голязманың хеммесини отда якып болянча, шейле этди. 24Йөне бу сөзлериң хеммесини эшиден патышадыр онуң әхли хызматкәрлери горкмадылар, эгинбашларынам йыртмадылар[+]. 25Элнатан, Делая ве Гемаря патышадан голязманы якмазлыгыны ялбарып хайыш этселер-де, патыша олара гулак асмады. 26Патыша Ерахмеел шазада, Азрыелиң оглы Серая ве Абдеелиң оглы Шелемя дагы Барук кәтиби ве Ермея пыгамбери туссаг этмеги буюрды. Эмма Реб[†] олары гизләпди[+].

27Баругың Ермеяның дилинден язып алан кагызыны патыша яканындан соң, Ермея Реббиң шу сөзи аян болды: 28«Башга бир дүйрленен кагыз ал-да, Яхуда патышасы Ехоякымың якан голязмасындакы сөзлериң әхлисини оңа яз. 29Яхуда патышасы Ехоякыма болса, Реб шейле диййәр дий: „Сен голязманы якдың. Бабыл[†] патышасының гелип, бу юрды вейран этҗекдиги, ондан ынсаны-да, хайваны-да ёк эдип ташлаҗакдыгы хакында нәме үчин бу кагызда яздың дийип, Ермеядан сорадың?“[+]. 30Мунуң үчин Реб Яхуда патышасы Ехоякым барада шейле диййәр: „Онуң неслинден хич ким Давут тагтында отурмаз. Җеседи гүндизиң ыссысына, гиҗәниң аязына ташланар[+]. 31Этмишлери үчин онуң өзүни, неслини ве хызматкәрлерини җезаландырарын. Олар хакда айдан әхли бела-бетерлерими оларың өзлериниң, Иерусалим илаты билен яхуда халкының башындан индерерин, себәби олар Маңа гулак асмадылар“». 32Онсоң Ермея башга бир дүйрленен кагызы Нерияның оглы Барук кәтибе берди. Барук хем Яхуда патышасы Ехоякымың ода якан кагызының әхли сөзлерини Ермеяның дилинден оңа язды. Бу дүйрленен кагыза башга-да көп пыгамберлик сөзлери язылды.

#### 37‑нҗи бап


Ермея билен Сидкия патыша

1Бабыл[†] патышасы Небукаднесар Ёшыяның оглы Сидкияны Ехоякымың оглы Ехоякының орнуна Яхуда[†] юрдуна патыша эдип белледи[+]. 2Эмма не онуң өзи, не хызматкәрлери, не-де юрдуң халкы Реббиң Ермея пыгамбериң[†] үсти билен айдан сөзлерине гулак асдылар[+]. 3Сидкия патыша Шелемяның оглы Ехукалыны ве Магасеяның оглы Сепаня руханыны[†] шейле хабар билен Ермея пыгамбериң янына иберди: «Бизиң үчин Худайымыз[†] Реббе ялбарсана!»[+] 4Ермея хениз туссаг эдилмәнди, ол халкың арасына аркайын чыкярды[+]. 5Шол арада фараоның[†] гошуны Мүсүрден чыкыпды. Иерусалимиң[†] дашыны габан бабыллылар олар хакдакы хабары эшидип, Иерусалимден чекилипдилер[+].

6Шонда Ермея пыгамбере Реббиң шу сөзи аян болды:[+] 7«Менден медет сорамак үчин сизи Мениң яныма иберен Яхуда патышасына Ысрайыл[†] Худайы Реб[†] шейле диййәр дийиң: „Ине, сизе ярдам бермек үчин, Мүсүрден чыкан фараоның гошуны өз юрдуна Мүсүре доланар. 8Бабыллылар болса ене гелип, бу шәхере чозарлар ве оны эеләп якарлар“[+]. 9Реб шейле диййәр: „‘Бабыллылар хөкман үстүмизден айрылып гидер’ дийип, өзүңизи алдамаң; олар гитмезлер! 10Өзүңизе гаршы сөвешйән бабыллыларың тутуш гошуныны дерби-дагын этсеңиз-де, араларында диңе яралы адамлар галса-да, олар ене өз чадырларында аяга галып, бу шәхери якарлар“».


Ермея туссаг эдилйәр

11Фараоның гошуны зерарлы бабыллыларың гошуны Иерусалимден ыза чекиленде, 12Ермея бенямин топрагына барып, халкың арасында өз пайына дүшен мүлкүни алмак үчин Иерусалимден гитмек иследи. 13Ол Бенямин дервезесине етенде, Хананяның агтыгы, Шелемяның оглы Йирияй атлы баш гөзегчи Ермея пыгамбере: «Сен бабыллыларың тарапына гечҗек болярсың» дийип, оны туссаг этди[+]. 14Ермея болса: «Ялан! Мен бабыллыларың тарапына гечҗек боламок» дийди. Йөне Йирияй оңа гулак асмады ве Ермеяны туссаг эдип, ёлбашчыларың янына гетирди. 15Ермея гахарлары гелен ёлбашчылар, оны енҗип, туссагхана ташладылар. Бу зындан өң Ёнатан кәтибиң өйүди[+]. 16Ермеяны зындандакы чукура габадылар, ол энчеме гүнләп, ол ерде галды.

17Онсоң Сидкия патыша адам ёллап, Ермеяны өз көшгүне гетиртди. Патыша гизлинликде ондан: «Ребден, хей, сөз бармы?» дийип сорады. Ермея-да: «Хава, бар. Сен Бабыл патышасының элине табшырыларсың» дийди[+]. 18Ермея ене-де Сидкия патыша шейле дийди: «Мени туссагхана салар ялы, мен саңа, хызматкәрлериңдир бу халка гаршы нәме гүнә этдим? 19„Бабыл патышасы сизиң үстүңизе, бу юрдуң үстүне чозмаз“ дийип, сизе велилик эден пыгамберлериңиз ханы ниреде[+]? 20Инди маңа гулак гой, эй, җенабым патыша! Бу хайышымы берҗай этмегиңи товакга эдйәрин, мени гайдып Ёнатан кәтибиң өйүне иберме, ол ерде өлмәйин». 21Онсоң Сидкия патыша Ермеяны гаравулханада габап сакламакларыны буюрды. Шәхерде чөрек бүтинлей гутарянча, хер гүн оңа чөрекчилериң көчесинден бир чөрек гетирип бермеклерини буюрды. Шейдип, Ермея гаравулханада галды[+].

#### 38‑нҗи бап


Ермея гуррук гуя ташланяр

1Маттаның оглы Шепатя, Пашхурың оглы Гедаля, Шелемяның оглы Ехукал ве Малкыяның оглы Пашхур Ермеяның әхли халка айдан бу сөзлерини эшитдилер:[+] 2«Реб[†] шейле диййәр: „Бу шәхерде галан адам гылычдан, ачлыкдан ве мергиден өлер, эмма бабыллыларың[†] тарапына гечен адам дири галар, өз җаныны гутарып аман галар“[+]. 3Реб шейле диййәр: „Бу шәхер, элбетде, Бабыл патышасының гошунының элине берлер, ол оны басып алар“»[+]. 4Мунуң үчин ёлбашчылар патыша шейле дийдилер: «Бу адам өлдүрилсин, себәби ол шейле сөзлери айдып, бу шәхерде аман галан уршуҗылар билен әхли халкы рухдан дүшүрйәр. Чүнки бу адам бу халка ягшылык дәл-де, яманлык ислейәр»[+]. 5Сидкия патыша: «Ине, ол сизиң элиңизде, патыша сизе гаршы хич бир зат эдип билмез» дийди[+]. 6Онсоң Ермеяны тутуп, патышаның оглы Малкыяның гуррук гуюсына ташладылар, ол гуйы гаравулларың ховлусында ерлешйәрди. Оны танап билен ашак салладылар. Гуюда сув ёкды, диңе ләбик барды. Ермея ләбиге батды[+]. 7Патышаның эфиопиялы[†] көшк эмелдары Эбетмелек Ермеяның гуя ташлананыны эшитди. Шол вагт патыша Бенямин дервезесинде отырды[+]. 8Эбетмелек патышаның көшгүнден чыкып, патыша йүзленип: 9«Эй, җенабым патыша! Бу адамлар Ермея пыгамбери[†] гуррук гуя ташлап пислик этдилер. Ол ачлыкдан өлер, себәби инди шәхерде чөрек ёк» дийди[+]. 10Онсоң патыша эфиопиялы Эбетмелеге: «Яныңа отуз адам ал-да, Ермея пыгамбер өлмәнкә, оны гуюдан чыкар» дийип буйрук берди. 11Шейлеликде, Эбетмелек адамлары янына алып, патышаның көшгүндәки ерземине гирди ве ол ерден йыртык эгинбашлары, көне-сөне эсгилери алды. Олары танап билен гуйының ичине – Ермея саллады. 12Эфиопиялы Эбетмелек Ермея: «Инди йыртык эгинбашлар билен эсгилери голтугыңың ашагына гой-да, танапы гечир» дийди. Ермея-да айдылышы ялы этди. 13Шейдип, Ермеяны танап билен чекип, гуюдан чыкардылар. Ермея гаравулханада галды.


Сидкия патыша Ермеядан ене маслахат сораяр

14Онсоң Сидкия патыша адам иберип, Ермея пыгамбери Реббиң өйүниң үчүнҗи гирелгесине гетиртди. Патыша Ермея: «Мен сенден бир зат сораҗак, йөне менден хич зады гизлеме» дийди. 15Ермея Сидкия: «Эгер саңа айтсам, мени өлдүрерсиң. Эгер-де саңа маслахат берсем, мени диңлемерсиң» дийди. 16Сидкия патыша гизлинликде ант ичип, Ермея: «Бизе бу җаны берен дири Ребден ант ичйәрин, сени өлдүрмерин ве җаныңың кастына чыканларың элине сени бермерин» дийди. 17Онсоң Ермея Сидкия шейле дийди: «Ысрайыл[†] Худайы[†] Хөкмүрован Реб шейле диййәр: „Эгер Бабыл патышасының ёлбашчыларының янына барсаң, җаның дири галар ве бу шәхер ода якылмаз, өй-ичериң билен биле дири галарсың[+]. 18Эмма Бабыл патышасының ёлбашчыларының янына бармасаң, бу шәхер бабыллыларың элине берлер. Олар оны якарлар, сен-де оларың элинден гачып гутулмарсың“»[+]. 19Сидкия патыша Ермея: «Мен бабыллыларың тарапына гечен яхудаларың[†] элине берлерин, олар маңа азар берерлер дийип горкярын» дийди[+]. 20Ермея шейле дийди: «Элине бермезлер. Өзүңе айдан затларым бабатда сен Реббе гулак гой ахыры. Шонда өзүң үчин ягшы болар, дири галарсың[+]. 21Эмма боюн эгмесең, Реб маңа шуны гөркезди: 22Ине, Яхуда патышасының көшгүнде галан әхли аяллар Бабыл патышасының ёлбашчыларына гетирилер. Ол аяллар саңа:

„Ынамдар достлаң сени алдава салды,
олар сени еңлише сезевар этди;
батга батды сениң аякларың,
ынамдарлаң сенден гачып гитди“[+].

23Сениң әхли аялларың билен огулларыңы бабыллыларың элине берерлер. Сен оларың элинден гачып гутулмарсың, Бабыл патышасының элине дүшерсиң. Бу шәхер болса ода якылар»[+].

24Онсоң Сидкия Ермея шейле дийди: «Бу гүррүңимизи хич ким билмесин, ёгсам өлерсиң. 25Эгер ёлбашчылар мениң сениң билен геплешендигими эшидип, яныңа гелип: „Патыша билен араңызда нәме гүррүң болан болса, хич зады яшырман бизе айдып бер, ёгсам сениң ёгуңа янарыс“ дийселер, 26олара: „Мени ызыма Ёнатаның өйүне иберме, ёгсам мен ол ерде өлерин дийип патыша ялбардым“ дийип айт»[+]. 27Онсоң әхли ёлбашчылар Ермеяның янына гелип, оны сораг этдилер. Ол хем патышаның буйран сөзлерине гөрә җогап берди. Эдилен гүррүң билинмән галансоң, олар оңа хич зат диймедилер. 28Ермея Иерусалимиң[†] басылып алнан гүнүне ченли гаравулханада галды.

#### 39-нҗы бап

1[•]Иерусалим[†] басылып алнанда, Ермея хениз-де шол ердеди.


Иерусалимиң сынмагы

Яхуда[†] патышасы Сидкияның шалыгының докузынҗы йылының онунҗы айында Бабыл[†] патышасы Небукаднесар әхли гошуны билен Иерусалимиң үстүне йөриш эдип, онуң дашыны габады[+]. 2Сидкияның шалыгының он биринҗи йылының дөрдүнҗи айының докузы гүни шәхериң дивары бөвсүлди[+]. 3Бабыл патышасының әхли ёлбашчылары ичерик гирип, Ортакы дервезеде отурдылар. Олар: самгарлы Нергал Шаресер, көшк эмелдары Небосарсеким, баш геңешчи Нергал Шаресер ве патышаның әхли бейлеки ёлбашчыларыды. 4Яхуда патышасы Сидкия ве онуң әхли эсгерлери диерлер гөренлеринде, гиҗе патышаның багының ёлундан, ики диварың арасындакы дервезеден чыкып, Араба дүзлүгине[†] тарап гачып гитдилер. 5Эмма бабыллыларың гошуны оларың ызындан ковды ве Ерихо дүзлүгинде ызларындан етип, Сидкияны тутды. Онсоң бабыллылар оны тутуп, Хамат юрдуның Рибла галасында болан Бабыл патышасы Небукаднесарың янына гетирдилер, ол хем Сидкия барада хөкүм чыкарды[+]. 6Бабыл патышасы Риблада Сидкияның огулларыны өз гөзүниң алнында өлдүртди. Шейле-де, ол Яхуданың әхли ёлбашчыларыны өлдүртди. 7Ол Сидкияның гөзлерини ойдурды, оны зынҗыр билен даңып, Бабыла алып гитди[+]. 8Бабыллылар патышаның көшгүни, халкың өйлерини якдылар ве Иерусалимиң диварларыны йыкдылар[+]. 9Җанпеналарың баштутаны Небузарадон халкың шәхерде аман галанларының, Бабыл патышасының тарапына гечен гачгаклар билен бейлеки галан илатың барыны есир эдип әкитди[+]. 10Эмма җанпеналарың баштутаны шол вагт юртдакы хич бир эмләги болмадык гарып-гасарлара үзүм баглары билен экин мейданларыны берди.

11Бабыл патышасы Небукаднесар җанпеналарың баштутаны Небузарадона Ермея барада шейле буйрук берди: 12«Оны ал-да, оңа говуҗа гөз-гулак бол, хич бир зепер етирме, нәме сораса, шоны эт». 13Җанпеналарың баштутаны Небузарадон, көшк эмелдары Небушазбан, баш геңешчи Нергал Шаресер ве Бабыл патышасының әхли бейлеки ёлбашчылары 14адам ёллап, Ермеяны гаравулханадан гетиртдилер. Олар Шапаның агтыгы, Ахыкамың оглы Гедаля оны өйүне әкитмеги табшырдылар. Шейдип, Ермея өз халкының арасында галды[+].

15Гаравулханада туссаглыкдака, Ермея Реббиң шу сөзи аян болды:[+] 16«Гит-де, эфиопиялы[†] Эбетмелеге Ысрайыл[†] Худайы[†] Хөкмүрован Реб[†] шейле диййәр дий: „Мен бу шәхере гаршы айдан сөзлерими ягшылык билен дәл-де, яманлык үсти билен амала ашырарын. Булар шол гүн сениң гөзлериңиң алнында амала ашар[+]. 17Эмма ол гүн Мен сени халас эдерин, муны Мен – Реб айдяндырын. Сен горкуп йөрен адамларыңың элине дүшмерсиң[+]. 18Мен сени хөкман халас эдерин. Сен гылычдан өлмерсиң, Маңа бил багландыгың үчин, сен өз җаныңы гутарып аман галарсың“. Муны Реб айдяндыр»[+].

#### 40-нҗы бап


Ермея икинҗи гезек бошадыляр

1Бабыла[†] сүргүн[†] эдилен әхли Иерусалим[†] ве Яхуда[†] есирлери билен бирликде Ермея хем зынҗыр билен багланып, Рама әкидилди. Ол ерде җанпеналарың баштутаны Небузарадон Ермеяны танап, оны бошатды. Соңра Ермея Реббиң сөзи аян болды[+]. 2Җанпеналарың баштутаны Ермеяны янына чагырып, оңа шейле дийди: «Бу юрдуң үстүнден бетбагтлык индерҗекдиги хакында Худайың[†] Реб[†] айдыпды[+]. 3Ине, оны индерип, айдышы ялы хем этди. Бу затларың бары Реббе гаршы гүнә эдендигиңиз ве Оңа гулак асмандыгыңыз үчин сизиң башыңыздан инди[+]. 4Инди мен сени эллериңи зынҗырдан бошадайын. Эгер мениң билен Бабыла гитмек ислесең, йөр, гидели, мен саңа гөз-гулак боларын. Эмма мениң билен Бабыла гитмек ислемесең, онда гал. Ине, өңүңде тутуш юрт ятыр! Нирә гитмек гөзүңе хош якса ве догры[†] болса, шоңа гит». 5Ермея энтек җогап гайтарманка, ол ене сөзүни довам этди: «Бабыл патышасы тарапындан Яхуда шәхерлерине хәким гойлан Шапаның агтыгы, Ахыкамың оглы Гедаляның янына гит-де, онуң билен биле халкың арасында яшабер я-да нирә гитмеги догры хасапласаң, шоңа-да гит». Шейлеликде, җанпеналарың баштутаны оңа азык-овкат ве пешгешлер берип, оны ёла салды[+]. 6Онсоң Ермея Миспадакы Ахыкамың оглы Гедаляның янына гитди. Миспа барып, онуң билен бирликде юртда галан халкың арасында яшады[+].


Яхуданың хәкими Гедаля


(2 Патышалар 25:23-24)

7[•]Сөвеш мейданындакы әхли гошун серкерделери билен оларың адамлары Бабыл патышасының Ахыкамың оглы Гедаляны хәким эдип белләндиги ве Бабыла сүргүн эдилмедик гарып эркеклери, аяллары, чагалары оңа табшырандыгы барада эшитдилер[+]. 8Нетаняның оглы Ысмайыл, Кареяның огуллары Ёханан хем Ёнатан, нетопалы Танхуметиң оглы Серая ве магакатлының оглы Язаня дагы өз гошунлары билен Миспадакы Гедаляның янына гелдилер[+]. 9Ахыкамың оглы, Шапаның агтыгы Гедаля олара ве оларың гошунына ант ичип, шейле дийди: «Бабыллылара гуллук этмекден горкмаң. Юртда галып, Бабыл патышасына гуллук эдиң. Шонда өзүңизе оңат болар. 10Мен болсам бу ере гелҗек бабыллыларың өңүнде сизе векилчилик эдер ялы, Миспада галҗак. Эмма сиз мивелер йыгып, шерап, яг[†] йыгнаң. Олары аммарыңызда гоюң-да, эелән шәхерлериңизде яшабериң». 11Мовапда, аммонларың[†] арасында, Эдомда ве башга юртларда яшаян әхли яхудалар-да Бабыл патышасының Яхуда юрдунда бир топары аман галдырандыгыны, оларың үстлеринден Шапаның агтыгы, Ахыкамың оглы Гедаляны хәким белләндигини эшитдилер. 12Яхудаларың әхлиси даргадылан ерлеринден ызларына доландылар. Олар Яхуда юрдуна, Миспада яшаян Гедаляның янына гелдилер. Гаты көп миве йыгнап, болелин шерап өндүрдилер.

13Кареяның оглы Ёханан билен сөвеш мейданындакы әхли гошун серкерделери Миспадакы Гедаляның янына гелип,[+] 14оңа: «Аммонларың патышасы Багалысың[†] сени өлдүртмек үчин, Нетаняның оглы Ысмайылы иберендигини билйәрсиңми?» дийдилер. Эмма Ахыкамың оглы Гедаля олара ынанмады. 15Онсоң Кареяның оглы Ёханан Миспада Гедаля билен гизлинликде геплешип: «Гел, мен гидип, Нетаняның оглы Ысмайылы өлдүрейин, муны хич ким билмез. Болмаса, ол сени өлдүрер ве яныңа йыгнанан әхли яхудалар даргар. Яхудада аман галанлар хем хеләк болсунмы?» дийди. 16Эмма Ахыкамың оглы Гедаля Кареяның оглы Ёханана: «Сен Ысмайыл хакда ялан сөзлейәрсиң. Бу иши этме!» дийди.

#### 41‑нҗи бап


Ысмайыл Гедаляны өлдүрйәр

1Единҗи айда патыша неслинден ве патышаның ёлбашчыларының бири болан Элишаманың агтыгы, Нетаняның оглы Ысмайыл өзүниң он адамы билен Миспадакы Ахыкамың оглы Гедаляның янына гелди. Ол ерде биле ийип-ичип отыркалар,[+] 2Нетаняның оглы Ысмайыл билен онуң янындакы он адам туруп, Бабыл[†] патышасының юрдуң үстүнден беллән хәкими Шапаның агтыгы, Ахыкамың оглы Гедаляны гылыч билен өлдүрди[+]. 3Ысмайыл Миспада Гедаля билен биле болан әхли яхудалары-да,[†] ол ердәки бабыл эсгерлерини-де өлдүрди.

4Гедаля өлдүриленден бир гүн геченсоң, энтек муны хич ким билмейәркә, 5Шекемден, Шилодан ве Самариядан[†] сегсен адам гелди. Оларың сакгаллары сырылгыды, эгинбашлары сал-салды, беденлерине яра салныпды, эллеринде болса Реббиң өйүне гетирмек үчин галла садакасы[†] билен якымлы ыслы түтетги[†] барды[+]. 6Олары гаршыламак үчин, Миспадан Нетаняның оглы Ысмайыл гелди. Ол аглай-аглай адамларың деңине гелип, олара: «Ахыкамың оглы Гедаляның янына барың» дийди. 7Олар шәхериң ичине гиренлеринде, Нетаняның оглы Ысмайыл билен онуң янындакы адамлар олары өлдүрип, гуррук гуя ташладылар. 8Йөне оларың арасындан он адам: «Бизи өлдүрме! Бизиң мейданда гизләп гоян бугдайымыз, арпамыз, ягымыз ве балымыз бар» дийди. Шейлеликде, ол пикиринден дәнип, олары ёлдашлары билен бирликде өлдүрмеди. 9Ысмайыл өлдүрен адамларының җесетлериниң барыны гуррук гуя ташлады. Муны өң Аса патышасы Ысрайыл[†] патышасы Багшадан горанмак үчин газдырыпды. Нетаняның оглы Ысмайыл оны адам җесединден долдурды[+]. 10Онсоң Ысмайыл җанпеналарың баштутаны Небузарадоның Миспада Ахыкамың оглы Гедаля берен халкының әхлисини, патышаның гызларыны, умуман, ол ерде аман галан халкың хеммесини есир алды. Нетаняның оглы Ысмайыл олары есир алып, аммонларың[†] тарапына гечмек үчин ёла дүшди.


Ёханан халкы халас эдйәр

11Эмма Кареяның оглы Ёханан ве онуң янындакы әхли гошун серкерделери Нетаняның оглы Ысмайылың эден пис ишлерини эшиденлеринде,[+] 12адамларының барыны алып, Нетаняның оглы Ысмайыл билен урушмага гитдилер. Олар оны Гибгондакы әпет ховзуң башындан тапдылар[+]. 13Ысмайылың янындакы адамларың хеммеси Кареяның оглы Ёханан билен онуң гошун серкерделерини гөренлеринде бегендилер. 14Шейлеликде, Ысмайылың Миспадан есир алан адамларының бары ызына өврүлип, Кареяның оглы Ёханана гошулды. 15Эмма Нетаняның оглы Ысмайыл секиз адамы билен Ёханандан гачып, аммонларың янына гитди[+]. 16Кареяның оглы Ёханан янындакы гошун серкерделери билен аман галанларың хеммесини: эсгерлери, аяллары, чагалары ве көшк агталарыны[†] Гибгондан ызларына гетирди. Нетаняның оглы Ысмайыл Миспада Ахыкамың оглы Гедаляны өлдүренинден соң, олары есир алыпды ве Гибгона гетирипди. 17-18Юрдуң үстүнден Бабыл патышасының беллән хәкими Ахыкамың оглы Гедаляны Нетаняның оглы Ысмайылың өлдүрендиги үчин, олар бабыллылардан горкярдылар ве олардан гачмак үчин Мүсүре тарап ёла дүшдүлер. Олар Бейтуллахамың голайындакы Герут Кимхамда сакландылар.

#### 42‑нҗи бап


Халк Ермеядан Реббиң ислегини билип бермегини сораяр

1Онсоң гошун серкерделери, Кареяның оглы Ёханан, Хошаяның оглы Езаня[*] ве улудан-кичә әхли халк голая гелип,[+] 2Ермея пыгамбере[†] шейле дийдилер: «Хайышымызы берҗай этмегиңи товакга эдйәрис, бизиң үчин, бу аман галанлар үчин Худайың[†] Реббе дилег эт. Өз гөзүң билен гөршүң ялы, биз көпчүликдик, инди болса азалып галдык[+]. 3Нирә гитмелидигимизи, нәме иш этмелидигимизи, гой, Худайың Реб[†] бизе гөркезсин». 4Ермея пыгамбер олара: «Боляр, ине, айдышыңыз ялы, мен Худайыңыз Реббе дилег эдерин ве Реб нәме җогап берсе, оны сизе аян эдерин. Сизден хич зады яшырмарын» дийди. 5Олар Ермея ене шейле дийдилер: «Эгер Худайың Реббиң бизе билдирмек үчин саңа аян эден хер бир сөзүни ерине етирмесек, гой, Реббиң Өзи бизе гаршы хакыкы ве вепалы шаят болсун[+]. 6Ягшы болса-да, яман болса-да, сени янына иберйән Худайымыз Реббе гулак асарыс. Ишимиз оңуна болар ялы, биз Худайымыз Реббе гулак асарыс»[+].

7Он гүнден соң, Ермея Реббиң сөзи аян болды. 8Онсоң ол Кареяның оглы Ёхананы, онуң билен бирликде гошун серкерделерини ве улудан-кичә тутуш халкы чагырды. 9Олара шейле дийди: «Дилегиңизи мәлим этмегим үчин мени Ысрайыл[†] Худайы Реббиң хузурына ибердиңиз. Ол хем шейле диййәр: 10„Эгер сиз шу юртда галсаңыз, Мен сизи гурарын, йыкмарын; бина эдерин, согруп ташламарын. Чүнки Мен сизиң башыңыздан индерен бетбагтчылыгыма өкүнйәрин[+]. 11Бабыл[†] патышасындан горкмаң. Сиз ондан горкярдыңыз, эмма инди ондан горкмаң. Муны Реб айдяндыр. Чүнки сизи халас этмек ве онуң элинден гутармак үчин Мен сизиң билендирин. 12Мен онуң сизе рехими инер ялы эдерин, шонда онуң сизе хайпы гелип, сизи өз юрдуңыза иберер“.

13Эмма сиз: „Биз бу юртда яшаҗак дәл“ дийсеңиз ве Худайыңыз Реббе гулак асман, 14„Ёк, биз Мүсүр юрдуна гитҗек, ол ерде уруш гарасыны гөрмерис, сурнай сесини эшитмерис, чөрексиз ачлык чекмерис, биз ол ерде яшарыс“ дийсеңиз,[+] 15Реббиң сөзүни диңләң, эй, Яхуданың[†] аман галанлары! Ысрайыл Худайы Хөкмүрован Реб шейле диййәр: „Эгер сиз Мүсүре гидип, ол ерде орнашмагы карар этсеңиз, 16горкян гылыҗыңыз ол ерде ызыңыздан етер, горкян ачлыгыңыз Мүсүрде сизиң якаңыздан япышар ве сиз ол ерде өлерсиңиз[+]. 17Орнашмак үчин Мүсүре гитмеги карар эден хер кес гылычдан, ачлыкдан ве мергиден өлер. Башларындан индерҗек бетбагтлыгымдан хич ким дири галмаз ве хич ким гачып гутулмаз“.

18Ысрайыл Худайы Хөкмүрован Реб шейле диййәр: „Иерусалим[†] халкының үстүне гахар-газабымы дөкүшим ялы, Мүсүре гитсеңиз, сизиң үстүңизе-де гахарымы дөкерин. Сиз нәлете, ховпа, утанҗа ве гаргыша сезевар боларсыңыз. Бу ере гайдып гелмерсиңиз“. 19Эй, Яхуданың аман галанлары, Реб сизе: „Мүсүре гитмәң“ дийип буюрды. Билип гоюң, бу гүн муны сизе дуйдурандырын. 20Мени Худайыңыз Реббиң янына иберип: „Бизиң үчин Худайымыз Реббе дилег эт; Худайымыз Реббиң айдан әхли затларыны бизе билдир, биз-де ерине етирерис“ диениңизде, сиз улы хата гойбердиңиз. 21Мен оны сизе бу гүн хабар бердим, эмма Худайыңыз Реббиң мениң үстүм билен сизе айдан сөзлериниң хич бирине гулак асмадыңыз. 22Инди болса билип гоюң, гидип, яшаҗак болян ериңизде сиз гылычдан, ачлыкдан ве мергиден өлерсиңиз».

#### 43‑нҗи бап


Халк Мүсүре гитмеги карар эдйәр

1Ермея тутуш халка өзлериниң Худайы[†] Реббиң сөзлерини, оларың Худайы Реббиң өз үсти билен иберен сөзлериниң барыны долы етиренде, 2Хошаяның оглы Азаря, Кареяның оглы Ёханан ве текепбир адамлар Ермея шейле дийдилер: «Сен ялан сөзлейәрсиң! Худайымыз Реб[†] сени бизе: „Месген тутмага Мүсүре гитмәң“ диймек үчин ёлланок[+]. 3Бабыллылар[†] бизи өлдүрсинлер я-да Бабыла есир эдип әкитсинлер дийип, бизи оларың элине табшырмак үчин Нерияның оглы Барук сени бизиң үстүмизе күшгүрйәр»[+]. 4Шейдип, Кареяның оглы Ёханан, гошун серкерделериниң хеммеси ве тутуш халк Яхуда[†] юрдунда яшамак бабатда Реббе гулак асмадылар. 5Кареяның оглы Ёханан ве гошун серкерделери өң әхли миллетлере[†] даргадылып, инди Яхуда юрдуна доланып гелен халкың аман галанларының барыны алып гитдилер. 6Оларың арасында җанпеналарың баштутаны Небузарадоның Шапаның агтыгы Ахыкамың оглы Гедаляның янында галдыран эркеклери, аяллары, чагалары, патышаның гызлары – әхли адамлары, Ермея пыгамбер[†] ве Нерияның оглы Барук дагы хем барды[+]. 7Олар Реббе гулак асман, Мүсүр юрдуна гитдилер ве Тахпанхесе гелдилер[+].

8Онсоң Тахпанхесде Ермея Реббиң шу сөзи аян болды: 9«Элиңе улы дашлар ал-да, Тахпанхесде фараоның[†] көшгүниң гирелгесиндәки мейданчаның керпичлериниң арасында гөм. Муны яхудаларың гөзлериниң алнында эт. 10Онсоң олара Ысрайыл[†] Худайы Хөкмүрован Реб шейле диййәр дий: „Ине, Мен Бабылың патышасы бендәм Небукаднесары бу ере гетирип, тагтыны бу гөмен дашларымың үстүнде гурарын. Небукаднесар өз ша чадырыны бу дашларың үстүнде дикер[+]. 11Ол гелип, Мүсүр юрдуны вейран эдер. Өлүме хөкүм эдилен өлүме, сүргүне[†] хөкүм эдилен сүргүне, гылыҗа хөкүм эдилен хем гылыҗа берлер[+]. 12Мен Мүсүр худайларының бутханаларыны ода якарын. Бабыл патышасы бутларың кәбирини яндырар, кәбирини-де яны билен әкидер. Бир чопан өз япынҗасыны бүрелерден нәхили тәмизлейән[†] болса, Мүсүр юрдуны хем шейле тәмизләр. Соңра Бабыл патышасы ерден саг-аман чыкар[+]. 13Ол Мүсүрдәки Гүн худайының бутханасының дикме дашларыны йыкар ве Мүсүр худайларының әхли бутханаларыны ода берер“».

#### 44‑нҗи бап


Реббиң Мүсүрдәки Өз халкына ёллан хабары

1Мүсүриң Мигдол, Тахпанхес, Мемфис галаларында ве Патрос[†] велаятында яшаян әхли яхудалар[†] хакда Ермея Реббиң шу сөзи аян болды:[+] 2-3«Ысрайыл[†] Худайы[†] Хөкмүрован Реб[†] шейле диййәр: „Сиз Мениң Иерусалим[†] билен тутуш Яхуда шәхерлериниң башындан индерен бетбагтчылыкларымы гөрдүңиз. Сизиң өзүңиз, ол шәхерлилер ве ата-бабаларыңыз танамаян башга худайларыңыза якымлы ыслы түтетги[†] якмага, олара гуллук этмәге гидип, Мениң гахарымы гетирдиңиз. Шол себәпли, ине, бу гүн шәхерлер вейран болды ве илатсыз галды“[+]. 4Мен сизиң яныңыза ызлы-ызына гулларым болан пыгамберлерими[†] иберип: „Бу неҗис иши этмәң, Мен оны йигренйәрин“ дийдим[+]. 5Эмма олар диңлемедилер, гулак асмадылар, башга худайлара түтетги якдылар, эрбетликлеринден хич дөнмедилер. 6Мунуң үчин гахар-газабым дөкүлип, Яхуданың шәхерлеринде, Иерусалим көчелеринде ловлады; олар эдил бу гүнкүси ялы вейран ве хараба болуп ятырлар.

7Инди болса Ысрайылың Худайы, Хөкмүрован Бейик Худай шейле диййәр: „Нәме үчин сиз өз башыңыздан бу әгирт улы бетбагтчылыгы индерйәрсиңиз? Өзүңизден соң хич ким галмаз ялы, Яхудадан эркеги, аялы, чага-чуганы ве бәбеги гырып ташлаҗаксыңызмы? 8Нәме үчин орнашмага барян юрдуңыз болан Мүсүрде башга худайлара түтетги якып, өз эден ишлериңиз билен Мениң гахарымы гетирйәрсиңиз? Сиз өз башыңыздан бетбагтлык индерип, дүнйәниң әхли миллетлериниң[†] арасында өзүңизи нәлете ве утанҗа сезевар эдерсиңиз. 9Яхуда юрдунда, Иерусалимиң көчелеринде ата-бабаларыңызың, Яхуда патышаларының, оларың аялларының, өзүңизиң ве аялларыңызың эден пис ишлерини унутдыңызмы[+]? 10Олар бу гүне ченли тоба этмедилер, горкмадылар, сизиң ве ата-бабаларыңызың өңүнде гоян канунларыма[†] ве парзларыма[†] эермедилер“.

11Шонуң үчин Ысрайыл Худайы Хөкмүрован Реб шейле диййәр: „Мен үстүңизден бетбагтлык индерип, тутуш яхуда халкының соңуна чыкмак карарына гелдим. 12Мүсүре гидип, ол ерде орнашмагы йүрегине дүвен Яхуданың аман галанларыны ёк эдип ташларын, оларың хеммеси Мүсүр юрдунда хеләк боларлар. Олар гылычдан ве ачлыкдан гырларлар, улудан-кичә хеммеси гылычдан ве ачлыкдан өлерлер. Олар нәлете, ховпа, утанҗа ве гаргыша сезевар боларлар[+]. 13Мүсүр юрдунда яшаянлары-да Мен гылыч, ачлык ве мерги билен Иерусалими җезаландырышым ялы җезаландырарын[+]. 14Яшамак үчин Мүсүре гиден яхудалыларың аман галанларының хич бири-де гачып гутулмаз, дири галып, Яхуда юрдуна доланып бармаз. Ол ере доланып бармагы нәче ислеселер-де, ол ерден гачанларың диңе кәбири доланып барар“».

15Онсоң аялларының башга худайлара түтетги якяныны билйән әхли эркеклер, ол ерде дуран әхли аяллар, улы җемагат – Мүсүр юрдундакы Патросда яшаян тутуш халк Ермея шейле җогап бердилер: 16«Биз сениң Реббиң адындан айдян сөзлериңе гулак асмарыс[+]. 17Терсине, биз әхли зады өз эден касамымыза лайык эдерис. Асман меликесине түтетги якарыс ве оңа ичги садакасыны[†] хөдүрләрис. Бизиң өзүмиз, ата-бабаларымыз, патышаларымыз ве ёлбашчыларымыз Яхуда шәхерлеринде, Иерусалим көчелеринде нәме эден болсак, шоны хем эдерис. Шол дөвүрде биз болелин ийип-ичердик, гүлләп өсердик, яманлык гарасыны гөрмездик[+]. 18Эмма биз асман меликесине түтетги якмагы ве оңа ичги садакасыны хөдүрлемеги бес эденимизден соң бар зада мәтәчлик чекйәрис, гылычдан ве ачлыкдан хеләк болярыс». 19Аяллар ене-де: «Хава, биз асман меликесине түтетги якып, ичги садакасыны хөдүр этдик. Эмма биз онуң кешбинде көкелер биширип, оңа ичги садакасыны хөдүр эденимизде әрлеримиз мундан бихабар боландыр өйдйәңизми?»

20Онсоң Ермея халка, эркеклере ве аяллара, ягны өзүне җогап берйән әхли халка шейле дийди: 21«Сизиң өзүңизиң, ата-бабаларыңызың, патышаларыңызың, ёлбашчыларыңызың, юрдуң халкының Яхуда шәхерлеринде ве Иерусалимиң көчелеринде түтетги яканыңызы Реб ядындан чыкардымы? Мундан Онуң хабары ёкмудыр? 22Реб эдйән пис ишлериңизден ве неҗис затларыңыздан яңа мундан артык сакланып билмеди. Мунуң үчин юрдуңыз бу гүнки болшы ялы, илатсыз харабачылыга өврүлди, ховпа ве гаргыша сезевар болды[+]. 23Сиз түтетги якдыңыз, Реббе гаршы гүнә этдиңиз, Реббе гулак асмадыңыз, Онуң канунларыны, парзларыны ве перманларыны[†] берҗай этмедиңиз. Шонуң үчинем, ине, башыңыздан бу гүнки бела-бетерлер инди»[+].

24Ермея әхли халка ве аяллара ене шейле дийди: «Эй, Мүсүр юрдундакы әхли яхудалылар, Реббиң сөзүни диңләң! 25Ысрайыл Худайы Хөкмүрован Реб шейле диййәр: „Сиз аялларыңыз билен бирликде асман меликесине түтетги якмак ве оңа ичги садакасыны хөдүрлемек үчин берен вадамызы берҗай эдерис дийип, агзыңыз билен айтдыңыз ве элиңиз билен этдиңиз. Боляр, ханы берен сөзүңизи ерине етириң-дә, вадаңызы берҗай эдиң-дә!“. 26Йөне, эй, Мүсүр юрдунда яшаян әхли яхудалылар, Реббиң сөзүни диңләң: „Мен Өз барлыгымдан ант ичдим, мундан бейләк тутуш Мүсүр юрдунда яхудалылар Мениң адымы агзамаз. Муны Реб айдяндыр. Оларың хич бири дири Хөкмүрован Ребден ант ичйәрин диймез. 27Мен олары ягшылык үчин дәл-де, яманлык үчин аңтаярын. Мүсүр юрдундакы яхудалыларың хеммеси долы гырлып ёк болянча, гылычдан ве ачлыкдан хеләк боларлар[+]. 28Гылычдан гачып гутулан диңе аз санлы адамлар Мүсүр юрдундан Яхуда юрдуна гайдып гелерлер. Мүсүре орнашмага гелен яхуда халкындан аман галанлар шонда Мениң сөзүмиң я-да оларың сөзүниң амала ашяндыгыны билерлер[+]. 29Сизи бу ерде җезаландырмагым, өзүңиз үчин бир аламат болар, муны Реб айдяндыр. Шонда Мениң сизиң гаршыңыза айдан сөзлеримиң амала ашҗакдыгыны билерсиңиз“. 30Реб шейле диййәр: „Яхуда патышасы Сидкияны җанының кастына чыкан душманы Бабыл[†] патышасы Небукаднесарың элине бершим ялы, Мүсүр патышасы фараон[†] Хопраны-да җанының кастына чыкан душманларының элине берерин“»[+].

#### 45‑нҗи бап


Баруга гелен хабар

1Яхуда[†] патышасы Ёшыяның оглы Ехоякымың шалыгының дөрдүнҗи йылында Нерияның оглы Барук Ермеяның дилинден шу сөзлери китаба язып отырка, Ермея пыгамбериң[†] оңа айдан сөзи:[+] 2«Эй, Барук! Ысрайыл[†] Худайы[†] Реб[†] саңа шейле диййәр:[+] 3Сен: „Дат гүнүме! Чүнки Реб дердиме гайгы-хасрат гошды, ахы-наламдан яңа тапдан дүшдүм, рахатлык тапмаярын“ дийдиң». 4Реб Баруга шейле диййәр дийип айт: «Ине, тутуш ер йүзүнде дикеними йыкарын, экеними согруп ташларын. 5Нечүн сен өзүңе ченденаша көп сораярсың? Сорама, чүнки Мен бүтин адамзадың башындан бетбагтлык индерерин. Муны Реб айдяндыр. Эмма нирә гитсең-де, сылаг хөкмүнде җаныңы аман сакларын»[+].

#### 46-нҗы бап


Мүсүр хакындакы пыгамберлик[†]

1Миллетлер[†] хакында Ермея пыгамбере Реббиң сөзи аян болды[+]. 2Бу Мүсүр хакдадыр. Яхуда[†] патышасы Ёшыяның оглы Ехоякымың шалыгының дөрдүнҗи йылында, Бабыл[†] патышасы Небукаднесарың Евфрат дерясының якасындакы Каркемишде Мүсүр патышасы фараон[†] Неконың гошуныны дерби-дагын этҗекдиги хакындакы хабардыр:[+] 3Улы хем кичи галканлары тайярлап, сөвеше гириң!

4Атлары эерләп, мүнүң, эй, атлылар!
Тувулгаңызы гейип, орнуңызда дуруң,
найзалары йителдиң ве совутлар гейиң.
5Мен нәме гөрйәрин?
Олар горкуп, ыза чекилдилер.
Батырлары ере чалнып,
ызларына гараман гачдылар.
Әхли тарапдан ховп абаняр.
Муны Реб[†] айдяндыр[+].
6Йүврүк гачып гутулмаз,
батыр халас болуп билмез;
демиргазыкда, Евфрадың кенарында
олар бүдрәп йыкыларлар.
7Ол нәмедир Нил кимин дашып,
сувлар кимин чайканян?
8Ол Мүсүрдир, Нил дей җошуп,
сувлар кимин чайканян.
Ол дийди: «Мен бейгелип, ер йүзүни гапларын,
шәхерлери илаты билен бирликде ёк эдерин».
9Эй, атлар, ел болуп учуң!
Эй, сөвеш арабалар, дәлирәп чапың!
Эй, батырлар, галканлы Эфиопия[†] ве Пут,
эй, эли яйлы лутлар, орта сөвеше чыкың!
10Бу гүн Гудратыгүйчли-Хөкмүрован Реббиң гүнүдир;
бу гүн ягыларындан ар алынян өч гүнүдир;
гылыч олары ийип дояр, ганларыны ичип серхош болар;
чүнки демиргазык юрдунда, Евфрадың кенарында
Хөкмүрован Таңры Реббе гурбанлык берилйәр[+].
11Эй, бичәре Мүсүр халкы,
Гилгада гит-де, мелхем ал!
Дерманы көп ичмегиң пучдур;
сениң дердиңе шыпа ёкдур[+].
12Сениң утанҗыңы миллетлер эшитдилер,
ер йүзүне долды дады-перядың.
Ики уршуҗы бири-бирине бүдрәп,
икиси-де бирликде ере язылды[+].

13Бабыл патышасы Небукаднесарың урушмак үчин Мүсүр юрдуна гелҗекдиги барада Ермея пыгамбере Реббиң шу сөзи аян болды:

14«Мүсүрде ыглан эдиң, Мигдолда эшитдириң,
Мемфисде ве Тахпанхесде эшитдирип, шейле дийиң:
„Тайяр болуң, орнуңызда дуруң,
гылыч дашыңдакылары гырып гутаряр“[+].
15Нәме үчин өкүз худайың[†] – Апыс гачды?[*]
Ол нәме үчин дуруп билмеди?
Чүнки оны Реб ер билен егсан этди.
16Көп эсгерлер бүдреди,
бири-бириниң үстүне йыкылып:
„Туруң, залым гылычдан гачып, өз халкымыза,
догдук меканымыза доланалың“ дийдилер[+].
17Ол ерде: „Мүсүр патышасы фараон бир яңра,
ол пурсады элден сыпдырды“ дийип гыгырың[+].
18Ады Хөкмүрован Реб болан Патыша шейле диййәр:
„Өз барлыгымдан ант ичйәрин: бири гелер –
ол даглар ичинде бейик Табор дагы киминдир,
деңиз якасындакы Кармел дагы дейдир[+].
19Эй, Мүсүриң илаты,
гошуңы дүв, сүргүн[†] эдилерсиң!
Мемфис вейран болар,
илатсыз бир хараба дөнер[+].
20Мүсүр бир энайыҗа гөле болса-да,
демиргазыкдан оңа гөгейин чозар[+].
21Хакына тутулан эсгерлери
бага бакылан өкүз кимин болса-да,
олар-да ыза дөнүп, билеликде гачдылар.
Өз орунларында дуруп билмедилер.
Чүнки башларына хеләкчилик гүнлери,
җезаландырылҗак гүнлери етип гелди.
22Душман гошуны билен хүҗүм эденде,
ол сүйренип гачян йылан ялы хашшылдар.
Душман агач чапян дей
Мүсүре гаршы эли палталы чозар.
23Гүр болса-да, токайыны чапарлар,
муны Реб айдяндыр.
Олар чекиртгелерден-де көпдүр,
хасабы ёк, сан-саҗаксыздыр.
24Мүсүр гызлары уяда галар,
демиргазык халкының элине берлер“[+].

25Ысрайыл[†] Худайы Хөкмүрован Реб шейле диййәр: „Мен Тебес шәхериниң худайы Амоны, фараоны, Мүсүри, онуң худайларыны, патышаларыны җезаландырарын. Фараона бил багланлары[+] 26оларың җанларының кастына чыкан Бабыл патышасы Небукаднесар билен онуң серкерделериниң элине табшырарын. Шондан соң Мүсүр гадымкысы ялы ене илатлы болар. Муны Реб айдяндыр“[+].


27Горкма, эй, гулум Якуп,
ховатырланма, эй, Ысрайыл!
Чүнки Мен сени узак ерлерден,
неслиңи сүргүн эдилен юрдундан гутарарын.
Якуп ызына доланып, дынч хем асуда болар,
инди оны хич ким горкузмаз[+].
28Горкма, эй, гулум Якуп,
чүнки Мен сениң билендирин.
Сени араларына даргадан
миллетлеримиң барыны ёк этсем-де,
сениң соңуңа чыкмарын.
Эмма саңа адалатлы[†] темми берерин,
сени җезасыз галдырмарын.
Муны Реб айдяндыр»[+].

#### 47‑нҗи бап


Пилиштлилер[†] хакындакы пыгамберлик[†]

1Фараоның[†] Газаны еңмезинден өң, пилиштлилер хакында Ермея Реббиң шу сөзи аян болды:[+] 2«Реб[†] шейле диййәр:

„Демиргазыкдан сувлар җошуп,
деря кимин долуп-дашар-да,
юрды ве ондакы әхли затлары,
шәхери хем яшайҗыларыны басар.
Адамлар дады-перят эдерлер,
юрдуң бүтин халкы ахы-нала чекер[+].
3Даяв атларың тойнак сесинден,
сөвеш арабаларының такырдысындан,
тигирлериниң сеслеринден яңа
эллери тапдан дүшен аталар өврүлип,
чагаларына ярдам бермезлер.
4Чүнки әхли пилиштлилериң ёк эдилҗек гүни гелер.
Сура билен Сидона[†] көмек эдип билҗек
аман галанларың әхлиси ёк эдилер.
Реб Капторың кенарында аман галан
пилиштлилери дерби-дагын эдер[+].
5Газа сачыны ёлар,
Ашкелон сус болар.
Эй, барҗа аман галанлар,
хачана ченли өзүңизи яралаҗак?
6Эй, Реббиң гылыҗы!
Сен хачана ченли көшешҗек дәл?
Гыныңа гир, ынҗал-да, асуда бол[+].
7Реб оңа табшырык[†] беренсоң,
ол нәдип көшешсин?
Ол оны ол ере – Ашкелона,
деңиз кенарына гаршы ёллады“»[+].

#### 48‑нҗи бап


Мовап хакындакы пыгамберлик[†]

1Мовап хакында Ысрайыл[†] Худайы[†] Хөкмүрован Реб[†] шейле диййәр:

«Небоның халына вай!
Чүнки ол хараба дөнди.
Кирятайым рысва болуп, басылып алынды;
гала масгара болуп, вейран эдилди[+].
2Инди Моваба өвги айдылмаз;
Хешбонда оңа гаршы дилдүвшүк гурдулар[*]:
„Гелиң, миллет болмаз ялы, оны ёк эделиң“ дийдилер.
Эй, Мадмен, сениң сесиң гапылар[*],
гылыч сени ковалар.
3Хоронайымдан дады-перят эшидилйәр:
„Харабачылык, улы вейранчылык!“
4Мовап дерби-дагын болды,
балаларының перяды эшидилди.
5Аглай-аглай Лухыт ёлундан чыкярлар,
олар Хоронайым эңңидинде
вейранчылык перядыны эшидйәрлер[+].
6Гачың! Җаныңызы халас эдиң,
чөлдәки йылгын кимин болуң[+].
7Эй, Мовап, өз эден ишлериң үчин,
хазынаңа бил багланың үчин тутуларсың.
Руханылары[†] хем эмелдарлары билен
Кемош[†][*] сүргүн[†] эдилер[+].
8Реббиң айдышы ялы,
әхли шәхере хеләклейҗи дөкүлер,
бир шәхер-де гутулмаз,
җүлге ёк болар, дүзлүк бербат болар[+].
9Мовап топрагына дуз дөкүң,
ол хөкман вейран эдилер;
онуң шәхерлери-де юмрулып,
ол ерде хич ким яшамаз.
10Нәлет болсун Реббиң ишине ялталык эдйәне,
Онуң гылыҗыны ган[†] дөкмекден саклаяна!
11Мовап яшлыгындан рахат яшады,
ол хич хачан сүргүн эдилмеди.
Чайкалмадык ал-элван шерап дей
ол гапдан-габа бошадылмады.
Шейдип, тагамы өзүнде галды,
өзүниң хошбой ысыны йитирмеди[+].

12Эмма оны гапдан-габа бошатҗак адамлары иберҗек гүнлерим гелер. Муны Реб айдяндыр. Оны дөкерлер, онуң гапларыны бошадарлар, күйзелерини бөлек-бөлек эдерлер. 13Ысрайыл халкы бил баглан Бейтелинден нәхили утанан болса, Мовап-да өз худайы Кемошдан утанар[+]. 14Сиз нәдип: „Биз эдермен хем гүйчли уршуҗыдырыс“ дийип билйәрсиңиз?

15Мовап вейран эдилер,
шәхерлери басылып алнар.
Сайлама йигитлери өлдүрилмек үчин иберилди.
Муны ады Хөкмүрован Реб болан Патыша айдяр[+].
16Мовабың хеләкчилиги голайлап гелйәр,
онуң мушакгаты гыссанып гелйәр.
17Эй, онуң төверегинде яшаянлар,
онуң адыны танаянлар, оңа яс тутуп:
„Вах, гудратлы хаса, шөхратлы[†] таяк
нәдип дөвүләйди!“ дийиң.
18Эй, Дибон галасында яшаян халк,
шан-шөхратдан дүш-де, гурак ерде отур,
чүнки Мовабы вейран эдиҗи
сениң үстүңе чозуп,
галаларыңы вейран эдер[+].
19Эй, Арогерде месген тутан,
ёлуң якасында дур-да, серет.
Гачан эркекден ве гутулан аялдан:
„Нәме болды?“ дийип сора[+].
20Мовап масгара болды,
ол дерби-дагын эдилди.
Перят эт ве агла!
Мовабың вейран боландыгыны
Арнонда ыглан эт.

21Текизликдәки шәхерлере – Холона, Яхса, Мейпагада; 22Дибона, Небо, Бейтдиблатайыма; 23Кирятайыма, Бейтгамула, Бейтмегона; 24Кериёта, Босра ве Мовабың узакдакы ве голайдакы әхли галаларына хөкүм гелди. 25Мовабың гүйч-кувваты гачды, гудраты кесилди. Муны Реб айдяндыр. 26Оны серхош эдиң, себәби ол Реббе текепбирлик этди. Мовап өз гусугында тогаланар, ол иле масгара болар[+]. 27Сиз ысрайыл халкының үстүнден гүлмедиңизми? Эйсем, ол огрулар билен биле тутулдымы? Нәме ол хакда гүррүң эдениңизде, башыңызы яйкаярсыңыз[+]?

28Эй, Мовабың илаты,
шәхерлери ташлап, гаяда яшаң.
Хөвүртгесини керт гаялаң үстүнде
ясан гөгерчин кимин болуң[+].
29Биз Мовабың текепбирлиги,
онуң ченсиз гедемлиги,
бадыховалыгы, буйсанҗаңлыгы,
калбының улумсылыгы барада эшитдик[+].
30Мен онуң бихаядыгыны билйәрин.
Онуң өвүнмелери бош, ишлери пучдур.
Муны Реб айдяндыр.
31Шол себәпли Мовап үчин ахы-нала чекерин,
бүтин Моваба дады-перят эдерин,
Кирхарасет халкы үчин яс тутарын[+].
32Эй, Сибманың үзүм агаҗы!
Саңа Ясере аглан агымдан-да көп агларын.
Сениң шахаларың деңзе,
Язер деңзине етди.
Хеләклейҗи томус мивелериңи,
үзүм хасылыңы вейран этди[+].
33Мовабың бол мивели багларындан,
экин мейданларындан
шатлык ве бегенч зым-зыят болды.
Үзүм сокусындан акян шерабы кесдим.
Хич ким шовхун билен үзүм депелемез;
шовхун бар, йөне шатлык шовхуны дәл.

34Олар сеслерини Хешбондан Элгала ве Яхаса ченли, Согардан Хоронайыма ве Эглат Шелишия ченли эшитдирдилер; Нимрим сувлары-да гурады[+]. 35Мен Мовапда сеждегәхлерде[†] гурбанлык хөдүр эдени ве өз худайларына түтетги[†] яканы ёк эдерин. Муны Реб айдяндыр. 36Бу себәпден йүрегим Мовап үчин гаргы түйдүк кимин ахы-нала чекйәр. Кирхарасет халкының газанан байлыклары даргады, шонуң үчин хем йүрегим түйдүк кимин иңлейәр. 37Хер кимиң сач-сакгалы сырылды; әхли эллер яраланан ве әхли биллере җул оралан[+]. 38Мовабың әхли үчеклеринден ве мейданчаларындан диңе агы сеси гелйәр. Чүнки Мен Мовабы халанмаян гап кимин дөвдүм. Муны Реб айдяндыр[+]. 39Вах, ол нәхили вейран болды! Адамлар перят эдйәрлер. Вах, Мовап утанчдан ызына өврүлйәр! Мовап төверегиндәкилериң барысы үчин гүлки ве ховп болды.

40Реб шейле диййәр:
„Середиң! Душман бүргүт кимин учуп,
ганатларыны Моваба тарап яйяр[+].
41Шәхерлер эле салнар, галалар басылып алнар.
Шол гүн Мовабың уршуҗыларының йүреги
догранда санҗы тутян аялың йүреги кимин болар[+].
42Мовап Реббе гаршы
баш галдырандыгы үчин,
халк болмакдан махрум болар.
43Эй, Мовабың илаты,
сениң өңүңде ховп,
горп ве дузак дур!
Муны Реб айдяндыр[+].
44Ховпдан гачан горпа йыкылар,
горпдан чыкан дузага дүшер,
чүнки Мениң Мовап халкыны
җезаландырҗак гүнлерим гелйәр.
Муны Реб айдяндыр[+].
45Гачанлар Хешбон көлегесинде меҗалсыз дурдулар.
Чүнки Хешбондан от, Сихон галасының ортасындан ялын чыкып,
моваплыларың маңлайыны,
питнечилериң сүйр депесини якып яндырар[+].
46Дат гүнүңе, эй, Мовап!
Кемош халкы ёк эдилди,
огулларың сүргүн эдилди,
гызларың есир алынды[+].
47Эмма ахыркы гүнлерде Мен Мовабың
өңки абаданчылыгыны гайтарып берерин“.
Муны Реб айдяндыр.
Ине, Мовабың җезасы шу ерде гутаряр»[+].

#### 49-нҗы бап


Аммонлар[†] хакындакы пыгамберлик[†]

1Реб[†] аммонлар барада шейле диййәр:

«Ысрайылың огуллары ёкмы?
Онуң мирасдары ёкмы?
Онда нәме үчин Милком Гады эеләп,
халкы онуң шәхерлеринде яшаяр?»[+]
2Реб шейле диййәр:
«Аммонларың Раба шәхерине
уруш награларыны эшитдирҗек гүнлерим гелер.
Раба бир харабачылык үйшмеги болар,
обалары ода якылар.
Онсоң Ысрайыл[†] өзүни эеләнлери эеләр.
Муны Реб айдяндыр[+].
3Ахы-нала чек, эй, Хешбон!
Чүнки Ай галасы вейран болды!
Эй, Рабаның обалары, перят эдиң,
җул гушанып, яс тутуң,
экин мейданларыңызда икияна ылгаң.
Чүнки руханыларыдыр[†] ёлбашчылары билен
бирликде Милком сүргүн[†] эдилер[+].
4Эй, бивепа гыз, нечүн гүйҗүңе буйсаняң?
Сениң гүйҗүң гачар.
Сен хазыналарыңа буйсанып:
„Мениң үстүме ким чозар?“ дийдиң[+].

5Ине, даш-төверегиңдәкилериң барындан үстүңе ховп индерерин. Муны Гудратыгүйчли-Хөкмүрован Реб айдяндыр. Сиз даргадыларсыңыз, хер адам чем гелен ере гачар; гачанлары хич ким йыгнамаз. 6Эмма мундан соңра Мен аммонларың өңки абаданчылыгыны гайтарып берерин. Муны Реб айдяндыр»[+].


Эдом хакындакы пыгамберлик

7[•]Эдом хакда Хөкмүрован Реб шейле диййәр:

«Тейман шәхеринде инди пайхас ёкмы?
Даналарда маслахат галмадымы?
Оларың акылдарлыгы күтелдими[+]?
8Эй, Деданың илаты, гачың,
ызыңыза өврүлиң, букуларда гизлениң!
Мен Ысавы җезаландыран вагтымда,
онуң башындан бетбагтлык индерерин[+].
9Эгер үзүмчилер багыңа гирсе,
бирки салкым үзүм галдырмазлармы?
Гиҗе өйүңе огрулар гирсе,
өзлерине герегини огурламазлармы?
10Эмма Ысавы чув ялаңач эдип,
Мен эшигини сыпырарын,
онуң гизлин ерини әшгәр эдерин,
ол өзүни гизләп билмез.
Онуң тохум-тиҗи, доган-гарындашлары,
гоңшулары хеләк болар, өзи-де ёк болар.
11Етимлериңи ташла, олары дири сакларын.
Дул хатынларың хем Маңа бил багласын».


12Реб шейле диййәр:
«Җеза кәсесинден ичмәге лайык
болмадыклар иченлеринден соң,
хей-де, сен ичмән, җезасыз галармың?
Ёк, җезасыз галмарсың,
җеза кәсесинден хөкман ичерсиң[+].
13Чүнки Өз барлыгымдан ант ичйәрин,
Босра ховпа, масгарачылыга,
харабачылыга, нәлете сезевар болар».
Муны Реб айдяндыр[+].
14Мен Ребден бир хабар эшитдим,
миллетлер[†] арасына чапар ёлланды:
«Эдома чозмак үчин топланың,
сөвеше аяга галың».
15«Мен сени миллетлер арасында кичелдерин,
ынсанлар арасында йигренҗе дучар эдерин.
16Дүшен ховпуң ве текепбир йүрегиң
сени алдава салды.
Эй, гаяның җайрыгында яшаян,
белент депелериң чүр башыны эелән!
Сен хөвүртгәңи бүргүт кимин
белент учутларда гурсаң-да,
Мен сени ол ерден ашак дүшүрерин.
Муны Реб айдяндыр[+].

17Эдом ховпа өврүлер, ол ерден гечйән хер кес аңк-таңк болуп, онуң бетбагтлыкларына сыкылык чалар[+]. 18Эдил Содомың,[†] Гомораның[†] ве оларың гоңшуларының ер билен егсан болшы ялы, ол ерде еке адам галмаз, хич ынсан яшамаз. Муны Реб айдяндыр[+].

19Мен арслан кимин Иордан җеңңелинден
яп-яшыл өри мейдана чыкарын.
Эдомлары дуйдансыз ол мейдандан чыкарарын.
Өз сайланымы үстлеринден баштутан белләрин.
Чүнки Маңа меңзеш ким бар?
Менден хасабат сораҗак ким?
Гаршыма чыкҗак чопан ким[+]?
20Мунуң үчин Реббиң Эдом хакдакы карарыны,
Тейман илатына ниетлән максадыны эшидиң:
Хакыкатдан хем сүрүлериниң иң кичиси-де даргадылар,
сүрүлери оларың кысматындан яңа довла дүшерлер[+].
21Йыкылянлаң гүрпүлдисинден яңа ер йүзи сарсар,
гыкылыкларының сеси Гызыл деңзе[*] ченли эшидилер.
22Ине, душман бүргүт кимин ёкары учар,
ганатларыны Босраның үстүне яяр.
Шол гүн Эдом уршуҗыларының йүреги
догранда санҗы тутян аялың йүреги кимин болар»[+].


Дамаск хакындакы пыгамберлик

23Дамаск хакында пыгамберлик:

«Хамат ве Арпат утанды,
эрбет хабары эшидип, горкудан титрешди,
толкун атян деңиз кимин
икияна алакҗап ырандылар[+].
24Дамаск меҗалсыз галды,
гачҗак болуп өврүленде,
оны горкы гаплады.
Чага догурян аял кимин
оны санҗы ве агыры тутды[+].
25„Вах, нечүн шатлыгымың меканы болан
бу шөхратлы[†] шәхер абат галмады?!“
26Мунуң үчин яш йигитлери мейданчаларда хеләк болар,
онуң әхли уршуҗылары ол гүн дымдырылар.
Муны Хөкмүрован Реб айдяндыр[+].
27Дамаск диварыны ода якарын,
от Бенхададың галаларыны якып ёк эдер»[+].


Кедар ве Хасор хакындакы пыгамберлик

28Бабыл[†] патышасы Небукаднесарың басып алан Кедар ве Хасор патышалыклары хакында Реб шейле диййәр:

«Туруң, Кедара хүҗүм эдиң,
гүндогар халкыны ёк эдиң[+].
29Оларың чадырлары, сүрүлери эллеринден алнар,
перделери, гап-гачлары ве дүелери таланар;
халк: „Әхли тарапдан ховп абаняр!“ дийип гыгырар»[+].
30«Эй, Хасорың илаты!
Гачың, узаклара гидиң, букуларда гизлениң!
Муны Реб айдяндыр.
Чүнки Бабыл патышасы Небукаднесар
сизиң гаршыңыза карар кабул этди,
сизиң гаршыңыза дилдүвшүк гурады.
31Туруң, асуда ве ховпсуз яшаян
халкың үстүне хүҗүм эдиң.
Муны Реб айдяндыр.
Оларың не дервезелери, не-де килтлери бар,
олар еке яшаярлар[+].
32Оларың дүелери таланып,
көп маллары олҗа алнар.
Сач-сакгалларыны гыркан бу адамлары
Мен чар тарапың ели билен даргадарын,
хер яндан башларына бетбагтлык индерерин.
Муны Реб айдяндыр[+].
33Хасор шагалларың сүренине
ве эбеди харабачылыга өврүлер.
Ол ерде-де еке адам галмаз,
хич бир ынсан яшамаз»[+].


Эйлам хакындакы пыгамберлик

34Яхуда[†] патышасы Сидкияның шалыгының башларында Эйлам хакында Ермея пыгамбере Реббиң шу сөзи аян болды:[+] 35«Хөкмүрован Реб шейле диййәр: „Мен Эйламың кувватының гөзбашы болан яйы дөверин. 36Асманың дөрт уҗундан дөрт ели Эйламың башындан индерип, олары бу еллериң чар тарапына даргадарын. Эйламың сүргүн эдиленлериниң аяк басмадык юрды галмаз[+]. 37Мен Эйламы душманларының, җанының кастына чыканларың өңүнде горка саларын. Ловлаян газабым билен башларындан бетбагтлык индерерин. Муны Реб айдяндыр. Олары бүтинлей ёк эдйәнчәм, ызларындан гылыч саларын[+]. 38Мен тагтымы Эйламда бина эдип, онуң патышаларыны ве ёлбашчыларыны ол ерден ёк эдерин. Муны Реб айдяндыр. 39Йөне ахыркы гүнлерде Эйламың өңки абаданчылыгыны гайтарып берерин. Муны Реб айдяндыр“»[+].

#### 50‑нҗи бап


Бабыл[†] хакындакы пыгамберлик[†]

1Бабыл хакда, бабыллыларың юрды хакда Реббиң Ермея пыгамбериң үсти билен айдан сөзи:[+] 2«Миллетлер[†] арасында ыглан эдиң,

олара эшитдириң, бир байдак дикиң.
Хич зады гизлемән, шуны җар эдиң:
„Бабыл басылып алынды,
Бел худайы[†] утанҗа галды,
Меродак худайы бөлек-бөлек эдилди.
Онуң хейкеллери масгара болды,
неҗис бутлары парчаланды“[+].
3Чүнки демиргазыкдан бир миллет оңа гаршы чыкар,
ол онуң юрдуны харабачылыга өврер,
онда хич ким яшамаз.
Ынсан-да, хайван-да ондан гачып гидер»[+].
4«Шол гүнлерде, шол дөвүрде
ысрайыл[†] ве яхуда[†] халклары биле гелерлер,
өзлериниң Худайы Ребби агтарып,
аглай-аглай гелерлер.
Муны Реб[†] айдяндыр[+].
5Олар йүзлерини Сиона[†][*] тарап өврүп,
оңа гидйән ёлы сорарлар.
„Гелиң, унудылмаҗак эбеди әхт[†] аркалы
Реб билен бирлешелиң“ диерлер[+].
6Мениң халкым йитен гоюндыр,
олары чопанлары азашдырдылар,
дагларда энтетдилер,
олар дагдан дага чыкып,
өз агылларыны унутдылар[+].
7Ким тапса ийди олары.
Душманлары дийдилер: „Биз языклы дәл,
себәби олар хакыкат өрүси болан Реббе гаршы,
аталарының умыды болан Реббе гаршы гүнә этдилер“.


8Бабылдан гачып гутулың,
бабыллыларың юрдундан чыкың,
сүриниң өңүни чекйән эркеч кимин болуң[+].
9Демиргазык юрдундан бейик миллетлер топлумыны
Мен Бабылың гаршысына өрүзерин,
олар оңа гаршы нызама дурарлар,
шол ерде оны эле саларлар.
Оклары мерген йигидиң окы кимин болар,
хич бири бош гечмез[+].
10Бабыллыларың юрды талаңа салнар,
оны таланларың бары олҗадан дояр.
Муны Реб айдяндыр.
11Эй, мирасымы[†] талаян бабыллылар,
сиз шатланярсыңыз, галкынярсыңыз,
отлагдакы өкүзче дей бөкҗеклейәңиз,
айгыр атлар кимин кишңейәрсиңиз.
12Эмма сизиң эне юрдуңыз утанҗа галар,
гөбек ганыңыз даман ери аяк астына салнар.
Ине, ол миллетлер ичинде иң әхмиетсизи болуп:
чөллүге, гурак ере ве чола юрда өврүлер.
13Ол Реббиң газабындан яңа илатсыз галып,
бүтинлей харабалыга өврүлер.
Бабылдан геченлер онуң яраларына
хайран болуп сыкылык чаларлар[+].
14Эй, кеманчылар,
Бабылың даш-төверегинде нызама дуруң.
Оңа ок атың, окы гайгырмаң,
чүнки ол Реббе гаршы гүнә этди[+].
15Төверек-дашдан оңа гыгырышың,
ол боюн эгди; онуң минаралары йыкылды,
диварлары ер билен егсан болды.
Бу Реббиң өҗүдир, ондан өч алың.
Өзи нәме эден болса, оңа хем шоны эдиң[+].
16Экин экени, орак дөври оракчыны
Бабылдан ёк эдиң.
Залым гылыҗың зарбындан гачып,
хер ким өз халкына тарап өврүлсин,
хер ким өз юрдуна гачсын[+].
17Ысрайыл арсланлар ковалап даргадан
гоюн сүрүсине меңзейәр.
Оны илки Ашур[†] патышасы ювутды,
Бабыл патышасы Небукаднесар
соңра онуң сүңклерини гемирди»[+].

18Мунуң үчин Ысрайыл Худайы Хөкмүрован Реб шейле диййәр: «Мен Ашур патышасыны җезаландырышым ялы, Бабыл патышасы билен онуң юрдуны-да шейле җезаландырарын[+].

19Ысрайылы ене өз өрүсине гетирерин,
ол Кармелде, Башанда[†] отлап,
Эфрайым дагындакы Гилгатда герк-гәбе дояр[+].
20Мен аман галдыранларымы багышларын.
Шол гүнлерде, шол дөвүрде
Ысрайылың языгы агтарылар,
йөне онуң хич бир языгы болмаз,
Яхуданың гүнәлери агтарылар,
йөне ондан хич зат тапылмаз.
Муны Реб айдяндыр[+].
21Мератайым[*] юрдуна ве Пекот[*] халкына хүҗүм эт.
Олары өлдүр, аман галанлары бүтинлей ёк эт,
өзүңе буйрушым ялы эт.
Муны Реб айдяндыр[+].
22Юртда уруш галмагалы, улы вейранчылык бар![+]
23Бабыл миллетлер арасында нәхили вейран болды!
Бүтин дүнйәни токмаклан нәхили дөвлүп парчаланды![+]
24Мен саңа дузак гурдум, эй, Бабыл юрды,
сен билмән оңа дүшдүң.
Реббе гаршы чыкандыгың үчин,
сен тапылдың хем тутулдың.
25Гудратыгүйчли-Хөкмүрован Реб
бабыллыларың юрдунда этмели ишиниң бардыгы үчин,
Реб горханасыны ачып,
газап билен ярагларыны чыкарды[+].
26Бабыла хер тарапдан хүҗүм эдиң,
онуң аммарларыны ачып,
оны галла үйшмеклери кимин үйшүриң,
оны бүтинлей ёк эдиң;
ондан хич зат галмасын.
27Өкүзлериниң әхлисини өлдүриң, олар союлмага әкидилсин.
Вай оларың халына!
Чүнки оларың гүни долды, җеза пурсады гелди.


28Бабылдан гачып гутуланлар
Худайымыз Реббиң өҗүни,
Онуң ыбадатханасының[†] өҗүни
Сионда ыглан эдйәрлер,
Оларың сеслерини эшидиң![+]
29Ок атянлары, кеманчыларың барыны
Бабылың гаршысына чагырың!
Онуң төверек-дашында дүшелге гуруң,
хич ким ол ерден гачып гутулмасын.
Эден ишине гөрә онуң алмытыны бериң,
әхли эденлерини онуң өзүне эдиң.
Ол Реббе, Ысрайыл Мукаддесине[†]
гаршы күпүрлик этди[+].

30Мунуң үчин онуң яш йигитлери мейданчаларда хеләк болар, әхли уршуҗылары ол гүн дымдырылар. Муны Реб айдяндыр[+]. 31Эй, текепбир, Мен саңа гаршыдырын, муны Гудратыгүйчли-Хөкмүрован Реб айдяндыр. Чүнки сениң гүнүң долды, сени җезаландырҗак вагтым гелип етди. 32Текепбир бүдрәп йыкылар, оны хич ким галдырмаз. Мен онуң шәхерлерини ода якарын, даш-төверегиндәки әхли зады от якып яндырар»[+].

33Хөкмүрован Реб шейле диййәр:

«Ысрайыл билен яхуда халкы-да эҗир чекйәр,
есир аланларың бары олары берк саклаяр,
азат этмекден боюн гачыряр[+].
34Эмма Ысрайылың Пенакәри гүйчлүдир,
Онуң ады Хөкмүрован Ребдир.
Ол Ысрайылың ишини дерңәп, юрда рахатлык берер,
эмма Бабылың илатына биынҗалык берер».
35«Бабыллылара гаршы гылыч инсин!
Бабыл илатына, ёлбашчыларыдыр
акылдарларына гаршы гылыч инсин!
Муны Реб айдяндыр.
36Галп пыгамберлериң депесинден гылыч инсин!
Олар акмак[†] боларлар.
Уршуҗыларының депесинден гылыч инсин!
Олар тапдан дүшерлер.
37Атларының, сөвеш арабаларының депесинден,
араларындакы әхли кесеки эсгерлериң үстүнден гылыч инсин!
Олар хелей ялы боларлар.
Хазыналарына гаршы гылыч инсин!
Олар талаңа салнарлар[+].
38Бабыл бутлар юрдудыр,
горкунч бутлар олары дәлиредер.
Гой, онуң сувлары гурасын,
олар такырап галсын![+]
39Мунуң үчин ол ерде вагшы хайванлар,
шагаллардыр дүегушлар месген тутарлар.
Мундан бейләк онда ынсан яшамаз,
несиллер бойы хич ким аяк басмаз[+].
40Эдил Содомың,[†] Гомораның,[†]
оларың гоңшуларының ер билен егсан болшы ялы,
ол ерде-де еке адам галмаз,
хич бир ынсан яшамаз».
Муны Реб айдяндыр[+].
41Реб шейле диййәр:
«Ине, демиргазык юртдан бир халк гелйәр,
ериң аңры уҗундан бир бейик миллет,
көп патышалар аяга галяр[+].
42Олар яйдыр найза билен ярагланан,
өзлери хем рехимсиз хем залымдырлар.
Олар атлара атланан, сеслери деңиз ялы гүвлейәр.
Олар бир адам ялы сөвеше тайяр болуп,
сениң гаршыңа нызама дурдулар, эй, Бабыл гызы!
43Бабыл патышасы олар хакдакы хабары эшиденде,
эллериниң ысгыны гачды.
Догурян аял кимин
чекйәр дерт-азарлары[+].
44Мен-Реб арслан кимин Иордан җеңңелинден
яп-яшыл өри мейдана чыкарын.
Эдомлары дуйдансыз ол мейдандан чыкарарын.
Өз сайланымы үстлеринден баштутан белләрин.
Чүнки Маңа меңзеш ким бар?
Менден хасабат сораҗак ким?
Гаршыма чыкҗак чопан ким[+]?
45Мунуң үчин Реббиң Бабыл хакдакы карарыны,
бабыллыларың юрдуна ниетлән максадыны эшидиң:
Хакыкатдан хем сүрүлериниң иң кичиси-де даргадылар,
сүрүлери оларың кысматындан яңа довла дүшерлер[+].
46Бабыл эле салнанда болҗак галмагалдан ер йүзи сарсар;
гыкылыкларының сеслери миллетлериң арасындан эшидилер».

#### 51‑нҗи бап

1Реб[†] шейле диййәр: «Мен Бабылың,[†] ягны Лебкамайың[*] илатының гаршысына хеләклейҗи ел турзарын[+].

2Бабыла гелмишеклери ёлларын,
оны совруп, юрдуны бош гоярлар.
Бетбагтлык гүни оны
хер тарапдан гуршарлар.
3Кеманчы яйыны гурсун,
совудыны гейип тайяр болсун.
Бабылың яш йигитлерини гайгырмаң,
әхли гошуныны бүтинлей ёк эдиң.
4Өлдүриленлер бабыллылар юрдунда,
яралылар онуң көчелеринде язылсын[+].
5Оларың юрды Ысрайыл[†] Мукаддесине[†] гаршы
гүнәлерден долы болса-да,
өзлериниң Худайы[†] Хөкмүрован Реб
Ысрайыл билен Яхуданы[†] терк этмеди[+].
6Бабылдан гачың,
хер ким җаныны халас этсин!
Онуң языгы себәпли хеләк болмаң,
чүнки бу Реббиң өч алҗак вагтыдыр,
Бабылың алмытыны берҗек Олдур[+].
7Бабыл Реббиң элинде бүтин дүнйәни
серхош эдйән алтын пыяла киминди.
Миллетлер[†] онуң шерабындан ичдилер,
мунуң үчин акылындан азашдылар[+].
8Бабыл дуйдансыз йыкылып күл болды,
онуң үчин перят эдиң!
Ярасына мелхем чалың,
белки-де, шыпа тапар[+].
9Биз Бабыла шыпа берҗек болдук,
йөне ол шыпа тапмады!
Оны ташлаң, гиделиң!
Хер ким өз юрдуна гитсин!
Онуң агыр хөкүми гөклере етди,
булутлара ченли бейгелди.
10Реб бизи аклады,
гелиң, Худайымыз Реббиң ишини
Сионда[†] ыглан эделиң.
11Оклары йителдиң,
сагдаклары долдурың!

Реб мадайларың[†] патышаларының рухуны оярды; Онуң максады Бабылы ёк этмекдир, Реб Өз өҗүни – ыбадатханасының[†] өҗүни алар[+].

12Бабыл галасына гаршы тугы галдырың;
гөзегчилиги гүйчлендириң, сакчылар гоюң,
букулары тайынлаң; чүнки Реб Бабыл илатына
гаршы ниетләнини ве айданыны ерине етирди.
13Эй, бол сувлар якасында,
бай хазыналы ерде яшаян халк!
Сениң соңуң гелди,
өмүр танапың кесилди!»[+]
14Хөкмүрован Реб Өзүнден ант ичди:
«Сени чекиртге сүрүси кимин эсгерлер билен долдурарын,
олар саңа гаршы еңиш награсыны чекерлер»[+].

15Ери Өз гудраты билен ярадан Ребдир.

Ол пайхасы билен дүнйәни беркарар этди,
акылы билен гөклери яйды[+].
16Ол гүрләнде, шаглаяр гөкдәки сувлар,
гөтерилйәр ериң учларындан булутлар.
Ягыш үчин йылдырымлар чакдыряр,
аммарларындан шемал өвүсдирйәр[+].
17Хер бир адам акмак[†] хем акылсыздыр,
хер зергәр ясан бутларындан уяда галар,
олар ясаландыр, оларда җан ёкдур[+].
18Булар бидерекдир, масгарабазлаң ишидир;
җезаландыранымда олар ёк боларлар.
19Эмма Якубың пайы бейле дәлдир,
чүнки әхли затлары ярадан Худайдыр,
Ысрайыл тиреси Онуң мирасыдыр,[†]
Онуң ады Хөкмүрован Ребдир[+].


20«Сен Мениң гүрзим – уруш ярагымсың,
Мен сениң билен миллетлери гырарын,
сениң билен патышалыклары вейран эдерин[+].
21Сениң билен атлары ве чапыксуварларыны гырарын,
сениң билен сөвеш арабаларыны ве арабачысыны гырарын.
22Сениң билен эркеклери хем аяллары,
гаррылардыр яшлары,
огланлардыр гызлары гырарын.
23Сениң билен чопаны ве сүрүсини,
дайханы ве ер сүрйән өкүзлерини,
ёлбашчылары ве хәкимлери гырарын.

24Сионда гөзүңизиң алнында Бабыл юрдуның ве әхли бабыллыларың эден хемме яманлыкларыны өзлерине гайтарып берерин. Муны Реб айдяндыр.

25Мен саңа гаршыдырын,
эй, вейран эдйән даг!
Бүтин дүнйәни йыкан даг!
Муны Реб айдяндыр.
Элими саңа гаршы узадып,
сени гаялардан ашак тогаларын,
сени янан дага өврерин.
26Сенден бурч дашыны,
бинят дашыны алмазлар,
сен эбедилик хараба боларсың».
Муны Реб айдяндыр.
27Юртда байдак дикиң,
миллетлер арасында сурнай чалың,
миллетлери Бабыл билен урушмага тайярлаң.
Арарат, Минни ве Ашкеназ патышалыкларыны
Бабылың гаршысына чагырың,
онуң гаршысына серкерде белләң,
үстүне чекиртге сүрүси кимин атлар ёллаң[+].
28Миллетлери, ёлбашчылары, хәкимлери билен бирликде
мадай патышаларыны ве оларың гол астындакы әхли юртлары
Бабылың гаршысына сөвеше топлаң[+].
29Юрт титрәп, лерзана гелйәр!
Чүнки Бабыл юрдуны илатсыз хараба өвүрмек барадакы
Реббиң ниети амала ашяр[+].
30Бабылың батырлары сөвешмекден эл чекди,
өз беркитмелеринде отырлар, оларың гүйҗи гачып,
хелей ялы болдулар, яшаян ерлерине от берилди,
дервезелериниң килтлери дөвүлди[+].
31Чапар үстүне чапар,
хабарчы үстүне хабарчы ылгашып,
Бабыл патышасына шу хабары етирдилер:
«Шәхер долы басылып алынды,
32гечелгелер эле салынды,
гамышлы батгалыклара от берилди,
уршуҗылара горкы аралашды».
33Ысрайыл Худайы Хөкмүрован Реб шейле диййәр:
«Дөвек вагты харман ери нәхили тапбатланян болса,
Бабыл гызы-да шейле эдилер.
Ене аз салымдан онуң орулҗак вагты гелер[+].
34Бабыл патышасы Небукаднесар бизи чейнеди,
бизи оврадып енҗип,
бош габа өвүрди.
Аждарха[†] кимин ювутды бизи,
гарныны нәз-ныгматдан дойруп,
соңра бизи гусуп ташлады[+].
35Сионың илаты: „Маңа ве ысрайыл доганларыма
эдилен зорлук Бабылың башына гелсин!“ диер.
Иерусалим:[†] „Дөкүлен ганымызың хуны,
гой, бабыллылардан соралсын!“ диер».

36Мунуң үчин Реб шейле диййәр:

«Мен сениң хакыңы алып берерин,
сениң өҗүңи аларын,
Бабыл деңзини такырадарын,
чешмесини гурадарын[+].
37Бабыл даш үйшмеклерине,
шагаллар сүренине өврүлер,
ховп ве рысвачылыга дөнүп,
ол ерде хич ким яшамаз[+].
38Бабыл халкы арслан дей арлар,
арслан чагасы кимин хыңранар[+].
39Ишдәлери ачылан вагты болса,
Мен олара мейлис гурарын.
Шатланып, эбеди ука гитсинлер,
хич вагт оянмасынлар дийип,
олары серхош эдерин.
Муны Реб айдяндыр.
40Олары гузы, гоч, гечи кимин
союлмага иберерин.
41Вах! Шешак[*] басылып алынды!
Вах! Бүтин дүнйәниң шөхраты[†] эле салынды!
Бабыл миллетлер арасында ховпа өврүлди!
42Бабылы деңиз басды;
әпет толкунлар оны бүреди.
43Онуң шәхерлери вейран болды,
юрды хич ким яшамаян,
хич бир ынсан гечмейән
гурак бир чөле дөнди[+].
44Бабыл худайы Бели җезаландырарын,
ювуданыны гусдурарын,
миллетлер гайдып оңа тарап эңмезлер,
Бабылың дивары йыкылар[+].
45Эй, халкым, ол ерден чык,
Реббиң гахар-газабындан
хеммәңиз җаныңызы халас эдиң[+].
46Юртда эшидилҗек мыш-мышлара
йүрегиңиз тапдан дүшмесин, горкмаң.
Бир йыл бир хабар гелер,
соңракы йыл башга бир хабар.
Юртда зорлук хөкүм сүрүп,
бир шаның башга бир ша гаршыдыгы хакда
геп-гүррүңлер яйрар.
47Мунуң үчин Мениң Бабылың бутларыны
җезаландырҗак гүнлерим гелер.
Онуң тутуш юрды утанҗа галар,
җесетлери юрдуң ортасында ере серлер[+].
48Онсоң демиргазыкдан гелен
ёк эдиҗи оңа хүҗүм эденде,
асман, ер ве олардакы әхли зат
Бабылың башына гелен затлара шатланып гыгырышар.
Муны Реб айдяндыр[+].
49Эй, Ысрайылың өлдүриленлери!
Тутуш ер йүзүниң өлдүриленлери үчин
Бабыл-да өз гезегинде хеләк болар.
50Эй, гылычдан гачып гутуланлар,
гидиң, сакланмаң!
Ребби узак юртда ятлаң
Иерусалим хакда ойланың.
51Биз кәйинч эшиденимизде утандык.
Гелмишеклер Реббиң өйүниң
мукаддес ерлерине гирдилер,
шонда йүзүмизи рысвалык өртди»[+].
52«Онуң бутларыны җезаландырҗак гүнлерим гелер,
онуң бүтин юрдунда яралылар иңләр.
Муны Реб айдяндыр[+].
53Бабыл гөклере чыкса-да,
галасыны белент ерде беркитсе-де,
Мен үстүне ёк эдиҗини ёлларын»[+].
54Бабылдан гыкылык сеси эшидилйәр,
ол ерден вейранчылык сеси гелйәр![+]
55Чүнки Реб Бабылы вейран эдйәр,
шовхуныны басып ятыряр.
Толкунлары бол сув дей гүвлейәр,
галмагаллы сеслери эшидилйәр.
56Бабылың гаршысына хеләклейҗи чыкды,
онуң батыр йигитлери эле салынды,
яйлары бөлек-бөлек болды,
чүнки Реб өч алян Худайдыр;
онуң этмишиниң алмытыны берер[+].
57Мен онуң ёлбашчыларыны, акылдарларыны,
хәкимлерини, серкерделерини,
уршуҗыларыны серхош эдерин.
Олар эбеди ука гидип оянмазлар.
Муны ады Хөкмүрован Реб болан Патыша айдяр.

58Хөкмүрован Реб шейле диййәр:

«Бабылың галың диварлары ер билен егсан болар,
онуң белент дервезелери якылар,
халклар бидерек ере зәхмет чекерлер,
миллетлериң дер дөкен зәхмети ода ташланар»[+].

59Бу Яхуда патышасы Сидкияның патышалыгының дөрдүнҗи йылыды. Махсеяның агтыгы, Нерияның оглы Серая патышаның баш доландырыҗысыды. Ол Сидкия билен биле Бабыла барярка, Ермея пыгамбер[†] оңа шу сөзи табшырыпды[+]. 60Ермея Бабылың башына гелҗек әхли бетбагтлыклары, Бабыла дегишли бу сөзлериң барыны бир кагыза язды. 61Ермея Серая шейле дийди: «Бабыла бараныңда, бу сөзлериң әхлисини халка окап бермеги унутма. 62Онсоң шейле дий: „Я Реб, бу ери ёк этҗекдигиңи, онда ынсан-да, хайван-да яшамаҗакдыгыны, юрдуң эбедилик харабачылыга өврүлҗекдигини Өзүң айтдың“[+]. 63Бу кагыздакы языланлары окап боланыңдан соң, оны бир даша баглап, Евфрат дерясының ортасына ат[+]. 64Соңра шейле дий: „Бабыл-да шейдип сува батар, онуң башындан индерҗек бетбагтлыгымдан яңа, инди ол хич хачан галып билмез“».

Ермеяның сөзлери шу ерде гутаряр.

#### 52‑нҗи бап


Иерусалимиң[†] сынмагы


(2 Патышалар 24:18-20; 25:1-17)

1[•]Сидкия патыша боланда, йигрими бир яшындады. Ол Иерусалимде он бир йыл патышалык этди. Онуң эҗеси Хамутал либналы Ермеяның гызыды[+]. 2Сидкия хем Ехоякым ялы Реббиң назарында йигренҗи ишлери этди. 3Реббиң Иерусалиме ве яхуда[†] халкына гаршы болан гахары туташярды. Ол шонуң үчин олары Өз хузурындан ковды.

Сидкия Бабыл[†] патышасына гаршы уруш турузды[+]. 4Сидкияның патышалыгының докузынҗы йылының онунҗы айының онуна Бабыл патышасы Небукаднесар тутуш гошуны билен Иерусалиме хүҗүм эдип, онуң гаршысында дүшелге гурды. Олар Иерусалиме гирмек үчин, даш-төверегинде япгыт гурдулар[+]. 5Шейдип, Сидкияның патышалыгының он биринҗи йылына ченли Иерусалим габавда дурды. 6Дөрдүнҗи айың докузына шәхерде ачлык гүйҗәп, юрдуң илаты иймәге чөрек тапмады. 7Галаның диварының бир бөлеги душман тарапындан йыкылды. Бабыллылар галаның даш-төверегини габасалар-да, әхли эсгерлер гиҗе патышаның багының ёлундан, ики диварың арасындакы дервезеден чыкып, Араба дүзлүгине[†] тарап гачып гитдилер. 8Эмма бабыллыларың гошуны патышаның ызындан ковуп, Ерихо дүзлүгинде ызындан етди. Патышаның әхли гошуны онуң янындан гачып, дагашып гитдилер. 9Онсоң бабыллылар патышаны тутуп, Хамат юрдундакы Рибла гетирдилер. Шол ерде Бабыл патышасы оңа хөкүм чыкарды[+]. 10Бабыл патышасы Сидкияның огулларыны онуң гөзүниң алнында өлдүрди. Риблада Яхуданың әхли ёлбашчыларыны-да өлдүрди[+]. 11Ол Сидкияның гөзлерини ойдурды ве зынҗыр билен баглап, Бабыла алып гитди. Ол оны өлйәнчә зынданда саклады[+].

12Бабыл патышасы Небукаднесарың патышалыгының он докузынҗы йылының бәшинҗи айының онуна шаның җанпеналарының баштутаны хем эмелдары Небузарадон Иерусалиме гелди[+]. 13Небузарадон Реббиң өйүни, патышаның көшгүни ве Иерусалимиң әхли җайларыны ода берди, ол улы җайларың әхлисини якды[+]. 14Бабыллыларың җанпеналарының баштутаны билен гелен гошун Иерусалимиң даш-төверегиндәки диварларың әхлисини йыкды[+]. 15Җанпеналарың баштутаны Небузарадон халкың гарыпларыны, шәхерде аман галанлары, Бабыл патышасының тарапына гечен гачгаклары ве аман галан сенеткәрлери есир эдип әкитди. 16Эмма җанпеналарың баштутаны Небузарадон юрдуң гарып-гасарларының кәбирлерини үзүмчилик ве дайханчылык билен мешгуллансынлар дийип гоюп гайтды.

17Бабыллылар Реббиң өйүндәки бүрүнч сүтүнлери, шейле хем ол ердәки арабалары ве бүрүнч ховзы парчалап, әхли бүрүнҗи Бабыла алып гитдилер[+]. 18Олар ыбадатхана[†] хызматы үчин уланылян газанлары, пилчелери, әтишгирлери, легенлери, якымлы ыслы түтетги[†] якмак үчин уланылян гаплары ве бейлеки бүрүнч гап-гачларың барыны алып гитдилер[+]. 19Җанпеналарың баштутаны булардан башга-да окаралары, маңңаллары, легенлери, газанлары, чыраданлары, гаплары, кәселери алып гитди. Ол алтындан ясалан затлары алтыны үчин, күмүшден ясалан затлары хем күмши үчин алып гитди. 20Сүлейман патышаның Реббиң өйи[†] үчин ясан ики сүтүни, бир ховзы ве ховзуң ашагындакы он ики саны бүрүнч өкүзи үчин сарп эдилен бүрүнҗиң аграмы чәксизди[+]. 21Бир сүтүниң бейиклиги он секиз тирсекди. Төверегиниң айлавы он ики тирсекди. Галыңлыгы дөрт бармак болуп, ичи бошды[+]. 22Сүтүниң депесинде-де бир саны бүрүнч тәч барды. Бир тәҗиң бейиклиги бәш тирсекди ве тәҗиң даш-төверегине айланан нарлардыр өрме зынҗырлар хем тутуш бүрүнчден ясаланды. Бейлеки икинҗи сүтүн-де нарлар билен безелип, эдил биринҗә меңзешди. 23Хер хатарың төверегинде җеми йүз нар барды ве ерден диңе тогсан алтысы гөрнүп дурды.


Яхуда халкы Бабыла сүргүн[†] эдилйәр


(2 Патышалар 25:18-21)

24Баш руханы[†] Серая билен икинҗи руханы[†] Сепаняны хем-де үч саны гапы сакчысыны җанпеналарың баштутаны Бабыла есир эдип әкитди[+]. 25Ол шәхерде галан эсгерлериң баштутаны эдип белленен бир харбы серкердәни, шәхерден тапылан патышаның еди саны маслахатчысыны, юрдуң илатыны гошуна язян серкердәниң мүрзесини[†] ве юрдуң илатының алтмыш саны баштутаныны алып гитди. 26Җанпеналарың баштутаны Небузарадон олары тутуп, Рибла галасындакы Бабыл патышасының янына гетирди. 27Хамат юрдуның Рибла галасында Бабыл патышасы олары өлдүрди. Шейдип, яхуда халкы өз юрдундан сүргүн эдилди.

28Небукаднесарың есир эдип гетирен халкы, ине, шулардан ыбарат: патышалыгының единҗи йылында үч мүң йигрими үч яхуданы;[+] 29Небукаднесарың патышалыгының он секизинҗи йылында Иерусалимден секиз йүз отуз ики адамы; 30йигрими үчүнҗи йылында җанпеналарың баштутаны Небузарадон яхудалардан еди йүз кырк бәш адамы есир эдип әкитди. Олар җеми дөрт мүң алты йүз адамдыр.


Ехоякының есирликден бошадылмагы


(2 Патышалар 25:27-30)

31[•]Яхуда патышасы Ехоякының сүргүнлигиниң отуз единҗи йылында Эвилмеродак Бабыла патыша болды. Ол шол йылың он икинҗи айының йигрими бәшинде Яхуда патышасы Ехоякына ягшылык эдип, оны туссаглыкдан бошатды[+]. 32Ол Ехоякын билен мәхирли сөхбет этди ве оны Бабыла сүргүн эдилен бейлеки шалардан илери тутды. 33Шейдип, Ехоякын туссаглыкдакы гейимлерини чыкарды. Ол галан өмрүниң әхли гүнлеринде патышаның сачагындан нахарланды. 34Онуң гүнделик экленҗи тә өлйәнчә Бабыл патышасы тарапындан берилди.

### Ермеяның агысы


Гириш

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]


#### Гириш


Ермея пыгамбериң агысы


Бу китап еврей дилинде «Нәдип?» диймеги аңладяр, йөне беян эдйән вакаларына гөрә Ермеяның агысы дийип атландырыляр. Китабы кимиң язандыгы анык мәлим болмаса-да, оны Ермея пыгамбер языпдыр дийип хасаплаярлар. Тарыхы вакаларың беянына гөрә, б. э. өң 586-нҗы йылда, ягны Иерусалимиң вейран эдилен вагтында Ермея пыгамбер шол ердеди. Бу болса китап Ермея пыгамбер тарапындан языландыр дийип пикир этмәге долы эсас берйәр. Мукаддес Язгыларда ахы-налалар диңе «Ермеяның агысында» дәл, эйсем «Мезмурлар» китабында хем көп беян эдилендир.

Китап гошгы гөрнүшинде языландыр. Бу гошгулар шыгрыетиң йөрите тәринде дүзүлип, хер сетири я-да хер бендиниң сетирлери элипбий тертибинде гелйән харпдан башланяр. Шейле тәрде дүзүлен гошгының сетирлериниң башкы харплары ёкардан ашак окаланда хайсыдыр бир сөзи я-да җүмләни дүзйәр. Еврей элипбийиниң биринҗи харплары א (алеф) ве ב (бет) харплары болуп, ол җеми 22 харпдан ыбаратдыр. Китапда аятларың хайсы харпдан башланяндыгыны гөркезмек үчин, гошмача сөзбашылар еврей элипбийиниң харплары билен аңладыландыр. Үчүнҗи ахы-нала (3‑нҗи бап) 66 аятдан ыбарат болансоң, 3 аят алеф-ден, 3 аят бет-ден ве шоңа меңзеш тертипде башланяр. Бу ахы-нала китабың ортасында ерлешип, аятларының 3 эссе көп болмагы онуң айратын ныгталмагына ярдам эдйәр. Акрогошгы – сетирлериниң башкы харплары ёкардан ашак окаланда хайсыдыр бир сөзи я-да җүмләни дүзйән гошгы.

Иерусалимиң ахы-наласы 1:1-22
Иерусалимиң җезасы 2:1-22
Җеза ве умыт 3:1-66
Иерусалим йыкыляр 4:1-22
Рехимдарлык үчин дилег 5:1-22

#### 1‑нҗи бап


Иерусалимиң[†] ахы-наласы


Алеф

1Вах, өң адамдан долы шәхер,
инди ялңыз бошап галды!
Миллетлер[†] арасында бейик болан
инди дул хатына меңзәп галды!
Өң велаятларың меликеси болан,
инди гырнага өврүлди!


Бет

2Гиҗесине зар-зар аглаяр,
яңакларында гөзяшы.
Ойнашларындан
көшешдирйән ёк оны.
Әхли достлары хайынлык эдип,
оңа душман болдулар[+].


Гимел

3Яхуда[†] көп хасрат ве агыр зәхмет чекди,
инди болса есир эдип әкидилди.
Ол миллетлер арасында яшаяр.
Ол хич бир дынчлык тапман,
бетбагтлыга учранында,
ковгучыларының элине дүшди[+].


Далет

4Сиона[†][*] барян ёллар яс баглаяр,
чүнки байрамчылыгына гелйән ёк.
Әхли дервезелери чоларып галан,
руханылары[†] ахы-нала чекйәр.
Гайгы-хасрат чекйәр яш гызлары,
өзи хем гам-гусса батяр.


Хе

5Ягылары хөкүмдар боляр,
душманлары ровачланяр.
Языгының агырдыгы үчин Реб[†]
бу хасраты чекдирди Сиона.
Душманының өңүне салнып,
чагалары сүргүн[†] эдилди онуң[+].


Вав

6Сион гызының[†][*] әхли шан-шөхраты[†] гачды.
Ёлбашчылары өри тапмаян кейик киминди,
ковгучылардан гачмага меҗаллары ёкды.


Зайин

7Хасратлы хем сергезданлык гүнүнде Иерусалим
өңки гүнлердәки эе болан байлыгыны ятлаяр.
Халкы душманың элине дүшенде,
хич ким оңа көмек этмеди.
Ол ер билен егсан боланда,
душманы үстүнден гүлди[+].


Хет

8Иерусалим агыр гүнә этди,
шейдип, ол гүлки болды.
Өңки сылаянлар ялаңачлыгыны гөрүп,
инди оны йигренйәрлер.
Мунуң үчин онуң өзи ах чекип,
хеммелерден йүзүни гизлейәр[+].


Тет

9Иерусалимиң ахлаксызлыгы этегиндеди,
гелеҗеги хакда пикир этмеди.
Онуң йыкылышы айылганчды,
оңа теселли берйән ёкды.
«Я Реб, агыр халыма назар сал,
чүнки душман үстүн чыкды!»[+]


Ёд

10Душман онуң иң гымматлы затларына эл урды,
миллетлере ыбадатхана[†] гирмеги гадаган этсең-де,
Иерусалим оларың гирйәндиклерини гөрди[+].


Каф

11Бир дөвүм чөрек гөзләп,
бүтин халкы ах чекйәр;
тәзеден гүйҗе гирмек үчин,
хазыналарыны иймите берйәр.
«Я Реб, ине, халыма серет,
мен нәхили дерексиз болдум[+].


Ламед

12Эй, өтегчилер, сизиң үчин бу хич затмы?
Ине, халымы гөрүң,
хей-де, мениң башымдан инен
гам-гусса ялы гам-гусса бармы?
Реб газапдан долуп ловлан гүни
бу хасраты чекдирди маңа.


Мем

13Ёкардан от иберип,
сүңклерими көйдүрди;
аягыма дузак гуруп,
мени аркан агдарды;
мени вейран эдип,
бүтин гүн тапдан дүшүрди[+].


Нун

14Гүнәлерим боюнтырыгыма багланды,
Реббиң Өз эли билен ишилип,
мениң бойнумдан асылды,
Ол гүйҗүми түкетди;
Таңры мени гаршы дуруп билмедик
душманларымың элине берди[+].


Самех

15Терк этди Таңрым әхли уршуҗыларымы,
гошун чагырды гырмак үчин йигитлерими.
Таңры Яхуда бой гызыны
үзүм сыкян дек сыкып енчди.


Айин

16Мен булар үчин аглаярын,
гөзяшларым сил болуп акяр.
Җаныма арам берйән ёк,
теселли бериҗи менден узакда.
Чагаларым дерби-дагын эдилди,
чүнки душман үстүн чыкды»[+].


Пе

17Сион элини узадяр,
эмма оңа теселли берйән ёк.
Якуба душман болуң дийип,
Реб эмр этди гоңшы халклара.
Иерусалим оларың арасында
мурдар[†] зада өврүлди[+].


Тсади

18Реб адылдыр,
мен болса буйругына гаршы чыкдым,
эмма сиз, эй, бүтин халклар, гулак гоюң,
мениң чекйән дердими гөрүң;
сүргүн эдилди яш гыздыр йигитлерим[+].


Коф

19Ойнашларымы чагырдым,
эмма олар мени алдава салдылар.
Руханыларым ве яшулуларым[†]
тәзеден гүйҗе гирмек үчин
өзлерине иймит гөзлейәркәлер,
шәхерде хеләк болдулар[+].


Реш

20Серет, я Реб, нәхили эҗир чекйән,
ичим яняр,
йүрегим чат ачяр,
чүнки Саңа гаршы баш галдырдым.
Дашарда гылыч гыряр,
ичерде өлүм хөкүм сүрйәр[+].


Шин

21Олар ахы-наламы эшитдилер,
эмма маңа теселли берйән ёк.
Җебрими әхли душманларым эшитди,
Сениң муны эдениңе шатландылар.
Ыглан эден гүнүңи гетир,
олар-да мениң ялы болсунлар.


Тав

22Әхли писликлери Саңа аян болсун;
тутуш языкларым себәпли
маңа нәме эден болсаң,
олара хем шоны этгин.
Ахы-налам көпдүр,
йүрегим тапдан дүшендир[+].


#### 2‑нҗи бап


Иерусалимиң[†] җезасы


Алеф

1Вах, Таңры газап атына атланып-ха,
Сион гызыны[†] гара булуда гаплады-ла!
Ол Ысрайылың гөзеллигини
гөкден ере ташлады.
Ол гахары гелен гүни Өз
аягының күрсүсини терк этди[+].


Бет

2Таңры Якубың әхли меканыны вейран этди
хич рехимдарлык этмеди.
Яхуда[†] гызының галаларыны йыкды
гахар-газабы ятмады.
Патышалыгыны хем хөкүмдарларыны
масгаралап, ер билен егсан этди[+].


Гимел

3Чогян гахары билен
Ысрайылың әхли гүйҗүни ёк этди.
Душман чозанда саг элини ыза чекди.
Даш-төверегини ода берип,
алавлы от кимин Якубың юрдуны якды[+].


Далет

4Душман кимин яйыны чекди,
элини галдырды ягы кимин.
Гөз-гуванҗымызың барыны өлдүрди;
Сион гызының чадырының үстүне
газабыны от кимин пүркди[+].


Хе

5Таңры душман ялы болуп,
Ысрайылы юмурды.
Әхли көшклерини йыкып,
галаларыны вейран этди.
Яхуда гызының ясдыр
ахы-наласыны хас-да көпелтди.


Вав

6Ыбадатханасыны[†] чатма дей йыкды,
халкың ыбадат өйүни вес-вейран этди.
Реб[†] Сионда[†] байрамлардыр
Сабат гүнүни унутдырды.
Гахар-газаба мүнүп,
патышаны ве руханыны[†] рет этди.


Зайин

7Таңры гурбанлык сыпасыны[†] ташлады,
мукаддес[†] өйүни терк этди.
Көшклериниң диварларыны
душманың элине берди.
Реббиң өйүндәки душманың гыкылыгы
байрамчылык гүндәки оваза меңзеди.


Хет

8Реб Сион гызының диварыны
вейран этмеги йүрегине дүвди.
Өлчег йүпүни герип,
йыкмакдан эл чекмеди.
Дашкы, ички дивар долды яс биле,
икиси-де егсан болды ер биле.


Тет

9Онуң дервезелери ере чөкди;
Реб килтлерини дөвүп ёк этдирди.
Патышасы ве ёлбашчылары
ят миллетлериң[†] арасында галды.
Инди халка өвүт-несихат берилмейәр,
пыгамберлерине[†] Ребден гөрнүш[†] гелмейәр[+].


Ёд

10Сион гызының яшулулары[†]
ерде чөк дүшүп отырлар үмсүм.
Җул гейиндилер,
башларындан совурдылар гум.
Башларыны ашак эгдилер,
Иерусалимиң яш гызлары хем[+].


Каф

11Гөзлерим яш дөкмекден күтелди,
ичим яняр.
Эзиз халкымың вейранчылыгы зерарлы
гара багрым ган боляр,
чүнки шәхериң көчелеринде
чагалардыр бәбеклер меҗалсыз йыкыляр.


Ламед

12Шәхер көчелеринде яраланан дек хушуны йитирйәрлер.
«Ханы чөрек ве шерап?» дийип,
эҗелерине перят эдйәрлер.
Оларың гуҗагында җан берйәркә[+].


Мем

13Мен саңа нәме диейин?
Эй, Иерусалим гызы, сени нәмә меңзедейин?
Эй, Сион бой гызы,
теселли берер ялы, сени нәмә деңешдирейин?
Сениң хеләкчилигиң деңиз дей әгирт,
ким шыпа берер саңа?


Нун

14Сен хакда пыгамберлериң
галп, манысыз гөрнүшлер гөрдүлер.
Өңки каддыңа дикелтмек үчин
этмишиңи йүзүңе басмадылар.
Гайтам, сени ёлдан чыкарян
ялан гөрнүшлер гөрдүлер[+].


Самех

15Әхли өтегчилер саңа эл чарпярлар.
Иерусалим гызына сыкылык атып:
«Бүтин дүнйәң шатлыгы, гөзеллик гөрки
дийилйән шәхер шумы?» дийшип,
башларыны яйкаярлар[+].


Пе

16Әхли душманларың сени яңсылаярлар,
сыкылык атып, дишлерини гыҗаярлар.
Олар: «Биз оны ювутдык!
Ине, шуды бизиң гарашян гүнүмиз.
Ахыры муны-да гөрдүк!» дийип гыгырышярлар[+].


Айин

17Реб Өз ниетини амала ашырды,
овалдан беллейши ялы,
Өз сөзлерини берҗай этди.
Сени рехимсизлик билен хеләк этди,
шат этди халыңа душманыңы,
ягыларыңа кувват берди[+].


Тсади

18Халк Реббе йүрекден перят эдйәр.
Гиҗе-гүндиз гөзяшың сил болуп аксын,
гөзлериңиң яшы кепемесин,
эй, Сион гызының дивары![+]


Коф

19Тур! Гиҗеки нобат башында перят эт!
Йүрегиңи Таңрының хузурында сув кимин дөк!
Хер көчәниң башында ачлыгындан йыкылян
чагаларыңың җаны үчин элиңи сер Оңа[+].


Реш

20Серет, я Реб, халкыңың халына бак!
Кими бейле гүне саланыңы гөр!
Аяллар өз догран эзиз чагаларыны ийсинлерми?
Руханы ве пыгамбер мукаддес өйүңде өлдүрилсинми[+]?


Шин

21Яшы-гаррысы ёлуң үстүнде ятыр,
гызларымдыр йигитлерими гылычдан гечирдилер.
Гахарың гелен гүни Сен олары өлдүрдиң,
рехимсизлик билен барыны гырдың.


Тав

22Чар тарапдан маңа ховп саланлары чагырдың,
байрамчылык гүнүндәки кимин олары үйшүрдиң.
Реббиң гахары гелен гүни хич ким гачып гутулмады,
оларың арасындан дири галаны болмады,
сөйүп улалдан чагаларымы душманым хеләк этди.


#### 3‑нҗи бап


Реббиң садык сөйгүси түкенмездир


Алеф

1Худайың[†] газап таягындан
хасрат чекен адам мен[+].
2Ол мени идип,
ышыксыз түм гараңкылыга гетирди[+].
3Ол бүтин гүн гайта-гайта
гаршыма элини галдырды.


Бет

4Этими, хамымы чүйретди,
сүңклерими дөвүп ташлады[+].
5Үстүме чозуп, дашымы габады,
башыма хасрат хем дерт салды[+].
6Биреййәм өленлер кимин
мени гараңкылыкда яшатды[+].


Гимел

7Гачмаз ялы дашыма дивар айлады,
бойнума агыр зынҗырлар салды.
8Перят эдип, көмеге чагыранымда,
Ол дилегиме гулак салмады[+].
9Ёнма дашлар билен ёлумы япды,
ёдаларымы эгрелтди[+].


Далет

10Худай мени пейлейән айыдыр,
букуда ятан арсландыр[+].
11Ёлумдан азашдырып парчалады,
халыс сандан чыкарды.
12Ол яйыны чекди,
мени окуна нышан эдинди[+].


Хе

13Сагдагындакы оклары атып,
багрымы дешди[+].
14Мен әхли халкыма гүлки болдум,
гүнузын оларың айдымы болдум[+].
15Ол мени хасратдан дойруп,
ёвшаның аҗы сувуны ичирди[+].


Вав

16Чагыл билен дишлерими овратды,
күл ичинде депип, дыза чөкдүрди.
17Мениң җаным рахатлыгы унутды,
шатлыгың нәмедиги ятдан чыкды.
18Өзүме дийдим: «Җандан эл үздүм,
Реббе болан әхли умыдым өчди».


Зайин

19Хасратымдыр сергезданлыгым хакда ойлансам,
аҗы ёвшан билен зәхер-закгун ичен ялыдыр!
20Җаным муны дынгысыз ятлаяр,
шонуң үчин йүрегим параланяр.
21Эмма шуны ятда саклаян,
шонда ене-де умыт дөрейәр:


Хет

22Реббиң садык сөйгүси түкенмездир[*],
чүнки Онуң рехимдарлыгы бакыдыр.
23Хер сәхер булар тәзеленйәр,
Сениң вепадарлыгың бейикдир![+]
24Җаным диййәр: «Реб[†] мениң пайымдыр.
Шоңа гөрә Оңа интизардырын»[+].


Тет

25Реб Өзүне бил баглаянлара,
Өзүни йүрекден агтарянлара ягшыдыр.
26Реббиң халас эдишине
үмсүм гарашмак говудыр.
27Адама боюнтырыгы
яшлыкдан гөтермек говудыр.


Ёд

28Ынсан дымып, ялңыз отурсын,
чүнки боюнтырыгы дакан Ребдир[+].
29Ере йүзин йыкылсын,
белки, умыт бардыр.
30Өзүни урана яңагыны тутсун,
масгараланмакдан долы болсун[+].


Каф

31Чүнки Таңры хич вагт
өмүрлик терк этмез[+].
32Ол бирине хасрат чекдирсе-де,
бол мерхеметине гөрә рехим-де эдер[+].
33Хасрат берип, гайга батырса-да,
булары Ол йүрекден этмез.


Ламед

34Юрдуң әхли есирлери
аяк астында депелененде,
35Бейик Худайың хузурында
ынсан хукуклары кемсидиленде,
36давада бирине адалатсызлык эдилен вагты,
Таңры олары гөрйән дәлмидир?


Мем

37Булары Таңрының Өзи буюрмаса,
ким буйрук берип ерине етирдерди[+]?
38Ягшылык хем, яманлык хем
Бейик Худайың агзындан чыкмаярмы[+]?
39Өз гүнәлери үчин җезасын алса,
дири галан адам нәме үчин зейренсин?


Нун

40Гелиң, ёлларымызы сынап гөрелиң,
тәзеден Реббе гайдып баралың.
41Гелиң, гөкдәки Худая
элимизи-де, йүрегимизи-де ачалың[+].
42Биз гүнә эдип баш галдырдык,
Сен бизи багышламадың[+].


Самех

43Коваладың бизи газап билен,
рехимсизлик билен өлдүрдиң.
44Өзүңи булуда бүредиң,
дилеглер эшидилмесин дийип.
45Бизи миллетлер[†] арасында
сыр-сүплүге, зир-зибиле өвүрдиң.


Пе

46Әхли душманларымыз
бизи яңсыладылар[+].
47Үстүмизе ховп ве хиле,
харабачылык ве вейранчылык абанды[+].
48Эзиз халкымың хеләкчилигинден яңа
гөзяшларым сил болуп акяр[+].


Айин

49-50Реб гөкден ашак назар салянча,
гөзяшларым хич түкенмез, асла кепемез[+].
51Шәхеримдәки гызларың халына
йүрегим гыйым-гыйымдыр.


Тсади

52Маңа нәхак душман боланлар
мени гуш кимин авлап тутдулар[+].
53Дирилигиме чукура ташлап,
үстүмден даш окладылар[+].
54Сувлар депәмден ашды,
«Мен хеләк болдум» дийдим[+].


Коф

55Чукурың дүйбүнден
Сени чагырдым, я Реб[+].
56«Гулагыңы дыкма, перядыма гулак гой»
диен сөзлерими эшитдиң.
57Сени чагыранымда, яныма гелип:
«Горкма!» дийдиң.


Реш

58Эй, Таңры, җанымы гутаран Сенсиң,
өмрүми халас эден Сенсиң[+].
59Я Реб, маңа эдилен адалатсызлыгы гөрдүң,
мениң хакымы алып бер.
60Менден нәхили өч алышларыны гөрдүң,
гаршыма гуран дилдүвшүклерини билдиң[+].


Шин

61Я Реб, оларың масгаралайшыны эшитдиң,
гаршыма гуран дилдүвшүклерини гөрдүң.
62Душманларымың бүтин гүн мениң гаршыма
эдйән хышы-вышыларыны ве хүңүрдилерини эшитдиң.
63Эртирден агшама ченли
мен оларың яңсы айдымы болдум.


Тав

64Оларың эллери билен эденлерини
эгинлери билен чекдир, я Реб!
65Йүреклерине ховсала сал.
Гой, нәлетиң оларың үстүнден инсин!
66Газап билен ковалап,
гөклериң астындан олары ёк эт, я Реб!


#### 4‑нҗи бап


Иерусалим[†] йыкылды


Алеф

1Вах, алтын нәхили гаралды-ла!
Сап алтын нәхили үйтгеди-ле!
Мукаддес[†] дашлар чашып ятыр
хер көчәниң башында[+].


Бет

2Сионың[†] җандан эзиз чагалары
сап алтындан-да гымматлыды!
Вах, инди күйзегәриң элиниң иши
гуры бир тойна дең болуп галды![+]


Гимел

3Хатда шагаллар-да эмҗек берип,
өз балаларыны эмдирйәндир,
эмма эзиз халкым чөл дүегушы кимин
чагаларына рехимсиз болды.


Далет

4Сүйт эмйән чаганың дили
тешнеликден дамагына япышяр.
Чагалар чөрек диләп ялбарярлар,
эмма хич ким хич зат бермейәр[+].


Хе

5Нәз-ныгматлар ийип яшанлар
көчелерде ачлык чекйәрлер.
Гырмызы дон гейип улаланлар
иймит гөзләп, зир-зибили дөрйәрлер.


Вав

6Чүнки эзиз халкымың җезасы
ынсан эли дегмезден
бир демде йыкылан
Содомың[†] җезасындан улудыр[+].


Зайин

7Онуң ёлбашчылары гардан арасса,
сүйтден акдылар.
Беденлери мерҗенден гызыл,
даш сыпатлары[†] якут киминди.


Хет

8Инди йүзлери көмүрден гара,
көчелерде таналмаярлар.
Дерилери сүңклерине япышып,
гуры агаҗа дөндүлер[+].


Тет

9Ачлыкдан өлениңден
гылычдан өлениң говудыр.
Ериң хасылындан махрум болуп,
оларың өмүр танаплары гырылды[+].


Ёд

10Юка йүрек аяллар чагаларыны
өз эллери билен өзлери биширди.
Эзиз халкымың хеләкчилик гүнүнде
чагалары олара иймит болды[+].


Каф

11Реб[†] гахар-газабыны пүркди,
ловлаян гахарыны сачды.
Сиона гаршы туташдыран оды
онуң дүйплерини-де яндырды[+].


Ламед

12Дүнйәдәки патышаларың, ынсанларың хиҗиси
Иерусалимиң дервезелеринден ягылардыр
душманларың гирҗегине ынанмаздылар.


Мем

13Буларың бары пыгамберлериниң[†] гүнәси,
руханыларының[†] этмиши үчин болды.
Чүнки олар шәхериң ортасында
догручылларың ганыны дөкдүлер[+].


Нун

14Көр кимин көчелерде энтедилер,
ган[†] билен харам болдулар.
Муңа гөрә гейимлерине
эл дегрип билен болмады[+].


Самех

15Халк олара: «Ёк болуң, эй, харамлар!
Гачың! Айрылың! Эллемәң!» дийди.
Шейдип, олар ковлуп, сергездан болдулар.
Миллетлер[†] арасында олара шейле дийилди:
«Бу ерде мундан артык галмасынлар!»


Пе

16Реббиң Өзи олары даргатды,
Реб инди олара назар салмаз.
Руханыларына хормат гоюлмаз,
яшулуларына[†] рехим эдилмез[+].


Айин

17Көмеге бидерек гарашмакдан
гөзлеримиз күтелди.
Биз сакчылык диңинде көп гарашдык,
халас этмейән миллете гарашан экеник[+].


Тсади

18Ызымызы ызарладылар,
көчелеримизде гезип билмедик;
ахырымыз голай, гүнлеримиз гутарды,
чүнки соңумыз етип гелипди[+].


Коф

19Бизи ковалаянлар
гөкдәки бүргүтлерден йылдамды.
Олар дагларда бизи ызарладылар,
чөлде бизи пейләп ятдылар[+].


Реш

20Дирилик непесимиз, Реббиң сечип-сайланы
оларың чукурына гачды.
Биз ол хакда: «Онуң саясында
миллетлер арасында яшарыс» дийипдик[+].


Шин

21Эй, Ус юрдунда яшаян
Эдом гызы, шатлан, беген!
Йөне кәсе гезеги саңа-да етер,
серхош болуп ялаңачланарсың шонда[+].


Тав

22Эй, Сион гызы,[†] гүнәңиң җезасы тамамланды,
Реб инди сени гайдып сүргүн[†] этмез,
эмма сениң этмишиңиң җезасын берип,
гүнәлериңи паш эдер Ол, эй, Эдом гызы[+].


#### 5‑нҗи бап


Рехимдарлык үчин дилег

1Я Реб[†], бизиң башымыза геленини ятла.
Серет-де, бизиң масгарачылыгымызы гөр!
2Мирасымыз[†] кесекилере,
өйлеримиз гелмишеклере галды[+].
3Биз атасыз етим галдык,
эҗелеримиз болса дул галды.
4Сувумызы пул төләп ичдик,
одунымызы-да сатын алдык.
5Бизи боюнтырык дакып коваладылар,
тапдан дүшдүк, дынчлык бермейәрлер.
6Доя-гарна чөрек иймек үчин
Мүсүре ве Ашура[†] элимизи сердик[+].
7Ата-бабаларымыз гүнә этдилер;
инди олар ёк,
эмма оларың җезасыны биз чекйәрис[+].
8Үстүмизден гуллар хөкүм сүрйәр,
оларың элинден бизи халас эдйән ёк.
9Чөлдәки гаракчының гылыҗы зерарлы
нанымызы җанымыздан гечип газаняс.
10Якып барян ачлыгың дердинден
деримиз янян көз кимин гызарды.
11Яхуданың[†] шәхерлеринде гызларың,
Сионда[†] гелинлериң намысына дегилди[+].
12Ёлбашчыларыны эллеринден асдылар,
баштутанларына хормат гоймадылар[+].
13Йигитлер дегирмен дашыны айлаярлар,
олар одун йүкүң астында егшерйәрлер[+].
14Гаррылар шәхер дервезесинде отурмаярлар,
яш йигитлер саз гуралларыны чалмаярлар.
15Йүреклеримизиң шатлыгы кесилди,
тансларымыз инди яса өврүлди[+].
16Башымыздан тәч гачды.
Вай халымыза! Чүнки гүнә этдик[+].
17Мунуң үчин йүрегимиз агырды,
гөзлеримиз күтелди.
18Чүнки Сион дагы вейран болуп,
шагаллар сүмсүнишип йөр үстүнде.
19Йөне Сен, я Реб, эбеди хөкүм сүрерсиң,
Сениң тагтың несилден-несле довам эдер[+].
20Нечүн Сен бизи эбедилик унудярсың?
Нечүн бизи узак вагтлап терк эдйәрсиң[+]?
21-22Бизе чәксиз гахарланып,
бүтинлей рет этмедик болсаң,
бизи Өзүңе өвүр, я Реб, биз өврүлерис,
бизе өңки гүнлеримизи гайтарып бер![+][+]

### Эзекиел


Гириш

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]


#### Гириш


Эзекиел пыгамбериң китабы


Яхуды халкы Бабыл сүргүнлигинде болан дөврүнде, б. э. өң 593‑нҗи йылда Реб Эзекиел (Кифл) пыгамбери чагыряр. Эзекиел пыгамбер муны шейле беян эдйәр:

«Кебар каналының якасында сүргүн эдиленлериң арасындакам, гөклер ачылды ве мен Худайдан гелен гөрнүшлери гөрдүм. Бу сүргүнде болян вагтымызың отузынҗы йылының дөрдүнҗи айының бәшине болды. Бу Ёякын патышаның сүргүн эдилмегиниң бәшинҗи йылыды. Дөрдүнҗи айың бәшине бабыллыларың юрдундакы Кебар каналының якасында Бузының оглы Эзекиел рухана Реббиң сөзи аян болды. Ол ерде Реббиң эли онуң үстүндеди»

1:1-3.

Эзекиел хем пыгамбер, хем руханыды. Ол руханыларың неслинден болуп, Худая хызмат этмәге сайланылан машгалада доглупды. Онуң пыгамберликлери руханының йүрегини шатландырярды. Олардан ыбадатхананың дикелдилмеги барадакы (40 – 43‑нҗи баплар), руханылыгың галкынмагы (44‑нҗи бап) ве Худайың шалыгы (45 – 48‑нҗи баплар) барадакы пыгамберликлери айратын белләп гечмек болар. Эзекиелиң кәбир пыгамберликлери апокалиптик жанрында языландыр. Шейле жанрда язылан пыгамберликлер адаты болмадык шекиллерден ве гөрнүшлерден ыбарат боляр. Даныел пыгамбер билен Закаря пыгамберлериң гөрен гөрнүшлериниң беяны хем шу жанра дегишлидир.

Эзекиел пыгамбериң китабында Худай көпленч Хөкмүрован Реб дийип атландырыляр. Бу ат илкинҗи гезек 2:4-де душ гелйәр. Еврей дилинде бу Адонай Яхве диймеги аңладяр. Адонай сөзи адатча Таңры, Яхве – Реб дийип терҗиме эдилди. Эмма бу сөзлериң утгашып гелен ягдайларында Хөкмүрован Реб дийип терҗиме эдилди.

Реб Эзекиел пыгамбери чагыряр 1:1–3:27
Иерусалимиң ыкбалы барадакы пыгамберлик 4:1–24:27
Реб миллетлери хөкүм эдйәр 25:1–32:32
Реб Өз халкына вада берйәр 33:1–37:28
Хөкүмдар Гога гаршы пыгамберлик айдыляр 38:1–39:29
Гелеҗекки ыбадатхана ве юрт барадакы гөрнүшлер 40:1–48:35

#### 1‑нҗи бап


Реб[†] Эзекиел пыгамбере[†] аян боляр

1[•]Кебар каналының якасында сүргүн[†] эдиленлериң арасындакам, гөклер ачылды ве мен Худайдан[†] гелен гөрнүшлери[†] гөрдүм. Бу сүргүнде болян вагтымызың отузынҗы йылының дөрдүнҗи айының бәшине болды[+]. 2Бу Ёякын патышаның сүргүн эдилмегиниң бәшинҗи йылыды. Дөрдүнҗи айың бәшине[+] 3бабыллыларың[†] юрдундакы Кебар каналының якасында Бузының оглы Эзекиел рухана[*] Реббиң сөзи аян болды. Ол ерде Реббиң эли онуң үстүндеди[+].

4Мен демиргазыкдан тупанлы шемалың гелйәнини гөрдүм. Шөхлели, үзнүксиз от сачян әпет булут гелйәрди, одуң ортасында якуда меңзеш бир зат ялпылдаярды[+]. 5Булудың ортасында кешплери ынсана меңзеш дөрт саны җандарың дураныны гөрдүм[+]. 6Оларың херсиниң дөрт йүзи ве дөрт ганаты барды. 7Аяклары гөнүди, дабанлары гөләниң тойнагына меңзейәрди ве ялдыравук бүрүнч кимин шөхле сачярды[+]. 8Ганатларының астындан, дөрт гапдалындан ынсан эллери чыкып дурды. Дөрдүсиниң-де йүзлери ве ганатлары шейледи: 9оларың ганатлары бири-бирине дегип дурды. Җандарлар йөрәнлеринде хич яна өврүлмән, хер хайсы өз тарапына гөни гидйәрди. 10Оларың дөрдүсиниң-де йүз кешплери шейледи: өңде дөрдүсиниң-де ынсан йүзи, саг тарапында арслан йүзи, чеп тарапында өкүз йүзи ве ызда бүргүт йүзи барды[+]. 11Оларың йүзлери шейледи. Ганатлары болса ёкарык герилгиди; хер җандарың ганатларының икиси бири-бирине галташып дурды, бейлеки ики ганаты болса, оларың беденлерини өртйәрди[+]. 12Оларың хер бири гөс-гөни херекет эдйәрди. Олар хич яна совулман, Рухуң ислейән угруна гидйәрдилер. 13Бу җандарларың гөрнүши янып дуран одуң көзлерини я-да шамчыраглары яда салярды; от җандарларың ортасында дынгысыз херекет эдйәрди. От шөхле сачярды ве ондан йылдырым чыкярды[+]. 14Җандарлар йылдырым чалтлыгында гелип-гидип дурдулар.

15Мен җандарлара середенимде, ине, дөрт йүзли җандарларың янында оларың херси үчин ерде бир тигир гөрдүм. 16Тигирлериң гөрнүши ве гурлушы шейледи: олар сары якут кимин ялпылдаярды ве дөрдүси-де бири-бирине меңзешди; оларың гөрнүшлери ве гурлушлары тигир ичиндәки тигир ялыды[+]. 17Чар тарапа йөрәп билйәрдилер; тигирлер хич яна өврүлмейәрдилер. 18Тигирлериң гуршавлары белент хем горкунчды; дөрдүсиниң-де гуршавлары тутушлайын гөзлерден долуды[+].

19Җандарлар йөрәнлеринде, тигирлер-де оларың яны билен йөрейәрдилер; җандарлар ерден галанларында, тигирлер-де биле ерден галярдылар. 20Рух[†] нирә гитмек ислесе, олар-да шол яна гидйәрдилер. Җандарларың рухы тигирлердедиги үчин, тигирлер-де олар билен биле ерден галярдылар. 21Җандарлар йөреселер, тигирлер-де йөрейәрдилер; җандарлар дурсалар, тигирлер-де дурярдылар. Җандарларың рухы тигирлердедиги үчин, олар ерден галанларында, тигирлер-де биле галярдылар.

22Гүммезе чалымдаш, буз ялы ялдыраян горкунч бир зат җандарларың келлелериниң үстүне яйылыпды[+]. 23Гүммезиң ашагында оларың ганатлары бири-бирине тарап герилги ягдайда гөнелип дурды. Оларың херсиниң беденини өртйән башга-да ики ганаты барды. 24Олар йөрәнлеринде, ганатларындан чыкян сеси эшитдим: җошуп акян сувларың шаггылдысы, Гудратыгүйчлиниң сеси ве улы гошуның гүрпүлдиси ялыды. Олар дуранларында, ганатларыны ашак гойберйәрдилер[+]. 25Ганатларыны ашак гойберенлеринде, келлелериниң үстүндәки гүммезден бир сес гелйәрди. 26Гүммезиң депесинде якут гөрнүшли тагтың кешби барды; тагтың кешбиниң үстүнде ынсан гөрнүшинде бир кешп барды[+]. 27Мен кешбиң билинден ёкардакы гөрнүшини гөрдүм, ол ичи тутушлайын от гөрнүшли ялдыраян якут киминди, кешбиң билинден ашакдакы гөрнүшини-де гөрдүм, ол от дейин парлап, төверек-даша шөхле сачып дурды[+]. 28Даш-төверекдәки шөхләниң гөрнүши ягышлы гүн булутда пейда болан әлемгошар киминди. Бу Реббиң шөхратының[†] гөрнүшиниң кешбиди.

Мен муны гөрен бадыма йүзин йыкылдым ве кимдир бириниң геплейән сесини эшитдим.

#### 2‑нҗи бап


Реб[†] Эзекиел пыгамбери[†] чагыряр

1Геплейән сес маңа: «Эй, ынсан оглы, аяк үстүне гал, сениң билен геплешҗек» дийди[+]. 2Ол гепләнде, Рух[†] ичиме гирип, мени аяк үстүне галдырды. Мен Онуң өзүме йүзленип геплейәнини эшитдим[+]. 3Ол маңа шейле дийди: «Эй, ынсан оглы, Мен сени гаршыма баш гөтерен питнечи миллет болан ысрайыл[†] халкының арасына иберйәрин. Шу гүне ченли олар ве оларың ата-бабалары Маңа гаршы болуп гелдилер[+]. 4Бу халк дикдүшди ве текепбирдир. Мен сени оларың янына иберйәрин. Сен олара: „Хөкмүрован Реб шейле диййәр“ дий. 5Бу питнечи халк сени ислесе диңлесин, ислемесе диңлемесин, йөне олар өз араларында бир пыгамбериң бардыгыны билсинлер[+]. 6Эй, ынсан оглы, сен олардан ве оларың сөзлеринден горкма. Дашыңы чалыдыр тикенеклер гуршаса-да, ичянлар арасында яшасаң-да горкма. Оларың сөзлеринден горкма, йүзлеринден хедер этме, олар питнечи халкдыр[+]. 7Олар сени исле диңлесинлер, исле диңлемесинлер, олара сөзлерими айт, чүнки олар питнечи халкдыр. 8Йөне сен, эй, ынсан оглы, өзүңе айдянларымы диңле. Бу питнечи халк ялы дикдүшди болма, агзыңы ач-да, саңа берҗек задымы ий». 9Онсоң мен өзүме тарап узалян бир эл гөрдүм; ол элде бир дүйрленен кагыз барды[+]. 10Оны мениң өңүмде ачып гойды, онуң ики тарапы хем язылгыды, онда агылар, иңңилдилер ве налыш сөзлери язылгыды[+].

#### 3‑нҗи бап

1Ол маңа: «Эй, ынсан оглы! Өзүңе берлени ий, шу кагызы иениңден соң болса гит-де, ысрайыл[†] халкы билен геплеш» дийди[+]. 2Онсоң мен агзымы ачдым ве Ол бу кагызы маңа иймәге берди. 3Ол маңа: «Эй, ынсан оглы! Гарныңы доюр, бу кагыздан ичиңи долдур; муны саңа берйәрин» дийди. Онсоң мен оны ийдим, ол агзымда бал ялы сүйҗүди. 4Ол маңа шейле дийди: «Эй, ынсан оглы! Бар, гит-де, ысрайыл халкына Мениң сөзлерими айт. 5Мен сени дүшнүксиз геплейән ве дили кын миллете дәл-де, ысрайыл халкының арасына иберйәрин. 6Хава, сени дүшнүксиз геплейән, дили кын ве сөзлерине дүшүнип болмаян бейлеки көп миллетлериң[†] арасына иберемок. Олара иберседим, олар сени хөкман диңләрдилер. 7Эмма ысрайыл халкы сени диңлемек ислемез, олар хатда Мени-де диңлемек ислемейәрлер; чүнки бүтин ысрайыл халкы кечҗал ве доңйүрекдир. 8Серет, Мен сени эдил олар ялы кечҗал ве доңйүрек этдим[+]. 9Сениң маңлайыңы алмаз ялы чакмакдашындан хем гаты этдим. Олар питнечи халкдыр, олардан горкма, йүзлеринден хедер этме»[+]. 10Ол маңа ене-де шулары дийди: «Эй, ынсан оглы! Мениң саңа айдян әхли сөзлериме говуҗа гулак гой ве йүрегиңе орнашдыр. 11Онсоң сүргүн[†] эдилен илдешлериң янына гит-де, олара айт. Исле диңлесинлер, исле диңлемесинлер, олара: „Хөкмүрован Реб[†] шейле диййәр“ дий»[+].

12Рух[†] мени ёкары галдырды, мен еңсәмден: «Реббиң шөхратына[†] Өз меканында алкыш болсун!» диен улы гопгунлы сеси эшитдим[+]. 13Бу җандарларың бири-бирлерине дегйән ганатларының ве оларың гапдалларындакы тигирлериң улы гопгунлы сесиди[+]. 14Рух мени ёкары гөтерип, бу ерден алып гитди. Реббиң эли мениң үстүмде берк дурды ве җаным гахардан долуп, мен гайгы-хасратда гитдим[+]. 15Онсоң мен Кебар каналының якасындакы Телабыпда яшаян сүргүндәкилериң янына бардым. Мен оларың яшаян еринде, оларың арасында еди гүнләп аңк-таңк болуп отурдым[+].


Реб Эзекиел пыгамбери[†] гөзегчи эдип беллейәр

16[•]Еди гүн геченден соң, маңа Реббиң шу сөзи аян болды: 17«Эй, ынсан оглы! Мен сени ысрайыл халкына гөзегчи белледим. Мениң хер бир айдян сөзүми диңле-де, Менден олара дуйдурыш бер[+]. 18Мен эрбет адама: „Сен хөкман өлерсиң“ дийсем, сен хем оңа дуйдурыш бермесең я-да онуң өмрүни халас этмек үчин эрбет ёлларындан эл чекмек барада онуң билен геплешмесең, ол эрбет адам өз гүнәси зерарлы өлер, эмма онуң ганы үчин Мен сениң билен хаклашарын. 19Эмма сен эрбеде дуйдурыш берсең, ол-да эрбетликден эл чекмесе, ярамаз гылыкларыны үйтгетмесе, ол өз гүнәси зерарлы өлер, эмма сен өз җаныңы халас эдерсиң[+]. 20Эгер догручыл адам догручыллыгындан дөнүп, эрбетлиге йүз урса, Мен оны агыр гүне саларын, ол хем өлер. Сен ол адама дуйдурыш бермесең, ол өз гүнәси зерарлы өлер ве онуң эден догры[†] ишлери ятланмаз. Мен онуң ганыны болса сенден талап эдерин[+]. 21Йөне догручыл адам гүнә этмез ялы, оңа дуйдурыш берсең, ол-да гүнә этмесе, элбетде, ол дири галар, себәби оңа дуйдурыш берилди; сен хем өз җаныңы халас эдерсиң».

22Ол ерде Реббиң эли мениң үстүмдеди. Ол маңа: «Тур, дүзлүге гит, ол ерде Мен сениң билен геплешҗек» дийди[+]. 23Шейлеликде, мен туруп, дүзлүге гитдим. Ол ерде Реббиң шөхраты Кебар каналының якасында гөрен шөхратым ялыды, мен йүзин йыкылдым[+]. 24Рух ичиме гирип, мени аяк үстүне галдырды. Ол мениң билен геплешип, шейле дийди: «Гит-де, өйүңде гапыны ичинден гулпла. 25Йөне сен, эй, ынсан оглы, бойнуңа танап атылып багланарсың. Шейдип, сен халкың арасына гидип билмерсиң[+]. 26Оларың питнечи халкдыгы үчин Мен дилиңи дамагыңа япышдырарын, сен лал боларсың ве олара өвүт берип билмерсиң[+]. 27Эмма Мен сениң билен геплешип, дилиңи ачарын ве сен олара: „Хөкмүрован Реб шейле диййәр!“ диерсиң. Гой, диңлән диңлесин, диңлемедик йүз өвүрсин, чүнки олар бир питнечи халкдыр»[+].

#### 4‑нҗи бап


Иерусалимиң[†] габавы хакындакы пыгамберлик[†]

1«Сен, эй, ынсан оглы! Өзүңе бир керпич алып, өңүңде гой-да, онуң йүзүне Иерусалим шәхериниң суратыны чек. 2Онуң дашыны габа, гаршысына беркитмелер сал, диварына чыкмак үчин япгыт гур; дүшелгелер дик, төверек-дашында дивар йыкян пүрслер ерлешдир[+]. 3Онсоң бир демир җам ал-да, демир дивар болар ялы, оны өзүң билен шәхериң арасында ерлешдир; йүзүңи оңа тарап өвүр. Шәхер габавда болар, оны өзүң габарсың. Бу ысрайыл[†] халкы үчин бир аламат болар. 4Онсоң чеп гапдалыңа гышарып ят-да, ысрайыл халкының языгыны өз үстүңде ерлешдир; чеп гапдалыңа гышаран гүнлериңиң санына гөрә оларың языкларыны чекерсиң. 5Мен оларың языкларының хер йылыны бир гүн хасабына өврүп, сениң үстүңе йүкледим. Бу үч йүз тогсан гүндүр. Шейлеликде, ысрайыл халкының языгыны сен чекерсиң. 6Булары гутараныңдан соң, икинҗи гезек гышар, йөне бу гезек саг гапдалыңа гышар. Шейдип, яхуда[†] халкының языгыны чекерсиң. Мен муны хер йылы бир гүн хасабына өврүп, җеми кырк гүни сениң үстүңе йүкледим[+]. 7Йүзүңи Иерусалимиң габавына тарап өвүр-де, голларыңы чермәп, онуң гаршысына пыгамберлик эт. 8Ине, Мен сени танап билен багларын, сен габав гүнлериңи тамамлаянчаң, бир гапдалыңдан бейлеки гапдалыңа өврүлип билмерсиң[+]. 9Бугдай, арпа, нойба, мерҗимек, дары ве човдары алып, бир габа гуй-да, олардан өзүңе чөрек бишир; гапдалыңа гышарҗак гүнлериң санына гөрә үч йүз тогсан гүнләп ондан ий. 10Хер гүнки ийҗек иймитиңиң аграмы ярым гадак[*] болар; сен муны белленен вагтда иерсиң. 11Сувы хем өлчег билен ичерсиң. Ол ярты күйзе[*] болар; оны белленен вагтда ичерсиң. 12Арпа көкелер иерсиң; көкелери халкың гөзүниң алнында адам неҗасатыны якып, шонуң үстүнде биширерсиң». 13Реб[†]: «Мениң араларына ковҗак миллетлеримиң[†] ичинде ысрайыл халкы чөреклерини шейдип, харам эдип иерлер» дийди[+]. 14Онсоң мен: «Вах, Хөкмүрован Реббим! Мен хич хачан өзүми харам эден дәлдирин, мен яшлыгымдан тә шу вагта ченли хич вагт маслык я парчаланан хайван иймедим, агзыма харам эт дегирмедим» дийдим[+]. 15Ол маңа: «Боляр, сен адам неҗасатының дерегине сыгыр тезегини уланыбер, чөрегиңи шонуң үстүнде биширерсиң» дийди. 16Соңра Ол сөзүни довам эдип, маңа: «Эй, ынсан оглы! Мен Иерусалимде олары бир дөвүм чөреге зар эдерин. Олар чөреклерини горкы ичинде белленен аграмда иерлер ве сувларыны ховп астында өлчег билен ичерлер[+]. 17Онсоң олар чөрек билен сува зар болуп, бири-бирлерине горкы билен середишерлер ве өз этмишлериниң астында хеләк боларлар» дийди.

#### 5‑нҗи бап


Худайың[†] халкы пытрадыляр

1«Эй, ынсан оглы, өзүңе бир кесгир гылыч ал, оны деллек пәкиси хөкмүнде уланып, сач-сакгалыңы сыр. Соң өлчәр ялы бир терези ал-да, сач-сакгалыңы бөлеклере бөл. 2Шәхериң габав гүнлери тамамлананда, онуң үчден бирини шәхериң ортасында як. Бейлеки үчден бирини ал-да, тутуш шәхериң төверегине гылыч билен пытрат. Галан үчүнҗи бөлегини болса еле совур, Мен-де гылыҗымы ялаңачлап, оларың ызындан коваларын[+]. 3Сен сач-сакгалдан биразаҗык алып, донуңың этегине даң[+]. 4Олардан ене-де алып, ода ташла-да як, ондан бүтин ысрайыл[†] халкына гаршы от чыкар».

5Хөкмүрован Реб[†] шейле диййәр: «Бу Иерусалимдир;[†] Мен оны миллетлериң[†] меркезинде гойдум, юртлары онуң төверегинде ерлешдирдим. 6Эмма Иерусалим төверегиндәки әхли миллетлерден ве юртлардан хас бетер эрбетлик эдип, Мениң хөкүмлериме ве парзларыма[†] гаршы баш галдырды, Мениң хөкүмлерими рет этди ве парзларымы тутмады»[+]. 7Шонуң үчин хем Хөкмүрован Реб шейле диййәр: «Сиз төверегиңиздәки миллетлере гаранда хас бетер питнечи болдуңыз, парзларымы берҗай этмедиңиз, хөкүмлерими ерине етирмедиңиз, хатда сиз тутуш даш-төверегиңиздәки миллетлериң хөкүмлерине гөрә-де херекет этмедиңиз». 8Мунуң үчин Хөкмүрован Реб шейле диййәр: «Ине, Мен, хут Мениң Өзүм сизе гаршы чыкарын, миллетлериң гөзлериниң алнында сизе хөкүм чыкарарын[+]. 9Әхли неҗис ишлериңиз үчин Мен сизе өң этмедик, индем этмеҗек затларымы эдерин[+]. 10Мунуң үчин сизиң араңызда ата-энелер чагаларыны, чагалар болса ата-энелерини иерлер. Мен сизиң гаршыңыза хөкүмлер чыкарарын ве сизден дири галанларың әхлисини елиң чар тарапына даргадарын»[+]. 11Мунуң үчин Хөкмүрован Реб шейле диййәр: «Барлыгымдан ант ичйәрин, әхли йигренҗи затларыңыз ве неҗис ишлериңиз билен мукаддес[†] өйүми мурдар[†] эдендигиңиз үчин, Мен-де сизи гылыч билен гырып ташларын; гөзүм гайгырмаз ве хайпым гелмез[+]. 12Сизиң үчден бир бөлегиңиз мергиден, ене үчден бир бөлегиңиз даш-төверегиңиздәки гылычдан өлер; бейлеки үчден бир бөлегиңизи болса елиң чар тарапына совруп, гылыҗымы ялаңачлап, ызыңыздан коваларын[+].

13Газабымы оларың үстүне дөкүп, гахарым ятышандан соң, Мен көшешерин. Олара гахар-газабымы дөкенимде, олар Мен-Реббиң габанҗаңлык билен гепләндигими билерлер[+]. 14Төверегиңиздәки миллетлериң арасында ве әхли өтегчилериң гөзлериниң алнында, сизи вейранчылыга ве масгарачылыга сезевар эдерин. 15Гахар-газап ве агыр җезалар билен сизе хөкүмлер чыкаранымда, сиз төверегиңиздәки миллетлере масгара, сөгүнч, дуйдурыш хем горкы боларсыңыз. Муны Мен-Реб айтдым[+]. 16Ачлыгың өлүм окларыны ёлланымда, олар сизи вейран этсинлер дийип ёлларын. Үстүңиздәки ачлыгы хас-да артдырарын, бир дөвүм чөреге зар эдерин[+]. 17Үстүңизе ачлык ве йыртыҗы хайванлары ёлларын; олар сизи перзентсиз гоярлар; мерги ве уруш сизи ёк эдип ташлар, башыңыздан гылыч саларын. Муны Мен-Реб айтдым»[+].

#### 6-нҗы бап


Ысрайылың бутпаразлыгы паш эдилйәр

1Маңа Реббиң шу сөзи аян болды: 2«Эй, ынсан оглы! Йүзүңи Ысрайыл[†] дагларына тарап өвүр-де, олара пыгамберлик[†] эт[+]. 3Эй, Ысрайыл даглары, Хөкмүрован Реббиң сөзүни диңләң! Хөкмүрован Реб[†] даглара ве депелере, җүлгелере ве дерелере шейле диййәндир дий: „Ине, хут Мен, Мениң Өзүм үстүңизе гылыч гетирерин, сеждегәхлериңизи[†] ёк эдерин. 4Гурбанлык сыпаларыңыз[†] вейран болар, якымлы ыслы түтетги[†] якян сыпаларыңыз күл-пеекун эдилер; гылычдан гечириленлериңизи бутларыңызың өңүне ташларын[+]. 5Мен ысрайыл халкының җесетлерини өз бутларының өңүнде гоярын, сүңклериңизи болса гурбанлык сыпаларыңызың төверегине пытрадарын[+]. 6Ниреде яшасаңыз хем галаларыңыз вейран болар, сеждегәхлериңиз хараба дөнер. Шонуң үчин гурбанлык сыпаларыңыз дөвлүп йыкылсын, бутларыңыз парчаланып, ер билен егсан болсун, якымлы ыслы түтетги якян сыпаларыңыз ёк эдилсин ве эл ишлериңизден хич зат галмасын. 7Адамларыңыз әхли ерде өлдүрилер, шонда сиз Мениң Ребдигими билерсиңиз.

8Эмма Мен бирнәчәңизи аман галдырарын. Кәбириңиз миллетлериң[†] арасында гылычдан гачып гутуларсыңыз ве башга юртлара даргадыларсыңыз[+]. 9Гачып гутуланларыңыз есирлиге әкидилен ерлериндәки миллетлериң арасында Мени ятларлар. Мен оларың Өзүмден йүз өврен зынахор йүреклеринден, бутларының ызына эерен зынахор гөзлеринден яңа аҗы хасрат чекдим. Олар әхли неҗис ишлеринде эден писликлеринден яңа өз-өзлерини йигренерлер[+]. 10Онсоң олар Мениң Ребдигими билерлер, Мен олара бу яманлыгы этҗекдигими йөне ере айтмадым“». 11Хөкмүрован Реб шейле диййәр: «Элиңизи маңлайыңыза, аякларыңызы ере уруң ве шейле дийиң: „Ысрайыл халкының эден әхли пис, неҗис ишлери үчин вай-у-дат! Олар гылычдан, ачлыкдан ве мергиден хеләк боларлар[+]. 12Узакдакылар мергиден өлерлер; якындакылар гылычдан хеләк боларлар ве галып-гачып аман галанлар болса ачлыкдан өлерлер. Мен олара болан газабымы шейле тамамларын. 13Хер бир бейик байрың депесиндәки, әхли дагларың башындакы, хер бир гүр япраклы агаҗың астындакы ве белент дуб агаҗының астындакы гурбанлык сыпаларының ве бутларының арасында, түтетги хөдүр эдилйән әхли ерлеринде оларың гылычдан гечириленлери серлип ятанда, сиз Мениң Ребдигими билерсиңиз[+]. 14Мен олара гаршы элими узадып, оларың чөллүкден тә Дибла ченли болан илатлы ерлерини харабачылыга ве вейранчылыга өврерин. Онсоң олар Мениң Ребдигими билерлер“».

#### 7‑нҗи бап


Ысрайыл[†] халкының соңкы гүнлери

1Маңа Реббиң шу сөзи аян болды: 2«Эй, ынсан оглы! Хөкмүрован Реб[†] Ысрайыл юрдуна шейле диййәр:

„Соңы гелди!
Юрдуң дөрт күнҗегиниң соңы гелди![+]
3Ине, сизиң соңуңыз гелди!
Мен сизиң үстүңизден газабымы индерерин.
Өз тутан ёлларыңыза лайыклыкда
үстүңизден хөкүм чыкарарын,
әхли неҗис ишлериңизи өз башыңыза гетирерин.
4Араңызда неҗис ишлер эдйәндигиңиз үчин,
Мен сизи өз ёлларыңыза гөрә җезаландырарын.
Гөзүм гайгырмаз, хайпым гелмез.

Онсоң сиз Мениң Ребдигими билерсиңиз“»[+].

5Хөкмүрован Реб шейле диййәр:

«Бетбагтлык! Ине, өң гөрлүп-эшидилмедик бетбагтлык гелйәр!
6Соңуңыз гелди; хава, соңуңыз гелди!
Ол сизиң гаршыңыза оянды; ине, гелйәр!
7Нобат сизе етди, эй, юрдуң илаты!
Вагт гелди, ол гүн якынлашды.
Дагларда шовхунлы байрамчылык
дерегине ховсала гүни гелди[+].
8Инди Мен газабымы басым үстүңизе дөкерин,
сизе болан гахарымы тамамларын.
Өз тутан ёлларыңыза лайыклыкда хөкүм чыкарарын,
әхли неҗис ишлериңизи өз башыңыза гетирерин.
9Араңызда неҗис ишлер эдйәндигиңиз үчин,
өз тутан ёлларыңыза гөрә җезаландырарын.
Гөзүм гайгырмаз, хайпым гелмез.

Шонда өзүңизи җезаландыраның Мен-Ребдигими билерсиңиз[+].

10Ине, ол гүн! Ине, ол гүн етип гелйәр!
Нобатыңыз етди, таяк гунчалады,
текепбирлик гүлледи.
11Зулум гүйҗәп, хеләкчилик таягына өврүлди.
Олардан хич зат галмаз,
оларың болчулыгындан,
байлыгындан зат галмаз,
араларында шан-шөхратлылык[†] болмаз.
12Вагт гелди, ол гүн голайлашды;
мүшдери шатланмасын, сатыҗы яс тутмасын,
чүнки газап әхли җемагатың үстүнден инйәр.

13Бу аянлык[†] онуң әхли җемагатына дегишлидиги үчин сатыҗы дирикә, сатан ерини ызына алмаз. Языклы хер бир адамың яшайшы берк болмаз[+].

14Сурнай чалынды, әхли зат тайяр;
йөне хич ким сөвеше гитмейәр,
чүнки газабым әхли җемагатың үстүндедир.
15Дашарда гылыч, ичерде мерги ве ачлык бар;
шәхериң дашындакылар гылычдан өлерлер;
ичиндәкилер ачлыкдан ве мергиден хеләк боларлар[+].
16Аман галанларың әхлиси гачып,
өз этмишлери зерарлы
дере гөгерчинлери кимин
дагларда ахы-нала чекерлер[+].
17Хич кимиң голунда кувват галмаз,
әхли кишиниң дызлары титрәр[+].
18Олар җул геерлер,
олары ховсала гаплар.
Хеммәниң йүзи утанчлы болар,
әхли башларың сачы сырылар[+].
19Күмүшлери көчелере ташланар,
алтынлары мурдар[†] хасапланар.

Алтын-күмүш олара гүнә этдирйән бүдреме дашына өврүлди. Шонуң үчин Реббиң газап гүнүнде олары алтын-күмүшлери халас этмез, ачлыкдан гутармаз я-да гарынларыны доюрмаз[+]. 20Олар Мениң өйүмиң шай-сеплериниң гөзеллиги билен өзлерини гопбамсы тутдулар ве олардан неҗис бутлары ве йигренҗи затлары ясадылар. Шонуң үчин хем Мен бу шай-сеплери олар үчин мурдар зада өвүрдим.

21Мен оны олҗа хөкмүнде гелмишеклериң элине,
талаң хөкмүнде дүнйәдәки ярамазларың элине берерин,
оны мурдар эдерлер.
22Олардан йүз өвренимде,
олар Мениң хазынамы харларлар,
талаңчылар гирип, оны харларлар.
23Зынҗырлар яса!
Юрт ганлы җенаятдан,
шәхер зорлукдан долы[+].
24Ысрайылларың өйлерини эеләр ялы,
Мен миллетлериң[†] иң яманыны гетирерин.
Мен гүйчлүлериң текепбирлигиниң соңуна чыкарын,
оларың мукаддес[†] ерлери мурдар болар[+].
25Горкы гапланда,
олар парахатчылык агтарарлар,
йөне тапмазлар.
26Бетбагтлык үстүне бетбагтлык гелер,
эрбет хабар үстүне эрбет хабар чыкар.
Пыгамберден[†] бош ере аянлык тама эдерлер;
руханы[†] канун[†] өвретмез,
яшулы өвүт бермез[+].
27Патыша яс тутар,
хөкүмдары алҗыраңңылык гаплар,
юрдуң халкының горкудан эллери титрәр.
Мен оларың тутан ёлларына гөрә хасаплашарын,
өз хөкүмлерине лайыклыкда хөкүм чыкарарын.

Онсоң олар Мениң Ребдигими билерлер».

#### 8‑нҗи бап


Реббиң өйүндәки неҗис затлар

1Сүргүнде[†] болян вагтымызың алтынҗы йылының алтынҗы айының бәшине өйүмде Яхуда[†] яшулулары[†] билен отыркам, Хөкмүрован Реб[†] элини мениң үстүме гойды[+]. 2Мен середенимде, одуң гөрнүшинде[†] бир адамың шекилини гөрдүм. Онуң билинден ашагы ода меңзейәрди, билинден ёкарсы болса якут ялы шөхле сачярды[+]. 3Ол эле меңзеш бир зат узадып, мениң сачымдан тутды. Рух[†] мени ер билен гөгүң арасына галдырды ве Худайдан гелен гөрнүшде Иерусалиме,[†] ички ховлының демиргазык дервезесиниң гирелгесине гетирди. Ол ерде Худайда[†] габанҗаңлык дөредйән неҗис бут[†] гурулгыды[+]. 4Ысрайыл[†] Худайының шөхраты[†] шол ердеди. Ол мениң дүзлүкде гөрен гөрнүшим ялыды[+]. 5Онсоң Худай маңа: «Эй, ынсан оглы! Демиргазык тарапдакы ёла серет» дийди. Гөрсем, гурбанлык сыпасының[†] демиргазык дервезесиниң гирелгесинде яңкы неҗис бут бар экен. 6Ол маңа ене: «Эй, ынсан оглы! Оларың нәме эдйәнини гөрйәрсиңми? Мени мукаддес[†] өйүмден дашлашдырҗак болуп, ысрайыл халкы бу ерде неҗис ишлер эдйәр. Инди мундан-да бетер неҗислиги гөрерсиң» дийди.

7Ол мени ховлының гирелгесине гетирди. Гөрсем, диварда бир дешик бар экен. 8Соңра Ол маңа: «Эй, ынсан оглы, гел, дивары ой» дийди. Мен дивары ойдум; ол ерде бир гирелге пейда болды[+]. 9Маңа: «Ичери гир-де, оларың бу ерде эдйән хас неҗис ишлерини гөр» дийди. 10Мен ичерик гирип серетдим, диварың төверек-дашына хер хили сүйрениҗилериң, йигренҗи хайванларың ве ысрайыл халкының әхли бутларының суратлары чекиленди[+]. 11Оларың өңүнде болса ысрайыл халкының яшулуларындан етмиш киши дурды. Оларың ортасында Шапаның оглы Язаня дурды. Хер хайсының элинде якымлы ыслы түтетги[†] габы барды. Түтетгиниң ысы булут кимин ёкары гөтерилйәрди. 12Онсоң Ол маңа: «Эй, ынсан оглы! Ысрайыл яшулуларының хер бириниң гараңкыда бутлардан долы отагларында нәме эдйәнини гөрдүңми? Олар Реб бизи гөрмейәр, Реб юрды терк этди диййәрлер» дийди[+]. 13Маңа ене-де: «Бейләңе өврүл, оларың мундан бетер неҗислигини гөрерсиң» дийди. 14Онсоң мени Реббиң өйүниң демиргазык тарапындакы дервезесиниң гирелгесине гетирди. Ине, ол ерде Таммуз худайы үчин яс тутян аяллар отырдылар. 15Ол маңа: «Эй, ынсан оглы, гөрдүңми? Ене өврүл, мундан хем бетер неҗислиги гөрерсиң» дийди.

16Онсоң мени Реббиң өйүниң ички ховлусына гетирди. Ине, Реббиң ыбадатханасының[†] гирелгесинде эйван билен гурбанлык сыпасының аралыгында йигрими бәше голай адам барды. Оларың арка тарапында Реббиң ыбадатханасы, өзлери болса гүндогара тарап бакып дурдулар. Олар гүндогара тарап бакып, Гүне сежде эдйәрдилер[+]. 17Ол маңа шейле дийди: «Эй, ынсан оглы, гөрдүңми? Яхуда халкына бу ерде неҗис ишлери этмек азлык эдйәрмикә? Олар юрды зорлукдан долдурдылар, ене-де Мениң гахарымы гетирйәрлер; серет, бурунларына чыбык тутярлар[*]. 18Мунуң үчин Мен-де гахар-газап билен херекет эдерин, гөзүм гайгырмаз, хайпым гелмез. Гаты сес билен гулагыма гыгырсалар-да, олары диңлемерин»[+].

#### 9-нҗы бап


Иерусалим[†] җезаландырыляр

1Соңра Ол мениң гулагыма гаты сес билен: «Шәхери җезаландырҗак болянларың хер бири элине гырян ярагыны алып, голая гелсин» дийип гыгырды. 2Ине, демиргазык тарапдакы ёкаркы дервезәниң ёлундан алты адам гелди. Хер бириниң элинде гырян ярагы барды, араларында болса эгинбашы непис зыгыр матадан тикилен ве били язув эсбаплы бир адам барды. Олар ичери гирип, бүрүнч гурбанлык сыпасының[†] янында дурдулар[+]. 3Ысрайыл[†] Худайының[†] шөхраты[†] керупларың[†] үстүнден айрылып, Худайың өйүниң босагасына гелди. Реб[†] эгинбашы непис зыгыр матадан тикилен, билинде язув эсбабы болан адамы чагырып, 4оңа: «Иерусалим шәхериниң ичинден геч-де, онда эдилйән неҗис ишлерден яңа ах чекип, аглаянларың маңлайына тагма бас» дийди[+]. 5Бейлекилере болса маңа эшитдирип: «Онуң ызы билен шәхериң ичинден гечиң ве өлдүриң; гөзүңиз гайгырмасын, хайпыңыз гелмесин[+]. 6Гоҗалары, йигитлери, бой гызлары, чагалар билен аяллары өлдүриң, эмма маңлайында беллик боланлара голайлашмаң. Мениң мукаддес[†] өйүмден башлаң» дийди. Олар-да өйүң өңүндәки яшулулардан[†] башладылар[+]. 7Соңра олара: «Барың, ыбадатхананы[†] мурдар[†] эдиң, ховлулары гылычдан гечириленлерден долдурың!» дийди. Шейдип, олар гидип, шәхердәкилери өлдүрмәге башладылар. 8Олар өлдүрип йөркәлер, мен еке галдым ве йүзин йыкылып, дады-перят этдим: «Вах, Хөкмүрован Реббим! Гахар-газабыңы Иерусалимиң үстүнден дөкүп, Ысрайылың аман галан халкының хем барыны гырайҗакмы?»[+] 9Ол маңа: «Ысрайыл билен яхуда[†] халкының языгы җуда чөкдер, юрт гандан, шәхер адалатсызлыкдан долы. Олар: „Реб юрды терк этди, Реб гөрмейәр“ диййәрлер[+]. 10Мунуң үчин Мениң хем гөзүм гайгырмаз, хайпым гелмез, эден ишлерини өз башларындан индерерин» дийди[+]. 11Ине, эгинбашы непис зыгыр матадан тикилен ве били язув эсбаплы адам: «Буйрушың ялы этдим» дийип хабар берди.

#### 10-нҗы бап


Реббиң шөхраты[†] Иерусалими[†] терк эдйәр

1[•]Соңра мен керупларың[†] ёкарсындакы гүммезиң депесинде якут ялы тагтың шекилини гөрдүм. 2Реб[†] эгинбашы непис зыгыр матадан тикилен адама: «Керупларың ашагындакы тигирлериң арасына гир. Керупларың араларында янып дуран көзлерден гошавуҗыңы долдур-да, шәхериң үстүне сеч» дийди. Ол адам мениң гөзүмиң алнында тигирлериң арасына гирди[+]. 3Яңкы адам гиренде керуплар Худайың[†] өйүниң гүнорта тарапында дурдулар. Булут ички ховлыны долдурды[+]. 4Реббиң шөхраты керупларың үстүнден айрылып, Худайың өйүниң босагасына гелип дурды. Худайың өйи булутдан долды; ховлы болса Реббиң шөхратының ялкымындан долуды. 5Керупларың ганатларының сеси Гудратыгүйчли Худайың гепләниндәки сеси ялы дашкы ховлуда-да эшидилди. 6Ол эгинбашы непис зыгыр матадан тикилен адама: «Тигирлериң арасындан, керупларың аралыгындан көз ал» дийип табшыранында, яңкы адам гирип, тигирлериң янында дурды. 7Керупларың бири өзлериниң араларындакы көзе элини узадып, ондан алды-да, эгинбашы непис зыгыр матадан тикилен адамың эллериниң аясында гойды. Ол-да оны алып чыкды. 8Керупларың ганатларының ашагындан адам элиниң шекили гөрүнди. 9Гөрсем, керупларың гапдалында дөрт тигир бар экен. Хер бир керубың гапдалында бир тигир барды, тигирлер сары якут кимин ялпылдаярды. 10Дөрдүсиниң-де гөрнүши[†] бирди, эдил тигир ичинде тигир бар ялыды. 11Олар йөрәнлеринде, дөрт тарапа херекет эдйәрдилер; сага-сола өврүлмейәрдилер, бир келле хайсы тарапа өврүлсе, бейлекилер хем хич яна гышарман, шол тарапа йөрейәрдилер. 12Бүтин гөврелери, аркалары, эллери, ганатлары ве тигирлери дөрдүсиниң-де тигирлери тутушлыгына гөзлерден долуды[+]. 13Тигирлер болса, мениң эшидишим ялы, «Айланян тигирлер» дийлип атландырылды. 14Оларың хер хайсының дөрт йүзи барды. Биринҗи йүз керуп йүзүне, икинҗи йүз ынсан, үчүнҗи йүз арслан, дөрдүнҗи йүз болса бүргүт йүзүне меңзейәрди.

15Керуплар еринден галдылар. Булар мениң Кебар каналының якасында гөрен җандарларымды[+]. 16Керуплар йөрәнлеринде, тигирлер-де оларың гапдалындан йөрейәрдилер. Ерден галмак үчин керуплар ганатларыны галдыранларында, тигирлер-де оларың гапдалындан айрылмаярдылар. 17Җандарлар дуранларында, тигирлер-де дурярдылар. Җандарларың рухы тигирлердедиги үчин, җандарлар ёкары галанларында, булар-да галярдылар. 18Реббиң шөхраты Худайың өйүниң босагасындан айрылып, керупларың үстүнде дурды. 19Керуплар ганатларыны галдырып, мениң гөзүмиң алнында ёкары галдылар. Олар чыканларында, тигирлер-де олар билен биле чыкып, Реббиң өйүниң гүндогар дервезесиниң гирелгесинде дурдулар. Ысрайыл[†] Худайының шөхраты болса оларың депесиндеди[+].

20Булар мениң Кебар каналының якасында, Ысрайыл Худайының аягының астында гөрен җандарларымды. Мен оларың керуплардыгына гөз етирдим. 21Хер хайсының дөрт йүзи, дөрт ганаты болуп, ганатларының ашагында ынсан элине меңзеш бир зат барды. 22Оларың йүз кешплери эдил мениң Кебар каналының якасында гөрен йүзлерим ялыды, хер бири гөс-гөни өңе йөрейәрди.

#### 11‑нҗи бап


Ысрайыл[†] ёлбашчылары җезаландырыляр

1Рух[†] мени ёкары галдырып, Реббиң өйүниң гүндогар тарапдакы дервезесине гетирди. Дервезәниң гирелгесинде йигрими бәш адам барды. Мен оларың арасында халкың ёлбашчыларындан Азурың оглы Язаня билен Бенаяның оглы Пелатяны гөрдүм[+]. 2Реб[†] маңа: «Эй, ынсан оглы! Пәлияманлар, шәхерде эрбет өвүтлер берйәнлер шу адамлардыр. 3Булар: „Өйлери гурмагың вагты басым гелмезми? Бу шәхер бир газандыр, биз болса онуң ичинде абат сакланян этдирис“ диййәрлер. 4Мунуң үчин сен оларың гаршысына пыгамберлик[†] эт. Хава, пыгамберлик эт, эй, ынсан оглы!» дийди.

5Онсоң Реббиң Рухы үстүме инип, маңа шулары айтмагымы буюрды: «Реб шейле диййәр: „Эй, ысрайыл халкы, Мен сизиң агзыңыздан чыкян хер бир сөзи, келләңиздәки пикири билйәрин. 6Бу шәхерде сиз көп адамы өлдүрдиңиз, онуң көчелерини гылычдан гечириленлерден долдурдыңыз“»[+]. 7Шонуң үчин хем Хөкмүрован Реб шейле диййәр: «Сизиң гылычдан гечирип ташланларыңыз эт, бу шәхер болса газандыр, эмма сиз онуң ичинден чыкарыларсыңыз. 8Сиз гылычдан горкярсыңыз, эмма Мен үстүңизден гылыҗы саларын. Муны Хөкмүрован Реб диййәр[+]. 9Сизи онуң ичинден чыкарып, гелмишеклериң элине берерин, гаршыңыза хөкүмлер чыкарарын. 10Сиз гылычдан хеләк боларсыңыз, сизе Ысрайыл серхединде хөкүм эдерин, онсоң Мениң Ребдигими билерсиңиз. 11Бу шәхер сизиң үчин газан болмаз, сизем онда эт болмарсыңыз. Мен Ысрайыл серхединде сизе хөкүм чыкарарын. 12Онсоң сиз Мениң Ребдигими билерсиңиз. Сиз Мениң парзларымы[†] берҗай этмедиңиз, хөкүмлерими ерине етирмедиңиз, гайтам төверегиңиздәки миллетлериң[†] хөкүмлерине гөрә херекет этдиңиз». 13Онсоң шейле болды: мен пыгамберлик эдип йөркәм, Бенаяның оглы Пелатя өлди. Мен йүзин йыкылдым, гаты сес билен: «Вах, Хөкмүрован Реббим! Сен Ысрайылың аман галан адамларының хем соңуна чыкайҗакмы?» дийип перят этдим[+].


Реб Ысрайылы дикелдер

14Онсоң маңа Реббиң шу сөзи аян болды: 15«Эй, ынсан оглы! Иерусалимиң[†] илаты сениң сүргүндәки[†] доганларың, хоссарларың[†] ве бүтин ысрайыл халкы хакында: „Олар Ребден дашлашдылар, бу юрт мүлк хөкмүнде бизе берилди“ дийдилер. 16Шонуң үчин хем Хөкмүрован Реб шейле диййәр дий: „Олары узакдакы миллетлериң арасына ибердим, юртлара даргатдым. Шонда-да гиден юртларында гысга мөхлет үчин олара мукаддес[†] өй болан Мендирин“»[+]. 17Шонуң үчин Хөкмүрован Реб шейле диййәр дий: «Мен сизи халкларың арасындан йыгнарын, даргадылан юртларыңыздан бир ере җемләрин ве Ысрайыл топрагыны сизе берерин[+]. 18Юрда доланып, әхли йигренҗи ве неҗис затларыны ол ерден айрып зыңарлар. 19Оларың йүрегини бир эдерин, тәзе рух берерин. Ичлериндәки даш йүреги айрып, олара этден болан йүрек берерин[+]. 20Шонда олар парзларымы берҗай эдип, хөкүмлерими саклап, олары долы берҗай эдерлер. Шейле хем олар-а Мениң халкым, Менем оларың Худайы[†] боларын[+]. 21Эмма йүреклери йигренҗи ве неҗис затларың ызына эерен адамлары җезаландырарын, оларың эден ишлерини өз башларындан индерерин». Муны Хөкмүрован Реб диййәр[+]. 22Онсоң керуплар[†] ганатларыны галдырдылар, тигирлер-де оларың гапдалындады. Ысрайыл Худайының шөхраты[†] болса оларың үстүндеди[+]. 23Реббиң шөхраты шәхерден чыкып, шәхериң гүндогарындакы дагың үстүнде дурды[+]. 24Гөрнүшде[†] Худайың Рухы мени ёкары галдырып, бабыллыларың[†] юрдундакы сүргүн эдиленлериң янына гетирди. Онсоң гөрен гөрнүшим гөзүмден гайып болды[+]. 25Мен Реббиң өзүме гөркезен әхли затларыны сүргүн эдиленлере гүррүң бердим.

#### 12‑нҗи бап


Яхуда[†] сүргүн[†] эдилйәр

1Маңа Реббиң шу сөзи аян болды: 2«Эй, ынсан оглы! Сен питнечи халкың арасында яшаярсың, оларың гөрмәге гөзлери бар, йөне гөрмейәрлер, эшитмәге гулаклары бар, йөне эшитмейәрлер, чүнки олар бир питнечи халкдыр[+]. 3Шонуң үчин, эй, ынсан оглы, сен есир эдип әкидилйән адам ялы, өз гошуңы тайярла-да, гүндизиң гүни оларың гөзлериниң алнында ёла дүш. Сен есир эдип әкидилен ялы, оларың гөзлериниң алнында өз ериңден башга бир ере гөч. Олар питнечи халк болсалар-да, белки, муңа дүшүнерлер[+]. 4Гүндиз оларың гөзлериниң алнында сүргүн эдилйәниң гошы кимин гошуңы чыкар ве сүргүн эдилйән киши кимин оларың гөзлериниң алнында агшам ёла дүш. 5Оларың гөзлериниң алнында дивары ой-да, гошуңы ондан чыкар[+]. 6Оларың гөзлериниң алнында гошуңы гершиңде гөтер-де, гараңкыда чык, бу юрды гөрмез ялы йүзүңи бүре, чүнки Мен сени ысрайыл[†] халкы үчин бир аламат этдим».

7Мен хем өзүме буйрулышы ялы этдим. Гошумы сүргүне гидйәниң гошы кимин илки гүндиз чыкардым. Агшам дивары элим билен оюп, гошумы гараңкыда чыкардым, оларың гөзлериниң алнында оны гершимде гөтердим.

8Сәхер билен маңа Реббиң шу сөзи аян болды: 9«Эй, ынсан оглы! Бу питнечи ысрайыл халкы сенден: „Сен нәме эдйәрсиң?“ дийип сорады, шейле дәлми?»[+] 10Олара Хөкмүрован Реб[†] шейле диййәр дий: «Бу Иерусалимдәки[†] хөкүмдара ве онуң ичиндәки әхли ысрайыл халкына дегишли пыгамберликдир.[†][+] 11Олара: „Мен сизе бир нышандырын, мен нәме эден болсам, олар-да шейле эдерлер, олар есир дүшүп, сүргүне гидерлер“ дий. 12Араларындакы хөкүмдар гошларыны гершинде гөтерип, гараңкыда дашары чыкарар. Оны чыкармак үчин дивары ояр, бу юрды гөрмез ялы йүзүни бүрәр. 13Мен торумы язарын, ол дузагыма дүшер. Оны Бабыл[†] юрдуна гетирерин, эмма ол шол ерде Бабылы гөрмән өлер[+]. 14Онуң төверегиндәкилери, әхли көмекчилерини ве әхли нөкерлерини елиң чар тарапына совруп, гылыҗымы ялаңачлап, ызларындан коваларын[+]. 15Олары юртлара даргаданымда, миллетлер[†] арасына пытраданымда, Мениң Ребдигими билерлер[+]. 16Баран ерлериндәки миллетлериң арасында өз неҗисликлерини гүррүң берер ялы, оларың биразыны гылычдан, ачлыкдан ве мергиден алып галарын. Онсоң олар Мениң Ребдигими билерлер»[+].

17Маңа Реббиң шу сөзи аян болды: 18«Эй, ынсан оглы! Чөрегиңи сандырап ий, сувуңы горкудан яңа титрәп ич. 19Юрдуң халкына, Иерусалим илатына ве ысрайыл халкына Хөкмүрован Реб шейле диййәр дий: „Олар чөреклерини горкы билен ийип, сувларыны ховп астында ичерлер, себәби ол ерде яшаянларың эден зорлугы зерарлы юрт чоларып галар[+]. 20Илатлы галалар вейран болар, юрт хараба дөнер. Онсоң олар Мениң Ребдигими билерлер“».

21Маңа Реббиң шу сөзи аян болды: 22«Эй, ынсан оглы! Сизиң ысрайыл юрдунда „Гүнлер гечер гидер, хер бир аянлык[†] пуч болар“ диййән бу накылыңыз нәме[+]? 23Шонуң үчин хем олара Хөкмүрован Реб шейле диййәр дий: „Мен бу накылы ёк эдерин, гайдып оны Ысрайылда накыл эдип айтмазлар“. Ене-де олара: „Гүнлер якындыр, әхли аянлыгың амала ашмагының гүнлери якындыр“ дий. 24Мундан бейләк ысрайыл халкының арасында ялан аянлык ве алдавчы палчылык болмаз[+]. 25Муны Реб болан Мен айдяндырын ве Мениң айдан затларым амала-да ашар. Эй, питнечи халк, инди бу гайра гоюлмаз, Мен сөзи айдарын ве оны амала ашырарын». Муны Хөкмүрован Реб айдяндыр[+].

26Маңа Реббиң шу сөзи аян болды: 27«Эй, ынсан оглы! Ине, ысрайыл халкы: „Оңа гелен аянлык гелҗекки гүнлер үчиндир, ол узак гелҗек барада пыгамберлик эдйәр“ диййәр[+]. 28Мунуң үчин олара Хөкмүрован Реббиң сөзүни етир: „Мениң сөзлеримиң хич бири инди гайра гоюлмаз, нәме айтсам, шол сөз амала ашар“». Муны Хөкмүрован Реб айдяндыр.

#### 13‑нҗи бап


Галп пыгамберлер[†] җезаландырыляр

1Маңа Реббиң шу сөзи аян болды: 2«Эй, ынсан оглы! Пыгамберлик эдйән Ысрайыл[†] пыгамберлерине гаршы пыгамберлик эт. Өз-өзлеринден пыгамберлик эдйән ол пыгамберлере Реббиң сөзүни диңлемеги табшыр[+]. 3Хөкмүрован Реб[†] шейле диййәр дий: „Акмак[†] пыгамберлериң дат гүнүне! Олар хич бир зат гөрмән, өз хыялларының ызына эерйәрлер. 4Эй, Ысрайыл, сениң пыгамберлериң харабалыкда гезйән шагаллар киминдир. 5Реббиң гүнүнде ысрайыл халкының сөвешде берк дурмагы үчин, диварың опурылан ерлерини тәзеден беҗермедиңиз[+]. 6Олар ‘Реббиң сөзи’ дийип, бош гөрнүшлере[†] ве ялан паллара уйдулар. Олары Реб ёлламады, эмма шонда-да сөзлериниң амала ашмагына умыт баглаярлар[+]. 7Мен айтмадык хем болсам, ‘Реббиң сөзи’ диениңизде, бош гөрнүшлер гөрүп, яландан пал атмадыңызмы?“.

8Мунуң үчин Хөкмүрован Реб шейле диййәр: „Сиз ялан сөзледиңиз, бош гөрнүшлер гөрдүңиз, мунуң үчин Мен сизе гаршыдырын. Муны Хөкмүрован Реб диййәр[+]. 9Бош гөрнүшлер гөрйән, яландан пал атян пыгамберлериң гаршысына эл галдырарын. Олар Мениң халкымың маслахатына гатнашмазлар, ысрайыл халкының санавына язылмазлар ве Ысрайыл юрдуна гирмезлер. Онсоң сиз Мениң Хөкмүрован Ребдигими билерсиңиз[+].

10Бу пыгамберлер парахатчылык ёк ере ‘парахатчылык’ дийип, Мениң халкымы аздырярлар; бири дивар саланда, олар муңа хек чалярлар[+]. 11Хек чалянлара дивар йыкылар дий; гүйчли ягыш билен дашлы долулар ягар; дивары тупанлы ел юмрар[+]. 12Дивар йыкыланда, сизден чалан хекиңизиң ниредедигини сорамазлармы?!“. 13Мунуң үчин Хөкмүрован Реб шейле диййәр: „Мен газапланып, тупанлы ел билен дивары юмрарын, гахарым билен гүйчли ягыш ве дашлы долы ягдырып, дивары ер билен егсан эдерин. 14Хек чалан диварыңызы йыкарын, оны ер билен егсан эдерин, онуң дүйби гөрнер. Дивар йыкылып, сиз ичинде хеләк боларсыңыз. Онсоң сиз Мениң Ребдигими билерсиңиз“[+]. 15-16Мен дивара ве оңа хек чаланлара газабымы дөкүп, сизе шейле диерин: „Дивар-да, оңа хек чаланлар-да ёк болдулар. Иерусалимде[†] парахатчылык ёк ере ‘парахатчылык’ барада аянлык[†] алан Ысрайыл пыгамберлери-де ёк болды“. Муны Хөкмүрован Реб диййәр.

17Йөне сен, эй, ынсан оглы, өз-өзлеринден пыгамберлик эдйән халкың гызларына тарап йүзүңи өвүр-де, олара гаршы пыгамберлик эт. 18Олара Хөкмүрован Реб шейле диййәр дий: „Хер бир ынсаның җаныны авлаҗак болуп, хер кимиң билегине билезик дакян, дүрли бойдакы адамларың башына бүренҗек тикйән аялларың дат гүнүне! Сиз Мениң халкымың җаныны авламак билен өз җаныңызы халас эдйәндирис өйдйәрсиңизми? 19Бир гысым арпа ве бир дөвүм чөрек үчин халкымың арасында Маңа ыснат гетирдиңиз. Ялана гулак асян халкыма ялан сөзлемек билен өлүме лайык дәл җанлары өлдүрдиңиз, өлүме лайык җанлара болса яшаҗакдыкларыны ыглан этдиңиз“[+]. 20Мунуң үчин Хөкмүрован Реб шейле диййәр: „Ине, Мен сизиң ынсан җаныны гуш кимин авлаян җадыгөй билезиклериңизе гаршыдырын. Мен олары голларыңыздан сыпырарын. Гуш кимин авлаян җанларыңызы бошадып гойберерин. 21Бүренҗеклериңизи-де йыртып, халкымы элиңизден халас эдерин, инди олар сизиң элиңизде есир болмазлар. Онсоң сиз Мениң Ребдигими билерсиңиз. 22Мениң ынҗатмак ислемедик догручыл кишимиң йүрегини ялан затлар билен ынҗатдыңыз ве эрбет адам өз эрбет ёлундан дөнүп, дири галмаз ялы, онуң голуна кувват бердиңиз[+]. 23Мунуң үчин сиз инди ялан гөрнүшлер гөрмерсиңиз ве палчылык этмерсиңиз. Мен халкымы сизиң элиңизден халас эдерин. Онсоң сиз Мениң Ребдигими билерсиңиз“»[+].

#### 14‑нҗи бап


Реб[†] бутпаразлары җезаландыряр

1Ысрайыл[†] яшулуларындан[†] бирнәчеси мениң алныма гелип отурды[+]. 2Онсоң маңа Реббиң шу сөзи аян болды: 3«Эй, ынсан оглы! Бу адамларың йүреги бутлара багланды. Гүнә эдип, бүдреме дашыны өз өңлеринде гойдулар. Хей, шундан соң хем Мен булара Өзүме маслахат салдырарынмы[+]? 4Шонуң үчин хем олар билен геплеш-де, Хөкмүрован Реб шейле диййәр дий: „Йүрегини бутлара баглан, этмишлерини бүдреме дашы хөкмүнде өз өңүнде гоян, соң хем пыгамбериң[†] янына баран хер бир ысрайылла, Мен-Реб бутларының көплүгине лайыклыкда Өзүм җогап берерин. 5Шейдип, бутлары зерарлы Маңа кесеки болан бүтин ысрайыл халкының йүрегини тәзеден Өзүме тарап өврерин“». 6Мунуң үчин ысрайыл халкына Хөкмүрован Реб шейле диййәр дий: «Тоба эдиң ве бутларыңыздан эл чекиң, әхли неҗис ишлериңизден йүз өврүң[+]. 7Айдалың, ысрайыл халкындан болан я-да Ысрайылда гелмишек болуп яшаян бири Мени терк эдип, йүрегини бутлара баглап, этмишини бүдреме дашы хөкмүнде өз өңүнде гоюпдыр. Онсоң ол Маңа маслахат салып, пыгамберлере йүз тутса-да, Мен-Реб оңа өз этмишлерине гөрә җогап берерин. 8Ол адамдан йүзүми өврүп, оны аламата ве тымсала өврерин, оны халкымың ичинден согруп ташларын. Онсоң сиз Мениң Ребдигими билерсиңиз[+]. 9Эгер бир пыгамбер алданып, бир сөз айтса, ол пыгамбери алдава салан Мен-Ребдирин. Мен оңа гаршы элими узадып, оны халкым Ысрайылың ичинден согруп ташларын[+]. 10Олар өз этмишлериниң җезасыны чекерлер. Пыгамбер-де, ондан маслахат соран-да бир меңзеш җезаландырылар. 11Шейдип, ысрайыл халкы инди Менден айрылмаз, гүнәлери билен өзлерини харам этмезлер. Олар Мениң халкым, Мен-де оларың Худайы[†] боларын». Муны Хөкмүрован Реб диййәр[+].

12Маңа Реббиң шу сөзи аян болды: 13«Эй, ынсан оглы! Бир юрт дөнүклик эдип, Маңа гаршы гүнә эденде, оңа гаршы элими узадып, олары бир дөвүм чөреге зар эдерин. Үстүне ачлык иберип, ынсанлары ве хайванлары гырып ташларын[+]. 14Эгер шу үч адам Нух, Даныел ве Эйюп ол ерде болсалар-да, олар догручыллыклары билен диңе өз җанларыны халас эдип билерлер. Муны Хөкмүрован Реб диййәр[+]. 15Эгер Мен ол юрда йыртыҗы хайванлары ёлласам, олар-да оны адамсыз гойсалар, юрт хараба дөнүп, яңкы хайванлардан яңа онуң ичинден хич ким гечмесе, 16Өз барлыгымдан ант ичйәрин, Хөкмүрован Реб диййәр, бу үч адам ол юртда яшаса-да, олар не огулларыны, не-де гызларыны халас эдерлер. Диңе өз җанларыны халас эдип билерлер. Юрт болса хараба дөнер[+]. 17Я-да ол юрдуң үстүне гылыч гетирип: „Эй, гылыч, юрдуң ичинден геч!“ дийсем, ондакы ынсанлары ве хайванлары гырып ташласам,[+] 18Өз барлыгымдан ант ичйәрин, Хөкмүрован Реб диййәр, бу үч адам ол ерде болсалар-да, не огулларыны, не-де гызларыны халас эдерлер. Диңе өз җанларыны халас эдип билерлер. 19Я-да ол юрда мерги ёллап, ган[†] дөкмек үчин үстүне газабымы дөкүп, ынсаны ве хайваны гырып ташласам, 20Өз барлыгымдан ант ичйәрин, Хөкмүрован Реб диййәр, Нух, Даныел ве Эйюп ол ерде болсалар-да, не огулларыны, не-де гызларыны халас эдерлер. Олар догручыллыклары билен диңе өз җанларыны халас эдип билерлер». 21Хөкмүрован Реб шейле диййәр: «Иерусалимдәки[†] ынсанлары ве хайванлары ёк этмек үчин үстлерине дөрт агыр хөкүмими: гылыч, ачлык, йыртыҗы хайванлар ве мерги ёлланымда, оларың ягдайы хас чөкдер болар[+].

22Муңа гарамаздан, ол ерде гачып гутулан огулларыңыз ве гызларыңыз галдырылып, ол ерден чыкарылар. Олар сизиң яныңыза барарлар, сиз оларың эрбет ёлларыны ве ишлерини гөрүп, Мениң Иерусалимиң башына салан яманлыгымдан, башындан индерен затларымдан теселли тапарсыңыз[+]. 23Оларың эрбет ёлларыны ве ишлерини гөрениңизде, сизе теселли берерлер ве сиз Мениң Иерусалимде эден әхли ишлерими бидерек ере этмәндигими билерсиңиз». Муны Хөкмүрован Реб диййәр.

#### 15‑нҗи бап


Пейдасыз агач

1Маңа Реббиң шу сөзи аян болды: 2«Эй, ынсан оглы! Үзүм агаҗындан, ягны җеңңел агачларының арасындакы үзүм шахасындан нәме эдилйәр? Токайың әхли агачлары билен деңешдирениңде, онуң пейдасы ёкдур[+]. 3Иш үчин ондан агач алынярмы? Я үстүнден бир зат асмак үчин асгыч ясалярмы? 4Ол одун хөкмүнде якыляр. От онуң ики уҗуны якып, ортасыны гаралдансоң, ол дерде ярармы? 5Абатка дерде ярамадык зат, ода янып гаралансоң дерде ярармы?» 6Мунуң үчин Хөкмүрован Реб[†] шейле диййәр: «Мен токай агачларының арасындан үзүм агаҗыны одун хөкмүнде нәдип якан болсам, Иерусалимиң[†] илатыны-да шейдип ода якарын[+]. 7Мен олардан йүзүми өврерин. Олар бир отдан гачып гутулсалар-да, бейлеки бир от барыбир олары яндырар. Олара гаршы чыканымда, сиз Мениң Ребдигими билерсиңиз. 8Онсоң оларың Маңа дөнүклик эдендиги үчин юрды хараба өврерин». Муны Хөкмүрован Реб диййәр.

#### 16-нҗы бап


Бивепа Иерусалим[†]

1Маңа Реббиң шу сөзи аян болды: 2«Эй, ынсан оглы! Иерусалиме өз неҗис ишлерини билдир[+]. 3Хөкмүрован Реб[†] Иерусалиме шейле диййәр дий: „Сениң аслың, доглан ериң Кенган[†] юрдудыр. Сениң какаң амор, эҗең хет тиресиндендир[+]. 4Гөбегиң доглан гүнүң кесилмеди, арассаламак үчин сув билен ювулмадың, дуз билен сүртүлмедиң ве гундалмадың. 5Хич кимиң хайпы гелип, саңа булардан бирини хем этмеди, рехим-шепагат гөркезмеди. Гайтам, дүнйә инен гүнүң сени йигренип, мейдана ташладылар. 6Мен гапдалыңдан геченимде, сениң өз ганыңа булашып ятаныңы гөрүп: ‘Дири гал!’ дийдим[*][+]. 7Сени мейдан өсүмлиги кимин өсдүрдим, сен өсүп, кемала гелдиң, аңрыбаш гөзеллиге етдиң, гөвүслериң төзленип, сачың узын болды, йөне сен алаң-ачык ве ялаңачдың. 8Онсоң ене гапдалыңдан гечип, саңа серетдим. Сениң түйс сөйги чагыңды; этегими үстүңе язып, ялаңачлыгыңы өртдүм. Саңа ант ичип, сениң билен әхт[†] баглашдым, сен-де Мениңки болдуң. Муны Хөкмүрован Реб диййәр[+]. 9Сени сува дүшүрдим, ганыңы ювуп арассаладым ве зейтун ягыны чалдым. 10Саңа кешдели эшиклер гейдирдим, аягыңа гайышдан чарык, башыңа непис матадан яглык даңып, гымматбаха гейимлер гейдирдим. 11Сени шай-сеплер билен безедим, билегиңе билезиклер, бойнуңа зынҗыр дакдым. 12Бурнуңа ысырга, гулакларыңа гулакхалкалар дакып, башыңа гөзеллик тәҗини гейдирдим[+]. 13Сен алтын-күмүш билен безелдиң, эшигиң непис зыгыр мата, гымматбахалы ве кешдели матады. Хөрегиңе оңат ун, бал ве яг[†] ийдиң, оваданлыгыңың чени-чакы болман, ша аялының дереҗесине етдиң[+]. 14Оваданлыгың себәпли шөхратың[†] миллетлериң[†] арасына яйрады, саңа багышлан шөвкетим себәпли оваданлыгың кәмилди. Муны Хөкмүрован Реб диййәр. 15Йөне сен оваданлыгыңа бил багладың, шөхратыңдан пейдаланып, зынагәрлик этдиң. Хер гечене көңүл бердиң, оваданлыгың онуңкы болды[+]. 16Сен непис гейимлериңден өзүңе овадан сеждегәхлер[†] салып, оларың үстүнде зына этдиң, бейле зат өң болан дәлдир ве инди хем болмаз. 17Мениң берен алтын-күмүш безег шайларымы алып, эркеклериң хейкеллерини ясандың ве олар билен зына этдиң[+]. 18Кешдели эшиклериңи алып, олара гейдирдиң. Мениң зейтун ягымы ве якымлы ыслы түтетгими[†] оларың өңүнде гойдуң. 19Саңа берен чөрегими, ийдирен оңат унумы, зейтун ягыны ве балы хошбой ыслар хөкмүнде оларың өңүнде гойдуң, хава, шейле этдиң. Муны Хөкмүрован Реб диййәр[+]. 20Мениң үчин догран огулларыңы ве гызларыңы алып, иймит хөкмүнде бутлара гурбан этдиң. Хамала, зынагәрлигиң аз ялыды! 21Чагаларымы өлдүрдиң, олары ода якып, бутлара гурбан бердиң[+]. 22Әхли неҗис ишлериңде, зынагәрлигиңде яшлык гүнлериңи, алаң-ачык ве ялаңач болуп, ганыңа булашан вагтыңы ятламадың“». 23-24Хөкмүрован Реб шейле диййәр: «Вай халыңа! Сениң халыңа вай! Әхли писликлериңден соң, хер бир ачык мейданчада өзүңе чадыр ве сеждегәх салдың. 25Хер көчәниң башында сеждегәх гуруп, оваданлыгыңы харладың, хер бир өтегчә өзүңи хөдүрләп, зынагәрлигиңи артдырдың[+]. 26Даяв беденли гоңшуларың мүсүрлилер билен зынагәрлик этдиң ве Мениң гахарымы гетирмек үчин зынагәрлигиңи артдырдың[+]. 27Шонуң үчин хем, Мен саңа гаршы эл гөтердим, рысгалыңы кемелтдим ве сени өзүңи йигренйәнлере, сениң зынагәрлигиңден утанян пилиштли гызларың эркине бердим. 28Сен ашурлылар[†] билен-де зына этдиң, себәби сен доймаз-долмаздың, олар билен-де зына этдиң, шонда-да ганмадың[+]. 29Зынагәрлигиңи сөвдагәрлериң юрды болан бабыллыларың[†] юрдуна ченли артдырдың; йөне мунуң билен-де доймадың[+].

30Бу ишлериң әхлисини, утанчсыз лолының[†] ишлерини эдениңде, йүрегиң нәхили меҗалсыз болды. Муны Хөкмүрован Реб диййәр. 31Хер көчәниң башында сен өзүңе чадыр гурдуң, хер бир ачык мейданчада сеждегәх салдың. Сен бейлеки лолулар ялы болмадың, себәби музды әсгермедиң. 32Сен зынагәр, әриниң ерине кесекилери кабул эдйән аялсың![+] 33Әхли лолулара совгатлар берилйәр, сен болса әхли ойнашларыңа өзүң совгат берйәрсиң, зынагәрлигиң үчин хер тарапдан гелсинлер дийип пара берйәрсиң[+]. 34Зынагәрлигиңде бейлеки аяллара меңземейәрсиң, себәби зынагәрлик этмек үчин хич ким сениң ызыңа дүшмейәр. Саңа музд төленмән, өзүң олара музд төлейәрсиң, мунуң үчин бейлекилере меңземейәрсиң». 35Мунуң үчин, эй, азгын аял, Реббиң сөзүни диңле: 36«Хөкмүрован Реб шейле диййәр: „Сениң хаясызлыгың әшгәр болуп, ойнашларың ве әхли неҗис бутларың билен зына эдйәркәң, ялаңачлыгың үсти ачылды. Олара берен огулларыңың ганы үчин 37кейпи-сапа эден әхли ойнашларыңы, әхли сөенлериңи бүтин йигрененлериң билен бирликде үйшүрерин. Олары тутушлайын гаршыңа үйшүрип, оларың өңүнде сени ялаңачларын. Шейдип, сениң тутуш ялаңачлыгыңы гөрерлер[+]. 38Мен саңа зына эден ве ган[†] дөкен аяллара дегишли хөкүмлер чыкарарын. Өчли гахар-газабым ве габанҗаңлыгым билен сениң ганыңы акдырарын[+]. 39Сени оларың элине берерин, олар сениң чадырыңы йыкарлар, сеждегәхлериңи күл-пеекун эдерлер, эгниңден эшигиңи сыпырарлар, шай-сеплериңи алып, сени ялаңач ве алаң-ачык галдырарлар[+]. 40Олар җемагаты сениң гаршыңа күшгүрерлер, сени дашларлар, гылычдан гечирерлер[+]. 41Өйлериңи ода якып, көп аялларың гөзлериниң алнында саңа хөкүм чыкарарлар. Мен зынагәрлигиңи бес этдирерин, инди гайдып ойнашларыңа музд төлемерсиң[+]. 42Шейлеликде, саңа болан гахар-газабымы өчүрерин, саңа болан габанҗаңлыгым айрылар, онсоң Мен көшешерин ве мундан соң гахарланмарын[+]. 43Сен яшлык гүнлериңи ятламан, эден әхли херекетлериң билен Мени газапландырдың. Ине, Мен-де эден ишлериңи өз башыңдан индерерин“. Муны Хөкмүрован Реб диййәр.

„Нәме үчин сен әхли неҗис ишлериңиң үстүне бу хаясызлыгыңы-да гошдуң? 44Ине, хеммелер сениң гаршыңа ‘Энесини гөр-де, гызыны ал’ диен накылы айдарлар[+]. 45Сен өз әрини ве оглуны кемсидйән энәниң гызысың, өз әрлерини ве огулларыны кемсидйән уяларың уясысың, сизиң эҗеңиз хетли, какаңыз болса аморлыды[+]. 46Гызлары билен бирликде сениң демиргазык тарапыңда яшаян улы уяң Самариядыр,[†] гызлары билен сениң гүнорта тарапыңда месген тутан кичи уяң Содомдыр.[†][+] 47Сен оларың ёлларындан йөрәп, оларың неҗис ишлерини этмедиңми? Бу хем аз ялы, өз ёлларыңда олардан хем бетер бозулдың[+]. 48Өз барлыгымдан ант ичйәрин Хөкмүрован Реб диййәр уяң Содом өз гызлары билен сениң өзүңиң ве гызларыңың эденини этмеди[+]. 49Ине, сениң уяң Содомың этмиши шуды: онуң өзи-де, гызлары-да текепбирдилер, оларда бол нан ве долы рахатлык барды, эмма олар гарыбы ве мәтәҗи голдамады[+]. 50Олар өзлерине гувандылар ве Мениң гөзүмиң алнында неҗис ишлер этдилер. Шонуң үчин хем муны гөренимде, олары өңүмден сүпүрип ташладым[+]. 51Самария сениң эден гүнәлериңиң ярысыны-да этмеди, эмма неҗис ишлериңде сен олардан гечирдиң, эден әхли неҗис ишлериң билен уяларыңы акладың[+]. 52Сен-де утанҗыңың йүкүни чек. Неҗислик билен эден гүнәлериң уяларыңкыдан көпдүги себәпли олара еңил хөкүм чыкартдың. Олар сенден хас догры[†] сайылдылар. Мунуң үчин утан ве өз утанҗыңың йүкүни чек, чүнки сен уяларыңы акладың. 53Содомың, Самарияның ве оларың гызларының, олар билен бирликде сениң өңки абаданчылыгыңызы гайтарып берерин[+]. 54Шонда сен өз утанҗыңы чекерсиң, эден әхли ишлериңе утанып, олара теселли боларсың. 55Сениң уяларың Содом ве Самария өз гызлары билен бирликде өңки ягдайларына дөненлеринде, сен хем гызларың билен өңки ягдайларыңа дөнерсиң. 56Текепбир вагтыңда уяң Содомың адыны диле алмаярдың. 57Инди болса сениң пислигиңиң үсти ачылды. Инди сен Эдом[*], пилишт гызлары ве сени йигренйән башга халклар тарапындан масгараланярсың. 58Сен өз хаясызлыгың ве неҗис ишлериңиң җезасыны чекйәрсиң“». Муны Реб айдяндыр.


Бакы әхт

59Хава, Хөкмүрован Реб шейле диййәр: «Сен эден әхтиңи бозуп, ичен антыңы харладың. Мен-де сени эдил өз эдишиң ялы эдерин. 60Йөне яшлыгыңда сениң билен баглашан әхтими ятлап, сениң үчин бакы әхт беркарар эдерин[+]. 61Өзүңден улы ве кичи уяларыңы яныңа аланыңда, эден этмишлериңи ятлап утанарсың. Мен олары саңа гызлыга берерин, эмма бу сениң әхтиң боюнча дәлдир[+]. 62-63Мен сени әхли эден эрбет ишлериңден сапланымда, сен муны ятлап утанар ялы, утанҗыңдан яңа агзыңы ачмаз ялы, сениң билен әхтими беркарар эдерин, шонда сен Мениң Ребдигими билерсиң». Муны Хөкмүрован Реб диййәр[+].

#### 17‑нҗи бап


Ики бүргүт ве үзүм агаҗы

1Маңа Реббиң шу сөзи аян болды: 2«Эй, ынсан оглы! Ысрайыл[†] халкына бир матал бер, бир тымсал айт. 3Хөкмүрован Реб[†] шейле диййәр дий:

„Улы ганатлы, узын елекли,
дүрли реңкли мымык түйлерден долы,
әпет бүргүт Ливана[†] гонуп,
кедр агаҗының депесини эеледи[+].
4Агаҗың ёкаркы шахасыны ёлуп,
сөвдагәрлериң юрдуна гетирди,
тәҗирлериң шәхеринде ерлешдирди.
5Онсоң юрдуң тохумындан алып,
оны хасыллы мейданда экди,
бол сувлар якасында ерлешдирип,
сөвүт агаҗы кимин отуртды[+].
6Ол гөгерип, пессеҗик бойлы яйраң
үзүм агаҗына өврүлди,
шахалары өзүне тарап эгилди,
көклери өз астындады.
Шейдип, бу үзүм агаҗы болды,
шахалады, пудак чыкарды[+].
7Улы ганатлы ве көп елекли
башга бир әпет бүргүт барды.
Ине, яңкы үзүм агаҗы
өз экилен кешинден
оңа тарап көклерини эгрелтди.
Суварсын дийип,
шахаларыны оңа тарап саллады.
8Ол шахалап, миве берип,
оңат үзүм агаҗы болар ялы,
бол сувлар якасындакы
хасыллы мейданда экилипди“».


9Ысрайыла Хөкмүрован Реб шейле диййәр дий:

«Ол үзүм шахасы бой алып өсерми?
Биринҗи бүргүт тәзе балдаклары гурасын дийип,
көклерини согурмазмы, мивесини ёлмазмы?
Көкүнден согурмак үчин гүйчли гол
я-да бейик гошун герек болмаз ахырын.
10Ол экилсе-де, бой алып өсерми?
Гүндогар шемалы уранда
бүтинлей гурамазмы?
Өз гөгерен кешлеринде солмазмы?»[+]


11Онсоң маңа Реббиң шу сөзи аян болды: 12«Инди питнечи халка: „Сиз буларың нәмедигини билмейәрсиңизми?!“ дий. Олара шейле дий: „Ине, Бабыл[†] патышасы Иерусалиме[†] гелип, онуң патышасыны ве хан-беглерини Бабыла әкитди[+]. 13-14Ол патышаның тохум-тиҗинден болан бир адамы алып, онуң билен әхт[†] баглашды; оңа ант ичирди. Ол муны юрт кичигөвүнли болсун, гедемлик этмесин, әхтими саклар ялы, еринде дурсун дийип этди. Ол юрдуң баштутанларыны есир эдип алып гитди[+]. 15Йөне Иерусалимиң патышасы атлар ве көп эсгер берсин дийип, илчилерини Мүсүре ибермек билен Бабыл патышасының гаршысына гозгалаң турузды. Ол үстүнлик газанармы? Бу ишлери эден аман галармы? Эден әхтини бозан халас болармы[+]? 16Ичен антына бипервай гарандыгы, эден әхтини бозандыгы үчин Өз барлыгымдан ант ичйәрин: ол өзүни патыша эдип, тагтда отурдан патышаның меканы болан Бабылда өлер. Муны Хөкмүрован Реб айдяндыр[+]. 17Бабыллылар көп җанлары гырмак үчин беркитмелер салып, япгытлар гуранларында, гүйчли гошуны ве улы йыгны болса-да, фараон[†] оңа сөвешде ярдам этмез[+]. 18Ол эден әхтини бозды, ичен антына бипервай гарады; ол сөз берен хем болса, бу ишлери этди; инди ол гутулмаз“». 19Мунуң үчин Хөкмүрован Реб шейле диййәр: «Өз барлыгымдан ант ичйәрин! Мен ол тарапдан бипервай гаралан антымы ве бозулан әхтими онуң өз башына гетирерин. 20Мен торумы язарын, ол дузагыма дүшер, онсоң Бабыла гетирип, Маңа эден дөнүклиги себәпли оңа хөкүм чыкарарын[+]. 21Онуң әхли гачгак эсгерлери гылычдан гечирилер ве аман галанлары чар тарапа даргадылар. Онсоң сиз муны Мен-Реббиң айдандыгымы билерсиңиз»[+].

22Хөкмүрован Реб шейле диййәр:

«Кедр агаҗының депесинден
бир шахаҗык алып отурдарын.
Шахасындан бир яш балдак ёлуп,
белент дагың депесинде экерин.
23Оны Ысрайылың белент дагында отурдарын,
ол пудак чыкарар, миве берер,
шөхратлы[†] кедр агаҗы болар.
Хер дүрли гушлар шахаларында месген тутар,
хер хили ганатлы җандарлар көлегесинде саялар[+].
24Юрдуң әхли агачлары
белент агаҗы песелдйәниң,
пес агаҗы бейгелдйәниң,
яшыл агаҗы гурадяның,
гуран агаҗы гөгердйәниң
Мениң Ребдигими билерлер.
Муны Мен-Реб айдяндырын,
амала-да ашырарын»[+].

#### 18‑нҗи бап


Гүнәли адамың гүнәси өз бойнуна болар

1[•]Маңа Реббиң шу сөзи аян болды: 2«Нәме үчин сиз Ысрайыл[†] юрды хакында „Аталар туршы үзүм ийдилер, огулларың диши гамашды“ диен накылы айдярсыңыз[+]? 3Өз барлыгымдан ант ичйәрин, сиз бу накылы Ысрайылда гайдып уланмарсыңыз. Муны Мен Хөкмүрован Реб[†] диййәрин[+]. 4Ине, хер бир дири җан Мениңкидир. Аталарың җаны-да, огулларың җаны-да Мениңкидир; диңе гүнә эден җан өлер[+]. 5Эмма догручыл адам адалатлы[†] ве догры[†] зады эдйәндир. 6Ол дагларда бутлара хөдүрленен гурбанлыкдан иймез, ысрайыл халкының бутларына гөз дикмез, гоңшусының аялы билен зына этмез я-да аялының айбашылы вагтында онуң билен ятмаз[+]. 7Хич киме зулум этмез, бергидарың гиревини ызына гайтарар, талаңчылык этмез, аҗа нан, ялаңаҗа дон берер[+]. 8Өзүниң пейдасына карз бермез, гөтеримине пул бермез, элини адалатсызлык этмекден саклар, ики адамың арасында адалаты хакыката лайык ерине етирер[+]. 9Ол Мениң парзларымы[†] ерине етирер, хөкүмлерими ак йүрекден долы берҗай эдер; ол догручыл адамдыр; ол хөкман дири галар». Муны Хөкмүрован Реб айдяндыр[+].

10-11«Бу огул атасының хич бир этмедик яманлыкларыны эдип, ягшы ишлериң гырасында гөрүнмез, гайтам, дагларда бутлара хөдүрленен гурбанлыкдан иер, гоңшусының аялы билен зына эдер. 12Гарыба ве мәтәҗе зулум эдер, талаңчылык эдер, гиревини ызына гайтармаз. Бутлара бил баглар, неҗис ишлер эдер. 13Өз пейдасына карз берип, гөтеримине пул берер. Бейле огул дири галармы? Ёк, дири галмаз. Ол бу неҗис ишлериң әхлисини этди, ол хөкман өлер ве дөкүлен ганы өз бойнуна болар[+].

14Айдалың, бу оглуң-да бир оглы бар болса, ол атасының эден әхли гүнәлерини гөрүп пикир эдер ве булар ялы ишлери этмез; 15дагларда бутлара хөдүрленен гурбанлыкдан иймез, ысрайыл халкының бутларына бил багламаз, гоңшусының аялы билен зына этмез. 16Хич киме зулум этмез, гирев алмаз, талаңчылык этмез, аҗа нан, ялаңаҗа дон берер, 17гарыба зулум этмез, пейда ве гөтерим алмаз. Эгер ол Мениң хөкүмлерими ерине етирип, парзларымы берҗай этсе, какасының языгы зерарлы өлмән, ол хөкман дири галар. 18Онуң какасы болса өз эден гүнәлери үчин өлер, ол залымлык эдип, доганыны талады, халкының арасында ярамаз ишлер этди. 19Йөне сиз: „Нәме үчин огул атасының языгыны чекмейәр?“ диййәрсиңиз. Себәби бу огул адалаты ве догручыллыгы ерине етирди, Мениң әхли парзларымы берк саклап, олары долы берҗай этди; ол хөкман дири галар[+]. 20Гүнә эден адам өлмелидир; атасының языгыны оглы чекмез, оглуның языгыны-да атасы чекмез. Догручыл адам догручыллыгының, эрбет адам эрбетлигиниң җогабыны алар[+]. 21Эрбет адам эден әхли гүнәлеринден тоба эдип, Мениң әхли парзларымы берҗай этсе, адалаты, догручыллыгы ерине етирсе, ол хөкман дири галар, өлмез. 22Онуң эден әхли җенаятлары барада ятланман, ол эден догры ишлеринде яшар. 23Нәме Мен эрбет адамың өлүмини оңлаярынмы? Мен онуң эрбет ёлларындан тоба эдип, дири галмагыны ислемейәринми нәме? Муны Мен Хөкмүрован Реб диййәрин[+]. 24Йөне догручыл адам өз догручыллыгындан дөнүп, эрбедиң әхли неҗис ишлерини, писликлерини этсе, ол дири галармы? Онуң эден догры ишлериниң хич бири ятланылмаз; ол өзүниң эден дөнүклиги билен этмиши ве гүнәси үчин өлер[+]. 25Йөне сиз: „Таңрының ёлы догры дәл“ диййәрсиңиз. Эй, ысрайыл халкы, инди муны эшидиң, Мениң ёлум догры дәлми? Нәдогры ёл сизиң ёлларыңыз дәлмидир? 26Догручыл адам догручыллыгындан дөнүп, эрбетлик этсе ве өлсе, ол өз эден гүнәси себәпли өлер. 27Эрбет адам-да эден эрбетлигинден дөнүп, адалаты ве догручыллыгы ерине етирсе, ол адам өз җаныны халас эдер. 28Ол өзүниң эден әхли гүнәлерине гөз етирип, олара тоба эдендиги үчин, хөкман дири галар, ол өлмез. 29Йөне ысрайыл халкы: „Таңрының ёлы догры дәл“ диййәр. Эй, ысрайыл халкы, Мениң ёлларым догры дәлми? Нәдогры ёл сизиң ёлларыңыз дәлмидир? 30Мунуң үчин, эй, ысрайыл халкы, Мен сизиң хер бириңизи өз тутан ёлуңыза гөрә хөкүм этҗек. Муны Хөкмүрован Реб диййәр. Тоба эдип, әхли җенаятларыңыздан эл чекиң, шондан соң олар сизе гүнә этдирйән бүдреме дашы болмаз[+]. 31Эдйән әхли җенаятларыңызы өзүңизден айрың, тәзе йүрек ве тәзе рух[†] эдиниң! Эй, ысрайыл халкы, сиз нәме үчин өлҗек болярсыңыз[+]? 32Мен хич кимиң өлүмини оңламаярын. Муны Мен Хөкмүрован Реб диййәрин. Шонуң үчин гүнәңизден эл чекиң-де, дири галың».

#### 19-нҗы бап


Ысрайылың ёлбашчылары үчин агы

1Сен Ысрайыл[†] ёлбашчылары үчин шу агыны айт:

2«Сениң энең кимди?
Арсланлар арасында эне арсланды!
Яш арсланлар арасында ятарды,
чагаларыны кемала гетирерди[+].
3Чагаларындан бириси
шир арслан болуп етишди,
авуны парчаламагы өвренди,
адамлары ийди.
4Миллетлер[†] ол барада эшитдилер.
Оны дузагына дүшүрдилер,
чеңңеге илдирип, Мүсүре гетирдилер[+].
5Энеси гарашып, умыдыны үзенсоң,
чагаларындан башга бирини алып,
оны шир арслан эдип етишдирди[+].
6Ол арсланлар арасында гезди,
шир арслан болуп етишди,
авуны парчаламагы өвренди,
адамлары иймәге башлады.
7Оларың галаларыны йыкды,
шәхерлерини вейран этди.
Юрт ве онуң ичиндәкилер
аррылдысындан яңа чоларды.
8Төверегиндәки миллетлер
оңа хүҗүм этдилер;
торларыны язып,
оны дузага дүшүрдилер[+].
9Чеңңеге илдирип, капаса салдылар,
Бабыл[†] шасының хузурына гетирдилер.
Ысрайыл дагларының үстүнде
гайдып сеси эшидилмесин дийип,
оны зындана ташладылар.
10Энең багдакы үзүм агаҗы кимин
сувларың боюнда экилипди,
ол бол сувлардан яңа
хасыллы ве гүр шахалыды[+].
11Хөкүмдара хаса болар ялы
гүйчли шахалары барды,
бойы белент булутлара етди;
белентлиги ве бол шахалары билен
гөзе илип дурарды.
12Йөне оны газап билен
согруп ере ташладылар;
гүндогар ели мивесини гуратды,
берк шахалары гопарылып солды,
олары ялынлы от якып ёк этди[+].
13Ол инди чөлде,
гурак ве сувсуз юртда экилди.
14Онуң шахаларының бир чыбыгындан от чыкып,
шахасыны хем мивесини яндырды,
хөкүмдарлык хасасы үчин берк шаха галмады».


Бу агыдыр ве агылыгына-да галар.

#### 20‑нҗи бап


Ысрайылың дөнүклиги

1Сүргүнде[†] болян вагтымызың единҗи йылының бәшинҗи айының онуна Ысрайыл[†] яшулуларындан[†] бирнәчеси Ребден маслахат сорамак үчин гелип, мениң гаршымда отурды[+]. 2Маңа Реббиң шу сөзи аян болды: 3«Эй, ынсан оглы! Ысрайыл яшулулары билен геплеш ве олара Хөкмүрован Реб[†] шейле диййәр дий: „Сиз Менден маслахат сорамага гелдиңизми? Өз барлыгымдан ант ичйәрин, Мен сизе Өзүме маслахат салдыртмарын. Муны Хөкмүрован Реб диййәр[+]. 4Олары хөкүм эт, эй, ынсан оглы, олары хөкүм эт! Олара ата-бабаларының неҗис ишлерини айдып бер“»[+]. 5Олара Хөкмүрован Реб шейле диййәр дий: «Ысрайылы сайлан гүнүм Якубың неслине касам эден гүнүмдир ве Мүсүр юрдунда Өзүми олара аян эдип: „Худайыңыз[†] Реб Мендирин!“ дийип ант ичен гүнүмдир[+]. 6Хава, шол гүн Мен олары Мүсүр юрдундан чыкарып, олар үчин гөзлән юрдума, әхли юртлардан гөзел болан сүйт ве бал акян юрда гетирҗекдигиме сөз бердим[+]. 7Онсоң Мен олара: „Хер ким гөз дикйән неҗис затларыны ташласын, өзүңизи Мүсүр бутлары билен харам этмәң; Худайыңыз Реб Мендирин“ дийдим[+]. 8Йөне олар Мениң гаршыма гозгалаң туруздылар, Мени диңлемек ислемедилер; оларың хич бири гөзлерине якымлы гөрүнйән неҗис затларыны ташламады, Мүсүр бутларыны-да терк этмеди.

Онсоң Мен гахар-газабымы Мүсүрде оларың башындан индерҗекдигими айтдым. 9Йөне оларың арасында яшаян миллетлериң[†] гөзүниң алнында адыма ыснат гетирмезлик үчин, Өз адымың хатырасына херекет этдим. Мен ол миллетлериң гөзүниң алнында ысрайыл халкыны Мүсүрден чыкармак билен, Өзүми олара аян этдим[+]. 10Шейлеликде, олары Мүсүр юрдундан чыкарып, чөле гетирдим[+]. 11Мен олара парзларымы[†] ве хөкүмлерими бердим. Бу хөкүмлери берҗай эден хер бир адам яшар[+]. 12Олары мукаддес[†] халк эден Мениң Ребдигими билсинлер дийип, Өзүм билен оларың арасында аламат болар ялы, мукаддес Сабат гүнлерими хем олар үчин белледим[+]. 13Йөне ысрайыл халкы чөлде Мениң гаршыма гозгалаң турузды. Мениң парзларымы, хөкүмлерими берҗай эден адам аман галса-да, олар канунларымы ерине етирмедилер. Хөкүмлерими рет этдилер, мукаддес Сабат гүнүмиң канунларыны[†] бүтинлей харладылар.

Онсоң Мен чөлде гахар-газабымы башларындан индерип, олары ёк этҗекдигими айтдым[+]. 14Эмма ысрайыллары Мүсүрден чыкарандыгымы гөрен миллетлериң гөзүниң алнында адыма ыснат гелмесин дийип, Өз адымың хатырасына херекет этдим. 15Олары өзлерине берҗек иң гөзел юрдума, сүйт ве бал акян юрда гетирмеҗекдигиме чөлде ант ичдим[+]. 16Оларың йүреги бутларының ызына эерендиги үчин, Мениң хөкүмлерими рет этдилер, парзларымы берҗай этмедилер ве мукаддес Сабат гүнүмиң канунларыны харладылар[+]. 17Йөне Мениң ене-де олара йүрегим авады, олары хеләк этмедим, чөлде оларың соңуна чыкмадым. 18Чөлде оларың перзентлерине шейле дийдим: „Ата-бабаларыңызың парзларына эермәң, хөкүмлерини берҗай этмәң, өзүңизи оларың бутлары билен харам этмәң[+]. 19Худайыңыз Реб Мендирин. Мениң парзларымы тутуң, хөкүмлерими долы берҗай эдиң, олары ерине етириң[+]. 20Мукаддес Сабат гүнүмиң канунларыны ерине етириң. Худайыңыз Мениң Ребдигими билмегиңиз үчин, бу Мениң билен сизиң араңызда аламат болар“[+]. 21Йөне перзентлер Мениң гаршыма гозгалаң туруздылар; Мениң парзларымы долы берҗай этмедилер, булары ерине етирен адам аман галса-да, хөкүмлерими рет этдилер, мукаддес Сабат гүнүмиң канунларыны харладылар.

Онсоң Мен чөлде гахар-газабымы башларындан индерип, олары ёк этҗекдигими айтдым[+]. 22Муңа гарамаздан, ысрайыллары Мүсүрден чыкаранымы гөрен миллетлериң назарында адыма ыснат гелмесин дийип, ене элими ыза чекдим ве Өз адымың хатырасына херекет этдим. 23Мундан башга-да, Мен олары миллетлер арасына пытрадып, башга юртлара даргатҗакдыгыма чөлде ант ичдим[+]. 24Оларың гөзлери ата-бабаларының бутларының ызындадыгы үчин, хөкүмлерими ерине етирмедилер, парзларымы рет этдилер ве мукаддес Сабат гүнүмиң канунларыны харладылар. 25Мунуң үчин Мен олара ягшы болмадык парзлары ве ерине етирен адам аман галмаз ялы хөкүмлери бердим[+]. 26Олары өзлериниң гетирен гурбанлыклары[†] билен харама чыкардым, илкинҗи доглан чаганы от үсти билен гурбан этмәге ёл бердим. Шейдип, Мен олара ховп салдым ве Өзүмиң Ребдигими билсинлер дийдим»[+]. 27Мунуң үчин, эй, ынсан оглы, ысрайыл халкы билен геплеш ве олара Хөкмүрован Реб шейле диййәр дий: «Ата-бабаларыңыз дөнүклик этмек билен бирликде Маңа дил-де етирдилер. 28Мен олары вада берен юрдума гетиренимде, олар хер бир гөрен бейик байырлыкда, хер бир гүр япраклы агаҗың астында гурбанлыкларыны хөдүрледилер. Ол ерде Мениң гахарымы гетирйән садакаларыны,[†] хошбой ыслы түтетгилерини[†] ве ичги садакаларыны хөдүр этдилер»[+]. 29Онсоң Мен олардан: «Сизиң бу гидйән сеждегәхиңиз[†] нәхили ер?» дийип сорадым. Шонуң үчин хем бу ерлере шу гүне ченли хем сеждегәхлер[*] дийилйәр. 30Муңа гөрә ысрайыл халкына Хөкмүрован Реб шейле диййәр дий: «Нәме үчин сиз өзүңизи ата-бабаларыңызың ёл-йөрелгелери билен харам эдип, оларың йигренҗи затлары билен зынахорлык эдйәрсиңиз? 31Сиз бу гүне ченли огулларыңызы отда гурбанлык хөкмүнде хөдүр эдип, әхли бутларыңыз билен өзүңизи харам эдйәрсиңиз. Шундан соң, эй, ысрайыл халкы, Мен сизе Өзүме маслахат салдырарынмы? Өз барлыгымдан ант ичйәрин, – Хөкмүрован Реб диййәр – Мен сизе маслахат бермерин[+].

32Сиз: „Агаҗа ве даша сыгынып, биз-де бейлеки миллетлер ялы, башга юртлардакы тайпалар ялы боларыс“ диййәрсиңиз, эмма акылыңызда айлаян бу затларыңыз амала ашмаз[+]. 33Өз барлыгымдан ант ичйәрин, – Хөкмүрован Реб диййәр – Мен гүйч-гудратым ве гахар-газабым билен үстүңизден хөкүм сүрерин[+]. 34Гүйч-гудратым хем гахар-газабым билен сизи халкларың арасындан чыкарарын ве даргадылан юртларыңыздан ызыңыза йыгнарын[+]. 35Онсоң сизи халкларың чөлүне гетирип, йүзбе-йүзлешип, сизе хөкүм чыкарарын[+]. 36Мүсүр чөлүнде ата-бабаларыңыза нәхили хөкүм чыкаран болсам, сизе хем шейле хөкүм чыкарарын. Муны Хөкмүрован Реб диййәр[+]. 37Мен сизи гөзден гечирип, әхте боюн болмага меҗбур эдерин. 38Питнечилери ве Мениң гаршыма җенаят эденлери сизиң араңыздан айрарын, олары гелмишек болуп яшаян юртларындан чыкарарын, йөне олар Ысрайыл юрдуна гирмезлер. Шонда сиз Мениң Ребдигими билерсиңиз»[+].

39«Эй, ысрайыл халкы, Хөкмүрован Реб шейле диййәр: „Мени диңлемеҗек болсаңыз, гидиң, мундан бейләк хер ким өз бутларына гуллук этсин; йөне садакаларыңыздыр бутларыңыз билен Мениң мукаддес адыма ыснат гетирмәң[+]. 40Ысрайыл халкы, юртдакыларың әхлиси Маңа мукаддес дагымда, Ысрайылың белент дагында гуллук эдер. Муны Хөкмүрован Реб диййәр. Мен олардан шол ерде разы боларын. Мен әхли мукаддес затларыңыз билен бирликде садакаларыңызы ве гымматлы совгатларыңызы шол ерде талап эдерин[+]. 41Сизи халкларың арасындан чыкарып, даргадылан юртларыңыздан йыгнанымда, сизи хошбой ыс хөкмүнде кабул эдерин ве миллетлериң гөзлериниң алнында Өз мукаддеслигими ыкрар эдерин[+]. 42Сизи ата-бабаларыңыза бермеклиге ант ичен юрдума, Ысрайыл юрдуна гетиренимде, сиз Мениң Ребдигими билерсиңиз[+]. 43Онсоң сиз эрбет ёлларыңызы, өзүңизи харам эден әхли ишлериңизи ол ерде ятларсыңыз ве эден әхли писликлериңизден яңа өзүңизи йигренерсиңиз[+]. 44Эй, ысрайыл халкы! Мен сизиң өз тутан ёлларыңыза ве ярамаз ишлериңизе гөрә дәл-де, Өз адымың хатырасына херекет эденимде, сиз Мениң Ребдигими билерсиңиз“». Муны Хөкмүрован Реб диййәр[+].


Негеп токайы хакындакы пыгамберлик[†]

45Маңа Реббиң шу сөзи аян болды: 46«Эй, ынсан оглы! Йүзүңи Теймана өвүр-де, Дарома вагыз эт, Негеп токайына гаршы пыгамберлик эт. 47Оңа Реббиң сөзүни эшит, Хөкмүрован Реб шейле диййәр дий: „Ине, Мен ичиңде от туташдырарын, ол сендәки хер бир өсүп отуран агаҗы хем, гуран агаҗы хем көйдүрер. Ловлаян ялын сөндүрилмез ве гүнортадан демиргазыга ченли әхли йүзлер онуң билен бирликде янар[+]. 48Әхли адамзат оды Мен-Реббиң туташдырандыгымы гөрер; от сөндүрилмез“»[+].

49Онсоң мен: «Вах, Хөкмүрован Реббим! Олар мен хакда „Ай, ол өзүнден тослап тапяр-лай!“ дийишйәрлер» дийдим[+].

#### 21‑нҗи бап


Реббиң гылыҗы

1Маңа Реббиң шу сөзи аян болды: 2«Эй, ынсан оглы! Йүзүңи Иерусалиме[†] тарап өвүр-де, мукаддес[†] ерлере гаршы вагыз эт, Ысрайыл[†] юрды барада пыгамберлик[†] эдип,[+] 3оңа Реб[†] шейле диййәр дий: „Ине, Мен саңа гаршыдырын, гылыҗымы гынындан чыкарып, ягшыны-да, яманы-да сенден кесип ташларын[+]. 4Ягшыны-да, яманы-да сенден кесип ташламак үчин гүнортадан демиргазыга ченли әхли ынсана гаршы гылыҗымы гынындан чыкарарын[+]. 5Шонда тутуш адамзат гылыҗыны гынындан чыкаран Реббиң Мендигими билер; инди гылыҗы гынына салмарын“». 6«Эй, ынсан оглы, ах чек, оларың гөзлериниң алнында йүрегиңи паралап, аҗы гөзяш дөк. 7Олар саңа: „Нәме бейле гам-гусса батяң?“ диенлеринде, сен олара: „Гелен эрбет хабар зерарлы гама батярын. Муңа хер бир йүрек эрәр, әхли эллер говшар, хер бир рух[†] тапдан дүшер, хер бир дыз эпилер. Ине, хабар гелйәр, ол амала ашар“ дий». Муны Хөкмүрован Реб диййәр[+].

8Маңа Реббиң шу сөзи аян болды: 9«Эй, ынсан оглы! Пыгамберлик эт ве Реб шейле диййәр дий:

„Гылыч! Гылыч!
ол йителдилди, чархланды![+]
10Бу өлдүрмек үчин йителдилди,
йылдырым кимин чаксын дийип чархланды.
Биз нәдип шатланып билерис?
Оглум, сен таягы ве теммини харладың ахырын.
11Гылыч уланмак үчин чархланмага берилди;
гылыч ганхорың элине берилсин
дийип йителдилди, чархланды.
12Эй, ынсан оглы! Перят эт, багыр!
Чүнки бу гылыч Мениң халкымың,
әхли Ысрайыл ёлбашчыларының үстүнден инйәр.
Ысрайыл ёлбашчылары Мениң халкым билен
бирликде гылычдан гечирилер;
мунуң үчин дөшүңи юмрукла.
13Бу бир сынагдыр; таяк әсгерилмесе, соңы нәме болар?“» Муны Хөкмүрован Реб диййәр.
14«Эй, ынсан оглы, пыгамберлик эт ве элиңи чарп.
Гой, гылыч ики, хатда үч гезек чапсын.
Бу өлдүрйән гылычдыр, көп санлы ынсанлары гыран,
олары хер яндан гуршан гылычдыр.
15Шейдип, оларың горкудан яңа йүреги бүкгүлдесин,
бүдремелери артсын дийип,
Мен әхли дервезелеринде
ховп салян гылыҗы гойдум.
Пах-пах, гылыч йылдырым кимин парлады,
гырмак үчин чыкарылды.
16Эй, гылыч, сагыңа чоз, солуңы чап,
угруң нирә болса, шоңа-да гит.
17Мен-де маңлайыма урарын,
гахар-газабым ятышар,
муны Мен-Реб дийдим».

18Маңа Реббиң шу сөзи аян болды: 19«Эй, ынсан оглы, Бабыл[†] патышасының гылыҗы гелер ялы, өзүңе ики ёл белле, икиси-де бир юртдан чыксын. Гала барян ёлуң башында бир белги ясап гой. 20Аммонларың[†] Раба галасына я-да Яхудадакы[†] берк диварлы Иерусалиме гирер ялы, гылыч үчин ёл яса[+]. 21Чүнки Бабыл патышасы ики ёлуң башында дуруп җогап агтаряр. Ол оклары силкелейәр ве бутлара маслахат салып, гурбанлык малының багрына середйәр. 22Онуң саг элинде Иерусалими гөркезйән пал бар. Онда дивар йыкян пүрслери ерлешдирмек, өлүм буйругыны бермек, сөвеш награларыны чекмек, дервезелери юмруҗы гураллары гоймак, беркитмелер ве дивара чыкмак үчин япгытлар гурмак барада айдыляр[+]. 23Бабыл патышасына ант ичип, касам эденлериң назарында бу бош пал болар; эмма олар эле салнанда, пал булара языгы ятладар».

24Шонуң үчин хем Хөкмүрован Реб шейле диййәр: «Сиз җенаятларыңызың үстүни ачмак билен языгыңызы ятлатдыңыз. Әхли ишлериңизде гүнәлериңизи гөркезмек билен языгыңызы ятлатдыңыз. Шонуң үчин зорлук билен эле дүшерсиңиз.

25Эй, Ысрайылың дерексиз, пис хөкүмдары,
соңкы гүнүң якынлашды,
соңкы җеза гүнүң етип гелди!»[+]
26Хөкмүрован Реб шейле диййәр:
«Селләңи айыр, тәҗиңи чыкар.
Инди бу бейле болмаз.
Пес болан бейгелер,
бейик болан песелер.
27Вейран! Вейран!
Шәхери вейран эдерин!
Хөкүм чыкарян гелйәнчә, бу баша бармаз.
Соңра Мен шәхери оңа берерин».

28«Сен болса, эй, ынсан оглы, пыгамберлик эт ве масгаралайҗы сөзлер айдян аммонлар барада Хөкмүрован Реб шейле диййәр дий:

„Гылыч, гылыч! Өлдүрмек үчин гындан чыкарылды,
ювутсын ве йылдырым кимин чаксын дийип
йителдилип чархланды[+].
29Эй, аммон халкы, сен хакда
гөрүлйән гөрнүшлер[†] бидерек,
атылян паллар яландыр.
Эй, гылыч, ол залым пислериң бойнуны чапып ташла,
чүнки оларың соңкы гүни гелди,
ахыркы җезасының вагты етди[+].
30Гылыҗы гыныңа сал!
Ярадылан ериңде,
догдук меканыңда
Мен саңа хөкүм чыкарарын[+].
31Үстүңизе гахарымы дөкүп,
газап одумы үфләрин,
сени өлдүрмәге забун
вагшыларың элине берерин.
32Сен ода одун боларсың.
Ганың тутуш юртда акар,
инди сен хич хачан ятланмарсың;
чүнки муны Мен-Реб айтдым“»[+].

#### 22‑нҗи бап


Иерусалимиң[†] гүнәси

1Маңа Реббиң шу сөзи аян болды: 2«Бу ганхор шәхери хөкүм эт, эй, ынсан оглы, оны хөкүм эт! Онсоң оңа өзүниң эден неҗис ишлерини айдып бер[+]. 3Оңа Хөкмүрован Реб[†] шейле диййәр дий: „Эй, өз ичинде ган[†] дөкүп, вейранчылыгыны тайярлаян шәхер! Бутлар ясап, өзүни харам эдйән шәхер! 4Дөкен ганларың билен этмишли болдуң, ясан бутларың билен харам болдуң; гүнлериңиң соңуны якынлашдырдың, йылларыңың соңуна чыкдың. Шонуң үчин хем Мен сени миллетлериң[†] өңүнде утанҗа, әхли юртларың өңүнде масгарачылыга сезевар эдерин[+]. 5Эй, ады неҗис ве ичи говгадан долы шәхер, якындакылар-да, узакдакылар-да сени масгараларлар.

6Ине, ичиңде яшаян хер бир Ысрайыл[†] ёлбашчысы өз гүйҗүниң чатдыгындан ган дөкйәр. 7Олар ата-энәни кемситдилер, сениң ичиңде гелмишеге сүтем этдилер, дул хатына ве етиме зулум этдилер[+]. 8Сен Мениң мукаддес[†] затларыма ве мукаддес Сабат гүнүмиң канунларына[†] бипервай гарадың[+]. 9Ган дөкмек үчин араңызда төхметчилер бар. Өз араңыздакылар дагларың үстүнде гурбанлык ийдилер ве хаясызлык этдилер[+]. 10Оларың кәбири өз аталарының аялы билен ятды. Сениң ичиңде аял харамка намысына дегилди[+]. 11Кимсе гоңшусының аялы билен неҗис иш этди; кимсе утанман өз гелни билен зына этди; кимсе өз аял уясының, өз атасының гызының намысына дегди[+]. 12Ган дөкмек үчин сениң ичиңде пара алдылар; сен пейда ве гөтерим алдың, зорлук билен гоңшыңдан газанч этдиң ве Мени унутдың. Муны Хөкмүрован Реб айдяндыр[+].

13Ине, эден харам газанҗың ве өз ичиңде дөкен ганың үчин Мен элими элиме урарын. 14Сениң билен иш салшан гүнлеримде йүрегиң берк, эллериң гүйчли болармы? Муны Мен-Реб айтдым. Оны ерине хем етирерин. 15Мен сени миллетлериң арасына даргадарын, юртлара пытрадарын, харамлыгыңың соңуна чыкарын[+]. 16Миллетлериң гөзүниң алнында өзүңи харам этмегиңи бес эдениңде Мениң Ребдигими билерсиң“».

17Маңа Реббиң шу сөзи аян болды: 18«Эй, ынсан оглы! Ысрайыл халкы Мениң үчин галынды болды; оларың бары бир көрүкде эредилен күмшүң галындысы бүрүнч, галайы, демир ве гуршун галындысы ялыдыр[+]. 19Мунуң үчин Хөкмүрован Реб шейле диййәр: „Барыңызың галынды боландыгыңыз үчин, Мен сизи Иерусалимиң ортасына йыгнарын. 20Эретмек үчин оды үфләп, күмши, бүрүнҗи, демри, гуршуны ве галайыны көрүге салышлары ялы, Мен-де сизи гахар-газабым билен шәхере салып эредерин. 21Сизи йыгнап, газап одумы үстүңизе үфләрин ве сиз шәхериң ичинде эрәрсиңиз. 22Күмшүң көрүкде эрейши ялы, сиз-де шәхериң ичинде эрәрсиңиз, онсоң гахар одуны үстүңизе дөкениң Мен-Ребдигими билерсиңиз“».

23Маңа Реббиң шу сөзи аян болды: 24«Эй, ынсан оглы! Оңа: „Сен газап гүни тәмизленмедик,[†] үстүне ягыш ягмадык юртсуң!“ дий[+]. 25Онуң ичиндәки хөкүмдарлары[*] арлап авуны парчалаян арслан киминдир; олар адамлары ювутдылар, байлык ве мал-мүлк алдылар, өз ичинде дулларың саныны көпелтдилер[+]. 26Онуң руханылары[†] канунларымы басгыладылар, мукаддес затларымы харладылар; мукаддес зат билен йөнекей задың арасында парх гоймадылар, харамың ве халалың нәмедигини халка өвретмедилер, мукаддес Сабат гүнүмиң канунларына бипервай гарадылар; Мен оларың арасында әсгермезчилиге дучар болдум[+]. 27Араларындакы ёлбашчылары харам газанч үчин ган дөкмекде, адам җаныны ёк этмекде авуны парчалаян гуртлар киминдир[+]. 28Пыгамберлери[†] бош гөрнүшлер[†] гөрүп, яландан пал атып, бу этмишлериниң үстүне хек чалярлар. Мен-Реб айтмадык болсам хем, „Хөкмүрован Реб шейле диййәр“ диййәрлер[+]. 29Юрдуң халкы бири-бирини эзип, талаңчылык этди, гарыба ве мәтәҗе зулум этди, нәхак ере гелмишеге сүтем этди.

30Юрды хеләк этмезлигим үчин дивары тәзеден беҗерип, онуң гәдигинде юрт үчин өңүмде дуруп билҗек бир адам агтардым, йөне тапып билмедим[+]. 31Шонуң үчин хем Мен оларың үстлерине газабымы дөкдүм, гахар одум билен олары якып ёк этдим. Эден ишлерини өз башларындан индердим». Муны Хөкмүрован Реб диййәр[+].

#### 23‑нҗи бап


Охола ве Охолыба

1Маңа Реббиң шу сөзи аян болды: 2«Эй, ынсан оглы! Бир энеден доглан ики гыз барды. 3Олар яшкалар Мүсүрде лолы[†] болуп, зына этдилер. Ол ерде оларың мәмелери элленди ве гыз гөвүслери гысымланды[+]. 4Улусының ады Охола, кичисиниңки болса Охолыбады. Олар Мениңки болдулар, огуллар ве гызлар догурдылар. Атларына гөрә Охола Самариядыр,[†] Охолыба Иерусалимдир.[†] 5Охола Мениңкикә зына эдип, ойнашлары болан ашур[†] ёлбашчыларына гөвүн берди[+]. 6Булар мавы эшик гейнен хәкимлер билен эмелдарларды, әхлиси гөрмегей яш йигитлер ве атлы эсгерлерди. 7Охола Ашурың гөрнүкли адамларына өзүни зынагәрлиге берди. Ол кимлере гөвүн берен болса, шоларың бутлары билен өзүни харам этди. 8Мүсүрлилер билен хем зынагәрлигини гоймады. Ол яшка мүсүрлилер онуң билен ятдылар, гыз гөвүслерини гысымладылар ве зыналарыны онуң үстүне дөкдүлер. 9Шонуң үчин Мен оны гөвүн берен ойнашларының элине, ягны ашурларың элине бердим[+]. 10Олар онуң ялаңачлыгыны паш этдилер, огулларыны ве гызларыны алдылар, өзүни болса гылыч билен өлдүрдилер. Оңа хөкүмлер чыкарылды ве ол аялларың арасында масгара болды.

11Аял доганы Охолыба муны гөрсе-де, гөвүн бермекде ондан хем азгынды, зынагәрлиги уясыныңкыдан-да чөкдерди[+]. 12Ол беземен гейнүвли ашур ёлбашчыларына хәкимлере, эмелдарлара, ат мүнйәнлере, гөрмегей яш йигитлериң барына гөвүн берди[+]. 13Мен онуң харам боландыгыны гөрдүм; икисиниң хем ёлы бирди. 14Эмма Охолыба зынагәрлигини артдырды, ол гызыл реңклер билен диварың йүзүне чекилен бабыллы[†] эркеклериниң шекилини гөрди[+]. 15Шейле хем биллери гушаклы, башлары улы селлели, әхлиси серкерде сыпатлы,[†] аслы бабыллы боланларың суратыны гөрди. 16Охолыба олары гөрен бадына гөвүн берип, бабыллыларың юрдуна чапарлар ёллады. 17Бабыллылар онуң янына, сөйги дүшегине гечдилер, зынагәрликлери билен оны харам этдилер. Бабыллылар билен өзүни харам эденден соң, олары калбы билен йигренди[+]. 18Охолыба зынагәрлигини ве ялаңачлыгыны ачык паш эденде, онуң уясыны йигренишим ялы, калбым оны-да йигренди. 19Охолыба Мүсүр юрдунда зынагәрлик эден яшлык гүнлерини ятламак үчин зынагәрлигини хас артдырды[+]. 20Гөврелери эшегиң гөвреси кимин ве биллери атың били кимин болан ойнашларына гөвүн берди. 21Шейлеликде, мүсүрлилер сениң мәмелериңи элләп, гыз гөвүслериңи гысымлан дөврүндәки ялы яшлык хаясызлыгыңы этдиң».

22Шонуң үчин, эй, Охолыба, Хөкмүрован Реб[†] шейле диййәр: «Мен сениң йигренен ойнашларыңы өзүңе гаршы күшгүрерин, олары хер яндан саңа гаршы аяга галдырарын[+]. 23Бабыллылары, әхли кесетлери,[†] пекотлары, шовалары, ковалары ве олар билен бирликде тутуш ашурлары гөрмегей яш йигитлери, хәкимлериң ве эмелдарларың барыны, серкерделери ве ёлбашчылары, ат мүнйәнлери саңа гаршы гоярын[+]. 24Олар яраглар, сөвеш арабалары, ат-арабалар ве бир топар халклар билен саңа гаршы чыкып, улы-кичи галканлары, демир тувулгалары билен даш-төверекден дашыңы аларлар. Мен олара хөкүм этмек ыгтыярыны берерин, олар өз дәп-дессурлары боюнча саңа хөкүмлер чыкарарлар[+]. 25Саңа гаршы габанҗаңлыгым оянар. Олар саңа газапланып ёвуз дарашарлар, бурнуңы ве гулакларыңы кесип ташларлар, аман галанларыңыз гылычдан хеләк боларлар. Огулларыңы ве гызларыңы аларлар, аман галанларыңызы от якып ёк эдер. 26Олар сениң гейимиңи сыпырарлар, овадан шай-сеплериңи аларлар[+]. 27Мен сениң Мүсүрден гетирен хаясызлыгың ве зынагәрлигиң соңуна чыкарын. Сен олара инди габагыңы галдырмарсың, Мүсүри гайдып ятламарсың»[+]. 28Хөкмүрован Реб шейле диййәр: «Мен сени өз йигренен адамларыңың, калбыңың йигрененлериниң элине берерин. 29-30Оларың саңа гаршы өзлерини алып барышлары йигренчли болар, сениң әхли зәхметиңиң хасылыны алып, сени ялаңач хем алаң-ачык гоярлар. Сен миллетлер[†] билен зына этдиң, оларың бутлары билен харам болдуң. Шейлеликде, зынагәрлигиң ялаңачлыгы паш болар. Бу затларың әхлиси хаясызлыгың ве азгынлыгың себәпли башыңдан инер[+]. 31Сен уяңың ёлундан йөредиң, Мен онуң кәсесини сениң элиңе берерин»[+]. 32Хөкмүрован Реб шейле диййәр: «Сен уяңың чуң ве гиң кәсесинден ичерсиң, бу кәсәниң пүрепүрдиги себәпли, сениң үстүңден гүлнүп масгара боларсың. 33Серхошлыкдан ве гайгыдан доларсың, ол сениң уяң Самарияның кәсесидир, ол элхенчлик хем вейранчылык кәсесидир. 34Оны ичип түкедерсиң, бөлеклерини енҗип, гөвсүңи парчаларсың, Хөкмүрован Реб: „Муны Мен айтдым“ диййәр»[+]. 35Шонуң үчин Хөкмүрован Реб шейле диййәр: «Мени унудандыгыңа, Менден йүз өврендигиңе гөрә сен хем өз хаясызлыгың ве зынагәрлигиң үчин җезаңы чек»[+].

36Реб маңа шейле дийди: «Эй, ынсан оглы! Сен Охола ве Охолыбаның үстүнден хөкүм чыкар! Олара неҗис ишлерини билдир[+]. 37Олар зына этдилер, эллери ган[†] дөкди; бутлары билен зына этдилер. Маңа догран чагаларыны-да иймит хөкмүнде оларың бутларына хөдүрледилер[+]. 38Маңа-да шу иши этдилер: шол гүн Мениң мукаддес[†] өйүми харама чыкардылар, мукаддес Сабат гүнүмиң канунларыны[†] харладылар[+]. 39Бутлары үчин чагаларының дамагыны чаланларындан соң, хут шол гүн мукаддес өйүми харламак үчин ол ере гирдилер, ине, Мениң өйүмиң ичинде шейле этдилер[+].

40Хатда, сиз, ики уя! Узаклардан адамлар гелер ялы чапарлар ёлладыңыз, олар гелдилер. Олар үчин сиз ювундыңыз, гөзлериңизе сүрме чекдиңиз, шай-сеплер билен безенип,[+] 41шанлы дүшекде отурдыңыз, дүшегиң өңүнде болса тайын сачак барды. Мениң якымлы ыслы түтетгим[†] билен ягымы онуң үстүнде гойдуңыз.

42Аладасыз мәрекәниң шовхунлы сеси яңланярды; көпчүлик адамлар билен бирликде чөлден серхошлар хем гетирилди. Олар бу ики уяның билеклерине билезиклер дакдылар, башларына гөзел тәчлери гейдирдилер. 43Онсоң мен: „Вах, бу бир зына эдип, сандан чыкан аял-а, эмма олар онуң билен җынс гатнашыкларыны этмеклерини довам этдирйәрлер“ дийдим. 44Олар бир лолының янына гирилиши ялы, онуң билен ятдылар. Шейдип, хаясыз аяллар болан Охоланың ве Охолыбаның янына гирдилер. 45Эмма догручыл адамлар олара зынахор ве ганхор аялларыңкы ялы хөкүм чыкарарлар, себәби олар зынахордурлар ве эллерини гана буладылар»[+].

46Хөкмүрован Реб шейле диййәр: «Оларың гаршысына җемагаты өрүз, олары ховп астына ве талаңа сал. 47Җемагат олары дашлар, гылычлары билен керчәр, огул-гызларыны өлдүрип, өйлерини якар[+]. 48Шейдип, Мен юртдакы хаясызлыгың соңуна чыкарын, әхли аяллар мундан сапак алып, сизиңки ялы хаясызлык этмезлер[+]. 49Олар хаясызлыгыңызы өз үстүңизе йүкләрлер. Сиз бутларыңызың гүнәсиниң җезасыны чекерсиңиз. Шонда сиз Мениң Хөкмүрован Ребдигими билерсиңиз»[+].

#### 24‑нҗи бап


Гайнаян газан

1Сүргүнде[†] болян вагтымызың докузынҗы йылының онунҗы айының онуна маңа Реббиң шу сөзи аян болды: 2«Эй, ынсан оглы! Өзүңе шу гүнүң, хут шу гүнүң сенесини язып гой. Бабыл[†] патышасы хут шу гүн Иерусалими[†] габамага башлады[+]. 3Питнечи халка бир тымсал айдып, Хөкмүрован Реб[†] шейле диййәр дий: „Газан атар, газан атар-да, ичине сув гуй[+]. 4Эт бөлеклерини, ягны бут[†] ве дөшүң оңат бөлеклерини онуң ичине ат. Оны сайлама омачалардан долдур. 5Сүриниң иң сайламасындан ал. Газаның ашагындакы одунлары үйшүр, газаны мазалы гайнат, ичиндәки омачалар бишсин“».

6Мунуң үчин Хөкмүрован Реб шейле диййәр: «Ганхор шәхериң халына вай! Кесмек тутан, кесмегинден арассаланмадык бу газаның халына вай! Сайламаздан эти газандан бөлек-бөлек эдип чыкарып зыңың[+]. 7Шәхериң ганы онуң ортасындадыр; ол оны ялаңач гаяның үстүне дөкди; оны гум билен өртер ялы ере дөкмеди[+]. 8Мен хем газабымы туташдырып, өч алар ялы онуң ганыны ялаңач гаяның үстүне дөкдүм, онуң үсти өртүлмез». 9Мунуң үчин Хөкмүрован Реб шейле диййәр: «Ганхор шәхериң халына вай! Мен-де одун үйшмегини хас белент эдерин[+]. 10Одунлары үйшүр, оды туташдыр, эти говуҗа бишир, чорбаны гайнат, гой, омачалар-да янып көйсүн! 11Онсоң бош газаны онуң көзлериниң үстүнде гой. Шейдип, ол гызар, миси янар, пислиги ичинде эрәп, кесмеги айрылар. 12Онуң бар зәхмети бидерек болды, галың кесмеги ондан айрылмаяр; кесмегиң айрылмагына хатда от хем ярдам этмез[+]. 13Хаясызлыгың сени харам этди. Мен сени тәмизлеҗек[†] болдум, эмма сен тәмизленмек ислемедиң. Саңа гаршы туташан газабым ятышянча, сен харамлыгыңдан тәмизленмерсиң. 14Муны Мен-Реб айтдым, бу берҗай болар, Мен оны эдерин. Җезаңы гечмерин, гайгырмарын ве хайпым гелмез. Өз тутан ёлларыңа ве ишлериңе лайыклыкда саңа хөкүм чыкарылар». Муны Хөкмүрован Реб диййәр[+].


Эзекиел пыгамбериң[†] аялы өлйәр

15Маңа Реббиң шу сөзи аян болды: 16«Эй, ынсан оглы! Ине, Мен гөзлериңе иң гымматлы болан кишини бир зарбада сенден аларын, йөне сен зейренме, аглама, гөзяш дөкме[+]. 17Дымып ах чек; өлиң үчин яс тутма; селләңи гей, чарыгыңы гей, сакгалыңы өртме; яс чөрегини ийме»[+].

18Шейлеликде, мен даңдан халка бу сөзлери айтдым; агшам болса аялым өлди. Эртеси даңдан мен әхли зады өзүме буйрулышы ялы берҗай этдим.

19Халк маңа: «Сениң эдйән бу затларыңың бизе нәме дахылы бар? Муны бизе айтҗак дәлми?» дийди[+]. 20Онсоң мен олара өзүме Реббиң сөзүниң гелендигини айтдым: 21«Ысрайыл[†] халкына Хөкмүрован Реб шейле диййәр дий: „Мен гүйҗүңизиң буйсанҗы, гөзүңизиң арзувлаяны, җаныңызың мәхреми болан мукаддес[†] өйүми харлатмакчы. Галдырып гайдан огул-гызларыңыз гылычдан өлерлер“[+].

22„Сиз-де мениң эдишим ялы эдерсиңиз; сакгалыңызы өртмерсиңиз ве яс чөрегини иймерсиңиз. 23Селләңиз башыңызда, чарыгыңыз аягыңызда болар. Яс тутмарсыңыз, агламарсыңыз, эмма этмишлериңиз зерарлы гурап ёк боларсыңыз, бири-бириңиз үчин ах чекерсиңиз“[+].

24„Эзекиел сизиң үчин бир аламат болар, ол нәме эден болса, сизем шоны эдерсиңиз. Бу хадысалар йүзе чыканда, сиз Мениң Хөкмүрован Ребдигими билерсиңиз“»[+].

25-26«Эй, ынсан оглы! Мен оларың гүйҗүни, гөзеллик шатлыгыны, гөз гуванҗыны, җанларының перваз урян задыны, огул-гызларыны олардан алан гүнүм бу беладан гачып гутулан бири гелип, муны саңа хабар берер[+]. 27Шол гүн беладан гачып гутулан адам билен геплешмек үчин саңа тәзеден дил битер, сен гепләрсиң, гайдып дилиң тутулмаз. Сен олар үчин бир аламат боларсың, онсоң олар Мениң Ребдигими билерлер»[+].

#### 25‑нҗи бап


Аммон юрдуна гаршы пыгамберлик[†]

1Маңа Реббиң шу сөзи аян болды: 2«Эй, ынсан оглы! Йүзүңи аммонлара[†] тарап өвүр-де, оларың гаршысына пыгамберлик эт[+]. 3Хөкмүрован Реббиң сөзүни эшидиң! Хөкмүрован Реб[†] шейле диййәр дий: „Мениң мукаддес[†] өйүми харланларында, Ысрайыл[†] юрдуны вейран эденлеринде ве яхуда[†] халкыны сүргүн[†] эденлеринде, сиз олар барада: ‘Пах-пах! Не аҗап!’ дийшип бегендиңиз[+]. 4Шонуң үчин, ине, Мен сизи мүлк хөкмүнде гүндогар халкларының элине берерин. Олар дүшелгелерини сизиң араңызда гурарлар, чадырларыны сизде дикерлер, олар сизиң мивелериңизи иерлер, сүйдүңизи ичерлер. 5Раба галасыны дүелериң өрүсине ве Аммон юрдуны доварларың ятагына өврерин. Онсоң сиз Мениң Ребдигими билерсиңиз“»[+]. 6Хөкмүрован Реб шейле диййәр: «Сиз эллериңизи чарпып, танс этдиңиз, Ысрайыл юрдуна болан йигренҗиңиз билен йүрекден шатландыңыз. 7Шонуң үчин хем, ине, Мен элими сизиң гаршыңыза узатдым. Сизи миллетлере[†] олҗа эдип берерин. Мен сизи халкларың арасындан согруп зыңарын, юртларың арасындан сүпүрип ташларын, сизи ёк эдерин. Онсоң сиз Мениң Ребдигими билерсиңиз»[+].


Мовап юрдуна гаршы пыгамберлик

8Хөкмүрован Реб шейле диййәр: «Мовап билен Сегир: „Яхуда халкы хем бейлеки миллетлер ялыдыр“ дийдилер. 9Шонуң үчин Мен Мовабың бир гапдалыны бөвсүп, юрдуң шөхраты[†] болан серхет шәхерлерине Бейтешимода, Багалмегона[†] ве Кирятайыма зарба урарын[+]. 10Мен Мовабы аммонлар билен бирликде гүндогар халкларының элине мүлк эдип берерин. Шейдип, аммонлар миллетлер арасында хич хачан ятланылмаз[+]. 11Моваба хөкүмлер чыкарарын, шонда олар Мениң Ребдигими билерлер».


Эдом юрдуна гаршы пыгамберлик

12Хөкмүрован Реб шейле диййәр: «Эдом өч алмак билен яхуда халкының гаршысына херекет этди, олардан өч алып, агыр гүнә батды[+]. 13Шонуң үчин Хөкмүрован Реб шейле диййәр: „Мен элими Эдомың гаршысына узадып, ондан ынсаны-да, хайваны-да согруп ташларын ве оны харабачылыга өврерин. Олар Теймандан Дедана ченли аралыкда гылычдан хеләк боларлар[+]. 14Мен Эдомдан халкым Ысрайылың эли билен өч аларын. Олар Эдомда Мениң гахар-газабым боюнча херекет эдерлер, онсоң олар Мениң өҗүмиң нәмедигини билерлер“». Муны Хөкмүрован Реб айдяндыр.


Пилиштлилере[†] гаршы пыгамберлик

15Хөкмүрован Реб шейле диййәр: «Эбеди душманчылыгы болан пилиштлилер яхудалардан ар алдылар, йүреклериндәки йигренч зерарлы олары ер билен егсан эдип өч алдылар. 16Мунуң үчин Хөкмүрован Реб шейле диййәр: „Ине, Мен элими пилиштлилериң гаршысына узадып, олардан керетлилери согруп ташларын, деңиз якасында галанларыны ёк эдерин[+]. 17Газаплы җезалар билен олардан агыр өч аларын. Шонда олар Мениң Ребдигими билерлер“».

#### 26-нҗы бап


Сур[†] галасына гаршы пыгамберлик[†]

1Сүргүнде[†] болян вагтымызың он биринҗи йылының биринҗи айының бирине маңа Реббиң шу сөзи аян болды: 2«Эй, ынсан оглы! Сур галасы Иерусалим[†] хакда: „Бай-бай-ов, халкларың гапысы болан шәхер йыкылды, дервезелери мениң үчин ачылды. Ол вейран болды, инди мен байлыкдан доларын“ дийди»[+]. 3Шонуң үчин Хөкмүрован Реб[†] шейле диййәр: «Эй, Сур! Мен саңа гаршыдырын. Деңиз толкунларының ёкары галшы ялы, Мен хем миллетлери[†] сениң гаршыңа аяга галдырарын. 4Олар Суруң диварларыны вейран эдерлер, онуң диңлерини йыкарлар. Мен онуң топрагыны сырып-сүпүрип, ялаңач гая өврерин. 5Ол деңиз ортасында тор язылян ер болар. Хөкмүрован Реб: „Муны Мен айтдым“ диййәр. Сур галасы миллетлере олҗа болар[+]. 6Олар Сур галасына гарашлы шәхерлерде яшаянлары гылычдан гечирерлер; онсоң олар Мениң Ребдигими билерлер»[+].

7Хөкмүрован Реб шейле диййәр: «Ине, Мен патышаларың патышасы болан Бабыл[†] патышасы Небукаднесары атлар, сөвеш арабалары, атлылар, көп халклардан ыбарат әпет гошун билен бирликде демиргазыкдан Сур галасының үстүне гетирерин[+]. 8Эй, Сур галасы, олар саңа гарашлы шәхерлерде яшаянлары гылычдан гечирерлер, гаршыңа беркитмелер салып, диварыңа чыкмак үчин япгытлар гурарлар ве галканларыны сениң гаршыңа гоярлар[+]. 9Пүрслер билен диварларыңы оярлар, демир гураллары билен диңлериңи йыкарлар[+]. 10Атларының көплүгинден яңа сени тозан гапар; диварлары юмрулан бир гала гирилиши ялы, сениң дервезелериңден гиренде атлыларың, тигирлериң ве сөвеш арабаларының сесинден яңа диварларың сарсар. 11Әхли көчелериңи атларының тойнагы билен басаларлар; халкыңы гылыч билен өлдүрерлер, уллакан сүтүнлериңи ер билен егсан эдерлер. 12Байлыгыңы талап, мал-мүлкүңи басып аларлар, диварларыңы йыкып, гөзел җайларыңы вейран эдерлер. Дашларыңы, агачларыңы ве топрагыңы деңзе ташларлар. 13Мен сениң айдымларыңың сесини кесерин, лираларыңың сеси гайдып эшидилмез[+]. 14Сени ялаңач гая өврерин, тор язылян ер боларсың. Инди сен хич хачан тәзеден беҗерилмерсиң, чүнки Хөкмүрован Реб: „Муны Мен-Реб айтдым“ диййәр»[+].

15Хөкмүрован Реб Сур галасына шейле диййәр: «Йыкылышыңың гүрпүлдисинден, яралыларың иңңилдисинден, башыңдан инен элхенч мергиден кенарлардакы халклар титрешмезми[+]? 16Шонда деңиз боюндакы әхли хөкүмдарлар тагтларындан дүшүп, донларыны чыкарарлар, кешдели эшиклерини сыпырарлар. Горкы лыбасына гирип, ерде отурарлар ве дынувсыз сандырашып, саңа аңк-таңк боларлар[+]. 17Соңра олар сен хакда агы айдарлар:

„Эй, деңизчилериң яшаян шәхери,
деңизде иң гүйчли мешхур шәхер!
Вах, сен ве сенде яшаянларың
барысы нәхили хеләк болды!
Сен деңзиң якасында
яшаянлара[*] ховп салдың!“[+]

18Сениң йыкылан гүнүң кенарлардакы халклар титрешерлер, деңиз кенарындакылар сениң хеләк болшуңа ховсала дүшерлер».

19Хөкмүрован Реб шейле диййәр: «Сени илатсыз галан шәхерлер ялы харабачылыга өвренимден соң, чуңлугы үстүңе гетирип, көп сувлар билен бүрәнимден соң, 20сени өлүлер дүнйәсине инйәнлер билен бирликде гадымы халкың янына индерерин. Илатсыз болар ялы, сени өлүлер дүнйәсине инйәнлер билен бирликде ериң тейинде, гадымдан бәри харабачылыга өврүлен ерлерде орнашдырарын; сен гайдып илатлы болмарсың я-да дирилериң яшаян юрдуны эелемерсиң[*][+]. 21Мен сени элхенч ховпа дучар эдерин, сен ёк боларсың. Сени гөзләрлер, эмма хич хачан тапмазлар». Муны Хөкмүрован Реб диййәр[+].

#### 27‑нҗи бап


Сур[†] галасы үчин айдылан агы

1Маңа Реббиң шу сөзи аян болды: 2«Эй, ынсан оглы, Сур галасы хакда агы айт[+]. 3Деңиз гирелгелеринде месген тутан ве хер бир кенарякасындакы халклар билен сөвда эден Сур галасына Хөкмүрован Реб[†] шейле диййәр дий: „Эй, Сур, сен ‘Гөзеллик кәмиллиги мендирин!’ дийдиң. 4Сениң хөкүмдарлыгың бейик деңизлердедир; сени бина эденлер гөзеллигиңи аңрыбаш дереҗесине етирдилер. 5Сен Сенир дагының сервилеринден ясалан улы гәми ялыдың; саңа богалдак этмек үчин Ливандан[†] кедр агаҗыны гетирдилер[+]. 6Күреклериңи Башан[†] дубларындан этдилер; тагталарыңы Кипр адасының серви агаҗындан ясап, пилиң диши билен безедилер[+]. 7Мүсүрден гетирилен кешдели непис зыгыр маталар сениң елкениңди, олар саңа байдак болуп хызмат эдерди. Элиша кенарының мавы ве гырмызы матасы сениң япынҗаңды. 8Сидон[†] ве Арват илаты сениң күрекчилериңди. Эй, Сур, сенде акылдарлар барды, олар сениң гәмичилериңди[+]. 9Гебалың гаррылары ве акылдарлары сенде болуп, җайрыкларыңы суваярдылар. Харытларыңы алыш-чалыш этмек үчин әхли гәмилер деңизчилери билен сендедилер[+]. 10Парс, Лут[†] ве Пут сениң уршуҗыларыңды; олар галканлары билен демир тувулгаларыны диварыңдан асардылар; олар саңа шөхрат[†] гетирердилер[+]. 11Арватлылар ве хейлеклилер төверек-дашыңдакы диварларыңың, гамматлылар болса диңлериңиң үстүндедилер. Олар галканларыны диварларыңың төверек-дашындан асып, гөзеллигиңи аңрыбаша етирердилер. 12Байлыгыңың көпдүги үчин Таршыш сениң билен сөвда этди; харытларыңың дерегине күмүш, демир, галайы ве гуршун берерди[+]. 13Яван, Тубал ве Мешек сениң сөвдагәрлериңдилер; олар харытларыңың дерегине гуллар ве бүрүнч гаплар берердилер[+]. 14Тогарма халкы сениң харытларыңың дерегине ябылары, уруш атларыны ве гатырлары берерди[+]. 15Деданлылар сениң сөвдагәриңдилер; көп кенарларың сөвда гатнашыгы сениң элиңдеди; олар сенден алан харытларының дерегине пилиң диши ве эбен агаҗы билен хасаплашардылар[+]. 16Сөвдаңың көпдүги үчин Сирия сениң билен сөвда этди; олар сениң харытларыңың дерегине зүмеррет, гырмызы ве кешдели маталар, непис зыгыр мата, мерҗен ве якут берердилер. 17Яхуда[†] билен Ысрайыл[†] юрды сениң сөвдагәрлериңдилер; олар харытларыңың дерегине Миннит бугдайыны, ун, бал, яг[†] ве мелхем берердилер[+]. 18Сөвдаңың ве байлыгыңың көпдүги үчин Дамаск хем сениң билен сөвда этди; ол Хелбон шерабыны ве ак йүң гетирерди[+]. 19Узал юрдундан гелен Дан ве Яван харытларыңың дерегине йүплүк берердилер; алыш-чалыш харытларыңың арасында болса ишленен демир, далчын ве хошбой ыслы гамыш барды[+]. 20Дедан ат мүнмәге герекли болан эерлик аткечелери билен сөвда эдерди. 21Арабыстан ве бүтин Кедар хөкүмдарлары сениң иң гадырлы мүшдерилериңди; олар гузулар, гочлар ве эркечлер гетирип, сениң билен сөвда этдилер[+]. 22Шебаның ве Рагаманың тәҗирлери сениң сөвдагәриңдилер; олар харытларыңың дерегине әхли атырларың сересини, хер хили гымматбаха дашлар ве алтын берердилер[+]. 23Харан, Канне, Эден, Шеба тәҗирлери, Ашур[†] ве Килмат сениң сөвдагәриңдилер[+]. 24Олар сениң базарыңдакы харытларыңы сайлама затлар билен, мавы ве реңбе-рең кешдели маталар ве йүп билен берк даңлан реңкли халылар билен алыш-чалыш эдердилер. 25Сениң харытларыңың кервени Таршышың гәмилериди; сен долуп-дашып, деңизлер умманында агыр йүк билен йүкленердиң[+].

26Күрекчилериң сени ачык деңизлере алып чыкарлар, эмма гүндогар шемалы деңизлер умманында сени күл-пеекун эдер[+]. 27Йыкылан гүнүң сениң байлыгың, харытларың, малларың, деңизчилериң, гәмичилериң, җайрыкларыңы суваянлар, харытларыңы алыш-чалыш эдйәнлер, сендәки әхли уршуҗылар ве ичиңдәки әхли җемагат деңизлер умманына гарк боларлар. 28Гәмичилериң ахы-наласындан өри мейданлар лерзана гелер. 29Әхли күрекчилер, деңизчилер ве әхли деңиз гәмичилери гәмилеринден дүшүп, гуры ерде дурарлар[+]. 30Сеслерини гаталдып, сениң үчин перят эдерлер, башларындан гум соврарлар, күле тогаланарлар[+]. 31Сениң үчин сачларыны сырып, җул гейнерлер, җанховлуна хасрат билен зар-зар аглап, дады-перят эдерлер. 32Сениң үчин агы айдып, яс тутарлар, ахы-нала чекип, шейле диерлер:

‘Деңиз ортасында Сур ялы
дым-дырс болан гала бармы[+]?

33Харытларың деңизден чыканда, сен көп халклары доюрдың, байлыгың ве харытларың көплүги билен патышалары баятдың[+]. 34Ине, деңизде, сувларың дүйбүнде күл-пеекун боланыңда, ичиңдәки харытларың ве әхли җемагатың өзүң билен биле гарк болды’. 35Кенарлардакы әхли илатлар саңа аңкарышдылар; патышалары гаты горкдулар, йүзлериниң реңки өчди[+]. 36Халклар арасындакы тәҗирлер саңа сыкылык атдылар; сен элхенч ховпа учрап, эбедилик ёк боларсың“»[+].

#### 28‑нҗи бап


Сур[†] патышасына гаршы пыгамберлик[†]

1Маңа Реббиң шу сөзи аян болды: 2«Эй, ынсан оглы! Сур хөкүмдарына Хөкмүрован Реб[†] шейле диййәр дий: „Сен йүрекде гедемлик эдип: ‘Мен худайдырын,[†] мен деңизлер умманында, худайларың тагтында отурярын’ дийдиң; йүрегиңи худайларың йүреги кимин тутсаң-да, сен худай дәлсиң, ынсансың[+]. 3Сен Даныелден хас акыллысың, хич бир сыр сенден гизлин дәлдир[+]. 4Сен даналыгың ве дүшүнҗәң билен байлык эдиндиң, хазыналарыңда алтын, күмүш топладың[+]. 5Сөвдада чуң даналыгың билен байлыгыңы көпелтдиң, байлыгыңдан яңа йүрегиңи гедем тутдуң“». 6Шонуң үчин Хөкмүрован Реб шейле диййәр: «Сен йүрегиңи бир худай ялы тутдуң. 7Мунуң үчин Мен гелмишеклери, миллетлериң[†] иң рехимсизини сениң үстүңе гетирерин; олар сениң аҗайып даналыгыңы гылыч билен кесип, шан-шөхратыңы[†] харларлар[+]. 8Сени габра индерерлер; сен деңизлериң гойнунда вагшы өлүме дучар боларсың. 9Сен өзүңи өлдүренлериң хузурында-да: „Мен худай“ диерсиңми? Өзүңи өлдүренлериң элинде сен худай дәлсиң, ынсансың. 10Сен гелмишеклериң элинде сүннетсизлериң[†] өлүми билен хеләк боларсың, себәби Хөкмүрован Реб: „Муны Мен айтдым“ диййәр»[+].

11Маңа Реббиң шу сөзи аян болды:

12«Эй, ынсан оглы! Сур патышасы үчин агы айт,
оңа Хөкмүрован Реб шейле диййәр дий:
„Кәмиллигиң мөхүри, даналыгың,
гөзеллигиң аңрыбашы сендиң[+].
13Сен Эремде – Худайың багындадың;
лагыл, топаз, гөвхер, сары якут, хакык,
яшыл гашлар, якут, пөвризе ве зүмеррет
ялы әхли гымматбаха дашлара ве алтына гапланыпдың;
гаш өелериңдир ойма накгашчылык
ишлериң хем алтынданды,
буларың әхлиси сениң ярадылан гүнүң тайярланыпды[+].
14Сен горагчы керуп[†] болар ялы
ганатларыңы яйып отурдың,
сени Мен белләпдим.
Сен Худайың мукаддес[†] дагындадың,
отлы дашларың арасында гездиң[+].
15Ярадылан гүнүңден
тә сенден язык тапылянча,
ёлларыңда айыпсыздың.
16Сөвдаңың көплүги зерарлы сени зулумдан долдурдылар,
сен гүнә этдиң.
Шейлеликде, Мен сени харам хөкмүнде Худайың дагындан ашак ташладым.
Мен сени, эй, горагчы керуп,
отлы дашларың арасындан ковуп ёк этдим.
17Оваданлыгың зерарлы йүрегиңи текепбир тутдуң,
шөхратпаразлыгыңдан яңа даналыгыңы харладың;
Мен сени ере чалдым; гөрсүнлер дийип, патышаларың өңүне зыңдым.
18Сен көп этмишлериң билен,
эрбет сөвдагәрлигиң билен мукаддес ерлериңи харама чыкардың;
онсоң Мен ичиңден от бердим; ол сени яндырды.
Мен сени әхли гөрйәнлериң гөзлериниң алнында якып,
ер йүзүнде күл этдим.
19Халклар арасында сени танаянларың бары саңа аңкарылышарлар;
сен элхенч ховпа учрап, эбедилик ёк боларсың“»[+].


Сидон[†] галасына гаршы пыгамберлик

20Маңа Реббиң шу сөзи аян болды: 21«Эй, ынсан оглы! Йүзүңи Сидона тарап өвүр-де, оңа гаршы пыгамберлик эт[+]. 22Оңа Хөкмүрован Реб шейле диййәр дий: „Ине, Сидон, Мен саңа гаршыдырын; Мен сениң ичиңде шөхрат газанарын. Саңа хөкүмлер чыкарып, Өз мукаддеслигими ыкрар эденимде, сиз Мениң Ребдигими билерсиңиз. 23Мен галаның ичине мерги иберип, көчелеринден ган[†] акдырарын; думлы-душдан үстүне инйән гылычдан галадакы яралылар хеләк боларлар. Онсоң олар Мениң Ребдигими билерлер[+]. 24Ысрайыл[†] халкыны йигренйәнлериң хич бири инди гайдып Ысрайыла чүмйән яндак ве авулы тикен болмаз, шонда олар Мениң Хөкмүрован Ребдигими билерлер“»[+]. 25Хөкмүрован Реб шейле диййәр: «Мен ысрайыл халкыны даргадылан халкларың арасындан ызына йыгнап, миллетлериң гөзлериниң алнында мукаддеслигими ыкрар эдерин. Шундан соң олар өз юртларында, ягны Мениң гулум Якуба берен юрдумда месген тутарлар[+]. 26Ол ерде ховпсуз яшап, өйлер гурарлар, үзүм багларыны отурдарлар. Даш-төверекдәки олары йигренйәнлере хөкүмлер чыкаранымдан соң, олар ховпсуз яшарлар. Шонда олар Мениң өзлериниң Худайы Ребдигими билерлер»[+].

#### 29-нҗы бап


Мүсүре гаршы пыгамберлик[†]

1Сүргүнде[†] болян вагтымызың онунҗы йылының онунҗы айының он икисине маңа Реббиң шу сөзи аян болды: 2«Эй, ынсан оглы! Йүзүңи Мүсүр патышасы фараона[†] тарап өвүр-де, оңа ве бүтин Мүсүре гаршы пыгамберлик эт[+]. 3Оңа Хөкмүрован Реб[†] шейле диййәр дий: „Эй, Мүсүр патышасы фараон! Сен дерялар боюнда ятан әпет аждарха[†] кимин: ‘Нил мениңкидир, оны өзүм үчин яратдым’ диййәң! Мен саңа гаршыдырын[+]. 4Сениң әңлериңе чеңңеклер сокарын ве деряларыңың балыкларыны теңңелериңе япышдырарын. Теңңелериңе япышан балыклар билен бирликде сени деряларыңдан ковуп чыкарарын[+]. 5Сениң өзүңи ве деряларыңдакы әхли балыклары чөле ташларын. Сен ачык мейданда хеләк боларсың, ол ерден йыгналмарсың ве хич ким саңа эе чыкмаз. Мен сени ябаны хайванлара ве йыртыҗы гушлара шам эдерин[+]. 6Онсоң әхли Мүсүр илаты Мениң Ребдигими билер.

Мүсүр халкы ысрайыл[†] халкы үчин гамышдан хаса болды[+]. 7Ысрайыл халкы сенден япышанда, сен дөвлүп, ысрайылларың эгинлерини яраладың; саңа яплананларында, сен овранып, биллерини дөвдүң“».

8Шонуң үчин Хөкмүрован Реб шейле диййәр: «Ине, Мен сениң үстүңден гылыч индерип, ынсаны-да, хайваны-да сенден согруп ташларын[+]. 9Мүсүр юрды харабачылыга ве чөллүге өврүлер; онсоң олар Мениң Ребдигими билерлер.

Фараон: „Нил дерясы мениңки, оны мен яратдым“ дийди. 10Шонуң үчин хем Мен саңа ве сениң деряларыңа гаршыдырын; Мен Мигдолдан Севене ченли, Эфиопияның[†] серхедине ченли Мүсүр юрдуны бүтинлей чөллүге ве харабачылыга өврерин[+]. 11Оңа адам аягы басмаз, хайван тойнагы секмез; ол ерде кырк йыллап хич ким яшамаз. 12Мен Мүсүри хараба өврүлен юртларың хем иң харабасына өврерин, онуң шәхерлери вейран эдилен шәхерлериң хем иң вейраны болуп, кырк йыллап хараба болуп ятар. Мен мүсүрлилери миллетлериң[†] арасына пытрадарын, юртларың арасына даргадарын»[+].

13Хөкмүрован Реб шейле диййәр: «Кырк йылдан соң мүсүрлилери пытрадылан халкларының арасындан йыгнарын[+]. 14Мен мүсүрлилериң өңки абаданчылыгыны гайтарып берип, Патрос[†] юрдуна өз догдук меканларына гетирерин. Ол ерде оларың патышалыгы эҗиз патышалык болар[+]. 15Патышалыкларың иң эҗизи болар, гайдып миллетлерден өзүни ёкары тутмаз. Миллетлериң үстүнден хөкүм сүрмесинлер дийип, Мен олары азалдарын. 16Мүсүрлилер инди хич хачан ысрайыл халкы үчин аркадаянч болмазлар. Гайтам, Мүсүриң бетбагтлыгы олара Мүсүре доланмак билен эден гүнәлерини ятладар. Онсоң ысрайыллар Мениң Хөкмүрован Ребдигими билерлер»[+].

17Сүргүнде болян вагтымызың йигрими единҗи йылының биринҗи айының бирине маңа Реббиң шу сөзи аян болды: 18Эй, ынсан оглы! Бабыл[†] патышасы Небукаднесар өз гошунына Сура гаршы агыр зәхмет чекдирди: хер бир эсгериң сачы дөкүлди, хер бир эгниң хамы союлды; эмма чекен зәхметине гөрә, не онуң өзүне, не-де гошунына Сурдан музд төленди. 19Шонуң үчин Хөкмүрован Реб шейле диййәр: «Мен Мүсүр юрдуны Бабыл патышасы Небукаднесара берерин; ол онуң байлыгыны әкидер, олҗасыны алар ве оны талар; бу онуң гошуны үчин музд болар[+]. 20Мен онуң гаршысына чекен зәхмети үчин Мүсүр юрдуны оңа бердим, себәби олар Мениң үчин ишледилер. Муны Хөкмүрован Реб диййәр. 21Мен ол гүн ысрайыл халкына гүйч берерин, оларың арасында саңа сайрап дуран дил берерин. Онсоң олар Мениң Ребдигими билерлер».

#### 30-нҗы бап


Мүсүр үчин агы

1Маңа Реббиң шу сөзи аян болды: 2«Эй, ынсан оглы! Муны пыгамберлик[†] эт-де, Хөкмүрован Реб[†] шейле диййәр дий: „Сиз ‘Ол гүн үчин вай!’ дийип перят эдиң. 3Чүнки ол гүн якындыр, Реббиң гүни[†] голайдыр. Ол гүн апы-тупан гүни, миллетлериң[†] җебир чекҗек дөврүдир[+]. 4Мүсүриң үстүнден гылыч инер, мүсүрлилер гылычдан хеләк боланларында, Эфиопия[†] илатына горкы аралашар. Мүсүриң байлыгы әкидилер, биналары күл-пеекун эдилер[+]. 5Мүсүр билен бирликде Эфиопия, Пут, Лут[†] ве бейлеки халклардан гелен гошунларың бары, Куб ве ылалашык баглашан юрдуның илаты гылычдан гечирилер“»[+]. 6Реб шейле диййәр: «Мүсүре арка дуранлар хеләк боларлар, онуң кувватының буйсанҗы өчер. Мигдолдан Севене ченли оларың бары билеликде гылычдан гечирилер. Муны Хөкмүрован Реб диййәр[+]. 7Олар хараба өврүлен юртлардан хем бетер хараба өврүлер, онуң шәхерлери вейран эдилен шәхерлериң хем иң вейраны болар[+]. 8Мүсүре от берип, оны голдаянларың барыны ёк эденимде, олар Мениң Ребдигими билерлер[+]. 9Ол гүн гайгы-гамсыз яшаян эфиоплары горкузмак үчин гәмилер билен хабарчылар ёлларын. Мүсүриң җебир-җепалы дөврүндәки ялы, олара хем ховп аралашар, ине, ол гүн етип гелйәр». 10Хөкмүрован Реб шейле диййәр: «Мен Бабыл[†] патышасы Небукаднесарың эли билен Мүсүриң бейик гошунының соңуна чыкарын[+]. 11Миллетлериң иң горкунҗы болан бу Мүсүр юрдуны вейран этмек үчин Небукаднесар гошуны билен бирликде гелер. Олар Мүсүрде гылычларыны ялаңачлап, юрды җесетден долдурарлар. 12Мен дерялары гурадарын, юрды ярамаз адамлара сатарын; юрды ве онуң ичиндәкилериң барыны гелмишеклериң эли билен вейран эдерин. Муны Мен-Реб айтдым»[+]. 13Хөкмүрован Реб шейле диййәр: «Мен бутлары-да ёк эдерин, Мемфисдәки бидерек хейкеллери айрып ташларын. Гайдып Мүсүр юрдунда хөкүмдар болмаз. Мүсүр юрдуна горкы саларын[+]. 14Патросы[†] вейран эдерин, Зоган галасына от берерин, Тебес галасында хөкүмлер чыкарарын[+]. 15Газабымы Мүсүриң гүйҗи болан Синиң үстүне дөкүп, Тебесиң көп илатлылыгының соңуна чыкарын. 16Мүсүре от берерин, Син соңсуз җебир чекер, Тебес галасының дивары җайрык атар ве Мемфис галасы хер гүн душман хүҗүмине сезевар болар. 17Хелиёполысың ве Пибеседиң яш йигитлери гылычдан хеләк боларлар; галадакы халк сүргүн[†] эдилер[+]. 18Мүсүриң боюнтырыгыны дөвен гүнүм Тахпанхесде гүндиз гиҗә өврүлер. Онуң кувватының буйсанҗы тамамланар; оны бир гара булут гаплар ве шәхериң халкы сүргүне гидер[+]. 19Мен Мүсүре хөкүмлер чыкарарын; шонда олар Мениң Ребдигими билерлер»[+].

20Сүргүнде болян вагтымызың он биринҗи йылының биринҗи айының едисине маңа Реббиң шу сөзи аян болды: 21«Эй, ынсан оглы! Мен Мүсүр патышасы фараоның[†] голуны дөвдүм. Ол шыпа тапар ялы даңылмады я-да гылыч тутмак үчин гүйҗе гелер ялы оңа саргы саралмады.[†][+] 22Мунуң үчин Хөкмүрован Реб шейле диййәр: „Мен Мүсүр патышасы фараона гаршыдырын. Мен онуң ики элини хем: сагдын элини-де, дөвүк элини-де сындырып ташларын, элиндәки гылыҗыны гачырарын. 23Мен мүсүрлилери миллетлериң арасына пытрадарын, олары юртларың арасына даргадарын[+]. 24Бабыл патышасының голларыны гүйчлендирип, гылыҗымы онуң элине берерин; эмма фараоның голларыны дөверин. Фараон Бабыл патышасының өңүнде агыр яралы адамың иңңилдейши кимин иңңилдәр. 25Бабыл патышасының голуны гүйчлендирерин, эмма фараоның голларыны сындырарын. Гылыҗымы Бабыл патышасының элине берерин, ол хем оны Мүсүриң гаршысына узадар, шонда олар Мениң Ребдигими билерлер. 26Мен мүсүрлилери миллетлериң арасына пытрадарын, юртларың арасына даргадарын. Онсоң олар Мениң Ребдигими билерлер“».

#### 31‑нҗи бап


Кедр агаҗы тымсалы

1Сүргүнде[†] болян вагтымызың он биринҗи йылының үчүнҗи айының бирине маңа Реббиң шу сөзи аян болды: 2«Эй, ынсан оглы! Фараона[†] ве онуң халкына шейле дий:

„Сен бейиклигиң боюнча киме меңзейәрсиң[+]?
3Ине, Ашур[†] Ливанда[†] овадан шахалы,
токай саялы кедр агаҗыды.
Онуң бойы узынды,
башы булутларда ерлешйәрди[+].
4Сувлар оны өсдүрди,
ерасты булаклар оны белент этди;
даш-төверегини дерялар гуршап,
акар чешмелери билен узакдакы әхли агачлары гандырярды.
5Мунуң үчин онуң бойы
бейлеки агачларың барындан узынды,
балдаклары гүрелди;
сувуң боллугындан шахалары узады.
6Пудакларының үстүнде
гөгүң әхли гушлары хөвүртгеледилер;
шахаларының астында
әхли йыртыҗы хайванлар гузладылар
ве көлегесинде әхли улы миллетлер[†] месген тутдулар[+].
7Ол белентлиги билен,
шахаларының узынлыгы билен гөзелди,
көки-де чуң сувлара етипди.
8Худайың[†] багындакы кедр агачлары онуң боюна,
сервилер онуң пудакларына-да тай гелмейәрди,
чынарлар онуң шахаларына дең дәлди,
Худайың багындакы хич бир агач
гөзелликде оңа тай гелмейәрди[+].
9Мен оны гүр шахалар билен безәпдим;
Худайың Эрем багындакы әхли агачлар оңа гөриплик этдилер“».

10Шонуң үчин хем Хөкмүрован Реб[†] шейле диййәр: «Онуң бойы өсүп, башы булутлара етенде, бу бейиклик онуң йүрегинде текепбирлик дөретди[+]. 11Шонуң үчин Мен оны миллетлериң хөкүмдарының элине бердим, оңа өз эрбетлигине лайык дарашдылар. Мен ондан йүз өвүрдим, 12гелмишек миллетлериң иң рехимсизи оны кесип ташлап рет этди. Шахалары дагларың үстүне ве тутуш дерелере дүшүп, пудаклары чапылып, юрдуң әхли җүлгелерине ташланды. Дүнйәниң әхли халклары онуң көлегесинден гитдилер, оны терк этдилер[+]. 13Гөгүң әхли гушлары онуң дөвлен бөлеклеринде месген тутярлар, мейданың әхли хайванлары онуң шахаларының арасында ерлешйәрлер[+]. 14Шейлеликде, сувларың якасында етишен хич бир агач бой алып, беленде чыкмаз я-да башлары булуда етмез ве бол сув ичип өсен хич бир агач бейле белентлиге етмез. Оларың бары габра инйән әхли ынсанлар билен бирликде өлүлер дүнйәсине ериң тейине индерилдилер»[+].

15Хөкмүрован Реб шейле диййәр: «Өлүлер дүнйәсине[†] инен гүни, Мен ол агач үчин яс тутсунлар дийип, оны дүйпсүз чуңлук билен өртдүм, онуң деряларыны тогтатдым; әпет сувлары сакладым. Бу агач үчин тутуш Ливаны түмлүге гапладым, онуң әхли агачларыны солдурдым. 16Оны габра инйәнлер билен бирликде өлүлер дүнйәсине индеренимде, йыкылышының гүрпүлдисинден миллетлери титретдим; онсоң Эрем багының әхли агачлары, Ливаның иң овадан ве иң сайлама агачлары, бол сув ичип өсенлериң бары ериң тейинде теселли тапдылар[+]. 17Көлегесинде яшанлар, ягны миллетлериң арасында онуң билен ылалашык баглашанлар хем онуң билен бирликде өлүлер дүнйәсине гылычдан гечириленлериң янына индилер. 18Эрем багының агачларының хайсысы шан-шөхратда[†] ве бейикликде саңа меңзейәр? Йөне сен Эрем агачлары билен бирликде ериң тейине индерилерсиң. Сен гылычдан гечириленлер билен бирликде сүннетсизлериң[†] арасында ятарсың. Фараоның ве онуң әхли бейик гошунының соңы шейле болар». Муны Хөкмүрован Реб диййәр[+].

#### 32‑нҗи бап


Фараон[†] үчин айдылан агы

1Сүргүнде[†] болян вагтымызың он икинҗи йылының он икинҗи айының бирине маңа Реббиң шу сөзи аян болды: 2«Эй, ынсан оглы! Мүсүр патышасы фараон үчин агы айт ве оңа шейле дий:

„Өзүңи миллетлериң[†] яш арсланына меңзетдиң,
йөне сен деңизлердәки аждарха[†] киминсиң.
Деряларыңда эйләк-бейләк окдурылдың;
аякларың билен сувлары чайкадың,
дерялары буландырдың“»[+].
3Хөкмүрован Реб[†] шейле диййәр:
«Биртопар халкларың өңүнде торумы
сениң үстүңе ташларын;
олар сени Мениң торум билен тутарлар[+].
4Онсоң сени гуры ере ташларын,
мейдана зыңарын,
гөгүң әхли гушларыны сениң үстүңе гондурарын,
тутуш дүнйәниң йыртыҗы хайванларыны сенден дойрарын[+].
5Этиңи дагларың үстүне серип,
дерелери чүйрән ләшиңден долдурарын.
6Топрагыңы даглара ченли ганың билен суварарын;
җүлгелер сениң ләшиңден долар.
7Сени гүмлән махалым гөклери бүрәрин,
йылдызлары гаралдарын;
Гүни булут билен өртерин,
Ай-да өз ышыгыны бермез[+].
8Депәңдәки гөклериң әхли
парлак ышыкларыны гаралдарын,
юрдуңа гараңкы дүшүрерин,
муны Хөкмүрован Реб диййәр[+].

9Сениң танамаян юртларыңа, башга миллетлериң арасына даргадылан бөлегиңи гетиренимде, көп халкларың йүреклерини ховсала саларын. 10Көп халклары саңа аңкардарын, өңлеринде гылыҗымы булайланымда, оларың патышалары сен себәпли гаты горкарлар; сениң агдарылан гүнүң оларың әхлиси өз җанлары үчин хер пурсатда титрәр»[+]. 11Хөкмүрован Реб шейле диййәр: «Бабыл[†] патышасының гылыҗы сениң депәңден инер[+]. 12Бабыл герчеклери миллетлериң иң элхенҗидир, оларың гылыҗы билен гошуныңы хеләк эдерин. Олар Мүсүриң буйсанҗының ёгуна янарлар, онуң бүтин гошуны хеләк болар[+]. 13Онуң әхли мал-гараларыны бол сувларың башындан ёк эдерин; мундан бейләк ынсан аягы-да, хайван тойнагы-да сувлары буландырмаз. 14Онсоң сувларыны дурлап, деряларыны асуда акдырарын. Муны Хөкмүрован Реб диййәр. 15Мүсүр юрдуны харабачылыга өвренимде, оны әхли затдан махрум эденимде ве онуң илатыны гылыч билен гыранымда, олар Мениң Ребдигими билерлер[+]. 16Агы будур, олар муны айдарлар; бу агыны миллетлериң гызлары айдарлар. Мүсүр ве онуң гошуны барада бу агыны айдарлар». Муны Хөкмүрован Реб диййәр.

17Сүргүнде болян вагтымызың он икинҗи йылының биринҗи айының он бәшине маңа Реббиң шу сөзи аян болды: 18«Эй, ынсан оглы! Мүсүр гошуны хакда дады-перят эт, оны ве гүйчли миллетлериң гызларыны өлүлер дүнйәсине инйәнлер билен бирликде ериң тейине индер[+].

19Олара шейле дий: „Сен кимден гөрмегей?
Ашак ин-де, сүннетсизлер[†] билен бир габырда ят“[+].

20Олар гылычдан гечириленлериң арасына йыкыларлар. Гылыч сырылды; Мүсүри ве онуң бүтин гошуныны ере чалып сүйрәң. 21Өлүлер дүнйәсинде[†] Мүсүр ве онуң тарапдарлары хакда иң батыр ёлбашчылар: „Олар ашак индилер, гылычдан гечирилен сүннетсизлер билен ятырлар!“ диерлер[+].

22Ашур[†] ве онуң тутуш гошуны ол ерде. Гылычдан гечирилип, хеләк болан эсгерлериниң габырлары онуң дашыны гуршап алыпдыр[+]. 23Онуң габырларына өлүлер дүнйәсиниң иң дүйбүнден ер берилди, гошуны габрының төверек-дашыны тутуп дур. Дирилериң юрдуна ховп саланларың бары гылычдан гечирилип өлдүрилендирлер[+]. 24Эйлам юрды ол ерде ве әхли гошуны онуң габрының төверек-дашында; оларың бары гылычдан гечирилип өлдүриленлер; дирилериң юрдуна ховп салан бу сүннетсизлер ериң тейине индилер. Өлүлер дүнйәсине инйәнлер билен бирликде олар хем утанҗа галдылар[+]. 25Эйлам юрдуна ве онуң тутуш гошунына гылычдан гечириленлериң арасындан дүшек салдылар; бүтин халкы онуң габрының төверек-дашындады; әхлиси хем сүннетсизди ве гылыч билен өлдүриленди; олар дирилериң юрдуна ховп салыпдылар, инди өлүлер дүнйәсине инйәнлер билен бирликде олар хем утанҗа галдылар, олар гылычдан гечириленлериң арасында ерлешдирилдилер. 26Мешек, Тубал ол ердеди. Оларың әхли гошуны оларың габырларының төверек-дашындады; дирилериң юрдуна ховп саландыклары үчин, оларың әхлиси хем сүннетсизди ве гылыч билен өлдүриленди;[+] 27Олар өлүлер дүнйәсине сөвеш яраглары билен инен, гылычларыны башларына өлүм яссыгы эдинен, бейлеки хеләк болан сүннетсиз батырлар билен биле ятмаярлар. Оларың гүнәлериниң җезасы сүңклерине орнар, себәби олар дирилериң юрдунда батырлара ховп салярдылар. 28Сен хем, эй, фараон, хеләк боларсың ве гылычдан гечириленлер билен биле сүннетсизлериң арасында ятарсың[+].

29Эдом хем өз патышалары ве әхли хөкүмдарлары билен ол ердеди. Гүйчлүдигине гарамаздан, оларың бары гылычдан гечириленлер билен биле ятырлар. Олар сүннетсизлер ве өлүлер дүнйәсине инйәнлер билен биле ятырлар[+]. 30Әхли демиргазык ёлбашчылары ве сидонлылар[†] хем ол ердеди. Гүйчли болуп ховп саландыкларына гарамаздан, олар утанч ичинде гылычдан гечириленлер билен бирликде ашак индилер. Олар гылычдан гечирилен сүннетсизлер билен ятырлар ве өлүлер дүнйәсине инйәнлер билен бирликде утанҗа галдылар[+]. 31Фараон ве онуң тутуш гошуны олары гөрүп, өзлериниң гылычдан гечирилен әхли гошуны үчин теселли тапарлар. Муны Хөкмүрован Реб диййәр. 32Мен дирилериң юрдуны горкудан сандырамага меҗбур эдерин! Фараон ве онуң тутуш гошуны болса гылычдан гечирилип, сүннетсизлериң арасында ятар». Муны Хөкмүрован Реб диййәр.

#### 33‑нҗи бап


Реб[†] Эзекиел пыгамбери[†] Ысрайыла гөзегчи гойяр

1[•]Маңа Реббиң шу сөзи аян болды: 2«Эй, ынсан оглы! Мен бир юрдуң үстүнден гылыч индеренимде, ол юрдуң халкы өз арасындан бир адамы сайлап, өзлерине гөзегчи гойҗакдыгыны илдешлериңе айт[+]. 3Гөзегчи юрдуң үстүне гылыҗың гелйәндигини гөренде, халка дуйдурыш бермек үчин сурнай чалар[+]. 4Шонда ким сурнай сесини эшидибем, әгә болмаса ве гылыч гелип, оны өлдүрсе, онуң ганы өз бойнуна болар[+]. 5Ол сурнай сесини эшидибем, әгә болмады; онуң ганы өз бойнуна болар; йөне әгә болан өз җаныны халас эдер. 6Гөзегчи гылыҗың гелйәндигини гөрүбем, сурнай чалмаса, халка дуйдурыш бермесе ве гылыч гелип, олардан бириниң җаныны алса, бу адам өз этмиши үчин өлдүрилер. Эмма онуң ганы үчин Мен гөзегчи билен хаклашарын.

7Эй, ынсан оглы! Мен сени ысрайыл[†] халкына гөзегчи гойдум; сен Менден сөз эшидип, олара Мениң тарапдан дуйдурыш берерсиң[+]. 8Мен эрбет адама: „Эй, эрбет адам, сен хөкман өлерсиң!“ диенимде, өз ёлундан әгә болар ялы, эрбеде дуйдурмасаң ве эрбет адам өз этмиши үчин өлсе, онуң ганы үчин Мен сениң билен хаклашарын. 9Догры[†] ёла дүшер ялы, эрбет адамы өз ёлундан хабардар этсең, эмма ол шонда-да өз ёлундан дөнмесе, ол этмиши себәпли өлер, эмма сен өз җаныңы халас эдерсиң[+].

10[•]Эй, ынсан оглы! Ысрайыл халкына: „Сиз: Җенаятларымыз ве гүнәлеримиз бизи чөкерйәр, олардан яңа эрәп ёк болуп барярыс. Бу ягдайда биз нәхили дири галарыс? диййәрсиңиз“ дий[+]. 11Олара Хөкмүрован Реб шейле диййәр дий: „Өз барлыгымдан ант ичйәрин. Мен эрбет адамың өлүминден дәл-де, онуң эрбет ёлундан дөнүп, дири галмагындан хошал болярын. Дөнүң! Эрбет ёлларыңыздан дөнүң! Эйсем, сен нәме үчин өлҗек, эй, ысрайыл халкы?“[+]. 12Эй, ынсан оглы, өз илдешлериңе шейле дий: „Гүнә эден гүни догручыл адамың догручыллыгы оны халас этмез ве эрбетлигинден дөнен гүни эрбет адамың эрбетлиги онуң хеләк болмагына себәп болмаз. Догручыл адам гүнә эден гүни өңки догручыллыгы себәпли дири галмаз“. 13Мен догручыл адам хакда „Элбетде, ол дири галар“ диенимде, ол өз догручыллыгына бил баглап, эрбетлик этсе, онуң әхли догры ишлери ятланман, гайтам ол өз эден эрбетлигинде өлер[+]. 14Мен эрбет адама „Сен хөкман өлерсиң“ диенимде, ол өз гүнәсинден дөнүп, адалаты ве догручыллыгы ерине етирсе, 15гиреви ызына берсе, огурлан задыны төлесе ве эрбетлик этмән, яшайшың дүзгүнлеринде йөресе, ол хөкман яшар, өлмез[+]. 16Эден гүнәлериниң хич бири ятланылмаз; ол адалаты ве догручыллыгы ерине етирендир, ол хөкман дири галар.

17Йөне сениң илдешлериң „Таңрының ёлы догры дәл“ диййәр; оларың өз ёллары догры дәл. 18Догручыл адам догручыллыгындан дөнүп, эрбетлик этсе, мунуң үчин ол өлер. 19Эрбет адам эрбетлигинден дөнүп, адалаты ве догручыллыгы ерине етирсе, олар аркалы дири галар. 20Эй, ысрайыл халкы, сиз „Таңрының ёлы догры дәл“ диййәрсиңиз. Мунуң үчин, эй, ысрайыл халкы, Мен сизиң хер бириңизи өз тутан ёлуңыза гөрә хөкүм этҗекдирин!»


Иерусалимиң[†] йыкылмагы

21Сүргүнде[†] болян вагтымызың он икинҗи йылының онунҗы айының бәшине Иерусалимден гачып гутулан бир адам мениң яныма гелип: «Шәхер басылып алынды» дийди. 22Яңкы адам гелмезинден өң, агшам Реббиң эли мениң үстүмдеди. Эртеси ирден яңкы адам яныма гелмәнкә, Реб маңа дил битирди. Дилим ачылды, инди мен лал дәлдим[+].

23Маңа Реббиң шу сөзи аян болды: 24«Эй, ынсан оглы! Ысрайыл юрдундакы харабачылыкларда яшаян илат: „Ыбрайым еке адамды, ол бу юрды мирас[†] алды; эмма биз көп; инди бу юрт мүлк хөкмүнде бизе берлендир“ диййәрлер»[+]. 25Шонуң үчин олара Хөкмүрован Реб шейле диййәр дий: «Сиз эти ганы билен иййәрсиңиз, гөзлериңизи бутларыңыза дикйәрсиңиз, ган[†] дөкйәрсиңиз; онсоң юрды сиз мирас алармысыңыз[+]? 26Сиз гылыҗыңыза даянярсыңыз, неҗис ишлер эдйәрсиңиз, хер кес өз гоңшусының аялыны харамлаяр. Шундан соң сиз юрды мирас аларсыңызмы?» 27Олара Хөкмүрован Реб шейле диййәр дий: «Өз барлыгымдан ант ичйәрин, харабалыкдакылар гылычдан хеләк боларлар; чөлдәкилери йыртыҗы хайванлара шам эдерин; галадакылар ве говакдакылар болса мергиден өлерлер[+]. 28Мен юрды харабачылыга өврерин ве вейран эдерин, онуң кувватының буйсанҗы тамам болар; Ысрайылың даглары чоларып галар, олардан гечен болмаз. 29Эден неҗис ишлери себәпли юрды вейран эденимден ве харабачылыга өвренимден соң, олар Мениң Ребдигими билерлер»[+].

30«Сен, эй, ынсан оглы, диварларың гапдалында, өйлериң гапысында илдешлериң сен барада гүррүң эдйәр ве бири-бирине, хер ким өз доганына: „Гел, Ребден гелен сөзүң нәмедигини эшидели!“ диййәр. 31Халк үйшүп, сениң яныңа гелйәр. Мениң халкым хузурыңда отуряр, сөзлериңи диңлейәр, эмма оны берҗай этмейәр; оларың диллеринде сөйги айдымы болса-да, йүреклери харам газанчларының ызына эерйәр[+]. 32Ине, сен олар үчин оңат саз чалып, махмал овазың билен сөйги айдымларыны айдян багшысың. Олар сениң сөзлериңи диңлейәрлер, эмма олары берҗай этмейәрлер. 33Ине, бу сөзлер догры чыканда догры чыкып хем гелйәр олар өз араларында бир пыгамбериң боландыгыны билерлер»[+].

#### 34‑нҗи бап


Ысрайыл[†] чопанлары

1Маңа Реббиң шу сөзи аян болды: 2«Эй, ынсан оглы! Ысрайыл чопанларының гаршысына пыгамберлик[†] эт. Пыгамберлик эдип, олара, ягны чопанлара Хөкмүрован Реб[†] шейле диййәр дий: „Өзлерини бакып йөрен Ысрайыл чопанларының халына вай! Чопанлар сүрини бакмалы дәлмидир[+]? 3Сиз яг ийип, йүңден эшик геййәрсиңиз; семиз гоюнлар сойярсыңыз, эмма сүрини бакмаярсыңыз[+]. 4Сиз эҗизи кувватландырмадыңыз, сыркавы беҗермедиңиз, яралының ярасыны даңмадыңыз, азашаны ызына гетирмедиңиз ве йитиги идемедиңиз; гайтам, зорлук хем рехимсизлик билен оларың үстүнден агалык этдиңиз. 5Чопаның ёкдугы себәпли олар даргадылды; олар даргадыланда, йыртыҗы хайванлара шам болдулар[+]. 6Гоюнларым бүтин дагларда ве белент депелерде ыгып гездилер; Мениң гоюнларым бүтин ер йүзүне даргады, олары соран-да болмады, идән-де“».

7Шонуң үчин, эй, чопанлар, Реббиң сөзүни эшидиң: 8«Өз барлыгымдан ант ичйәрин, чопаның ёклугы үчин Мениң гоюнларым таланды ве йыртыҗы хайванлара шам болды. Муны Хөкмүрован Реб диййәр. Чопанларым гоюнларымы идемедилер, олар сүрини бакман, өзлерини бакдылар»[+]. 9Шонуң үчин, эй, чопанлар, Реббиң сөзүни эшидиң[+]. 10Хөкмүрован Реб шейле диййәр: «Мен чопанлара гаршыдырын! Сүрим үчин олардан хасабат сорарын ве инди гоюн бакдырмагы гойдурарын. Гайдып, чопанлар өзлерини бакмазлар; Мен гоюнларымы олара иймит болмаз ялы агызларындан халас эдерин». 11Хөкмүрован Реб шейле диййәр: «Гоюнларымы Өзүм гөзләринем, идегем эдерин[+]. 12Дарган гоюнларының арасында галан чопан сүрүсине нәхили идег, гөзлег эдйән болса, Мен-де гоюнларыма шонуң ялы идег эдерин. Гара булутлы, түм гараңкылык гүни Мен олары әхли даргадылан ерлеринден халас эдерин[+]. 13Олары халкларың арасындан чыкарарын, юртлардан йыгнарын; өз ерлерине гетирип, Ысрайылың дагларында, җүлгелеринде ве юрдуң әхли отурымлы ерлеринде бакарын[+]. 14Олары яшыл яйлада бакарын; Ысрайылың белент даглары оларың өрүси болар; ол ерде яшыл яйлада ятып, Ысрайылың дагларында бол өрүде отларлар[+]. 15Гоюнларымы Өзүм бакып, Өзүм ятырарын. Муны Хөкмүрован Реб диййәр. 16Йитени агтарарын, азашаны ызына гетирерин, яралының ярасыны даңарын ве эҗизи кувватландырып, семизи, гүйчлини хеләк эдерин; олары адалатлылык[†] билен бакарын»[+]. 17«Эй, Мениң сүрим, Мен Хөкмүрован Реб сизе шейле диййәрин: „Гоюн билен гойнуң, гоч билен текәниң арасында хөкүм чыкарҗак Мендирин[+]. 18Яшыл яйлада отлаярсыңыз, шонда-да өрүлериңизиң артып галаныны аякларыңыз билен басалаярсыңыз. Дуры сувдан гансаңыз-да, галаныны аягыңыз билен булаярсыңыз. 19Мениң гоюнларым сизиң басгылан отларыңызы иййәрлер, аякларыңыз билен буландыран сувуңызы ичйәрлер“». 20Шонуң үчин хем Хөкмүрован Реб шейле диййәр: «Семиз гоюн билен аррык гойнуң арасында хөкүми Мениң Өзүм чыкарҗакдырын. 21Сиз эҗиз гоюнларың әхлисини ковуп, тә узаклара даргадянчаңыз, янбашыңыз ве чигниңиз билен итйәрсиңиз, шахыңыз билен сүсйәрсиңиз[+]. 22Шонуң үчин Мен гоюнларымы халас эдерин, олар гайдып талаңа салынмаз; гоюн билен гойнуң арасында хөкүм чыкарарын. 23Олары бакар ялы үстлеринден еке-тәк чопан гоярын. Мениң гулум Давут олары бакар ве оларың чопаны болар[+]. 24Мен-Реб оларың Худайы[†] ве гулум Давут оларың хөкүмдары болар. Муны Мен-Реб айтдым[+]. 25Мен олар билен парахатчылык әхтини баглашарын, юртдакы йыртыҗы хайванларың соңуна чыкарын. Олар чөлде ховпсуз яшарлар ве токайларда ятарлар[+]. 26Мен олара ве дагымың төверегиндәки ерлере берекет[†] индерерин; ягшы өз мөвсүминде ягдырарын, ол ягышлар берекет ягышлары болар[+]. 27Әхли агачлар өз мивесини берер, ер өз хасылыны эчилер. Олар өз юртларында ховпсуз яшарлар. Боюнтырык багларыны гопарып, гул эденлериң элинден азат эденимде, олар Мениң Ребдигими билерлер[+]. 28Олар мундан бу яна миллетлериң[†] талаңына дучар болмазлар ве йыртыҗы хайванлар олары иймез. Олар ховпсуз яшарлар, олары горкузан болмаз. 29Олар юртда гайдып ачлыкдан хеләк болмаз ве миллетлериң гыҗалатыны чекмез. Шонда Мен олар үчин бол дәнели экеранчылык мейданыны етишдирерин. 30Шонда өзлериниң Худайы Мен-Реббиң олар билен биледигими, ысрайыл халкының болса Мениң халкымдыгыны билерлер. Муны Хөкмүрован Реб диййәр. 31Сиз Мениң гоюнларым, өримиң гоюнларысыңыз. Сиз ынсансыңыз, Мен болсам сизиң Худайыңыздырын». Муны Хөкмүрован Реб диййәр[+].

#### 35‑нҗи бап


Реб[†] Эдом юрдуны җезаландыряр

1Маңа Реббиң шу сөзи аян болды: 2«Эй, ынсан оглы! Йүзүңи Сегир дагына тарап өвүр-де, онуң гаршысына пыгамберлик[†] эт[+]. 3Оңа Хөкмүрован Реб шейле диййәр дий: „Эй, Сегир дагы, Мен саңа гаршыдырын; элими саңа тарап узадып, сени вейран эдип, харабачылыга өврерин[+]. 4Галаларыңы вейран эдерин, сен харабачылыга өврүлерсиң; онсоң сен Мениң Ребдигими билерсиң[+]. 5Сенде эбеди душманчылык бар. Сен ысрайыл[†] халкының башына бела гелен гүни, соңкы җезасы дөврүнде олары гылыҗа табшырдың[+]. 6Шонуң үчин хем Өз барлыгымдан ант ичйәрин, Хөкмүрован Реб диййәр: ганыңы акдырарын ве ган[†] сени ковалар. Ган дөкмеклиги йигренмәндигиң үчин, ган сени ковалар[+]. 7Сегир дагыны вейран эдип, харабачылыга өврерин; ол ере гелип-гидйәни кесип ташларын. 8Дагларыңы җесетден долдурарын; гылычдан гечириленлер сениң депелериңде, дерелериңде ве җүлгелериңде ятарлар. 9Сени эбедилик харабачылыга өврерин, галаларың илатсыз болар. Онсоң сен Мениң Ребдигими билерсиң“».

10«Мен-Реб ол ерде болсам-да, сен „Бу ики миллет, бу ики юрт бизиңки болар, биз оны эеләрис“ дийдиң. 11Шонуң үчин хем Хөкмүрован Реб шейле диййәр: Өз барлыгымдан ант ичйәрин, Мен хем сениң халкыма болан йигренҗиң себәпли гөркезен гахар ве гөриплигиңе лайык иш кесерин. Сениң үстүңден хөкүм чыкаранымда, ысрайылларың арасында Өзүми аян эдерин[+]. 12Шонда сен Мениң Ребдигими билерсиң. Мен сениң Ысрайыл дагларына: „Харабачылык! Булар бизе иймәге берилди!“ дийип айдан әхли сөгүнчлериңи эшитдим[+]. 13Сен дилиң билен Маңа гаршы гедемлик этдиң, Мениң гаршыма бидерек яңрадың, Мен муны эшитдим». 14Хөкмүрован Реб шейле диййәр: «Бүтин дүнйәниң шатланян махалы Мен сени харабачылыга өврерин. 15Сен ысрайыл халкының мирасы[†] харабачылыга өврүленде, нәче шатланан болсаң, шонча-да эҗир чекерсиң. Сен, эй, Сегир дагы тутуш Эдом харабачылыга өврүлерсиң. Шонда сен Мениң Ребдигими билерсиң»[+].

#### 36-нҗы бап


Реб[†] Ысрайыла берекет[†] берйәр

1Сен, эй, ынсан оглы, Ысрайыл[†] даглары хакда пыгамберлик[†] эдип, шейле дий: «Эй, Ысрайыл даглары, Реббиң сөзүни эшидиң[+]. 2Хөкмүрован Реб шейле диййәр: „Душман сиз хакда: ‘Хейҗанелек! Инди гадымы белентликлер-де бизиң мүлкүмиз болды!’ диййәр“». 3Шонуң үчин пыгамберлик эт-де, шейле дий: «Хөкмүрован Реб шейле диййәр: „Сизи харабачылыга өврүп, хер тарапдан вейран этдилер. Шейдип, сиз миллетлериң[†] галындысына мүлк болдуңыз, агза-диле дүшүп, иле гүррүң болдуңыз“». 4Шонуң үчин хем, эй, Ысрайыл даглары, Хөкмүрован Реббиң сөзүни эшидиң. Хөкмүрован Реб даглара ве депелере, җүлгелере ве дерелере, даш-төверекдәки башга миллетлере талаң ве гүлки болан харабалыклара, терк эдилен галалара шейле диййәндир:[+] 5«Шонуң үчин Хөкмүрован Реб шейле диййәр: „Башга миллетлере, эсасан хем бүтин Эдома гаршы гызгын гахарым билен гепледим. Олар өрүлере талаң салҗак болуп, йүрек шатлыгы ве чуңңур йигренч билен Мениң юрдумы өзлерине мүлк эдиндилер“»[+]. 6Шонуң үчин Ысрайыл юрды хакда пыгамберлик эт, даглара ве депелере, җүлгелере ве дерелере Хөкмүрован Реб шейле диййәр дий: «Сиз миллетлериң гыҗалатыны чекендигиңиз үчин, Мен габанҗаңлык газабымда гепледим». 7Шонуң үчин Хөкмүрован Реб шейле диййәр: «Мен элими галдырып ант ичйәрин, төверегиңиздәки әхли миллетлер-де берен гыҗалатлары зерарлы өзлери эҗир чекерлер. 8Эй, Ысрайыл даглары, сиз шахалар чыкарып, халкым Ысрайыла миве берерсиңиз, чүнки оларың өз юрдуна доланмалы вагты голайлады. 9Мен сизиң тарапыңызы тутярын ве сизе тарап өврүлйәрин; сиз беҗерилип экилерсиңиз. 10Мен сизиң илатыңызы, тутуш ысрайыл халкыны, оларың хеммесини көпелдерин, галалар илатлы болар, харабалар абатланар[+]. 11Мен юрдуңыздакы ынсанларың ве хайванларың саныны көпелдерин. Олар өрңәп көпелерлер. Озалкыңыз ялы юрдуңызы адамлардан долдурарын ве сизе өңкүден-де артык ягшылык эдерин; онсоң сиз Мениң Ребдигими билерсиңиз[+]. 12Депәңизде ынсанлары халкым Ысрайылы гездирерин; олар сизи мүлк эдинерлер, сиз оларың мирасы[†] боларсыңыз. Гайдып олары өз чагаларындан махрум этмерсиңиз»[+].

13Хөкмүрован Реб шейле диййәр: «Олар саңа: „Сен адам ийиҗи, миллетини өз чагаларындан махрум эден бир юрт“ дийдилер[+]. 14Шонуң үчин сен мундан бу яна адам иймерсиң, гайдып миллетиңи өз чагаларындан махрум этмерсиң. Муны Хөкмүрован Реб диййәр. 15Инди хич хачан миллетлериң гыҗалатыны саңа эшитдирмерин; сен гайдып халкларың кемситмелерини чекмерсиң ве өз миллетлериң бүдремегине себәп болмарсың». Муны Хөкмүрован Реб диййәр.

16Маңа Реббиң шу сөзи аян болды: 17«Эй, ынсан оглы! Ысрайыл халкы өз юрдунда месген тутан вагты, эрбет ёл-йөрелгелери ве ишлери билен оны харам этди; Мениң өңүмде оларың ёл-йөрелгелери айбашылы аялың харамлыгы киминди[+]. 18Шейлеликде, юрда ган[†] чайкандыклары ве өз ясан бутлары билен оны харам эдендиклери үчин, Мен оларың үстүне гызгын газабымы дөкдүм[+]. 19Мен олары миллетлериң арасына даргатдым, олар кесеки юртлара даргадылдылар; өз тутан ёлларына ве ишлерине гөрә олара хөкүм чыкардым[+]. 20Олар миллетлериң арасында, хер бир баран ерлеринде Мениң мукаддес[†] адыма ыснат гетирдилер. Олар хакда „Булар Реббиң халкы дәлми нәме? Онда нәме үчин олар Онуң юрдундан чыкарылдылар?“ дийилди. 21Ысрайыл халкының гелип, миллетлериң арасында мукаддес адыма ыснат гетирендиклерине хайпым гелди»[+].

22Мунуң үчин ысрайыл халкына Хөкмүрован Реб шейле диййәр дий: «Эй, ысрайыл халкы, Мен муны сизиң хатыраңыза дәл-де, сизиң миллетлериң арасына гидип, ыснат гетирен Өз мукаддес адымың хатырасына эдйәрин. 23Миллетлериң арасында ыснат гетирилен, оларың арасында сизиң ыснат гетирен бейик адымың мукаддесдигини гөркезерин. Мен олара сизиң үстүңиз билен мукаддеслигими гөркезенимде, миллетлер Мениң Ребдигими билерлер. Муны Хөкмүрован Реб диййәр[+]. 24Мен сизи миллетлериң арасындан ызыңыза аларын, әхли юртлардан йыгнап, өз юрдуңыза гетирерин[+]. 25Онсоң үстүңизе тәмиз[†] сувдан сеперин, сиз тәмиз боларсыңыз; сизи әхли харамлыгыңыздан, әхли бутларыңыздан тәмизләрин[+]. 26Сизе тәзе йүрек берерин, ичиңизе тәзе рух[†] саларын. Дашдан болан йүреги гөврәңизден чыкарып, сизе этден болан йүрек берерин[+]. 27Парзларымы[†] берҗай эдериңиз ялы, Мен сизи рухум билен долдурарын; онсоң хөкүмлерими долы ерине етирерсиңиз[+]. 28Ата-бабаларыңыза берен юрдумда месген тутарсыңыз. Сиз Мениң халкым боларсыңыз, Мен-де сизиң Худайыңыз[†] боларын[+]. 29Сизи әхли харамлыгыңыздан халас эдерин. Мен галла эмр эдип, оны көпелдерин, сизе гайдып ачлык чекдирмерин[+]. 30Гайдып сиз миллетлериң арасында ачлык рысвалыгыны чекмезиңиз ялы, агаҗың мивесини ве мейданың хасылыны көпелдерин[+]. 31Онсоң эрбет ёлларыңызы, пис ишлериңизи ятлап, этмишлериңизден ве неҗис ишлериңизден яңа өзүңизи йигренерсиңиз[+]. 32Мен муны сизиң хатыраңыза этмейәрин – Хөкмүрован Реб диййәр – муны билип гоюң. Эй, ысрайыл халкы, тутан ёлларыңыздан утаның, йүзүңиз гызарсын!»

33Хөкмүрован Реб шейле диййәр: «Сизи әхли этмишлериңизден тәмизлән гүнүм галалары илатлы эдерин, вейран болуп ятан харабалары абатларын. 34Өтегчилериң гөзлериниң алнында хараба болуп ятан чола юрт беҗерилер. 35Шонда олар шейле диерлер: „Бей-бә! Озал чоларып галан юрт Эрем багы ялы болупдыр-ов! Хараба болуп, вейран эдилен гала дикелдилип, илатлы ере өврүлипдир!“ диерлер[+]. 36Онсоң төверегиңизде галан миллетлер йыкыланы дикелдйәниң, чола ерлери экинзарлыга өвүрйәниң Мен-Ребдигими билерлер. Муны Мен-Реб айтдым ве хөкман ерине етирерин».

37Хөкмүрован Реб шейле диййәр: «Мен ысрайыл халкының Өзүмден ене ярдам дилемегине гулак гоюп, олар үчин шуны этҗек: олары гоюн сүрүси кимин көпелтҗек[+]. 38Байрамчылыкларда[†] Иерусалим[†] гурбанлык сүрүси билен нәче долы болса, вейран эдилен галалар-да адамлардан шонча долы болар. Шонда олар Мениң Ребдигими билерлер»[+].

#### 37‑нҗи бап


Гуран сүңклериң дүзлүги

1Реббиң эли мениң үстүмдеди. Ол мени Өз рухы билен гетирип, дүзлүгиң ортасында гойды; дүзлүк сүңклерден долуды[+]. 2Ол мени оларың арасындан хер тарапа гечирди. Дүзлүкде сүңклер сан-саҗаксызды. Олар гаты гуранды. 3Ол маңа: «Эй, ынсан оглы! Бу сүңклер дирелип билерми?» дийип сорады. Мен: «Я Хөкмүрован Реб[†], муны Сен билйәрсиң» дийип җогап бердим[+]. 4Онсоң Ол маңа бу сүңклер хакда пыгамберлик[†] эдип, олара шулары айт дийди: «Эй, гуры сүңклер, Реббиң сөзүни эшидиң! 5Хөкмүрован Реб бу сүңклере шейле диййәр: „Ине, Мен сизе непесими үфләрин, сиз дирелерсиңиз[+]. 6Үстүңизе сиңирлер чекип, сизе эт битирерин, үстүңизе дери гейдирип, ичиңизе непесими үфләрин; сиз дирелерсиңиз ве Мениң Ребдигими билерсиңиз“». 7Мен өзүме табшырылышы ялы, пыгамберлик этдим. Пыгамберлик эдип дуркам, бир гох турды, шакырды болды. Сүңклер бири-бирине, ягны хер сүңк өзүне дегишли сүңке якынлашды. 8Мен середип дуркам, оларың үстлеринде сиңирлер ве эт пейда болды; ёкардан олары дери гаплады; йөне оларың непеси ёкды. 9Онсоң Ол маңа непесе пыгамберлик эт, эй, ынсан оглы, пыгамберлик эт-де, непесе айт дийди: «Хөкмүрован Реб шейле диййәр: „Эй, непес, шемал болуп, чар тарапдан өвүс-де, бу өлдүриленлериң үстүне үфле, олар дирелсинлер“». 10Шейлеликде, Онуң маңа табшырышы ялы, пыгамберлик этдим ве непес оларың ичине гирди. Олар дирелип, көп, өрән көп гошун кимин аяк үстүне галдылар[+]. 11Онсоң Ол маңа шейле дийди: «Эй, ынсан оглы! Бу сүңклер бүтин ысрайыл[†] халкыдыр. Олар: „Сүңклеримиз гурады, умыдымыз үзүлди; биз бүтинлей ёк эдилдик“ диййәрлер». 12Мунуң үчин, пыгамберлик эт-де, олара Хөкмүрован Реб шейле диййәр дий: «Мен габырларыңызы ачып, сизи габырларыңыздан чыкарарын, эй, халкым; сизи Ысрайыл юрдуна гетирерин[+]. 13Мен габырларыңызы ачып, сизи габырларыңыздан чыкаранымда, эй, халкым, сиз Мениң Ребдигими билерсиңиз. 14Онсоң Мен сизи рухум билен долдурарын, сиз дирелерсиңиз. Мен сизи өз юрдуңызда ерлешдирерин. Онсоң муны Мен-Реббиң айдандыгыны ве ерине хем етирҗекдигими билерсиңиз». Муны Реб айдяндыр[+].


Яхуда[†] билен Ысрайылың бирлешмеги

15Маңа Реббиң шу сөзи аян болды: 16«Эй, ынсан оглы, өзүңе бир таяк ал-да, онуң йүзүне „Яхуда үчин ве онуң билен бирлешен ысрайыллар үчин“ дийип яз. Ене бир таяк ал-да, онуң йүзүне „Юсуп ве онуң билен җебислешен тутуш ысрайыл халкы үчин Эфрайымың таягы“ дийип яз. 17Бир таяк болар ялы, олары бири-бирине сеплешдир, олар сениң элиңде бир болар». 18Илдешлериң сенден: «Буларың нәмәни аңладяндыгыны бизе айтҗак дәлми?» дийип соранларында,[+] 19олара Хөкмүрован Реб шейле диййәр дий: «Мен Эфрайымың элиндәки таягыны Юсуп билен бирлешен ысрайыл тирелериниң таягыны алып, Яхуданың таягына сепләрин. Олары бир таяк эдерин, Мениң элимде олар бир боларлар[+]. 20Йүзүне язгы язҗак таякларың оларың гөзлериниң алнында сениң элиңде болсун». 21Онсоң олара Хөкмүрован Реб шейле диййәр дий: «Мен ысрайыл халкыны гиден ерлериндәки миллетлериң[†] арасындан чыкарарын. Думлы-душдан йыгнап, олары өз юртларына гетирерин[+]. 22Олары юртда, Ысрайыл дагларының үстүнде бир миллет эдерин, оларың барыны бир патыша доландырар; олар гайдып ики миллет болмазлар, ики патышалыга бөлүнмезлер. 23Мундан бейләк өзлерини бутлары билен, йигренҗи затлары билен я-да хер дүрли җенаятлары билен харам этмезлер; Мен олары эден әхли дөнүклигинден[*] халас эдерин, тәмизләрин.[†] Шейлеликде, олар Мениң халкым боларлар, Мен хем оларың Худайы[†] боларын[+]. 24Олара гулум Давут патыша болар; хеммеси үчин диңе бир чопан болар. Олар Мениң хөкүмлерим билен йөрәп, парзларымы[†] долы берҗай эдерлер[+]. 25Олар гулум Якуба берен юрдумда, ягны сизиң ата-бабаларыңызың месген тутан юрдунда яшарлар; өзлери ве чагалары, чагаларының чагалары эбедилик ол ерде месген тутарлар, гулум Давут эбедилик оларың хөкүмдары болар[+]. 26Мен олар билен парахатчылык әхтини баглашарын, бу бакы әхт[†] болар. Олары орнашдырып, көпелдерин ве мукаддес[†] өйүми эбедилик оларың ортасында беркарар эдерин[+]. 27Мен оларың арасында мекан тутарын. Мен оларың Худайы, олар хем Мениң халкым боларлар[+]. 28Мукаддес өйүм[†] эбедилик оларың арасында ерлешенде, миллетлер Ысрайылы мукаддес эдениң Мен-Ребдигими билерлер»[+].

#### 38‑нҗи бап


Гогуң чозушы

1Маңа Реббиң шу сөзи аян болды: 2«Эй, ынсан оглы! Магок юрдундакы Мешегиң ве Тубалың хөкүмдары Гога тарап йүзүңи өвүр-де, оңа гаршы пыгамберлик[†] эт[+]. 3Оңа Хөкмүрован Реб[†] шейле диййәр дий: „Эй, Мешегиң ве Тубалың хөкүмдары Гог! Мен саңа гаршыдырын. 4Мен сени аркан агдарып, әңлериңе чеңңек саларын. Сени ве бүтин гошуныңы, атларыңы, атлыларыңы, беземен гейнүвли, улы хем кичи галканлы, эллери сырылан гылычлы улы җемагатыңың әхлисини чыкарарын[+]. 5Олар билен бирликде әхлиси галканлы, демир тувулгалы болан парс, Эфиопия[†] ве Пут халкларыны,[+] 6Гомери ве онуң тутуш гошунларыны, демиргазыгың аңры уҗундан Тогарма халкыны ве әхли гошунларыны сениң билен бирликде көп халклары чыкарарын[+].

7Тайяр бол! Яныңа йыгнан әхли җемагатың билен бирликде тайяр бол. Бу җемагата сен горагчы боларсың. 8Көп вагтдан соңра сен сөвеше чагырыларсың. Гелҗек йылларда сен көп халкларың ичинден ызына йыгналан, хемишелик хараба өврүлен Ысрайыл[†] дагларында топланан, урушдан рахатлыга говшан юрда хүҗүм эдерсиң. Башга миллетлериң[†] арасындан чыкарылып гетирилен бу халкың хеммеси инди ховпсуз яшаярлар[+]. 9Сен ёкары гөтерилип, тупан ялы болуп гелерсиң; юрды гапламак үчин сен ве гошунларың, өзүң билен бирликде көп халклар булут ялы болуп гелерлер“»[+].

10Хөкмүрован Реб шейле диййәр: «Шол гүн сениң аңыңа көп пикирлер гелер, дилдүвшүк гурарсың. 11Сен: „Горагсыз обаларың гаршысына чыкайын, дынч ве ховпсуз яшаянларың үстүне дөкүлейин. Оларың яшаян ерлериниң бары диварсыз, ол ерде килт-де, гапы-да ёк“ диерсиң[+]. 12Сен өң вейран эдилен, эмма инди илатлы болан шәхерлерде яшаян бу халкы талап, олҗа аларсың. Миллетлериң арасындан ызына йыгналып, чарвачылык хем сөвда билен мешгулланян, дүнйәниң ортасында яшаян бу халка гаршы элиңи узадарсың. 13Шеба, Дедан, Таршыш сөвдагәрлери ве онуң әхли ёлбашчылары сенден: „Таламага гелдиң дәлми? Җемагатыңы олҗа алмак, алтын-күмүш әкитмек, эмләк ве көп олҗа эдинмек үчин йыгнадыңмы?“ дийип сорарлар»[+].

14Мунуң үчин, эй, ынсан оглы, пыгамберлик эт-де, Гога Хөкмүрован Реб шейле диййәр дий: «Шол гүн сен Мениң халкым Ысрайылың ховпсуз яшаяндыгына гөз етирерсиң! 15Шонда сен яныңдакы көп халклар билен, ат үстүнде болан улы җемагат ве гүйчли гошун билен демиргазыгың аңры уҗундан, өз меканыңдан гелерсиң. 16Сен ер йүзүни гаплаян булут кимин халкым Ысрайылың үстүне хүҗүм эдерсиң. Эй, Гог, ахыркы гүнлерде Мен сени Өз юрдума хүҗүм этдирерин, сен аркалы миллетлере мукаддеслигими[†] аян эдип, Өзүми танадарын»[+].

17Хөкмүрован Реб шейле диййәр: «Өңки дөвүрлерде гулларым Ысрайыл пыгамберлериниң үсти билен гүррүңини эденим сен дәлмидиң? Ол гүнлерде Мениң сени ысрайылларың гаршысына чыкарҗакдыгым хакда йыллар бойы пыгамберлик этдилер[+]. 18Гогуң Ысрайыл юрдуның гаршысына чыкан гүни, хут шол гүн Мениң гахар-газабым мөвч урар. Муны Хөкмүрован Реб диййәр. 19Габанҗаңлыгым ве отлы газабым билен Мен җар эдйән: Шол гүн Ысрайыл юрдунда ер титрәр[+]. 20Деңзиң балыклары, гөгүң гушлары, йыртыҗы хайванлар, ердәки сүйрениҗилер ве ер йүзүндәки әхли ынсанлар Мениң хузурымда титрешерлер, даглар юмрулар, учутлар йыкылар, әхли диварлар ер билен егсан болар[+]. 21Әхли дагларымда гылыҗы Гогуң үстүне чозмага чагырарын Хөкмүрован Реб диййәр хер адамың гылыҗы өз доганына гаршы болар[+]. 22Гогы мерги ве гылыч билен җезаландырарын; онуң ве гошунларының үстүне, янындакы көп халкларың үстүне гарк эдиҗи ягыш ве гүйчли долы, от ве күкүрт ягдырарын[+]. 23Шейдип, Мен бейиклигими ве мукаддеслигими гөркезҗекдирин, көп миллетлериң гөзлериниң алнында Өзүми аян этҗекдирин; шонда олар Мениң Ребдигими билерлер»[+].

#### 39-нҗы бап

1Эй, ынсан оглы, Гогуң гаршысына пыгамберлик[†] эт ве оңа Хөкмүрован Реб[†] шейле диййәр дий: «Эй, Мешегиң ве Тубалың хөкүмдары Гог! Мен саңа гаршыдырын[+]. 2Сени аркан агдарып сүйрәрин, демиргазыгың аңры учларындан чыкарып, Ысрайыл[†] дагларының үстүне гетирерин[+]. 3Сол элиңден яйыңы, саг элиңден окуңы уруп гачырарын[+]. 4Сен әхли гошунларың ве яныңдакы халклар билен бирликде Ысрайыл дагының үстүнде хеләк боларсың. Сени хер хили йыртыҗы гушлара ве ябаны хайванлара иймит эдип берерин[+]. 5Сен ачык мейданда хеләк боларсың, чүнки Хөкмүрован Реб: „Муны Мен айтдым“ диййәр. 6Магогың ве кенарякаларында ховпсуз яшаянларың үстүне от иберерин; шонда олар Мениң Ребдигими билерлер[+]. 7Халкым Ысрайылың ичинде мукаддес[†] адымы аян эдерин; мундан бейләк мукаддес адымың харланмагына ёл бермерин; онсоң миллетлер[†] Ысрайылда мукаддес болан Мениң Ребдигими билерлер[+]. 8Ине, ол гүн гелер ве амала ашар, Хөкмүрован Реб диййәр; Мениң гүррүңини эден гүнүм бу гүндүр. 9Ысрайыл галаларының илаты дашары чыкып от якар, әхли яраглары, кичи хем улы галканлары, яйлары ве оклары, сердесселери ве найзалары якып-яндырарлар; булар еди йыллап ода якылар[+]. 10Одуны мейдандан дашамазлар, токайлары чапмазлар. Олар оды яраглар билен якарлар; өзлерини таланлары таларлар, соянлары соярлар. Муны Хөкмүрован Реб диййәр[+]. 11Шол гүн Мен Ысрайылда, деңзиң гүндогарындакы Өтегчилер дересинде Гога габрыстанлык берерин. Гогы ве онуң әхли гошуныны ол ерде гөмерлер ве оңа „Гогуң бейик гошунының дереси“ диерлер. 12Юрды тәмизлемек[†] үчин ысрайыл халкы еди айлап олары гөммегини довам этдирер. 13Юрдуң халкы олары гөмер. Мениң шөхратланан[†] гүнүм бу ысрайыл халкы үчин ат-абрай болар. Муны Хөкмүрован Реб диййәр. 14Юрды тәмизлемек үчин адамлар белленер. Олар хемише юрдуң ичинде гезип, хер бир ерде галан басыбалыҗының җеседини гөмерлер, шейдип, юрды тәмизләрлер. Бу тәмизлейиш иши еди айың довамында гечирилмелидир. 15Юрдуң ичинде гезйән гөзлегчилер адам сүңкүни гөрсе, оны тә Гог гошунының дересинде гөмйәнчәлер, онуң янында бир нышан дикерлер. 16Галаның ады-да Хамона[*] болар. Шейдип, олар юрды тәмизләрлер».

17Эй, ынсан оглы, Хөкмүрован Реб хер хили гушлара ве әхли йыртыҗы хайванлара шейле диййәр дий: «Үйшүң-де, гелиң; сизиң үчин кесҗек гурбанлыгыма, Ысрайыл дагларының үстүндәки улы гурбанлыга думлы-душдан йыгнаның, эт иерсиңиз, ган[†] ичерсиңиз[+]. 18Башаның[†] семиз хайванларының: гочларың, гузуларың, эркечлериң ве өкүзлериң эти ве ганы ялы, гүйчли адамларың ве дүнйәниң хөкүмдарларының этини иерсиңиз, ганыны ичерсиңиз[+]. 19Сизиң үчин кесен гурбанлыгымдан дойянчаңыз яг иерсиңиз, серхош болянчаңыз ган ичерсиңиз. 20Сачагымың башында атлардан, сөвеш арабаларындан, гүйчли уршуҗылардан хем эсгерлерден доярсыңыз. Муны Хөкмүрован Реб диййәр. 21Мен миллетлериң арасында шөхратымы аян эдерин; чыкаран хөкүмлерими, үстлерине гоян элими әхли миллетлер гөрерлер. 22Шейлеликде, ысрайыл халкы шол гүнден башлап, Мениң өзлериниң Худайы[†] Ребдигими билер[+]. 23Миллетлер ысрайыл халкының Маңа дөнүклик эдендиги үчин, өз языгы себәпли есир эдип әкидилендигини билерлер. Мен йүзүми олардан гизледим, олары душманларының элине бердим, әхлиси гылычдан хеләк болдулар[+]. 24Олара өз харамлыкларына ве гүнәлерине лайык җеза бердим; йүзүми олардан гизледим». 25Мунуң үчин Хөкмүрован Реб шейле диййәр: «Инди Мен Якубың өңки абаданчылыгыны гайтарып берерин, бүтин ысрайыл халкына рехим эдерин ве мукаддес адым себәпли габанҗаң боларын[+]. 26Олара хич ким ховп салман, өз юртларында ховпсуз яшанларында, өзлериниң масгарачылыклы херекетлерине ве Маңа гаршы эден дөнүкликлерине утанарлар[+]. 27Мен олары халкларың арасындан ызларына гетиренимде ве душманларының юрдундан йыгнанымда, оларың үсти билен көп миллетлериң гөзлериниң алнында Өз мукаддеслигими гөркезерин[+]. 28Сүргүн[†] эден ерлеримден халкы ызына гетиренимде, олар Мениң өзлериниң Худайы Ребдигими билерлер; ол ерде оларың бирини-де галдырман өз юртларына йыгнарын. 29Рухумы ысрайыл халкының үстүне дөкерин ве инди хич хачан йүзүми олардан гизлемерин». Муны Хөкмүрован Реб диййәр[+].

#### 40-нҗы бап


Тәзе ыбадатхана[†] хакындакы гөрнүш[†]

1[•]Сүргүнде[†] болян вагтымызың йигрими бәшинҗи йылының биринҗи айының онуна Иерусалим[†] шәхериниң йыкылмагының он дөрдүнҗи йылы, эдил шол гүн Реббиң эли мениң үстүмдеди. Ол мени шол ере әкитди[+]. 2Гөрнүшде Худай[†] мени Ысрайыл[†] юрдуна гетирип, бир белент дагың үстүнде гойды. Гүнорта тарапда шәхере меңзеш биналар бар ялыды[+]. 3Реб[†] мени ол ере гетирди. Ине, бир адам пейда болды, даш кешби бүрүнч ялы ялпылдаярды, элинде зыгырдан эдилен йүп ве бир өлчег таягы барды; ол дервезеде дурды[+]. 4Яңкы адам маңа шейле дийди: «Эй, ынсан оглы! Гөзлериң билен гөр, гулакларың билен эшит, саңа гөркезҗек әхли затларыма ягшы үнс бер. Сен бу ере мениң саңа гөркезмегим үчин гетирилдиң. Гөрйән әхли затларыңы ысрайыл халкына җар эт»[+].

5Ине, Худайың өйүниң дашында төвереклейин дивар барды. Яңкы адамың элинде узынлыгы алты тирсек болан өлчег таягы барды, хер тирсек адаты тирсекден дөрт бармак узынды. Ол диварың галыңлыгыны өлчеди: онуң ини-де, бойы-да бир өлчег таягына деңди[+]. 6Онсоң ол гүндогар тарапдакы дервезә гелип, онуң басганчаклары билен гапысының янына чыкып, онуң босагасыны өлчеди: онуң ини бир өлчег таягыды. Бу босаганың ини бир өлчег таягыды[+]. 7Хер хүҗрәниң узынлыгы-да, ини-де бир өлчег таягыды. Хүҗрелериң аралыгы бәш тирсекди. Худайың өйүне тарап бакян эйваның янындакы гапының босагасының узынлыгы бир өлчег таягыды. 8-9Соңра ол дервезәниң ички эйваныны өлчеди, ини алты тирсек, узынлыгы секиз тирсек чыкды. Сөелериниң галыңлыгы ики тирсекди; дервезәниң ички эйваны Худайың өйүне тарап бакып дурды. 10Гүндогар тарапдакы дервезәниң хүҗрелери хер яндан үчди; үчүсиниң-де өлчеги бирди; сөелериң өлчеги хем хер яндан бирди. 11Ол дервезәниң агзының инини өлчеди, он тирсек болды ве ички дервезәниң узынлыгы он үч тирсек болды. 12Хүҗрелериң өңүнде хер тарапдан бир тирсеклик дивар барды; хүҗрелериң өлчеги хер яндан алты тирсекди. 13Ол дервезәни бир хүҗрәниң үчегинден бейлеки үчегине ченли өлчеди: онуң ини йигрими бәш тирсек чыкды, хүҗрелериң гирелгелери бири-бирине бакышып дурдулар. 14Дервезәниң гирелгесиндәки дәлизиң төвереклейин өлчеги алтмыш тирсек чыкды. 15Дервезәниң гирелгесинден ички эйваның аңры башына ченли узынлык элли тирсекди. 16Дервезәниң ич тарапында хүҗрелериң ве сөелериң хер янында пенҗире гөрнүшли тагчалар барды, эйванлар хем шейледи; сөелериң йүзүнде палма агачларының шекили барды[+].

17Онсоң ол мени дашкы ховла гетирди; ол ерде отаглар ве төвереклейин чекилен даш ёл барды. Даш ёлуң угрунда отуз отаг барды[+]. 18Дервезелериң ики гапдалындакы даш ёлуң гиңлиги дервезелериң узынлыгына деңди. Бу ашакы даш ёлды. 19Онсоң ол ашакы дервезәниң өңүнден ички ховлының өңүне ченли болан гиңишлиги дашардан өлчеди: ол йүз тирсек чыкды; гүндогар ве демиргазык тарапда-да шейледи. 20Дашкы ховлының демиргазыгындакы дервезәниң-де узынлыгыны ве инини өлчеди. 21Онуң хүҗрелери бу янда үч, ол янда хем үчди; сөелериң ве эйваның өлчеги биринҗи дервезәниң өлчеги билен меңзешди; узынлыгы элли тирсек, ини йигрими бәш тирсекди. 22Онуң тагчалары, эйваны ве чекилен палма агачларының шекили гүндогар тарапдакы дервезәниң өлчегине гөрәди. Оңа еди басганчакдан чыкылярды ве олар эйвана алып барярды. 23Ички ховлының дервезелери демиргазык ве гүндогар тарапдакы дервезелер бакышып дурдулар; дервезеден дервезә ченли аралыгы өлчеди: ол йүз тирсек чыкды.

24Онсоң ол адам мени гүнорта тарапа әкитди; ине, гүнорта тарапа бакян бир дервезе барды; онуң сөелерини ве эйваныны өлчеди, мунуң өлчеги-де бейлекилере меңзешди. 25Дервезеде ве эйванда өңки тагчалар ялы тагчалар барды ве дервезәниң узынлыгы элли тирсек, ини йигрими бәш тирсекди. 26Оңа чыкар ялы еди басганчак барды ве олар эйвана алып барярды. Онуң сөелериниң йүзүнде палма агачларының шекили барды; оларың бири бу янда, бейлекиси ол яндады. 27Ички ховлының гүнорта дервезеси барды; ол адам гүнорта дервезеден бейлеки дервезә ченли узынлыгыны өлчеди, ол йүз тирсек чыкды.

28Соңра ол мени гүнортадакы дервезеден ички ховла гетирди ве гүнортадакы дервезәни өлчеди; мунуң өлчеги-де бейлекилере меңзешди[+]. 29Онуң хүҗрелериниң, сөелериниң ве эйванының өлчеглери-де бейлекилере меңзешди. Дервезеде ве эйванда төвереклейин тагчалар барды. Дервезәниң узынлыгы элли тирсек, ини йигрими бәш тирсекди. 30Ховлының хер гапдалында узынлыгы йигрими бәш тирсек, ини бәш тирсек болан эйванлары барды. 31Дервезәниң эйваны дашкы ховла тарап бакып дурды; сөелериниң йүзүнде палма агачларының шекили барды; оңа чыкар ялы секиз басганчак барды.

32Онсоң ол мени ички ховла, онуң гүндогар тарапына гетирди; дервезәни өлчеди, мунуң өлчеги-де бейлекилере меңзешди. 33Онуң хүҗрелериниң, сөелериниң ве эйванының өлчеглери-де бейлекилере меңзешди; дервезеде ве эйванда төвереклейин тагчалар болуп, дервезәниң узынлыгы элли тирсек, ини йигрими бәш тирсекди. 34Дервезәниң эйваны дашкы ховла тарап бакып дурды; сөелериниң йүзүнде палма агачларының шекили барды; оңа чыкар ялы секиз басганчак барды.

35Онсоң ол мени демиргазыкдакы дервезә гетирди; оны өлчеди, мунуң өлчеги-де бейлекилере меңзешди. 36Мунуң-да хүҗрелери, сөелери, эйваны ве тутуш төверегиндәки тагчалары меңзешди. Онуң узынлыгы элли тирсек, ини йигрими бәш тирсекди. 37Онуң эйваны дашкы ховла тарап бакярды; сөелериниң йүзүнде хер ян тарапдан палма агачларының шекили барды; оңа чыкар ялы секиз басганчак барды. 38Дервезе гирелгесиндәки сүтүнлериң гапдалында гапысы ачык бир отаг барды; якма гурбанлыкларыны[†] шол ерде ювярдылар[+]. 39Үстүнде якма гурбанлыгыны, гүнә ве язык гурбанлыкларыны сояр ялы эйваның хер тарапында ики хантагта[†] дурды[+]. 40Эйваның дашында, демиргазыкдакы дервезе гирелгесиниң хер икиян гапдалында ики хантагта дурды. 41Дервезәниң хер икиян гапдалында дөрт хантагта болуп, үстүнде гурбанлык малыны сояр ялы җеми секиз хантагта барды. 42Якма гурбанлыгы[†] үчин ёнулан дашдан узынлыгы ве ини бир ярым тирсек, бейиклиги болса бир тирсек болан дөрт хантагта дурды; оларың үстүнде болса якма гурбанлыгыны ве бейлеки гурбанлыклары соймак үчин энҗамлар барды. 43Отагың ичинде төвереклейин херсиниң узынлыгы дөрт бармак болан илдиргичлер какылгыды; хантагталарың үстүнде болса гурбанлык эти барды. 44Ички дервезәниң дашында, ички ховлуда ики отаг[*] барды; буларың бири демиргазык дервезесиниң гапдалындады ве йүзи гүнорта тарап бакярды, бейлекиси гүнорта дервезесиниң гапдалында болуп, йүзи демиргазык тарапа бакярды[+].

45Ол адам маңа шейле дийди: «Йүзи гүнорта тарап бакян бу отаг Худайың өйүни гораян руханылар[†] үчиндир. 46Йүзи демиргазыга тарап бакян отаг болса, гурбанлык сыпасыны[†] гораян руханылар үчиндир. Булар леви тиресинден болуп, Реббе хызмат этмек үчин, Оңа якынлашан Садогың огулларыдылар»[+]. 47Соңра ол ховлыны өлчеди; онуң узынлыгы-да, ини-де йүз тирсек болуп, инедөрдүлди. Гурбанлык сыпасы[†] болса Худайың өйүниң өңүндеди[+].


Худайың өйи

48Онсоң ол адам мени Худайың өйүниң эйванына гетирип, онуң гирелгесиниң гапдал диварларыны өлчеди, оларың узынлыгы бәш тирсекди; гирелгәниң ини он дөрт тирсек, гапдал диварларының ини болса үч тирсекди. 49Эйваның узынлыгы йигрими тирсек, ини он ики тирсекди; оңа чыкар ялы он басганчак барды. Гирелгәниң икиян гапдалында сүтүнлер барды[+].

#### 41‑нҗи бап

1Онсоң ол адам мени Худайың[†] өйүниң дашкы отагына гетирип, онуң сөелерини өлчеди, онуң ини хер яндан алты тирсекди; бу өңки мукаддес[†] чадырың гиңлиги ялыды. 2Гирелгәниң ини он тирсекди; оңа хер ики тарапдан бирлешйән диварларың ини бәш тирсекди. Ол дашкы отагы хем өлчеди, онуң узынлыгы кырк тирсек, ини йигрими тирсекди[+]. 3Онсоң ол ички отага гирип, гирелгәниң хер сөесини өлчеди, оларың хер бириниң ини ики тирсекди. Гирелгәниң ини алты тирсекди ве оңа хер ики тарапдан бирлешйән диварларың ини еди тирсекди. 4Ол адам дашкы отагың өңүндәки бу отагы өлчеди: узынлыгы-да, ини-де йигрими тирсекди. Онсоң ол маңа: «Бу иң мукаддес отагдыр» дийди[+].

5Худайың өйүниң диварыны өлчеди, онуң галыңлыгы алты тирсекди; онуң тутуш даш-төверегиндәки гапдал отагларының ини дөрт тирсекди[+]. 6Отаг үстүнде отаг болуп, гапдал отаглар үч гатды ве хер гатда отуз отаг барды. Пүрслер өйүң диварларына гирмесин дийип, өйүң диварларында гапдал отаглара голдав берйән чыкгытлар барды[+]. 7Худайың өйүниң төверегиндәки гапдал отаглар ёкары гата чыкдыгыңча гиңелйәрди, себәби өйүң диварларының дүйби ёкарсына гаранда инлиди. Ёкары гатлара чыкдыгыңча-да, отаглар гиңелйәрди. Шейле-де, иң ашакы отагдан иң ёкаркы отага ортакы отагдан чыкылярды. 8Мен бу өйүң даш-төвереклейин белентлигини гөрдүм; гапдал отагларың дүйплери долы бир өлчег таягына, ягны алты тирсеге деңди. 9-10Гапдал отагларың дашкы диварының галыңлыгы бәш тирсекди; өйүң гапдал отаглары билен ховлының отагларының арасында бош аралык барды. Онуң ини йигрими тирсек болуп, өйи даш-төвереклейин гуршап алярды. 11Гапдал отаглар ачык гиңишлиге тарап ачылярды. Демиргазык тарапдакы отаглара гирилйән бир гапы барды, гүнорта тарапында хем бир гапы барды; төвереклейин ачык гиңишлигиң ини болса бәш тирсекди. 12Гүнбатардакы мейданчаның өңүнде бир ымарат барды, онуң ини етмиш тирсекди; диварының галыңлыгы хер яндан бәш тирсек, узынлыгы тогсан тирсекди.

13Соңра ол адам Худайың өйүни өлчеди: узынлыгы йүз тирсекди; онуң мейданчасы, җайы, диварлары билен бирликде йүз тирсек чыкды[+]. 14Өйүң гүндогар тарапының ве мейданчасының ини хем йүз тирсекди. 15Онсоң ол өйүң аркасындакы мейданча бакып дуран ымаратың узынлыгыны өлчеди, хер тарапындакы эйванлары билен бирликде онуң узынлыгы йүз тирсекди.

Дашкы отаг, ички отаг, ховла бакып дуран эйван, 16босагалар, тагчалар, босаганың гаршысындакы үчтараплайын диварлы эйванча ерден тагчаларына ченли агач гапылыды. Бу тагчалар пенҗире гөрнүшиндеди.[†][+] 17-18Гапының депеси, ички хем дашкы отаглары, өйүң тутуш диварлары нагышлар билен хашамланып, олара керупларың[†] ве палма агачларың шекиллери салныпды; ики керубың арасында бир палма агаҗы болуп, хер керубың ики йүзи барды[+]. 19Бир тарапында палма агаҗына бакян ынсаның йүзи барды, бейлеки тарапында палма агаҗына бакян яш арсланың йүзи барды. Тутуш өйүң әхли төверегине шейле эдилипди[+]. 20Дашкы отагың диварының йүзүне ашакдан гапының депесине ченли керуплар хашамлананды; өйүң диварының йүзи-де шейледи. 21Дашкы отагың гапы сөелери инедөрдүлди; иң мукаддес отагың өңүндәки гапы сөелери-де булара меңзейәрди[+]. 22Гурбанлык сыпасы[†] агачдан болуп, бейиклиги үч тирсек, узынлыгы ики тирсекди; бурчлары, узынлыгы ве диварлары хем агачданды. Ол маңа: «Реббиң хузурындакы хантагта[†] будур» дийди. 23Дашкы отаг билен иң мукаддес отагың ики-икиден гоша гапысы барды. 24Хер гапының ики тайы, ачылып-япылян ики тайы барды; ики тайы бир гапыныңкы, ики тайы-да бейлеки гапыныңкыды[+]. 25Диварларың йүзүне чекилиши ялы, дашкы отагың гапыларына-да керуплар билен палма агачлары оюлып чекиленди; дашарда эйваның өңүнде далан барды[+]. 26Эйваның гапдал диварларында пенҗире гөрнүшли тагчаларың ве палма агачларының шекили барды. Өйүң гапдал отаглары ве далан хем шейледи[+].

#### 42‑нҗи бап


Руханыларың[†] отаглары

1Онсоң ол адам мени демиргазык тарапдан дашкы ховла чыкарды. Худайың[†] өйүниң мейданчасының ве ымаратың гапдалындакы демиргазык отаглара гетирди[+]. 2Гапысы демиргазыга бакян бу ымаратың узынлыгы йүз тирсек, ини элли тирсекди. 3Ички ховлының ини йигрими тирсеклик бош аралыгының ве дашкы ховлының даш ёлуның арасында үч гатлы бири-биринден бейгелйән эйванлар барды. 4Бу ики хатар отагларың арасында гезер ялы ини он тирсек, узынлыгы йүз тирсек болан дәлиз барды; онуң гапылары демиргазыга бакярды. 5Ёкаркы отаглар дарды, себәби җайың ашакы ве ортакы отагларына гаранда, эйванлар олардан көпрәк ер тутярды. 6Олар үч гатдан ыбаратды, ховлының сүтүнлери ялы сүтүнлери ёкды; шонуң үчин ёкаркы эйван ашакы ве ортакы эйвандан даррак эдилипди. 7Отагларың өңүнде отаглара ве дашкы ховла тарап узалян дивар барды, онуң узынлыгы элли тирсекди. 8Дашкы ховлудакы отагларың узынлыгы элли тирсекди; ыбадатхананың[†] гаршысындакы гапдал отагларың узынлыгы болса йүз тирсекди. 9Бу отаглара дашкы ховлудан гирҗек болсаң, гүндогар тарапдакы ашакы гечелгеден бир гирелге барды. 10Ички ховлының гүндогар тарапында мейданча ве ымарата бакян башга отаглар хем барды. 11Демиргазык тарапдакы отагларда болшы ялы, бу отагларың хем деңинде бир гечелге барды. Отагларың узынлыгы ве ини бирмеңзешди; оларың әхли чыкалгалары, гурлушы ве гапылары эдил шолар ялыды. 12Шейдип, гүнбатардакы отаглара эдил демиргазыкдакы ялы диварың янындакы гүндогар тарапдан узалян ашакы гечелгеден гирилйәрди. 13Ол адам маңа шейле дийди: «Мейданчаның демиргазыгындакы ве гүнортасындакы отаглар мукаддес[†] отаглардыр. Реббе хызмат эдйән руханылар иң мукаддес затлары ол ерде иерлер; иң мукаддес затлары, галла садакасыны,[†] гүнә ве язык гурбанлыкларыны[†] ол ерде гоярлар; чүнки ол ер мукаддесдир[+]. 14Руханылар мукаддес ере гиренлеринде, хызмат эдйән вагты геййән гейимлерини бу отагларда чыкарып гоймаздан дашкы ховла чыкмасынлар, себәби бу гейимлер мукаддесдир. Халкың янына чыкмаздан өң, олар башга гейимлер геймелидирлер»[+].

15Ол адам мукаддес ери өлчәп боланындан соң, мени гүндогара тарап бакян дервезеден чыкарып, диварың төверегиниң узынлыгыны өлчеди. 16Өлчег таягы билен мукаддес ериң гүндогар тарапыны өлчеди: бу өлчег таягы боюнча бәш йүз тирсек чыкды. 17Онуң демиргазык тарапыны өлчеди, өлчег таягы боюнча бәш йүз тирсекди. 18Онуң гүнорта тарапыны өлчеди: өлчег таягы боюнча бәш йүз тирсек чыкды. 19Онуң гүнбатар тарапыны өлчеди: өлчег таягы боюнча бәш йүз тирсек чыкды. 20Оны дөрт тарапындан хем өлчеди. Мукаддес зады йөнекей затдан айырмак үчин онуң даш-төверегинде бир дивар барды. Онуң узынлыгы-да, ини-де бәш йүз тирсеге деңди[+].

#### 43‑нҗи бап


Реббиң шөхраты[†] өйи долдуряр

1Онсоң ол адам мени гүндогар тарапа бакып дуран дервезә гетирди[+]. 2Ине, гүндогар тарапдан Ысрайыл[†] Худайының[†] шөхраты гелди. Онуң сеси гүйчли акян сувларың шаггылдысы ялыды. Онуң шөхратындан ер нур сачярды[+]. 3Бу гөрнүш[†] Худайың Иерусалими[†] хеләк этмәге гелендәки ве Кебар каналының якасындакы гөрен гөрнүшлериме меңзешди; мен ере йүзин йыкылдым[+]. 4Реббиң шөхраты гүндогара тарап бакян дервезеден өе гирди. 5Онсоң Рух[†] мени алып, ички ховла гетирди; Реббиң шөхраты өйи долдурды[+]. 6Яңкы адам янымда дурка, мен өйден бириниң өзүме сөз гатяндыгыны эшитдим. 7Ол маңа шейле дийди: «Эй, ынсан оглы! Мениң тагтымың ве аяк дабанымың ери, ысрайыл халкының арасында эбедилик отурҗак ерим бу ердир. Мундан бейләк ысрайыл халкы-да, оларың патышалары-да зына эдип, сеждегәхлеринде[†] патышаларының хейкеллерини отуртмак билен Мениң мукаддес[†] адымы харам этмезлер[+]. 8Олар босагасыны босагамың, гапыларының сөесини гапымың сөесиниң янында гурдулар, Мен билен оларың арасында диңе бир дивар барды; олар неҗис ишлери билен Мениң мукаддес адымы харам этдилер; Мен гахар-газабым билен олары хеләк этдим. 9Инди зыналарыны ве патышаларының хейкеллерини Менден узаклашдырсынлар, Мен хем эбедилик оларың арасында месген тутарын. 10Сен, эй, ынсан оглы, ысрайыл халкыны бу өйден хабарлы эт, гой, онуң нусгасыны өлчесинлер ве этмишлеринден яңа утансынлар[+]. 11Эгер эден әхли ишлери үчин утансалар, өйүң гурлушыны, онуң ербе-ердигини, гирелгелерини ве чыкалгаларыны, тутуш тасламасыны ве дүзгүнлерини, әхли мейилнамаларыны ве канунларыны[†] олара аян эт, гөзлериниң алнында шуны яз. Шейдип, онуң тутуш мейилнамасыны ве әхли дүзгүнлерини сакласынлар, олары берҗай этсинлер. 12Худайың өйүниң кануны шейледир: дагың башында онуң әхли төверегиниң арачәги өрән мукаддес ер болар. Ине, Худайың өйүниң кануны шудур».


Гурбанлык сыпасы[†]

13Бир тирсек ве дөрт бармак болан узын тирсек боюнча гурбанлык сыпасының[†] өлчеги шейледир: онуң япҗагазының чуңлугы-да, ини-де бир тирсек, ябың гырасы төвереклейин бир гарыш. Гурбанлык сыпасының эсасы дүйби будур[+]. 14Арыкдан ашакы дивара ченли бейиклиги ики, ини бир тирсекдир; кичи дивардан улы дивара ченли бейиклиги дөрт, ини бир тирсекдир. 15Гурбанлык сыпасының бейиклиги дөрт тирсек. Онуң үстүнден ёкарлыгына дөрт шах болар[+]. 16Гурбанлык сыпасының үст бөлегиниң оҗагының бойы он ики тирсек, ини он ики тирсек болуп, хер дөрт тарапдан инедөрдүл болар. 17Улы диварың хер дөрт тарапының узынлыгы ве ини он дөрт тирсек болар. Онуң хер дөрт гапдалындакы ябың гырасы ярым тирсек, төвереклейин япҗагазы бир тирсек болуп, басганчаклары гүндогар тарапда болар[+].

18Ол маңа шейле дийди: «Эй, ынсан оглы! Хөкмүрован Реб[†] шейле диййәр: „Гурбанлык сыпасыны дикениңизде, онуң үстүнде якма гурбанлыклары[†] хөдүр этмек ве оңа ган[†] серпмек үчин дүзгүнлер шулардыр:[+] 19Маңа хызмат этмек үчин хузурыма гелен Садок неслинден болан руханылара[†] гүнә гурбанлыгы хөкмүнде бир өкүзче бер. Муны Хөкмүрован Реб диййәр[+]. 20Онуң ганындан ал-да, гурбанлык сыпасының дөрт шахына, диварың дөрт бурчуна ве төвереклейин ябың гырасына чал; бу оны тәмизләп,[†] харамлыгындан сапладыгың болар[+]. 21Гүнә гурбанлыгы[†] болан өкүзчәни ал-да, Худайың өйүниң белленен еринде, мукаддес ериң дашында як[+]. 22Икинҗи гүн гүнә гурбанлыгы хөкмүнде шикессиз бир эркеҗи хөдүр эт ве гурбанлык сыпасыны өкүзче билен нәхили тәмизлән болсаң, ене-де шейдип тәмизле. 23Тәмизлеме ишини тамамланыңдан соң, шикессиз бир өкүзче билен сүрүден шикессиз бир гоч хөдүр эт. 24Олары Реббиң хузурына гетир, руханылар үстүне дуз сепип, якма гурбанлыгы хөкмүнде олары Реббе хөдүр эдерлер[+]. 25Еди гүнләп гүнә гурбанлыгы хөкмүнде хер гүн бир эркеч тайярла; шикессиз бир өкүзче билен сүрүден бир гоч тайярла[+]. 26Олар гурбанлык сыпасыны еди гүнләп мурдарлыгындан[†] сапларлар, оны тәмизләп, мукаддес эдерлер. 27Еди гүн тамамланандан соң, секизинҗи гүнден башлап, руханылар гурбанлык сыпасында якма ве саламатлык гурбанлыкларыңызы хөдүр эдерлер. Онсоң Мен сизден разы боларын“». Муны Хөкмүрован Реб диййәр[+].

#### 44‑нҗи бап


Ыбадатхана[†] дүзгүнлери

1Онсоң ол адам мени мукаддес[†] өйүң гүндогара тарап бакян дервезесинден ызыма гетирди; дервезе япыкды. 2Реб[†] маңа шейле дийди: «Бу дервезе япык болар, ол ачылмаз, ондан хич ким гирмез, чүнки ондан Ысрайыл[†] Худайы[†] Реб гирди; шонуң үчин ол япык болар. 3Хөкүмдар болса хөкүмдардыгы үчин, Реббиң хузурында нахар иймек үчин ол ерде отурар. Ол муңа дервезәниң эйванының ёлундан гирер ве шол ёлдан-да ызына чыкар».

4Ол мени демиргазык дервезәниң ёлундан өйүң өңүне гетирди. Гөрсем, Реббиң шөхраты[†] Өз өйүни долдурып дурандыгыны гөрдүм. Мен ере йүзин йыкылдым[+]. 5Реб маңа шейле дийди: «Эй, ынсан оглы! Ягшы үнс бер, өз гөзлериң билен гөр, Реббиң өйүниң әхли дүзгүнлери ве канунлары[†] хакда саңа айдян затларымы өз гулагың билен эшит, мукаддес өе кимиң гирип-чыкяндыгына[*] ягшы үнс бер[+]. 6-7Питнечи ысрайыл халкына Хөкмүрован Реб шейле диййәр дий: „Эй, ысрайыл халкы! Мениң өйүми харламак үчин сүннетсиз ве бойнуёгын гелмишеклери ичерик салмак билен эден әхли неҗис ишлериңизи бес эдиң! Сиз Маңа иймит, яг ве ган[†] хөдүр эдениңизде, олар мукаддес өйүмде болдулар. Сиз әхли неҗис ишлериңизиң үстесине Мениң әхтими хем боздуңыз[+][+]. 8Сиз Мениң мукаддес затларымы гораман, гайтам мукаддес өйүми гораянлар хөкмүнде гелмишеклери өз башларына гойбердиңиз“». 9Хөкмүрован Реб шейле диййәр: «Ысрайыл халкының арасында яшаян гелмишеклерден хич бир сүннетсиз ве бойнуёгын гелмишек Мениң мукаддес өйүме гирмели дәлдир. 10Йөне Ысрайылың ёлдан чыкан дөври Менден айрылып, эрбет ёла дүшен, өз бутларының ызына эерен левилер[†] этмишлериниң җезасыны чекерлер. 11Бу левилер өйүмиң дервезелеринде гөзегчилик эдип, онда хызматкәр боларлар, Мениң мукаддес өйүмде хызмат эдерлер; якма гурбанлыгының ве халкың бейлеки гурбанлыкларының[†] малыны соярлар, халкың хызматыны ерине етирмек үчин оларың өңүнде дурарлар. 12Олар ясан бутларының өңүнде ысрайыл халкына хызмат этдилер, ысрайыл халкының языклы болмагына себәпкәр болдулар. Шонуң үчин хем Мен-Реб оларың өз этмишлериниң җезасыны чекҗекдигине ант ичдим, муны Хөкмүрован Реб диййәр. 13Олар руханы[†] хөкмүнде Маңа гуллук этмек үчин голайыма гелмесинлер, мукаддес садакаларымың,[†] иң мукаддес затларың хич бирине якынлашмасынлар, олар диңе өз эден неҗис ишлериниң утанчларыны чекерлер. 14Мен олары өйүң әхли хызматы үчин, онда эдилмели әхли ишлери горамак үчин белләрин.

15Эмма ысрайыл халкы Менден айрылып, ёлдан чыканда, мукаддес өйүми горамак кешигини чекен Садок неслинден болан леви руханылары Маңа хызмат этмек үчин якынлашарлар; ягы ве ганы Маңа хөдүр этмек үчин хузурымда олар дурарлар. Муны Хөкмүрован Реб диййәр[+]. 16Мукаддес өйүме[†] диңе олар гирерлер, Маңа хызмат этмек үчин хантагтама[†] олар якынлашарлар ве өйүң горамак кешигини олар чекерлер[+]. 17Олар ички ховлының дервезелерине непис зыгыр матадан тикилен эшикде гирерлер, ички ховлының дервезелеринде ве ичерде хызмат эдйәркәлер, эгинлеринде йүңден эдилен эшик болмасын. 18Башларына зыгырдан селле орап, эгинлерине непис зыгыр матадан тикилен ички гейимлери геерлер; дерледйән зат геймесинлер[+]. 19Олар халкың янына дашкы ховла чыканларында, эгинлериндәки эшиклерини чыкарып, олары мукаддес отагда гоярлар; ол эшиклери билен халка мукаддесликлерини гечирмезлик үчин башга эшиклер гейсинлер[+]. 20Руханылар келлелерини сырмасынлар, сачларыны узын өсдүрмесинлер, олар сачыны диңе гыркып тимарласынлар[+]. 21Ички ховла гиренде, хич бир руханы шерап ичмели дәлдир[+]. 22Олар дул ве талагы берлен аяла өйленмән, диңе Ысрайыл неслинден болан бой гыза я-да башга руханыдан дул галан аяла өйленсинлер[+]. 23Мениң халкыма мукаддес зат билен йөнекей задың, халал билен харамың пархыны өвретмели[+]. 24Олар давада казы хөкмүнде чыкыш эдип, Мениң хөкүмлерим боюнча карар чыкарарлар; әхли байрамларымың када-канунларыны ве парзларымы,[†] мукаддес Сабат гүнүмиң канунларыны ерине етирерлер[+]. 25Оларың хич бири өлиниң янына барып, өзүни харам этмели дәлдир; диңе ата-энеси үчин, огул-гызы үчин, эркек доганы ве дурмуша чыкмадык гыз доганы үчин өзлерини харам эдип билерлер[+]. 26Ол тәмиз[†] боландан соң, онуң үчин еди гүни санамалыдырлар[+]. 27Ол мукаддес ерде хызмат этмек үчин ички ховла гирен гүни өз гүнә гурбанлыгыны хөдүр этмелидир. Муны Хөкмүрован Реб диййәр[+].

28Руханыларың мирасы[†] бардыр, ол мирас Мендирин; Ысрайылда олара мүлк бермәң, оларың мирасы Мендирин[+]. 29Галла садакасыны,[†] гүнә ве язык гурбанлыкларыны олар иерлер. Ысрайылда әхли багыш эдилен затлар оларыңкы болар[+]. 30Әхли затларыңызың илкинҗи хасылы ве әхли садакаларыңыз руханыларыңкы болар. Өйүңизе берекет[†] инер ялы, илкинҗи галладан эдилен хамыры руханылара бериң[+]. 31Гуш болсун я хайван болсун, пархы ёк, харам өлен я парчаланан зады руханы иймели дәлдир»[+].

#### 45‑нҗи бап


Юрдуң пайланылмагы

1Юрды мүлк хөкмүнде биҗе атып пайланыңызда, юртдан мукаддес[†] бир бөлек ери садака[†] хөкмүнде Реббе бериң. Онуң узынлыгы йигрими бәш мүң тирсек ве ини йигрими мүң[*] тирсек болсун; бу бөлек тутуш төвереклейин мукаддес болар[+]. 2Мукаддес өй[†] үчин узынлыгы ве ини бәш йүз тирсек болан инедөрдүл мейдан ве онуң төверегинде болса элли тирсеклик ачык мейдан болар[+]. 3Мукаддес бөлекден узынлыгыны йигрими бәш мүң тирсек, инини он мүң тирсек эдип бир бөлеги өлче; бу мукаддес өй, ягны өрән мукаддес ер болар. 4Юрдуң бу мукаддес пайы мукаддес өйде Реббе хызмат этмек үчин якынлашан руханылар[†] үчиндир. Бу бөлекде оларың өйлери болар ве мукаддес өй үчин мукаддес ер болар[+]. 5Узынлыгы йигрими бәш мүң тирсек, ини он мүң тирсек ер болан бейлеки бөлүм Худайың[†] өйүнде хызмат эдйән левилере[†] яшайыш шәхерлерини гурмак үчин мүлк болар[+]. 6Мукаддес бөлегиң гапдалында шәхер мүлкүни белләң; онуң узынлыгы йигрими бәш мүң тирсек, ини бәш мүң тирсек болсун. Бу тутуш ысрайыл[†] халкына дегишли болар[+]. 7Мукаддес бөлеге дүшен пай билен шәхере дүшен пайың ики тарапындакы ерлер хөкүмдара берлер. Ол гүнбатар тарапдан гүнбатара, гүндогар тарапдан гүндогара тарап узалып гидйәр. Онуң узынлыгы гүнбатар серхетден гүндогар серхеде ченли ысрайыл тирелериниң херсиниң пайы билен деңдир[+]. 8Бу Ысрайылда хөкүмдарың мүлки болар. Мундан бейләк Мениң хөкүмдарларым халкыма зулум этмезлер, ери ысрайыл халкына тирелерине гөрә пайларлар.

9Хөкмүрован Реб[†] шейле диййәр: «Эй, ысрайыл хөкүмдарлары, инди бес эдиң! Зорлук ве зулумы арадан айрып, адалаты ве догручыллыгы берҗай эдиң; халкымы өз топрагындан ковмаң. Муны Хөкмүрован Реб диййәр[+]. 10Терезиңиз догры[†] болсун, догры агырлык дашыны ве өлчег күйзесини уланың[+]. 11Агырлык дашы ве өлчег күйзеси бирмеңзеш болсун. Агырлык дашы батманың ондан бирине, өлчег күйзеси хем батманың ондан бирине дең болуп, буларың өлчеги бир болсун; икисиниң-де өлчеги ресми өлчеге гөрә болсун. 12Бир шекел йигрими гера[*] дең болсун; бир мина йигрими шекеле, йигрими бәш шекеле ве он бәш шекеле[*] дең болсун[+].


Садакалар

13Бермели садакаларыңыз шулардыр: бир батман бугдайың алтыдан бири, бир батман арпаның алтыдан бири. 14Ресми өлчеге гөрә, яг[†] барадакы дүзгүн шудур: хер кордан[*] үч ярым күйзе[*] яг берсинлер. Бир кор үч йүз элли күйзә[*] я-да он батмана[*] деңдир. 15Өзлерини гүнәден сапламак үчин Ысрайылың өрүлеринде бакылян сүрүден ики йүзден бир гойны галла садакасы, якма ве саламатлык гурбанлыклары[†] хөкмүнде берсинлер. Муны Хөкмүрован Реб диййәр. 16Юрдуң әхли халкы бу садакалары Ысрайылдакы хөкүмдара бермелидир. 17Эмма Ысрайылда әхли байрамларда Тәзе Ай байрамында,[†] дабараларда, Сабат гүнлеринде якма гурбанлыгыны, галла ве ичги садакаларыны бермек хөкүмдарың борҗудыр. Ысрайыл халкыны гүнәден сапламак үчин гүнә гурбанлыгыны, галла садакасыны, якма ве саламатлык гурбанлыкларыны гетирҗек олдур»[+].


Байрамлар

18Хөкмүрован Реб шейле диййәр: «Биринҗи айың бирине шикессиз бир өкүзче ал-да, мукаддес өйи тәмизле.[†][+] 19Руханы болса гүнә гурбанлыгының ганындан алып, өйүң гапыларының сөелерине, гурбанлык сыпасының[†] диварының дөрт бурчуна ве ички ховлының дервезелериниң сөелерине чалсын[+]. 20Ялңышлык билен я-да билмән гүнә эден адам үчин-де айың едисине шейле эдерсиңиз; шунлукда, өйи-де мурдарлыкдан[†] сапларсыңыз. 21Биринҗи айың он дөрдүне сизиң үчин Песах байрамы[†] еди гүнлүк байрам болар; онда петир ийилмелидир[+]. 22Шол гүн хөкүмдар өзи үчин ве юрдуң халкы үчин гүнә гурбанлыгы хөкмүнде бир өкүзче хөдүрләр. 23Ол байрамың тутуш еди гүнүнде Реббе якма гурбанлыгы хөкмүнде хер гүн шикессиз еди өкүзче билен еди гоч ве гүнә гурбанлыгы үчин хер гүн бир эркеч хөдүрләр[+]. 24Галла садакасы[†] хөкмүнде берлен өкүз үчин хем, гоч үчин хем бир батман бугдай ве хер батман үчин хем дөрт күйзе[*] яг тайярлар[+]. 25Единҗи айың он бәшине байрамың башындан тә ахырына ченли еди гүнләп хөкүмдар гүнә ве якма гурбанлыкларыны, галла садакасыны ве зейтун ягыны шол бир мукдарда хөдүр этмелидир»[+].

#### 46-нҗы бап

1Хөкмүрован Реб[†] шейле диййәр: «Ички ховлының гүндогара тарап бакян дервезеси алты иш гүни япык болар. Ол диңе Сабат гүни[†] ве Тәзе Айың илкинҗи гүни ачылар. 2Хөкүмдар дашардан дервезе эйванының үсти билен ичерик гирип, гапының сөесиниң янында дурар. Онуң якма ве саламатлык гурбанлыкларыны[†] руханылар[†] хөдүр эдерлер; ол босагада сежде эденден соң, дашары чыкар, йөне дервезе агшама ченли ачык болар[+] 3Сабат гүнлеринде ве айың башларында юрдуң халкы бу дервезәниң гирелгесинде Реббиң хузурында сежде эдер. 4Хөкүмдарың Сабат гүни Реббе хөдүр этмели якма гурбанлыгы шикессиз алты токлы ве бир гоч болар[+]. 5Ол гоч билен берилмели галла садакасы[†] үчин бир батман бугдай берсин, гузулар билен берилмели галла садакасыны өз гөвүн ислегине гөрә хөдүр этсин ве хер батман үчин дөрт күйзе яг[†] берер. 6Айың илкинҗи гүни бир өкүзче, алты токлы ве бир гоч хөдүр эдер; булар шикесли болмалы дәлдирлер[+]. 7Өкүзче ве гоч билен берилмели галла садакасы үчин херсине бир батман бугдай берсин, гузулар билен берилмели галла садакасыны өз гөвүн ислегине гөрә хөдүр этсин ве хер батман үчин дөрт күйзе яг берсин. 8Хөкүмдар ичери гиренде, эйваның үсти билен гирип, шол ёл билен хем ызына чыксын. 9Юрдуң халкы байрамларда Реббиң хузурына геленде, сежде этмек үчин демиргазыкдакы дервезеден гирен гүнортадакы дервезеден чыкмалыдыр; шейле хем, гүнортадакы дервезеден гирен демиргазыкдакы дервезеден чыкмалыдыр, ягны гирен дервезесинден өврүлмән, онуң гаршысындакыдан чыкмалыдыр[+]. 10Гиренлеринде, хөкүмдар оларың ортасында болмалыдыр ве олар билен биле гирмелидир; чыканларында-да биле чыкмалыдыр.

11Байрамларда ве дабараларда өкүзче ве гоч билен берилмели галла садакасы үчин херсине бир батман бугдай берилсин, гузулар билен берилмели галла садакасы өз гөвүн ислеглерине гөрә хөдүр эдилсин ве хер батман үчин дөрт күйзе яг берилсин. 12Хөкүмдар мейлетин садака, ягны якма я-да саламатлык гурбанлыклары хөкмүнде Реббе мейлетин садака хөдүр эденде, оңа гүндогара тарап бакян дервезе ачылмалыдыр. Ол өзүниң якма я-да саламатлык гурбанлыгыны эдил Сабат гүни эдиши ялы хөдүрләр. Онсоң дашары чыкар ве чыканындан соң дервезе япылар[+].

13Реббе якма гурбанлыгы хөкмүнде хер гүн хич бир шикессиз токлы тайярлаң; оны хер гүн эртирине хөдүр эдиң[+]. 14Шейле хем онуң билен хер гүн эртирине батманың алтыдан бири мөчберинде сайлама ун билен, оны гармак үчин бир ярым күйзе[*] яг билен галла садакасыны хөдүр эдиң. Бу эбеди дүзгүнлер боюнча Реббе хемишелик галла садакасыдыр. 15Гүнделик якма гурбанлыгы хөкмүнде хер гүн эртирине токлы, галла садакасы ве яг хөдүрленсин».


Хөкүмдарың мүлки барадакы канунлар[†]

16Хөкмүрован Реб шейле диййәр: «Эгер хөкүмдар өз огулларындан бирине бир зат пешгеш берсе, бу онуң өз мирасы[†] болар. Бу хөкүмдарың агтыкларыныңкы болар; бу олара мирас етен мүлкдүр. 17Эгер-де өз мүлкүни гулларының бирине пешгеш берсе, ол азатлык йылына ченли онуңкы болар; онсоң ол муны хөкүмдара ызына гайтармалыдыр; эмма хөкүмдарың мүлки өз огулларыныңкы болар[+]. 18Хөкүмдар халкың мирасындан алып, олары мүлклеринден махрум этмели дәлдир; Мениң халкымдан хич бир киши мүлкүнден ковулмаз ялы, хер ким огулларына өз мүлкүнден мирас бермелидир»[+].


Ыбадатхананың[†] ашханалары

19Яңкы адам мени дервезәниң гапдалындакы гирелгеден руханыларың демиргазыга тарап бакян мукаддес[†] отагларына гетирди. Ине, ол маңа отагларың гүнбатарында бир ер гөркезди. 20Ол маңа: «Бу ер руханыларың язык хем гүнә гурбанлыкларыны гайнадян ве галла садакасыны биширйән еридир. Шоңа гөрә олар дашкы ховла чыкмазлар ве халка өз мукаддесликлерини гечирмезлер» дийди.

21Онсоң ол мени дашкы ховла чыкарып, ховлының дөрт бурчундан гечирди; ховлының хер бурчунда бир ховлы барды. 22Ховлының дөрт бурчунда узынлыгы кырк тирсек, ини отуз тирсек болан япык ховлулар барды; буларың дөрдүсиниң-де өлчеги бирди. 23Оларың дөрдүсиниң-де дашы диварлыды; төвереклейин диварларың дүйбүнде болса оҗаклар барды. 24Ол маңа: «Булар биш-дүш җайларыдыр. Өйүң хызматкәрлери халкың гурбанлыкларыны бу ерде биширерлер» дийди.

#### 47‑нҗи бап


Худайың[†] өйүнден чыкян гөзбаш

1Соңра ол адам мени өврүп, Худайың өйүниң гирелгесине гетирди. Өйүң босагасының ашагындан гүндогара тарап сув акярды. Өй гүндогара тарап бакярды. Сув өйүң саг тарапындан, гурбанлык сыпасының[†] гүнортасындан инйәрди[+]. 2Соңра ол мени демиргазык дервезесиниң ёлы билен йүзи гүндогара бакып дуран дашкы дервезә алып гелди, сувлар дашкы дервезәниң гүнорта тарапына акярды. 3Яңкы адам эли өлчег йүпли гүндогара тарап чыканда, мүң тирсек өлчәп, мени сувдан гечирди; сув топуга чыкярды[+]. 4Ене мүң тирсек өлчәп, мени сувдан гечирди; сув дыза чыкярды; ене мүң тирсек өлчәп, мени сувдан гечирди; сув биле чыкярды. 5Ол ене мүң тирсек өлчеди; сув бир деря болды. Сув ёкары гөтерилендиги себәпли мен онуң ичинден гечип билмедим. Ондан йүзүп гечәймесең, йөрәп гечип болҗак дәлди. 6Ол маңа: «Гөрдүңми, эй, ынсан оглы?» дийди. Онсоң мени деряның кенарына өврүп гетирди. 7Өврүлип геленимде, ине, деряның кенарының хер ян тарапында көп агачлар барды. 8Ол маңа шейле дийди: «Бу сувлар гүндогардакы үлкелере тарап акяр ве Иордан дересине инип, деңзе гуянда, деңзиң ята сувлары сүйҗи сува өврүлер[+]. 9Бу шейле болар: деряның акып баран ерлеринде дүрли-дүмен сув җандарларының әхлиси дири галар. Ол ерде балык көп болар, бу сувлар ол ере акып барар. Олар тәмизленип,[†] деряның акып баран ериндәкилериң бары дири галар. 10Деңзиң кенарында балыкчылар дурарлар; тор ташланан ер Эйнгедиден Эйнеглайыма ченли болар. Оларың балыклары дүрли-дүрлүликде Ортаер деңзиниң балыклары кимин гаты көп болар[+]. 11Йөне онуң палчык ве батгалык ерлери тәмизленмез; олар дуз үчин галдырылар. 12Деряның боюнда, онуң якасының икиян тарапында хер хили мивели агачлар гөгерер. Сувларың мукаддес[†] өйден чыкяндыгы себәпли оларың япраклары солмаз, мивелери түкенмез; хер ай тәзе миве берерлер. Оларың мивелери иймит, япраклары дерман болар»[+].


Юрдуң тәзе арачәклери

13[•]Хөкмүрован Реб[†] шейле диййәр: «Юрды мүлк хөкмүнде Ысрайылың он ики тиресине[†] гөрә бөлениңизде, арачәк шу болмалыдыр: Юсубың несли ики пай алар. 14Юрды сиз он ики тирәниң арасында дең пайлаң. Мен оны ата-бабаларыңыза бермеги ант ичдим. Бу юрт сизе мүлк эдилип берлер[+].

15Юрдуң арачәги шу болар: демиргазык тарапы Ортаер деңзинден Хетлон ёлы билен Лебохамада ве Седада ченли гелйәр. 16Ол Берота ве Дамаск билен Хамадың арачәгинде ерлешйән Сибрайыма, шейле-де Хавраның арачәгиндәки Хасерхаттикона ченли узаляр. 17Арачәк деңизден Дамаск арачәгиндәки Хасарейнона ченли барып, Хамадың арачәги билен демиргазыга тарап узаляр. Бу демиргазык тарапыдыр.

18Гүндогар тарапы Хавран билен Дамаскың арасындакы Гилгады Ысрайылдан айырян Иордан дерясы[†] боюнча узалып гидйәр. Мундан гүндогар деңзине гелип, Тамара ченли өлчәң. Бу гүндогар тарапыдыр.

19Гүнорта тарапы Тамардан Мерибакадеш чешмесине ченли болуп, Мүсүр дерясындан Ортаер деңзине барып етер. Бу гүнорта тарапыдыр[+].

20Гүнбатар тарапы Лебохамадың гаршысындакы нокада ченли болан Ортаер деңзи болар. Бу гүнбатар тарапыдыр.

21Бу юрды өз араңызда Ысрайыл[†] тирелерине гөрә пайлап бериң. 22Сиз биҗе боюнча юрды өзүңизе, ичиңизде яшаян гелмишеклере ве оларың араңызда доглан чагаларына мүлк хөкмүнде пайлаң. Ол гелмишеклер сизиң үчин аслы ысрайыллы хасапланмалыдырлар. Олар хем биҗе боюнча ысрайыл тирелериниң арасында сизиң билен дең мүлк эдинерлер[+]. 23Гелмишеклер хайсы тирәниң арасында яшаян болса, шол тире хем олара мүлк хөкмүнде пай бөлүп берер». Муны Хөкмүрован Реб диййәр.

#### 48‑нҗи бап


Юрдуң тирелере пайланылышы

1Тирелериң атлары шулардыр:

Дан тиресине бир пай берлер. Онуң пайы демиргазык арачәкден башлап, Хетлон ёлуның угры билен Лебохаматдан Хасарейнана ченли, гүндогардан гүнбатара тарап узалар. Ол пай Дамаск арачәгинде болуп, онуң демиргазыгында Хамат ерлешйәр[+]. 2Ашер тиресине бир пай берлер. Оларың арачәги дан тиресиниң гүндогардан гүнбатара узалян арачәги билен бирлешер[+]. 3Нафталы тиресине бир пай берлер. Онуң арачәги ашер тиресиниң гүндогардан гүнбатара узалян арачәги билен бирлешер[+]. 4Манаша тиресине бир пай берлер. Онуң арачәги нафталы тиресиниң гүндогардан гүнбатара узалян арачәги билен бирлешер[+]. 5Эфрайым тиресине бир пай берлер. Онуң арачәги манаша тиресиниң гүндогардан гүнбатара узалян арачәги билен бирлешер[+]. 6Рубен тиресине бир пай берлер. Онуң арачәги эфрайым тиресиниң гүндогардан гүнбатара узалян арачәги билен бирлешер[+]. 7Яхуда[†] тиресине бир пай берлер. Онуң арачәги рубен тиресиниң гүндогардан гүнбатара узалян арачәги билен бирлешер[+].

8Яхуда тиресиниң гүндогардан гүнбатара ченли узалян ерлери садака[†] хөкмүнде Мен-Реббе берлер. Онуң ини йигрими бәш мүң тирсек болуп, узынлыгы гүндогардан гүнбатара ченли пайланан хер бир тирәниң мүлкүне дең болсун; мукаддес[†] өй онуң ортасында болар[+]. 9Бу ериң бир бөлеги иң мукаддес пай болар. Онуң узынлыгы йигрими бәш мүң ве ини йигрими мүң[*] тирсек болар[+]. 10Бу ериң бир бөлеги руханылара[†] пай болар; онуң демиргазыга тарап узынлыгы йигрими бәш мүң тирсек, гүнбатара ве гүндогара тарап ини он мүң, гүнорта тарап узынлыгы йигрими бәш мүң тирсек болар. Реббиң мукаддес өйи онуң ортасында болар. 11Бу пай Маңа руханычылыга багыш эдилен Садок несиллери үчиндир. Олар өйүмиң горамак кешигини чекдилер. Ысрайыл[†] халкы ёлдан чыканда, левилер[†] хем ёлдан чыкдылар, эмма Садок несиллери Маңа вепалы болдулар[+]. 12Юрды мүлк хөкмүнде бөлениңизде, Левилериң арачәгиниң янындан бу ери руханылара бер; ол иң мукаддес пай болар. 13Левилериң пайы болса руханыларың арачәгиниң гаршысында болуп, узынлыгы йигрими бәш мүң, ини он мүң тирсек болар. Тутуш узынлыгы йигрими бәш мүң, ини он мүң тирсек болар[+]. 14Левилер ол ери сатмазлар я-да башга ере чалышмазлар. Бу юрдуң иң оңат пай еридир, ол башга бирине гечмез, чүнки бу ер Мен-Реббе багыш эдилендир.

15Ини бәш мүң, узынлыгы йигрими бәш мүң тирсек болан артып галан ер яшамак ве ачык мейдан хөкмүнде шәхер үчин умумы ер болар. Шәхер онуң ортасында ерлешер[+]. 16Онуң өлчеги шейле болар: демиргазык, гүнорта, гүндогар ве гүнбатар тарапларың хер бири дөрт мүң бәш йүз тирсеге дең болар[+]. 17Шәхериң ачык мейданлары болар: олар демиргазыга, гүнорта, гүндогара ве гүнбатара тарап ики йүз элли тирсек өлчегде болар. 18Мукаддес пайың арачәгинде артып галан ериң гүндогар тарапы хем, гүнбатар тарапы хем он мүң тирсек болар; ол мукаддес пайың гапдалында ерлешер. Онуң хасылы шәхериң ишчилери үчин иймит болар. 19Ол ери Ысрайылың әхли тирелеринден болан шәхер илаты экип беҗерер. 20Сизиң садака хөкмүнде Мен-Реббе гоян тутуш пайыңыз дөртбурчлук шекилинде болуп, хер тарапы йигрими бәш мүң тирсек болар; мукаддес пайы шәхериң мүлки билен бирликде садака хөкмүнде берерсиңиз. 21Шәхериң мүлки билен мукаддес пайың хер янындан артып галан ер хөкүмдарыңкы болар. Бу ерлер мукаддес пая дүшен йигрими бәш мүң тирсеклик бөлегиң гүндогарындан ве гүнбатарындан юрдуң гүндогар ве гүнбатар арачәклерине тарап узалар. Тирелере дүшен пайлар боюнча узалян бу ики бөлек хөкүмдарыңкы болар. Худайың[†] өйүниң мукаддес ери билен мукаддес пайы онуң ортасында болмалыдыр[+]. 22Левилере дүшен пай билен шәхере дүшен пай хөкүмдара берлен ерлериң ортасында галар. Хөкүмдара берилҗек ерлер яхуда тиреси билен бенямин тиресиниң арачәклериниң арасында болар.

23Галан тирелере дүшен ер пайлары: бенямин тиресине бир пай берлер. Онуң арачәги гүндогардан гүнбатара ченли узалып гидер[+]. 24Шимгон тиресине бир пай берлер. Онуң арачәги бенямин тиресиниң гүндогардан гүнбатара узалян арачәги билен бирлешер[+]. 25Ысакар тиресине бир пай берлер. Онуң арачәги шимгон тиресиниң гүндогардан гүнбатара узалян арачәги билен бирлешер[+]. 26Зебулун тиресине бир пай берлер. Онуң арачәги ысакар тиресиниң гүндогардан гүнбатара узалян арачәги билен бирлешер[+]. 27Гат тиресине бир пай берлер. Онуң арачәги зебулун тиресиниң гүндогардан гүнбатара узалян арачәги билен бирлешер[+]. 28Гат тиресиниң гүндогар арачәги Тамардан гүндогара, ол ерден хем Мерибакадеш чешмесине ченли ве Мүсүр дерясындан Ортаер деңзине ченли узалар[+]. 29Мүлк хөкмүнде ысрайыл тирелериниң арасында пайламалы юрдуңыз шудур, булар оларың пайлары болар. Муны Хөкмүрован Реб[†] диййәр.

30-31Шәхериң чыкалгалары шулар болуп, олар шәхериң ысрайыл тирелериниң атларына гөрә атландырылар. Дөрт мүң бәш йүз тирсек узынлыкда демиргазык тарапының үч дервезеси болар: Рубен дервезеси, Яхуда дервезеси, Леви дервезеси[+]. 32Дөрт мүң бәш йүз тирсек узынлыкда гүндогар тарапының хем үч дервезеси болар: Юсуп дервезеси, Бенямин дервезеси, Дан дервезеси. 33Дөрт мүң бәш йүз тирсек узынлыкда гүнорта тарапының үч дервезеси болар: Шимгон дервезеси, Ысакар дервезеси, Зебулун дервезеси. 34Дөрт мүң бәш йүз тирсек узынлыкда гүнбатар тарапының үч дервезеси болар: Гат дервезеси, Ашер дервезеси, Нафталы дервезеси. 35Шәхериң тутуш төвереги он секиз мүң тирсек болар. Шол гүнден башлап, шәхериң ады «Реб ол ердедир» болар[+].

### Даныел


Гириш

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]


#### Гириш


Даныел пыгамбериң китабы


Даныел пыгамбериң китабы яхуды халкының кесеки патыша тарапындан сүтемлере ве ызарланмалара сезевар эдилен дөврүнде языландыр. Пыгамбер тарыхы вакалары ве гөрен гөрнүшлерини уланып, өз дөвүрдешлерине умытдан дүшмезлиги үндейәр. Ол Худайың залым патышаны тагтдан сындырып, Өз халкының гарашсызлыгыны дикелтҗекдигини айдяр.

Китап ики бөлүмден ыбарат. Биринҗи бөлүмде Даныел пыгамбер ве онуң сүргүн дөврүндәки достлары барада гүррүң берилйәр. Ол өз достлары билен еке-тәк дири Худая болан иманлары ве табынлыклары аркалы өз душманларындан үстүн чыкяр. Бу вакалар Бабыл ве Парс шалыкларының болан дөврүнде болуп гечйәр.

Китабың икинҗи бөлүминде Даныел пыгамбериң гөрен гөрнүшлери беян эдилйәр. Пыгамбер бу гөрнүшлерде Бабыл ве бейлеки гүйчли шалыкларың илки гүйчленип, соңра сынҗакдыгыны, имансыз сүтемкәрлериң ёк эдилҗекдигини ве Худайың халкының үстүн чыкҗакдыгыны аңладян аламатлары гөрйәр. Шейле-де бу бөлүмде ахырзаман барадакы пыгамберликлер беян эдилйәр. Бу пыгамберликлер өзболушлыдыр, себәби олар ислендик дөврүң окыҗысына өрән якын, ягны тизара берҗай болҗак пыгамберлик ялы гөрүнйәр. Китабың эсасы пикири «Ынсан патышалыгының үстүнден Бейик Худай хөкүм сүрйәр» (5:21) диен аятда җемленендир. Даныел пыгамбериң гөрен гөрнүшлериниң хеммеси Худайың хөкмүрованлыгының дүнйә шалыкларындан үстүндигини хабар берйәр.

Даныел пыгамбер ве онуң достлары 1:1–6:28
Даныел пыгамбериң гөрен гөрнүшлери 7:1–12:13
Дөрт җандар хакындакы гөрнүш 7:1-28
Гоч ве эркеч хакындакы гөрнүш 8:1–9:27
Асмандан инен илчи 10:1–11:45
Ахырзаман 12:1-13

#### 1‑нҗи бап


Дөрт ысрайыл[†] йигиди Бабыл[†] көшгүнде

1Яхуда[†] патышасы Ехоякымың патышалыгының үчүнҗи йылында Бабыл патышасы Небукаднесар өз гошуны билен Иерусалиме[†] хүҗүм эдип, онуң даш-төверегини габады[+]. 2Таңры Яхуданың патышасы Ехоякымы хем-де Худайың[†] ыбадатханасындакы[†] гап-гачларың бир бөлегини онуң голастына берди. Небукаднесар ол затлары Шингара гетирди. Ол Худайың ыбадатханасындан гетирилен гап-гачлары өз худайларының бутханасындакы газнасында гойды[*][+].

3Соңра Небукаднесар өзүниң баш гөзегчиси Ашпеназа ысрайылларың арасындан патышаның ве хан-беглериң машгаласындан болан йигитлериң бирнәчесини гетирмеги буюрды. 4Бу яш йигитлер беденлери хич хили шикессиз, гөрмегей, хер бир ылымдан баш чыкарян, билимли, өвренмәге укыплы ве патышаның көшгүнде хызмат этмәге мынасып болмалыдылар. Олара бабыллыларың эдебияты ве дили өвредилмелиди. 5Патыша өз гүнделик көшк сачагындан олара бир пай нахар ве шерап бөлүп берди. Олар үч йыл окадылып, үчүнҗи йылың ахырында патышаның хузурында хызмат этмәге гетирилмелидилер. 6Сайлананларың арасында яхуда тиресинден Даныел, Хананя, Мишайыл ве Азаря барды[+]. 7Баш гөзегчи оларың адыны үйтгетди. Даныеле Белтешасар, Хананя Шадрак, Мишайыла Мейшак, Азаря Абеднего дийип ат гойды[+].

8Даныел өзүни харам этмезлиги йүрегине дүвди. Шейдип, ол баш гөзегчиден өзүниң патышаның сачагындан бөлүп берилйән нахардан, шерапдан сакланмагыны хайыш этди[+]. 9Баш гөзегчиниң назарында Худай Даныеле мерхемет ве рехим-шепагат берди[+]. 10Баш гөзегчи Даныеле: «Мен онуң алыхезретлери патышадан горкярын. Ол сизиң нахар ве ичги пайыңызы бөлүп берди ахырын. Эгер сизиң йүзүңизиң өзүңиз билен дең болан бейлеки яш йигитлериңкиден хордыгыны гөрсе, ол җанымы җәхеннеме иберер» дийди.

11Соңра Даныел баш гөзегчиниң өзүниң, Хананяның, Мишайылың ве Азаряның үстүнден гоян сакчысындан хайыш эдип, шейле дийди: 12«Өз гулларыңы он гүн сынап гөрәй. Гой, бизе иймек үчин гөк-өнүмлер, ичмек үчин болса сув берилсин[+]. 13Шундан соң сен бизиң йүзүмизи көшк сачагындан иййән бейлеки йигитлериң йүзи билен деңешдирип билерсиң ве өз гулларыңа нәме этмеги ислесең, гөзел гөвнүң». 14Шейдип, сакчы бу пикир билен ылалашып, олары он гүн сынап гөрди.

15Он гүнден соң бу дөрт йигит көшк сачагындан нахарланянларың хеммесинден хас гөрмегей ве даяв гөрүндилер. 16Шейдип, сакчы оларың көшк сачагындан иймели нахарыны, ичмели шерабыны өзүне алып галып, олара диңе гөк-өнүмлер берди.

17Худай бу дөрт йигиде эдебиятың ве ылмың хер бир угруны өвренмәге билим билен укып берди. Даныел хер бир гөрлен дүйши ве гөрнүшлери[†] ёруп билйәрди[+]. 18Патышаның олары гетирмеги буйран мөхлети гелип етенде, баш гөзегчи олары Небукаднесарың хузурына гетирди. 19Патыша оларың әхлиси билен танышды. Оларың хеммесиниң ичинде Даныел, Хананя, Мишайыл ве Азаря дагы билен деңешдирер ялысы тапылмады. Шонуң үчин патышаның хызматына олар беллендилер. 20Патыша хер бир ылым я-да дүшүнҗе билен багланышыклы меселе хакда соранда, өз патышалыгындакы әхли җадыгөйлердир палчылардан оларың он эссе артыкдыгыны гөрди[+].

21Куреш патышаның шалыгының биринҗи йылына ченли Даныел шол ерде көшкде хызмат этди[+].

#### 2‑нҗи бап


Небукаднесарың дүйши

1Небукаднесар өзүниң патышалыгының икинҗи йылында бир дүйш гөрди. Муңа онуң йүреги ховсала дүшүп, укусы гачды[+]. 2Онсоң патыша дүйшүни ёрдурмак үчин җадыгөйлери, палчылары, гөзбагчылары ве мүнечҗимлери топлап гетирмеги буюрды. Олар гелип, патышаның хузурында дурдулар. 3Патыша олара: «Мен бир дүйш гөрдүм. Дүйшүң ёргудыны билмек ислеги йүрегими ховсала саляр» дийди. 4Мүнечҗимлер арамей дилинде патыша йүзленип: «Патыша бакы яшасын! Гөрен дүйшүңизи өз гулларыңа айт, биз онуң нәме аңладяндыгыны ёруп берели» дийдилер[+]. 5Патыша мүнечҗимлере шейле җогап берди: «Мен шейле карара гелдим: эгер-де сиз мениң гөрен дүйшүми ве онуң ёргудыны айдып бермесеңиз, сизиң эл-аякларыңызы чапып, өйлериңизи вейран этдирерин[+]. 6Эмма сиз маңа гөрен дүйшүми ве онуң ёргудыны айдып берсеңиз, онда сиз менден совгатлар ве сылаг-серпайлар алып, бейик хормата мынасып боларсыңыз. Шонуң үчин хем маңа гөрен дүйшүми ве онуң ёргудыны айдып бериң»[+]. 7Олар оңа ене-де: «Илки билен, гой, патышамыз өз гулларына гөрен дүйшүни айтсын, биз хем онуң ёргудыны айдалы» дийип җогап бердилер. 8Патыша: «Мениң карарымың чынлакайдыгыны гөрүп, сизиң вагт утмак ислейәндигиңизи анык билйәрин. 9Эгер сиз маңа гөрен дүйшүми айдып бермесеңиз, сизе еке-тәк бир хөкүм гарашяндыр. Вагтың гечмеги билен сиз мениң пикирим үйтгәр өйдүп, маңа ялан ве бидерек затлар айтмак үчин өз араңызда диллешипсиңиз. Шоңа гөрә-де гөрен дүйшүми маңа сизиң өзүңиз айдып берерсиңиз. Шонда сизиң онуң ёргудыны айдып билҗекдигиңизе гөзүм етер» дийди[+].

10Мүнечҗимлере патыша шейле дийдилер: «Ер йүзүнде сениң эдйән бу талабыңың хөтдесинден хич ким гелип билмез! Догрусы, мунуң ялы иши бейик ве гүйчли патышаларың хич бири-де җадыгөйден я палчыдан, я-да мүнечҗимден сорамандыр. 11Патышаның сораян бу иши җуда агыр. Муны худайлардан[†] башга хич ким патыша әшгәр эдип билмез, оларың болса месгени ынсанлар арасында дәлдир».

12Патыша муны эшидип, газап атына атланды. Ол Бабылың[†] әхли акылдарларыны өлдүрмеги буюрды[+]. 13Акылдарларың хеммесиниң өлдүрилмелидиги барада перман[†] чыкды. Олар Даныели ве онуң ёлдашларыны хем өлдүрмек үчин, оларың гөзлегине чыкдылар.

14Патышаның җанпеналарының башлыгы Арёк Бабылың акылдарларыны өлдүрмәге чыканда, Даныел оңа акыллы-башлы хем парасатлылык билен сала салды. 15Ол көшк эмелдары Арёкдан: «Нәме үчин патышаның перманы бейле газаплы?» дийип сорады. Арёк болан ваканы Даныеле дүшүндирди. 16Шонда Даныел ичери гирип, патышаның дүйшүниң ёргудыны айтмак үчин өзүне вагт берилмегини хайыш этди.

17Онсоң Даныел өйүне барып, бу ахвалаты ёлдашлары Хананя, Мишайыла ве Азаря хабар берди[+]. 18Бу сырың ачылмагы үчин Гөгүң Худайындан рехим-шепагат сорап дилег этмеклерини Даныел олардан хайыш этди. Шонда Даныел ве онуң ёлдашлары Бабылың акылдарлары билен бирликде хеләк болҗак дәлдилер.

19Соңра бу сыр Даныеле гиҗеки гөрнүш[†] аркалы аян болды. Даныел Гөгүң Худайына алкыш айтды. 20Ол шейле дийди:

«Овалдан эбедә ченли Худайың адына алкыш ягсын,
чүнки пайхас ве гудрат Оңа махсусдыр.
21Дөври ве пасыллары үйтгедйән Олдур.
Патышалары тагтдан агдарып, тагта чыкаряр.
Ол акылдара пәхим-пайхас,
дүшүнҗелә билим берйәр[+].
22Чуң ве гизлин сырлары Ол ачяр,
түмлүкде нәме боляныны Ол билйәр,
Онуң Өзи нурда яшаяр[+].
23Эй, ата-бабаларымың Худайы!
Саңа шөхрат[†] ве өвги болсун!
Чүнки маңа пайхас ве гудрат бердиң,
Сенден дилән дилегимизи маңа аян этдиң,
патышаның буйран задыны бизе ачып бердиң».


Даныел патышаның дүйшүни ёряр

24Соңра Даныел патышаның Бабылың акылдарларыны өлдүрмек үчин беллән адамы Арёгың янына барды. Даныел оңа: «Бабылың акылдарларына дегме. Мени патышаның хузурына элт, мен онуң гөрен дүйшүни ёруп берҗек» дийди. 25Арёк оны деррев патышаның хузурына элтип: «Патышахым, Яхудадан[†] есир эдип гетириленлериң арасындан сизиң гөрен дүйшүңизи ёруп билҗек бир адам тапдым» дийди. 26Патыша Белтешасар дийлип атландырылан Даныелден: «Сен маңа нәхили дүйш гөреними айдып, оны ёруп билерсиңми?» дийип сорады. 27Даныел патыша: «Патышаның сораян бу сырыны хич бир акылдар-да, палчы-да, җадыгөй-де, билгич-де ачып билмез. 28Эмма гөклерде гизлин сырлары ачян Худай бар. Ахыркы гүнлерде нәме болҗагыны Небукаднесар патыша Ол билдирди. Ятыркаң дүйшүңде гөрен гөрнүшлериң шулар болмалы:[+]

29Эй, патышахым, сен ятыркаң хыялыңа мундан соңра нәмелер боларка диен пикир гелди ве сырлары аян эдйән Худай муны саңа әшгәр этди. 30Маңа болса бу сыр башга адамлардан хас акыллыдыгым үчин ачылман, эйсем мунуң ёргуды патыша аян эдилсин, ол хем өз йүрегиндәки пикирлере дүшүнсин дийлип аян болды[+].

31Эй, патышахым, ине, сен дүйшүңде бейик бир хейкел гөрдүң. Ол хейкел шейле әпетди, шөхле сачярды. Ол сениң өңүңде дурды ве онуң даш гөрнүши горкунчды. 32Хейкелиң келлеси сап алтындан, дөши билен голлары күмүшден, били билен бутлары бүрүнчденди. 33Балдырлары демирденди, аякларының ярысы демирден, ярысы хем тоюнданды. 34Сен середип дуркаң, ынсан эли дегмезден бир даш гопуп гачды, ол хейкелиң демирден ве тоюндан болан аякларына урулды-да, олары чым-пытрак этди. 35Соңра демир, тоюн, бүрүнч, күмүш ве алтын харман җайдакы саман ялы күл-пеекун болдулар. Шемал олары пытрадып ташланда, оларың ызы-соры галмады. Эмма хейкеле урлан даш бейик дага өврүлип, бүтин ер йүзүни долдурды.

36Гөрлен дүйш, ине, шудур. Инди болса биз оны патыша ёруп берели. 37Эй, сизиң алыхезретиңиз, сиз шаларың шасысыңыз. Гөгүң Худайы саңа шалык, гүйч, гудрат ве шөхрат берди[+]. 38Әхли ерде яшаян ынсанлары, ябаны хайванлары, гөкдәки гушлары сениң ыгтыярыңа табшырды. Оларың хеммесиниң үстүнден сени хөкүмдар гойды. Сап алтындан болан келле бу сенсиң![+] 39Сениң патышалыгыңдан соңра сениңкиден пес болан башга бир патышалык пейда болар. Соңра тутуш ер йүзүне хөкүмдарлык этҗек үчүнҗи бир бүрүнч патышалык гелер[+]. 40Дөрдүнҗи патышалык демир ялы гүйчли болар, чүнки демриң әхли зады мынҗырадышы ялы, ол хем буларың хеммесини гырып түкедер[+]. 41Аякларың ве бармакларың ярысының тоюндан, ярысының болса демирдендигини гөрдүң. Бу болса бөлүнен патышалыгы аңладяр. Демриң тоюн билен гарыландыгыны гөршүң ялы, онда бираз демриң гүйҗи болар. 42Аякларың бармакларының ярысының демирден, ярысының хем тоюндан болмагы, бу патышалыгың бир бөлегиниң гүйчли, бир бөлегиниң болса эҗиз болҗакдыгыны аңладяр. 43Гөршүң ялы, демриң тоюн билен гарылмагы халкларың гыз алшып-бершип, бири-бирлери билен гарышҗакдыкларыны аңладяр. Эмма демриң тоюн билен гарылып билмейши ялы, олар хем бири-бирлери билен гарышып билмезлер.

44Шол патышаларың дөврүнде Гөгүң Худайы хич вагт даргадылмаҗак, башга халкың элине гечмеҗек бир патышалык гурар. Бу патышалык бейлеки патышалыкларың әхлисини ёк эдип, оларың соңуна чыкар, өзи болса эбедилик галар[+]. 45Сениң өзүңиң гөршүң ялы, адам эли дегмезден дагдан гопан даш демри, бүрүнҗи, тойны, күмши ве алтыны чым-пытрак этди. Бейик Худай мундан соң нәмелериң болҗагыны патыша аян этди. Бу дүйш догрудыр ве онуң ёргуды-да хакыкатдыр!»

46Соңра Небукаднесар патыша ере йүзин дүшүп, Даныеле тагзым этди. Оңа галла садакасыны[†] ве якымлы ыслы түтетги[†] хөдүр этмеклерини буюрды[+]. 47Патыша Даныеле: «Сен бу сыры ачып билдиң. Хакыкатдан-да, сениң Худайың худайларың Худайы, патышаларың Таңрысы ве сырлары аян эдйән Худайдыр» дийди[+]. 48Соңра патыша Даныеле ёкары везипе берди, оңа көп гымматбаха совгатлар этди. Оны тутуш Бабыл велаятына ёлбашчы белледи ве әхли Бабыл акылдарларына баштутан гойды. 49Даныел патышадан хайыш эдип, Шадрагы, Мейшагы ве Абеднегоны Бабыл велаятының ёкары везипелерине беллетди, эмма Даныелиң өзи көшкде галды.

#### 3‑нҗи бап


Алтын хейкел

1Небукаднесар патыша бир алтын хейкел ясатды. Онуң бойы алтмыш, ини алты тирсекди. Патыша хейкели Бабыл[†] велаятының Дейра диен дүзлүгинде дикди[+]. 2Соңра Небукаднесар патыша хәкимлере, сердарлара,[†] везирлере, геңешчилере, хазынадарлара, казылара, канун гөзегчилерине ве велаятың әхли хан-беглерине чапар ёллап, олара хейкелиң ачылыш дабарасына гатнашмакларыны буюрды. 3Шейлеликде хәкимлер, сердарлар, везирлер, геңешчилер, хазынадарлар, казылар, канун[†] гөзегчилери ве велаятың әхли хан-беглери Небукаднесар патышаның дикен хейкелиниң ачылыш дабарасына йыгнанышдылар. Олар Небукаднесарың дикен хейкелиниң өңүнде дуркалар, 4җарчы батлы сес билен шуны ыглан этди: «Эй, халклар, миллетлер,[†] уруглар! Сизе шейле буйрук берилйәр: 5Сурнайың, түйдүгиң, лираның, үчбурч лираның, арфаның, депрегиң ве бейлеки саз гуралларының сесини эшиден бадыңыза Небукаднесар патышаның дикен алтын хейкелиниң өңүнде ере йүзин дүшүп сежде эдиң. 6Ере йүзин дүшүп сежде этмедик адам дуран еринде янып дуран күрә ташланҗакдыр»[+]. 7Шейлеликде, сурнайың, түйдүгиң, лираның, үчбурч лираның, арфаның, депрегиң ве бейлеки саз гуралларының сеси эшидилен бадына әхли халклар, миллетлер ве уруглар ере йүзин дүшүп, Небукаднесар патышаның дикен алтын хейкелине сежде этдилер.

8Эдил шол вагт бабыллылардан кәбирлери патышаның хузурына гелип, яхудылары[†] яманладылар[+]. 9Олар Небукаднесар патыша шейле дийдилер: «Патыша бакы яшасын![+] 10Эй, патыша, сен сурнайың, түйдүгиң, лираның, үчбурч лираның, арфаның, депрегиң ве бейлеки саз гуралларының сеси эшидилен бадына әхли киши ере йүзин дүшүп, алтын хейкеле сежде этмели дийип буйрук бердиң. 11Ере йүзин дүшүп сежде этмедигиң янып дуран күрә ташланҗакдыгыны дуйдурыпдың. 12Ине, Бабыл велаятында сениң ёкары везипелере беллән Шадрак, Мейшак ве Абеднего атлы яхудыларың бар. Ине, патышахым, шол адамлар сениң буйругыңа боюн эгмейәрлер. Олар сениң худайларыңа[†] гуллук этмейәрлер ве сениң дикен алтын хейкелиңе сежде этмейәрлер»[+].

13Шонда Небукаднесар гахар-газаба мүнүп, Шадрагы, Мейшагы ве Абеднегоны гетирмеклерини буюрды. Шейдип, олары патышаның хузурына гетирдилер[+]. 14Небукаднесар олара: «Эй, Шадрак, Мейшак, Абеднего, сиз хакыкатдан хем мениң худайларыма гуллук этмейәрсиңизми, дикен алтын хейкелиме сежде этмейәрсиңизми? 15Энтек хем бир пилле, сиз сурнайың, түйдүгиң, лираның, үчбурч лираның, арфаның, депрегиң ве бейлеки саз гуралларының сесини эшиден бадыңыза йүзүңизи ере берип, мениң дикен хейкелиме сежде этмәге тайяр болсаңыз не ягшы. Эмма сежде этмекден боюн гачырсаңыз, дуран ериңизде янып дуран күрә ташланарсыңыз. Сизи мениң элимден халас эдип билҗек худай бармыка?» дийди[+]. 16Шадрак, Мейшак ве Абеднего Небукаднесар патыша шейле җогап бердилер: «Бу ягдайда өзүмизи сенден горамагың гереги ёк. 17Эй, патышахым, бизи янып дуран күреден халас эдип билйән Худай – бу бизиң гуллук эдйән Худайымыздыр, Ол бизи сениң элиңден халас эдер. 18Йөне Ол бизи халас этмесе-де, эй, патышахым, шуны билип гойгун: биз сениң худайларыңа гуллук этмерис, сениң дикен алтын хейкелиңе сежде этмерис».


Даныелиң үч досты янып дуран күрә ташланяр

19Шундан соң Шадрага, Мейшага ве Абеднего гаршы Небукаднесарың гахар-газабы от болуп туташды. Гахардан яңа хатда онуң йүзи гамашып гитди. Ол янып дуран күрәни адатдакысындан хем еди эссе артык гыздырмакларыны буюрды[+]. 20Шейле хем ол гошунындакы иң гүйчли эсгерлере Шадрагың, Мейшагың ве Абеднегоның эл-аягыны даңып, олары янып дуран күрә ташламакларыны буюрды. 21Шейлеликде, узын көйнекли, донлы, селлели ве бейлеки гейим-геҗимли халда эл-аякларыны даңып, олары янып дуран күрә ташладылар. 22Патышаның буйругының җуда беркдиги себәпли күре ченденаша гыздырландыгы үчин, Шадрагы, Мейшагы, Абеднегоны ода ташлан адамлар онуң ховруна яндылар. 23Шадрак, Мейшак ве Абеднего болса даңлып, янып дуран күрәниң ичине йыкылдылар.

24Шол вагт Небукаднесар патыша горкудан яңа аңк болуп, хайран галып, чалтлык билен өр-боюна галды. Ол геңешчилерине йүзленип: «Бизиң даңып, одуң ичине атанымыз үч адам дәлмиди нәме?» дийди. Олар: «Догры,[†] эй, патышахым!» дийип җогап бердилер. 25Патыша: «Эмма мен одуң ичинде гезип йөрен, эл-аягы чөзүлен дөрт адамы гөрйәрин. Олара хич хили зепер етмәндир ве оларың дөрдүнҗисиниң кешби худайларың бириниңкә[*] меңзейәр» дийди[+]. 26Онсоң Небукаднесар янып дуран күрәниң агзына голай барып: «Эй, Бейик Худайың садык гуллары Шадрак, Мейшак ве Абеднего, дашары чыкың! Бәри гелиң!» дийди. Шейдип, Шадрак, Мейшак ве Абеднего одуң ичинден чыкдылар[+]. 27Эмирлер, сердарлар, хәкимлер ве патышаның геңешчилери үйшүп, одуң бу адамлара хич хили зыян етирмәндигини гөрдүлер. Оларың башларындакы сачлары-да чиркизилмәнди, донларына-да зепер етмәнди, хатда оларың үстүне одуң ысы хем урманды.

28Небукаднесар шейле дийди: «Шадрагың, Мейшагың ве Абеднегоның Худайына алкыш болсун! Перишдесини[†] иберип, Өзүне бил баглан гулларыны халас этди. Олар патышаның буйругына боюн болмадылар. Өзлериниң Худайындан башга худая гуллук я сежде этмезлик үчин, җанларыны ховп астына салдылар. 29Шонуң үчин хем мен перман[†] чыкарярын: Шадрагың, Мейшагың ве Абеднегоның Худайына гаршы күпүр геплән хер бир халкың, миллетиң я-да уругың эл-аягы чапылып, өй-өвзары вейран эдилҗекдир. Чүнки шунуң ялы халас эдип билҗек башга хич бир худай ёкдур»[+]. 30Соңра патыша Шадрагы, Мейшагы ве Абеднегоны Бабыл велаятында хас-да ёкары везипелере белледи.


Небукаднесар патышаның икинҗи дүйши

31Небукаднесар патыша ер йүзүнде яшаян әхли халклара, миллетлере ве уруглара шейле хабары иберди: «Өйлериңиз абадан болсун![+] 32Мен сизе Бейик Худайың өзүме гөркезен аламатларыдыр мугҗызаларыны ыглан этмеги макул билдим.

33Онуң аламатлары нәхили бейик!
Мугҗызалары хем нәхили гүйчли!
Онуң патышалыгы эбеди шалыкдыр!
Хөкүмдарлыгы несилден-несле довам эдер»[+].

#### 4‑нҗи бап

1Мен Небукаднесар өйүмде рахат, көшгүмде шады-хоррамлыкда яшаярдым. 2Мен бир дүйш гөрдүм, ол мени гаты горкузды. Ятыркам хыялларым ве гөрен гөрнүшлерим[†] мени ховсала салды[+]. 3Шонда мен бу дүйши ёрдурмак үчин Бабылың[†] әхли акылдарларыны хузурыма гетирмеклерини буюрдым. 4Онсоң җадыгөйлер, палчылар, мүнечҗимлер ве билгичлер гелдилер. Мен олара гөрен дүйшүми гүррүң бердим, эмма олар оны ёруп билмедилер[+]. 5Ахыры мениң худайымың[†] адына гөрә Белтешасар дийлип атландырылан, мукаддес[†] худайларың рухы билен долдурылан Даныел хузурыма гелди. Мен оңа дүйшүми гүррүң бердим:[+] 6«Эй, җадыгөйлериң башлыгы Белтешасар, сениң мукаддес худайларың рухы[*] билен долдурыландыгыңы билйәрин. Ислендик бир гизлин сыры ачмак сениң үчин кын дәлдир. Мениң гөрен дүйшүме гулак гой-да, онуң ёргудыны маңа айдып бер. 7Ине, мениң ятыркам гөрен дүйшүм: ериң ортасында бир агач барды, онуң бойы дийсең гаты белентди[+]. 8Агач беленде өсүп, хас гүйчленди, башы барып, гөк асмана диренди, ол дүнйәниң чар күнҗүнден гөрүнйәрди. 9Онуң япраклары шейле гөзелди, дийсең болелин мивеси барды. Ол хеммелере иймәге етҗекди, ябаны хайванлар онуң саясында ятярды, гөгүң гушлары шахасында хөвүртгелейәрди, әхли җанлы-җандарлар шондан иймитленйәрди.

10Хыялыма ятыркам гөрен дүйшүм үзнүксиз гелип дурды, ине, гөкден бир гөзегчи перишде[†] инип гелйәрди. 11Ол батлы сес билен гыгырып, шейле дийди: „Агаҗы кесиң, шахаларыны дөвүң, япракларыны ёлуң, мивесини пытрадың. Гой, хайванлар онуң ашагындан гачсынлар, гушлар онуң шахасындан учсунлар. 12Эмма онуң көкүни ве дамарыны дашына демир ве бүрүнч айлап, мейдан отларының арасында гоюң. Гой, ол гөгүң чыгы билен ювунсын. Чөл хайванлары билен бирликде ердәки отлардан пай алсын. 13Онуң ынсан йүреги алнып, дерегине хайван йүреги берилсин. Онуң үстүнден еди пасыл айлансын. 14Бу хөкүм гөзегчилериң карары билен чыкды. Бу чөзгүт перишделериң буйругы билен берилди. Әхли җанлы-җандарлар шуны билсин: ынсан патышалыгының үстүнден Бейик Худай хөкүм сүрйәр. Ол патышалыгы Өз ислән адамына берйәр. Ынсаның иң песини онуң үстүнден гойяр“[+].

15Ине, мен Небукаднесарың гөрен дүйши шудур! Эй, Белтешасар, инди мунуң ёргудыны маңа аян эт, чүнки патышалыгымдакы акылдарларың хич бири бу дүйши ёруп билмеди. Йөне сен башарарсың, чүнки сен мукаддес худайларың рухы билен долдурылансың»[+].


Даныел икинҗи дүйши ёряр

16Шонда Белтешасар, ягны Даныел бир салым агыр пикире чүмди. Пикирлери оны ховсала салды. Патыша: «Белтешасар, сени агыр үнҗә гоян бу дүйш ве онуң ёргуды болаймасын» дийди. Белтешасар оңа шейле җогап берди: «Эй, җенабым, гой, бу дүйш сени йигренйәнлериң, онуң ёргуды болса душманларыңың башына гелсин![+] 17Сениң гөрен бу агаҗың, ягны белент ве гүйчли, бойы асмана етип дуран, дүнйәниң чар күнҗүнден хем гөрнүп дуран, 18овадан япраклары, хеммелере етҗек дийсең бол мивеси болан, көлегесинде ябаны хайванларың ятян, шахаларында гөгүң гушларының хөвүртгелейән агаҗы, 19эй, патыша, бу агач сенсиң! Сен улалып гүйчлендиң. Бейиклигиң гитдигиче өсүп, гөге етди, хөкүмдарлыгың дүнйәниң чар күнҗегине яйрады[+]. 20Эй, патыша, сен бир гөзегчи перишдәниң гөкден ашак инип гелйәнини гөрдүң. Ол: „Агаҗы кесип, оны ёк эдиң, эмма онуң көкүниң ве дамарының дашына демир хем бүрүнч айлап, мейдан отларының ичинде гоюң. Үстүнден еди пасыл гечйәнчә, гой, ол гөгүң чыгы билен ювунсын ве чөл хайванлары билен биле пай алсын“ дийди.

21Эй, патышахым, дүйшүң ёргуды шудур: Бейик Худайың эмр эден хөкүми гелҗекде сениң башыңдан инер. 22Сен ынсанлар арасындан ковлуп, ябаны хайванлар билен яшарсың. Өкүз ялы от иерсиң, гөгүң чыгы билен ювнарсың. Ынсан патышалыгының үстүнден Бейик Худайың хөкүм сүрйәндигине ве оны Өзүниң ислән адамына берйәндигине дүшүнйәнчәң, сениң үстүңден еди пасыл айланар. 23Агаҗың көкүниң ве дамарының гоюлмагы барада буйрук берлиши ялы, сен Гөкдәкиниң хөкүмдарлыгына гөз етирениңден соң, патышалыгың тәзеден дикелдилер. 24Шонуң үчин хем, эй, шахым, мениң маслахатымы кабул эт: гүнәлериңден адалатың билен, языкларыңдан гарыплара рехим этмегиң билен дын. Белки шонда асудалыгың мөхлети узар»[+].

25Буларың хеммеси Небукаднесар патышаның башына гелди. 26Он ики ай геченден соң, ол Бабылың ша көшгүниң ёкарсында гезмеләп йөрди. 27Патыша: «Бу патыша пайтагты болсун дийип, шан-шөхратым[†] үчин өз гудратлы гүйҗүм билен гуран бейик Бабылым дәлми?» дийди. 28Энтек патышаның сөзлери агзындака, гөкден бир оваз гелди: «Эй, Небукаднесар патыша, саңа ине, шу ыглан эдилйәр: патышалык сенден алынды! 29Сен ынсанлар арасындан ковлуп, ябаны хайванлар билен яшарсың. Өкүзлер ялы от иерсиң. Ынсан патышалыгының үстүнден Бейик Худайың хөкүм сүрйәндигине ве оны Өзүниң ислән адамына берйәндигине дүшүнйәнчәң, сениң үстүңден еди пасыл айланар». 30Небукаднесарың гаршысына чыкарылан бу хөкүм шол вагтың өзүнде амала ашды. Ол ынсанлар арасындан ковулды, өкүзлер ялы от ийди, онуң эндамы гөгүң чыгы билен ювулды. Сачы бүргүдиң елеги ялы, дырнаклары гушларың пенҗеси ялы өсди.

31Белленен мөхлет доланда, мен Небукаднесар гөзлерими гөге дикдим ве акылыма гелдим.

Мен Бейик Худая алкыш айтдым.
Бакы Яшаяны шөхратландырдым, хорматладым.
Онуң хөкүмдарлыгы эбеди хөкүмдарлыкдыр.
Патышалыгы несилден-несле довам эдер[+].
32Дүнйәниң әхли илаты хич зат сайылар.
Гөгүң гошунына хем, ер йүзүниң илатына хем
Өз ислән задыны эдер.
Онуң элини саклап,
«Сениң эдйәниң нәме?» дийҗек хич ким ёкдур[+].

33Шол вагт мен акылыма гелдим. Патышалыгымың шөхраты үчин мениң хорматым ве мертебәм тәзеден дикелдилди. Геңешчилерим ве төрелерим мениң голастыма доланып гелдилер. Мен ене-де патышалыгыма говушдым. Шөхратыма ене-де шөхрат гошулды[+]. 34Инди мен Небукаднесар гөгүң Патышасыны өвги билен бейгелдип хорматлаярын. Чүнки Онуң әхли ишлери хакыкат, ёллары адалатдыр. Текепбирлери песелтмәге Онуң гүйҗи етйәндир.

#### 5‑нҗи бап


Дивара язылан язгы

1Белшасар шалык тагтына чыкандан соң, төрелериниң мүңүси үчин улы мейлис гурады ве олар билен биле шерап ичди[+]. 2Белшасар шерапдан кейпленип, атасы Небукаднесарың Иерусалимдәки[†] ыбадатханадан[†] алып гайдан алтын ве күмүш гап-гачларыны гетирмеклиги буюрды. Патыша, онуң төрелери, аяллары ве гырнаклары шерабы шолара гуюп ичмекчидилер[+]. 3Шейдип, Иерусалимдәки ыбадатханадан Худайың[†] өйүнден алнып гайдылан алтын гап-гачлары гетирдилер. Патыша, онуң төрелери, аяллары ве гырнаклары шерабы шолара гуюп ичдилер. 4Олар шерап ичип, алтындан, күмүшден, бүрүнчден, демирден, агачдан ве дашдан ясалан худайлары алкышладылар[+].

5Шол пурсатда бир ынсан элиниң бармаклары пейда болуп, чыраданың гапдалындакы ша көшгүниң диварының йүзүне бир затлар язмага башлады. Патышаның язян эле гөзи дүшди. 6Патышаның йүзүнде реңк-пет галмады, пикирлери оны ховсала салды. Онуң сүңңи саңңылдап, дызлары бири-бирине дегип сандырап башлады[+]. 7Патыша: «Палчылары, мүнечҗимлери ве билгичлери гетириң» дийип, батлы сес билен гыгырды. Ол Бабыл[†] акылдарларына йүзленип: «Кимде-ким шу язгыны окап, онуң манысыны дүшүндирип берсе, гырмызы дон япылып, онуң бойнуна алтын зынҗыр дакылар ве патышалыкда ол мениң саг элим болар» дийди[+]. 8Онсоң патышаның әхли акылдарлары ичери гирдилер, эмма олар патыша бу язгыны не окап берип, не-де онуң манысыны дүшүндирип билдилер[+]. 9Мундан соң Белшасар патыша гаты ховсала дүшди, онуң йүзүнде реңк-пет галмады, төрелери хем алҗыраңңылыга дүшдүлер.

10Патышаның хем-де онуң төрелериниң сесини эшидип, патышаның эҗеси мейлисхана гелди. Патышаның эҗеси шейле дийди: «Патыша бакы яшасын! Пикирлериң сени ховсала салмасын, йүзүңиң реңки солмасын[+]. 11Сениң патышалыгыңда мукаддес[†] худайларың рухы билен долдурылан бир адам бар. Атаңың дөврүнде ол нураналыгы, дүшүнҗелилиги, худайлар ялы пайхаслылыгы билен өзүни танатдырды. Атаң Небукаднесар патыша оны җадыгөйлериң, палчыларың, мүнечҗимлериң ве билгичлериң үстүнден баштутан эдип гойды[+]. 12Патышаның Белтешасар дийип ат берен бу Даныелине дүйшлери ёрмакда, тапмачалары билмекде, кын ягдайдан чыкалга тапмакда йити аң, билим ве дүшүнҗе берлипдир. Инди Даныели чагырт, бу язгының манысыны саңа ол айдып берер»[+].

13Шондан соң Даныели патышаның хузурына гетирдилер. Патыша Даныеле шейле дийди: «Патыша атамың Яхудадан[†] есир эдип гетирен Даныели сенми? 14Мен сенде худайларың рухуның бардыгыны, саңа йити аң, дүшүнҗе ве бейик пайхаслылык берлендигини эшитдим. 15Бу язгыны окап, онуң нәме аңладяндыгыны маңа айдып бермеклери үчин акылдарлары, палчылары хузурыма гетирдилер, эмма олар мунуң нәме аңладяндыгыны дүшүндирип билмедилер. 16Йөне сениң дүйшлери ёруп, кын меселелери чөзүп билйәндигиңи эшитдим. Инди сен бу язгыны окап, онуң манысыны маңа дүшүндирип берсең, саңа гырмызы дон япылар, бойнуңа алтын зынҗыр дакылып, патышалыкда мениң саг элим боларсың».

17Шонда Даныел патыша шейле җогап берди: «Пешгешлериң, гой, өзүңе галсын, сылаг-серпайларыңы-да башга бирине бер! Йөне мен язгыны окап, манысыны саңа дүшүндирип берейин[+]. 18Эй, патыша, Бейик Худай сениң атаң Небукаднесара патышалык, бейиклик, шан-шөхрат[†] ве хормат берди. 19Худайың оңа берен бейиклигинден яңа әхли халклар, миллетлер[†] ве уруглар ондан горкуп сандырашярдылар. Ол ислән адамыны өлдүрип, ислән кишисини-де дири гойярды. Халаныны бейгелдип, халаныны-да песелдйәрди. 20Эмма ол доңйүрек болуп, текепбирлик билен гопбамсы херекет эденде, патышалык тагтындан дүшүрилди ве шөхраты элинден алынды[+]. 21Ол ынсанлар арасындан ковулды, аңы хайван аңына өврүлди. Ынсан патышалыгының үстүнден Бейик Худайың хөкүм сүрйәндигине ве патышалыгы Өзүниң ислән адамына берйәндигине дүшүнйәнчә, ол ябаны эшеклер билен яшады, өкүзлер ялы от ийди, эндамы гөгүң чыгы билен ювулды[+]. 22Эмма сен, онуң оглы Белшасар, буларың барыны билип дуркаңам йүрегиңи песпәл тутмадың! 23Гайтам, өзүңи гөгүң Таңрысына гаршы гоюп, текепбирлик этдиң. Онуң ыбадатханасының гап-гачларыны сениң хузурыңа гетирдилер. Сениң өзүң, төрелериң, аялларың ве гырнакларың олара шерап гуюп ичдиңиз. Гөрмейән, эшитмейән ве билмейән, күмүшден, алтындан, бүрүнчден, демирден, агачдан, дашдан ясалан худайлары алкышладыңыз. Эмма җаныңызы Өз элинде саклаян ве әхли ёлларыңыза гөз-гулак болян Худайы шөхратландырмадыңыз[+].

24Шонуң үчин хем Ол бир эл гойберип, шейле язгыны яздырды. 25Язылан язгы шудур: МЕНЕ, МЕНЕ, ТЕКЕЛ ве ПАРСИН. 26Бу сөзлериң манысы шейле: МЕНЕ Худай сениң патышалыгыңың мөхлетини хасаплап[*], оны соңлады. 27ТЕКЕЛ сен терезиде чекилдиң[*] ве еңил чыкдың[+]. 28ПЕРЕС патышалыгың бөлүнип[*], мадайлара[†] ве парслара берилди».

29Шундан соң Белшасарың буйругы боюнча Даныеле гырмызы дон япдылар, бойнуна алтын зынҗыр дакдылар ве оны патышаның саг эли дийип җар этдилер. 30Бабыл патышасы Белшасар шол гиҗе өлдүрилди. 31Патышалыгы алтмыш ики яшлы мадайлы Дарюш элине алды[+].

#### 6-нҗы бап


Даныел ёлбарслы чукура ташланяр

1Дарюш өз патышалыгының үстүнден йүз йигрими саны хәким беллемеги макул билди. Олар тутуш патышалыгың үстүнден гарамалыдылар. 2Бу хәкимлериң хем үстүнден середер ялы үч саны везир гойды. Патышаны алада гоймаз ялы хәкимлер бу везирлере хасабат бермелидилер. Үч везириң бири хем Даныелди. 3Өзүниң йити зехини билен Даныел деррев бейлеки везирлериң ве хәкимлериң әхлисинден тапавутланды. Патыша оны тутуш патышалыгың үстүнден гараян эдип беллемегиң ниетиндеди[+]. 4Шейлеликде, везирлер ве хәкимлер патышалык ишлеринде Даныелиң үстүнден арз эдер ялы бахана гөзлемәге башладылар. Эмма олар арз эдер ялы ондан хич хили язык тапмадылар, чүнки Даныел вепалыды. Ондан хич хили ялңышлык я язык тапылмады[+]. 5Ол адамлар: «Даныеле гаршы онуң Худайының[†] кануны[†] билен багланышыклы бир затлар тапаймасак, ондан башга айып тапып билмерис» дийишдилер.

6Онсоң ол везирлер, хәкимлер дил дүвшүп, патышаның янына гелдилер ве оңа: «Дарюш патыша бакы яшасын![+] 7Патышалыгың әхли везирлери, сердарлары,[†] хәкимлери, геңешчилери ве эмирлери патышаның бир перман[†] чыкарып, оны гүйҗе гиризмеги барада өзара маслахатлашдылар. Эй, патышахым, кимде-ким отуз гүнүң довамында сенден башга бир ынсана я-да худая дилег эдип йүз тутса, ёлбарслы чукура ташлансын. 8Эй, шахым, мадайларың[†] ве парсларың ятырылмаҗак кануны хөкмүнде хич вагт үйтгедилмез ялы, шу карары тассыкла ве пермана гол чек» дийдилер[+]. 9Шейдип, Дарюш патыша бу пермана ве карара гол чекди.

10Пермана гол чекиленини биленден соң, Даныел өйүне гайтды. Онуң ёкаркы отагының пенҗирелери Иерусалиме[†] тарап бакярды. Даныел өңки эдиши ялы, дызына чөкүп, гүнде үч гезек өз Худайына дилег эдйәрди ве Онуң өңүнде шүкүр эдйәрди[+]. 11Шонда дил дүвшен адамлар гелип, Даныелиң өз Худайына дилег эдип ялбарып отураныны гөрдүлер. 12Олар патышаның янына барып, онуң перманы хакда сөз ачып: «Эй, патышахым! Отуз гүнүң ичинде сенден башга бир ынсана я-да худая дилег эдениң ёлбарслы чукура ташланҗакдыгы барадакы пермана гол чекмәнмидиң нәме?» дийдилер. Патыша олара: «Мадайларың ве парсларың ятырылмаҗак кануны хөкмүнде бу сөз догрудыр» дийип җогап берди. 13Олар: «Шахым, Яхудадан[†] есир эдилип гетириленлериң бири болан Даныел сени-де, сениң мөхүр басан перманыңы-да әсгермән, гүнде үч гезек дилег эдйәр» дийип, патыша хабар бердилер[+]. 14Бу сөзлери эшидип, патыша агыр үнҗә батды. Ол Даныели халас этмеги йүрегине дүвди. Хатда Гүн батянча, оны халас этмәге чалышды. 15Шол вагт адамлар үйшүп, патышаның янына гелдилер ве оңа: «Эй, шахым, билип гойгун, мадай ве парс канунына гөрә, патышаның тассык эден карары ве перманы үйтгедилмели дәлдир» дийдилер.

16Мундан соң патыша Даныели гетирип, ёлбарслы чукура ташламагы буюрды. Патыша Даныеле: «Гой, сени вепалылык билен гуллук эдйән Худайың халас этсин» дийди. 17Бир дашы гетирип, чукурың агзында гойдулар. Даныеле дегишли хич зат үйтгедилмесин дийип, патыша өзүниң ве төрелериниң мөхүрли йүзүги билен дашы мөхүрледи[+]. 18Онсоң патыша көшгүне гитди. Оңа гөвнүни гөтерер ялы хич зат гетирилмеди ве ол гиҗесини агыз бекләп гечирди. Онуң гөзүне укы гелмеди.


Даныел халас эдилйәр

19Сәхер билен даң атан бадына патыша туруп, ёлбарслы чукура тарап ховлукды. 20Ол чукура якынлашанда, найынҗар сес билен Даныеле: «Эй, дири Худайың гулы Даныел, вепалылык билен гуллук эдйән Худайың сени ёлбарслардан халас эдип билдими?» дийип гыгырды. 21Даныел патыша шейле дийди: «Патыша бакы яшасын![+] 22Мениң Худайым перишдесини[†] иберип, ёлбарсларың агзыны баглады. Олар маңа зепер етирмедилер, чүнки Худайың хузурында мен бигүнә сайылдым. Сениң өңүңде хем, эй, шахым, мен хич бир шер иш эден дәлдирин». 23Патыша муңа гаты бегенди ве Даныели чукурдан чыкармаклыгы буюрды. Шейдип, Даныел чукурдан чыкарылды, онда хич хили яра ызы ёкды, чүнки ол өз Худайына бил баглапды[+]. 24Патышаның буйругы боюнча Даныели шугуллан адамлары гетирдилер. Олары чагалары ве аяллары билен билеликде ёлбарслы чукура ташладылар. Олар энтек чукурың дүйбүне етмәнкәлер, ёлбарслар олары гапып, әхли сүңклерини оврадып күл этдилер[+].

25Соңра Дарюш патыша бүтин ер йүзүнде яшаян халклара, миллетлере[†] ве уруглара шейле дийип язды: «Өйлериңиз абадан болсун![+] 26Патышалыгыма дегишли ерлерде яшаян хер бир адамың Даныелиң Худайындан сандырап горкмагыны буйрук берйәрин.

Ол дири Худайдыр,
Ол эбеди Худайдыр.
Патышалыгы хич хачан йыкылмаздыр,
хөкүмдарлыгы соңсуздыр[+].
27Ол халас эдйәр ве бошадяр.
Гөкде хем, ерде хем аламатлардыр мугҗызалар гөркезйәр.
Даныели ёлбарсың пенҗесинден
халас эден хут Олдур»[+].

28Шейдип, патыша Дарюшың ве Парс патышасы Курешиң дөврүнде Даныел ровачланды[+].

#### 7‑нҗи бап


Даныелиң дөрт җандар хакындакы гөрнүши[†]

1Бабыл[†] патышасы Белшасарың шалыгының биринҗи йылында Даныел ятырка дүйшүнде гөрнүшлер гөрди. Соңра ол дүйшүниң өзенини язып беян этди[+]. 2Ол шейле гүррүң берди: «Мен гиҗе бир гөрнүш гөрдүм, ине, гөгүң дөрт шемалының бейик деңзе тарап толкун атяндыгыны гөрдүм[+]. 3Деңизден бири-бирине меңземейән дөрт саны улы җандар чыкды[+]. 4Биринҗиси ёлбарса меңзейәрди ве онда бүргүдиң ганатлары барды. Мен середип дуркам, онуң ганатлары гопарылып, ерден галды-да, ынсан ялы ики аягының үстүнде дурды. Оңа ынсан йүреги берилди. 5Икинҗи бир җандар пейда болды. Ол ая меңзейәрди. Ол бир гапдалына дикелди. Онуң агзындакы дишлериниң арасында үч саны гапырга сүңки барды. Оңа: „Ханы, тур, көп эт ий!“ дийдилер.

6Мундан соң гаплаңа меңзеш башга бир җандар гөрдүм, онуң дөрт келлеси, аркасында болса дөрт ганаты барды. Оңа хөкүмдарлык берленди[+]. 7Онсоң мен гиҗе шол гөрнүшимде горкунч, айылганч ве гаты гүйчли дөрдүнҗи бир җандары гөрдүм. Онуң әпет улы демир дишлери барды. Ол парчалап иййәрди, галан-гачанларыны болса аяклары билен мынҗырадярды. Бу өзүнден өңки җандарларың хеммесинден тапавутланярды. Онуң он саны шахы барды[+]. 8Шахлара үнс берип дуркам, оларың арасындан ене-де башга бир кичиҗик шах пейда болды. Өңки пейда болан шахлардан үчүси онуң өңүнден көки-дамары билен согрулды. Бу шахың ынсаның гөзлерине меңзеш гөзлери ве текепбирлик билен геплейән агзы барды[+].


Худайың[†] хөкүми

9Мен середип дуркам тагтлар гурулды. Овалдан Бар Болан тагтында отурды. Онуң гейимлери гар ялы ап-акды, башындакы сачлары хем памык ялы ап-акды. Онуң тагты одуң ялны киминди, тигирлери янып дуран отды[+]. 10Өңүнден бир отлы чешме чогуп акярды. Мүңлерче мүңлер Оңа хызмат эдйәрди. Он мүңлерче он мүңлер хузурында дик дурярды. Казыет меҗлиси[†] хөкүме башлады, китаплар ачылды[+].

11Шахың агзындан чыкян текепбир сөзлер мениң үнсүми өзүне чекди. Бу җандар гөзүмиң алнында өлдүрилди ве маслыгы ёк эдилип, янып дуран ода ташланды[+]. 12Бейлеки галан җандарларың хем эллеринден хөкүмдарлык алынды, эмма оларың өмүрлериниң мөхлети вагтлайынча узалдылды. 13Гиҗе шол гөрнүшимде ынсан оглуна меңзеш бириниң гөгүң булутлары билен гелйәндигини гөрдүм. Ол овалдан Бар Боланың янына якынлашып, Онуң хузурына гетирилди[+]. 14Әхли халклар, миллетлер[†] ве уруглар оңа гуллук этсинлер дийип, оңа хөкүмдарлык, шөхрат[†] ве патышалык берилди. Онуң хөкүмдарлыгы совулмаз бакы хөкүмдарлыкдыр. Патышалыгы хич вагт йыкылмаҗак патышалыкдыр»[+].


Гөрнүшлериң дүшүндирилиши

15Гөрен гөрнүшлерим мен Даныели бөврүме пычак санҗылан ялы ховсала салды[+]. 16Мен ол ерде дуранларың бирине якынлашып, ондан булара дегишли әхли хакыкаты сорадым. Шейдип, ол маңа бу затларың ёргудыны айдып берди: 17«Бу дөрт улы җандар ер йүзүнде дөрт патышаның аяга галҗагыдыр. 18Эмма патышалыгы Бейик Худайың мукаддес[†] адамлары аларлар, олар патышалыга хемишелик, өмүрбакы ве эбедилик эелик эдерлер»[+]. 19Соңра мен бейлеки җандарларың әхлисинден тапавутлы, өрән горкунч, дишлери демирден, дырнаклары бүрүнчден, чейнәп парчалаян, галан-гачанларыны болса аяклары билен мынҗырадян дөрдүнҗи хайван хакында хакыкаты билмек иследим. 20Онуң башындакы он шахдан соңра чыкан бир шахың хем нәмедигини билесим гелди. Бу шахың өңүнде өңки үч шах йыкылды. Бу шахың гөзлери ве текепбирлик билен геплейән агзы барды, гөрнүши бейлекилерден хас улуды. 21Мен середип дуркам, бу шах Худайың мукаддес адамлары билен уруш этди ве олардан үстүн чыкды[+]. 22Онсоң овалдан Бар Болан гелип, Өзүниң мукаддес адамларының хайрына хөкүм чыкарды. Бейик Худайың мукаддес адамлары үчин патышалыгы эелемегиң вагты гелди.

23Мениң сөхбетдешим шейле дийди: «Дөрдүнҗи җандар ер йүзүнде дөреҗек дөрдүнҗи патышалыкдыр. Ол әхли патышалыклардан тапавутлы болуп, тутуш ер йүзүни чейнәр, оны депеләп, бөлек-бөлек эдер[+]. 24Он шах болса бу патышалыкдан чыкҗак он патышадыр. Булардан соңра өңкүлерден тапавутлы башга бир патыша дөрәп, өңки үч патышаны йыкып ташлар. 25Ол Бейик Худая гаршы күпүр гепләр, Бейик Худайың мукаддес адамларыны эзер. Байрамчылык сенелерини ве кануныны[†] үйтгетмәге дырҗашар. Онсоң булар бир вагта, ики вагта, ярым вагта ченли бу патышаның элине берлер. 26Эмма казыет меҗлиси хөкүм чыкарар. Онуң хөкүмдарлыгы элинден алнар, вес-вейран болуп, бүтинлей ёк эдилер. 27Патышалык, хөкүмдарлык, тутуш гөгүң астындакы патышалыкларың бейиклиги Бейик Худайың мукаддес адамларына берлер. Бу халкың патышалыгы эбеди патышалык болар. Әхли хөкүмдарлар бу халка гуллук эдип, боюн эгерлер»[+].

28Ине, шу ерде гүррүң гутаряр. Пикирлерим мен Даныели ховсала салды, йүзүмде реңк-пет галмады, эмма мен бу сөзлери йүрегимде сакладым[+].

#### 8‑нҗи бап


Даныелиң гоч ве эркеч хакындакы гөрнүши[†]

1Патыша Белшасарың патышалыгының үчүнҗи йылында мен Даныел өңки гөренимден башга ене бир гөрнүш гөрдүм[+]. 2Гөрнүшде мен өзүми Эйлам велаятындакы Суза галасында гөрдүм. Мен өзүмиң Улай каналының боюнда дурандыгымы гөрдүм[+]. 3Мен середип дуркам, каналың кенарында бир гоч гөрдүм. Онуң ики шахы барды. Шахларының икиси хем узынды, йөне бири бейлекисинден хас узынды ве шол узыны соң чыкыпды. 4Гочуң гүнбатар, демиргазык ве гүнорта тараплара сүсйәндигини гөрдүм. Хич бир хайван онуң өңүнде дуруп, хич ким онуң элинден гутулып билмейәрди. Ол ислән задыны эдйәрди ве гитдигиче гүйчленйәрди.

5Мен сын эдип дуркам, ине, гүнбатардан бир эркеч пейда болды. Ол аягыны ере басмаздан, бүтин ер йүзүни айланып чыкды. Онуң ики гөзүниң ортасында гөзе илип дуран бир шахы барды. 6Ол каналың кенарында дуран, мениң гөрен ики шахлы гочумың янына гелип, бар газаплы гүйҗи билен оңа окдурылды. 7Мен онуң гоча голай бараныны гөрдүм. Ол гоча газап билен хүҗүм этди, оны сүсүп, ики шахыны-да дөвди. Онуң өңүнде дурмага гочуң гүйҗи ёкды. Эркеч оны ере чалып депеледи. Гочы онуң элинден халас этҗек хич ким ёкды[+]. 8Онсоң эркеч хас гүйчленди, эмма онуң гүйҗи хас бейгеленде, онуң шол еке улы шахы дөвүлди ве онуң ерине гөгүң дөрт шемалына гарап дуран дөрт саны гөзе илгинч шах пейда болды[+].

9Оларың биринден башга бир кичиҗик шах пейда болды. Ол гүнорта, гүндогара ве овадан юрда тарап хас улалды[+]. 10Кичиҗик шах улалып, асман җисимине ченли барып етди. Ол гошундан, ягны йылдызлардан бирнәчесини ере ташлап депгиледи[+]. 11Кичиҗик шах өзүни хатда гошун сердарына[†] ченли бейгелтди. Ол гошун сердарының элинден гүнделик якма гурбанлыгыны алып, мукаддес[†] өйи ёк этди[+]. 12Питне турзаны себәпли гүнделик якма гурбанлыгы гошун билен бирликде онуң ыгтыярына берилди. Ол хакыкаты ере чалып, хер бир эден ишинде үстүнлик газанды. 13Онсоң мен бир перишдәниң гепләнини эшитдим. Башга бир перишде[†] бу геплән перишдә шейле сораг берди: «Бу гөрнүшде гөрлен затлар хачана ченли довам эдеркә? Хачана ченли гүнделик якма гурбанлыгының ерини вейранчылык гетирйән гозгалаң тутҗакка ве мукаддес өй билен гошун аяк астына ташланып депеленҗеккә?»[+] 14Ол: «Бу вака ики мүң үч йүз гиҗе-гүндиз довам эдер. Соңра мукаддес өй адалатсызлыкдан тәмизленер»[†] дийип җогап берди.


Җебрайыл гөрнүши дүшүндирйәр

15Мен Даныел гөрен гөрнүшимден маны чыкармага сынанышяркам, бирденкә ынсан сыпатындакы[†] бири мениң өңүмде пейда болды. 16Мен Улай каналының ортасындан бир ынсаның сесини эшитдим, ол гыгырып: «Җебрайыл, бу адама гөрнүшден маны чыкармага көмек эт» дийди[+]. 17Шейдип, Җебрайыл мениң дуран ериме гелди. Ол геленде, мен довла дүшүп, өзүми ере ташладым. Эмма ол маңа: «Эй, ынсан оглы, муны билгин, бу гөрнүш ахырзамана дегишлидир» дийди[+]. 18Ол маңа бу сөзлери айдярка, хушумдан гидип, ере йүзин йыкылдым, йөне ол мени тутуп, аяк үстүне галдырды[+].

19Җебрайыл маңа шейле дийди: «Диңле, ахыркы гахар-газап гүнлери нәмелериң болҗагыны мен саңа айдайын. Чүнки бу гөрнүш ахырзаманың белленен вагтына дегишлидир[+]. 20Сениң гөрен ики шахлы гочуң Мадай[†] ве Парс патышаларыдыр. 21Эркеч болса Грецияның патышасыдыр. Онуң ики гөзүниң ортасындакы улы шахы болса онуң илкинҗи патышасыдыр[+]. 22Ол шахың дөвлүп, ерине дөрт шахың чыкмагы ол миллетден дөрт патышалыгың чыкҗакдыгыны, йөне оларың илкинҗи патышалык ялы гүйчли болмаҗакдыгыны аңладяр. 23Бу дөрт патышалыгың соңы якынлашанда, гүнәлери етҗек дереҗесине етенде, текепбир, дийсең мекир патыша дөрәр. 24Ол гүйчленип кувватланар, йөне бу онуң өз гүйҗи билен болмаз. Ол элхенч вейранчылыклар гетирер, эдйән иши ровачланар. Ол гүйчлүлери ве мукаддес адамлары хеләк эдер[+]. 25Өз даналыгы билен хилегәрликде үстүнлик газанар ве йүрегинде өзүни бейгелдер. Дуйдурмаздан көп халкы ёк эдер, хатда хөкүмдарларың Хөкүмдарына гаршы чыкар. Эмма онуң өзи ынсан эли дегмезден сынар[+]. 26Агшам ве эртир барадакы саңа гөркезилен бу гөрнүш хакыкатдыр. Эмма бу гөрнүши гизлин сакла, чүнки ол узак бир гелеҗеге дегишлидир»[+].

27Мен Даныел такатдан дүшдүм, бирнәче гүнләп ярамадым. Соңра аяк үстүне галып, ене-де патышаның ишлери билен мешгул болдум. Мен бу гөрнүше аңка-таңка болдум, оңа дүшүнмедим.

#### 9-нҗы бап


Даныел халк үчин дилег эдйәр

1Аслы мадай[†] болан Ксерксиң оглы Дарюшың патышалыгының биринҗи йылыды. Ол бабыллыларың[†] үстүнден патыша гойлупды[+]. 2Онуң шалыгының биринҗи йылында мен Даныел Мукаддес[†] Язгылара сер салдым. Мен олардан Реббиң Ермея пыгамбере[†] иберен сөзүне гөрә, Иерусалимиң[†] етмиш йыллап харабачылыга өврүлип ятҗакдыгына дүшүндим[+]. 3Онсоң мен йүзүми Таңры Худая тарап өвүрдим. Агыз бекләп, җул гейнип, күл үстүнде отурып, дилег этдим, Оны агтарып ялбардым[+].

4Мен Худайым[†] Реббе дилег этдим ве тоба эдип, шейле дийдим: «Эй, Таңры, Сени сөййәнлере, буйрукларыны берҗай эдйәнлере әхтини ве бакы сөйгүсини саклаян бейик ве хайбатлы Худай![+] 5Сениң буйрукларыңдан ве хөкүмлериңден йүз өврүп, гүнә газандык, азгынлык этдик, эрбетлик эдип, Сениң гаршыңа баш галдырдык[+]. 6Биз патышаларымыза, хан-беглеримизе, ата-бабаларымыза ве юрдуң әхли халкына Сениң адыңдан геплән гулларың пыгамберлере гулак асмадык[+]. 7Я Реб[†], Сенде адалат бар, эмма биз бу гүнки гүн хем йүзүгарадырыс! Бу яхуда[†] халкына, Иерусалимиң илатына, Саңа гаршы эден дөнүклиги себәпли әхли юртлара даргадан халкыңа, якыну-узакда болан бүтин ысрайыллара дегишлидир. 8Я Реб, патышаларымызың, хан-беглеримизиң, ата-бабаларымызың йүзүни утанч гапландыр, себәби биз Саңа гаршы гүнә этдик. 9Рехимдарлык ве гечиримлилик Таңры Худайымыза махсусдыр, чүнки биз Онуң гаршысына баш галдырдык[+]. 10Худайымыз Реббиң сөзүне гулак асмадык, Онуң гуллары болан пыгамберлер аркалы бизе берен канунлары[†] билен йөремедик.

11Бүтин Ысрайыл[†] Сениң кануныңы бозуп азды ве Сениң сөзүңе гулак асмакдан боюн гачырды. Шейдип, Худайың гулы Мусаның канунында язылан нәлет башымыздан инди ве касам ерине етди. Себәби биз Саңа гаршы гүнә этдик[+]. 12Башымыздан әпет бела-бетерлер индерҗекдиги барада Онуң бизе ве үстүмизден хөкүм сүрйән баштутанларымыза айдан сөзлери берҗай болды. Иерусалимиң башына инен бела гөгүң астындакы хич бир шәхериң үстүнден хич хачан инмәнди[+]. 13Эдил Мусаның канунында язылышы ялы, бу белаларың әхлиси бизиң башымыздан инди. Эмма биз этмишлеримизден эл чекип, Худайымыз Ребден мәхир-мухаббет дилемедик, Онуң хакыкатына питива этмедик[+]. 14Шонуң үчин Реб бу белаларың аматлы пурсадыны пейләп, олары бизиң башымыздан индерди. Чүнки Худайымыз Реб әхли эдйән ишлеринде адылдыр. Биз болса Онуң сөзүне боюн болмадык[+]. 15Эй, Таңры Худайымыз, Сен Өз халкыңы гудратлы голуң билен Мүсүрден чыкардың. Бу гүнки ялы Өз адыңы-да шөхратландырдың![†] Биз болса гүнә газандык, эрбетлик этдик[+]. 16Эй, Таңры, әхли адалатлы[†] ишлериңе гөрә, гахар-газабыңы Өз шәхериң Иерусалимден, мукаддес дагыңдан сов. Бизиң гүнәлеримиз ве ата-бабаларымызың языгы себәпли Иерусалим ве Сениң халкың даш-төверегимиздәки әхли халклара масгара болды[+]. 17Эй, Худайымыз, шоңа гөрә инди Өз гулуңың дилегини ве налышыны диңле! Өз хатыраң үчин, эй, Таңрым, вейран болан мукаддес өйүңе Өз нуруңы сач[+]. 18Эй, Худайым, диңле ве эшит! Гөзлериңи ачып, бизиң вейранчылыгымыза ве Сениң адың дакылан шәхере серет. Бизиң догручылдыгымыз себәпли дәл-де, эйсем Сениң бейик рехимдарлыгың себәпли өз налышларымызы Сениң хузурыңа гетирдик[+]. 19Я Реб, эшит! Багышла, я Реб! Я Реб, диңле ве амала ашыр! Өз хатыраң үчин, эй, Худайым гиҗикдирме! Чүнки шәхер ве халк Сениң адыңы гөтерйәндир!»[+]


Җебрайыл етмиш едийыллык хакда дүшүндирйәр

20Мен дилег эдип, өз гүнәми ве халкым Ысрайылың гүнәсини боюн алып, Худайымың мукаддес дагы үчин Худайым Реббиң хузурында налышларымы аян эдип дурдум[+]. 21Шонда агшам гурбанлык берилйән вагты мен энтек дилег эдип дуркам, өңки гөрнүшимде[†] гөрен адамым Җебрайыл чалтлык билен учуп, яныма гелди[+]. 22Ол маңа шейле дүшүндирди: «Даныел, мен саңа акыл-пайхас ве дүшүнҗе бермек үчин гелдим. 23Сениң налышыңың илки башында шейле буйрук чыкды. Мен хем оны саңа аян этмәге гелдим, чүнки сен җуда сөйүлйәнсиң. Инди болса буйруга гулак гой ве бу гөрнүше дүшүн:[+]

24Җенаятчылыгы ёк эдип, гүнәлериң соңуна чыкмак үчин, этмишлерден сапланмак ве эбеди догручыллыгы беркарар этмек үчин, велилиги хем пыгамберлиги мөхүрлемек ве иң мукаддеси сечип-сайламак үчин сениң халкыңа ве мукаддес шәхериңе едийыллык етмиш мөхлет карар эдилди[+]. 25Шуны билип гой ве дүшүн: Иерусалими тәзеден дикелтмек үчин чыкан буйрукдан тә сечип-сайланҗак хөкүмдарың дөврүне ченли еди едийыллык гечер. Алтмыш ики едийыллыгың ичинде Иерусалимде мейданчалар ве гарымлар ене-де тәзеден гурлар. Эмма бу хем мушакгатлы заманда болар. 26Алтмыш ики едийыллыкдан соң сечип-сайланан хеләк болар ве ондан хич зат галмаз. Гелҗек хөкүмдарың гошуны бу шәхери ве мукаддес өйи вейран эдер. Онуң соңы тупанлы болар, ахырына ченли уруш болар. Вейранчылык болҗагы карар эдилендир[+]. 27Хөкүмдар көплер билен бир хепделик берк әхт[†] баглашар. Ярым хепдеден соң болса гурбанлык ве садака[†] бермесини гояр. Эдилен карар онуң башындан инйәнчә, бу вейран эдиҗи хөкүмдар ыбадатхананың[†] ичинде вейранчылык гетирйән йигренҗи зады дикер»[+].

#### 10-нҗы бап


Даныелиң Тигр дерясының кенарындакы гөрнүши[†]

1Парс патышасы Курешиң патышалыгының үчүнҗи йылында Белтешасар, ягны Даныеле бир ылхам гелди. Бу ылхам хакыкатды ве бейик бир уршуң болҗакдыгы барадады. Ол бу гөрнүшден маны чыкарып, ылхама дүшүнди[+].

2Шол гүнлер мен Даныел үч хепделәп яс тутдум. 3Үч хепде долы тамамланянча, тагамлы нахар иймедим. Агзыма не эт, не шерап дегди, бедениме хем хич хили яг[†] чалмадым. 4Биринҗи айың йигрими дөрдүнҗи гүни мен бейик деряның Тигр дерясының кенарында дурдум[+]. 5Башымы галдырып серетсем, ине, эгинбашы непис зыгыр матадан, били сап алтындан[*] кемерли бири дурды[+]. 6Онуң бедени сары якут ялыды, йүзи йылдырым ялы өвшүн атярды. Гөзлери янып дуран шамчыраг, голлары ве аяклары ялпылдавук бүрүнч ялы ялпылдаярды, сеси улы мәхелләниң галмагалы ялыды[+].

7Мен Даныел ол гөрнүши еке өзүм гөрдүм. Мениң янымдакылар муны гөрмедилер, гайтам олары элхенч горкы гаплап алды, олар гизленмек үчин гачып гитдилер[+]. 8Шейдип, мен еке галдым. Бу бейик гөрнүши гөренимде, менде гүйч галмады, йүзүмде реңк-пет галмады, мен такатдан дүшдүм. 9Соңра мен онуң сесиниң овазыны эшитдим. Гепләнде онуң сесини эшидип, хушумдан гитдим ве ере йүзин йыкылдым[+].

10Шонда бир эл маңа галташып, дызыма галдырды[+]. 11Ол маңа: «Даныел, сен җандан эзиз сөйүлйәнсиң. Мениң саңа айтҗак сөзлериме гулак гой. Тур, аяга гал, чүнки мен сениң яныңа иберилдим» дийди. Ол бу сөзлери айданда, мен титрәп еримден галдым[+]. 12Ол сөзүни довам эдип, маңа шейле дийди: «Даныел, горкма, чүнки дүшүнмеги йүрегиңе дүвен ве Худайыңың[†] өңүнде өзүңи песпәл тутан илкинҗи гүнүңден башлап, сениң сөзлериң диңленди ве мен сениң сөзлериң себәпли гелдим[+]. 13Эмма Парс патышалыгының сердары[†] йигрими бир гүнләп маңа гаршы дурды. Шол вагт баш сердарлардан бири болан Микайыл[†] маңа көмеге гелди. Мен ол ерде Парс патышалары билен галыпдым[+]. 14Мен ахыркы гүнлерде сениң халкыңың башына нәмелериң гелҗегини саңа дүшүндирмәге гелдим, чүнки бу гөрнүш шол гелҗек дөвре дегишлидир»[+].

15Ол маңа бу сөзлери айдярка, мен йүзүми ашак салып, дилим тутулды. 16Шол вагт ынсана меңзеш бири додакларыма элини дегирди. Мен агзымы ачып геплемәге башладым, өңүмде дурана йүзленип, шейле дийдим: «Эй, җенабым, бу гөрнүш зерарлы мен дерт чекдим, менде гүйч-кувват галмады[+]. 17Гулуң болан мен сениң ялы җенабым билен нәдип геплешейин? Менде гүйч-гурбат галмады, демим тутулды».

18Онсоң яңкы ынсана меңзеш болан ене-де маңа элини дегирди, мени гүйчлендирди. 19Ол маңа: «Җандан эзиз сөйүлйән ынсан, горкма, саңа рахатлык болсун! Дөзүмли ве мерт бол!» дийди. Ол мениң билен геплешенде, мен гүйчлендим ве оңа: «Айдыбер, җенабым, чүнки сен маңа гүйч бердиң» дийдим[+]. 20Соңра ол маңа шейле гүррүң берди: «Мениң нәме үчин сениң яныңа гелендигими билйәрсиңми? Инди мен парс сердары билен сөвешмәге ызыма доланмалы. Мен гиденимден соң, Грецияның сердары гелер[+]. 21Эмма мен саңа хакыкат китабында нәме языланыны аян эдейин. Маңа олара гаршы сөвешмәге сердарыңыз Микайылдан башга хич ким голдав бермеди.

#### 11‑нҗи бап

1Мадайлы[†] Дарюшың патышалыгының биринҗи йылында мен Микайылы[†] голдап, оны гүйчлендирмек үчин янында дурдум[+].


Гүнорта патышалары демиргазык патышалары билен сөвешйәр

2Инди мен саңа хакыкаты айдып берейин. Парс юрдундан ене-де үч патыша чыкар. Дөрдүнҗи патыша оларың хеммесинден бай болар. Ол байлыгының үсти билен гүйчлененде, хеммәни Греция патышалыгына гаршы аяга галдырар[+]. 3Соңра гүйчли бир патыша чыкар. Ол бейик патышалыгы билен хөкүм сүрүп, өз исләнини эдер[+]. 4Йөне яңы гүйчленип, аяга галан махалы, онуң патышалыгы даргадылып, гөгүң чар тарапына бөлүнер. Патышалык онуң неслине гечмез, онуң ерине патыша боланларың хич бири онуң ялы хөкүм сүрмез. Онуң патышалыгы көки билен согрулып, өз неслинден болмадык башга бирилерине берлер.

5Гүнорта патышасы гүйчленер, эмма онуң өз серкерделеринден бири ондан хас гүйчленип, серкердәниң хөкүмдарлыгы хас бейгелер. 6Бирнәче йыл геченден соң, гүнорта патышасы демиргазык патышасы билен бирлешер. Ол гызыны демиргазык патышасына берип, онуң билен ярашык баглашар. Эмма ол гыз бу ярашыгың гүйҗүни узак саклап билмез. Патыша хем, онуң тохум-тиҗи хем узак дөвран сүрмез. Шейдип, бу гыз-да, онуң яранлары-да, какасы-да, өзүни голданлар билен биле эле дүшерлер. 7Йөне ол гызың какасының, ягны гүнорта патышасының ерине гызың көкүнден бир балдак чыкар, ол демиргазык патышасының гаршысына хүҗүм эдип, онуң галасына гирер. Олар билен сөвешип, еңиш газанар. 8Оларың худайларыны,[†] бутларыны, күмүшден ве алтындан ясалан гымматбаха гап-гачларыны олҗа хөкмүнде Мүсүре гетирер. Онсоң ол бирнәче йыллап демиргазык патышасының үстүне чозмаз. 9Соңра демиргазык патышасы гүнорта патышасының үстүне чозар, эмма онуң хүҗүми ызына серпикдирилер.

10Демиргазык патышасының огуллары сөвеше тайярланып, җуда гүйчли гошун топларлар. Гошун сил кимин сүйшүп гелип, басып алар ве өврүлип ене-де гүнорта патышасының галасына хүҗүм эдер[+]. 11Гүнорта патышасы газап атына атланып, демиргазык патышасына гаршы сөвешер. Демиргазык патышасы хем улы бир гошуны аяга галдырар, эмма онуң гошуны душманындан еңлер[+]. 12Бу гошун эле дүшенсоң, гүнорта патышасының йүреги галкынар. Йөне ол он мүңлерче адамы өлдүрсе-де, онуң еңши узага чекмез. 13Чүнки демиргазык патышасы ене-де өңкүсинден хем хас бейик бир гошун топлар. Бирнәче йылдан соң ол долы ярагланан агыр гошун билен гелер.

14Шол дөвүрде биртопар адам гүнорта патышасының гаршысына чыкар. Гөрнүшиң[†] берҗай болмагы үчин сениң халкыңың арасындан гүйҗи зорлар аяга галарлар, эмма олар бүдрәрлер. 15Соңра демиргазык патышасы берк диварлы шәхере гелип, онуң диварларына чыкмак үчин япгыт гурар ве бу шәхери басып алар. Гүнорта гошуны хатда өзүниң сайлама гошуны билен-де онуң гаршысында дуруп билмез, оларың гүйчлери етмез[+]. 16Демиргазык патышасы өзүне гаршы чыкана ислән задыны эдер, хич ким онуң өңүнде дуруп билмез. Ол овадан юртда өзүни беркарар эдер ве вейран эдиш ыгтыярына эе болар[+]. 17Патышалыгының әхли гүйҗүни топлап, душманының үстүне гелмеги йүрегине дүвер. Патышалыгыны хеләк этмек үчин, гүнорта патышасы билен ярашык баглашар, оңа аял берер. Эмма демиргазык патышасының бу гуран хилеси баша бармаз, бу оңа хич хили пейда гетирмез. 18Шундан соңра ол үнсүни кенар якасындакы шәхерлере тарап өврер ве оларың көпүсини басып алар. Йөне бир серкерде онуң кемситмелериниң соңуна чыкар, гопбамсылыгы үчин җезасыны берер. 19Соңра ол өз юрдуның галаларына тарап өврүлер, йөне бүдрәп йыкылар-да, йитирим болар[+].

20Демиргазык патышасының ерине патышалыгың шөхраты[†] үчин салгыт йыгнамага иберйәнчи бири болар. Ол хем бирнәче гүнден ёк эдилер, йөне бу не гахар үсти билен, не-де сөвеш үсти билен ёк эдилер. 21Онуң ерине патышалык хорматына мынасып болмадык бир намарт адам пейда болар. Ол дуйдансыз гелип, патышалыгы мекирлик билен элине алар. 22Сил кимин гелип басан гошунлар онуң өңүнден сүпүрилип айрылар, хатда әхт[†] хөкүмдары-да еңлише сезевар болар. 23Намарт адам ылалашык баглашмак билен хиле гурар ве кичи гошун билен гүйчленер. 24Ол велаята болчулык дөврүнде дуйдансыз барып, ата-бабаларының хич хачан эдип билмедик ишлерини эдер. Талаң, чапавулчылык эдип, олҗаны өз гошунының арасында пайлар. Галаларың гаршысына дилдүвшүк гурар, эмма бу узак гитмез.

25Соңра гүйҗүни ве кувватыны җемләп, ол бейик гошун билен гүнорта патышасының гаршысына чыкар. Гүнорта патышасы-да хас улы ве гүйчли гошун билен урша гиришер. Эмма гүнорта патышасы өзүне гаршы гурлан дилдүвшүклер себәпли еңиш газанып билмез. 26Онуң сачагындан чөрек иенлер оны вейран эдерлер. Гошуны даргадылып, бир топары урлуп өлдүрилер. 27Бу патышаларың икисиниң-де йүрегинде эрбет ниет болар. Олар бир сачагың башында биле отурып, ялан сөзләрлер, йөне бу ёл алмаз, чүнки мунуң соңы белленен вагтда гелер.

28Демиргазык патышасы улы байлык билен өз юрдуна доланар, эмма йүреги мукаддес[†] әхте гаршы болар. Ол ниетини амала ашырып, юрдуна доланар. 29Белленен вагтда ол ене-де гүнорта өврүлип гелер, эмма бу гезек өңки ялы болмаз. 30Китим гәмилери оңа гаршы чыкар. Онсоң ол рухдан дүшүп, ызына өврүлер. Ол газап атына атланып, мукаддес әхте гаршы херекет эдер ве мукаддес әхте хыянат эденлере хормат гояр. 31Онуң иберен гошунлары мукаддес ери ве галаны эеләп, олары харама чыкарарлар. Олар гүнделик якма гурбанлыгыны ятырып, вейранчылык гетирйән йигренҗи зады дикерлер[+]. 32Ол әхте хыянат эденлери хилегәрлик билен ёлундан аздырар, эмма өз Худайына вепалы халк болса берк дуруп, оңа гаршы херекет эдер. 33Халкың арасындакы акыллы адамлар көп кишилере акыл-пайхас берерлер, эмма бирнәче гүнүң довамында олары гылычдан гечирерлер, отда якарлар ве сүргүн[†] эдип таларлар[+]. 34Еңлише сезевар боланларында, олара бираз көмек эдилер. Көп адам яранҗаңлык билен олара гошулар. 35Галанларың ахырзамана ченли гүнәлеринден сапланмагы, пәкленмеги ве акланмагы үчин акыллы адамлардан бирнәчеси хеләк болар. Чүнки энтек белленен мөхлете вагт бардыр.


Пис патыша

36Бу патыша өз исләнини эдер. Ол өзүни бейгелдип, хер бир худайдан өзүни ёкары тутар. Хатда худайларың Худайына гаршы күпүр гепләр. Худайың газаплы дөври тамамланянча, патышаның иши ровачланар, чүнки кабул эдилен карар ерине етмелидир[+]. 37Ол ата-бабаларының худайларына, хатда аялларың иң сөйгүли худайына хем хормат гоймаз. Ол хич бир худайы сыламаз, ол өзүни хемме затдан ёкарда саяр. 38Булара дерек ол галаларың худайына хормат гояр. Ата-бабаларының танамадык худайыны алтын-күмүш, гымматбаха дашлар ве хер дүрли сылаг-серпайлар билен хорматлар. 39Ол кесеки худайың көмеги билен галалары беркарар эдер. Патыша өзүни хөкүмдар хөкмүнде кабул эденлери хас артык сылаглар, олары көп адамларың үстүнден хәким гояр. Юрды олара байрак хөкмүнде пайлар.

40Ахырзаман вагтында гүнорта патышасы онуң билен чакнышар. Эмма демиргазык патышасы сөвеш арабаларыдыр атлылары ве биртопар гәмилери билен харасат ялы онуң үстүне дөкүлер. Ол юртлара гаршы сөвеш эдип, олары сил дей басар. 41Ол овадан юрда гирер ве он мүңлерче адам хеләк болар, эмма Эдомың, Мовабың ве Аммоның ёлбашчылары онуң элинден гачып гутуларлар[+]. 42Ол юртлара зарба урар, ондан Мүсүр юрды-да гачып гутулмаз. 43Ол алтын-күмүш хазыналарыны ве Мүсүриң әхли байлыгыны өз ыгтыярына гечирер. Ливиялылар ве эфиопиялылар[†] оңа боюн эгерлер[+]. 44Эмма гүндогардан ве демиргазыкдан говшан хабарлар оны ховсала салар. Онсоң ол газап атына атланып, көп адамлары өлдүрмек ве бүтинлей ёк этмек үчин ёла дүшер. 45Ол өз шалык чадырларыны деңиз билен овадан мукаддес дагың арасында дикер. Эмма онуң өмрүниң соңы гелер, оңа көмек эден тапылмаз».

#### 12‑нҗи бап


Ахырзаман

1«Шол вагт сениң халкыңы гораян баш сердар[†] Микайыл[†] өңе чыкар. Шонда миллетлер[†] дөрәли бәри гөрлүп-эшидилмедик җебир-җепалы дөвүр гелер. Эмма шол вагт сениң халкыңдан ады китапда языланларың әхлиси халас болар[+]. 2Топрагың астында ятанларың көпүси оянар: оларың кимси эбеди яшайша говшар, кимси эбеди утанҗа ве йигренҗе дучар болар[+]. 3Акыллы адамлар асман шөхлеси дейин нур сачарлар, көп адамлары догры[†] ёла үндәнлер хем йылдызлар дей бакы хем эбедилик ягты сачарлар[+]. 4Эмма, сен, Даныел, ахырзамана ченли бу сөзлери гизлин сакла ве бу китабы мөхүрле. Көп адамлар билимини артдырмак үчин өзлерини ол ере, бу ере урарлар»[+].

5Соңра мен Даныел середенимде, бири деряның бу кенарында, бейлекиси ол кенарында дуран башга ики адамы гөрдүм. 6Сувуң ёкары акымында эгинбашы непис зыгыр матадан эдилен адамдан: «Бу гең затларың соңы хачан гелер?» дийип, оларың бири сорады[+]. 7Мен сувуң ёкары акымында эгинбашы непис зыгыр матадан эдилен адамың саг хем чеп элини гөге галдырып, бакы Яшаяның адындан ант ичип: «Бир вагта, ики вагта ве ярым вагта ченли довам эдер. Мукаддес[†] халкың гүйҗи соңуна ченли бүтинлей сындырыландан соңра, бу затларың әхлиси долы тамамланар» диенини эшитдим.

8Мен эшитдим, йөне дүшүнмедим. Шонуң үчин ондан: «Җенабым, бу затларың соңы нәхили болар?» дийип сорадым. 9Ол маңа шейле дийди: «Даныел, өз ёлуң билен гит. Бу сөзлер ахырзамана ченли гизлин сакланып мөхүрленер. 10Көпүси гүнәлеринден сапланар, көпүси пәкленип акланар, эмма ярамаз адамлар шер ишлеринден дөнмезлер. Ярамаз адамларың хич бири-де дүшүнмез, йөне акыллы адамлар дүшүнерлер[+]. 11Гүнделик якма гурбанлыгың ятырылып, вейранчылык гетирйән йигренҗи задың дикелдилен вагтындан башлап, бир мүң ики йүз тогсан гүн гечер[+]. 12Гарашып, бир мүң үч йүз отуз бәш гүне етен адам нәхили багтлы! 13Эмма сен өмрүңиң ахырына ченли өз ёлуң билен гидип, рахатлыкда гөзүңи юмарсың. Ахырзаман гүни тәзеден дирелип, сылаг-серпайыңы аларсың»[+].

### Хошея


Гириш

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]


#### Гириш


Хошея пыгамбериң китабы


Хошея пыгамбер Амос пыгамберден соң яшан пыгамбердир. Ол Худайдан гелен ылхамы Демиргазык Ысрайыл патышалыгында кабул эдйәр. Хошея демиргазык пайтагтың, ягны Самарияның б. э. өң 721‑нҗи йылда сынмагындан озал болан мушакгатлык дөврүнде пыгамберлик эдйәр. Халкың бутпаразлыга йүз уруп, Худая дөнүклик этмеги Хошея пыгамбери өрән гынандыряр. Ол бу дөнүклиги айдың гөркезмек үчин, зынагәр аяла өйленйәр. Аялының оңа дөнүклик эдиши ялы, ысрайыл халкы хем өз Худайына дөнүклик эдйәр. Пыгамбер оларың шейле бивепалыклары өз үстлерине җеза болуп инҗекдигини айдяр. Эмма иң соңунда Худайың Өз халкына болан садык сөйгүси (2:19; 4:1; 6:4, 6; 10:12; 12:7) Онуң гахар-газабындан үстүн чыкяр. Худай сөйгүли халкыны Өзүне гайтарып, гатнашыгы дикелдйәр. Худайың садык сөйгүси 11:8-де шейле беян эдилйәр: «Эй, Эфрайым, Мен сенден нәдип эл чекейин? Сени нәдип терк эдейин, эй, Ысрайыл?… Калбымда йүрегим гобсунды. Мениң мәхрим йылады».

Хошея пыгамбериң никасы ве машгаласы 1:1–3:5
Ысрайыла гаршы пыгамберлик 4:1–13:15
Ысрайыл халкы тоба эденсоң, Реб вада берйәр 14:1-10

#### 1‑нҗи бап

1Яхудада[†] Узыяның, Ётамың, Ахазың хем Хизкияның, Ысрайылда Еховаш оглы Яробгамың патышалык эден дөврүнде, Беериниң оглы Хошея Реббиң сөзи аян болды[+].


Ысрайыл[†] бивепалык эдйәр

2Хошея Реббиң сөзүниң башлангыҗы:

Реб[†] Хошея: «Гит-де, зынагәр аяла өйлен.
Ол саңа башга эркеклерден чага догруп берер.
Чүнки бу юрт Ребден дашлашып, бүтинлей зына эдйәр» диыди[+].

3Онсоң Хошея гидип, Диблайымың гызы Гомере өйленди. Ол гөврели болуп, Хошея үчин бир огул догурды. 4Реб оңа айтды:

«Оглуң адына Йизрегел[*] дак,
чүнки аз вагтдан Йизрегелиң ганы үчин,
Ехуның неслине җеза берерин,
Ысрайыл патышалыгыны тамамларын[+].
5Шол гүн Йизрегел дересинде
Ысрайылың яйыны дөверин»[+].
6Гомер ене-де гөврели болуп, гыз догурды.
Реб Хошея айтды: «Гызың адына Лорухама[*] дак,
чүнки мундан буяна Ысрайыл өйүне рехим эдип гүнәлерини гечмерин[+].
7Яхуда өйүне велин рехим эдерин.
Мен олары яй, гылыч, уруш, атлар я атлыларың үсти билен дәл-де,
өзлериниң Худайы[†] Реббиң гүйҗи билен халас эдерин»[+].

8Гомер Лорухаманы сүйтден айрансоң, гөврели болуп, огул догурды. 9Реб Хошея шейле дийди:

«Адына Логаммы[*] дак.
Чүнки сиз-ә Мениң халкым дәл,
Менем сизиң Худайыңыз дәлдирин.


Ысрайыл Худай билен ярашяр

10Ысрайыл огуллары деңиз кенарындакы чәге ялы сан-саҗаксыз
ве мөчберсиз көп болар.
Олара: „Сиз Мениң халкым дәлсиңиз“ дийлен ерде,
„сиз дири Худайың огулларысыңыз“ дийлер[+].
11Яхуда ве Ысрайыл халклары яңадан бирлешер,
өзлерине бир баш белләп, юртда гүлләрлер.
Чүнки Йизрегелиң гүни бейик болар»[+].

#### 2‑нҗи бап

1«Сиз доганыңызы: „Мениң халкым“,
аял доганларыңызы: „Рехим эдиленлер“ дийип чагырың»[+].


Реб[†] вепасыз Ысрайылы җезаландырар

2«Гыҗалат бериң эҗеңизе, гыҗалат,
чүнки ол Мениң аялым дәл;
Мен хем онуң әри дәл;
гой, йүзүнден гөрүнйән зынахорлыгы,
тенинден азгынлыгы айырсын[+].
3Айырмаса Мен оны эдил доглан вагтындакы ялы
чув-ялаңач эдерин.
Оны бош чөле, гуры топрага өврерин.
Тешнеликден өлдүрерин[+].
4Чагаларына-да рехим этмерин,
чүнки олар зынадан доглан[+].
5Чүнки оларың эҗеси зына этди
ве билинде чага галдырып, өзүни рысва этди.
Чүнки: „Маңа нан билен сувумы,
йүңүми, зыгыр матамы,
зейтун ягымы хем ичгими берйән
ойнашларымың ызындан гитҗек“ дийди.
6Онуң ёлуна тикенли чәк чекерин,
өз ёдаларыны тапмаз ялы,
Онуң гаршысына дивар гурарын.
7Ол ойнашларының ызындан ковалар,
Йөне оларың ызындан етип билмез.
Олары гөзләр, йөне тапмаз.
Шонда ол айдар: „Илкинҗи әримиң янына доланарын,
чүнки өңки ягдайым хәзиркимден говуды“[+].
8Йөне ол билмеди,
галланы, тәзе шерабы, тәзеҗе ягы берен,
Багал[†] бутуна харчлан алтыныны,
күмшүни бол эден Мен[+].
9Шонуң үчин берен галламы
өз вагтында Мен ызына аларын,
өз мөвсүминде тәзе шерабымы гайдып аларын.
Ялаңач беденини өртйән йүңүми,
зыгырымы ызына аларын.
10Инди ойнашларының өңүнде айыбыны ачарын,
хич ким оны Мениң элимден халас этмез[+].
11Онуң бар шадыянлыгыны, байрамларыны,
Тәзе Ай байрамыны[†] ве Сабат гүнүни,
әхли дабараларыны тамам эдерин[+].
12Онуң: „Ойнашларымың маңа берен хакы“ диен
үзүмлигини, инҗир багларыны вейран эдерин.
Мен олары җеңңеле өврерин,
хайванлара иймит боларлар[+].


13Багал бутуна түтетги[†] якан гүнлери үчин,
оны җезаландырарын.
Шол вагт өзүни халкадыр йүзүклер билен безәп,
ойнашының ызындан ковалады.
Мени болса унутды».
Муны Реб айдяндыр[+].


Реббиң халка сөйгүси

14«Шонуң үчин хәзир оны ынандырып, чөле алып барарын,
онуң йүрегини авларын[+].


15Ол ерде Мен оңа үзүм багыны берерин.
Акор[*] дересини Умыт гечелгесине өврерин.
Шонда яшлык гүнлеринде болшы ялы,
Мүсүр топрагындан чыканда болшы кимин,
айдымлар айдар.


16Шол гүн Мени „Әрим“ дийип чагырар.
Мундан бейләк „Багалым“[*] дийип чагырмаз».
Муны Реб айдяндыр.


17«Дилинден Багал бутларың атларыны айрарын,
оларың атларыны гайдып тутмазлар[+].


18Шол гүн олар үчин
мейдандакы хайванлар, асмандакы гушлар,
топракда яшаян сүйрениҗилер билен әхт[†] эдишерин.
Юртдан яйы, гылыҗы, сөвеш гошунларыны ёк эдерин.
Аман яшадарын олары[+].


19Ысрайыл[†], сени Өзүме хемишелик аялым хөкмүнде кабул эдерин.
Догрулык, адалатлылык[†] хем садык сөйги,
рехимлилик билен Өзүме аларын[+].


20Мен сени вепадарлык билен аларын,
сен Мени Реб хөкмүнде танарсың[+].


21Шол гүн Мен җогап берерин»
Муны Реб айдандыр.
«Гөклере-де җогап берерин.
Олар хем ере җогап берерлер.


22Ер галла, тәзе шераба ве зейтуна җогап берерлер.
Олар хем Йизрегеле[*] җогап берерлер.


23Халкымы топракда Өзүм үчин экерин.
„Рехим этмедиге“ рехим эдерин.
„Халкым болмадыга“ сен Мениң халкым диерин.
Ол болса „Сен мениң Худайымсың“[†] диер»[+].

#### 3‑нҗи бап


Хошея ене-де вепасыз аял аляр

1Реб[†] маңа шейле дийди: «Сен ене гит-де, аялыңы гетир. Ойнашы болса-да, зына этсе-де, оны сөй. Ине, ысрайыл[†] халкы-да башга худайлара[†] көңүл берип, бутлара кишмишли күлчелери хөдүр этмеги халаярлар. Эмма Мен шонда-да олары сөййәрин». 2Мен аялы он бәш күмүш теңңә ве он бәш батман[*] арпа сатын алдым[+]. 3Мен аяла шейле дийдим: «Сен маңа узак гарашмалы, сен башга билен азгынчылык этме. Мен хем саңа якынлашмарын». 4-5Чүнки ысрайыллар узак вагтлап патышасыз, хөкүмдарсыз, гурбанлыксыз, дикме дашсыз, эфотсыз, бутсуз яшарлар. Шондан соң ысрайыллар доланып, өз Худайы Ребби хем патышасы Давуды гөзләрлер. Ахыркы гүнлерде болса олар Ребден горкуп, Худайың ялкавына доланарлар[+].

#### 4‑нҗи бап


Реб[†] Ысрайылы айыплаяр

1«Эй, ысрайыл[†] халкы, Реббиң сөзүни эшит,
чүнки бу юртда яшаянлар билен Реббиң давасы бар.
Себәби юртда вепалылык-да, сөйги-де,
Худайы[†] танамаклык-да ёк[+].


2Гаргыш ве яланчылык, ганхорлык, огурлык ве зына.
Җенаятчылык артяр ве ган[†] үстүне ган дөкүлйәр.


3Шонуң үчин топрак хасрат чекйәр.
Онда яшаянлар эҗизлейәрлер.
Сәхрадакы хайванлар хем асман гушлары,
хатда деңиздәки балыклар гырылярлар[+].


4Хич кес дава этмесин.
Хич кес башганы айыпламасын.
Сениң халкың рухана гаршы айыплама гетирйәне меңзейәндир.


5Сен гүндизликде,
пыгамбер[†] болса гиҗеликде сениң билен бүдрәр.
Сениң эҗең Ысрайылы ёк эдерин.


6Мениң халкым билимсизликден вейран эдилйәр.
Сен билими рет эдениңден соң,
Мен сени Маңа руханы[†] болмакдан рет эдйәрин.
Сен Худайың кануныны[†] унуданыңдан соң,
Мен-де сениң чагаларыңы унударын[+].


7Руханылар нәче көпелдигиче, Мениң гаршыма шонча көп гүнә этдилер.
Оларың шөхратыны[†] масгарачылыга өврерин.


8Руханылар Мениң халкымың гүнәси билен бесленип,
оларың көпрәк этмиш этмегине җан чекйәрлер[+].


9Халка нәхили болан болса,
руханылара-да шейле болар.
Мен оларың тутан ёллары үчин җеза берерин.
Эден ишлериниң өвезини гайтарарын[+].


10-12Олар иерлер, йөне доймазлар.
Олар зына эдерлер, эмма көпелмезлер.
Чүнки Ребби терк эдип, бутлара чөрңешдилер.
Көне хем тәзе шерап
халкымың дүшүнҗесини айыряр.
Олар хатда агач бутдан маслахат сораярлар!
Оларың хасасы велилик эдйәр!
Чүнки зыналык рухы олары ёлдан чыкарды.
Зына үчин, өз Худайындан йүз өвүрдилер[+][+][+].


13Дагың депесинде гурбанлык кесйәрлер,
байырларда болса садака[†] берйәрлер.
Дуб, дерек хем дагдан агачларының ашагында садака эдйәрлер.
Чүнки оларың көлегеси гойы.
Шонуң үчин гызларыңыз азгынлык,
гелинлериңиз болса зына эдйәрлер[+].


14Сизиң азгынлык эден гызларыңыза,
зына эден гелинлериңизе җеза бермерин.
Чүнки эркеклериңиз лолының[†] тарапында болярлар.
Сеждегәхдәки[†] лолы билен гурбанлык эдйәрлер.
Дүшүнҗесиз халк болса хеләк боляр[+].


15Эй, Ысрайыл, сен зына этсең-де,
Яхуда[†] бир гүнәли болмасын.
Сиз Гилгала гирмәң, Бейтавене болса бармаң.
„Ребден ант ичйәрин“ дийип касам этмәң[+].


16Чүнки Ысрайыл боюн эгмезек гөле ялы хөтҗет болды.
Инди Реб олары отлук ерде,
гиң өрүде токлы бакан ялы бакып билерми?


17Эфрайым бутлара япышды.
Оны гой!


18Оларың серхош отурылышыгы тамамланандан соң,
зына ише гечйәрлер.
Оларың сердарлары[†] масгарачылыгы сөййәр.


19Ел олары ганатына орап алар.
Олар гурбанлыклары[†] себәпли масгара боларлар»[+].

#### 5‑нҗи бап

1«Муны эшидиң, эй, руханылар.[†]
Дыкгат эдиң, эй, ысрайыллар!
Гулак ас, патышаның өйи!
Сизиң үстүңизден хөкүм чыкарылар.


Себәби сиз Миспада дузак болдуңыз.
Таборда гурлан тор болдуңыз[+].


2Бизе газылан гарымы чуңалтдыңыз.
Йөне Мен барыңызы ёла саларын[+].


3Мен Эфрайымы танаярын,
Ысрайылам Менден гизлин дәлдир.
Чүнки сен зына этдиң, эй, Эфрайым.
Ысрайыл[†] хем харамдыр.


4Буларың эден ишлери Худая доланмага гоймаяр.
Чүнки оларың калбында зына рухы бар.
Ребби хем танамаярлар[+].


5Ысрайылың текепбирлиги өзүне гаршы шаятлык эдйәр.
Ысрайыл хем Эфрайымың гүнәлерине бүдрәп йыкылар.
Яхуда[†] хем бирликде йыкылар[+].


6Овнуклы-ирили мал-гаралары алып,
Ребби гөзлемәге гидерлер.
Йөне Оны тапмазлар.
Чүнки Реб[†] олардан чекилди[+].


7Олар никасыз чагалар догруп,
Реббе бивепалык этдилер.
Тәзе Ай байрамы[†]
олары экин мейданлары билен ювудар.


Реб Ысрайыл билен Яхуда дуйдурыш эдйәр

8Гибгада шах чал, Рамада сурнай.
Бейтавенде сөвеш тебилини уруң.
„Биз сизиң аркаңызда, Бенямин“ дийип,
Бейтавенде җар чекиң[+].


9Эфрайым җеза гүнүнде чөле өврүлер.
Ысрайыл тирелериниң арасында Мен муны такык билдирерин.


10Яхуда хөкүмдарлары арачәк дашыны сүйшүрйәнлере меңзейәр.
Мен оларың үстүнден газабымы сил ялы дөкҗек[+].


11Зулум гөрди Эфрайым.
Хөкүм билен эзилди.
Чүнки билип дурубам, бош хыялың ызындан гитмек иследи.


12Шонуң үчин Эфрайыма гүе ялы боларын,
Яхуданың неслини чүйредерин.


13Эфрайым кеселини,
Яхуда ярасыны гөренде,
Эфрайым Ашурың[†] янына гитди.
Бейик патышадан ярдам иследи.
Йөне ол сизе шыпа берип билмез,
яраңыза эм этмез[+].


14Мен Эфрайым үчин бир шир,
Яхуданың өйи үчин боларын арслан.
Олары парчалан хут Мендирин.
Сүйрәп әкидерин,
олары хич ким халас этмез[+].


15Олар гүнәлерини боюн алып,
Мениң хузурымы йүрекден агтарянчалар,
хасратлы ягдайда мени ызлаянчалар,
Мен өз меканыма гидерин»[+].

#### 6-нҗы бап


Халкың ялан тобасы

1«Гелиң, Реббе доланалың.
Ол бизи парчалады.
Өзи шыпа берер.
Бизи яралады.
Инди ярамызы даңар[+].


2Ики гүнден соңра бизи дирелдер,
Хас такыгы – үчүнҗи гүни Ол бизи аяга галдырар.
Онуң хузурында яшарыш[+].


3Гелиң, Ребби таналың, танамага гайрат эделиң.
Ол даң шапагы ялы такык гелҗек.
Ол ягыш ялы бизе гелҗек,
топрагы гандырян яз ягшы ялы янымыза гелҗек».


4«Эй, Эфрайым, саңа нәме эдейин?
Эй, Яхуда,[†] сениң билен нәме этмели?
Сизиң сөйгиңиз сәхер думаны, ердәки чыг ялы,
басым ёк боляр[+].


5Шоңа гөрә Мен олары пыгамбериң[†] сөзи билен парчаладым.
Олары агзымдан чыкан сөз билен өлдүрдим.
Хөкүмим нур кимин парлаяр[+].


6Чүнки Мен гурбанлыгы дәл, садык сөйгини ислейәрин,
Якма гурбанлыгы[†] дәл, Худайы[†] танамаклыгы ислейәрин[+].


7Олар Адам ата[†] ялы, әхти боздулар,
ол ерде маңа бивепалык этдилер.


8Гилгат яманларың шәхери,
гана боялан аяк ызларындан долудыр[+].


9Гаракчылар адамы нәхили пейлейән болса,
Руханыларың[†] топары-да шейле.
Шекем ёлунда ганхорлык эдип,
эрбет җенаята улашярлар[+].


10Ысрайыл[†] өйүнде бир горкунч зат гөрдүм:
Шол ерде Эфрайым зына батды.
Ысрайыл харам эдилди.


11Мен халкымың өңки абаданчылыгыны гайтарып беренимде,
Сениң үчин җеза гүни тайяр болар, эй, Яхуда»[+].

#### 7‑нҗи бап

1«Мен Ысрайыла эм этҗек болсам,
Эфрайымың гүнәлери, Самарияның[†] писликлери аян болар.
Чүнки олар хиле гурярлар.
Өйлере огры гирйәр,
көчеде талаңчылык эдйәрлер.


2Оларың әхли писликлери Мениң ядымда.
Олар муңа үнс бермейәрлер.
Инди олары эден ишлери гуршаяр.
Эден ишлери гөзүмиң өңүндедир.


3Олар пислиги билен патышасыны,
яланчылыгы билен эмелдарларыны шатландырярлар.


4Оларың хеммеси зынагәрдирлер,
Чөрекчиниң тамдыры ялы гызгындыр.
Югрулан хамыр аҗаянча
бишириҗә оды горҗамак герек дәл.


5Патышаның мейлис гүнүнде
эмелдарлар шерабың гызгынына хушуны йитирйәрлер.
Патыша яман иш эдйәнлер билен эл-эле берйәр.


6Олар хиле билен оңа якынлашяр.
Оларың газабы гиҗәниң соңуна ченли яняр.
Ирден болса ялынлы от ялы гахары туташяр.


7Оларың барысы тамдыр ялы гызгын
Өз хөкүмдарларыны хеләк эдйәрлер.
Оларың патышаларының барысы йыкылды.
Хич бири Мени чагырмаяр[+].


8Эфрайым башга халклар билен гарышяр.
Эфрайым бир йүзи бишмедик петир ялыдыр[+].


9Онуң гүйҗүни өзгелер иййәр.
Пархына бармады.
Сачына чал сепилди.
Муны билмейәр[+].


10Ысрайылың текепбирлиги өзүне гаршы шаятлык эдйәр.
Шонда-да олар өз Худайы[†] Реббе доланмаярлар.
Барыбир Оны гөзлемейәрлер[+].


11Эфрайым самсык ве акылсыз гөгерчин ялы,
я мүсүрлилери чагыряр,
я Ашура[†] гидйәр[+].


12Олар гидйәркәлер Мен торумы оларың үстүне ташларын.
Асманың гушлары ялы олары ашак индерерин.
Олара пис ишлери үчин темми берерин[+].


13Оларың дат гүнүне! Чүнки Менден дашлашдылар.
Бела инсин башларына! Чүнки Маңа гаршы баш гөтердилер.
Мен олары халас эдердим.
Йөне олар Мен барада ялан сөз айтдылар.


14Йүреклеринден маңа перят этмейәрлер.
Дүшегиң үстүнде ятып увлаярлар.
Галла я-да тәзе шерап үчин тенине яра салярлар.
Менден болса йүз өвүрйәрлер[+].


15Мен олара несихат бердим. Эллерине гүйч-кувват бердим.
Йөне олар Маңа гаршы яманлык ниетледилер.


16Олар ёк зада йүз тутярлар.
Олар ыгтыбарсыз яя меңзейәрлер.
Олар зәхерли дилинден, эмелдарлары гылычдан йыкылар.
Мунуң үчин Мүсүрде оларың үстүнден гүлҗеклер»[+].

#### 8‑нҗи бап


Ысрайыл[†] Ребби рет эдйәр

1«Сурнайы додагыңа етир.
Чүнки чайкел Реббиң өйүниң үстүнден айланяр.
Олар Мениң әхтими бозды, кануныма[†] гаршы чыкдылар[+].


2„Худайымыз,[†] биз – Ысрайыл Сени танаярыс“ дийип,
Маңа перят эдйәрлер[+].


3Ысрайыл ягшылыгы рет этди.
Душман оны ызарлар.


4Менден сорашман, өзлерине патышалар белледилер.
Менден сорагсыз сердарлары[†] сечдилер.
Күмүшден, алтындан өзлерине вейранчылык гетирйән бутлар ясадылар[+].


5Эй, Самария,[†] Мен сениң гөле бутуңы бүтинлей рет этдим.
Мениң газабым оларың гаршысына алавлады.
Хачана ченли олар пәк болуп билҗек дәл[+]?


6Чүнки бу бут[†] Ысрайылың ишидир.
Оны усса ясады. Ол Худай дәлдир.
Самарияның гөлеси бөлек-бөлек болар.


7Олар ел экип, тупан орарлар.
Сүммүлсиз бугдай ун бермез.
Хасыл берәйсе-де, өзгелер иер[+].


8Ысрайыл ювудыландыр.
Олар башга миллетлериң[†] арасында дерексиз гап болуп галды[+].


9Олар еке айланян гулан ялы, Ашура[†] гитдилер.
Эфрайым өзүне ойнашлары сатын алды[+].


10Олары башга халклар яран болмага сатын алса,
Мен олары топлап йыгнарын.
Олар тизара бейик патышаның салгыдындан сандырарлар.


11Эфрайым гүнә гурбанлык бермәге,
көп гурбанлык сыпаларыны[†] гурды.
Бу гурбанлык сыпалары гүнә месгени болды.


12Нәче көп канунлар язсам,
олар муны ят зат хасап эдйәрлер.


13Маңа гурбанлыклар[†] гетирйәрлер,
гурбан кесйәрлер, йөне эти өзлери иййәрлер.
Реб[†] олардан разы дәлдир.
Инди оларың гүнәлери ятланар. Этмишлерине гөрә җеза берлер.
Олар Мүсүре доланарлар[+].


14Ысрайыл өзүни Яраданы унутды.
Өзүне көшклер гурды.
Яхуда[†] хем галалары көпелтди.
Йөне Мен оларың шәхерине от гөндерерин.
Галаларыны от ювудар»[+].

#### 9-нҗы бап

1«Эй, Ысрайыл[†], шатланма, бейлеки халклар ялы җошма.
Чүнки сен зына эдип, Худайыңдан[†] узаклашдың.
Хемме харман ерлеринде сен зынаның муздуна гөвүн бердиң[+].


2Не дәне, не шерап сизе етер.
Сизиң тәзе шераба болан умыдыңыз пуҗа чыкар.


3Сиз Реббиң топрагында яшамарсыңыз.
Эфрайым Мүсүре доланҗак.
Ашурда[†] харам затлар иерсиңиз[+].


4Ысрайыл халкы ичги садакасыны[†] Реббе бермез.
Гурбанлыкларындан[†] Ол разы болмаз.
Онуң наны ясхана ериниң чөреги ялы,
ондан иенлер харам боларлар.
Чүнки оларың наны диңе гарын доюрмак үчиндир.
Ол Реббиң өйүне гетирилмез[+].


5Байрамчылык гүнүнде,
Реббе дабара гүнүнде нәме эдерсиңиз?


6Олар вейранчылыкдан гутулсалар-да,
Мүсүр олары йыгнап алар.
Мемфис шәхери олары габра гөмер.
Күмүш хазынасыны демиртикен өртер.
Чадырларында яндак битер.


7Оларың җеза гүнлери гелди.
Оларың хасап бермели гүнлери етди.
Ысрайыл муны билсин.
Этмишлериниң агыр боланы үчин,
йигренҗиниң көплүгинден,
пыгамбери[†] „акмак“,[†]
Рухдан доланлары болса „дәли“ сайдылар[+].


8Пыгамбер мениң Худайымың Эфрайымда гоян гаравулыдыр.
Йөне онуң угран ёлларында дузак гурдулар.
Худайың өйүнде-де оңа йигренч бар[+].


9Гибга гүнлеринде болшы ялы,
Олар агыр хеләкчилиге дүшдүлер.
Ол этмишлерини ятлар.
Оларың этмишлерине гөрә җеза бар[+].


10Чөлде үзүм тапан ялы, Мен Ысрайылы тапдым.
Илкинҗи миве берен инҗир агаҗыны гөрен ялы,
Мен ата-бабаларыңызы гөрдүм.
Йөне олар Багалпегор[†] дагындакы бутуна сежде эденлеринде,
өзлерини рысвачылыга урдулар.
Гөвүн берен затлары ялы йигренҗи болдулар[+].


11Бир гуш кимин Эфрайымың шөхраты[†] учуп гидер.
Олардан чага өнмез, не хамыла болар, не-де гөвреде чага галар.


12Чагаларыны етишдирсе-де,
балаларыны эллеринден аларын.
Мен олары терк эденимде,
оларың дат гүнүне!


13Мен Эфрайымы Сур[†] галасы ялы, отлук яйлада гөрдүм.
Эмма Эфрайым өз огулларыны җелладың элине берҗек»[+].


14Бер олара, Реб[†]! Нәме берерсиң?
Аялларына өнелгесиз ятгы, сүйтсүз гөвүс бер.


15Реб диййәр: «Оларың Гилгалдакы ярамаз ишлери үчин,
шол ерде олары йигрендим.
Мен олары өйүмден коварын.
Инди Мен олары халамарын.
Бар хөкүмдары Маңа гаршы баш гөтердилер[+].


16Эфрайым кеселледи, көки гурады.
Олар миве бермезлер.
Чага догурсалар-да, Мен эзиз чагаларыны өлдүрҗек».


17Мениң Худайым олары рет эдер. Чүнки Оны диңлемедилер.
Олар миллетлер[†] арасында сергездан боларлар[+].

#### 10-нҗы бап

1Ысрайыл[†] бир гүр шахалы үзүм агаҗыды, бол-бол миве гетирди.
Мивеси артдыгыча, шонча көп гурбанлык сыпасыны[†] гурды.
Топрагы берекетли[†] болдугыча, дикме дашларыны безеди[+].


2Оларың йүреги яланчылыкдан долды.
Языкларына гөрә җеза аларлар.
Реб[†] оларың гурбанлык сыпаларыны даргатҗак,
дикме дашларыны сындырҗак.


3Олар айдарлар: «Бизде патыша ёк, Ребден горкмаярыс.
Патыша болса-да, бизе нәме эдип билерди?»


4Бош геплейәрлер, ялан касам билен әхт[†] эдишйәрлер.
Шоңа гөрә-де «адалатлы»[†] ишлери зәхерли от ялы,
сүрлен мейданда бирден пейда боляр.


5Самарияда[†] яшаянлар Бейтавениң гөлеси үчин горкярлар.
Илаты онуң үчин яс тутар.
Онуң шөхраты[†] билен җошан бутпараз руханылар[†] аглаярлар.
Чүнки шөхраты ондан гитди[+].


6Гөле бейик патыша үчин совгат болуп, Ашура[†] әкидилер.
Эфрайым масгараланар,
Ысрайыл агач бутундан уяда галар.


7Самария өз патышасы билен
сувуң йүзүндәки чыбык ялы акып гидер.


8Ысрайылың гүнәси болан Авендәки[*] сеждегәхлер[†] ёк эдилер.
Оларың гурбанлык сыпаларында яндак хем гызган битер.
Олар даглара: «Бизи өртүң!»,
байырлара: «Бизиң депәмизе иниң!» диерлер[+].


9«Эй, Ысрайыл, Гибга гүнлеринден бәри гүнә этдиңиз.
Олар шол тайда гүнәлерини довам этдилер.
Пислик эдйәнлере гаршы уруш
Гибгада сизиң үстүңизи басмазмыка[+]?


10Мен ислән вагтымда олара темми берерин.
Өз этмишине ики эссе даңлан вагтында,
миллетлер[†] оларың гаршысына бирлешерлер.


11Эфрайым харман дөвмеги сөййән өврендикли гөлә меңзейәрди.
Мен онуң овадан бойнуна боюнтырык салмадым.
Инди Эфрайыма боюнтырык саларын.
Яхуда[†] ер сүрер,
Якуп болса мала басар»[+].


12Өзүңиз үчин догрулык экип,
садык сөйги хасылыны оруң.
Тарп ериңизи ишләң.
Чүнки Реббе дилег этмек вагты гелди.
Ол догрулыгы үстүңизе ягдырар[+].


13Сиз этмиш экип, адалатсызлык ордуңыз.
Яланың мивесинден ийдиңиз.
Чүнки сиз өз ёлуңыза хем сөвешиҗилериң көплүгине байрындыңыз[+].


14Халкың арасында уруш гопгуны дөрәр.
Шалманың сөвеш гүнүнде Бейтарбели вейран эдип,
энелер бала-чагалары билен парчаланышы ялы,
әхли галаларың хараба өврүлер[+].


15Эй, Бейтел, пислигиңизиң көпдүги үчин,
сизе хем шейле эдилер.
Даң атанда ысрайыл патышасы бүтинлей хеләк болар.

#### 11‑нҗи бап


Реб[†] өз халкыны сөййәр

1«Ысрайылы яш вагтында сөйдүм,
оны – оглумы Мүсүрден чагырдым[+].


2Олар чагырылдыгыча,
Менден шонча узаклашдылар.
Багал[†] бутуна гурбанлык бердилер,
бутлара якымлы ыслы түтетги[†] якдылар.


3Эфрайыма йөремеги Мен өвретдим,
голумда гөтердим олары.
Мениң аладамы олар билмедилер[+].


4Олары ынсанперверлик йүплери,
сөйги баглары билен Өзүме чекдим.
Боюнларындан боюнтырыкларыны галдырдым.
Эглип олара иймит бердим[+].


5Олар Мүсүре доланарлар.
Ашур[†] олара патышалык эдер.
Чүнки олар тобаны терк этдилер.


6Галаларында гылыч ялавланып,
дервезе гөзенеклерини гырар,
олары ниети-пәллери себәпли ёк эдер.


7Менден дәнмек пикири халкымың йүрегине көк урды.
Бейик Худайы[†] чагырсалар-да,
олара хич медет бермез.


8Эй, Эфрайым, Мен сенден нәдип эл чекейин?
Сени нәдип терк эдейин, эй, Ысрайыл[†]?
Адма галасында боланлары саңа нәдип берейин?
Себойым галасына эденими саңа-да эдейинми?
Калбымда йүрегим гобсунды.
Мениң мәхрим йылады.


9Гызгын газабымы башыңыза индермерин.
Эфрайымы яңадан вейран этмерин.
Чүнки Мен ынсан дәл, Худайдырын.
Сизиң араңызда Мукаддес[†] Болан.
Мен газап билен гелмерин[+].


10Реб арслан ялы награ чекер.
Олар Реббиң ызына эерерлер.
Награ чекенде, Онуң чагалары гүнбатардан титрешип гелер[+].


11Мүсүрден гуш ялы,
Ашурдан гөгерчин ялы титрешип гелерлер.
Олары өйлерине элтип гоярын».
Муны Реб айдяндыр[+].


Ысрайыла ве Яхуда[†] гаршы хөкүм чыкар

12Эфрайым яланчылык, Ысрайыл хиле-мекирлик билен дашымы гуршады.
Яхуда болса хениз Худай билен йөрейәр.
Мукаддес Болана садык боляр.

#### 12‑нҗи бап

1Эфрайым ел билен нахарланяр.
Узаклы гүн гүндогардан гелен ели ковалаяр.
Яланчылыгы, зулумы артдыряр.
Ашур[†] билен шертнама баглашып,
Мүсүре зейтун ягыны гөндерйәр[+].


2Яхуда[†] билен Реббиң давасы бар.
Тутан ёлуна гөрә Якуба җезасыны берҗек.
Эденини гаршысына гайтарҗак.


3Эне гарнындака, Якуп өз доганының өкҗесинден тутды.
Етишен чагында Реб[†] билен гөрешди[+].


4Перишде[†] билен гөрешип, еңди.
Аглап онуң гөвнүни тапҗак болды.
Худай[†] оны Бейтелде тапды.
Шол ерде бизиң билен геплешди[+].


5Хөкмүрован Худай – Реб
Онуң таналян адыдыр![+]


6Инди сен Худайың көмеги билен оңа долан.
Садык сөйгини ве адалатлылыгы[†] саклап,
хемише өз Худайыңа умыт баглап гөз дик[+].


7Эфрайым тәҗирдир,
элиндәки галп терезиси билен алдамагы сөййәр[+].


8«Мен баядым – диер Эфрайым.
– Өзүм үчин гор топладым.
Мен нәме иш эденем болсам, хич ким менден гүнә тапмаз»[+].


9«Худайың Реб Мендирин.
Сени Мүсүрден чыкардым.
Байрамчылыкларда[†] болшы ялы,
сени ене чадырда яшадарын.


10Мен пыгамберлере[†] гепледим,
Мен көп аянлык[†] гөндердим.
Пыгамберлериң үсти билен тымсаллар бердим».


11Гилгатда этмиш бар,
оларың халкы нәмынасып.
Гилгалда өкүзлери гурбанлык этдилер.
Шол себәпли оларың гурбанлык сыпасы[†]
сүрлен мейдандакы даш үйшмеги ялы болар[+].


12Якуп Сирия юрдуна гачды.
Ысрайыл[†] ол ерде аял алмак үчин хызмат этди.
Өйленмәге гоюн бакды[+].


13Реб пыгамбер аркалы Ысрайылы Мүсүрден алып чыкды.
Пыгамбер үсти билен оны горады[+].


14Эфрайым Таңрыны берк газапландырды.
Шонуң үчин Таңры дөкүлен ганы онуң башына гетирер.
Онуң масгара ишини өзүне гайтарар[+].

#### 13‑нҗи бап


Реббиң газабы

1Эфрайым гепләнде, адамлар титрешди.
Онуң Ысрайылда мертебеси бейгелди.
Йөне Багал[†] бутуна сежде этмекден гүнәли болуп өлди[+].


2Инди гүнә үстүне гүнә эдйәрлер.
Күмүшден өзлерине бутлар эдинйәрлер.
Бутлар уссатлык билен ясаляр.
Хеммеси уссаның ишидир.
Адамлара: «Гурбанлык этсинлер!
Гөлелери өпсүнлер» диййәрлер[+].


3Шонуң үчин олар сәхерки үмүр ялы,
басым гураян чыг ялы,
хармандан соврулян харпык дек,
түйнүкден чыкян түссе ялы болҗаклар[+].


4«Сени Мүсүрден чыкаран
Худайың[†] Реб[†] Мендирин.
Менден башга худайы танамалы дәлсиң.
Менден башга халасгәр[†] ёкдур![+]


5Чөлде, гурак топракда
саңа гөз-гулак болан Мендирин[+].


6Мениң нахарымдан, олар дойдулар.
Дояндан соң олар текепбир болдулар.
Соң олар Мени унутдылар[+].


7Шонуң үчин мен олара арслан ялы боларын.
Гаплаң кимин ёлуң якасында,
букуда гарашарын[+].


8Чагаларындан айрылан айы ялы топуларын,
оларың дөшүни чекеләрин.
Эне арслан кимин олары ийип гутарарын.
Вагшы хайван ялы олары парчаларын[+].


9Мен сени ёк эдерин, эй, Ысрайыл[†].
Ким саңа көмек эдер?


10Сени халас эдер ялы,
сениң патышаң ниреде?
Сен: „Маңа патыша хем хөкүмдар бер“ дийипдиң.
Сениң шәхерлериңдәки хөкүмдарлар ниреде[+]?


11Мен гахарлы вагтымда саңа патыша бердим.
Газабым җошанда болса айырдым[+].


12Эфрайымың этмишлери багланды.
Гүнәлери сакланып гоюлды.


13Ол акылсыз огулдыр.
Бургы азабы башланда –
вагты геленде, ол ятгыдан чыкмаяр[+].


14Мен өлүлер дүнйәсиниң газабындан гутармайынмы олары?
Олары өлүмден халас этмәйинми?
Эй, өлүм, ханы сениң гыргын кеселиң?
Эй, өлүлер дүнйәси, ханы сениң вейранчылыгың?
Назарымдан рехими айрарын[+].


15Эфрайым доганларының арасында барлы-барҗамлы болса-да,
Гүндогардан эпгек,
чөлден Реббиң ели өвсер.
Онуң чешмеси кесилер,
гуюсы гурап галар.
Хазынасындан шай-сеплери таланар»[+].

#### 14‑нҗи бап

1Самария[†] халкы өз гүнәсиниң җезасыны чекер.
Чүнки Худая гаршы чыкдылар.
Олар гылычдан хеләк боларлар.
Балалары ере язылып парчаланар.
Хамыла аялларының гарны ярылар[+].


Тоба ялканыш гетирйәр

2Эй, Ысрайыл[†], Бейик Худайыңа[†] долан.
Сен этмишлериң себәпли бүдредиң[+].


3Шу дилег билен Реббе доланың.
«Бар этмишлеримизи геч.
Ягшы дилеглеримизи кабул эт.
Өкүз гурбанлыгына дерек
алкыш гурбанлыгыны хөдүр эдерис[+].


4Ашур[†] бизи халас эдип билмез.
Сөвеше атланмарыс.
Инди эл билен ясан ишимизе
„худайымыз“ диймерис.
Чүнки етим Сенден мерхемет тапяр»[+].


5«Оларың бивепалыгына мелхем эдерин.
Мен олары чәксиз сөерин.
Чүнки Мениң газабым олардан совулды.


6Мен Ысрайыла ериң чыгы ялы боларын.
Ол лилия гүли ялы ачылар.
Ливан[†] кедри кимин көк урар[+].


7Ол пудак яйрадар.
Оваданлыгы зейтун агаҗы ялы болар.
Ливаның кедр агаҗы дейин якымлы ыс сачар.


8Олар доланып, Мениң саямда яшарлар.
Бугдай кимин бол боларлар.
Үзүм ялы гүлләрлер.
Оларың ысы Ливан шерабы ялы болар.


9Эй, Эфрайым, бутлар билен ишим ёк.
Дилегиңе җогап берип, ыбадатыңа середйән Мендирин.
Мен мыдам яшыл серви ялыдырын.
Сениң бар мивелериң Менден гелер».


10Ким пайхаслы болса, бу сөзлере дүшүнсин.
Ким дүшүнҗели болса, олары билсин.
Чүнки Реббиң ёллары дүздүр.
Догручыллар ол ёлдан гидйәрлер.
Эрбетлер ол ёлларда бүдрейәрлер[+].

### Ёвел


Гириш

[1]

[2]

[3]


#### Гириш


Ёвел пыгамбериң китабы


Ёвел пыгамбер барада айдара маглумат аз болуп, онуң хачан яшандыгы анык мәлим дәлдир. Чакламалара гөрә, Ёвел пыгамбериң китабы б. э. өң V я-да IV асыра, ягны Парс патышалыгының дүнйә агалык сүрен дөврүне дегишлидир. Пыгамбер сүри-сүри чекиртгелериң элхенч чозушыны ве ондан соң Палестина юрдуна дүшен гуракчылыгы суратландыряр. Ол чекиртгелер тымсалында Реббиң гүнүниң голайлаяндыгының нышаныны гөрйәр. Пыгамбер Худайың эмрине гаршы чыкянларың Реббиң гүнүнде җезаландырылҗакдыгы барада пыгамберлик эдйәр. Ол Худайың адамлары тоба этмәге чагыряндыгыны айдяр. Худай Өз халкыны галкындырып, оны ялкаҗакдыгыны вада эдйәр. Ол әхли адамларың: эркеклердир аялларың, яшлардыр гаррыларың үстүне Өз Рухуны дөкҗекдигини Ёвел пыгамбер аркалы айдяр (2:28-38).

Чекиртгелер беласы 1:1–2:17
Галкыныш вадасы 2:18-27
Реббиң гүни 2:28–3:21

#### 1‑нҗи бап

1Петувалың оглы Ёвеле Реббиң шу сөзи аян болды:


Лешгер хүҗүм эдйәр

2Эй, яшулулар,[†] диңләң сиз муны,
сиз хем гулак гоюң, тутуш юрдуң илаты:
сизиң гүнлериңизде я аталар дөврүнде,
хей-де, болупмыды шулар ялы зат?
3Сиз муны етириң чагаларыңыза,
олар хем айтсын өз чагаларына,
оларың чагалары-да индики несле[+].
4Юмуртгадан чыкан чекиртгеден артан хасылы
ганат багламадык чекиртге ийди.
Ондан артаны ганат баглан чекиртге ийди,
ганат баглан чекиртгеден артан хасылы
гемриҗи чекиртге сүрүси ийди[+].
5Эй, серхошлар, айңалың-да, аглаң сиз,
тәзе шерап үчин налаң, оны ичйәнлер,
чүнки тәзе шерап агзыңыздан кесилди[+].
6Себәби мениң топрагыма уммасыз,
гүйчли бир лешгер чозды;
арсланыңкы ялы онуң дишлери,
эне ёлбарсыңкы дей гыйык дишлери[+].
7Ол вейран этди үзүм шахаларымы,
чапым-чапым этди инҗир агачларымы,
шахаларының габыгыны сыпырып,
ере ташлады;
үзүм шахалары-да агарып галды.
8Сөйгүли адаглысыны йитирип,
җул гейнен гыз кимин ах чекип, нала!
9Реббиң өйүнден кесилди инди
галла хем-де ичги садакалары.[†]
Реббе хызмат эдйән руханылар[†]
тутярлар ясы.
10Мейданлар бошады, топрак аглаяр,
чүнки вейран болды онуң галласы.
Шерап гурап галды, зейтун-да солды[+].
11Эй, дайханлар, арпа-бугдай үчин гамланың,
үзүм багбанлары, сес эдип аглаң,
чүнки вейран болды мейдан галласы,[+]
12гурап галды үзүм агаҗы,
солуп галды инҗир агаҗы.
Нар, алма, хурма –
мейдандакы багларың гурады бары.
Гутарды шол себәпден ынсан шатлыгы[+].
13Эй, руханылар, җул гушаның, яс тутуң!
Эй, гурбанлык сыпасында[†] хызмат эдйәнлер,
дат-перят эдиң!
Эй, Худайымың[†] хызматкәрлери,
гиҗәңизи җул ичинде гечириң!
Чүнки галла, ичги садакалары
кесилендир Худайыңызың өйүнден[+].
14Агыз беклемәге белләң сиз вагты,
җар эдиң мукаддес[†] йыгнанышыгы.
Яшулулары хем-де тутуш юрдуң халкыны
йыгнаң Бейик Худайыңызың өйүне
хем-де Реббе дат-перят эдиң[+].
15Дат ол гүне!
Чүнки Реббиң гүни[†] якындыр.
Гудратыгүйчлүден
Вейранчылык гүни кимин гелйәр ол[+].
16Эйсем гөзүмизиң алнында ийҗегимиз,
Худайымызың өйүнден-де
шатлыкдыр багтыярлык кесилмейәрми[+]?
17Тохумлар чүйреди кесек астында,
аммарлар хем гугарып галды,
галла аммарлары чагшап дагады,
чүнки галла экинлери хасыл бермеди.
18Мал-гара ненеңси зарын ыңраняр!
сыгыр сүрүлери ыранып баряр,
чүнки олар үчин ёкдур яйлалар;
гоюн сүрүлери-де ысгындан дүшен.
19Я Реб[†], Саңа дат-перят эдйән,
чүнки яйлалары от ялмап ювутды,
мейдан агачларының барыны
ялын көйдүрди[+].
20Саңа перят эдйәр хатда чөл хайванлары,
чүнки гурап галды сув акарлары,
от хем ялмап ювутды гөк яйлалары[+].

#### 2‑нҗи бап

1-2Сионда[†][*] сурнай чалың,
Мениң мукаддес[†] дагымда
ховпуң абаняндыгыны дуйдурың.
Гой, юрдуң тутуш илаты
горкудан сандырасын,
чүнки Реббиң гүни[†] етип гелйәр –
гараңкылык хем-де зулмат гүни ол.
Булутлы хем түм гараңкы гүндүр ол.
Көп санлы хем гүйчли бир лешгер,
даглара яйраяр даң шапагы дей.
Овалдан бәри онуң деңи-тайы болманды,
соңкы несиллерден хем ол дейин болмаз[+][+].
3Онуң өңүнден от ялмап-ювудяр,
ызындан-да ялын көйдүрйәр.
Өң янында топрак Эрем багы дей,
ыз янында – тозап ятан бееван.
Ондан хич зат гутулып-да билмейәр[+].
4Оларың сыпаты[†] атларыңкы дей,
бедевлер дей хүҗүм эдйәрлер[+].
5Олар сөвеше тайяр гүйчли лешгер дек,
шөвеш арабаларының такырдайшы дек,
саманы яндырян ялның шатырдайшы дек,
даг депелеринден бөкүп ашярлар.
6Халклар довла дүшйәр олаң өңүнде,
йүзлери-де горкудан ак тама дөнйәр[+].
7Олар сөвешиҗи дей хүҗүм эдйәрлер,
эсгерлер дей дырмашярлар дивара.
Херси баряр өңе өз угры билен,
совулмаяр олар өз ёдасындан[+].
8Итеклемейәрлер бирек-бирегни,
йөрейәр өз ёдасындан хер бири.
Әхли бөветлери бөвсүп гечйәрлер,
оларың бадыны саклап болмаяр.
9Олар шәхере тарап окдурылярлар,
диварларың йүзүнден ылгаярлар,
дырмашып, җайлара аралашярлар,
огры кимин пенҗирелерден гирйәрлер[+].
10Оларың өңүнде ер эндирейәр,
асман болса лерзана гелйәр,
Гүнүң, Айың йүзи гараляр,
йылдызлар хем шөхлесини гизлейәр[+].
11Реб[†] Өз лешгериниң өңүнде
батлы сесленйәр.
Ненеңси көп санлы Онуң лешгери!
Онуң буйругына табын болянларың ёкдур хасабы.
Догрудан-да, Реббиң гүни бейикдир,
элхенчдир шүбхесиз – чыдаҗак бармы[+]?
12Реб хениз шуны айдяндыр:
«Агыз бекләп, аглап, яс тутуп,
тутуш йүрегиңиз билен Маңа өврүлиң[+].
13Эшиклериңизе дерек йүреклериңизи парчалаң,
Худайыңыз[†] Реббе доланып гелиң».
Ол мерхеметли хем рехимли,
гиң гөвүнли, садык сөйгә бай,
Ол җеза бермекден эл чекмәге тайяр[+].
14Ким билйәр, белки, йүз өвүрмән,
эдер рехими,
Өзүнден соң гояр берекедини,
хатда Худайыңыз Реббе берилйән
галладыр ичги садакаларыны?[†][+]
15Сионда чалың сурнайы,
җар эдиң мукаддес йыгнанышыгы,
Агыз беклемәге белләң сиз вагты,[+]
16Халкы йыгнап, җемагаты тәмизләң,[†]
яшулулары[†] хем чагалары,
хатда эмйән бәбеклери чагырың.
Гой, өйленйән йигит өз отагындан,
гелин-де өз тутусындан чыксынлар[+].
17Гирелге билен гурбанлык сыпасының арасында
Реббе хызмат эдйән руханылар[†] агласын.
Дийсинлер: «Өз халкыңа рехим эйле, Реб,
халклара гүлки болмазлык үчин,
Сен этме масгара сайлан халкыңы.
„Оларың Худайы ниреде?“ дийлип,
миллетлер[†] арасында айдылмагы герекми?»[+]


Реб Өз халкыны ялкаҗак

18Реб шонда габанды Өз топрагыны
хем-де Өз халкына инди рехими[+].
19Реб җогап берип, дийди халкына:
«Ине, Мен сизе иберйән:
галланы, шерабы, зейтун ягыны.
Доюп-ганып иерсиңиз олардан.
Мундан бейләк миллетлер арасында
Мен сизи этмерин инди масгара.
20Мен демиргазык лешгерини
сизден узаклашдырып,
әкидерин оны сувсуз бош ере,
гүндогар деңзине – онуң өңүни,
гүнбатар деңзине – онуң ардыны.
Гөтерилер гөге маслык ыслары,
элхепус, ол этди бейик ишлери![+]
21Эй, топрак, горкмагын,
шатлан хем беген.
Себәби Реб этди бейик ишлери!»[+]
22Горкмаң сиз, эй, чөл хайванлары,
себәби яшылдыр чөл яйлалары.
Баглар гетирйәр өз мивесини,
зейтун хем-де үзүм берйәр
бол хасылыны[+].
23Эй, Сион перзентлери, бегениң,
Бейик Худайыңызда шатланың!
Чүнки адалат үчин,
Ол гүйз ягшыны ягдырды;
Ол сизе болелин ягшы эчилди.
Озал болшы ялы ягдырды,
гүйз хем-де яз ягышларыны[+].
24Харманлар долар галладан,
челеклер хем долуп-дашарлар
тәзе шерап билен зейтун ягындан.
25«Мен үстүңизе иберен әгирт лешгеримиң:
ганат багламадык, ганат баглан,
юмуртгадан чыкан
ве гемриҗи чекиртге сүрүсиниң
хасылы ийип гутаран йылларының
өвезини доларын[+].
26Сизиң ийҗегиңиз болелин болар,
олардан герк-гәбе доярсыңыз;
сизиң үчин аҗайып ишлери эден
Худайыңыз Реббиң адына
алкышлар айдарсыңыз.
Мениң халкым гайдып утандырылмаз.
27[•]Сиз Мениң Ысрайылың арасындадыгымы,
Бейик Худайыңызың Мендигими,
өзгәниң-де ёкдугыны билерсиңиз.
Мениң халкым гайдып утандырылмаз»[+].


Реббиң гүни

28«Шондан соң Мен хер бир ынсан үстүне
Өз Рухумы дөкерин.
Пыгамберлик[†] эдер огулдыр гызларыңыз,
дүйшлер гөрер гаррыларыңыз,
аянлык[†] аларлар йигитлериңиз[+].
29Шол гүнлерде Мен хатда гуллардыр гырнакларың үстүне,
Өз Рухумы сув кимин дөкерин.

30Мен асманда ве ерде аламатлар: ган, от хем-де түссе сүтүнлерини гөркезерин[+]. 31Реббиң бейик ве газаплы гүни гелмезден озал, Гүн түмлүге, Ай хем гана дөнер[+]. 32Шонда Ребби чагыран хер бир ынсан халас эдилер, чүнки Реббиң айдышы ялы, гачып гутуланлар Сион дагында ве Иерусалимде[†] болар, аман галанларың арасында Реббиң чагыранлары-да болар»[+].

#### 3‑нҗи бап


Реб[†] миллетлере[†] җеза берҗек

1«Ине, шонда, Яхуда[†] билен Иерусалимиң[†] өңки абаданчылыгыны дикелден гүнлеримде,[+] 2Мен әхли миллетлери йыгнап, олары Ехошапат[*] җүлгесине гетирерин, сайлан ысрайыл[†] халкымы миллетлер арасында пытрадандыгы үчин, Мен шол ерде олара хөкүм чыкарарын. Олар Мениң топрагымы бөлдүлер,[+] 3Мениң халкым үчин биҗе атдылар, огланы лолы[†] үчин, гызы шерап ичмек үчин сатдылар[+]. 4Эй, Сур[†], Сидон[†] ве әхли Пилишт велаятлары, сиз кимсиңиз Мениң үчин? Сиз Маңа гайтавул берйәрсиңизми? Эгер гайтавул берйән болсаңыз, Мен сизиң эденлериңизи окгунлылык билен тизара башыңыза саларын[+]. 5Чүнки сиз Мениң алтын-күмшүми, сайлама хазынамы бутханаларыңыза әкитдиңиз[+]. 6Сиз Яхуда ве Иерусалим халкларыны өз чәклеринден узаклашдырып, олары грек халкына сатдыңыз. 7Инди болса олары шол ерден аяга галдырып, эденлериңизи өз башыңыза салян Мендирин. 8Мен сизиң огулдыр гызларыңызы Яхуда халкына сатарын, ол хем сизиң чагаларыңызы узакдакы Шебалылара сатар». Муны Реб айтды[+].

9Муны халклар арасында җар эдиң:
«Сөвеш үчин тайярлык гөрүң,
батырлары аяга галдырың,
гой, эсгерлериң бары җемленсин.
10Азалларыңыздан гылычлар,
оракларыңыздан найзалар ясаң;
эҗиз „мен гүйчли“ дийсин[+].
11Эй, төверекдәки әхли миллетлер,
ховлугың, үйшүп йыгнаның!
Я Реб, ашак индир Өз батырларыңы!»
12«Гой, миллетлер галкынсын,
Ехошапат җүлгесине[†] инсин,
чүнки чар тарапдан гелен миллетлере
хөкүм чыкармак үчин,
Мен шол ерде отурҗак[+].
13Оракларыңызы ишледиң,
чүнки хасыл етишди;
үзүм сыкылян ери долы,
Челеклер долуп дашянча басгылаң.
Чүнки хетден ашды писликлери миллетлең»[+].
14Хөкүм җүлгесинде
Биргиден мәхелле, әгирт мәхелле!
Чүнки Реббиң гүни[†]
хөкүм җүлгесине голайдыр[+].
15Гүнүң, Айың йүзи гараляр,
йылдызлар хем шөхлесини сачмаяр[+].
16Реб гүммүрдейәр Сиондан[†]
хем сесленйәр Иерусалимден.
Асман билен ер лерзана гелйәр.
Эмма Реб Өз халкына пенадыр,
хем ысрайыл халкы үчин галадыр[+].
17«Шонда Мен Бейик Худайыңызың[†]
мукаддес[†] дагым Сионда
месген тутандыгымы билерсиңиз.
Иерусалим хем мукаддес болар,
кесекилер оны басып алмаз хич хачан[+].
18Шол гүн шейле болар:
Даглардан тәзе шерап дамар,
байырлардан сүйт акар,
Яхуда җарларының әхлиси
сувдан долар.
Реббиң өйүнден гөзбаш ярылып,
Шитим җүлгесиниң гуры җарларыны гандырар[+].
19Вейран болар Мүсүр,
дөнер чөллүге Эдом,
чүнки олар яхуда халкына
этдилер сүтем;
боядылар топракларыны
бигүнә гана[+].
20Йөне бакы месген болар Яхуда,
Иерусалим-де болар несилден-несле[+].
21Мен аларын ганларының хунуны
хем-де акламарын гүнәни,
чүнки Реб Сионда месген тутяндыр»[+].

### Амос


Гириш

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]


#### Гириш


Амос пыгамбериң китабы


Амос пыгамбер Худайдан ылхам алан пыгамберлериң биридир. Мукаддес Язгыларда шейле ылхамларың җикме-җик беяны илкинҗи гезек хут шу китапда душ гелйәр.

Амос пыгамбер аслы боюнча Яхуда шәхеринден болса-да, ол Ысрайыл патышалыгының демиргазык чәклеринде яшаян адамлар барада пыгамберлик эдипдир. Ол бу пыгамберликлери такмынан б. э. өң VIII асырда айдыпдыр. Шол дөвүрде юрдуң абаданчылыгы паҗарлап өсүпдир, халк Худая сежде эдип, парахат яшапдыр. Эмма Амос бу абаданчылыгың ве болелинлигиң диңе байлар үчиндигини гөрйәр. Ол юртда адалатсызлыгың артяндыгыны ве гарып-пукараларың эзилйәндигини гөрйәр. Худая эдилйән сежделер пәк йүрекден эдилмәндир, парахатлык болса гөзе гөрүнйән салгым ялы болупдыр. Шонуң үчин-де, Амос Худайың юрды җезаландырҗакдыгы барада батыргайлык билен пыгамберлик эдйәр. Ол адалатлылыгы «деря кимин җошдурмага» (5:24) чагыряр. Амос пыгамбер: «Белки шонда Реб Хөкмүрован Худай Юсубың аман галанларына мерхемет эдер» (5:15) – дийип умыт эдйәр.

Ысрайылың төверегиндәки юртларың хөкүм эдилмеги 1:1–2:5
Ысрайылың хөкүм эдилмеги 2:6–6:14
Бәш гөрнүш 7:1–9:15

#### 1‑нҗи бап

1Тековалы чопанларың бири болан Амосың сөзлери. Ысрайыл[†] хакындакы бу сөзлер Амоса ертитремеден ики йыл өң гөрнүш[†] аркалы аян болупды. Шол гүнлерде Яхудада[†] Узыя патыша, Ысрайылда Еховашың оглы Яробгам патыша хөкүм сүрйәрди[+].

2Амос шейле дийди:
«Реб[†] Сиондан[†] награ чекйәр,
Иерусалимден[†] сесини эшитдирйәр.
Чопанларың өри мейданлары соляр,
Кармел дагының башы гураяр»[+].


Ысрайылың төверегиндәки юртлар хөкүм эдилйәр

3Реб шейле диййәр:
«Мен дамасклылары гүнә үстүне гүнә
эдендиклери үчин җезасыз галдырмарын.
Чүнки демир дишли дөвеклерде
гилгат халкыны енчдилер олар[+].
4Муңа гөрә Хазайылың көшгүне от ягдырарын,
от Бенхададың[*] галаларыны якып күл эдер[+].
5Дамаскың дервезесиниң килтлерини дөверин,
Авен[*] җүлгесиниң хөкүмдарыны,
Бейтеденде[*] эли ша хасалы хөкүмдары ёк эдерин.
Сирия халкы Кир юрдуна есир эдип әкидилер».
Муны Реб айдяндыр[+].


6Реб шейле диййәр:
«Мен газалылары гүнә үстүне гүнә
эдендиклери үчин җезасыз галдырмарын.
Олар тутуш җемагаты эдомлыларың
элине бермек үчин есир эдип әкитдилер[+].
7Муңа гөрә Газа диварына от ягдырарын,
от онуң галаларыны якып күл эдер.
8Ёк эдерин Ашдодың илатыны,
Ашкелонда эли ша хасалы хөкүмдары.
Голумы Экроның гаршысына өврерин,
хеләк эдерин пилиштлилериң[†] аман галаныны».
Муны Хөкмүрован Реб айдяндыр[+].


9Реб шейле диййәр:
«Мен сурлулары гүнә үстүне гүнә
эдендиклери үчин җезасыз галдырмарын.
Чүнки олар доганлык әхтини унудып,
тутуш җемагаты Эдома гул эдип сатдылар[+].
10Муңа гөрә Сур[†] диварына от ягдырарын,
от онуң галаларыны якып күл эдер».


11Реб шейле диййәр:
«Мен эдомлылары гүнә үстүне гүнә
эдендиклери үчин җезасыз галдырмарын.
Чүнки доганларыны гылычлы ковалап,
рехим-шепагат этмедилер,
чәксиз гахарыны дөкдүлер,
газап атына бакы атландылар[+].
12Шу себәпден Теймана от ягдырарын,
от Босраның галаларыны якып күл эдер».


13Реб шейле диййәр:
«Мен аммонлары[†] гүнә үстүне гүнә
эдендиклери үчин җезасыз галдырмарын.
Чүнки олар өз чәклерини гиңелтмек үчин
Гилгадың гөврели аялларының гарныны ярдылар[+].
14Сөвеш гүнүндәки галмагалдан яңа,
харасат гүнүндәки түвелей ичинде
Рабаның диварына от саларын,
от галаларыны якып күл эдер[+].
15Эмелдарлары билен бирликде
аммон шасы сүргүн[†] эдилер».
Муны Реб айдяндыр[+].


#### 2‑нҗи бап

1Реб[†] шейле диййәр:

«Мен Мовабы гүнә үстүне гүнә
эдендиги үчин җезасыз галдырмарын.
Чүнки ол Эдом шасының
сүңкүни якып күле өвүрди[+].
2Шу себәпден Моваба от ягдырарын,
от Кериёдың галаларыны якып күл эдер.
Гыгырышмакдан ве сурнай сеслеринден яңа,
Мовап халкы сөвеш гыкылыгының ичинде өлер[+].
3Араларындакы хөкүмдарыны ёк эдерин,
онуң билен биле әхли эмелдарларыны өлдүрерин».
Муны Реб айдяндыр.


Яхуда[†] хөкүм эдилйәр

4Реб шейле диййәр:
«Мен Яхуданы гүнә үстүне гүнә
эдендиги үчин җезасыз галдырмарын.
Чүнки Реббиң кануныны[†] рет этдилер,
Онуң парзларыны[†] тутмадылар,
ата-бабаларының ялан худайларың[†] ызына эериши ялы
инди булар-да олар билен аздылар[+].
5Шу себәпден Яхуда от ягдырарын,
от Иерусалимиң[†] галаларыны якып күл эдер»[+].


Ысрайыл[†] хөкүм эдилйәр

6Реб шейле диййәр:
«Мен Ысрайылы гүнә үстүне гүнә
эдендиги үчин җезасыз галдырмарын.
Чүнки олар догручылы күмше,
мәтәҗи бир җүбүт чарыга сатярлар[+].
7Пукараларың башыны топрак астында депгиләп,
эзиленлери ёлдан итекләп айырярлар.
Оглы-да, атасы-да бир аялыңка гидип,
мукаддес[†] адымы харлаярлар[+].
8Хер гурбанлык сыпасының[†] янында
гирев алнан эшиклери язып отурярлар.
Өзлериниң Худайының өйүнде
җериме пула алнан шерабы ичйәрлер.


9Мен болса Ысрайылың өңүнден
аморлары[†] ёк этдим.
Бойлары кедр агаҗы дей узын,
дуб агаҗы кимин гүйчли болса-да,
оларың ёкардан мивесини,
ашакдан көкүни гырдым[+].
10Шейле-де амор юрдуны эелемегиңиз үчин,
Мен сизи Мүсүрден чыкардым,
чөлде кырк йыллап ёл гөркездим[+].
11Огулларыңыздан пыгамбер[†] чыкардым,
яш йигитлериңизи назыр[*] белледим.
Эй, ысрайыл халкы, хакыкатдан-да, бу шейле дәлмидир?!»
Муны Мен-Реб айдяндырын[+].


12«Эмма назыр болана шерап ичирдиңиз,
пыгамберлере „Пыгамберлик этмәң!“
дийип буйрук бердиңиз.


13Шонуң үчин десседен йүкли араба
топрагы нәхили оврадян болса,
Мен-де сизи дуран ериңизде
эдил шонуң ялы мынҗырадарын.
14Йүврүк адам гачып билмез,
гүйчли гүйч гөркезип билмез,
батыр-да җаныны халас эдип билмез[+].
15Яйчы орнунда берк дуруп билмез,
йүврүк аяклы гачып гутулып билмез,
атлы-да җаныны халас эдип билмез.
16Батырларың иң батыры-да
ол гүн ялаңач гачып гидер».
Муны Реб айдяндыр.

#### 3‑нҗи бап


Ысрайылың гүнәси ве җезасы

1Эй, ысрайыл[†] халкы, Реббиң сизе, Мүсүрден чыкаран ковумыңыза гаршы айдан бу сөзүне гулак гоюң:[+]
2«Ер йүзүндәки әхли халкларың арасындан
Мен диңе сизи сайладым.
Шу себәпли әхли этмишиңиз үчин,
Мен сизи җезаландырарын[+].


3Хей, беллешмезден ики адам
биле ёла дүшерми?
4Авы оңмадык шир җеңңелде арлармы нәме?
Хич зат авламадык арслан
сүренинде хырлармы нәме?
5Ерде дузак гурулмаса,
гуш дузага дүшерми?
Ичине бир зат дүшмесе,
ерден гапан гөчерми?
6Шәхерде сурнай чалнар-да,
халкда горкы болмазмы?
Реббиң Өзи индермесе,
шәхере бела гелерми[+]?
7Хакыкатдан-да Хөкмүрован Реб[†]
сырыны гуллары пыгамберлере[†]
аян этмезден хич зат этмез[+].
8Арслан арлар-да,
ким горкмаз?
Хөкмүрован Реб сөзләр-де,
ким пыгамберлик этмез?»[+]


9Ашдот ве Мүсүр галаларына шуны җар эдиң:
«Самарияның[†] дагларына йыгнаның.
Шәхериң ичиндәки башагайлыгы,
онуң арасындакы зулумы гөрүң»[+].
10«Галаларында зорлук билен талан
олҗаларыны топлаярлар,
догры[†] иш этмеги хич билмейәрлер.
Муны Реб айдяндыр[+].
11Шонуң үчин душман юрдуңызы габава салар
сизи гүйч-кувватдан дүшүрип,
галаларыңызы талаңчылыга берер».


Муны Хөкмүрован Реб айдяндыр[+].

12Реб шейле диййәр: «Бир чопаның арсланың агзындакы гойнуң диңе тойнакларыны я-да гулагының бир бөлегини халас эдип билши ялы, Самарияда яшаян ысрайыл халкы-да шейле халас эдилер. Онда диңе дөвүк-енҗик өй гошларындан башга хич зат галмаз».


13Эшидиң ве Якуп несиллерине гүвәлик эдиң,
Гудратыгүйчли Худай[†] – Хөкмүрован Реб шейле диййәр:
14«Этмиши үчин Ысрайылы җезаландыран гүнүм,
Бейтелиң гурбанлык сыпаларыны-да[†] ёк эдерин.
Гурбанлык сыпаларың шахлары
кесилип ере гачар[+].
15Мен гышкы хем язкы көшклери юмрарын,
пил сүңкүнден хашамланан җайлары ёк эдерин,
бейик җайларың соңуна чыкарын».
Муны Реб айдяндыр[+].

#### 4‑нҗи бап

1Эй, Самария[†] дагындакы Башаның[†] мал хелейлери!

Сиз пукаралара сүтем эдип, мәтәчлери эзйәнлер,
әрлериңизе: «Ичмәге бир зат гетир» диййәнлер!
Бу сөзлере гулак салың[+].
2Хөкмүрован Реб[†] Өз мукаддеслигинден[†] ант ичди:
«Сизиң чеңңеклер билен,
иң соңкыңызың хем балык гарбаклары билен
тутулҗак гүнүңиз хөкман етип гелер[+].
3Хер бириңиз гаршыңыздакы
дивар гәдикден чыкарылып,
Хермона ташланарсыңыз».
Муны Реб айдяндыр[+].


Ысрайыл[†] эрбет ёлундан дәнмейәр

4Барың, Бейтеле гидип, гүнә эдиң,
Гилгала гидип, языгыңызы артдырың,
хер гүн эртирине гурбанлыкларыңызы,[†]
хер үч гүнден газанҗыңызың ондан бирини гетириң[+].
5Хамырмаялы чөрекден шүкүр садакасыны[†] хөдүрләң,
мейлетин садакаларыңызы җар эдип мәлим эдиң,
шейле этмекден сен леззет аляң-а, эй, ысрайыл халкы!
Муны Хөкмүрован Реб айдяндыр[+].


6Әхли шәхерлериңизде ачлыкдан дишиңизиң кирини сордурдым,
тутуш юрдуңызы нана зар этдим,
эмма шонда-да сиз Маңа тарап доланмадыңыз.
Муны Реб айдяндыр[+].


7Хасыл йыгнамага үч ай галанда,
сизден ягмыры гысгандым,
Мен бир шәхере ягыш ягдырып,
башга бирине ягдырмадым.
Бир экин мейданы ыгалдан гандырдым,
бейлеки бирини болса ыгалсыз гуратдым[+].
8Агыз сувы үчин шәхерден-шәхере энтедиңиз,
эмма сувдан ганып ичмедиңиз,
шонда-да сиз Маңа тарап доланмадыңыз.
Муны Реб айдяндыр.


9Мен сизи эпгекдир хең билен бүрәп өртдүм,
багларыңызы ве үзүмликлериңизи вейран этдим,
инҗирдир зейтун агачларыңызы чекиртгелер ювутды,
эмма шонда-да сиз Маңа тарап доланмадыңыз.
Муны Реб айдяндыр[+].


10Мүсүрдәки ялы араңыза мерги ибердим,
яш йигитлериңизи гылычдан гечирдим,
атларыңызы душманларыңыза бердим.
Бурнуңызы дүшелгәңизиң порсы ысындан долдурдым,
эмма шонда-да сиз Маңа тарап доланмадыңыз.
Муны Реб айдяндыр[+].


11Мен Содом[†] билен Гомораны[†] юмрушым ялы,
араңыздакы көп шәхерлери-де йыкып юмурдым.
Сиз отдан чыкарылан кесинди мысалы болдуңыз,
эмма шонда-да Маңа тарап доланмадыңыз.
Муны Реб айдяндыр[+].


12Шонуң үчин хем, эй, Ысрайыл, саңа шейле эдерин.
Саңа шуны этҗекдигим үчин,
Худайыңы[†] гаршыламага тайярлан, эй, Ысрайыл!


13Чүнки даглара шекил берен, ели ярадып,
Өз пикирлерини ынсанлара аян эден,
даң шапагыны гараңкылыга өврен,
дүнйәниң белент ерлерине аяк басан Олдур,
Онуң ады Реб Хөкмүрован Худайдыр![+]

#### 5‑нҗи бап


Тоба этмәге чагырыш

1Эй, ысрайыл[†] халкы, сен хакдакы айтҗак
бу агы сөзүме гулак ас.
2Ысрайыл гызы йыкылды,
инди ол хич хачан галмаз,
өз топрагында сүйнүп ятыр,
хич ким оңа ярдам бермез[+].
3Шонуң үчин Хөкмүрован Реб[†] шейле диййәр:
«Бир шәхерден Ысрайыл үчин сөвеше чыкан
мүң адамдан йүз адам аман галар,
бейлеки биринден диңе йүзден онусы аман галар».
4Реб ысрайыл халкына шейле диййәр:
«Мени агтарың, шонда яшарсыңыз![+]
5Эмма Мени Бейтелден агтармаң,
Гилгала гирмәң,
Беершеба гечмәң,
чүнки Гилгал хөкман сүргүн[†] эдилер[*],
Бейтел хем хич зат болуп галар»[+].
6Ребби агтарың, шонда яшарсыңыз,
ёгсам Ол Юсуп неслине гаршы от кимин ловлар,
Бейтелде янгыны сөндүрмәге хич ким тапылмаз[+].
7Адалаты аҗылыга өвренлер!
Догручыллыгы ере чаланлар!
8Үлкер, Орион йылдызларыны ярадан,
түм гараңкылыгы даң сәхере өврен,
гүндизи гиҗә өврен,
деңиз сувларыны чагырып,
олары ер йүзүне дөкен Олдур.
Онуң ады Ребдир[+].
9Ол гүйчлүлери шол бада хеләк эдер,
галаларыны-да вейран эдер.
10Олар казыетде паш эдйәни йигренйәрлер,
хакыкаты сөзлейәни әсгермезлик эдйәрлер[+].
11Гарыбың элинден бугдай хем саман хакыны
зорлук билен аланыңыз үчин,
дашдан ёнулан җайлар гурсаңыз-да,
сиз оларда яшамарсыңыз,
гөзел үзүм багларыны отуртсаңыз-да,
оларың шерабыны ичмерсиңиз[+].
12Чүнки Мен этмишиңизиң көпдүгини,
гүнәлериңизиң чөкдердигини билйәрин.
Догручыла эзъет берип, пара алярсыңыз,
казыетде мәтәҗи бош гайтарярсыңыз[+].
13Шонуң үчин акыллы ынсан
шейле пурсатда үмсүм болар,
чүнки бу бир эрбет замандыр.


14Яманлыгы дәл-де, ягшылыгы агтарың,
шонда сиз яшарсыңыз.
Эдил сизиң өз айдышыңыз ялы
Реб Хөкмүрован Худай[†] сизиң билен болар.
15Яманлыгы йигренип, ягшылыгы сөйүң,
казыетде адалаты беркарар эдиң.
Белки шонда Реб Хөкмүрован Худай
Юсубың аман галанларына мерхемет эдер[+].


16Хөкмүрован Худай – Хөкмүрован Реб шейле диййәр:
«Бүтин мейданчаларда дады-перят эдерлер,
көчелерде „Вай, вай гүнүмизе!“ дийшерлер.
Чагырарлар дайханы матам тутмага,
ясчылары – яс айдымыны айтмага[+].
17Тутуш үзүм багларыңызда перят эдерлер,
чүнки сизиң араңыздан Мен гечерин».
Муны Реб айдяндыр[+].


Реббиң гүни[†]

18Дат гүнүңизе, Реббиң гүнүни күйсейәнлер!
Нәме үчин сиз Реббиң гүнүне зарсыңыз?
Ол гүн айдыңлык дәл-де, гараңкылыкдыр[+].
19Ол гүн бир кишиниң арсландан гачып,
ая душ гелши киминдир.
Өйүне гелип, элини дивара сөйәнде,
оны йыланың чакышы киминдир.
20Реббиң гүни ягтылык дәл-де, гараңкылык дәлмидир?
Ол хич бир ышыксыз түм гараңкылык дәлмидир?


21Мен байрамларыңызы йигренйәрин, әсгермейәрин,
мукаддес[†] йыгнанышыкларыңызы асла халамаярын[+].
22Хатда якма гурбанлыгыңыздыр галла садакаңызы[†] хөдүр этсеңиз-де,
Мен олары кабул этмерин.
Семиз малларыңыздан саламатлык гурбанлыгыңызы берсеңиз-де,
Мен олара бакмарын.
23Янымдан нагмаларың овазыны айрың!
Мен арфаларыңызың сазыны диңлемерин.
24Гой, адалатлык[†] деря кимин җошсун,
догручыллык бакы чешме ялы аксын.


25Эй, ысрайыл халкы, Маңа чөлде кырк йыллап
гурбанлыклар[†] ве садакалар хөдүрледиңизми[+]?


26Сиз патышаңыз Сакуды ве йылдыз худайыңыз Киюны –
өзүңиз үчин ясан бутларыңызы гөтерип гездиңиз.


27Мунуң үчин сизи Дамаскың аңырсына сүргүн эдерин.
Муны Реб айдяндыр.
Онуң ады Хөкмүрован Худайдыр[+].

#### 6-нҗы бап


Ысрайыл[†] вейран эдилйәр

1Дат гүнүңизе, эй, Сионда[†][*] асуда яшаянлар,
Самария[†] дагында ховпсуз отуранлар,
ысрайыл халкының йүз тутмага барян
иң бейик миллетиң мешхур адамлары![+]
2Калне шәхерине гечип гөрүң,
ол ерден бейик Хамада гидиң.
Онсоң пилиштлилериң[†] Гат шәхерине барың,
олар ики патышалыгыңыздан говумыка?
Тутян мейданлары сизиңкиден гиңмикә[+]?
3Эй, сиз бела гүнүни узак сайып,
зорлук тагтыны якынлашдыранлар!


4Халыңыза вай, эй, пил сүңкүнден хашамланан чарпаяда ятанлар,
дүшеклериниң үстүнде меймирәнлер,
сүрүден сайлама гузулары,
бага бакылан гөлелери иййәнлер!
5Өзлерини Давут ялы сайып,
саз гуралларыны ойлап тапянлар,
арфаның овазына айдым айдянлар,
6шакәседен шерап ичйәнлер,
үстлерине иң оңат атыр сепйәнлер,
Юсубың вейранчылыгына яс тутмаянлар,
халыңыза вай!
7Мунуң үчин олар илкинҗи болуп есир эдип әкидилер,
күрсүде гайшарянларың мейлиси тамамланар.


8Хөкмүрован Реб[†] Өзүнден ант ичип, шейле диййәр:
«Якубың гедемлигини неҗис сайярын,
онуң галаларыны йигренйәрин,
ичиндәки әхли зады билен биле
шәхери душман элине берерин».
Муны Хөкмүрован Бейик Худай[†] айдяндыр[+].

9Бир өйде он адам галан болса, олар-да өлер. 10Оларың бириниң гарындашы өз көмекчиси билен хоссарының[†] җеседини өйден дашары чыкарып якмак үчин гелер. Ол көмекчисинден: «Башга-да җесет бармы?» дийип соранда, «Ёк» дийип җогап берер. Онсоң гарындашы: «Сем бол! Реббиң ады агзалмасын» диер.


11Ине, Реб шейле буюряр:
«Улы җайлар тоза,
кичи җайлар күле дөнсүн.
12Атлар гаяның үстүнде чапармы?
Өкүзлер билен ол ерде ер сүрлерми?
Эмма сиз адалаты зәхере,
догрулык мивесини аҗылыга өвүрдиңиз.
13Сиз Лодебарда[*] пуч зада шатланып: „Карнайымы[*] өз гүйҗүмиз билен басып алмадыкмы нәме?“ диййәрсиңиз.
14Шонуң үчин, эй, ысрайыл халкы,
саңа гаршы бир миллети аяга галдырҗак.
Олар Лебохаматдан
Араба дүзлүгине[†] ченли сени эзерлер».
Муны Реб Хөкмүрован Худай айдяндыр.

#### 7‑нҗи бап


Чекиртгелер, от ве шугул гуралы хакындакы гөрнүшлер[†]

1Ине, Хөкмүрован Реб[†] маңа шуны гөркезди: патышаның пайына дүшен бугдай орлуп болнандан соң, икинҗи экилен экин гөгерип башлан вагтында, Реб чекиртге сүрүлерини чоздурды[+]. 2Чекиртгелер юрдуң әхли гөгерен задыны ийип гутаранда, мен шейле дийдим:

«Я Хөкмүрован Реб, ялбарярын, Өз халкыңы багышла!
Якубың несли муңа ненең чыдасын?!
Ол бир кичи халкдыр!»
3Онсоң Реб муңа гайтмышым этди.
Реб: «Бейле зат болмаз!» дийди[+].

4Ине, Хөкмүрован Реб маңа шуны гөркезди: Хөкмүрован Реб халкыны җезаландырмак үчин алавлы оды чагырды. От дүйпсүз чуң сувлары якып яндырды, соңра экин мейданыны яндырмага башлады. 5Онсоң мен шейле дийдим:

«Я Хөкмүрован Реб, ялбарярын, саклан!
Якубың несли муңа ненең чыдасын?!
Ол бир кичи халкдыр!»
6Реб муңа-да гайтмышым этди.
Хөкмүрован Реб: «Бу-да болмаз!» дийди.

7Башга бир гөрнүш аркалы Реб маңа шуны гөркезди: ине, Реб шугул гуралы билен гурлан дим-дик диварың янында дурды, элинде болса шугул барды. 8Онсоң Реб менден: «Амос, сен нәме гөрйәрсиң?» дийип сорады. Мен: «Бир шугул гөрйәрин» дийип җогап бердим. Онсоң Реб шейле дийди:

«Ине, халкым Ысрайылың ортасында-да,
Мен бир шугул гуралыны гойярын.
Мундан бейләк олары багышламарын[+].
9Ысхагың бутлара сеждегәхлери[†] вейран эдилер,
Ысрайылың мукаддес[†] өйлери хараба өврүлер,
Яробгам ковумына гаршы гылычлы аяга галарын»[+].


Амос билен Амазя

10Онсоң Бейтелдәки Амазя руханы[†] Ысрайылың патышасы Яробгама шейле хабар ёллады: «Амос ысрайыл[†] халкының арасында саңа гаршы дилдүвшүк гурады. Юрт онуң мунча сөзлерини гөтерип билмез[+]. 11Амос шейле дийди:

„Яробгам гылычдан өлер,
Ысрайыл халкы өз юрдундан
есир эдип әкидилип чыкарылар“»[+].

12Онсоң Амазя Амоса шейле дийди: «Эй, гөргүр![†] Бар, Яхуда[†] юрдуна гит-де, чөрек пулуңы шол ерде газан. Шол ерде пыгамберлик[†] эт[+]. 13Эмма инди гайдып Бейтелде пыгамберлик этме, чүнки бу патышаның мукаддес өйи ве патышалыгың ыбадатханасыдыр».[†][+] 14Онсоң Амос Амазя шейле җогап берди: «Мен пыгамбер хем дәл, пыгамберлер топарындан хем дәл. Мен йөне бир чопан хем инҗир агачларына гөзегчилик эдйән[+]. 15Эмма Реб мени сүриниң ызындан алды-да, маңа: „Бар, гит-де, Мениң халкым Ысрайыла пыгамберлик эт“ дийди.

16Инди болса Реббиң сөзүне гулак гой.
Сен маңа: „Ысрайылың гаршысына пыгамберлик этме,
Ысхагың ковумына гаршы вагыз этме“ диййәрсиң[+].
17Шонуң үчин Реб шейле диййәр:
„Аялың шәхерде лолучылык эдер,
огул-гызларың гылычдан гечирилер,
өлчег йүпи билен ериң пайланылар,
өзүңем харам юртда өлерсиң,
ысрайыл халкы өз юрдундан
есир эдилип әкидилер“».

#### 8‑нҗи бап


Бир себет миве

1Хөкмүрован Реб[†] маңа шуны гөркезди: бир себет инҗир мивеси барды[+]. 2Ол менден: «Амос, сен нәме гөрйәрсиң?» дийип сорады. Мен: «Бир себет етишен мивәни гөрйәрин» дийип җогап бердим. Онсоң Реб маңа шейле дийди: «Мениң халкым Ысрайылың соңы етип гелди. Мундан бейләк олары багышламарын[+]. 3Шол гүн көшк айдымлары ахы-нала өврүлер.

Әхли ер ташланан җесетлерден долар.
Үмсүм болуң!»
Муны Хөкмүрован Реб айдяндыр.


4Эшидиң муны,
мәтәчлери депгиләп эзйәнлер,
юрдуң гарыпларыны хеләк эдйәнлер!
5Сиз диерсиңиз:
«Тәзе Ай байрамы[†] гечседи, галламызы сатарыс;
Сабат гүни[†] басым өтседи,
бугдаймызы базара чыкарарыс.
Өлчеги кичелдип, баханы улалдып,
галп терези билен адамлары алдарыс[+].
6Бугдай ерине онуң кепегини сатып,
гарыплары күмше,
мәтәҗи бир җүбүт чарыга сатын аларыс»[+].


7Якуп халкының гуванҗы болан Реб шейле ант ичди:
«Мен оларың эден ишлериниң хич бирини асла унутмарын.
8Бу ишлер үчин ер сарсмаҗакмы?
Ерде яшаян хер кес яс тутмаҗакмы?
Бүтин ер йүзи Нил дерясы кимин толкун атар,
Мүсүрдәки Нил дерясы дей беленде галып песе дүшер»[+].


9Хөкмүрован Реб шейле диййәр:
«Шол гүн шейле болар:
Гүнортан чагы гүни батырарын,
гүндиз ер йүзүни гараңкы эдерин[+].
10Мен сизиң байрамыңызы яса,
айдымларыңызы ахы-нала өврерин.
Хер биле җул гушагыны гушадарын,
хер башың сачыны сырдырарын.
Шол гүни ялңыз оглуң яс гүни кимин эдерин,
онуң соңуны аҗылык билен гутарарын»[+].


11Хөкмүрован Реб ене-де шейле диййәр:
«Шейле гүнлер гелер,
Мен юрда ачлык иберерин.
Эмма бу чөрек билен сувуң гытлыгы дәл-де,
Реббиң сөзлерини эшитмек күйсеги болар[+].
12Реббиң сөзүни агтарып,
ынсанлар деңизден-деңзе,
демиргазыкдан гүндогара энтәрлер.
Олар ол ерден бу ере ылгашарлар,
эмма оны тапып билмезлер.


13Шол гүн гөзел гызлар ве яш йигитлер
тешнеликден хушуны йитирерлер».
14Самарияның[†] гүнәсинден ант ичип:
«Эй, Дан! Сениң худайыңдан[†] ант ичйән,
Беершебаның тутян ёлундан ант ичйән!» диййәнлер
йыкыларлар ве хич хачан ерлеринден галмазлар[+].

#### 9-нҗы бап


Реббиң Ысрайыла хөкүми

1Мен гурбанлык сыпасының[†] янында Реббиң дураныны гөрдүм. Реб[†] шейле буйрук берди:

«Ыбадатхана[†] сөелери сарсянча,
сүтүнлериң башына ур,
олары әхли ынсаның депесинден индер.
Дири галанларыны гылычдан гечирерин,
хич бири гачып-да, гутулып-да билмез[+].
2Газып өлүлер дүнйәсине гирселер-де,
элими узадып, олары ондан чыкарарын.
Олар гөге чыксалар-да,
ол ерден ашак дүшүрерин[+].
3Кармел дагының депесинде гизленселер-де,
ол ерден Мен олары ызарлап тапарын.
Хузурымдан деңзиң дүйбүнде гизленселер-де,
деңиз йыланына буйрук берерин, йылан-да олары чакар[+].
4Душманларының өңүне дүшүп, есирлиге гитселер-де,
ол ерде гылыҗа буйрук берерин; ол-да олары өлдүрер.
Мен олардан назарымы айырмарын,
эмма ягшылык үчин дәл-де, яманлык үчин шейдерин».


5Гудратыгүйчли-Хөкмүрован Реб
элини ере дегирйәр ве ер сарсяр,
ерде яшаян хер кес яс тутяр.
Бүтин ер йүзи Нил кимин толкун атяр,
Мүсүриң Нил дерясы дей ене песе дүшйәр[+].
6Ёкаркы отагыны гөкде бина эдйән,
гүммезини ериң ёкарсында гурян,
деңзиң сувларыны бир ере йыгнап,
сувлары ер йүзүне дөкйән Олдур.
Онуң ады Ребдир[+].


7-8Реб шейле диййәр: «Эй, ысрайыл[†] халкы,
сен Мениң үчин эфиопия[†] халкы билен дең дәлмисиң?
Ысрайыллары Мүсүрден, пилиштлери Каптордан,
сириялылары Кирден чыкаран Мен дәлми нәме?
Хөкмүрован Реббиң назары сизиң гүнәли шалыгыңыздадыр,
Мен-Реб оны ер йүзүнден сүпүрип ташларын,
эмма Якубың ковумыны бүтинлей ёк этмерин».
Муны Реб айдяндыр[+].


9Ине, Мен буйрук берерин,
әхли миллетлериң[†] арасында ысрайыл халкыны
бугдай элән ялы эдип, элекден гечирерин,
шонда екеҗе даш-да элекден гечмез[+].
10«Бела бизе гелмез я-да душмаз» диййән,
халкымың әхли гүнәлилери гылычдан өлерлер[+].


Ысрайыл патышалыгы гайтадан дикелдилйәр

11Шол гүн Мен Давудың
йыкылан чадырыны дикелдерин,
бөвсүлен бөвүрлерини беҗерерин,
вейран болан ерлерини оңарып,
гадым дөвүрдәки ялы эдерин[+].
12Шейдип, ысрайыл халкы Эдомың аман галанларына,
Маңа дегишли болан әхли миллетлере эелик эдер.
Муны шу иши битирйән Худайыңыз[†] Реб айдяндыр.


13-15Ине, шейле гүнлер гелер – Хөкмүрован Реб диййәр,
ер сүрйән орак оряның ызындан етер,
үзүм сыкян экиш дөврүне ченли ишини гутармаз,
ширин шерап даглардан дамар,
бүтин депелерден-де җошуп акар.
Халкым Ысрайыла өңки абаданчылыгыны гайтарарын,
юмрулан шәхерлери дикелдип, оларда месген тутарлар,
үзүм багларыны отурдып, оларың шерабыны ичерлер,
баг-бакҗалар экип, оларың мивесини иерлер.
Мен олары өз топрагында отурдарын,
Мениң өзлерине берен топрагымдан
инди олар хич хачан чыкарылмаз.
Муны Худайыңыз Реб айдяндыр[+][+].

### Абадя


Гириш

[1]


#### Гириш


Абадя пыгамбериң китабы


Б. э. өң 586-нҗы йылда Иерусалим шәхери бабыллылар тарапындан вейран эдилйәр. Абадя пыгамбериң китабы хем шу вакаларың болуп гечен дөврүнден соң язылыпдыр дийип хасапланыляр. Иерусалимиң вейран эдилмегине ысрайылларың гадымы душманы болан эдомлылар гаты бегенйәрлер. Олар диңе бегенмек билен чәкленмән, басыбалыҗылара көмек берип, шәхери талаярлар. Абадя пыгамбер Худайдан ылхам алып, ысрайыл халкының душманлары болан эдомлыларың ве бейлеки халкларың җезаландырылҗакдыгы барада пыгамберлик эдйәр.

Эдом юрдуна гаршы пыгамберлик 1:1-14
Реббиң гүни 1:15-21

#### 1‑нҗи бап


Эдом юрдуна гаршы пыгамберлик[†]

1[•]Абадя гелен аянлык:[†]


Хөкмүрован Реб[†] Эдом барада шейле дийди:
«Миллетлере[†] векилиң иберилендигине хабар гелди.
Ребден гелен векилиң: „Туруң, Эдома гаршы сөвеше чыкалың!“ диен хабарыны эшитдик[+].
2Эдом, Мен сени халкларың арасында иң песи эдерин
сен бүтинлей рысва боларсың.
3Текепбир йүрегиң алдады сени.
Сен белентде, гаяларың ховпсуз еринде яшаяң,
„Мени песе – ере ким дүшүрер?“ дийип, калбыңдан айдяң.
4Эгер сен бүргүт дейин ёкары галсаң-да,
хөвүртгәңи йылдызларың арасында гойсаң-да,
ол ерден Мен сени ашак дүшүрерин!»
Муны Реб айдяндыр[+].
5«Сениң ичиңе огрулар гирдими я гиҗеки талаңчылар?
Огрулар диңе өзүне герегини огурламазлармы?
Эгер үзүм багыңа гирселер,
саңа-да миведен галдырмазлармы?
Эмма сен нәхили вейран болдуң!
6Ысав несли ничик таланды,
онуң хазынасы дөрүлди.
7Сен билен саламатлыкда яшанлар сени алдадылар.
Әхли аркадашларың сени серхетден чыкардылар.
Биле дуз ийшен адамларың сенден рүстем чыкдылар.
Муны сен аңшырмадың».
8«Шол гүн – Реб диййәр –
Мен Эдомың акыллы адамларыны
ве пайхаса дүшүнйәнлерини
Ысав дагында гырманмы?


9Тейман, сениң батырларыңы горкы-ховсала басар.
Оларың бары Ысав дагында гырлып ёк эдилер[+].


10Доганың Якубың неслине залымлык эдениң үчин,
бүтин бетнам боларсың ве эбеди ёк эдилерсиң.
11Кесекилер оларың эмләгини талан гүнүнде,
сен кеседе дуруп серетдиң.
Гелмишеклер дервезеден гиренде,
Иерусалим[†] үчин биҗе чекиленде,
сен-де оларың бири ялы болдуң[+].
12Доганың – Яхуданың[†] неслиниң
бетбагт гүнүнде гүлмели дәлдиң.
Олара бела инен гүнүнде,
сен хешелле какмалы дәлдиң.
Оларың хасрат гүнүнде магтанмалы дәлдиң[+].
13Сен Мениң халкыма бела гелен гүнүнде,
оларың дервезесинден гирмели дәлдиң.
Оларың гыргынчылык гүнүне ичиңден бегенип серетмек,
хеләкчилик гүнүнде оларың эмләгине галташмак
хич догры[†] дәлди[+].
14Ёлуң чатрыгында дуруп,
гачан адамлары тутмалы дәлдиң.
Хасрат гүнүнде аман галанлары
душмана бермели дәлдиң.


Реббиң гүни[†]

15Чүнки, Реббиң әхли миллетлере хөкүм этҗек гүни голайлап гелйәр.
Эй, Эдом, нәме эден болсаң, саңа-да шол болар.
Эдениң башыңа дүшер[+].
16Чүнки, сиз, яхудалар,
Мениң мукаддес[†] дагымда ичдиңиз.
Әхли миллетлер-де хемише шейле ичерлер ве ювудып, асла болмадык ялы боларлар.
Себәби җеза кәсесинден ичерлер[+].


17Йөне Сион[†][*] дагында җезадан халас галанлар болар
ве Сион дагы мукаддес болар.
Якубың несли өз мүлкүне говшар[+].
18Якубың несли от болар, Юсубың зүряды алава дөнер.
Одуң саманы якышы ялы, олар Ысавың неслинден ыз гоймаз.
Ысавың илинден гутуланы болмаз.
Чүнки муны Реб айтды[+].
19Негеп чөлүниң халкы Ысав дагыны эеләр.
Байырлыкдакы адамлар пилиштлилериң[†] топрагыны эеләрлер.
Олар Эфрайым хем Самария[†] топрагына ченли етерлер.
Бенямин несли Гилгады эеләр.
20Сүргүн[†] эдилен ысрайыл[†] сөвешиҗилери
Кенганың[†] Сарепата ченли ерлерине эе боларлар.
Иерусалимден Сепарада сүргүн эдиленлер Негепдәки
галалары эеләрлер[+].
21Еңиҗилер Ысав дагларының үстүнден хөкүм сүрмек үчин,
Сион дагының үстүне чыкарлар.
Патышалык Реббиңки болар»[+].

### Юнус


Гириш

[1]

[2]

[3]

[4]


#### Гириш


Юнус пыгамбер


Юнус пыгамбер китабы бейлеки пыгамберлериң китапларындан тапавутланяр. Бу китапда б. э. өң VIII асырда яшан Юнус пыгамбериң башдан гечирен вакалары беян эдилйәр.

Худай Юнуса Ысрайыл юрдуның ганым душманы болан Ашур патышалыгының пайтагты Ниневә гитмеги ве «онуң халкының гүнәкәрдигини җар этмеги» буюряр. Эмма Юнус Худайың хабарыны ол ере етирмекден горкуп, бүтинлей башга угра гидйән гәмә мүнйәр. Онуң мүнен гәмиси ёлда хеләкчилиге учраяр, деңиз балыгы оны ювудяр. Юнус ахырсоңы Ребден медет диләп, Онуң рехимдарлыгына ве гечиримлилигине бил баглаяр. Башдан гечирен ховсалалы вакалардан соң, Юнус хөвес билен Худайың эмрине боюн боляр.

Юнус пыгамбериң китабында Худайың Өз яраданларының әхлисине эркиниң етйәндиги, шол бир вагтың өзүнде-де, олары сөййәндиги, рехимлидиги, гечиримлидиги, хатда Өз халкының душманларыны җезаландырмагың, ёк этмегиң дерегине олары гораяндыгы гөркезилйәр.

Юнус пыгамбер чагырыляр, йөне ол боюн болмаяр 1:1-16
Юнус тоба гелип, халас эдилйәр 2:1-11
Юнус Ниневәниң йыкылҗакдыгыны айдяр 3:1-10
Худай Ниневә рехим эдйәр 4:1-11

#### 1‑нҗи бап


Юнус Реббиң эмринден боюн товлаяр

1Эмитай оглы Юнуса Реббиң шу сөзи аян болды:[+] 2«Ханы бол, Ниневә – ол бейик шәхере гит-де, онуң халкының гүнәкәрдигини җар эт, чүнки оларың бетпәллиги Маңа аян болды»[+].

3Йөне Юнус Реббиң назарындан гачып, Таршыша гитмек үчин ёла дүшди. Ол Яфо шәхерине гелип, Таршыша гидйән бир гәми тапды. Гәминиң ёл кирейини төледи ве Реббиң назарындан гачып, Таршыша гитмек үчин, гәмичилер билен биле гәмә мүнди[+].

4Эмма Реб[†] деңзе гүйчли ел иберди; деңизде элхенч гай туруп, гәми чагшара гелди[+]. 5Гәмичилери горкы гаплап алды; оларың херси өз худайыны[†] чагырмага башлады. Олар гәмини еңлетмек үчин, йүклерини деңзе ташладылар. Юнус болса ашакда, гәминиң ички аммарында сүйҗи ука гидипди[+]. 6Гәминиң башлыгы онуң янына гелип: «Хей! Сен нәме ятырсың? Тур, өз худайыңы чагыр. Белки, онуң рехими инип, бизи халас эдер» дийди[+].

7Шол вагт гәмичилер бири-бирлерине: «Гелиң, биҗе аталың-да, хайсымыз себәпли бу бела дучар боландыгымызы билелиң» дийишдилер. Шейлеликде, олар гурра ташладылар. Гурра Юнуса дүшди[+].

8Онсоң: «Сен бизе айт, нәме себәпли бу бела саташдык? Бу ерде нәме ишләп йөрсүң? Ниреден гелйәрсиң? Сен нирели? Хайсы халкдан боларсың?» дийип, олар ондан сорадылар.

9Юнус булара: «Деңзи ве гуры ери ярадан Гөгүң Худайы Реббе сыгынярын. Мен еврейдирин»[†] дийип җогап берди[+]. 10Соңра гәмичилер җуда горкдулар ве Юнуса: «Нәме үчин бейтдиң?» дийдилер. (Себәби Юнус олара өзүниң Реббиң назарындан гачып баряндыгыны айдыпды.)

11Деңиз гитдигисайы газаба мүнйәрди. Гәмичилер Юнуса: «Деңиз көшешер ялы, биз сени нәме эдели?» дийдилер. 12Юнус олара: «Бу гай-тупана дучар болмагыңыза өзүмиң себәпкәрдигими мен билйәрин. Мени гөтериң-де, сува ташлаң, шонда деңиз көшешер» дийди.

13Олар етишибилдиклерине күрекләп, кенара чыкмага дырҗашярдылар, йөне бу олара башартмаярды, чүнки деңиз гитдигисайы гүйчли чырпынып, олара гаршылык гөркезйәрди. 14Шондан соң олар Ребби чагырмага дурдулар: «Я Реб, бу адамың җаны үчин бизи хеләк этме, буларың хеммеси Сениң ислегиң билен болды. Шоңа гөрә, бизи нәхак гана галдырма»[+]. 15Соңра олар Юнусы гөтердилер-де, деңзиң дүйбүне гойбердилер. Деңиз дессине көшешди[+]. 16Гәмичилер Ребден гаты горкдулар; Оңа гурбанлык бердилер ве Оңа гуллук этмәге касам ичдилер[+].

#### 2‑нҗи бап

1Шондан соң Реб[†] улы бир балыга Юнусы ювутмагы эмр этди. Юнус үч гиҗе-гүндизләп балыгың гарнында болды[+].


Юнусың догасы

2-3Соңра Юнус балыгың гарнындан өз Худайы[†] Реббе йүзленип, шейле дога окады:

«Җебир чекенимде, я Реб, чагырдым Сени.
Җогап бердиң маңа.
Өлүлер диярының гойнундан чагырдым Сени,
эшитдиң Сен наламы[+].
4Чуңлуга, деңизлериң багрына ташладың мени.
Гуршады сувлар мени.
Әхли гүйчли толкунларың
үстүмден гечди мениң[+].
5Шонда назарыңдан ковулдым дийдим,
я Реб, Сениң мукаддес[†] ыбадатханаңы[†]
ене нәдип гөрерин дийдим.
6Сув кекирдегиме гелди.
Есир дүшдүм чуңлуга.
Башыма чолашды деңиз отлары[+].
7Индим дагларың дүйбүне.
Гапылары бакы япылян ере дүшдүм.
Йөне, эй, Худайым Реб, җанымы чуңлукдан халас этдиң.
8Я Реб, җандан умыт үзенимде, Сени чагырдым.
Өз мукаддес ыбадатханаңда сөзүми эшитдиң[+].
9Пуч бутлара сыгынанлар
өз вепалылыгыны терк этдилер[+].
10Мен велин алкышлы айдымлар билен
Саңа гурбанлык берерин.
Касамымы берҗай эдерин.
Гутулыш Ребдендир»[+].


11Реб балыга эмр этди. Балык Юнусы гуры ере гусды.

#### 3‑нҗи бап


Юнус Реббе боюн боляр

1-2Юнуса Реббиң сөзи икинҗи гезек гелди: «Ханы бол, Ниневә – шол бейик шәхере гит-де, Мениң өзүңе айдянларымы онуң халкына етир!»[+]

3Шунлукда, Юнус Реббиң сөзүне боюн болды ве Ниневә тарап ёла дүшди. Ниневе җуда улы шәхерди. Онуң ол башындан бу башына ченли үч гүнлүк ёлды. 4Юнус шәхере гирди ве бир гүнлүк ёл гечип: «Ене кырк гүнден Ниневе йыкылҗак» дийип җар чекди. 5Ниневелилер Худая ынандылар. Олар улудан-кичә хеммелере агыз беклемеги ыглан этдилер[+].

6Бу хабар Ниневе патышасына етенде, ол тагтындан дүшүп, ша лыбасыны чыкарды ве җул гейнип, күл үстүнде отурды[+]. 7Соңра ол өзүниң хем-де төрелериниң адындан Ниневәниң халкына шейле буйрук берди: «Әхли адамлар-да, хайванлардыр мал-гаралар-да хич зат иймесинлер, сув-да ичмесинлер. 8Ынсану-хайван җул гейинсин, бар гүйҗи билен Худая перят этсин, өз яман ёлундан дөнүп, бет ишлеринден эл чексин[+]. 9Белки, Худай[†] пикирини үйтгедер, газабындан сакланар; шейдип, биз хеләк болмарыс»[+].

10Шондан соң Худай оларың эденлерини, яман ёлдан дөнендиклерини гөрүп, газабындан сакланып, гөркезҗек диен эрбетлигини олара гөркезмекден эл чекди[+].

#### 4‑нҗи бап


Юнус гахарланяр

1Юнус муңа гаты гамланды ве онуң гахары гелди. 2Ол Реббе шейле дога окады: «Я Реб[†], шейле болҗагыны мен өз юрдумдакам айтманмыдым нәме? Мен шол себәпден хем дессине Таршыша гачдым-а. Сениң мерхеметли, рехимли, гиң гөвүнли, садык сөйгә бай Худайдыгыңы[†] ве җеза бермекден эл чекмәге тайындыгыңы билйәрдим ахырын[+]. 3Инди болса, Я Реб, мениң җанымы ал, чүнки яшанымдан өленим говудыр»[+].

4Реб оңа: «Сениң гахарланмага хакың бармы?» дийди.

5Юнус шәхерден чыкды ве онуң гүндогар тарапында бир ерде дыз эпди. Шол ерде өзүне чатма дикди ве шәхере нәме боляныны гөрмек үчин, ол онуң көлегесинде отурды. 6Юнусың үстүне сая салар ялы ве оны көшешдирер ялы, Бейик Худай ол ерде бир дүйп өсүмлик гөгертди. Муңа Юнусың гөвни галкынды. 7Эмма эртеси гүн даңдан Худай бир гурчук иберди ве ол гурчук өсүмлиги ичинден ийип, оны гуратды. 8Гүн доганда, Худай гүндогардан эпгек өвүсдирди. Гүн Юнусың депесини гайнадып башлады, онда ысгын-мыдар галмады. Ол өзүне өлүм диләп: «Яшанымдан өленим говудыр» дийди.

9Худай Юнусдан: «Өсүмлик бабатда гахарланмага хакың бармы?» дийип сорады. Юнус: «Хава, хакым бар. Гахардан яңа өзүме өлүм дилейәрин» дийди.

10-11Шонда Реб оңа шейле дийди: «Өз зәхметиң сиңмедик, бир гиҗәниң ичинде өсүп, бир гиҗәниң ичинде-де гуран өсүмлиге сениң небсиң агыранда, сагыны-солуны сайгарып билмейән йүз йигрими мүңден агдык адама ве көп мал-гарасы болан шейле улы шәхер Ниневә Мениң ненең хайпым гелмесин?»

### Мика


Гириш

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]


#### Гириш


Мика пыгамбериң китабы


Мика Ишая пыгамбериң дөврүнде яшан пыгамбердир. Ол гүнорта патышалыгы Яхуда дегишли шәхерчелериң биринде яшаярды. Амос пыгамбер өз вагтында демиргазык патышалыгы милли бетбагтчылыга учрар дийип дуйдурыпды. Мика пыгамбер хем өз гезегинде шейле бетбагтчылыгың Яхуда юрдуна хем инҗекдиги барада пыгамберлик эдйәр. Демиргазык ве гүнорта патышалыкларың үстүнден инен бетбагтчылыгың себәплери меңзешди: Худай адалатсызлыгы йигренйәндиги үчин, адалатсызлык эдйән адамлары җезаландырярды. Йөне Мика пыгамбериң пыгамберлик сөзлери хас айдың болуп, оларда гелеҗеге болан берк умыт бардыр.

Худайың хөкмүрованлык сүрмегинде тутуш әлем-җаханда парахатлыгың болҗагы (4:1-4) ве Давудың неслинден доглуп, миллетлере парахатлык гетирҗек бейик Патыша (5:2-5) барадакы Миканың пыгамберликлерини айратын белләп гечмек болар. Ысрайыл пыгамберлериң айданларының җеми Мика пыгамбериң китабының бир аядында җемленендир:

«Эй, адамзат, Реб ягшының нәмедигини саңа билдирди. Адалаты берҗай этмекден, мерхемети сөймекден, Худайыңызың өңүнде кичи гөвүнли гезмекден башга Реб сизден нәме талап эдйәр?»

6:8.

Ысрайылың ве Яхуданың хөкүм эдилмеги 1:1–3:12
Галкыныш ве парахатлык 4:1–5:15
Дуйдурыш ве умыт хабары 6:1–7:20

#### 1‑нҗи бап

1Яхуда[†] патышалары Ётамың, Ахазың ве Хизкияның дөврүнде морешетли Мика пыгамбере[†] Самария[†] ве Иерусалим[†] барада Реббиң сөзи аян болды[+].


Самария билен Иерусалим хөкүм эдилйәр

2Әхлиңиз эшидиң, эй, халклар!
Гулак гоюң, эй, земин ве онуң яшайҗылары!
Хөкмүрован Реб[†] мукаддес[†] месгенинден
сизе гаршы гүвәлик эдер[+].
3Ине, Реб Өз меканындан чыкып,
ер йүзүне инип, байырларда йөрәр[+].
4Даглар Онуң аяк астында эрәр,
дерелер бөвсүлип,
отда эрейән мум ялы,
кертден инйән сув дейин болар[+].
5Буларың бары Якубың несиллериниң языгы,
Ысрайыл[†] халкының гүнәлери үчиндир.
Якубың несиллериниң языгына ким себәпкәр?
Самария дәлми?
Яхуданың бутлара сеждегәхи[†] ниреде?
Иерусалимде дәлми?
6«Шонуң үчин Мен Самарияны харабачылыга,
үзүмчилик ерине өврерин.
Дашларыны дерә дөкүп,
дүйплерини ачык гоярын» диййәр Реб.
7«Әхли бутлары бөлек-бөлек эдилер,
харам газанчларының бары ода якылар,
бутларының барыны ёк эдерин,
чүнки булары лолы[†] газанҗы билен топлады.
Олар ене-де лолы газанҗына өврүлер» диййәр Реб[+].


Миканың агысы

8Мунуң үчин мен аглап, дады-перят эдерин.
Эшиксиз ве аякялаңач гезерин.
Шагаллар кимин увларын.
Дүегушлар кимин гөзяш дөкерин[+].
9Самарияның ярасына эм ёк.
Ол Яхуда гелип етди.
Халкымың дервезесине,
Иерусалиме барып етди[+].
10Муны Гатда айтмаң[*],
ахы-налаңызы бес эдиң;
Бейтлегапарда[*]
гамгынлыкдан гума тогаланың[+].
11Эй, Шапыр[*] халкы!
Ялаңачланып, утанч ичинде өтүң.
Саванан халкы чадырындан чыкмасын[*].
Бейтесел халкының өзи яс тутяр,
ондан сизе ярдам болмаз.
12Маротың[*] халкы ягшылыга сабырсызлык билен гарашяр,
эмма Реб Иерусалимиң дервезесине бела индерди[+].
13Эй, Лакыш халкы, йүврүк аты[*] араба гош.
Сен Сион гызының[†][*] гүнәсиниң гөзбашысың,
чүнки Ысрайылың языгы сенден чыкды[+].
14Инди Морешетгата хошлашык совгадыны берерсиң.
Акзып[*] обасы Ысрайыл патышаларына дузак болар[+].
15Эй, Мареша илаты,
Реб галаңыза басыбалыҗы[*] гөндерер.
Ысрайылың бейик ёлбашчылары
Адуллам галасында гизленер[+].
16Сөйгүли огулларыңыза
яс тутмак үчин сачыңызы сырың.
Башыңыз чайкелиңки кимин кел болсун,
чүнки чагаларыңыз сүргүн[†] эдилер[+].

#### 2‑нҗи бап


Адалатсызлык юрды вейран эдйәр

1Дүшегинде пислик ойлаянларың,
ниетини ямана дүвйәнлериң, дат гүнүне!
Даң атанда ниетлерини амала ашырярлар,
чүнки оларың муңа гүйҗи етйәр[+].
2Гөзүне якан экин мейданларыны
зорлук билен алярлар,
ислән өйлерини эелейәрлер;
бирини өйүнден,
ене бирини болса мирасындан[†] махрум эдйәрлер[+].
3Шонуң үчин Реб[†] шейле диййәр:
«Мен бу халка гаршы бела тайынлаярын,
ондан боюн гачырып билмерсиңиз.
Башыңызы дик тутуп гезмерсиңиз,
чүнки бу пис замана болар.
4Шол гүн сизи масгаралап яңсыларлар,
сиз шейле агы айдымыны айдарсыңыз:
„Бүс-бүтин вейран болдук!
Реб халкымың мирасыны дагадяр.
Ол муны элимден аляр!
Еримизи хайынлара пайлаяр“».
5Муңа гөрә Реббиң халкының арасында
юрт биҗе үсти билен пайлашыланда,
сизден пайы мирас алмага адам тапылмаз.
6Адамлар: «Вагыз этме» дийип, маңа вагыз эдйәрлер,
«Бейле затлар хакда вагыз этме,
биз утанҗа галмарыс» диййәрлер[+].
7Эй, Якубың несли, хей:
«Реббиң сабыр кәсеси долдумы?
Ол бейле ишлери эдерми?» диймелими сиз?
Мениң сөзлерим догручылың хайрына дәлми нәме?
8Эмма сиз халкымың гаршысына
душман кимин аяга галярсыңыз.
Сөвешден гелйәнлериң,
асуда гечип барянларың эгнинден
донларыны сыпырярсыңыз.
9Халкымың аялларыны
рахат өйлеринден ковяңыз.
Чагаларыны берекедимден
эбедилик махрум эдйәңиз.
10Туруң, гидиң,
чүнки бу ер дынчлык ери дәлдир!
Мурдарлыгыңыз[†] зерарлы
бу ер залымлык билен вейран эдилер[+].
11Яланчы, кеззап бири гелип:
«Сизе бол шерап ве чакыр хакында вагыз эдейин» дийсе,
бу халк шейле пыгамбери[†] кабул эдер.


Ысрайылың аман галанларына Реббиң вадасы

12«Эй, Якубың несиллери,
Мен хөкман әхлиңизи бир ере йыгнарын.
Ысрайыллардан аман галанларыны бир ере топларын.
Мен сизи агылдакы гоюнлар кимин,
өрүдәки сүри кимин бир ере гетирерин.
Юрдуңыз ене-де адамдан долар».
13Таңры ёл ачып, халкың өңүнден гидер.
Гала дервезелерини[†] йыкып, дашары чыкарлар.
Патышалары баш болар,
Реб өңлеринден йөрәр[+].

#### 3‑нҗи бап


Ёлбашчылар ве пыгамберлер[†] язгарылярлар

1Мен-Мика дийдим:
«Гулак гой, эй, Якуп неслиниң баштутанлары,
Ысрайыл[†] халкының хөкүмдарлары!
Адалаты билмели сиз дәлми нәме[+]?
2Сиз ягшылыгы йигренип,
яманлыгы сөййәрсиңиз,
халкымың хамыны союп,
сүегинден этини сыпырярсыңыз.
3Халкымың хамыны союп,
этини иййәрсиңиз,
сүеклерини дөвүм-дөвүм эдип,
газана, таба атылҗак
эт кимин дограярсыңыз»[+].


4Соңра олар Реббе дады-перят эдерлер.
Эмма Реб[†] олара җогап бермез.
Ол йүзүни олардан гизләр,
чүнки олар пис ишлери этдилер[+].


5Халкымы азашдырып,
өзлерини доюрянлара асудалык диләп,
доюрмаянлара-да уруш ыглан эдйән
пыгамберлер хакында Реб шейле диййәр:[+]
6«Мунуң үчин гиҗәңиз гөрнүшсиз[†] болар,
сизи түмлүк гаплар, палчылык эдип билмерсиңиз.
Пыгамберлериң үстүнден гүн яшар,
гүндиз гиҗә өврүлер[+].
7Гөргүрлер[†] масгара эдилер,
палчылар утанҗа галар.
Худайдан[†] җогап болманы үчин,
олар уятдан йүзлерини өртерлер»[+].


8Мен болса Якуба языгыны,
Ысрайыла гүнәсини җар этмәге,
Реббиң Рухы билен гүйчден,
адалатдан, гудратдан долудырын[+].
9Муңа гулак асың,
эй, адалаты йигренип, хакыкаты ёйян
Якуп неслиниң баштутанлары!
Ысрайыл халкының ёлбашчылары!
10Сионы[†] ган[†] билен,
Иерусалими[†] адалатсызлык билен бина эдйәнлер![+]
11Онуң баштутанлары пара алып, хөкүм чыкарярлар,
руханылары[†] төлегли сапак берйәрлер,
пыгамберлери пул үчин палчылык эдйәрлер.
Шонда-да олар Реббе даянып:
«Реб бизиң билендир!
Башымыза хич бела гелмез» диййәрлер[+].
12Шонуң үчин хем сиз себәпли
Сион экин мейданы кимин сүрлер.
Иерусалим харабачылыга өврүлип,
даг депесиндәки ыбадатхананы[†]
җеңңеллик басар[+].

#### 4‑нҗи бап


Реббиң дагы


(Ишая 2:1-4)

1[•]Ахыркы гүнлерде шейле болар:
Реббиң өйи[†] дагларың иң бейиги дей беркарар эдилер,
депелерден белент болар ол,
халклар оңа тарап эңерлер.
2Көп миллетлер[†] гелип, шейле диерлер:
«Гелиң, Реббиң дагына,
Якубың Худайының[†] өйүне чыкалың,
ёдаларындан йөрәр ялы,
Ол бизе Өз ёлларыны өвредер».
Чүнки канун[†] Сиондан,[†]
Реббиң сөзи Иерусалимден[†] чыкар[+].
3Реб[†] халклар арасында казылык эдер,
көп миллетлериң даваларыны чөзер;
олар гылычларындан азал,
найзаларындан орак ясарлар.
Миллет миллете гаршы гылыч галдырмаз,
сөвешмеги өвренмезлер инди[+].
4Хер кес өз үзүм,
инҗир багларының саясында отурар,
олары хич ким горкузмаз,
чүнки Хөкмүрован Реббиң Өзи айтды[+].
5Бүтин халклар өз худайларының ызына эерерлер,
эмма биз өмүрлик Худайымыз Реббиң ызына эерерис[+].


Ысрайыллар сүргүнден[†] гайдып гелҗек

6Реб диййәр: «Шол гүн Мен майыплары йыгнарын.
Ковлан, эҗир гөрен халкымы бир ере топларын[+].
7Агсаклары аман галдырарын,
узаклара сүрленлери гүйчли миллет эдерин.
Шу гүнден тә эбедә ченли Сион дагында
Мен – Реб олара хөкүмдарлык эдерин».


8Эй, сүриниң гөзегчи диңи болан Сион гызының[†] галасы!
Гайтарылып берлер хөкүмдарлыгың,
Иерусалим гызының патышалыгы дикелдилер.
9Инди нәме үчин мөңңүрип аглаяң?
Догурян аял ялы нәмә ах чекйәң?
Патышаң ёклугы үчинми?
Геңешдарың хеләк боланы үчинми[+]?
10Эй, Сион гызы, догурян аял ялы
агырыңы чекип, гөргиңи гөр.
Чүнки инди дүзде яшарсың сен,
галадан чыкып,
Бабыла[†] гидип, ол ерде халас боларсың.
Реб шол ерде душмандан халас эдер сени[+].
11Инди көп миллетлер
Саңа гаршы бирлешип:
«Гой, Сион харам болсун,
муны өз гөзүмиз билен гөрели!» дийишйәрлер.
12Эмма Реббиң пикирини билмейәр олар,
Онуң максадына-да дүшүнмейәрлер.
Харманда дөвүлҗек бугдай десселери дей
җезаландырмак үчин
Реб олары бир ере җемледи[+].
13Реб шейле диййәр:
«Эй, Сион гызы! Тур, дөвек дөв!
Шахыңы демирден,
тойнакларыңы бүрүнчден эдерин Мен.
Онсоң сен көп халклары эзерсиң.
Оларың әхли газананларыны, байлыкларыны
Маңа – бүтин әлемиң Хөкүмдарына багыш эдерсиң»[+].

#### 5‑нҗи бап


Бейтуллахамдан чыкҗак хөкүмдар

1Эй, Иерусалим[†] халкы, гошуныңы топла!
Дашымыз габаляр.
Ысрайыл[†] хөкүмдарының дулугына
таяк билен урярлар.
2Эмма сен, эй, Бейтуллахам-Эфрат,
Яхуда[†] уругларының кичиси болсаң-да,
сенден чыкар Ысрайылда Мениң үчин хөкүмдарлык этҗек,
онуң аслы овалдан, гадымдан бәри бардыр[+].
3Тә гөврели аял догурянча,
душманларына табшырылар ысрайыл халкы.
Соңра онуң есир дүшен доганлары
Ысрайыл халкына доланарлар.
4Ол гелип, Реббиң гүйҗи билен,
Худайы[†] Реббиң аҗайып ады билен
бакар сүрини.
Олар асуда яшарлар;
бүтин дүнйә яйрар бейиклиги онуң[+].
5Ол халкына парахатчылык гетирер.


Ашурлылар[†] юрдумыза гелип,
көшгүмизи басгыласалар,
биз еди чопаны, секиз сердары[†]
оларың гаршысына иберерис[+].
6Олар Ашур юрдуны гылыч билен,
Нимроды алавлы гылыч билен доландырарлар.
Серхедимизден гечип, юрдумыза гирҗек болян
ашурлылардан халас эдерлер бизи.


7Якубың неслинден аман галанлары
көп халкларың арасында
Реббиң иберен чыгы дек,
ынсана гарашмаян,
адамзатдан чөзүлмейән,
от үстүне ягян чабга дек боларлар.
8Якубың неслинден аман галанлары
миллетлериң,[†] көп халкларың арасында
җеңңел хайванларының арасындакы арслан,
гоюн сүрүсине аралашан шир чагасы дек боларлар,
арслан дей хүҗүме геченде, басгылап, түйдүм-түйдүм эдер,
хич ким олары онуң пенҗесинден халас этмез.
9Эй, ысрайыллар, сиз гаршыдашларыңызы еңерсиңиз.
Әхли душманларыңыз гырлып ёк болар.
10Реб[†] диййәр:
«Шол гүн атларыңызы гырарын,
сөвеш арабаларыңызың ёгуна янарын[+].
11Юрдуңызың шәхерлерини вейран эдерин,
әхли галаларыңызы хараба өврерин[+].
12Җадыгөйлериңизи гырарын,
араңызда палчы галдырмарын[+].
13Бутларыңызы, дикме дашларыңызы ёк эдерин,
инди сиз өз элиңизиң ишине сежде этмерсиңиз[+].
14Ашера[†] бутларыны согруп ташларын,
галаларыңызы вейран эдерин[+].
15Боюн болмаян миллетлерден
гахар-газап билен өч аларын».

#### 6-нҗы бап


Реб[†] ысрайыл[†] халкыны гүнәкәрлейәр

1Реббиң айдян сөзүне гулак асың!
Туруң, даваңызы дагларың өңүнде беян эдиң,
Байырлар-да сесиңизи эшитсин!
2Эй, даглар, ер йүзүниң сарсмаз бинятлары,
Реббиң давасына гулак асың!
Чүнки Реббиң Өз халкы билен давасы бар,
Ол Ысрайыл билен хаклашар[+].
3«Эй, халкым, Мен саңа нәме этдим?
Нәмеде саңа йүк болдум? Маңа җогап бер![+]
4Мен сизи Мүсүрден чыкардым,
Гулчулыкдан азат этдим,
Сизе баш эдип,
Мусаны, Харуны ве Меръеми[†] ибердим[+].
5Эй, халкым, Мовап шасы Баллагың саңа гаршы ниетини,
Бегорың оглы Билгамың оңа берен җогабыны,
Шитимден Гилгала ченли болан ишлери ядыңа сал!
Шонда Мен-Реббиң халас эдиш ишлерими билерсиң» диййәр Реб[+].


Адамзат Реббе нәме гайтармалы

6Реббиң хузурына нәме билен барайын?
Гөкдәки Худая нәхили сежде эдейин?
Онуң хузурына
якма гурбанлыгы билен барайынмы?
Я-да бир яшар гөлелер билен[+]?
7Реб мүңлерче гочдан,
Он мүңлерче зейтун яглы дерядан хошал болармы?
Языгым үчин новбахар оглумы берейинми?
Җанымың гүнәси үчин билимден өнени берейинми[+]?
8Эй, адамзат, Реб ягшының нәмедигини саңа билдирди.
Адалаты берҗай этмекден, мерхемети сөймекден,
Худайыңызың[†] өңүнде кичи гөвүнли гезмекден башга
Реб сизден нәме талап эдйәр[+]?


Ысрайылың алдавы ве җезасы

9Реб гала сесленйәр,
(Сениң адыңдан горкмак даналыкдыр).
Ол диййәр: «Эй, халк ве гала җемагаты, диңләң!
10Өйлерини харам хазыналардан
долдуран пислери,
Мен нәдип билмезлиге салайын?
Кем өлчемек нәлетлидир[+].
11Ялан терезилер уланан,
торбасы кем өлчег дашлы адамы
Мен ненеңси аклайын[+]?
12Байлары сүтемден долы,
халкы-да яланчы,
агызларындан ялан сөзлер чыкяр[+].
13Шонуң үчин Мен сизе зарба уруп,
гүнәлериңиз себәпли сизи вейран этдим.
14Иерсиңиз, эмма доймарсыңыз,
ач галарсыңыз.
Йыгнарсыңыз, йөне сакламарсыңыз.
Сакланыңызы гылыч билен ёк эдерин[+].
15Экерсиңиз, эмма ормарсыңыз.
Зейтуны енҗерсиңиз, эмма ягыны сүртмерсиңиз,
үзүм сыкарсыңыз, эмма шерабыны ичмерсиңиз[+].
16Чүнки Омры шаның парзларына,[†]
Ахап несиллериниң пис ишлерине эердиңиз,
геңешлерине уйдуңыз.
Шонуң үчин Мен сизи хараба өврерин,
илатыңызы иле рысва эдерин;
халкымың кемситмесини чекерсиңиз»[+].

#### 7‑нҗи бап


Мика пыгамбериң[†] ахы-наласы

1Дат гүнүме мениң!
Чүнки мен томус мивесиниң,
үзүмиң галан-гачанының йыгналышы киминдирин;
екеҗе салкым ёк иер ялы;
инҗириң илки мивесини күйсейәр гөвнүм![+]
2Ер йүзүнде вепадар галмады,
ынсанларың арасында догручылы ёк.
Ган[†] дөкмек үчин букуда ятяр бары,
доган догана дузак гуряр[+].
3Пис ише түргендир эллери,
хөкүмдарлар, казылар пара сораярлар,
гүйчлүлер арзувына зор билен амал эдйәрлер.
Адалаты ёйярлар шейдип[+].
4Иң говусы тикен киминдир,
иң догручылы тикенли гермевден бетердир.
Гөзегчилериниң дуйдурышы дей,
оларың җеза гүни гелип етди.
Инди ховсала дүшйәр олар[+].
5Достуңа ынанма,
гардашыңа бил баглама,
гуҗагыңда ятян аялыңың янында
агзыңа бек бол[+].
6Чүнки оглы атасыны әсгермейәр,
гыз энесине гаршы гидйәр,
гелин гайыненесиниң йүзүни аляр,
өз ичериңиз сизе душмандыр[+].
7Эмма мен гөзлерими Реббе дикерин,
Халасгәр[†] Худайыма[†] бил багларын.
Маңа гулак асар Худайым[+].


Йыкылсам-да, галарын

8Эй, душманым, хешелле какма халыма,
йыкылсам-да, галарын.
Гараңкылыкда отурсам-да,
Реб[†] маңа нур болар[+].
9Мениң тарапымы чалып,
хөкүм эдип, тә алып берйәнчә хакым,
чекмелидирин Онуң гахар-газабын.
Чүнки мен Реббе гаршы гүнә этдим.
Ол мени ягтылыга чыкарар,
мен Онуң хакыкатыны гөрерин[+].
10«Ханы, Худайың Реб ниреде?»
диен душманым муны гөрер,
ол утанҗа галар.
Душманымың йыкылышыны
өз гөзлерим билен гөрерин.
Көчелериң палчыгы дек,
аяк астында басгыланар ол[+].
11Эй, Иерусалим,[†]
диварларың гурулҗак гүни гелер!
Шол гүн узаклара гидер серхет.
12Шол гүн Ашурдан[†] Мүсүре,
Мүсүрден Евфрат дерясына,
деңизден деңзе, дагдан дага ченли
узаклардан гелерлер сизе[+].
13Эмма илатларың этмишлери себәпли,
вейран болар ер йүзи.
14Я Реб, Өз мирасың[†] болан бу сүрә,
Өз халкыңа хасаң билен чопанчылык эт!
Олар токайларда,
гөк яйлаларда еке яшаярлар;
гадымкылар дей
Башанда,[†] Гилгатда отлат олары[+].
15Бизе аҗайып затлар гөркез
Мүсүрден чыкаран дөврүңдәки дей[+].
16Миллетлер[†] муны гөрүп,
өз кувватларындан утанарлар.
Эллерини агызларына тутарлар,
гулакларыны дыкарлар[+].
17Йыланлар ве сүйрениҗилер ялы гум яларлар.
Галаларындан титрешип чыкарлар.
Горкы ичинде Худайымыз Реббе тарап өврүлип,
Сенден хедер эдерлер[+].
18Өз мирасындан аман галанларың
языгыны багышлап,
гүнәсини гечйән башга Худай бармыка?
Газабыны эбеди сакламаяр Ол,
чүнки Ол мерхемет гөркезмеги сөййәр[+].
19Рехими инер Онуң бизе ене-де.
Этмишлеримизи аяк астына атар.
Әхли гүнәлеримизи
деңзиң дүйбүне ташларсың[+].
20Овалдан бәри ата-бабаларымыза сөз бершиң ялы,
Якуба ве Ыбрайыма вепалылыгыңы гөркезерсиң[+].

### Нахум


Гириш

[1]

[2]

[3]


#### Гириш


Нахум пыгамбериң китабы


Нахум пыгамбериң китабы гошгы гөрнүшинде языландыр. Китапда Ашур шалыгының пайтагты Ниневәниң сынмагы беян эдилйәр. Ашур шалыгы Ысрайылың көне ве ёвуз душманыды. Худай бу шәхере озал Юнус пыгамбер аркалы дуйдурыш берип, гахар-газабыны ондан совупды. Эмма ашур миллетиниң гитдигисайы артян залымлыгы, текепбирлиги ве рехимсизлиги Худайың сабыр кәсесини пүрепүр эденсоң, Ол Өз гахар-газабыны онуң үстүнден индерип, оны җезаландыряр. Бу вакалар б. э. өң VII асырың ахырларында болуп гечйәр.

Ниневәниң хөкүм эдилмеги 1:1-15
Ниневәниң сынмагы 2:1–3:19

#### 1‑нҗи бап

1Ниневе шәхери хакындакы пыгамберлик;[†] элкошлы Нахум өзүне гелен аянлыгы язып алды[+].


Реббиң Ниневә гаршы гахар-газабы

2Реб[†] габанҗаң ве өч алян Худайдыр,[†]
Ол ар аляндыр ве газапдан долудыр,
душманларындан өч аляндыр,
ягыларына гаршы газапланяндыр[+].
3Реб гиң гөвүнли ве гудратлыдыр,
Ол языклыны җезасыз гоймаз.
Реббиң ёлы тупанлы ве гайлыдыр,
булутлар Онуң аяк тозудыр[+].
4Ол буйругы билен деңизлери гурадяр,
бүтин дерялары такырадяр,
Башан[†] ве Кармел даглары соляр,
Ливаның[†] гүллери соляр[+].
5Реббиң өңүнде даглар титрейәр,
байырлыклар эрейәр,
ер сарсяр,
дүнйә илаты билен лерзана гелйәр[+].


6Ким Онуң гахарына гаршы дуруп билйәр?
Ким Онуң ловлаян газабына чыдам эдйәр?
Реббиң газабы от дейин инйәр,
өңүнде гаялар күл-пеекун боляр[+].
7Реб ягшыдыр,
бетбагтлык гүнүнде халкына пенадыр;
Ол Өз пенасындакылары гораяндыр[+].
8Эмма Ол Ниневәни
дашгын сил билен ёк эдер,
душманларыны гараңкылыга ковалар[+].
9Реббиң гаршысына нәме дилдүвшүк гурасалар-да,
Ол хеммесини ёк эдер,
мушакгат икиленч инмез.
10Душманлар тикенлер дей бири-бирлерине чырмашып,
аракхорлар кимин серхошдырлар;
гуры саман дейин якылып ташланарлар[+].
11Реббе гаршы яманлык гураян,
пислиги маслахат берйән
сизден чыкды, эй, ниневелилер!


Яхуда[†] үчин хош хабар

12Реб халкына шейле диййәр:
«Ашурлар[†] көп ве гүйчли болсалар-да,
гырлып, ёк болуп гидерлер.
Эй, Яхуда, сизе эҗир чекдиренем болсам,
мундан артык эҗир чекдирмерин.
13Сизи Ашурың боюнтырыгындан азат эдерин,
гандалларыңызы кесип ташларын»[+].


14Реб сиз барада шейле буйрук берйәр:
«Адыңызы довам этдирер ялы,
сизден зүрят өнмез.
Худайларыңызың бутханасындакы ойма,
гуйма бутлары ёк эдерин.
Сизиң габрыңызы тайынларын,
чүнки сиз йигренҗисиңиз»[+].


15Ине, сизе хош хабар гетирйән,
парахатчылыгы җар эдйән чапар
даглардан ашып гелйәр.
Эй, яхуда халкы, байрамларыңы белле,
берен вадаларыңы берҗай эт.
Инди пис миллет үстүңизе хүҗүм этмез,
чүнки олар бүтинлей ёк эдилерлер[+].

#### 2‑нҗи бап


Ниневәниң сынмагы

1Эй, Ниневе, юмруҗы гаршыңа чыкды,
галаларыңы гора,
ёлы гаравулла.
Билиңи берк гушап,
бар гүйҗүңи җемле.


2Душманлар Ысрайылы талап, хараба өврүп,
үзүм шахалары дек сыпыран болсалар-да,
Реб[†] Якубың шөхратыны,[†]
Ысрайылың бейиклигини өңкүси ялы дикелдер[+].


3Душман сөвешиҗилериң галканы чым гызылдыр,
эсгерлериниң лыбасы гойы гырмызыдыр.
Тайярлык гүнүнде сөвеш арабаларының тигирлери от сачяр,
сан-саҗаксыз найзалар ховада галгаярлар[+].
4Сөвеш арабалары көчелерде дәлирән дек чапышярлар,
мейданчаларда чар тарапа чарп урярлар.
Шамчыраглар кимин шугла сачып,
йылдырым дейин окдурылярлар.
5Ниневе шасы сайлама эсгерлерини топлаяр,
олар ёлда бүдрейәрлер,
хүҗүм эдйәнлер гала тарап окдурылярлар.
Гермевлер гуруляр,[+]
6деря дервезелери ачыляр,
көшк опурыляр[+].
7Айдылан берҗай болды, шәхер сүргүн[†] эдилди,
кенизлери гумры дейин налап,
гурсакларына урдулар[+].
8Сувы акып гидйән ховдан ялыдыр Ниневе,
«Дуруң, дуруң!» дийип гыгырышярлар,
эмма ыза бакян ёкдур.
9Күмши талаң,
Алтыны талаң!
Түкениксиз хазына!
Уммасыз байлык!


10Чоларды, харабалыга өврүлди, вейран болды!
Йүреклер эзилип, дызлар титрейәр,
хеммәниң сүңңи сарсып,
йүзлери чув ак боляр[+].
11Арсланларың сүренине,
яш арсланларың ерине нәме болды?
Арсланларың барян,
чага арсланларың горкусыз гезйән ерине нәме болды[+]?
12Арсланлар өз чагалары үчин етерлик ав авладылар,
эне арсланлар үчин авуны богуп өлдүрдилер,
говакларыны авдан,
сүренлерини олҗадан долдурдылар[+].


13«Мен саңа душмандырын».
«Сөвеш арабаларыңы түтедип якарын,
яш ширлериң гылычдан гырларлар,
ер йүзүнден топлан олҗаларыңы ёк эдерин,
чапарларыңың сеси эшидилмез асла».
Муны Хөкмүрован Реб айдяндыр[+].

#### 3‑нҗи бап

1Ганхор шәхериң дат гүнүне!
Кеззаплыкдан, олҗалардан долусың,
түкенмездир сениң талаңчылыгың![+]
2Гамчы сеси,
араба тигирлериниң такырдысы,
чапян атларыңдыр сөвеш арабаларының тапырдысы!
3Атлы гошун хүҗүм эдйәр,
гылыч ялпылдап, найза барк уряр.
Үйшмек-үйшмек җесетлер,
сан-саҗаксыз ләшлер,
маслыклара бүдрейәрлер![+]
4Буларың бары зынахорлык эдендигиң үчин,
җадыгөйлигиң билен халклары хеләкчилиге элтендигиң үчин,
җадылык билен миллетлери[†] гул эдендигиң үчин,
гөзбагчылык билен халклары өзүңе чекендигиң үчин болды[+].
5Хөкмүрован Реб[†]:
«Мен сениң душманыңдырын, эй, Ниневе халкы!» диййәр.
«Эшигиңи сыпырып,
миллетлере ялаңачлыгыңы гөркезерин,
патышалыклара айбыңы ачарын[+].
6Үстүңе неҗислик ягдырып,
иле рысва эдерин,
томаша өврерин.
7Сени гөренлериң бары гачып, шейле диерлер:
„Ниневе хараба өврүлди,
Ким онуң ясыны тутар?“
Саңа теселли берҗеклери ниреден тапайын?»[+]


8Төвереги сув билен гуршалан,
Нилиң кенарындакы деңиз галалы,
сув беркитмели Но-Амондан нирәң артык[+]?
9Эфиопия[†] билен Мүсүр онуң чәксиз гүйҗүди,
Пут ве Ливия онуң көмекчилериди[+].


10Эмма шонда-да Но-Амон халкы тутулып сүргүн[†] эдилди,
чагалары хер көчәниң башында даша урлуп өлдүрилди.
Онуң эмелдарлары үчин биҗе атылды,
бейик адамлар зынҗырланды[+].
11Сен хем, эй, Ниневе, серхош болуп,
хушуңдан гидип йыкыларсың,
душманлардан өзүңе пена агтарарсың[+].
12Әхли галаларың инҗир агаҗының
илки етишен мивеси киминдир;
силкелененде, иййәниң агзына дүшйәр.
13Эсгерлериңе серет,
олар араңызда хелей ялыдырлар!
Юрдуңың дервезелери
душманларыңа гуҗак ачяр,
дервезәң килтлери күле өврүлди[+].


14Габав дөври үчин сув чек,
галаларыңы беркит,
лайы депеләп,
палчыгы эйле,
керпич галыбыны тайынла!
15Шол ерде янып күл боларсың,
сен гылычдан өлерсиң,
сени чекиртгәниң экини ялмайшы дек ялмар.
Чекиртгелерче көпел,
тенечирлерче өрңе!
16Сөвдагәрлериң саныны көпелтдиң,
олар гөклердәки йылдызлардан-да көп,
эмма олар чекиртге дей үлкәңи талап, учуп гидйәрлер.
17Горагчыларың тенечирлер,
баштутанларың чекиртге сүрүлери ялы,
олар Гүнүң сергин чагында хаятларда орнашып,
Гүн доган бадына гайып болярлар,
ниредедиклерини билйән ёкдур.


18Эй, Ашур[†] шасы,
баштутанларың гөзлери юмландыр.
Танымал адамларың ука гидендир,
халкың даглара дагады,
олары бир ере җемләре хич ким ёк.
19Дердиңе дерман болмаз,
яраларың гутулмаз,
сениң башыңа геленини эшиден хер кес
бегенҗинден эл чарпар.
Чүнки сениң дынувсыз зулумыңдан
хей, гачып гутулан болдумы[+]?

### Хабакук


Гириш

[1]

[2]

[3]


#### Гириш


Хабакук пыгамбериң китабы


Хабакук пыгамбер Худайдан гелен гөрнүшлери б. э. өң VII асырда гөрйәр. Шол дөвүрде Бабыл шалыгы дүнйә агалык сүрйәрди. Пыгамбер бабыллыларың бейлеки халклара эдйән сүтемлерини гөрүп, Реббе шейле сөзлер билен йүзленйәр:

«Хилегәрлере ненең җеза бермән чыдаяң, эрбетлер өзлеринден догрыны ювудярка, Сен нәме дымяң?»

1:13.

Реб хем муңа җогап берип, вагты геленде херекет этҗекдигини, догручылың болса иман билен яшаҗакдыгыны айдяр.

Хабакук пыгамбер эрбетлериң җезаландырылҗакдыгы барадакы пыгамберликлери хем айдяр. Китап онуң берк иманыны беян эдип, бейик Худайың шанына айдылян өвги нагмасы билен тамамланяр.

Хабакук пыгамбер шикаят эдйәр ве Реб җогап берйәр 1:1–2:4
Эрбетлер җезаландырыляр 2:5-20
Хабакугың дога-дилеги 3:1-19

#### 1‑нҗи бап

1Хабакук пыгамбере[†] аянлык[†] аркалы гелен пыгамберлик[+].


Хабакук адалатсызлыкдан шикаят эдйәр

2Я Реб[†], хачана ченли медет диләп перят эдейин?
Сен гулак саляңмы?
Зулумдан перят эдйән,
йөне Сен халас этмейәң[+].
3Нәме үчин пислиги маңа гөрдүрйәң?
Яманлыга ненең чыдаяң?
Зорлук ве зулум гөзүмиң алнында,
уруш-галмагалың, җенҗелиң соңы геленок.
4Шонуң үчин кануның[†] гүйҗи ёк,
адалата ёл ёк.
Эрбетлер догручыллардан үстүн чыкярлар,
шейдибем, хакыкат ёюляр[+].


Реббиң җогабы

5«Миллетлере[†] середиң!
Хайран галың!
Сизиң гүнлериңизде
этҗек ишими эшидениңизде,
гулагыңыза ынанмарсыңыз[+].
6Өзгелериң юртларыны эелеҗек болуп,
дүнйәниң чар тарапына йөриш эдйән
рехимсиз ве залым бабыл[†] миллетини
сизе гаршы өҗүкдирерин[+].
7Айылганч хем горкунчдырлар,
өз дүзгүнлерине гөрә херекет эдйәрлер.
8Атлары барсдан йүврүк,
өзлерем гиҗеки ач гуртдан гудуз.
Атлылары узакдан ер газап гелйәр,
ав үстүне топулян бүргүт дек окдурылярлар[+].
9Зулум этмекде оларың хыялы,
чөлүң ели кимин өңе дызаяр.
Есирлери чәге кимин топлаярлар.
10Патышалары масгаралаярлар,
хөкүмдарлары яңсылаярлар,
галаларың үстүнден гүлйәрлер,
янында депе ясап, эле салярлар.
11Олар ел кимин гечип гидйәрлер.
Бу гүнәли адамларың худайы[†] – өз гүйчлери».


Хабакук ене-де Реббе шикаят эдйәр

12Овалдан бар болан Сен дәлми, я Реб?!
Мукаддес[†] Худайым биз өлмерис!
Эй, Реб, бабыллылары бизе хөкүм этсин дийип сайладың,
эй, Гаям, олары бизе җеза берсин дийип белледиң[+].
13Пислиги гөрерден пәкдир гөзлериң,
яманлыга середип билйән дәлсиң Сен.
Хилегәрлере ненең җеза бермән чыдаяң,
эрбетлер өзлеринден догрыны ювудярка,
Сен нәмә дымяң[+]?
14Сен ынсанлары деңиздәки балыклар ялы,
сердарлары[†] болмадык сүйрениҗилер ялы этдиң.
15Душманлар олары чеңңек билен тутярлар,
торлары билен авлаярлар,
гиң торда гыра чекип чыкарярлар.
Муңа шатланып, хешелле какярлар[+].
16Олар худайлары хөкмүнде торуна гурбанлык берйәрлер,
торуң хатырасына якымлы ыслы түтетги[†] якярлар,
чүнки торы олары леззетли дурмуш,
бол сачак билен үпҗүн эдйәр.
17Торларыны бошатмагыны довам эдерлерми?
Миллетлери рехимсизлик билен гырарлармы?

#### 2‑нҗи бап

1Гөзегчилик эдйән еримде дурарын,
диңиң үстүне чыкарын.
Реббиң маңа нәме дийҗегини билейин,
шикаятыма нәме җогап берҗегини гөрейин[+].


Реббиң Хабакуга җогабы

2Реб[†] маңа шейле җогап берди:
«Аянлыгы яз,
хабарчы бир назарда окар ялы,
оны дүшнүкли хем айдың эдип яз[+].
3Аянлык[†] белленен вагт үчиндир,
ол соңкы гүнлериңиз хакда айдяр,
бу ялан дәл.
Хаял болса-да, сен оңа гараш,
ол вагт хөкман гелер, эгленмез[+].
4Серед-ә оларың текепбирлигине!
Оларың ниети бетпәл,
эмма догручыл иман билен яшар»[+].


Хабакук эрбетлере җеза ыглан эдйәр

5Байлык алдавчыдыр. Байлар текепбирдирлер,
оларда ынҗалык болмаз,
өлүлер дүнйәси ялы ачгөздирлер,
доймазлар асла өлүм ялы.
Әхли миллетлери[†] янларына топлап,
әхли халклары басып алярлар олар[+].


6Есирлер олары яңсылап диййәрлер:
«Огурланан затлары топлаяның дат гүнүне!
Хачана ченли агыр гиревлери өз үстүңе алҗак?»[+]
7Алгыдарларыңыз бир гүн дуйдансыз пейда болуп,
оянып, сизи горкудан титретмезлерми?
Онсоң сиз олара олҗа боларсыңыз.
8Көп миллетлери таландыгыңыз үчин,
ынсанларың ганыны дөкүп,
юрда, шәхерлере ве илатына сүтем эдендигиңиз үчин,
халкларың аман галанлары сизи таларлар[+].
9Өйүни харам газанч билен долдуряның,
бетбагтлык пенҗесинден гачмак үчин,
өйүни белентликде гуряның дат гүнүне![+]
10Көп халкларың соңуна чыкмак билен
өз өйүңизи утанҗа гойдуңыз,
җаныңыздан махрум болдуңыз.
11Хатда дивар дашлары бу барада гыгырарлар,
агач пүрси җогап берер[+].
12Ган[†] дөкүп, шәхер гураның,
Адалатсызлык билен галаның дүйбүни тутаның
дат гүнүне![+]
13Халкларың чекен зәхметиниң бидерек болмагы,
миллетлериң өзлерини бидерек көсемеги
бу Хөкмүрован Реббиң иши дәлмидир[+]?
14Сувларың деңзи долдурышы дейин,
бүтин ер йүзи-де,
Реббиң шөхраты[†] хакындакы билимден долар[+].
15Ялаңачлыгына томаша этҗек болуп,
гоңшуларыны шерапдан серхош эдйәнлериң дат гүнүне![+]
16Шан-шөхратыңыз утанҗа өврүлер,
инди сиз хем ичип, серхош йөрерсиңиз.
Реб сизе саг элиндәки җеза кәсесинден ичирер,
шонда сиз абрайдан дүшүп, иле рысва боларсыңыз[+].
17Ливанда[†] эден сүтемиңиз өз башыңыза гелер,
гыран хайванларыңыз сизи улы ховпа салар.
Чүнки сиз ынсан ганыны дөкдүңиз,
юртлара, шәхерлере, илатына сүтем этдиңиз.
18Хүнәрмендиң ясан ойма ве гуйма бутларының,
яланчылыгы өвретмекден башга не хайры бар?
Ясалан зат диңе бут[†] болуп, гепләп билмесе-де,
хүнәрмент өз ясан задына бил баглаяр[+].
19Агаҗа: «Оян!»,
дилсиз даша: «Тур!» диййәниң, дат гүнүне!
Бут ёл гөркезип билерми?
Алтын-күмше гапланандыр ол,
йөне ичинде җаны болмаз[+].
20Эмма Өзүниң мукаддес[†] ыбадатханасындадыр[†] Реб,
гой, бүтин дүнйә дымсын Онуң өңүнде![+]

#### 3‑нҗи бап


Хабакугың дилеги

1Пыгамбер[†] Хабакугың Шигёнот[*] боюнча дилеги.

2Шан-шөхратың[†] барада эшитдим, я Реб[†]!
Я Реб, ишлериңе хайранлар галян!
Бизиң дөврүмизде ишлериңи җанландыр,
бизиң гүнлеримизде олары аян эт,
газап ичиндекәң рехим этмеги унутма.
3Худай[†] Теймандан,
Мукаддес[†] Болан Паран дагындан гелди.
Села[†]
Онуң шөхраты гөклери гаплады,
ер йүзи Оңа болан өвгүлерден долды.
4Онуң ягтысы Гүн киминдир,
эллери нур сачяндыр,
гудратының сыры элиндедир[+].
5Онуң өңүнден гыргын кесели,
ызындан өлүм гитди.
6Ол саклананда, ер сарсды,
Ол баканда, миллетлери[†] титретди.
Гоҗаман даглар күл болды,
гадымы байырлар баш эгди.
Онуң ёллары эбедидир[+].
7Кушан чадырларыны мушакгат астында гөрдүм,
Мидян юрдуның чадырлары горкудан титреди[+].
8Я Реб, газабың дерялара гаршымыды?
Гахарың чешмелере гаршымыды?
Атларыңа, еңилмез сөвеш арабаларыңа мүнер ялы,
газабың деңизлере гаршымыды[+]?
9Ялаңач яйыңы галгатдың,
сагдагыңы окдан долдурдың.
Села
Ер йүзүни акар сувлар билен ярдың.
10Сени гөрүп, даглар титрешди,
силлер җошды,
чуңлуклар сесленип,
толкунлар мөвч урды[+].


11Учушян окларың ягтысындан,
парлаян найзаларың ялпылдысындан,
Гүн билен Ай ерлеринде дурды[+].
12Ер йүзүне газап билен гадам басдың,
миллетлери гахар билен депеледиң.
13Сен Өз халкыңың гутулышы үчин,
сечип-сайланыңы халас этмек үчин гелдиң,
пис несилбашыны эздиң,
оны депесинден дабанына ченли сойдуң.
Села
14Эсгерлери түвелей дек бизи даргатмага геленде,
оларың башыны баштутаның найзалары билен дешдиң.
Гизленен пукаралары ювутмак олара хош якяр.
15Атларың билен деңизден гечип,
җошгунлы сувлары көпүклетдиң[+].


16Эшидип, тутуш беденим лерзана гелди,
сесинден додакларым тибирдеди,
сүңңүм эрәп,
дызларым саңңылдады.
Эмма бизе хүҗүм эдйән халкың башындан
инҗек бетбагтлык гүнүне
сабырсызлык билен гарашарын[+].
17Инҗир агаҗы гүллемесе-де,
үзүм агачлары миве гетирмесе-де,
зейтун агачлары хасыл бермесе-де,
экин мейданлары хасыл өндүрмесе-де,
довар агыллары бош галып,
ятаклар мал-гарасыз болса-да,
18мен Ребде шатланарын,
Халасгәримде[†] йүрегим җошар[+].
19Бейик Худай гүйҗүм-кувватымдыр,
аякларымы кейигиң аяклары дек эдип,
Мени белентликлерде гездирйәр.


Хоруң баштутанына: киришли саз гураллары билен[+].

### Сепаня


Гириш

[1]

[2]

[3]


#### Гириш


Сепаня пыгамбериң китабы


Сепаня пыгамбер б. э. өң VII асырың икинҗи ярымында вагыз эден пыгамбердир. Алымларың чакламаларына гөрә, ол Ёшыя патышаның б. э. өң 621‑нҗи йылда дини өзгертмелери гиризмезиниң өң янында вагыз эдипди (2Пат 22‑нҗи бап).

Китапда Реббиң хөкүм гүни ве хопукдырыҗы вейранчылыклар барадакы пыгамберликлер беян эдилйәр. Яхуды халкы бутлара сежде эдйәндиги үчин Реб тарапындан җезаландырылар. Реб бейлеки халкалары хем җезаландырар. Иерусалим хем хөкүм эдилер. Эмма муңа гарамаздан, онда яшаян песпәл ве догручыл адамлар аркалы шәхер гайтадан дикелдилер.

Реббиң хөкүм этҗек гүни 1:1–2:3
Ысрайылың гоңшуларының хөкүм эдилмеги 2:4-15
Иерусалимиң гелҗеги 3:1-20

#### 1‑нҗи бап

1Амоның оглы Ёшыяның Яхудада[†] патышалык сүрйән дөврүнде Кушының оглы, Гедаляның агтыгы, Амаряның човлугы, Хизикияның ювлугы Сепаня Реббиң шу сөзи аян болды[+].


Реббиң хөкүм гүни гелйәр

2-3«Ер йүзүнден бар зады бүтинлей сырып-сүпүрҗек.
Ынсану-хайваны,
гөкдәки гушлары,
деңиздәки балыклары сүпүрип ташлаҗак.
Пислери бүдретҗек,
ынсаны ер йүзүнден ёк этҗек».
Муны Реб[†] айдяндыр[+].
4«Яхуда, хатда Иерусалиме[†] гаршы эл галдырарын,
Багал[†] худайының[†] гулларыны гырарын,
Бутпараз руханылары[†] ёк эдерин[+].
5Тамың үчегинде асман җисимлерине сежде эдйәнлери,
Реббе сежде эдип, Ондан ант ичйәнлери,
Молек[†] бутундан ант ичйәнлери,[+]
6Ребден йүз өвренлери,
Ребби агтармаянлары,
Ондан маслахат алмаянлары
бу ерден ёк эдерин».


7Хөкмүрован Реббиң хузурында дым!
Чүнки Реббиң гүни[†] голайдыр,
Реб гурбанлык тайынлады,
чагыранларыны пәкләп мукаддес[†] этди[+].
8«Шол гурбанлык гүни
Мен хөкүмдарлары, шазадалары,
ят адатлара эерйәнлери җезаландырарын[+].
9Шол гүн галп худайлара сежде эдйәнлери,
Өз худайларының бутханасыны
зулум хем хиледен
долдурянларың барыны җезаландырарын».


10Реб шейле диййәр:
«Шол гүн Балык дервезесинден ахы-нала,
шәхериң тәзе бөлегинден дады-перят,
байырлардан гүңлеч сес эшидилер[+].
11Эй, базарың голайында яшаянлар, перят эдиң!
Әхли сөвдагәрлериңиз ёк эдилер,
күмүш өлчейәнлериңизиң бары гырлар.
12Шонда Мен Иерусалими
чыра билен агтарып,
дүйбүне чөкен шерап лөдереси дейин чөкүп,
ичлеринден: „Реб не ягшылык, не-де яманлык эдер“
дийип, текепбирлик эдйәнлери җезаландырарын[+].
13Мал-мүлклери олҗа болар,
җайлары хараба дөнер,
җай салынсалар-да,
яшамазлар онуң ичинде,
үзүм агачларыны отурдарлар,
эмма оларың шерабындан ичмезлер»[+].


14Голайдыр Реббиң хөкүм гүни, голайдыр,
Ине, етип гелйәндир ол.
Хасратлыдыр Реббиң шол гүни,
батыр эсгер аҗы перят эдер.
15Шол гүн – газап гүни,
бетбагтчылык, мушакгат гүни,
вейранчылык ве харабалык гүни,
гараңкылык ве гам-гусса гүни,
булутлы ве түм гараңкылык гүни болар[+].
16Галалара ве бейик диңлере хүҗүм эдилип,
уруш сурнайы чалнып, дуйдурыш берилҗек гүндүр ол.


17Мен ынсанларың башына мушакгат индерерин.
Олар көр адам кимин йөрәрлер,
ганлары сув дейин дөкүлер,
беденлери дерс кимин чүйрәр,
чүнки олар Реббе гаршы гүнә этдилер[+].
18Реббиң газаплы гүнүнде,
алтын-күмүшлери халас эдип билмез олары.
Реббиң габанҗаңлык одунда
бүтин дүнйә янып күл болар,
чүнки Реб ер йүзүнде яшаянларың барыны
гырып ёк эдер[+].

#### 2‑нҗи бап

1Топлан, эй, утанчсыз миллет![+]
2Саман күлкеси дек соврулмазыңдан өң,
Реббиң гахар-газабы үстүңизе инмезден өң,
Реббиң газаплы гүни гелмезден өң топлан!
3Реббиң эмрлерини берҗай эдйән
юрдуң кичигөвүнлилери, Ребби агтарың,
догручыллыгы ве песпәллиги агтарың.
Белки, Реббиң газап гүнүнде
гизленип сакланарсыңыз[+].


Реб[†] пилиштлилере[†] җеза берйәр

4Газа бошап галар,
Ашкелон хараба дөнер,
Ашдот гүнорта чаглары ковлар,
Экрон-да көки-дамары билен согрулар.
5Деңиз якасында яшаян
Керет халкының дат гүнүне!
Эй, Кенган,[†] пилиштлилер юрды,
Реб сениң гаршыңа шейле диййәр:
«Еке кишини-де галдырман, сени вейран эдерин»[+].
6Деңиз якасындакы юрдуңыз
чопан өрүлерине,
сүри агылларына дөнер[+].
7Яхуданың[†] аман галанлары юрды эеләрлер,
олар өрүде сүрүлерини отарарлар,
агшамына Ашкелон шәхеринде ятарлар,
Худайы[†] Реб олары ятлап,
өңки абаданчылыкларыны гайтарып берер.


Реб Мовап билен Аммона җеза берйәр

8«Халкымы масгаралап,
оларың юрдунда мен-менлик эден Мовабың кемситмелерини,
Аммонларың[†] сөгүнчлерини эшитдим»[+].
9Мунуң үчин Ысрайыл[†] Худайы Хөкмүрован Реб
Өз барлыгындан ант ичип, шейле диййәр:
«Мовап халкыны Содом[†] кимин,
Аммон халкыны Гомора[†] кимин гырарын!
Бу юртлар тикенекли отлардан, дузлы чукурлардан долуп,
бакы хараба өврүлерлер.
Аман галан халкым Мовабы, Аммоны талар,
гутулан миллетим ол юртлары эеләр»[+].
10Оларың текепбирлиги зерарлы шейле җеза берлер,
чүнки олар Хөкмүрован Реббиң халкыны кемсидип,
олара гаршы мен-менлик этдилер[+].
11Реб оларың йүреклерини ярар!
Ол дүнйәниң әхли худайларыны ёк эдер,
өз яшаян юрдунда хер миллет Реббе сежде эдер[+].
12Реб: «Эй, Эфиопия[†] халкы,
сенем Мениң гылыҗымдан өлерсиң» диййәр[+].
13Реб демиргазыга гаршы эл галдырар,
Ашуры[†] ёк эдер,
Ниневәни харабалыга,
чөл дейин ялазы мейдана өврер[+].
14Ниневе мал-гараларың ятагына,
дүрли вагшы хайванларың сүренине өврүлер.
Байгушлар харабачылыкда месген тутарлар,
пенҗирелерден увлашарлар,
босагаларың өңи вейран болар,
кедр пүрслери дув-дагын эдилер[+].
15Ине, бу зовкы-сапада, ховпсузлыкда яшап:
«Еке мен, менден башга хич ким ёк» диен шәхердир.
Гөр, ол нәхили хараба болуп,
вагшы хайванларың сүренине өврүлди.
Гапдалындан гечйән хер кес
оны масгаралап, эллерини салгаярлар[+].

#### 3‑нҗи бап


Иерусалимиң[†] гелҗеги

1Гозгалаңчы, харам,
залым шәхериң дат гүнүне![+]
2Ол сөзе гулак асмады,
өвүт алмады,
Реббе бил багламады,
Худайына[†] якынлашмады.
3Ичиндәки хөкүмдарлары
арлаян арсланлар ялыдырлар.
Казылары даңдана деңеч еке сүңк гоймаян
ач мөҗеклер киминдирлер[+].
4Пыгамберлери[†] бипервай, бивепа адамлардыр;
руханылары[†] ыбадатхананы[†] харама чыкардылар,
Кануны[†] харладылар[+].
5Иерусалимиң ичинде болан Реб[†] догручылдыр,
Ол хич хачан адалатсызлык этмез.
Хер гүн ир сәхер билен
адалатлы[†] гараяр Ол Өз халкына,
Эмма пис киши пислигини эдип,
утанманы билмейәр[+].
6Реб шейле диййәр:
«Гырдым Мен халклары,
диңлерини вейран этдим,
көчелерини харап этдим,
ондан өтүп-гечйән ёкдур.
Шәхерлери харабалыга өврүлди,
екеҗе ынсан-да галмады».
7Мен дийдим:
«Сиз Менден горкуң,
өвүт-үндев алың!
Шонда месгенлери ёк эдилмез,
җезаларым башларындан инмез».
Эмма олар өңкүлери ялы,
әхли ишлеринде писликден леззет алдылар.
8Мунуң үчин Реб шейле диййәр:
«Сиз Маңа гарашың,
халклара хөкүм этҗек гүнүме ченли гарашың.
Чүнки Мениң карарым миллетлери[†] топлап,
патышалыклары бир ере җемләп,
гахарымы, ловлаян газабымы
башларындан индермекдир.
Габанҗаң газабымың оды
бүтин дүнйәни якып күл эдер[+].


9Мен шонда хеммелериң Маңа ыбадат эдип,
агзыбирлик билен Маңа гуллук эдерлери ялы,
миллетлере пәк дил берерин[+].
10Дагынык болуп, Маңа сыгынан халкым
Эфиопия[†] дерясының аңры тарапындан
Маңа садака[†] гетирер.
11Гаршыма эден әхли пис ишлери үчин,
шол гүн халкым утандырылмаз.
Чүнки Мен өзүне буйсанып,
мен-менлик эдйәнлери араңыздан айрарын.
Сиз мукаддес[†] дагымда
мундан бейләк текепбирлик этмерсиңиз[+].
12Иерусалимде песпәл,
пукара адамлары аман галдырарын,
олар Маңа бил багларлар[+].
13Ысрайылың аман галанлары,
нәхаклык этмезлер,
ялан сөзлемезлер,
агызларындан хилели сөзлер чыкмаз.
Олар гоюн кимин яшыл өрүлерде ятарлар,
олары хич ким горкузып билмез»[+].


Шатлык айдымы

14Хешелле как, эй, Сион гызы[†][*],
батлы сес билен гыгыр, эй, Ысрайыл[†]!
Бүтин калбыңыз билен җошуп шатланың!
Эй, Иерусалим гызы![+]
15Реб сизиң гаршыңыза җезаны ятырды,
душманларыңызы ковды.
Ысрайыл патышасы Реб сизиң араңызда,
мундан бейләк бетбагтчылыкдан горкмарсыңыз[+].
16Шол гүн Иерусалиме шейле дийлер:
«Горкма, эй, Сион,[†]
эллериң говшамасын!
17Худайыңыз Реб,
еңиш берйән Сөвешиҗи сизиң араңызда.
Реб сизе гуванып шатланар,
Ол сөйгүсинде сизе тәзе дурмуш берер[*],
нагмалар билен Онуң сизе йүреги җошар»[+].
18Реб диййәр: «Байрамчылык дерегине хасрат чекдиңиз,
бу сизиң үчин агыр ве утанчлыдыр,
Мен инди оларың соңуна нокат гоярын.
19Шол гүн голайлашяр,
Мен сизе сүтем эденлериң барына җеза берерин.
Агсаклары халас эдип,
дагынык есирлери бир ере топларын.
Оларың утанҗыны улы хормата өврүп,
олары бүтин дүнйәде ат-абрайлы эдерин[+].
20Шол вагт Мен сизи топлап, өз юрдуңыза гетирерин,
чүнки Мен гөзүңизиң алнында
өңки абаданчылыгыңызы дикелдип,
дүнйәниң бүтин халкларының арасында
сизе ат-абрай ве шан-шөхрат[†] газандырарын»[+].

### Хагай


Гириш

[1]

[2]


#### Гириш


Хагай пыгамбериң китабы


Хагай пыгамбериң китабы б. э. өң 520‑нҗи йылда Худай тарапындан гелен гысга ылхамларың беяныдыр. Ысрайыл халкы Бабыл сүргүнлигинден доланып, эййәм бирнәче йыл бәри Иерусалимде яшаяр. Эмма душманларың вейран эден ыбадатханасы хениз-де хараба болуп ятыр. Худайдан гелен ылхамлар халкы ыбадатхананы дикелтмәге рухландыряр. Өзгерип, өзүни пәклән халка Реб гелеҗекде абаданлыгы ве парахатлыгы вада берйәр.

Ыбадатхананы тәзеден гурмага чагырыш 1:1-15
Теселли ве умыт барадакы хабар 2:1-23

#### 1‑нҗи бап


Реб[†] халкы ыбадатхананы[†] тәзеден гурмага чагыряр

1Дарюш патышаның шалыгының икинҗи йылының алтынҗы айының биринҗи гүни Хагай пыгамбериң[†] үсти билен Яхуданың[†] хәкими Шеялтыелиң оглы Зерубабыла ве Ехосадагың оглы баш руханы[†] Ешува[*] Реббиң шу сөзи аян болды[+]. 2Хөкмүрован Реб шейле диййәр: «Бу халк Реббиң өйүни тәзеден гурмагың вагты энтек геленок диййәр». 3Онсоң Хагай пыгамбериң үсти билен Реббиң шу сөзи аян болды: 4«Бу өй хараба болуп ятырка, өзүңизиң кашаң җайларда яшамагыңызың вагтымы[+]? 5Шонуң үчин инди Хөкмүрован Реб шейле диййәр: „Өз яшан йылларыңыза сер салып пикир эдиң. 6Сиз көп экип, аз хасыл алярсыңыз, ийип доймаярсыңыз, ичип ганмаярсыңыз, гейинйәрсиңиз, йөне йылынмаярсыңыз, газанҗыңыз дүйби дешик пул торба дүшйәр“»[+]. 7Хөкмүрован Реб шейле диййәр: «Өз яшан йылларыңыза сер салып пикир эдиң. 8Даглыга гидиң-де, агач гетириң ве Мениң өйүми гуруң. Шонда Мен хошал боларын, шөхратланарын,[†] муны Реб диййәр. 9Сиз көп хасыла гарашярдыңыз, йөне ол хасыл аз болуп чыкды. Оны өе гетирениңизде, Мен оны еле совурдым. Нәме үчин? Мениң өйүмиң хараба өврүлип ятаны үчин! Мен муны сизиң әхлиңизиң диңе өз өйлериңиз билен гүмрадыгыңыз үчин шейле этдим. Муны Мен – Хөкмүрован Реб айдяндырын. 10Шонуң үчин-де асман ыгалы, ер хасылы сизден гысганяр[+]. 11Шейле хем Мен юрда ве онуң дагларына, галла мейданларына, үзүмчиликлерине, зейтун багларына, ерден өнйән әхли өнүмлере, ынсандыр хайванларың үстүне, чекйән әхли зәхметиңизиң үстүне гуракчылык җезасыны индердим»[+].

12Шеялтыелиң оглы Зерубабыл билен Ехосадагың оглы баш руханы Ешува ве халкың аман галанларының әхлиси Ребден горкуп, өзлериниң Худайы[†] Реббиң сөзүне ве Хагай пыгамбериң айданларына гулак асдылар. Чүнки Хагай пыгамбери Бейик Худай иберипди[+]. 13Онсоң Реббиң векили Хагай Реббиң шу хабарыны халка етирип, шейле дийди: «Реб: „Мен сизиң билендирин“ диййәр. Муны Реб айдяндыр»[+]. 14Реб Яхуданың хәкими Шеялтыелиң оглы Зерубабылың, Ехосадагың оглы баш руханы Ешуваның ве халкың аман галанларының әхлисиниң калбыны оярды. Онсоң олар гелип, өзлериниң Худайы Хөкмүрован Реббиң өйүни гурмага башладылар. 15Бу вака патыша Дарюшың шалыгының икинҗи йылының алтынҗы айының йигрими дөрдүне болуп гечди.

#### 2‑нҗи бап


Ыбадатхананың[†] шөхраты[†]

1Бу йылың единҗи айының йигрими бири гүни Хагай пыгамбериң[†] үсти билен Реббиң шу сөзи аян болды:[+] 2«Инди Яхуданың[†] хәкими Шеялтыелиң оглы Зерубабыла, Ехосадагың оглы баш руханы[†] Ешува ве халкың аман галанларының әхлисине йүзленип, шейле дий:[+] 3„Араңызда бу өйүң өңки шөхратыны гөренлерден ким бар? Инди ол сизе нәхили гөрүнйәр? Сизиң назарыңызда ол хич затча гөрүнйән-ә дәлдир[+]? 4Эй, Зерубабыл, рухдан дүшме, муны Мен – Реб[†] айдяндырын. Эй, Ехосадагың оглы баш руханы Ешува, рухдан дүшме! Эй, юрдуң әхли халкы, рухдан дүшме. Муны Мен – Реб айдяндырын. Ишләң, чүнки Мен сизиң билендирин, муны Мен – Хөкмүрован Реб айдяндырын[+]. 5Мүсүрден чыканыңызда, сизе сөз бершим ялы, Рухум араңыздадыр, горкмаң!“»[+] 6Чүнки Хөкмүрован Реб шейле диййәр: «Мен аз салымдан ене бир гезек гөги ве ери, деңзи ве гуры ери сарсдырарын[+]. 7Мен әхли миллетлери-де[†] сарсдырарын, шонда әхли миллетлериң хазыналары шу ере гелер ве Мен бу өйи шан-шөхратдан долдурарын. Муны диййән Мен – Хөкмүрован Ребдир. 8Күмүш-де, алтын-да Мениңкидир. Муны Хөкмүрован Реб айдяндыр[+]. 9Мен ене: „Бу өйүң соңкы шөхраты онуң өңки шөхратындан хем хас белент болар“ диййәрин. Бу ере абаданчылык берерин. Муны Мен – Хөкмүрован Реб айдяндырын».


Пыгамбериң руханылара берен гөркезмеси

10Дарюш патышаның шалыгының икинҗи йылының докузынҗы айының йигрими дөрди гүни Хагай пыгамбере Реббиң шу сөзи аян болды: 11«Хөкмүрован Реб шейле диййәр: „Руханылардан канун[†] хакында сора. 12Эгер бир адам Реббе багыш эдилен эти этегине салып әкиденде, онуң этеги чөреге, чорба, шераба, яга я-да башга бир иймите галташса, шолар мукаддес[†] болармы?“». Руханылар бу сорага: «Ёк» дийип җогап бердилер. 13Онсоң Хагай: «Эгер өлә галташып, харам болан адам бу затлардан бирине элини дегирсе, шол зат мурдар[†] болармы?» дийип сорады. Руханылар муңа: «Хава, ол мурдар болар» дийип җогап гайтардылар[+]. 14Онсоң Хагай шейле дийди: «Реб: „Бу халк, бу миллет хем Мениң назарымда шейледир“ диййәр. „Оларың эдйән әхли ишлери-де шейледир, шонуң үчин оларың хөдүр эдйән затларының хеммеси мурдардыр[+]. 15Инди шу гүнден бейләк өз ягдайларыңыз хакда пикир эдиң. Реббиң ыбадатханасында даш үстүне даш гоюлмаздан өң 16нәхили яшапдыңыз?! Бири йигрими батманлык харманы йыгнамага геленде, ол он батман чыкарды. Ол шераплы челекден элли күйзе шерап алҗак боланда, диңе йигрими күйзе чыкарды. 17Мен эл зәхметиңиз билен өндүрйән әхли өнүмлериңизиң үстүнден эпгек өвүсдирип, хең ве долы билен харапладым. Эмма сиз шонда-да Маңа тарап өврүлмедиңиз. Муны Реб айдяндыр[+]. 18Шу гүнден, ягны докузынҗы айың йигрими дөрдүнден – Реббиң ыбадатханасының дүйби тутулан гүнүнден бейләк өз ягдайларыңыз хакда мазалы ойланың[+]. 19Аммарда тохум галдымы? Галмады. Үзүм, инҗир, нар ве зейтун агачлары энтек хем хасыл берйәрми? Бермейәр. Эмма Мен сизе шу гүнден бейләк берекет[†] ягдырарын“»[+].


Реб Зерубабыла вада берйәр

20Шол гүн – айың йигрими дөрди гүни Хагай пыгамбере икинҗи гезек Реббиң шу сөзи аян болды: 21«Яхуданың хәкими Зерубабыла Мениң Ери ве Гөги титретҗекдигими айт[+]. 22Патышаларың тагтларыны агдарарын, Мен миллетлериң патышалыкларының гүйҗүни ёк эдерин. Сөвеш арабаларыдыр оларың үстүндәкилери агдарарын, атлардыр оларың чапыксуварларыны йыкарын, хер ким өз ёлдашының гылыҗындан хеләк болар»[+]. 23Хөкмүрован Реб ене шейле диййәр: «Эй, гулум, Шеялтыелиң оглы Зерубабыл, шол гүн Мен сени гетирип, мөхүр йүзүгим дей эдерин, чүнки Мен сени сайладым. Муны Мен – Хөкмүрован Реб айдяндырын»[+].

### Закаря


Гириш

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]


#### Гириш


Закаря пыгамбериң китабы


Закаря пыгамбериң китабы ики бөлүмден ыбарат. Онуң биринҗи бөлүминде Закаря пыгамбериң б. э. өң 520 – 518‑нҗи йыллары аралыгында гөрен гөрнүшлери беян эдилйәр. Пыгамбер Иерусалимиң дикелдилмеги, ыбадатхананың гайтадан бина эдилмеги, Худай халкының гүнәлерден пәкленмеги, сечип-сайланан Месихиң гелҗекдиги барада гөрнүшлери гөрйәр (1 – 8‑нҗи баплар).

Китабың икинҗи бөлүминде умыт билен гарашылян Халасгәр ве иң соңкы хөкүм эдилме барадакы гөрнүшлер беян эдилйәр (9 – 14‑нҗи баплар).

Шейле-де, китапда ахырзаман барадакы пыгамберликлер беян эдилйәр. Бу пыгамберликлер өзболушлыдыр, себәби олар ислендик дөврүң окыҗысына өрән якын, ягны тизара берҗай болҗак пыгамберлик ялы гөрүнйәр.

Дуйдурыш ве умыт барадакы гөрнүшлер 1:1–8:23
Ысрайылың душманлары җезаландырыляр 9:1-8
Гелеҗекки абаданчылык ве парахатлык 9:9–14:21

#### 1‑нҗи бап


Реб[†] халкыны Өзүне өврүлмәге чагыряр

1Дарюшың патышалыгының икинҗи йылының секизинҗи айында Ыдоның агтыгы, Берекяның оглы Закаря пыгамбериң[†] үсти билен Реббиң шу сөзи аян болды:[+] 2«Мен – Реббиң сизиң ата-бабаларыңыза гаты гахары гелди. 3Шонуң үчин хем олара Хөкмүрован Реб шейле диййәр дий: „Маңа тарап өврүлсинлер. Шонда Менем сизе тарап өврүлерин. Муны Мен – Хөкмүрован Реб айдяндырын[+]. 4Ата-бабаларыңыз ялы болмаң. Өңки пыгамберлер олара йүзленип, шуны җар этдилер: Хөкмүрован Реб яман ёлларыңыздан, пис ишлериңизден эл чекиң диййәр. Йөне олар муны диңлемедилер, Маңа гулак асмадылар. Муны Мен – Реб айдяндырын[+]. 5Ханы ата-бабаларыңыз, олар ниреде? Пыгамберлер, нәме, бакы гелдилерми? 6Эмма гулларым болан пыгамберлере буйран сөзлеримдир берен дуйдурышларымы, нәме, ата-бабаларыңыз ерине етирен дәлдир өйдйәңизми? Олар тоба эдип, Хөкмүрован Реб өз тутан ёлумыза хем этмишлеримизе гөрә бизе нәме этмеги ниетлән болса, шоны хем этди дийдилер“»[+].


Илкинҗи аламат: атлы адам

7Дарюшың патышалыгының икинҗи йылының он биринҗи айының – Шебат айының йигрими биринҗи гүни[*] Ыдоның агтыгы Берекяның оглы болан мен – Закаря пыгамбере Реббиң шу сөзи аян болды. 8Агшам җүлгедәки мирт агачларың арасында дуран бир дор атлы адамы гөрдүм. Онуң еңсесинде дор, гыр хем-де ак атлар барды[+]. 9Мен: «Җенабым, булар нәме?» дийип сорадым. Мениң билен геплешип дуран перишде[†] маңа: «Оларың нәмедигини мен саңа гөркезерин» дийди. 10Онсоң мирт агачларың арасында дуран: «Олар Реббиң дүнйәни айланып чыкмак үчин иберенлери» дийип җогап берди. 11Соңра олар Реббиң мирт агачларының арасында дуран перишдесине: «Биз дүнйәни айландык, хава, тутуш дүнйә парахат экен» дийдилер. 12Реббиң перишдеси: «Эй, Хөкмүрован Реб, Сен етмиш йыллап Иерусалим[†] билен Яхуда[†] гахар этдиң, ене-де нәче вагтлап оларың шәхерлеринден Өз рәхметиңи гайгырҗак?» дийди[+]. 13Соңра Реб мениң билен геплешен перишдә мәхирли хем көшешдириҗи сөзлер билен җогап берди. 14Мениң билен геплешен перишде маңа шейле дийди: «Шу хабары җар эт ве Хөкмүрован Реб шейле диййәр дий: „Мен Иерусалими, хава, Сионы[†] җуда габанярын[+]. 15Мен Өз халкымы диңе еңил җезаландырмакчыдым, эмма асудалыкда бипервай отуран бу халклар оларың башына дүшен күлпети хас хем артдырдылар. Инди бу халклара Мениң гаты гахарым гелйәр“»[+]. 16Шоңа гөрә, Реб шейле диййәр: «Мен дуйгудашлык билен Иерусалиме тарап өврүлерин. Мениң ыбадатханам[†] шол ерде гурлар ве Иерусалими дикелтмек үчин өлчег йүпи чекилер. Муны Мен – Хөкмүрован Реб айдяндырын»[+]. 17Шуны-да җар эдип, Хөкмүрован Реб шейле диййәр дий: «Мениң шәхерлерим ене болелинлиге етер. Мен-Реб Сионы ене көшешдирерин ве Иерусалими ене сайларын»[+].


Икинҗи аламат: шахлар ве уссалар

18Соңра мен середип дуркам, дөрт саны шах гөрдүм. 19Өзүм билен геплешен перишдеден: «Булар нәме?» дийип сорадым. Ол: «Булар Яхуданы, Ысрайылы хем-де Иерусалими даргадан шахлар» дийип җогап берди[+].

20Соңра Реб маңа дөрт уссаны гөркезди. 21Мен: «Олар нәме үчин гелдилер?» дийип сорадым. Реб маңа: «Бу шахлар яхуда халкының ичинден екеҗеси-де баш галдырмаз ялы, олары даргатдылар. Йөне бу уссалар шахлара ховп салып, олары дөвмәге гелдилер. Себәби бу шахлар Яхуданың гаршысына хүҗүм эдип, онуң халкыны даргатдылар» дийип җогап берди.

#### 2‑нҗи бап


Үчүнҗи аламат: өлчег йүпи

1Соңра мен середип дуркам, эли өлчег йүпли бир адамы гөрдүм[+]. 2Мен ондан: «Нирә барярсың?» дийип сорадым. Ол маңа: «Иерусалими[†] өлчәп, онуң ининиң хем-де узынлыгының нәчедигини билмәге барярын» дийип җогап берди[+]. 3Мениң билен геплешен перишде[†] менден дашлашанда, башга бир перишде оны гаршыламага чыкды. 4Ол: «Бар, ылга-да шол йигиде айт: „Ол ерде ерлешҗек сан-саҗаксыз адамлардыр мал-гарадан яңа Иерусалим диварсыз бир шәхер болар[+]. 5Мен онуң дашының отлы дивары, ичиниң шөхраты[†] боларын. Муны Реб[†] диййәр“» дийди[+].

6Реб шейле диййәр: «Хайдаң, хайдаң! Демиргазык юрдундан гачың. Чүнки Мен сизи гөгүң дөрт тарапына өвүсйән ел кимин даргатдым, муны Мен – Реб айдяндырын[+]. 7Хайда, Бабылда[†] яшаян Сион[†][*], гач!»[+] 8Чүнки Хөкмүрован Реб мени Өз шөхраты үчин иберди. Сизи талан халклар бабатда Ол шейле диййәр: «Сиона деген хут Мениң гөреҗиме дегйәндир[+]. 9Инди Мен оларың гаршысына эл гөтерҗек; олары өз гуллары талаңа салар». Шонда яныңыза мени Хөкмүрован Реббиң иберендигини билерсиңиз[+]. 10«Айдым айт, шатлан, эй, Сион гыз[*]! Мен гелип, сизиң араңызда мекан тутҗак. Муны Реб айдяндыр[+]. 11Шол гүн көп халклар Мен-Реббе бил багларлар ве Мениң халкым боларлар. Мен сизиң араңызда мекан тутарын». Шонда яныңыза мени Хөкмүрован Реббиң иберендигини билерсиңиз[+]. 12Реб мукаддес[†] топракда Өз пайы хөкмүнде Яхуданы[†] мүлк эдип алар ве ене Иерусалими сайлар[+].

13Әхли җанлы-җандарлар, Реббиң өңүнде үмсүм болуң; Ол туруп, мукаддес меканындан чыкып гелйәр.

#### 3‑нҗи бап


Дөрдүнҗи аламат: Ешува ве шейтан[†]

1Мен Реббиң перишдесиниң[†] өңүнде дуран баш руханы[†] Ешуваны[*] хем-де оны гүнәкәрлемек үчин сагында дуран шейтаны гөрдүм[+]. 2Реб шейтана шейле дийди: «Реб саңа кәейәр, эй, шейтан, Иерусалими[†] сайлан Реб[†] саңа кәейәр! Бу адам отдан чыкарылан кесинди дәлми нәме?»[+] 3Перишдәниң өңүнде дуран Ешуваның эгниндәки гейими кирлиди. 4Перишде өңүнде дуранлара: «Онуң кирли гейимлерини чыкарың» дийди. Ол Ешува йүзленип: «Серет, гүнәңи айрып ташладым, мен саңа той лыбасыны гейдирйән» дийди[+]. 5Онсоң мен – Закаря: «Ешуваның башына тәмиз[†] селле орасынлар» дийдим. Олар онуң башына тәмиз селле орадылар, оны гейиндирдилер. Реббиң перишдеси-де онуң янында дурды[+].

6Реббиң перишдеси Ешува шейле гүвә гечди: 7«Хөкмүрован Реб шейле диййәр: „Эгер Мениң ёлумдан йөрәп, табшырыкларымы[†] ерине етирсең, сен Мениң ыбадатханамы[†] доландырарсың, ховлуларыма гөзегчилик эдерсиң. Мен саңа шу ерде дуранларың арасында гезмек хукугыны берерин. 8Инди гулак салың, эй, баш руханы Ешува, сен ве өң яныңда отуран руханылар – сизиң хеммәңиз гелҗекде болҗак ишлериң аламатысыңыз. Мен Шаха диен гулумы орта чыкарҗакдырын. 9Ине, Ешуваның өңүнде гоян еди гөзли дашым. Мен онуң йүзүне оюп хат язҗак. Мен бир гүнүң ичинде шу юрдуң гүнәсини айрып ташларын. Муны Хөкмүрован Реб айдяндыр[+]. 10Шол гүн сиз бири-бириңизи үзүм хем-де инҗир агачларыңызың ашагына отурмага чагырарсыңыз. Муны Хөкмүрован Реб айдяндыр“»[+].

#### 4‑нҗи бап


Бәшинҗи аламат: чырадан ве зейтун агачлары

1Мениң билен геплешен перишде[†] ене гелди-де, мени укудан ояран ялы эдип турузды[+]. 2Ол менден: «Нәме гөрйәң?» дийип сорады. Мен: «Гуйма алтындан эдилен чыраданы гөрйәрин; онуң депесинде яг[†] габы, үстүнде еди чыра, еди чыраның хер бириниң еди турбаҗыгы бар[+]. 3Оларың янында ики саны зейтун агаҗы бар. Оларың бири яг габының саг тарапында, бейлекиси чеп тарапында» дийип җогап бердим[+]. 4Мен перишдеден: «Җенабым, булар нәме?» дийип сорадым. 5Мениң билен геплешен перишде: «Буларың нәмедигини билеңокмы?» дийип сорады. Мен: «Ёк, җенабым» дийдим. 6Ол маңа шейле дийди: «Бу Реббиң Зерубабыла: „Гүйч ве зорлук билен дәл-де, диңе Мениң Рухум билен иш битирерсиң“ диен сөзи. Муны Хөкмүрован Реб[†] диййәр[+]. 7Сен киммишиң, эй, бейик даг? Сен Зерубабылың өңүнде теп-текиз боларсың. Ол ыбадатхананың[†] иң соңкы дашыны гойярка, халк „Не гөзел, не аҗап!“ дийип гыгырар»[+].

8Шейле хем маңа Реббиң шу сөзи аян болды: 9«Шу ыбадатхананың бинядыны Зерубабылың эллери тутды. Оны ахырына ченли алып гитҗек хем шонуң эллеридир». Шонда мени сизиң яныңыза Хөкмүрован Реббиң иберендигини, сен – Зерубабыл билерсиң[+]. 10«Еңил ишлер эден гүнүни әхмиетсиз хасапланлар Зерубабылың элиндәки шугулы гөрүп шатланарлар.

Бу еди чыра Реббиң гөзүдир, олар дүнйәни айланып йөрендир»[+]. 11Мен ол перишдеден: «Онда чыраданың сагындакы хем чепиндәки ики дүйп зейтун агаҗы нәмәни аңладяр?» дийип сорадым. 12Ондан ене-де: «Ики алтын турбаҗыгың үсти билен алтын реңкли яг чыкарып дуран зейтун агаҗының ики шахасы нәмәни аңладяр?» дийип сорадым. 13Ол менден: «Буларың нәмедигини билеңокмы?» дийип сорады. Мен: «Ёк, җенабым» дийдим. 14Ол: «Булар башына яг чалнып сайланып, бүтин ер йүзүниң Таңрысына гуллук эдйән ики кишидир» дийип җогап берди[+].

#### 5‑нҗи бап


Алтынҗы аламат: учян кагыз

1Онсоң середип дуркам, учуп йөрен бир язгылы кагыза гөзүм дүшди[+]. 2Перишде[†] маңа: «Нәме гөрйәң?» дийди. Мен: «Бир кагыз-а учуп йөр; онуң бойы йигрими тирсек, ини он тирсек» дийип җогап бердим. 3Ол маңа шейле дийди: «Бу бүтин дүнйә сиңйән нәлетдир. Бу кагызың бир тарапында язылышы ялы, огурлык эден согрулып ташланҗакдыр, бейлеки тарапында язылышы ялы болса, яландан ант ичен ковлуп чыкарылҗакдыр[+]. 4Мен оны ёлладым. Ол огрының хем-де Мениң адымдан яландан ант ичйәниң өйүне гирер ве шол өйде-де галар; агач-тагтасыдыр дашлары билен биле өйи ювудар. Муны Хөкмүрован Реб[†] айдяндыр»[+].


Единҗи аламат: ичи аяллы күйзе

5Соңра мениң билен геплешен перишде өңүме гечди-де: «Ёкарыңа серет, шол гелйән задың нәмедигини гөр» дийди. 6Мен: «Ол нәме?» дийип сорадым. Ол маңа: «Ол гелйән күйзедир. Бу тутуш юрдуң этмишидир[*]» дийди. 7Соңра гуршун гапак ёкары гөтерилди: күйзәниң ичинде бир аял отырды. 8Перишде: «Бу шердир» дийди. Аялы күйзәниң ичине итекләп гойберди-де, гуршун гапагы мәкәм ерине япды. 9Соңра мен середип дуркам, ики аялың гелйәндигини гөрдүм. Олар шемала ганатларыны яйып, учуп гелйәрдилер. Оларың ганаты леглегиң ганаты ялыды. Олар ер билен гөгүң аралыгында күйзәни гөтерип әкитдилер. 10Мен перишдеден: «Олар күйзәни нирә алып барярлар?» дийип сорадым. 11Ол маңа: «Шингар юрдуна; шол ерде оңа өй гурҗаклар. Өй тайяр боланда, олар күйзәни шонуң ичинде өз еринде гоярлар» дийди.

#### 6-нҗы бап


Секизинҗи аламат: дөрт сөвеш арабасы

1Мен ене-де середип дуркам, ики дагың арасындан чыкып гелйән дөрт сөвеш арабасыны гөрдүм. Ол даглар бүрүнчденди[+]. 2Арабаларың бирине дор атлар, бейлекисине гара атлар, 3үчүнҗи бирине ак атлар, соңкусына болса гүйчли гыр атлар гошуланды[+]. 4Мениң билен геплешен перишдеден:[†] «Эй, җенабым, булар нәме?» дийип сорадым. 5Перишде: «Булар бүтин ер йүзүниң Таңрысының хузурындан чыкян гөгүң дөрт рухудыр[+]. 6Гара атлара гошулан араба юрдуң демиргазыгына, ак атлара гошулан араба оларың ызындан гидйәр, гыр атлара гошулан араба болса гүнорта гидйәр» дийди. 7Гыр атлар гидип, ер йүзүни айланмак ислейәрдилер. Перишде: «Барың, ер йүзүни айланың» дийди. Олар ер йүзүне айландылар. 8Соңра ол мени чагырып: «Серет, демиргазык юрда гиден атлар ол ерде Мениң гахарымы көшешдирдилер» дийди.


Ешуваның башына тәч гейдирилйәр

9Маңа Реббиң шу сөзи аян болды: 10«Шу гүн Сепаняның оглы Ёшыяның өйүне гит-де, Бабыл[†] сүргүнинден[†] гайдып гелен Хелдайдан, Тобыядан хем-де Едаядан алтын-күмүш йыгна. 11Йыгнан алтын-күмшүңден бир тәч ясап, оны Ехосадагың оглы баш руханы[†] Ешуваның башына гейдир[+]. 12Хөкмүрован Реб[†] шуны җар эдйәр дий: „Ине, Шаха диен адам. Ол өз орнундан шахалар чыкарар ве Реббе ыбадатхана[†] гурар[+]. 13Хава, Реббе ыбадатхана гурҗак шолдур. Ол шалык шөхратыны[†] газанар, тагтында отурып шалык сүрер. Онуң тагтының янында руханы болар ве ол икисиниң арасында ылалашыклы маслахат болар. 14Бу тәчлер Хелдайың, Тобыяның, Едаяның хатырасына хем-де Сепаняның оглы Ёшыяның сахылыгының хатырасына Реббиң ыбадатханасында гойлар.

15Узакда яшаянлар хем гелип, Реббиң ыбадатханасының гурлушыгына көмек эдерлер“». Шейлеликде, сизиң яныңыза мени Хөкмүрован Реббиң иберендигини билерсиңиз. Эгер сиз Худайыңыз[†] Реббиң сөзүни берк тутсаңыз, гурлушык бабатда бу айдыланлар амала ашар[+].

#### 7‑нҗи бап


Реб[†] галп агыз беклемәни язгаряр

1Дарюшың шалыгының дөрдүнҗи йылының докузынҗы айының, ягны Кислев айының дөрдүне[*] Закаря Реббиң шу сөзи аян болды[+]. 2Бейтелиң халкы болса Реббе ялбармак үчин, Саресери ве Регеммелеги адамлары билен биле иберипди. 3Шейле хем олар Хөкмүрован Реббиң ыбадатханасындакы[†] руханыларыдыр[†] пыгамберлеринден:[†] «Йыллар бойы эдишимиз ялы, бәшинҗи айда[*] агыз бекләп аглалымы?» дийип сорамалыдылар. 4Шонда Хөкмүрован Реб маңа шейле дийди: 5«Юрдуң әхли халкына хем-де руханыларына айт: „Етмиш йыллап бәшинҗи хем единҗи айларда[*] яс тутуп, агыз бекләниңизде, сиз муны Мениң үчин эдипмидиңиз[+]? 6Ийип-ичениңизде, диңе өзүңиз үчин ийип-ичмейәрсиңизми? 7Реббиң өңки пыгамберлериң үсти билен айдан сөзлери-де шулар дәлмиди? Шол вагтлар Иерусалим[†] ве онуң даш-төверегиндәки галалар хениз илатлыды, парахатды. Негеп чөли[†] билен гүнбатар байырлык-да илатлыды“».

8Закаря Реббиң шу сөзи аян болды: 9«Хөкмүрован Реб шейле дийди: „Адалатлы[†] хөкүм чыкарың, бири-бириңизи сөйүң ве рехим-шепагатлы болуң;[+] 10дул аяла, етиме, гелмишеге я-да гарып-гасара сүтем этмәң; бири-бириңизе гаршы пислик этмәң[+]. 11Йөне Мениң халкым бойнуёгынлык эдип, бу сөзлере гулак асмадылар, эшитмеҗек болуп гулакларыны дыкдылар. 12Хөкмүрован Реббиң Өз рухы аркалы өңки пыгамберлериң үсти билен иберен канундыр[†] несихатларыны эшитмез ялы, олар доңйүрек болдулар. Шол себәпден Хөкмүрован Реббиң олара гаты гахары гелди[+]. 13Шейлеликде, Мен чагыранымда, олар гулак асмадылар, олар чагыранда Мен хем олара җогап бермедим. Муны Хөкмүрован Реб диййәр[+]. 14Шейдип, Мен олары танамаян-билмейән миллетлериң[†] арасына харасат билен даргатдым. Оларың ташлап гиден юрдуны харабачылыга өвүрдим. Ол ерде җанлы-җеменде галмады; не гөзел юрт тозап галды“»[+].

#### 8‑нҗи бап


Реб[†] Иерусалими[†] дикелтмәге сөз берйәр

1Хөкмүрован Реббиң маңа шу сөзи аян болды: 2«Хөкмүрован Реб шейле диййәр: „Мен Сионы[†] җуда габанярын, оны гахар-газап билен габанярын“»[+]. 3Реб шейле диййәр: «Мен Сиона тарап өврүлерин ве Иерусалимде мекан тутарын. Иерусалим „Вепалы шәхер“ дийлип атландырылар. Хөкмүрован Реббиң дагы „Мукаддес даг“[†] дийлип атландырылар»[+]. 4Хөкмүрован Реб шейле диййәр: «Эллери хасалы гоҗалардыр кемпирлер ене-де Иерусалимиң көчелеринде отурарлар. 5Шәхериң көчелери ойнап йөрен оглан-гызлардан долар». 6Хөкмүрован Реб шейле диййәр: «Шол гүнлерде халкың аман галанларының гөзүне бу мүмкин дәл ялы гөрүнсе, Маңа-да шейле гөрүнмелими? Муны Хөкмүрован Реб – Мен айдяндырын». 7Хөкмүрован Реб: «Мен Өз халкымы гүндогар хем гүнбатар юртларындан халас эдерин[+]. 8Мен олары ене Иерусалиме яшамага гетирерин. Олар Мениң халкым болар, Мен оларың вепалы хем адалатлы[†] Худайы[†] боларын» диййәр[+].

9Хөкмүрован Реб шейле диййәр: «Шол гүнлерде Хөкмүрован Реббиң ыбадатханасының[†] дүйбүниң тутулмагына гатнашан пыгамберлерден[†] шу сөзлери эшиденлериңизиң голлары кувватлы болсун![+] 10Шол гүнлерден өң ынсан үчинем, хайван үчинем пач алынмазды, гелйән-гидйәнем үчин душмандан яңа рахатлык ёкды, себәби Мен адамлары бири-бириниң гаршысына өҗүкдирипдим. 11Эмма инди Мен бу халкың аман галан бөлегине бейле этмерин. Муны Хөкмүрован Реб айдяндыр. 12Тохум парахатлыкда сепилер. Үзүм агаҗы миве берер, топрак өз хасылыны эчилер, асман ягмырыны ягдырар. Мен буларың хеммесини халкың аман галан бөлегине мүлк хөкмүнде берҗек[+]. 13Эй, яхудалар[†] хем ысрайыллар, сиз халклар арасында нәлете өврүлдиңиз. Инди Мен сизи халас эдерин, сиз ялканыш боларсыңыз. Горкмаң, голларыңыз кувватлы болсун!»

14Хөкмүрован Реб шейле диййәр: «Ата-бабаларыңызың гахарымы гетирендиклери үчин, Мен оларың башына бетбагтчылык гетирмеги йүрегиме дүвдүм ве пикирими үйтгетмәндим. Муны Мен – Хөкмүрован Реб айдяндырын. 15Эмма Мен шу гүнлерде Иерусалиме хем-де Яхуда ене ягшылык этмеги йүрегиме дүвдүм. Горкмаң![+] 16Сизиң этмели ишлериңиз, ине, шулардыр: бири-бириңизе диңе хакыкаты айдың, казыетде адалатлы хем парахатчылык дөредйән хөкүм чыкарың[+]. 17Бири-бириңизе гаршы пислик этмәң, ялан ере ант ичмекден горкуң; буларың бары Мениң йигренйән затларымдыр. Муны Реб айдяндыр»[+].

18Хөкмүрован Реббиң маңа шу сөзи аян болды: 19«Хөкмүрован Реб шейле диййәр: „Дөрдүнҗи, бәшинҗи, единҗи хем-де онунҗы айлардакы[*] агыз беклейән гүнлериңиз яхуда халкы үчин шатлык-шагалаң, дабаралы байрамчылыклар[†] болар. Шоңа гөрә хакыкаты хем парахатлыгы сөйүң“».

20Хөкмүрован Реб шейле диййәр: «Ене-де халклар ве көп шәхерлериң илаты гелер. 21Бир шәхерде яшаянлар башга бир шәхере гидип, шейле диерлер: „Гелиң, Реббе ялбаралың, Хөкмүрован Реббиң гөзлегине чыкалың. Ине, мен-ә ёла дүшдүм“[+]. 22Энчеме халклар, гүйчли миллетлер[†] Хөкмүрован Ребби гөзлемәге ве Реббе ялбармага Иерусалиме гелерлер»[+]. 23Хөкмүрован Реб шейле диййәр: «Шол гүнлерде дүрли диллерде геплейән әхли миллетлерден он адам яхудыларың[†] этегинден тутуп: „Өзүң билен гитмәге бизе ыгтыяр эт, себәби Худайың сениң билендигини эшитдик“ диерлер»[+].

#### 9-нҗы бап


Ысрайылың душманлары җезаландырыляр

1Пыгамберлик[†] сөзи.

Бу Реббиң Хадрак юрдуна дегишли сөзүдир.
Бу сөз Дамаск шәхеринде галар.
Реббе дегишлидир Сирия шәхерлери
ве ысрайыл[†] тирелери[*][+].
2Бу сөз Хадрак билен арачәкдеш болан Хамат юрдуна,
җуда парасатлы Сур[†] билен Сидон[†] шәхерлерине хем дегишлидир.
3Сур өзүне беркитме гурды,
гум кимин күмүш,
көче хапасы ялы алтын үйшүрди[+].
4Эмма Реб[†] онуң бар йыгнанҗасыны
элинден алар инди.
Деңиздәки гүйҗүни ёк эдер,
шәхери от ялмап-ювудар[+].
5Оны гөрүп, Ашкелон горкар,
Газа ызадан яңа җебир чекер,
умытдан дүшен Экрон-да шейле эдер.
Газаның шасы ёк эдилер,
Ашкелон илатсыз галар.
6Ашдотда дүрли миллетлерден[†] гарышан халклар яшар,
Мен пилиштлилериң[†] текепбирлигиниң соңуна чыкарын.
7Аларын агызларындан ганлы этлерин,
дишлериниң арасындан неҗисликлерин.
Аман галанлар Худайымыза[†] дегишли болар,
Яхуданың[†] тиреси ялы болар,
Экрон ябуслар[†] кимин болар[+].
8Горагчы хөкмүнде Өз меканымда дүшләрин,
еке адам хем эйләк-бейләк гечмез.
Сүтемкәр аман галанлара аралашмаз,
чүнки инди олара хут Өзүм назар саларын.


Патыша гелйәр

9Шатлан, эй, Сион[†] гыз, шатлан!
Эй, Иерусалим[†] гызы, белент оваз билен гыгыр!
Ине, Патышаң саңа тарап гелйәр.
Адыл хем еңиҗидир Ол!
Ол бир эшеге,
эшегиң-де тайхарына мүнүп,
пес гөвүнлилик билен саңа гелйәр[+].
10Эфрайымың сөвеш арабаларыны,
Иерусалимиң атларыны ёк эдерин,
сөвеш яйлары омрулып ташланар.
Ол халклара абаданчылыгы беркарар эдер.
Хөкүмдарлыгы деңизден-деңзе,
дерядан ериң учларына етер[+].
11Сизи болса гурбанлык ганы билен баглашан әхтим үчин,
туссагдакыларыңызы гуррук гуюдан чыкарарын[+].
12Эй, умытлы есирлер, өз галаңыза доланың!
Бу гүн сизе ики эссе берекет[†] берҗекдигими җар эдйән[+].
13Яхуданы яй ялы эдип эгерин,
Эфрайымы болса шол яйың окы эдерин.
Эй, Сион, огулларыңы греклере[†] гаршы галдырарын!
Сени элимде уршуҗының гылыҗы дек ойнарын[+].
14Шонда Реб Өз халкының үстүнде пейда болар,
йылдырым дей учар Онуң пейкамы.
Хөкмүрован Реб сурнай чалар-да,
гүнортадан харасат турзуп, ёла дүшер[+].
15Хөкмүрован Реб халкыны горап саклар.
Халк өз душманларыны ёк эдип,
сапан билен урушянлары депеләп енҗерлер.
Тойда шерап ичен ялы ичип гыгырышарлар.
Олар гурбанлык легени ялы гандан долы болуп,
гурбанлык сыпасының[†] бурчлары кимин гандан доларлар.
16Шол гүн оларың Худайы Реб халас эдер,
чүнки олар чопан сүрүси киминдир.
Олар тәҗиң гымматбаха гашлары ялы
Худайың юрдунда шөхле сачарлар[+].
17Нәхили аҗайып хем гөзел боларлар!
Бол бугдай хем тәзе шерапдан
гыз-йигитлер гүл ачарлар.

#### 10-нҗы бап


Реб[†] халас этмәге сөз берйәр

1Яз мөвсүминде
Ребден ягыш диләң.
Гара булутлар гетирйән Реб
олара гүйчли чабгалар ягдыряр,
хер кесиң мейданында отлар битирйәр[+].
2Бутлар биманы геплейәрлер,
палчылар ялан сөзлейәрлер,
галп дүйшлери ёрярлар,
соңы бош гөвүнлик берйәрлер.
Шол себәпден гоюн ялы ыгып йөрлер,
чопансыздыклары үчин эҗир чекйәрлер[+].
3Чопанлара гаршы туташды гахарым,
баштутанлары җезаландырарын.
Хөкмүрован Реб Өз сүрүсиниң –
Яхуда[†] неслиниң аладасыны эдер,
олары буйсанчлы сөвеш аты кимин эдер[+].
4Бурч дашы, чадыр газыгы,
сөвеш яйы,
әхли ёлбашчылар олардан чыкар[+].
5Сөвеш эсгерлери дей болар олар,
депеләрлер душманы көчелериң палчыгында.
Реббиң өзлери билендиги үчин сөвешип,
олар атлы гошуны уяда гоярлар[+].
6Яхуда неслини кувватландырарын,
Юсуп неслини халас эдерин,
Мен ызына гетирерин олары,
чүнки олара рехимим инди.
Мен тарапдан унудылмадык ялы боларлар.
Себәби оларың Худайы[†] Реб Мендирин;
Мен олара гулак асарын.
7Эфрайым халкы батырлар кимин болар,
шерап ичен дей оларың көңли хош болар.
Муны огуллары гөрүп гуванарлар;
оларың гөвүнлери Ребде галкынар[+].
8Сыкылык чалып, топларын олары,
чүнки Мен азат этдим олары.
Көпелерлер олар хут өңкүлери ялы[+].
9Миллетлер[†] арасына олары тохум дей сепдим,
эмма олар Мени узак юртларда ятларлар.
Чагалары билен аман галып доланып гелерлер.
10Ызына гетирерин олары Мүсүрден;
Ашурдан[†] йыгнарын.
Гетирерин Гилгада, Ливана[†]
йөне олар сыгмазлар ол ере[+].
11Реб җебир деңзинден гечирер,
деңиз толкунларыны көшешдирер.
Нилиң дүйпсүз чуңлуклары гурар,
Ашурың текепбирлиги чөкер,
Мүсүриң шалык хасасы элинден гидер[+].
12Олар Мен-Ребде кувватланарлар,
Мениң адым билен гезерлер,
Муны Реб айдяндыр.

#### 11‑нҗи бап

1Эй, Ливан,[†] дервезелериңи ач,

гой, от кедр агачларыңы якып ёк этсин![+]
2Эй, серви, багыр, чүнки кедр агаҗы йыкылды,
шөхратлы[†] агачлар вес-вейран болды!
Эй, Башаның[†] дублары, увлаң,
чүнки сүмме токай ер билен егсан болды![+]
3Чопанларың багырышына гулак салың;
оларың шөхраты өчди.
Арсланларың аррылдысына гулак гоюң;
Иорданың этегиндәки токай ёк эдилди[+].


Ики чопан

4Мениң Худайым[†] Реб[†] шейле диййәр: «Союлян сүрә чопан бол. 5Сүрини сатын аланлар гоюнлары сойярлар, йөне җезаларыны чекмейәрлер. Гоюнлары сатян адам олара: „Реббе алкыш болсун, себәби мен баядым“ диййәр. Чопанларың өз гоюнларына хайпы гелмейәр[+]. 6Мундан бейләк юрдуң илатына хайпым гелмез, муны Мен – Реб айдяндырын. Мен оларың хер бирини гоңшусының хем-де патышасының элине берерин. Олар юрды вейран эдерлер. Мен еке адамы-да оларың элинден халас этмерин»[+].

7Шейлеликде, гоюн сөвдагәрлериниң хатырасына[*] мен союлмалы сүрә чопан болдум. Элиме ики таяк алдым-да, оларың бирини «Мерхемет», бейлекисини болса «Бүтевүлик» дийип атландырдым. Шейдип, сүрини бакдым. 8Бир айда үч чопаны башымдан совдум. Мен гоюн сөвдагәрлерини йигрендим, олар хем мени йигрендилер. 9Мен олара: «Мен сизиң үчин чопанчылык этҗек дәл. Өлен – өлсүн, юмрулан – юмрулсын. Аман галанлар болса бири-бириниң этини ийсинлер» дийдим[+]. 10Әхли халклар билен эден әхтими бозмак үчин «Мерхемет» дийип атландыран таягымы алдым-да, оны дөвдүм. 11Хут шол гүнүң өзүнде әхт[†] бозулды. Җебир чекен гоюнлар – олар маңа середип дурдулар – мунуң Реббиң сөзүдигине гөз етирдилер. 12Соңра олара: «Эгер муны догры[†] хасапласаңыз, онда муздумы бериң, эгер нәдогры хасапласаңыз, музд герек дәл» дийдим. Шейлеликде, олар маңа отуз күмүш теңңе чекип бердилер[+]. 13Реб маңа: «Оларың Маңа кесен бир шая дегмейән бахасыны ал-да, күйзегәре ташлап бер» дийди. Онсоң мен отуз күмүш теңңәни алдым-да, Реббиң ыбадатханасындакы[†] күйзегәре ташладым[+]. 14Соңра мен Яхуда[†] билен Ысрайылың арасындакы доганлык гатнашыгыны бозмак үчин «Бүтевүлик» диен икинҗи таягымы-да дөвдүм.

15Соңра Реб маңа шейле дийди: «Дерде ярамаян чопаның гуралларыны ене-де ал. 16Мен шу юрда бир чопан гойҗакдырын, ол өлүм яссыгында ятаның аладасыны этмез, йитени идемез, майыбы беҗермез, саг адамың гарныны доюрмаз. Гайтам ол семизлериң этини ийип, тойнакларыны гопарар[+].


17Сүрини ташлаян,
дерде ярамаян чопаның дат гүнүне!
Гылыч онуң элини чапсын, саг гөзүни ойсун.
Эли бүтинлей гурасын,
саг гөзи сокур болсун»[+].

#### 12‑нҗи бап


Иерусалимиң[†] еңши

1Пыгамберлик[†] сөзи.

Бу Реббиң Ысрайыл[†] хакындакы сөзүдир. Гөги яян, ери эсасландыран ве ынсан рухуны ярадан Реб[†] шейле диййәр:[+] 2«Мен Иерусалими даш-төверегиндәки халклар үчин башыңы айлаян шераплы бир кәсе эдерин. Иерусалим габава дүшенде, бу кәседен Яхуда-да[†] ичер[+].

3Шол гүн Мен Иерусалими әхли миллетлер[†] үчин агыр даш эдерин. Оны гөтеренлериң әхлиси өзлерине зепер етирер. Ер йүзүниң әхли миллетлери бирлешип, Иерусалимиң гаршысына чыкарлар. 4Шол гүн Мен атларың барыны гудузладарын, үстүндәкилери болса дәлиредерин. Бейлеки халкларың атларының гөзлерини көр эдерин, эмма Яхуда неслини Өз назарымда сакларын. Муны Реб айдяндыр[+]. 5Шонда Яхуда баштутанлары өз-өзлерине: „Өзлериниң Худайы[†] Хөкмүрован Ребде кувватланан Иерусалимиң халкы бизиң гуҗур-гайратымыздыр“ диерлер. 6Шол гүн Мен яхуда баштутанларыны одуң ортасында янян бир маңңал ялы, бугдай дессесиниң ичинде алавлап янян чыра ялы эдерин. Олар саг-солундакы халкларың әхлисини якып-яндырарлар. Иерусалим ене-де өзүниң өңки еринде отурар»[+].

7Давудың несиллериниң хем-де Иерусалимиң халкының шөхраты[†] Яхудадан өңе гечмез ялы, Реб илки яхуда халкына еңиш берер. 8Реб шол гүн Иерусалимиң халкыны горар. Оларың иң эҗизи Давут ялы болар. Давудың несли Худай ялы, өңе чыкан Реббиң перишдеси[†] ялы болар.


Тутуш юртда яс тутарлар

9«Шол гүн Мен Иерусалимиң гаршысына чыкян миллетлериң әхлисини дерби-дагын этмәге гиришерин. 10Мен Давудың неслиниң хем-де Иерусалимиң халкының үстүне мерхемет ве ялбарыш рухуны дөкерин. Олар өзлериниң дешим-дешим эденине, ягны Маңа середерлер, ялңыз оглы үчин яс тутян ялы яс тутарлар, новбахар оглы үчин ахы-нала чекйән ялы аҗы гөзяш дөкерлер[+]. 11Шол гүн Иерусалимде тутулҗак яс Мегидо дүзлүгиндәки Хадатриммонда тутулан яс ялы агыр болар[+]. 12Юртда хер ковумың машгаласы өзбашдак, аяллары айры, эркеклери айры яс тутар: Давудың ковумының эркеклери айры, аяллары айры; Натаның ковумының эркеклери айры, аяллары айры; 13Левиниң ковумының эркеклери айры, аяллары айры; Шимгиниң ковумының эркеклери айры, аяллары айры; 14шейле хем әхли галан ковумларың эркеклери айры, аяллары айры яс тутар».

#### 13‑нҗи бап

1Шол гүн Давудың неслини хем-де Иерусалимиң[†] халкыны гүнәден ве харамлыкдан сапламак үчин бир чешме чыкар[+].


Бутпаразлыгың ве ялан пыгамберлигиң[†] соңы

2Шол гүн Мен юртдан бутларың атларыны өчүрип ташларын. Муны Хөкмүрован Реб[†] айдяндыр. Мундан бейләк олар ятланылмаз. Ялан пыгамберлери-де, эрбет рухы-да юртдан чыкарарын[+]. 3Эгер кимдир бири ене пыгамберлик эдәйсе, ата-энеси оңа: «Сен дири галмарсың, себәби Реббиң адындан ялан сөзлейәрсиң» диер. Ол пыгамберлик эденде, ата-энеси оны пычаклар[+]. 4Шол гүн хер бир пыгамбер пыгамберлик эдйән вагтында гөрнен гөрнүшлерден[†] утанар, адамлары алдамак үчин пыгамберлериң йүң донуны геймез[+]. 5Ол: «Мен пыгамбер дәл, мен – дайхан. Яш вагтым бири мени гул эдип сатын алыпдыр» диер. 6Эгер ондан: «Дөшүңдәки яраң нәме?» дийип сорасалар, ол: «Бу достларымың өйүндекәм болды» дийип җогап берер.


7Эй, гылыч, оян чопанымың гаршысына!
Оян якынымың гаршысына.
Муны Хөкмүрован Реб айдяндыр.
Чопаны ур, гой, даргасын гоюнлар.
Мен элими кичилериң гаршысына галдырарын[+].
8Тутуш юрдуң,
үчден икиси гырлып хеләк болар,
үчден бири дири галар.
Муны Реб айдяндыр.
9Шол галан үчден бирини отдан гечирерин,
олары күмүш кимин сапларын,
алтының барланышы ялы сынарын.
Олар Маңа дилег эдерлер,
Мен олара җогап берерин,
«Бу – Мениң халкым» диерин;
Олар-да: «Реб – бизиң Худайымыз»[†] диерлер[+].

#### 14‑нҗи бап


Соңкы сөвеш

1Ине, Реббиң гүни[†] гелйәр! Эй, Иерусалим[†] халкы, сизден алнан олҗа өз гөзүңизиң алнында пайлашылар[+]. 2Мен Иерусалимиң гаршысына урушмак үчин әхли миллетлери[†] йыгнарын. Шәхерлер басылып алнар, өйлер таланар, аяллар зорланар. Шәхер халкының ярысы сүргүн[†] эдилер, йөне халкың галан бөлеги шәхерден чыкарылмаз[+]. 3Онсоң Реб[†] чыкып, сөвеш гүнүндәки ялы эдип, шол халкларың гаршысына уршар. 4Шол гүн Онуң аягы гүндогарда – Иерусалимиң өңүндәки Зейтун дагында болар. Бу даг гүндогардан гүнбатара әгирт улы җүлге болуп, икә бөлүнер; дагың ярысы демиргазыга, ярысы гүнорта чекилер[+]. 5Сиз Реббиң дагының җүлгесиниң ичи билен гачарсыңыз, себәби ол җүлге Аселе ченли узалып гидер. Сиз шонда Яхуда[†] патышасы Узыяның дөврүнде болан ертитремеден гачышыңыз ялы гачарсыңыз. Шол вагт мениң Худайым[†] Реб әхли мукаддеслер[†] билен биле гелер[+]. 6Шол гүн ышык болмаз, асмандакы ышык чешмелери доңар. 7Ол диңе Реббе аян болан айратын бир гүн болар. Ол не гүндизе меңзәр, не-де гиҗә; агшамына ягты болар[+]. 8Шол гүн Иерусалимде сув җошар. Сувуң ярысы гүндогардакы деңзе, ярысы гүнбатардакы деңзе акар. Бу гышына-да, томсуна-да шейле довам эдер[+].

9Реб тутуш ер йүзүниң Шасы болар. Шол гүн Реб еке-тәк Реб болар ве Онуң ады еке-тәк ат болар[+].

10Гебадан Иерусалимиң гүнортасындакы Риммона ченли тутуш юрт дүзлүге өврүлер. Эмма Иерусалим Бенямин дервезесинден өңки дервезәниң ерлешен ерине, Чүңк дервезесине ченли, ягны Хананел диңинден патышаның үзүм сыкылян ерине ченли аралыкдакы белентликде галар[+]. 11Иерусалимде адамлар яшар, ол индиден бейләк ёк эдилмез. Шәхер ховпсуз болар.

12Иерусалимиң гаршысына уршан миллетлери Реб шу белалар билен җезаландырар: хениз аяк үстүнде гезип йөркәлер – тенлери, ханасындака – гөзлери, агызларындака – диллери чүйрәр. 13Шол гүн олары Реб улы алҗыраңңылыга салар, хер ким өз гапдалындакының элинден тутар, бири-бирине юмрук саларлар[+]. 14Хатда яхудалар-да Иерусалимде уршарлар. Даш-төверекдәки әхли миллетлериң байлыгы: улы мөчберде алтын-күмши, гейимлери йыгналар. 15Атлардыр гатырлара, дүелердир эшеклере хем-де оларың дүшелгелеринде болан бейлеки әхли хайванлара-да шунуң ялы белалар билен җеза берлер.

16Иерусалимиң үстүне чозан миллетлерден аман галанлары Патыша, ягны Хөкмүрован Реббе ыбадат этмек хем-де Чатма байрамыны[†] беллемек үчин йылың-йылына Иерусалиме гидерлер[+]. 17Патыша, ягны Хөкмүрован Реббе ыбадат этмек үчин ер йүзүндәки халклардан Иерусалиме гитмедиклер ягыш гарасыны гөрмез[+]. 18Эгер Мүсүр несли хем гидип, шуны берҗай этмесе, Реб олара-да Чатма байрамыны беллемәге гитмедик халкларың башындан индерен беласыны индерер. 19Мүсүриң хем-де Чатма байрамыны беллемәге гитмедик миллетлериң әхлисиниң җезасы шейле болар.

20Шол гүн хатда атларың җаңҗагазларына-да «Реббе багыш эдилен» дийип язылар; Реббиң ыбадатханасындакы[†] газанлар хем гурбанлык сыпасының[†] өңүндәки җамлар ялы болар[+]. 21Иерусалимдәки хем-де Яхудадакы хер бир газан Хөкмүрован Реббе багыш эдилер. Гурбанлык бермәге геленлер олары гурбанлык этини биширмек үчин уланарлар. Шол гүнден бейләк Хөкмүрован Реббиң ыбадатханасында екеҗе-де сөвдагәр болмаз[+].

### Малакы


Гириш

[1]

[2]

[3]

[4]


#### Гириш


Малакы пыгамбериң китабы


Малакы пыгамбериң китабы б. э. өң такмынан V асырда, ягны Иерусалимдәки ыбадатхана дикелдиленден соң язылыпдыр дийип хасапланыляр. Малакы пыгамбер халкы Худайың әхтине вепалы болмага чагыряр. Ол руханылары ве халкы язгарып, оларың Худая мынасып тәрде сежде этмейәндиклерини, Оны алдаяндыкларыны ач-ачан айдяр. Пыгамбер оларың Худайың таглыматына эермейәндиклерини, Оны сыламаяндыкларыны хем айдяр. Малакы пыгамбер Реббиң Өз халкыны пәклемәге ве оңа казылык этмәге гелҗекдиги, эмма мунуң өң янында Онуң үчин ёл тайынлаҗак ве әхтини җар этҗек бир векилини иберҗекдиги барада пыгамберлик эдйәр.

Ысрайылың гүнәлери 1:1–2:16
Реббиң җезасы ве рехим-шепагаты 2:17–4:6

#### 1‑нҗи бап

1Пыгамберлик[†] сөзи. Малакының үсти билен Реббиң ысрайыллара айдан сөзи.


Реббиң ысрайыллара болан сөйгүси

2Реб[†]: «Мен сизи озалдан сөййәрин» диййәр. Эмма сиз: «Сен бизи нәхили сөййәрсиң?» дийип сораярсыңыз. Реб шейле диййәр: «Ысав Якубың доганы дәлми нәме? Мен Якубы сайладым,[+] 3эмма Ысавы рет этдим. Онуң дагларыны вейран этдим, мүлкүни чөл шагалларына бердим»[+]. 4Эдомлылар: «Биз вейран эдилдик, йөне вейранчылыгы дикелдерис» диерлер. Йөне Хөкмүрован Реб шейле диййәр: «Олар гурарлар, эмма Мен йыкарын. Юртларының эрбет юртдыгыны, халкына болса Реббиң өмүрлик гахарының гелендигини хеммелер билерлер[+]. 5Муны өз гөзлериңиз билен гөрүп: „Реб Ысрайыл[†] серхединден дашарда хем бейикдир!“ диерсиңиз».


Реб руханылары[†] язгаряр

6Эй, Мениң адымы кемсидйән руханылар, Хөкмүрован Реб сизе шейле диййәр: «Огул атасыны, гул хоҗайыныны сылаяр. Эгер Мен ата болсам, ханы Маңа сылаг-хорматыңыз? Эгер Мен хоҗайын болсам, ханы сизиң Менден горкыңыз?

Гайтам сиз: „Биз нәдип Сениң адыңы кемситдик?“ диййәрсиңиз[+]. 7Сиз Мениң гурбанлык сыпамда[†] харам гурбанлыклар[†] хөдүрләп, Мениң адымы кемситдиңиз. Сиз ене-де: „Биз нәдип Сени харам этдик?“ дийип сораярсыңыз. „Реббиң сачагыны[†] кемситсек хем болар“ дийип, Мени харам этдиңиз[+]. 8Көр малы гурбанлык этмек дүрсмүдир? Агсак я-да кесел малы гурбанлык этмек эрбетлик дәлми? Шейле малы өз хәкимиңе бир элтип гөр! Ол сенден разы болармыка, хайышыңы ерине етирермикә? Муны Хөкмүрован Реб диййәр[+]. 9Инди бизе мерхемет эдер ялы, Худая ялбарып бир гөрүң!? Шейле гурбанлыклар хөдүрләниңизден соң, Ол сизиң сораян задыңызы эдермикә? Муны Хөкмүрован Реб айдяндыр». 10Хөкмүрован Реб шейле диййәр: «Гурбанлык сыпамда бидерек ере от якмазыңыз ялы, кәшгә араңыздан бири чыкып, дервезелери япсады! Мен сизден разы дәлдирин. Инди Мен сизиң элиңизден садака[†] кабул этмерин[+]. 11Гүндогардан гүнбатара ченли миллетлер[†] арасында Мениң адым бейик болар! Әхли ерде Мениң адыма якымлы ыслы түтетги[†] якылып, пәк садакалар хөдүрленер. Чүнки миллетлер арасында Мениң адым бейик болар. Муны Хөкмүрован Реб айдяндыр[+]. 12Эмма сиз: „Реббиң сачагы харамдыр, чөрегидир ир-иймишини кемситсек хем болар“ дийип, Мениң адыма ыснат гетирйәрсиңиз. 13„Бу нәхили иргинлик!“ дийип, сиз муны әсгермезлик этдиңиз, Хөкмүрован Реб диййәр. Гурбанлык хөкмүнде сиз таланып алнан, агсак я-да кесел мал хөдүрлейәрсиңиз! Мен оны кабул эдерин өйдйәңизми? Муны Реб айдяндыр.

14Сүрүсиндәки гочы садака айдып, соңра онуң ерине Таңра майып-мүҗриби гурбанлык берйән кеззаба нәлет болсун! Чүнки Мен бейик Патышадырын, Хөкмүрован Реб диййәр. Миллетлер Мениң адымдан горкярлар»[+].

#### 2‑нҗи бап

1-2Хөкмүрован Реб[†] шейле диййәр: «Инди, эй, руханылар,[†] бу буйрук сизиң үчиндир. Эгер диңлемесеңиз, адымы шөхратландырмагы[†] йүрекден ислемесеңиз, онда Мен сизиң үстүңизе нәлет иберерин ве алкышларыңызы нәлете өврерин. Мен олары эййәм нәлетледим, себәби сиз муны йүрекден ислемедиңиз[+][+]. 3Мен сизиң тохум-тиҗиңизи язгарарын. Байрамчылыкларда[†] гурбан эдйән малларыңызың дерсини йүзүңизе сүртерин ве сиз хузурымдан әкидилип, дерсе ташланарсыңыз[+]. 4Шонда Леви билен эден әхтимиң сакланмагы үчин, бу буйругы сизе ёлландыгымы билиң. Муны айдян Хөкмүрован Ребдир[+]. 5Мениң онуң билен эден әхтим яшайыш ве парахатчылык әхтидир. Мен булары оңа Менден горксун дийип бердим. Ол Менден горкуп, адыма хормат гойды. 6Онуң эдйән өвүт-үндевлери догруды, хилели сөзи ёкды. Ол Мениң билен ылалашык ве догрулык ёлундан йөрәп, көп адамлары гүнәден совды[+]. 7Руханының сөзлери билими горамалыдыр. Ол Хөкмүрован Реббиң векилидир, ынсанлар онуң агзындан өвүт-үндев гөзлемелидир[+]. 8Эмма сиз ёлдан чыкдыңыз ве өвүт-үндевлериңиз билен көп адамларың бүдремегине себәп болдуңыз. Сиз Левиниң әхтини боздуңыз. Муны айдян Хөкмүрован Ребдир[+]. 9Өвүт-үндевиңизде тарапгөйлик эдип, Мениң ёлларымы тутмандыгыңыз үчин, Мен хем сизи бүтин халкың өңүнде кемситдим ве песелтдим»[+].


Халкың Реббе бивепалыгы

10Бизиң хеммәмизиң атамыз бир дәлми? Бизи бир Худай[†] яратмадымы? Онда нәме үчин биз бири-биримизе дөнүклик эдип, ата-бабаларымызың әхтини бозярыс[+]? 11Яхуда[†] дөнүклик эдип, Ысрайылда ве Иерусалимде[†] неҗис иш этди. Яхуда кесеки худая сежде эдйән гыза өйленип, Реббиң халаян мукаддес[†] өйүни харама чыкарды[+]. 12Муны эден киши Хөкмүрован Реббе садака[†] гетирен болса-да, Реб онуң машгаласыны Якубың неслинден согруп ташлап, оны җезаландырсын.

13Ине, башга-да бир эден ишиңиз бар: сиз Реббиң гурбанлык сыпасыны[†] гөзяшлар билен, мөңңүрип, ахы-нала билен долдурярсыңыз, себәби Реб инди сизиң гетирен садакаларыңыза серетмейәр, олары элиңизден хошаллык билен кабул этмейәр. 14Сиз: «Нәме үчин кабул этмейәр?» дийип сораярсыңыз. Себәби Реб сениң ве яш вагтың өйленен аялыңың арасында шаятдыр. Ол янёлдашың, әхтлешен аялың хем болса, сен оңа дөнүклик этдиң. 15Тутуш калбы билен Худая вепалы болан хич бир адам бейле херекет этмез. Вепалы адам нәме ислейәр?[*] Ол өз догулян чагаларының Худайың халкы болмагыны ислейәр. Шонуң үчин хабардар болуң ве яшлыкда өйленен аялыңыза дөнүклик этмәң. 16Ысрайыл[†] Худайы Реб: «Мен айрылышмагы йигренйәрин. Мен айрылышан адамың башына зулум саларын[*], муны Мен – Хөкмүрован Реб айдяндырын. Шонуң үчин сиз сересап болуң, дөнүклик этмәң» диййәр[+].


Хөкүм гүни

17Сиз сөзлериңиз билен Ребби ириздиңиз. «Оны нәдип ириздик?» дийип сораярсыңыз. «Яманлык эдйән хер бир адам Реббиң назарында говудыр ве Реб олардан хошалдыр» я-да «Ханы, адалат Худайы ниреде?» дийип ириздиңиз[+].

#### 3‑нҗи бап

1Хөкмүрован Реб[†]: «Өңүмден ёл тайярлар ялы, ине, Мен Өз векилими иберйәрин. Сизиң гөзлейән Таңрыңыз дуйдансыз Өз ыбадатханасына[†] гелер. Сизиң хошал болян әхт[†] Векилиңиз, ине, гелйәр» диййәр[+]. 2Эмма әхт Векилиниң гелҗек гүнүне ким чыдап билер? Ол пейда боланда, онуң өңүнде ким дуруп билер? Чүнки Ол демри эредйән от кимин, кир ювуҗының сабыны киминдир[+]. 3Ол күмши эредип саплаян ялы отурып, Левиниң неслини саплар, олары алтын-күмүш кимин эредип тәмизләр.[†] Шонда олар садакаларыны[†] Реббе догрулык билен хөдүр эдерлер[+]. 4Онсоң өңки дөвүрде, гечен йылларда болшы ялы, Реб Яхуда[†] ве Иерусалим[†] халкының садакаларындан хошал болар. 5Хөкмүрован Реб шейле диййәр: «Соңра Мен хөкүм чыкармак үчин яныңыза гелип, җадыгөйлере, зынагәрлере, ялан ере ант ичйәнлере гаршы ве талабаның, дул аялың, етимиң хакыны иййәнлере гаршы, гелмишеги хукугындан махрум эдйәнлере, Менден горкмаянлара гаршы деррев шаят боларын[+].


Халк Худайың[†] хакыны иййәр

6Мен Ребдирин, үйтгейән дәлдирин. Шонуң үчин хем сиз Якубың несли болмакдан махрум эдилмедиңиз[+]. 7Ата-бабаларыңызың дөврүнден бәри сиз Мениң парзларымдан[†] йүз өврүп, олары берҗай этмейәрсиңиз. Маңа тарап өврүлиң, Менем сизе тарап өврүлерин. Муны Хөкмүрован Реб айдяндыр». Эмма сиз: «Биз нәдип өврүлели?» диййәрсиңиз. 8Хей, ынсан Худайың хакыны иерми? Сиз Мениң хакымы ийдиңиз! Сиз болса: «Биз нәдип Сениң хакыңы ийдик?» диййәрсиңиз. Хасылыңызың ондан бир бөлегини бермекде ве садакаларыңызда ийдиңиз! 9Сиз нәлетлендиңиз, себәби сиз Менден огурлаярсыңыз, бүтин миллет Менден огурлаяр![+] 10Өйүмде азык болар ялы, ондан бириңизиң барыны тутушлыгына аммара гетириң. Мени мунуң билен сынап гөрүң. Муны Хөкмүрован Реб диййәр. Гөрүң, Мен гөгүң пенҗирелерини сизиң үчин ачып, үстүңизе долуп-дашян берекет[†] ягдырмарынмы[+]? 11Мен сизиң үчин топрагыңыздакы хасылы вейран этмеги чекиртгелере гадаган эдерин. Мейдандакы үзүм агачларыңыз хасылсыз галмаз, Хөкмүрован Реб диййәр. 12Шонда әхли миллетлер[†] сизе багтлы диерлер. Чүнки юрдуңыз эшретли юрт болар, муны Хөкмүрован Реб айдяндыр.


Реб вепадарлары сылаглар

13Реб: «Маңа гаршы бихая сөзлер айтдыңыз» диййәр. Сиз болса: «Биз Саңа гаршы нәме айдыпдырыс?» диййәрсиңиз. 14Сиз, ине, шейле дийдиңиз: «Худая гуллук этмек бидерекликдир. Хөкмүрован Реббиң буйругыны берҗай этмекден ве Онуң өңүнде яс тутуп гезмекден биз нәме пейда гөрйәрис[+]? 15Инди текепбирлере багтлы диййәрис. Эрбетлик эдйәнлериң диңе бир иши ровач алман, эйсем олар Худайы сынап, җезадан гутулярлар»[+].

16Онсоң Ребден горкянлар бири-бирилери билен геплешдилер. Реб үнс берип диңледи. Ребден горкуп, адына хормат гойянлар хакында Онуң өңүнде бир ятлама китабы язылды[+]. 17Хөкмүрован Реб шейле диййәр: «Мениң беллән гүнүм олар Мениңки болар. Олар Мениң гымматлы халкым болар. Атасының өзүне хызмат эден оглуна хайпы гелши ялы, Мениң хем олара хайпым гелер[+]. 18Шонда сиз ене бир гезек догры[†] билен эгриниң, Худая гуллук эдйән билен этмейәниң арасындакы тапавуды гөрерсиңиз»[+].

#### 4‑нҗи бап


Реббиң гелҗек гүни

1Хөкмүрован Реб[†] шейле диййәр: «Ине, ол гүн оҗак ялы янып гелйәр. Әхли текепбирлер ве хемме эрбетлик эдйәнлер саман кимин боларлар. Ол гүн оларың хеммесини от яндырар. Оларда не көк, не-де балдак галар[+]. 2Йөне Мениң адымдан горкян сиз үчин шөхлеси билен шыпа берҗек адалат гүнеши догар. Сиз шонда газыгындан бошанан гөле ялы бөкүшерсиңиз[+]. 3Эрбетлери басгыларсыңыз, чүнки Мениң беллән гүнүм олар сизиң аякларыңызың астында күл болар. Муны Хөкмүрован Реб айдяндыр. 4Гулум Мусаның кануныны,[†] бүтин Ысрайыл[†] үчин Мениң Хореп[†] дагында[*] онуң үсти билен буйран парзларымы[†] ве хөкүмлерими ятлаң[+]. 5Ине, Мен-Реббиң бейик ве газаплы гүни гелмезден өң, Өзүм сизе Ыляс пыгамбери[†] иберерин[+]. 6Ол ата-энелериң йүрегини чагаларына, чагаларың йүрегини ата-энелерине тарап өврер. Шонда Мен гелип, юрды нәлетләп ёк этмерин»[+].

## Тәзе Әхт


Матта

Марк

Лука

Ёханна

Ресул

Якуп

1 Петрус

2 Петрус

1 Ёханна

2 Ёханна

3 Ёханна

Яхуда

Римлилер

1 Коринтослылар

2 Коринтослылар

Галатялылар

Эфеслилер

Филипилилер

Колосиялылар

1 Салониклилер

2 Салониклилер

1 Тимотеос

2 Тимотеос

Титус

Филимун

Еврейлер

Аянлык


### Матта


Гириш

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]


#### Гириш


Маттаның хош хабары


Бу китап Исаның шәгирди Матта тарапындан язылды. Матта Иса душмазындан озал салгытчыды. Эмма Иса Месих билен болан душушык онуң дүнйәгарайшыны дүйпгөтер өзгердйәр. Иса оны Өз ызына эермәге чагыранда, Матта бада-бат кәрини ташлап, Онуң ызына дүшйәр. Матта Иса нирә гитсе, Онуң билен биле гидйәр ве соңра Онуң 12 ресулының бири боляр.

Матта өз китабында Көне Әхт язгыларына йыгы-йыгыдан салгыланяр. Ол китабыны Исаның несил дарагтыны беян этмекден башлаяр. Шейле этмек билен, ол Исаның төтәнликден пейда болман, эйсем Көне Әхтдәки вадалара гөрә догландыгыны ныгтаяр. Матта Исаның Месихдигини, Онуң пыгамберлер аркалы вада берлен Патышадыгыны аян эдйәр. Пыгамберлер Иса Месихиң Давут пыгамбериң неслинден доглуп, Худайың Шалыгыны беркарар этҗек Халасгәрдигини мүңлерче йыл озал айдып гечипдирлер. Матта өзүниң шаят болан вакаларыны беян эдип, Иса Месихиң догрудан-да Худайың Оглудыгыны тассыклаяр.

Матта Худайың Шалыгы барада өрән көп язяр. Ол бу Шалыгың гүндогарда, я гүнбатарда, я хайсыдыр башга бир ерде дәл-де, адамларың өзлерини Иса табшырып, Оңа эерен ерлеринде беркарар боляндыгыны окыҗыларына мәлим эдйәр. Иса Месихе иман эдип, Онуң табшырыкларыны берҗай эдйән ислендик адам догры дурмушда яшап, Худайың Шалыгыны мирас аляр.

Матта өз китабында Исаны Мугаллым дийип атландыряр, себәби Иса Мукаддес Язгылары долы ыгтыярлылык билен тесвирләрди, Худайың Шалыгыны Шаят хөкмүнде беян эдерди.

Иса Месихиң несил дарагты ве доглушы 1:1–2:23
Яхя пыгамбериң хызматы 3:1-12
Исаның чүмдүрилмеги ве сыналмагы 3:13–4:11
Исаның Җелиле велаятындакы хызматы 4:12–18:35
Җелиледен Иерусалиме ченли 19:1–20:34
Иң соңкы хепде ве Иерусалим шәхерине гирмеги 21:1–27:66
Реб Исаның өлүми ве дирелиши 28:1-20

#### 1‑нҗи бап


Иса[†] Месихиң[†] несил дарагты


(Лука 3:23-38)

1[•]Ыбрайымың ве Давудың неслинден болан Иса Месихиң несил дарагтының язгысы, ине, шейледир:[+] 2Ыбрайымдан Ысхак, Ысхакдан Якуп, Якупдан Яхуда[†] ве онуң доганлары дүнйә инди[+]. 3Яхудадан Перес билен Зерах догулды, оларың эҗеси Тамарды. Пересден Хесрон, Хесрондан Рам догулды[+]. 4Рамдан Эминадап, Эминадапдан Нахшон, Нахшондан Салмон догулды[+]. 5Салмондан Боваз дүнйә инди, онуң эҗеси Рахапды.[†] Боваздан Обет дүнйә инди, онуң эҗеси Рутды. Обет Йышайың какасыды[+]. 6Йышайдан Давут патыша догулды. Давутдан Сүлейман дүнйә инди, онуң эҗеси Урыяның дул аялы Батшебады[+]. 7Сүлеймандан Рехабгам, Рехабгамдан Абыя, Абыядан Аса,[+] 8Асадан Ехошапат, Ехошапатдан Ехорам, Ехорамдан Узыя догулды[+]. 9Узыядан Ётам, Ётамдан Ахаз, Ахаздан Хизкия, 10Хизкиядан Манаша, Манашадан Амон, Амондан Ёшыя догулды. 11Ёшыя Бабыл[†] сүргүниниң[†] өңүсырасында доглан Еконяның ве онуң доганларының атасыды[+]. 12Еконя Бабыл сүргүнинден соңра доглан Шеялтыелиң атасыды. Шеялтыелден Зерубабыл,[+] 13Зерубабылдан Абыхут, Абыхутдан Элиякым, Элиякымдан Азор, 14Азордан Садок, Садокдан Акым, Акымдан Элихут, 15Элихутдан Элгазар, Элгазардан Маттан, Маттандан Якуп догулды. 16Якуп Меръемиң[†] адамсы Юсубың атасыды, Меръемден болса Месих[*] дийип атландырылан Иса догулды[+].

17Шейлеликде, Ыбрайымдан Давуда ченли болан несиллер җеми он дөрт аркадыр. Давутдан Бабыл сүргүнине ченли хем он дөрт, Бабыл сүргүнинден Месихе ченли хем он дөрт аркадыр.


Иса Месих догуляр


(Лука 2:1-7)

18[•]Иса Месихиң доглушы шейле болды: Онуң эҗеси Меръем билен Юсуп адаглыды, эмма олар энтек яссыкдаш болманкалар, Меръем өзүниң Мукаддес Рух[†] аркалы гөврели боландыгыны билди[+]. 19Онуң адаглысы Юсуп догручыл адамды, шоңа гөрә ол Меръемиң иле масгара болмагыны ислемән, оны яшырын айрып гойбермеги йүрегине дүвди[+]. 20Юсуп бу хакда ойланып йөркә, Реббиң бир перишдеси[†] онуң дүйшүне гирип: «Эй, Давут оглы[†] Юсуп! Сен Меръеме өйленмекден горкма, себәби онуң гөвресиндәки Мукаддес Рух аркалыдыр. 21Ол бир Огул дограр, сен Онуң адына Иса[*] дакарсың, себәби Ол Өз халкыны гүнәлеринден халас эдер» дийди[+]. 22-23[+]Буларың хеммеси Реббиң пыгамбер[†] аркалы: «Ине, бой гыз гөврели болуп, Огул дограр. Онуң адына Иманувел дакарлар» дийип айдан сөзүниң берҗай болмагы үчин болды. Бу ат «Худай[†] бизиң билендир» диймеги аңладяр[+]. 24Юсуп укудан оянансоң, Реббиң перишдесиниң буйругыны ерине етирип, Меръеме өйленди. 25Эмма Меръем оглуны[*] догурянча, Юсуп оңа янашмады. Юсуп доглан чаганың адына Иса дакды.

#### 2‑нҗи бап


Мүнечҗимлер гүндогардан гелйәр

1Иса[†] Хирод[†] патышаның дөврүнде Яхудыяның[†] Бейтуллахам шәхеринде энеден догулды. Шонда мүнечҗимлер гүндогардан Иерусалиме[†] гелип:[+] 2«Яхудыларың патышасы болуп доглан ниреде? Биз Онуң доглуш йылдызыны гөрдүк ве Оңа сежде этмәге гелдик» дийдилер[+]. 3Хирод патыша муны эшиденде, онуң өзи-де, тутуш Иерусалим халкы-да галагоплуга дүшди. 4Ол әхли ёлбашчы руханылары,[†] Төврат[†] мугаллымларыны йыгнап, олардан Месихиң[†] ниреде догулмалыдыгы хакында сорады. 5Олар шейле җогап бердилер: «Ол Яхудыядакы Бейтуллахам шәхеринде догулмалы, себәби пыгамбер[†] шейле языпдыр:

6[+]„Эмма сен, эй, Яхуда[†] юрдундакы Бейтуллахам!
Яхуда хөкүмдарларының арасында асла кичиси дәлсиң сен.
Чүнки сенден бир Хөкүмдар чыкар,
халкым Ысрайылың чопаны болар“»[+].

7Онсоң Хирод мүнечҗимлери гизлин чагырып, олардан йылдызың хачан гөрнендиги барада җикме-җик сорады. 8Хирод: «Барың, чага барадакы хабарың аныгына етиң. Оны тапан бадыңыза, маңа хабар бериң. Менем барып, Оңа сежде этҗек» дийип, олары Бейтуллахама иберди. 9Олар патышаны диңләп, ёла дүшдүлер. Ине, оларың гөрен доглуш йылдызы ене пейда болды ве өңлерине дүшүп, чаганың доглан ериниң үстүне гелип дурды. 10Йылдызы гөренлеринде, оларың шатлыкларының чәги болмады. 11Олар өе гирип, чага билен эҗеси Меръеми[†] гөрдүлер. Шонда дыза чөкүп, Оңа сежде этдилер-де, хазыналарыны ачып, алтын, хошбой түтетгилер[†] ве мүр[*] совгат бердилер[+]. 12Хиродың янына гайдып бармазлык хакда дүйш аркалы дуйдурыш берленсоң, мүнечҗимлер өз юртларына башга ёл билен гайтдылар[+].


Юсуп машгаласы билен Мүсүре гачяр

13Мүнечҗимлер гиденден соң, Реббиң бир перишдеси[†] Юсубың дүйшүне гирип: «Тур! Чага билен эҗесини ал-да, Мүсүре гач. Өзүм хабар берйәнчәм, шол ерде гал, себәби Хирод чаганы өлдүрмек үчин Онуң гөзлегине чыкмакчы боляр» дийди. 14Шейлеликде, Юсуп турды-да, чага билен Онуң эҗесини алып, шол гиҗе Мүсүре тарап ёла дүшди. 15[+]Ол тә Хирод өлйәнчә, шол ерде галды. Шунлукда, Реббиң: «Оглумы Мүсүрден чагырдым» дийип, пыгамбер аркалы айдан сөзи берҗай болды[+].

16Мүнечҗимлериң алданыны билип, Хирод гахар-газаба мүнди. Ол мүнечҗимлерден сорап аныклан вагтына гөрә, Бейтуллахам билен онуң даш-төверегиндәки обаларда доглан ики яшындакы ве ики яша етмедик эркек гөбекли чагаларың әхлисини өлдүртди. 17Шейдип, Ермея пыгамбериң шу айданлары берҗай болды:[+]

18[+]«Рамадан бир сес эшидилди,
агы ве аҗы перят сеслери,
Рахел чагалары үчин аглаяр,
теселли берилмегини ислемейәр,
чүнки олар инди ёк»[+].


Юсуп машгаласы билен Насыра гайдып гелйәр

19Хирод өленден соң, Реббиң бир перишдеси Мүсүрде Юсубың дүйшүне гирип: 20«Тур, чага билен Онуң эҗесини ал-да, Ысрайыла долан, себәби чаганың җанының кастына чыканлар өлди» дийди. 21Онсоң Юсуп чага билен эҗесини алып, Ысрайыла гайтды. 22Йөне Археланың өз атасы Хиродың ерине Яхудыяның патышасы боланыны эшидип, ол ере бармага горкды. Дүйшүң үсти билен дуйдурыш берленсоң, ол Җелиле[†] велаятына тарап ёла дүшди. 23Ол ере барып, Насыра диен шәхерде месген тутды. Шейдип, пыгамберлер аркалы: «Оңа насыралы дийлер» дийип айдылан сөз берҗай болды[+].

#### 3‑нҗи бап


Яхя чүмдүриҗиниң вагзы


(Марк 1:1-8; Лука 3:1-18; Ёханна 1:19-28)

1[•]Шол гүнлерде Яхя чүмдүриҗи пейда болуп, Яхудыя[†] чөлүнде вагыз этмәге башлады[+]. 2Ол: «Тоба эдиң, себәби Гөгүң Шалыгы[†] голайлады» диййәрди[+]. 3[+]Ине, Ишая пыгамбериң[†] ол хакында: «Чөлде бир сес гыгыряр: „Реббе ёл тайынлаң! Онуң ёдаларыны дүзләң!“ диййәр» дийип айдан шол адамы Яхядыр[+]. 4Яхяның дүе йүңүнден эшиклери, билинде гайышдан гушагы барды. Онуң иймити чекиртге билен мейдан балыды[+]. 5Тутуш Иерусалимиң,[†] Яхудыяның ве Иордан этрабының әхли халкы онуң янына гелйәрди. 6Олар гүнәлери үчин тоба эдип, Яхя тарапындан Иордан дерясында[†] чүмдүрилйәрдилер[+].

7Яхя фарисейлериң[†] ве саддукейлериң[†] энчемесиниң чүмдүрилмек үчин өз янына гелйәндиклерини гөренде, олара шейле дийди: «Эй, алахөвренлер несли! Гелҗек газапдан гачып гутулып билерис өйдйәңизми[+]? 8Мундан бейләк эден тобаңыза мынасып миве бериң. 9Өз-өзүңизе: „Бизиң атамыз Ыбрайымдыр“ дийип ойламаң. Мен сизе шуны айдайын: Худай[†] Ыбрайым үчин шу дашлардан хем перзент ярадып билйәндир![+] 10Ине, палта эййәм агачларың дүйбүнде ятыр: оңат миве бермейән хер бир агач чапылып, ода ташланар[+]. 11Тоба эдендигиңизиң нышаны хөкмүнде мен сизи сува чүмдүрйәрин, эмма менден соңра Гелҗек менден хас гүйчлүдир. Мен Онуң чарыкларыны гөтермәге-де мынасып дәлдирин. Ол сизи Мукаддес Руха[†] хем-де ода чүмдүрер[+]. 12Онуң харман совурян чаршагы элиндедир. Ол харман ерини сүпүрип, бугдайыны аммара үйшүрер, саманы болса сөнмез отда якар»[+].


Иса[†] сува чүмдүрилйәр


(Марк 1:9-11; Лука 3:21,[22])

13[•]Онсоң Иса Яхя тарапындан чүмдүрилмек үчин Җелиледен[†] Иордана, Яхяның янына гелди. 14Эмма Яхя Оны саклап: «Сен мени чүмдүрмели велин, Сениң Өзүң мениң яныма гелйәрсиңми?» дийди. 15Иса оңа: «Гой, хәзир шейле болсун, себәби бизе Худайың ислегини берҗай этмек ярашяндыр» дийип җогап берди. 16Иса сува чүмдүрилип чыкан бадына гөклер ачылды. Ол Худайың Рухуның кепдери гөрнүшде[†] Өз үстүне инип гелйәнини гөрди[+]. 17Шол вагт гөкден: «Бу Мениң сөвер Оглумдыр, Мен Ондан көп разыдырын» диен оваз гелди[+].

#### 4‑нҗи бап


Иса[†] сыналяр


(Марк 1:12,13; Лука 4:1-13)

1[•]Соңра иблисиң[†] сынамагы үчин, Мукаддес Рух[†] Исаны чөле әкитди. 2Иса кырк гиҗе-гүндиз агыз бекләнден соңра аҗыкды[+]. 3Шол вагт Онуң янына аздырыҗы шейтан[†] гелип: «Эгер Сен Худайың Оглы[†][*] болсаң, онда шу дашларың чөреге өврүлмегини буюр» дийди[+]. 4[+]Эмма Иса оңа: «„Ынсан диңе чөрек билен яшаман, эйсем Реббиң агзындан чыкян хер бир сөз билен хем яшаяр“ дийип язылгыдыр» дийип җогап берди[+]. 5Соңра иблис Исаны мукаддес[†] шәхер Иерусалиме[†] гетирди. Оны ыбадатхананың[†] чүр депесине чыкарып:[+] 6[+]«Эгер Сен Худайың Оглы болсаң, Өзүңи ашак окла. Чүнки шейле язылгыдыр:

„Ол перишделерине[†] Сен бабатда эмр эдер.
Аягың даша бүдремез ялы,
олар Сени эллеринде гөтерер“» дийди[+].

7[+]Иса оңа: «„Худайыңыз[†] Ребби сынамаң“ дийип хем язылгыдыр» дийди[+].

8Бу гезек иблис Исаны бейик бир дагың чүр башына чыкарды. Оңа дүнйәниң әхли шалыкларыны ве оларың шан-шөхратыны[†] гөркезип: 9«Эгер дызыңа чөкүп, маңа сежде этсең, буларың барыны Саңа берейин» дийди. 10[+]Иса оңа: «Ёк бол, шейтан! „Худайыңыз Реббе сежде эдиң, диңе Оңа гуллук эдиң“ дийип языландыр» дийди[+].

11Шундан соң иблис Исаны ташлап гитди. Перишделер гелип, Иса хызмат этдилер[+].


Иса Хош Хабары ыглан этмәге башлаяр


(Марк 1:14,15; Лука 4:14,[15])

12[•]Иса Яхяның туссаг эдилендигини эшиденде, Җелилә доланды[+]. 13Ол илки Насыра шәхерине гелди, эмма ол ерде узак эгленмән, Зебулун билен Нафталы велаятындакы Җелиле[†] көлүниң кенарында ерлешйән Капернаумда орнашды[+]. 14Шунлукда, Ишая пыгамбер[†] аркалы айдылан шу сөз берҗай болды:[+]

15[+]«Эй, Зебулун ве Нафталы юрды!
Деңиз якасындакы ёл,
Иорданың аңырсы!
Эй, кесеки миллетлериң[†] яшаян Җелилеси!
16Түмлүкде месген тутан халк бейик нур гөрди,
түм гараңкылыкда яшаянларың үстлерине нур сачылды»[+].


17Шол вагтдан башлап, Иса: «Тоба эдиң, чүнки Гөгүң Шалыгы[†] голайлады» дийип, вагыз этмәге башлады.


Иса илкинҗи шәгиртлерини сайлаяр


(Марк 1:16-20)

18[•]Иса Җелиле көлүниң кенарындан гечип барярка, көле тор ташлап дуран ики доганы гөрди. Оларың бири Петрус лакамлы Симун, бейлекиси хем Андрысды. Олар балыкчыдылар[+]. 19Иса олара: «Мениң ызыма дүшүң, Мен сизи ынсан тутян балыкчылар эдейин» дийди[+]. 20Олар хем шол вагтың өзүнде торларыны ташлап, Онуң ызына дүшдүлер[+]. 21Бираз йөрәнлеринден соң, Иса башга ики доганы, Зебедейиң огуллары Якуп билен Ёханнаны гөрди. Олар гайыгың ичинде какалары Зебедей билен торларыны беҗерип отырдылар. Иса олары чагырды. 22Олар хем дессине гайык билен какалары Зебедейи ташлап, Исаның ызына дүшдүлер.


Иса хассалары сагалдяр

23[•]Иса тутуш Җелиләни айланып чыкды. Ол ердәки синагогаларда сапак берип, Гөгүң Шалыгының Хош Хабарыны вагыз этди, халкың арасындакы хер хили кеселлери, хассалары сагалтды[+]. 24Онуң ат-овазасы бүтин Сирия яйрады, дүрли кеселлере дучар болан әхли хассалары, арвах-җын эеләнлери, тутгайлылары ве отуралары Исаның янына гетирдилер, Ол хем олары сагалтды[+]. 25Җелиледен, Декаполисден[†][*], Иерусалимден, Яхудыядан[†] ве Иорданың гүндогар тарапындан улы мәхелле Онуң ызына дүшди[+].

#### 5‑нҗи бап


Хакыкы багтыярлык


(Лука 6:20-23)

1Иса[†] үйшен мәхелләни гөрүп, дага чыкып отурды. Шәгиртлери Онуң янына гелдилер, 2Иса хем олара өвретмәге башлады:

3[•]«Рухы гарыплар багтлыдыр, чүнки Гөгүң Шалыгы[†] оларыңкыдыр[+].

4Гусса чекйәнлер багтлыдыр, чүнки олара гөвүнлик берлер[+].

5Юмшак адамлар багтлыдыр, чүнки олар ер йүзүни мирас[†] аларлар[+].

6Догрулыга аҗыгып-сувсанлар багтлыдыр, чүнки олар доюп-ганарлар[+].

7Рехимлилер багтлыдыр, чүнки олара-да рехим эдилер[+].

8Калбы пәклер багтлыдыр, чүнки олар Худайы[†] гөрерлер[+].

9Парахатлык дөредйәнлер багтлыдыр, чүнки олара Худайың огуллары дийлер[+].

10Догрулык үчин ызарланянлар багтлыдыр, чүнки Гөгүң Шалыгы оларыңкыдыр.

11Мен себәпли адамларың сизе сөген, ызарлан, нәхак ере хер хили гыбатыңызы эден махалы багтлысыңыз![+] 12Шатланың, бегениң, себәби гөклерде алҗак сылагыңыз улудыр. Сизден өң пыгамберлер-де[†] шейдип ызарландылар[+].


Дуз ве ышык


(Марк 9:50; Лука 14:34,[35])

13[•]Сиз ериң дузусыңыз, эмма дуз тагамыны йитирсе, ол нәме билен дузланар? Дашары зыңлып, аяк астында депеленмекден башга хич зада ярамаз. 14Сиз дүнйәниң ышыгысыңыз. Депеде гурлан шәхери гизләп болмаз[+]. 15Чыраны якып, габың ашагында гойян дәлдирлер. Оны чыраданың үстүнде гойяндырлар, шонда ол өйдәкилериң хеммесине ышык берйәндир[+]. 16Гой, сизиң ышыгыңыз адамларың өңүнде парласын, шонда олар говы ишлериңизи гөрүп, гөкдәки Атаңызы шөхратландырарлар.[†][+]


Иса Төврат[†] хакында сөз ачяр

17Маңа Төврат билен пыгамберлериң язгыларыны бозмага гелендир өйтмәң. Мен бозмага дәл-де, олары амала ашырмага гелдим[+]. 18Сизе догрусыны айдярын, асман билен ер өтйәнчә, әхли зат амала ашянча, Төвратдан екеҗе харп-да, бир нокат-да өчмез[+]. 19Шонуң үчин хем ким бу буйрукларың иң кичисинден бирини бозса ве шейле этмеги башгалара өвретсе, ол Гөгүң Шалыгында иң кичи сайылар. Эмма ким булары берҗай эдип, башгалара-да өвретсе, ол Гөгүң Шалыгында улы сайылар[+]. 20Мен сизе шуны айдярын: догрулыгыңыз Төврат мугаллымларыңкы билен фарисейлериңкиден[†] артык болмаса, Гөгүң Шалыгына асла гирмерсиңиз[+].


Гахар ве хөкүм

21[+]Сиз ата-бабаларымыза: „Адам өлдүрме, ким адам өлдүрсе, хөкүме сезевар болар“ дийленини эшиденсиңиз[+]. 22Эмма Мен сизе айдярын: өз доганына гахарланан[*] адам хем хөкүме сезевар болар. Ким өз доганына „рака“[*] дийсе, ёкары меҗлисиң[†] хөкүмине сезевар болар. Хатда хич ким „самсык“ хем диймесин, ёгсам довзах одуна ташланар[+]. 23Шонуң үчин гурбанлык сыпасында[†] садака[†] бермәге баряркаң, доганыңың сенден өйке-кинесиниң бардыгы ядыңа дүшсе, 24садакаңы сыпаның өңүнде гой-да, гидип өңүрти доганың билен яраш. Соңра гелип, садакаңы хөдүр эт.

25Давагәриң билен энтек ёлдакаң яраш, ёгсам ол сени каза, казы хем зындан сакчысына табшырып, зындана дүшмегиң ахмал[+]. 26Саңа догрусыны айдярын, җеримәңи долы төлейәнчәң, ол ерден чыкмарсың.


Зынахорлык

27[+]Сиз: „Зына этме“ дийленини хем эшиденсиңиз[+]. 28Эмма Мен велин ким башга аяла азгын хөвес билен бакса, өз йүрегинде эййәм онуң билен зына эдендир диййәрин[+]. 29Саг гөзүң сениң гүнә этмегиңе себәп болса, оны согруп ташла. Бир сынаңың ёк болмагы тутуш гөврәңиң довзаха атылмагындан говудыр. 30Саг элиң сениң гүнә этмегиңе себәп болса, оны кесип ташла. Бир сынаңың ёк болмагы тутуш гөврәңиң довзаха ташланмагындан говудыр[+].


Талак


(Марк 10:11-12; Лука 16:18)

31[+][•]Шейле хем: „Ким аялыны ковуп гойберсе, оңа талак хатыны берсин“ дийлендир[+]. 32Эмма Мен сизе диййәрин, аялыны зынадан башга себәп билен айран адам онуң зына этмегине себәп боляндыр. Айрылышан аяла өйленен адам хем зына эдйәндир[+].


Ант ичмек барада

33[+]Сиз ене гадымкылара: „Яландан ант ичме, эмма Реббиң өңүнде ичен антларыңы берҗай эт“ дийленини хем эшиденсиңиз[+]. 34Мен велин сизе асла ант ичмәң диййәрин. Гөкден ант ичмәң, чүнки гөк[†] Худайың тагтыдыр[+]. 35Ерден хем ант ичмәң, чүнки ер Онуң аякларының күрсүсидир; Иерусалимден-де[†] ант ичмәң, чүнки ол Бейик Патышаның шәхеридир[+]. 36Өз башыңыздан хем ант ичмәң, себәби сиз онуң еке гылыны-да ак я гара эдип билйән дәлсиңиз. 37Сизиң „хаваңыз“ хава, „ёгуңыз“ ёк болсун. Мундан артыгы шейтандандыр.[†][+]


Гөзе – гөз, дише – диш


(Лука 6:29,[30])

38[+][•]Сиз: „Гөз орнуна гөз, диш орнуна диш“ дийленини эшиденсиңиз[+]. 39Эмма Мен сизе диййәрин: ярамаз адама гаршы дурма. Сениң саг яңагыңа урана, бейлеки яңагыңы-да тут[+]. 40Сениң билен давалашып, көйнегиңи алҗак боляна донуңы-да бер. 41Ким сени өзи билен бир мензил ёл йөремәге меҗбур этсе, сен онуң билен ики мензил ёл йөре. 42Дилег салана бер, карз дилейәнден йүзүңи өвүрме[+].


Душманларыңызы сөйүң


(Лука 6:27-28,32-36)

43[+]Сиз: „Якыныңы сөй, душманыңы йигрен“ дийленини хем эшиденсиңиз[+]. 44Эмма Мен сизе диййәрин: душманларыңызы сөйүң, өзүңизи ызарлаянлар үчин дога-дилег эдиң.[*][+] 45Шонда сиз гөкдәки Атаңызың огулларыдыгыңызы субут эдерсиңиз. Гөкдәки Атаңыз Өз гүнешини яманларың хем, ягшыларың хем үстүне догдуряр, ягмырыны догруларың хем, эгрилериң хем үстүне ягдыряр[+]. 46Сиз өзүңизи сөййәнлери сөййән болсаңыз, онда нәме сылаг аларсыңыз? Салгыт йыгнаянлар-да шейле этмейәрми нәме? 47Диңе өз достларыңыза салам берйән болсаңыз, онда нәме артыкмач иш эдйәрсиңиз? Бутпаразлар-да шейле этмейәрми нәме? 48Шейлеликде, гөкдәки Атаңызың кәмил болшы ялы, сиз хем кәмил болуң»[+].

#### 6-нҗы бап


Садака[†] бермек барада

1«Хабардар болуң, согап ишлериңизи адамлара гөрүнмек үчин хеммелериң гөзүниң алнында этмәң. Бейле этсеңиз, гөкдәки Атаңыздан сылаг алмарсыңыз[+]. 2Шонуң үчин хем мәтәҗе садака берениңизде, өңүңизде сурнай чалдырып, муны улы иле җар этмәң. Адамларың өвгүсини газанҗак болуп, икийүзлүлер синагогаларда, көчелерде шейле эдйәрлер. Сизе догрусыны айдярын: олар эййәм өз сылагыны аландырлар[+]. 3Сиз садака берениңизде, саг элиңизиң нәме эдйәнини сол элиңиз билмесин. 4Шунлукда, берйән садакаңыз гизлин болсун. Гизлинликде эдилени гөрйән Атаңыз сизиң сылагыңызы берер[*].


Худая дога-дилег этмек хакда


(Лука 11:2-4)

5[•]Дога-дилег эдениңизде, икийүзлүлер ялы болмаң. Олар гөз үчин синагогаларда, көчелериң бурчларында дуруп, дога окамагы халаярлар. Сизе догрусыны айдярын, олар эййәм өз сылагыны аландырлар[+]. 6Эмма сиз дога-дилег эдениңизде, отагыңыза гирип, гапыны япың-да, гөрүнмейән Атаңыза гизлинликде эдиң. Гизлинликде эдилени гөрйән Атаңыз сизиң сылагыңызы берер[+]. 7Дога-дилег эдениңизде, бутпаразлар ялы, бош сөзлери гайталап дурмаң. Олар көп сөзлемек билен эшидилерис өйдйәрлер[+]. 8Олар ялы болмаң. Атаңыз сизе нәмелериң герекдигини Өзүнден дилемәнкәңиз билйәр ахырын. 9Шонуң үчин, шейле дога-дилег эдиң:

„Эй, гөкдәки Атамыз!
Адың мукаддес[†] болсун!
10Патышалыгың гелсин!
Гөкде болшы ялы,
ерде-де Сениң ислегиң амала ашсын![+]
11Гүнделик чөрегимизи бизе шу гүн бер[+].
12Бизе яманлык эдйәнлери багышлайшымыз ялы,
Сен хем бизиң языкларымызы багышла.
13Бизи сынага салма, гайтам бизи шейтандан[†] халас эт.[*]“[+]

14Башгаларың өзүңизе эден языкларыны багышласаңыз, гөкдәки Атаңыз хем сизиң языкларыңызы багышлар[+]. 15Эмма сиз оларың языкларыны багышламасаңыз, Атаңыз хем сизиң языкларыңызы багышламаз[+].


Агыз беклемек[†] хакында

16Агыз бекләниңизде икийүзлүлер ялы йүзүңизи салламаң. Олар адамлара агыз беклейәндиклерини гөркезҗек болуп, өзлерине тимар бермейәрлер. Сизе догрусыны айдярын, олар эййәм өз сылагыны аландырлар[+]. 17Эмма сиз агыз бекләниңизде, башыңыза яг[†] гуюп, йүзүңизи ювуң. 18Шонда сизиң агыз беклейәндигиңиз адамлара дәл-де, диңе яшырын Атаңыза гөрнер. Гизлинликде эдилени гөрйән Атаңыз сизиң сылагыңызы берер.


Гөкдәки хазына барада


(Лука 12:33,34; 11:34-36; 16:13)

19[•]Бу дүнйәде өзүңизе хазына йыгнамаң, бу ерде оны гүе билен пос иййәндир, мунда огрулар гирип огурлаяндыр[+]. 20Муңа дерек өзүңизе гөкде хазына йыгнаң, ол ерде не гүе, не пос иййәндир, не-де огрулар гирип огурлаяндыр[+]. 21Хазынаңыз ниреде болса, йүрегиңиз хем шол ерде болар.

22Бедениң чырасы гөздүр. Гөзүң сагдын болса, тутуш бедениң хем ягты болар. 23Гөзүң шикесли болса, тутуш бедениң хем гараңкы болар. Эгер сендәки ышык гараңкы болса, онда ол нәхили элхенч гараңкылыкдыр!

24Хич ким ики хоҗайына хызмат эдип билмез. Ол я бирини йигренип, бейлекисини сөер, я-да бирине вепалы болуп, бейлекисини әсгермезлик эдер. Сиз хем Худая, хем байлыга хызмат эдип билмерсиңиз[+].


Гайгы этмәң


(Лука 12:22-31)

25Шоңа гөрә сизе диййәрин: нәме ийип-ичерин дийип җаныңызы, нәме геерин дийип бедениңизи гайгы этмәң. Җан иймитден, беден эгин-эшикден гымматлы дәлмидир[+]? 26Гушлара середиң, олар не экйәрлер, не орярлар, не-де аммарларда иймит топлаярлар. Муңа гарамаздан, гөкдәки Атаңыз олары-да иймитлендирйәр. Сиз олардан хас гымматлы дәлмисиңиз[+]? 27Сизиң хайсы бириңиз гайгы эдип, өмрүңизи бир сагат узалдып билйәрсиңиз? 28Нәме үчин эгин-эшигиң аладасыны эдйәрсиңиз? Мейдандакы лилияларың нәхили өсүшине середиң: олар не зәхмет чекйәрлер, не-де йүп эгирйәрлер. 29Эмма Мен сизе диййәрин, хатда Сүлейман хем өзүниң бүтин шан-шөхратында[†] буларың хич бири ялы гейинмәнди[+]. 30Эмма бу гүн бар болуп, эртир оҗага ташланян мейдан отуны Худай[†] шейле гейиндирйән болса, сизи ондан хас артык гейиндирмезми, эй, иманы азлар[+]? 31Шонуң үчин нәме ийип-ичерис, нәме геерис дийип алада этмәң. 32Бу затларың барыны бутпаразлар агтарярлар, йөне гөкдәки Атаңыз буларың әхлисиниң сизе герекдигини билйәр. 33Сиз болса өңүрти Худайың Шалыгыны[†] ве Онуң догрулыгыны агтарың, шонда бу затлар хем сизе онуң үстүне гошулып берлер[+]. 34Шонуң үчин эртири гайгы этмәң, эртир өз гайгысыны өзи эдер. Хер гүнүң дерди өзүне етерликдир».

#### 7‑нҗи бап


Башгалары язгармаң


(Лука 6:37,38,41,[42])

1-2[•]«Башгалары язгармаң, ёгсам сиз хем язгарыларсыңыз, себәби сиз нәхили язгарсаңыз, өзүңиз-де шейле язгарыларсыңыз. Хайсы өлчег билен өлчесеңиз, сизе-де шол өлчег билен өлчелер[+][+].

3Нәме үчин сен доганыңың гөзүндәки чөпи гөрйәрсиң-де, өз гөзүңдәки агаҗы сайгармаярсың? 4Нәдип сен өз гөзүңде агач барка, доганыңа: „Гел, гөзүңдәки чөпи чыкарайын“ дийҗек? 5Эй, икийүзли, илки өз гөзүңдәки агаҗы чыкар, шонда доганыңың гөзүндәки чөпи чыкармак үчин оңат сайгарарсың.

6Мукаддес[†] зады итлере бермәң. Дүрлериңизи доңузларың өңүне ташламаң. Ёгсам олары аяклары билен депеләп, соңра өзүңизи парчалаймасынлар[+].


Худайдан[†] диләң


(Лука 11:9-13)

7[•]Диләң, сизе берлер; агтарың, тапарсыңыз; гапыны какың, сизе ачылар. 8Элбетде, дилән алар, агтаран тапар, гапы какана ачылар[+]. 9Сизиң хайсы бириңиз оглуңыз чөрек диләнде, оңа даш берер? 10Я-да балык диләнде, йылан берер? 11Шейлеликде, сиз эрбет болубам өз чагаларыңыза оңат пешгешлер бермеги билйән болсаңыз, онда гөкдәки Атаңыз Өзүнден дилейәнлере хас-да көп аҗайып пешгешлер бермезми[+]? 12Шонуң үчин адамларың өзүңизе нәме этмегини ислейән болсаңыз, сиз-де олара шейле эдиң, себәби Мусаның кануны[†] билен пыгамберлериң[†] язгылары-да шунда җемленйәр[+].


Худайың ёлы дар гапыдыр


(Лука 13:24)

13[•]Дар гапыдан гириң, себәби хеләкчилиге элтйән гапы инлидир ве онуң ёлы гиңдир. Бу ёлдан гирйәнлер көпдүр. 14Эмма яшайша элтйән гапы инсиздир, ёлы дардыр. Бу ёлы тапянлар аздыр[+].


Агач ве онуң мивеси


(Лука 6:43,44; 13:25-27)

15[•]Галп пыгамберлерден әгә болуң! Олар сизиң яныңыза гоюн дерисине гирип гелерлер, эмма өзлери велин йыртыҗы мөҗеклердир[+]. 16Сиз олары мивелеринден танарсыңыз. Тикенден үзүм я-да яндакдан инҗир йыгылярмы[+]? 17Шонуң ялы-да хер бир оңат агач оңат миве берйәндир, эрбет агач болса эрбет миве берйәндир[+]. 18Оңат агач эрбет миве, эрбет агач-да оңат миве берип билмез. 19Оңат миве бермейән хер бир агач чапылып, ода ташланяндыр[+]. 20Шейлелик билен, галп пыгамберлери мивелеринден танарсыңыз.

21Маңа: „Я Реб[†]! Я Реб“ диен хер бир адам Гөгүң Шалыгына[†] гирмез, диңе гөкдәки Атамың ислегини берҗай эден оңа гирер[+]. 22Шол гүн көплер Маңа: „Я Реб, я Реб, биз Сениң адың билен пыгамберлик этмедикми? Сениң адың билен арвах-җынлары ковуп, көп гудратлар гөркезмедикми?“ диерлер[+]. 23Шонда Мен олара: „Эй, яманлык эдйәнлер, Мен сизи асла танамок, ёк болуң янымдан!“ дийип, ачык айдарын[+].


Ики бина


(Лука 6:47-49)

24[•]Шонуң үчин хем бу сөзлерими эшидип, олары берҗай эдйән хер бир адам өйүни гаяның үстүнде гуран акыллы адама меңзейәр. 25Ягыш ягып, силлер гелди, еллер өвсүп, ол өе урды, эмма өй йыкылмады, себәби ол гаяның үстүнде гурлупды. 26Мениң бу сөзлерими эшидип, олары берҗай этмедик хер бир киши өйүни чәгәниң үстүнде гуран акмак[†] адам ялыдыр. 27Ягыш ягып, силлер гелди, еллер өвсүп, ол өе урды. Өй йыкылып, бүтинлей вес-вейран болды»[+]. 28Иса[†] булары гүррүң берип гутаранда, мәхелле Онуң таглыматына хайран галды, 29себәби Иса олара Төврат[†] мугаллымлары ялы дәл-де, эрк-ыгтыярлы бири ялы өвредйәрди[+].

#### 8‑нҗи бап


Иса[†] дери кеселлини сагалдяр


(Марк 1:40-45; Лука 5:12-16)

1[•]Иса дагдан ашак иненде, улы мәхелле Онуң ызына дүшди. 2Шол вагт дери кеселине ёлуган бир адам Онуң янына гелип, дызына чөкүп: «Агам, эгер ислесең, мени бу кеселден тәмизләп[†] билерсиң» дийди[+]. 3Иса элини узатды-да, оңа дегрип: «Ислейәрин, тәмиз бол!» дийди. Ол адам шобада дери кеселинден гутулды. 4Соңра Иса оңа: «Әгә бол, муны хич киме айтмагын. Йөне гит-де, рухана гөрүн ве дери кеселинден сапланандыгыңы хеммелере субут эдер ялы, Мусаның буйран садакасыны[†] бер» дийди[+].


Йүзбашының иманы


(Лука 7:1-10)

5[•]Иса Капернаума гиренде, бир йүзбашы Онуң янына гелип: 6«Агам, мениң хызматкәрим өйде агыр ятыр. Чекйән җебринден яңа гозганып-да биленок» дийип ялбарды. 7Иса оңа: «Мен барып, оны сагалдарын» дийди. 8Йүзбашы Иса шейле җогап берди: «Агам, Сениң өйүме гелмегиңе мен мынасып дәл. Диңе бирҗе сөз айтсаң бес, мениң хызматкәрим сагалар[+]. 9Мен хем буйрук астындакы адамдырын, ыгтыярымда эсгерлерим бар. Бирисине „Гит“ дийсем гидйәр, башгасына „Гел“ дийсем гелйәр. Хызматкәриме „Шуны эт!“ дийсем эдйәр». 10Иса бу сөзлери эшидип хайран галды. Ол ызына дүшүп гелйәнлере: «Сизе догрусыны айдярын, Мен хатда Ысрайылда хем шейле иманы бар адамы тапмадым[+]. 11Сизе шуны-да айдярын: гүндогардан ве гүнбатардан көп адамлар гелип, Ыбрайым, Ысхак, Якуп билен биле Гөгүң Шалыгында[†] бир сачагың башында отурарлар[+]. 12Эмма Шалыгың мирасдүшери беллененлер дашары, гараңкылыга ташланар. Ол ерде агы ве диш гыҗама болар» дийди[+]. 13Иса йүзбаша: «Бар, гидибер, гой, саңа иманыңа гөрә болсун!» дийди. Онуң хызматкәри шол сагадың өзүнде сагалды[+].


Иса көп хассалары сагалдяр


(Марк 1:29-34; Лука 4:38-41)

14[•]Иса Петрусың өйүне гелди. Ол Петрусың гайыненесини гыззырма тутуп ятаныны гөрди[+]. 15Иса аялың элинден тутан бадына, онуң гыззырмасы айрылды. Аял еринден туруп, Иса хызмат этмәге башлады[+].

16Шол гүн агшам Исаның янына арвах-җын эелән адамлары гетирдилер. Ол хем бир сөз билен олардакы эрбет рухлары чыкарды, шейле-де хассаларың хеммесини сагалтды. 17[+]Шунлукда, Ишая пыгамбериң[†] үсти билен айдылан шу сөзлер берҗай болды:

«Ол бизиң хассалыгымызы Өз үстүне алды,
бизиң дертлеримизи чекди»[+].


Исаның ызына эермек


(Лука 9:57-62)

18[•]Иса дашына үйшен көпсанлы мәхелләни гөрүп, шәгиртлерине көлүң бейлеки тарапына гечмеги буюрды[+]. 19Шонда Төврат[†] мугаллымларың бири гелип: «Мугаллым, Сен нирә гитсең, мен хем Сениң ызыңа дүшҗек» дийди. 20Иса оңа: «Тилкилериң сүрени, гушларың хөвүртгеси бардыр, йөне Ынсан Оглуның башыны гояра-да ери ёкдур» дийип җогап берди.

21Онуң башга бир шәгирди: «Агам, ругсат эт, өңүрти гидип, какамы җайлайын» дийди. 22Эмма Иса оңа: «Мениң ызыма дүш, гой, өлүлерини өлүлериң өзлери җайлаберсинлер» дийди.


Иса тупаны ятыряр


(Марк 4:35-41; Лука 8:22-25)

23[•]Иса гайыга мүненде, шәгиртлери хем Онуң ызына дүшдүлер. 24Көлде бирденкә гүйчли гай турды ве гайык толкунлара бүрелди. Эмма Иса уклап ятырды. 25Шәгиртлери Оны оярып: «Агам, бизи халас эт! Биз хеләк болуп барярыс!» дийдилер. 26Иса олара: «Нәмә горкярсыңыз, эй, иманы азлар?!» дийди. Соңра Ол еринден туруп, еле ве көле кәеди велин, ол ере долы үмсүмлик аралашды[+]. 27Олар хайран галып: «Бу нәхили Адамка, хатда ел билен көл-де Оңа гулак асяр?» дийишдилер.


Иса арвах-җынлары чыкаряр


(Марк 5:1-20; Лука 8:26-39)

28[•]Иса көлүң бейлеки кенарындакы гадаралыларың[*] юрдуна гелди. Ол ерде Оңа арвах-җын эелән ики саны адам душ гелди. Олар гонамчылыкдан чыкып гелйәрдилер. Оларың җуда вагшыдыклары үчин, ол ерден хич ким гечип билмейәрди. 29Бирденкә олар: «Эй, Худайың Оглы![†] Сениң бизиң билен нәме ишиң бар? Бизи вагтындан өң гынамага гелдиңми?» дийип гыгырышып башладылар[+]. 30Шол вагт олардан узагракда уллакан бир доңуз сүрүси отлап йөрди. 31Арвах-җынлар[†] Иса ялбарып: «Эгер бизи ковуп чыкармакчы болсаң, онда бизи доңуз сүрүсине ибер» дийдилер. 32Иса олара: «Барың!» дийди. Шейдип, олар адамлардан чыкып, доңузларың ичине гирдилер. Шонда тутуш доңуз сүрүси учутдан ашак зыңып, көлде пайырдашып гарк болды. 33Чопанлар гачып, шәхере гитдилер. Олар арвах-җын эелән адамлара нәме боландыгы барадакы вакаларың хеммесини халка гүррүң бердилер. 34Онсоң шәхериң тутуш илаты Иса билен душушмага гелди. Оны гөренлеринде, өзлериниң шәхеринден гитмегини сорап, Иса ялбардылар[+].

#### 9-нҗы бап


Иса[†] ысмазы сагалдяр


(Марк 2:1-12; Лука 5:17-26)

1[•]Онсоң Иса гайыга мүнди-де, бейлеки кенара гечип, Өз шәхерине гелди[+]. 2Бирнәче адам Онуң янына дүшекде ятан бир ысмазы гетирди. Иса оларың иманыны гөренде, ысмаза: «Оглум, догумлы бол, сениң гүнәлериң өтүлди» дийди[+]. 3Шонда кәбир Төврат[†] мугаллымлары ичинден: «Бу адам Худая дил етирйәр» дийдилер[+]. 4Эмма Иса оларың пикирлерини билип: «Нәме үчин гөвнүңизе эрбет пикирлер гетирйәрсиңиз? 5Хайсыны айтмак аңсат: „Гүнәлериң өтүлди“ диймекми я-да: „Тур-да, йөре“ диймек? 6Эмма сиз Ынсан Оглуның ер йүзүнде гүнәлери өтмәге-де ыгтыярының бардыгыны билип гоюң» дийди. Онсоң Ол ысмаза: «Саңа диййәрин, тур, дүшегиңи ал-да, өйүңе гайт» дийди. 7Ол хем еринден турды-да, өйүне гитди. 8Муны гөрен мәхелләни горкы гаплап алды[*]. Олар ынсанлара шейле ыгтыяры берен Худайы[†] шөхратландырдылар.[†]


Матта шәгиртлере гошуляр


(Марк 2:13-17; Лука 5:27-32)

9[•]Иса шол ерден гечип барярка, салгыт йыгнап отуран Маттаны гөрүп, оңа: «Мениң ызыма дүш!» дийди. Ол хем туруп, Онуң ызына дүшди. 10Иса Маттаның өйүнде сачак башында отырка, көп салгытчылар,[†] гүнәкәрлер гелип, Иса ве Онуң шәгиртлери билен биле ийип-ичдилер. 11Фарисейлер[†] муны гөрүп, Онуң шәгиртлеринден: «Нәме үчин сизиң Мугаллымыңыз салгытчылардыр гүнәкәрлер билен биле нахар иййәр?» дийип сорадылар[+]. 12Иса муны эшидип: «Лукман саглара дәл-де, хассалара герекдир. 13[+]Йөне сиз гидиң-де, „Мен гурбанлык дәл-де, рехим-шепагат ислейәрин“ диен сөзүң манысыны өврениң, себәби Мен догрулары дәл-де, гүнәкәрлери чагырмага гелдим» дийди[+].


Агыз беклемек[†] барада сораг


(Марк 2:18-22; Лука 5:33-39)

14[•]Онсоң Яхяның шәгиртлери Исаның янына гелип: «Нәме үчин биз ве фарисейлер агыз беклейәрис-де, Сениң шәгиртлериң агыз бекләноклар?» дийип сорадылар[+]. 15Иса олара: «Гиев янларындака, хей-де, тоюң мыхманлары яс тутармы? Эмма гиевиң олардан алынҗак гүнлери гелер, шонда олар агыз бекләрлер[+]. 16Хич ким көне эшиге тәзе матадан яма салмаз, себәби салнан яма көне эшикден гопуп, йыртык ери хас бетер болар. 17Хич ким тәзе шерабы көне мешиклере гуймаз. Бейтсе, мешиклер ярылып, шерап дөкүлер ве мешиклер хем заяланар. Тәзе шерап тәзе мешиклере гуюляндыр, шейдип, икиси хем абат сакланяндыр» дийип җогап берди.


Дирелен гыз, сагалан аял


(Марк 5:21-43; Лука 8:40-56)

18[•]Иса олара бу затлары айдып дурка, бир ёлбашчы гелип, Онуң аягына йыкылды. Ол: «Мениң гызым яңыҗа өлди, эмма Сен гелип, элиңи онуң үстүнде гойсаң, ол дирелер» дийди. 19Иса туруп, шәгиртлери билен биле ол адамың ызына дүшүп гитди.

20Шол вагт он ики йылдан бәри ган[†] акма кеселинден эҗир чекйән бир аял Исаның арка тарапындан гелип, Онуң донуның сыйына элини дегирди[+]. 21Ол ичинден: «Диңе гейимине элими дегирсем-де сагаларын» диййәрди[+].

22Иса өврүлип, оны гөрди-де: «Эй, начар, догумлы бол, иманың саңа шыпа берди» дийди. Аял шол пурсадың өзүнде сагалды[+].

23Иса ёлбашчының өйүне геленде, яс түйдүкчилерини, ала-галмагал эдишип дуран мәхелләни гөрди. 24Олара: «Айрылың, гыз өленок, диңе уклап ятыр» дийди. Олар Исаның үстүнден гүлдүлер[+]. 25Мәхелле дашары чыкарыландан соң, Иса ичери гирип, гызың элинден тутды, гыз хем аяга галды[+]. 26Бу хабар ол этрабың әхли ерине яйрады.


Ики көр билен бир лал сагалдыляр

27Иса ол ерден гелйәркә, ики саны көр адам Онуң ызына дүшүп: «Эй, Давут Оглы![†] Бизе рехим эт!» дийип гыгырдылар[+]. 28Иса өе гиренде, көрлер Онуң янына гелдилер. Иса олардан: «Мениң бу иши башарҗагыма ынанярсыңызмы?» дийип сорады. Олар хем Оңа: «Хава, Агам» дийип җогап бердилер. 29Шонда Иса оларың гөзлерине элини дегрип: «Сизе иманыңыза гөрә болсун!» дийди велин,[+] 30шобада оларың гөзлери ачылды. Иса: «Әгә болуң, муны хич ким билмесин» дийип, олара берк табшырды[+]. 31Эмма олар чыкан батларына, Исаның ат-овазасыны тутуш этраба яйратдылар[+].

32Олар гиденден соңра Исаның янына арвах-җын эелән бир лал адамы гетирдилер. 33Арвах-җын[†] ковландан соң, лал адам геплемәге башлады. Халк муңа хайран галып: «Ысрайылда хич хачан бейле зат гөрлен дәлдир» дийишди. 34Эмма фарисейлер: «Ол арвах-җынлары җынларың хөкүмдары аркалы ковуп чыкаряр» дийишдилер[+].


Хасыл бол, ишгәр аз

35Иса шәхерлердир обаларың барыны айланып, ол ердәки синагогаларда сапак берйәрди. Шалык хакдакы Хош Хабары вагыз эдип, хер хили кеселлере ве дертлере шыпа берйәрди. 36Иса улы мәхелләни гөрүп, олара хайпы гелди, себәби олар чопансыз гоюнлар ялы дагынык ве тапдан дүшендилер[+]. 37Шонда Иса шәгиртлерине: «Хасыл бол, йөне ишгәр аз. 38Шонуң үчин хем хасылыны йыгмага ишгәр иберер ялы, хасыл эеси Реббе ялбарың» дийди[+].

#### 10-нҗы бап


Иса[†] он ики шәгирдини сайлаяр


(Марк 3:13-19; Лука 6:12-16)

1[•]Иса он ики шәгирдини янына чагырып, олара арвах-җынлары ковмага, хер хили кеселлере ве дертлере шыпа бермәге ыгтыяр берди. 2-4Шол он ики ресулың атлары шулардыр: биринҗиси Петрус лакамлы Симун ве онуң доганы Андрыс, Зебедейиң огуллары Якуп билен Ёханна, Филип, Бартоломей, Томас, салгытчы[†] Матта, Алфейиң оглы Якуп, Таддей[*], ватанчы Симун, Иса хайынлык эден Юдас Искариот.


Иса Онкилери халкың арасына ёллаяр

5Иса бу Онкилере шейле буйрук берип, олары халкың арасына ёллады: «Кесеки миллетлериң[†] арасына гитмәң, самариялыларың[†] хич бир шәхерине гирмәң. 6Муңа дерек азашан гоюнлара меңзейән ысрайыл[†] халкының арасына барың[+]. 7Баран ериңизде Гөгүң Шалыгының[†] голайландыгыны вагыз эдиң[+]. 8Хассалары сагалдың, дери кеселлилери тәмизләң,[†] өлүлери дирелдиң, арвах-җынлары чыкарың. Мугт алдыңыз, мугт бериң[+]. 9Гушагыңызда алтын, күмүш, мис, хич бир пул болмасын. 10Ёл үчин яныңыза торба-да, артыкмач эшик-де, чарык-да, хаса-да алмаң, чүнки ишчи өз несибесине мынасыпдыр[+]. 11Хайсы шәхере я-да оба барсаңыз, ол ерде өзүңизе мынасып адамы гөзләп тапып, гайдянчаңыз шол ерде болуң. 12Өе гирениңизде, өйдәкилере саг-саламатлык диләп, салам бериң. 13Өйдәкилер муңа мынасып болсалар, дилән саламатлыгыңыз оларың үстүне инер, эмма мынасып болмасалар, бу өзүңизе өврүлип гелер. 14Ким сизи кабул этмесе, сөзлериңизи диңлемесе, ол өйден я-да шәхерден чыкып баряркаңыз, аякларыңызың тозуны какың[+]. 15Сизе догрусыны айдярын: кыямат гүни ол шәхериң ягдайы Содом[†] билен Гомора[†] шәхерлериниң ягдайындан хас бетер болар[+].


Гелҗек мушакгатлар


(Марк 13:9-13; Лука 21:12-17)

16[•]Ине, Мен сизи мөҗеклериң арасына гоюнлар кимин ёллаярын. Шонуң үчин йылан ялы акыллы, кепдери кимин сада болуң[+]. 17Адамлардан әгә болуң! Олар сизи ерли казыете табшырарлар, синагогаларында гамчылап енҗерлер. 18Мен себәпли сизи хөкүмдарларың, патышаларың хузурына элтерлер, сиз болса оларың ве кесеки миллетлериң өңүнде шаятлык эдерсиңиз[+]. 19Йөне олар сизи элтип табшыранларында, сиз нәме я-да нәдип айтҗакдыгыңызы гайгы этмәң. Сизе нәме айтмалыдыгыңыз шол вагтың өзүнде берлер. 20Шонда сизиң өзүңиз дәл-де, сиз аркалы Атаңызың Рухы гепләр[+].

21Доган доганыны, ата чагасыны өлүме табшырар. Чагалар хем эне-аталарына гаршы чыкып, олары өлдүрдерлер[+]. 22Мен себәпли хеммелер сизи йигренер, эмма соңуна ченли чыдан халас болар[+]. 23Сизи бир шәхерде ызарласалар, бейлекисине гачың. Сизе догрусыны айдярын, Ынсан Оглы гелйәнчә, сиз Ысрайылың әхли шәхерлерине айланып чыкып билмерсиңиз[+].

24Шәгирт өз халыпасындан, гул өз хоҗайынындан үстүн дәлдир[+]. 25Шәгирдиң өз халыпасы ялы, гулуң өз хоҗайыны ялы болмагы етерликдир. Эгер өй эесине Беелзебул[†][*] диййән болсалар, онда онуң ичерисиндәкилере ондан хем бетер зат диймезлерми?![+]


Кимден горкмалы?


(Лука 12:2-7)

26Шонуң үчин хич кимден горкмаң. Япык болуп, үсти ачылмаҗак, гизлин болуп, билинмеҗек зат ёкдур[+]. 27Гараңкылыкда сизе нәме айтсам, шоны ягтылыкда айдың. Гулагыңыза пышырданымы үчекден ыглан эдиң. 28Бедени өлдүрип, җаны өлдүрип билмейәнлерден горкмаң. Говусы, бедени хем, җаны хем довзахда ёк этмәге гүйҗи етйән Худайдан[†] горкуң[+]. 29Ики серче бир теңңә сатылмаярмы? Муңа гарамаздан, Атаңыздан ругсатсыз оларың бири-де ере гачян дәлдир. 30Сизиң башыңыздакы сачыңыз хем долы саналгыдыр. 31Шунлукда, горкмаң, сиз серчелерден хас гымматлысыңыз[+].

32Ким Мени ынсанларың өңүнде ыкрар этсе, Мен хем оны гөкдәки Атамың өңүнде ыкрар эдерин[+]. 33Ким Мени адамларың өңүнде рет этсе, Мен хем оны гөкдәки Атамың өңүнде рет эдерин[+].


Парахатлык дәл-де, гылыч гетирдим


(Лука 12:8,9,51-53; 14:26,[27])

34[•]Мени ер йүзүне парахатлык гетирмәге гелендир өйтмәң. Мен парахатлык дәл-де, гылыч гетирмәге гелдим[+]. 35[+]Мен оглы атасындан, гызы энесинден, гелни гайыненесинден айырмага гелдим. 36Адамың душманы өз ичерисиндәкилер болар[+]. 37Атасыны, энесини Менден артык сөен Маңа мынасып дәлдир. Оглуны, гызыны Менден артык сөен Маңа мынасып дәлдир. 38Өз хачыны алып, Мениң ызыма дүшмедик хем Маңа мынасып дәлдир[+]. 39Җаныны аян оны йитирер. Мениң угрумда җаныны йитирен оны горар[+]. 40Сизи кабул эден Мени кабул эдер, Мени кабул эден хем Мени Иберени кабул эдер[+]. 41Ким бирини пыгамбердиги[†] үчин кабул этсе, пыгамбериң сылагыны алар. Бир догры[†] адамы догрулыгы үчин кабул эден догры адамың сылагыны алар[+]. 42Ким Мениң шәгирдимиң хорматы үчин, бу пес сайылянларың бирине диңе бир кәсе совук сув берсе-де, сизе догрусыны айдярын, ол асла сылагсыз галмаз»[+].

#### 11‑нҗи бап


Иса[†] ве Яхя


(Лука 7:18-35)

1[•]Иса он ики шәгирдине өвүт-несихат берип гутарандан соң, ол ерден чыкып, голайдакы шәхерлерде өвретмәге ве вагыз этмәге гитди. 2Яхя хем туссаглыкдака, Месихиң[†] эден ишлери барада эшидип, Онуң янына шәгиртлерини[*] иберди:[+] 3«Шол гелмели Месих Сенми я-да биз башга бирине гарашмалымы?» дийип соратды. 4Иса олара: «Барың-да, гөрүп-эшиденлериңизи Яхя хабар бериң. 5Көрлер гөрйәр, агсаклар ылгаяр, дери кеселлилер тәмизленйәр,[†] керлер эшидйәр, өлүлер дирелйәр, гарыплара Хош Хабар вагыз эдилйәр[+]. 6Менден йүз дөндермедик адам багтлыдыр» дийип җогап берди[+].

7Яхяның шәгиртлери гиден вагты, Иса мәхеллә Яхя барада гүррүң бермәге башлады: «Чөле нәме гөрмәге гитдиңиз? Шемала ыранян йылгынымы[+]? 8Ери, нәме гөрмәге гитдиңиз? Непис эшиклер гейнен бир адамымы? Эмма непис эшиклер гейненлер патышаларың көшклериндедир. 9Онда нәме гөрмәге гитдиңиз? Бир пыгамберими?[†] Хава, Мен сизе шуны айдярын, ол гөрен кишиңиз хатда пыгамберден хем артыкдыр[+]. 10[+]„Өңүңден ёл тайярлар ялы, ине, Мен Өз векилими иберйәрин“ дийип язылан сөзлер хем хут шоңа дегишлидир[+]. 11Сизе догрусыны айдярын, аялдан догланларың арасында чүмдүриҗи Яхядан бейиги ёкдур, эмма Гөгүң Шалыгында[†] иң кичиси хем ондан бейикдир[+]. 12Чүмдүриҗи Яхяның гүнлеринден тә шу вагта ченли Гөгүң Шалыгына рехимсиз хүҗүм эдилйәр ве вагшы адамлар оны эле салярлар[+]. 13Яхя ченли әхли пыгамберлер ве Төврады бу хакда пыгамберлик этди. 14Эгер Яхяны кабул этмек ислейән болсаңыз, гелмегине гарашылян Ыляс олдур[+]. 15Эшитмәге гулагы бар адам эшитсин![+] 16-17Мен бу несли киме меңзедейин? Олар базарларда отурып, башгалара: „Сизе түйдүк чалдык, танс этмедиңиз; агы айтдык, агламадыңыз“ дийип гыгырян чагалара меңзейәрлер. 18Яхя гелди, ол иеногам, иченогам. Олар болса оңа „җынлы“ диййәрлер[+]. 19Ынсан Оглы гелди, Ол иййәрем, ичйәрем, олар Оңа: „Ине, бу хорана, аракхора середиң! Ол салгытчылар[†] ве гүнәкәрлер билен дост болды!“ диййәрлер. Эмма даналык өз амаллары билен тассыкланар»[+].


Тоба этмедик шәхерлер


(Лука 10:13-15)

20[•]Иса кәбир шәхерлерде көп гудратлар гөркезсе-де, оларың халкы гүнәлерине тоба этмәндилер. Шонуң үчин Иса олары язгармага башлады: 21«Дат гүнүңе, эй, Хоразин! Дат гүнүңе, эй, Бетсайда! Сизде гөркезилен гудратлар Сур[†] билен Сидонда[†] гөркезилен болсады, онда олар биреййәм җул гейнип, күл үстүнде отурып тоба эдердилер[+]. 22Эмма Мен сизе диййәрин: кыямат гүни сизиң ягдайыңыз Сур билен Сидоның ягдайындан хас бетер болар![+] 23Эй, Капернаум! Сен арша гөтерилерин өйдйәрсиңми?[*] Ёк, сен довзаха ташланарсың, себәби сенде гөркезилен гудратлар Содомда[†] гөркезилен болсады, онда ол шу гүне ченли сакланып галарды[+]. 24Эмма Мен саңа шуны диййәрин: кыямат гүни сениң ягдайың Содомың ягдайындан хас бетер болар»[+].


Аргынлары чагырыш


(Лука 10:21,[22])

25[•]Шол вагт Иса сөзүни довам эдип, шейле дийди: «Эй, Атам, ериң ве гөгүң Хөкүмдары! Бу затлары акылдарлардан, дүшүнҗелилерден яшырып, чагалара аян эдениң үчин Саңа шүкүр эдйәрин![+] 26Хава, Атам, бу Сениң ислегиңди.

27Атам әхли зады Маңа табшырды. Оглы Атадан башга хич ким танаян дәлдир. Атаны-да Огулдан ве Оглуң Оны аян этмек ислейән адамларындан башга хич ким танаян дәлдир[+]. 28Эй, аргынлар, агыр йүклүлер, Мениң яныма гелиң, Мен сизе дынчлык берейин[+]. 29Мениң боюнтырыгымы дакының-да, Менден өврениң. Мен мылайым хем пес гөвүнлидирин, җаныңыз рахатлык тапар[+]. 30Мениң боюнтырыгым юмшакдыр, йүкүм еңилдир»[+].

#### 12‑нҗи бап


Сабат гүни[†] барада сораг


(Марк 2:23-28; Лука 6:1-5)

1[•]Арадан көп вагт гечмәнкә, бир Сабат гүни Иса[†] бугдайлыгың арасындан гечип барярды. Онуң шәгиртлери аҗыгып, бугдай башларыны ёлуп иймәге башладылар[+]. 2Муны гөрен фарисейлер[†] Оңа: «Серет, Сениң шәгиртлериң Сабат гүни гадаган иши эдйәрлер» дийдилер[+]. 3[+]Иса олара шейле җогап берди: «Давут билен янындакылар ач галанларында, сиз Давудың нәме эдендигини окамадыңызмы[+]? 4Ол Худайың[†] өйүне гирип, Хөдүр чөреклерини ийди, янындакылар хем ийдилер. Бу олар үчин гадаганды, диңе руханылара[†] ругсат берленди[+]. 5[+]Эйсем, сиз ыбадатханада[†] Сабат гүнүниң кадаларыны бозсалар-да, руханыларың гүнәсиз сайыландыгыны Төвратда[†] окамадыңызмы[+]? 6Мен сизе шуны айдайын: бу ерде ыбадатханадан-да бейик Бири бар[+]. 7[+]Сиз: „Мен гурбанлык дәл-де, рехим-шепагат ислейәрин“ диен сөзүң манысыны билседиңиз, гүнәсизлери хөкүм этмездиңиз[+]. 8Чүнки Ынсан Оглы хатда Сабат гүнүниң-де хөкүмдарыдыр».


Эли шел ачан адам


(Марк 3:1-6; Лука 6:6-11)

9[•]Иса ол ерден гитди ве оларың синагогасына гелди. 10Ол ерде эли шел ачан бир адам барды. Исаны айыплаҗак болуп, Ондан: «Канун[†] боюнча Сабат гүни хасса шыпа бермек болярмы?» дийип сорадылар[+]. 11Иса олара: «Эгер бир гойнуңыз болуп, ол-да Сабат гүни чукура гачса, хайсыңыз оны чыкарып алмарсыңыз? 12Ынсан гоюндан хас гымматлыдыр! Шонуң үчин Сабат гүни ягшылык этмек боляр» дийип җогап берди[+].

13Онсоң Иса яңкы адама: «Элиңи узат!» дийди. Ол узадан бадына, онуң нәсаг эли эдил бейлеки эли ялы сагалды[+]. 14Фарисейлер дашары чыкып, Исаны нәдип ёк этмелидиги барада маслахатлашдылар.


Реббиң бендеси

15Эмма Иса фарисейлериң бу ниетини билип, ол ерден гитди. Көп адамлар Онуң ызына дүшдүлер, Иса хем оларың арасындакы хассалары сагалтды. 16Иса олара Өзүниң кимдигини хич киме айтмазлыгы табшырды[+]. 17Бу Ишая пыгамбер[†] аркалы айдылан шу сөзүң берҗай болмагы үчинди:[+]

18[+]«Ине, Мениң сайлан Бендәм,
гөвнүхош болуп, Оны сөеним;
Рухумы Онуң үстүне гоярын,
Ол миллетлере[†] адалаты ыглан эдер.
19Ол давалашмаз, сесини гаталтмаз,
көчелерде хич ким Онуң сесини эшитмез.
20Адалаты еңше етирйәнчә,
енҗилен гамшы дөвмез,
түтейән пелтәни сөндүрмез.
21Әхли миллетлер Онуң адына умыт багларлар».


Иса ве Беелзебул[†]


(Марк 3:20-30; Лука 11:14-23)

22[•]Онсоң Исаның янына арвах-җын эелән көр хем лал адамы гетирдилер. Иса оны сагалдансоң, яңкы адам геплемәге ве гөрмәге башлады. 23Тутуш халк хайран галып: «Бу Давудың оглы дәлмикә?» дийишди[+]. 24Муны эшиден фарисейлер: «Бу адам арвах-җынлары җынларың хөкүмдары Беелзебул аркалы ковуп чыкаряр» дийдилер[+]. 25Эмма Иса оларың пикирлерини билип, шейле дийди: «Ичинде бөлүнишик болан патышалык даргар, өз ичинден бөлүнен шәхер я-да өй берк дуруп билмез. 26Шейтан[†] шейтаны ковян болса, онда ичинде бөлүнишик бардыр, онсоң онуң патышалыгы нәхили дурар? 27Эгер Мен арвах-җынлары Беелзебул аркалы ковян болсам, онда сизиң адамларыңыз олары ким аркалы ковярлар? Шу себәпли сизи өз адамларыңыз хөкүм эдер[+]. 28Мен арвах-җынлары Худайың Рухы аркалы ковян болсам, онда Худайың Шалыгы[†] сизе-де гелендир. 29Ким гүйчли адамың өйүне гирип, малыны талап билер? Илки оны даңмалы болар, онсоң өйүни талар[+].

30Мениң билен болмадык Маңа гаршыдыр, Мениң билен сүрини топламадык оны даргадяндыр[+]. 31Шонуң үчин сизе шуны диййәрин: ынсанларың хер бир гүнәси, хер бир зада дил етирмеси багышланар, эмма Мукаддес Руха[†] дил етиренлер багышланмаз[+]. 32Ким Ынсан Оглуна гаршы сөз айтса, багышланар. Эмма Мукаддес Руха гаршы айдылан сөз багышланмаз. Ол шу дөвүрде-де, гелҗекде-де багышланмаз.


Мивели агач


(Лука 6:43-45)

33Оңат агач экиң, онуң мивеси-де оңат болар, эрбет агач эксеңиз, эрбет миве аларсыңыз, себәби агач мивесинден таналяндыр[+]. 34Эй, алахөвренлер несли! Ынсаның дили йүрегинден җошаныны сөзлейәндир. Шейлеликде, өзүңиз эрбеткәңиз, нәдип сиз оңат затлар сөзләп билерсиңиз[+]? 35Ягшы адам йүрегиниң ягшылык хазынасындан ягшылык чыкаряндыр, яман адам йүрегиниң яманлык хазынасындан яманлык чыкаряндыр[+]. 36Мен сизе шуны диййәрин: адамлар айдан хер бир бош сөзи үчин кыямат гүни хасап берерлер[+]. 37Сиз өз сөзүңиз билен акланып, өз сөзүңиз билен хөкүм эдилерсиңиз»[+].


Юнусың аламаты


(Марк 8:11,12; Лука 11:24-26,29-32)

38[•]Шонда кәбир Төврат мугаллымлары ве фарисейлер Оңа җогап берип: «Мугаллым, биз Сенден бир гудратлы аламат гөрмек ислейәрис» дийдилер[+]. 39Иса олара шейле җогап берди: «Бу эрбет ве бивепа несил аламат талап эдйәр, эмма оңа Юнус пыгамбериңкиден[†] башга аламат берилмез[+]. 40[+]Юнусың үч гиҗе-гүндиз балыгың гарнында галышы ялы, Ынсан Оглы-да үч гиҗе-гүндиз ериң багрында галар[+]. 41[+]Ниневе халкы кыямат гүни бу несле гаршы чыкып, оны хөкүм эдер, себәби олар Юнусың вагзы билен тоба гелдилер. Ине, бу ерде Юнусдан хем үстүн Бири бар[+]. 42[+]Гүнорта меликеси кыямат гүни бу несле гаршы чыкып, оны хөкүм эдер, себәби ол Сүлейманың пәхимини диңлемек үчин, ериң аңры уҗундан гелди. Ине, бу ерде Сүлеймандан-да үстүн Бири бар[+].

43[•]Арвах-җын[†] адамдан чыкандан соң, гурак ерлере айланып, дынчлык гөзлейәр, эмма тапмаяр. 44Шонда ол: „Чыкан өйүме доланайын“ диййәр. Доланып геленде, өйүң сүпүрилги, хемме задың ербе-ердигини гөрйәр. 45Онсоң гидип, өзүнден хем эрбет еди рухы янына аляр-да, шол ере барып месген тутяр. Шейлеликде, ол адамың соңкы ягдайы өңкүсинден-де эрбет боляр. Бу эрбет несле-де шейле болар»[+].


Исаның эҗеси ве инилери


(Марк 3:31-35; Лука 8:19-21)

46[•]Иса халка гүррүң берип дурка, эҗеси билен инилери гелди. Олар Иса билен геплешҗек болуп, дашарда гарашып дурдулар[+]. 47Кимдир бири Иса: «Эҗең билен доганларың Сениң билен геплешмек үчин дашарда гарашып дурлар» дийди. 48Эмма Иса муны айдана: «Мениң эҗем, доганларым ким?» дийди. 49Соңра эли билен шәгиртлерини гөркезип: «Ине, Мениң эҗем, доганларым шулардыр! 50Гөкдәки Атамың ислегини ким берҗай этсе, шол Мениң доганым, уям хем эҗемдир» дийди[+].

#### 13‑нҗи бап


Экин тымсалы


(Марк 4:1-20; Лука 8:4-15)

1[•]Шол гүн Иса[†] өйден чыкып, көлүң якасында отырды. 2Дашына шейле улы мәхелләниң үйшендиги себәпли көлдәки бир гайыга мүнүп отырды. Тутуш мәхелле болса көлүң якасында, гуры ерде дурды. 3Иса олара тымсаллар аркалы көп затлар өвретди: «Бир дайхан экин экмәге чыкяр. 4Экип йөркә, тохумларың бирнәчеси ёлуң үстүне дүшйәр ве гушлар гелип, оны чокярлар. 5Бирнәчеси топрагы аз, дашлы ере дүшйәр. Топрагы чуң болмансоң, олар тиз гөгерйәр. 6Йөне гүн гызанда, көклериниң ёкдугы зерарлы солуп, гураярлар. 7Бирнәче тохум тикенлериң арасына дүшйәр. Тикенлер өсүп, олары басяр[+]. 8Бирнәчеси-де говы ере дүшүп, кәбири йүз, кәбири алтмыш, кәбири хем отуз эссе хасыл берйәр. 9Эшитмәге гулагы бар адам эшитсин!»[+]

10[•]Онсоң шәгиртлер Исадан: «Нәме үчин халка тымсаллар билен гүррүң берйәрсиң?» дийип сорадылар. 11Ол шейле җогап берди: «Гөгүң Шалыгының[†] сырларына дүшүнме укыбы сизе берилди, олара берилмеди[+]. 12Кимде бар болса, оңа ене берлер, ондакы бол болар; кимде ёк болса, онуң элиндәки хем алнар[+]. 13Мениң олара тымсаллар билен гүррүң бермегимиң себәби шудур: олар середйәрлер, йөне гөрмейәрлер, диңлейәрлер, йөне эшитмейәрлер ве дүшүнмейәрлер[+]. 14[+]Шейдип, Ишаяның пыгамберлик[†] билен айдан сөзлери оларда берҗай боляр:

„Эшидип дурсаңыз-да, хич дүшүнмерсиңиз,
середип дурсаңыз-да, хич аңламарсыңыз.
15Бу халкың йүреги күтелди,
гулаклары кер ачды,
гөзлери гапылды.
Ёгсам гөзлери билен гөрүп,
гулаклары билен эшидердилер,
аңлары билен аңлап,
Маңа тарап доланардылар,
Мен хем олара шыпа берердим“[+].

16Эмма сиз нәхили багтлы! Себәби гөзлериңиз гөрйәр, гулакларыңыз эшидйәр[+]. 17Сизе догрусыны айдярын: көп пыгамберлер[†] ве энчеме догры[†] адамлар сизиң гөрйәнлериңизи гөрмек иследилер, эмма гөрмедилер. Сизиң эшидйәнлериңизи эшитмек иследилер, эмма эшитмедилер[+].

18[•]Инди дайхан хакындакы тымсалың манысыны диңләң: 19ким Худайың Шалыгы[†] хакындакы сөзи эшидип, оңа дүшүнмесе, шейтан[†] гелип, онуң йүрегинде экилени согруп аляр. Ёлуң гырасында экилен будур. 20Дашлы ере экилен болса, сөзи эшидип, оны дессине шатлык билен кабул эдйәндир. 21Эмма бейле адамда көк ёкдур, чыдамсыздыр. Бу сөз үчин мушакгат я-да ызарлама боланда, ол дессине имандан йүз дөндерер[+]. 22Тикенлигиң арасына дүшен тохум болса сөзи эшидйәр, йөне дүнйәниң гайгылары, баямак хөвеси оны богяр ве сөз хасылсыз галяр[+]. 23Говы топрага экилен болса, сөзи эшидип, оңа дүшүнйәр хем-де хасыл берйәр. Бейле адамларың кәбири йүз, кәбири алтмыш, кәбири отуз эссе хасыл берйәр»[+].


Хашал от тымсалы

24Иса олара башга бир тымсал хем гүррүң берди: «Гөгүң Шалыгы өз атызында оңат тохум экен адама меңзейәр. 25Хеммелер ятырка, онуң душманы гелип, бугдайларың арасына хашал от экип гидйәр. 26Экин өсүп хасыла дуранда, хашал от хем пейда боляр. 27Ер эесиниң хызматкәрлери онуң янына гелип: „Хоҗайын, сен атызыңа оңат тохум сепмәнмидиң? Бу хашал отлар ниреден пейда болдука?“ дийип сораярлар. 28Хоҗайын: „Бу душманың ишидир“ дийип җогап берйәр. Хызматкәрлери: „Гидип, олары согруп ташламагымызы ислейәңми?“ дийип сораярлар. 29Эмма хоҗайын: „Ёк, хашал оты согурҗак болуп, 30бугдайы хем көки билен гопармагыңыз мүмкин. Гой, орага ченли оларың икиси-де биле өсүберсин. Орак дөври мен оракчылара илки хашал оты йыгың-да, якар ялы эдип десселәң. Бугдайы болса мениң аммарыма үйшүриң диерин“» дийип җогап берйәр[+].


Горчица тохум тымсалы


(Марк 4:30-32; Лука 13:18,[19])

31[•]Иса олара башга бир тымсалы-да гүррүң берди: «Гөгүң Шалыгы бир адамың өз меллегинде экен горчица тохумына меңзейәндир. 32Ол әхли тохумларың ичинде иң овнугыдыр, эмма өсенинден соң велин, бейлеки өсүмликлериң барысындан белент болуп, агаҗа өврүлйәр. Хатда гушларам онуң шахаларында хөвүртгеләп билйәрлер»[+].


Хамырмая тымсалы


(Лука 13:20,[21])

33Иса олара башга бир тымсалы-да гүррүң берди: «Гөгүң Шалыгы хамырмая меңзейәндир. Бир аял үч керсен уна бирҗе бөлек хамырмая гошса-да, тутуш хамыр чишйәр»[+]. 34Иса бу затларың барыны халка тымсаллар билен айдярды. Олара тымсалсыз хич зат айтмаярды. 35[+]Бу пыгамбер аркалы айдылан шу сөзүң берҗай болмагы үчинди:

«Мен сизе тымсал айдып берейин,
дүнйә ярадылалы бәри
гизлин галан сырлары беян эдейин»[+].


Иса хашал от тымсалыны дүшүндирйәр

36Онсоң Иса халкы уградып, өе гирди. Шәгиртлери Онуң янына гелип: «Хашал отлар хакдакы тымсалы бизе дүшүндирип берсене» дийдилер. 37Ол шейле җогап берди: «Оңат тохумы экйән Ынсан Оглудыр. 38Экин мейданы болса дүнйәдир. Оңат тохум Гөгүң Шалыгының перзентлеридир. Хашал отлар болса шейтаның перзентлеридир[+]. 39Хашал отлары экен душман – шейтандыр. Орак дөври – дүнйәниң ахырыдыр, оракчылар болса перишделердир.[†][+] 40Шейлелик билен хашал отлар нәхили йыглып, отда якылян болса, дүнйәниң ахырында хем шейле болар. 41Ынсан Оглы Өз перишделерини иберер, олар-да гүнә дучар эдйән әхли затлары, эрбетлик эдйәнлери Онуң Шалыгындан йыгнарлар[+]. 42Олар булары ловлап дуран күрә ташларлар. Ол ерде агы ве диш гыҗама болар[+]. 43Шонда догры адамлар гөкдәки Атасының Шалыгында Гүн кимин парларлар. Эшитмәге гулагы бар адам эшитсин!»[+]


Гизлин хазына ве дүрдәне тымсалы

44«Гөгүң Шалыгы экин мейданында гизленен хазына меңзейәндир. Бир адам оны тапып аляр, соңра оны гайтадан гизлейәр ве бегенип барып, әхли задыны сатяр-да, яңкы экин мейданы сатын аляр. 45Мундан башга-да, Гөгүң Шалыгы овадан дүр агтарян тәҗир ялыдыр. 46Ол гымматбаха бир дүри тапып, әхли задыны сатяр-да, оны сатын аляр.


Тор тымсалы

47Шейле хем, Гөгүң Шалыгы деңзе ташланып, хер хили балыгы йыгнаян тор ялыдыр[+]. 48Тор доланда, оны кенара чекйәрлер. Онсоң отурып, оңат балыклары себетлере салярлар, эрбетлерини хем зыңып гойберйәрлер[+]. 49Дүнйәниң ахырында хем шейле болар. Перишделер гелип, эрбетлери догры адамлардан айрып,[+] 50ловлап дуран күрә ташларлар. Ол ерде агы ве диш гыҗама болар»[+].

51Иса олара: «Буларың хеммесине дүшүндиңизми?» дийип сорады. Олар: «Хава» дийип җогап бердилер. 52Иса олара: «Шонуң үчин хем Гөгүң Шалыгы хакында таглымат алан хер бир Төврат мугаллымы[†] хазынасындан тәзе ве көне затлар чыкарян өй эесине меңзейәндир» дийди.


Насырада Иса хормат гоюлмаяр


(Марк 6:1-6; Лука 4:16-30)

53[•]Иса бу тымсалы гүррүң берип боландан соң, ол ерден гитди. 54Ол Өз догдук меканына гелип, адамлара оларың синагогаларында сапак бермәге башлады. Адамлар Оңа хайран галып: «Бу Адам бейле даналыгы ниреден алдыка? Ол нәдип бейле мугҗызалары гөркезмеги башарярка[+]? 55Ол агач уссаның оглы дәлми? Эҗесиниң ады хем Меръем[†] дәлми нәме? Ол Якуп, Юсуп, Симун ве Яхуда[†] дагың доганы ахырын![+] 56Онуң уялары-да бизиң арамызда яшамаярлармы нәме? Онда бу Адам мунча зады ниреден билйәркә?» дийишдилер. 57Шейлеликде, олар Исаны рет этдилер.

Эмма Иса олара: «Пыгамбериң диңе өз юрдунда ве өйүнде гадыры ёкдур» дийди[+]. 58Иса оларың имансыздыклары зерарлы, ол ерде көп гудрат гөркезмеди.

#### 14‑нҗи бап


Яхяның өлүми


(Марк 6:14-29; Лука 9:7-9)

1[•]Шол вагт Исаның ат-овазасы Хирод[†] ханың гулагына барып етди. 2Ол өз эмелдарларына: «Бу Яхя чүмдүриҗидир. Ол өлүмден дирелипдир, шол себәпли ол бу мугҗызалары гөркезип билйәр» дийди[+]. 3Хирод доганы Филипиң аялы Хиродия үчин Яхяны тутдурып, эл-аягыны гандаллап, зындана ташладыпды[+]. 4Ол муны Яхяңың өзүне: «Сениң өз доганыңың аялына өйленмегиң догры[†] дәл» диени үчин этди[+]. 5Хирод Яхяны өлдүрмек ислейәрди, эмма халкың Яхяны пыгамбер[†] сайяндыгы үчин бейле этмекден горкярды[+].

6Хиродың доглан гүни Хиродияның гызы ортада танс эдип, Хиродың гөвнүни чаглады. 7Шонда Хирод гыза ант ичип, дилән задыны берҗекдигине сөз берди[+]. 8Гыз хем эҗесиниң өвретмеги билен: «Маңа бир табагың ичинде Яхя чүмдүриҗиниң башыны бер» дийди. 9Хан гамгын болды, эмма мыхманларың янында ант иченсоң, Яхяның башының оңа гетирилип берилмегини буюрды. 10Җеллат иберип, зынданда Яхяның башыны чапдырды. 11Чапылан башы бир табакда гетирип, гыза берди. Гыз-да оны эҗесине элтип берди. 12Яхяның шәгиртлери гелип, онуң җеседини әкидип җайладылар. Соңра гидип, муны Иса[†] хабар бердилер[+].


Иса бәш мүң адамы доюряр


(Марк 6:30-44; Лука 9:10-17; Ёханна 6:1-14)

13[•]Иса муны эшидип, еке Өзи гайыга мүнди-де, ол ерден бир чола ере чекилди. Халк муны биленде, шәхерлерден чыкып, пай-пыяда Онуң ызындан гитди. 14Ол гайыкдан дүшенде, улы мәхелләни гөрүп, олара хайпы гелди, оларың хассаларыны сагалтды. 15Шәгиртлери агшам Онуң янына гелип: «Бу бир чола ер, вагт хем гиҗикди, халкы гойбер, обалара гидип, өзлерине иймит сатын алсынлар» дийдилер. 16Иса олара: «Гитмегиң гереги ёк, олара иймәге зады сиз бериң» дийди[+]. 17Шәгиртлер хем Иса: «Бизиң бу ерде бәш чөрек билен ики балыкдан башга задымыз ёк ахырын» дийдилер. 18Иса: «Олары шу ере – Мениң яныма гетириң» дийди. 19Шонда Иса халка отуң үстүнде отурмагы буюрды. Ол бәш чөрек билен ики балыгы алып, гөзлерини гөге дикип, шүкүр этди ве чөреклери бөлүшдирип, шәгиртлерине берди. Шәгиртлери хем олары мәхеллә пайладылар. 20Хеммелер ийип дойдулар. Шәгиртлер артан чөрек бөлеклерини йыгнап, он ики себеди долдурдылар. 21Мундан иенлериң саны аяллардыр чагалардан башга бәш мүңе голай адамды[+].


Иса сувуң йүзүнден йөрейәр


(Марк 6:45-56; Ёханна 6:15-21)

22[•]Иса халкы өйлерине уградып дурка, шәгиртлерине гайыга мүнүп, Өзүнден өң бейлеки кенара гечмеклерини буюрды. 23Халкы уграданындан соң, Худая дога этмек үчин бир Өзи дага чыкды. Агшам хем Ол шол ерде екеди[+]. 24Гайык болса шол вагт эййәм көлүң ортасындады, толкунлар гелип, оңа урулярды, себәби ел оларың гаршысындан өвүсйәрди. 25Даңдана голай Иса көлде сувуң йүзүнден йөрәп, олара тарап гелди. 26Эмма шәгиртлер Онуң сувуң йүзүнден йөрәп гелйәнини гөренлеринде, танаман: «Бу бир гөзүмизе гөрүнйән арвахдыр!» дийшип, довла дүшдүлер, олар горкудан яңа гыгырышдылар[+]. 27Эмма Иса дессине олара сөз гатып: «Догумлы болуң! Бу – Мен, горкмаң!» дийди. 28Петрус Оңа җогап берип: «Агам, бу Сен болсаң, маңа буйрук бер, сувуң йүзүнден йөрәп, яныңа барайын» дийди. 29Иса: «Гел!» дийди. Петрус хем гайыкдан дүшүп, Исаның янына барҗак болуп, сувуң йүзүнден Иса тарап йөремәге башлады. 30Эмма елиң гүйҗүни гөрүп горкды, гарк болуп угранда: «Агам, мени халас эт» дийип гыгырды. 31Иса шобада элини узадып, оны тутды-да: «Эй, аз иманлы, нәме үчин шүбхелендиң?» дийди[+]. 32Оларың икиси гайыга мүнен бадына ел ятды. 33Гайыкдакылар: «Сен, хакыкатдан-да, Худайың[†] Оглусың» дийип, Оңа сежде этдилер[+].

34Олар көлүң бейлеки тарапына гечип, Гиннесарете гелип етдилер[+]. 35Ол ериң адамлары Исаны танап, чар тарапа адам иберип, хассаларың барыны Онуң янына гетирдилер. 36Олар диңе донуның сыйына эллерини дегирмәге ругсат этмегини сорап, Оңа ялбарярдылар. Оңа эл дегренлериң хеммеси-де сагалды.

#### 15‑нҗи бап


Адамы нәме мурдар[†] эдйәр?


(Марк 7:1-23)

1[•]Онсоң кәбир фарисейлер[†] билен Төврат[†] мугаллымлары Иерусалимден[†] Исаның янына гелип, Ондан: 2«Нәме үчин Сениң шәгиртлериң ата-бабаларың адатыны бозярлар? Нәме үчин олар нахар иенлеринде эллерини ювмаярлар?» дийип сорадылар[+]. 3Иса[†] олара шейле җогап берди: «Сиз нәме үчин өз адатларыңызың хатырасына Худайың[†] буйругыны бозярсыңыз[+]? 4Худай: „Ата-энеңе хормат гой“, шейле-де, „Атасына я-да энесине гарган адам өлүме хөкүм эдилсин“ дийип буйрупды[+]. 5-6Эмма сиз ата-энесине: „Мен сизе көмек эдип билҗек дәл. Сизе бермеги ниет эден затларымы мен Худая садака[†] бердим“ дийип айдяна онуң атасына[*] хормат гоймагы хөкман дәл диййәрсиңиз. Шейдип, адатларыңызың хатырасына Худайың сөзүни пуҗа чыкарярсыңыз. 7Эй, икийүзлүлер, Ишая пыгамбер[†] сиз хакда җайдар пыгамберлик[†] эдипдир! Онда шейле язылан:[+]

8[+]„Бу халк Мени дилинде хорматлаяр,
эмма йүреклери Менден узакдадыр.
9Бидерек ере Маңа сежде эдйәрлер,
таглымат дийип өвредйәнлери ынсан буйрукларыдыр“»[+].

10Иса мәхелләни янына чагырып, олара: «Диңләң, дүшүниң! 11Агза гирен зат адамы мурдар эдйән дәлдир, адамы агыздан чыкян зат мурдар эдйәндир» дийди[+]. 12Онсоң шәгиртлер гелип, Ондан: «Фарисейлериң бу сөзи эшидип, нәгиле боландыкларыны билйәрсиңми?» дийип сорадылар. 13Ол: «Гөкдәки Атамың экмедик хер бир өсүмлиги көки билен согрулар[+]. 14Олара зат диймәң, олар көрлери идйән көрлердир. Көр-көри идеклесе, оларың икиси хем чукура гачар» дийип җогап берди[+]. 15Петрус Оңа: «Бизе бу тымсалы дүшүндирип бер» дийди. 16Иса хем шейле дийди: «Сиз хенизем дүшүнеңзокмы? 17Агза гирен хер бир задың илки гарна барып, ол ерден хем дашары чыкяндыгыны билмейәрсиңизми? 18Эмма агыздан чыкан затлар йүрекден чыкып, адамы мурдар эдйәр[+]. 19Адамың йүрегинден эрбет пикирлер, ганхорлык, зынахорлык, азгынлык, огурлык, ялан шаятлык, сөгүнч чыкяндыр[+]. 20Адамы шу затлар мурдар эдйәр, ювулмадык эл билен нахар иймек адамы мурдар этмейәр».


Кенган[†] аялың иманы


(Марк 7:24-30)

21[•]Иса ол ерден чыкып, Сур[†] ве Сидон[†] шәхерлериниң төверегине гитди[+]. 22Ол ерде бир кенган аялы Исаның янына гелип: «Агам, эй, Давут Оглы,[†] бизе рехим эт! Гызымы арвах-җын эеледи, ол эрбет эҗир чекйәр» дийди[+]. 23Эмма Иса оңа хич бир җогап бермеди. Шонда шәгиртлери Онуң янына гелип: «Оны уграт, ёгсам ызымыздан галман гыгырып гелйәр» дийип хайыш этдилер. 24Иса хем: «Мен диңе ысрайыл[†] халкының азашан гоюнларына иберилдим» дийип җогап берди[+]. 25Эмма ол аял ене-де Исаның голайына гелип, дыза чөкди-де: «Агам, маңа көмек эт» дийип ялбарды. 26Иса оңа: «Чагаларың чөрегини алып, итлере зыңмак догры[†] дәлдир» дийди[+]. 27Аял хем: «Хава, Агам! Йөне итлер хем сачак башында дөкүлен чөрек овунтыкларындан иййәндир» дийди. 28Шонда Иса оңа: «Эй, зенан, сениң иманың бейик! Саңа ислейшиң ялы болсун!» дийди. Ол аялың гызы шол сагадың өзүнде сагалды.


Иса дөрт мүң адамы доюряр


(Марк 8:1-10)

29[•]Иса ол ерден гайтды ве Җелиле[†] көлүниң голайына гелип, бир дагың үстүне чыкып отурды. 30Онуң янына бир улы мәхелле гелди, оларың арасында агсаклар, майыплар, көрлер, лаллар ве ене-де бир топар хассалар барды. Олары гетирип, Исаның аягының астында гойдулар. Ол хем булары сагалтды[+]. 31Халк лалларың геплейәндигини, майыпларың сагаландыгыны, көрлериң гөрйәндигини, агсакларың ылгаяндыгыны гөрүп хайран галды. Олар Ысрайыл Худайыны шөхратландырдылар.[†]

32Иса шәгиртлерини янына чагырып: «Бу мәхеллә хайпым гелйәр! Булар үч гүн бәри Мениң янымда, иймәге хем хич затлары ёк. Олары өйлерине ач гойбересим геленок, ёлда тапдан дүшмеклери ахмал» дийди[+]. 33Шәгиртлери Оңа: «Бейле улы мәхелләни дойрар ялы, бу чола ерде биз чөреги ниреден алалы?» дийдилер[+]. 34Иса олардан: «Нәче чөрегиңиз бар?» дийип сорады. Олар: «Еди чөрек билен бирнәче овнук балыгымыз бар» дийдилер. 35Иса мәхеллә ерде отурмагы буюрды. 36Еди чөрек билен балыклары алып, шүкүр эденинден соң, олары бөлүшдирип, шәгиртлерине берди, шәгиртлери хем олары мәхеллә пайладылар. 37Хеммелер ийип дойдулар. Артан чөрек бөлеклери еди себет болды. 38Иенлер аяллардыр чагалардан башга дөрт мүң адамды[+]. 39Иса халкы уградандан соң, гайыга мүнүп, Магадан шәхериниң төверегине гитди.

#### 16-нҗы бап


Ёлбашчылар аламат талап эдйәр


(Марк 8:11-13; Лука 12:54-56)

1[•]Фарисейлер[†] билен саддукейлер[†] Исаның янына гелдилер. Олар Исаны сынамак үчин, Онуң өзлерине гөкден бир гудратлы аламат гөркезмегини иследилер[+]. 2Ол шейле җогап берди: «Агшам дүшенде: „Асманың йүзи гызарып дур, хова говы болҗак“ диййәрсиңиз. 3Эртирине хем: „Асманың йүзи гаралыпдыр хем тутук, бу гүн гай турҗак“ диййәрсиңиз. Сиз асмана середип, хованың ягдайыны сайгарып билйәрсиңиз-де, дөврүң аламатларыны сайгарып билмейәрсиңизми? 4Бу эрбет ве бивепа несил аламат талап эдйәр, эмма оңа Юнус пыгамбериңкиден[†] башга аламат берилмез». Шейлеликде, Иса[†] олары ташлап гитди[+].


Фарисейлериң ве Хиродың[†] хамырмаясындан хүшгәр болуң!


(Марк 8:14-21)

5[•]Шәгиртлери көлүң бейлеки тарапына геченлеринде, чөрек алмагы унудан экенлер. 6Иса олара: «Хүшгәр болуң, өзүңизи фарисейлер билен саддукейлериң хамырмаясындан гораң» дийди[+]. 7Олар болса өзара чекелешип: «Ол муны бизиң чөрек алмандыгымыз үчин шейле диййәндир» дийишйәрдилер. 8Эмма Иса оларың нәме дийишйәндиклерини билип, шейле дийди: «Эй, иманы азлар! Чөрек алмандырыс дийшип, нәмә өзара чекелешйәрсиңиз[+]? 9Энтек хем дүшүнеңзокмы? Бәш чөрек билен бәш мүң адамың дояндыгы, артанының нәче себет боландыгы ядыңыза дүшмейәрми[+]? 10Еди чөрек билен дөрт мүң адамың дояндыгы, артанындан нәче себеди долдурып йыгнандыгыңыз хем ядыңыза дүшенокмы[+]? 11Сиз нәдип чөрек барада гүррүң этмейәндигиме дүшүнеңзок? Мен сизе: „Өзүңизи фарисейлер билен саддукейлериң хамырмаясындан гораң“ диййәрин». 12Шәгиртлер Исаның өзлерине хамырмая дәл-де, фарисейлер билен саддукейлериң таглыматындан гораның диййәндигине шонда дүшүндилер.


Петрус Исаның Месихдигини[†] ыкрар эдйәр


(Марк 8:27-30; Лука 9:18-21)

13[•]Иса Кайсария-Филип шәхериниң голайына геленде, шәгиртлеринден: «Адамлар Ынсан Оглуна ким диййәрлер?» дийип сорады. 14Шәгиртлери Оңа: «Кәбирлери Яхя чүмдүриҗи, кәбирлери Ыляс, башга бирлери Ермея, кәбирлери-де пыгамберлерден[†] бири диййәрлер» дийип җогап бердилер[+]. 15Иса олардан: «Сиз Маңа ким диййәрсиңиз?» дийип сорады. 16Симун Петрус: «Сен дири Худайың Оглы[†] Месихсиң» дийип җогап берди[+]. 17Иса Оңа шейле дийди: «Эй, Юнусың оглы Симун, сен нәхили багтлы! Бу сыры саңа аян эден ынсан дәл-де, гөкдәки Атамдыр[+]. 18Мен саңа шуны айдайын: Эй, Петрус![*] Сен гаясың, Мен йыгнагымы бу гаяның үстүнде гурарын, хатда өлүм-де бу йыгнагымы еңип билмез[+]. 19Гөгүң Шалыгының[†] ачарларыны саңа берерин. Ер йүзүнде ругсат берйән задыңа гөкде-де ругсат берлер. Ер йүзүнде гадаган эдйән задың гөкде-де гадаган эдилер»[+]. 20Онсоң шәгиртлерине Өзүниң Иса Месихдигини хич киме айтмазлыгы табшырды[+].


Иса өлүп дирелҗегини өңүнден айдяр


(Марк 8:31–9:1; Лука 9:22-27)

21[•]Шондан соң Иса шәгиртлерине Өзүниң Иерусалиме[†] гитмелидиги, яшулуларың,[†] ёлбашчы руханыларың,[†] Төврат[†] мугаллымларың элинден көп гөргүлер гөрмелидиги, өлдүрилмелидиги ве үчүленҗи гүн дирелмелидиги хакында дүшүндирмәге башлады[+]. 22Петрус Оны бир чете чекип: «Худай[†] сакласын, Агам! Сениң башыңа асла бейле иш дүшмез!» дийип, Онуң айданларына гаршы чыкмага башлады. 23Эмма Иса Петруса тарап өврүлип: «Чекил өңүмден, шейтан![†] Сен Маңа бөвет болярсың, себәби Сен Худайың ишлерини дәл-де, ынсан ишлери хакда ойланярсың» дийди[+]. 24Онсоң Иса шәгиртлерине йүзленип: «Ким Мениң ызыма эермек ислейән болса, өзүни инкәр этсин-де, хачыны алып, ызыма дүшсүн[+]. 25Ким җаныны халас этмек ислесе, оны йитирер, йөне ким җаныны Мениң угрумда йитирсе, оны халас эдер[+]. 26Ынсан тутуш дүнйәни газаныбам, җанындан махрум болса, оңа нәме пейдасы бар? Ынсан өз җанына дерек нәме берип билер[+]? 27Ынсан Оглы Атасының шөхратында[†] Өз перишделери[†] билен геленде, хер киме эден ишлерине гөрә хакыны берер[+]. 28Сизе догрусыны айдярын: бу ерде дуранларың кәбири Ынсан Оглуның Патыша болуп гелйәнини гөрмезден өлмезлер» дийди[+].

#### 17‑нҗи бап


Исаның кешби үйтгейәр


(Марк 9:2-13; Лука 9:28-36)

1[•]Алты гүнден соң Иса[†] янына диңе Петрусы, Якубы ве онуң доганы Ёханнаны алып, бир бейик дагың үстүне чыкды[+]. 2Шол ерде оларың гөзүниң алнында Онуң кешби үйтгеди. Онуң йүзи Гүн кимин парлады, эгинбашы ап-ак болуп, ышык сачды[+]. 3Бирденкә олара Муса билен Ыляс гөрүнди. Олар Иса билен геплешип дурдулар[+]. 4Петрус Иса: «Агам! Бизе бу ерде болмак якымлы, ислесең, бу ерде үч чадыр дикейин: бири – Саңа, бири – Муса, бири – Ыляса» дийди. 5Ол энтек гепләп дурка, парлак бир булут оларың үстүни өртди. Булутдан: «Бу Мениң сөвер Оглумдыр, Мен Ондан гаты разыдырын. Оңа гулак асың» диен бир оваз гелди[+]. 6Шәгиртлер муны эшиденлеринде, гаты горкуп, йүзин йыкылдылар. 7Эмма Иса гелип, олара элини дегрип: «Туруң, горкмаң» дийди. 8Олар башыны галдырып середенлеринде, Исадан башга хич кими гөрмедилер.

9Дагдан инип гелйәркәлер, Иса олара: «Ынсан Оглы өлүмден дирелйәнчә, гөрен затларыңызы хич киме айтмаң» дийип табшырды[+]. 10Шәгиртлери Ондан: «Онда нәме үчин Төврат[†] мугаллымлары өңүрти Ыляс гелмелидир диййәрлер?» дийип сорадылар. 11Иса олара: «Догрудан-да, өңүрти Ыляс гелип, әхли зады дүзетмели[+]. 12Мен сизе шуны айдярын: Ыляс бирвагт гелди, эмма оны танаман, оңа ислән затларыны этдилер. Ынсан Оглы-да эдил шонуң ялы, оларың элинден җебир чекер» дийип җогап берди[+]. 13Шонда шәгиртлер Онуң өзлерине чүмдүриҗи Яхя барада гүррүң берйәндигине дүшүндилер[+].


Иса арвах-җын эелән огланы сагалдяр


(Марк 9:14-32; Лука 9:37-45)

14[•]Олар мәхелләниң янына етип баряркалар, бир адам Исаның янына гелип, Онуң өңүнде дыза чөкди. 15Ол: «Агам, оглума рехим эт! Онуң тутгай кесели бар, өрән эҗир чекйәр. Ол йыгы-йыгыдан өзүни ода, сува уряр. 16Мен оны Сениң шәгиртлериңе гетирдим, эмма олар сагалдып билмедилер» дийди.

17Иса: «Эй, ёлдан чыкан, имансыз несил! Мен хачана ченли сизиң билен биле болуп, сизе чыдайын? Огланы шу ере, Мениң яныма гетириң» дийди. 18Иса арвах-җына берк кәйән бадына, арвах-җын огландан чыкып гитди. Оглан шол пурсадың өзүнде сагалды[+].

19Онсоң шәгиртлер Исаның янына гелип, өзли-өзлерикә Ондан: «Биз нәме үчин оны чыкарып билмедик?» дийип сорадылар. 20-21Иса хем олара: «Етерлик иманыңызың ёкдугы үчин шейле болды. Сизе догрусыны айдярын: бир горчица дәнеси ялыҗак иманыңыз болуп, шу дага: „Бу ерден ол ере гөч“ дийсеңиз, ол гөчер. Сизе башартмаҗак зат болмаз» дийди.[*][+]

22[•]Бир гүн Җелиледе[†] үйшенлеринде, Иса олара: «Ынсан Оглы адамларың элине табшырылар. 23Оны өлдүрерлер, эмма Ол үчүленҗи гүн дирелер» дийди. Шәгиртлер муңа өрән гынандылар[+].


Ыбадатхана[†] салгыды

24Иса билен шәгиртлер Капернаума геленлеринден соң, ыбадатхана салгыдыны йыгнаянлар Петрусың янына гелип: «Сизиң Мугаллымыңыз ыбадатхана салгыдыны төләнокмы?» дийип сорадылар[+]. 25Петрус: «Төлейәр» дийди. Петрус өе геленде, Иса ондан өңүрдип: «Симун, сен нәме диййәрсиң? Ер йүзүндәки патышалар гүмрүкдир салгыды кимден алярлар? Өз огулларынданмы я кесекилерден?» дийип сорады. 26Петрус Оңа: «Кесекилерден» диенде, Иса оңа: «Онда огуллар эркиндир. 27Эмма олар нәгиле болмаз ялы, көле гит-де, чеңңек ташла. Чеңңеге дүшен илкинҗи балыгы алып, агзыны ачсаң, салгыт төлемәге етерлик теңңәни тапарсың. Теңңәни ал-да, Мениң үчинем, өзүң үчинем салгыт төле» дийди[+].

#### 18‑нҗи бап


Иң бейик ким?


(Марк 9:33-37,42-48; Лука 9:46-48; 17:1-2)

1[•]Шол вагт шәгиртлер Исаның янына гелип: «Гөгүң Шалыгында[†] иң бейик ким?» дийип сорадылар. 2Иса[†]-да бир чаганы чагырып, оны оларың ортасында дурузды-да, шейле дийди: 3«Сизе догрусыны айдярын: эгер сиз ёлуңыздан дөнүп, чагалар ялы болмасаңыз, Гөгүң Шалыгына асла гирип билмерсиңиз[+]. 4Ким шу чага ялы пес гөвүнли болса, Гөгүң Шалыгында иң бейик шолдур. 5Ким шунуң ялы бир чаганы Мениң адымдан кабул этсе, Мени кабул этдигидир[+]. 6Эмма кимде-ким Маңа ынанян бу пес гөвүнлилерден бириниң гүнә этмегине себәп болса, онуң үчин бойнундан улы дегирмен дашы асылып, деңзиң дүйбүне зыңылмагы хас говы болар. 7Ынсанлары гүнә дучар эдйән затлар үчин бу дүнйәниң халына вай! Бейле затлар гелмелидир, эмма буларың гелмегине ярдам берйән адамың дат гүнүне![+] 8Элиң я аягың сениң гүнә этмегиңе себәп болса, оны кесип ташла. Сениң ики элли, ики аяклы болуп, эбеди ода ташлананыңдан, бир элли, бир аяклы болуп, бакы яшайша говшаның говудыр[+]. 9Гөзүң сениң гүнә этмегиңе себәп болса, оны оюп ташла. Саңа еке гөзли болуп бакы яшайша гирмек, ики гөзли болуп довзах одуна зыңланыңдан говудыр[+].


Йитен гоюн тымсалы


(Лука 15:3-7)

10-11[•]Бу пес гөвүнлилерден бирини әсгермезлик этмекден гача дуруң! Мен сизе шуны айдярын: гөкде оларың перишделери[†] гөкдәки Атамың йүзүни элмыдама гөрйәрлер.[*]

12Сиз нәхили пикир эдйәрсиңиз? Бир адамың йүз гойны болуп, оларың бири азашса, ол тогсан докузыны дагларда гоюп, азашаның гөзлегине чыкмазмы? 13Оны тапып биләйсе, сизе догрусыны айдярын, ол мунуң үчин азашмадык тогсан докузысына бегененден хем хас көп бегенер. 14Шейлеликде, бу пес гөвүнлилерден бириниң хеләк болмагы гөкдәки Атаңызың ислеги дәлдир[+].


Доганың гүнә этсе

15[•]Эгер доганың гүнә этсе[*], бар-да, икичәк гүрлешип, айыбыны оңа айт. Сениң сөзүңе гулак асса, бу доганыңы газандыгыңдыр[+]. 16[+]Эмма гулак асмаса, бир я ики адамы яныңа алып бар, айдылан хер бир сөз ики я-да үч шаядың гүвәси билен тассыклансын[+]. 17Олара-да гулак асмак ислемесе, онда йыгнага айт. Оңа-да гулак асмак ислемесе, гой, ол сениң үчин бир бутпараз я-да салгытчы[†] ялы болсун[+]. 18Сизе догрусыны айдярын: ер йүзүнде ругсат берйән задыңыза гөкде-де ругсат берлер. Ер йүзүнде гадаган эдйән задыңыз гөкде-де гадаган эдилер. 19Ене сизе шуны айдярын: эгер араңыздан ики адам ислендик зады дилемек үчин бир ылалашыга гелсе, гөкдәки Атам дилеглери битирер[+]. 20Мениң адым билен ики я-да үч адам үйшсе, Мен хем оларың арасында боларын».


Рехимсиз хызматкәр

21Соңра Петрус Исаның янына гелип, Ондан: «Агам, доганым маңа гаршы гүнә этсе, оны нәче гезек багышлайын? Еди гезекми?» дийип сорады[+]. 22Иса оңа: «Мен саңа еди гезек дәл, етмиш гезек еди диййәрин» дийип җогап берди. 23«Шонуң үчин хем Гөгүң Шалыгы өз доландырыҗысы билен хасаплашмак ислән бир патыша меңзейәр. 24Патыша хасаплашыга башланда, онуң янына әгирт мөчбердәки пул бергиси болан бир доландырыҗысыны гетирйәрлер. 25Ол бергисини берип билмәнсоң, хоҗайыны оңа өзүни, аялыны, чагаларыны ве әхли малларыны сатып, бергисини бермеги буюряр[+]. 26Доландырыҗы ере йүзин дүшүп, хоҗайынына: „Сабыр эт! Барыны берейин“ дийип ялбаряр. 27Хоҗайының оңа рехими инйәр, онуң бергисини гечип, оны бошадып гойберйәр. 28Яңкы доландырыҗы чыкып гидйәр. Ол өзүне уҗыпсызҗа бергиси болан бир ёлдашына саташяр. Оны тутуп: „Бергиңи бер“ дийип, онуң бокурдагындан япышяр. 29Ёлдашы онуң аягына йыкылып: „Сабыр эт, бергими берерин“ дийип, оңа ялбаряр. 30Эмма ол этмейәр, гайтам, бергисини берйәнчә, оны зындана салдыряр[+]. 31Яңкы адамың ёлдашлары бу ваканы гөрүп, гаты гынанярлар. Олар гидип, болан әхли зады онуң хоҗайынына хабар берйәрлер. 32Хоҗайыны оны чагырып: „Эй, ярамаз гул! Маңа ялбараның үчин, мен сениң бергиңиң барыны гечдим. 33Мениң саңа рехим эдишим ялы, сен хем ёлдашыңа рехим этмели дәлмидиң?“ диййәр. 34Хоҗайыны газаба мүнүп, бергисини берйәнчә, оны гынаянларың элине табшыряр. 35Эгер хер бириңиз өз доганыны йүрекден багышламаса, гөкдәки Атам-да сизе шейле эдер»[+].

#### 19-нҗы бап


Ника ве айрылышмак барада


(Марк 10:1-12)

1[•]Иса[†] бу сөзлери тамамландан соң, Җелиледен[†] чыкып, Иордан дерясының[†] аңырсындакы Яхудыя[†] велаятына гитди. 2Улы мәхелле Онуң ызына дүшди, Иса хем шол ерде оларың хассаларыны сагалтды. 3Исаның янына гелен кәбир фарисейлер[†] Оны сынап гөрмек үчин: «Бир адамың хер хили бахана арап, өз аялындан айрылышмагы кануна[†] догры[†] гелйәрми?» дийип сорадылар. 4[+]Иса хем: «Сиз нәме „Яраданың Өзи овал-башда ынсанлары эркек ве аял эдип яратды“ диен сөзлери окамадыңызмы[+]? 5[+]„Шол себәпден хем эркек ата-энесини ташлап, аялы билен бирлешйәр ве оларың икиси бир тен боляр“[+]. 6Шейлеликде, олар инди ики дәл, бир тендир. Шонуң үчин хем Худайың[†] бирлешдиренини ынсан айырмасын» дийди[+].

7[+]Фарисейлер Исадан: «Онда нәме үчин Муса талак хатыны язып, айрылышмага ыгтыяр берипдир?» дийип сорадылар[+]. 8Иса олара: «Муса сизиң доңйүрекдигиңиз үчин аялыңызы айырмага ыгтыяр берди, эмма овал-башда бейле дәлди. 9Мен сизе шуны диййәрин: ким аялыны зынадан башга себәп билен айрып, башга аяла өйленсе, зына эдйәндир[*]» дийип җогап берди[+]. 10Шәгиртлер Оңа: «Эгер әр-аялың арасындакы ягдай шейле болса, онда өйленмезлик говудыр» дийишдилер. 11Эмма Иса олара: «Хемме адамлар бу сөзи кабул эдип билмезлер, диңе өзлерине берленлер кабул эдип билерлер[+]. 12Кәбир адамлар догабитди агтадырлар,[†] кәбирлери болса адамлар тарапындан агта эдилендир. Башга бирлери болса Гөгүң Шалыгының[†] хатырасына хич ким билен бирлешмейәр. Муны кабул эдип билен кабул этсин» дийди.


Иса чагалара пата[†] берйәр


(Марк 10:13-16; Лука 18:15-17)

13[•]Соңра башларына элини гоюп, дога-дилег этсин дийип, адамлар чагалары Исаның янына гетирдилер, эмма шәгиртлер чагалары гетиренлере кәедилер. 14Иса болса: «Чагалары Мениң яныма гойбериң, олары сакламаң, себәби Гөгүң Шалыгы шулар ялыларыңкыдыр» дийди[+]. 15Иса оларың башына элини гоюп, пата беренден соң, ол ерден гитди.


Бай яш йигит


(Марк 10:17-31; Лука 18:18-30)

16[•]Шол махал бир адам Исаның янына гелип: «Эй, Мугаллым[*], бакы яшайша эе болар ялы, мен нәме ягшы иш этмели?» дийип сорады[+]. 17Иса: «Нәме үчин Менден ягшылык хакында сораярсың? Еке-тәк Худайдан башга хич ким ягшы дәлдир. Бакы яшайша говушмак ислейән болсаң, Худайың табшырыкларыны[†] берҗай эт» дийди[+]. 18-19[+]Ол Исадан: «Хайсы табшырыкларыны?» дийип сорады. Иса: «Адам өлдүрме, зына этме, огурлык этме, ялан шаятлык этме, ата-энеңе хормат гой, якыныңы өзүңи сөйшүң ялы сөй» дийип җогап берди[+]. 20Яш йигит Исадан: «Мен буларың хеммесини яшлыгымдан бәри берҗай эдип гелйәрин-ә, мен ене нәме этмели?» дийип сорады[+]. 21Иса оңа: «Мүйнсүз болайын дийсең, гит-де, нәмәң бар болса сатып, гарыплара пайла, шонда гөкде хазынаң болар. Соңра гел-де, Мениң ызыма дүш» дийди[+]. 22Яш йигит бу сөзи эшидип, тукат болуп гитди, себәби онуң мал-мүлки көпди.

23Иса шәгиртлерине: «Сизе догрусыны айдярын, бай адамың Гөгүң Шалыгына гирмеги кындыр[+]. 24Мен сизе ене-де шуны айдярын, бир дүйәниң иңңәниң гөзүнден гечмеги бай адамың Худайың Шалыгына[†] гирмегинден аңсатдыр» дийди. 25Муны эшиденлеринде, шәгиртлери чакданаша хайран галып: «Онда ким халас болуп билер?» дийип сорадылар. 26Иса олара середип: «Ынсанлар үчин бу мүмкин дәл, эмма Худай үчин әхли зат мүмкиндир» дийди[+]. 27Онсоң Петрус Оңа: «Ине, биз әхли задымызы ташлап, Сениң ызыңа дүшдүк! Мунуң үчин биз нәме аларыс?» дийди[+]. 28Иса олара: «Сизе догрусыны айдярын, әхли задың тәзеленен дөври Ынсан Оглы Өз шөхратлы[†] тагтында отуранда, Мениң ызыма дүшен сиз хем он ики тагтда отурып, Ысрайылың он ики тиресине[†] казылык эдерсиңиз[+]. 29Мениң хатырам үчин өйлерини, доганларыны, уяларыны, эне-атасыны[*], чага-чугаларыны, ерлерини ташлан хер кес ызына йүз эссе эдип гайтарып алар. Олар бакы яшайшың мирасдүшери боларлар[+]. 30Эмма илкинҗилериң көпүси соңкулар, соңкуларың көпүси хем илкинҗилер болар» дийди[+].

#### 20‑нҗи бап


Үзүмчилик тымсалы

1Гөгүң Шалыгы[†] үзүмчилигинде ишләр ялы, ир эртир билен гүнлүкчи тутмага гиден ер эесине меңзейәндир. 2Ол гүнлүкчилер билен бир гүнлүк иш хакыны бир күмүш теңңә разылашып, олары өз үзүмчилигине ёллаяр. 3Ир сагат докузларда дашары чыкан вагты, ол базарда бикәр дуран бирнәче адамлары гөрйәр. 4Олара-да: «Сиз хем үзүмчилиге гидиң, хакыңызы долы төләрин» диййәр. Олар хем гидйәрлер. 5Гүнортан ве өйлән сагат үчлерде ене дашары чыкып, ене шейле эдйәр. 6Өйлән сагат бәшлерде айланмага чыкан вагты, башга бош дуранлары гөрүп, олардан: «Нәме үчин гүнузын бу ерде бош дурсуңыз?» дийип сораяр. 7Олар хем: «Бизи хич ким хакына тутмады» дийип җогап берйәрлер. Олара: «Сиз-де үзүмчилиге гидиң» диййәр. 8Агшам дүшен чагы, үзүмчилигиң эеси өз иш доландырыҗысына: «Гүнлүкчилери чагыр-да, иң соңкулардан башлап, илкинҗилере ченли хакларыны төле» диййәр[+]. 9Шейлеликде, өйлән сагат бәшлерде геленлериң хер бири бир күмүш теңңе аляр. 10Илкинҗи геленлер көп аларыс өйдүп тама эдйәрлер, эмма оларың-да хер бири бир күмүш теңңе аляр. 11Олар пулуны алан вагтлары ер эесине хүңүрдешип: 12«Бу иң соңкы геленлер диңе бир сагат ишледилер, биз болса, җөвзалы ыссыда гүнузын агыр зәхмет чекдик. Муңа гарамаздан сен бизиң зәхметимизи оларыңкы билен дең этдиң» диййәрлер. 13Ер эеси оларың бирине шейле җогап берйәр: «Эй, дост! Мен саңа адалатсызлык эдемок. Сен мениң билен бир күмүш теңңә разылашмадыңмы нәме? 14Өз хакыңы ал-да, гидибер. Мен бу иң соңка-да саңа береними бермек ислейәрин. 15Өз пулумы ислейшимче сарп этмәге ыгтыярым ёкмы? Я-да сен мениң сахылыгыма гөриплик эдйәрсиңми?» 16Шейлеликде, иң соңкулар илкинҗилер, илкинҗилер хем иң соңкулар болар.[*][+]


Иса[†] Өзүниң өлүп дирелҗегини ене айдяр


(Марк 10:32-34; Лука 18:31-34)

17[•]Иса Иерусалиме[†] барярка, ёлда он ики шәгирдини бир чете чекип, олара: 18«Ине, Иерусалиме барярыс. Ынсан Оглы ёлбашчы руханыларың,[†] Төврат[†] мугаллымларың элине табшырылар, олар хем Оны өлүме хөкүм эдерлер. 19Оны кемситсинлер, гамчыласынлар ве хача чүйлесинлер дийип, кесеки миллетлере[†] табшырарлар, эмма Ол үчүленҗи гүн дирелер» дийди[+].


Бир энәниң хайышы


(Марк 10:35-45)

20[•]Соңра Зебедейиң огулларының эҗеси өз огуллары билен Исаның янына гелди. Ол Исадан бир затлар дилемек үчин дызына чөкүп, тагзым этди[+]. 21Иса аялдан: «Нәме ислейәрсиң?» дийип сорады. Аял Иса йүзленип: «Өз Шалыгыңда мениң бир оглумың Сениң сагыңда, бейлекисиниң болса чепиңде отурмагыны эмр эт» дийди[+]. 22Эмма Иса: «Сиз нәме дилейәниңизи билмейәрсиңиз. Сиз Мениң ичҗек хасрат кәсәмден ичип билерсиңизми?[*]» дийди. Олар Иса: «Хава, ичип билерис!» дийип җогап бердилер[+]. 23Иса олара: «Сиз Мениң ичҗек кәсәмден ичерсиңиз[*], эмма сизе сагымда я чепимде отурмага ругсат бермек Мениң элимде дәл. Бу орунлары Атам кимлер үчин тайярлан болса, шолар үчиндир» дийди. 24Бейлеки он шәгирт муны эшидип, яңкы ики догана гахарландылар. 25Иса олары янына чагырып: «Өзүңиз билйәрсиңиз, кесеки миллетлериң баштутанлары олара хөкүмдарлык эдйәрлер, ёкары везипелилери-де агалык эдйәрлер. 26Сизиң араңызда бейле болмасын. Араңызда ким үстүн болмак ислейән болса, бейлекилериң хызматкәри болсун[+]. 27Ким илкинҗи болмак ислейән болса, хеммәңизиң гулы болсун. 28Ынсан Оглы хем Өзүне хызмат эдилмеги үчин дәл-де, эйсем, башгалара хызмат этмек үчин, көплериң угрунда җаныны гурбан эдип, олары азат этмек үчин гелди» дийди[+].


Ики көрүң гөзи ачыляр


(Марк 10:46-52; Лука 18:35-43)

29[•]Иса билен шәгиртлери Ериходан чыканларында, улы мәхелле Исаның ызына дүшүп гитди[+]. 30Ёлуң гырасында отуран ики саны көр адам Исаның гечип баряныны эшидип: «Агам, эй, Давут Оглы,[†] бизе рехим эт!» дийип гыгырды[+]. 31Сеслерини чыкармаз ялы, көп адамлар олара кәедилер, эмма олар өңкүден хем гаты сес билен: «Агам, эй, Давут Оглы, бизе рехим эт!» дийип гыгырдылар. 32Иса аяк чекди-де, олары чагырып: «Сизиң үчин нәме этмегими ислейәрсиңиз?» дийип сорады. 33Олар Оңа: «Агам, гөзүмиз ачылсын» дийдилер. 34Исаның олара хайпы гелип, гөзлерине элини дегирди велин, шобада оларың гөзлери ачылды. Олар хем Исаның ызына дүшүп гидибердилер[+].

#### 21‑нҗи бап


Иса[†] Иерусалиме[†] улы дабара билен гирйәр


(Марк 11:1-11; Лука 19:28-40; Ёханна 12:12-19)

1[•]Иса билен шәгиртлери Иерусалиме голайлап, Зейтун дагының этегиндәки Бейтфаҗа геленлеринде, Иса ики шәгирдини өңден ёллап, олара:[+] 2«Өңүңиздәки оба барың. Оба гирен ериңизде даңылгы дуран бир эшеги ве янындакы тайхары тапарсыңыз, олары чөзүң-де, Мениң яныма гетириң. 3Эгер бири сизе бир зат дийсе: „Бу тайхар Реббе герек, оны дессине ызына иберер“ дийип айдың» дийди.

4Бу-да пыгамбер[†] аркалы айдылан шу сөзүң берҗай болмагы үчинди:[+]

5[+]«Эй, Сион гызы![†]

Патышаң, ине, саңа тарап гелйәр.
Ол бир эшеге,
эшегиң-де тайхарына мүнүп,
пес гөвүнлилик билен саңа тарап гелйәр».

6Шәгиртлер гидип, Исаның табшырышы ялы этдилер. 7Эшек билен тайхары гетирдилер-де, донларыны оларың үстүне атдылар, Иса-да тайхара мүнди. 8Мәхелләниң көпүси донуны ёла язярды, кәбирлери-де агачлардан шахалар кесип, ёла дүшейәрди[+]. 9[+]Онуң өңүнден хем ызындан гелйән мәхелле: «Давут Оглуна алкыш болсун! Реббиң адындан гелйәне алкыш болсун, гөклерде алкыш!» дийип гыгырышярды[+]. 10Иса Иерусалиме гиренде, тутуш шәхер: «Бу ким?» дийип, галагоплуга дүшди. 11Мәхелле хем олара: «Бу Җелиләниң Насыра шәхеринден болан Иса пыгамбер» диййәрди[+].


Иса сатыҗылары ыбадатханадан[†] ковяр


(Марк 11:15-19; Лука 19:45-48; Ёханна 2:13-22)

12[•]Иса ыбадатхананың ховлусына гирип, ол ердәки сатыҗылары, алыҗылары ковды. Ол пул чалышянларың текҗелерини, кепдери сатянларың отургычларыны дүңдерди[+]. 13[+]Иса олара: «„Мениң өйүм ыбадат өйи дийлип атландырылар“ дийип язылгыдыр, сиз болса муны гаракчыларың сүренине өвүрйәрсиңиз» дийди[+]. 14Ыбадатханада көрлер, агсаклар Исаның янына гелдилер. Иса олары сагалтды. 15Ёлбашчы руханылар[†] билен Төврат[†] мугаллымлары Онуң гөркезен гудратларыны ве ыбадатханада: «Давут Оглуна алкыш!» дийип гыгырян чагалары гөренлеринде газаба мүндүлер[+]. 16[+]Олар Исадан: «Буларың нәме диййәнини эшидйәрсиңми?» дийип сорадылар. Иса олара: «Хава, эйсем сиз: „Чагаларың, бәбеклериң дилинде алкыш сенасыны яратдың“ диен сөзлери асла окамадыңызмы?» дийди[+].

17Иса олары шол ерде галдырып, шәхерден чыкып гитди. Ол Бейтания гелип, гиҗәни шол ерде гечирди[+].


Гуран инҗир агаҗы


(Марк 11:12-14,20-24)

18[•]Иса ир сәхер билен шәхере доланып гелйәркә аҗыкды[+]. 19Ёлуң гырасында бир инҗир агаҗыны гөрүп, онуң янына гелди, эмма онда япракдан башга хич зат тапмады. Иса агаҗа: «Мундан бейләк сенде асла миве битмесин!» дийди. Инҗир агаҗы шол пурсадың өзүнде гурады[+]. 20Шәгиртлер муны гөрүп: «Инҗир агаҗы шол пурсадың өзүнде нәдип гурады?» дийшип хайран галдылар. 21Иса олара: «Сизе догрусыны айдярын, иманыңыз болуп, шүбхе этмесеңиз, сиз диңе бу инҗир агаҗына эдилен билен чәкленмән, эйсем, шу дага: „Гөтерил-де, деңзе зыңыл“ дийсеңиз-де, ол болар[+]. 22Иманыңыз бар болса, дога-дилег эдениңизде, нәме дилесеңиз, аларсыңыз» дийип җогап берди[+].


Исаның эрк-ыгтыяры барада совал


(Марк 11:27-33; Лука 20:1-8)

23[•]Иса ыбадатхананың ховлусына гелип, сапак берип отырка, ёлбашчы руханылар, халкың яшулулары[†] Онуң янына гелип: «Сен бу затлары хайсы ыгтыяр билен эдйәрсиң? Саңа бу ыгтыяры ким берди?» дийип сорадылар[+]. 24Иса олара: «Мен хем сизе бир совал берҗек. Маңа җогап берсеңиз, сизе бу затлары хайсы ыгтыяр билен эдйәними айдайын. 25Яхя сува чүмдүрмәге ыгтыяры ниреден алды? Гөкденми я-да ынсандан?» дийип сорады. Олар муны өзара маслахатлашмага башладылар: «Эгер Гөкден дийсек, Ол бизе: „Онда нәме үчин оңа ынанмадыңыз?“ диер[+]. 26Ынсандан диймәге-де халкдан горкярыс, себәби хеммелер Яхяны пыгамбер сайяр»[+]. 27Ахыры олар Иса: «Биз билемзок» дийип җогап бердилер. Иса-да олара: «Менем сизе бу затлары хайсы ыгтыяр билен эдйәними айтҗак дәл» дийди.


Ики огул тымсалы

28Иса сөзе башлады: «Сиз муңа нәме диерсиңиз? Бир адамың ики оглы бар экен. Ол биринҗи оглуның янына барып: „Оглум, бу гүн гит-де, үзүмчиликде ишле“ диййәр. 29Эмма ол: „Гитҗек дәл!“ дийип җогап берйәр. Йөне соңрак муңа гайтмышым эдип, ол ере гидйәр. 30Яңкы адам икинҗи оглуның янына барып, оңа-да шол сөзи айдяр. Ол болса: „Боляр, хоҗайын, барарын!“ дийип җогап берйәр, эмма гитмейәр. 31Буларың икисинден хайсысы какасының ислегини ерине етирди?» Олар: «Биринҗиси» дийип җогап бердилер. Иса олара: «Сизе догрусыны айдярын, салгытчылар[†] ве лолулар Худайың Шалыгына[†] сизден өң гирерлер. 32Яхя сизе догры[†] ёл гөркезмәге гелди, сиз оңа ынанмадыңыз, эмма салгытчылар ве лолулар оңа ынандылар. Сиз муны гөрениңизден соң хем өкүнмедиңиз, оңа ынанмадыңыз» дийди[+].


Үзүмчилик ве кәрендечилер тымсалы


(Марк 12:1-12; Лука 20:9-19)

33[•]«Ене бир тымсала гулак асың: бир ер эеси бар экен. Ол үзүм багларыны отурдып, дашына хаят айлаяр. Шерап ясамак үчин үзүм сыкмага чукур газяр ве гөзегчилик диңини гуряр. Онсоң үзүмчилигини багбанлара кәрендесине берип, өзи узак ёла гидйәр[+]. 34Хасыл мөвсүми геленде, үзүмиң мивесинден алып гелмек үчин, ол хызматкәрлерини кәрендечилериң янына иберйәр. 35Кәрендечилер онуң хызматкәрлерини тутуп, бирини енҗйәрлер, башга бирини өлдүрйәрлер, бейлекисини-де дашлаярлар[+]. 36Үзүмчилигиң эеси өңкүден хем көп хызматкәрлерини иберйәр. Кәрендечилер олара-да өңкүлере эденлерини эдйәрлер. 37Ахырсоңунда үзүмчилигиң эеси: „Оглумы сыларлар“ дийип, өз оглуны иберйәр[+]. 38Эмма кәрендечилер бири-бирлерине: „Мирасдар шудур! Гелиң, шуны өлдүрип, мирасыны элинден алалың“ дийишйәрлер[+]. 39Олар оны тутуп өлдүрйәрлер ве үзүмчилигиң дашына ташлаярлар[+]. 40Инди үзүмчилигиң эеси гелип, бу кәрендечилере нәме эдер?» 41Олар Иса: «Бу пис адамлары айылганч өлүме сезевар эдер ве үзүмчилигини болса мивесини вагтында өзүне берҗек башга кәрендечилере берер» дийдилер[+]. 42[+]Иса олардан: «Сиз нәме Мукаддес[†] Язгыларда:

„Уссаларың рет эден дашы,
бинаның бурч дашы болды.
Муны Реб[†] этди,
бу назарымызда тәсин сайылды“

диен сөзлери окамадыңызмы?» дийип сорады[+].

43«Мунуң үчин сизе шейле диййәрин: Худайың Шалыгы сизден алнып, Шалык үчин хасыл өндүрҗек халка берлер. 44Бу дашың үстүне йыкылан бөлек-бөлек болар. Эгер ол бириниң үстүне гачса, оны мынҗырадар»[+]. 45Ёлбашчы руханылардыр фарисейлер[†] Онуң тымсалларыны эшиденлеринде, гүррүңиң өзлери барададыгыны аңдылар. 46Оны тутҗак болдулар, йөне халкдан горкдулар, себәби халк Исаны пыгамбер сайярды[+].

#### 22‑нҗи бап


Гелин той тымсалы


(Лука 14:15-24)

1[•]Иса[†] олара ене-де тымсаллар аркалы гүррүң берди:[+] 2«Гөгүң Шалыгы[†] өз оглы үчин гелин тоюны тутан патыша меңзейәндир[+]. 3Ол тоя чагырыланлара хабар этмек үчин хызматкәрлерини иберйәр, эмма чагырыланлар гелмек ислемейәрлер. 4Патыша ене башга хызматкәрлери иберип, олара: „Чагырыланлара айдың, ине, мен той сачагыны тайярлап гойдум. Өкүзлерим, семиз малларым союлды, әхли зат тайяр, тоя гелсинлер“ диййәр. 5Эмма олар үнс хем бермейәрлер, бири өз экин мейданына гидйәр, ене бири өз сөвдасының угрунда гезйәр. 6Башгалары болса онуң хызматкәрлерини тутуп азар берйәрлер, олары өлдүрйәрлер[+]. 7Шейлеликде, патыша газап донуны геййәр. Ол гошун ёллап, яңкы ганхорлары дерби-дагын эдйәр, шәхерлерини отлаяр[+].

8Онсоң патыша хызматкәрлерине: „Той сачагы тайяр, эмма чагырыланлар муңа мынасып дәл экен[+]. 9Көчелере чыкың-да, кими тапсаңыз, тоя чагырың“ диййәр. 10Хызматкәрлер ёллара чыкып, яман диймән, ягшы диймән, тапанларының барыны үйшүрйәрлер, тойхана мыхманлардан доляр. 11Патыша мыхманлары гөрмәге гиренде, онуң той гейимини геймедик бир адама гөзи дүшйәр. 12Оңа: „Эй, дост, сен той гейимини геймән, бу ере нәдип гирип билдиң?“ дийип сораяр. Шонда ол адамың дили тутуляр. 13Онсоң патыша хызматкәрлерине: „Эл-аягыны даңың-да, оны дашары, гараңкылыга ташлаң, ол ерде агы ве диш гыҗама болар“ диййәр[+]. 14Чүнки чагырыланлар көп, эмма сайлананлар аздыр».


Императорыңкы[†] – императора


(Марк 12:13-17; Лука 20:20-26)

15[•]Соңра фарисейлер[†] гидип, Оны гепде тутмак барада маслахат этдилер[+]. 16Хиродың[†] тарапдарларының бирнәчесини Онуң янына ибердилер. Олар Исадан: «Мугаллым! Биз Сениң догручылдыгыңы, Худайың[†] ёлуны хакыкат билен өвредйәндигиңи, хич киме тарапгөйлик этмейәндигиңи билйәрис, себәби Сен адамларың дереҗесине бакмаярсың[+]. 17Ханы, бизе айт, Сениң пикириңче, императора салгыт төлемек догрумы я догры[†] дәл?» дийип сорадылар[+]. 18Иса оларың ниетлериниң ямандыгыны билип: «Мени нәме үчин сынаярсыңыз, эй, икийүзлүлер[+]? 19Маңа салгыт пулуны гөркезиң» дийди. Олар Иса бир күмүш теңңе гетирдилер. 20Иса олара: «Шу шекил билен язгы кимиңки?» дийип сорады. 21Олар: «Императорыңкы» дийип җогап бердилер. Шонда Иса олара: «Онда императорыңкыны – императора, Худайыңкыны Худая бериң» дийди[+]. 22Олар муны эшиденлеринде, хайран галдылар. Шейдип, олар Исаны ташлап, ол ерден гитдилер.


Дирелиш барада совал


(Марк 12:18-27; Лука 20:27-40)

23[•]Өлүмден соң дирелишиң ёкдугыны айдян саддукейлер[†] Исаның янына гелип, Оңа шейле сораг бердилер:[+] 24[+]«Мугаллым! Муса бизе бир адам перзентсиз өлүп гитсе, доганы онуң дул аялыны алып, өлен доганының неслини довам этдирмелидир дийип айдыпдыр[+]. 25Бизиң арамызда еди доган барды. Биринҗиси өйленди-де өлди. Зүряды болмансоң, аялыны доганына галдырды. 26Икинҗиси, үчүнҗиси, тә единҗисине ченли хеммесинде шол бир ягдай гайталанды. 27Оларың хеммесинден соң ол аял хем өлди. 28Инди дирелиш гүни бу аял оларың хайсысының аялы болар? Оларың едиси хем оңа өйленипди ахырын». 29Иса олара шейле җогап берди: «Сиз не Мукаддес[†] Язгылары, не-де Худайың гудратыны билйәрсиңиз, ине, шу себәпден ялңышярсыңыз. 30Ынсанлар өлүмден диреленде, не өйленерлер, не-де дурмуша чыкарлар, олар гөклердәки перишделер[†] ялы боларлар. 31Өлүлериң дирелиши бабатда болса, сиз Худайың өзүңизе: 32[+]„Мен Ыбрайымың, Ысхагың, Якубың Худайыдырын“ диенини окамадыңызмы? Ол өлүлериң дәл-де, дирилериң Худайыдыр»[+]. 33Мәхелле муны эшидип, Онуң таглыматына хайран галды.


Иң улы табшырык[†]


(Марк 12:28-34; Лука 10:25-28)

34[•]Фарисейлер Исаның саддукейлериң агзыны юмдурандыгыны эшиденлеринде, бир ере йыгнанышдылар. 35Олардан бир Төврат мугаллымы[†] Исаны сынамак үчин: 36«Мугаллым, Төвратда[†] иң улы табшырык нәме?» дийип сорады. 37[+]Иса оңа шейле җогап берди: «Худайыңыз Ребби тутуш йүрегиңиз, әхли дүшүнҗәңиз билен җан-тенден сөйүң[+]. 38Шу биринҗи ве иң улы табшырыкдыр. 39[+]Икинҗиси болса шунуң ялыдыр: „Якыныңы өзүңи сөйшүң ялы сөй“[+]. 40Тутуш Төврат билен пыгамберлериң[†] язгылары шу ики табшырыга баглыдыр»[+].


Месих[†] кимиң оглы?


(Марк 12:35-37; Лука 20:41-44)

41[•]Фарисейлер үйшүп дуркалар, Иса олардан: 42«Месих барада нәме пикир эдйәрсиңиз? Ол кимиң оглы?» дийип сорады. Олар хем Иса: «Ол Давудың оглы» дийип җогап бердилер[+]. 43Иса олара шейле дийди: «Онда нәме үчин Давудың өзи Мукаддес Рухдан[†] ылхам алып, Месихе Реб[†] диййәр? Ол шейле дийипдир:

44[+]„Худай Реббиме шейле сөзледи:
Душманларыңы аяк астына салянчам,
Мениң сагымда отур“[+].

45Эгер Давут Месихе Реб диййән болса, Ол нәхили Давудың оглы боляр?» 46Исаның сорагына хич ким җогап берип билмеди. Шол гүнден башлап, Оңа мундан артык сораг бермәге хич ким милт этмеди[+].

#### 23‑нҗи бап


Вай халыңыза!


(Марк 12:38-40; Лука 11:39-52; 20:45-47)

1[•]Соңра Иса[†] халка ве Өз шәгиртлерине шейле гүррүң берди: 2«Төврат[†] мугаллымлары билен фарисейлер[†] Мусаның орнунда отырлар. 3Шонуң үчин оларың сизе айдянларының барыны ерине етирип, берҗай эдиң, эмма оларың эденлерини этмәң, себәби айдян затларыны өзлери эдйән дәлдирлер[+]. 4Олар агыр, гөтермеси кын йүклери баглап, адамларың гершине гойяндырлар, йөне өзлери бу йүклери гөтермек үчин, бармагыны хем гымылдатмак ислейән дәлдирлер. 5Олар әхли эдйән затларыны гөз үчин эдйәндирлер. Төврат аятлар гутуҗыгыны гиңелдип, донларының готазларыны узалдяндырлар[+]. 6Тойларда төри, синагогаларда баш күрсүлери,[+] 7базарларда салам алмагы, адамларың өзлерине „мугаллым“ диймеклерини халаяндырлар. 8Сиз өзүңизе „мугаллым“ дийдирмәң, себәби сизиң бир Мугаллымыңыз бардыр. Сизиң хеммәңиз догансыңыз[+]. 9Ер йүзүнде хич киме „ата“ диймәң, себәби сизиң бир Атаңыз бардыр, Ол хем гөкдедир[+]. 10Өзүңизе „баштутан“ дийдирмәң, себәби сизиң бир Баштутаныңыз бардыр, Ол хем Месихдир.[†] 11Араңызда бейик сайылян хеммәңизе хызматкәр болсун[+]. 12Ким өзүни ёкары тутса, песелдилер, ким өзүни пес тутса, бейгелдилер[+].

13-14Вай халыңыза, Төврат мугаллымлары ве фарисейлер! Эй, икийүзлүлер! Сиз Гөгүң Шалыгына[†] гирмәге адамларың өңүни баглаярсыңыз, оңа не өзүңиз гирйәрсиңиз, не-де гирҗеклере ёл берйәрсиңиз.[*][+]

15Вай халыңыза, Төврат мугаллымлары ве фарисейлер! Эй, икийүзлүлер! Сиз екеҗе адамы өз диниңизе салҗак болуп, деңизлере, дүзлере айланярсыңыз. Диниңизе саланыңыздан соң болса, оны өзүңизден хем ики эссе көп довзахың җезасына сезевар эдйәрсиңиз. 16Вай халыңыза, эй, көр ёлбашчылар! Сиз: „Ким ыбадатханадан[†] ант ичсе, бу хич зат сайылар, эмма ким ыбадатхананың алтынындан ант ичсе, ол өз антыны берҗай этмәге борчлудыр“ диййәрсиңиз[+] 17Эй, надан[†] көрлер! Хайсысы улы: алтынмы я-да алтыны мукаддес[†] эдйән ыбадатхана[+]? 18Шейле-де, сиз: „Ким гурбанлык сыпасындан[†] ант ичсе, бу хич зат сайылар, эмма ким онуң үстүндәки садакадан[†] ант ичсе, өз антыны берҗай этмәге борчлы болар“ диййәрсиңиз. 19Эй, көрлер! Хайсысы улы: садакамы я-да садаканы мукаддес эдйән гурбанлык сыпасы[+]? 20Гурбанлык сыпасындан[†] ант ичйән, ондан хем, онуң үстүндәки әхли затдан хем ант ичйәндир. 21Ыбадатханадан ант ичйән, ондан хем, онда мекан тутан Худайдан[†] хем ант ичйәндир[+]. 22Гөкден ант ичйән, Худайың тагтындан хем, онда Отурандан хем ант ичйәндир[+].

23Вай халыңыза, Төврат мугаллымлары ве фарисейлер! Эй, икийүзлүлер! Сиз нарпыздан, арпабадыядан ве зиреден ондан бир бөлеги берйәрсиңиз, эмма Мукаддес Кануның[†] хас ваҗып ишлерини: адыллыгы, рехимдарлыгы, иманы ташлаярсыңыз. Буларың бирини берҗай эдип, бейлекилерини ташламалы дәлсиңиз[+]. 24Эй, көрлери идйәнлер! Сиз сувы сүзүп, чыбыны айырярсыңыз, эмма дүйәни ювудярсыңыз! 25Вай халыңыза, Төврат мугаллымлары ве фарисейлер! Эй, икийүзлүлер! Сиз кәседир гап-чанагың дашыны арассалаярсыңыз, эмма оларың ичи ачгөзлүкден хем бетнебисликден долудыр. 26Эй, көр фарисей! Сен илки билен кәседир гап-чанагың ичини арассала, шонда оларың дашы-да арасса болар. 27Вай халыңыза, Төврат мугаллымлары ве фарисейлер! Эй, икийүзлүлер! Сиз агардылып, дашындан овадан гөрүнйән, эмма ичи өлүлериң сүңклеридир хер түйсли мурдарлыкдан[†] долы мазарсыңыз[+]. 28Сиз хем дашыңыздан адамлара догры[†] адам ялы гөрүнйәрсиңиз, эмма ичиңиз икийүзлүликден ве писликден долудыр.

29Вай халыңыза, Төврат мугаллымлары ве фарисейлер! Эй, икийүзлүлер! Сиз пыгамберлериң[†] губурларыны дикип ве догры адамларың ядыгәрликлерини безәп: 30„Биз ата-бабаларымызың дөврүнде яшан болсак, пыгамберлериң ганыны дөкмекде олара шәрик болмаздык“ диййәрсиңиз[+]. 31Шейлелик билен, пыгамберлери өлдүренлериң огулларыдыгыңыза өзүңиз гүвә гечйәрсиңиз. 32Бейле болса, ата-бабаларыңызың башлан ишлерини тамамлаң инди!

33Эй, йыланлар! Эй, алахөвренлер несли! Сиз довзахың җезасындан нәхили гачҗаксыңыз[+]? 34Шонуң үчин хем Мен сизе пыгамберлери, акылдарлары ве Төврат мугаллымларыны ёллаярын. Сиз оларың кәбирини өлдүрерсиңиз, хача чүйләрсиңиз, кәбирини синагогаларыңызда енҗерсиңиз, шәхерден-шәхере ызарларсыңыз[+]. 35Шейлеликде, ер йүзүнде бигүнә дөкүлен хер бир догры адамың ганына сиз җогапкәрсиңиз. Хабылың ганындан башлап, ыбадатхана билен гурбанлык сыпасының арасында сизиң өлдүрен Берекяның оглы Зекаряның ганына ченли сиз җогапкәрсиңиз[+]. 36Сизе догрусыны айдярын: бу затларың әхлисине шу несил җогапкәрдир. 37[•]Эй, Иерусалим![†] Пыгамберлери өлдүрйән, өзүне ёллананлары дашлаян Иерусалим! Товугың өз җүйҗелерини ганатларының ашагына йыгнайшы ялы, Мен хем сениң чагаларыңы энчеме гезек йыгнаҗак болдум, эмма сиз муны ислемедиңиз[+]. 38Ине, өйүңиз хараба өврүлер. 39Сизе шуны айдайын: „Реббиң адындан Гелйәне алкыш болсун!“ диййәнчәңиз, Мени гайтадан гөрмерсиңиз»[+].

#### 24‑нҗи бап


Дүнйәниң ахырының аламатлары


(Марк 13:1-31; Лука 21:5-33)

1[•]Иса[†] ыбадатханадан[†] чыкып барярка, шәгиртлери ыбадатхананың биналарына гуванып, оны Иса гөркезмек үчин, Онуң янына гелдилер. 2Эмма Иса олара: «Бу әхли затлары гөрйәңизми? Сизе догрусыны айдярын: бу ерде даш үстүнде даш галмаз, хеммеси вейран болар» дийди[+].

3Соңрак Иса еке Өзи Зейтун дагында отырка, шәгиртлери Онуң янына гелип: «Бизе айтсана, бу затлар хачан болар? Сениң гелмегиңи ве дүнйәниң ахырыны гөркезйән аламат нәхили болар?» дийип сорадылар. 4Иса олара шейле җогап берди: «Әгә болуң, хич ким сизи алдаймасын![+] 5Көплер Мениң адым билен гелип: „Мен Месих“[†] дийип, энчеме адамлары алдарлар[+]. 6Сиз уруш турандыгы ве уруш барадакы мыш-мышлары эшидерсиңиз. Хич затдан горкмаң. Булар болмалыдыр, йөне энтек соңы дәлдир[+]. 7Миллет миллете, патышалык патышалыга гаршы чыкар. Айры-айры ерлерде ер титремелер, ачлыклар[*] йүзе чыкар[+]. 8Буларың хеммеси бургуларың башлангыҗыдыр. 9Соңра сизи ызарланмалара сезевар эдерлер, өлдүрерлер, Мен себәпли әхли миллетлер[†] сизи йигренерлер[+]. 10Шонда көплер Менден эл чекип, бир-бирлерине хайынлык эдерлер, бир-бирлерини йигренерлер[+]. 11Энчеме галп пыгамберлер[†] дөрәп, көплери аздырарлар[+]. 12Яман ишлериң артанлыгы зерарлы, көплериң сөйгүси совар. 13Эмма соңуна ченли чыдан халас болар[+]. 14Патышалыгың бу Хош Хабары әхли миллетлере шаятлык хөкмүнде дүнйәниң әхли еринде вагыз эдилер, диңе шондан соң дүнйәниң ахыры гелер[+]. 15-16[•]Шонуң үчин хем вейранчылык гетирйән йигренҗи задың мукаддес[†] ерде дикиленини гөрениңизде, Яхудыядакылар[†] даглара гачсын. Хава, Даныел пыгамбериң айданларына окыҗы догры[†] дүшүнсин[+]. 17Үчекдәки адам бир зат алмак үчин ашак дүшүп, өе гирмесин[+]. 18Экин мейданындакылар донуны алмак үчин ызына гелмесин. 19Ол гүнлерде гөврели аялларың ве чага эмдирйәнлериң дат гүнүне![+] 20Гача-гачлыгыңыз гышда я-да Сабат гүни[†] болмасын дийип дилег эдиң. 21Чүнки ол гүнлерде шейле бир элхенч мушакгатлар болар велин, дүнйәниң башындан тә шу вагта ченли мунуң ялы зат болан дәлдир, хич хачан болмазам[+]. 22Ол гүнлер гысгалдылмадык болсады, онда хич ким халас болмазды, эмма сайлананларың хатырасына ол гүнлер гысгалдылар[+]. 23Шонда бири сизе: „Ине, Месих бу ерде“ я-да „Анха, ол ерде“ дийсе, ынанмаң[+]. 24Чүнки галп месихлер ве галп пыгамберлер дөрәп, сайлананлары-да мүмкин болдугыча аздырҗак болуп, бейик аламатлардыр мугҗызалар гөркезерлер[+]. 25Ине, Мен сизе өңүнден айтдым[+].

26Шейлеликде, сизе: „Ине, Месих чөлде“ дийселер, гитмәң. „Ине, Ол ички отагларда“ дийселер-де, ынанмаң. 27Ынсан Оглуның гелши гүндогарда чакып, гүнбатарда хем гөрүнйән йылдырым ялы болар[+]. 28Гарагушларың үйшмеги маслыгың бардыгының бир аламатыдыр. Ынсан Оглы хем бир аламат билен гелер[+]. 29[•]Шол гүнлериң мушакгатының ыз яны Гүн гаралар, Ай нуруны сачмаз. Йылдызлар гөкден гачар, асман җисимлери лерзана гелер[+]. 30Шонда гөкде Ынсан Оглуның аламаты гөрнер. Ер йүзүндәки әхли халклар яс тутуп перят эдерлер. Ынсан Оглуның бейик гудрата ве шөхрата[†] бесленип, гөгүң булутларында гелйәнини гөрерлер[+]. 31Ол белент сурнай сеси билен Өз перишделерини[†] ёллар. Перишделер Онуң сайланларыны гөгүң бир уҗундан бейлеки уҗуна ченли, дүнйәниң дөрт күнҗүнден йыгнарлар[+].

32[•]Инҗир агаҗындан сапак алың: онуң шахалары юмшап, япрак чыкаран махалы томсуң голайландыгыны билйәрсиңиз. 33Шонуң ялы-да, бу затлары гөрениңизде, Ынсан Оглуның голай гелендигини, гапының агзындадыгыны билиң. 34Сизе догрусыны айдярын, бу затларың әхлиси болянча, бу несил дүнйәден өтмез[+]. 35Асман билен ер өтер, эмма Мениң сөзлерим асла өтмез[+].


Билинмейән гүн ве сагат


(Марк 13:32-37; Лука 17:26-30,34-35; 12:41-48)

36[•]Эмма ол гүни хем сагады хич ким билйән дәлдир, не гөкдәки перишделер, не-де Огул[*] билйәндир, диңе Ата билйәндир[+]. 37[+]Нухуң дөврүнде яшайыш нәхили болан болса, Ынсан Оглуның гелши-де шейле болар[+]. 38Нухуң гәмә мүнен гүнүне ченли, силден өңки гүнлерде адамлар ийип-ичйәрдилер, өйленип, дурмуша чыкярдылар. 39Әпет сил гелип, хеммесини сүпүрип әкидйәнчә, олар өз башларындан инҗек затлардан асла бихабардылар. Ынсан Оглуның гелши хем шейле болар[+]. 40Шонда экин мейданында ики адам болар, бири алнар, бири гойлар[+]. 41Дегирмен башында бугдай үвейән ики аял болар, бири алнар, бири гойлар. 42Шонуң үчин оя болуң, себәби Реббиңизиң хайсы гүн гелҗегини билмейәрсиңиз[+]. 43Эмма шуны билип гоюң: өй эеси огрының гиҗе сагат нәчеде гелҗегини билседи, оя боларды, өйүни талатмазды[+]. 44Мунуң үчин сиз хем тайяр болуң, себәби Ынсан Оглы сизиң осламаян сагадыңызда гелер[+].

45[•]Хоҗайының садык хем акыллы хызматкәри ким? Бейлеки хызматкәрлерине вагтлы-вагтында нахар бермек үчин, оларың үстүнден гоян адамы дәлми? 46Хоҗайыны доланып геленде, ишиниң башында гөрен хызматкәри нәхили багтлы![+] 47Сизе догрусыны айдярын: хоҗайыны әхли мал-мүлкүни шоңа ынанар. 48Эмма яман ниетли хызматкәр өз ичинден: „Хоҗайыным гич гелер“ дийип,[+] 49ёлдашларыны урмага, серхошлар билен ийип-ичмәге башлар, 50эмма ол хызматкәриң хоҗайыны онуң осламаян гүнүнде, ойламаян сагадында гелер. 51Ол хызматкәрини парча-парча эдип, онуң башына икийүзлүлериң гүнүни салар. Ол ерде агы ве диш гыҗама болар»[+].

#### 25‑нҗи бап


Он гыз тымсалы

1«Шонда Гөгүң Шалыгыны[†] чыраларыны алып, гиеви гаршыламага чыкан он гыза меңзетсе болар[+]. 2Оларың бәшиси акыллы, бәшиси акылсыз экен. 3Акылсызлар чыраларыны алярлар, эмма яг[†] алмаярлар. 4Акыллылар болса чыралары билен бирликде гапларда яг хем алярлар. 5Гиев гиҗә галанда, хеммесини укы басмарлаяр ве олар уклаярлар[+]. 6Яры гиҗе: „Анха, гиев гелйәр, гаршыламага чыкың!“ диен батлы сес эшидилйәр. 7Шонда яңкы гызларың хеммеси оянып, чыраларының ягыны дүзетмәге башлаярлар. 8Акылсызлар акыллылара: „Чыраларымыз сөнүп баряр, бизе ягыңыздан бираз берәйиң“ диййәрлер. 9Эмма акыллылар: „Ёк! Бизе-де, сизе-де етмән дурмасын. Говусы, гидиң-де, сатыҗылардан өзүңизе яг сатын алың“ диййәрлер. 10Олар яг сатын алмага гиден вагты гиев гелйәр. Тайяр дуран гызлар онуң билен биле тойхана гиренлеринден, гапы япыляр[+]. 11Бир салымдан бейлеки гызлар хем гелип: „Ага! А-хов, ага! Гапыны ачай-да, биз гелдик“ диййәрлер[+]. 12Эмма гиев: „Сизе догрусыны айдярын, мен сизи асла танамок“ дийип җогап берйәр[+]. 13Шонуң үчин хем оя болуң, себәби сиз Ынсан Оглуның гелҗек анык гүнүни ве сагадыны билмейәрсиңиз[+].


Үч хызматкәр хакындакы тымсал


(Лука 19:11-27)

14[•]Гөгүң Шалыгы шунуң ялыдыр: бир адам узак ёла гитмекчи болуп, хызматкәрлерини янына чагырып, мал-мүлкүни олара табшыряр. 15Бу адам оларың херсиниң башарныгына лайык: бирине – бәш, бейлекисине – ики, башга бирине бир чувал алтын-күмүш берип, ёла рована боляр. 16Бәш чувал алан гидип, бу пул билен сөвда этмәге гиришип, ене бәш чувал пул газаняр. 17Ики чувал алан-да шонуң ялы эдип, ене ики чувал пул газаняр. 18Бир чувал алан болса гидип, чукур газяр-да, хоҗайының берен пулуны гөмүп гизлейәр.

19Көп вагтдан соң бу хызматкәрлериң хоҗайыны гелип, олардан хасабат сораяр[+]. 20Бәш чувал алан хызматкәр гелип, өңки пулуң үстүне ене бәш чувал гетирйәр. Ол: „Хоҗайын! Сен маңа бәш чувал алтын-күмүш ынаныпдың, ине, мен ондан ене бәш чувал газандым“ диййәр. 21Хоҗайыны оңа: „Берекелла, ягшы хем садык хызматкәр! Сен кичиҗик ишде садык боланың үчин, инди бейик ишлери саңа ынанарын. Гел, хоҗайының шатлыгына шәрик бол!“ диййәр[+]. 22Ики чувал алан хем гелип: „Хоҗайын! Сен маңа ики чувал алтын-күмүш берипдиң, ине, мен ондан ене ики чувал газандым“ диййәр. 23Хоҗайыны оңа: „Берекелла, ягшы ве садык хызматкәр! Сен кичиҗик ишде садыклыгыңы гөркездиң, инди мен сени бейик ишлериң башына гечирерин. Гел, хоҗайының шатлыгына шәрик бол!“ диййәр. 24Бир чувал алан хем гелип: „Хоҗайын, мен сениң гаты өздиенли адамдыгыңы билйәрдим. Сен экмедик ериңден орярсың, сепмедик ериңден йыгярсың. 25Шонуң үчин мен горкдум, гидип, берен бир чувал пулуңы ере гөмүп гизледим, ине, пулуңы ал!“ диййәр. 26Хоҗайыны оңа шейле диййәр: „Эй, эрбет хем ялта хызматкәр! Сен мениң экмедик еримден оряндыгымы, сепмедик еримден йыгяндыгымы билйәрмидиң[+]? 27Онда пулумы ишевүрлере бермели экениң-дә, мен хем гелип, оны пейдасы билен алардым. 28Инди оңа берен бир чувалымы алың-да, он чувалла бериң. 29Кимде бар болса, оңа ене берлер, ондакы бол болар, эмма кимде ёк болса, онуң элиндәки хем алнар[+]. 30Пейдасыз хызматкәри дашары, гараңкылыга ташлаң. Ол ерде агы ве диш гыҗама болар“[+].


Кыямат гүни

31Ынсан Оглы Өз шан-шөхратына[†] бесленип, әхли перишделери[†] билен гелер-де, шөхратлы тагтында отурар[+]. 32Әхли миллетлер[†] Онуң хузурына йыгнанарлар, чопаның гоюнлары гечилерден сайлайшы ялы, Ол хем олары бири-биринден сайлар[+]. 33Гоюнлары сагында, гечилери хем солунда гояр. 34Онсоң Патыша сагындакылара шейле диер: „Эй, Атамың ялканлары! Гелиң-де, дүнйә ярадыландан бәри сизиң үчин тайярланан патышалыгы мирас[†] алың[+]. 35Себәби Мен ачдым – нан бердиңиз, тешнедим – сув бердиңиз, кесекидим – мыхман алдыңыз,[+] 36ялаңачдым – дон бердиңиз, хассадым – беҗердиңиз, зындандадым – гөрмәге гелдиңиз“[+]. 37Шонда догры[†] адамлар Оңа җогап берип диерлер: „Я Реб[†], биз Сени хачан ач гөрүп, нан бердик? Хачан тешне гөрүп, сув бердик? 38Хачан Сени кесеки гөрүп, мыхман алдык я ялаңач гөрүп, дон бердик? 39Хачан Сени хасса я-да зынданда гөрүп, яныңа гелдик?“. 40Патыша олара: „Сизе догрусыны айдярын, Мениң бу иң пес сайылян доганларымдан бирине эдениңизи Маңа эденсиңиз“ дийип җогап берди[+]. 41Онсоң солундакылара шейле диер: „Эй, лагнатлылар, Мениң янымдан айрылың, иблис[†] билен онуң перишделерине тайярланан эбеди ода яның![+] 42Себәби Мен ачдым – нан бермедиңиз, тешнедим – сув бермедиңиз, 43кесекидим – мыхман алмадыңыз, ялаңачдым – дон бермедиңиз, хассадым ве туссагдым – яныма гелип гөрмедиңиз“. 44Шонда олар: „Я Реб, биз Сени хачан ач, тешне, кесеки, ялаңач, хасса я-да туссаглыкда гөрүп-де, Саңа хызмат этмедик?“ дийип сорарлар. 45Шонда олара: „Сизе догрусыны айдярын, муны бу иң пес сайылянлардан бирине этмедигиңизи, Маңа-да эден дәлсиңиз“ дийип җогап берди[+]. 46Булар эбеди җеза, догры адамлар болса бакы яшайша говшарлар»[+].

#### 26-нҗы бап


Исаны өлдүрмек барада дилдүвшүк


(Марк 14:1,2; Лука 22:1,2; Ёханна 11:45-53)

1[•]Иса[†] әхли сөзүни тамамлап, шәгиртлерине: 2«Билшиңиз ялы, ене ики гүнден Песах байрамыдыр.[†] Онсоң Ынсан Оглы хача чүйленмәге табшырылар» дийди[+]. 3Шол вагт ёлбашчы руханылар[†] билен халкың яшулулары[†] Каяфа атлы баш руханының ховлусына йыгнанып, 4Исаны хиле билен тутуп өлдүрмек барада маслахат гечирдилер. 5Олар: «Байрам гүнлеринде тутмалың, халк галмагал турзаймасын» дийишдилер.


Бир аял ягы Исаның башына гуйяр


(Марк 14:3-9; Ёханна 12:1-8)

6[•]Иса Бейтанияда дери кеселли Симуның өйүнде сачак башында отырка,[+] 7бир аял чүйшеде гымматбаха атыр ягыны алып, Онуң янына гелди ве оны Исаның башына гуйды. 8Шәгиртлер муны гөренлеринде, гахарланып: «Нәме үчин бу яг[†] бейле исрип эдилди? 9Бу ягы көп пула сатып, гарыплара пайлап боларды ахырын» дийишдилер. 10Иса муны билип, олара шейле дийди: «Нәме үчин аялы ынҗадярсыңыз? Ол Мениң үчин аҗайып иш этди. 11Гарыплар хемише сизиң яныңыздадыр, эмма Мен хемише яныңызда болмарын[+]. 12Ол бу ягы Мениң беденими җайламага тайяр этмек үчин гуйды[+]. 13Сизе догрусыны айдярын, бу Хош Хабар дүнйәниң ниресинде вагыз эдилсе, бу аялың эдени-де шол ерде ятланар»[+].


Юдасың хайынлыгы


(Марк 14:10,11; Лука 22:3-6)

14[•]Соңра Онкилерден Юдас Искариот диен бири ёлбашчы руханыларың янына гитди[+]. 15Юдас олардан: «Эгер мен Исаны сизиң элиңизе табшырсам, маңа нәме берерсиңиз?» дийип сорады. Олар хем Юдас отуз теңңе күмүш чекип бердилер[+]. 16Юдас шондан соң Исаны олара табшырмак үчин аматлы пурсат пейләп гезди.


Песах нахары


(Марк 14:12-26; Лука 22:7-20,21-23; Ёханна 13:21-30; 1 Коринтослылар 11:23-25)

17[•]Петир байрамының[†] илкинҗи гүни шәгиртлер Исаның янына гелип: «Сениң үчин Песах нахарыны ниреде тайярламагымызы ислейәрсиң?» дийип сорадылар. 18Иса олара: «Шәхере гидиң-де, шу айдан кишимиң өйүне барың. Оңа: „Мугаллымымыз саңа: ‘Вагтым голайлады, Песах байрамыны шәгиртлерим билен билеликде сениң өйүңде беллеҗек диййәр’“ дийиң» дийди. 19Шәгиртлер хем Исаның өзлерине буйрушы ялы эдип, Песах нахарыны тайярладылар.

20Агшам Иса он ики шәгирди билен билеликде сачак башына гечди. 21Олар нахарланып отыркалар, Иса: «Сизе догрусыны айдярын: сизиң бириңиз Маңа хайынлык эдерсиңиз» дийди[+]. 22Олар гаты тукатланып, ызлы-ызына Ондан: «Агам, мен бир дәлми?» дийип сорамага башладылар. 23Иса хем олара: «Элини Мениң билен бир окара батыран Маңа хайынлык эдер. 24Ынсан Оглы Өзи хакда язылышы ялы җан берер, эмма Ынсан Оглуна хайынлык эдениң халына вай! Ол адам энеден догулмадык болса, онуң үчин хас оңат боларды» дийип җогап берди[+]. 25Оңа хайынлык эден Юдас: «Мугаллым, мен бир дәлмикәм?» дийип сорады. Иса хем оңа: «Өзүң айтдың» дийди.

26[•]Нахарланып отыркалар, Иса элине чөрек алып шүкүр этди ве оны дөвүп, шәгиртлерине берди-де: «Алың, ийиң, бу Мениң беденимдир» дийди[+]. 27Онсоң шераплы кәсәни алып, шүкүр эденинден соң шәгиртлерине берип: «Шундан хеммәңиз ичиң. 28Бу көп адамларың гүнәлериниң багышланмагы үчин дөкүлйән ганым аркалы багланышылян әхтдир[*][+]. 29Сизе шуны айдайын: Атамың Шалыгында сизиң билен биле тәзесини ичҗек гүнүме ченли шерабы гайтадан ичмерин» дийди. 30Олар Худая өвги сеналарыны айданларындан соң, Зейтун дагына чыкдылар[+].


Иса Петрусың инкәр этҗекдигини айдяр


(Марк 14:27-31; Лука 22:31-34; Ёханна 13:36-38)

31[+][•]Соңра Иса шәгиртлерине: «Сизиң хеммәңиз шу гиҗәниң өзүнде Менден эл чекерсиңиз, себәби „Чопаны урарын, гоюнлар даргап гидер“ дийип язылгыдыр[+]. 32Эмма Мен диреленимден соң, сизден өң Җелилә барарын» дийди[+]. 33Петрус Оңа: «Хеммелер Сенден йүз өвүрсе-де, мен асла йүз өвүрмерин» дийди. 34Иса оңа: «Саңа догрусыны айдярын, шу гиҗе хораз гыгырмаздан өң, сен Мени үч гезек инкәр эдерсиң» дийди. 35Эмма Петрус Оңа: «Мен Сениң билен өлмели болсам-да, Сени асла инкәр этмерин!» дийди. Шәгиртлериң хеммеси-де шейле дийдилер[+].


Гетсемани багында


(Марк 14:32-42; Лука 22:39-46)

36[•]Соңра Иса шәгиртлери билен Гетсемани диен ере гитди. Иса олара: «Сиз бу ерде гарашың, Мен хол ере гидип, Худая дога этҗек» дийди. 37Иса Петрусы, Зебедейиң огуллары Якуп билен Ёханнаны янына алды. Ол тукатланып, гайгыланмага башлады[+]. 38Иса олара: «Мениң җаным өлер ялы тукат. Сиз бу ерде галың ве оя болуң» дийди[+]. 39Иса бираз өңе йөреди-де, ере йүзин дүшүп: «Эй, Атам! Мүмкин болса, бу хасрат кәсесини Менден сова гечсин, йөне Мениң ислегим дәл, Сениң ислегиң амала ашсын!» дийип, дилег этди[+].

40Иса гайдып геленде, шәгиртлери уклап ятан экенлер. Иса Петруса: «Мениң билен биле бир сагат-да оя болуп билмедиңизми? 41Оя болуң, сынага дүшмез ялы дилег эдиң. Рух[†] гайратлыдыр, йөне беден эҗиздир» дийди[+].

42Иса икинҗи гезек гидип, дилег этди: «Эй, Атам, Мен ичмесем, бу кәсәниң гечмеги мүмкин дәл болса, онда Сениң ислегиң болсун!»[+] 43Ызына гайдып геленде, шәгиртлери ене уклап ятан экенлер, себәби оларың гөзлери бүрлүп дурды. 44Иса олары гоюп, ене гитди, ене шол өңки сөзлер билен үчүнҗи гезек дилег этди. 45Онсоң шәгиртлериң янына гайдып гелип: «Сиз хенизем уклап ятырсыңызмы? Дынҗыңызы алярсыңызмы? Ине, пурсат голайлады, Ынсан Оглы гүнәкәрлериң элине берилйәр[+]. 46Туруң, гиделиң. Анха, Маңа хайынлык эден голайлады» дийди.


Иса тутуляр


(Марк 14:43-50; Лука 22:47-53; Ёханна 18:3-12)

47[•]Иса хениз гепләп дурка, Онкилериң бири болан Юдас пейда болды. Онуң янында ёлбашчы руханылар билен яшулулар тарапындан иберилен гылычлы, таяклы бир мәхелле барды[+]. 48Иса хайынлык эден Юдас олар билен: «Мен кими өпсем, Иса Шолдур» дийип геплешипди. 49Ол геле-гелмәне Исаның янына барды-да: «Салам, Мугаллым!» дийип, Оны өпди. 50Иса хем оңа: «Достум, ханы, нәме этҗек болсаң эт» дийди. Эдил шол вагт адамлар Исаны тутуп, эле салдылар. 51Исаның янындакыларың бири гылыҗыны сырып, баш руханының хызматкәрини уруп, онуң гулагыны кесди[+]. 52Шонда Иса оңа шейле дийди: «Гылыҗыңы гынына сал, гылыч чекенлериң хеммеси гылычдан өлер[+]. 53Нәме Мен Атамдан көмек сорап, йүз тутуп билмез өйдйәрсиңми? Ислесем, Ол шу пурсадың өзүнде Маңа он ики гошун перишдеден-де[†] көп перишделери иберер. 54Эмма бейтсем, Мукаддес[†] Язгылар нәхили берҗай болар? Буларың әхлисиниң амала ашмагы герек ахыры!» 55Шол вагт Иса мәхеллә йүзленип: «Нәме үчин бир гозгалаңчының гаршысына чыкан ялы, Мени тутмак үчин гылычлы хем таяклы гелипсиңиз? Хер гүн ыбадатханада[†] отурып, адамлара өвредйәрдим, шонда Мени тутмандыңыз[+]. 56Йөне буларың әхлиси пыгамберлериң[†] язгыларының берҗай болмагы үчин болды» дийди. Шонда шәгиртлериң хеммеси Исаны ташлап гачып гитдилер[+].


Иса меҗлисиң[†] өңүнде


(Марк 14:53-65; Лука 22:54,55,63-71; Ёханна 18:13,14,19-24)

57[•]Исаны тутанлар Оны баш руханы Каяфаның янына гетирдилер, Төврат[†] мугаллымлары билен яшулулар-да шол ере йыгнаныпдылар. 58Петрус болса баш руханының ховлусына ченли гара гөрнүмден Исаның ызына дүшүп гитди. Ол ичери гирди-де, ишиң соңуны гөрҗек болуп, сакчылар билен биле отурды. 59Ёлбашчы руханылар ве тутуш меҗлис Иса өлүм җезасыны бермек үчин, Оңа гаршы галп субутнамалар агтардылар. 60Көп яланчы шаятлар гелди, эмма Оңа гаршы хич зат тапып билмедилер. Ахырсоңы ики саны яланчы шаят гелип:[+] 61«Бу адам: „Мен Худайың[†] ыбадатханасыны йыкып, оны үч гүнде тәзеден салып билерин“ дийди» дийип хабар берди[+]. 62Баш руханы[†] орнундан туруп: «Сен асла җогап берҗек дәлми? Бу адамларың Сениң гаршыңа берйән шаятлыгы нәме?» дийди[+]. 63Эмма Иса дымды. Баш руханы Оңа: «Саңа дири Худайдан касам эдйәрин, бизе айт, Худайың Оглы[†] – Месих[†] Сенми?» дийди[+]. 64[+]Иса оңа: «Хава, Сениң айдышың ялыдыр» дийип җогап берди. Соңра сөзүни довам эдип: «Сизе ене шуны айдайын, мундан соң сиз Ынсан Оглуның Гудратыгүйчлиниң сагында отураныны ве гөгүң булутларында гелйәнини гөрерсиңиз!» дийди[+]. 65Шонда баш руханы якасыны йыртып: «Ол Худая дил етирди, бизе башга шаятлык нәмә герек? Онуң Худая дил етиренини өзүңиз эшитдиңиз ахырын[+]. 66Нәме карара гелйәрсиңиз?» дийди. Олар: «Ол өлүме мынасып!» дийип җогап бердилер[+]. 67Онсоң Исаның йүзүне түйкүрдилер, Оны юмрукладылар, кәбирлери Оңа:[+] 68«Эй, Месих, бизе велилик эт, Сени уран ким?» дийип, Оны шапбатладылар.


Петрус Исаны инкәр эдйәр


(Марк 14:66-72; Лука 22:56-62; Ёханна 18:15-18,25-27)

69[•]Петрус болса дашарда, ховлуда отырды. Бир кениз онуң янына гелип: «Сен хем җелилели[†] Иса билен биледиң» дийди. 70Эмма Петрус муны хеммелериң өңүнде инкәр эдип: «Мен сениң нәме диййәниңи билмейәрин» дийди. 71Соңра ол ховлының өң тарапына чыкды. Оны башга бир кениз гөрүп, ол ерде дуранлара: «Бу адам насыралы Иса билен биледи» дийди. 72Петрус ене-де инкәр эдип: «Мен ол адамы танамок» дийип ант ичди. 73Аз салымдан ол ерде дуранлар Петруса ене-де: «Хакыкатдан-да, сенем шоларың бири, себәби сениң геплейшиң муны билдирип дур» дийдилер. 74Шонда Петрус ант ичип: «Худай урсун! Мен ол адамы танамок» дийди. Эдил шол вагт хораз гыгырды. 75Петрус Исаның: «Хораз гыгырмаздан өң, сен Мени үч гезек инкәр эдерсиң» диен сөзүни ятлады ве дашары чыкып, мөңңүрип аглады[+].

#### 27‑нҗи бап


Юдас өзүни асяр


(Марк 15:1; Лука 23:1,2; Ёханна 18:28-32)

1[•]Ир сәхер билен әхли ёлбашчы руханылардыр[†] халкың яшулулары[†] Иса[†] өлүм җезасыны бермек барада маслахат гечирдилер. 2Оны даңып, хәким Пилата[†] элтип табшырдылар[+]. 3[•]Онсоң Иса хайынлык эден Юдас Оңа хөкүм эдиленини гөрүп, эден ишине өкүнди. Ол отуз теңңе күмши ызына, ёлбашчы руханылар билен яшулулара гетирип: 4«Мен бигүнә кишә хайынлык эдип, гүнә газандым» дийди. Олар-да: «Бизе нәме, муңа өзүң җогап берйәң» дийдилер. 5Юдас күмүшлери ыбадатхананың[†] ичине зыңды-да, чыкып гайтды. Соңра гидип, өзүни асды[+]. 6Ёлбашчы руханылар болса күмүшлери алып: «Бу пуллары ыбадатхананың хазынасында гоймак кануна[†] догры[†] гелмейәр, себәби булар ган[†] нырхыдыр» дийдилер[+]. 7Шейлеликде, маслахат гечирип, гелмишеклере гонамчылык этмек үчин, бу пула күйзегәриң ерини сатын алдылар. 8Шонуң үчин ол ере шу гүне ченли «Ган мейданчасы» дийилйәр. 9-10[+]Шонда Ермея пыгамбер[†] аркалы айдылан шу сөз берҗай болды: «Реббиң маңа буйрушы ялы, ысрайыл[†] халкының Оңа кесен нырхыны – отуз күмүш теңңесини алып, күйзегәриң ерини сатын алдылар»[+][+].


Иса Пилатың өңүнде


(Марк 15:2-5; Лука 23:3-5; Ёханна 18:33-38)

11[•]Исаны хәкимиң хузурына гетирдилер. Хәким Ондан: «Сен яхудыларың[†] патышасымы?» дийип сорады. Иса хем: «Айдышың ялыдыр» дийди[+]. 12Ёлбашчы руханылар билен яшулулар Оны айыпланларында, Ол хич хили җогап бермеди. 13Онсоң Пилат Ондан: «Сениң гаршыңа берилйән мунча шаятлыклары эшитмейәрсиңми?» дийип сорады[+]. 14Иса онуң екеҗе сорагына хем җогап бермеди. Хәким муңа гаты гең галды.

15[•]Хер Песах байрамында[†] хәким халкың хайышы билен бир туссагы бошатмагы адат эдинипди. 16Шол вагтлар Ешува Бараббас[*] диен ады белли бири туссаглыкда ятырды. 17Шейлеликде, халк йыгнанышанда Пилат олардан: «Сизиң үчин кими бошатмагымы ислейәрсиңиз? Ешува Бараббасымы я-да Месих[†] дийилйән Исаны?» дийип сорады. 18Ол ёлбашчы руханылар билен яшулуларың Исаны гөрипчиликден табшырандыкларыны билйәрди[+]. 19Пилат хөкүм күрсүсинде отырка, аялы оңа: «Ол догры адам билен ишиң болмасын, себәби мен гечен гиҗе дүйшүмде Ол зерарлы көп азаплар чекдим» дийип, хабар ёллапды. 20Эмма ёлбашчы руханылар билен яшулулар Исаның дерегине Бараббасы бошатмагыны талап эдиң дийип, халкы күшгүрдилер[+]. 21Хәким олара йүзленип: «Сиз бу икисинден мениң хайсыны бошатмагымы ислейәрсиңиз?» дийип сорады. Олар хем: «Бараббасы» дийип җогап бердилер. 22Пилат олара: «Онда мен Месих дийилйән Исаны нәме эдейин?» дийип сорады. Оларың хеммеси бирагыздан: «Ол хача чүйленсин!» дийдилер. 23Пилат: «Нәме үчин? Ол нәме яманлык этди?» дийип сорады. Эмма олар: «Оны хача чүйле!» дийип, хас бетер гыгырышдылар[+].

24Пилат өз элинден хич зат гелмейәндигини ве галмагалың болса барха артяндыгыны гөренсоң, элине сув алды-да, мәхелләниң өңүнде элини ювуп: «Бу адамың ганының дөкүлмегинде мен языксыз. Муңа сиз җогапкәрсиңиз!» дийди[+]. 25Әхли халк: «Онуң ганына биз ве чагаларымыз җогапкәр!» дийип җогап берди[+]. 26Шонда Пилат Бараббасы бошатды, Исаны болса гамчыладып, хача чүйлемек үчин, эсгерлериң элине берди[+].


Эсгерлер Исаны масгаралаяр


(Марк 15:16-20; Ёханна 19:2,[3])

27[•]Соңра хәкимиң эсгерлери Исаны хөкүмет сарайына[†] элтип, тутуш гошун топарларыны Онуң дашына үйшүрдилер. 28Эгин-эшигини чыкарып, эгнине гызыл дон гейдирдилер. 29Тикенден тәч өрүп, башына гейдирдилер-де, саг элине таяк тутдурдылар. Өңүнде дыза чөкүп: «Яшасын яхудыларың патышасы!» дийип, Оны масгараладылар. 30Онуң үстүне түйкүрдилер, таяклап, башына урдулар[+]. 31Оны масгараланларындан соң, доны эгнинден чыкардылар-да, Өз эгин-эшигини гейдирип, хача чүйлемәге алып гитдилер.


Иса хача чүйленйәр


(Марк 15:21-32; Лука 23:26-43; Ёханна 19:17-27)

32[•]Ёлда баряркалар, киринейли Симун атлы бир адама саташдылар. Олар бу адама Исаның хачыны гөтермәге меҗбур этдилер. 33Олар Голгота (бу «Келлечанак депеси» диймеги аңладяр) диен ере гелдилер. 34Шонда Оңа ичирҗек болуп, өт гарылан шерап бердилер, эмма Иса даданындан соң, оны ичмекден йүз өвүрди[+]. 35Оны хача чүйләнлеринден соң, биҗе атышып эгин-эшигини өзара пайлашдылар[+]. 36Соңра ол ерде отурып, Оңа гаравуллык этдилер. 37Депесинде болса: «БУ ЯХУДЫЛАРЫҢ ПАТЫШАСЫ ИСАДЫР» диен этмиш язгысыны асдылар. 38Онуң билен биле ики гаракчы хем хача чүйленди. Оларың бири Исаның саг тарапында, бейлекиси чеп тарапындады. 39Гечип барянлар башларыны яйкап, Исаны яңсылаярдылар[+]. 40Олар: «Ханы, Сен ыбадатхананы йыкып, үч гүнде салҗакдың-а. Эгер Худайың Оглы[†] болсаң, хачдан ашак дүш-де, Өзүңи халас эт-дә!» диййәрдилер[+]. 41Ёлбашчы руханылар, Төврат[†] мугаллымлары, яшулулар хем Исаны хут шунуң ялы масгаралап, бири-бирлерине: 42«Өзгелери халас этди, эмма Өзүни халас эдип биленок. Өзем Ысрайылың Патышасымыш! Онда, гой, Ол хәзириң өзүнде хачдан ашак дүшсүн, биз хем Оңа иман эдели[+]. 43Ол Худая сыгынярды. Эгер Худай[†] халаян болса, гой, хәзириң өзүнде Оны халас этсин. Ханы, Ол: „Мен Худайың Оглудырын“ диййәр-дә» дийишйәрдилер. 44Шейле хем, Иса билен биле хача чүйленен гаракчылар-да Оңа сөгйәрдилер.


Исаның өлүми


(Марк 15:33-41; Лука 23:44-49; Ёханна 19:28-30)

45[•]Гүнортан он икиден өйлән сагат үче ченли тутуш юрды гараңкылык гаплап алды. 46[+]Өйлән сагат үч төвереги Иса гаты сес билен гыгырып: «Элохи, Элохи! Лема сабактани?» ягны: «Худайым, Худайым! Нәме үчин Мени терк этдиң?» дийди[+]. 47Ол ерде дуранларың кәбирлери муны эшиденлеринде: «Ол Ылясы чагыряр» дийишдилер. 48Бир адам ылгап барып, бир эсгини сиркә батырды. Оны бир таягың уҗуна дакды-да, ичирҗек болуп, Иса узатды[+]. 49Бейлекилер-де: «Ханы, гөрелиң! Ыляс гелип, Оны халас эдермикә?» дийишдилер. 50Иса ене-де гаты сес билен гыгырып, җан берди.

51Шол вагт ыбадатхананың тутусы ёкардан ашаклыгына йыртылып, икә бөлүнди, ер титрәп, дашлар ярылды[+]. 52Мазарлар ачылып, өлен энчеме мукаддес[†] адамларың җеседи дирелди[+]. 53Олар мазарлардан чыкып, Иса диреленден соң, мукаддес шәхере барып, көплере гөрүндилер[+]. 54Иса гаравуллык эдип дуран йүзбашы билен янындакы эсгерлер ер титремәни, болан бейлеки затлары гөренлеринде, горка дүшүп: «Хакыкатдан-да, бу Худайың Оглы экен!» дийдилер. 55Ол ерде узакдан середишип дуран көп аяллар хем барды. Олар Җелиледен[†] Исаның ызына дүшүп геленлерди ве Оңа хызмат эденлерди. 56Оларың арасында магдалалы Меръем,[†] Якуп билен Ёсәниң[*] эҗеси Меръем барды, шейле-де Зебедейиң огулларының эҗеси хем барды[+].


Иса җайланяр


(Марк 15:42-47; Лука 23:50-56; Ёханна 19:38-42)

57[•]Агшам дүшен вагты Юсуп атлы ариматиялы бир бай адам гелди. Ол хем Исаның шәгиртлеринденди. 58Ол Пилатың янына барып, Исаның җеседини диледи. Шонда Пилат җеседиң оңа берилмегини буюрды. 59-60Юсуп җеседи алып, Оны тәмиз[†] кепене долап, гаяда өзи үчин ойдурып ясадан тәзе мазарында җайлады. Онсоң мазарың агзына бир даш тогалап гетирип гойды-да, ол ерден гитди[+]. 61Магдалалы Меръем билен бейлеки Меръем хем шол ерде мазарың гаршысында отырдылар.

62Эртеси, ягны Тайярлык гүнүниң эртеси ёлбашчы руханылар билен фарисейлер[†] Пилатың янына йыгнанышып: 63«Җенап, ол яланчының энтек дирикә: „Мен үч гүнден соң дирелерин“ диени бизиң ядымызда[+]. 64Шонуң үчин үч гүнләп мазарың гораг астында сакланмагыны буюр, шәгиртлери гиҗе гелип, җеседи огурлап, халка болса: „Ол дирелди“ дийәймесинлер. Бу соңкы ялан өңкүден-де бетер болар» дийдилер. 65Пилат олара: «Яныңыза эсгерлер алып, гидиң-де, мазары өз билшиңиз ялы гораг астында сакладың» дийди. 66Олар хем эсгерлер билен гидип, мазарың агзындакы дашы мөхүрледилер-де, гаравул гоюп, мазары гораг астында саклатдылар[+].

#### 28‑нҗи бап


Иса[†] дирелйәр


(Марк 16:1-10; Лука 24:1-12; Ёханна 20:1-10)

1[•]Сабат гүни[†] геченден соң, хепдәниң биринҗи гүни[*] ир сәхер билен магдалалы Меръем[†] ве бейлеки Меръем мазары гөрмәге гитдилер[+]. 2Бирденкә гүйчли ер титреди. Реббиң бир перишдеси[†] гөкден инип, дашы бир чете тогалады-да, онуң үстүнде отурды[+]. 3Онуң гөрнүши[†] йылдырым ялы өвшүн атярды, эгинбашы гар ялы акды[+]. 4Сакчылар горкуларындан яңа сандырашып, өли кимин ере язылдылар[+].

5Перишде аяллара: «Горкмаң! Мен сизиң хача чүйленен Исаны гөзлейәндигиңизи билйәрин. 6Ол бу ерде ёк. Ол Өз айдышы ялы дирелди. Бәри гелиң-де, Онуң ятан ерини гөрүң. 7Инди чалт гидип, Онуң шәгиртлерине: „Иса дирелипдир, Ол сизден өң Җелилә баряр. Сиз Оны шол ерде гөрерсиңиз“ дийиң. Гулак асың, мен сизе муны айдандырын» дийди[+].

8Аяллар горкы хем шатлык билен ховлугышып, мазардан узаклашдылар. Олар ылгашып, Исаның шәгиртлерине хабар бермәге гитдилер. 9Бирденкә олара Иса душуп: «Салам!» дийди. Олар хем Онуң янына гелип, аягына йыкылып, Оңа сежде этдилер[+]. 10Онсоң Иса олара: «Горкмаң! Барың, доганларыма айдың, Җелилә гитсинлер. Мени шол ерде гөрерлер» дийди[+].


Сакчыларың гетирен хабары

11Аяллар хениз ёлдакалар, сакчыларың бирнәчеси шәхере барып, болан әхли затлары ёлбашчы руханылара[†] хабар бердилер. 12Олар яшулулар[†] билен йыгнанышып, маслахат гечиренлеринден соң, эсгерлере көп пул берип: 13«Сиз халка: „Биз гиҗе ятыркак, шәгиртлери гелип, Онуң җеседини огурлап гидипдирлер“ дийиң. 14Бу хабар хәкимиң гулагына барып етсе, оны ынандырып, биз сизи алададан дындарарыс» дийдилер. 15Гаравуллар пулы алып, өзлерине буйрулышы ялы этдилер. Бу гүррүң яхудыларың[†] арасында шу гүне ченли хем довам эдип гелйәр.


Иң соңкы табшырык[†]


(Марк 16:14-18; Лука 24:36-49; Ёханна 20:19-23; Ресул 1:6-8)

16[•]Шунлук билен, он бир шәгирт Җелилә, Исаның айдан дагына гитди. 17Исаны гөрүп, Оңа сежде этдилер, эмма оларың кәбири шүбхеленди[+]. 18Иса хем оларың янына гелип: «Гөкде ве ерде әхли ыгтыярлык Маңа берилди[+]. 19Шонуң үчин хем гидиң-де, әхли миллетлери[†] шәгирт эдиң, олары Ата, Огул ве Мукаддес Рухуң[†] адындан сува чүмдүриң[+]. 20Сизе буйран әхли затларымы берҗай этмеги олара өвредиң. Мен хемише, тә дүнйәниң ахырына ченли сизиң билен боларын» дийди.[*][+]

### Марк


Гириш

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]


#### Гириш


Маркың хош хабары


Бу китап Исаның дөврүнде яшан Марк атлы адам тарапындан язылды. Ол Иса Месихиң ресулы Павлус билен тәзе йыгнакларың дүйбүни тутмакда (Рес 13‑нҗи бап), ресул Петрус билен Хош Хабары яймакда (1Пет 5:13) арман-ядаман зәхмет чекенлериң биридир.

Марк Исаның дурмушыны, эден ишлерини ве вагызларыны илкинҗи болуп язга гечирен адам диен пикир Мукаддес Язгылары өвренйән алымларың арасында өрән йөргүнлидир. Оларың чакламаларына гөрә, Марк бу китабы Рим шәхеринде туссаглыкда сакланан Павлуса көмек берен дөврүнде, ягны б. э. 55 – 65‑нҗи йыллары языпдыр. Китапда арамей дилиниң сөзлерине, яхуды халкының дәп-дессурларына дүшүндириш берилйәр. Шейле дүшүндиришлер бу китабың яхуды дәл халклар үчин языландыгыны айдың гөркезйәр. Марк оны Римдәки йыгнак үчин языпдыр, себәби шол дөвүрде йыгнагың агзалары яхуды ве яхуды дәл халкларың векиллеринден ыбаратды.

Маркың эсасы максады Исаның Месихдигини, ягны Худайың пыгамберлер аркалы вада берлен Патышадыгыны мәлим этмекден ыбаратды. Ол өз китабында Исаны илкибашдан Месих, ягны Худайың Оглы дийип атландыряр. Марк Исаның ил ичинде гөркезен гудратлары, адамлары хайрана галдыран мугҗызалары барада шаят хөкмүнде язяр. Марк шейле гудратларың ве мугҗызаларың Худайың гүйҗи аркалы амала ашяндыгыны ныгтап, адамларың кем-кемден Исаның кимдигине дүшүнишлерини гөркезйәр. Иса Өз шәгиртлеринден: «Сиз Маңа ким диййәрсиңиз?» дийип соранда, Петрус «Сен Месихсиң» дийип җогап берйәр (Мар 8:29).

Шейле-де Марк Месих болмагың диңе ыгтыярлылык дәл, эйсем хызмат ве өзүңи гурбан этмекликдигини хем гөркезйәр. Ол Иса Месихиң йөнекей адамлары сөйүп, олара хызмат эдишини, оларың угрунда Өзүни гурбан этмәге-де тайындыгыны беян эдйәр. Иса Месих шейле диййәр: «Ынсан Оглы хем Өзүне хызмат эдилмеги үчин дәл-де, эйсем, башгалара хызмат этмек үчин, көплериң угрунда җаныны гурбан эдип, олары азат этмек үчин гелди» (Мар 10:45). Иса Өзүни Ынсан Оглы дийип атландырярды.

Марк Иса Месихе иман эдип, Онуң гүйҗүне ынанан ислендик адамың кеселден гутуляндыгына, җынлардан азат боляндыгына ве эбеди яшайша эе боляндыгына шаятлык эдйәр. Йөне ол Иса Месихе эермегиң аңсат дәлдигини хем айдяр. Исаның хакыкы шәгиртлери өз Халыпалары ялы адамлара хызмат этмели, эҗир чекмәге ве Ол кимин өзүни гурбан этмәге-де тайын болмалы.

Яхя пыгамбериң вагзы 1:1-8
Иса чүмдүрилйәр ве сыналяр 1:9-13
Иса Җелилә гелйәр 1:14–9:50
Иса Җелиледен Иерусалиме гидйәр 10:1-52
Исаның хачдакы җебирлери ве өлүми 11:1–15:47
Иса дирелйәр 16:1-8
Иса Өз шәгиртлерине гөрүнйәр 16:9-20

#### 1‑нҗи бап


Яхя чүмдүриҗиниң вагзы


(Матта 3:1-12; Лука 3:1-18; Ёханна 1:19-28)

1[•]Бу Худайың Оглы[†][*] Иса[†] Месих[†][*] хакдакы Хош Хабарың башлангыҗыдыр[+]. 2[+]Ишая пыгамбериң[†] китабында[*] шейле язылан: «Өңүңден ёл тайярлар ялы, ине, Мен Өз векилими иберйәрин[+]. 3[+] Чөлде бир сес гыгыряр: „Реббе ёл тайынлаң! Онуң ёдаларыны дүзләң!“ диййәр»[+]. 4Шунлукда, Яхя пейда болуп, чөлде адамлары сува чүмдүрйәрди. Ол адамлара гүнәлериниң багышланмагы үчин тоба эдип, сува чүмдүрилмеклерини вагыз эдйәрди[+]. 5Тутуш Яхудыяның[†] ве Иерусалимиң[†] илаты онуң янына гелйәрди. Олар гүнәлери үчин тоба эдип, Яхя тарапындан Иордан дерясында[†] сува чүмдүрилйәрдилер[+]. 6Яхяның дүе йүңүнден эшиклери, билинде гайышдан гушагы барды. Ол чекиртге билен мейдан балыны иййәрди[+]. 7Ол: «Менден соңра Гелҗек менден хас гүйчлүдир. Мен эглип, Онуң чарыгының багыны чөзмәге-де мынасып дәлдирин. 8Мен сизи сува чүмдүрйәрин, эмма Ол сизи Мукаддес Руха[†] чүмдүрер» дийип вагыз эдйәрди[+].


Иса сува чүмдүрилйәр ве сыналяр


(Матта 3:13–4:11; Лука 3:21,22; 4:1-13)

9[•]Шол гүнлерде Иса Җелиләниң Насыра шәхеринден Яхяның янына гелди. Яхя Оны Иордан дерясында чүмдүрди[+]. 10Иса сувдан чыкып гелйәркә, асманың ярыланыны ве Мукаддес Рухуң кепдери гөрнүшде[†] Өз үстүне инип гелйәнини гөрди[+]. 11Шол вагт гөкден: «Сен Мениң сөвер Оглумсың, Мен Сенден көп разыдырын» диен оваз гелди[+]. 12Мукаддес Рух Исаны дессине чөле ёллады. 13Иса чөлде кырк гүн болуп, шейтан[†] тарапындан сынага салынды. Ол ябаны хайванларың арасында яшады, перишделер[†] Оңа хызмат этдилер[+].


Иса илкинҗи шәгиртлерини чагыряр


(Матта 4:12-22; Лука 4:14,15; 5:1-11)

14[•]Яхя туссаг эдиленден соңра, Иса Җелилә гелип, Худайың[†] Хош Хабарыны[*] вагыз этди[+]. 15Ол: «Вагт долды, Худайың Шалыгы[†] голайлады. Тоба эдиң, Хош Хабара ынаның!» диййәрди[+].

16Иса Җелиле[†] көлүниң кенарындан гечип барярка, көле тор ташлап дуран Симун билен онуң доганы Андрысы гөрди. Олар балыкчыдылар[+]. 17Иса олара: «Мениң ызыма дүшүң, Мен сизи ынсан тутян балыкчылар эдейин» дийди[+]. 18Олар хем шол вагтың өзүнде торларыны ташлап, Онуң ызына дүшдүлер[+]. 19Бираз йөрәнлеринден соң, Иса Зебедейиң огуллары Якуп билен Ёханнаны гөрди. Олар гайыгың ичинде торларыны беҗерип отырдылар. 20Иса олары гөрен бадына чагырды. Олар хем какалары Зебедей билен гүнлүкчилери гайыкда галдырып, Исаның ызына дүшдүлер.


Иса арвах-җынлары ковяр, хассалары сагалдяр


(Лука 4:31-42; Матта 8:14-17)

21[•]Олар Капернаума гелдилер. Сабат гүни[†] Иса синагога барып, өвретмәге башлады[+]. 22Онуң таглыматына хайран галдылар, себәби Иса адамлара Төврат[†] мугаллымлары ялы дәл-де, эрк-ыгтыярлы бири ялы өвредйәрди[+]. 23Шол вагт оларың синагогасында арвах-җын эелән бир адам барды. Ол: 24«Эй, насыралы Иса! Бизиң билен нәме ишиң бар? Бизи ёк этмәге гелдиңми? Мен Сениң кимдигиңи билйәрин, Сен Худайың Мукаддесисиң»[†] дийип гыгырды[+]. 25Иса арвах-җына кәйәп: «Сем бол! Бу адамдан чык!» дийип буйрук берди. 26Арвах-җын[†] хем ол адамы сандыратды-да, багырып ондан чыкды[+]. 27Хеммелер хайран галып, бири-бирлерине: «Бу нәме болдугы? Бу бир тәзе таглымат! Ол арвах-җынлара эрк-ыгтыяр билен буйрук берйәр, олар-да Оңа табын болярлар!» дийишдилер[+]. 28Шейлеликде, Иса хакындакы хабар шобада Җелиләниң әхли этрабына яйрады.

29Олар синагогадан чыкып, Симун ве Андрысың өйүне гитдилер, Якуп билен Ёханна хем олар биленди. 30Симуның гайыненесини гыззырма тутуп ятандыгыны Иса хабар бердилер[+]. 31Шонда Иса хассаның янына барды-да, оны элинден тутуп галдырды. Аялың гыззырмасы шобада айрылды ве ол мыхманлара хызмат этмәге башлады[+]. 32Гүн батып, агшам дүшенде, әхли хассалары, арвах-җын эелән адамлары Онуң янына гетирдилер. 33Шәхериң әхли халкы гапының агзына йыгнанышыпды. 34Иса дүрли кеселе учран энчеме хассаны сагалтды, энчеме арвах-җыны ковуп чыкарды. Ол арвах-җынлара геплемәге ыгтыяр бермеди, себәби олар Онуң кимдигини билйәрдилер[+]. 35[•]Ир сәхер билен хениз даң атманка, Иса туруп, дашары чыкды. Бир чола ере барып, Худая дога этди[+]. 36Симун билен янындакылар Оны гөзлемәге гитдилер. 37Оны тапанларында: «Хеммелер Сени гөзләп йөр» дийдилер. 38Иса олара: «Йөрүң, башга ере, голайдакы обалара гиделиң, Мен ол ерлерде-де вагыз этҗек, хут шонуң үчин хем гелдим» дийди[+].

39Шейлеликде, Иса оларың синагогаларында вагыз эдип, арвах-җынлары ковуп чыкарып, тутуш Җелиләниң ичине айланды.


Иса дери кеселлини сагалдяр


(Матта 8:1-4; Лука 5:12-16)

40[•]Исаның янына дери кеселине ёлуган бир адам гелди. Ол дызына чөкүп, Оңа: «Эгер ислесең, мени бу кеселден тәмизләп[†] билерсиң» дийип ялбарды[+]. 41Исаның ол адама йүреги авады. Ол элини узатды-да, оңа дегрип: «Ислейәрин, тәмиз бол!» дийди. 42Бу адам шобада дери кеселинден сапланып, долы сагалды[+]. 43-44Иса оны уграданда, оңа: «Әгә бол, муны хич киме айтмагын. Йөне гит-де, рухана гөрүн ве дери кеселинден сапланандыгыңы хеммелере субут эдер ялы, Мусаның буйран садакасыны[†] бер» дийип, берк табшырык[†] берди[+][+]. 45Эмма ол адам гидип, болан затлары етишибилдигине гүррүң бермәге ве яйратмага башлады. Шонуң үчин Иса инди хич бир шәхере аркайын гирип билмән, олардан дашда, чола ерлерде болярды. Эмма хемме ерден Онуң янына адамлар гелйәрдилер[+].

#### 2‑нҗи бап


Иса[†] ысмазы сагалдяр


(Матта 9:1-8; Лука 5:17-26)

1[•]Иса бирнәче гүнден соң Капернаума гайдып геленде, Онуң өйдедиги барадакы хабар яйрады[+]. 2Шонда ол ере шейле бир көп адам үйшди велин, хатда гапының агзында дурмага-да ер ёкды. Иса олара Худайың[†] Хош Хабарыны вагыз эдйәрди. 3Шол вагт дөрт адам болуп Онуң янына бир ысмазы гөтерип гетирдилер. 4Адамлардан яңа хырын-дыкын долудыгы үчин, олар Исаның янына якынлашып билмедилер. Шонуң үчин олар Исаның болян җайының үчегини сөкүп, ысмазы дүшеги билен дешикден ашак салладылар[+]. 5Иса оларың иманыны гөрүп, ысмаза: «Оглум, сениң гүнәлериң өтүлди» дийди[+]. 6-7Ол ерде отуран Төврат[†] мугаллымларың кәбири ичинден: «Бу адам нәме үчин бейле геплейәр? Ол Худая дил етирйәр! Гүнәлери еке-тәк Худайдан башга ким өтүп билер?» дийип ойланды[+]. 8Иса дессине оларың нәме пикир эдйәндигини рухунда сызып: «Нәме үчин гөвнүңизе бейле пикирлер гетирйәрсиңиз? 9Ысмаза хайсыны айтмак аңсат: „Гүнәлериң өтүлди“ диймекми я-да: „Тур, дүшегиңи ал-да, йөре“ диймек? 10Эмма сиз Ынсан Оглуның ер йүзүнде гүнәлери өтмәге-де ыгтыярының бардыгыны билип гоюң» дийди. Онсоң Ол ысмаза: 11«Саңа диййәрин, тур, дүшегиңи ал-да, өйүңе гайт» дийди. 12Ол хем еринден турды-да, дессине дүшегини алып, хеммелериң гөзүниң алнында чыкып гитди. Хеммелер хайран галды. Олар: «Биз бейле зады асла гөрмәндик» дийшип, Худайы шөхратландырдылар.[†]


Иса Левини чагыряр


(Матта 9:9-13; Лука 5:27-32)

13[•]Иса ене көлүң якасына гитди. Тутуш халайык Онуң янына гелди, Ол хем олара өвретмәге башлады. 14Иса ёлдан гечип барярка, салгыт йыгнап отуран Алфейиң оглы Левини гөрүп, оңа: «Мениң ызыма дүш!» дийди. Ол хем туруп, Онуң ызына дүшди.

15Энчеме салгытчылардыр[†] гүнәкәрлер-де Исаның ызына эерйәрдилер. Бир гүн Иса Левиниң өйүнде сачак башында отырка, олар хем гелип, Иса ве Онуң шәгиртлери билен биле ийип-ичдилер. 16Фарисейлер[†] болан Төврат мугаллымлары Исаның гүнәкәрлер хем салгытчылар билен нахар ийип отураныны гөренлеринде, Онуң шәгиртлеринден: «Нәме үчин Ол салгытчылардыр гүнәкәрлер билен биле нахар иййәр?» дийип сорадылар[+]. 17Иса муны эшиденде, олара: «Лукман саглара дәл-де, хассалара герекдир. Мен догрулары дәл-де, гүнәкәрлери чагырмага гелдим» дийди[+].


Агыз беклемек[†] барада совал


(Матта 9:14-17; Лука 5:33-39)

18[•]Яхяның шәгиртлери ве фарисейлер агыз беклейәрдилер. Кәбир адамлар гелип, Исадан: «Нәме үчин Яхяның ве фарисейлериң шәгиртлери агыз бекелйәрлер-де, сениң шәгиртлериң болса агыз бекләнок?» дийип сорады[+]. 19Иса олара: «Гиев янларындака, хей-де, тоюң мыхманлары агыз бекләрми?! Ёк, гиев араларындака, олар агыз бекләп билмезлер ахырын[+]. 20Эмма гиевиң олардан алынҗак гүнлери гелер, ине, шонда олар агыз бекләрлер[+]. 21Хич ким көне эшиге тәзе матадан яма салмаз, ёгсам салнан яма көне эшикден гопуп, йыртык ери хас бетер болар. 22Хич ким тәзе шерабы көне мешиклере гуймаз. Ёгса шерап мешиклери бөвсүп, дөкүлер, мешиклер-де заяланар. Тәзе шерап тәзе мешиклере гуюляндыр» дийип җогап берди.


Сабат гүни[†] барада совал


(Матта 12:1-8; Лука 6:1-5)

23Бир Сабат гүни Иса бугдайлыгың арасындан гечип барярды. Онуң шәгиртлери ёлда баряркалар, бугдай башларыны ёлмага башладылар[+]. 24Фарисейлер Иса: «Серет, нәме үчин олар Сабат гүни гадаган иши эдйәрлер?» дийдилер[+]. 25[+]Иса олара: «Давут билен янындакылар ач хем мәтәч галанларында, сиз Давудың нәме эдендигини асла окамадыңызмы[+]? 26Ол баш руханы[†] Абиятарың дөврүнде Худайың өйүне гирип, Хөдүр чөреклерини ийди, янындакылара хем берди. Бу олар үчин гадаганды, диңе руханылара ругсат берленди» дийип җогап берди[+]. 27Соңра Иса олара: «Адам Сабат гүни үчин дәл-де, Сабат гүни адам үчин ярадылды[+]. 28Шонуң үчин Ынсан Оглы хатда Сабат гүнүниң-де хөкүмдарыдыр» дийди.

#### 3‑нҗи бап


Иса[†] Сабат гүни[†] шыпа берйәр


(Матта 12:9-14; Лука 6:6-11)

1[•]Башга бир гүн Иса ене синагога гитди. Ол ерде эли шел ачан бир адам барды[+]. 2Кәбир адамлар Исаны айыплаҗак болуп, Сабат гүни бу адама шыпа берермикә дийип, Оны аңтаярдылар[+]. 3Иса эли шел ачан адама: «Ериңден тур-да, орта чык!» дийди. 4Онсоң олардан: «Канун[†] боюнча Сабат гүни ягшылык этмек догрумы я-да яманлык? Бириниң җаныны халас этмек догрумы я-да өлдүрмек?» дийип сорады. Олардан сес чыкмады[+]. 5Иса төверегиндәкилере гахар билен бакып, оларың доңйүрекдигине гынанды. Яңкы адама: «Элиңи узат!» дийди. Ол хем элини узатды велин, эли долы сагалды[+]. 6Фарисейлер[†] дашары чыкып, Исаны нәдип ёк этмелидиги барада Хиродың[†] тарапдарлары билен маслахат гечирдилер.


Улы мәхелле Исаның ызына дүшйәр

7Иса шәгиртлери билен көлүң якасына гитди. Җелиледен[†] бир улы мәхелле хем Онуң ызына дүшүп гитди[+]. 8Онуң битирен ишлерини эшидип, Яхудыядан,[†] Иерусалимден,[†] Идумеядан, Иордан дерясының[†] аңырсындан, Сур[†] ве Сидон[†] төвереклеринден улы мәхелле янына гелди. 9Иса мәхелләниң ичинде гысылмазлык үчин, Өз шәгиртлерине бир гайыгы тайярлап гоймагы буюрды. 10Иса энчеме адама шыпа берди, шонуң үчин хемме хассалар Оңа эллерини дегирҗек болуп, янына итеклешип гелйәрдилер[+]. 11Арвах-җын[†] эеләнлер Исаны гөренлеринде, Онуң аягына йыкылып: «Сен Худайың[†] Оглусың!» дийип гыгырярдылар[+]. 12Эмма Ол Өзүниң кимдигини хич киме айтмазлыгы берк табшырды[+].


Иса он ики шәгирдини сайлаяр


(Матта 10:1-4; Лука 6:12-16)

13[•]Онсоң Иса дага чыкып, Өз сайлан адамларыны янына чагырды, олар Онуң янына бардылар. 14-16Иса он ики адамы сайлап алып, олара ресуллар[†] дийип ат берди[*]. Онуң вагыз этмәге иберен, хассалары сагалдып, арвах-җынлары ковмага ыгтыяр берен бу он ики ресулы шулардыр: Симун – Иса оңа Петрус дийип ат берди,[+] 17Зебедейиң огуллары Якуп билен Ёханна – Иса олара Бованергес диен лакамы берди, (бу «Гөк гүррүлдисиниң огуллары» диймеги аңладяр),[+] 18онсоң Андрыс, Филип, Бартоломей, Матта, Томас, Алфейиң оглы Якуп, Таддей, ватанчы Симун[+] 19ве Иса хайынлык эден Юдас Искариот[+].


Иса ве Беелзебул[†]


(Матта 12:22-32; Лука 11:14-23; 12:10)

20[•]Соңра Иса бир өе барды. Ол ерде хем хемишекилер ялы, ене-де улы мәхелле йыгнанансоң, Исаның шәгиртлери билен нахар иймәге-де вагтлары болмады[+]. 21Исаның хоссарлары[†] бу барада эшиденде: «Иса акылындан азашыпдыр» дийип, Оны әкитмәге гелдилер[+]. 22Иерусалимден гелен Төврат[†] мугаллымлары болса: «Оны җынларың хөкүмдары Беелзебул эеләпдир! Ол арвах-җынлары Беелзебул аркалы ковуп чыкаряр» дийишйәрдилер[+]. 23Шонуң үчин Иса халкы янына чагырып, тымсаллар аркалы сөзе башлады: «Шейтан[†] өз-өзүни нәдип ковуп чыкарсын? 24Бир патышалыгың ичинде бөлүнишик болса, ол патышалык берк дуруп билмез. 25Бир хоҗалыгың ичинде бөлүнишик болса, ол машгала берк дуруп билмез. 26Шейтан өз-өзүне гаршы чыкып бөлүнсе, берк дуруп билмез, онуң соңуның гелдигидир. 27Хич ким бир гүйчли адамың өйүне гирип, малыны талап билмез; өңүрти оны тутуп даңмалы болар, онсоң өйүни талар[+]. 28Сизе догрусыны айдярын: ынсанларың хемме гүнәлери, хер бир зада дил етирмелери багышланар. 29Эмма Мукаддес Руха[†] дил етирене асла багышланма ёкдур. Бу эбедилик гүнә болуп, онуң бойнундан асылар»[+]. 30Иса муны: «Ол – арвах-җынлы» диенлери үчин айтды.


Исаның эҗеси ве инилери

31[•]Онсоң Онуң эҗеси билен инилери гелди. Олар дашарда дуруп, Исаны чагырмак үчин, Онуң янына адам ибердилер[+]. 32Мәхелле Исаның дашыны алып отырды. Оңа: «Эҗең, инилериң ве уяларың дашарда Сени сораярлар» дийдилер. 33Иса олара җогап берип: «Мениң эҗем, доганларым ким?» дийди. 34Онсоң дашыны алып отуранлара середип: «Ине, Мениң эҗем, доганларым шулардыр! 35Худайың ислегини ким берҗай этсе, шол Мениң доганым, уям хем эҗемдир» дийди[+].

#### 4‑нҗи бап


Экин тымсалы


(Матта 13:1-23; Лука 8:4-15)

1[•]Иса[†] көлүң якасында халка ене өвретмәге башлады. Дашына шейле улы мәхелләниң үйшендиги зерарлы көлдәки бир гайыга мүнүп отурды. Тутуш мәхелле болса көлүң якасында, гуры ерде дурды. 2Иса олара тымсаллар аркалы көп затлар өвретди. Олара шу тымсалы гүррүң берди: 3«Гулак асың! Бир дайхан экин экмәге чыкяр. 4Экип йөркә, тохумларың бирнәчеси ёлуң үстүне дүшйәр ве гушлар гелип, оны чокярлар. 5Бирнәчеси топрагы аз, дашлы ере дүшйәр. Топрагы чуң болмансоң, олар тиз гөгерйәр. 6Йөне гүн гызанда, көклериниң ёкдугы зерарлы, олар солуп, гураярлар. 7Бирнәче тохум тикенлериң арасына дүшйәр. Тикенлер өсүп, олары басяр. Шейлеликде, олар хасыл бермейәрлер[+]. 8Бирнәчеси-де говы ере дүшйәр. Олар өсүп, көпелип, кәбири отуз, кәбири алтмыш, кәбири хем йүз эссе хасыл берйәр». 9Иса онсоң олара: «Эшитмәге гулагы бар адам эшитсин!» дийди[+].

10[•]Иса он ики шәгирди ве башга кәбир адамлар билен еке галанда, олар Ондан бу тымсалың манысыны сорадылар. 11Иса олара шейле дүшүндирди: «Худайың Шалыгының[†] сыры сизе берилди. Дашардакылара болса хемме зат тымсаллар аркалы айдыляр[+]. 12[+]Шейдип „олар середип дурсалар-да, хич аңламаярлар, эшидип дурсалар-да, хич дүшүнмейәрлер; ёгсам Маңа тарап өврүлип багышланардылар“»[+].

13Иса олара шейле дийди: «Сиз бу тымсала дүшүнмейәрсиңизми? Онда башга тымсаллара нәхили дүшүнҗексиңиз? 14Дайханың экйәни Худайың[†] сөзүдир[+]. 15Кәбир адамлар ёлуң үстүне дүшен тохумлара меңзейәрлер. Олар сөзи эшидйәрлер, эмма йүреклерине экилен бу сөзи шобада шейтан[†] алып гидйәр. 16Бейлеки адамлар дашлы ере дүшен тохумлара меңзейәрлер. Олар сөзи эшидип, оны дессине шатлык билен кабул эдйәрлер. 17Эмма оларда көк ёкдур, чыдамсыздыр. Бу сөз үчин мушакгат я-да ызарлама боланда, олар деррев имандан йүз дөндерерлер[+]. 18Башга бирлери тикенлериң арасына дүшен тохумлара меңзейәрлер. Олар сөзи эшидйәрлер, 19эмма дүнйәниң гайгылары, баямак хөвеси ве башга мейиллер ара гирип, сөзи богяр, шонуң үчин сөз хасыл бермейәр[+]. 20Говы топрага дүшенлер болса, сөзи эшидип, оны кабул эдйәрлер ве кәбири отуз, кәбири алтмыш, кәбири хем йүз эссе хасыл берйәр»[+].


Чыра тымсалы


(Лука 8:16-18)

21[•]«Чыраны хайсыдыр бир габың я-да чарпаяның ашагында гизлемек үчин гетирйәрлерми? Эйсем, оны чыраданың үстүнде гоймак үчин гетирмейәрлерми нәме[+]? 22Үсти ачылмаҗак гизлин зат, месе-мәлим болмаҗак яшырын зат ёкдур[+]. 23Эшитмәге гулагы бар адам эшитсин!» дийди[+]. 24Иса ене-де олара: «Эшидйәнлериңизе үнс бериң. Хайсы өлчег билен өлчесеңиз, сизе-де шол өлчег билен өлчелер. Хатда сизе хас-да көп берлер[+]. 25Кимде бар болса, оңа берлер, кимде ёк болса, онуң элиндәки хем алнар» дийди[+].


Битен тохум тымсалы

26Онсоң Иса шейле дийди: «Худайың Шалыгы ере тохум сепйән адам ялыдыр. 27Ол гиҗе ятяр, ирден туряр, эмма тохумың нәдип гөгеришини, өсүшини билмейәр. 28Топрак өз-өзүнден хасыл берйәр. Өңүрти балдагы, соңра башы хем башдакы долы дәнелери етишйәр. 29Хасыл бишенде, яңкы адам дессине орагы ише гиризйәр. Чүнки орак вагты гелендир»[+].


Горчица тохум тымсалы


(Матта 13:31,32,34; Лука 13:18,[19])

30[•]Иса олара ене-де: «Худайың Шалыгыны нәмә меңзедели? Оны хайсы тымсал билен дүшүндирели? 31-32Худайың Шалыгы горчица тохумы ялыдыр. Бу тохум ер йүзүнде экилйән әхли тохумларың иң майдасы болуп, экиленден соң өсүп, әхли өсүмликлерден белент боляр. Ол шейле улы шахалар чыкаряр велин, гушлар көлегесинде хөвүртгеләп билйәрлер» дийди[+][+]. 33Иса халка дүшүнип билҗек дереҗесинде шунуң ялы көп тымсаллар аркалы гүррүң берйәрди. 34Олара тымсалсыз хич зат айтмаярды, йөне еке галанларында, Өз шәгиртлерине әхли зады дүшүндирйәрди.


Иса тупаны ятыряр


(Матта 8:23-27; Лука 8:22-25)

35[•]Шол гүн агшамара Иса шәгиртлерине: «Көлүң бейлеки тарапына гечелиң» дийди[+]. 36Шәгиртлер мәхелләни шол ерде галдырып, Исаны отуран гайыгында өзлери билен алып гитдилер. Оларың янында башга гайыклар хем барды. 37Шол вагт гүйчли тупан туруп, толкунлар гайыга урлуп башлады-да, гайык сувдан долуп уграды[+]. 38Иса болса гайыгың ызкы тарапында бир яссыгы яссанып, уклап ятырды. Шәгиртлер Оны оярып: «Мугаллым, биз хеләк боляс! Бу Сениң первайыңа-да дәлми?» дийдилер. 39Иса туруп, еле кәеди, Ол көле: «Сем бол! Бес эт!» дийди. Шонда ел ятды ве долы асудалык болды[+]. 40Иса шәгиртлерине: «Нәме үчин горкярсыңыз? Эйсем хениз-де иман эдеңзокмы? Эйсем иманыңыз шейле говшакмы?» дийди. 41Олар гаты горкушып, бири-бирлерине: «Бу кимкә? Онуң сөзүне хатда елем, көлем гулак асяр!» дийишдилер.

#### 5‑нҗи бап


Иса[†] арвах-җын эелән адамы сагалдяр


(Матта 8:28-34; Лука 8:26-39)

1[•]Иса билен шәгиртлери көлүң бейлеки кенарындакы герасалыларың[*] юрдуна гелдилер. 2Иса гайыкдан дүшен бадына, Оңа гонамчылыкдан чыкып гелйән бир адам душды. Бу адамы арвах-җын эеләпди. 3Ол мазарларың арасында яшаярды. Оны хич ким хатда зынҗырлап хем саклап билмейәрди. 4Онуң эл-аякларыны энчеме гезек зынҗырласалар-да, гандалласалар-да, ол зынҗырлары гырып, гандаллары бөлек-бөлек эдйәрди. Хич ким оны ёла гетирип билмезди. 5Ол гиҗе-гүндиз гонамчылыкда, дагларда үзнүксиз гыгырып, өзүни даш билен яралар йөрерди.

6Ол Исаны узакдан гөрүп, ылгап гелди-де, Онуң өңүнде дызына чөкүп, тагзым этди. 7Батлы сес билен гыгырып: «Эй, Иса! Эй, Бейик Худайың Оглы,[†] мениң билен нәме ишиң бар? Ялбарян, Худайың[†] хакы үчин мени гынама!» дийди[+]. 8Себәби Иса оңа: «Эй, арвах-җын, бу адамдан чык» дийипди. 9Онсоң Иса арвах-җындан: «Адың нәме?» дийип сорады. Ол хем: «Адым Гошун[*], чүнки биз көплүкдирис» дийип җогап берди. 10Өзлерини бу месгенден ковуп гойбермезлиги үчин, олар Иса көп ялбардылар. 11Шол ердәки дагың этегинде уллакан бир доңуз сүрүси отлап йөрди. 12Арвах-җынлар[†] Иса ялбарып: «Бизи шол доңузларың арасына гойбер, оларың ичине гирели» дийдилер. 13Иса олара ругсат берди. Арвах-җынлар чыкып, доңузлара гирдилер. Шонда ики мүңе голай доңуздан ыбарат бу сүри учутдан ашак зыңып, көлде пайырдашып гарк болды. 14Доңуз чопанлары болса гачып гидип, шәхерлердир обалара бу ваканы хабар бердилер. Халайык нәме боланыны гөрмәге гелди. 15Олар Исаның янына геленлеринде, бир гошун арвах-җын эелән адамың инди эгин-эшикли отураныны, акылының хем ериндедигини гөрүп горкдулар. 16Ваканы гөренлер арвах-җын эелән адама ве доңузлара нәме боландыгы хакында халка гүррүң бердилер. 17Онсоң халк өзлериниң юрдундан гитмеги үчин, Иса ялбармага башлады[+]. 18Иса гайыга мүненде, арвах-җындан халас болан адам Ондан Өзи билен гитмәге ругсат сорап ялбарды. 19Эмма Иса муңа ругсат бермеди. Оңа: «Өйүңе, өзүңкилериң арасына гит, Реббиң сениң үчин нәмелер эдендигини, саңа нәхили рехим-шепагат гөркезендигини олара гүррүң бер» дийди[+]. 20Ол хем гидип, Исаның өзүне эден ягшылыгының барыны Декаполисде[†][*] җар этмәге башлады. Хеммелер муңа хайран галды[+].


Дирелен гыз, сагалан аял


(Матта 9:18-26; Лука 8:40-56)

21[•]Иса гайык билен ене бейлеки кенара геченде, дашына улы мәхелле үйшди. Иса көлүң кенарындады. 22Синагога[†] ёлбашчыларындан Яйрус атлы бир адам гелди. Ол Исаны гөрүп, Онуң аягына йыкылды[+]. 23Оңа көп ялбарып: «Мениң гызҗагазым өлүм яссыгында ятыр. Гел-де, эллериңи онуң үстүнде гой, сагалып яшасын!» дийди. 24Иса бу адам билен гитди. Ызына дүшүп гелйән улы мәхелле Оны хер яндан гысып-говруп барярды. 25Ол ерде он ики йылдан бәри ган[†] акмасы болан бир аял хем барды[+]. 26Ол көп эҗир чекип, энчеме лукманлара гөрнүп, бар-ёгуны харч эдипди, йөне хич хайыр тапман, гайтам, ягдайы хас бетерлешипди. 27Бу аял Иса хакда айдылян затлары эшидип, мәхелләниң ичи билен Онуң арка тарапындан гелди ве донуна элини дегирди. 28Чүнки ол ичинден: «Диңе донуны эллесем-де, сагаларын» дийип ойланярды[+]. 29Шол вагтың өзүнде онуң ган акмасы кесилди. Аял дердинден сапланандыгыны беденинде дуйды. 30Иса Өзүнден бир гүйҗүң чыкандыгыны шобада дуюп, көпчүлиге тарап өврүлип: «Донума ким элини дегирди?» дийип сорады[+]. 31Шәгиртлери Оңа: «Сен Өзүңи гысып-говруп гелйән мәхелләни гөрйәрсиң-ә! Онсоң нәдип: „Маңа ким элини дегирди?“ дийип сораярсың?» дийдилер. 32Эмма Иса муны эдени гөрҗек болуп, даш-төверегине середйәрди. 33Өзүне нәме боландыгыны биленден соң, яңкы аял горкуп, титрәп гелди. Исаның аягына йыкылып, Оңа әхли хакыкаты айдып берди. 34Иса оңа: «Эй, начар, иманың саңа шыпа берди. Саг-аман гит, дердиңден саплан» дийди[+]. 35Ол бу сөзлери айдып дурка, синагога баштутанының өйүнден бирнәче адам гелип: «Гызың өлди. Нәме үчин Мугаллымы артыкмач биынҗалык эдйәрсиң?» дийди. 36Иса муны эшиден бадына, синагога баштутанына: «Горкма, диңе иман эт!» дийди.

37Иса Петрусдан, Якупдан ве онуң доганы Ёханнадан башга хич киме Өзи билен гитмәге ругсат этмеди[+]. 38Синагога баштутанының өйүне геленлеринде, Иса башагайлыгы, аглашып, дады-перят эдип отуранлары гөрди. 39Ичери гирип, олара: «Нәме үчин дады-перят эдип, аглашып отырсыңыз? Чага өленок, ол диңе уклап ятыр» дийди[+]. 40Олар болса Онуң үстүнден гүлдүлер. Эмма Иса хеммәни дашарда гоюп, диңе чаганың эне-атасыны ве Өзи билен геленлери алып, онуң ятан отагына барды. 41Чаганың элинден тутуп, оңа: «Талита кум!» дийди. Бу болса «Гызҗагаз, саңа диййәрин: Тур!» диймекдир[+]. 42Гыз дессине еринден галып йөрәп башлады. Ол он ики яшындады. Муны гөренлериң әхлиси гаты гең галды. 43Иса олара муны хич киме билдирмезлиги берк табшырып, гыза нахар бермеклерини буюрды[+].

#### 6-нҗы бап


Насырада Иса[†] хормат гоюлмаяр


(Матта 13:53-58; Лука 4:16-30)

1[•]Иса ол ери ташлап, Өз догдук меканына гитди. Шәгиртлери хем Онуң ызына дүшүп гитдилер[+]. 2Сабат гүни[†] Иса синагогада халка өвретмәге башлады. Онуң айдян затларыны эшиден көп адамлар хайран галып: «Бу Адам мунча зады ниреден өврендикә? Оңа бейле даналыгы ким бердикә? Ол нәдип бейле мугҗызалары гөркезмеги башарярка[+]? 3Ол Меръемиң[†] нечҗар оглы дәлми? Ёгса-да Ол Якуп, Ёсе[*], Яхуда[†] ве Симун дагың доганы дәлми нәме? Онуң уялары-да бизиң арамызда яшаярлар ахыры!» дийшип, Исаның болшундан нәгиле болдулар[+]. 4Онсоң Иса олара: «Пыгамбериң[†] диңе өз догдук юрдунда, гарындашларының арасында ве өйүнде гадыры ёкдур» дийди[+]. 5Ол бирнәче хассаның башына элини гоюп сагалтмакдан башга ол ерде хич бир мугҗыза гөркезип билмеди. 6Иса оларың имансыздыгына гең галды.


Иса шәгиртлерини халкың арасына иберйәр


(Матта 10:5-15; Лука 9:1-6)

Шондан соң Иса төверекдәки обалара айланып вагыз этди. 7[•]Иса он ики шәгирдини янына чагырып, олары ики-икиден ёлламага башлады ве олара арвах-җынларың үстүнден ыгтыяр берди[+]. 8Олара шейле буйрук берди: «Ёл үчин яныңыза хасадан башга хич зат алмаң. Не чөрек, не торба, не-де гушагыңызда пул – хич зат болмасын. 9Аягыңыза чарык гейиң, эгниңизе артыкмач эшик алмаң». 10Иса ене олара: «Хайсы өе барсаңыз, гайдянчаңыз шол өйде болуң. 11Эгер адамлар сизи кабул этмеселер, диңлемеселер, ол ерден чыкып баряркаңыз, олара гаршы шаятлык хөкмүнде аякларыңызың тозуны какың» дийди[+]. 12Шунлук билен, олар ёла дүшдүлер ве әхли адамлары тоба чагырып, вагыз этмәге башладылар[+]. 13Олар көп арвах-җынлары ковуп чыкардылар, энчеме хассалара яг[†] гуюп, олара шыпа бердилер[+].


Яхя чүмдүриҗиниң өлүми


(Матта 14:1-12; Лука 9:7-9)

14[•]Болуп гечйән затлары Хирод[†] патыша-да эшитди, себәби Исаның ат-овазасы ил арасына яйрапды. Кәбир адамлар: «Яхя чүмдүриҗи өлүмден дирелипдир. Ол шол себәпли бу мугҗызалары гөркезип билйәр» диййәрдилер[*][+]. 15Бейлекилер болса: «Бу – Ыляс», кәбирлери-де: «Бу өңки пыгамберлериң бири ялы пыгамбердир» дийишйәрдилер[+]. 16Хирод булары эшидип: «Мениң башыны чапдыран Яхям дирелипдир!» дийди. 17-18Хирод доганы Филипиң аялы Хиродия өйленипди. Яхя болса Хирода: «Сениң өз доганыңың аялына өйленмегиң догры[†] дәл» дийипди. Шонуң үчин Хирод адам иберип, Яхяны тутдурыпды, онуң эл-аягыны гандаллап, зындана салдырыпды[+]. 19Шейлеликде, Хиродия Яхя гаршы йүрегинде кине саклап, оны өлдүрмек ислейәрди, йөне бу элинден гелмейәрди. 20Себәби Хирод Яхяның догры хем мукаддес[†] адамдыгыны билип, ондан хедер этди ве оны горады. Оны диңледигиче, ховсала дүшйәрди[*], эмма шонда-да хөвес билен диңләрди.

21Бир гүни аматлы пурсат габат гелди. Хирод өз доглан гүни мынасыбетли көшк эмелдарларыны, мүңбашылары ве Җелиләниң танымал адамларыны чагырып, той тутды[+]. 22Хиродияның гызы ичери гирип, танс эдип, Хиродың ве онуң мыхманларының гөвнүни чаглады. Патыша гыза: «Ислән задыңы диле, саңа берейин» дийди. 23Онсоң ант ичип, патыша ене-де: «Менден нәме дилегиң болса айт, шалыгымың ярысы-да болса, саңа берерин» дийди[+]. 24Гыз хем дашары чыкып эҗесинден: «Нәме диләйин?» дийип сорады. Ол хем: «Яхя чүмдүриҗиниң башыны» дийип җогап берди. 25Гыз дессине патышаның янына ылгап гелди-де: «Хәзириң өзүнде Яхя чүмдүриҗиниң башыны бир табакда гоюп, маңа бермегиңи ислейәрин» дийди. 26Патыша гаты тукатланды, эмма мыхманларың янында ант иченсоң, гызың дилегини битирмән, ызына гайтармак ислемеди. 27Дессине бир җеллады ёллап, Яхяның башыны гетирмеги буюрды. Җеллат барып, зынданда Яхяның башыны чапды. 28Чапылан башы бир табакда гетирип, гыза берди. Гыз-да оны эҗесине элтип берди. 29Яхяның шәгиртлери муны эшидип, онуң җеседини әкитдилер ве оны бир мазарда җайладылар[+].


Иса бәш мүң адамы доюряр


(Матта 14:13-21; Лука 9:10-17; Ёханна 6:1-14)

30[•]Ресуллар[†] Исаның янына йыгнанып, әхли эден ишлери, халка өвреден затлары барада Оңа хабар бердилер[+]. 31Иса олара: «Гелиң, еке өзүмиз бир чола ере гидип, бираз дем-дынч алалың» дийди. Гелип-гидйәнлериң көплүгинден яңа, оларың нахар эдинмәге-де эллери дегмейәрди[+]. 32Онсоң олар гайыга мүнүп, еке өзлери бир чола ере гитдилер. 33Гидип баряркалар, халайык олары гөрүп танады. Шонда әхли шәхерлерден адамлар пыяда ёла дүшдүлер ве хайдашып, ол ере олардан өң бардылар. 34Иса гайыкдан дүшенде, улы мәхелләни гөрүп, олара хайпы гелди, себәби олар чопансыз гоюнлар ялыды. Шонуң үчин олара көп затлары өвретмәге башлады[+]. 35Вагт гиҗигенден соң, шәгиртлер Исаның янына гелип: «Бу бир чола ер, вагт хем гиҗикди. 36Халкы гойбер, төверекдәки обалара гидип, өзлерине иймәге зат сатын алсынлар» дийдилер. 37Эмма Иса: «Олара иймәге зады сиз бериң» дийди. Олар: «Эйсем биз ики йүз күмүш теңңәни чөреге сарп эдип, олара ийдирелими?» дийдилер[+]. 38Иса олардан: «Барың, гөрүң, нәче чөрегиңиз бар?» дийип сорады. Гөренлеринден соң олар: «Бәш чөрек билен ики балыгымыз бар» дийдилер. 39Шонда олара хемме адамлары топар-топар эдип, отуң үстүнде отуртмагы буюрды. 40Шейлеликде, олар йүз-йүзден, элли-эллиден топар-топар болуп отурдылар. 41Иса бәш чөрек билен ики балыгы алып, гөзлерини гөге дикип шүкүр этди ве чөреклери бөлүшдирип, халка пайлар ялы, шәгиртлерине берди. Ики балыгы-да оларың хеммесине пайлады. 42Хеммелер ийип дойдулар. 43Шәгиртлер артан чөрек бөлеклерини, балыкларың овнукларыны йыгнап, он ики себеди долдурдылар. 44Чөреклери иен эркеклериң саны бәш мүң адамды.


Иса сувуң йүзүнден йөрейәр


(Матта 14:22-33; Ёханна 6:15-21)

45[•]Иса халкы өйлерине уградып дурка, шәгиртлерине гайыга мүнүп, Өзүнден өң бейлеки кенардакы Бетсайда гечмеклерини буюрды[+]. 46Иса олар билен хошлашандан соң, Худая дога этмек үчин дага чыкды[+].

47Агшам дүшенде, гайык көлүң ортасындады, Исаның болса еке Өзи кенардады. 48Иса оларың гайыгы кынлык билен күрекләп баряндыкларыны гөрди, себәби ел оларың гаршысындан өвүсйәрди. Даңдана голай Иса көлде сувуң йүзүнден йөрәп, олара тарап гелди ве янларындан гечип гитҗек болды. 49Эмма олар Онуң сувуң йүзүнден йөрәп гелйәнини гөренлеринде, гөзлерине арвах гөрүнйәндир өйдүп гыгырышдылар[+]. 50Хеммелер Оны гөрүп горкдулар. Эмма Иса дессине олара сөз гатып: «Бу – Мен, горкмаң! Догумлы болуң!» дийди. 51Онсоң оларың янына гайыга мүнди, ел хем ятды. Олар хас бетер геңиргенишип хайран галдылар. 52Олар хенизем чөрекли мугҗыза дүшүнмәндилер, бу оларың аңына барып етенокды[+].


Иса Гиннесаретде хассалара шыпа берйәр


(Матта 14:34-36)

53Олар көлүң бейлеки тарапына гечип, Гиннесарете гелип етдилер ве ол ерде гайыгы багладылар[+]. 54Гайыкдан дүшен батларына халк Исаны танады. 55Адамлар ылгашып, шол төверекдәки ерлере бойдан-баша айландылар ве хассаларыны дүшеклери билен Исаның янына гетирдилер. Олар хер сапар Исаның ниредедигини эшитселер, хассаларыны шол ере гетирип башладылар[+]. 56Иса нирә барса, оба болсун, шәхер болсун я-да шәхерче, адамлар хассалары мейданларда ятырып, диңе донуның сыйына эллерини дегирмәге ругсат этсин дийип, Оңа ялбарярдылар. Оңа эл дегренлериң хеммеси-де шыпа тапярды[+].

#### 7‑нҗи бап


Адамы нәме мурдар[†] эдйәр?


(Матта 15:1-20)

1[•]Иерусалимден[†] гелен фарисейлер[†] билен бирнәче Төврат[†] мугаллымлары Исаның дашына үйшдүлер. 2Олар Исаның шәгиртлеринден кәбириниң элини ювман нахар ийип, яхудыларың[†] дессурыны бозандыгыны гөрдүлер. 3Фарисейлер билен әхли яхудылар ата-бабаларындан галан дессур боюнча эллерини оңат ювмаздан нахар иймейәрдилер[+]. 4Базардан геленлеринде-де, ювунман хич зат иймейәрдилер. Шейле-де кәсе, гап-чанак, газанлары[*] тәмизлемек[†] ялы дессурлары хем саклаярдылар[+]. 5Шонуң үчин фарисейлер билен Төврат мугаллымлары Исадан: «Нәме үчин Сениң шәгиртлериң ата-бабаларымыздан галан адата эермейәрлер? Нәме үчин эллерини ювман нахар иййәрлер?» дийип сорадылар[+].

6[+]Иса[†] олара: «Ишая пыгамбер[†] сиз икийүзлүлер хакда җайдар пыгамберлик[†] эдипдир! Онда шейле язылан:

„Бу халк Мени дилинде хорматлаяр,
эмма йүреклери Менден узакдадыр[+].
7Бидерек ере Маңа сежде эдйәрлер,
таглымат дийип өвредйәнлери ынсан буйрукларыдыр“[+].
8Сиз ынсан дәп-дессурларына эерип[*], Худайың[†] буйругыны терк эдйәрсиңиз» дийди.

9Иса ене олара шейле дийди: «Өз адатларыңызы берҗай этмек үчин, сиз Худайың буйрукларындан йүз дөндермегиң оңат ёлуны тапыпсыңыз! 10[+]Муса: „Ата-энеңе хормат гой“ ве „Атасына я-да энесине гарган адам өлүме хөкүм эдилсин“ дийип буйрупды[+]. 11-12Эмма сиз кимдир бириниң эне-атасына: „Мен сизе көмек эдип билҗек дәл. Сизе бермеги ниет эден затларым корбандыр“ (корбан – „Худая садака“[†] диймеги аңладяр)[*] дийип айтмагыны догры[†] хасаплаярсыңыз, шунлукда, сиз оңа өз ата-энесине көмек бермеги гадаган эдйәрсиңиз. 13Шейдип, сиз несилден-несле галдырян адатларыңызың хатырасына Худайың сөзүни пуҗа чыкарярсыңыз. Башга-да шуңа меңзеш көп затлары эдйәрсиңиз». 14Ол мәхелләни ене янына чагырып, олара: «Хеммәңиз Мени диңләң хем дүшүниң. 15-16Адамың ичине гирйән хич бир зат оны мурдар эдип билмез. Адамы мурдар эдйән затлар онуң өз ичинден чыкяндыр» дийди.[*][+]

17Ол мәхелләниң янындан айрылып, өе гиренде, шәгиртлери Ондан бу тымсалың манысыны сорадылар. 18Иса олара: «Эйсем, сиз хем дүшүнеңзокмы? Адамың ичине гирен хич бир задың оны мурдар этмейәндигини билмейәрсиңизми? 19Булар адамың йүрегине дәл-де, гарнына гирйәр, ол ерден-де дашары чыкяр» дийип җогап берди. Шейле диймек билен, Иса әхли иймитлериң тәмиздигини ыглан этди[+]. 20Ол ене: «Адамы мурдар эдйән онуң өз ичинден чыкян затлардыр[+]. 21-22Чүнки ичден, адамың йүрегинден эрбет пикирлер, азгынлык, огурлык, ганхорлык, зынахорлык, ачгөзлүк, яманлык, хиле, ахлаксызлык, гөриплик, сөгүнч, текепбирлик ве акмаклык[†] чыкяр[+]. 23Бу эрбет затларың әхлиси ичден чыкып, адамы мурдар эдйәр» дийди.


Сириялы аялың иманы


(Матта 15:21-28)

24[•]Иса ол ерден чыкып, Сур[†] шәхериниң[*] төверегине гитди. Ол бир өе барды ве хич кимиң бу барада билмегини ислемейәрди, йөне муны гизлин саклап билмеди[+]. 25Кичиҗик гызыны арвах-җын эелән бир аял Иса хакдакы хабарлары эшиден бадына гелип, Онуң аягына йыкылды. 26Ол аялың аслы Сирияның Финикия[†] үлкесинден болуп, ол яхуды дәлди. Ол гызындан арвах-җыны ковуп чыкармагыны сорап, Иса ялбарды[+]. 27Иса оңа: «Гой, өңүрти чагалар дойсун. Чагаларың чөрегини алып, итлере зыңмак догры дәлдир» дийди[+]. 28Аял хем: «Хава, Агам! Йөне итлер хем чагаларың сачак башында дөкен чөрек овунтыкларындан иййәндир» дийди. 29Иса оңа: «Бу сөзүң үчин, бар, гидибер, арвах-җын сениң гызыңдан чыкды» дийди. 30Аял өйүне баранда, гызының арвах-җындан халас болуп, дүшегинде ятаныны гөрди.


Иса кер адама шыпа берйәр

31Онсоң Иса Сур ве Сидон[†] этрапларындан гайдып, Декаполис[†] себитлериниң үсти билен Җелиле[†] көлүне гелди[+]. 32Исаның янына кер хем пелтек бир адамы гетирип, онуң башына элини гоймагыны сорап, Оңа ялбардылар[+]. 33Иса ол адамы мәхелләниң ичинден бир чете чыкарып, бармакларыны онуң гулакларына сокды, түйкүрип, онуң дилине элини дегирди[+]. 34Онсоң гөге бакып, улудан демини алды-да: «Эффата!», ягны «Ачыл» дийди. 35Яңкы адамың гулаклары шобада ачылып, дили дүрс геплемәге башлады. 36Иса муны гөренлере бу барада хич киме айтмазлыгы табшырды. Эмма Ол нәче көп табшырса, олар бу хабары шонча-да көп яйратдылар[+]. 37Халк чакданаша геңиргенишип: «Ол әхли задың хөтдесинден гелйәр, хатда керлериң гулагыны, лалларың дилини ачяр» дийишйәрди.

#### 8‑нҗи бап


Иса[†] дөрт мүң адамы доюряр


(Матта 15:32-39)

1[•]Шол гүнлер ене бир улы мәхелле йыгнанды. Оларың иймәге хич затлары болмансоң, Иса шәгиртлерини янына чагырып, олара: 2«Бу мәхеллә хайпым гелйәр! Булар үч гүн бәри Мениң янымда, иймәге хем хич затлары ёк[+]. 3Булары өйлерине ач гойберсем, ёлда ысгындан гачарлар. Оларың кәбири узак ерден гелипдир» дийди. 4Шәгиртлери Ондан: «Бу чөллүкде олары дойрар ялы чөреги ниреден тапып боларка?» дийип сорадылар[+]. 5Иса: «Нәче чөрегиңиз бар?» дийип, оларың өзлеринден сорады. Олар: «Еди саны» дийип җогап бердилер. 6Онсоң Иса мәхеллә ерде отурмагы буюрды. Еди чөреги алып, шүкүр эденинден соң, бөлүшдирди-де, пайламак үчин шәгиртлерине берди. Олар хем булары мәхеллә пайладылар. 7Оларың бираз балыклары хем барды. Иса шүкүр эденинден соң, олары хем пайламагы буюрды. 8Хеммелер ийип дойдулар, артып галан бөлеклери йыгнап, еди себеди долдурдылар. 9Иенлер дөрт мүңе голай адамды. Онсоң Иса олары угратды. 10Өзи болса дессине шәгиртлери билен гайыга мүнүп, Далманута себитлерине гитди.


Фарисейлериң[†] ве Хиродың[†] хамырмаясындан әгә болуң!


(Матта 16:1-12)

11[•]Фарисейлер гелип, Иса билен җеделлешмәге башладылар. Оны сынаҗак болуп, гөкден бир гудратлы аламат гөркезмегини талап этдилер[+]. 12Ол хем ах чекип: «Нәме үчин бу несил аламат талап эдйәр? Сизе догрусыны айдярын, бу несле хич бир аламат гөркезилҗек дәлдир» дийди. 13Иса оларың янындан гитди ве ене гайыга мүнүп, бейлеки кенара гечди. 14[•]Шәгиртлери чөрек алмагы унудан экенлер. Гайыкда янларында диңе екеҗе чөрек барды. 15Иса олара: «Хүшгәр болуң! Фарисейлер билен Хиродың хамырмаясындан әгә болуң» дийип, дуйдурыш берди[+]. 16Олар болса өзара чекелешип: «Иса муны бизиң чөрегимизиң ёкдугы үчин айдяр» дийишйәрдилер. 17Иса оларың нәме дийишйәндиклерини билип, олардан: «Нәме үчин чөрегимиз ёк дийшип чекелешйәрсиңиз? Сизиң энтегем акылыңыз етенокмы, дүшүнмейәрсиңизми? Йүрегиңиз шейле гатымы[+]? 18Гөзли болуп, гөрмейәрсиңизми? Гулаклы болуп, эшитмейәрсиңизми? Болуп гечен затлар ядыңыза дүшмейәрми[+]? 19Мен бәш чөреги бәш мүң адама бөлүп пайланымда, галан дөвүмлерден нәче себет долдурыпдыңыз?» дийип сорады. Олар: «Он ики» дийип җогап бердилер[+]. 20Иса ене: «Еди чөреги дөрт мүң адама бөлүп пайланымда, артып галаны нәче себет болупды?» дийип сорады. Олар: «Еди» дийдилер[+]. 21Шонда Иса олара: «Энтек хем дүшүнмейәрсиңизми?» дийди.


Иса көр адамы сагалдяр

22Онсоң Иса билен шәгиртлери Бетсайда гелдилер. Ол ерде Исаның янына бир көр адамы гетирдилер ве оңа элини дегирмегини сорап, Оңа ялбардылар[+]. 23Иса көр адамың элинден тутуп, оны обаның дашына чыкарды. Иса онуң гөзлерине түйкүрип, эллерини онуң башына гоюп: «Бир зат гөрйәрсиңми?» дийип сорады[+]. 24Көр башыны галдырып: «Адамлары гөрйәрин, олар йөрәп барян агачлар ялы болуп гөрүнйәр» дийди. 25Иса ене-де эллерини онуң гөзлерине гойды. Көр чиңерилип серетди, шыпа тапып, бар зады айдың гөрди. 26Иса: «Оба гирме[*]» дийип, оны өйүне иберди.


Петрус Исаның Месихдигини[†] ыкрар эдйәр


(Матта 16:13-20; Лука 9:18-21)

27[•]Иса шәгиртлери билен Кайсария-Филип шәхериниң голайындакы обалара гитди. Ёлда Иса шәгиртлеринден: «Адамлар Маңа ким диййәрлер?» дийип сорады. 28Шәгиртлери: «Кәбирлери Яхя чүмдүриҗи, кәбирлери Ыляс, башга бирлери-де – пыгамберлерден[†] бири диййәрлер» дийип җогап бердилер[+]. 29Иса олардан: «Сиз Маңа ким диййәрсиңиз?» дийип сорады. Петрус: «Сен Месихсиң» дийип җогап берди[+]. 30Шонда Иса олара Өзи хакында хич киме хич зат айтмазлыгы табшырды[+].


Иса өлүп дирелҗегини өңүнден айдяр


(Матта 16:21-28; Лука 9:22-27)

31[•]Онсоң Иса шәгиртлерине Ынсан Оглуның көп гөргүлер гөрмелидиги, яшулулар,[†] ёлбашчы руханылар,[†] Төврат[†] мугаллымлар тарапындан рет эдилмелидиги, өлдүрилмелидиги ве үч гүнден соң дирелмелидиги хакында өвретмәге башлады[+]. 32Ол бу сөзлери ачык айтды. Петрус болса Оны бир чете чекип, Онуң айданларына гаршы чыкмага башлады[+]. 33Эмма Иса өврүлип, шәгиртлерине серетди ве Петруса: «Чекил өңүмден, шейтан![†] Сен Худайың[†] ишлерини дәл-де, ынсан ишлери хакда ойланярсың» дийип кәеди[+]. 34Иса шәгиртлери билен бирликде мәхелләни-де янына чагырып, олара шейле дийди: «Ким Мениң ызыма эермек ислейән болса, өзүни инкәр этсин-де, хачыны алып ызыма дүшсүн[+]. 35Ким җаныны халас этмек ислесе, оны йитирер, йөне ким җаныны Мениң ве Хош Хабарың угрунда йитирсе, оны халас эдер[+]. 36Ынсан тутуш дүнйәни газаныбам, җанындан махрум болса, оңа нәме пейдасы бар[+]? 37Ынсан өз җанына дерек нәме берип билер[+]? 38Бу бивепа, гүнәкәр неслиң арасында ким Менден ве Мениң сөзлеримден утанса, Ынсан Оглы-да Атасының шөхратында[†] мукаддес[†] перишделери[†] билен гелен махалы ондан утанар»[+].

#### 9-нҗы бап

1Иса[†] олара шейле дийди: «Сизе догрусыны айдярын: бу ерде дуранларың кәбири Худайың Шалыгының[†] гудрат билен гелйәнини гөрмезден өлмезлер»[+].


Исаның кешби үйтгейәр


(Матта 17:1-13; Лука 9:28-36)

2[•]Алты гүнден соң Иса янына диңе Петрусы, Якубы ве Ёханнаны алып, бир бейик дагың үстүне чыкды. Шол ерде оларың гөзүниң алнында Онуң кешби үйтгеди[+]. 3Онуң эгинбашы гөзүңи гамашдырып барян ап-ак реңке өврүлди велин, ер йүзүнде хич ким оны бейле агардып билҗек дәлди[+]. 4Шонда шәгиртлере Ыляс билен Муса гөрүнди. Олар Иса билен геплешип дурдулар[+]. 5Петрус Иса: «Мугаллым! Бизе бу ерде болмак якымлы, гел, үч чадыр дикели: бири – Саңа, бири – Муса, бири – Ыляса» дийди. 6Гаты горкандыклары үчин, Петрус нәме диййәнини өзи хем биленокды. 7Шол вагт бир булут гелип, оларың үстүни өртди. Булутдан: «Бу Мениң сөвер Оглумдыр! Оңа гулак асың» диен бир оваз гелди[+]. 8Бирденкә шәгиртлер даш-төверегине серетдилер, эмма өз янларында Исадан башга хич киме гөзлери дүшмеди. 9Онсоң дагдан инип гелйәркәлер, Иса олара Ынсан Оглы өлүмден дирелйәнчә, бу гөрен затларыны хич киме айтмазлыгы буюрды[+]. 10Шәгиртлер Онуң бу сөзүни йүреклеринде саклап, өлүмден дирелмегиң нәме аңладяндыгы барада бири-бирлеринден сораярдылар. 11Олар Исадан: «Нәме үчин Төврат[†] мугаллымлары өңүрти Ыляс гелмелидир диййәрлер?» дийип сорадылар. 12Иса хем олара: «Догрудан-да, өңүрти Ыляс гелип, әхли зады дүзетмели. Эмма Ынсан Оглуның көп гөрги гөрүп, рет эдилмелидиги хакында хем язылан ахырын[+]. 13Мен сизе шуны айдярын: Ыляс бирвагт гелди ве ол хакда язылышы ялы, оңа ислән затларыны этдилер» дийди[+].


Иса арвах-җын эелән огланы сагалдяр


(Матта 17:14-23; Лука 9:37-45)

14[•]Олар бейлеки шәгиртлериң янына геленлеринде, оларың дашына үйшүп дуран улы мәхелләни гөрдүлер. Төврат мугаллымларың кәбири шәгиртлер билен җеделлешип дурды. 15Тутуш мәхелле Исаны гөрен бадына, гең галды ве хеммелер дессине ылгашып гелип, Оңа салам бердилер. 16Иса адамлардан: «Булар билен нәме хакда җеделлешйәрсиңиз?» дийип сорады. 17Мәхелләниң ичинден бири Оңа: «Мугаллым! Сениң яныңа оглумы гетирдим. Арвах-җын[†] ол геплемез ялы, онуң дилини баглады[+]. 18Арвах-җын оны тутанда ере уряр. Оглан агзыны көпүрҗикледип, дишлерини гыҗырдадып гатап галяр. Сениң шәгиртлериңден оглумдан арвах-җыны ковуп чыкармакларыны хайыш этдим, йөне олар башармады» дийип җогап берди. 19Иса олара: «Эй, имансыз несил, Мен хачана ченли сизиң билен болайын? Хачана ченли сизе чыдайын? Огланы Мениң яныма гетириң» дийди. 20Олар оны Исаның янына гетирдилер. Арвах-җын Исаны гөрен бадына, огланы гаты силтерледи. Оглан ере язылып, агзыны көпүрҗикледип, тогаланмага башлады[+]. 21Иса огланың какасындан: «Мунуң бейле боланына нәче вагт болды?» дийип сорады. Какасы: «Чагалыгындан бәри шейле. 22Арвах-җын оны хеләклеҗек болуп, телим гезек ода, сува атды. Гайрат эт-де, башардыгыңдан көмек эт, бизе хайпың гелсин!» дийди[+]. 23Иса оңа: «Башардыгыңдан диймәң нәме?[*] Иман эдйән үчин хемме зат мүмкиндир!» дийди[+]. 24Шобада огланың какасы аглап: «Иман эдйәрин, имансызлыгымы еңмәге көмек эт!» дийип гыгырды. 25Иса мәхелләниң ылгашып гелйәнини гөренде, арвах-җына кәйәп: «Эй, керлик хем лаллык рухы! Саңа буюрярын, огланың ичинден чык, оңа гайдып гирме!» дийди. 26Арвах-җын гыгырып, огланы хас бетер силтерледи-де, ондан чыкды. Оглан өлене меңзейәрди, шонуң үчин ол ердәкилериң көпүси: «Ол өлди» дийишйәрди[+]. 27Эмма Иса огланың элинден тутуп галдырды, ол хем еринден турды[+]. 28Иса өе гиренден соң, шәгиртлери өзли-өзлерикә Ондан: «Биз нәме үчин арвах-җыны чыкарып билмедик?» дийип сорадылар. 29Иса олара: «Бу хили арвах-җынлары Худая дога-дилег этмекден[*] башга хич зат билен чыкарып болян дәлдир» дийди.


Иса өлүп дирелҗегини өңүнден айдяр

30[•]Олар ол ерден чыкып, Җелиләниң үстүнден гечдилер. Иса өзлериниң ниредедиклерини хич кимиң билмегини ислемейәрди. 31Ол шәгиртлерине: «Ынсан Оглы ынсанларың элине берлер, Оны өлдүрерлер, йөне өлдүренлеринден үч гүнден соң, Ол дирелер» дийди[+]. 32Эмма олар бу сөзлере дүшүнмедилер, сорамага-да горкдулар[+].


Иң бейик ким?


(Матта 18:1-5; Лука 9:46-48)

33[•]Олар Капернаума бардылар. Өе гиренден соң, Иса олардан: «Ёлда нәме хакда җеделлешйәрдиңиз?» дийип сорады[+]. 34Эмма оларың хич биринден сес чыкмады, себәби ёлда бири-бирлери билен кимиң иң бейикдиги хакда җеделлешипдилер. 35Иса отурып, Онкилери янына чагырып, олара: «Бири илкинҗи болмак ислейән болса, хеммәниң соңкусы хем хызматкәри болмалыдыр» дийди[+]. 36Онсоң бир чаганы алып, оларың ортасында дурузды-да, оны гуҗаклап, олара:[+] 37«Ким шунуң ялы бир чаганы Мениң адымдан кабул этсе, Мени кабул этдигидир. Ким Мени кабул этсе, Мени дәл-де, Мени Иберени кабул эдйәндир» дийди[+].


Бизе гаршы болмадык бизиң тарапымыздадыр


(Лука 9:49,[50])

38Ёханна Иса йүзленип: «Мугаллым! Биз Сениң адың билен арвах-җынлары чыкарян бир адамы гөрдүк, йөне онуң бизиң билен биле дәлдиги үчин, оны тогтатмак иследик» дийди[+]. 39Иса: «Оны тогтатмаң! Чүнки Мениң адым билен мугҗыза гөркезип, ызысүре Мени яманлап билҗек адам ёкдур. 40Ким бизе гаршы болмаса, бизиң тарапымыздадыр[+]. 41Месихе[†] баглыдыгыңыз үчин, ким Мениң адым билен сизе бир кәсе сув берсе, сизе догрусыны айдярын, ол асла сылагсыз галмаз» дийди[+].


Гүнә газандырян затлары ташлаң


(Матта 18:6-9; Лука 17:1,[2])

42Иса ене сөзе башлады: «Кимде-ким Маңа ынанян бу пес гөвүнлилерден бириниң гүнә этмегине себәп болса, онуң бойнундан улы дегирмен дашы асылып, деңзе зыңланы хас говы болар[+]. 43-44Элиң сениң гүнә этмегиңе себәп болса, оны кес. Голак болуп бакы яшайша говушмак, ики элли болуп довзаха, сөнмез ода зыңылмакдан говудыр.[*][+] 45-46Эгер аягың сениң гүнә этмегиңе себәп болса, оны чап. Саңа чолак болуп яшайша говушмак, ики аяклы болуп довзаха, сөнмез ода зыңылмакдан говудыр.[*] 47Эгер гөзүң гүнә этмегиңе себәп болса, оны оюп чыкар. Саңа еке гөзли болуп Худайың Шалыгына гирмек, ики гөзли болуп довзаха зыңылмакдан говудыр[+]. 48[+]Оларың җесетлерини иййән гурт өлмез, олары якян от сөнмез. 49Хеммелер отда дузланар[*]. 50Дуз говы затдыр, эмма ол өз тагамыны йитирсе, онда оңа нәдип тагам берерсиңиз? Дуз ялы тагамлы болуң, өзара парахатлыкда яшаң»[+].

#### 10-нҗы бап


Айрылышмак хакында


(Матта 19:1-12; Лука 16:18)

1[•]Иса[†] ол ерден чыкып, Иордан дерясының[†] аңырсындакы Яхудыя[†] велаятына гитди. Онуң дашына ене-де бир топар мәхелле үйшди ве Ол ене-де хемишеки ялы олара өвретмәге дурды. 2Бирнәче фарисей гелип, Оны сынамак үчин: «Бир адамың аялы билен айрылышмагы кануна[†] догры[†] гелйәрми?» дийип сорады. 3«Муса сизе нәхили буйрук берди?» дийип, Иса оларың өзлеринден сорады. 4Олар: «Муса талак хаты эсасында айрылышмага ыгтыяр берипди» дийдилер[+]. 5Иса олара: «Муса сизе доңйүрекдигиңиз үчин бу буйругы язды. 6[+]Аслында Худай[†] ярадылышың башында ынсанлары эркек ве аял эдип яратды[+]. 7-8[+]Шол себәпден хем эркек ата-энесини ташлап, аялы билен бирлешйәр ве оларың икиси бир тен боляр. Шейлеликде, олар инди ики дәл, бир тендир[+]. 9Шонуң үчин хем Худайың бирлешдиренини ынсан айырмасын» дийди[+].

10Өе геленлеринде, шәгиртлери бу барада Ондан ене сорадылар. 11Иса олара: «Аялыны айрып, башга аяла өйленен адам өз аялына гаршы зына эдйәндир. 12Аял хем әринден айрылып, башга эркеге барса, өз әрине гаршы зына эдйәндир» дийип җогап берди[+].


Иса чагалара пата[†] берйәр


(Матта 19:13-15; Лука 18:15-17)

13[•]Башларына элини гойсун дийип, адамлар чагалары Исаның янына гетирдилер, эмма шәгиртлер муны гөрүп, олара кәедилер. 14Иса муны гөренде, гахары гелди. Ол шәгиртлерине: «Чагалары Мениң яныма гойбериң, олары сакламаң. Худайың Шалыгы[†] шулар ялыларыңкыдыр. 15Сизе догрусыны айдярын, ким Худайың Шалыгыны чага ялы кабул этмесе, ол ере асла гирип билмез» дийди[+]. 16Ол чагалары гуҗаклап, башларына элини гоюп, олара пата берди[+].


Байлык ве бакы яшайыш


(Матта 19:16-30; Лука 18:18-30)

17[•]Иса яңы ёла дүшен махалы бир адам ылгап гелди-де, өңүнде дыза чөкүп, Ондан: «Эй, ягшы Мугаллым! Мен бакы яшайшы мирас[†] алмак үчин нәме этмели?» дийип сорады[+]. 18Иса оңа: «Нәме үчин Маңа ягшы диййәрсиң? Еке-тәк Худайдан башга хич ким ягшы дәлдир[+]. 19[+]Сен Онуң: „Адам өлдүрме, зына этме, огурлык этме, ялан шаятлык этме, хич кимиң хакыны ийме, ата-энеңе хормат гой“ диен табшырыкларыны[†] билйәнсиң ахырын» дийип җогап берди[+]. 20Яңкы адам Оңа: «Мен яшлыгымдан бәри буларың барыны берҗай эдип гелйәрин» дийди[+]. 21Иса оңа сөйгүден долы мәхир билен середип: «Сениң екеҗе кемиң бар. Гит-де, нәмәң бар болса сатып, гарыплара пайла, шонда гөкде хазынаң болар. Онсоң гел-де, Мениң ызыма дүш» дийди[+]. 22Яш йигит бу сөзи эшидип, тукат болуп гитди, себәби онуң мал-мүлки көпди.

23Иса төверегине середип, шәгиртлерине: «Бай адамларың Худайың Шалыгына гирмеги нәхили кын!» дийди[+]. 24Шәгиртлер Онуң сөзлерине хайран галдылар. Иса ене олара: «Огулларым, Худайың Шалыгына гирмек[*] нәхили кын! 25Бир дүйәниң иңңәниң гөзүнден гечмеги бай адамың Худайың Шалыгына гирмегинден аңсатдыр» дийди. 26Шәгиртлер чакданаша хайран галып, бири-бирлерине: «Онда ким халас болуп билер?» дийишдилер. 27Иса олара середип: «Ынсанлар үчин бу мүмкин дәлдир, эмма Худай үчин бейле дәл – Худай үчин әхли зат мүмкиндир» дийди[+]. 28Петрус Оңа: «Ине, биз әхли задымызы ташлап, Сениң ызыңа дүшдүк» дийип сөзе башлады[+]. 29Иса: «Сизе догрусыны айдярын, Мениң ве Хош Хабарың хатырасына өйүни, доганларыны, уяларыны, эне-атасыны, чагаларыны я-да мүлк ерлерини ташлабам,[+] 30бу дөвүрде чекҗек азаплары билен бирликде, ызына йүз эссе эдип өйлер, доганлар, уялар, эне-аталар, чагалар, мүлк ерлер алмаҗак адам ёкдур. Гелҗек дөвүрде олар бакы яшайша говшарлар[+]. 31Эмма илкинҗилериң көпүси соңкулар, соңкуларың көпүси хем илкинҗилер болар» дийди[+].


Иса өлүп дирелҗегини ене айдяр


(Матта 20:17-19; Лука 18:31-34)

32[•]Иса шәгиртлери билен Иерусалиме[†] тарап ёла дүшди, Ол оларың өңлеринден йөрәп барярды. Шәгиртлер Иса хайран галярдылар. Исаның ызына дүшүп барян халкы хем горкы гаплап алыпды. Иса ене-де он ики шәгирдини бир чете чекип, Өз башына гелҗек вакалар барада гүррүң бермәге башлады: 33«Ине, Иерусалиме барярыс. Ынсан Оглы ёлбашчы руханыларың,[†] Төврат[†] мугаллымларың элине табшырылар. Оны өлүме хөкүм эдип, кесеки миллетлере[†] табшырарлар. 34Оны масгаралап, үстүне түйкүрерлер, гамчыларлар, соңра өлдүрерлер, эмма үч гүнден соң[*] Ол дирелер»[+].


Якуп билен Ёханнаның дилеги


(Матта 20:20-28)

35[•]Зебедейиң огуллары Якуп билен Ёханна Исаның янына барып, Оңа: «Мугаллым! Бизиң Сенден бир дилеҗек задымыз бар, шоны ерине етирмегиңи ислейәрис» дийдилер[+]. 36Иса олардан: «Сизиң үчин нәме этмегими ислейәрсиңиз?» дийип сорады. 37Олар хем: «Сен Өз шөхратлы[†] тагтыңда биримизиң сагыңда, биримизиң чепиңде отурмагымыза ругсат эт» дийдилер[+]. 38Эмма Иса олара: «Сиз нәме дилейәниңизи билмейәрсиңиз. Мениң ичҗек хасрат кәсәмден сиз ичип билерсиңизми? Мениң хасратыма чүмдүрилип билерсиңизми?» дийди[+]. 39Олар-да: «Хава, билерис!» дийдилер. Иса олара: «Сиз Мениң ичҗек кәсәмден ичерсиңиз. Мениң хасратыма чүмдүрилерсиңиз[+]. 40Йөне сизе сагымда я чепимде отурмага ругсат бермек Мениң элимде дәл. Бу кимлер үчин тайярланан болса, шолар үчиндир» дийди. 41Бейлеки он шәгирт муны эшидип, Якуп билен Ёханна гахарланмага башладылар. 42Иса олары янына чагырып: «Өзүңиз билйәрсиңиз, кесеки миллетлериң арасында баштутан сайылянлар олара хөкүмдарлык эдйәрлер, ёкары везипелилери-де агалык эдйәрлер. 43Сизиң араңызда бейле болмасын. Араңызда ким үстүн болмак ислейән болса, бейлекилериң хызматкәри болсун[+]. 44Ким илкинҗи болмак ислейән болса, бейлекилериң гулы болсун. 45Ынсан Оглы хем Өзүне хызмат эдилмеги үчин дәл-де, эйсем, башгалара хызмат этмек үчин, көплериң угрунда җаныны гурбан эдип, олары азат этмек үчин гелди» дийди[+].


Иса көр Бартимейиң гөзлерини ачяр


(Матта 20:29-34; Лука 18:35-43)

46[•]Соңра олар Ерихо шәхерине гелдилер. Иса шәгиртлери ве улы мәхелле билен бу шәхерден чыкып барярка, Тимай оглы Бартимей көр ёлуң гырасында дилегчилик эдип отырды[+]. 47Насыралы Исаның ол ердедигини эшидип: «Эй, Давут Оглы[†] Иса! Маңа рехим эт!» дийип гыгырмага дурды[+]. 48Көп адамлар оңа сесиң чыкмасын дийип кәедилер, эмма ол өңкүден хем гаты сес билен: «Эй, Давут Оглы! Маңа рехим эт!» дийип гыгырды. 49Иса аяк чекип: «Оны чагырың» дийди. Көре: «Догумлы бол, тур ериңден, Ол сени чагыряр» дийдилер. 50Көр донуны бир яна ташлап турды-да, Исаның янына гелди. 51Иса ондан: «Сениң үчин нәме этмегими ислейәрсиң?» дийип сорады. Көр адам: «Халыпа, гөзлерим ачылсын!» дийди. 52Иса хем оңа: «Бар, иманың саңа шыпа берди» дийди. Шобада бу адамың гөзлери ачылды. Онсоң ол хем Исаның ызына дүшүп гидиберди[+].

#### 11‑нҗи бап


Иса[†] Иерусалиме[†] улы дабара билен гирйәр


(Матта 21:1-11; Лука 19:28-40; Ёханна 12:12-19)

1[•]Иса билен шәгиртлери Иерусалиме голайлап, Зейтун дагының этегиндәки Бейтфаҗ ве Бейтания геленлеринде, Иса ики шәгирдини ёллап, олара:[+] 2«Өңүңиздәки оба барың. Оба гирен ериңизде даңылгы дуран тайхар тапарсыңыз, онуң үстүне шу вагта ченли хич ким мүнен дәлдир. Оны чөзүң-де, бәри алып гелиң. 3Эгер бири сизден: „Нәме үчин оны чөзйәрсиңиз?“ дийип сораса, оңа: „Бу тайхар Реббе герек, оны басым ызына иберер“ дийип айдың» дийди. 4Шәгиртлер гитдилер ве көчеде бир гапының агзында даңылгы дуран тайхары тапып, оны чөздүлер. 5Ол ерде дуран бирнәче киши олара: «Нәме үчин тайхары чөзйәрсиңиз?» дийип сорадылар. 6Олар-да Исаның айданыны айтдылар. Онсоң яңкы адамлар олары гойбердилер. 7Тайхары Исаның янына гетирип, донларыны онуң үстүне атдылар, Иса-да тайхара мүнди. 8Көп адамлар донларыны, кәбирлери-де агачлардан шаха кесип, ёла дүшедилер[+]. 9[+]Өңден барянлар ве ыздан гелйәнлер: «Худая өвгүлер болсун! Реббиң адындан Гелйәне алкыш болсун! 10Атамыз Давудың голайлан патышалыгы гутлы болсун, гөклерде алкыш!» дийип гыгырышярдылар[+].

11Иса Иерусалиме барып, ыбадатхана[†] гирди. Даш-төверегиндәки әхли затлары гөзден гечирди. Соңра гүн гиҗигип баряндыгы үчин, он ики шәгирди билен билеликде Бейтания гитди.


Инҗир агаҗына гаргыш


(Матта 21:18,[19])

12[•]Эртеси гүн Бейтаниядан чыканларында, Иса аҗыкды[+]. 13Узагракда гүр япраклы бир инҗир агаҗына гөзи дүшенде, ондан инҗир тапмазмыкам дийип, агаҗа тарап йөреди. Онуң янына геленде, ондан япракдан башга хич зат тапмады, себәби инҗир мөвсүми дәлди[+]. 14Иса агаҗа: «Гой, мундан бейләк сенден хич ким миве иймесин!» дийди. Шәгиртлери хем муны эшитдилер.


Иса сатыҗылары ыбадатханадан ковяр


(Матта 21:12-17; Лука 19:45-48; Ёханна 2:13-22)

15[•]Соңра олар Иерусалиме гелдилер. Иса ыбадатхананың ховлусына гирип, ол ердәки сатыҗылары, алыҗылары ковмага башлады. Пул чалышянларың текҗелерини, кепдери сатянларың отургычларыны дүңдерди[+]. 16Хич киме ыбадатхананың ховлусындан гош гатнатмага ругсат этмеди. 17[+]Иса олара өвретмек билен: «„Мениң өйүм әхли миллетлер[†] үчин ыбадат өйи дийлип атландырылар“ дийип язылгы дәлми нәме? Эмма сиз муны гаракчыларың сүренине өврүпсиңиз» дийди[+]. 18Муны эшиден ёлбашчы руханылар[†] билен Төврат[†] мугаллымлары Исаны өлдүрмегиң күйүне дүшдүлер. Олар Исадан горкярдылар, себәби тутуш халк Исаның таглыматына хайран галярды[+]. 19Агшам дүшенде, Иса билен шәгиртлери шәхерден чыкып гитдилер[+].


Инҗир агаҗындан алынмалы сапак


(Матта 21:20-22)

20[•]Ир сәхер билен гечип баряркалар, олар шол инҗир агаҗының көки билен гурандыгыны гөрдүлер. 21Петрус болуп гечен ваканы ятлап: «Мугаллым, серет! Сениң гарган инҗир агаҗың гурапдыр» дийди. 22Иса олара шейле җогап берди: «Худая иман эдиң. 23Сизе догрусыны айдярын, ким йүрегинде шүбхә ёл бермән, диййәниниң болҗакдыгына иман эдип, шу дага: „Гөтерил-де, деңзе зыңыл“ дийсе-де, онуң диени болар[+]. 24Шонуң үчин сизе диййәрин: дога-дилег эдип, Худайдан[†] соран хер бир задыңызы эййәм аландыгыңыза ынаның, ол сизе берлер[+]. 25-26Худая дога окамага дуран махалыңыз биринден өйке-кинәңиз бар болса, оны багышлаң, шонда гөкдәки Атаңыз хем сизиң языкларыңызы багышлар».[*][+]


Исаның эрк-ыгтыяры барада совал


(Матта 21:23-27; Лука 20:1-8)

27[•]Олар ене Иерусалиме гелдилер. Иса ыбадатхананың ховлусында гезмеләп йөркә, ёлбашчы руханылар, Төврат мугаллымлары ве яшулулар[†] Онуң янына гелип: 28«Сен бу затлары хайсы ыгтыяр билен эдйәрсиң? Бу ишлери этмәге Саңа ким ыгтыяр берди?» дийип сорадылар[+]. 29Иса-да олара: «Мен хем сизе бир совал берҗек. Маңа җогап берсеңиз, сизе бу затлары хайсы ыгтыяр билен эдйәними айдайын. 30Ханы, Маңа айдың, Яхя чүмдүриш ыгтыярыны ниреден алды? Гөкденми я-да ынсандан?» дийди[+]. 31Олар муны өзара маслахатлашмага башладылар: «Эгер Гөкден дийсек, Ол бизе: „Онда нәме үчин оңа ынанмадыңыз?“ диер[+]. 32Эмма ынсандан дийсек…»

Олар халкдан горкярдылар, чүнки хеммелер Яхяны хакыкы пыгамбер[†] сайярды[+]. 33Ахыры олар Иса: «Биз билемзок» дийип җогап бердилер. Иса-да олара: «Менем сизе бу затлары хайсы ыгтыяр билен эдйәними айтҗак дәл» дийди.

#### 12‑нҗи бап


Үзүмчилик ве кәрендечилер тымсалы


(Матта 21:33-46; Лука 20:9-19)

1[•]Соңра Иса[†] олара тымсаллар билен гүррүң бермәге башлады: «Бир адам үзүм багларыны отурдып, дашына хаят айлаяр. Шерап ясамак үчин, үзүми сыкмага бир чукур газяр ве бир саны гөзегчилик диңини гуряр. Онсоң үзүмчилигини багбанлара кәрендесине берйәр-де, өзи узак ёла гидйәр[+]. 2Хасыл мөвсүми геленде, ол бир хызматкәрини үзүмиң мивесинден алып гел дийип, кәрендечилериң янына иберйәр. 3Эмма олар оны тутуп енҗйәрлер ве бош ковуп гойберйәрлер. 4Үзүмчилигиң эеси ене башга бир хызматкәрини иберйәр. Олар онуң келлесини ярып, оны масгара эдип иберйәрлер. 5Онсоң ене бир хызматкәрини иберйәр, олар муны өлдүрйәрлер. Ол шейдип, энчеме хызматкәрини иберйәр. Буларың-да кәбирини енҗип, кәбирини өлдүрйәрлер[+]. 6Үзүмчилигиң эесиниң ол ере ибермәге ене бир адамы галяр, ол-да өзүниң еке-тәк сөвер оглуды. Оглумы сыларлар өйдүп, ол иң соңунда кәрендечилериң янына өз оглуны иберйәр[+]. 7Эмма кәрендечилер бири-бирлерине: „Мирасдар шудур! Гелиң, шуны өлдүрелиң, мирас бизе галар“ дийишйәрлер[+]. 8Оны тутуп өлдүрйәрлер-де, үзүмчиликден дашары ташлаярлар[+]. 9Инди үзүмчилигиң эеси нәме эдер? Ол гелип, бу кәрендечилери өлдүрер-де, үзүмчилиги башгалара берер[+]. 10[+]Сиз Мукаддес[†] Язгыдакы:

„Уссаларың рет эден дашы,
бинаның бурч дашы болды.
11Муны Реб[†] этди,
бу назарымызда тәсин сайылды“

диен сөзлери окамадыңызмы нәме?»[+]

12Бу тымсалы өзлерине какдырып айданыны аңан яхудыларың[†] баштутанлары Исаны тутҗак болдулар. Йөне халкдан горкуп, Оны галдырып, өз ёлларына гитдилер[+].


Императорыңкы[†] – императора


(Матта 22:15-22; Лука 20:20-26)

13[•]Исаны гепде тутҗак болуп, фарисейлериң[†] ве Хиродың[†] тарапдарларының бирнәчесини Онуң янына ибердилер[+]. 14Олар гелип, Ондан: «Мугаллым! Биз Сениң догручылдыгыңы, хич киме тарапгөйлик этмейәндигиңи билйәрис, себәби Сен адамларың дереҗесине бакман, Худайың[†] ёлуны хакыкат билен өвредйәрсиң. Ханы айт, императора салгыт төлемек догрумы я-да догры[†] дәл? Төләлими я-да төлемәли?» дийип сорадылар[+]. 15Иса оларың икийүзлүдигини билип: «Мени нәме үчин сынаярсыңыз? Маңа күмүш теңңәни бериң, гөрейин» дийди[+]. 16Олар бир теңңе гетирдилер. Иса олардан: «Бу теңңедәки шекил билен язгы кимиңки?» дийип сорады. Олар: «Императорыңкы» дийип җогап бердилер. 17Иса олара: «Императорыңкыны – императора, Худайыңкыны Худая бериң» дийди. Олар Оңа хайран галдылар[+].


Дирелиш барада совал


(Матта 22:23-33; Лука 20:27-40)

18[•]Өлүмден соң дирелишиң ёкдугыны айдян саддукейлер[†] Исаның янына гелип, Оңа шейле сораг бердилер:[+] 19[+]«Мугаллым! Муса бизе бир адамың доганы перзентсиз өлүп, ызында аялы галса, доганы онуң аялыны алып, өлен доганының неслини довам этдирмелидир дийип языпдыр[+]. 20Еди доган барды. Биринҗиси бир аяла өйленди, йөне ызында несил галдырман өлди. 21Икинҗиси хем шол аяла өйленди, ол хем ызында несил галдырман өлди. Оларың үчүнҗиси хем шейле болды. 22Едиси-де несил галдырмады. Олардан соң аял хем өлди. 23Инди дирелиш гүни бу аял оларың хайсысының аялы болар? Оларың едиси хем оңа өйленипди ахырын». 24Иса олара шейле җогап берди: «Сиз не Мукаддес Язгылары, не-де Худайың гудратыны билйәрсиңиз. Ялңышыңызың себәби хем шунда дәлми? 25Ынсанлар өлүмден диреленде не өйленерлер, не-де дурмуша чыкарлар, олар гөклердәки перишделер[†] ялы боларлар. 26[+]Өлүлериң дирелиши бабатда болса, Мусаның китабындакы янып дуран чалы хакында окамадыңызмы? Худай Муса: „Мен Ыбрайымың, Ысхагың ве Якубың Худайыдырын“ дийди[+]. 27Ол өлүлериң дәл-де, дирилериң Худайыдыр; сиз гаты ялңышярсыңыз».


Иң ваҗып табшырык[†]


(Матта 22:34-40; Лука 10:25-28)

28[•]Голая гелип, оларың чекишмелерини эшиден Төврат[†] мугаллымлардан бири Исаның олара җайдар җогап беренини гөрүп, Ондан: «Хайсы табшырык иң ваҗып табшырык?» дийип сорады. 29[+]Иса: «Иң ваҗып табшырык шудур: эй, ысрайыл[†] халкы, гулак гой. Худайымыз Реб еке-тәк Ребдир. 30Худайыңыз Ребби тутуш йүрегиңиз, әхли дүшүнҗәңиз хем гүйҗүңиз билен җан-тенден сөйүң[+]. 31[+]Икинҗиси-де шудур: якыныңы өзүңи сөйшүң ялы сөй! Булардан улы табшырык болмаз» дийип җогап берди[+]. 32Ол адам Оңа: «Сениңки догры, эй, Мугаллым! Сен хакыкаты сөзледиң. Худай еке-тәкдир, Ондан башгасы ёкдур[+]. 33Оны тутуш йүрегиң хем акылың билен ве әхли гүйҗүң билен сөймеклик, якыныңы өзүңи сөйшүң ялы сөймеклик якма гурбанлыкларың,[†] бейлеки гурбанлыкларың хеммесинден хас мөхүмдир» дийди[+]. 34Иса онуң пайхаслы җогап беренини гөрүп: «Сен Худайың Шалыгындан[†] узакда дәлсиң» дийди. Шондан соң Оңа мундан артык сораг бермәге хич ким милт этмеди[+].


Месих[†] кимиң Оглы?


(Матта 22:41-46; Лука 20:41-44)

35[•]Иса ыбадатханада[†] халка өвредип отырка, олара шейле дийди: «Төврат мугаллымлары Месихе нәдип Давудың оглы диййәрлер[+]? 36[+]Давудың өзи Мукаддес Рухдан[†] ылхам алып, шейле дийипдир:

„Худай Реббиме[*] шейле сөзледи:

‘Душманларыңы аяк астына салянчам,
Мениң сагымда отур’“[+].

37Давудың өзи Месихе Реб диййән болса, Ол нәхили Давудың оглы боляр?»

Улы мәхелле Оны хезил эдип диңлейәрди[+].


Иса икийүзли Төврат мугаллымлары язгаряр


(Матта 23:1-36; Лука 20:45-47)

38[•]Иса халка шейле өвүт берди: «Төврат мугаллымлардан әгә болуң! Олар узын дон гейип гезмеги, базарларда өзлерине салам берилмегини, 39синагогаларда баш күрсүлери, мейлислерде төри халаяндырлар[+]. 40Олар дул аялларың өйлерини талап, гөз үчин узын-узын догалар окан боляндырлар. Шейле адамлар иң агыр җеза сезевар боларлар».


Дул аялың садакасы[†]


(Лука 21:1-4)

41[•]Иса садака гутусының гаршысында отурып, оңа пул атян халкы сынлаярды. Энчеме бай адамлар гута көп пул атдылар[+]. 42Бир гарып дул аял гелип, гута ики шай атды. 43Иса шәгиртлерини янына чагырып, олара: «Сизе догрусыны айдярын, бу гарып дул аял гута хеммелерден кән пул атды. 44Бейлекилер өзлеринден артаныны атдылар, йөне бу хатын гарыплыгына гарамаздан, элиндәки әхли чөрек пулуны атды» дийди[+].

#### 13‑нҗи бап


Ынсан Оглуның гелйәниниң аламатлары


(Матта 24:1-31; Лука 21:5-28)

1[•]Иса[†] ыбадатхананың[†] ховлусындан чыканда, шәгиртлериниң бири Оңа: «Мугаллым! Серет, не аҗап дашлар, не аҗап биналар!» дийди. 2Иса оңа: «Бу бейик биналары гөрйәңми? Бу ерде даш үстүнде даш галмаз, хеммеси вейран болар» дийди[+].

3Соңра Иса ыбадатхананың гаршысындакы Зейтун дагында отырка, Петрус, Якуп, Ёханна ве Андрыс дагы екеликде Ондан: 4«Бизе айтсана, бу затлар хачан болар? Бу затларың амала ашяндыгыны гөркезйән нәхили аламат болар?» дийип сорадылар. 5Онсоң Иса олара шейле дүшүндирмәге башлады: «Әгә болуң, хич ким сизи алдаймасын![+] 6Көплер Мениң адым билен гелип: „Мен – Шолдурын“ дийип, энчеме адамлары алдарлар[+]. 7Сиз уруш турандыгы ве уруш барадакы мыш-мышлары эшидениңизде горкмаң. Булар болмалыдыр, йөне энтек соңы дәлдир[+]. 8Чүнки миллет миллете, патышалык патышалыга гаршы чыкар. Айры-айры ерлерде ер титремелер, ачлыклар йүзе чыкар. Булар бургуларың башлангыҗыдыр[+]. 9Эмма сиз өзүңизден хабардар болуң! Адамлар сизи ерли казыете табшырарлар, синагогаларда енҗерлер. Мен себәпли сиз хөкүмдарларың, патышаларың өңүнде дурарсыңыз ве олара шаятлык эдерсиңиз[+]. 10Хош Хабар илки билен әхли миллетлере[†] вагыз эдилмелидир[+]. 11Сизи туссаг эдип, казыете табшыранларында, нәме дийҗегиңизи өңүнден гайгы этмәң, шол пурсатда сизе нәме берилсе, шоны гепләң. Чүнки геплейән сиз дәл-де, Мукаддес Рухдур.[†][+] 12Доган доганыны, ата чагасыны өлүме табшырар. Чагалар хем эне-аталарына гаршы чыкып, олары өлдүрдерлер[+]. 13Мен себәпли хеммелер сизи йигренер, эмма соңуна ченли чыдан халас болар[+]. 14[+][•]Вейранчылык гетирйән йигренҗи задың дурмалы дәл ерде дураныны гөрениңизде, гой, Яхудыядакылар[†] даглара гачсын. Хава, Даныел пыгамбериң[†] айданларына догры[†] дүшүнсин[+]. 15Үчекдәки адам бир зат алмак үчин ашак дүшүп, өе гирмесин[+]. 16Экин мейданындакылар донуны алмак үчин ызына гелмесин. 17Ол гүнлерде гөврели аялларың ве чага эмдирйәнлериң дат гүнүне![+] 18Сиз бу вака гышда болмасын дийип дилег эдиң. 19Чүнки ол гүнлерде шейле бир элхенч мушакгатлар болар велин, Худайың[†] ярадан дүнйәсиниң башындан тә шу вагта ченли мунуң ялы зат болан дәлдир, хич хачан болмазам[+]. 20Реб[†] ол гүнлери гысгалтмадык болса, онда хич ким халас болмазды. Эмма Реб Өз сайланларының хатырасына ол гүнлери гысгалтды[+]. 21Шонда кимдир бири сизе: „Ине, Месих[†] бу ерде“ я-да „Анха, ол ерде“ дийсе, ынанмаң[+]. 22Чүнки галп месихлер ве галп пыгамберлер дөрәп, мүмкин болдугыча сайлананлары-да аздырҗак болуп, аламатлардыр мугҗызалар гөркезерлер[+]. 23Әгә болуң! Мен хемме зады сизе өңүнден айтдым[+].

24[•]Эмма шол гүнлерде мушакгатлыклардан соңра, Гүн гаралар, Ай нуруны сачмаз[+]. 25Йылдызлар гөкден гачар, асман җисимлери лерзана гелер[+]. 26Шонда Ынсан Оглуның бейик гудрата ве шөхрата[†] бесленип, булутларда гелйәнини гөрерлер[+]. 27Шонда Ол перишделери[†] ёллап, Өз сайланларыны чар тарапдан, ериң уҗундан тә гөгүң уҗуна ченли йыгнар[+].


Инҗир агаҗындан алынмалы сапак


(Матта 24:32-35; Лука 21:29-33)

28[•]Инҗир агаҗындан сапак алың: онуң шахалары юмшап, япрак чыкаран махалы томсуң голайландыгыны билйәрсиңиз. 29Шонуң ялы-да, бу затларың боляныны гөрениңизде, Ынсан Оглуның голай гелендигини, гапының агзындадыгыны билиң. 30Сизе догрусыны айдярын, бу затларың әхлиси болянча, бу несил дүнйәден өтмез[+]. 31Асман билен ер өтер, эмма Мениң сөзлерим асла өтмез[+].


Билинмейән гүн ве сагат


(Матта 24:36-44)

32[•]Эмма ол гүни хем сагады хич ким билйән дәлдир, не гөкдәки перишделер, не-де Огул билйәндир, диңе Ата билйәндир[+]. 33Хүшгәр болуң, оя болуң[*]! Сиз ол вагтың хачан гелҗекдигини билйән дәлсиңиз[+]. 34Бу бир узак ёла чыкан адам ялыдыр. Ол өйүнден чыкып барярка, хызматкәрлерине ыгтыяр берер, хер хайсына бир иш табшырар. Гапыдакы гаравула болса оя болмагы буйрар[+]. 35Шонуң үчин оя болуң, себәби сиз өй эесиниң агшаммы, яры гиҗеми, хораз гыгырандамы, гүн догандамы – хачан гелҗегини билмейәрсиңиз[+]. 36Ол дуйдансыз гелип, укуда үстүңизи басаймасын[+]. 37Сизе айдянларымы хеммелере-де айдярын: оя болуң!»

#### 14‑нҗи бап


Исаны өлдүрмек барада дилдүвшүк


(Матта 26:1-5; Лука 22:1,2; Ёханна 11:45-53)

1[•]Песах ве Петир байрамына[†] ики гүн галыпды. Ёлбашчы руханылар,[†] Төврат[†] мугаллымлары Исаны хиле билен тутуп, өлдүрмегиң ёлуны агтарярдылар[+]. 2Йөне велин бири-бирлерине: «Байрам гүнлеринде дәл, халк галмагал турзаймасын» дийишйәрдилер.


Бир аял Исаның башына яг[†] гуйяр


(Матта 26:6-13; Ёханна 12:1-8)

3[•]Иса[†] Бейтанияда дери кеселли Симуның өйүнде сачак башында отырка, бир аял агзы япык чүйшеде гымматбаха сап-арасса нард ягыны алып гелди. Аял чүйшәниң дыкысыны ачып, ягы Онуң башына гуйды[+]. 4Кәбирлери гахарланып, бири-бирлерине: «Нәме үчин бу яг исрип эдилди? 5Муны бир йыллык иш хакына[*] барабар пула сатып, гарыплара пайлап боларды ахыры» дийшип, аяла игендилер. 6Эмма Иса олара: «Начары өз гүнүне гоюң! Нәме үчин оны ынҗадярсыңыз? Ол Мениң үчин аҗайып иш этди. 7Гарыплар хемише сизиң яныңыздадыр, олара ислән махалыңыз ягшылык эдип билерсиңиз, эмма Мен хемише яныңызда болмарын[+]. 8Бу аял элинде барыны этди, ол бедениме атыр ыслы яг гуюп, Мени җайламага өңүнден тайярлады[+]. 9Сизе догрусыны айдярын, Хош Хабар дүнйәниң ниресинде вагыз эдилсе, бу аялың эдени-де шол ерде ятланар» дийди[+].


Юдасың хайынлыгы


(Матта 26:14-16; Лука 22:3-6)

10[•]Соңра Онкилерден Юдас Искариот диен бири Иса дөнүклик этмек үчин, ёлбашчы руханыларың янына гитди[+]. 11Олар муны эшидип бегендилер, оңа пул бермәге сөз бердилер. Ол Исаны олара табшырмак үчин, аматлы пурсат пейләп гезди.


Иса шәгиртлери билен Песах байрамыны[†] беллейәр


(Матта 26:17-30; Лука 22:7-23; Ёханна 13:21-30; 1 Коринтослылар 11:23-25)

12[•]Песах җанлысының союлян гүни, ягны Петир байрамының илкинҗи гүни шәгиртлери Исадан: «Сениң үчин Песах нахарыны ниреде тайярламагымызы ислейәрсиң?» дийип сорадылар[+]. 13Иса шәгиртлериниң икисини ёллап, олара: «Шәхере барың, күйзе билен сув алып барян бир адама саташарсыңыз, шонуң ызына дүшүп гидиң. 14Ол нирә барып гирсе, шол өйүң эесине: „Мугаллым сенден шәгиртлерим билен Песах нахарыны иер ялы, Мениң мыхман отагым ниреде дийип сораяр“ дийиң. 15Ол хем ёкаркы гатда дүшелги, тайяр гиң бир отагы гөркезер. Шол ерде тайярлык гөрүң» дийди. 16Шәгиртлер ёла дүшүп, шәхере гитдилер ве әхли зады Исаның айдышы ялы тапып, Песах нахарыны тайярладылар. 17Агшам Иса Онкилер билен биле гелди. 18Сачак башында нахар ийип отыркалар, Ол: «Сизе догрусыны айдярын, сизден бири, Мениң билен нахар ийип отуран бириңиз Маңа хайынлык эдер» дийди[+]. 19Олар хем тукатланып, ызлы-ызына Ондан: «Мен бир дәлми?» дийип сорамага башладылар. 20Иса олара: «Ол Онкилерден бири, Мениң билен биле окара чөрек батырып отураның бири. 21Хава, Ынсан Оглы Өзи хакда язылышы ялы җан берер, эмма Ынсан Оглуна хайынлык эдениң халына вай! Ол адам энеден догулмадык болса, онуң үчин хас оңат боларды» дийди[+]. 22[•]Нахарланып отыркалар, Иса элине чөрек алып шүкүр этди ве оны дөвүп, шәгиртлерине берди-де: «Алың, бу Мениң беденимдир» дийди[+]. 23Онсоң шераплы кәсәни алып, шүкүр эденинден соң, олара берди, хеммеси ондан ичди. 24Соңра Иса олара: «Бу Мениң көп адамлар үчин дөкүлйән әхт[†][*] ганымдыр[+]. 25Сизе догрусыны айдярын: Худайың Шалыгында[†] тәзесини ичҗек гүнүме ченли шерабы гайтадан ичмерин» дийди. 26Олар Худая өвги сеналарыны айданларындан соң, Зейтун дагына чыкдылар[+].


Иса Петрусың инкәр этҗекдигини айдяр

27[+][•]Иса шәгиртлерине: «Сизиң хеммәңиз Менден эл чекерсиңиз, себәби „Чопаны урарын, гоюнлар даргап гидер“ дийип язылгыдыр[+]. 28Эмма Мен диреленимден соң, сизден өң Җелилә барарын» дийди[+]. 29Петрус Оңа: «Хеммелер Сенден йүз өвүрсе-де, мен бейле этмерин» дийди. 30Иса оңа: «Саңа догрусыны айдярын: эдил шу гиҗе хораз ики гезек гыгырянча, сен Мени үч гезек инкәр эдерсиң» дийди. 31Эмма Петрус җаныгып: «Мен Сениң билен өлмели болсам-да, Сени асла инкәр этмерин» дийди. Шәгиртлериң хеммеси-де шейле дийдилер.


Гетсемани багында


(Матта 26:36-46; Лука 22:39-46)

32[•]Олар Гетсемани диен бир ере гелдилер. Иса шәгиртлерине: «Мен Худая дилег эдип гелйәнчәм, сиз шу ерде отурың» дийди. 33Иса Петрусы, Якубы ве Ёханнаны янына алды. Иса аҗы хасрат чекип, гайгыланмага башлады[+]. 34Олара: «Мениң җаным өлер ялы тукат. Сиз бу ерде галың ве оя болуң» дийди[+]. 35Иса бираз өңе йөрәнден соң, ере йүзин дүшүп, шу айылганч пурсадың мүмкин болса, Өзүнден сова гечмегини дилег этди[+]. 36Ол: «Абба[*], Атам, Сен хемме зады башарярсың. Бу хасрат кәсесини Менден сова гечир, йөне Мениң ислегим дәл, Сениң ислегиң амала ашсын» дийди[+]. 37Иса гайдып геленде, шәгиртлери уклап ятан экенлер. Иса Петруса: «Уклап ятырсыңмы? Бир сагат-да оя болуп билмедиңми? 38Оя болуң, сынага дүшмез ялы дилег эдиң. Рух[†] гайратлыдыр, йөне беден эҗиздир» дийди[+]. 39Иса ене гидип, шол өңки сөзлери айдып дилег этди. 40Ызына гайдып геленде, шәгиртлери ене уклап ятан экенлер, себәби оларың гөзлери бүрлүп дурды. Олар Оңа нәме дийҗеклерини билмедилер. 41Иса үчүнҗи гезек гелип, олара: «Сиз хенизем уклап ятырсыңызмы? Дынҗыңызы алярсыңызмы? Болды, пурсат гелди, Ынсан Оглы гүнәкәрлериң элине берилйәр[+]. 42Туруң, гиделиң. Анха, Маңа хайынлык эден голайлады» дийди.


Иса тутуляр


(Матта 26:47-56; Лука 22:47-53; Ёханна 18:3-12)

43[•]Иса хениз гепләп дурка, Онкилериң бири болан Юдас пейда болды. Онуң янында ёлбашчы руханылар, Төврат мугаллымлары ве яшулулар[†] тарапындан иберилен гылычлы, таяклы бир мәхелле барды[+]. 44Иса хайынлык эден Юдас олар билен: «Мен кими өпсем, Иса Шолдур. Оны тутуң-да, гораг астында алып гидиң» дийип геплешипди. 45Ол геле-гелмәне Исаның янына барды-да: «Мугаллым!» дийип, Оны өпди. 46Онсоң адамлар Исаны тутуп, эле салдылар. 47Исаның янында дуранларың бири гылыҗыны сырып, баш руханының хызматкәрини уруп, онуң гулагыны кесди[+]. 48Иса олара: «Нәме үчин бир гозгалаңчының гаршысына чыкан ялы, Мени тутмак үчин гылычлы хем таяклы гелипсиңиз? 49Хер гүн ыбадатханада[†] араңызда болуп, адамлара өвредйәрдим, шонда Мени тутмандыңыз. Йөне, гой, Мукаддес[†] Язгылар берҗай болсун» дийди[+]. 50Шонда шәгиртлериң хеммеси Исаны ташлап гачып гитдилер[+]. 51-52Ялаңач беденини япынҗа билен өртен бир яш йигит Исаның ызына дүшүп барярды. Эсгерлер оны хем тутдулар, эмма ол япынҗасыны ташлап, ялаңач халда олардан гачып гитди.


Иса меҗлисиң[†] өңүнде


(Матта 26:57-68; Лука 22:54,55,63-71; Ёханна 18:13,14,19-24)

53[•]Исаны баш руханының янына гетирдилер. Әхли ёлбашчы руханылар, яшулулар ве Төврат мугаллымлары ол ере йыгнаныпдылар. 54Петрус баш руханының ховлусына ченли гара гөрнүмден Исаның ызына дүшүп гитди. Ол хем сакчылар билен биле ховлуда ода чоюнып отырды. 55Ёлбашчы руханылар ве ёкары меҗлис Иса өлүм җезасыны бермек үчин, Оңа гаршы субутнама агтардылар, йөне тапып билмедилер. 56Көплер Оңа гаршы ялан шаятлык берселер-де, оларың шаятлыгы бир чыкмады[+]. 57Онсоң кәбирлери туруп, Оңа гаршы ялан шаятлык берип: 58«Биз Онуң: „Мен ынсан эли билен салнан шу ыбадатхананы йыкып, үч гүнүң ичинде эл билен салынмадык башга бир ыбадатхана саларын“ диенини эшитдик» дийдилер[+]. 59Барыбир, оларың шаятлыклары бир чыкмады. 60Соңра баш руханы меҗлисиң ортасында еринден туруп, Исадан: «Сенде хич хили җогап ёкмы? Бу адамларың Саңа гаршы берйән шаятлыгына нәме диерсиң?» дийип сорады[+]. 61Иса дымды, хич бир җогап бермеди. Баш руханы[†] ене Ондан: «Шөхратлы[†] Худайың Оглы[†] – Месих[†] Сенми?» дийип сорады[+]. 62Иса: «Мендирин! Сиз Ынсан Оглуның Гудратыгүйчлиниң сагында отураныны ве гөгүң булутларында гелйәнини гөрерсиңиз» дийди[+]. 63Баш руханы шонда якасыны йыртып: «Бизе башга шаятлык нәмә герек[+]? 64Онуң Худая дил етиренини өзүңиз эшитдиңиз ахырын. Нәме карара гелйәрсиңиз?» дийип сорады. Оларың бары Исаны өлүм җезасына лайык дийип хөкүм чыкардылар[+]. 65Кәбирлери Онуң үстүне түйкүрип башладылар, гөзлерини даңып, Оны юмруклап: «Велилик эт!» дийишйәрдилер. Сакчылар-да Оны араларына алып урдулар[+].


Петрус Исаны инкәр эдйәр


(Матта 26:69-75; Лука 22:56-62; Ёханна 18:15-18,25-27)

66[•]Петрус ховлының ашак тарапында дурка, баш руханының кенизлеринден бири гелди. 67Ол чоюнып отуран Петрусы гөренде, оңа чиңерилди-де: «Сен хем шол насыралы Иса билендиң» дийди. 68Эмма Петрус муны инкәр эдип: «Мен сениң нәме хакда геплейәниңи билемогам, дүшүнемогам» дийди-де, ховлының дашына чыкды. Шол вагт хем хораз гыгырды. 69Кениз Петрусы гөренде, янындакылара: «Бу адам шоларың бири» дийип, ене-де айтды. 70Эмма Петрус муны ене-де инкәр этди. Аз салымдан ол ерде дуранлар Петруса ене-де: «Хакыкатдан-да, сенем шоларың бири, себәби сен җелилели»[†] дийдилер. 71Эмма ол ант ичип: «Худай[†] урсун! Сизиң айдян бу адамыңызы мен танамаярын» дийди. 72Эдил шол вагт хораз икинҗи гезек гыгырды. Петрус Исаның өзүне: «Хораз ики гезек гыгырянча, сен Мени үч гезек инкәр эдерсиң» диен сөзлерини ятлап, мөңңүрип аглады[+].

#### 15‑нҗи бап


Иса[†] Пилатың[†] өңүнде


(Матта 27:1,2,11-14; Лука 23:1-5; Ёханна 18:28-38)

1[•]Ир сәхер билен ёлбашчы руханылар,[†] яшулулар,[†] Төврат[†] мугаллымлары ве тутуш меҗлис[†] маслахат гечирип, Исаны даңып, Пилата табшырдылар[+]. 2Пилат Исадан: «Сен яхудыларың[†] патышасымы?» дийип сорады. Иса: «Айдышың ялыдыр» дийип җогап берди[+]. 3Ёлбашчы руханылар Оны көп затларда айыпладылар. 4Пилат ене-де Оңа: «Сен хич хили җогап берҗек дәлми? Гөр, нәче затларда Сени айыплаярлар!» дийди[+]. 5Эмма Иса башга хич хили җогап бермеди. Пилат гең галды[+].


Иса өлүме хөкүм эдилйәр


(Матта 27:15-26; Лука 23:13-25; Ёханна 18:39–19:16)

6[•]Пилат хер Песах байрамында[†] халкың хайышы боюнча бир туссагы бошадярды. 7Питнеде адам өлдүрен гозгалаңчылар билен биле туссаг эдилен Бараббас атлы бири барды. 8Халк Пилатың янына гелип, хемишекиси ялы, өзлери үчин бир туссагы бошатмагыны сорамага башлады. 9Онсоң Пилат олара җогап берип: «Сизиң үчин яхудыларың патышасыны бошатмагымы ислейәрсиңизми?» дийип сорады. 10Ол ёлбашчы руханыларың Исаны гөрипликден табшырандыкларыны билйәрди[+]. 11Эмма ёлбашчы руханылар Исаның дерегине Бараббасы бошатмагыны талап эдиң дийип, халкы күшгүрдилер[+]. 12Пилат ене олардан: «Онда мен сизиң яхудыларың патышасы диййән адамыңызы нәме эдейин?» дийип сорады. 13Олар болса: «Оны хача чүйле!» дийип гыгырышдылар. 14Пилат олардан: «Нәме үчин? Ол нәме яманлык этди?» дийип сорады. Эмма олар: «Оны хача чүйле!» дийип, хас бетер гыгырышдылар[+]. 15Шонда Пилат халкы канагатландырмак карарына гелип, Бараббасы бошатды. Исаны болса гамчыладып, хача чүйлемек үчин, эсгерлериң элине берди[+].


Эсгерлер Исаны масгаралаярлар


(Матта 27:27-31; Ёханна 19:2,[3])

16[•]Эсгерлер Исаны хөкүмет сарайына[†] элтип, тутуш гошун топарларыны Онуң дашына үйшүрдилер. 17Онуң эгнине гырмызы дон, башына тикенден өрүлен тәч гейдирдилер. 18«Яшасын яхудыларың патышасы!» дийип, Оны гызгын гаршылан болдулар. 19Башына таяк билен урдулар, үстүне түйкүрдилер, өңүнде дыза чөкүп, Оңа сежде эден болдулар[+]. 20Оны масгараланларындан соң, гырмызы доны эгнинден чыкардылар-да, Өз эгин-эшигини гейдирип, хача чүйлемәге әкитдилер.


Иса хача чүйленйәр


(Матта 27:32-44; Лука 23:26-43; Ёханна 19:17-27)

21[•]Шол вагт киринейли Симун атлы бир адам экин мейданындан гелйәрди. Ол Исгендер билен Руфусың какасыды. Эсгерлер оны тутуп, Исаның хачыны гөтермәге меҗбур этдилер[+]. 22Олар Исаны Голгота (бу «Келлечанак депеси» диймеги аңладяр) диен ере элтдилер. 23Онсоң олар Исаның агырыларыны кемелтмек үчин, Оңа мүр гарылан шерап хөдүрледилер, эмма Ол ичмеди. 24Соңра Оны хача чүйледилер. Киме нәме дүшеркә дийип биҗе атышып, Онуң эгин-эшигини өзара пайлашдылар[+]. 25Оны хача чүйләнлеринде, ир сагат докузды. 26Депесиндәки этмиш язгысында болса: «ЯХУДЫЛАРЫҢ ПАТЫШАСЫ» дийип язылгыды. 27-28Иса билен биле ики гаракчыны хем хача чүйледилер. Оларың бири Исаның саг тарапында, бейлекиси чеп тарапындады.[*] 29Гечип барянлар башларыны яйкап, Исаны яңсылаярдылар. Олар: «Пәхей-де велин, Сен ыбадатхананы[†] йыкып, үч гүнде салҗакдың-а[+]. 30Инди хачдан ашак дүш-де, Өзүңи халас эт!» диййәрдилер. 31Ёлбашчы руханылар билен Төврат мугаллымлары-да Исаны хут шунуң ялы масгаралап, бири-бирлерине: «Өзгелери халас этди, эмма Өзүни халас эдип биленок[+]. 32Ысрайылың Патышасы Месих,[†] гой, хәзириң өзүнде хачдан ашак дүшсүн, биз хем муны гөрүп иман эдели» диййәрдилер. Иса билен хача чүйлененлер-де Оңа сөгйәрдилер[+].


Исаның өлүми


(Матта 27:45-56; Лука 23:44-49; Ёханна 19:28-30)

33[•]Гүнортан он икиден өйлән сагат үче ченли тутуш юрды гараңкылык гаплап алды. 34[+]Өйлән сагат үчде Иса гаты сес билен гыгырып: «Элохи, Элохи! Лема сабактани?», ягны: «Худайым,[†] Худайым! Нәме үчин Мени терк этдиң?» дийди[+]. 35Ол ерде дуранларың кәбирлери муны эшиденлеринде: «Середиң, Ол Ылясы чагыряр» дийдилер. 36Бир адам ылгап барып, бир эсгини сиркә батырды. Оны бир таягың уҗуна дакып, Иса ичирҗек болуп узатды-да: «Ханы, гөрелиң! Ыляс гелип, Оны ашак дүшүрермикә?» дийди[+]. 37Эмма Иса гаты гыгырып җан берди. 38Шол вагт ыбадатхананың тутусы ёкардан ашаклыгына йыртылып, икә бөлүнди[+]. 39Исаның гаршысында дуран йүзбашы Онуң шейле җан беренини гөренде: «Бу адам, хакыкатдан хем Худайың Оглы[†] экен» дийди. 40Ол ерде узакдан середишип дуран аяллар хем барды. Магдалалы Меръем,[†] Ёсе билен кичи Якубың эҗеси Меръем ве Саломе дагы хем оларың арасындады[+]. 41Булар Иса Җелиледекә[†] ызына дүшүп, Оңа хызмат эдипдилер. Ол ерде Иса билен Иерусалиме[†] гелен башга-да көп аяллар барды.


Иса җайланяр


(Матта 27:57-61; Лука 23:50-56; Ёханна 19:38-42)

42[•]Ол гүн Тайярлык гүнүди, ягны Сабадың өң янындакы гүнди. Агшам 43меҗлисиң сыланян агзасы, Худайың Шалыгына[†] умыт билен гарашян ариматиялы Юсуп гелди. Ол йүрегине даш баглап, Пилатың янына барды ве ондан Исаның җеседини диледи. 44Пилат Исаның эййәм өлендигине гең галды, йүзбашыны чагырып: «Өленине көп вагт болдумы?» дийип сорады. 45Муны йүзбашыдан аныкландан соң, җеседи Юсуба берди. 46Юсуп хем кепенлик мата сатын алды, җеседи ашак дүшүрип, кепене долады-да, гаяда оюлан бир мазарда җайлады. Соңра ол мазарың агзына бир даш тогалап гетирип гойды[+]. 47Магдалалы Меръем билен Ёсәниң эҗеси Меръем Исаның ниреде җайланандыгыны гөрдүлер.

#### 16-нҗы бап


Иса[†] дирелйәр


(Матта 28:1-8; Лука 24:1-12; Ёханна 20:1-10)

1[•]Сабат гүни[†] тамамланансоң, гич өйлән магдалалы Меръем,[†] Якубың эҗеси Меръем ве Саломе дагы гидип, Исаның җеседине чалмак үчин якымлы ыслы затлар сатын алдылар[+]. 2Хепдәниң биринҗи гүни[†][*] олар гүн доганда, мазарың башына гелдилер. 3Олар бири-бирлерине: «Мазарың агзындан дашы бизе ким айрып береркә?» дийишйәрдилер[+]. 4Башларыны галдырып середенлеринде, дашың бир чете тогаланандыгыны гөрдүлер. Даш гаты улуды. 5Мазара гиренлеринде болса, саг тарапда ак лыбас гейнен бир яш йигидиң отурандыгыны гөрүп геңиргенишдилер. 6Ол булара: «Геңиргенмәң! Сиз хача чүйленен насыралы Исаны гөзлейәрсиңиз. Иса дирелди! Ол бу ерде ёк. Ине, Онуң җесединиң гойлан ери. 7Инди болса барың-да, Онуң шәгиртлерине ве Петруса: „Иса сизден өң Җелилә баряр, Өзүниң сизе айдышы ялы, Оны шол ерде гөрерсиңиз“ дийиң» дийди[+]. 8Аяллар мазардан чыкып гачдылар. Олары сандырама хем алҗыраңңылык гаплап алыпды. Олар горкуларындан яңа хич киме хич зат айтмадылар.


Иса шәгиртлерине гөрүнйәр


(Матта 28:9,10; Ёханна 20:11-18; Лука 24:13-35)

9[•]Иса хепдәниң биринҗи гүни ир билен дирелди. Ол илки билен магдалалы Меръеме гөрүнди. Иса онуң ичинден еди арвах-җыны ковуп чыкарыпды[+]. 10Меръем гидип, муны Иса билен болан, инди болса Оңа яс тутуп, аглашып отуран шәгиртлерине хабар берди. 11Эмма олар Исаның диридигини ве Меръеме гөрнендигини эшиденлеринде, муңа ынанмадылар[+]. 12Шондан соң Иса оба тарап барян ики шәгирдине башга кешпде гөрүнди. 13Ол икиси хем ызларына өврүлип, муны бейлекилере хабар бердилер, эмма олар булара-да ынанмадылар. 14Соңра Иса сачак башында отуран Онбирлериң өзлерине гөрнүп, имансыздыклары, йүреклериниң текепбирдиги үчин олара кәеди. Себәби олар Онуң дирелендигини гөрен адамлара ынанмандылар.


Иса шәгиртлерини бүтин дүнйә ёллаяр


(Матта 28:16-20; Лука 24:36-53; Ёханна 20:19-23; Ресул 1:6-11)

15Иса шәгиртлерине шейле дийди: «Бүтин дүнйә айланың-да, Хош Хабары хемме адамлара вагыз эдиң[+]. 16Иман эдип чүмдүрилен халас болар, йөне иман этмедиге хөкүм эдилер[+]. 17Иман эдйәнлер шу аламатлары гөркезерлер: Мениң адым билен арвах-җынлары ковуп чыкарарлар, тәзе диллерде гепләрлер[+]. 18Эллери билен йылан тутсалар-да, зәхер ичселер-де, олара зепер етмез. Эллерини хассаларың башына гоярлар, олар хем сагалар»[+]. 19Реб[†] Иса олара булары гүррүң беренинден соң, гөге алынды ве Худайың[†] сагында отурды[+]. 20Онсоң шәгиртлер гидип, Хош Хабары хемме ерде вагыз этдилер. Реб олар билен ишләп, амала ашян гудратлы аламатлар аркалы Өз сөзүни тассыклаярды[+].

### Лука


Гириш

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]


#### Гириш


Луканың хош хабары


Бу китап Лука атлы лукман тарапындан язылды. Ол Иса иман эден илкинҗи адамларың бириди. Лука Исаның дурмушының, гөркезен гудратларының, вагызларының шаяды болан адамларың гүррүңлерини ыхлас билен йыгнап, ики китап: Луканың хош хабары ве Ресулларың ишлери атлы китаплары язды.

Лука Хош Хабар китабыны Иса Месихиң Халасгәрдиги барадакы хабары хеммелере мәлим этмек максады билен язяр. Бу Халасгәр гадымыетдәки пыгамберлер аркалы Худай тарапындан вада берлипди. Лука бу Хош Хабарың диңе бир уруг я-да халк үчин дәл-де, тутуш адамзат үчиндигини гайта-гайта ныгтаяр. Ол гарыплар ве аяллар ялы көп кемсидилмелере ве зулума дучар болянлар барада Иса Месихиң хоссарлык билен алада эдендигини беян эдйәр. Лука Иса Месихиң Өзи барада айданларыны мысал гетирип, шуны язяр: «Реббиң рухы үстүмдедир. Гарыплара Хош Хабары билдирмегим үчин, Ол Мени сечип-сайлады… зулум астындакылары азатлыга чыкармага, Реббиң мерхемет йылыны җар этмәге Мени иберди». (Лук 4:18.)

Лука Худайың сөйгүси, Мукаддес Рух, дога-дилегиң гүйҗи барада көп язяр. Ол өз китабында Исаның көп тымсалларыны айдып берйәр. Бу тымсаллар адаты дурмуша эсасланып, Худайың Шалыгы барада, бу Шалыгың раяты болмак үчин нәме этмелидигини окыҗа сада дилде дүшүндирйәр.

Гириш 1:1-4
Яхя пыгамбериң ве Иса Месихиң догулмагы, оларың чагалыгы 1:5–2:52
Иса Месихиң сыналмагы ве чүмдүрилмеги 3:1–4:13
Иса Месихиң Җелиледе гөркезен гудратлары ве вагызлары 4:14–9:50
Иса Иерусалиме уграяр 9:51–19:27
Иерусалиме дабаралы гириш ве соң болан вакалар 19:28–23:56
Реббиң дирелиши, шәгиртлерине гөрүнмеги ве гөге алынмагы 24:1-53

#### 1‑нҗи бап


Сөзбашы

1Хорматлы Теофил! Энчеме адамлар арамызда болуп гечен вакаларың тарыхыны язмага гиришдилер. 2Шол вакалары бизе илкибашдан гөзлери билен гөрен шаятлар ве Худайың[†] Хош Хабарының хызматчылары етирди. 3Шонуң үчин, эй, гадырлы Теофил, мениң өзүм хем болуп гечен вакаларың аныгына етип, саңа хеммесини җикме-җик язмагы йүрегиме дүвдүм[+]. 4Инди сен өзүңе өвредилен затларың хакыкатдыгына гөз етирерсиң.


Чүмдүриҗи Яхяның догулҗагы өңүнден айдыляр

5Яхудыя[†] патышасы Хиродың[†] дөврүнде Зекаря атлы бир руханы[†] барды. Ол Абыяның руханылар топарынданды, онуң аялы Элизабет хем Харуның неслинденди[+]. 6Бу әр-аялың икиси-де Худайың өңүнде догручыл адамлар болуп, олар Реббиң әхли буйрукларыдыр парзларыны[†] биркемсиз берҗай эдердилер[+]. 7Эмма Элизабетиң өнелгесиздигине гөрә, оларың перзенди ёкды. Оларың икиси-де эййәм гаррылык яшына етипди[+].

8Бир гүн Зекаря өз топарының нобатчылык гезегинде, Худайың хузурында руханылык хызматыны берҗай эдйәрди[+]. 9Шонда руханылык адаты боюнча, якымлы ыслы түтетги[†] түтетмек үчин, Реббиң ыбадатханасына[†] гирмек онуң биҗесине дүшди[+]. 10Түтетги түтетмели пурсады гелди, әхли җемагат дашарда Худая дога окап дурды[+].

11Шол вагт түтетги сыпасының[†] сагында дуран Реббиң бир перишдеси[†] Зекаря гөрүнди[+]. 12Зекаря оны гөрүп, өзүни йитирди, оны горкы гаплады. 13Эмма перишде оңа шейле дийди: «Эй, Зекаря, горкма, себәби сениң Худайдан эден дилегиң кабул болды. Аялың Элизабет саңа бир огул догруп берер, сен онуң адына Яхя дакарсың[+]. 14Бу саңа улы шатлык гетирер, онуң догланына көп адамлар шатланар. 15Чүнки ол Реббиң назарында бейик болар. Ол хич хачан агзына шерап ве ичги алмаз. Ол хениз энесиниң гөвресиндекә, Мукаддес Рухдан[†] долар[+]. 16Ол ысрайыл[†] халкындан көп адамы өзлериниң Худайы Реббе тарап өврер. 17Ол аталары огуллары билен ярашдырмак, боюн эгмезеклери догруларың дүшүнҗесине гөнүкдирмек үчин, Ылясың рухундан ве гудратындан долар, Реб[†] Иса[†] Месихиң[†][*] өңүнден йөрәр. Ол Реббиң гөвнүнден турҗак халкы тайярлар»[+]. 18Зекаря перишдә: «Мен муны нәхили билейин? Мен бир гарры адам, аялым-да гаррылык яшына етен» дийди[+]. 19Перишде оңа: «Мен – Худайың хузурында дурян Җебрайыл. Мен сениң билен геплешип, саңа бу Хош Хабары говшурмак үчин иберилдим[+]. 20Сен мениң белленен вагтда амала ашҗак сөзлериме ынанмадың. Шонуң үчин хем сениң дилиң тутулып, шу затларың амала ашҗак гүнүне ченли гепләп билмерсиң» дийип җогап берди.

21Шол вагт Зекаря гарашып дуран халк онуң ыбадатханада эглененине гең галды. 22Зекаря дашары чыканда, олар билен геплешип билмеди. Шонда олар ыбадатханада онуң бир гөрнүш[†] гөрендигине гөз етирдилер, себәби Зекаря олара үм билен ышарат эдйәрди, эмма геплешип билмейәрди.

23Хызмат этмели вагты тамамланансоң, Зекаря өйүне гайтды. 24Арадан көп вагт гечмәнкә, онуң аялы Элизабет гөврели болды. Ол бәш айлап хич ере чыкмады, өйүнде болды. 25Ол: «Муны мениң үчин эден Ребдир. Инди Ол маңа назар салып, ил арасындакы утанҗымдан дындарды» диййәрди[+].


Исаның догулҗагы өңүнден айдыляр

26Элизабетиң гөврелилигиниң алтынҗы айында Худай Җебрайыл перишдәни Җелиләниң Насыра шәхерине,[+] 27Давудың неслинден Юсуп атлы адамың адаглысы болан бир бой гызың янына иберди. Ол гызың ады Меръемди.[†] 28Перишде онуң янына гелип: «Салам, эй, ялканан гыз! Реб сениң билендир![*]» дийди[+]. 29Меръем бу сөзлере өр-гөкден гелип, бу саламың нәме аңладяндыгыны билҗек болуп пикире батды. 30Перишде оңа йүзленип: «Горкма, Меръем, сен Худайың назарында мерхемет тапдың. 31Сен гөврели болуп, бир Огул дограрсың. Онуң адына Иса дакарсың[+]. 32Ол бейик болар, Оңа Бейик Худайың Оглы[†][*] дийлер. Таңры Худай Оңа атасы Давудың тагтыны берер[+]. 33Ол Якубың неслиниң үстүнден эбедилик шалык сүрер, патышалыгының соңы болмаз» дийди[+]. 34Меръем перишдә: «Бу нәхили болар? Мен хениз дурмуша чыкамок ахыры» дийди. 35Перишде оңа: «Мукаддес Рух сениң үстүңе инер, Бейик Худайың гудраты сениң үстүңе көлеге салар. Шонуң үчин хем догулҗак чага Мукаддес[†] сайылар, Оңа Худайың Оглы дийлер[+]. 36Анха, сениң гарындашың Элизабетиң хем гаррыдыгына гарамаздан, гөвресинде чага бар. Өнелгесиз дийилйән бу аял эййәм алты ай бәри гөврелидир. 37Чүнки Худайың янында мүмкин дәл зат ёкдур» дийип җогап берди[+]. 38Меръем: «Мен Реббиң гырнагыдырын. Гой, маңа сениң айдышың ялы болсун» дийди. Онсоң перишде онуң янындан гитди.


Меръем Элизабетиң янына гидйәр

39Шол гүнлерде Меръем ёл шайыны тутуп, гыссанмач Яхудыяның даглык үлкесиндәки бир шәхере гитди. 40Ол ерде Зекаряның өйүне барып, Элизабете салам берди. 41Меръемиң саламыны эшиден бадына, гөвресиндәки чага гымылдап, Элизабет Мукаддес Рухдан долды. 42Ол батлы гыгырып: «Сен аяллар арасында ялканансың, гөврәңдәки чага хем ялканандыр! 43Реббимиң энеси мениң яныма гелер ялы, мен нәдип бейле ялкандымкам? 44Саламың гулагыма гелип етен бадына, гөврәмдәки чага бегенчден яңа гымылдады. 45Реббиң айданларының амала ашҗакдыгына иман эден аял багтлыдыр!» дийди.


Меръемиң айдымы

46Меръем шейле дийди:

«Җаным Ребби бейгелдйәр,[+]
47рухум Халасгәрим[†] Худая шатланяр[+].
48Ол мен песпәл гырнагына назарын салды.
Мундан бейләк әхли несиллер маңа багтлы диерлер[+].
49Гудратыгүйчли мениң үчин бейик ишлер этди.
Онуң ады мукаддесдир[+].
50Ол несиллербойы Өзүнден горкянлара мерхемет эдер[+].
51Ол гүйҗи билен бейик ишлери амала ашырды,
өвүнҗеңлери оларың әхли ички пикирлери билен даргатды[+].
52Хөкүмдарлары тагтындан дүшүрип,
песпәл адамлары бейгелтди[+].
53Ачлары нәз-ныгматдан дойруп,
байлары болса бош гайтарды[+].
54-55Аталарымыза сөз берши ялы,
Ыбрайым билен онуң неслине
рехимдарлык этмеги хич унутман,
гулы Ысрайыла ярдам этди»[+].

56Меръем Элизабетиң өйүнде үч ая голай болуп, соң өйүне гайтды.


Чүмдүриҗи Яхя догуляр

57Элизабетиң айы-гүни долуп, бир огул догурды. 58Гоңшуларыдыр доган-гарындашлары Реббиң оңа бейик мерхемет эдендигини эшидип, онуң билен шатландылар. 59Секизинҗи гүн чаганы сүннет этмәге гелдилер. Оңа какасы Зекаряның адыны дакҗак болдулар[+]. 60Эмма эҗеси муңа гаршы болуп: «Ёк, онуң ады Яхя болмалыдыр» дийди. 61Олар оңа: «Сениң гарындашларыңың арасында Яхя атлысы ёк ахыры» дийдилер. 62Онсоң олар чаганың какасына үм билен дүшүндирип, онуң адына нәме дакмакчыдыгыны сорадылар. 63Зекаря хем язар ялы бир тагтаҗык тапып, оңа «Ады Яхя» дийип язды. Хеммелер хайран галды. 64Шол вагт Зекаряның дили ачылып, Худая өвги айдып, геплемәге башлады. 65Гоңшуларың хеммесини горкы гаплады. Яхудыя даглыгының әхли еринде бу болан вакаларың барысы хакда гүррүң эдилди. 66Муны эшиденлериң бары бу затлар хакда ой-пикире батып: «Бу чага ким боларка?» дийишйәрди. Чүнки Реббиң гүйҗи онуң биленди.


Зекаряның пыгамберлиги[†]

67Чаганың какасы Зекаря Мукаддес Рухдан долуп, шейле пыгамберлик этди:

68«Ысрайылың Худайы Реббе өвгүлер болсун!
Чүнки Ол Өз халкына назарын салып, халас этди[+].
69-71Өңки заманда
мукаддес пыгамберлер аркалы сөз берши ялы,
душманларымыздан бизи халас этмәге,
йигренйәнлериң әхлисинден дындармага,
Ол бизиң үчин Өз гулы Давудың неслинден
бир гүйчли Халасгәр чыкарды[+][+].
72Ол муны аталарымыза рехимдарлык этмек үчин,
Өз мукаддес әхтини ятда сакламак үчин этди[+].
73Атамыз Ыбрайыма ант ичип, шейле сөз берди:[+]
74-75Душманларымызың элинден бизи халас этмәге,
өмрүмиз бойы хузурында горкусыз,
мукаддеслик хем догрулык билен
гуллук этмәге мүмкинчилик берди.
76Эй, балам, сен хем Бейик Худайың пыгамбери диен ады аларсың!
Реббе ёл тайярламак үчин, Онуң өңүнден йөрәрсиң[+].
77Гүнәлериниң багышланмагы аркалы
оларың халас болҗакдыгыны
Онуң халкына мәлим эдерсиң[+].
78Худайымыз мәхир-шепагатдан долудыр:
Ол үстүмизе Гүн шөхлесини дөкдүрер[+].
79Түмлүкде ве өлүм көлегесинде отуранлара нур сачылар,
аякларымыз парахатлык ёлуна гөнүкдирилер»[+].

80Шунлукда, чага өсйәрди ве рухы тайдан гүйчленйәрди. Ол ысрайыл халкына гөрүнмели гүнлерине ченли чөлде яшады[+].

#### 2‑нҗи бап


Иса[†] догуляр


(Матта 1:18-25)

1[•]Шол гүнлерде Рим императоры[†] Август тутуш империяда илат язувыны гечирмек барада перман[†] чыкарды[+]. 2Бу илкинҗи илат язувы болуп, ол Кириниусың Сирия хөкүмдарлык эден дөврүнде гечирилди. 3Илат язувындан гечмек үчин, хер ким өз шәхерине гитди.

4Шейлеликде, Юсуп хем Җелиледәки[†] Насыра шәхеринден чыкып, Давудың Яхудыядакы[†] Бейтуллахам шәхерине гитди, себәби ол Давудың уругындан болуп, онуң неслине дегишлиди[+]. 5Юсуп язылмак үчин ол ере гөврели адаглысы Меръеми[†] хем алып гитди. 6-7Олар Бейтуллахамдакалар, Меръемиң айы-гүни долуп, новбахар оглуны догурды. Меръем Оны гундага долады-да, бир ахырда ятырды, себәби олар мыхманханадан ер тапмандылар.


Чопанлар ве перишделер[†]

8Шол гиҗе Бейтуллахамың голайында кәбир чопанлар сүрүлерини гораярдылар. 9Бирденкә оларың өңүнде Реббиң бир перишдеси пейда болды ве Реббиң ялкымы даш-төвереги ягтылтды. Чопанлар гаты горкдулар[+]. 10Перишде олара: «Горкмаң! Мен сизе әхли халкы бегендирҗек шатлыклы Хош Хабары ыглан эдйәрин: 11Шу гүн Давудың шәхеринде сизиң үчин Халасгәр[†] догулды. Ол Реббимиз Месихдир.[†][+] 12Ине, бу сизе бир аламат болар: сиз гундага долангы, ахырда ятан бир Чаганы тапарсыңыз» дийди[+]. 13Бирденкә перишде билен бирликде гөгүң сан-саҗаксыз гошуны гөрүнди. Олар Худайы[†] өвүп шөхратландырдылар:[†][+]

14«Гөклер гөгүнде Худая шөхрат болсун!
Худайдан мерхемет тапан ердәки ынсанлара парахатлык болсун![*]» диййәрдилер[+].

15Перишделер чопанларың янындан айрылып, гөге гөтериленлеринде, чопанлар бири-бирлерине: «Йөрүң, Бейтуллахама гиделиң. Реббиң бизе аян эден бу вакасыны гөрелиң» дийишдилер.

16Шейлеликде, олар гыссанмач гидип, Меръеми, Юсубы ве ахырда ятан чаганы тапдылар. 17Олар Исаны гөренлеринде, бу чага хакда эшиденлерини олара гүррүң бердилер. 18Чопанларың гүррүңлерини эшиденлериң бары хайран галды. 19Меръем болса бу затларың бары хакда чуңңур пикире батып, олары йүрегинде саклаярды[+]. 20Чопанлар хемме гөрүп-эшиденлериниң өзлерине айдылышы ялы боландыгы үчин, Худайы шөхратландырдылар, өвгүлер айдып, ызларына доландылар.


Шимгон ве Ханна Иса хакда пыгамберлик[†] эдйәрлер

21Секизинҗи гүн чаганы сүннетлемели боланда, Онуң адына Иса дакдылар. Бу Онуң энесиниң гөвресинде галмаздан өң, перишдәниң Оңа берен адыды[+]. 22Мусаның кануны[†] боюнча гечирилйән тәмизлениш[†] дәп-дессурларың берҗай эдилмели дөври етип геленде, Юсуп билен Меръем Иерусалиме[†] гитдилер. Олар Исаны Реббе багыш этмек үчин, Оны хем янларына алдылар[+]. 23[+]Канунда: «Илкинҗи доглан хер бир эркек гөбекли Реббе багыш эдилмели» дийип языландыр[+]. 24[+]Олар Канунда язылышы ялы, ики гумрыны я-да кепдерини хем гурбанлык хөкмүнде хөдүр этмелидилер[+].

25Шол вагт Иерусалимде Шимгон атлы бир догручыл ве таква адам яшаярды. Ол ысрайыл[†] халкының азат эдилмегине гарашярды, Мукаддес Рух[†] онуң үстүндеди[+]. 26Оңа Реббиң Месихини гөрмезден өң өлмеҗекдиги Мукаддес Рух тарапындан аян болупды. 27Симун Мукаддес Рухуң угрукдырмагы билен ыбадатхананың[†] ховлусына гелди. Исаның эне-атасы Төвратда[†] язылан адаты берҗай этмек үчин, Чаганы ичери саланларында, 28Симун Оны гуҗагына алып, Худая алкыш окап, шейле дийди: 29«Я Реб[†], Өз берен сөзүңе гөрә, инди гулуң аркайын аманадыны табшырып билер. 30-31Ине, Сениң әхли халкларың өңүнде тайярлан Халасгәриңи гөзүм билен гөрдүм[+]. 32Кесеки миллетлере[†] аянлык[†] берҗек, халкың ысрайылы шөхратландырҗак нуры гөрдүм».

33Чага барада айдылян сөзлере онуң эне-атасы хайран галды. 34Шимгон олара ак пата[†] берип, энеси Меръеме: «Бу чага Худай тарапындан берлен аламат болуп, ынсанлар оңа гаршы чыкарлар. Ол себәпли Ысрайылда көп адамлар хеләк болар, көп адамлар болса ялканар. 35Шонда энчеме йүреклериң сырлы пикирлери аян болар. Сениң калбыңа хем хасрат йити гылыч кимин санҗылар» дийди[+].

36-37Ол ерде сегсен дөрт йылдан бәри дул яшаян Ханна атлы гарры пыгамбер аял хем барды. Ол ашер тиресинден Пануелиң гызыды. Ол дурмуша чыкандан соңра әри билен еди йыл яшашып, дул галыпды. Бу аял хемише ыбадатхананың ховлусында болуп, агыз бекләп, дога окап, гиҗе-гүндиз Худая ыбадат эдйәрди[+]. 38Ханна хем эдил шол пурсат гелип, Реббе өвги айдып, Иерусалимиң халас болмагына гарашянларың барына бу Чага хакда гүррүң берди. 39Юсуп билен Меръем Мусаның кануны боюнча әхли зады берҗай эденлеринден соңра, Җелилә, өзлериниң Насыра шәхерине доландылар[+]. 40Чага улалып, гүйчде ве акылдарлыкда өсйәрди. Худайың мерхемети Онуң үстүндеди.


Иса дин мугаллымлары билен

41Исаның эне-атасы хер йыл Песах байрамында[†] Иерусалиме гидйәрдилер[+]. 42Иса он ики яшына етенде, олар байрамчылык адаты боюнча ене Иерусалиме гитдилер. 43Байрамчылык гутарандан соң, олар өйлерине доландылар. Етгинҗек Иса болса Иерусалимде галды, эмма Онуң эне-атасының мундан хабары ёкды[+]. 44Олар Оны ёлагчыларың арасындадыр өйдүп, бир гүнлүк ёлы гечдилер. Онсоң Оны доган-гарындашларының, дост-ярларының арасындан гөзләп башладылар. 45Оны гөзләп тапмансоңлар, ызларына Иерусалиме доландылар. 46Үч гүнден соң, Оны ыбадатхананың ховлусындан тапдылар. Ол дин мугаллымларының арасында отурып, олары диңләп, сораглар берйәрди. 47Исаны диңлейәнлериң бары Онуң пайхасына, берйән җогапларына хайран галярдылар. 48Эне-атасы Оны гөренлеринде гең галдылар. Эҗеси Оңа: «Оглум! Нәме үчин бейтдиң? Какаң икимиз гаты гайгы эдип, Сени гөзледик» дийди. 49Иса олара: «Мени нәме үчин гөзледиңиз? Сиз Мениң Атамың өйүнде болмалыдыгымы билмейәрдиңизми?» дийди. 50Эмма олар Онуң нәме дийҗек боляндыгына дүшүнмедилер[+]. 51Онсоң Иса эне-атасы билен Насыра гайтды, оларың сөзүне гулак асды. Эмма Онуң эҗеси бу гүррүңлериң әхлисини йүрегинде саклаярды[+]. 52Иса акылдарлыкда, бойда өсүп, Худайың хем адамларың мәхрини газанярды[+].

#### 3‑нҗи бап


Яхя чүмдүриҗиниң вагзы


(Матта 3:1-12; Марк 1:1-8; Ёханна 1:19-28)

1[•]Рим императоры[†] Тиберейиң хөкүмдарлыгының он бәшинҗи йылында, Понтий Пилат[†] Яхудыяның[†] хәкими дөврүнде Хирод[†] – Җелиләни, онуң доганы Филип – Итурея билен Трахонитис велаятыны, Лисанияс-да Абилини доландырярды[+]. 2Ханан билен Каяфа хем баш руханыды.[†] Шонда Зекаряның оглы Яхя Худайың[†] сөзи аян болды. Ол чөлде яшаярды[+]. 3Яхя Иордан дерясының[†] төверегиндәки әхли ерлере айланып, адамлара гүнәлериниң багышланмагы үчин тоба эдип, сува чүмдүрилмеклерини вагыз эдйәрди. 4[+]Ишая пыгамбер[†] бу барада өз китабында шейле языпды:

«Чөлде бир сес гыгыряр:
„Реббе ёл тайынлаң!
Онуң ёдаларыны дүзләң!
5Әхли дерелер долдурылар,
әхли даг-депелер песелдилер,
эгрем-буграм ёллар догруланар,
бүдүр-сүдүр ёдалар текизленер.
6Шонда әхли ынсанлар Худайың халас эдишини гөрерлер“»[+].

7Бир улы мәхелле сува чүмдүрилмек үчин, Яхяның янына гелди. Яхя олара шейле йүзленди: «Эй, алахөвренлер несли! Гелҗек газапдан гачып гутулып билерис өйдйәңизми[+]? 8Мундан бейләк эден тобаңыза мынасып миве бериң. Өз-өзүңизе: „Бизиң атамыз Ыбрайымдыр“ дийип айтмагы хыялыңыза хем гетирмәң. Мен сизе шуны айдайын: Худай Ыбрайым үчин шу дашлардан хем перзент ярадып билйәндир[+]. 9Ине, палта эййәм агачларың дүйбүнде ятыр: оңат миве бермейән хер бир агач чапылып, ода ташланар»[+].

10Халк ондан: «Эйсем, биз нәме этмели?» дийип сорады[+]. 11Ол: «Ики көйнекли бирини көйнексизе берсин. Иймити болан хем шонуң ялы этсин» дийип җогап берди[+]. 12Салгытчылар-да[†] чүмдүрилмек үчин онуң янына гелип: «Мугаллым, биз нәме этмели?» дийип сорадылар. 13Яхя олара: «Өзүңизе буйруландан артык алмаң» дийди. 14Онсоң эсгерлер-де: «Биз нәме этмели?» дийип сорадылар. Олара: «Хич кимден зорлук билен пул алмаң, нәхак ере төхмет атмаң, өз хакыңыза кайыл болуң» дийди[+].

15Халк Месихе[†] умыт билен гарашярды ве хеммелер Яхя хакда йүреклеринде: «Яхя шол Месих болаймасын?» дийип ойланярды[+]. 16Яхя олара: «Мен сизи сува чүмдүрйәрин, эмма менден хас гүйчли Бири гелер, мен хатда Онуң чарыгының багыны чөзмәге-де мынасып дәлдирин. Ол сизи Мукаддес Руха[†] хем-де ода чүмдүрер[+]. 17Онуң харман совурян чаршагы элиндедир. Ол харман ерини сүпүрип, бугдайы аммарына үйшүрер, саманы болса сөнмез отда якар» дийди[+]. 18Ол башга-да көп өвүт-үндев эдип, халка Хош Хабары вагыз эдйәрди.

19Эмма баш хәким Хирод өз доганының аялы Хиродия өйленени үчин ве башга-да көп эрбет ишлери эдени үчин, Яхяның кәйинҗине сезевар болды. 20Ол Яхяны зындана салмак билен өңки эден әхли писликлериниң үстүне ене бир пислик гошды[+].


Иса[†] сува чүмдүрилйәр


(Матта 3:13-17; Марк 1:9-11)

21[•]Әхли халк сува чүмдүрилип чыкарыландан соң, Иса-да чүмдүрилип чыкарылды. Ол Худая дога эдйәркә, гөклер ачылып,[+] 22Мукаддес Рух кепдери гөрнүшде[†] Онуң үстүне инди. Гөкден: «Сен Мениң сөвер Оглумсың. Мен Сенден көп разыдырын» диен оваз гелди[+].


Исаның несил дарагты


(Матта 1:1-17)

23[•]Иса Өз хызматына башлан вагты отуз яшларындады. Ол Юсубың оглы хасапланярды. Юсуп Элийиң оглы,[+] 24Элий Маттадың, Маттат Левиниң, Леви Мелкиниң, Мелки Яннайың, Яннай Юсубың, 25Юсуп Маттатяның, Маттатя Амосың, Амос Нахумың, Нахум Эслиниң, Эсли Нагайың, 26Нагай Махадың, Махат Маттатяның, Маттатя Шимийиң, Шимий Ёсехиң, Ёсех Ёданың, 27Ёда Ёхананың, Ёханан Ресаның, Реса Зерубабылың, Зерубабыл Шеялтыелиң, Шеялтыел Нериниң,[+] 28Нери Мелкиниң, Мелки Аддының, Адды Косамың, Косам Элмадамың, Элмадам Эриң, 29Эр Ешуваның, Ешува Элигезериң, Элигезер Ёрымың, Ёрым Маттатың, Маттат Левиниң, 30Леви Шимгоның, Шимгон Яхуданың,[†] Яхуда Юсубың, Юсуп Ёнамың, Ёнам Элякымың, 31Элякым Мелеяның, Мелея Меннаның, Менна Маттатаның, Маттата Натаның, Натан Давудың,[+] 32Давут Йышайың, Йышай Обедиң, Обет Бовазың, Боваз Саланың[*], Сала Нахшоның,[+] 33Нахшон Эминадабың, Эминадап Адмының, Адмын Арнының, Арны Хесроның, Хесрон Пересиң, Перес Яхуданың,[+] 34Яхудыя Якубың, Якуп Ысхагың, Ысхак Ыбрайымың, Ыбрайым Тераның, Тера Нахорың,[+] 35Нахор Серугың, Серук Регувың, Регув Пелегиң, Пелек Эбериң, Эбер Шеланың, 36Шела Кейнаның, Кейнан Арпакшадың, Арпакшат Самың, Сам Нухуң, Нух Лемегиң, 37Лемек Метушеланың, Метушела Ханогың, Ханок Ередиң, Ерет Махалалелиң, Махалалел Кейнаның, 38Кейнан Эношың, Энош Шисиң, Шис Адамың оглуды, Адам болса Худайың оглуды[+].

#### 4‑нҗи бап


Иса[†] сыналяр


(Матта 4:1-17; Марк 1:12-15)

1[•]Иса Мукаддес Рухдан[†] долуп, Иордан дерясындан[†] ызына доланды. Мукаддес Рух Оны чөле алып гитди. 2Иса ол ерде кырк гүнләп иблис[†] тарапындан сынага салынды. Шол гүнлериң довамында Ол хич зат иймеди, кырк гүнден соң болса аҗыкды[+].

3Иблис Оңа: «Эгер Сен Худайың Оглы[†] болсаң, бу дашың чөреге өврүлмегини буюр» дийди. 4[+]Иса: «„Ынсан диңе чөрек билен яшамаяр“ дийип язылгыдыр» дийип җогап берди[+].

5Соңра иблис Исаны бир белент ере чыкарып, Оңа дүнйәниң әхли шалыкларыны гөркезди. 6Иблис Иса: «Мен буларың әхлисиниң хөкүмдарлыгыны ве шан-шөхратыны[†] Саңа берейин. Булар маңа берилди, мен хем оны исләниме берип билйәрин[+]. 7Шонуң үчин Сен маңа сежде этсең, буларың бары Сениңки болар» дийди. 8[+]Иса оңа: «„Худайыңыз[†] Реббе сежде эдиң, диңе Оңа гуллук эдиң“ дийип хем язылгыдыр[*]» дийип җогап берди[+].

9Соңра иблис Исаны Иерусалиме[†] гетирди. Оны ыбадатхананың[†] чүр депесине чыкарып: «Эгер Сен Худайың Оглы болсаң, Өзүңи шу ерден ашак окла. 10-11[+]Чүнки шейле язылгыдыр:

„Сени берк горамак үчин,
Ол перишделерине[†] Сен бабатда эмр эдер.
Аягың даша бүдремез ялы,
олар Сени эллеринде гөтерер“» дийди[+].

12[+]Иса оңа: «„Худайыңыз Ребби сынамаң“ дийип хем язылгыдыр» дийип җогап берди[+].

13Иблис Исаны сынагларың хеммесинден гечирип гутарандан соң, аматлы пурсат гелйәнчә, Онуң янындан гитди. 14[•]Иса Мукаддес Рухуң гүйҗи билен Җелилә доланып гелди. Ол хакдакы гүррүңлер этрабың чар тарапына яйрады. 15Ол яхудыларың[†] синагогаларында халка өвретмәге башлады, хеммелер Оңа өвги айдярдылар[+].


Насырада Исаны рет эдйәрлер


(Матта 13:53-58; Марк 6:1-6)

16Бир гүн Иса Өз догдук меканы болан Насыра гитди. Ол Сабат гүни[†] адатдакы ялы синагога барып, Мукаддес[†] Язгылардан окамак үчин еринден турды[+]. 17Оңа Ишая пыгамбериң[†] китабыны бердилер. Ол хем китабы ачып, шу сөзлериң язылан ерини тапды:

18-19[+]«Реббиң рухы үстүмдедир.
Гарыплара Хош Хабары билдирмегим үчин,
Ол Мени сечип-сайлады;
туссаглара азатлыгы,
көрлере гөзүниң ачылҗакдыгыны ыглан этмәге[*] Ол Мени иберди.
Зулум астындакылары азатлыга чыкармага,
Реббиң мерхемет йылыны җар этмәге Мени иберди»[+].

20Онсоң китабы япып, оны ызына – хызматкәре берди-де отурды. Синагогадакыларың[†] барының гөзи Оңа дикилди. 21Иса олара: «Сизиң эшиден бу мукаддес язгыңыз шу гүн берҗай болды» дийип, гүррүңе башлады. 22Хеммелер Исаны өвүп, Онуң агзындан чыкан аҗайып сөзлере хайран галып: «Бу Юсубың Оглы дәлми?» дийип сорадылар. 23Иса олара: «Сизиң Маңа: „Эй, лукман, илки өзүңе шыпа бер!“ диен накылы айтҗакдыгыңызы билип дурун. Сиз: „Капернаумда эден ишлериңи эшитдик. Олары шу ерде, Өз юрдуңда-да берҗай эт-дә“ диерсиңиз» дийди[+]. 24Ол ене шейле дийди: «Сизе догрусыны айдярын, хич бир пыгамбер[†] өз юрдунда кабул эдилмейәр[+]. 25Сизе хакыкаты айдярын: Ылясың дөврүнде үч йыл алты айлап асмандан екеҗе дамҗа-да ягыш дамман, әхли юрда элхенч ачлык дүшенде, Ысрайылда көп дул аяллар барды[+]. 26Эмма Ыляс оларың хич бириниң янына иберилмән, диңе Сидондакы[†] Сарепат шәхеринде болан бир кесеки дул аялың янына иберилди[+]. 27[+]Шейле хем, Эляша пыгамбериң[†] дөврүнде Ысрайылда дери кеселли көп адамлар барды. Эмма Эляша диңе сириялы кесеки Нагаманың янына иберилди ве ондан башга хич ким тәмиз[†] болмады»[+]. 28Бу сөзлери эшиденлеринде, синагогадакыларың бары гахар-газаба мүнди. 29Олар аяга галып, Исаны шәхерден ковдулар. Насыра шәхери депеде ерлешйәрди. Олар Оны шол депәниң чүр башына чыкарып, ашак ташлаҗак болдулар. 30Эмма Иса оларың арасындан гечип, ол ерден чыкып гайтды[+].


Иса арвах-җыны ковяр

31[•]Онсоң Иса Җелиләниң Капернаум шәхерине гелип, Сабат гүни халка өвретмәге башлады[+]. 32Халк Онуң таглыматына хайран галды, себәби Ол ыгтыярлылык билен геплейәрди[+]. 33Синагогада арвах-җын эелән бир адам барды. Ол батлы сес билен гыгырып: 34«Эй, насыралы Иса! Бизиң билен нәме ишиң бар? Бизи ёк этмәге гелдиңми? Мен Сениң кимдигиңи билйәрин, Сен Худайың Мукаддесисиң» дийип гыгырды[+]. 35Иса арвах-җына кәйәп: «Сем бол! Бу адамдан чык!» дийип буйрук берди. Шонда арвах-җын ол адамы хеммелериң өңүнде ере йыкды-да, хич зыян етирмән, ондан чыкды[+]. 36Хеммелер хайран галып, бири-бирлерине: «Бу нәхили сөз? Ол ыгтыяр хем гудрат билен арвах-җынлара буйрук берйәр. Олар хем чыкярлар» дийишдилер. 37Иса хакындакы хабар бу этрабың чар тарапына яйрады.


Иса көп хассалара шыпа берйәр

38[•]Иса синагогадан чыкып, Симуның өйүне барды. Симуның гайыненесини гыздырып ятырды. Муңа Исадан көмек сорадылар[+]. 39Иса онуң башуҗунда дуруп, гыззырма кәеди велин, онуң гыззырмасы айрылды. Ол аял дессине еринден турды-да, олара хызмат этмәге башлады. 40Гүн батанда, адамлар хер дүрли кеселлилери Исаның янына гетирдилер. Иса хем оларың хер бириниң үстүне элини гоюп шыпа берди. 41Көпүсинден арвах-җынлар: «Сен Худайың Оглусың![*]» дийип гыгырышып чыкярды. Эмма Иса олара кәйәп, геплемеклерине ёл бермейәрди, себәби олар Онуң Месихдигини[†] билйәрдилер[+].

42[•]Эртеси гүн даң атанда, Иса өйден чыкып, бир чола ере гитди. Халк хем Онуң гөзлегине чыкды. Олар Исаны тапанларында, Оны өз янларында алып галмага дырҗашдылар[+]. 43Иса олара: «Мен Худайың Шалыгының[†] Хош Хабарыны бейлеки шәхерлерде-де вагыз этмели, хут шонуң үчин хем иберилдим» дийди[+]. 44Шейдип, Ол Яхудыяның[*] синагогаларында вагыз этмегини довам этдирди.

#### 5‑нҗи бап


Исаның илкинҗи шәгиртлери


(Матта 4:18-22; Марк 1:16-20)

1[•]Бир гүн Иса[†] Гиннесарет көлүниң[*] кенарында вагыз эдйәркә, халк Худайың[†] сөзүни диңлемек үчин, Онуң дашына үйшди[+]. 2Шонда Иса көлүң якасында дуран ики гайыгы гөрди. Балыкчылар гайыклардан дүшүп, торларыны ювуп дурдулар. 3Иса гайыкларың бирине мүнүп, гайыгың эеси Симундан кенардан бираз узаклашмагы хайыш этди. Онсоң Ол гайыкда отуран еринден халка өвретмәге дурды. 4Иса сөзүни тамамландан соң, Симуна: «Көлүң чуң ерине гидиң-де, балык тутмак үчин торларыңызы сува ташлаң» дийди[+]. 5Симун Оңа: «Халыпа! Бүтин гиҗе җан этсек-де, хич зат тутуп билмедик, йөне Сениң сөзүң хатырасына торлары ене ташлайын» дийди. 6Муны айдылышы ялы эденлеринде, олар шейле бир көп балык тутдулар велин, торлары-да йыртылып башлады. 7Шоңа гөрә олар бейлеки гайыкдакы ёлдашларының гелип көмеклешмеклери үчин, эллерини булап ышарат этдилер. Олар гелип, ики гайыгы-да балыкдан долдурдылар. Гайыклар тас сува батыпды. 8Симун Петрус муны гөренде, Исаның аягына йыкылып: «Эй, Агам! Мениң янымдан айрыл, мен бир гүнәли адам!» дийди[+]. 9Тутан балыкларының көпдүгине онуң өзи ве янындакыларың хеммеси хайран галды. 10Симуның ёлдашлары Якуп билен Ёханна атлы Зебедейиң огуллары хем муңа хайран галдылар. Иса Симуна: «Горкма, сен мундан бейләк балык дерегине ынсанлары тутарсың» дийди[+]. 11Шейлеликде, олар гайыкларыны кенара чыкарып, бар зады ташлап, Онуң ызына дүшдүлер.


Иса дери кеселлини сагалдяр


(Матта 8:1-4; Марк 1:40-45)

12[•]Иса шәхерлериң бириндекә, элхенч дери кеселине ёлуган бир адам Онуң янына гелди. Ол Исаны гөренде, дызына чөкүп, Оңа: «Эй, Агам! Эгер ислесең, мени бу кеселден тәмизләп[†] билерсиң» дийип ялбарды[+]. 13Иса хем элини узатды-да, оңа дегрип: «Ислейәрин, тәмиз бол!» дийди. Дери кесели[†] ол адамдан шобада айрылды. 14Соңра Иса оңа: «Муны хич киме айтмагын. Йөне гит-де, рухана гөрүн ве дери кеселинден сапланандыгыңы хеммелере субут эдер ялы, Мусаның буйран садакасыны[†] бер» дийип буюрды[+]. 15Эмма Иса хакындакы хабарлар барха яйраярды. Исаны диңлемек ве кеселлерине шыпа тапмак үчин, Онуң янына улы мәхелле йыгнанярды. 16Иса болса көпленч еке Өзи чола ерлере гидип, Худая дога окаярды[+].


Иса бир ысмазы сагалдяр


(Матта 9:1-8; Марк 2:1-12)

17[•]Бир гүн Иса халка өвредип отырка, Җелиләниң әхли обаларындан, Яхудыядыр[†] Иерусалимден[†] гелен фарисейлер[†] билен Төврат[†] мугаллымлары-да шол ердедилер. Иса Реббиң гудраты аркалы хассалара шыпа берйәрди[+]. 18Шол вагт бирнәче адам бир ысмазы дүшеги билен гөтерип гетирди. Олар оны җайың ичине салып, Исаның өңүнде ятырҗак болдулар. 19Эмма үйшен мәхелледен яңа оны ичери салмага ёл тапмансоңлар, җайың үстүне чыкып, үчеги сөкүп ачдылар. Онсоң ысмазы дүшеги билен үчекден саллап, Исаның өңүне дүшүрдилер. 20Иса оларың иманыны гөрүп, ысмаза: «Дост, сениң гүнәлериң өтүлди» дийди[+]. 21Төврат мугаллымлары билен фарисейлер: «Худая дил етирйән бу адам ким? Гүнәлери еке-тәк Худайдан башга ким өтүп билер?» дийип, ичини геплетмәге башладылар[+]. 22Эмма Иса оларың нәме пикир эдйәндиклерини билип, олара: «Нәме үчин хыялыңызда бейле пикирлер эдйәрсиңиз? 23Хайсыны айтмак аңсат: „Гүнәлериң өтүлди“ диймекми я-да: „Тур-да, йөре“ диймек? 24Эмма сиз Ынсан Оглуның ер йүзүнде гүнәлери өтмәге-де ыгтыярының бардыгыны билип гоюң» дийди. Онсоң Ол ысмаза: «Саңа диййәрин, тур, дүшегиңи ал-да, өйүңе гайт» дийди. 25Ол хем хеммәниң гөзүниң алнында дессине еринден турды ве дүшегини йыгнады, Худайы шөхратландырып,[†] өйүне гитди. 26Әхли адамлар хайран галып, Худайы шөхратландырдылар. Олары горкы гаплап алды, олар: «Бу гүн шейле бир гең затлар гөрдүк» дийишдилер.


Иса Левини чагыряр


(Матта 9:9-13; Марк 2:13-17)

27[•]Шундан соң Иса дашары чыканда, салгыт йыгнап отуран Левини гөрүп, оңа: «Мениң ызыма дүш!» дийди. 28Ол хем еринден турды-да, әхли зады ташлап, Онуң ызына дүшди. 29Леви өз өйүнде Иса үчин бир улы мейлис гурады. Сачагың башында олар билен биртопар салгытчылар[†] ве башга-да көп адамлар нахар ийип отырдылар[+]. 30Фарисейлер билен Төврат мугаллымлары Онуң шәгиртлерине: «Нәме үчин салгытчылардыр гүнәкәрлер билен биле ийип-ичйәрсиңиз?» дийип хүңүрдешдилер[+]. 31Иса олара: «Лукман саглара дәл-де, хассалара герекдир. 32Мен догрулары дәл-де, гүнәкәрлери тоба чагырмага гелдим» дийип җогап берди[+].


Агыз беклеме барада сораг


(Матта 9:14-17; Марк 2:18-22)

33[•]Олар Иса: «Яхяның шәгиртлери йыгы-йыгыдан агыз бекләп, дога-дилег эдйәрлер, фарисейлериң шәгиртлери хем шейле, эмма Сениң шәгиртлериң ийип-ичип йөрлер» дийдилер[+]. 34Иса: «Тойда гиев достларының янындака, сиз онуң мыхманларына агыз бекледип билерсиңизми[+]? 35Эмма гиевиң олардан алынҗак гүнлери гелер, шонда олар агыз бекләрлер» дийип җогап берди[+].

36Иса олара шу тымсалы айдып берди: «Хич ким тәзе эшикден йыртып, көне эшиге яма салмаз. Бейтсе, тәзе эшик хем йыртылар, тәзе эшикден алнан яма-да көне эшиге гелишмез. 37Хич ким тәзе шерабы көне мешиклере гуймаз. Ёгса тәзе шерап мешиклери бөвсүп, шерап ере дөкүлер, мешиклер-де заяланар. 38Тәзе шерап тәзе мешиклере гуюлмалыдыр.[*] 39Хич ким көне шерабы иченден соң тәзәни күйсемез. „Көнеси оңат“ диер».

#### 6-нҗы бап


Сабат гүни[†] барада гүррүң


(Матта 12:1-14; Марк 2:23–3:6)

1[•]Бир Сабат гүни[*] Иса[†] бугдайлыгың арасындан гечип барярды. Онуң шәгиртлери бугдай башларыны ёлуп, аяларында овуп иййәрдилер[+]. 2Фарисейлериң[†] кәбири олардан: «Нәме үчин Сабат гүни гадаган иши эдйәрсиңиз?» дийип сорады[+]. 3[+]Иса олара: «Давут билен янындакылар ач галанларында, сиз Давудың нәме эдендигини асла окамадыңызмы[+]? 4Ол Худайың[†] өйүне гирип, Хөдүр чөреклерини алып ийди, янындакылара хем берди. Бу олар үчин гадаганды, диңе руханылара[†] ругсат берленди» дийди[+]. 5Иса олара ене-де: «Ынсан Оглы хатда Сабат гүнүниң-де хөкүмдарыдыр» дийди.

6Башга бир Сабат гүни Иса синагога барып, халка өвретмәге дурды. Ол ерде саг эли шел ачан бир адам барды[+]. 7Төврат[†] мугаллымлары билен фарисейлер Исаны айыпламакчы болдулар. Сабат гүни хасса шыпа берермикә дийип, Оны аңтадылар[+]. 8Иса оларың пикирлерини билип, эли шел ачан адама: «Ериңден тур-да, орта чык!» дийди. Ол хем еринден туруп, ортада дурды. 9Онсоң Иса олардан: «Сизе бир совалым бар: „Канун[†] боюнча Сабат гүни ягшылык этмек догрумы я-да яманлык? Бириниң җаныны халас этмек догрумы я-да хеләк этмек?“» дийип сорады[+]. 10Иса төверегиндәкилериң хеммесине гөз гездирип чыкды-да, яңкы адама: «Элиңи узат!» дийди. Ол хем элини узатды велин, эли долы сагалды[+]. 11Олар болса гахар-газаба мүнүп, Исаны нәме этмелидиги барада өз араларында маслахатлашмага башладылар.


Иса он ики шәгирдини сайлаяр


(Матта 10:1-4; Марк 3:13-19)

12[•]Шол гүнлерде Иса дога окамак үчин дага чыкды ве бүтин гиҗәни Худая дога окап гечирди. 13Гүн доганда, шәгиртлерини янына чагырды. Олардан он ики санысыны сайлап, олары ресуллыга белледи. Олар шулардыр: 14-16Симун (Иса оңа Петрус лакамыны берди), онуң доганы Андрыс, Якуп, Ёханна, Филип, Бартоломей, Матта, Томас, Алфейиң оглы Якуп, ватанчы Симун, Якубың оглы Яхудыя[†] ве Иса хайынлык эден Юдас Искариот[+][+][+].

17[•]Иса Өзүниң он ики шәгирди билен дагдан ашак дүшүп, бир текиз ерде дурды. Ол ерде Онуң башга-да энчеме шәгиртлери үйшүп, тутуш Яхудыядан, Иерусалимден,[†] Сур[†] билен Сидоның[†] кенарякаларындан сан-саҗаксыз адамлар гелипди. 18Олар Исаны диңлемәге ве кеселлерине шыпа тапмага гелипдилер. Арвах-җынлардан[†] эҗир чекйәнлер-де шыпа тапярдылар. 19Әхли адамлар Иса эл дегирҗек болуп дырҗашярды, себәби Ондан чыкян гүйч оларың хеммесине шыпа берйәрди[+].


Багтлылар ве багтсызлар


(Матта 5:1-12)

20Онсоң Иса шәгиртлерине назарыны дикип, шейле дийди:

«Эй, гарыплар, сиз багтлысыңыз,
чүнки Худайың Шалыгы[†] сизиңкидир![+]
21Эй, шу вагт ачлык чекйәнлер, сиз багтлысыңыз,
чүнки доярсыңыз.
Шинди аглаянлар, сиз багтлысыңыз,
чүнки шатлыкдан гүлерсиңиз[+].

22Ынсан Оглы себәпли адамлар сизи йигренип, араларындан кован вагты, сизе сөгүп, адыңызы гаралан вагты багтлысыңыз![+] 23Шол гүн шатланың, бегенчден бөкҗекләң, себәби гөклерде алҗак сылагыңыз улудыр. Оларың ата-бабалары-да пыгамберлере[†] шейле дарадылар[+].

24Эмма вай халыңыза, эй, байлар!

Чүнки сиз эййәм теселлиңизи алансыңыз[+].
25Вай халыңыза, эй, шу вагт доклар!
Чүнки сиз ачлык чекерсиңиз.
Вай халыңыза, эй, шу вагт гүлйәнлер!
Чүнки сиз яс тутуп агларсыңыз[+].
26Әхли адамлар сизи тарыплан махалы вай халыңыза!
Чүнки ата-бабалары-да галп пыгамберлере шейле этдилер[+].


Душманларыңызы сөйүң


(Матта 5:38-48; 7:12а)

27[•]Эмма, эй, Мени диңлейәнлер, сизе шейле диййәрин: душманларыңызы сөйүң, өзүңизи йигренйәнлере ягшылык эдиң. 28Өзүңизе гаргаянлар үчин ягшылык диләң, өзүңизи ынҗадянлар үчин Худая дога окаң[+]. 29Бир яңагыңа урана бейлеки яңагыңы-да тут. Донуңы аландан көйнегиңи хем гайгырма[+]. 30Саңа дилег салана бер, өзүңден бир зат аландан ызына сорама[+]. 31Адамларың өзүңизе нәме этмегини ислейән болсаңыз, сиз-де олара шейле эдиң[+]. 32Сиз өзүңизи сөййәнлери сөййән болсаңыз, мунуң билен нәме хормат газанярсыңыз? Гүнәкәрләр-де өзлерини сөййәнлери сөййәрлер ахырын. 33Сиз өзүңизе ягшылык эдйәнлере ягшылык эдйән болсаңыз, мунуң билен нәме хормат газанярсыңыз? Гүнәкәрлер-де шейле эдйәндирлер. 34Ызына алмак тамасы билен карз берйән болсаңыз, мунуң билен нәме хормата мынасыпсыңыз? Гүнәкәрлер-де долы ызына алмак ниети билен гүнәкәрлере карз берйәндирлер. 35Душманларыңызы сөйүң, ягшылык эдиң, ызына алмасыз карз бериң. Шонда сизиң сылагыңыз улы болуп, Бейик Худайың огуллары боларсыңыз, себәби Ол гадыр билмезлере-де, пислере-де мәхирлидир[+]. 36Гөкдәки Атаңызың рехимли болшы ялы, сиз-де рехимли болуң[+].


Башгалары язгармаң


(Матта 7:1-5)

37[•]Башгалары язгармаң, шонда сиз хем язгарылмарсыңыз. Хич кими гүнәкәрлемәң, шонда сизе-де гүнә йөңкелмез. Багышлаң, сиз-де багышланарсыңыз[+]. 38Бериң, сизе-де берлер. Хырын-дыкын долдурылып, пүрепүр эдилип, гуҗагыңызы долуп-дашян өлчег билен долдурылып берлер. Хайсы өлчег билен өлчесеңиз, сизе-де шол өлчег билен өлчелер»[+].

39Иса олара бир тымсал хем айдып берди: «Көр көри идип билерми? Икиси хем чукура гачмазмы?![+] 40Шәгирт өз халыпасындан үстүн дәлдир, эмма кәмиллешенсоң, хер кес өз халыпасы ялы болар[+]. 41Нәме үчин сен доганыңың гөзүндәки чөпи гөрйәрсиң-де, өз гөзүңдәки агаҗы сайгармаярсың? 42Нәдип сен өз гөзүңдәки агаҗы гөрмән, доганыңа: „Доган! Гел, гөзүңдәки чөпи чыкарайын“ дийҗек? Эй, икийүзли, илки өз гөзүңдәки агаҗы чыкар, шонда доганыңың гөзүндәки чөпи чыкармак үчин оңат сайгарарсың».


Агач ве онуң мивеси


(Матта 7:16-20,24-27; 12:33-35)

43[•]«Оңат агаҗың эрбет миве бермейши ялы, эрбет агач-да оңат миве бермез. 44Агач өз мивесинден таналяндыр. Себәби яндакдан инҗир, чалыдан-да үзүм йыгылян дәлдир. 45Ягшы адам йүрегиниң ягшылык хазынасындан ягшылык чыкаряндыр, яман адам йүрегиниң яманлык хазынасындан яманлык чыкаряндыр. Ынсаның дили йүрегинден җошаныны сөзлейәндир[+]. 46[•]Нәме үчин Маңа: „Я Реб[†]! Я Реб!“ дийип-де, айданларымы этмейәрсиңиз[+]? 47Мениң яныма гелйән, сөзлерими эшидип, олары берҗай эдйән адамың киме меңзейәндигини сизе беян эдейин: 48ол өй салмак үчин ери чуң газып, онуң бинядыны гаяның үстүнде тутан адама меңзейәр. Сил геленде, деря җошуп, бу өе урулса-да, оны сарсдырып билмез, себәби ол берк салныпды[*][+]. 49Эмма Мениң сөзлерими эшидип-де, берҗай этмедик киши топрагың үстүнде бинятсыз өй салан адам ялыдыр. Деря җошуп, ол өе уран бадына, өй йыкылар. Онуң даргайшы-да горкунч болар».

#### 7‑нҗи бап


Йүзбашының иманы


(Матта 8:5-13)

1[•]Иса[†] Өзүни диңлейән халка бу сөзлериң әхлисини айдып боландан соң, Капернаум шәхерине гитди. 2Бу ерде бир йүзбашының эзизләп хорматлаян хызматкәри кеселләп, өлүм яссыгында ятырды. 3Йүзбашы Иса хакында эшиденде, өз хызматкәрине шыпа бермегини сорап, Онуң янына бирнәче яхуды[†] яшулуларыны[†] иберди. 4-5Олар Исаның янына гелип, Оңа йүрекден ялбарып: «Бу адам Сениң көмек этмегиңе мынасып, себәби ол бизиң халкымызы сөййәр, хатда бизе синагога хем гуруп берди» дийдилер[+]. 6Шейлеликде, Иса олар билен гитди.

Олар йүзбашының өйүне якынлашанларында, йүзбашы достларындан Оңа шейле хабар иберди: «Агам, азара галма, себәби Сениң өйүме гелмегиңе мен мынасып дәл. 7Шонуң үчин хем мен өзүми Сениң яныңа бармага мынасып саймадым. Диңе бирҗе сөз айтсаң бес, мениң хызматкәрим сагалар[+]. 8Мен хем буйрук астындакы адамдырын, ыгтыярымда эсгерлерим бар. Бирисине „Гит“ дийсем гидйәр, башгасына „Гел“ дийсем гелйәр. Хызматкәриме „Шуны эт!“ дийсем эдйәр».

9Иса бу сөзлери эшидип, йүзбаша хайран галды. Ол ызына дүшүп гелйән мәхеллә тарап өврүлип: «Сизе шуны айдайын: Мен хатда Ысрайылда-да шейле бейик иманы гөрмедим» дийди. 10Онсоң иберилен адамлар ызына өврүлип баранларында, хызматкәр сагалан экен.


Иса дул аялың оглуны дирелдйәр

11Мундан бираз соңра Иса Найин диен шәхере гитди. Шәгиртлери билен улы мәхелле хем Онуң ызына дүшүп гитди. 12Иса шәхер дервезесине голайлан вагты бир дул аялың ялңыз оглуны җайламага алып барян экенлер. Шәхерден гелен улы мәхелле хем бу аялың янындады. 13Реб[†] Иса бу аялы гөрүп, оңа йүреги авады. Ол аяла: «Аглама!» дийди[+].

14Онсоң Иса барып, табыда элини дегирди, оны гөтерип барянлар сакландылар. Иса: «Эй, яш йигит, саңа диййәрин, тур!» дийди[+]. 15Шонда мерхум туруп, геплемәге башлады. Иса оны эҗесине гайтарып берди[+]. 16Хеммелери горкы басды. Олар: «Арамызда бейик бир пыгамбер[†] пейда болды!», «Худай[†] Өз халкына назар салды» дийип, Худайы шөхратландырдылар.[†][+] 17Иса барадакы бу хабар тутуш Яхудыя ве даш-төверекдәки этраплара яйрады.


Иса билен Яхя чүмдүриҗи


(Матта 11:2-19)

18-19[•]Яхяның шәгиртлери бу вакаларың барыны оңа гүррүң бердилер. Яхя олардан икисини янына чагырып: «Гелмели Шол Сенми я-да биз башга бирине гарашмалымы?» дийип, Реб Исадан сорамак үчин олары иберди[+]. 20Олар Исаның янына гелип: «Бизи Яхя чүмдүриҗи иберди. Ол Сенден: „Шол гелмели Месих[†] Сенми я-да биз башга бирине гарашмалымы?“ дийип сораяр» дийдилер.

21Шол вагтлар Иса көп кеселлери, хассалары, эрбет рух[†] эеләнлери беҗерипди, энчеме көрлериң гөзлерини ачыпды. 22Шунлукда, Иса хабарчылара: «Барың-да, гөрүп-эшиденлериңизи Яхя хабар бериң. Көрлер гөрйәр, агсаклар ылгаяр, дери кеселлилер тәмизленйәр,[†] керлер эшидйәр, өлүлер дирелйәр, гарыплара Хош Хабар вагыз эдилйәр[+]. 23Менден йүз дөндермедик адам багтлыдыр!» дийип җогап берди[+].

24Яхяның илчилери гиденден соң, Иса мәхеллә Яхя барада гүррүң бермәге башлады: «Чөле нәме гөрмәге гитдиңиз? Шемала ыранян йылгынымы[+]? 25Ери, нәме гөрмәге гитдиңиз? Непис эшиклер геен адамымы? Эмма гымматбахалы лыбаслара бесленип, шады-хоррамлыкда яшаянлар ша көшклериндедир. 26Ери, сиз нәме гөрмәге гитдиңиз? Бир пыгамберими? Хава, Мен сизе шуны айдярын, ол гөрен кишиңиз хатда пыгамберден хем артыкдыр[+]. 27[+]„Өңүңден ёл тайярлар ялы, ине, Мен Өз векилими иберйәрин“ дийип язылан сөзлер хем хут шоңа дегишлидир[+]. 28Сизе шуны айдярын, аялдан догланларың арасында Яхядан бейиги ёкдур, эмма Худайың Шалыгында[†] иң кичиси хем ондан бейикдир»[+]. 29Әхли халк, хатда салгыт йыгнайҗылар хем Яхяның сөзлерини эшидип, Яхя тарапындан сува чүмдүрилмек билен Худайың ёлуның догрудыгыны тассыкладылар[+]. 30Эмма фарисейлердир[†] Төврат[†] мугаллымлары Яхя тарапындан сува чүмдүрилмекден боюн гачырмак билен Худайың өзлери үчин ниетлән максадындан йүз өвүрдилер. 31Иса сөзүни довам этдирди: «Мен бу несли киме меңзедейин? Олар киме меңзейәр? 32Олар базарда отурып, бири-бирилерине: „Сизе түйдүк чалдык, танс этмедиңиз; агы айтдык, агламадыңыз“ дийип гыгырян чагалара меңзейәрлер. 33Ине, Яхя чүмдүриҗи гелди, ол иеногам, иченогам. Сиз болса оңа „җынлы“ диййәрсиңиз[+]. 34Ынсан Оглы гелди, Ол иййәрем, ичйәрем, сиз Оңа: „Ине, бу хорана, аракхора середиң! Ол салгытчылар[†] ве гүнәкәрлер билен дост болды!“ диййәрсиңиз[+]. 35Эмма даналыгың хакдыгы онуң зүрятларының әхлиси тарапындан тассыкланар».


Гүнәли аял Иса яг[†] чаляр

36[•]Бир гүн фарисейлерден бири Исаны нахара чагырды. Ол хем фарисейиң өйүне барып, сачак башында отурды. 37Шол шәхерде гүнәкәр бир аял барды. Ол аял Исаның фарисейиң өйүнде нахарланяндыгыны билип, чүйше гапда хошбой ыслы яг гетирди. 38Аял Исаның өңүнде дызына чөкүп аглап, гөзяшлары билен Онуң аякларыны ювмага башлады. Соңра аякларыны сачы билен сүпүрип өпди ве хошбой ыслы яг чалды. 39Исаны чагыран фарисей муны гөрүп: «Эгер бу адам пыгамбер болян болса, Өзүни эллейән аялың кимдигини, нәхилидигини билерди. Бу аял гүнәкәр ахырын» дийип, ичини геплетди[+]. 40Мунуң үчин Иса оңа: «Симун, Мениң саңа айтмалы задым бар» дийди. Ол хем: «Айдыбер, Мугаллым» дийди. 41«Бир адам ики адама карз пул берипдир: бирине – бәш йүз күмүш теңңе, бейлекисине – элли күмүш теңңе[+]. 42Бергисини бермәге хич пулларының ёкдугы үчин, ол буларың икисиниң хем бергисини гечипдир. Мунуң үчин оларың хайсысы оны хас көп сөер?»[+] 43Симун: «Мениң пикиримче, бергиси көп гечилен адам» дийип җогап берди. Иса: «Догры[†] пикир этдиң» дийди.

44Онсоң Иса аяла тарап өврүлип, Симуна шейле дийди: «Бу аялы гөрйәңми? Мен сениң өйүңе гелдим, сен болса аякларымы ювмага сув-да бермедиң, эмма бу аял аякларымы гөзяшы билен ювуп, сачы билен сүпүрди. 45Сен Мени өпмедиң, эмма бу аял Мен өе гиренимден бәри аякларымы өпүп отыр. 46Сен башыма яг чалмадың, эмма бу аял аякларыма хошбой ыслы яг чалды[+]. 47Шонуң үчин хем Мен саңа айдярын: бу аялың көп гүнәлери багышланандыр. Чүнки онуң сөйгүси көпдүр. Гүнәлери аз багышлананларың болса сөйгүси аздыр». 48Онсоң Иса ол аяла: «Сениң гүнәлериң гечилди» дийди[+]. 49Иса билен бир сачакда отуранлар өз араларында: «Гүнәлери-де багышлаян бу кимкә?» дийишмәге башладылар. 50Иса болса аяла: «Сени иманың халас этди, аркайын гидибер» дийди[+].

#### 8‑нҗи бап


Экин тымсалы


(Матта 13:1-23; Марк 4:1-20)

1Бу вакадан соңра Иса[†] шәхерлери ве обалары айланып, Худайың Шалыгы[†] барадакы Хош Хабары вагыз этмәге башлады. Он ики шәгирди хем Онуң янындады[+]. 2-3Шейле хем, эрбет рухлардан ве кеселлерден халас болан бирнәче аяллар, ичинден еди арвах-җын чыкан магдалалы Меръем[†] хем-де Хиродың[†] өйүни доландырян Хузаның аялы Ёванна, Сузанна, башга-да биртопар аяллар Исаның янындады. Бу аяллар өз эмләклери билен олара көмек эдйәрдилер[+][+].

4[•]Улы бир мәхелле үйшүп, әхли шәхерлерден адамлар Исаның янына гелди. Шонда Иса олара шу тымсалы гүррүң берди: 5«Бир дайхан экин экмәге чыкяр. Экип йөркә, тохумларың бирнәчеси ёлуң үстүне дүшүп, аяк астында депеленйәр ве гушлар гелип, оны чокярлар. 6Бирнәче тохум дашлы ере дүшйәр. Олар гөгерен бадына сувсузлыкдан гурап гидйәрлер. 7Бирнәчеси тикенеклигиң арасына дүшйәр. Тохум билен гөгерен тикенлер олары басяр[+]. 8Бирнәчеси-де говы топрага дүшйәр. Олар гөгерип чыкып, хер бири йүз эссе хасыл берйәр». Булары гүррүң беренден соң, Иса: «Эшитмәге гулагы бар адам эшитсин!» дийип гыгырды[+]. 9[•]Шәгиртлери Ондан: «Бу тымсалың манысы нәме?» дийип сорадылар. 10Ол шейле дийди: «Худайың Шалыгының сырларына дүшүнме укыбы сизе берилди, эмма башгалар середип гөрмесинлер, эшидип дүшүнмесинлер дийип, олара тымсаллар аркалы айдыляр[+]. 11Тымсалың манысы шейле: тохум Худайың[†] сөзүдир[+]. 12Ёлуң үстүне дүшен дәнелер сөзи эшидйән адамлардыр. Эмма шейтан[†] гелип, иман гетирмесинлер, халас болмасынлар дийип, оларың калбындан сөзи согруп аляр. 13Дашлы ере дүшенлер болса сөзи эшиденлеринде, шатлык билен кабул эдйән адамлардыр. Йөне оларда көк ёкдур. Олар аз вагтлайын иман эдип, сынаг вагты имандан дәнйәрлер[+]. 14Тикенеклигиң арасына дүшенлер болса сөзи эшидйәнлердир, эмма дурмушың аладалары, байлыклары, кейпи-сапасы олары барха богяр, олар хасыл бермейәрлер[+]. 15Говы топрага дүшенлер болса, сөзи эшидип, оны ягшы хем пәк йүрекде саклаянлардыр. Олар чыдамлылык билен миве берйәндирлер[+].


Чыра тымсалы


(Марк 4:21-25)

16Хич ким чыраны якып, онуң үстүни гап билен өртйән дәлдир я-да оны чарпаяның ашагында гойян дәлдир. Гайтам, ичери гиренлер ышыгы гөрер ялы, оны чыраданың үстүнде гойяндыр[+]. 17Элбетде, үсти ачылмаҗак гизлин зат, билинмеҗек, месе-мәлим болмаҗак яшырын зат ёкдур[+]. 18Шонуң үчин хем нәхили диңлейәндигиңизе үнс бериң. Кимде бар болса, оңа ене берлер, йөне кимде ёк болса, өзүниңки хасап эдйән зады хем элинден алнар»[+].


Исаның эҗеси ве инилери


(Матта 12:46-50; Марк 3:31-35)

19[•]Исаның эҗеси билен инилери Оны гөрмәге гелдилер, эмма үйшен мәхелледен яңа Онуң янына гирип билмедилер[+]. 20Оңа: «Эҗең билен доганларың Сени гөрмек үчин дашарда гарашып дурлар» дийип хабар бердилер. 21Эмма Иса: «Мениң эҗем, доганларым – Худайың сөзүни диңләп, оны берҗай эдйәнлердир» дийип җогап берди[+].


Иса тупаны ятыряр


(Матта 8:23-27; Марк 4:35-41)

22[•]Бир гүн Иса шәгиртлери билен бир гайыга мүнүп, олара: «Гелиң, көлүң бейлеки тарапына гечелиң» дийди. Шейдип, олар ёла дүшдүлер[+]. 23Олар гайыкда йүзүп баряркалар, Иса ука гитди. Көлде бирден гүйчли тупан турды. Гайык сувдан долуп башлады, олар ховплы ягдая дүшдүлер. 24Шәгиртлер барып, Исаны оярып: «Халыпа! Халыпа, биз хеләк болуп барярыс!» дийдилер. Иса туруп, еле хем мөвч алян толкунлара кәеди. Тупан ятып, долы имисалалык аралашды[+]. 25Иса шәгиртлерине: «Сизиң иманыңыз ханы?» дийип сорады. Олар болса горкушып хем гең галып, бири-бирлеринден: «Бу Адам кимкә? Ол еле хем сува буйрук берйәр, олар-да Оңа гулак асяр!» дийишдилер.


Иса арвах-җын эелән адамы сагалдяр


(Матта 8:28-34; Марк 5:1-20)

26[•]Олар Җелиләниң гаршысында ерлешйән герасалыларың[*] юрдуна гелдилер. 27Иса кенарда гайыкдан дүшенде, Оңа арвах-җын эелән бир адам габат гелди. Ол адам көпден бәри хич хили эгин-эшик геймейәрди, өйүнде яшаман, мазарларың арасында яшаярды. 28Ол Исаны гөренде, гыгырып гойберди. Онуң өңүнде ере йүзин йыкылып, батлы сес билен: «Эй, Иса, Бейик Худайың Оглы![†] Мениң билен нәме ишиң бар? Ялбарян, мени гынама» дийди[+]. 29Чүнки Иса арвах-җына ол адамдан чыкмагы буйрупды. Арвах-җын[†] оны йыгы-йыгыдан тутярды. Мунуң үчин ол адамы зынҗырлап, гандаллап саклардылар, эмма ол зынҗырларыны гырып ташларды, арвах-җын оны чөллере әкидерди. 30Иса ондан: «Адың нәме?» дийип сорады. Ол хем: «Адым Гошун[*]» дийип җогап берди, себәби оңа сан-саҗаксыз арвах-җын гирипди. 31Арвах-җынлар өзлерине довзаха гитмеги буюрмасын дийип, Иса ялбардылар. 32Шол ердәки дагың этегинде уллакан бир доңуз сүрүси отлап йөрди. Арвах-җынлар доңузларың ичине гирмәге ругсат этмегини сорап, Иса ялбардылар. Ол хем ругсат этди. 33Олар яңкы адамдан чыкып, доңузлара гирдилер. Шондан соң сүри учутдан ашак зыңып, көлде пайырдашып гарк болды. 34Болан зады гөренлеринде, чопанлар гачып, шәхердир обалара муны хабар бердилер. 35Халк болан ваканы гөрмек үчин гелди. Олар Исаның янына геленлеринде, ичинден арвах-җын чыкан адамың гейнип, Исаның аягуҗунда отурандыгыны, акылының хем ериндедигини гөрүп горкдулар[+]. 36Бу ваканы гөренлер болса, олара арвах-җын эелән адамың нәхили сагаландыгы барада гүррүң бердилер. 37Онсоң әхли герасалылар ве шол себитиң илаты Исадан өз янларындан гитмегини хайыш этдилер, себәби олары улы горкы гаплап алыпды. Иса хем гайыга мүнүп, ызына гайтды[+]. 38Арвах-җындан халас болан адам Иса гитмезден өң Ондан Өзи билен гитмәге ругсат сорап ялбарды. 39Иса болса: «Бар, өйүңе гайт, Худайың саңа нәмелер эдендигини гүррүң бер» дийип, оны угратды. Ол хем гидип, Исаның өзүне эденлерини тутуш шәхере җар этди[+].


Дирелен гыз, сагалан аял


(Матта 9:18-26; Марк 5:21-43)

40[•]Иса ызына доланып геленде, халк Оны гызгын гаршылады, себәби хеммелер Оңа гарашярды. 41Шол вагт синагога ёлбашчыларындан Яйрус атлы бир адам гелип, Исаның аягына йыкылды ве Ондан өйүне бармагыны хайыш этди[+]. 42Мунуң себәби онуң он ики яшларындакы екеҗе гызы өлүм яссыгында ятырды. Иса ол ере гидип барярка, мәхелле Оны хер яндан гысып-говруп барярды. 43Мәхелләниң ичинде он ики йылдан бәри ган[†] акма кеселли бир аял хем барды. Ол хич затдан хайыр тапманды[*][+]. 44Ол Исаның арка тарапындан барып, Онуң донуның сыйына элини дегирди велин, шобада ган акмасы кесилди[+]. 45Иса: «Маңа ким элини дегирди?» дийип сорады. Хич ким боюн алмады. Шонда Петрус[*]: «Халыпа! Халк дашыңы алып, Сени гысып-говруп баряр, Сен болса: „Маңа ким элини дегирди?“ диййәрсиң» дийди. 46Эмма Иса: «Маңа бири элини дегирди, себәби Мен Өзүмден бир гүйҗүң чыканыны дуйдум» дийди[+]. 47Аял эден ишиниң мундан аңры гизлин галмаҗакдыгыны биленсоң, титрәп гелип, Исаның аягына йыкылды. Әхли халкың өңүнде өзүниң нәме үчин Иса элини дегрендигини, шобада хем шыпа тапандыгыны гүррүң берди. 48Иса оңа: «Эй, начар, иманың саңа шыпа берди. Аркайын гидибер» дийди[+]. 49Иса бу сөзлери айдып дурка, синагога баштутанының өйүнден гелен бир адам Яйруса: «Гызың өлди. Мугаллымы артыкмач биынҗалык этме» дийди. 50Эмма Иса муны эшидип, оңа: «Горкма, диңе иман эт, гызың гутулар» дийди. 51Иса онуң өйүне геленде, Петрус, Ёханна, Якуп ве гызың эне-атасындан башга хич киме Өзи билен ичери гирмәге ругсат этмеди[+]. 52Хеммелер аглашып, яс тутуп отырдылар. Эмма Иса: «Агламаң, ол өленок, уклап ятыр» дийди[+]. 53Адамлар гызың өлендигини билйәндиклери үчин Онуң үстүнден гүлдүлер. 54Эмма Иса хеммәни дашары ковуп, гызың элинден тутды-да, гыгырып: «Гызым, тур!» дийди[+]. 55Гыза җан гирип, ол шобада еринден турды. Онсоң Иса гыза нахар бермеклерини буюрды. 56Гызың эне-атасы хайран галды. Иса болса олара болуп гечен хадысаны хич киме айтмазлыгы табшырды[+].

#### 9-нҗы бап


Иса[†] шәгиртлерини халкың арасына иберйәр


(Матта 10:5-15; Марк 6:7-29)

1[•]Иса он ики шәгирдини янына чагырып, олара әхли арвах-җынлары ковмага, хер дүрли кеселлери беҗермәге гүйч ве ыгтыяр берди[+]. 2Онсоң олары Худайың Шалыгыны[†] вагыз этмәге ве хассалара шыпа бермәге иберди. 3Иса олара: «Ёл үчин хич зат алмаң: яныңызда не хаса, не торба, не чөрек, не пул, не артыкмач эшик – хич зат болмасын. 4Хайсы өе гирсеңиз, тә ол шәхерден чыкып гайдянчаңыз, шол өйде болуң. 5Эгер адамлар сизи кабул этмеселер, оларың шәхеринден чыкып гайданыңызда, олара гаршы шаятлык хөкмүнде аягыңызың тозуны какың» дийди[+]. 6Шейдип, олар ёла дүшдүлер, хер бир баран еринде Хош Хабары вагыз эдип, хассалары сагалдып, обама-оба айландылар[+].

7[•]Шол вагт Хирод[†] хан болан вакаларың барыны эшидип, гаты алҗырады. Себәби кәбир адамлар: «Яхя дирелипдир!» диййәрдилер[+]. 8Кәбирлери: «Ыляс пейда болупдыр!», башга бирилери хем: «Гадымы пыгамберлериң[†] бири дирелипдир!» дийишйәрдилер[+]. 9Хирод болса: «Мен Яхяның башыны чапдырдым, онда бу адам кимкә? Ол хакда үйтгешик хабарлар эшидйән» дийди. Ол Исаны гөрмәге җан этди[+].


Иса бәш мүң адамы доюряр


(Матта 14:13-21; Марк 6:30-44; Ёханна 6:1-14)

10[•]Ресуллар[†] ызына геленсоң, өз эден ишлерини Иса хабар бердилер. Ол хем олары янына алып, Бетсайда диен шәхере гитди[*][+]. 11Эмма мәхелле муны билип, Онуң ызындан барды. Ол хем олары оңат гаршылап, Худайың Шалыгы хакда гүррүң берди ве шыпа мәтәч адамлары сагалтды. 12Гүн яшып барярка, Онкилер Исаның янына гелип: «Бу мәхелләни гойбер, төверекдәки обалара гидип, ятара ер ве азык тапсынлар, себәби биз бир чола ерде ахыры» дийдилер. 13Эмма Иса: «Олара иймәге зады сиз бериң» дийди. Олар хем: «Биз мунча мәхелле үчин иймит сатын алмага гиделими? Бизиң бәш чөрек билен ики балыкдан башга задымыз ёк ахыры» дийдилер[+]. 14Ол ерде бәш мүңе голай эркеклер барды. Эмма Иса шәгиртлерине: «Олары элли-эллиден топар-топар эдип отурдың» дийип табшырды. 15Олар хем шейле эдип, хеммелери отуртдылар. 16Иса болса бәш чөрек билен ики балыгы алып, гөзлерини гөге дикип шүкүр этди. Соңра булары халка пайлар ялы бөлүшдирип шәгиртлерине берди. 17Хеммелер ийип дойдулар, артып галан чөрек бөлеклерини йыгнап, он ики себеди долдурдылар.


Петрус Исаның Месихдигини[†] ыкрар эдйәр


(Матта 16:13-28; Марк 8:27–9:1)

18[•]Бир гүн Иса екеликде Худая дога окаярды, шәгиртлери хем Онуң янындады. Иса олардан: «Халк Маңа ким диййәр?» дийип сорады. 19Олар: «Кәбирлери Яхя чүмдүриҗи, кәбирлери Ыляс, башга бирилери болса гадымы пыгамберлерден бири дирелипдир диййәр» дийип җогап бердилер[+]. 20Иса олардан: «Сиз Маңа ким диййәрсиңиз?» дийип сорады. Петрус: «Сен Худайың[†] Месихисиң» дийип җогап берди[+]. 21[•]Иса болса муны хич киме айтмазлыгы олара берк табшырды.


Иса өлүп дирелҗегини өңүнден айдяр


(Матта 16:20-28; Марк 8:30–9:1)

22Онсоң Иса сөзүни довам эдип: «Ынсан Оглы көп гөрги гөрмели, яшулулар,[†] ёлбашчы руханылар[†] ве Төврат[†] мугаллымлары тарапындан рет эдилмели, өлдүрилмели ве үчүленҗи гүн дирелмелидир» дийди[+]. 23Иса оларың хеммесине шейле дийди: «Ким Мениң ызыма эермек ислейән болса, өзүни инкәр этсин-де, хер гүн хачыны алып, ызыма дүшсүн[+]. 24Ким җаныны халас этмек ислесе, оны йитирер, йөне ким җаныны Мениң угрумда йитирсе, оны халас эдер. 25Ынсан тутуш дүнйәни газаныбам, җанындан махрум болса, оңа нәме пейдасы бар[+]? 26Ким Менден ве Мениң сөзлеримден утанса, Ынсан Оглы-да Өзүниң, Атасының ве мукаддес[†] перишделериң[†] шөхраты[†] билен гелен махалы ондан утанар[+]. 27Эмма сизе догрусыны айдярын: бу ерде дуранларың кәбири өлмезден өң Худайың Шалыгының гелйәнини гөрерлер»[+].


Исаның кешби үйтгейәр


(Матта 17:1-8; Марк 9:2-8)

28[•]Бу сөзлери айданындан секиз гүн геченсоң, Иса Петрусы, Ёханнаны ве Якубы янына алып, Худая дога окамак үчин дага чыкды[+]. 29Дога окап отырка, Онуң йүз кешби үйтгәп, эгинбашы ловурдап ап-ак болды[+]. 30Ине, ики адам Онуң билен гүррүңлешип дурды. Бу Муса билен Ылясды[+]. 31Олар шөхрат ичинде пейда болуп, Исаның дүнйәден алынмалы пурсады барада гүррүң эдйәрдилер. Бу пурсат Иерусалимде[†] амала ашмалыды. 32Петрус билен онуң янындакылары укы басмарлаярды, эмма олар укудан ачылып, Исаның шөхратыны хем Онуң янында дуран ики адамы гөрдүлер. 33Муса билен Ыляс Исаның янындан айрылып баряркалар, Петрус нәме диййәнини өзи-де билмән, Оңа: «Халыпа! Бизе бу ерде болмак якымлы, үч чадыр дикели: бири – Саңа, бири – Муса, бири – Ыляса» дийди. 34Петрус булары айдып дурка, бир булут гелип, оларың үстүни өртди. Өзлерини булут гуршап аланда, олар гаты горкдулар. 35Булутдан: «Бу Мениң Оглумдыр, Сайлап-сеченимдир![*] Оңа гулак асың» диен бир оваз гелди[+]. 36Бу сес кесилен вагты, Иса еке галды. Шәгиртлер болса дымып, гөрен затлары барада шол гүнлерде хич киме гүррүң бермедилер.


Иса арвах-җын эелән огланы сагалдяр


(Матта 17:14-18; Марк 9:14-27)

37[•]Шол гүнүң эртеси дагдан ашак дүшен вагты, бир улы мәхелле Исаны гаршылады. 38Мәхелләниң ичинден бир адам гыгырып, шейле дийди: «Мугаллым! Ялбарян, мениң оглума назарыңы сал, ол мениң ялңыз чагам. 39Ине, оны бир арвах-җын эелейәр, ол бирден чыгырып башлаяр. Ол рух[†] онуң агзындан ак көпүк гелйәнчә силтерлейәр, ер билен егсан эдип, ондан зордан айрыляр. 40Шәгиртлериңе оны чыкарып бер дийип ялбардым, эмма олар башармадылар». 41Иса: «Эй, ёлдан чыкан, имансыз несил! Мен хачана ченли сизиң билен болуп, сизе чыдайын? Оглуңы бәрик гетир» дийди. 42Чага Исаның янына гелйәркә, арвах-җын оны ере уруп, көп силтерледи. Эмма Иса арвах-җына кәйәп, чаганы сагалдып, атасына говшурды[+]. 43[•]Хеммелер Худайың бейикдигине хайран галды.


Иса өлүп дирелҗегини ене айдяр


(Матта 17:22,23; Марк 9:30-32)

Хеммелер Исаның эден ишлерине гең галды. Иса Өз шәгиртлерине: 44«Бу сөзлер гулагыңызда галсын: Ынсан Оглы ынсанларың элине табшырылар» дийди[+]. 45Эмма олар бу сөзе дүшүнмедилер. Бу сөзүң манысы олар үчин гизлин болуп галды, олар бу барада Исадан сорамага-да горкдулар[+].


Иң бейик ким?


(Матта 18:1-5; Марк 9:33-37)

46[•]Шәгиртлериң арасында олардан кимиң иң бейикдиги барада җедел йүзе чыкды. 47Иса оларың йүрегиндәки пикири аңып, бир чаганы алды-да, янында дурузды. 48Онсоң олара: «Ким шунуң ялы бир чаганы Мениң адымдан кабул этсе, Мени кабул этдигидир. Мени кабул эден болса, Мени Иберени кабул эдйәндир. Араңызда ким хеммеден пес болса, иң бейик шолдур» дийди[+]. 49Ёханна Иса йүзленип: «Халыпа! Биз Сениң адың билен арвах-җынлары чыкарян бир адамы гөрдүк, йөне онуң бизиң билен биле дәлдиги үчин, оны тогтатмак иследик» дийди[+]. 50Иса оңа: «Оны тогтатмаң! Ким сизе гаршы болмаса, ол сизиң тарапыңыздадыр» дийди[+].


Самариялылар[†] Иса гаршы болярлар

51Гөге алынмалы махалы голайланда, Иса Иерусалиме гитмеги йүрегине дүвүп, ёла дүшди[+]. 52Ол Өзүнден өң бирнәче илчини ёллады. Олар хем Онуң гелерине тайярлык гөрмек үчин, самариялыларың бир обасына гирдилер[+]. 53Эмма самариялылар Исаны кабул этмедилер, себәби Онуң угры Иерусалиме тарапды. 54Исаның шәгиртлери Якуп билен Ёханна муны гөрүп, Ондан: «Эй, Агам! Олары ёк этмек үчин гөкден от ягдырмагымызы ислейәрсиңми?[*]» дийип сорадылар[+]. 55-56Эмма Иса өврүлип, олара кәеди[*]. Онсоң олар башга оба гитдилер.


Исаның ызына эермек


(Матта 8:19-22)

57[•]Ёлда баряркалар, бир адам Иса: «Нирә гитсең[*], мен хем Сениң ызыңа дүшҗек» дийди. 58Иса оңа: «Тилкилериң сүрени, гушларың хөвүртгеси бардыр, йөне Ынсан Оглуның башыны гояра-да ери ёкдур» дийди. 59Башга бирине: «Мениң ызыма дүш» дийди. Эмма ол: «Агам, ругсат эт, өңүрти гидип, какамы җайлайын» дийди. 60Эмма Иса оңа: «Гой, өлүлерини өлүлериң өзлери җайлаберсинлер, йөне сен гит-де, Худайың Шалыгыны вагыз эт» дийди. 61Ене бириси: «Агам! Сениң ызыңа дүшейин, йөне ругсат бер, өңүрти машгалам билен хошлашайын» дийди[+]. 62Иса оңа: «Элине азалы алансоң ызына середйән адам Худайың Шалыгына мынасып дәлдир» дийди.

#### 10-нҗы бап


Иса[†] етмиш ики шәгирди иберйәр

1[•]Шундан соң Реб[†] Иса башга етмиш ики[*] адамы белләп, олары Өзүниң гитмекчи болян әхли шәхерлерине, ерлерине ики-икиден өңүнден ёллады. 2Олара шейле дийди: «Хасыл бол, йөне ишгәр аз. Шонуң үчин хем хасылыны йыгмага ишгәр иберер ялы, хасыл эеси Реббе ялбарың[+]. 3Гидиң! Ине, Мен сизи мөҗеклериң арасына гузулар кимин ёллаярын[+]. 4Яныңыза гапҗык-да, торба-да, чарык-да алмаң. Ёлда хич ким билен саламлашмаң[+]. 5Хайсы өе барсаңыз, өңүрти: „Өйүңиз абадан болсун!“ дийиң. 6Ол өйде парахатлыгы сөййән адам бар болса, сизиң дилән парахатлыгыңыз онуң үстүне инер, ёк болса-да, ене өзүңизе доланар. 7Ол өйде галып, оларың беренлерини ийип-ичиң, себәби ишчи өз хакына мынасыпдыр. Өйден-өе гөчүп йөрмәң[+]. 8Бир шәхере бараныңызда, кабул эдилсеңиз, өңүңизде нәме гоюлса, шоны ийиң[+]. 9Ол ердәки хассалара шыпа бериң ве олара: „Худайың Шалыгы[†] сизе голайлады!“ дийиң[+]. 10Эмма башга бир шәхере бараныңызда, кабул эдилмесеңиз, онуң көчелерине чыкың-да, олара: 11„Шәхериңизде аягымыза япышан тозаны-да сизе гаршы какярыс. Эмма шуны билиң: Худайың Шалыгы голайландыр!“ дийиң[+]. 12Сизе айдярын: кыямат гүни ол шәхериң ягдайы Содом[†] шәхериниң ягдайындан хас бетер болар[+]. 13[•]Дат гүнүңе, эй, Хоразин! Дат гүнүңе, эй, Бетсайда! Сизде гөркезилен гудратлар Сур[†] билен Сидонда[†] гөркезилен болсады, онда олар биреййәм җул гейнип, күл үстүнде отурып тоба эдердилер[+]. 14Эмма кыямат гүни сизиң ягдайыңыз Сур билен Сидоның ягдайындан хас бетер болар![+] 15Эй, Капернаум! Сен арша гөтерилерин өйдйәрсиңми? Ёк, сен довзаха ташланарсың[+]. 16Сизи диңлән Мени диңләр, сизи рет эден Мени рет эдер. Мени рет эден болса Мени Иберени рет эдер»[+].

17Онсоң шол етмиш ики шәгирт улы шатлык билен доланып гелип: «Эй, Агам! Сениң адыңы агзанымызда, арвах-җынлар хем бизе боюн болярлар» дийдилер[+]. 18Иса олара: «Мен шейтаның[†] гөкден йылдырым ялы болуп ашак иненини гөрдүм[+]. 19Мен сизе йыланлары, ичянлары ве душманың әхли гүйҗүни депелемәге ыгтыяр бердим, хич зат сизе зепер етирмез[+]. 20Шейле хем сиз эрбет рухларың өзүңизе боюн болмагына дәл-де, атларыңызың гөкде язылмагына бегениң» дийди[+]. 21[•]Шол вагт Иса Мукаддес Рух[†] аркалы шатланып: «Эй, Атам, ериң ве гөгүң Хөкүмдары! Сениң бу затлары акылдарлардан, дүшүнҗелилерден яшырып, чагалара аян эдениң үчин Саңа шүкүр эдйәрин! Хава, Атам, бу Сениң ислегиңди[+].

22Атам әхли зады Маңа табшырды. Оглы Атадан башга хич ким танаян дәлдир. Атаны-да Огулдан ве Оглуң Оны аян этмек ислейән адамларындан башга хич ким танаян дәлдир» дийди[+]. 23Соңра Иса шәгиртлерине йүзленип, олара айратын ныгтап: «Сизиң гөрйән затларыңызы гөрйән гөзлер нәхили багтлы![+] 24Сизе шуны айдярын: көп пыгамберлер[†] ве патышалар сизиң гөрйәнлериңизи гөрмек иследилер, эмма гөрмедилер, сизиң эшидйәнлериңизи эшитмек иследилер, эмма эшитмедилер» дийди[+].


Оңат самариялы[†]

25Бир диндар Исаны сынамак үчин, еринден туруп: «Мугаллым! Бакы яшайшы мирас[†] алмак үчин мен нәме этмели?» дийип сорады[+]. 26Иса онуң өзүне сораг билен йүзленип: «Төвратда[†] нәме язылгы? Сен муңа нәхили дүшүнйәрсиң?» дийди. 27[+]Ол адам: «Худайыңыз[†] Ребби тутуш йүрегиңиз, әхли гүйҗүңиз ве дүшүнҗәңиз билен җан-тенден сөйүң». Шейле хем: «Якыныңы өзүңи сөйшүң ялы сөй» дийди[+]. 28Иса оңа: «Догры[†] җогап бердиң, сен хем шейле эт, шонда яшарсың» дийди[+]. 29Эмма ол өзүни аклаҗак болуп, Исадан: «Мениң якыным ким боляр?» дийип сорады. 30Иса оңа шейле җогап берди: «Бир адам Иерусалимден[†] Ерихо барярка, гаракчыларың элине дүшйәр. Олар онуң эшиклерини сыпырып алярлар-да, өзүнем енҗип, чалаҗан халда ташлап гидйәрлер. 31Төтәнликде бир руханы[†] шол ёлдан барярка, ол адамы гөрүп, ёлуң ол тарапы билен гечип гидйәр. 32Онсоң бир леви-де шол ере етен вагты оны гөрүп, ёлуң бейлеки тарапы билен гечип гидйәр[+]. 33Шол ёлдан гечип барян бир самариялы болса, бу адамы гөрүп, оңа йүреги аваяр[+]. 34Онуң янына барып, зейтун ягы билен шерап гуюп, яраларыны сараяр.[†] Онсоң ол адамы өз эшегине мүндүрип, бир мыхманхана гетирип, оңа гарашык эдйәр[+]. 35Шол гүнүң эртеси мыхманхананың эесине ики күмүш теңңе чыкарып берип: „Муңа говуҗа серет, артыкмач чыкдаҗы этсең, ызыма гелйәркәм берерин“ диййәр. 36Сениң пикириңче, бу үч адамың хайсысы гаракчыларың элине дүшен адамың якыны боляр?» 37Диндар: «Оңа рехим эден адам» дийип җогап берди. Иса хем оңа: «Бар, сен-де шонуң ялы эт» дийди.


Иса Марта билен Меръемиң[†] өйүнде

38Иса билен шәгиртлери ёлларыны довам эдип, бир оба етдилер. Иса оба гиренде, Марта атлы бир аял Оны мыхман алды[+]. 39Бу аялың Меръем атлы бир гыз доганы барды. Ол Реб Исаның алкымына барып отурып, Онуң сөзлерини диңлейәрди[+]. 40Марта болса ишлериниң көпдүгинден яңа башагайды. Ол Исаның янына гелип: «Агам! Уямың мениң еке өзүме хызмат этдирип отурмагы Сениң первайыңа-да дәлми? Оңа айт, маңа көмеклешсин» дийди. 41Реб Иса оңа: «Вах, Марта, Марта! Сен көп затлар барада аладаланып башагай болярсың[+]. 42Диңе бир зат гереклидир. Меръем иң оңадыны сайлады ве бу онуң элинден хич алынмаз» дийип җогап берди[+].

#### 11‑нҗи бап


Иса[†] халка дога-дилег өвредйәр


(Матта 6:9-13; 7:7-11)

1[•]Бир гүн Иса Худая дога окап отырды. Ол муны гутаран вагты, шәгиртлериниң бири Оңа: «Агам, Яхяның өз шәгиртлерине өвредиши ялы, Сен хем бизе Худая дога этмеги өвретсене» дийди[+]. 2Иса олара Худая дога оканыңызда шейле дийиң:

«Эй, Атамыз[*], адың мукаддес[†] болсун!
Патышалыгың гелсин![*]
3Гүнделик чөрегимизи бизе гүнде бер[+].
4Бизе гаршы гүнә эденлери багышлайшымыз ялы,
Сен хем бизиң гүнәлеримизи багышла.
Бизи сынага салма[*]» дийди[+].

5Онсоң Иса олара шейле дийди: «Айдалы, сизиң бириңизиң достуңыз бар. Сен ярыгиҗе шол достуңың янына барып: „Дост! Маңа үч чөрек карз берсене. 6Узак ёлдан якын достум гелди. Онуң өңүнде гояра задым ёк“ дийип ялбаряңыз. 7Шонда достуң ичерден: „Мени бирахат этме! Гапы бирчак гулпланды, чагаларым, хеммәмиз уклап ятырыс. Мен туруп, саңа хич зат берип билҗек дәл“ дийип җогап берйәр. 8Сизе шуны айдайын, ол адам саңа чөреги достлугың хатырасына бермесе-де, оны гүнүне гойман, эрҗеллик билен сораберсең, ислендик соран задыңы берер. 9Мен сизе диййәрин: диләң, сизе берлер; агтарың, тапарсыңыз; гапыны какың, сизе ачылар. 10Хава, дилән алар, агтаран тапар, гапы какана ачылар[+]. 11Сизден хайсы ата оглы балык диләнде[*], балыга дерек оңа йылан берер? 12Я болмаса юмуртга диләнде, оңа ичян берер? 13Шейлеликде, сиз эрбет болубам өз чагаларыңыза оңат пешгешлер бермеги билйән болсаңыз, онда гөкдәки Атаңыз Өзүнден дилейәнлере Мукаддес Рухы[†] хас-да көп бермезми?»[+]


Иса ве җынларың хөкүмдары


(Матта 12:22-30,43-45; Марк 3:20-27)

14[•]Гүнлериң биринде Иса бир лал адамдан арвах-җыны ковды. Арвах-җын[†] чыкан бадына, лал адам геплемәге башлады, халк муңа хайран галды. 15Эмма оларың кәбири: «Ол арвах-җынлары җынларың хөкүмдары Беелзебул[†][*] аркалы ковуп чыкаряр» дийдилер[+]. 16Бейлекилер хем Оны сынамакчы болуп, гөкден бир гудратлы аламат гөркезмегини талап этдилер[+]. 17Эмма Иса оларың пикирлерини билип, шейле дийди: «Ичинде бөлүнишик болан патышалык даргар, өз ичинден бөлүнен өй йыкылар. 18Шейтан[†] өз ичинден бөлүнсе, хей-де, патышалыгы дурармы? Муны сизиң Маңа арвах-җынлары Беелзебул аркалы ковяр диййәниңиз үчин айдярын. 19Мен арвах-җынлары Беелзебул аркалы ковян болсам, онда сизиң адамларыңыз олары ким аркалы ковярлар? Шейле диййәниңиз үчин сизи өз адамларыңыз хөкүм эдер[+]. 20Мен арвах-җынлары Худайың[†] гүйҗи билен ковян болсам, онда Худайың Шалыгы[†] сизе гелендир. 21Эгер бир гүйчли адам депесинден дырнагына ченли ярагланып, өз өйүни гораян болса, онуң мал-мүлки ховпсуздыр. 22Эмма өзүнден гүйчли адам хүҗүм эдип, оны еңсе, онда онуң буйсанян хемме ярагларыны элинден алып, талан олҗасыны пайлар[+]. 23Мениң билен болмадык Маңа гаршыдыр, Мениң билен сүрини топламадык оны даргадяндыр[+].

24Арвах-җын адамдан чыкандан соң, гурак ерлере айланып, дынчлык гөзлейәр, эмма тапмаяр. Шонда ол: „Чыкан өйүме доланайын“ диййәр. 25Доланып геленде, өйүң сүпүрилги, хемме задың ербе-ердигини гөрйәр. 26Онсоң гидип, өзүнден хем эрбет еди рухы янына аляр-да, шол ере барып, месген тутяр. Шейлеликде, ол адамың соңкы ягдайы өңкүсинден-де эрбет боляр»[+]. 27Иса бу затлары айдып дурка, мәхелләниң арасындан бир аял сесини гаталдып: «Сени догран, Сени эмдирен эне нәхили багтлы!» дийди[+]. 28Иса болса: «Хава, Худайың сөзүни эшидип, оны берҗай эдйәнлер хас хем багтлыдыр!» дийип җогап берди[+].


Юнусың аламаты


(Матта 12:38-42)

29[•]Мәхелле хас көп үйшенде, Иса шейле дийди: «Бу несил эрбет несилдир. Олар аламат талап эдйәр, эмма олара Юнус пыгамбериңкиден[†] башга аламат берилмез. 30Юнус Ниневе халкына нәхили аламат болан болса, Ынсан Оглы-да бу несле эдил шонуң ялы аламат болар. 31[+]Гүнорта меликеси кыямат гүни бу несле гаршы чыкып, оны хөкүм эдер, себәби ол Сүлейманың пәхимини диңлемек үчин, ериң аңры уҗундан гелди. Ине, бу ерде Сүлеймандан-да үстүн Бири бар[+]. 32[+]Ниневе халкы кыямат гүни бу несле гаршы чыкып, оны хөкүм эдер, себәби олар Юнусың вагзы билен тоба гелдилер. Ине, бу ерде Юнусдан хем үстүн Бири бар[+].


Бедениң ышыгы


(Матта 5:15; 6:22,[23])

33[•]Хич ким чыраны якып, гизлин ерде я-да габың ашагында гойян дәлдир, терсине, ичери гиренлер ышыгы гөрер ялы, оны чыраданың үстүнде гойяндыр[+]. 34Бедениң чырасы гөздүр. Гөзүң сагдын болса, тутуш бедениң хем ягты болар, гөзүң шикесли болса, тутуш бедениң хем гараңкы болар. 35Шонуң үчин хем әгә бол, сендәки ышык гараңкы болаймасын. 36Сениң тутуш бедениң ягты болуп, хич бир гараңкы ери ёк болса, чыра сени өз шөхлеси билен ягтылдян ялы, бедениң бүтинлей ягты болар».


Вай халыңыза!


(Матта 23:1-36; Марк 12:38-40)

37[•]Иса бу затлары айдып дурка, бир фарисей Оны өйүне нахара чагырды. Иса барып, сачак башында отурды. 38Фарисей Онуң нахардан өң элини ювмандыгыны гөрүп, гең галды[+]. 39Эмма Реб[†] Иса оңа шейле дийди: «Ине, сиз фарисейлер[†] кәседир гап-чанагың дашыны арассалаярсыңыз, эмма ичиңиз ачгөзлүкден хем писликден долудыр. 40Акмаклар![†] Дашыны ярадан ичини-де яратмадымы? 41Мәтәчлере йүрекден садака[†] бериң, шонда хеммеси сизиң үчин арасса болар. 42Вай халыңыза, эй, фарисейлер! Сиз нарпыздан, хер хили ыслы отдан ондан бир бөлеги берйәрсиңиз, эмма адалат билен Худайың сөйгүсини әсгермейәрсиңиз. Буларың бирини берҗай эдип, бейлекилерини ташламалы дәлсиңиз[+]. 43Вай халыңыза, эй, фарисейлер! Сиз синагогаларда баш күрсүлери, базарларда өзүңизе салам берилмегини халаярсыңыз[+]. 44Вай халыңыза! Сиз хич беллиги болмадык мазарлара меңзейәрсиңиз: адамлар билмезден шейле мазарларың үстүнде гезйәндирлер»[+].

45Төврат[†] мугаллымларың бири Оңа: «Эй, Мугаллым! Сен бу затлары айтмак билен, бизиң хем гөвнүмизе дегйәрсиң» дийди. 46Иса хем шейле дийди: «Сизиң хем вай халыңыза, эй, Төврат мугаллымлары! Агыр йүклери адамлара йүклейәрсиңиз, өзүңиз болса ол йүклере бармагыңызы хем дегирмейәрсиңиз. 47Вай халыңыза! Сиз пыгамберлериң[†] губурларыны дикйәрсиңиз, эмма олары өлдүренлер өз аталарыңыздыр. 48Шейтмек билен, сиз аталарыңызың эденлерини тассыклаярсыңыз. Хава, пыгамберлери аталарыңыз өлдүрди, сиз хем оларың губурларыны дикйәрсиңиз[+]. 49Шу себәпден хем, Худайың акылдарлыгы шейле дийипдир: „Мен олара пыгамберлер, ресуллар[†] иберерин, оларың кәбирини өлдүрерлер, кәбирини хем ызарларлар“[+]. 50Шонуң үчин хем дүнйә ярадылалы бәри хемме пыгамберлериң дөкүлен ганы үчин бу несил җогапкәрдир[+]. 51Хабылың ганындан башлап, ыбадатхана[†] билен гурбанлык сыпасының[†] арасында өлдүрилен Зекаряның ганына ченли бу несил җогапкәрдир. Хава, Мен сизе шуны айдярын: әхли габахатлыклар үчин шу несил җогап берер. 52Вай халыңыза, эй, Төврат мугаллымлары! Сиз билимиң ачарыны алып гитдиңиз. Өзүңиз бу гапыдан гирмедиңиз, гирмек ислейәнлере хем бөвет болдуңыз».

53Иса ол ерден гайдан вагты фарисейлер билен Төврат мугаллымлары Онуң гаршысына чыкып, үстүне энчеме меселелер барадакы сораглары ягдырмага башладылар. 54Шейдип, Исаны сөзүнде тутҗак болуп, аматлы пурсады пейлейәрдилер[+].

#### 12‑нҗи бап


Иса[†] икийүзлүлик барада дуйдуряр


(Матта 10:26-31; 12:32)

1Шол вагт мүңлерче адам үйшүп, бири-бирлерине гысылышып дурдулар. Иса илки билен Өз шәгиртлерине гүррүң бермәге башлады: «Өзүңизи фарисейлериң[†] хамырмаясындан, ягны икийүзлүликден гораң[+]. 2Япык болуп, үсти ачылмаҗак, гизлин болуп, билинмеҗек зат ёкдур[+]. 3Гараңкылыкда нәме айтсаңыз, ягтылыкда эшидилер, ички отагларда чакан чавушыңыз үчеклерде ыглан эдилер. 4[•]Эй, достларым, Мен сизе шуны айдайын: бедени өлдүрйән, эмма ондан соңра хич зат эдип билмейәнлерден горкмаң[+]. 5Мен сизе кимден горкмалыдыгыңызы айдайын: өлдүренден соң довзаха зыңмага гүйҗи етйән Худайдан[†] горкуң. Хава, сизе айдярын, Ондан горкуң[+]. 6Бәш серче ики теңңә сатылмаярмы нәме? Муңа гарамаздан, Худай оларың хич бирини ятдан чыкармаяр. 7Сизиң башыңыздакы сачыңыз хем долы саналгыдыр. Горкмаң, сиз серчелерден хас гымматлысыңыз[+]. 8Сизе шуны диййәрин: ким Мени ынсанларың өңүнде ыкрар этсе, Ынсан Оглы хем оны Худайың перишделериниң[†] өңүнде ыкрар эдер[+]. 9Ким Мени адамларың өңүнде рет этсе, онуң өзи-де Худайың перишделериниң өңүнде рет эдилер[+]. 10Ким Ынсан Оглуна гаршы сөз айтса, багышланар, эмма Мукаддес Руха[†] дил етирен багышланмаз[+].

11Сизи синагогалара, ёлбашчыларың, хөкүмдарларың хузурына гетиренлеринде, өзүңизи нәхили гораҗакдыгыңызы ве нәме дийҗекдигиңизи гайгы этмәң. 12Мукаддес Рух сизе нәме диймелидигиңизи шол пурсадың өзүнде өвредер»[+].


Акмак[†] бай тымсалы

13[•]Мәхелләниң арасындан бири Иса: «Мугаллым! Доганыма айт, гой, ол мирасы[†] мениң билен пайлашсын» дийди. 14Иса оңа: «Эй, ынсан, ким Мени сизиң үстүңизден казы я-да хәким эдип белледи?» дийди. 15Онсоң олара: «Әгә болуң! Өзүңизи хер хили бетнебисликден гораң, себәби ынсаның яшайшы онуң мал-мүлкүниң боллугына баглы дәлдир» дийди[+]. 16Соңра Иса олара бир тымсал айдып берди: «Бир бай адамың ери бол хасыл берйәр. 17Ол адам: „Нәме этсемкәм? Хасылымы гоймага-да ерим ёк“ дийип, ичини гепледйәр. 18Онсоң ол: „Хә, мен, ине, шейле эдерин: аммарларымы сөкүп, улурак аммарлар саларын-да, әхли галламы, бар задымы шол ере йыгнарын. 19Өзүме болса, эй, җаным, көп йыл үчин йыгналан энчеме задың бар, дынҗыңы ал, ий, ич, кейп чек диерин“ диййәр[+]. 20Эмма Худай оңа: „Эй, акмак! Эдил шу гиҗәниң өзүнде җаның алнар. Онсоң өзүң үчин тайярлан затларың киме галар?“ диййәр[+]. 21Өзи үчин хазына топлаян, эмма Худайың назарында бай болмадык хер бир адамың соңы шейле болар»[+].


Гайгы этмәң


(Матта 6:25-34)

22Онсоң Иса шәгиртлерине шейле дийди: «Шоңа гөрә сизе диййәрин: нәме ийип-ичерин дийип җаныңызы, нәме геерин дийип бедениңизи гайгы этмәң[+]. 23Җан иймитден, беден эгин-эшикден хас гымматлыдыр. 24Гаргалара середиң, олар не экйәрлер, не-де орярлар. Оларың не аммарлары, не-де урулары бар. Муңа гарамаздан, Худай олары иймитлендирйәр. Сиз гушлардан нәче эссе гымматлысыңыз![+] 25Сизиң хайсы бириңиз гайгы эдип, өмрүңизи бир сагат узалдып билйәрсиңиз? 26Бу кичиҗик зады эдип билмейән болсаңыз, онда нәме үчин галан затларың гайгысыны эдйәрсиңиз? 27Лилияларың өсүшине сын эдиң: олар не зәхмет чекйәрлер, не-де йүп эгирйәрлер. Эмма Мен сизе диййәрин, хатда Сүлейман хем өзүниң бүтин шан-шөхратында[†] буларың хич бири ялы гейинмәнди[+]. 28Эмма бу гүн бар болуп, эртир оҗага ташланян мейдан отуны Худай шейле гейиндирйән болса, сизи ондан хас артык гейиндирмезми, эй, иманы азлар?![+] 29Шонуң үчин хем нәме ийип-ичҗекдигиңизи, нәме гейҗекдигиңизи агтармаң, булар барада алада этмәң. 30Бу затларың барыны бу дүнйәниң адамлары агтаряндыр. Атаңыз буларың әхлисиниң сизе герекдигини билйәр. 31Сиз болса Худайың Шалыгыны[†] агтарың, шонда бу затлар хем сизе онуң үстүне гошулып берлер[+].

32Горкма, эй, кичиҗик сүри! Чүнки Атаңыз Шалыгы сизе бермеги макул билди[+]. 33Эмләгиңизи сатың, гарыплара садака[†] бериң. Өзүңизе көнелмейән гапҗык, гөкде түкенмейән хазына тайярлаң. Ол ере огры голайлашян дәлдир, гүе иййән дәлдир[+]. 34Хазынаңыз ниреде болса, йүрегиңиз хем шол ерде болар.


Оя хем тайярлыклы болуң


(Матта 24:45-51)

35[•]Биллериңиз гушалгы, чыраларыңыз якылгы болсун. 36Тойдан гелип, хоҗайыны гапыны каканда, дессине оңа гапыны ачмага гарашян адамлар ялы болуң[+]. 37Хоҗайыны доланып геленде, онуң оя гөрҗек хызматкәрлери ненеңси багтлы! Сизе догрусыны айдярын, хоҗайын билини гушап, хызматкәрлерини сачак башында отурдар. Янына гелип, олара өзи хызмат эдер. 38Хоҗайын исле ярыгиҗе, исле даңдан гелсин, онуң геленде, оя гөрҗек хызматкәрлери ненеңси багтлыдыр! 39Эмма шуны билип гоюң: өй эеси огрының хайсы сагатда гелҗегини билседи, өйүни талатмазды[*][+]. 40Сиз хем тайяр болуң, себәби Ынсан Оглы сизиң осламаян сагадыңызда гелер».

41Шонда Петрус: «Агам, бу тымсалы диңе бизе айдярсыңмы я-да хеммелере?» дийип сорады.

42Реб[†] Иса шейле җогап берди: «Хоҗайының садык хем акыллы иш доландырыҗысы ким? Бейлеки хызматкәрлерине вагтлы-вагтында нахар бермек үчин, оларың үстүнден гоян адамы дәлми? 43Хоҗайыны доланып геленде, ишиниң башында гөрен хызматкәри нәхили багтлы![+] 44Сизе догрусыны айдярын, хоҗайыны әхли мал-мүлкүни шоңа ынанар. 45Эмма шол хызматкәр өз ичинден: „Хоҗайыным гич гелер“ дийип, гуллары ве кенизлери урмага, ийип-ичип, серхош болмага башласа,[+] 46хоҗайыны хем онуң осламаян гүнүнде, ойламаян сагадында гелсе, оны парча-парча эдип, онуң башына бивепаларың гүнүни салар.

47Хоҗайынының ислегини билсе-де, тайяр болмаян, онуң ислегини ерине етирмейән хызматкәр көп енҗилер. 48Эмма билмезликден таяга мынасып иш эден адам аз енҗилер. Киме көп берлен болса, ондан хас көп талап эдилер. Киме көп зат ынанылан болса, ондан көп зат хем исленилер»[+].


Парахатлык дәл-де, бөлүнишик


(Матта 10:34-36)

49[•]Иса сөзүни довам этди: «Мен ер йүзүне от ягдырмага гелдим. Хернә шол от инди туташып бир янсады! 50Мен чуңңур гайгы-хасрата батярын. Бу амала ашянча, Мен дарыгярын![+] 51Мени ер йүзүне парахатлык гетирмәге гелендир өйдйәрсиңизми? Ёк, бөлүнишик гетирмәге гелдим диййәрин[+]. 52Мундан бейләк бир өйде яшаян бәш адам бөлүнишип, үчүси икисине гаршы, икиси хем үчүсине гаршы болар. 53Ата оглуна, огул атасына гаршы, эне гызына, гыз энесине гаршы, гайынене гелнине, гелин гайыненесине гаршы болар»[+].


Аламатлара дүшүнмек


(Матта 16:2,3; 5:25,[26])

54[•]Иса мәхеллә йүзленип, шейле дийди: «Сиз гүнбатардан бир булудың пейда боланыны гөрен бадыңыза: „Ягыш ягар“ диййәрсиңиз, шейле хем боляр. 55Гүнорта ели өвсенде болса: „Хова ыссы болҗак“ диййәрсиңиз, шейле хем боляр. 56Эй, икийүзлүлер! Ериң хем асманың гөрнүшинден[†] маны чыкарып билйәңиз-де, нәме үчин бу хәзирки дөвүрден маны чыкарып билеңзок?

57Нәме үчин өзүңизе догры[†] зады сайлап алып билмейәрсиңиз? 58Бири сени айыплап, казыете алып гитсе, онуң билен ёлдакаң барлыш. Ёгсам ол сени каза, казы хем зындан сакчысына табшырып, зындана дүшмегиң ахмал[+]. 59Саңа шуны айдярын, җеримәңи долы төлейәнчәң, ол ерден чыкмарсың».

#### 13‑нҗи бап


Тоба эдиң

1Шол вагт бирнәче адам гелип, Пилатың[†] җелилелилере[†] эденлери барада Иса[†] хабар бердилер. Пилат оларың кәбирини өлдүрип, оларың ганларыны кесип дуран гурбанлыкларына[†] гошупды[+]. 2Иса шейле җогап берди: «Шейле эҗир чекен бу җелилелилери бейлеки әхли җелилелилерден хас көп гүнәли хасаплаярсыңызмы[+]? 3Элбетде, ёк! Эмма тоба этмесеңиз, сизиң хеммәңиз шолар ялы хеләк боларсыңыз. 4Я Силоям минарасы үстлерине йыкылып өлен он секиз адам ядыңызда дәлми? Эйсем шолар Иерусалимдәкилерден[†] хас көп языклыдыр өйдйәңизми[+]? 5Элбетде, ёк! Эмма тоба этмесеңиз, сизиң хеммәңиз шолар ялы хеләк боларсыңыз».

6Онсоң Иса олара шу тымсалы гүррүң берди: «Бир адамың багында битип отуран бир инҗир агаҗы бар экен. Ол гелип, ондан миве агтаряр, йөне хич зат тапмаяр[+]. 7Ол багбана: „Мен үч йылдан бәри гелип, бу инҗир агаҗындан миве гөзлейән, эмма бирини-де тапамок. Оны кесип ташла! Ол нәмә бидерек ер тутуп отыр?“ диййәр[+]. 8Эмма багбан оңа: „Агам, оңа бу йыл хем дегме, мен онуң төверегини газып, дөкүн берейин. 9Гелҗек йыл миве берсе-хә не ягшы, бермесе-де, оны кесип ташларсың“ диййәр».


Иса били бүкүк аялы сагалдяр

10Бир Сабат гүни[†] Иса синагогаларың биринде халка өвредйәрди[+]. 11Ол ерде он секиз йыл бәри ичинде хассалык рухы болан били бүкүк бир аял барды. Ол ики эпленип, асла дикелип билмейәрди. 12Иса оны гөренде, янына чагырып: «Начар! Сен чекйән эҗирлериңден халас болдуң» дийди. 13Онсоң Иса эллерини аялың үстүнде гойды велин, ол шобада дикелип, Худайы[†] шөхратландырмага[†] башлады[+]. 14Эмма Исаның хасса аяла Сабат гүни шыпа беренине гахары гелен синагога баштутаны халка йүзленип: «Ишлемек үчин алты гүн бардыр, шыпа тапмага Сабат гүни дәл-де, башга гүнлерде гелиң» дийди[+]. 15Реб[†] Иса хем оңа: «Эй, икийүзлүлер! Сизиң хайсы бириңиз Сабат гүни өкүзиңизи я эшегиңизи ахырың башындан чөзүп, сува якмага әкитмейәрсиңиз[+]? 16Бу аял он секиз йыллап шейтан[†] тарапындан багланан Ыбрайымың гызыдыр. Эйсем Сабат гүни боланы үчин ол бу зынҗырдан азат эдилмели дәлми?» дийди. 17Иса бу сөзлери айдан вагты, Оңа гаршы чыканларың хеммеси утанды. Халк болса Онуң эдйән аҗайып ишлерине бегенди[+].


Горчица тохумы ве хамырмая тымсалы


(Матта 13:31-33; Марк 4:30-32)

18[•]Онсоң Иса: «Худайың Шалыгы[†] нәмә меңзейәр? Оны нәмә меңзедейин? 19Ол бир адамың өз меллегине экен горчица тохумына меңзешдир. Ол өсүп, агаҗа өврүлйәр, гушларам онуң шахаларында хөвүртге ясанярлар» дийди[+].

20Иса ене-де сөз ачып: «Худайың Шалыгыны нәмә меңзедейин? 21Ол хамырмая меңзейәр: аял үч керсен уна бирҗе бөлек хамырмая гошса-да, тутуш хамыр чишйәр» дийди[+].


Дар гапы


(Матта 7:13,14,21-23)

22[•]Иса Иерусалиме тарап гидип баршына, шәхерлериң, обаларың ичинден гечип, адамлара өвредйәрди. 23Бир адам Ондан: «Эй, Агам! Халас эдилҗеклериң саны аз болармыка?» дийип сорады.

Иса олара шейле дийди: 24«Мен сизе диййәрин: дар гапыдан гирмәге чалшың, себәби көплер бу гапыдан гирмәге җан эдерлер, эмма башармазлар. 25Өй эеси туруп, гапыны гулпланда, сиз дашарда галып, гапыны какарсыңыз ве: „Ага, бизе гапыны ачай-да!“ дийип ялбарарсыңыз. Ол хем сизе: „Мен сизи танамок, ниреден гелениңизи-де билемок“ дийип җогап берер[+]. 26Шонда сиз: „Биз сениң билен ийип-ичдик. Сен көчелеримизде бизе сапак бердиң“ диерсиңиз. 27Эмма ол ене-де: „Мен сизи танамок! Ниредендигиңизи-де билемок! Ёк болуң янымдан, эй, эрбетлер!“ дийип җогап берер[+]. 28Ыбрайымы, Ысхагы, Якубы ве әхли пыгамберлери[†] Худайың Шалыгында, өзүңизиң болса дашары ковланыңызы гөрен вагтыңыз, ол ерде аглама хем диш гыҗама болар[+]. 29Гүндогардан, гүнбатардан, демиргазыкдан, гүнортадан адамлар гелип, Худайың Шалыгында сачак башында отурарлар[+]. 30Догрудан-да, илкинҗилер болҗак соңкулар бар ве соңкулар болҗак илкинҗилер бар»[+].


Исаның Иерусалиме хайпы гелйәр


(Матта 23:37-39)

31[•]Шол вагт кәбир фарисейлер[†] гелип, Иса: «Бу ерден чыкып, башга ере гит. Хирод[†] Сени өлдүрмек ислейәр» дийдилер[+]. 32Иса олара шейле дийди: «Гидиң-де, ол тилкә айдың, ине, Мен бу гүн ве эртир арвах-җынлары ковуп, шыпа берерин, үчүленҗи гүни ишими битирерин. 33Эмма шонда-да Мен бу гүн, эртир ве биригүн ёл йөремели, себәби пыгамбериң Иерусалимден дашарда өлмеги болуп билҗек зат дәлдир! 34Эй, Иерусалим! Пыгамберлери өлдүрйән, өзүне ёллананлары дашлаян Иерусалим! Товугың өз җүйҗелерини ганатларының ашагына йыгнайшы ялы, Мен хем энчеме гезек сениң чагаларыңы йыгнаҗак болдум, эмма сиз муны ислемедиңиз![+] 35[+]Ине, өйүңиз хараба өврүлер. Сизе шуны айдайын: „Реббиң адындан Гелйәне алкыш болсун!“ диййәнчәңиз, Мени гайтадан гөрмерсиңиз»[+].

#### 14‑нҗи бап


Иса[†] бир фарисейиң өйүнде

1Бир Сабат гүни[†] Иса фарисейлериң[†] башлыкларындан бириниң өйүне нахара гелди. Хеммелер Оңа дыкгат билен середйәрдилер[+]. 2Онуң гаршысында эли-аягы чишен бир адам отырды. 3Иса фарисейлерден ве Төврат[†] мугаллымларындан: «Сабат гүни бир хасса шыпа бермеклик кануна[†] догры[†] гелйәрми я-да ёк?» дийип сорады[+]. 4Олар сесини чыкармадылар. Иса хем яңкы адама элини дегрип, оңа шыпа берди ве өйүне иберди. 5Онсоң олардан: «Бириңизиң оглуңыз[*] я-да өкүзиңиз гуя гачса, Сабат гүнүдигине гарамаздан оны дессине чыкармазмы?» дийип сорады[+]. 6Олар бу сораглара җогап берип билмедилер.

7Иса чагырыланларың төри сайлаяндыкларыны гөрүп, олара шу тымсалы айтды:[+] 8«Бири сени тоя чагыранда, барып төре гечме. Ол сенден хас хорматлы бирини чагыран болаймасын[+]. 9Той эеси гелип, саңа: „Ериңи бу адама бер“ дийәймесин. Онсоң сен утанып, ишигиң янында отурмалы боларсың. 10Шонуң үчин бир ере чагырыланыңда, аягучда отур. Сени чагыран яныңа гелип: „Эй, дост! Төре геч“ дийсин. Шонда сачак башындакы отуранларың янында хорматың болар. 11Өзүни ёкары тутян адам песелдилер, пес тутян болса бейгелдилер»[+].

12Онсоң Иса Өзүни чагырана: «Гүнортанлык я-да агшамлык нахарыны берениңде, дост-ярларыңы, доган-гарындашларыңы, бай гоңшуларыңы чагырма. Эгер чагырсаң, олар хем сени чагырып, мунуң өвезини долар. 13Мейлис гураныңда гарыплары, майыплары, агсаклары, көрлери чагыр. 14Шонда сен ялканарсың. Чүнки олар саңа өвезини долуп билмезлер, мунуң өвези саңа догры адамларың дирелен вагты берлер» дийди[+].


Улы мейлис тымсалы


(Матта 22:1-10)

15[•]Иса билен сачак башында отуранларың бири муны эшиденде, Оңа: «Худайың Шалыгында[†] чөрек ийҗек адам нәхили багтлы!» дийди[+]. 16Иса хем оңа шейле дийди: «Бир адам улы мейлис гурап, биртопар адамы чагырыпдыр. 17Нахар вагты боланда, ол: „Гелиң, әхли зат тайяр“ дийип, мыхманлара хабар бермек үчин, өз хызматкәрини уградяр. 18Эмма оларың хеммеси диллешен ялы, өтүнч сорамага башлаярлар. Биринҗиси оңа: „Мен бир бөлек ер сатын алдым, шоны гөрмәге гитмели. Хайыш эдйәрин, мени багышла“ диййәр. 19Бейлекиси: „Мен бәш җүбүт өкүз сатын алдым, шолары барламага барярын. Хайыш эдйәрин, гаты гөрме“ диййәр. 20Ене бири: „Мен тәзе өйлендим, шонуң үчин барып билмейәрин“ диййәр[+]. 21Хызматкәр гелип, булары өз җенабына хабар берйәр. Онсоң өй эеси гахарланып, хызматкәрине: „Дессине шәхериң көчелерине, ёл-ёдаларына гит-де, гарыплары, майыплары, көрлери, агсаклары шу ере гетир“ диййәр. 22Хызматкәр: „Җенап! Сениң айданың ерине етирилди, йөне энтек хем ер бар“ диййәр. 23Онсоң җенап хызматкәрине: „Өйүм долар ялы, обалара, онуң даш-төверегиндәки мейданлара айлан-да, адамлары гелер ялы эт“ диййәр. 24Мен сизе шуны айдайын: шол илкинҗи чагырыланларың екеҗеси хем Мениң сачагымдан датмаз».


Шәгирт болмагың төлеги


(Матта 10:37,[38])

25[•]Улы мәхелле Иса билен биле барярды. Иса ызына өврүлип, олара шейле дийди: 26«Ким Мениң яныма гелип, атасыны, энесини, аялыны, бала-чагасыны, доганыны, уясыны, хатда өз җаныны хем йигренмесе, Мениң шәгирдим болуп билмез[+]. 27Ким өз хачыны гөтерип, Мениң ызыма дүшмесе, Мениң шәгирдим болуп билмез[+]. 28Айдалы, араңыздан бири минара гурмак ислейәр. Ол илки отурып, муны тамамламага пулуның етип-етмеҗекдигини хасапламазмы? 29Себәби минараның бинядыны тутуп, соң иши тамамлап билмесе, муны гөренлериң хеммеси оңа гүлер. 30Олар: „Бу адам муны гурмага башлады, эмма тамамлап билмеди“ диерлер. 31Я болмаса бир патыша башга бир патыша билен уруш этмәге баряр диели. Үстүме гелйән йигрими мүң эсгере он мүң эсгер билен гаршылык гөркезип билермикәм дийип, илки отурып маслахатлашмазмы? 32Башармаҗак болса, ол душман энтек узакдака, илчи иберип, ярашык шертлерини сорар. 33Шейлеликде, сизиң хер бириңиз әхли задыңыздан эл чекмесеңиз, Мениң шәгирдим болуп билмерсиңиз.

34Дуз говы затдыр, эмма ол өз тагамыны йитирсе, онда оңа нәдип тагам берлер[+]? 35Ол не топрага, не-де дөкүне ярар, оны зир-зибиле зыңарлар. Эшитмәге гулагы бар адам эшитсин!»[+]

#### 15‑нҗи бап


Йитен гоюн тымсалы


(Матта 18:12-14)

1[•]Әхли салгытчылар[†] билен гүнәкәрлер Исаның айдян затларыны диңлемек үчин, Онуң дашына үйшйәрдилер. 2Фарисейлер[†] билен Төврат[†] мугаллымлары болса: «Бу адам гүнәкәрлери кабул эдйәр, олар билен нахар иййәр» дийип хүңүрдешйәрдилер[+]. 3Онсоң Иса[†] олара шу тымсалы айтды: 4«Сизден бириниң йүз гойны бар диели. Ол буларың бирини йитирйәр. Шонда ол тогсан докузсыны дүзде гоюп, тә йитен гойнуны тапянча, оны гөзлемәге гитмезми[+]? 5Тапанда болса, оны бегенч билен эгнине алып гайдар. 6Өйүне гелип, достларыны, гоңшуларыны чагырып: „Мениң билен биле шатланың, йитен гойнумы тапдым!“ диер[+]. 7Сизе шуны айдярын: шунуң ялы тоба эден еке гүнәли үчин гөкде болҗак шатлык тоба мәтәч дәл тогсан докуз догры[†] адам үчин болҗак шатлыкдан хас улы болар»[+].


Йитен пул тымсалы

8«Айдалы, бир аялың он саны күмүш теңңеси бар экен. Ол буларың бирини йитирйәр. Шонда ол чыраны якып, өйи сүпүрип, оны тапянча, үнс берип гөзлемезми? 9Тапанда болса өз җораларыны, гоңшуларыны чагырып: „Мениң билен биле шатланың, йитен теңңәми тапдым“ диер. 10Мен сизе шуны айдярын: тоба эден екеҗе гүнәли үчин, Худайың[†] перишделериниң[†] арасында эдил шунуң ялы улы шатлык болар».


Йитен огул тымсалы

11Иса сөзүни довам этди: «Бир адамың ики оглы бар экен. 12Кичи оглы какасына: „Кака, мал-мүлкден мениң пайыма дүшенини бер“ диййәр. Какасы хем байлыгыны огулларының арасында бөлүп берйәр[+]. 13Бирнәче гүнден соң кичи оглы бар-ёгуны топлап, бир узак юрда гидйәр. Ол ерде шады-хоррамлыкда яшап, мал-мүлкүни еле совуряр. 14Бар задыны совандан соң, яңкы юрда гаты ачлык дүшүп, ол хорлук чекмәге башлаяр. 15Шейлеликде, ол гидип, шол юрдуң бир яшайҗысына гүнлүкчи дуряр. Ол хем оны өз өрүлерине доңуз бакмага иберйәр. 16Огланың доңузларың иййән көсүклери билен гарныны дойрасы гелйәрди, эмма оңа хич ким хич зат бермейәрди. 17Ол ахырсоңы акылына айланып, өзүне шейле диййәр: „Какамың энчеме гүнлүкчилери бар, оларың хеммесиниң хем дойянча иймәге чөреклери бар. Мен болса бу ерде ачлыкдан өлҗек болуп йөрүн! 18Говусы, какамың янына барып, оңа: ‘Кака, мен Гөкдәкә-де, саңа-да гаршы гүнә этдим[+]. 19Мен инди сениң оглуң дийилмәге-де мынасып дәл. Мени өз гүнлүкчилериңден бири ялы кабул эт диейин’“. 20Йигит какасының янына уграяр.

Оглы энтек узакдака, какасы оны гөрйәр. Оңа йүреги аваяр, ылгап барып оглуның бойнундан гуҗаклап, оны огшаяр. 21Оглы оңа: „Кака, мен Гөкдәкә-де, саңа-да гаршы гүнә этдим. Мен инди сениң оглуң дийилмәге-де мынасып дәл“ диййәр. 22Эмма какасы хызматкәрлерине буйрук берип: „Дессине иң сайлама доны гетириң-де, оңа гейдириң. Эллерине йүзүк дакың, аякларына көвүш гейдириң[+]. 23Бага бакылан гөләни гетирип, дамагыны чалың, ийип шатланалың! 24Себәби бу оглум өлүди, инди дирелди; ол йитипди, инди тапылды“ диййәр. Шейдип, олар той этмәге башлаярлар[+].

25Шол вагт онуң улы оглы экин мейданында экен. Ол өе голайланда, айдым-саз билен оюн-гүлки сеслерини эшидйәр. 26Ол хызматкәрлериң бирини янына чагырып, мунуң себәбини сораяр. 27Ол хем оңа: „Иниң гайдып гелди. Какаң онуң саг-аман ызына доланып гелени үчин, бага бакылан гөләниң дамагыны чалды“ диййәр. 28Улы оглы гахарланып, ичери гирмек ислемейәр. Шонда какасы дашары чыкып, оңа ялбаряр. 29Эмма ол какасына шейле җогап берйәр: „Гөрйәңми, мен нәче йылдыр, сениң үчин гул ялы ишледим, хич хачан сениң буйрукларыңа ёк диймедим. Муңа гарамаздан, өз достларым билен шүвелең эдер ялы, сен маңа хич хачан бир чебиш-де бермедиң. 30Эмма әхли байлыгыңы лолы[†] хелейлере совран бу оглуң геленде, сен онуң үчин бага бакылан гөләниң дамагыны чалдың“[+]. 31Какасы оңа: „Оглум, сен хемише мениң янымда ахыры, мениң бар задым сениңкидир. 32Бу гүн болса той эдип, шатланмак герек, себәби сениң иниң өлүди, инди дирелди; ол йитипди, инди тапылды“ дийип җогап берйәр».

#### 16-нҗы бап


Угуртапыҗы иш доландырыҗы

1Иса[†] шәгиртлерине шулары гүррүң берди: «Бир бай адамың иш доландырыҗысы бар экен. Бу иш доландырыҗының байың мал-мүлкүни даргадяндыгы барада оңа шикаят эдипдирлер. 2Бай оны янына чагырып: „Сен хакда эшидйән затларым нәме? Иш доландырышың бабатда хасабат бер, себәби сен мундан бейләк мениң иш доландырыҗым болуп билмерсиң“ диййәр. 3Иш доландырыҗы өз-өзүне: „Инди нәме этсемкәм? Хоҗайыным ишими элимден аляр. Мен газы газмага эҗиз, диленмәге утанярын. 4Хә…, ишден ковлан вагтым халк мени өйүне кабул эдер ялы, нәме этҗегими билйәрин“ дийип ойланяр.

5Шейлеликде, ол хоҗайынына бергили адамларың барыны бир-бирден янына чагыряр. Биринҗи чагыранындан: „Мениң хоҗайыныма нәче бергиң бар?“ дийип сораяр. 6Ол: „Йүз челек[*] зейтун ягы“ дийип җогап берйәр. Иш доландырыҗы оңа: „Дил хатыңы ал-да, отурып, дессине шоны элли челек дийип яз“ диййәр. 7Онсоң башга биринден: „Сениң нәче бергиң бар?“ дийип сораяр. Ол хем: „Мүң халта[*] бугдай“ дийип җогап берйәр. Оңа-да: „Дил хатыңы ал-да, шоны секиз йүз дийип яз“ диййәр. 8Хоҗайыны бу хилегәр иш доландырыҗыны угуртапыҗылыгы үчин тарыплады. Бу дүнйәниң адамлары өз неслиниң арасында херекет этмекде нурдакы ынсанлардан парасатлыдыр[+]. 9Сизе шуны айдярын: өзүңизе дост газанмак үчин дүнйәниң байлыгыны уланың, бу мал-мүлк гутаранда болса, сиз эбеди галҗак месгенлере кабул эдилерсиңиз.

10Аз затда ынамдар болан көп затда хем ынамдардыр, аз затда ынамдар болмадык көп затда-да ынамдар болуп билмез[+]. 11Шейлеликде, дүнйәниң байлыгында ынамдар болмасаңыз, сизе чын байлыгы ким ынанар[+]? 12Башга бириниң эмләги бабатда ынамдар болмасаңыз, өз эмләгиңизи сизе ким берер? 13Хич бир хызматкәр ики хоҗайына хызмат эдип билмез. Ол я бирини йигренип, бейлекисини сөер, я-да бирине вепалы болуп, бейлекисини әсгермезлик эдер. Сиз хем Худая, хем байлыга хызмат эдип билмерсиңиз»[+].

14[•]Пулы сөййән фарисейлер[†] бу сөзлери эшидип, Исаны масгара этмәге башладылар[+]. 15Иса олара шейле дийди: «Сиз өзүңизи адамларың янында аклаярсыңыз, эмма Худай[†] йүрегиңизи билйәндир. Адамларың арасында ёкары сайылян зат Худайың янында йигренҗидир[+].

16Яхя гелйәнчә, адамлар Төврада ве пыгамберлериң[†] язгыларына гөрә яшамалы болупды. Инди болса Худайың Шалыгының[†] Хош Хабары вагыз эдилйәр, оңа хеммелериң гиреси гелйәр[+]. 17Төврадың екеҗе нокадының йитенинден, асман билен ериң йитени аңсатдыр[+].

18Аялыны айрып, башга аяла өйленен адам зына эдйәндир. Әринден айрылан аяла өйленен киши-де зына эдйәндир»[+].


Бай адам ве Лазар гедай

19«Бир бай адам бар экен. Ол гырмызы дон ве непис эшиклер гейип, хер гүнүни шады-хоррамлыкда гечирерди. 20Онуң гапысының агзында тутуш беденини яра басан Лазар атлы бир гедай ятарды. 21Ол байың сачагындан дөкүлен овунтыклары иймегиң арзувындады. Итлер хем гелип, онуң яраларыны яларды. 22Бир гүн вагты долуп, гедай өлйәр. Перишделер[†] оны Ыбрайымың янына әкидйәрлер. Соңра бай хем өлйәр ве җайланяр[+]. 23Довзахда эҗир чекйән бай габагыны галдырып, узакдан Ыбрайымы ве онуң янындакы Лазары гөрйәр[+]. 24Шонда ол гыгырып: „Эй, Ыбрайым ата, маңа рехим эт! Лазары ибер, бармагының уҗуны сува батырып, мениң дилими соватсын, себәби бу одуң ичинде мен эҗир чекйәрин“ диййәр[+]. 25Эмма Ыбрайым оңа: „Эй, огул! Сен өз яшайшыңда ягшы затлары аланыңы, Лазарың болса эҗир чекенини ядыңа сал. Инди болса ол бу ерде рахатлык гөрйәр, эмма сен эҗир чекйәрсиң. 26Булардан башга-да, бизиң билен сизиң араңызда әпет бир учут гойлупдыр, шонуң үчин бу ерден сиз тарапа, ол ерден хем биз тарапа хич ким гечип билмез“ дийип җогап берйәр. 27Шонда бай адам: „Бейле болса, атам, саңа ялбарярын, Лазары какамың өйүне ибер. 28Себәби мениң бәш доганым бар. Бу гыналян ере дүшмезлери ялы, Лазар барып шейле ериң бардыгыны олара дуйдурсын“ диййәр. 29Эмма Ыбрайым: „Оларда Мусаның ве пыгамберлериң язгылары бар ахыры, гой, шолара гулак ассынлар“ диййәр[+]. 30Ол хем: „Ёк, эй, Ыбрайым ата! Олар диңе өлүлерден бири янларына баранда тоба эдерлер“ диййәр. 31Ыбрайым оңа: „Олар Муса ве пыгамберлере гулак асмаян болсалар, онда өлүлерден бири дирелсе-де, ынанмазлар“ дийип җогап берйәр»[+].

#### 17‑нҗи бап


Багышлама ве иман барадакы таглымат

1[•]Иса[†] шәгиртлерине шейле дийди: «Адамлары гүнә дучар эдйән затларың гелмеги гутулгысыздыр, эмма бу затларың гелмегине ярдам берйән адамың дат гүнүне![+] 2Маңа ынанян пес гөвүнлилериң бириниң гүнә этмегине себәп боланындан, бойнундан бир дегирмен дашы асылып, деңзе ташлананы онуң үчин хас оңат болар[+].

3Хабардар болуң! Эгер доганың гүнә этсе, оңа кәе. Эгер ол тоба этсе, оны багышла[+]. 4Ол саңа гаршы гүнде еди гезек гүнә эдип, еди гезек хем яныңа гелип: „Тоба эдйәрин!“ дийсе, оны багышла»[+]. 5Ресуллар[†] Реб[†] Иса: «Бизиң иманымызы артдыр!» дийдилер[+]. 6Ол шейле дийди: «Эгер сизиң бир горчица дәнеси ялы иманыңыз болуп, шу тут агаҗына: „Бу ерден гопарыл-да, деңизде гөгер!“ дийсеңиз, ол сизе гулак асар[+]. 7Айдалы, сизиң ер сүрйән я-да чопанчылык эдйән хызматкәриңиз бар. Ол мейдандан геленде, сизиң хайсыңыз оңа: „Басым гел-де, сачак башында отур“ диерсиңиз? 8Гайтам, оңа: „Мениң агшамлыгымы тайярла, билиңи гуша-да, ийип-ичйәнчәм, маңа хызмат эт, өзүң соңра ийип-ичерсиң“ диймезми? 9Буйрукларыны берҗай эдени үчин, ол хызматкәре миннетдарлык билдирерми? 10Сиз хем өзүңизе буйрулан әхли зады берҗай эдениңизден соң: „Биз хем йөне бир хызматкәрдирис, диңе өзүмизе табшырылан юмшы ерине етирдик“ дийиң».


Иса он саны дери кеселлини сагалдяр

11Иса Самария[†] билен Җелиләниң үстүнден гечип, Иерусалиме[†] тарап гитди. 12-13Ол обаларың бирине гиренде, Оңа эндамы дери кеселине дучар болан он адам саташды. Олар узакда дуруп, гаты сес билен: «Эй, Иса! Халыпа, бизе рехим эт!» дийдилер[+]. 14Иса олары гөрүп: «Барың, руханылара[†] гөрнүң» дийди. Олар ёлдакалар кеселден сапланды[+]. 15Оларың бири сагаланыны гөрүп, гаты сес билен Худайы[†] шөхратландырып,[†] ызына өврүлди. 16Ол Исаның аякларына йыкылып, Оңа миннетдарлык билдирди. Бу адам самариялыды[+]. 17Иса: «Кеселден сапланан он киши дәлмиди? Галан докуз адам ниреде? 18Худайы шөхратландырмак үчин бу кесекиден башга хич ким ызына өврүлмедими?» дийип сорады. 19Онсоң оңа: «Тур, гидибер, иманың сени халас этди» дийди[+].


Худайың Шалыгының[†] гелши барада


(Матта 24:23-28,37-41)

20[•]Бир гүн фарисейлер[†] Исадан Худайың Шалыгының хачан гелҗекдигини соранларында, Ол: «Худайың Шалыгы гөзе гөрнүп гелмез[+]. 21Адамлар: „Ине, бу ерде!“ я-да „Анха, ол ерде!“ диймезлер, себәби Худайың Шалыгы сизиң араңыздадыр» дийип җогап берди. 22Онсоң Иса шәгиртлерине шейле дийди: «Ынсан Оглуның гүнлеринден бирини гөрмеги күйсеҗек вагтыңыз гелер, эмма ол гүни гөрмерсиңиз[+]. 23Адамлар сизе: „Ине, Ынсан Оглы шу ерде!“ я-да „Анха, ол ерде!“ диерлер. Эмма гитмәң, оларың ызына дүшмәң![+] 24Йылдырым гөгүң бир уҗундан чакып, бейлеки бир уҗуны нәхили ягтылдян болса, Ынсан Оглы хем Өз гүнүнде шейле болар. 25Эмма Ол өңүрти көп гөрги гөрүп, бу несил тарапындан рет эдилмелидир[+]. 26[+]Нухуң гүнлеринде нәхили болан болса, Ынсан Оглуның гүнлеринде-де шейле болар[+]. 27Адамлар Нухуң гәмә мүнен гүнүне ченли ийип-ичип, өйленип, дурмуша чыкып, аркайын яшап йөрдүлер. Соңра әпет сил гелип, барыны ёк этди[+]. 28[+]Лутуң гүнлеринде хем шонуң ялы болды: адамлар ийип-ичип, алып-сатып, экип-дикип йөрдүлер. 29Эмма Лутуң Содомдан[†] чыкан гүни гөкден от билен күкүрт ягып, хеммесини ёк этди[+]. 30Ынсан Оглуның пейда болҗак гүнүнде хем шейле болар. 31Шол гүн үчекдәки адам өйдәки затларыны алмак үчин ашак дүшмесин. Шейле-де, экин мейданындакы хем ызына гелмесин[+]. 32[+]Лутуң аялыны яда салың![+] 33Ким җаныны аямага чалышса, оны йитирер, ким җаныны йитирсе, оны аман саклар[+]. 34Сизе шуны айдярын: шол гиҗе бир дүшекде ики адам болар, бири алнар, бири гойлар. 35-36Билеликде бугдай үвейән ики аял болар, бири алнар, бейлекиси гойлар».[*] 37Шәгиртлер Иса йүзленип: «Агам, бу хадысалар ниреде болар?» дийип сорадылар. Иса хем: «Маслык ниреде болса, гарагушлар хем шол ере үйшйәндир» дийип җогап берди.

#### 18‑нҗи бап


Тутанъерли дул аял тымсалы

1Онсоң Иса[†] шәгиртлерине оларың хемише Худая дога эдип, асла рухдан дүшмезлигиң зерурлыгы хакда бир тымсал айдып берди:[+] 2«Бир шәхерде Худайдан[†] горкмаян бир казы бар экен. Ол казы адамлары әсгермейән экен. 3Шол шәхерде бир дул аял хем бар экен. Ол үзнүксиз казының янына гатнап: „Давагәримден мениң хакымы алып бер“ дийип ялбарыпдыр. 4Казы бирнәче вагтлап муны этмәндир. Ахырсоңы ол өз-өзүне: „Мен Худайдан горкмасам-да, адамлары әсгермесем-де, 5дынгысыз гелип, мени бизар этмез ялы, бу дул аялың хакыны алып берейин. Инди бир гелип, мениң гулак этими гуратмасын“ диййәр». 6Реб[†] Иса ене сөзүни довам этди: «Адалатсыз казының нәме айданына гулак асың. 7Эйсем, Худай Өз сайланларының, гиҗе-гүндиз Өзүне йүз тутуп перят эдйәнлериң хакыны алып бермезми? Олары көп гарашдырармы[+]? 8Сизе шуны айдярын: оларың хакыны тиз алып берер. Йөне Ынсан Оглы геленде, ериң йүзүнде иманлы адам тапармыка?»[+]


Фарисей ве салгытчы[†] тымсалы

9Өз догрулыгына бил баглап, бейлекилери кемсидйән кәбир адамлара Иса шу тымсалы гүррүң берди:[+] 10«Ики адам Худая дога этмек үчин ыбадатхана[†] гидйәр. Оларың бири фарисей, бейлекиси салгытчы экен[+]. 11Фарисей дуруп, өзи хакда ичинден: „Худайым, мен кәбир адамлар ялы талаңчы, пис, зынахор дәлдигиме, хатда бу салгытчы ялы-да дәлдигиме Саңа шүкүр эдйәрин[+]. 12Мен хепдеде ики гезек агыз беклейәрин, әхли газанҗымың ондан бирини берйәрин“ дийип дога окаяр[+]. 13Салгытчы болса узакда дуруп, габагыны гөге галдырмага хем йүрек этмейәр, гайтам гурсагына уруп: „Худайым, Мен гүнәкәре рехим эт!“ диййәр[+]. 14Мен сизе фарисейиң дәл-де, салгытчының акланып гидендигини айдярын, себәби ким өзүни ёкары тутса, песелдилер, ким өзүни пес тутса, бейгелдилер»[+].


Чагалар билен Иса


(Матта 19:13-15; Марк 10:13-16)

15[•]Онсоң башларына элини гойсун дийип, адамлар чагалары Исаның янына гетирдилер. Муны гөрен шәгиртлер чагалары гетиренлере кәедилер. 16Эмма Иса чагалары янына чагырып: «Чагалары Мениң яныма гойбериң, олары сакламаң, себәби Худайың Шалыгы[†] шулар ялыларыңкыдыр. 17Сизе догрусыны айдярын: ким Худайың Шалыгыны чага ялы кабул этмесе, ол ере асла гирип билмез» дийди[+].


Байлык ве бакы яшайыш


(Матта 19:16-30; Марк 10:17-31)

18[•]Бир ёлбашчы Исадан: «Эй, ягшы Мугаллым! Мен бакы яшайшы мирас[†] алмак үчин нәме этмели?» дийип сорады[+]. 19Иса оңа: «Нәме үчин Маңа ягшы диййәрсиң? Еке-тәк Худайдан башга хич ким ягшы дәлдир[+]. 20[+]Сен табшырыклары[†] билйәнсиң: адам өлдүрме, зына этме, огурлык этме, ялан шаятлык этме, ата-энеңе хормат гой» дийип җогап берди. Ол адам: «Мен буларың хеммесини яшлыгымдан бәри берҗай эдип гелйәрин» дийди[+]. 21-22Иса муны эшиденде, оңа: «Сениң ене бир кемиң бар. Нәмәң бар болса сатып, гарыплара пайла, шонда гөкде хазынаң болар. Онсоң гел-де, Мениң ызыма дүш» дийди[+][+]. 23Ол бу сөзлери эшидип, гаты тукат болды, себәби чакданаша байды. 24Иса онуң тукатлыгыны гөрүп: «Байлара Худайың Шалыгына гирмек нәхили агыр![+] 25Бир дүйәниң иңңәниң гөзүнден гечмеги бай адамың Худайың Шалыгына гирмегинден аңсатдыр» дийди. 26Муны эшиденлер: «Онда ким халас болуп билер?» дийип сорадылар. 27Иса: «Ынсан үчин мүмкин дәл затлар Худай үчин мүмкиндир» дийди[+]. 28Петрус Оңа: «Ине, биз әхли задымызы ташлап, Сениң ызыңа дүшдүк!» дийди[+]. 29-30Иса олара: «Сизе догрусыны айдярын: Худайың Шалыгының хатырасы үчин өйүни, аялыны, доганларыны, эне-атасыны, бала-чагасыны ташлан хер кес бу дөвүрде ызына энчеме эссе артык эдип алар, гелҗек дөвүрде болса бакы яшайша говшар» дийди[+].


Иса өлүп дирелҗегини ене айдяр


(Матта 20:17-19; Марк 10:32-34)

31[•]Иса Онкилери бир чете чекип, олара: «Инди Иерусалиме[†] барярыс. Пыгамберлериң[†] Ынсан Оглы хакда язанларының әхлиси берҗай болар! 32Ол кесеки миллетлериң[†] элине табшырылар. Олар Оны масгаралап кемсидерлер, үстүне түйкүрерлер, гамчыларлар ве өлдүрерлер. 33Эмма үчүленҗи гүн Ол дирелер» дийди[+].

34Шәгиртлер бу затларың хич бирине дүшүнмедилер. Бу сөзлериң манысы олардан гизленилгиди. Олар Онуң нәме хакда гүррүң эдйәнини билмедилер[+].


Бир көрүң гөзи ачыляр


(Матта 20:29-34; Марк 10:46-52)

35[•]Иса Ерихо голайланда, ёлуң гырасында бир көр адам дилегчилик эдип отырды[+]. 36Ол янындан мәхелләниң гечип баряндыгыны эшидип, мунуң нәмедигини сорады. 37Оңа: «Насыралы Иса гечип баряр» дийип хабар бердилер. 38Шонда ол: «Эй, Давут Оглы[†] Иса! Маңа рехим эт!» дийип гыгырды[+]. 39Сесиң чыкмасын дийип, өңден барян көп адамлар оңа кәедилер, эмма ол: «Эй, Давут Оглы! Маңа рехим эт!» дийип, өңкүден хем гаты гыгырды. 40Иса аяк чекип, ол адамы гетирмеклерини буюрды. Янына геленде, Иса ондан: 41«Сениң үчин нәме этмегими ислейәрсиң?» дийип сорады. Ол: «Агам, гөзлерим ачылсын!» дийди. 42Иса оңа: «Гой, гөзлериң ачылсын! Иманың саңа шыпа берди» дийди[+]. 43Шобада бу адамың гөзлери ачылды ве ол хем Худайы шөхратландырып,[†] Исаның ызына дүшүп гидиберди. Муны гөрен әхли халк Худайы алкышлады.

#### 19-нҗы бап


Иса[†] билен Заккай

1Иса Ерихоның ичинден гечип барярды[+]. 2Ол ерде Заккай атлы бир бай адам барды, ол салгытчыларың[†] башлыгыды. 3Заккай Исаның кимдигини гөрмек иследи, эмма онуң бойы гысга болансоң, мәхелледен яңа Оны гөрүп билмеди. 4Шейлеликде, Оны гөрҗек болуп, өңе ылгап, бир инҗир агаҗының үстүне чыкды, себәби Иса шол ёлдан гелйәрди. 5Иса ол ере геленде, ёкары середип, Оңа: «Заккай! Тиз ашак дүш. Бу гүн Мен сениң өйүңде галмалы» дийди. 6Ол хем дессине ашак дүшүп, Оны шатлык билен кабул этди. 7Халк муны гөрүп: «Бир гүнәкәриң өйүне мыхман болды» дийшип, хүңүрдемәге башлады[+]. 8Заккай болса еринден туруп, Реб[†] Иса: «Эй, Агам! Инди мен байлыгымың ярысыны гарыплара берҗек. Кимиң задыны нәхак алан болсам, дөрт эссе эдип гайтарып берҗекдирин» дийди[+]. 9Иса оңа: «Бу гүн бу өй халас болды, себәби бу адам хем Ыбрайымың хакыкы неслидир[+]. 10Ынсан Оглы йитенлери агтармага ве халас этмәге гелендир» дийди.


Он хызматкәр тымсалы


(Матта 25:14-30)

11[•]Бу затлары диңләп дуркалар, Иса бир тымсал билен сөзүниң үстүни етирди. Себәби Ол Иерусалимиң[†] голайындады, халк хем Худайың Шалыгы[†] басым гөрнер дийип ойлаярды[+]. 12Иса шонуң үчин шейле дийди: «Бир бегзада шалык сүрмәге ыгтыярлык алмак үчин, бир узак юрда ёла рована боляр. 13Ол хызматкәрлеринден онусыны янына чагырып, олара: „Мен гелйәнчәм, шу пулы ишледиң“ дийип, херсине бир хорҗун пул[*] берйәр.

14Бегзаданың халкы оны йигренйән экен. Олар: „Бу адамың бизиң үстүмизден шалык сүрмегини ислемейәрис“ дийип, онуң ызындан илчилер иберйәрлер[+]. 15Эмма муңа гарамаздан, ол ыгтыярлык алып, ызына доланяр. Соңра ол пул берен хызматкәрлерини янына чагырып, кимиң нәме газананыны билмек ислейәр. 16Биринҗиси гелип: „Хоҗайын! Сениң бир хорҗун пулуң он хорҗун пул газанды“ диййәр. 17Оңа: „Берекелла, ягшы хызматкәр! Аз затда садык боланың үчин он шәхере хәким бол“ диййәр[+]. 18Икинҗиси гелип: „Хоҗайын! Сениң бир хорҗун пулуң бәш хорҗун пул газанды“ диййәр. 19Хоҗайыны оңа хем: „Сен хем бәш шәхере хәким бол“ диййәр. 20Онсоң үчүнҗи хызматкәри гелип: „Хоҗайын! Ине, сениң бир хорҗун пулуң, мен оны бир улы яглыга дүвүп сакладым. 21Мен сенден горкдум, себәби сен гаты өздиенли адам. Сен гоймадык ериңден алярсың, экмедик ериңден орярсың“ диййәр. 22Хоҗайыны оңа: „Эй, эрбет хызматкәр, сени өз агзыңдан чыкан сөзлер билен хөкүм эдерин! Асыл сен мениң өздиенли адамдыгымы, гоймадыгымы алянымы, экмедигими орянымы билйәрмидиң[+]? 23Онда нәме үчин пулумы ишлетмәге бермедиң? Мен геленимде, оны пейдасы билен алардым“ диййәр. 24Онсоң хоҗайын ол ерде дуранлара: „Онуң элинден пулы алың-да, он хорҗунла бериң“ диййәр. 25Олар оңа: „Хоҗайын, онуң өзүнде өңем он хорҗун пул бар ахыры!“ диййәрлер. 26Ол: „Мен сизе диййәрин, кимде бар болса, оңа берлер, кимде ёк болса, онуң элиндәки хем алнар[+]. 27Үстлеринден патышалык этмегими ислемейән душманларымы болса, шу ере гетириң-де, гөзүмиң алнында өлдүриң“ дийип җогап берйәр»[+].


Иса Иерусалиме улы дабара билен гирйәр


(Матта 21:1-11; Марк 11:1-11; Ёханна 12:12-19)

28[•]Иса булары айдып болансоң, ёлуны довам этдирип, Иерусалиме тарап уграды. 29Ол Зейтун дагының этегиндәки Бейтфаҗы билен Бейтания голайланда, ики шәгирдини ёллап, олара:[+] 30«Өңүңиздәки оба барың. Оба гирен ериңизде даңылгы дуран бир тайхар тапарсыңыз, онуң үстүне шу вагта ченли хич ким мүнен дәлдир. Оны чөзүң-де, бәри алып гелиң. 31Эгер бири сизден: „Нәме үчин оны чөзйәрсиңиз?“ дийип сораса, оңа: „Бу тайхар Реббе герек“ дийиң» дийди. 32Ёллананлар гидип, барыны Онуң айдышы ялы тапдылар. 33Тайхары чөзүп дуркалар, онуң эелери: «Тайхары нәме үчин чөзйәрсиңиз?» дийип сорадылар. 34Олар хем: «Бу тайхар Реббе герек» дийдилер. 35Тайхары Исаның янына гетирип, үстүне донларыны атдылар-да, Исаны оңа мүндүрдилер. 36Ол гидип барярка, адамлар донларыны ёла дүшейәрдилер[+]. 37Иса Зейтун дагындан ашак инйән ёла голайланда, шәгиртлериң хеммеси гөрен әхли гудратларына шатланып, батлы сеслери билен Худайы[†] шөхратландырмага[†] башладылар. 38[+]Олар: «Реббиң адындан патыша алкыш болсун! Гөклерде парахатлык, иң белентликде шан-шөхрат болсун!» диййәрдилер[+]. 39Мәхелләниң арасындан кәбир фарисейлер[†] Иса: «Мугаллым! Шәгиртлериңиң агзыны юмдур!» дийдилер[+]. 40Эмма Ол: «Сизе айдярын: олар дымса, дашлар гыгырышар» дийди[+].

41Иса Иерусалиме голайланда, оны гөрүп аглады[+]. 42Ол шейле дийди: «Вах, кәшгә сен бу гүн өзүңе нәмәниң парахатлык гетирҗекдигини билседиң! Эмма бу энтек сениң гөзлериңден гизлин[+]. 43Сениң башыңа шейле бир гүнлер гелер: душманларың даш-төверегиңе гарымлар газып, сени габарлар, хер яндан гысып-говрарлар[+]. 44Олар сени вейран эдип, сениң ичиңдәки чагалары гырып ташларлар. Сенде даш үстүнде даш гоймазлар, себәби сен Худайың саңа гелен пурсадыны сайгармадың»[+].


Иса сатыҗылары ыбадатханадан[†] ковяр


(Матта 21:12-17; Марк 11:15-19; Ёханна 2:13-22)

45[•]Онсоң Иса ыбадатхананың ховлусына гирип, ол ердәки сатыҗылары ковмага башлады. 46[+]Иса олара: «„Мениң өйүм ыбадат өйи болар“ дийип язылгыдыр, эмма сиз муны гаракчыларың сүренине өврүпсиңиз» дийди[+]. 47Ол хер гүн ыбадатхананың ховлусында сапак берйәрди. Ёлбашчы руханылар,[†] Төврат[†] мугаллымлары ве халкың баштутанлары болса Оны өлдүрмегиң күйүндедилер. 48Эмма мунуң ёлуны тапып билмейәрдилер, себәби әхли халк Оны улы үнс билен диңлейәрди.

#### 20‑нҗи бап


Исаның эрк-ыгтыяры барада совал


(Матта 21:23-27; Марк 11:27-33)

1[•]Бир гүн Иса[†] ыбадатхананың[†] ховлусында халка өвредип, Хош Хабары вагыз эдйәркә, ёлбашчы руханылар,[†] Төврат[†] мугаллымлары ве яшулулар[†] Онуң янына гелдилер. 2Олар Иса: «Ханы, бизе айт, Сен бу затлары хайсы ыгтыяр билен эдйәрсиң? Бу ыгтыяры Саңа ким берди?» дийдилер[+]. 3Иса хем: «Мен хем сизе бир совал берҗек. Маңа айдың, 4Яхя чүмдүриш ыгтыярыны ниреден алды? Гөкденми я-да ынсандан?» дийип сорады[+]. 5Олар муны өзара маслахатлашмага башладылар: «Эгер Гөкден дийсек, Ол бизе: „Онда нәме үчин оңа ынанмадыңыз?“ диер[+]. 6Эгер-де ынсандан дийсек, әхли халк бизи дашлар, себәби халк Яхяның пыгамбердигине[†] ынаняр»[+]. 7Ахыры олар: «Биз ниредендигини билемзок» дийип җогап бердилер. 8Иса-да олара: «Менем сизе бу затлары хайсы ыгтыяр билен эдйәними айтҗак дәл» дийди.


Үзүмчилик ве кәрендечилер тымсалы


(Матта 21:33-46; Марк 12:1-12)

9[•]Соңра Иса халка шу тымсалы гүррүң бермәге башлады: «Бир адам үзүм багларыны отурдып, оны багбанлара кәрендесине берйәр-де, өзи узак вагтлык башга юрда гидйәр[+]. 10Хасыл мөвсүми геленде, үзүмиң мивесинден алып гелмек үчин, ол хызматкәрлериниң бирини кәрендечилериң янына иберйәр. Эмма кәрендечилер оны енҗип, бош ковуп гойберйәрлер. 11Ол башга бир хызматкәрини иберйәр, кәрендечилер оны-да енҗип, масгара эдип, бош ковуп гойберйәрлер. 12Ол үчүнҗи хызматкәрини-де иберйәр. Олар оны хем яралап, ковуп гойберйәрлер[+]. 13Онсоң үзүмчилигиң эеси: „Мен нәме этмели? Гел, өз сөвер оглумы иберейин, белки, оны сыларлар“ өйдйәр[+]. 14Кәрендечилер болса оны гөренлеринден, өзара маслахатлашып: „Мирасдар шудур! Гелиң, шуны өлдүрелиң, мирас бизе галар“ дийишйәрлер[+]. 15Шейлеликде, оны үзүмчиликден чыкарып өлдүрйәрлер. Инди үзүмчилигиң эеси булара нәме эдер[+]? 16Ол гелип, бу кәрендечилери өлдүрер, үзүмчилиги болса башгалара берер». Халк муны эшидип: «Даш эдеверсин!» дийди[+]. 17[+]Иса олара бакып: «Онда „Уссаларың рет эден дашы, бинаның бурч дашы болды“ диен язгының манысы нәме[+]? 18[+]Ким бу дашың үстүне йыкылса, бөлек-бөлек болар. Эгер ол бириниң үстүне гачса, оны мынҗырадар» дийди[+]. 19[•]Төврат мугаллымлары билен ёлбашчы руханылар Оны шол вагтың өзүнде тутмагың ёлуны агтардылар, себәби Онуң бу тымсалы өзлерине какдырып айданыны аңдылар. Эмма олар халкдан горкярдылар.


Императорыңкы[†] – императора


(Матта 22:15-22; Марк 12:13-17)

20Исаны гөз астына алып, Оны аңтамак үчин, бирнәче догручылсумагы Онуң ызына салдылар. Олар Исаны гепде тутуп, Оны хәкимиң хөкүмине ве ыгтыярына табшырмак максатлары барды[+]. 21Шейлеликде, олар Оңа: «Мугаллым! Биз Сениң догры[†] зады өвредйәндигиңи, адамларың дереҗесине бакман, Худайың[†] ёлуны хакыкат билен өвредйәндигиңи билйәрис. 22Ханы айт, бизиң императора салгыт төлемегимиз догрумы я-да догры дәл?» дийип сорадылар[+]. 23Иса оларың хилесине дүшүнип:[+] 24«Маңа салгыт пулуны гөркезиң. Бу теңңедәки шекил билен язгы кимиңки?» дийди. Олар: «Императорыңкы» дийип җогап бердилер. 25Ол: «Онда императорыңкыны – императора, Худайыңкыны Худая бериң» дийди[+]. 26Олар халкың янында Оны сөзүнде тутуп билмән, берен җогабына хайран галып, сеслерини чыкармадылар.


Дирелиш барада совал


(Матта 22:23-33; Марк 12:18-27)

27[•]Өлүмден соң дирелишиң ёкдугыны айдян саддукейлериң[†] кәбири Исаның янына гелип, Оңа шейле сораг берди:[+] 28[+]«Мугаллым! Муса бизе бир адамың доганы перзентсиз өлүп, ызында аялы галса, доганы онуң аялыны алып, өлен доганының неслини довам этдирмелидир дийип языпдыр[+]. 29Еди доган барды. Биринҗиси бир аял алып, перзент гөрмән дүнйәден өтди. 30Икинҗиси билен 31үчүнҗиси хем шол аялы алды. Шейдип, едиси хем шол аяла өйленип, ызларында перзент галдырман өлдүлер. 32Ахырсоңы аял хем өлди. 33Инди дирелиш гүни бу аял оларың хайсысының аялы болар? Оларың едиси хем оңа өйленипди ахырын». 34Иса олара шейле җогап берди: «Бу дөврүң адамлары өйленйәндир, дурмуша чыкяндыр. 35Эмма гелҗек дөвре ве өлүмден дирелише етмәге мынасып гөрленлер не өйленер, не-де дурмуша чыкар[+]. 36Асла өлмезлер, себәби олар перишделер[†] ялыдыр. Олар дирелишиң перзентлеридиклери үчин Худайың перзентлеридир. 37[+]Муса-да өлүлериң дирелйәндигини тассыклап, янян чалы барадакы бөлүмде Ребби „Ыбрайымың, Ысхагың ве Якубың Худайы“ дийип атландыряр[+]. 38Ол өлүлериң дәл-де, дирилериң Худайыдыр, себәби Онуң үчин хеммелер диридир». 39Төврат мугаллымларың кәбири: «Мугаллым, говы айтдың!» дийди. 40Оңа мундан артык сораг бермәге хич ким милт этмеди[+].


Месих[†] Кимиң Оглы?


(Матта 22:41–23:36; Марк 12:35-40)

41[•]Онсоң Иса олара: «Нәме үчин Месихе Давудың оглы диййәрлер[+]? 42[+]Ине, Давудың өзи Зебур[†] китабында шейле диййәр:

„Худай Реббиме[*] шейле сөзледи:[+]
43Душманларыңы аяк астына салянчам,
Мениң сагымда отур“.


44Эгер Давут Месихе Реб[†] диййән болса, Ол нәхили Давудың оглы боляр?» дийди. 45Бүтин халк Оңа гулак асып отырка, Иса шәгиртлерине: 46«Төврат мугаллымларындан әгә болуң! Олар узын дон гейип гезмеги, базарларда өзлерине салам берилмегини, синагогаларда баш күрсүлери, мейлислерде төри халаяндырлар[+]. 47Олар дул аялларың өйлерини талап, гөз үчин узын-узын догалар окан боляндырлар. Шейле адамлар иң агыр җеза сезевар боларлар» дийди.

#### 21‑нҗи бап


Дул аялың садакасы[†]


(Марк 12:41-44)

1[•]Иса[†] габагыны галдырып середенде, байларың ыбадатхананың[†] садака гутусына өз садакаларыны атып дураныны гөрди[+]. 2Ол бир гарып дул аялың хем гута ики шай атаныны гөрди. 3Ол: «Сизе догрусыны айдярын, бу гарып дул аял хеммелерден көп атды. 4Бу адамларың хеммеси садака гутусына өзлеринден артаны атдылар, бу аял болса гарыплыгына гарамаздан, бар-ёгуны, элиндәки әхли чөрек пулуны атды» дийди[+].


Ынсан Оглуның доланып гелмегиниң аламатлары


(Матта 24:1-21,29-35; Марк 13:1-19,24-31)

5[•]Шәгиртлерден кәбири ыбадатхананың аҗайып дашлар ве Худая багыш эдилен пешгешлер билен безелендиги барада сөз ачды. Шонда Иса: 6«Шейле бир гүнлер гелер, шонда бу ерде даш үстүнде даш галмаз, гөрйән затларыңыздан хич зат галман, хеммеси вейран болар» дийди[+]. 7Олар Исадан: «Мугаллым! Бу затлар хачан болар? Буларың болҗак махалында нәхили аламат пейда болар?» дийип сорадылар. 8Иса: «Әгә болуң, хич ким сизи алдаймасын! Көплер Мениң адым билен гелип: „Мен – Шолдурын“ ве „Вагт голайлады!“ диерлер. Оларың ызына дүшмәң[+]. 9Урушлар хем гозгалаңлар барада хабарлар эшидениңизде горкмаң. Бу затлар өңүрти болмалыдыр, эмма энтек соңы дәлдир» дийип җогап берди. 10Онсоң Иса олара шейле дийди: «Миллет миллете, патышалык патышалыга гаршы чыкар[+]. 11Айры-айры ерлерде гүйчли ертитремелер, ачлык хем гыргын кесели, горкунч вакалар, гөкден улы аламатлар болар[+]. 12Эмма бу хадысаларың хеммесинден өң, сизи ызарлап, азар берерлер. Сизи синагогалара табшырып, түрмелере дыкарлар. Мен себәпли сизи патышаларың ве хөкүмдарларың хузурына элтерлер[+]. 13Бу болса шаятлык этмек үчин сизе бир пурсат болар. 14Эмма сиз өзүңизи нәхили гораҗакдыгыңызы өңүнден гайгы этмезлиги йүрегиңизе дүвүң. 15Мунуң үчин Мен сизе сөз хем акылдарлык берерин. Сизе гаршы чыкянларың хич бири муңа не гаршы дуруп билер, не-де бир зат айдып билер[+]. 16Сизе эне-атаңыз, доганларыңыз, гарындашларыңыз, достларыңыз хем хайынлык эдерлер, кәбириңизи өлдүрерлер. 17Мен себәпли хеммелер сизи йигренер. 18Эмма сачыңызың бир тары хем кемелмез[+]. 19Берк дуруң, шонда җаныңызы халас эдерсиңиз. 20[•]Гошунларың Иерусалими[†] габандыгыны гөрен чагыңыз, онуң вейран эдилҗек вагтының голайландыгыны билиң. 21Шонда Яхудыядакылар[†] даглара гачсын, шәхериң ичиндәкилер чыксын, төверегиндәкилер шәхере гирмесин. 22Себәби шол гүнлер әхли языланларың берҗай болмагы үчин җеза гүнлеридир. 23Ол гүнлерде гөврели аялларың ве чага эмдирйәнлериң дат гүнүне! Себәби юрда әпет бела-бетерлер инер, бу халк газаба дучар болар[+]. 24Олар гылычдан гечирилер, есир алнып, әхли миллетлериң[†] арасына сүргүн[†] эдилер. Кесеки миллетлер өзлериниң мөхлети долянча, Иерусалими ер билен егсан эдерлер[+]. 25[•]Гүнде, Айда ве йылдызларда аламатлар пейда болар. Ер йүзүнде миллетлер деңиз хем толкунларың гүррүлдиси зерарлы башагай болуп, галагоплуга дүшерлер. 26Адамлар горкудан, дүнйәниң башына гелйән бетбагтчылыклара гарашмакдан яңа хушларыны йитирер, себәби асман җисимлери лерзана гелер. 27Шонда олар Ынсан Оглуның бейик гудрата ве шөхрата[†] бесленип, булутларда гелйәнини гөрерлер[+]. 28Бу затлар амала ашып башланда, башыңызы галдырып, ёкары середиң, себәби гутулышыңыз голайлап гелйәндир».

29[•]Иса олара бир тымсал айтды: «Инҗире, әхли агачлара середиң. 30Оларың япракландыгыны гөрүп, томсуң голайландыгыны өз-өзүңизден билйәрсиңиз. 31Шонуң ялы хем, бу вакаларың боланыны гөрениңизде, Худайың Шалыгының[†] голайландыгыны билиң. 32Сизе догрусыны айдярын: бу затлар болянча, бу несил дүнйәден өтмез[+]. 33Асман билен ер өтер, эмма Мениң сөзлерим асла өтмез[+]. 34Әгә болуң! Айшы-эшрет, серхошлык, яшайшың гайгылары йүрегиңизе орнамасын. Ёгсам, ол гүн дузак кимин дуйдансыз үстүңизден инер[+]. 35Чүнки ол гүн тутуш ер йүзүнде яшаянларың хер бириниң үстүнден инер. 36Бу болҗак вакаларың барындан гачып гутулар ялы ве Ынсан Оглуның хузурында дуруп билер ялы, хемише оя болуп, Худая дилег эдиң»[+].

37Иса гүндизлерине ыбадатхананың ховлусында халка өвредерди, агшамларына болса шәхерден дашары чыкып, гиҗәни Зейтун дагында гечирерди[+]. 38Ир сәхер билен әхли халк Онуң гүррүңлерини диңлемек үчин ыбадатхана гелерди.

#### 22‑нҗи бап


Юдасың хайынлыгы


(Матта 26:1-5,14-16; Марк 14:1,2,10,11; Ёханна 11:45-53)

1[•]Ине, Песах дийлип атландырылян Петир байрамы[†] якынлашды[+]. 2Ёлбашчы руханылар[†] билен Төврат[†] мугаллымлары Исаны өлдүрмегиң ёлуны агтарярдылар, эмма халкдан горкярдылар. 3Шейтан[†] Онкилериң бири болан Юдас Искариодың калбына гирди[+]. 4Юдас ёлбашчы руханылар билен серкерделериң янына барып, Исаны нәдип оларың элине салып берҗекдиги барада маслахатлашды. 5Олар хем бегенишип, оңа пул бермәге разы болдулар. 6Юдас олар билен ылалашды ве халк ёк вагты Исаны олара табшырмак үчин, аматлы пурсат пейләп гезди[+].


Песах нахары


(Матта 26:17-30; Марк 14:12-26; Ёханна 13:21-30; 1 Коринтослылар 11:23-25)

7[•]Песах җанлысының союлян гүни, ягны Петир байрамы етип гелди[+]. 8Иса[†]: «Гидиң-де, бизиң үчин Песах нахарыны тайярлаң» дийип, Петрус билен Ёханнаны иберди. 9Олар: «Оны ниреде тайярламагымызы ислейәрсиң?» дийип сорадылар. 10Иса олара: «Шәхере гирениңизде, күйзеде сув алып барян бир адама саташарсыңыз. Ызына дүшүп гидиң-де, онуң гирен өйүне гириң. 11Онсоң өй эесине: „Мугаллым сенден шәгиртлерим билен Песах нахарыны иер ялы, мыхман отагы ниреде дийип сораяр“ дийиң. 12Ол хем сизе ёкаркы гатда әхли зат тайярланып гойлан гиң бир отагы гөркезер. Шол ерде тайярлык гөрүң» дийди. 13Олар гитдилер ве әхли зады Исаның айдышы ялы тапып, Песах нахарыны тайярладылар.

14[•]Нахар вагты боланда, Иса ресуллары[†] билен сачак башына гечди. 15Иса олара: «Мен бу Песах нахарыны эҗир чекмезимден өң, сизиң билен биле иймеги гаты арзув эдипдим. 16Чүнки Худайың Шалыгында[†] Песах нахарыны иймек үчин хеммәмиз йыгнанянчак, Мен ондан гайдып иймерин» дийди[+]. 17Иса элине бир кәсе алып шүкүр этди-де: «Муны алың-да, ичиң. 18Сизе шуны айдярын: Худайың Шалыгы гелйәнчә, шерабы гайтадан ичмерин» дийди. 19Онсоң чөреги алды-да, шүкүр этди, оны дөвүп, шәгиртлере берип: «Бу Мениң сизиң үчин гурбан эдилйән беденимдир, муны Мени яда салмак үчин берҗай эдиң» дийди[+]. 20Шейле хем нахардан соң шераплы кәсәни алып: «Бу кәсе Мениң сизиң үчин дөкүлйән ганым аркалы багланышылян тәзе әхтдир[+]. 21Ине, Маңа хайынлык этҗек адам Мениң билен бир сачагың башында отыр[+]. 22Хава, Ынсан Оглы өңүнден беллениши ялы җан берер, эмма Оңа хайынлык эдениң халына вай!» дийди[+]. 23Олар муны кимиң этҗекдигини бири-бирлеринден сорап башладылар.

24[•]Олар өз арасында хайсы бирисиниң иң бейикдиги хакда җеделлешдилер. 25Иса олара шейле дийди: «Кесеки миллетлериң[†] патышалары халклара өз хөкүмини йөредйәрлер, ыгтыярлы адамлары-да өзлерини хемаяткәр дийип атландырярлар. 26Эмма сиз бейле болмаң. Араңызда иң улы иң кичи ялы болсун, баштутан, гой, хызматкәр кимин болсун[+]. 27Хайсысы хас улы: сачак башында отуранмы я-да хызмат эдйән? Сачак башында отуран дәлми? Эмма Мен сизиң араңызда бир хызмат эдйән киминдирин[+]. 28Башымдан гечирен сынагларымда Мениң янымда болан сизсиңиз[+]. 29Атамың Мени Патыша беллейши ялы, Мен-де сизи патыша эдип беллейәрин[+]. 30Сиз Мениң Шалыгымда ийип-ичерсиңиз ве тагтларда отурып, Ысрайылың он ики тиресиниң[†] үстүнден казылык эдерсиңиз»[+].


Иса Петрусың инкәр этҗекдигини айдяр


(Матта 26:31-35; Марк 14:27-31; Ёханна 13:36-38)

31[•]Онсоң Иса сөзүни довам эдип: «Эй, Симун, Симун! Шейтан сизи бугдай ялы совурмак үчин диледи[+]. 32Эмма Мен иманың кемелмесин дийип, сениң үчин дилег этдим. Сен хем бир вагт өврүлип гелениңде, доганларыңы кувватландыр» дийди[+]. 33Петрус: «Агам! Мен Сениң билен зындана-да, хатда өлүме-де гитмәге тайяр» дийди[+]. 34Иса: «Петрус, саңа диййәрин, сен бу гүн хораз гыгырмаздан өң, Мени танамаяндыгыңы үч гезек айдарсың» дийди. 35Онсоң Иса олардан: «Мен сизи гапҗыксыз, торбасыз ве чарыксыз ёллан чагым кем задыңыз бармыды?» дийип сорады. Олар: «Ёкды» дийип җогап бердилер[+]. 36Иса олара: «Инди гапҗыгыңыз бар болса, яныңыза алың, бир торба хем алың. Гылыҗыңыз ёк болса, донуңызы сатың-да, бир гылыч эдиниң. 37[+]„Ол языклылар билен бир сайылды“ дийип язылгыдыр. Мен сизе диййәрин: бу Мен барада берҗай болмалыдыр. Догрудан-да, Мен хакда языланлар берҗай болуп баряр» дийди[+]. 38Шәгиртлер: «Эй, Агам! Ине, бу ерде ики гылыч бар» дийдилер. Иса хем олара: «Шол етерлик» дийди.


Иса Зейтун дагында Худая дилег эдйәр


(Матта 26:36-46; Марк 14:32-42)

39[•]Иса дашары чыкып, хемишекиси ялы Зейтун дагына гитди. Шәгиртлери хем Онуң ызына дүшдүлер. 40Ол ере баранларында, Иса олара: «Сынага дүшмез ялы дилег эдиң!» дийди[+]. 41Өзи болса олардан бир даш атым чете чекилди-де, дыза чөкүп: 42«Эй, Атам! Эгер ислесең, бу хасрат кәсесини Менден сова гечир! Йөне Мениң ислегим дәл, Сениң ислегиң амала ашсын!» дийип, дилег этмәге дурды[+]. 43Гөкден бир перишде[†] гөрнүп, Оны гүйчлендирди[+]. 44Ол агыр гама батып, ыхлас билен Худая дилег этди. Исадан акян дер ере дамян ган[†] дамҗалары ялыды. 45Дилег эдип боландан соң туруп, Иса шәгиртлериң янына гелди. Оларың уклап ятандыкларыны гөрди, олар гайгы-хасратдан яңа тапдан дүшүпдилер. 46Иса олара: «Нәме үчин уклап ятырсыңыз? Сынага дүшмез ялы, туруң-да, Худая дилег эдиң!» дийди.


Иса тутуляр


(Матта 26:47-58; Марк 14:43-54; Ёханна 18:3-11)

47[•]Ол энтек гепләп дурка, бир мәхелле пейда болды. Онкилериң бири Юдас мәхелләниң өңүне дүшүп гелйәрди. Юдас Исаны огшаҗак болуп, Онуң голайына гелди[+]. 48Иса оңа: «Эй, Юдас! Сен бир огшук билен Ынсан Оглуна хайынлык эдйәрсиңми?» дийип сорады. 49Исаның янындакылар нәме болҗагыны гөрүп: «Эй, Агам! Гылыч билен уралымы?» дийдилер[+]. 50Оларың бири баш руханының хызматкәрини уруп, онуң саг гулагыны кесди. 51Эмма Иса: «Ханы, бес эдиң!» дийди. Онсоң хызматкәриң гулагына элини дегрип, оны сагалтды. 52Онсоң Иса Өзүни эле салмага гелен ёлбашчы руханылара, ыбадатхананың[†] горагчыларына, яшулулара[†] йүзленип: «Нәме үчин бир гозгалаңчының гаршысына чыкан ялы, Мени тутмак үчин гылычлы хем таяклы гелипсиңиз? 53Мен хер гүн сизиң билен бирликде ыбадатханадакам, Мени тутмандыңыз. Эмма инди бу пурсат сизиңкидир, түмлүгиң хөкүм сүрйән сагадыдыр» дийди[+]. 54[•]Исаны тутуп, баш руханының өйүне алып гитдилер. Петрус хем гара гөрнүмден оларың ызына дүшүп гитди.


Петрус Исаны инкәр эдйәр


(Матта 26:67-75; Марк 14:65-72; Ёханна 18:15-18,25-27)

55Ховлының ортасында от якып отыркалар, Петрус-да оларың арасында отырды. 56Петрусы одуң ягтысына гөрен бир кениз оңа ичгин серетди-де: «Бу адам хем Онуң билен биледи» дийди. 57Эмма Петрус: «Эй, зенан, мен Оны танамаярын» дийип инкәр этди. 58Аз салымдан соң башга бири оны гөрүп: «Сен хем шолардан» дийди. Эмма Петрус: «Гардаш, мен олардан дәл» дийди. 59Арадан бир сагада голай вагт геченсоң, башга бир адам: «Догрудан-да, бу адам Онуң билен биледи, себәби бу җелилели»[†] дийди. 60Эмма Петрус: «Эй, гардаш, мен сениң нәме айдяныңы билемок» дийди. Эдил шол вагт, Петрус гепләп дурка, хораз гыгырды. 61Реб[†] Иса гаңрылып, Петруса серетди. Петрус Реббиң: «Хораз гыгырмаздан өң, сен Мени үч гезек инкәр эдерсиң» диен сөзүни ятлады[+]. 62Петрус дашары чыкып, мөңңүрип аглады. 63[•]Исаны саклаян адамлар Оны масгаралап, урмага башладылар[+]. 64Гөзүни даңып: «Ханы, велилик эт! Сени уран ким?» дийип сорадылар. 65Ене-де Оңа энчеме хапа сөзлер айтдылар.


Иса меҗлисиң[†] өңүнде


(Матта 26:59-66; Марк 14:55-64; Ёханна 18:19-24)

66[•]Даң атанда, ёлбашчы руханылар ве Төврат мугаллымлары халкың бейлеки яшулулары билен йыгнанышып, Оны өзлериниң меҗлисине гетирдилер. 67Олар Исадан: «Бизе айт, Сен Месихми?»[†] дийип сорадылар. Иса олара: «Айтсам, ынанмарсыңыз; 68сорасам, җогап бермерсиңиз. 69Эмма мундан бейләк Ынсан Оглы гудратлы Худайың[†] сагында отурар» дийди[+]. 70Оларың хеммеси: «Онда Сен Худайың Оглы-да?»[†] дийип сорады. Иса олара: «Мениң Кимдигими өзүңиз айдып дурсуңыз» дийип җогап берди. 71Олар: «Бизе мундан башга шаятлык нәмә герек? Биз муны Онуң Өз дилинден эшитдик ахыры» дийишдилер[+].

#### 23‑нҗи бап


Иса[†] Пилатың[†] ве Хиродың[†] өңүнде


(Матта 27:1,2,11-26; Марк 15:1-15; Ёханна 18:28–19:16)

1[•]Онсоң меҗлисиң[†] әхли агзалары ерлеринден туруп, Исаны Пилатың янына гетирдилер[+]. 2Олар Исаны язгармага башладылар: «Биз бу адамың миллетимизи аздыряндыгыны гөрдүк. Ол императора[†] салгыт төлемәге гаршы чыкяр ве Өзүни Месих[†] хем Патыша дийип атландыряр»[+]. 3Пилат Ондан: «Сен яхудыларың[†] патышасымы?» дийип сорады. Иса оңа: «Айдышың ялыдыр» дийип җогап берди[+]. 4Онсоң Пилат ёлбашчы руханылар[†] билен халка: «Мен бу адамда хич хили этмиш гөрмедим» дийди[+]. 5Эмма олар хөтҗетлик эдип: «Бу адам Өз таглыматы билен тутуш Яхудыяның илатыны өҗүкдирйәр. Ол Җелиледен[†] башлап, шу ере ченли гелди» дийдилер. 6Муны эшидип, Пилат: «Бу адам җелилелими?» дийип сорады. 7Исаның Хиродың велаятындандыгыны биленсоң, Пилат Оны Хиродың янына иберди, себәби шол вагт Хиродың өзи хем Иерусалимдеди.[†][+] 8Хирод Исаны гөрүп гаты бегенди, себәби көп вагтдан бәри Оны гөрмек ислейәрди. Ол барадакы эшиден энчеме затларына гөрә, Ондан бир гудратлы аламат гөрерин диен умыды барды[+]. 9Хирод Ондан көп сораглар сорады, эмма Иса оңа хич бир җогап бермеди. 10Ёлбашчы руханылар билен Төврат[†] мугаллымлары болса ол ерде дуруп, Оны бирагыздан айыплаярдылар. 11Соңра Хирод билен онуң эсгерлери Исаны кемсидип масгараладылар. Эгнине бир непис дон гейдирип, Пилатың янына ызына ибердилер. 12Шол гүн Пилат билен Хирод дост болды; мундан өң оларың арасында душманчылык барды.

13[•]Пилат ёлбашчы руханылары, баштутанлары ве халкы үйшүрип, 14олара: «Сиз бу адамы мениң яныма халкы аздыряр дийип гетирдиңиз. Мен Оны гөзүңизиң алнында сорага чекдим, эмма Ол барадакы айыпламаларыңыз догры[†] чыкмады. 15Оны Хиродың янына ибердим, ол хем хич гүнә тапман, Оны ызына иберди. Сизиң гөршүңиз ялы, Ол өлүме лайык хич зат этмәндир. 16-17Шонуң үчин хем, мен Онуң теммисини берип, бошатҗак» дийди.[*] 18Эмма әхли халк бирагыздан: «Бу адамы ёк эт! Бизе Бараббасы бошат!» дийип гыгырышды. 19Бараббас шәхерде йүзе чыкан бир гозгалаңа гатнашандыгы ве ганхордугы үчин зындана салныпды. 20Пилат Исаны бошатмак ниети билен ене-де халка йүзленди. 21Эмма олар: «Оны хача чүйле! Хача чүйле!» дийип гыгырышдылар. 22Пилат үчүнҗи гезек олара: «Нәме үчин? Бу адам нәме яманлык этди? Мен Ондан өлүм җезасына лайык хич зат тапмадым. Шонуң үчин хем Оны җезаландырып бошатҗак» дийди. 23Эмма олар сеслерини хас гаталдып, хөтҗетлик билен Онуң хача чүйленмегини талап этдилер ве оларың сеси үстүн чыкды. 24Шейлелик билен, Пилат оларың талабыны берҗай этмек карарына гелди. 25Оларың соран адамыны, гозгалаң турзуп, адам өлдүрени үчин зындана салнан адамы бошатды, Исаны болса оларың ыгтыярына берди.


Иса хача чүйленйәр


(Матта 27:32-44; Марк 15:21-32; Ёханна 19:17-27)

26[•]Эсгерлер Исаны алып баряркалар, экин мейданындан гелйән киринейли Симуны тутуп, аркасына хачы йүкледилер ве Исаның ызындан йөремәге меҗбур этдилер. 27Улы бир мәхелле Исаның ызына дүшүп гитди, оларың арасында Онуң үчин зарын-зарын аглаян аяллар хем барды. 28Иса ол аяллара тарап өврүлип, шейле дийди: «Эй, Иерусалим гызлары! Мениң үчин агламаң. Өзүңиз ве чагаларыңыз үчин аглаң. 29Чүнки шейле бир гүнлер гелер, адамлар: „Өнелгесиз аяллар, догурмадык ятгылар, чага эмдирмедик гөвүслер ненеңси багтлы!“ диерлер[+]. 30[+]Шонда даглара: „Бизиң депәмизе иниң!“, депелере: „Бизи өртүң!“ диерлер[+]. 31Эгер адамлар гөк дарагта шейле затлар эдйән болсалар, онда гуры дарагта нәме болар?»[+] 32Иса билен башга ики җенаятчыны хем җезаландырмак үчин алып барярдылар. 33Олар Келлечанак дийилйән ере геленлеринден соң, Исаны яңкы җенаятчылар билен бирликде хача чүйледилер. Җенаятчыларың бири Онуң саг тарапында, бейлекиси чеп тарапындады. 34Иса: «Атам! Олары багышла, себәби олар нәме эдйәнлерини биленоклар» дийди. Эсгерлер биҗе атышып, Онуң эшиклерини пайлашярдылар[+]. 35Халк Оңа середип дурды. Ёлбашчылар хем Онуң үстүнден гүлүп: «Ол өзгелери халас этди. Эгер Ол Худайың[†] сайлап-сечен Месихи болса, гой, инди Өзүни хем халас этсин-дә!» дийишйәрдилер[+]. 36Эсгерлер хем янына гелип, Оны масгаралаярдылар. Оңа сирке хөдүр эдип: 37«Яхудыларың патышасы болсаң, Өзүңи халас эт-дә!» диййәрдилер. 38Онуң депесинде болса[*]: «БУ ЯХУДЫЛАРЫҢ ПАТЫШАСЫДЫР» диен язгы барды. 39Чүйленен җенаятчыларың бири Оңа яңсылап: «Сен Месих дәлми нәме? Онда Өзүңи-де, бизи-де халас эт-дә!» дийди. 40Икинҗи җенаятчы болса муны айдана кәйәп: «Сен Худайдан горкаңокмы? Сен хем Онуң билен бир җезаны чекйәрсиң! 41Биз өз этмишимизе лайык адалатлы[†] җеза алдык. Эмма бу адам хич хили эрбетлик этмеди ахыры» дийди[+]. 42Онсоң ол: «Иса, Шалыгыңа баран чагың мени ятлагын!» дийди. 43Иса хем оңа: «Саңа догрусыны айдярын, сен шу гүн Мениң билен биле җеннетде[†] боларсың» дийди.


Исаның өлүми


(Матта 27:45-56; Марк 15:33-41; Ёханна 19:28-30)

44-45[•]Вагт гүнортана голайланда, Гүнүң йүзи тутулды, өйлән сагат үче ченли тутуш юрды гараңкылык гаплап алды. Ыбадатхананың[†] пердеси ортарасындан йыртылып, икә бөлүнди[+][+]. 46[+]Иса гаты сес билен гыгырып: «Атам! Рухумы Сениң элиңе табшырярын» дийди-де, җан берди[+]. 47Йүзбашы болан ваканы гөрүп, Худайы шөхратландырды.[†] Ол: «Бу, хакыкатдан-да, догры адам экен!» дийди. 48Бу затлара томаша этмек үчин үйшен әхли халк болан вакалары гөрүп, дөшлерини юмруклай-юмруклай ызларына гайтды[+]. 49Исаны танаян адамларың бары, шейле-де Җелиледен Онуң ызына дүшүп гайдан аяллар узагракда дуруп, бу вакалара сын эдйәрдилер[+].


Иса җайланяр


(Матта 27:57-61; Марк 15:42-47; Ёханна 19:38-42)

50[•]Меҗлис агзаларындан Юсуп атлы бир адам барды. Ол оңат хем догручыл адамды. 51Өзи-де меҗлисиң карарына ве ишине разылык бермәнди. Юсуп Яхудыяның Ариматия шәхеринден болуп, Худайың Шалыгына[†] гарашярды. 52Ол Пилатың янына барып, Исаның җеседини диледи. 53Онсоң Оны ашак дүшүрип, кепене долап, гаяда оюлан ве хенизе ченли хич кимиң җайланмадык мазарында җайлады[+]. 54Бу иш Тайярлык гүнүниң ахырында болуп, Сабат гүнүниң башланмагына голайды. 55Иса билен Җелиледен гелен аяллар хем Юсубың ызына дүшүп гитдилер-де, мазары ве Онуң җесединиң нәхили җайлананыны гөрдүлер. 56Онсоң олар өйлерине гайдып, якымлы ыслы түтетгилер[†] ве атырлар тайярладылар.

Эмма Худайың буйругы боюнча Сабат гүни[†] олар дынч алдылар[+].

#### 24‑нҗи бап


Иса[†] дирелйәр


(Матта 28:1-10; Марк 16:1-8; Ёханна 20:1-10)

1[•]Хепдәниң биринҗи гүни[†][*] ир сәхер билен аяллар тайярлан якымлы ыслы түтетгилерини[†] алып, мазара бардылар. 2Олар мазарың агзындакы дашың бир чете тогаланандыгыны гөрдүлер. 3Мазарың ичине гиренлеринде болса, Реб[†] Исаның җеседини тапмадылар. 4Муңа хайран болуп дуркалар, гаршыларында ловурдаян лыбасда ики саны адам бирденкә пейда болды[+]. 5Аяллар горкуп, башларыны ере эгдилер. Яңкы адамлар олара: «Сиз нәме үчин дирини өлүлериң арасындан гөзлейәрсиңиз? 6Ол бу ерде ёк, Ол дирелди! Ол хениз сизиң билен билекә Җелиледе[†] өзүңизе айдан затларыны ядыңыза салың. 7Ол: „Ынсан Оглы гүнәли адамларың элине табшырылмалы, хача чүйленмели ве үчүленҗи гүн дирелмелидир“ дийипди» дийдилер[+]. 8Онсоң Исаның бу сөзлери оларың ядына дүшди[+].

9Аяллар мазардан доланып гелип, буларың барыны Онбирлере ве бейлекилериң хеммесине хабар бердилер. 10Ресуллара[†] бу хабары етиренлер магдалалы Меръем,[†] Ёванна, Якубың эҗеси Меръем ве оларың янындакы бейлеки аялларды[+]. 11Эмма бу сөзлер ресуллара бош гөрүнди, олар аяллара ынанмадылар[+]. 12Петрус болса еринден туруп, мазара тарап эңди. Ол эглип, кепениң бош ятаныны гөрди. Ол болан вака гең галып, ызына доланды.


Иса Эммауса барянлара гөрүнйәр


(Марк 16:12,[13])

13[•]Шол гүн шәгиртлерден икиси Эммаус диен оба барярды. Бу оба Иерусалимден[†] он чакрым[*] узаклыкда ерлешйәрди. 14Олар болуп гечен бу вакалар хакда өзара гүрлешйәрдилер. 15Шейлеликде, геплешип, пикир алшып баряркалар, Исаның Өзи голая гелип, олар билен биле йөрәберди. 16Йөне Оны танамаз ялы, оларың гөзлери багланыпды[+]. 17Иса олардан: «Ёл болсун! Нәме хакда гүррүң эдип баряңыз?» дийип сорады. Олар гайгылы ягдайда аяк чекдилер. 18Оларың Клеёп атлысы: «Иерусалимде болубам, шу гүнлер ол ерде болан вакалардан бихабар гелмишек диңе Сенмикәң?» дийип сорады[+]. 19Иса олардан: «Хайсы вакалар?» дийип сорады. Олар шейле җогап бердилер: «Насыралы Иса хакдакы вакалар. Ол Худайың[†] ве әхли халкың назарында сөзде хем ишде гүйчли пыгамберди.[†] 20Ёлбашчы руханылар[†] билен баштутанларымыз Оны өлүм җезасына хөкүм этдирип, хача чүйлемек үчин хәкимиң элине табшырдылар[+]. 21Биз болса Ысрайылы халас этҗек Шолдур дийип умыт эдипдик. Онсоңам бу затларың боланына үч гүн болды. 22Үстесине, аялларымызың кәбирем бизи хайрана гойды. Олар шу гүн ир билен мазара барып, 23Онуң җеседини тапмандырлар. Олар бизиң янымыза гелип, өзлерине перишделериң[†] гөрнендигини айтдылар. Перишделер Оңа дири диййәрмишлер. 24Онсоң бизиңкилериң кәбири мазара барып, ягдайың эдил аялларың айдышы ялыдыгыны гөрүпдирлер, эмма Исаны гөрмәндирлер».

25Иса олара: «Вах, сиз акмаклар![†] Пыгамберлериң айданларына гич ынанянлар! 26Месих[†] бу гөргүлери гөрүп, Өз шөхратына[†] гирмели дәлмиди?» дийди[+]. 27Онсоң Ол Муса билен әхли пыгамберлерден башлап, хемме Мукаддес[†] Язгыларда Өзи хакда айдыланлары олара дүшүндирди[+]. 28Олар барян обаларына голайланларында, Иса узаграк гидерли гөрүнди. 29Эмма олар Оны саклап: «Бизиң янымызда галай, басым агшам дүшер, гүн яшып баряр» дийдилер. Шейлеликде, Иса оларың янында галды. 30Иса олар билен сачак башында отырка, чөрек алып, шүкүр этди-де, бөлүп олара берди[+]. 31Шонда оларың гөзлери ачылып, Исаны танадылар, эмма Иса оларың гөзлеринден гайып болды. 32Олар бири-бирлерине: «Ёлда бизиң билен геплешип гелйәркә, бизе Мукаддес Язгылары дүшүндирйәркә, ичимизде йүрегимиз янмаярмыды дийсене?» дийишдилер. 33Олар туруп, шол пурсадың өзүнде Иерусалиме доландылар. Ол ерде Онбирлери ве оларың янында биле үйшүп отуранлары тапдылар. 34Булар: «Догрудан-да, Реб Иса дирелипдир ве Симуна гөрнүпдир!» дийдилер[+]. 35Онсоң ол икиси ёлда болан вакалары, Иса чөреги бөленде, Оны танандыкларыны гүррүң бердилер.


Иса шәгиртлере гөрүнйәр


(Матта 28:16-20; Марк 16:14-18; Ёханна 20:19-23; Ресул 1:6-8)

36[•]Олар хениз бу барада гүррүң берип дуркалар, Исаның Өзи оларың арасында дуруп: «Сизе салам болсун!» дийди. 37Олар рух[†] гөрйәндирис өйдүп, тисгинип горка дүшдүлер[+]. 38Иса олара: «Нәме үчин довла дүшйәрсиңиз? Нәме себәпден гөвнүңизе бейле пикирлер гелйәр? 39Мениң эллериме, аякларыма середиң. Бу Мениң Өзүм! Маңа эллериңизи дегрип гөрүң. Рухуң эт билен сүңки болмаз, эмма гөршүңиз ялы, Мениңки бар» дийди[+]. 40Муны айдып, эллерини, аякларыны олара гөркезди. 41Олар шатлыкдан яңа хенизем ынанып билмән, хайран галып дуркалар, Иса олара: «Бу ерде иймәге бир задыңыз бармы?» дийип сорады[+]. 42Оңа биширилен балыгың бир бөлегини[*] бердилер. 43Иса алып, оларың гөзлериниң алнында оны ийди. 44Иса олара: «Мен хениз яныңыздакам сизе айдан сөзлерим шулардыр: Мен хакда Төвратда,[†] пыгамберлериң язгыларында, Зебурда[†] языланларың әхлиси берҗай болмалыдыр» дийди. 45Онсоң Мукаддес Язгылара дүшүнмеклери үчин, оларың аңларыны ачды[+]. 46Иса олара: «Месих гөрги гөрер ве үчүленҗи гүн өлүмден дирелер дийип языландыр[+]. 47Шейле хем тоба эдип, гүнәлериниң багышланмагы барадакы Хош Хабары Иерусалимден башлап, әхли миллетлере[†] Онуң адындан вагыз эдилмелидир. 48Сиз бу затлара шаят боларсыңыз[+]. 49Мен хем Атамың вада эден Мукаддес Рухуны[†] сизе ёлларын. Эмма сиз гөкден инҗек гудрат билен долдурылянчаңыз, Иерусалимде галың» дийди[+].


Иса гөге гөтерилйәр


(Марк 16:19,20; Ресул 1:9-11)

50[•]Иса олары шәхериң дашына чыкарып, Бейтания гетирди. Онсоң эллерини галдырып, олара пата[†] берди[+]. 51Пата берип дурка, олардан айрылып, гөге гөтерилди. 52Олар хем Оңа сежде эдип, улы шатлык билен Иерусалиме доландылар[+]. 53Олар хемише ыбадатханада[†] болуп, Худая алкыш окаярдылар.[*][+]

### Ёханна


Гириш

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]


#### Гириш


Ёханнаның хош хабары


Бу китап Исаның шәгирди Ёханна тарапындан язылды. Ёханна Иса душмазындан озал йөнекей бир балыкчыды. Йөне Иса билен душушык онуң дурмушыны дүйпгөтер өзгертди. Ёханна өз агасы Якуп билен Иса эерип, Онуң ресуллары болдулар. Олар Исаның иң якын шәгиртлериди, әхли ере Онуң билен биле гидердилер. Китапда «Исаның сөйгүли шәгирди» дийип язылан ерлери хем хут Ёханна барададыр (Ёха 19:26, 20:2, 21:7,20).

Ёханна бу китабы адамларың Иса Месихиң кимдигине дүшүнип, Оңа иман этмеклери үчин язяр. Ол китабың башында окыҗылары Иса Месих билен танышдырып, Оны ынсан кешбинде доглуп, арамызда яшан Худайың эбеди Сөзи хөкмүнде суратландыряр. Ёханна Иса Месихиң бизиң гөкдәки Атамыз Худай билен эбеди гатнашыгыны мәлим этмек үчин, Оны Худайың Оглы дийип атландыряр. Китапда Иса Месих «яшайыш чөреги», «дүнйәниң нуры», «говы Чопан», «хакыкы үзүм агаҗы» дийип атландырыляр. Ёханна Онуң гөркезен мугҗызаларыны гудратлы аламатлар дийип атландыряр. Бу мугҗызаларың шаяды болан адамлар Исаның догрудан-да Худайың Оглудыгыны тассыклаярдылар. Ёханнаның Хош Хабары илки-илкилер Азиядакы (хәзирки Түркие) месихи йыгнакларда окалярды. Ёханна бу йыгнаклары алып бармага көмек эдйәрди. Ёханнаның 1‑нҗи, 2‑нҗи ве 3‑нҗи хатлары, Ёханна гелен ылхам атлы Тәзе Әхтиң китаплары хем Ёханна тарапындан языландыр.

Иса Месих – Худайың эбеди Сөзи 1:1-18
Яхя пыгамбериң шаятлыгы 1:19-34
Исаның илкинҗи шәгиртлери 1:35-51
Исаның гөркезен гудратлары 2:1–12:50
Исаның ердәки соңкы гүнлери: җебирлери ве өлүми 13:1–19:42
Исаның дирелмеги 20:1-10
Исаның шәгиртлерине гөрүнмеги 20:11–21:25

#### 1‑нҗи бап


Сөз

1Овал-башда Сөз барды, Сөз Худай[†] биленди, Сөз Худайың Өзүди[+]. 2Овал-башда Ол Худай биленди. 3Тутуш барлык Сөз аркалы ярадылды, ярадылан затларың хич бири Онсуз ярадылмады[+]. 4Сөз яшайыш чешмесидир, бу яшайыш ынсанларың Нуры болды[+]. 5Нур түмлүкде парлаяндыр, түмлүк болса Оны еңип билмеди.

6Худай тарапындан Яхя атлы бир адам иберилди[+]. 7Яхя Нур барада шаятлык этмәге ве өз шаятлыгы аркалы хеммелери ынандырмага гелди[+]. 8Яхяның өзи Нур дәлди, ол диңе Нур барада шаятлык этмәге гелди. 9Хер бир ынсаны нурландырян хакыкы Нур дүнйә гелди[+]. 10Ол дүнйәдеди, дүнйә Ол аркалы ярадылыпды, эмма дүнйә Оны танамады. 11Ол Өзүниңкилере гелди, эмма олар Оны кабул этмеди[+]. 12Ол Өзүни кабул эдип, адына иман эденлериң хеммесине Худайың перзентлери болмак хукугыны берди[+]. 13Олар не тен, не ынсан ислегинден, не-де әр хөвесинден доглупдылар. Олар Худай тарапындан доглан перзентлердир[+].

14Сөз ынсан болуп, арамызда яшады. Ол мерхеметден ве хакыкатдан долуды. Биз Онуң шөхратыны,[†] ягны Атадан гелен Еке-тәгиң шөхратыны гөрдүк[+]. 15Яхя Иса[†] барада шаятлык эдип, батлы сес билен: «Ине, Менден соңра гелҗек Менден үстүндир, себәби Ол менден хем овал барды диеним Шудур» дийип гыгырды[+]. 16Бизиң хеммәмиз Онуң чәксиз мерхемети аркалы ялканыш үстүне ялканыш алдык. 17Чүнки Мукаддес[†] Канун[†] Муса аркалы берилди, мерхемет ве хакыкат болса Иса Месих[†][*] аркалы пейда болды[+]. 18Худайы хич ким асла гөрен дәлдир. Бизе Оны Атасының гуҗагындакы, Өзи-де Худай болан еке-тәк Оглы[*][*] танатды[+].


Яхя чүмдүриҗиниң шаятлыгы


(Матта 3:1-12; Марк 1:1-8; Лука 3:1-18)

19[•]Ине, яхудыларың[†] баштутанлары Иерусалимден[†] руханылары[†] ве левилери[†] Яхяның янына ибердилер. Олар Яхядан: «Сен ким?» дийип сорадылар. Яхя сөзүни инкәр этмеди, 20ол шаятлык эдип: «Мен Месих дәл» дийип, чүрт-кесик ыкрар этди[+]. 21Олар ондан: «Онда сен ким? Белки, Ыляссың?» дийип сорадылар. Яхя: «Ёк» дийип җогап берди. Олар ене-де: «Онда шол гарашылян пыгамбермиң?»[†] дийип сорадылар. Ол: «Ёк, ол дәл» дийип җогап берди[+]. 22Ахыры олар: «Онда сен ким? Биз өзүмизи ёлланлара нәме җогап берели? Сен өзүң хакда нәме айдып билҗек?» дийип сорадылар. 23[+]Яхя Ишая пыгамбериң[†] сөзлери билен җогап берип: «Ине, „Реббиң ёлуны дүзләң“ дийип, чөлде гыгырян сес мендирин» дийди[+]. 24-25Онсоң онуң янына иберилен кәбир фарисейлер:[†] «Сен Месихем, Ылясам, гарашылян пыгамберем дәл болсаң, онда нәме үчин адамлары сува чүмдүрйәрсиң?» дийип сорадылар. 26Яхя олара: «Хава, мен адамлары сува чүмдүрйәрин, эмма араңызда Бири бар, сиз Оны танамаярсыңыз. 27Ол менден соңра гелҗекдир. Мен Онуң чарыгының багыны чөзмәге-де мынасып дәлдирин» дийип җогап берди. 28Бу вакаларың хеммеси Иордан дерясының[†] гүндогарындакы Бейтанияда, Яхяның сува чүмдүрйән еринде болуп гечди.

29Эртеси гүни Яхя өз янына гелйән Исаны гөрүп, шейле дийди: «Ине, дүнйәни гүнәден саплаян Худайың Гузусы![†][+] 30Сизе: „Менден соңра Бири гелер, Ол менден үстүндир, себәби Ол менден хем овал барды“ дийип айдан Кишим Шудур. 31Башда мен хем Онуң кимдигини танамаярдым. Эмма мен Оны ысрайыл[†] халкына танатмак үчин, адамлары сува чүмдүрмәге гелдим»[+].

32Яхя ене шаятлык эдип, шейле дийди: «Мен Мукаддес Рухуң[†] гөкден кепдери кимин инип, Онуң үстүне иненини гөрдүм[+]. 33Шол вагт мен Онуң кимдигини танамаярдым, эмма халкы сува чүмдүрмек үчин мени Иберен: „Мукаддес Рухуң кимиң үстүне иненини гөрсең, адамлары Мукаддес Руха чүмдүрҗек Шолдур“ дийди[+]. 34Мен муны гөрдүм ве Онуң Худайың Оглудыгына шаятлык эдйәрин».


Исаның илкинҗи шәгиртлери

35Эртеси гүн Яхя янында ики саны шәгирди билен ене шол ердеди[+]. 36Ол гечип барян Исаны гөрүп: «Ине, Худайың Гузусы!» дийди[+]. 37Яхяның сөзлерини эшидип, бу ики шәгирт Исаның ызына дүшүп гитди. 38Иса гаңрылып, ызына дүшүп гелйәнлери гөрди-де, олардан: «Сизе нәме герек?» дийип сорады. Олар: «Рабби,[†] Сен ниреде яшаярсың?» дийип сорадылар. (Рабби мугаллым диймекдир)[+]. 39Иса олара: «Мениң ызыма дүшүң, гөрерсиңиз» дийди. Шейдип, олар Иса билен гидип, Онуң ниреде яшаяндыгыны гөрдүлер, шол вагт өйлән сагат дөрт төверегиди. Олар шол гүн Онуң янында галдылар. 40Яхядан Иса хакда эшидип, Онуң ызына дүшүп гиденлериң бири Симун Петрусың доганы Андрысды[+]. 41Андрыс илки билен доганы Симуны тапып, оңа: «Биз Месихи тапдык» дийди. (Месих Худайың сайлап-сечени диймекдир)[+]. 42Ол доганыны Исаның янына гетирди. Иса Симуна середип: «Сен Ёханнаның оглы Симунсың, йөне сен Кепас[*] дийлип атландырыларсың» дийди. (Кепас Петрус дийлип терҗиме эдилйәр)[+]. 43Эртеси гүн Иса Җелилә гитмеги йүрегине дүвди. Ол Филипи тапып: «Мениң ызыма дүш!» дийди. 44Андрыс билен Петрус ялы, Филип хем Бетсайда шәхеринденди[+]. 45Филип Натанаели тапып, оңа: «Биз Мусаның Төврадында ве бейлеки пыгамберлериң язгыларында язылан Адамы тапдык. Ол насыралы Юсубың оглы Иса экен!» дийди[+]. 46Натанаел оңа: «Насыралы?! Ол ерден, хей, бир оңлы зат чыкармыка?!» дийди. Филип хем оңа: «Йөр, гөрерсиң!» дийди. 47Иса Өзүне тарап гелйән Натанаели гөрүп, ол хакда: «Ине, калбы хилесиз, хакыкы Ысрайыл оглы» дийди[+]. 48Натанаел Ондан: «Сен мени ниреден танаярсың?» дийип сорады. Иса оңа: «Филип сени хениз чагырманка, Мен сени инҗир агаҗының ашагында гөрдүм» дийип җогап берди. 49Натанаел Оңа: «Мугаллым, Сен Худайың Оглусың! Сен Ысрайылың Патышасысың!» дийди[+]. 50Иса оңа: «Сени инҗир агаҗының ашагында гөрдүм диеним үчин иман эдйәрсиңми? Сен мундан-да бейик ишлери гөрерсиң» дийди. 51Иса сөзүни довам эдип: «Сизе догрусыны айдярын, инди сиз гөклериң ачылып, Худайың перишделериниң[†] Ынсан Оглуның хузурына инип-чыкышыны гөрерсиңиз» дийди[+].

#### 2‑нҗи бап


Иса[†] сувы шераба өвүрйәр

1Шондан ики гүн геченсоң, Җелиләниң Кана шәхеринде той болды. Исаның эҗеси-де шол ердеди[+]. 2Иса билен шәгиртлери хем тоя чагырылыпды. 3Шерап гутарыберенде, эҗеси Иса йүзленип: «Оларың шерабы гутарыпдыр» дийди. 4Иса оңа: «Эй, хатын, мунуң Маңа нәме дахылы бар? Мениң вагтым энтек геленок» дийип җогап берди[+]. 5Эҗеси хызматкәрлере: «Ол сизе нәме дийсе, шоны хем эдиң» дийди. 6Шол ерде яхудыларың[†] ювнуп-пәкизленме дессуры үчин улы гөврүмли[*] алты саны хум барды[+]. 7Иса хызматкәрлере: «Хумлары сувдан долдурың» дийди. Олар хумлары эрңегине ченли долдурдылар. 8Онсоң хызматкәрлере: «Инди шулардан гуюп, тоюң беемчисине әкидиң» дийди. Олар әкитдилер. 9Тоюң беемчиси шераба өврүлен сувуң ниреден геленини билмейәрди, муны диңе сувы гуян хызматкәрлер билйәрди. Ол бу шерапдан дадып гөрди ве өйленйән йигиди чагырып, оңа: 10«Хеммелер сачага илки билен оңат шерабы гойярлар. Мыхманлар ичип доянларындан соң, арзан шерабы берйәрлер. Сен болса оңат шерабы шу вагта ченли саклап гоюпсың!» дийди. 11Бу Исаның илкинҗи гөркезен гудратлы аламатыды. Ол муны Җелиләниң Кана шәхеринде гөркезип, Өз шөхратыны[†] аян этди. Муны гөрен шәгиртлери Оңа иман этдилер. 12Бу вакадан соң Иса эҗеси, инилери, шәгиртлери билен биле Капернаума гидип, ол ерде бирнәче гүн галды[+].


Иса сатыҗылары ыбадатханадан[†] ковяр


(Матта 21:12,13; Марк 11:15-17; Лука 19:45,[46])

13[•]Яхудыларың Песах байрамының[†] голайлашяндыгы үчин Иса Иерусалиме[†] гитди[+]. 14Ол ыбадатхананың ховлусында сыгыр, гоюн, кепдери сатянлары, шейле хем пул чалшып отуранлары гөрди. 15Иса йүпден дүрре ясап, мал-гаралары билен бирликде хеммәни гамчылап, ыбадатханадан ковуп чыкарды, пул чалышянларың текҗелерини агдарып, пулларыны ере сечип гойберди. 16Ол кепдери сатянлара: «Булары бу ерден ёк эдиң! Атамың өйүни базара өвүрмәң!» дийди[+]. 17[+]Шонда Онуң шәгиртлери Мукаддес[†] Язгылардакы «Сениң өйүңе болан ыхлас мени көйдүрер» дийлен сөзлери ятладылар[+]. 18Онсоң яхудыларың баштутанлары Ондан: «Сениң бейтмәге нәме хакың бар? Эгер хакың бар болса, гудрат гөркезип, муны бизе субут эт» дийип талап этдилер[+]. 19Иса олара: «Бу ыбадатхананы йыкың, Мен оны үч гүнде дикелдерин» дийип җогап берди[+]. 20Ёлбашчылар: «Бу ыбадатхана кырк алты йылда гурулды, Сен болса оны инди үч гүнде дикелтҗекми?» дийдилер. 21Эмма Иса ыбадатхана дийип, Өз беденине айдярды. 22Иса өлүмден диреленден соң, шәгиртлери Онуң бу айданыны ятлап, Мукаддес Язгылара ве Исаның сөзлерине ынандылар[+].

23Иса Иерусалимде Песах байрамында боланда, көп адамлар Онуң гөркезен гудратларыны гөрүп, Оңа иман этдилер[+]. 24Эмма Иса әхли адамларың йүрегини биленсоң, Өзүни олара ынанмаярды. 25Ынсан бабатда Оңа хич кимиң шаятлыгы герек дәлди, себәби Ол ынсаның нәме ниетиниң бардыгыны билйәрди.

#### 3‑нҗи бап


Иса[†] билен Никодим

1Фарисейлериң[†] арасында Никодим атлы бир адам барды, ол яхудыларың[†] меҗлисиниң[†] бир агзасыды[+]. 2Ол бир гүн гиҗе Исаның янына гелип: «Я Рабби,[†] биз сениң Худайдан[†] гелен бир мугаллымдыгыңы билйәрис. Чүнки Худайың Өзи сениң билен болмадык болса, бейле гудратлы аламатлары гөркезип билмездиң» дийди. 3Иса оңа: «Хакыкатдан хем, гайтадан догулмадык[*] адам Худайың Шалыгыны[†] гөрүп билмез» дийип җогап берди. 4Никодим Оңа: «Гарран адам нәдип гайтадан доглуп билер? Ол ене-де энесиниң гөвресине гирип, тәзеден доглуп билмез ахыры!» дийди. 5Иса шейле җогап берди: «Хакыкатдан хем, сувдан ве Мукаддес Рухдан[†] догулмадык адам Худайың Шалыгына гирип билмез[+]. 6Беденден доглан бедендир, Мукаддес Рухдан доглан рухдур. 7Саңа гайтадан догулмалысың диййәниме гең галма. 8Ел ислән тарапына өвүсйәр, сен онуң шуввулдысыны эшидйәрсиң-де, ниреден гелип, нирә баряныны билмейәрсиң. Мукаддес Рухдан догланлар хем шейледир». 9Никодим Ондан: «Бу нәхили бейле болуп билйәр?» дийип сорады. 10Иса оңа шейле җогап берди: «Сен Ысрайылың мугаллымы болубам, булары билеңокмы?! 11Хакыкатдан хем, биз биленимизи айдярыс, гөренимизе шаятлык эдйәрис, эмма сиз бизиң шаятлыгымызы кабул этмейәрсиңиз. 12Мениң ердәки затлар барада айдянларыма ынанмасаңыз, онда гөкдәки затлар барада айтсам, нәхили ынанаркаңыз? 13Хич ким гөге чыкан дәлдир; оңа диңе гөкден инен[*] Ынсан Оглы чыкандыр[+]. 14[+]Мусаның чөлде йыланы ёкары гөтериши ялы, Ынсан Оглы-да ёкары гөтерилмелидир[+]. 15Шоңа гөрә Оңа иман эден хер бир адам бакы яшайша говшар[*]».

16Худай дүнйәни өрән сөендиги себәпли Өзүниң еке-тәк Оглуны берди. Ол муны Оглуна иман эденлериң хич бири хеләк болман, бакы яшайша говушмагы үчин этди[+]. 17Худай Оглуны дүнйәни хөкүм этмек үчин дәл-де, эйсем дүнйә Ол аркалы халас болсун дийип иберди[+]. 18Оңа иман эден хөкүм эдилмез. Эмма иман этмедик эййәм хөкүм эдилендир, себәби ол Худайың еке-тәк Оглуна иман этмеди[+]. 19Хөкүм, ине, шейле субутнама эсасланяр: дүнйә Нур гелди, эмма адамлар гараңкылыгы Нурдан хас говы гөрдүлер, себәби оларың ишлери яманлыкды[+]. 20Яманлык эдйән адам Нуры йигренйәндир, өз эдйән писликлериниң әшгәр болмагындан горкуп, Нура якынлашян дәлдир[+]. 21Эмма хак иш эдйән адам Нура якынлашяр. Шейдип, онуң ишлериниң Худайың хакы үчин эдилйәндиги әшгәр боляр.


Яхяның Иса барадакы шаятлыгы

22Шундан соң Иса шәгиртлери билен Яхудыя этрабына гитди. Иса олар билен бирнәче вагтлап шол ерде галды ве ол ерде адамлары сува чүмдүрди[+]. 23Шол вагт Салимиң[†] голайындакы Энонда болса халк Яхя тарапындан чүмдүрилйәрди. Ол ерде сув көпди ве чүмдүрилмек үчин ол ере гелйән адамларың ызы үзүленокды. 24Бу вакалар Яхя зындана салынмаздан өң болуп гечди[+].

25Шол махал Яхяның шәгиртлери билен бир яхудының[*] арасында ювнуп-пәкизленме дессуры барада җедел турды[+]. 26Олар Яхяның янына гелип: «Эй, мугаллым, Иорданың бейлеки тарапында сен бир Адам барада шаятлык эдипдиң, ине, шол Адам халкы сува чүмдүрйәр. Хеммелер Онуң янына барярлар» дийдилер[+]. 27Яхя олара шейле җогап берди: «Гөкден берилмесе, ынсан хич зат эдип билмез[+]. 28„Мен Месих[†] дәл, мен диңе Онуң өңүнден иберилдим“ диениме сизиң өзүңиз шаятсыңыз[+]. 29Гелин гиеве дегишлидир. Гиевиң досты болса, гиевиң гелерине гарашып, онуң сесини эшиденинде җуда шатланяндыр. Хут шонуң ялы мениң шатлыгым-да инди хасыл болды[+]. 30Ол бейгелмелидир, мен песелмелидирин.

31Ёкардан гелен хеммеден ёкарыдыр. Ерден болан ериңкидир, ердәки затлар барада геплейәндир. Гөкден гелен хеммеден үстүндир. 32Ол гөренине, эшиденине шаятлык эдйәр, йөне Онуң шаятлыгыны хич ким кабул этмейәр. 33Эмма Онуң шаятлыгыны кабул эден киши Худайың хакдыгыны тассыклаяндыр[+]. 34Худайың Иберени Худайың сөзлерини сөзлейәндир, себәби Худай Оңа Мукаддес Рухы өлчегсиз берйәр. 35Ата Оглы сөййәр ве Ол хемме зады Онуң элине табшырандыр[+]. 36Огла иман эдйән адам бакы яшайша эе боляр, эмма Оглы рет эден адам бакы яшайша говушмаз, ол Худайың газабына дучар боляр»[+].

#### 4‑нҗи бап


Иса[†] самариялы[†] аял билен геплешйәр

1Исаның Яхя гаранда хас көп шәгирт эдинип, сува чүмдүрйәндиги барадакы хабар фарисейлериң[†] гулагына етди. 2Аслында олары Иса дәл-де, шәгиртлери чүмдүрйәрди[+]. 3Иса фарисейлериң Өзи хакында эшидендигини биленде, Яхудыяны[†] ташлап, ене-де Җелилә гайтды[+]. 4Ол Самарияның үсти билен гитмелиди[+]. 5Шейлеликде, Иса Самарияның Сихар диен шәхерине гелди. Бу шәхер Якубың өз оглы Юсуба берен ерине голайды[+]. 6Якубың гуюсы-да шол ердеди. Ёл йөрәп ядан Иса гуйының башында отурды. Вагт гүнортан болуп барярды. 7Шол вагт самариялы бир аял гуюдан сув алмага гелди. Иса оңа: «Маңа ичмәге сув берсене» дийди. 8Исаның шәгиртлери болса иймит сатын алмак үчин шәхере гидипдилер. 9Самариялы аял Иса гең галып: «Сен яхуды болуп, мен самариялы аялдан нәдип ичмәге сув сораярсың?» дийди. Себәби яхудылар самариялылары әсгермейәрдилер. 10Иса оңа: «Сен Худайың[†] пешгешини ве өзүңден сув диләниң кимдигини билседиң, өзүң Ондан сув диләрдиң, Ол-да саңа яшайыш сувуны берерди» дийди[+]. 11Аял Оңа: «Эй, Ага, Сениң сув чекер ялы хич задыңам-а ёк, гуйы болса чуң, яшайыш сувуны ниреден алҗак? 12Бу гуйыны бизе атамыз Якуп берди. Онуң өзи-де, чагалары-да, мал-гаралары-да бу гуюдан сув ичен. Эйсем сен шол атамыз Якупдан хем бейикми?» дийди. 13Иса оңа: «Бу сувдан ичен ене сувсар. 14Эмма Мениң берҗек сувумдан ичен асла сувсамаз. Терсине, Мениң берҗек сувум онуң ичинде бакы яшайыш чешмесине өврүлер» дийди[+]. 15Аял: «Эй, Ага, маңа шол сувдан берсене, гайдып сувсамайын, сув чекмәге бу ере гелмәйин» дийди. 16Иса: «Бар, гит-де, әриңи чагырып гел» дийди. 17Аял: «Мениң әрим ёк» дийди. Иса оңа: «Әрим ёк дийип, догрусыны айтдың. 18Сениң өң бәш әриң барды, хәзирки биле яшап йөрениң хем өз әриң дәл, муны догры[†] айтдың» дийди. 19Аял: «Эй, Ага, гөрйән велин, Сен пыгамбер[†] өйдйән[+]. 20Бизиң ата-бабаларымыз Худая шу дагда сежде эдипдирлер, эмма сиз яхудылар Худая сежде эдилйән ер Иерусалимдедир[†] диййәрсиңиз» дийди[+]. 21Иса оңа шейле дийди: «Эй, зенан, Маңа ынан, шейле бир вагт гелер, шонда Ата Худая не шу дагда, не-де Иерусалимде сежде эдерсиңиз. 22Сиз самариялылар киме сежде эдйәниңизи билмейәрсиңиз, биз киме сежде эдйәнимизи билйәрис, себәби халас болмаклык яхудылардан гелйәндир[+]. 23Эмма шейле бир вагт гелер, хакыкы сежде эдйәнлер Ата рухда ве хакыкатда сежде эдерлер. Ол вагт эййәм гелди! Ата Өзүне шейле сежде эдйәнлери агтаряр[+]. 24Худай Рухдур, Оңа сежде эдйәнлер рухда ве хакыкатда сежде этмелидирлер»[+]. 25Аял Оңа: «Мен Месихиң[†] гелҗегини билйәрин, Ол геленде бизе әхли зады дүшүндирер» дийди. (Месих Худайың сайлап-сечени диймекдир.)[+] 26Иса оңа: «Сениң билен геплешип дуран Шолдур» дийди[+].

27Эдил шол вагт Исаның шәгиртлери гелдилер ве Онуң бир аял билен геплешип дуранына хайран галдылар. Эмма хич ким: «Эдйәниң нәме?» я-да «Бу аял билен нәме үчин геплешйәрсиң?» дийип сорамады. 28Онсоң яңкы аял күйзесини гойды-да, шәхере барып, халка: 29«Йөрүң, мениң әхли эден ишлерими айдып берен Адамы гөрүң. Ол Месих болаймасын?» дийди. 30Олар шәхерден чыкып, Исаның янына бардылар. 31Шу аралыкда шәгиртлери Иса: «Мугаллым, чөрек ийип отур!» дийип, хөдүр этдилер. 32Иса болса олара: «Мениң иймәге задым бар, йөне сиз оны билмейәрсиңиз» дийди. 33Онсоң шәгиртлери: «Кимдир бири Оңа иймәге зат гетирип берен дәлдир-ә?» дийишдилер. 34Иса олара: «Мениң иймитим Өзүми Иберениң ырадасыны берҗай этмекдир, Онуң ишини ерине етирмекдир[+]. 35Сиз орага ене дөрт ай бар диймейәрсиңизми? Эмма Мен сизе диййәрин, башыңызы галдырың-да, экин мейданларына середиң, олар эййәм орага тайяр[+]. 36Оракчы хем хакыны аляр, хем-де бакы яшайыш үчин хасыл топлаяр. Шейдип, экйән-де, орян-да билеликде шатланяр[+]. 37[+]„Бири экер, башга бири орар“ дийилйән сөз бу бабатда догрудыр. 38Мен сизи зәхметиңизиң сиңмедик хасылыны ормага ибердим. Башгалар бу хасыл угрунда зәхмет чекдилер, сиз болса оларың зәхметиниң рәхнетини гөрйәрсиңиз» дийди.

39«Мениң әхли эден ишлерими айдып берди» дийип, шаятлык эден аялың сөзи билен бу шәхердәки самариялыларың көпүси Иса иман этдилер. 40Шонуң үчин-де, самариялылар Исаның янына гелип, өз янларында галмагыны Ондан хайыш этдилер. Ол хем шол ерде ики гүн галды. 41Онуң сөзлерини диңләп, ене-де көп адамлар Оңа иман этдилер. 42Олар аяла: «Инди биз сениң айданларыңа гөрә иман этмейәрис, муны өзүмиз эшитдик. Ол, догрудан-да, дүнйәниң чын Халасгәри»[†] дийдилер[+].


Иса көшк эмелдарының оглуны сагалдяр

43Ики гүн геченден соң, Иса ол ерден Җелилә гитди. 44Пыгамберлериң өз юрдунда гадырының ёкдугыны Исаның Өзи тассыклапды[+]. 45Муңа гарамаздан, Иса Җелилә геленде, җелилелилер[†] Оны гызгын гаршы алдылар, себәби олар Песах байрамы[†] үчин Иерусалиме баранларында, ол ерде Исаның эден әхли ишлерини гөрүпдилер[+]. 46Шейлеликде, Иса ене-де Өзүниң сувы шераба өврен ери болан Җелиләниң Кана шәхерине гайдып гелди. Шол вагт Капернаумда бир көшк эмелдарының оглы кеселләп ятырды[+]. 47Бу адам Исаның Яхудыядан Җелилә геленини эшидип, Онуң янына барды. Ол гелип, өлүм яссыгында ятан оглуны сагалтмагыны сорап, Иса ялбарды. 48Иса оңа: «Сиз аламатлар, мугҗызалар гөрмесеңиз, асла ынанмарсыңыз» дийди[+]. 49Көшк эмелдары Оңа: «Эй, Ага, оглум өлмәнкә барай-да!» дийди. 50Иса оңа: «Гидибер, оглуң яшар» дийди. Ол хем Исаның айдан сөзүне ынанып, өйүне гайтды. 51Ол хениз ёлдака, хызматкәрлери онуң өңүнден чыкып: «Оглуң сагалды» дийдилер. 52Ол адам хызматкәрлеринден оглуның говулашып башлан сагадыны сорады. Олар оңа: «Дүйн гүндиз сагат бирде гызгыны гайтды» дийдилер. 53Онсоң мунуң Исаның «Оглуң яшар» диен сагадында боландыгына атасы гөз етирди. Шейдип ол өй-ичерси билен бирликде Оңа иман этди[+]. 54Бу Исаның Яхудыядан Җелилә геленден соң гөркезен икинҗи гудратлы аламатыды[+].

#### 5‑нҗи бап


Иса[†] ховзуң башында бир хассаны сагалдяр

1Бираз вагтдан яхудыларың[†] бир байрамы болды ве Иса муны беллемек үчин Иерусалиме[†] гитди. 2Иерусалимде Гоюн дервезесиниң янында бир ховуз барды. Бу ховзуң арамейче ады Бейтзата болуп, онуң төверегинде бәш эйван барды[+]. 3-4Бу эйванларда гаты көп хассалар, көрлер, агсаклар, ысмазлар ятырдылар[*]. 5Шол ерде отуз секиз йыл бәри дерт чекип ятан бир хасса барды. 6Иса ятан хассаны гөрүп, онуң энчеме йылдан бәри бу дерди чекйәндигини билди. Шонуң үчин ондан: «Сагалмак ислейәрсиңми?» дийип сорады. 7Хасса: «Эй, Ага, сув чайканан вагты мени ховза салҗак хич кимим ёк. Мен барянчам, башга бири менден өң ховза гирәййәр» дийип җогап берди. 8Иса оңа: «Тур, дүшегиңи ал-да, йөре!» дийди[+]. 9Яңкы адам шобада сагалып, дүшегини алды-да, йөрәп башлады. Бу вака Сабат гүни[†] болуп гечди. 10Мунуң үчин яхудыларың баштутанлары сагалан адама: «Бу гүн Сабат гүни, саңа дүшегиңи гөтермек гадаган» дийдилер[+]. 11Эмма сагалан адам олара: «Мени сагалдан Адам маңа: „Дүшегиңи ал-да, йөре“ дийди» дийип җогап берди. 12Ондан: «Саңа: „Дүшегиңи ал-да, йөре“ диен Адам ким?» дийип сорадылар. 13Йөне сагалан адам Онуң кимдигини билмейәрди, себәби Иса шол ердәки мәхелләниң арасына гирип гидипди. 14Соңра Иса ыбадатханада[†] ол адама габат гелип: «Ине, сагалдың, мундан бейләк гүнә этме, ёгсам башыңа мундан бетер гүнлер гелер» дийди. 15Шейлеликде, яңкы адам барып, өзүни сагалданың Исадыгыны яхудыларың баштутанларына айтды.


Яшайыш берйән Огул

16Бу иши Сабат гүни эдендиги үчин яхудыларың баштутанлары Исаны ызарламага башладылар[+]. 17Эмма Иса олара: «Мениң Атам шу гүне ченли Өз ишини эдип гелйәр, Мен хем Өз ишими эдйәрин» дийип җогап берди. 18Шу себәпден яхудыларың баштутанлары өңкүден-де бетер газапланып, Оны өлдүрмегиң күл-күлүне дүшдүлер. Себәби Ол диңе Сабат гүнүни бозмак билен чәкленмән, эйсем, Худая Атам дийип, Өзүни Худая деңейәрди[+]. 19Иса олара шейле җогап берди: «Хакыкатдан хем, Атасының эден затларыны гөрмесе, Огул Өз-Өзүнден хич зат эдип билмез. Атасы нәме этсе, Огул-да шоны эдйәндир. 20Чүнки Ата Оглы сөййәр, әхли эдйән затларыны Оңа гөркезйәр. Хава, Ол Огла мундан хем бейик ишлери гөркезер, шонда хеммәңиз муңа хайран галарсыңыз[+]. 21Атаның өлүлери дирелдиши ялы, Огул-да ислән адамыны дирелдер[+]. 22Ата хич кимиң үстүнден хөкүм чыкарян дәлдир, Ол әхли казылыгы Огла табшырандыр[+]. 23Шейлеликде, Ата хормат гойянлар Огла-да хормат гоймалыдырлар. Огла хормат гоймаян адам Оны иберен Ата-да хормат гойян дәлдир[+]. 24Хакыкатдан хем, Мениң сөзлерими диңләп, Мени Иберене иман эден адам бакы яшайша эе боляндыр, ол хөкүм эдилмез. Ол өлүмден яшайша гечендир[+]. 25Мен сизе догрусыны айдярын, Худайың[†] Оглуның сесини өлүлериң-де эшитҗек вагты гелер, бу вагт эййәм гелди. Онуң сесини эшиденлер яшар[+]. 26Чүнки Атаның яшайыш берип билши ялы, Ол Огла-да яшайыш бермек ыгтыярыны берди[+]. 27Онуң Ынсан Оглудыгы себәпли, Оңа казылык этмек ыгтыярыны-да берди[+]. 28Муңа гең галмаң, себәби мазардакыларың хеммесиниң Онуң сесини эшитҗек вагты гелер[+]. 29Ягшылык эденлер яшамак үчин, яманлык эденлер болса хөкүм эдилмек үчин дирелер[+].


Иса хакдакы шаятлыклар

30Мен Өз-Өзүмден хич зат эдип билмейәрин; Атамдан нәме эшитсем, шонуң ялы хөкүм чыкарярын. Мениң казылыгым хакдыр, себәби Мен Өз ислегим боюнча хөкүм чыкармаярын, Мени Иберениң ырадасыны берҗай эдйәрин[+]. 31Эгер Мен Өзүм хакда шаятлык этсем, онда бу шаятлыгым хакыкы болмаз[+]. 32Мен хакда шаятлык эдйән башга Бири бар. Онуң Өзүм хакдакы шаятлыгының догрудыгыны Мен билйәрин. 33Сиз Яхяның янына адамлар ёлладыңыз, ол хем хакыката шаятлык этди[+]. 34Мен ынсан шаятлыгына мәтәч болмасам-да, муны сизиң халас болмагыңыз үчин айдярын. 35Яхя нур сачян ышык ялыды. Сиз аз салым хем болса, онуң ышыгына гуванмак иследиңиз[+]. 36Эмма Мениң Яхяныңкыдан хас бейик шаятлыгым бар, себәби берҗай этмегим үчин Атаның Өзүме табшыран ишлери, ягны шу эдйән ишлерим Мени Атаның иберендигине шаятлык эдйәр[+]. 37Мени иберен Атаның Өзи хем Мен хакда шаятлык этди. Йөне сиз Онуң не сесини эшитдиңиз, не-де йүзүни гөрдүңиз. 38Калбыңызда Онуң сөзлери ёк, себәби сиз Онуң Иберенине иман этмейәрсиңиз. 39Сиз бакы яшайыш Мукаддес[†] Язгылардадыр өйдүп, олары ыхлас билен өвренйәрсиңиз. Олар болса Мен хакда шаятлык эдйәрлер[+]. 40Эмма сиз яшайша эе болар ялы, Маңа гелмек ислемейәрсиңиз. 41Мен ынсанлардан өвги агтармаярын[+]. 42Эмма Мен сизи танаярын, сизиң калбыңызда Худайың сөйгүси ёк. 43Мен Атамың адындан гелдим, сиз болса Мени кабул этмейәрсиңиз. Йөне башга бири өз адындан геләйсе, сиз оны кабул эдерсиңиз[+]. 44Сиз бири-бириңизден өвгүлер кабул эдйәрсиңиз, эмма еке-тәк Худайың өвгүсини газанмага чалышмаярсыңыз. Онсоң нәдип сизде иман болсун[+]? 45Атаның өңүнде Мен сизи айыпларын өйтмәң. Сизи өз умыт баглаян Мусаңыз айыплаяндыр. 46Сиз Муса ынансадыңыз, онда Маңа-да ынанардыңыз, себәби ол Мен хакда язды[+]. 47Онуң язанларына ынанмаян болсаңыз, онда Мениң айдянларыма нәхили ынанҗаксыңыз?»

#### 6-нҗы бап


Иса[†] бәш мүң адамы доюряр


(Матта 14:13-21; Марк 6:30-44; Лука 9:10-17)

1[•]Шундан соң Иса Җелиле[†] көлүниң бейлеки тарапына гечди. Бу көле Тиберия көли хем дийилйәрди. 2Исаның гудратлар аркалы хассалары сагалдандыгыны гөрен улы мәхелле Онуң ызына дүшди. 3Иса шәгиртлери билен бейик депә чыкып отурды. 4Яхудыларың[†] Песах байрамы[†] голайлапды[+]. 5Иса төверегине гөзүни айлады. Өз янына улы мәхелләниң гелйәнини гөрүп, Филипе: «Булара иер ялы чөреги ниреден сатын аларыс?» дийди[+]. 6Ол муны Филипи сынамак үчин сорапды, аслында велин Өзүниң нәме этҗегини эййәм билйәрди. 7Филип Оңа: «Буларың хер бирине бир дөвүм чөрек сатын алмак үчин ики йүз күмүш теңңе сарп этсек-де етмез!» дийип җогап берди. 8Шәгиртлерден бири, Симун Петрусың доганы Андрыс Оңа:[+] 9«Бу ерде бир огланда бәш арпа чөреги билен ики балык бар. Эмма шейле улы мәхеллә булар нәмеҗик болар?» дийди. 10Иса: «Халкы отурдың» дийди. Халк шол ердәки гөк яйлада отурды. Ол ерде бәш мүңе голай эркек адам барды. 11Иса чөреклери алып, шүкүр этди, соңра олары отуранлара пайлады. Балыклары хем шейтди, нәче ислеселер, олара пайлады. Адамлар дойянчалар ийдилер[+]. 12Олар доянларындан соң, Иса шәгиртлерине: «Галан-гачанлары йыгнашдырың, хич зат заяланмасын» дийди. 13Шейлеликде, шәгиртлер ийлен бәш арпа чөрекден артан бөлеклери йыгнап, он ики себеди долдурдылар. 14Исаның бу гудратлы аламатыны гөрен адамлар: «Хакыкатдан-да, дүнйә гелмели пыгамбер[†] Шудур» дийдилер[+]. 15Иса оларың Өзүни патыша этмек үчин зор билен тутҗак боляндыкларыны биленсоң, ене-де еке Өзи дага гитди.


Иса сувуң йүзүнден йөрейәр


(Матта 14:22-33; Марк 6:45-52)

16[•]Агшамара Онуң шәгиртлери көлүң боюна гелдилер. 17Гараңкы дүшсе-де, Иса хениз оларың янына гелмәнди. Онсоң шәгиртлер гайыга мүнүп, көлүң аңырсындакы Капернаума уградылар. 18Гүйчли ел туруп, көл толкун атып башлады. 19Олар гайыклы бәш-алты чакрым[*] йүзенлеринден соң, Исаның сувуң йүзүнден йөрәп, гайыга якынлашып гелйәнини гөрүп горкдулар. 20Эмма Иса олара: «Горкмаң, бу – Мен!» дийди. 21Олар бегенип, Оны гайыга мүндүрдилер. Гайык шол пурсадың өзүнде етмели кенарына барып етди. 22Эртеси гүн көлүң бейлеки кенарында галан мәхелле ол ерде дүйн диңе бир гайыгың бардыгыны ве Исаның Өз шәгиртлери билен шол гайыга мүнмән, оларың диңе өзлериниң гидендиклерини аныкладылар. 23Шол вагт Тибериядан башга гайыклар гелди. Гайыкларың сакланан ери Реб[†] Исаның Худая шүкүр айдан ве халкың чөрек иен ерине голайды. 24Исаның-да, Онуң шәгиртлериниң-де ол ерде ёкдугыны гөрен мәхелле гайыклара мүнүп, Исаны гөзлемәге Капернаума тарап гитди. 25Оны көлүң аңры тарапындан тапып: «Мугаллым, бу ере хачан гелдиң?» дийип сорадылар.


Иса – Яшайыш чөреги

26Иса олара: «Мен сизе догрусыны айдярын, сиз Мени гудрат гөрениңиз үчин дәл-де, чөрек ийип дояныңыз үчин агтарярсыңыз. 27Заяланян иймит үчин дәл-де, бакы яшайыш берйән иймит үчин ыхлас эдиң, оны сизе Ынсан Оглы берер. Чүнки Атамыз Худайың[†] Өзи бу иши Оңа табшырандыр» дийип җогап берди[+]. 28Ондан: «Биз Худайың ишлерини берҗай этмек үчин нәме этмели?» дийип сорадылар. 29Иса олара: «Худайың ишини берҗай этмек ислейән болсаңыз, Онуң Иберенине иман эдиң» дийип җогап берди[+]. 30Олар ене-де: «Гөрүп, Саңа иман эдеримиз ялы, Сен нәхили гудратлы аламат гөркезерсиң? Ханы, нәме эдерсиң[+]? 31[+]Бизиң ата-бабаларымыз чөлде манна ийдилер. Мукаддес[†] Язгыларда бу барада: „Олара иймек үчин гөкден чөрек берди“ дийип язылан» дийдилер[+]. 32Иса олара: «Мен сизе догрусыны айдярын, сизе гөкден чөрек берен Муса дәл. Гөкден сизе хакыкы чөреги Мениң Атам берйәр. 33Чүнки Худайың чөреги гөкден инип, дүнйә яшайыш берйәндир» дийди. 34Олар Оңа: «Агам, шол чөреги бизе хемише бер» дийдилер[+]. 35Иса олара шейле дийди: «Яшайыш чөреги Мендирин, Маңа гелен асла аҗыкмаз, Маңа иман эден асла сувсамаз[+]. 36Айдышым ялы, сиз Мени гөрдүңиз, эмма Маңа иман этмейәрсиңиз. 37Атамың Маңа берен адамларының бары Маңа гелер, Мен яныма геленлери асла ковмарын[+]. 38Чүнки Мен Өз ырадамы дәл-де, Мени Иберениң ырадасыны берҗай этмек үчин гөкден индим[+]. 39Мени Иберениң ырадасы болса, Онуң Өзүме беренлериниң хич бирини йитирмән, олары ахыркы гүн гайтадан дирелтмегимдир[+]. 40Оглы гөрен ве Оңа иман эден хер бир адамың бакы яшайша говушмагы Атамың ырадасыдыр. Мен-де бу адамлары ахыркы гүн гайтадан дирелдерин»[+]. 41«Гөкден инен чөрек Мендирин» диени үчин яхудыларың баштутанлары Оңа гаршы чыкып хүңүрдешдилер. 42Олар: «Бу Юсубың оглы Иса дәлми? Биз Онуң ата-энесини танаярыс. Ол нәхили „Мен гөкден индим“ диййәр?» дийишдилер[+]. 43Иса олара шейле дийди: «Өзара хүңүрдешмәңизи бес эдиң. 44Эгер Мени иберен Атаның Өзи гетирмесе, хич ким Маңа гелип билмез. Яныма гелен адамы болса, Мен ахыркы гүн дирелдерин[+]. 45[+]Пыгамберлериң язгыларында: „Оларың хеммеси Худайдан таглым аларлар“ дийип язылан. Атадан эшидип, Ондан таглым алан хер кес Маңа гелер[+]. 46Аслында хич ким хич вагт Атаны гөрен дәлдир. Атаны диңе Худайдан Гелен гөрендир[+]. 47Мен сизе догрусыны айдярын, Маңа иман эден бакы яшайша говшандыр. 48Яшайыш чөреги Мендирин. 49Ата-бабаларыңыз чөлде манна иендиклерине гарамаздан, өлдүлер. 50Эмма гөкден инен бир чөрек бар, ондан иййән адам хич өлмез. 51Гөкден инен дири чөрек Мендирин. Мундан иен адам бакы яшар. Дүнйәниң яшайшы үчин берҗек чөрегим Мениң Өз беденимдир»[+].

52Онсоң яхудылар: «Бу Адам Өз беденини бизе иймәге нәхили берип билер?» дийшип, өзара җеделлешмәге башладылар. 53Иса олара: «Мен сизе догрусыны айдярын, Ынсан Оглуның беденини ийип, ганыны ичмесеңиз, сизде яшайыш болмаз[+]. 54Мениң беденими ийип, ганымы ичен бакы яшайша говшар. Ахыркы гүн Мен оны дирелдерин. 55Мениң беденим хакыкы иймит, ганым хакыкы ичгидир. 56Мениң беденими ийип, ганымы ичйән Менде яшар, Мен хем онда[+]. 57Мени Дири Ата иберди ве Мен Ол аркалы яшаярын. Эдил шунуң ялы, Менден иймитленйән-де Мен аркалы яшар. 58Хава, гөкден инен чөрек будур. Серет, бу ата-бабаларыңызың иен маннасы ялы дәлдир. Олар манна ийселер-де, өлүп гитдилер, эмма бу чөреги иен адам бакы яшар» дийди. 59Ол бу сөзлери Капернаумдакы синагогада өвредйәркә айтды.


Көп адамлар Исаны терк эдйәрлер

60Шәгиртлериң көпүси муны эшидип: «Бу сөзлер агыр. Муны ким кабул эдип билер?» дийишди. 61Иса шәгиртлериң муңа хүңүрдешйәнини билип, олара: «Бу сизиң җаныңыза батярмы? 62Онда сиз Ынсан Оглуның овал болан ерине гайтадан чыканыны гөрсеңиз нәме диеркәңиз[+]? 63Яшайыш берйән Рухдур, ынсан гүйҗүниң пейдасы ёкдур. Мениң сизе айдян сөзлерим Мукаддес Рухдандыр[†] ве яшайыш берйәндир[+]. 64Йөне сизиң араңызда кәбир иман этмейәнлер бар» дийди. Чүнки Иса кимиң иман этмейәндигини ве Өзүне кимиң хайынлык этҗекдигини илкибашдан билйәрди[+]. 65Ол: «Атаның Өзи гетирмесе, хич ким Маңа гелип билмез дийип, Мен сизе шонуң үчин айтдым» дийди. 66Шондан соң шәгиртлериниң көпүси Ондан йүз өвүрдилер ве Онуң ызына эермеги бес этдилер. 67Шонда Иса Онкилерден: «Сиз хем Мени терк этмекчимисиңиз?» дийип сорады. 68Симун Петрус Оңа: «Агам, биз Сени терк эдип, башга киме баралы? Бакы яшайыш сөзлери диңе Сенде ахырын. 69Биз Сениң Худайың Мукаддесидигиңе[*] ынанярыс ве муны анык билйәрис» дийип җогап берди[+]. 70Иса олара: «Сиз Онкилери Өзүм сайлап алмадыммы? Муңа гарамаздан, араңыздан бири иблисдир»[†] дийип җогап берди[+]. 71Ол муны Симун Искариодың оглы Юданы гөз өңүнде тутуп айтды. Себәби Юдас Онкилериң бири болса-да, соңра Иса хайынлык этди[+].

#### 7‑нҗи бап


Иса[†] Иерусалиме[†] гидйәр

1Шондан соң Иса Җелиледе[†] айланмага башлады. Яхудыларың[†] баштутанлары Онуң кастына чыкансоңлар, Ол Яхудыяда гезмек ислемейәрди[+]. 2Яхудыларың Чатма байрамы[†] голайлапды[+]. 3Шонуң үчин Исаның инилери Оңа: «Бу ерден чыкып, Яхудыя гит, эдйән ишлериңи шәгиртлериң гөрсүн[+]. 4Өзүни ачык танатмак ислейән адам гизлин иш эдйән дәлдир. Сен бу затлары эдйән болсаң, Өзүңи дүнйә гөркез» дийдилер, 5себәби Оңа хатда инилери-де ынанмаярдылар. 6Иса олара: «Мениң вагтым энтек доланок, йөне сизиң үчин ислендик вагт пурсатдыр[+]. 7Дүнйә сизи йигренип билмез, эмма Мени йигренйәр, себәби Мен онуң ишлериниң эрбетдигине шаятлык эдйәрин[+]. 8Сиз байрама гидиң, Мен бу байрама гитҗек дәл. Себәби Мениң вагтым энтек доланок» дийип җогап берди. 9Олара шейле дийип, Ол Җелиледе галды. 10Эмма инилери байрама гиденлеринден соң, Иса-да гитди, йөне ач-ачан дәл-де, гизлин гитди.

11Яхудыларың баштутанлары байрамчылыкда Оны идәп: «Ол ниреде?» дийип сораярдылар. 12Мәхелләниң арасында Ол хакда көп гүррүң эдилди. Кәбирлери «Ол говы адам» дийсе, башгалары «Ол халкы аздыряр» диййәрдилер. 13Йөне яхуды ёлбашчыларындан горкуп, хич ким Ол хакда ачык гүррүң эдип билмейәрди[+].

14Байрамчылыгың ярысы геченде, Иса ыбадатхана[†] барып, өвретмәге башлады. 15Яхудылар хайран галып: «Бу адам хич ерде окамадык болса-да, Мукаддес[†] Язгылары ниреден билйәркә?» дийишйәрдилер. 16Иса олара шейле җогап берди: «Мениң өвредйәнлерим Өзүмиңки дәл, Мени Иберениңкидир[+]. 17Худайың[†] ырадасыны берҗай этмек ислейән адам Мениң өвредйәнлеримиң Худайдандыгына я-да Өзүмдендигине гөз етирер. 18Ким өзүнден сөзлейән болса, өзүне шөхрат[†] гөзлейәндир. Ким өзүни иберене шөхрат гөзлейән болса, хакыкаты сөзлейәндир, онуң сөзлеринде ялан ёкдур[+]. 19Муса сизе Мукаддес Кануны[†] бермедими нәме? Йөне сизиң хич бириңиз бу Кануны берҗай этмейәрсиңиз. Нәме үчин Мени өлдүрҗек болярсыңыз?»[+] 20Мәхелле Оңа: «Сен җынлы, ким Сени өлдүрҗек боляр?» дийди[+]. 21Иса олара: «Мен бир гудрат гөркездим, оңа хеммәңиз хайран галярсыңыз. 22[+]Өзүңиз болса, Мусаның кануныны берҗай эдйәрис дийип хем, Сабат гүни[†] чагалары сүннет эдйәрсиңиз. Аслында сүннет Мусадан дәл-де, ата-бабалардан галандыр. 23Шейлеликде, Мусаның кануны бозулмасын дийип хем, өзүңиз Сабат гүни сүннет эдйәңиз. Онда нәме үчин Сабат гүни бир адамы бүтинлей сагалдандыгым үчин Мени язгарярсыңыз[+]? 24Дашкы гөрнүше[†] гөрә хөкүм чыкармаң, хөкүмиңиз адалатлы[†] болсун» дийди[+].


Иса Месихмидир?[†]

25Бу ерде иерусалимлилериң кәбирлери: «Оларың өлдүрҗек болян Адамы шу дәлми? 26Ине, Ол аркайын гүррүң берип дур, Оңа гаршы хич ким хич зат диймейәр. Бизиң ёлбашчыларымыз Онуң Месихдигини, хакыкатданам, билйән болаймасынлар?! 27Йөне биз бу Адамың ниредендигини билйәрис. Месих геленде болса Онуң ниредендигини хич ким билмез» дийишдилер[+]. 28Онсоң Иса ыбадатханада өвредип дурка, гаты сес билен шейле дийди: «Хава, сиз Мени хем танаярсыңыз, ниредендигими хем билйәрсиңиз. Эмма Мен Өз-Өзүмден гелемок, Мени Иберен хакдыр, сиз Оны танамаярсыңыз. 29Мен Оны танаярын, себәби Мен Ондан гелендирин. Мени иберен Олдур»[+]. 30Шондан соң Оны тутҗак болдулар, йөне хич ким Оңа эл галдырмады, себәби энтек Онуң вагты долманды[+]. 31Барыбир мәхелләниң көпүси Оңа иман эдип: «Месих геленде, шунуңкыдан көп гудратлы аламат гөркезерми?» дийшип пышырдашды[+]. 32Фарисейлер[†] халкың Иса хакындакы бу пышырдыларыны эшитдилер. Онсоң ёлбашчы руханылар[†] билен фарисейлер Оны тутмак үчин гаравуллары ибердилер. 33Иса: «Мен ене аз салым сизиң яныңызда болуп, соңра Өзүми Иберениң янына гидерин[+]. 34Сиз Мени гөзләрсиңиз, йөне тапмарсыңыз. Мениң барҗак ериме сиз барып билмерсиңиз» дийди[+]. 35Онсоң яхудыларың баштутанлары бири-бирине: «Бу Адам биз тапып билмез ялы, нирә гитҗеккә? Греклериң[†] арасына даргап гиден яхудыларың янына гидип, греклере-де өвретҗекмикә? 36Мунуң „Мени гөзләрсиңиз, йөне тапмарсыңыз, Мениң барҗак ериме сиз барып билмерсиңиз“ диййәни нәмекә?» дийишдилер. 37Байрамың соңкы ве иң эсасы гүни Иса өр туруп, мәхеллә: «Сувсаянлар Мениң яныма гелип, тешнелигини гандырсынлар[+]. 38Ким Маңа иман этсе, Мукаддес Язгыларда айдылышы ялы, онуң ичинден яшайыш сувуның булаклары акар» дийип гыгырды[+]. 39Ол муны Өзүне иман эденлериң алҗак Мукаддес Рухы[†] барада айдярды. Олара энтек Мукаддес Рух инмәнди, себәби Иса энтек шөхратландырылманды[+]. 40Мәхелләниң ичинден кәбирлери бу сөзи эшидип: «Бу хакыкатдан хем шол гелҗек пыгамбердир»[†] дийдилер[+]. 41Башгалары: «Бу Месихдир» дийдилер, эмма кәбирлери: «Болуп билмез! Месих, хей-де, Җелиледен гелерми? 42Мукаддес Язгыларда: „Месих Давудың неслинден, Давудың яшан Бейтуллахам шәхеринден гелер“ дийип язылманмы нәме?» дийдилер[+]. 43Шейлеликде, мәхелләниң арасында Иса барада агзалалык дөреди[+]. 44Олардан кәбири Оны тутмак иследи, йөне хич ким Оңа эл дегирмеди.


Яхудыларың баштутанлары Иса ынанмаярлар

45Ахырсоңы ыбадатхана гаравуллары гайдып гелдилер ве ёлбашчы руханылар билен фарисейлер олардан: «Нәме үчин Оны гетирмедиңиз?» дийип сорадылар. 46Ыбадатхана гаравуллары: «Хич ким хич вагт бу Адамың геплейши ялы геплемәнди» дийип җогап бердилер. 47Фарисейлер олара: «Сиз хем алдандыңызмы? 48Ёлбашчылардан я-да фарисейлерден, хей, Оңа иман эден бармы[+]? 49Ёкдур! Эмма Төврады билмейән бу надан[†] халк нәлет астындадыр!» дийдилер. 50Шонда фарисейлериң арасындан бири, озал Исаның янына баран Никодим олара:[+] 51[+]«Канунымыза гөрә бир адамы өңүрти диңлемән, нәме эденини билмән, оңа хөкүм чыкармак догрумыдыр?» дийди[+]. 52Олар: «Сен хем җелилелими? Мукаддес Язгылара сер сал, Җелиледен хич вагт пыгамбер чыкмаҗагыны гөрерсиң» дийдилер[+].

53Соңра хеммеси өйли-өйүне гайтды.

#### 8‑нҗи бап


Зынада тутулан аял

1Иса[†] болса Зейтун дагына гитди. 2Эртеси ирден Ол ене ыбадатхана[†] барды, әхли халк Онуң янына гелди; Иса олара өвретмәге башлады. 3Төврат[†] мугаллымлары билен фарисейлер[†] зынада тутулан бир аялы алып гелдилер. Аялы хеммәниң өңүнде дуруздылар. 4Онсоң олар Иса йүзленип: «Мугаллым, бу аял зынада тутулды. 5Муса Төвратда булар ялылары дашлап өлдүрмеги буйрупдыр. Сен муңа нәме диерсиң?» дийип сорадылар[+]. 6Олар муны Исаны сынамак үчин сорапдылар, себәби Оны айыпламак үчин тутарык агтарярдылар. Иса ашак отурып, бармагы билен ере бир затлар язмага башлады[+]. 7Ондан сорамагы довам этдиренлеринде, Иса дикелип: «Сизиң араңызда кимиң гүнәси ёк болса, бу аяла дашы илки шол атсын» дийди[+]. 8Ол ене-де ашак отурып, ере бир затлар язмага дурды. 9Муны эшидип, яшулулардан[†] башлап, хеммеси еке-екеден гитмәге башлады. Диңе Иса билен Онуң өңүнде дуран аял галды. 10Иса дикеленде, аялдан башга хич киме гөзи дүшмәнсоң, оңа: «Эй, начар, бейлекилер ханы? Хич ким сени хөкүм этмедими?» дийип сорады. 11Аял: «Ёк, Агам» дийди. Иса: «Мен хем сени хөкүм эдемок. Бар, гидибер, мундан бейләк гүнә иш этме» дийди[+].


Хакыкы шаятлык

12Иса ене-де халка йүзленип: «Дүнйәниң нуры Мендирин. Мениң ызыма эерен гараңкылыкда гезмез, онда яшайыш нуры болар» дийди[+]. 13Фарисейлер Оңа: «Сен Өз-Өзүңе шаятлык эдйәрсиң, Сениң шаятлыгың хакыкы дәл» дийдилер[+]. 14Иса олара: «Мен Өз-Өзүме шаятлык эдйән хем болсам, Мениң шаятлыгым хакдыр. Себәби Мен ниреден гелип, нирә барянымы билйәрин, йөне Мениң ниреден геленими я нирә барянымы сиз билмейәрсиңиз[+]. 15Сиз ынсан өлчеги билен хөкүм чыкарярсыңыз, Мен хич кимиң үстүнден хөкүм чыкармаярын[+]. 16Мен хөкүм чыкарайсам-да, хөкүмим хакдыр, чүнки Мен еке дәл-де, Өзүми иберен Ата билендирин[+]. 17[+]Төвратда ики адамың шаятлыгы хак дийлип язылгыдыр[+]. 18Мен Өзүм хакда шаятлык эдйәрин, Мени иберен Ата-да Мен хакда шаятлык эдйәр» дийип җогап берди[+]. 19Онсоң Исадан: «Сениң Атаң ниреде?» дийип сорадылар. Иса олара: «Сиз не Мени танаярсыңыз, не-де Мениң Атамы. Мени танаян болсадыңыз, Мениң Атамы-да танардыңыз» дийди[+]. 20Ол бу сөзлери ыбадатханада өвредйәркә садака[†] гутусының янында айтды, йөне хич ким Оны тутҗак болмады, себәби Онуң вагты энтек долманды[+]. 21Иса олара ене: «Мен гидип барярын; сиз Мени гөзләрсиңиз ве гүнәңизиң ичинде өлерсиңиз. Сиз Мениң барян ериме барып билмерсиңиз» дийди[+]. 22Яхудыларың[†] баштутанлары: «Ол Өзүни өлдүрҗекмикә? Ол шонуң үчин Мениң барян ериме барып билмерсиңиз диййәрмикә?» дийишдилер. 23Иса олара: «Сиз ашакдансыңыз, Мен ёкардандырын; сиз бу дүнйәденсиңиз, Мен болса, бу дүнйәден дәлдирин[+]. 24Мунуң үчин Мен сизе „гүнәңизиң ичинде өлерсиңиз“ дийдим, чүнки Мениң Бирибардыгыма иман этмесеңиз, гүнәңизиң ичинде өлерсиңиз» дийди. 25Ондан: «Сен кимсиң?» дийип сорадылар. Иса олара: «Озал-башдан сизе ким дийип айдан болсам, Шолдурын. 26Сизи айыплап айтҗак затларым көп. Мени Иберен хакдыр, Мен Ондан эшиденлерими дүнйә әшгәр эдйәрин» дийип җогап берди[+]. 27Олар Исаның Өз Атасы барада айдяндыгына дүшүнмедилер. 28Соңра Иса олара: «Ынсан Оглуны хачда ёкары гөтерен махалыңыз, Мениң Шолдугымы билерсиңиз. Шейле хем Мениң Өзүмден хич зат этмәндигиме, диңе Атамың өвреден затларыны айдандыгыма дүшүнерсиңиз[+]. 29Мени Иберен Мениң билендир, Ол Мени еке ташлап гитмеди. Себәби Мен хемише Оңа яраян затлары эдйәрин» дийди[+]. 30Булары айданда, энчеме адамлар Оңа иман этдилер[+].


Ыбрайымың несиллери

31Онсоң Иса Өзүне иман эден яхудылара: «Мениң сөзүми берҗай этсеңиз, хакыкатдан хем, Мениң шәгиртлерим боларсыңыз; 32Сиз хакыкаты билерсиңиз, хакыкат-да сизи азат эдер» дийди[+]. 33Олар Исадан «Биз Ыбрайымың неслидирис, хич вагт хич киме гул болан дәлдирис. Онсоң нәдип Сен бизе азат боларсыңыз дийип билйәрсиң?» дийдилер[+]. 34Иса олара шейле җогап берди: «Мен сизе догрусыны айдярын, гүнә эдйән киши гүнәниң гулудыр[+]. 35Гул хич хачан өйүң агзасы болуп билмез, йөне Огул өйүң хемишелик агзасыдыр[+]. 36Шонуң үчин хем Огул сизи азат этсе, сиз, хакыкатдан хем, азат боларсыңыз. 37Сизиң Ыбрайымың несиллеридигиңизи билйәрин, йөне сиз Мениң кастыма чыкдыңыз, себәби сиз Мениң сөзүме өз калбыңыздан орун береңзок[+]. 38Мен сизе Атамың янында гөренлерими айдярын, сиз хем өз атаңыздан гөренлериңизи эдйәрсиңиз». 39Олар Оңа: «Бизиң атамыз Ыбрайымдыр» дийдилер. Иса олара: «Сиз Ыбрайымың перзентлери болян болсаңыз, Ыбрайымың ишлерини эдердиңиз[+]. 40Эмма сиз Мени, ягны Худайдан[†] эшиден хакыкаты айдян Ынсаны өлдүрмекчи болярсыңыз. Ыбрайым бейле иш этмәнди. 41Сиз Ыбрайымың дәл-де, өз атаңызың ишлерини эдйәрсиңиз» дийди. Олар Оңа: «Биз зынадан доглан дәл, бизиң еке-тәк бир Атамыз бар, Ол Худайың Өзүдир» дийдилер[+]. 42Иса олара шейле дийди: «Эгер Атаңыз Худай болса, онда Мени сөердиңиз, себәби Мен Худайдан гелдим, Өз-Өзүмден гелмедим, Мени Ол иберди. 43Нәме үчин Мениң айдянларыма дүшүнмейәрсиңиз? Себәби сиз Мениң айдянларымы диңлемеги башармаярсыңыз[+]. 44Сизиң атаңыз иблисдир,[†] сиз онуң ислегини берҗай этмек ислейәрсиңиз. Ол овалдан ганхорды, хич вагт хакыкатың тарапдары болманды, себәби онда хакыкат ёк. Ол ялан сөзләнде, өз-өзүнден сөзлейәр, чүнки ол яланчы, яланың атасыдыр[+]. 45Эмма Мен хакыкаты айдяндырын. Шонуң үчинем сиз Маңа иман этмейәрсиңиз. 46Сизиң хайсыңыз Маңа гүнә йөңкәп билерсиңиз? Эгер Мен хакыкаты айдян болсам, онда нәме үчин сиз Маңа иман этмейәрсиңиз? 47Ким Худая дегишли болса, Худайың сөзлерини диңлейәндир. Сиз диңлемейәрсиңиз, себәби сиз Худая дегишли дәлсиңиз».


Исаның шөхраты[†]

48Яхудылар Оңа: «Саңа җын уран самариялы[†] дийип, биз догры[†] айдыпдырыс!» дийдилер[+]. 49Иса олара җогап берип: «Мени җын уранок! Мен Атамы хорматлаярын, эмма сиз Мени хорматламаярсыңыз[+]. 50Мен Өзүме шөхрат агтармаярын, Мен шөхратландырян Бири бар. Казылык Эдйән-де Олдур[+]. 51Мен сизе догрусыны айдярын, Мениң сөзүме уйян адам асла өлүм гарасыны гөрмез» дийди[+]. 52Яхудылар Оңа: «Сени җын урандыгыны инди анык билдик. Ыбрайым-да, пыгамберлер-де[†] өлди. Эмма Сен: „Мениң сөзүме уйян адам хич хачан өлмез“ диййәрсиң. 53Эйсем, Сен атамыз Ыбрайымдан хем бейикми? Ол-да, пыгамберлер-де[†] өлди. Сен Өзүңи кимдирин өйдйәрсиң?» дийдилер. 54Иса олара шейле җогап берди: «Мен Өзүми шөхратландырсам, онда бу шөхрат пуч болар. Мени шөхратландырян Өз Атамдыр; сиз Оңа Худайымыз диййәрсиңиз[+]. 55Йөне сиз Оны танамаярсыңыз, Мен Оны танаярын. Эгер Оны танамаярын дийсем, онда Мен хем сизиң ялы яланчы боларын. Эмма Мен Оны танаярын ве Онуң сөзүни ерине етирйәрин[+]. 56Атаңыз Ыбрайым Мениң гелҗек гүнүме гарашып, шатланярды. Ол шол гүни гөрүп, җуда бегенди»[+]. 57Яхудылар Ондан: «Хениз элли яша-да бармадык халыңа Сен Ыбрайымы гөрдүңми?» дийип сорадылар. 58[+]Иса олара: «Сизе догрусыны айдярын, Ыбрайым догулмазындан өң „Мен бардырын“» дийди. 59Шонда Исаны дашламакчы болдулар, эмма Ол гизленип, ыбадатханадан чыкып гитди[+].

#### 9-нҗы бап


Иса[†] бир догабитди көри сагалдяр

1Иса гечип барярка, бир догабитди көр адамы гөрди. 2Шәгиртлери Ондан: «Мугаллым, бу адамың көр болуп догулмагына ким гүнәкәр? Онуң өзи гүнәкәрми я-да эне-атасы?» дийип сорадылар[+]. 3Иса олара: «Муңа ол адамың өзи хем, эне-атасы хем гүнәкәр дәл. Бу онда Худайың[†] ишлериниң гөркезилмеги үчин болды. 4Өзүми Иберениң ишлерини Мен гүндиз этмели. Гиҗе етип гелйәр, шонда хич ким ишләп билмез[+]. 5Мен дүнйәдекәм, дүнйәниң нуры Мендирин» дийип җогап берди[+]. 6Онсоң Иса ере түйкүрди-де, түйкүлигинден палчык ясап, оны көрүң гөзүне сүртди[+]. 7Соңра оңа: «Гит-де, Силоям ховзунда ювун» дийди. (Силоям «Иберилен» диймекдир.) Ол гидип ювунды ве ызына гөзлери ачылып гелди[+]. 8Гоңшулары ве онуң овал дилегчилик эдип йөренини гөренлер: «Бу отурып, дилегчилик эдйән адам дәлми?» дийип сорадылар. 9Кәбирлери: «Шол» дийдилер; кәбирлери: «Ёк, бу шоңа меңзеш» дийдилер. Йөне онуң өзи: «Хава, мен шол адам» дийди. 10Ондан: «Шейле болса, онда гөзлериң нәхили ачылды?» дийип сорадылар. 11Ол: «Иса диен Адам палчык ясап, гөзүме сүртди-де: „Силоям ховзуна гит-де, ювун“ дийди. Мен хем гидип ювундым велин, гөзлерим ачылайды» дийип җогап берди. 12Ондан: «Шол Адам ниреде?» дийип сорадылар. Ол: «Билемок» дийип җогап берди.

13Озал көр болан бу адамы фарисейлериң[†] янына гетирдилер. 14Исаның палчык ясап, онуң гөзлерини ачан гүни Сабат гүнүди[+]. 15Фарисейлер-де онуң гөзүниң нәхили ачыландыгы барада сорадылар. Ол адам: «Ол мениң гөзүме палчык сүртди, онсоң ювундым. Инди мен гөрйәрин» дийип җогап берди. 16Фарисейлериң кәбирлери: «Ол Адам Худайдан дәл, себәби Сабат гүнүни сакламаяр» дийдилер. Башгалары болса: «Эйсем гүнәкәр адам бейле гудратлы аламатлары гөркезип билерми?» дийдилер. Шейдип, оларың арасында агзалалык дөреди[+]. 17Олар ене-де көрден: «Гөзүңи ачан шол Адам барада нәме диййәрсиң?» дийип сорадылар. Ол хем: «Ол бир пыгамбер»[†] дийди[+]. 18Яхудыларың[†] баштутанлары гөзлери ачылан адамың эҗеси билен какасыны чагырып сораянчалар, онуң озал көр болуп, инди гөзлериниң ачыландыгына ынанмадылар. 19Олардан: «Көр догулды диййән оглуңыз шумы? Инди бу нәдип гөрйәр?» дийип сорадылар. 20Онуң эҗеси билен какасы олара: «Мунуң өз оглумыздыгыны, онуң көр догландыгыны билйәрис. 21Йөне онуң инди нәдип гөрйәндигини я-да онуң гөзүни кимиң ачандыгыны биз билмейәрис. Ол инди бир етишен йигит, өзүнден сораң, гой, өзи айдып берсин» дийип җогап бердилер. 22Онуң эҗеси билен какасы яхудыларың баштутанларындан горкуларына шейле дийдилер. Себәби яхудылар Исаның Месихдигини[†] ыкрар эден адамы синагогадан ковмак барада дил бирикдирипдилер[+]. 23Шонуң үчин онуң эҗеси билен какасы: «Ол бир етишен йигит, өзүнден сораң» дийдилер. 24Шейлелик билен, фарисейлер озалкы көри икинҗи гезек чагырып, оңа: «Худайың хакы үчин хакыкаты айт. Биз ол Адамың гүнәкәрдигини билйәрис» дийдилер[+]. 25Ол адам: «Онуң гүнәкәрдигини я-да дәлдигини билемок. Йөне мен бир зады билйәрин: озал көрдүм, инди гөрйәрин» дийип җогап берди. 26«Ол саңа нәме этди? Гөзүңи нәдип ачды?» дийип, ондан ене сорадылар. 27Ол булара: «Мен яңы айтдым ахыры, йөне диңлемедиңиз. Нәме үчин ене эшитмек ислейәрсиңиз? Я сизем Онуң шәгиртлери болмакчымы?» дийип җогап берди. 28Оңа сөгүп: «Онуң шәгирди – сенсиң, биз Мусаның шәгирдидирис. 29Биз Худайың Муса билен геплешендигини билйәрис, бу Адамың болса ниредендигини-де билмейәрис» дийдилер[+]. 30Яңкы адам олара шейле җогап берди: «Хайран галаймалы! Сиз Онуң ниредендигини-де билмейәрсиңиз, Ол болса мениң гөзлерими ачды. 31Худайың гүнәкәрлери диңлемейәндигини билйәрис, эмма ким Оңа сежде эдип, Онуң ырадасыны берҗай этсе, Худай оны диңлейәр[+]. 32Догабитди көрүң гөзүниң ачылмагы хенизе ченли гөрлүп-эшидилен зат дәл. 33Эгер Ол Худайдан болмадык болса, хич зат эдип билмезди». 34Оңа: «Сен бүтинлей гүнә ичинде доглуп, инди бизе акыл сатярмың?» дийдилер. Шейлеликде, оны синагогадан ковуп чыкардылар.


Рухы көрлүк

35Оны ковуп гойберенлерини эшиден Иса яңкы адамы тапып: «Сен Ынсан Оглуна[*] иман эдйәрмиң?» дийди. 36Ол хем Оңа: «Ага, айтсана, Ол кимкә? Мен Оңа иман эдейин» дийип җогап берди. 37Иса оңа: «Сен Оны гөрдүң. Ине, сениң билен геплешип дуран Шолдур» дийди[+]. 38Ол хем: «Я Реб[†], иман эдйәрин» дийип, Оңа сежде этди. 39Иса оңа: «Мен бу дүнйә гөрмейәнлер гөрсүн, гөрйәнлер көр болсун дийип, хөкүм чыкармага гелдим» дийди. 40Муны диңләп дуран фарисейлериң кәбири Ондан: «Эйсем бизем көрми?» дийип сорадылар[+]. 41Иса олара: «Көр болан болсадыңыз, гүнәңиз болмазды, эмма гөрйәрис диениңиз үчин гүнәңиз өз бойнуңызда галар» дийди[+].

#### 10-нҗы бап


Говы чопан

1Иса[†] ене-де сөзе башлады: «Мен сизе догрусыны айдярын, гоюн агылына гапысындан гирмән, башга еринден ашып гирйән адам огрудыр хем гаракчыдыр. 2Гапыдан гирйән адам болса гоюнларың чопаныдыр. 3Сакчы оңа гапыны ачып берйәндир. Гоюнлар чопаның сесини эшидйәндирлер. Чопан хем гоюнларыны атма-ат чагырып, олары өрә алып чыкяндыр. 4Чопан гоюнларыны агылдан алып чыкандан соң, оларың өңүнден йөрейәндир, онуң сесини танаян гоюнлар болса, онуң ызына дүшйәндирлер. 5Олар кесекиниң ызына дүшйән дәлдирлер, ондан гачяндырлар, себәби кесекиниң сесини танаян дәлдирлер». 6Шейдип, Иса олара бу тымсалы гүррүң берди, эмма олар мунуң манысына дүшүнмедилер[+]. 7Иса ене-де олара шейле дийди: «Сизе догрусыны айдярын, гоюнлар үчин гапы Мендирин. 8Менден өң геленлериң әхлиси огрудылар хем гаракчыдылар, гоюнлар олара гулак асмадылар. 9Гапы Мендирин. Ким шу гапыдан гирсе, халас болар. Ол гирип-чыкып, өзүне отлаг тапар[+]. 10Огры диңе огурламак, өлдүрмек, ёк этмек үчин гелйәндир. Эмма Мен олара яшайыш, болелин яшайыш бермек үчин гелдим. 11Мен говы чопандырын. Говы чопан гоюнлары үчин җаныны пида эдйәндир[+]. 12Хакына тутулан адам гоюнларың хакыкы чопаны я-да эеси дәлдир. Шонуң үчин ол мөҗегиң гелйәнини гөрсе, гоюнлары ташлап гачяндыр. Мөҗек сүриниң үстүне чозуп, олары даргадяндыр[+]. 13Ол адам гачып гидер, себәби ол хакына тутуландыр. Ол гоюнлар хакда хич хили алада этмез[+]. 14-15Мен говы чопандырын. Эдил Атамың Мени, Мениңем Атамы танайшым ялы, Мен гоюнларымы танаяндырын. Олар-да Мени танаяндырлар; Мен гоюнларым үчин җанымы пида эдйәрин[+]. 16Мениң бу агылдакылардан башга-да гоюнларым бар. Мен олары хем йыгнамалыдырын. Олар хем Мениң сесими эшидерлер, шонда бир сүри, бир чопан болар[+]. 17Мен җанымы гайтадан алмак үчин пида эдйәрин. Шол себәпден Атам Мени сөййәр[+]. 18Җанымы Менден хич ким алмаяр, Өзүм пида эдйәрин. Мениң җанымы пида этмәге-де, оны гайтадан алмага-да ыгтыярым бар. Мен бу буйругы Атамдан алдым»[+]. 19Бу сөзлер себәпли, яхудыларың[†] арасына ене-де агзалалык дөреди[+]. 20Оларың көпүси: «Оны җын урупдыр, Ол дәлирәпдир. Нәме үчин сиз Оны диңлейәрсиңиз?» дийди[+]. 21Башгалар болса: «Булар җын уран адамың айтҗак сөзлери дәл. Җын көрлериң гөзүни ачып билерми?» дийдилер[+].


Яхудыларың баштутанлары иман этмейәрлер

22Шол вагт гыш паслыды, Иерусалимде[†] Нур байрамы белленилйәрди. 23Иса ыбадатханада[†] Сүлейманың эйваны диен ерде гезмеләп йөрди[+]. 24Месих[†] Яхудыларың баштутанлары Онуң дашына үйшүп: «Сен хачана ченли бизи аласармык эдип гойҗак? Эгер Месих болсаң, аныгыны айт» дийдилер[+]. 25Иса олара: «Мен сизе айтдым, йөне сиз иман этмейәрсиңиз. Атамың ады билен эден ишлерим Мениң кимдигиме шаятлык эдйәр[+]. 26Йөне сиз иман этмейәрсиңиз, себәби сизе айдышым ялы, сиз Мениң гоюнларымдан дәл. 27Мениң гоюнларым сесиме гулак асярлар, Мен хем олары танаярын, олар Мениң ызыма дүшйәрлер. 28Мен олара бакы яшайыш берйәрин. Олар асла хеләк болмаз, хич ким олары Мениң элимден какып алмаз[+]. 29Олары Маңа берен Атам хеммеден бейикдир. Атамың элинден олары хич ким алып билмез. 30Атам Икимиз бирдирис» дийип җогап берди[+]. 31Яхудыларың баштутанлары Оны дашлаҗак болуп, ене ерден даш алдылар[+]. 32Иса олара: «Мен Атам тарапындан сизе көп ягшылыклар этдим. Буларың хайсысы үчин Мени дашлаҗак болярсыңыз?» дийди. 33Яхудыларың баштутанлары Оңа: «Биз Сени ягшы иш эдйәнлигиң үчин дәл-де, Худая дил етирйәнлигиң үчин, ягны ынсан халыңа Өзүңи Худай[†] сайянлыгың үчин дашлаҗак болярыс» дийдилер[+]. 34[+]Иса олара шейле дийди: «Мукаддес[†] Кануныңызда:[†] „Мен диййәрин: Сиз худайларсыңыз“ дийип язылан дәлми[+]? 35Мукаддес Язгылары үйтгедип болмаяндыгыны билеңзокмы нәме?! Худайың Сөзи гелен адамлар „худайлар“ дийлип атландырылан болса, 36онда нәме Мени Худайың Оглы[†] диеним үчин күпүр геплән хасаплаярсыңыз? Мени болса Атам Өзи үчин сайлап-сечип, дүнйә иберди[+]. 37Мен Атамың ишлерини этмейән болсам, онда Маңа иман этмәң. 38Эгер-де Онуң ишлерини эдйән болсам, онда Маңа ынанмасаңыз-да, эдйән ишлериме ынаның. Шонда Атаның Мендедигини, Мениңем Атададыгыма анык гөз етирерсиңиз»[+]. 39Шонда Оны ене тутмага сынанышдылар, эмма Иса оларың эллеринден сыпып гачды[+]. 40Иса ене-де Иордан дерясының[†] аңры тарапына, өңлер Яхяның адамлары сува чүмдүрен ерине гитди ве шол ерде галды[+]. 41Көп адамлар Онуң янына гелип: «Яхя хич хили гудратлы аламат гөркезмесе-де, онуң бу Адам хакдакы айданларының бары догры[†] экен» дийишдилер[+]. 42Шейлеликде, ол ерде көп адамлар Иса иман этдилер[+].

#### 11‑нҗи бап


Лазарың өлүми

1Бейтания обасында Лазар атлы бир адам кеселләп ятырды. Онуң уялары Меръем[†] билен Марта хем шол обада яшаярдылар[+]. 2Реб[†] Иса[†] хошбой ыслы яг[†] гуюп, Онуң аягыны сачы билен сүпүрен аял шол Меръемди. Хава, кесел ятан Лазар Меръемиң доганыды[+]. 3Шейлеликде, уялар: «Агам, Сениң эзиз достуң кесел ятыр» дийип, Иса хабар ёлладылар. 4Иса муны эшидип: «Бу кесел онуң өлмеги үчин дәл-де, Худайың[†] шөхратланып,[†] бу аркалы Худайың Оглуның шөхрат газанмагы үчиндир». 5Иса Мартаны, онуң уясыны ве Лазары говы гөрйәрди. 6Эмма Лазарың кесел ятандыгыны билсе-де, Иса өңки болян еринде ене ики гүн галды. 7Мундан соң Иса шәгиртлерине: «Яхудыя[†] доланалың» дийди. 8Шәгиртлери Оңа: «Эй, мугаллым, яхудыларың баштутанларының Сени дашлаҗак боланлары яңы дәлмиди?! Сен ене-де шол ере гитҗек болярсыңмы?» дийдилер[+]. 9Иса олара: «Гүндиз он ики сагатдан ыбарат дәлми? Ким гүндиз йөресе бүдремез, себәби ол бу дүнйәниң нуруны гөрйәндир[+]. 10Эмма гиҗе йөрейән адам бүдрәр, себәби онда нур ёкдур» дийип җогап берди[+]. 11Соңра Иса олара ене-де: «Достумыз Лазар уклап ятыр. Мен шоны оярмак үчин гидйәрин» дийди[+]. 12Шәгиртлери Оңа: «Агам, уклап ятан болса сагалар» дийдилер. 13Иса онуң өлендиги хакда айдярды, йөне олар адаты укы хакда айдяндыр өйтдүлер. 14Шейлеликде, Иса олара аныгыны айтды: «Лазар арадан чыкды. 15Иман этмегиңиз үчин, Мен сизиң хатыраңыза ол ерде болмандыгыма бегенйәрин. Инди болса, йөрүң, онуң янына гиделиң». 16Шонда Экиз лакамлы Томас диен шәгирт бейлеки шәгиртлере: «Йөрүң, бизем гиделиң-де, Иса билен биле өлелиң» дийди[+].

17Иса Бейтания геленде, Лазарың җайлананына эййәм дөрт гүн болан экен. 18Бейтания Иерусалимден[†] бары-ёгы үч чакрым[*] дашлыкда ерлешйәрди. 19Марта билен Меръеме гөвүнлик бермәге көп яхудылар Лазарың патасына[†] гелипдилер. 20Марта Исаның гелйәнини эшидип, Оны гаршыламага чыкды. Меръем болса өйде галды. 21Марта Иса: «Эй, Агам, Сен шу ерде болан болсадың, доганым өлмезди. 22Хәзир хем Худайдан нәме дилесең, Сениң дилегиңи битирҗегини билйәрин» дийди. 23Иса оңа: «Доганың дирелер» дийди. 24Марта болса: «Мен ахыркы гүн, ягны өлүлериң дирелиш гүнүнде онуң дирелҗегини билйәрин» дийди[+]. 25Иса оңа: «Дирелишем, яшайышам Мендирин, Маңа иман эден өлсе-де яшар[+]. 26Ким Маңа иман эдип яшаян болса, ол асла өлмез. Сен шуңа ынанярсыңмы?» дийди[+]. 27Ол Иса: «Хава, Агам. Мен Сениң шу дүнйә гелмели Худайың Оглы[†] Месихдигиңе[†] ынанярын» дийди[+]. 28Марта шейле диенсоң, уясы Меръеми чагырмага гитди. Оны бир чете чекип: «Мугаллым шу ерде. Ол сени чагыряр» дийди. 29Меръем муны эшиден бадына еринден туруп, Исаның янына гитди. 30Иса энтек оба гирмәнди, Ол хениз хем Мартаның гаршылан ериндеди. 31Өйде Меръемиң янында болуп, оңа гөвүнлик берйән яхудылар онуң ховлукмач чыкып гиденини гөрдүлер. Ол агламак үчин мазара тарап баряндыр өйдүп, олар онуң ызындан гитдилер. 32Меръем Исаның дуран ерине гелди. Оны гөрүп, аякларына йыкылды-да: «Агам, Сен шу ерде болан болсадың, доганым өлмезди» дийди. 33Меръемиң ве онуң билен биле гелен яхудыларың аглаяныны гөренде, Исаның калбыны чуңңур гынанч гаплап, йүреги гыйылды. 34Ол: «Оны ниреде җайладыңыз?» дийип сорады. Оңа: «Эй, Агам, гел, гөр» дийдилер. 35Исаның гөзлеринден боюр-боюр яш акды[+]. 36Шонда яхудылар: «Середиң, Ол оны нәхили говы гөрйән экен!» дийишдилер. 37Кәбирлери болса: «Көрүң гөзүни ачан Адам Лазары-да өлүмден алып галып билмезмиди?» дийишдилер[+].


Иса Лазары дирелдйәр

38Шол вагт Исаның йүреги гыйым-гыйым болуп, мазарың янына барды. Мазар бир говакды, онуң агзына болса даш гоюпдылар[+]. 39Иса: «Дашы айрың» дийди. Мерхумың уясы Марта Оңа: «Агам, ол эййәм порсандыр, оны җайланымыза дөрт гүн болды ахыры» дийди. 40Иса оңа: «Эгер иман этсең, Худайың шөхратыны гөрерсиң диймәнмидим?» дийди. 41Шейлеликде, дашы айырдылар. Иса гөзүни гөге дикип: «Эй, Ата, Мени эшидениң үчин Саңа шүкүр эдйәрин[+]. 42Сениң Мени хемише-де эшидйәндигиңи билйәрин. Эмма бу сөзлери шу ерде дуран халк үчин, Мени Сениң иберендигиңе иман этсинлер дийип айтдым» дийди[+]. 43Шу сөзлерден соң Ол гаты сес билен: «Лазар, дашары чык!» дийип гыгырды[+]. 44Эллери, аяклары кепене доланан, йүзи яглык билен саралан[†] мерхум мазардан чыкды. Иса олара: «Онуң кепенини айрың, гой, гитсин» дийди[+].


Исаны өлдүрмек барадакы дилдүвшүк


(Матта 26:1-5; Марк 14:1,2; Лука 22:1,[2])

45[•]Шейлеликде, Меръемиң янына гелен яхудыларың көпүси Исаның эден ишини гөрүп, Оңа иман этдилер[+]. 46Бирнәчеси болса барып, Исаның эден ишлерини фарисейлере[†] гүррүң бердилер. 47Онсоң ёлбашчы руханылар[†] билен фарисейлер ёкары меҗлиси[†] чагырып: «Нәме этмели? Бу Адам көп гудратлар гөркезйәр. 48Муңа ёл берсек, онда хеммелер Оңа иман эдер. Римлилер[†] хем гелип, ыбадатханамызы[†] ве халкымызы ёк эдерлер» дийдилер. 49Оларың арасында шол йыл баш руханы болан Каяфа-да барды. Каяфа олара: «Сиз хич зады билмейәрсиңиз. 50Әхли халкың хеләк боланындан, бир адамың халк үчин өлмеги сизе өрән бәхбитлидир. Сиз нәме муңа дүшүнеңзокмы?» дийди[+]. 51Ол муны өз-өзүнден айтмады. Шол йылың баш руханысы болмак билен ол Исаның яхуды миллети үчин өлҗегини пыгамберлик[†] эдип айтды[+]. 52Ол диңе бир шол миллет үчин дәл-де, эйсем Худайың дагынык перзентлерини бир ере топлап бирлешдирмек үчин хем өлмелиди[+]. 53Шейлеликде, шол гүнден башлап, Исаны өлдүрмек үчин дил бирикдирдилер[+]. 54Шондан соң Иса яхудыларың арасында ач-ачан гезмеди. Ол чөлүң голайындакы Эфрайым шәхерине гидип, шәгиртлери билен шол ерде галды. 55Яхудыларың Песах байрамы[†] якынлапды. Юрдуң әхли күнҗеклеринден гелен көп адамлар Песахдан өң тәмизлениш[†] дессурларыны берҗай этмек үчин Иерусалиме гелипдилер[+]. 56Олар Исаны гөзлейәрдилер, ыбадатханада дуркалар, бири-бирлерине: «Нәхили пикир эдйәрсиңиз? Ол байрама гелерми я-да гелмез?» дийишйәрдилер. 57Ёлбашчы руханылар билен фарисейлер болса Исаны эле салмак үчин, Онуң ниредедигини ким билйән болса, хабар бермеклерини буйрупдылар[+].

#### 12‑нҗи бап


Меръем[†] Иса[†] нард ягыны чаляр


(Матта 26:1-5; Марк 14:1,2; Лука 22:1,[2])

1[•]Песах байрамына[†] алты гүн галанда, Иса ене Бейтания барды. Исаның дирелден Лазары-да шол ердеди[+]. 2Ол ерде Исаның хорматына нахар берилди. Марта хызмат эдйәрди, Лазар болса мыхманлар ве Иса билен бир сачагың башында отырды[+]. 3Онсоң Меръем бир чүйшеде гымматбаха сап-арасса нард ягыны гетирди-де, Исаның аякларына чалып, соңра сачы билен сүпүрди. Ягың якымлы ысы өйүң ичине долды[+]. 4Шол вагт Онуң шәгиртлериниң бири, Оңа хайынлык этмеги йүрегине дүвен Симуның оглы Юдас Искариот: 5«Нәме үчин бу яг[†] сатылып, онуң пулы гарыплара пайланмады? Мунуң бахасы бир йыллык иш хакына[*] барабар ахыры» дийди. 6Ол муны гарыпларың гамыны иймек үчин дәл-де, өзүниң огрудыгы үчин айдярды. Себәби ол ортак пул торбасыны гөтерен болуп, нәме берилсе, өзи алып йөрди[+]. 7Эмма Иса олара: «Начары өз гүнүне гоюң! Ол Мени җайланҗак гүнүме тайярламак үчин шейле этди. 8Гарыплар хемише сизиң яныңызда болар, эмма Мен сизиң яныңызда элмыдама болмарын» дийди[+]. 9Яхудылардан[†] бир улы мәхелле Исаның ол ердедигини эшидип, диңе бир Исаны дәл, эйсем, Онуң дирелден Лазарыны-да гөрмәге гелдилер[+]. 10Шонуң үчин ёлбашчы руханылар[†] Лазары-да өлдүрмегиң маслахатыны этдилер. 11Чүнки көп яхудылар Лазар себәпли Иса иман эдипдилер.


Иса Иерусалиме[†] улы дабара билен гирйәр


(Матта 21:1-11; Марк 11:1-11; Лука 19:28-40)

12[•]Эртеси гүн байрамчылыга гелен улы мәхелле Исаның Иерусалиме гелйәнини эшитди. 13[+]Адамлар палма шахаларыны алып, Оны гаршыламага чыкдылар. Олар шейле дийип гыгырышярдылар: «Худая өвгүлер болсун! Реббиң адындан Гелйәне алкыш болсун! Ысрайыл[†] Патышасына алкыш болсун!»[+]

14-15[+]Эдил Мукаддес[†] Язгыларда: «Горкма, эй, Сион гызы![†] Ине, Патышаң тайхара мүнүп гелйәр» дийип язылышы ялы, Иса бир тайхар тапып мүнди[+]. 16Шәгиртлери шол вагт бу затлара дүшүнмедилер. Эмма Иса шөхратландырыландан[†] соңра бу сөзлериң Ол хакында языландыгы ве өзлериниң муны язылышы ялы эдендиклери оларың ятларына дүшди[+].

17Иса Лазары мазардан чагырып дирелденде, көп мәхелле бу ваканы гөрди. Инди олар бу хакда хеммелере гүррүң берйәрдилер. 18Шонуң үчин Исаның гөркезен бу гудраты барада эшиден көп адамлар Оны гаршыламага чыкдылар. 19Шейлеликде, фарисейлер[†] бири-бирине: «Гөрйәңизми, элимизден хич зат гелмейәр. Бүтин дүнйә Онуң ызына эерди!» дийишйәрдилер[+].


Иса өлүп дирелҗегини өңүнден айдяр

20Байрамчылыкда ыбадат этмәге Иерусалиме геленлериң арасында бирнәче греклер-де[†] барды. 21Олар Җелиләниң Бетсайда шәхеринден болан Филипиң янына гелип: «Эй, ага, биз Исаны гөрмек ислейәрис» дийип, ондан хайыш этдилер[+]. 22Филип хем муны Андрыса айтды. Онсоң Андрыс билен Филип биле гидип, Иса айтдылар. 23Иса олара шейле җогап берди: «Ынсан Оглуның шөхратланмалы вагты гелди[+]. 24Мен сизе догрусыны айдярын, бугдай дәнеси ере гачып өлмесе, еке дәне болуп галар, йөне өләйсе, көп хасыл берер[+]. 25Бу дүнйәде җаныны сөййән оны йитирйәндир. Эмма бу дүнйәде ким җаныны йигренйән болса, оны бакы яшайыш үчин саклаяндыр[+]. 26Ким Маңа хызмат этмек ислейән болса, ызыма эерсин. Мен ниреде болсам, Мениң хызматкәрим-де шол ерде болар. Маңа хызмат эден адамы Атам[†] хорматлар. 27Хәзир Мениң йүрегим гам-гусса батяр. Мен нәме диейин? „Эй, Ата, Мени шу пурсатдан халас эт“ диейинми? Ёк, Мен хут шу пурсат үчин гелдим ахырын[+]. 28Эй, Ата, адыңы шөхратландыр!» Шонда гөкден: «Мен адымы шөхратландырдым ве ене-де шөхратландырарын» диен сес гелди[+]. 29Ол ерде дуран мәхелле муны эшидип: «Гөк гүрледи» дийди. Кәбирлери болса: «Онуң билен бир перишде[†] геплешди» дийишдилер[+]. 30Иса олара: «Бу сес Мениң үчин дәл-де, сизиң үчин гелди[+]. 31Инди бу дүнйә хөкүм чыкарылмалы вагт гелди. Ине, бу дүнйәниң хөкүмдары шейтан[†] ковлуп чыкарылар[+]. 32Ерден ёкары гөтериленимде, Мен әхли ынсанлары Өзүме чекерин» дийип җогап берди[+]. 33Иса муны нәхили өлүм билен өлҗегини билдирмек үчин айтды[+]. 34Мәхелле Оңа гаршы болуп: «Төвратда[†] айдылышына гөрә, Месих[†] эбеди галмалыдыр. Онсоң нәдип Сен: „Ынсан Оглы ёкары гөтерилмелидир“ диййәрсиң? Ол Ынсан Оглы диййәниң ким?» дийип сорады[+]. 35Иса олара: «Нур сизиң араңызда ене аз вагт болар. Нур барка, нурда гезиң, шонда үстүңизи түмлүк басмаз. Чүнки түмлүкде гезйән өзүниң нирә баряныны билйән дәлдир[+]. 36Нур хениз яныңыздака, нура иман эдиң, шонда нуруң перзентлери боларсыңыз» дийди. Иса булары айдансоң, оларың янындан гидип гизленди[+].


Яхудыларың ынамсызлыгы

37Иса яхудыларың гөзлериниң алнында шунча көп гудратлы аламат гөркезен хем болса, олар Оңа иман этмедилер. 38[+]Буларың бары Ишая пыгамбериң:[†]

«Я Реб[†], бизиң хабарымыза ким ынанды?
Реббиң гүйч-гудраты киме аян болды?»

– дийип айдан шу сөзүниң берҗай болмагы үчин шейле болды[+].

39Хакыкатдан хем, олар ынанып билмейәрдилер. Муңа гөрә, Ишая олар хакда ене шейле дийипдир:

40[+]«Худай[†] оларың гөзлерини көр этди,
йүреклерини гататды.
Гой, гөзлери билен гөрмесинлер,
гулаклары билен эшитмесинлер,
аңлары билен аңламасынлар,
Маңа дөнүп, шыпа тапмасынлар»[+].

41Ишая Исаның шөхратыны гөрүп, бу сөзлери Ол хакда айдыпдыр[+]. 42Муңа гарамаздан, меҗлисиң[†] агзаларының көпүси Оңа иман этди, эмма фарисейлер зерарлы муны ачык ыглан этмедилер, себәби олар синагогадан ковулмакдан горкярдылар[+]. 43Себәби олар ынсанларың өвгүсини Худайың өвгүсинден говы гөрдүлер[+]. 44Иса болса гаты сес билен шейле дийди: «Маңа иман эдйән Маңа дәл-де, Мени Иберене иман эдйәндир[+]. 45Мени гөрйән, Мени Иберени-де гөрйәндир[+]. 46Маңа иман эден хер кес гараңкылыкда галмасын дийип, Мен дүнйә нур болуп гелдим[+]. 47Сөзлерими эшидибем, олары берҗай этмедигиң үстүнден хөкүм чыкармарын. Себәби Мен дүнйәниң үстүнден хөкүм чыкармага дәл-де, оны халас этмәге гелдим[+]. 48Мени рет эдип, сөзлерими кабул этмейәне ахыркы гүнде Мениң хут шу айдян сөзлерим хөкүм чыкарар[+]. 49Себәби Мен Өз-Өзүмден геплемедим. Мени иберен Ата нәме айтмалыдыгымы, нәхили сөзлемелидигими Маңа Өзи буюрды. 50Онуң буйругының болса бакы яшайша говшуряндыгыны билйәрин. Шонуң үчин Атам Маңа нәме буйран болса, Мен сизе диңе шоны айдяндырын».

#### 13‑нҗи бап


Иса[†] шәгиртлериниң аягыны ювяр

1Песах байрамының[†] өң яныды. Иса бу дүнйәден айрылып, Атасының янына гитмели сагадының гелендигини билйәрди. Иса бу дүнйәде Өзүниңкилери хемише сөйди, олары ахыркы гүне ченли сөйди[+].

2Агшамлык нахар вагтыды. Иблис[†] эййәм Симуның оглы Юдас Искариодың калбына Иса хайынлык этмек ниетини салыпды[+]. 3Иса Атасының әхли зады Өз ыгтыярына берендигини, Өзүниң Худайдан[†] гелип, Худая гитҗекдигини билйәрди[+]. 4Шонуң үчин Ол нахар башындан туруп, донуны чыкарды-да, бир яглык билен билини гушады. 5Онсоң бир легене сув гуйды-да, шәгиртлериниң аякларыны ювуп, гушанан яглыгы билен сүпүрмәге дурды[+]. 6Иса Симун Петрусың янына геленде, Петрус Оңа: «Эй, Агам, Сен мениң аягымы ювҗак болярмың?» дийди. 7Иса оңа: «Мениң эдйән ишиме энтек акылың чатмаяр, муңа соң дүшүнерсиң» дийди. 8Петрус Оңа: «Ёк, мен Саңа аягымы асла ювдурмарын!» дийди. Эмма Иса оңа: «Эгер ювмасам, онда Мениң билен шәриклигиң болмаз» дийип җогап берди[+]. 9Симун Петрус Оңа: «Агам, онда диңе аягымы дәл, элими-де, башымы-да юв» дийди. 10Иса оңа: «Ювнан адамың диңе аягыны ювмакдан башга хаҗаты ёкдур, тутуш бедени тәмиздир.[†] Сиз хем тәмизсиңиз, йөне хеммәңиз дәл» дийди[+]. 11Иса Өзүне кимиң хайынлык этҗекдигини билйәрди. Шонуң үчин-де «Хеммәңиз тәмиз дәл» дийипди[+].

12Иса оларың аякларыны ювуп боланындан соң, донуны гейди-де, ене сачак башына гечип отурды ве олара шейле дийди: «Сизе нәме эдениме дүшүнйәрсиңизми? 13Сиз Маңа „Мугаллым“, „Ага“ дийип, догры[†] айдярсыңыз, себәби Мен Шолдурын[+]. 14Эгер Мен сизиң Агаңыз ве Мугаллымыңыз болубам, аягыңызы юван болсам, онда сиз-де бири-бириңизиң аягыңызы ювмалысыңыз[+]. 15Мениң сизе эденими, сиз хем бири-бириңизе эдерсиңиз дийип, Мен сизе гөрелде гөркездим[+]. 16Мен сизе догрусыны айдярын, гул хоҗайындан бейик дәлдир, хабарчы-да өзүни иберенден бейик дәлдир[+]. 17Эгер бу затлара дүшүнип, олары берҗай этсеңиз, багтлы боларсыңыз[+].


Юдасың Иса хайынлык этҗекдиги барадакы гүррүң

18[+][•]Мен сизиң хеммәңиз хакда айтмаярын. Мен Өз сайланларымы билйәрин. Эмма, гой, бу Мукаддес[†] Язгылардакы: „Хатда дузумы иен маңа хайынлык этди“ диен сөзлер берҗай болсун[+]. 19Мен сизе нәме болҗагыны өңүнден айдярын. Булар амала ашан вагты сиз Мениң кимдигиме гөз етирерсиңиз, Маңа ынанарсыңыз[+]. 20Сизе догрусыны айдярын, Мениң иберен адамымы кабул эден Мени кабул эдйәндир, Мени кабул эден болса, Мени Иберени кабул эдйәндир»[+]. 21Бу затлары айдандан соң, Исаның йүрегини гусса гаплады. Ол: «Хакыкатдан хем, сизиң бириңиз Маңа хайынлык эдерсиңиз» дийип, ачык айтды[+]. 22Шәгиртлери Онуң муны киме какдырып айдяныны билмән, алҗыраңңылык билен бири-бирлерине середишдилер. 23Сачак башында шәгиртлерден бири Иса япланып отырды. Ол Исаның сөйгүли шәгирдиди[+]. 24Симун Петрус Онуң киме какдырып айдяныны сорамагы яңкы шәгирде үмледи. 25Ол хем Иса япланып отуршына Ондан: «Агам, ол ким?» дийип сорады. 26Иса: «Шу чөреги окара батырып, киме берсем, ол шолдур» дийип җогап берди. Онсоң Ол чөреги окара батырды-да, оны Симуның оглы Юдас Искариода берди. 27Чөреги алан бадына, Юданың ичине шейтан[†] гирди. Иса оңа: «Нәме этҗек болсаң, тизрәк эт» дийди. 28Муны Исаның оңа нәме үчин айданына отуранларың хич бири дүшүнмеди. 29Пул торба Юдасда болансоң, кәбирлери Иса оңа: «Байрам үчин бизе герек затлары сатын ал» я-да «Гарыплара бираз пул пайла» диййәндир өйтдүлер[+]. 30Юдас болса чөреги алан бадына дашары чыкып гитди. Гараңкы дүшүпди.


Иса Петрусың инкәр этҗекдигини айдяр


(Матта 26:31-35; Марк 14:27-31; Лука 22:31-34)

31Юдас чыкып гиденсоң, Иса шейле дийди: «Инди Ынсан Оглы шөхратландырылды,[†] Худай-да Ол аркалы шөхратландырылды[+]. 32Эгер Худай Ынсан Оглы аркалы шөхратланан болса, Оны хем Өз шөхратына шәрик эдер. Хава, Оны шол пурсадың өзүнде шөхратландырар[+]. 33Балаларым! Мен инди сизиң билен узак болмарын. Сиз Мени агтарарсыңыз, йөне яхудылара[†] айданымы сизе-де айдярын: „Мениң гитҗек ериме сиз барып билмерсиңиз“[+]. 34Сизе бир тәзе табшырык[†] берйәрин: бири-бириңизи сөйүң. Мениң сизи сөйшүм ялы, сиз-де бири-бириңизи сөйүң[+]. 35Эгер бири-бириңизи сөйсеңиз, хеммелер сизиң Мениң шәгирдимдигиңизи билерлер».

36[•]Симун Петрус Исадан: «Агам, Сен нирә барярсың?» дийип сорады. Иса оңа: «Сен Мениң билен хәзир гидип билмерсиң, йөне соңра барып билерсиң» дийип җогап берди. 37Петрус Оңа: «Агам, нәме үчин мен Сениң билен хәзир гидип билмерин? Мен Сениң үчин җанымы бермәге-де тайяр» дийди[+]. 38Иса оңа: «Сен Мениң үчин җаныңы бермәге тайярмың?! Мен саңа догрусыны айдярын, хораз гыгырмаздан өң, сен Мени үч гезек инкәр эдерсиң» дийип җогап берди[+].

#### 14‑нҗи бап


Иса[†] – Худая элтйән ёл

1Иса ене сөзе башлады: «Йүрегиңиз гусса батмасын. Худая иман эдиң, Маңа иман эдиң[+]. 2Атамың өйүнде яшамага ер көпдүр. Шейле болмаса, Мен сизе: „Ер тайынламага барярын“ диермидим? 3Гидип, сизиң үчин ер тайынланымдан соңра, ене гелип, сизи Өз яныма алып гидерин. Мениң болян еримде сиз хем боларсыңыз[+]. 4Сиз Мениң барян ериме элтйән ёлы билйәнсиңиз». 5Томас Оңа: «Агам, биз Сениң нирә баряныңы билмесек, ёлы ниреден билели?» дийди[+]. 6Иса оңа: «Ёл, хакыкат ве яшайыш Мендирин, Менсиз хич ким Атаның янына барып билмез[+]. 7Мени чындан танасаңыз, Атамы-да танарсыңыз. Инди Оны танаярсыңыз, Оны гөрдүңиз» дийди. 8Филип Оңа: «Агам, Атаны бизе гөркез, бизе шол етерлик» дийди[+]. 9Иса оңа шейле дийди: «Эй, Филип, Мен сизиң билен шейле көп вагт болсам-да, Мени танамадыңмы? Мени гөрен Атаны-да гөрендир. Сениң „Атаны бизе гөркез“ диймәң нәме[+]? 10Мениң Атададыгыма, Атаның хем Мендедигине сен иман этмейәрсиңми? Сизе айдян сөзлерими Мен Өз-Өзүмден айтмаярын. Терсине, Менде яшаян Атам Мен аркалы Өз ишлерини эдйәр[+]. 11Мениң Атададыгыма, Атаның-да Мендедигине иман эдиң; хич болманда, гөркезен гудратларым үчин иман эдиң[+]. 12Сизе догрусыны айдярын, Маңа иман эден Мениң битирен ишлерими-де битирер, хатда булардан хем хас бейик ишлери битирер. Себәби Мен Атаның янына барярын[+]. 13Атам Оглы аркалы шөхратланар[†] ялы, Мениң адым билен нәме дилесеңиз, дилегиңизи битирерин. 14Хава, Мениң адым билен Менден нәме дилесеңиз, дилегиңизи берҗай эдерин[+].


Иса Мукаддес Рухы[†] вада берйәр

15Мени сөййән болсаңыз, буйрукларымы берҗай эдиң[+]. 16Мен Атама ялбарарын, Ол сизе хемише сизиң билен болҗак башга бир Хемаятчы,[+] 17ягны Хакыкат Рухуны берер. Дүнйә Оны кабул эдип билмез, себәби дүнйә Оны не гөрйәр, не-де танаяр. Йөне сиз Оны танаярсыңыз, себәби Ол сизиң араңызда яшап, ичиңизде болар[+]. 18Мен сизи етим гоймарын, ене яныңыза гайдып гелерин. 19Аз салымдан соң дүнйә Мени гөрмез, эмма сиз гөрерсиңиз. Мениң яшаяндыгым үчин, сиз-де яшарсыңыз[+]. 20Шол гүн Мениң Атададыгымы, сизиң Мендедигиңизи, Мениң-де сиздедигиме гөз етирерсиңиз. 21Мениң буйрукларымы берҗай эдйән киши Мени сөййәндир. Мени сөййәни Атам-да сөер. Мен хем оны сөерин ве Өзүми оңа аян эдерин»[+]. 22Шонда Искариот дәл-де, бейлеки Юдас Исадан: «Эй, Агам, нәме үчин Сен Өзүңи дүнйә дәл-де, бизе аян этмек ислейәрсиң?» дийип сорады[+]. 23Иса оңа шейле җогап берди: «Ким Мени сөййән болса, сөзүми берҗай эдер. Атам хем оны сөер. Мен Атам билен ол адамың янына барып, онуң билен яшарыс[+]. 24Мени сөймейән Мениң сөзүми берҗай эдйән дәлдир. Сизиң бу эшидйән сөзлериңиз Мениңки дәл-де, Мени иберен Атаныңкыдыр. 25Мен бу затлары сизе Өзүм яныңыздакам айдярын. 26Атаның Мениң адымдан иберҗек Хемаятчысы, ягны Мукаддес Рух сизе әхли зады өвредер. Мениң сизе айдан әхли сөзлерими ядыңыза салар[+]. 27Мен сизе рахатлык гоюп барярын, Өз рахатлыгымы сизе берйәрин. Мен муны дүнйәниң берши ялы бермейәрин. Йүрегиңиз гусса батмасын, горкмаң[+]. 28Сизе „Мен гидип барярын, эмма яныңыза гайдып гелерин“ диеними эшитдиңиз ахырын. Эгер сиз Мени чындан сөййән болсаңыз, Мениң Атаның янына гидйәндигиме шатланардыңыз. Чүнки Ата Менден бейикдир[+]. 29Мен сизе бу затлар амала ашмаздан өң айтдым, амала ашан вагты ынанарсыңыз[+]. 30Маңа инди сизиң билен геплешере көп вагт галмады, себәби бу дүнйәниң хөкүмдары шейтан[†] гелйәр. Онуң Мен бабатда хич хили ыгтыяры ёкдур[+]. 31Эмма дүнйә Мениң Атаны сөййәндигими, Атаның Өзүме нәме буйран болса, шоны берҗай эдйәндигими билмелидир. Ханы, туруң, бу ерден гиделиң».

#### 15‑нҗи бап


Үзүм агаҗы ве шахалар

1Мен хакыкы үзүм агаҗыдырын ве Атам багбандыр[+]. 2Ол Мениң миве бермейән хер бир шахамы кесип ташлаяр, миве берйәнини болса тәмиз[†] болар ялы ве көп миве берер ялы тимарлаяр[+]. 3Мениң сизе айдан сөзүм аркалы сиз биреййәм тәмизсиңиз[+]. 4Менде яшаң, Мен хем сизде яшайын. Үзүм агаҗындан айрылан шаха өз-өзүнден миве берип билмейши ялы, Менден айрылсаңыз, сиз хем миве берип билмерсиңиз[+]. 5Мен үзүм агаҗыдырын, сиз шахаларсыңыз. Ким Менде, Менем онда яшасам, ол бол миве берер. Сиз Менден үзңе хич зат эдип билмерсиңиз[+]. 6Ким Менде яшамаса, кесилен шаха кимин ташланып, гурар. Гуран шахалары болса йыгнап, ода якарлар[+]. 7Менде месген тутуп, сөзлерими йүрегиңизде сакласаңыз, нәме дилесеңиз, сизе берлер[+]. 8Сиз көп миве берип, Мениң шәгиртлеримдигиңизи гөркезерсиңиз. Бу аркалы Атам шөхратланар.[†] 9Атамың Мени сөйши ялы, Мен-де сизи сөйдүм. Мениң сөйгимде галың[+]. 10Мен Атамың буйрукларыны берҗай эдип, Онуң сөйгүсине вепалы болшум ялы, сиз хем буйрукларымы берҗай этсеңиз, Мениң сөйгиме вепалы боларсыңыз. 11Мен бу затлары сизе шатлыгыма шәрик болуп, шатлыгыңызың долуп-дашмагы үчин айтдым[+]. 12Мениң буйругым шудур: Мен сизи нәхили сөен болсам, сиз хем бири-бириңизи шонуң ялы сөйүң[+]. 13Ким җаныны достлары үчин пида этсе, мундан бейик сөйги ёкдур[+]. 14Эгер буйрукларымы берҗай этсеңиз, Мениң достларым боларсыңыз[+]. 15Мундан бейләк Мен сизе гул диймерин, себәби гул хоҗайынының нәме эдйәнини билйән дәлдир. Мен сизе дост диййәрин, себәби Атамдан эшиден әхли затларымы сизе айтдым[+]. 16Сиз Мени дәл-де, Мен сизи сайладым. Мен сизиң гидип, хич солмаян миве бермегиңиз үчин сайлап-сечдим. Шоңа гөрә Мениң адым билен Атадан нәме дилесеңиз, Ол сизе берер[+]. 17Мениң сизе буйругым шудур: бири-бириңизи сөйүң[+].


Дүнйә шәгиртлери йигренйәр

18Дүнйә сизи йигренйән болса, онуң сизден өң Мени йигренендигини билиң[+]. 19Дүнйәден болан болсадыңыз, дүнйә сизи өзүниңкилер кимин сөерди. Эмма сиз бу дүнйә дегишли дәлсиңиз. Мен сизи бу дүнйәден сайлап алдым. Ине, шонуң үчин хем, дүнйә сизи йигренйәр[+]. 20Мениң сизе: «Хызматкәр хоҗайындан бейик дәлдир» диен сөзүми ядыңыза салың. Олар Мени ызарласалар, онда сизи-де ызарларлар. Мениң сөзүми берҗай этселер, сизиңкини-де берҗай эдерлер[+]. 21Олар сизе бу затларың әхлисини Мениң адым үчин эдерлер, себәби олар Мени Иберени танамаярлар. 22Мен гелип, олара айтмадык болсадым, олар гүнәкәр болмаздылар. Инди болса билмәндиклерини баханалап билмезлер[+]. 23Мени йигренйән Мениң Атамы-да йигренйәндир[+]. 24Эгер Мен оларың арасында башга хич кимиң башармадык гудратларыны гөркезмедик болсам, гүнәде айыплы болмаздылар. Инди болса эден гудратларымы гөрселер-де, Мени хем, Атамы хем йигрендилер[+]. 25[+]Бу болса Мукаддес[†] Язгыларда: «Мени нәхак ере йигрендилер» дийип язылан сөзлериң берҗай болмагы үчиндир[+]. 26Мениң сизе Атамдан иберҗек Хемаятчым, ягны Атамдан чыкан Хакыкат Рухы геленде, Мен хакда шаятлык эдер[+]. 27Сиз хем шаятлык эдерсиңиз, себәби башдан-аяк Мениң билен биле болдуңыз[+].

#### 16-нҗы бап

1Мен сизе бу затлары имандан дәнмезлигиңиз үчин айтдым. 2Сизи синагогалардан коварлар. Шейле бир дөвүр гелер, сизи өлдүрмек билен хер бир киши Худая хызмат эдйәндирин өйдер[+]. 3Олар бу ишлери Атам билен Мени танамаяндыклары үчин эдерлер[+]. 4Булары Мен сизе хәзирден айдып гойярын. Вагты геленде, булары сизе айдандыгымы ядыңыза саларсыңыз.


Мукаддес Рухуң[†] хызматы

Сизе булары илкибашда гүррүң бермедим, себәби Өзүм сизиң билен биледим[+]. 5Инди болса Мен Өзүми Иберениң янына гидйәрин. Сизиң хич бириңиз Менден: «Нирә гидйәрсиң?» дийип сорамаярсыңыз[+]. 6Муңа дерек бу затлары айданым үчин сизиң йүрегиңиз гайгы-гама батды. 7Эмма Мен сизе хакыкаты сөзлейәрин: Мениң гитмегим сизиң үчин бәхбитдир. Мен гитмесем, Хемаятчы сизе гелмез, гитсем велин, Оны сизе иберерин[+]. 8Хемаятчы гелен вагты дүнйәниң гүнә, адалат ве хөкүм бабатда нәхакдыгыны субут эдер. 9Гүнә барадакы хакыкат шундан ыбарат: адамлар Маңа ынанмаярлар[+]. 10Адалат бабатда болса, Мен Атамың янына гидйәрин ве мундан бейләк сиз Мени гөрмерсиңиз. 11Хөкүм бабатда айтсам, бу дүнйәниң хөкүмдары шейтан[†] хөкүм эдилендир[+]. 12Сизе айтҗак ене көп затларым бар, эмма мундан артыгы аңыңыза сыгмаз. 13Эмма Хакыкат Рухы гелен вагты сизи тутуш хакыката алып гидер. Ол Өз-Өзүнден геплемез, нәме эшитсе, шоны гепләр ве гелҗек затлары сизе аян эдер[+]. 14Ол Мени шөхратландырар,[†] себәби Менден эшиден затларыны сизе аян эдер. 15Атамың әхли затлары Мениңкидир. Шонуң үчин Менден эшиден затларыны сизе аян эдер дийдим[+]. 16«Аз вагтдан соң сиз Мени гөрмерсиңиз, эмма көп вагт гечмәнкә, ене Мени гөрерсиңиз»[+].


Гайгыңыз шатлыга өврүлер

17Шонда Исаның кәбир шәгиртлери бири-бирине: «Онуң: „Аз вагтдан соң Мени гөрмерсиңиз, эмма көп вагт гечмәнкә, ене Мени гөрерсиңиз“, шейле хем: „Мен Атамың янына гидйәрин“ диен сөзлери нәме аңладярка?» дийишдилер. 18Олар сөзүни довам эдип: «Аз вагтдан соң Мени гөрмерсиңиз дийдиги нәмекә? Онуң нәме диймекчи болянына биз-ә дүшүнмейәрис» дийдилер. 19Иса[†] Өзүне сораг бермек ислейәндиклерини билип, шейле дийди: «Аз вагтдан соң Мени гөрмерсиңиз, эмма көп вагт гечмәнкә, ене Мени гөрерсиңиз диййәним үчин бири-бириңизе сораг берйәрсиңизми? 20Сизе догрусыны айдярын, сиз аглап яс тутарсыңыз, дүнйә болса шатланар. Сиз гайга батарсыңыз, йөне гайгыңыз шатлыга өврүлер[+]. 21Аял догурҗак вагты агыры чекйәндир, себәби айы-гүни доландыр. Эмма чага догландан соң, ол чаганың дүнйә иненлигиниң шатлыгы билен гайгы-гуссаны унудар[+]. 22Сиз хем шейлесиңиз, хәзир гам-гусса чекйәрсиңиз, эмма Мен сизи ене гөрерин, шонда гөвнүңиз галкынар, хич ким сизден шатлыгыңызы алып билмез[+]. 23Шол гүн Менден хич зат сорамарсыңыз. Сизе догрусыны айдярын, Мениң адым билен Атадан нәме дилесеңиз, Ол сизе берер[+]. 24Шу вагта ченли сиз Мениң адымдан хич зат дилемедиңиз. Диләң, аларсыңыз, шатлыгыңыз долуп-дашар[+]. 25Мен бу затлары сизе тымсаллар аркалы айтдым, йөне вагт гелер, Мен тымсаллар билен геплемән, Атам барада ач-ачан гүррүң берерин[+]. 26Шол гүн Атамдан Мениң адым билен өзүңиз диләрсиңиз. Мениң сизиң үчин Атамдан дилемегимиң хаҗаты болмаз. 27Чүнки Атамың Өзи сизи сөййәр, себәби сиз Мени сөйүп, Мениң Худайдан[†] гелендигиме ынандыңыз[+]. 28Мен Атамың янындан гайдып, дүнйә гелдим. Инди болса дүнйәни ташлап, Атамың янына барярын»[+]. 29Исаның шәгиртлери Оңа: «Ине, инди Сен хич бир тымсалсыз, ачык сөзлейәрсиң. 30Сениң әхли затлары билйәндигиңе биз инди дүшүндик. Саңа сораг бермегиң гереги ёк. Инди биз Сениң Худайдан гелендигиңе ынанярыс» дийдилер[+]. 31Иса олара: «Инди чындан ынанярсыңызмы? 32Ине, вагт гелер, эййәм гелди хем, әхлиңиз өйли-өйүңизе даргашып гидерсиңиз. Мени еке ташлап гидерсиңиз. Эмма Мен еке дәлдирин, себәби Атам Мениң билендир[+]. 33Бу затлары сизе Менде рахатлыгыңыз болсун дийип айтдым. Бу дүнйәде гайгы-гуссаңыз болар, йөне мерт болуң. Мен дүнйәни еңдим!» дийди[+].

#### 17‑нҗи бап


Иса[†] дога-дилег эдйәр

1Бу затлары айдансоң, Иса гөзлерини гөге дикип, шейле дийди: «Эй, Атам, пурсат гелди. Оглуңы шөхратландыр,[†] Оглуң хем Сени шөхратландырсын[+]. 2Сен Огла әхли ынсанларың үстүнден ыгтыяр бердиң. Гой, Огул хем Сениң Оңа табшыран әхли ынсанларыңа бакы яшайыш берсин[+]. 3Бакы яшайыш болса, Сени, ягны еке-тәк хак Худайы[†] ве Сениң иберен Иса Месихиңи[†] танамакдыр. 4Өзүме табшыран ишиңи берҗай этмек билен Мен Сени ер йүзүнде шөхратландырдым. 5Эй, Атам, дүнйә ярадылмаздан өңем Мениң Сениң хузурыңда шөхратым барды. Инди шол шөхрат билен Мени ене-де Өз хузурыңда шөхратландыр[+].

6Дүнйәден Өзүме берен адамларыңа Сениң адыңы аян этдим. Олар Сениңкидир ве Сен олары Маңа бердиң, олар Сениң сөзүңи берҗай этдилер. 7Инди олар Маңа берен әхли задыңың Сендендигини билйәрлер. 8Чүнки Маңа айдан сөзлериңи Мен олара етирдим. Олар сөзлериңи кабул эдип, Мениң, хакыкатдан-да, Сенден гелендигими билдилер. Мени Сениң иберендигиңе иман этдилер[+]. 9Олар үчин Саңа ялбарярын. Дүнйә үчин дәл-де, Маңа берен адамларың үчин ялбарярын, чүнки олар Сениңкидир[+]. 10Мениң әхли задым Сениңкидир, Сениңки-де Мениңкидир, Мен олар аркалы шөхратландым[+]. 11Мен бу дүнйәде мундан артык галмарын, эмма олар энтек дүнйәдедирлер. Мен Сениң яныңа доланып барярын. Эй, Мукаддес[†] Атам, Маңа берен адамларыңы Өз гудратлы гүйҗүң билен гора. Маңа-да шол гүйҗи Сен бердиң. Шонда олар хем Бизиң ялы бир болсунлар[+]. 12Мен оларың янындакам, Маңа берен гудратың билен олары горап сакладым. Мукаддес Язгылар берҗай болсун дийип, хеләк эдилмели адамдан башга оларың хич бири йитмеди[+]. 13Инди Мен Сениң яныңа барярын. Олар Мениң шатлыгымдан долсун дийип, булары олара хениз бу дүнйәдекәм айдярын[+]. 14Мен олара Сениң сөзлериңи етирдим, дүнйә болса олары йигренди. Чүнки Мениң дүнйәден болмайшым ялы, олар-да дүнйәден дәлдирлер[+]. 15Олары дүнйәден алмагыңы дәл-де, шейтандан[†] горамагыңы дилейәрин[+]. 16Мениң бу дүнйәден болмайшым ялы, олар-да бу дүнйәден дәлдирлер. 17Сениң сөзүң хакыкатдыр. Хакыкатың аркалы олары мукаддес эт[+]. 18Сениң Мени дүнйә иберишиң ялы, Мен хем олары дүнйә ибердим[+]. 19Олар хем Сениң хакыкатың аркалы мукаддес болары ялы, Мен Өзүми Саңа багыш этдим. 20Мен диңе олар үчин дәл, эйсем оларың вагзы билен Маңа иман этҗеклер үчин-де дилег эдйәрин. 21Оларың хеммеси бир болсун. Ата, Сениң Менде, Мениң-де Сенде болшум ялы, олар хем Бизде болсунлар. Шейлеликде, Мени Сениң иберендигиңе дүнйә иман этсин. 22Маңа берен шөхратыңы олара бердим. Бизиң бир болшумыз ялы, олар-да бир болсун[+]. 23Мен олардадырын, Сен болса Мендесиң. Мени Сениң иберендигиңи, Мени сөйшүң кимин олары-да сөййәндигиңи дүнйә билер ялы, олар бүтеви бирликде болсунлар. 24Эй, Ата, Сениң Маңа берен ынсанларың-да Мениң билен бир ерде болмакларыны ислейәрин. Шейле хем, гой, олар Мениң шөхратымы ве Сениң Маңа берен шөхратыңы гөрсүнлер. Чүнки Сен Мени дүнйә ярадылмаздан өң сөййәрдиң[+]. 25Эй, адалатлы[†] Ата, дүнйә Сени танамаяр, эмма Мен Сени танаярын. Бу адамлар хем Мени Сениң иберендигиңи билйәрлер[+]. 26Маңа болан сөйгиң оларда-да болсун, Мен хем оларда болайын дийип, Сениң адыңы олара танатдым ве танатмагы довам эдерин»[+].

#### 18‑нҗи бап


Иса[†] тутуляр


(Матта 26:47-56; Марк 14:43-50; Лука 22:47-53)

1[•]Бу затлары айдып болансоң, Иса шәгиртлери билен Кидрон дересинден гечип, ол ердәки зейтун багына гирди[+]. 2Шәгиртлери билен Иса шол ерде йыгы-йыгыдан душушып дурярды. Шоңа гөрә, Оңа хайынлык эден Юдас хем ол ери билйәрди[+]. 3Ол Рим эсгерлериниң бир бөлүми билен бирликде ёлбашчы руханыларың[†] ве фарисейлериң[†] иберен гаравулларыны алып гелди. Оларың эллери чыралы, пануслы ве ок-яраглыды[+]. 4Иса Өз башына дүшҗек әхли зады билйәрди. Шонуң үчинем өңе чыкып, олардан: «Кими гөзлейәрсиңиз?» дийип сорады[+]. 5Олар Оңа: «Насыралы Исаны» дийип җогап бердилер. Иса олара: «Шол Мендирин» дийди. Оңа хайынлык эден Юдас-да олар билен дурды. 6Иса олара: «Шол Мендирин» диенде, олар ыза чекилип, ере йыкылдылар. 7Иса олардан ене: «Кими гөзлейәрсиңиз?» дийип сорады. Олар: «Насыралы Исаны» дийдилер. 8Иса олара: «Мен сизе „Шол Мендирин“ дийдим ахырын. Мени гөзлейән болсаңыз, булары гойбериң, гитсинлер» дийди. 9Иса муны «Маңа беренлериңден хич бирини йитирмедим» диен сөзлериниң берҗай болмагы үчин айтды[+]. 10Шол вагт Симун Петрус гылыҗыны гынындан чыкарды-да, баш руханының хызматкәрини уруп, саг гулагыны кесди. Ол хызматкәриң ады Малхусды[+]. 11Иса Петруса: «Гылыҗыңы гынына сал. Атамың Маңа берен хасрат кәсесинден ичмәйинми?» дийди[+]. 12[•]Онсоң эсгерлер, оларың харбы серкердеси ве яхуды[†] гаравуллары Исаны тутуп, элини-аягыны даңдылар. 13Оны илки Хананың янына алып бардылар. Ханан шол йыл баш руханы сайланан Каяфаның гайынатасыды[+]. 14Халк үчин бир адамың өлмеги бәхбитлидир дийип, яхудылара маслахат берен хем Каяфады[+].


Петрус Исаны инкәр эдйәр

15Симун Петрус билен ене бир шәгирт Исаның ызына дүшүп гитдилер. Яңкы шәгирт баш руханы билен өңден таныш болансоң, ол Иса билен биле баш руханының ховлусына гирди. 16[•]Йөне Петрус дашарда, гапының агзында дурды. Онсоң баш руханы билен таныш шәгирт дашары чыкды-да, гапыны саклаян аяла бир затлар айдып, Петрусы ичери салды. 17Гапыны саклаян аял Петруса: «Сенем бу Адамың шәгиртлеринден-ә дәлсиң?» дийип сорады. Ол: «Ёк» дийип җогап берди. 18Хованың совук боланы үчин хызматкәрлер ве гаравуллар от якып, чоюнып дурдулар. Петрус хем оларың янында йылнып дурды.


Баш руханы[†] Исаны сораг эдйәр


(Матта 26:59-66; Марк 14:55-64; Лука 22:66-71)

19[•]Баш руханы Исадан Онуң шәгиртлери ве таглыматы барада сораярды. 20Иса оңа җогап берип: «Мен дүнйә әхли зады ач-ачан айтдым. Әхли яхудыларың йыгнанян синагогаларында ве ыбадатханада[†] хемише өвретдим, гизлинликде хич зат айтмадым[+]. 21Нәме үчин Менден сораярсың? Нәме айданымы эшиденлерден сора. Олар Мениң нәме диеними билйәндирлер» дийди. 22Бу затлары айдып болансоң, шол ерде дуран гаравулларың бири Исаның дулугына бир шапбат чалып: «Баш рухана шейле җогап берйәрсиңми?» дийди[+]. 23Иса оңа: «Мен нәдогры айдан болсам, мунуң нәдогрудыгыны субут эт. Эгер догры[†] айдан болсам, онда нәме үчин Мени урярсың?» дийди. 24Онсоң Ханан Исаның элини даңдырып, Оны баш руханы Каяфаның янына иберди.


Петрус Исаны ене инкәр эдйәр


(Матта 26:71-75; Марк 14:69-72; Лука 22:58-62)

25Симун Петрус ол ерде ода чоюнып дурды. Ондан: «Сенем Онуң шәгиртлеринден-ә дәлсиң?» дийип сорадылар. Эмма ол: «Ёк» дийип инкәр этди. 26Ол ерде баш руханының хызматкәрлеринден бири Петрусың гулагыны кесен адамың гарындашыды. Ол хызматкәр: «Мен сени багда Онуң билен биле гөрмедимми нәме?» дийди[+]. 27Петрус ене инкәр этди, эдил шол вагт хораз гыгырды[+].


Иса Пилатың[†] өңүнде


(Матта 27:1,2,11-31; Марк 15:1-20; Лука 23:1-5,13-25)

28[•]Онсоң яхудылар Исаны Каяфаның янындан Рим хәкиминиң җайына алып бардылар. Шол вагт даң атыпды. Песах нахарындан ийип билер ялы ве дини дәп-дессурлары бозмазлык үчин яхудылар хәкимиң җайына гирмедилер[+]. 29Шейлеликде, Пилатың өзи оларың янына гелип: «Бу Адамы нәмеде айыплаярсыңыз?» дийип сорады[+]. 30Олар: «Бу Адам җенаятчы болмадык болса, Оны тутуп, сениң яныңа гетирмездик» дийип җогап бердилер. 31Пилат олара: «Бейле болса, Оны әкидиң-де, өз кануныңыз[†] боюнча хөкүм чыкарыбериң» дийди. Яхудылар Пилата: «Бизиң кимдир бирини өлүме хөкүм этмәге хакымыз ёк» дийдилер. 32Бу Исаның Өзүниң нәхили өлүм билен өлҗекдиги барада өңден айдан сөзлериниң берҗай болмагы үчинди[+]. 33Онсоң Пилат ене өз җайына гирди-де, Исаны чагырып, Ондан: «Сен яхудыларың Патышасымы?» дийип сорады[+]. 34Иса ондан: «Муны өзүңден айдярсыңмы я-да Мен хакда саңа башгалар айтдымы?» дийип сорады. 35Пилат Иса: «Эйсем мен яхудымы нәме? Сени маңа Өз халкың билен ёлбашчы руханылар тутуп гетирдилер. Сен нәме иш этдиң?» дийди. 36Иса оңа: «Мениң Патышалыгым бу дүнйәден дәл. Эгер Мениң Патышалыгым бу дүнйәден болсады, онда хызматкәрлерим Мени яхудыларың элине бердирмеҗек болуп гөрешердилер. Эмма Мениң Патышалыгым башга ердендир» дийди[+]. 37Пилат Оңа: «Диймек, Сен Патыша-да?» дийди. Иса оңа: «Патышадыгымы өзүң айдып дурсуң. Мен хакыката шаятлык этмек үчин догулдым, шонуң үчин хем дүнйә гелдим. Хакыкатың тарапдары болан хер бир адам Маңа гулак асар» дийип җогап берди[+]. 38Пилат Ондан: «Хакыкат нәме?» дийип сорады.

Муны диенден соң, ол ене яхудыларың янына чыкып, олара: «Мен Ондан хич бир язык тапмадым[+]. 39Эмма сизиң бир адатыңыз бар, шол адат боюнча хер йыл Песах байрамында[†] мен бир адамы туссаглыкдан бошадярдым. Инди сизиң үчин яхудыларың Патышасыны бошатмагымы ислейәрсиңизми?» дийди[+]. 40Шонда олар: «Оны дәл, бизе Бараббасы бошат!» дийип гыгырышдылар.

Бараббас болса бир гозгалаңчыды.

#### 19-нҗы бап


Иса[†] өлүме хөкүм эдилйәр

1[•]Соңра Пилат[†] Исаны тутуп гамчылатды. 2Эсгерлер тикенден тәч өрүп, Онуң башына гейдирдилер, эгнине гырмызы дон япдылар. 3Янына барып: «Яшасын яхудыларың[†] Патышасы!» дийшип, Онуң дулугына шарпык чалдылар. 4Пилат ене дашары чыкып, яхудылара: «Ине, Оны сизиң өңүңизе гетирйәрин. Ондан хич бир айып тапмандыгымы билип гоюң» дийди[+]. 5Шол вагт башы тикенден тәчли, эгни гырмызы донлы Иса дашары чыкды. Пилат олара: «Ине, ол Адам!» дийди. 6Ёлбашчы руханылар[†] билен баштутанлар Исаны гөрүп: «Оны хача чүйле, хача чүйле!» дийип гыгырышдылар. Пилат олара: «Оны әкидип, өзүңиз хача чүйләң. Мен-ә Ондан хич бир язык тапмадым» дийди. 7Яхудыларың баштутанлары: «Бизиң бир канунымыз[†] бар, шол канун боюнча Ол өлмели, себәби Ол Өзүни Худайың Оглы[†] дийип атландыряр» дийдилер[+]. 8Бу сөзлери эшидип, Пилат өрән горкды. 9Ол тәзеден өзүниң хәкимлик җайына гирип, Исадан: «Сен нирели?» дийип сорады. Эмма Иса оңа җогап бермеди[+]. 10Пилат Оңа: «Сен мениң билен геплешмекден йүз өвүрйәңми? Сени бошатмага-да, хача чүйлемәге-де мениң ыгтыярымың бардыгыны билеңокмы?» дийди. 11Иса оңа: «Эгер саңа ёкардан берилмедик болсады, Мениң үстүмден хич хили ыгтыярың болмазды. Шонуң үчин хем, Мени тутуп, сениң элиңе берениң гүнәси хас-да агырдыр» дийип җогап берди[+]. 12Шундан соң Пилат Исаны бошатмага сынанышды. Эмма яхудыларың баштутанлары гыгырышып: «Оны бошатсаң, сен императорың[†] досты дәлсиң. Ким-де ким өзүни патыша сайса, ол императора гаршыдыр» дийдилер[+]. 13Пилат бу сөзлери эшидип, Исаны дашары алып чыкды ве Даш секи дийилйән ерде хөкүм күрсүсинде отурды. Бу ериң арамейче ады Габбатады. 14Песах байрамына[†] тайярлык гүнүди. Гүнортана голай Пилат яхудылара йүзленип: «Ине, сизиң Патышаңыз!» дийди. 15Олар: «Гүм эт Оны! Ёк эт! Оны хача чүйле!» дийип гыгырышдылар. Пилат олардан: «Патышаңызы хача чүйләйинми?» дийип сорады. Ёлбашчы руханылар: «Бизиң императордан башга патышамыз ёкдур» дийип җогап бердилер[+]. 16Ахыры Пилат Исаны хача чүйлемек үчин, Оны эсгерлериң элине табшырды.


Иса хача чүйленйәр


(Матта 27:32-44; Марк 15:21-32; Лука 23:26-43)

17[•]Эсгерлер Исаны алып гитдилер. Иса хачыны Өзи гөтерип, Келлечанак дийилйән ере гелди. Бу ериң арамейче ады Голготады. 18Ол ерде Исаны ве Онуң билен биле ене ики адамы хача чүйледилер: оларың бири – Онуң саг тарапында, бейлекиси чеп тарапындады, Иса болса ортадады. 19Пилат бир тагтаның йүзүне язгы яздырып, оны хачың ёкарсындан асдырды. Тагтада: «ЯХУДЫЛАРЫҢ ПАТЫШАСЫ НАСЫРАЛЫ ИСА» дийлип языланды. 20Исаның хача чүйленен ериниң шәхере голайдыгы үчин, язгыны көп яхудылар окадылар. Ол еврейче,[†] грекче ве латынча язылыпды[+]. 21Яхудыларың ёлбашчы руханылары Пилата: «Муны „Яхудыларың Патышасы“ дийип язма-да, „Өзүни Мен яхудыларың Патышасы дийип атландырды“ дийип яз» дийдилер. 22Пилат олара: «Эййәм язҗагымы яздым» дийип җогап берди. 23Исаны хача чүйлән эсгерлер Онуң эгин-эшигини алдылар. Онуң гейимлерини дөрт бөлеге бөлүп, хер эсгере бир пай бердилер. Ички көйнегини хем алдылар. Ички көйнек тикилги дәл-де, бойдан-баша тутуш докалгыды. 24[+]Эсгерлер бири-бирине: «Гелиң, муны йыртмалың, муңа биҗе аталың, кимиң биҗеси чыкса, шол алар» дийдилер. Бу Мукаддес[†] Язгылардакы:

«Өзара пайлашярлар гейимлерими,
эгинбашым үчин биҗе атярлар»

диен сөзлериң берҗай болмагы үчин шейле болды. Эсгерлер шейле хем этдилер[+].

25Исаның хачының янында Онуң эҗеси, дайзасы, Клопасың аялы Меръем[†] ве магдалалы Меръем дагы дурды[+]. 26Иса эҗесини ве онуң янында дуран сөйгүли шәгирдини гөрүп, эҗесине: «Эй, зенан, бу сениң оглуңдыр» дийди[+]. 27Онсоң шәгирде гарап: «Бу-да сениң эҗеңдир» дийди. Шондан соң яңкы шәгирт оны өз өйүне алды.


Исаның өлүми


(Матта 27:45-56; Марк 15:33-41; Лука 23:44-49)

28[•]Онсоң Иса әхли задың тамам болуп баряныны билип, Мукаддес Язгыларың берҗай болмагы үчин, «Сувсадым» дийди[+]. 29Эсгерлер сиркеден долы күйзә бир эсгини батырып, кәкилик отуның балдагына даңдылар-да, ичирҗек болуп, оны Исаның агзына етирдилер. 30Иса сиркеден дадып: «Хеммеси берҗай болды!» дийди ве башыны эгип җан берди.

31Шол гүн Тайярлык гүнүди, эртеси болса эсасы гүн – Сабат гүнүди. Шол себәпден Сабат гүни[†] җесетлер хачда галмаз ялы, яхудыларың баштутанлары Пилатдан хача чүйлененлериң инҗиклерини дөвүп, җесетлери ашак дүшүртмеги хайыш этдилер[+]. 32Шонуң үчин хем, эсгерлер барып, илки билен Исаның гапдалында хача чүйленен биринҗи адамың, соңра икинҗи адамың инҗиклерини дөвдүлер. 33Эмма Исаның янына геленлеринде, Онуң эййәм өлендигини гөрүп, инҗиклерини дөвмедилер. 34Муңа гарамаздан, эсгерлериң бири найза билен Онуң бөврүни дилди, шобада ондан ган[†] билен сув чогдурылды[+]. 35Муны гөрен адам шаят болды, онуң шаятлыгы хакдыр. Ол сизиң иман этмегиңиз үчин, өзүниң догры[†] сөзлейәндигини билйәндир[+]. 36[+]Бу иш «Онуң екеҗе сүңки хем дөвүлмез» диен Мукаддес Язгыларың берҗай болмагы үчин болды[+]. 37[+]Мукаддес Язгыларың башга бир еринде болса: «Олар өзлериниң дешим-дешим эденине середерлер» дийилйәр[+].


Иса җайланяр


(Матта 27:57-61; Марк 15:42-47; Лука 23:50-56)

38[•]Онсоң Исаның шәгирди болан, йөне яхудылардан горкуп, муны яшырып йөрен ариматиялы Юсуп Онуң җеседини хачдан дүшүрип алмага Пилатдан ругсат сорады. Пилат оңа ругсат берди. Ол барып, Исаның җеседини хачдан дүшүрип алды[+]. 39Озал гиҗәниң ичинде Исаның янына баран Никодим хем Юсуп билен биледи. Никодим җеми аграмы ики пут[*] болан гарышык мүр билен алоэ алып гелди[+]. 40Ол икиси Исаның җеседини гетирип, яхудыларың җайлама адаты боюнча Оны якымлы ыслы яг[†] сепилен кепене доладылар[+]. 41Исаның хача чүйленен еринде бир баг барды. Ол багда хениз хич ким җайланмадык бир тәзе мазар барды[+]. 42Шол гүн яхудыларың Сабат гүнүне тайярлык гүнүди. Шонуң үчин мазар голай болансоң, Исаның җеседини шол мазарда гойдулар.

#### 20‑нҗи бап


Иса[†] дирелйәр


(Матта 28:1-8; Марк 16:1-8; Лука 24:1-12)

1[•]Хепдәниң биринҗи гүни[†][*], энтек алагараңкыка, магдалалы Меръем[†] ирден мазара барды. Гөрсе, мазарың агзындан даш айрылыпдыр[+]. 2Шонда ол Симун Петрус билен Исаның сөйгүли шәгирдиниң янына ылгап барып, олара: «Агамызы мазардан чыкарып әкидипдирлер. Оны ниреде гояндыкларыны билмейәрис» дийди[+]. 3Петрус билен бейлеки шәгирт дессине мазара тарап ёла дүшдүлер. 4Оларың икиси-де ылгаярды, йөне бейлеки шәгирт Петрусдан чалт ылгап, мазара ондан өң барды. 5Ол эглип середенде, мазарың ичинде кепениң ятандыгыны гөрди, йөне ичерик гирмеди. 6-7Шол вагт онуң ызындан Симун Петрус хем гелди. Ол мазара гирип, ерде ятан кепени ве Исаның башына оралан яглыгы гөрди. Эмма яглык кепен билен бир ерде болман, айры бир ерде чөзүлги ятырды. 8Соңра ол ере биринҗи болуп баран шәгирт хем мазарың ичине гирди. Муны гөрүп, ол Исаның дирелендигине ынанды. 9Шол пурсада ченли олар Мукаддес[†] Язгыларда Исаның дирелҗекдиги барада айдылан сөзлере хенизем дүшүнмәндилер[+].


Иса магдалалы Меръеме гөрүнйәр


(Матта 28:9,10; Марк 16:9-11)

10Бу вакалардан соң шәгиртлер ене өйли-өйүне гайтдылар. 11[•]Меръем болса мазарың агзында дуруп аглаярды. Ол гөзяш эдип дурка, мазарың ичине эглип середенде, 12ак эшикли ики саны перишдә гөзи дүшди. Оларың бири Исаның җесединиң ятан ериниң башуҗунда, бейлекиси-де аягуҗунда отырды[+]. 13Олар ондан: «Эй, зенан, нәме үчин аглаярсың?» дийип сорадылар. Меръем олара: «Агамы мазардан чыкарып алып гидипдирлер. Оны ниреде гояндыкларыны билмейәрин» дийди. 14Шейле дийип, аркасына өврүленде, ол ерде Исаның дурандыгыны гөрди, йөне Оны танамады[+]. 15Иса оңа: «Эй, зенан, нәме үчин аглаярсың? Кими гөзлейәрсиң?» дийди. Меръем Оңа багбандыр өйдүп: «Эй, ага, Оны мазардан сен әкиден болсаң, ниреде гояныңы маңа айт, мен Оны алып гидейин» дийди[+]. 16Иса оңа: «Меръем!» дийди. Ол хем Оңа тарап гаңрылып середип: «Раббуни!» дийди. (Бу арамейче «Мугаллымым» диймекдир.) 17Иса оңа: «Маңа голайлашма, себәби Мен энтек Атамың янына чыкамок. Сен доганларымың янына гидип, олара Мениң гөге, Атамың – Худайымың[†] янына барянымы айт. Ол сизиң-де Атаңыздыр ве Худайыңыздыр» дийди[+]. 18Магдалалы Меръем шәгиртлериң янына гитди. Олара: «Ребби гөрдүм!» дийип, Реббиң өзүне айданларыны шәгиртлере хабар берди.


Иса шәгиртлерине гөрүнйәр


(Матта 28:16-20; Марк 16:14-18; Лука 24:36-49)

19[•]Хепдәниң шол илкинҗи гүни агшамара Исаның шәгиртлери үйшүп, яхудылардан[†] горкуларына гапылары гулплап отырдылар. Бирденкә Иса оларың арасында пейда болуп: «Сизе рахатлык болсун!» дийди. 20Муны айдып, олара Өз эллерини, бөврүни гөркезди. Шәгиртлери Ребби гөрүп шатландылар. 21Иса олара ене-де: «Сизе рахатлык болсун! Атамың Мени ибериши ялы, Мен хем сизи иберйәрин» дийди[+]. 22Шейле дийип, оларың үстүне үфләп гойберди-де: «Мукаддес Рухы[†] кабул эдиң[+]. 23Сиз кимиң гүнәсини багышласаңыз, шол багышланар, кимиң гүнәсини багышламасаңыз, шол багышланмаз» дийди[+].


Иса Томаса гөрүнйәр

24Иса гелен махалы Онкилериң бири, Экиз лакамлы Томас диен шәгирт оларың янында дәлди[+]. 25Бейлеки шәгиртлер оңа: «Реб[†] Исаны гөрдүк!» дийдилер. Эмма Томас олара: «Мен Онуң эллеринде чүйлериң ызыны гөрүп, шол ызлара бармакларымы дегирмесем, бөврүни элләп гөрмесем, асла ынанмарын» дийди.

26Секиз гүнден соң, шәгиртлер ене өйде үйшүп отырдылар. Бу гезек Томас хем оларың арасындады. Гапылар гулплы болса-да, Иса өе гирип, оларың арасында дурды. Ол: «Сизе рахатлык болсун!» дийди. 27Онсоң Иса Томасың янына барып, оңа: «Бармагыңы бу ере дегир, эллериме серет! Элиңи узат-да, бөврүме дегир. Шүбхеленмәңи бес эт, иманлы бол» дийди. 28Томас Оңа: «Сен мениң Реббимсиң! Мениң Худайымсың!» дийди[+]. 29Иса оңа: «Сен Мени гөрениң үчин иман этдиң. Гөрмән иман эденлер нәхили багтлы!» дийди[+]. 30Иса шәгиртлериниң янында бу китапда язылмадык башга-да көп гудратлы аламатлар гөркезди[+]. 31Йөне булар сизиң Исаның Худайың Оглы[†] Месихдигине[†] иман этмегиңиз үчин ве иман эдип, Онуң ады билен яшайша говушмагыңыз үчин язылды[+].

#### 21‑нҗи бап


Иса[†] көлүң кенарында

1Бу вакалардан соң, Иса Тиберия көлүниң[*] кенарында ене шәгиртлерине гөрүнди. Бу шейле болды:[+] 2Симун Петрус, Экиз лакамлы Томас, Җелиләниң Кана шәхеринден болан Натанаел, Зебедейиң огуллары ве Исаның шәгиртлеринден ене икиси бир ере үйшүпдилер[+]. 3Симун Петрус олара: «Мен балык тутмага гидйәрин» дийди. Олар-да: «Биз хем сениң билен гитҗек» дийдилер-де, гайыга мүнүп гитдилер, йөне шол гиҗе хич зат тутуп билмедилер. 4Гүн доганда, Иса кенарда дурды, йөне шәгиртлери Онуң Исадыгыны билмедилер[+]. 5Иса олардан: «Эй, достлар, иймәге задыңыз бармы?» дийип сорады. Олар: «Ёк» дийип җогап бердилер[+]. 6Иса олара: «Торуңызы гайыгың саг тарапына ташлаң, тутарсыңыз» дийди. Олар торы саг тарапа ташладылар велин, шейле бир көп балык тутдулар, хатда балыгың көплүгинден яңа торы чекип чыкарыбам билмедилер[+]. 7Шонда Исаның сөйгүли шәгирди Петруса йүзленип: «Бу Реб[†] Исадыр!» дийди. Симун Петрус Онуң Ребдигини эшиден бадына эгниндәки көйнегиниң этегини гушагына гысдырып, өзүни көле оклады[+]. 8Бейлеки шәгиртлер болса балыкдан долы торы чекип, гайык билен йүзүп гелдилер. Олар кенардан узак дәлдилер, онуң ики йүз әдим чемеси голайындадылар. 9Олар гуры ере чыканларында, чөрек ве көзүң үстүнде бишип дуран балык гөрдүлер. 10Иса олара: «Инди тутан балыкларыңыздан гетириң» дийди. 11Симун Петрус гайыга мүнүп, ичинде йүз элли үч саны уллакан балыкдан долы торы кенара чыкарды. Балык шейле көп болса-да, тор йыртылманды. 12Иса олара: «Ханы, гелиң, эртирлик эдиниң» дийди. Ондан: «Сен ким?» дийип сорамага шәгиртлериң хич бири милт эдип билмеди. Олар Онуң Ребдигини билйәрдилер. 13Иса оларың янына гелди-де, чөреги алып, олара берди, балыгы хем шейле этди. 14Бу Исаның диреленден соң, шәгиртлерине үчүнҗи гезек гөрнүшиди.[†][+]


Исаның Петрус билен сөхбеди

15Олар нахар эдинип боланларындан соң, Иса Симун Петрусдан: «Эй, Ёханнаның оглы Симун, сен Мени булардан артык сөййәрсиңми?» дийип сорады. Симун Оңа: «Хава, я Реб, Сени сөййәндигими Өзүң билйәнсиң» дийди. Иса оңа: «Гузуларымы отлат» дийди. 16Иса икинҗи гезек ондан ене: «Эй, Ёханнаның оглы Симун, сен, хакыкатдан хем, Мени сөййәрсиңми?» дийип сорады. Ол хем Иса: «Хава, я Реб, Сени сөййәндигими Өзүң билйәнсиң» дийип җогап берди. Иса оңа: «Гоюнларымы бак» дийди[+]. 17Иса ене-де ондан: «Эй, Ёханнаның оглы Симун, Мени сөййәрсиңми?» дийип, үчүнҗи гезек сорады. Исаның «Мени сөййәрсиңми?» дийип үчүнҗи гезек сораны үчин, Петрус гусса батды. Ол Иса: «Я Реб, Сен әхли зады билйәнсиң, Сени сөййәними-де билйәнсиң» дийди. Иса оңа: «Гоюнларымы отлат. 18Мен саңа догрусыны айдярын, яшкаң өзүң билиңи гушап, ислән ериңе гидйәрдиң. Гарраныңда велин, эллериңи узадып дурарсың, сени башга бири гушандырып, ислемейән ериңе алып гидер» дийди. 19Иса булары Петрусың нәхили өлүм билен өлүп, Худайы[†] шөхратландырҗакдыгыны[†] билдирмек үчин айтды. Муны айдандан соңра оңа: «Мениң ызыма дүш» дийди[+].

20Петрус ызына середенде, Исаның сөйгүли шәгирдиниң хем өз ызларына дүшүп гелйәнини гөрди. Бу шәгирт агшамлык нахары вагтында Иса япланып, Ондан: «Агам, Саңа хайынлык этҗек адам ким?» дийип соран шәгиртди[+]. 21Петрус оны гөрүп, Исадан: «Я Реб, онуң ыкбалы нәхили болар?» дийип сорады. 22Иса оңа: «Өзүм доланып гелйәнчәм, онуң дири галмагыны ислейән болсам, саңа нәме? Сен Мениң ызыма дүш» дийип җогап берди[+]. 23Шу себәпден иманлы доганларың арасында бу шәгирт өлмез диен гүррүң яйрады. Эмма Иса онуң өлмеҗекдиги барада айтманды, Ол Петруса диңе: «Өзүм доланып гелйәнчәм, онуң дири галмагыны ислейән болсам, саңа нәме?» дийипди.

24Бу затлара шаят болуп, шулары язан шол шәгиртдир. Биз онуң шаятлыгының хакыкатдыгыны билйәрис[+]. 25Иса башга-да көп ишлер этди. Булар бирин-бирин язылан болса, онда ол китаплар, мениң пикиримче, тутуш әлеме-де сыгмазды.[*][+]

### Ресул


Гириш

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]


#### Гириш


Ресулларың ишлери


Луканың хош хабары Иса Месихиң хача чүйленмеги ве өлүмден дирелмеги билен тамамланяр. Китап тамамланса-да, ондакы вакалар тамамланмаяр. Худайың Иса Месихи өлүмден дирелдип, Мукаддес Рухуны иберенинден соң, башга вакалар башланяр. Хут шу вакалары беян этмек үчин хем Лука «Ресулларың ишлери» атлы китабы язяр.

Китабың язылан дөврүнде Исаның шәгиртлериниң хеммеси диен ялы яхудыларды. Эмма Хош Хабарың башга миллетлере вагыз эдилмегиниң нетиҗесинде олар хем халас болуп, Худайың вада эден Мукаддес Рухуны алярлар. Павлус, Петрус ве бейлеки ресуллар Хош Хабары вагыз эдип, Мукаддес Рухуң гүйҗи аркалы энчеме сыркавлара шыпа берйәрлер, арвах-җын уранлары эрбет рухлардан азат эдйәрлер, тутуш Рим империясында месихи йыгнакларының дүйбүни тутярлар. Бу вакаларың аглаба бөлеги хәзирки Түркие, Греция ве Италия дөвлетлериниң арачәклеринде болуп гечйәрди. Сиз бу арачәклери Мукаддес Китабың ахыркы сахыпаларында ерлешдирилен картада гөрүп билерсиңиз.

Лука месихи йыгнакларың ир дөвүрдәки тарыхыны беян этмек билен, Мукаддес Язгылардакы вадаларың берҗай боландыгыны айратын ныгтаяр. Ол Мукаддес Рухуң гүйҗүниң ве дога-дилеглериң, гарып-пукаралара ярдам бермегиң нәдереҗеде ваҗыпдыгыны окыҗыларына дүшүнмәге көмек эдйәр.

Ресуллара Мукаддес Рух инйәр 1:1–2:47
Иерусалимдәки йыгнак 3:1–8:3
Хош Хабар Яхудыя билен Самарияда вагыз эдилйәр 8:4–9:31
Хош Хабар кесеки халклара вагыз эдилйәр 9:32–15:35
Хош Хабар Кичи Азия, Греция ве Риме барып етйәр 15:36–28:31

#### 1‑нҗи бап


Иса[†] Мукаддес Рухы[†] вада берйәр

1Эй, Теофил! Мен биринҗи китабымда Исаның тә гөге гөтерилен гүнүне ченли башдан-аяк битирен ве өвреден әхли ишлери барада яздым[+]. 2Ол гөге гөтерилмезден өң, Мукаддес Рух аркалы Өз сайлан ресулларына[†] буйруклар берди. 3Иса эҗир чекип өленден соң, энчеме ынандырыҗы делиллер аркалы ресуллара дирелендигини аян этди. Ол кырк гүнүң довамында олара гөрнүп, Худайың Шалыгы[†] барада гүррүң берди[+]. 4Гүнлериң биринде Иса олар билен сачагың башында отырка, шейле буйрук берди: «Иерусалимден[†] гитмәң, Мениң овал айдышым ялы, Атамың вада берен пешгешине гарашың[+]. 5Яхя сизи сува чүмдүрипди, эмма ене бирнәче гүнден сиз Мукаддес Руха чүмдүрилерсиңиз»[+].


Иса гөге гөтерилйәр

6Ресуллар бир ере үйшенлеринде, Исадан: «Я Реб[†]! Эйсем Ысрайыл[†] шалыгыны дикелтмәге вагт болмадымы нәме?» дийип сорадылар[+]. 7Иса олара: «Атамың Өз ыгтыяры аркалы кесгитлән вагтыны я мөхлетини билмек сизиң ишиңиз дәл[+]. 8Эмма сизиң үстүңизе Мукаддес Рух иненде, гүйч-гудратдан доларсыңыз. Иерусалимде, тутуш Яхудыяда[†] ве Самарияда,[†] ер йүзүниң дөрт күнҗегинде сиз Мениң шаятларым боларсыңыз» дийип җогап берди[+]. 9Иса булары айдандан соңра, ресуллар середип дурка, бир булутда ёкары гөтерилди[+]. 10Мундан соң ресуллар Оны гөрмеселер-де, хенизем гөзлерини гөге дикип дурдулар. Бирденкә ак эшикли ики адам оларың алнында пейда болуп:[+] 11«Эй, җелилелилер![†] Нәме үчин гөге середип дурсуңыз? Исаның гөге гөтериленини гөзүңиз билен гөрдүңиз ахыры. Ол гөге нәхили гөтерилен болса, хут шонуң ялы хем гайдып гелер» дийдилер[+].


Юдасың орнуна Маттия сайланяр

12Мундан соңра ресуллар Зейтун дагындан Иерусалиме гайдып гелдилер. Бу даг Иерусалиме якын болуп, бир Сабат гүнлүк ёлды[*][+]. 13Шәхере гиренлеринден соң, олар өз болян өйлериниң ёкаркы гатындакы отагына чыкдылар. Петрус, Ёханна, Якуп, Андрыс, Филип, Томас, Бартоломей, Матта, Алфейиң оглы Якуп, Ватанчы Симун ве Якубың оглы Юдас дагы хем шол ердедилер[+]. 14Оларың хеммеси бир ере үйшүп, ызыны үзмән дога-дилег эдйәрдилер. Оларың арасында Исаның эҗеси Меръем,[†] шейле-де кәбир аяллар ве Исаның инилери хем барды[+].

15Бир гүн Петрус йыгнанышан йүз йигримә голай доганларың ортасында дуруп, шейле дийди: 16«Эй, доганлар! Исаны тутмага геленлере ёлбашчылык эден Юдас хакда Мукаддес Рух Давут аркалы овал-башдан пыгамберлик[†] эдипди. Мукаддес[†] Язгылардакы шол сөзлер амала ашмалыды[+]. 17Юдас бизиң биримиз хасапланярды, ол хем бу хызматдан өз пайыны алыпды»[+].

18(Юдас хайынлык эдип газанан пулуна бир экин мейданыны сатын алыпды. Соңра шол ерде башашак йыкылды ве гарны ярылып, әхли ичгошы чогуп чыкды. 19Бу вака бүтин Иерусалим илатына мәлим болды ве адамлар ол ери өз диллеринде «Хакелдама», ягны «Ган мейданы» дийип атландырдылар.)[+]

20[+]Соңра Петрус сөзүни довам эдип, шейле дийди: «Зебурда:[†]

„Гой, онуң өйи чоларып галсын,
ол ерде хич ким месген тутмасын“,

шейле хем: „Башга бири онуң орнуны алсын“ дийлип язылан[+]. 21-22Шонуң үчин хем, Юданың орнуна башга бирини сайламагымыз герек. Бу адам Реббимиз Исаның Яхя тарапындан сува чүмдүрилип, тә гөге гөтерилен вагтына ченли хемише бизиң арамызда биле болан адамларың бири болмалы. Ол хем бизиң ялы Исаның дирелендигине шаятлык этсин»[+].

23Шейлеликде, ики адамы өңе чыкардылар. Оларың бири Барсап лакамлы Юсуп (оңа Юстус хем диййәрдилер), бейлекиси болса Маттийди[+]. 24Онсоң Худая дога-дилег эдип: «Я Реб! Сен хеммәниң йүрегини билйәрсиң. Ине, шу икисинден хайсы бирини ресуллыга сайлан болсаң, бизе гөркез,[+] 25себәби Юдас этмели хызматыны ташлап, өзүне дегишли ере гитди» дийдилер. 26Онсоң бу икиси үчин биҗе атдылар. Маттиниң биҗеси чыкды. Шейлеликде, Маттий он бир ресула гошулды[+].

#### 2‑нҗи бап


Ресуллара[†] Мукаддес Рух[†] инйәр

1Эллинҗи гүн байрамы[†] гүни әхли иманлылар бир ере йыгнанышып отырдылар[+]. 2Бирденкә асмандан гүйчли шемалың сесине меңзеш шуввулды пейда болуп, оларың отуран өйүниң ичини долдурды. 3Олар учгуна меңзеш бир затларың пытрап, өз үстлерине инендигини гөрдүлер[+]. 4Оларың хеммеси Мукаддес Рухдан долдулар ве Мукаддес Рухуң берен укыбына гөрә, башга диллерде гепләп башладылар[+]. 5Шол дөвүрде Иерусалимде[†] дүнйәниң әхли юртларындан гелен худайхон[†] яхудылар[†] яшаярдылар. 6Бу галмагаллы сесе улы мәхелле йыгнанды. Олар өз эне диллериндәки гүррүңлери эшидип, алҗырадылар. 7Хеммелер хайран галдылар ве геңиргенишип, бири-бирлерине шейле дийдилер: «Середиң, бу геплейәнлериң хеммеси җелилели[†] дәлми нәме? 8Онда нәдип бизиң хер биримиз өз эне дилимиздәки сөзлери эшидйәрис? 9Арамызда Парфиядан, Мадайдан,[†] Эйламдан, Месопотамиядан,[†] Яхудыядан, Каппадокиядан, Понтусдан ве Азиядан[†] геленлер бар. 10Фрикиядан, Памфилиядан, Мүсүрден, Киринейиң голайындакы Ливиядан геленлер хем бар. Шейле-де Римден гелен яхудылар ве яхуды динини кабул эденлер бар. 11Кәбиримиз Крит адасындан ве Арабыстандан гелдик. Муңа гарамаздан, Худайың бейик ишлери барада оларың бизиң эне дилимизде геплейәндигини эшидйәрис»[+]. 12Олар хайран галдылар ве алҗырашып: «Бу нәме болдугыка?» дийишдилер. 13Кәбирлери болса олары масгаралап: «Олар шерапдан серхош болупдырлар» дийдилер[+].


Петрус халка вагыз эдйәр

14Шонда Петрус Онбирлер билен биле еринден туруп, батлы сес билен шейле дийди: «Эй, яхуды доганлар ве Иерусалим илаты! Мунуң манысыны сизе дүшүндирейин, мениң сөзлериме гулак асың. 15Булар сизиң пикир эдишиңиз ялы, серхош дәл. Сагат яңы ирден докуз ахыры. 16Ёк, бу гөрйәнлериңиз Ёвел пыгамбер[†] тарапындан айдыландыр:[+]

17[+]„Худай шейле диййәр:
Ахыркы гүнлерде шейле болар,
Мен әхли ынсанларың үстүне
Өз Рухумы дөкерин.
Пыгамберлик эдер огулдыр гызларыңыз,
аянлык[†] аларлар йигитлериңиз,
дүйшлер гөрер гаррыларыңыз[+].
18Шол гүнлерде Мен хатда гуллардыр гырнакларың үстүне,
Өз Рухумы дөкерин.
Олар-да пыгамберлик эдерлер.
19Мен ёкарда, асманда мугҗызалар,
ашакда, ерде аламатлар:
ган, от хем-де түссе сүтүнлерини гөркезерин[+].
20Реббиң бейик ве газаплы гүни гелмезден озал,
Гүн түмлүге, Ай хем гана дөнер[+].
21Шонда Ребби чагыран хер бир ынсан халас болар“[+].

22Эй, ысрайыл[†] халкы! Бу сөзлере гулак асың: өз билшиңиз ялы, Худай насыралы Иса[†] аркалы араңызда гудратлар, мугҗызалар ве аламатлар гөркезди. Мунуң билен Ол Исаның ыгтыярлыгыны тассыклады[+]. 23Худай Өз тутан максадына гөрә, Исаны сизиң элиңизе бермеги өңден карар эдипди. Сиз Оны кесекилериң эли билен тутдуңыз ве хача чүйләп өлдүрдиңиз[+]. 24Эмма Худай Оны дирелдип, өлүм җебринден халас этди. Онуң өлүм пенҗесинде галмагы мүмкин дәлди[+]. 25[+]Давут Ол хакда шейле дийипди:

„Реб[†] элмыдама гөзлеримиң өңүнде;
сарсдырылмарын, чүнки Ол мениң сагымда[+].
26Шоңа гөрә йүрегим бегенчли, дилим шатланяр,
беденим хем умыт билен яшаяр.
27Чүнки Сен мени өлүлер дүнйәсинде гоймарсың,
садыгыңың габырда чүйремегине ёл бермерсиң[+].
28Яшайыш ёлуны маңа гөркезерсиң:
хузурыңда мени шатлыкдан долдурарсың“[+].

29Доганлар! Бейик атамыз Давут хакда мениң сизе ач-ачан айтмагым герек. Ол өлди, җайланды, мазары болса бизиң гүнлеримизе ченли сакланып галыпдыр[+]. 30Давут бир пыгамберди. Худайың ант ичип, берен сөзүне гөрә, Давут өз неслинден бириниң онуң тагтында[*] отурҗакдыгыны билйәрди[+]. 31Давут гелҗеги өңден гөрүп, Месихиң[†] дирелиши барада шейле дийипди: „Худай Оны өлүлер дүнйәсинде галдырмады, Онуң бедени габырда чүйремеди“[+]. 32Худай Исаны өлүмден дирелтди, бизиң хеммәмиз муңа шаятдырыс. 33Инди Иса бейгелдилди ве Ол Худайың сагында отыр. Ол вада эдилен Мукаддес Рухы Ата Худайдан кабул эдип, Оны бизиң үстүмизе ягдырды. Муны сизиң өзүңиз гөрүп ве эшидип дурсуңыз[+]. 34-35[+]Давудың өзи гөклере чыкмаса-да, шейле дийипди:

„Худай Реббиме шейле сөзледи:
‘Душманларыңы аяк астына салянчам,
Мениң сагымда отур’“[+].

36Шонуң үчин хем, эй, тутуш ысрайыл халкы, шуны анык билип гой: Худай сизиң хача чүйлән бу Исаңызы хем Реб, хем Месих эдип белледи».


37Бу сөзлери эшиденде, адамларың йүрегине ханҗар урлан ялы болды. Олар Петрусдан ве бейлеки ресуллардан: «Доганлар, биз нәме этмели?» дийип сорадылар[+]. 38Петрус олара шейле дийди: «Тоба эдиң, хер бириңиз Иса Месихиң ады билен сува чүмдүрилиң. Шонда сизиң гүнәлериңиз багышланар ве Мукаддес Рухуң пешгешини аларсыңыз[+]. 39Бу вада сизиң өзүңиз ве чагаларыңыз үчин, узакда боланларың әхлиси, ягны Худайымыз Реббиң чагырҗакларының хер бири үчиндир»[+].

40Петрус башга-да көп делиллер билен олара шаятлык эдип: «Өзүңизи бу азгын несилден халас эдиң!» дийип ялбарды. 41Шейлеликде, онуң сөзлерини шатлык билен кабул эденлер сува чүмдүрилди. Шол гүн үч мүңе голай адам иман этди. 42Олар ресулларың таглыматыны өвренмәге, якын гатнашыкда яшамага, биле чөрек иймәге ве дога-дилег этмәге ыхласлы япышдылар.


Иманлылар арасындакы бирлик

43Ресуллар аркалы көп мугҗызалардыр аламатлар гөркезилйәрди. Шол себәпли хеммелериң калбыны горкы гаплапды. 44Иман эденлериң хеммеси биледилер. Олар әхли затларыны орта гойярдылар[+]. 45Мал-мүлклерини сатып, хер кимиң мәтәчлигине гөрә өз араларында бөлүшердилер. 46Олар бир адам ялы болуп, хер гүн ыбадатханада[†] йыгнанардылар. Бири-бириниңкә мыхманчылыга барып, чөреги бөлүшип иййәрдилер. Чын йүрекден шатланып нахарларыны пайлашардылар. 47Худая алкыш окап, бүтин ил ичинде хорматланылярдылар. Худай хем халас боланларың саныны гүнсайын көпелдйәрди.

#### 3‑нҗи бап


Петрус отура майыбы сагалдяр

1Бир гүн Петрус билен Ёханна өйлән сагат үчлерде – дога-дилег вагты ыбадатхана[†] гитдилер. 2Шол вагт ыбадатхананың Овадан диен дервезесине бир догабитди отура адамы гөтерип гетирдилер. Ыбадатхана гирйәнлерден садака[†] дилемеги үчин, оны хер гүн шол ере гетирип отурдярдылар[+]. 3Бу адам Петрус билен Ёханнаның ыбадатхана гирип баряныны гөрүп, олардан садака диледи. 4Петрус билен Ёханна оңа үнс берип серетдилер. Соңра Петрус оңа: «Бизе серет!» дийди. 5Яңкы адам олардан бир зат аларын өйдүп, олара чиңерилип серетди. 6Петрус оңа: «Мениң күмшүм, алтыным ёк, йөне өзүмде барымы саңа берйәрин. Насыралы Иса[†] Месихиң[†] адындан буюрярын: Тур-да, йөре!» дийди[+]. 7Онсоң Петрус онуң саг элинден тутуп, оңа еринден турмага көмек этди. Яңкы адамың шобада аякларына ысгын гелди[+]. 8Ол ёкары товусды-да, йөрәп башлады. Онсоң Худая алкыш айдып, йөрәп хем товсуп, олар билен бирликде ыбадатхана гирди[+]. 9Бүтин халк онуң йөрейәндигини ве Худайы[†] алкышлаяндыгыны гөрди. 10Адамлар онуң ыбадатхананың Овадан диен дервезесинде садака диләп отурян адамдыгыны танадылар. Онуң башдан гечирен бу вакасына җуда хайран галдылар.


Петрусың ыбадатханадакы сөзи

11Яңкы сагалан отура Петрус билен Ёханнаны гойбермән дурка, тутуш халк хайран галып, олара тарап, Сүлейманың эйваны диен ере ылгашып гелди[+]. 12Петрус муны гөренде, халка йүзленип, шейле дийди: «Эй, ысрайыл[†] халкы! Нәме үчин муңа хайран галярсыңыз? Нәме үчин биз бу адамы өз гудратымыз я худайхонлыгымыз билен йөреден ялы, бизе бейле дыкгат билен середйәрсиңиз? 13Ата-бабаларымыз Ыбрайымың, Ысхагың, Якубың Худайы Өз гулы Исаны шөхратландырды.[†] Эмма сиз Оны өлүме табшырдыңыз, хатда Пилат[†] Оны бошатмагы йүрегине дүвенде-де, сиз Оны Пилатың хузурында инкәр этдиңиз[+]. 14Хава, сиз Мукаддес[†] ве Догры[†] Боланы инкәр эдип, бир ганхорың бошадылмагыны талап этдиңиз[+]. 15Сиз Яшайыш Гөзбашыны өлдүрдиңиз, эмма Худай Оны дирелтди. Биз муңа шаятдырыс. 16Ине, сизиң гөрйән хем танаян бу адамыңыз Исаның адына болан иманы аркалы гөзүңизиң алнында бүтинлей сагалды. Сизиң хеммәңизиң гөршүңиз ялы, Иса болан бу иман оны сагалтды. 17Эй, достлар, эдил өз ёлбашчыларыңыз ялы, сизиң-де дүшүнмезликден шейле херекет эдендигиңизи билйәрин[+]. 18Эмма Худай Өз Месихиниң гөрги гөрҗекдиги барада әхли пыгамберлериң[†] үсти билен өңден айданларыны берҗай этди. 19Инди гүнәлериңизиң багышланмагы үчин тоба эдиң ве Худая тарап өврүлиң. 20Шонда Реб[†] сизе арам тапыш пурсадыны берер. Ол сизиң үчин белленен Месихи, ягны Исаны ёллар. 21Худайың Өз мукаддес пыгамберлери аркалы овалдан сөз берши ялы, әхли зады дикелтмегиң вагты гелер. Эмма шол вагт гелйәнчә, Исаның гөкде галмагы герек[+]. 22[+]Муса шейле дийипди: „Худайыңыз Реб сизиң үчин өз халкыңызың арасындан мениң ялы бир пыгамбер чыкарар. Онуң сизе айтҗак хер бир сөзүне гулак асың[+]. 23[+]Кимде-ким шол пыгамбере гулак асмаса, ол адам Худайың халкының арасындан чыкарылып, долы ёк эдилҗекдир“[+]. 24Хакыкатдан хем, Шамувелден башлап, әхли пыгамберлер бу гүнлериң вакалары барада пыгамберлик этдилер[+]. 25[+]Сиз шол пыгамберлериң несиллерисиңиз ве Худайың ата-бабаларыңыз билен баглашан әхтиниң мирасчыларысыңыз. Худай Ыбрайыма: „Ер йүзүниң әхли миллетлери[†] сениң неслиң аркалы пата[†] аларлар!“ дийди[+]. 26Яман ёлуңыздан өврүп, сизи ялкамак[†] үчин, Худай Өз гулы Исаны сайлады ве илки билен Оны сизе ёллады».

#### 4‑нҗи бап


Петрус билен Ёханна ёкары меҗлисиң[†] өңүнде

1Петрус билен Ёханна халка гүррүң берип дуркалар, бирнәче руханылар,[†] ыбадатхана[†] горагчыларының баштутаны ве саддукейлер[†] олара гаршы чыкдылар[+]. 2Олар гахар-газаба мүндүлер, себәби бу ики ресул Исаны мысал гетирип, халка өвретмек билен өлүлериң дирелишини вагыз эдйәрди. 3Олар Петрус билен Ёханнаны тутдулар ве агшам дүшендиги себәпли, олары эртире ченли зынданда сакладылар[+]. 4Эмма бу гүррүңлери диңләнлериң энчемеси Иса[†] иман этди. Шонда иман эден эркеклериң саны бәш мүңе етди. 5Эртеси гүн яхудыларың[†] ёлбашчылары, яшулулары[†] ве Төврат[†] мугаллымлары Иерусалиме[†] йыгнандылар. 6Баш руханы[†] Ханан, Каяфа, Ёханна, Исгендер ве баш руханының гарындашлары шол ердедилер[+]. 7Олар Петрус билен Ёханнаны ортада дурзуп: «Сиз муны хайсы гудрат билен, кимиң адындан этдиңиз?» дийип сорадылар[+]. 8Шонда Петрус Мукаддес Рухдан[†] долуп, олара шейле дийди: «Эй, халкың ёлбашчылары ве яшулулары![+] 9Биз бу гүн бир отура майыба ягшылык эдендигимиз ве онуң шыпа тапандыгы үчин сорага чекилйән болсак,[+] 10онда сизиң хеммәңиз, әхли ысрайыл[†] халкы шуны билип гоюң: ине, бу адам насыралы Иса Месихиң[†] ады билен шыпа тапып, саг-саламат өңүңизде дур. Сиз Исаны хача чүйледиңиз, эмма Худай[†] Оны өлүмден дирелтди. 11[+]Иса хакда Мукаддес[†] Язгыларда шейле язылгыдыр:

„Сиз уссаларың рет эден бу дашы
бинаның бурч дашы болды“[+].

12Ондан башга Халасгәр[†] ёкдур. Онуң ады бүтин әлемде адамзады халас эдип билйән еке-тәк атдыр»[+].

13Меҗлис агзалары Петрус билен Ёханнаның батыргайлыгыны гөренлеринде ве оларың окув окамадык бир йөнекей адамлардыгыны биленлеринде хайран галдылар, оларың Исаның шәгиртлеридигине гөз етирдилер. 14Шыпа тапан адам хем бу ики ресул билен биле дурды. Шонуң үчин оларың гаршысына хич зат айдып билмедилер[+]. 15Шейлеликде, олара ёкары меҗлисден дашары чыкмагы буюрдылар-да, өзара маслахата башладылар: 16«Бу адамлары нәме эделиң? Иерусалимде яшаянларың хер бири буларың тәсин гудрат гөркезендигини билйәр. Биз муны инкәр эдип билмейәрис. 17Эмма бу хабар халк арасында хас-да көп яйрамаз ялы өңүни алалың ве мундан бейләк Исаның ады билен хич киме хич зат айтмазлыклары үчин, олара дуйдурыш берелиң».

18Онсоң олары чагырып, Исаның ады билен геплемезлиги ве вагыз этмезлиги буюрдылар. 19Эмма Петрус билен Ёханна олара: «Худайың сөзлерине дәл-де, сизиңкә гулак асмак Худайың назарында догрумыдыр? Өзүңиз нетиҗе чыкарың![+] 20Биз-ә гөрүп-эшиденлеримизи айтман дуруп билмерис» дийип җогап бердилер.

21Меҗлис агзалары олара иң соңкы дуйдурыш беренден соң, олары бошадып гойбердилер. Олары җезаландырмак үчин хич хили бахана тапып билмедилер, себәби болан ваканы әхли халк билип, Худайы шөхратландырярды.[†][+] 22Гудрат аркалы шыпа тапан адам бүтин өмрүне, кырк йылдан говрак бәри отура майыпды.

23Петрус билен Ёханна бошанларындан соң, достларының янына гайдып бардылар ве ёлбашчы руханыларың, яшулуларың өзлерине айданларының барыны олара хабар бердилер. 24Муны эшиденлеринде, оларың хеммеси батлы сес билен Худая шейле дога-дилег этдилер: «Эй, Хоҗайынымыз Реб[†]! Ери, гөги, деңзи ве олардакы әхли зады ярадан Сенсиң![+] 25[+]Сен Мукаддес Рух аркалы Өз гулуң – атамыз Давудың үсти билен шейле дийдиң:

„Миллетлер[†] нәме үчин газаба мүнйәр?
Халклар нәмә бидерек питне турузяр?
26Реббе ве Онуң Сайланына[*] гаршы
дүнйә шалары аяга галяр,
хөкүмдарлар биригйәр ве баш галдыряр“[+].


27Хакыкатдан-да, кесеки миллетлер ве ысрайыл халкы билен бирликде Хирод[†] ве Понтий Пилат[†] бу шәхерде Өз сайлап-сечен мукаддес гулуң Иса гаршы аяга галдылар[+]. 28Олар Сениң гудратың ве ырадаң билен овалдан карара гелен хер бир ишиңи хакыката өвүрмек үчин йыгнандылар. 29Я Реб, оларың хайбат атышларыны бир гөрсене! Инди Сениң Хош Хабарыңы батыргайлык билен айтмага биз гулларыңа гүйч-гайрат бер[+]. 30Мукаддес гулуң Исаның ады билен хассалара шыпа бермек үчин ве аламатлардыр мугҗызалар гөркезмек үчин бизе элиңи узат!»

31Дога-дилег эдип боланларындан соң, оларың үйшүп дуран ери сарсды. Хеммелер Мукаддес Рухдан долуп, батыргайлык билен Худайың Хош Хабарыны айтмага башладылар[+].


Иманлылар әхли затларыны пайлашярлар

32Иманлылар бир җан, бир тендилер. Оларың хич бири өз эмләгине-де мениңки диймейәрди, әхли затлары орталыкды[+]. 33Ресуллар[†] бейик гудрат билен Реб Исаның дирелендигине шаятлык эдйәрдилер. Худай оларың хеммесине бейик мерхемет эчилди. 34Араларында мәтәч адам ёкды. Себәби кимиң меллеги, өйи бар болса, олары сатярдылар. Сатылан затларың пулуны болса гетирип,[+] 35ресулларың өңүнде гойярдылар. Шейлеликде, хер киме герегиче пайланярды. 36Иманлыларың арасында левилерден[†] болан Юсуп атлы бир адам барды. Онуң аслы Кипрденди. Ресуллар оңа Барнап, ягны «Рухландырыҗы» дийип ат гоюпдылар[+]. 37Юсуп хем өз ерини сатып, пулуны ресуллара гетирип берди.

#### 5‑нҗи бап


Хананы билен Сапфира

1Хананы диен адам аялы Сапфира билен бир бөлек мүлкүни сатды. 2Ол аялы билен диллешип, мүлкүң пулундан бир пай өзүне алып галды. Хананы пулуң галаныны гетирип, ресуллара[†] берди. 3Петрус оңа шейле дийди: «Хананы, нәме үчин сен шейтана[†] калбыңдан орун бердиң? Сен Мукаддес Руха[†] ялан сөзләп, пулуң бир бөлегини өзүңе алып галдың. 4Ол сатыланда-сатылманда хем өз эмләгиңди ахыры. Оны сатаныңдан соңам пулуны өз ислейшиң ялы уланып билердиң. Нәдип бейле зады эдип билдиң? Сен ынсанлара дәл-де, Худая ялан сөзледиң»[+].

5Хананы бу сөзлери эшиден бадына, ере йыкылып җан берди. Бу ваканы эшиденлериң барыны элхенч горкы гуршап алды. 6Онсоң йигитлер гелип, оны кепене доладылар-да, әкидип җайладылар. 7Үч сагада голай вагт геченден соң, Хананың аялы гелди. Онуң бу болан вакадан хабары ёкды. 8Петрус ондан: «Маңа айт, адамың икиңиз ериңизи шу баха сатдыңызмы?» дийип сорады. Аял хем: «Хава, шу баха сатдык» дийип җогап берди. 9Петрус оңа: «Нәме үчин сиз Реббиң Рухуны сынага салмак үчин диллешдиңиз? Анха, серет, сениң адамыңы җайланлар гапа голайлап гелйәрлер, олар сени хем әкидерлер» дийди. 10Эдил шол пурсатда ол аял Петрусың аягына йыкылып, җан берди. Йигитлер ичери гиренлеринде, онуң өлендигини гөрдүлер. Оны әкитдилер-де, әриниң янында җайладылар. 11Тутуш йыгнагы ве бу хакда эшиденлериң барыны улы горкы гуршап алды.


Ресуллар көп хассалары сагалдярлар

12Ресуллар халк арасында энчеме аламатлар, мугҗызалар гөркезйәрдилер. Әхли иманлылар ыбадатханадакы[†] Сүлейманың эйванында үйшердилер[+]. 13Халк олара улы хормат гойса-да, хич ким олара гошулмага милт эдип билмеди. 14Муңа гарамаздан, Реб[†] Иса[†] иман эденлере гошулан эркекдир аялларың саны барха артярды. 15Петрус гечип гиденде, хич болманда, онуң көлегеси хассаларың үстүне дүшсүн дийип, олары көчелере чыкарып, чарпаяларда ве дүшеклерде ятырярдылар[+]. 16Иерусалимиң[†] төверегиндәки обалардан гелен мәхелле-де хассалары ве арвах-җынлардан эҗир чекйәнлери гетирйәрди. Хассаларың хеммеси шыпа тапярды.


Ресуллара эдилен сүтемлер

17Шейлеликде, баш руханы[†] ве онуң янындакы саддукейлериң[†] әхлиси гөрипликден яңа аяга галдылар[+]. 18Олар ресуллары тутуп, шәхер зынданына салдылар[+]. 19Эмма гиҗе Реббиң бир перишдеси[†] зынданың гапыларыны ачды-да, олары дашары чыкарып:[+] 20«Барың, ыбадатхана гидип, халка бу тәзе яшайыш барадакы хабары вагыз эдиң» дийди. 21Ресуллар муны эшиденлеринде, гүн доган бадына ыбадатхана гелип, халка өвретмәге башладылар.

Бу аралыкда баш руханы билен онуң янындакылар гелип, ёкары меҗлиси[†] ве ысрайыл[†] халкының әхли яшулуларыны[†] бир ере чагырдылар. Онсоң зындандан ресуллары гетирмәге адам ёлладылар. 22Эмма гуллукчылар олары зындандан тапмадылар. Олар ызына гелип: 23«Зындан мәкәм гулплы экен, гаравуллар хем гапыларың агзында дуран экенлер, эмма гапыны ачанымызда, ичерде хич кими тапмадык» дийип хабар бердилер. 24Ыбадатхана горагчыларының баштутаны, ёлбашчы руханылар бу сөзлери эшиденлеринде: «Бу нәме болдугыка?» дийшип, алҗыраңңылыга дүшдүлер. 25Шол вагт бири гелип, олара: «Анха, зындана салан адамларыңыз ыбадатханада халка вагыз эдип дурлар» дийип хабар берди. 26Шейлеликде, баштутан билен гуллукчылар гидип, олары гүйч уланмаздан гетирдилер, себәби олар халкың өзлерини дашламагындан горкярдылар[+]. 27Олары гетирип, ёкары меҗлисиң өңүнде дуруздылар. Баш руханы[†] олары сораг эдип:[+] 28«Биз сизе шу ат билен вагыз этмәң дийип, берк табшырык[†] бермәнмидик? Сиз болса өз таглыматыңыз билен бүтин Иерусалими долдурдыңыз. Бу адамың ганыны хем бизиң үстүмизе йүклеҗек болярсыңыз» дийди[+]. 29Петрус билен ресуллар олара шейле җогап бердилер: «Ынсана дәл-де, Худая боюн болмак хас мөхүмдир[+]. 30Ата-бабаларымызың Худайы[†] сизиң хача чүйлән Исаңызы дирелтди. 31Худай Ысрайыла тоба этдирип, гүнәлерини багышламак үчин, бу Адамы Баштутан хем Халасгәр[†] эдип, Оны бейгелтди ве Өз сагында отуртды. 32Биз бу затлара шаятдырыс, Мукаддес Рух хем шаятдыр. Худай Мукаддес Рухы Өзүне боюн боланлара берди»[+].

33Меҗлисиң агзалары муны эшиденде гахар-газаба мүнүп, олары өлдүрмегиң күйүне дүшдүлер[+]. 34Эмма хеммелер тарапындан сыланян фарисей ве Төврады өвредиҗи Гамалиел атлы бир агза еринден туруп, ресуллары бирсалым дашары чыкармагы буюрды. Ол баш меҗлисде хеммелер тарапындан сыланян Төврады өвредиҗиди[+]. 35Соңра Гамалиел шейле дийди: «Эй, ысрайыл халкы! Бу адамлар бабатда этҗек болян ишиңизде сересап болуң. 36Яңы-якында өзүни бейик адам сайян Теюда гозгалаң турузды, дөрт йүз адам онуң ызына эерди. Эмма ол өлдүриленден соң, онуң ызына эеренлериң хеммеси даргап гитди. 37Мундан соң илат язувы гүнлеринде җелилели[†] Юдас орта чыкды ве энчеме адамы өз ызына дүшүрди. Эмма ол хем өлдүриленден соң, ызына эеренлериң хеммеси даргады[+]. 38Инди бу адамлардан эл чекиң, олары бошадып гойбериң, себәби бу иш ынсандан болса, онда өз-өзүнден ёк болуп гидер[+]. 39Эмма Худайдан болса, онда сиз бу ишиң өңүни алып билмерсиңиз. Бирден Худая гаршы сөвешйәнлер болуп чыкаймаң»[+]. 40Шейлеликде, олар Гамалиелиң маслахатыны кабул этдилер. Олар ресуллары чагырып енчдирдилер ве Исаның ады билен геплемезлиги табшырып, олары бошатдылар. 41Ресуллар Исаның ады угрунда масгара болмага мынасып гөрлендиклери үчин ёкары меҗлисден шадыян чыкып гитдилер[+]. 42Олар хер гүн ыбадатхананың ховлусында ве адамларың өйлеринде халка өвретдилер. Исаның Месихдиги[†] барадакы Хош Хабары дынгысыз вагыз этдилер.

#### 6-нҗы бап


Еди көмекчи

1Шол гүнлерде шәгиртлериң саны барха артярды. Эмма грекче геплейән иманлылар арамейче геплейән иманлыларың гүнделик иймит пайлашыгында дул аяллары гөзден саляндыклары үчин оларың үстүнден шикаят этдилер[+]. 2Шейлеликде, он ики ресул әхли шәгиртлери янларына йыгнап, олара шейле дийдилер: «Худайың[†] Хош Хабарыны вагыз этмеги ташлап, бизиң сачак башында хызмат этмегимиз догры[†] дәл. 3Эй, доганлар, өз араңыздан еди адамы сайлаң. Олар Мукаддес Рухдан[†] ве акыл-пайхасдан долы, атлы-абрайлы адамлар болсунлар. Бу хызматы шолара табшыралың[+]. 4Биз болса өзүмизи Худая дога-дилег этмәге ве Онуң Хош Хабарыны вагыз этмәге багыш эделиң».

5Бу пикир хеммәниң гөвнүнден турды. Илки билен олар иманы гүйчли ве Мукаддес Рухдан долы болан Стефаны сайладылар. Шейле-де Филипи, Прохоры, Никаноры, Тимоны, Пармени ве антиёхлы Николасы сайладылар. Николас өң яхуды[†] динини кабул эденди, инди Иса[†] ынанды[+]. 6Онсоң бу адамлары ресулларың[†] хузурына гетирдилер. Ресуллар хем эллерини оларың башына гоюп, олар үчин Худая дога-дилег этдилер[+]. 7Шейлеликде, Худайың Хош Хабары хас-да яйрап, Иерусалимде[†] шәгиртлериң саны барха көпелйәрди. Көп санлы руханылар-да[†] иман этдилер[+].


Стефан тутуляр

8Худайың мерхеметинден ве гудратындан долы болан Стефан халк арасында аҗайып мугҗызалардыр аламатлар гөркезйәрди. 9Эмма Азатлар дийип атландырылян синагоганың кәбир агзалары Стефана гаршы чыкып, онуң билен җеделлешмәге башладылар. Олар киринейлилер, исгендериялылар, шейле хем Киликия ве Азия[†] велаятларындан геленлерди. 10Мукаддес Рух Стефана көп акыл-пайхас берди, шонуң үчин олар Стефаның айданларына гаршы дуруп билмедилер[+].

11Шонда синагога агзалары бирнәче адамы огрынча ырып, олара: «Бу адамың Муса ве Худая гаршы күпүр гепләндигини эшитдик дийип айдың» дийдилер[+]. 12Шейдип, олар халкы, яшулулары[†] ве Төврат[†] мугаллымлары өҗүкдирдилер. Стефаны тутуп, ёкары меҗлисе[†] алып гелдилер. 13Олар галп шаятлары гетирдилер. Галп шаятлар: «Бу адам ызыны үзмән бу мукаддес[†] ыбадатхана[†] ве Мукаддес Кануна[†] гаршы геплейәр[+]. 14Онуң айдышына гөрә, насыралы Иса бу мукаддес ыбадатхананы ёк этҗекмиш, Мусаның бизе берен урп-адатларыны хем үйтгетҗекмиш» дийдилер[+]. 15Ёкары меҗлисде отуранлар Стефана диканлап серетдилер ве онуң йүзүниң эдил перишдәниң йүзүне меңзейәндигини гөрдүлер.

#### 7‑нҗи бап


Стефан халка йүзленйәр

1Онсоң баш руханы[†] Стефандан: «Бу айыпламалар догрумы?» дийип сорады. 2Стефан шейле җогап берди: «Эй, доганлар ве аталар! Мениң сөзлериме гулак асың. Атамыз Ыбрайым Харанда месген тутманка, хениз Месопотамиядака[†] оңа шөхратлы[†] Худай[†] гөрүнди[+]. 3[+]Худай оңа: „Өз юрдуңы, ковумдашларыңы ташла-да, Мениң саңа гөркезҗек үлкәме гит“ дийди[+]. 4Шейлеликде, Ыбрайым бабыллыларың[†] юрдуны терк эдип, Харанда орнашды. Какасы арадан чыкандан соң, Худай оны Харандан чыкарып, сизиң хәзирки отуран юрдуңыза гөчүрди[+]. 5Худай бу ерден онуң өзүне мүлк бермеди, хатда бир гарыш ер-де бермеди. Эмма хениз перзенди болмаса-да, бу юрды онуң неслине мүлк эдип бермеги вада берди[+]. 6[+]Худай оңа: „Сениң неслиң ят топракда гелмишек хем гул болуп яшар, шол ериң халкы олары дөрт йүз йыллап эзер[+]. 7Эмма Мен сениң неслиңи гула өврен халкың җезасыны берерин. Шондан соң олар ол ерден чыкып, бу ерде Маңа сежде эдерлер“ дийди[+]. 8Соңра Худай Ыбрайым билен әхт[†] баглашып, бу әхтиң нышаны хөкмүнде сүннети берди. Шейлеликде, Ыбрайымдан Ысхак догулды, Ыбрайым оны секиз гүнлүккә сүннет этди. Ысхакдан Якуп догулды, ол хем сүннет эдилди. Якупдан херси бир тирәни эмеле гетирен он ики огул дүнйә инди, олар хем сүннет эдилдилер[+]. 9Олар өз доганлары Юсуба гөрипчилик эдип, оны Мүсүре сатсалар-да, Худай Юсубы еке галдырмады[+]. 10Ол Юсубы әхли күлпетлерден азат этди. Худай оңа гөрлүп-эшидилмедик акыл-пайхас берип, оны Мүсүр патышасы фараоның[†] хузурында мерхемет тапар ялы этди. Фараон оны Мүсүриң ве тутуш көшгүң баштутаны эдип белледи[+]. 11Шол дөвүрде бүтин Мүсүр ве Кенган[†] юрды ачлык чекди, оларың башындан агыр гайгы-хасрат инди. Ата-бабаларымыз иймит тапмадылар.

12Якуп Мүсүрде галла бардыгыны эшидип, өз огулларыны, ягны бизиң аталарымызы биринҗи гезек ол ере ёллады[+]. 13Икинҗи гезекде болса Юсуп доганларына өзүни танатды. Шейлеликде, фараон Юсубың машгаласы барада билди[+]. 14Соңра Юсуп өз какасыны ве әхли доган-гарындашларыны янына чагырды. Олар җеми етмиш бәш адамды[+]. 15Якуп Мүсүре гитди. Якуп ве онуң огуллары, ягны ата-бабаларымыз шол ерде арадан чыкдылар[+]. 16Оларың җесетлерини Шекеме әкидип, Ыбрайымың Шекемде Хаморың неслинден сатын алан мазарында җайладылар[+]. 17Худайың Ыбрайыма берен вадасының вагты голайладыгыча, халкымызың саны хем Мүсүрде барха көпелйәрди[+]. 18Соңра Юсуп хакында хич зат билмейән башга бир патыша тагта чыкды[+]. 19Ол бизиң халкымыза гаршы хилегәрлик этди, ата-бабаларымызы эзип, тәзе доглан чагаларыны өлүме дучар этмек үчин дашары ташламага меҗбур этди[+]. 20Шол вагт Муса энеден догулды. Ол Худайың назарында җуда эйҗеҗик чагады. Эне-атасы өйүнде оңа үч ай серетди[+]. 21Эмма ондан соң оны ташламага меҗбур болдулар. Ташланан чаганы фараоның гызы тапып, өзүне алды ве өз оглы ялы тербиеләп етишдирди[+]. 22Муса мүсүрлилериң әхли билими өвредилди. Ол сөзде хем, ишде хем бейик адам болуп етишди.

23Муса кырк яшына етенде, өз илдешлери болан ысрайыл[†] халкының арасына гөрме-гөрше гитмеги йүрегине дүвди. 24Мүсүрлилерден бириниң ысрайыл халкындан бирине азар берйәндигини гөренде, Муса оңа арка дурды. Ол мүсүрлини өлдүрип, ысрайыллының арыны алды[+]. 25Муса: „Худай халкымы мениң үстүм билен азат этмекчи, халкым муңа дүшүнер“ дийип пикир этди, эмма олар муңа дүшүнмедилер. 26Эртеси гүн Муса ики ысрайыллы адамың давалашып дураныны гөрди ве янларына барып, олары ярашдырмага сынанышды. Олара: „Эй, адамлар, сиз доган ахыры! Нәме үчин бири-бириңизе азар берйәрсиңиз?“ дийди. 27Эмма өз илдешине азар берйән адам оны итекләп: „Ким сени бизе хөкүмдар я-да казы эдип гойды? 28Дүйнки мүсүрлини өлдүришиң ялы, мени-де өлдүрмекчимиң?“ дийди[+]. 29Муса бу гепи эшиденден соң, Мидян юрдуна гачып гитди ве ол ерде гелмишек болуп яшады. Бу юртда онуң ики оглы дүнйә инди[+].

30Арадан кырк йыл геченден соң, Синай[†] дагының голайындакы чөлде янып дуран чалының ортарасында оңа бир перишде[†] гөрүнди[+]. 31Муса оны гөрүп хайран галды. Ол бу гең хадысаны якынрак барып гөрмекчи боланда, Реб[†] оңа шейле сесленди: 32[+]„Мен сениң ата-бабаларың Ыбрайымың, Ысхагың ве Якубың Худайыдырын“. Муса горкусындан титрәп башлады ве серетмәге йүрек этмеди[+]. 33Соңра Реб оңа: „Аягыңдакы чарыгыңы чыкар, чүнки сениң бу дуран ериң мукаддес[†] топракдыр![+] 34Мүсүрде халкымың чекйән җебир-сүтемини гөрдүм, оларың ахы-наласыны эшитдим. Мен олары азат этмек үчин ашак индим. Инди, гел, Мен сени Мүсүре иберейин“ дийди[+].

35Ине, бу Муса: „Ким сени бизе хөкүмдар я-да казы эдип гойды?“ дийип, халкың инкәр эден Мусасыды. Худайың Өзи оны чалыда гөрнен перишдәниң үсти билен хөкүмдар хем халасгәр[†] эдип ёллады[+]. 36Муса ысрайыл халкыны Мүсүрден алып чыкды. Ол Мүсүрде, Гызыл деңизде[†] ве чөлде кырк йыллап мугҗызалар, гудратлар хем аламатлар гөркезди[+]. 37[+]Ине, ысрайыл халкына: „Худай сизиң үчин өз халкыңызың арасындан мениң ялы бир пыгамбер[†] чыкарар“ дийип айдан хем шу Мусадыр[+]. 38Чөлде ысрайыл халкы билен яшан хем шу Мусадыр, Синай дагында перишде билен геплешип, ата-бабаларымыз билен биле болан хем шолдур. Ол яшайыш сөзлерини кабул эдип, олары бизе етирди[+]. 39Эмма бизиң ата-бабаларымыз оңа боюн болмакдан йүз өврүп, оны рет этдилер ве Мүсүре доланмага майыл болдулар[+]. 40[+]Олар Харуна: „Өңбашчылык эдер ялы, бизе худайлар ясап бер, себәби бизи Мүсүрден чыкарып гетирен Муса нәме боланыны билемзок“ дийдилер[+]. 41Шол вагт олар гөләниң шекилинде бут[†] ясап, оңа гурбанлык бердилер. Олар өз эллериниң ишлерине гуванып, шадыхоррам болдулар[+]. 42[+]Эмма Худай олардан йүз өврүп, асман җисимлерине сежде этсинлер дийип, олары терк этди. Пыгамберлер китабында, ине, шейле язылан:

„Эй, ысрайыл халкы, кырк йыллап чөлде гезениңизде,
Маңа гурбанлыклар[†] ве садакалар[†] хөдүрледиңизми[+]?
43Ёк, Молек[†] худайыңызың чадырыны,
Репа худайыңызың йылдызыны,
сежде этмек үчин өз ясан бутларыңызы гөтерип гездиңиз,
Шонуң үчин сизи Бабылың аңырсына сүргүн[†] эдерин“[+].

44Ата-бабаларымызың чөлде әхт чадыры барды. Чадыр эдил Худайың Муса буйрушы ялы, Онуң берен нусгасы боюнча гурланды[+]. 45Соңра бу чадыр несилден-несле гечип, ата-бабаларымыза говушды. Ешуваның ёлбашчылыгында кесеки миллетлериң[†] юрдуны эеләнлеринде, олар чадыры өзлери билен алып гитдилер. Чадыр Давут патышаның гүнлерине ченли шол ерде галды[+]. 46Худайың назарында мерхемет тапан Давут Якубың Худайы үчин өй гурмага ругсат сорады[+]. 47Иң соңунда Худая ыбадатхананы[†] Сүлейман гурды[+].

48Эмма Бейик Худай ынсан эли билен гурлан җайларда яшамаяр. Пыгамбериң айдышы ялы,[+] 49[+]Реб, олара, ине, шейле дийди:

„Гөклер Мениң тагтым,
ер аягыма күрсүдир.
Маңа нәхили өй гурҗаксыңыз сиз?!
Хайсы ер дынчлык меканым болар?!
50Буларың барыны Өз элим билен яратмадыммы нәме?“[+]

51Эй, бойнуёгынлар, диңлемек ислемейән текепбирлер! Сиз хем эдил ата-бабаларыңыз ялы, Мукаддес Руха[†] хемише гаршы чыкярсыңыз[+]. 52Ата-бабаларыңызың, хей, азар бермедик пыгамбери бармы? Олар хатда Догры[†] Боланың гелҗегини өңүнден пыгамберлик эдип айданлары-да өлдүрдилер. Сиз болса бу догры Ынсана хайынлык эдип ганына галдыңыз[+]. 53Сиз перишделериң үсти билен Худайың кануныны[†] алсаңыз-да, оңа табын болмадыңыз»[+].


Стефан дашланып өлдүрилйәр

54Баш меҗлисиң[†] агзалары бу сөзлери эшиденлеринде, гахар-газаба мүнүп, Стефана дишлерини гыҗадылар[+]. 55Эмма Мукаддес Рухдан долан Стефан асмана середип, Худайың шөхратыны, Худайың сагында дуран Исаны гөрди[+]. 56Стефан: «Середиң, мен гөклериң ачыланыны ве Худайың сагында дуран Ынсан Оглуны гөрйәрин» дийди[+]. 57Шонда олар гулакларыны япып, хеммеси бирден батлы гыгырышып, Стефаның үстүне топулдылар. 58Оны шәхерден дашары чыкарып дашладылар. Стефана гаршы шаятлар донларыны чыкарып, Шавул атлы бир йигидиң аягының астында гойдулар[+]. 59Стефан өз үстүне ягян дашларың астында Худая дога эдип: «Я Реббим Иса[†]! Мениң рухумы кабул эт!» дийди[+]. 60Онсоң ол дыза чөкүп, батлы гыгырып: «Я Реб! Бу гүнәни олара йүклеме!» дийди. Шу сөзлери айдып, ол җан берди[+].

#### 8‑нҗи бап


Шавул иманлылары ызарлаяр

1Стефаның өлдүрилмегини Шавул хем оңлады.

Шол гүнден соң Иерусалимдәки[†] йыгнагы ызгытсыз ызарламага башладылар. Ресуллардан[†] башга хеммелер Яхудыя[†] ве Самария[†] себитлерине даргадылар[+]. 2Эмма таква адамлар Стефаны җайлап, онуң үчин чуңңур яс тутдулар. 3Шавул болса йыгнагы даргатмага башлады. Ол өйме-өй айланып, аял-эркек диймән, иманлылары сүйрәп, зындана дыкярды[+].


Филип Самарияда

4Чар яна даргашып гиден иманлылар Худайың[†] Хош Хабарыны әхли ерде вагыз эдйәрдилер[+]. 5Филип-де Самарияның бир шәхерине барып, олара Месих[†] барада вагыз этди[+]. 6Филипи диңләп, амала ашыран гудратларыны гөрен мәхелле онуң айданларына дыкгат билен гулак асды. 7Көп адамларың ичинден арвах-җынлар батлы гыгырышып чыкярдылар, көп санлы ысмаз ве отуралар шыпа тапярды[+]. 8Шейлеликде, ол шәхерде улы шатлык дөреди.


Симун җадыгөй

9Ине, шол шәхерде өң җадыгөйлик билен мешгулланып, Самария халкыны хайран галдыран ве өзүни бейик адам дийип ыглан эден Симун атлы бир адам барды. 10Улы-кичи хемме оны үнс берип диңләрди ве ол хакда: «Бейик гудрат дийип атландырылян Худайың гудраты, ине, шудур» диййәрдилер. 11Онуң җадыгөйлиги көпден бәри хеммәни хайрана гойярды, шонуң үчин оны дыкгат билен диңләрдилер. 12Эмма Филип Худайың Шалыгы[†] ве Иса[†] Месих барадакы Хош Хабары вагыз эденде, адамлар оңа ынандылар. Аял-эркек диймән оларың хеммеси Исаның ады билен сува чүмдүрилди. 13Хатда Симун хем иман этди, сува чүмдүриленден соң болса Филипиң янындан айрылмады. Ол Филипиң амала ашырян бейик мугҗызаларыны ве гудратларыны гөрүп, хайран галярды[+]. 14Ресуллар самариялыларың Худайың Хош Хабарыны кабул эдендигини Иерусалимде эшидип, Петрус билен Ёханнаны оларың янына ибердилер[+]. 15Петрус билен Ёханна ол ере барып, оларың хем Мукаддес Рухы[†] алмагы үчин дога-дилег этдилер[+]. 16Себәби Мукаддес Рух энтек оларың хич бириниң үстүне инмәнди, олар диңе Реб[†] Исаның ады билен сува чүмдүрилипди[+]. 17Соңра Петрус билен Ёханна эллерини оларың үстүне гойдулар ве олар хем Мукаддес Рухы кабул этдилер[+]. 18Ресулларың эллериниң гоюлмагы билен Мукаддес Рухуң берленини гөрен Симун олара пул хөдүр эдип: 19«Маңа-да шу гудратдан бериң. Элими кимиң башына гойсам, ол адам Мукаддес Рухы алсын» дийди. 20Эмма Петрус оңа шейле дийди: «Пулуң өзүң билен биле ёк болсун! Себәби сен Худайың пешгешини сатын аларын өйтдүң. 21Бу ишде сениң не пайың, не-де хакың бар, себәби сениң йүрегиңе дүвен ниетиң Худайың назарында догры[†] дәл. 22Инди тоба эдип, бу яман ниетиңден эл чек-де, Реббе ялбар, белки, йүрегиңдәки бу ниетиңи багышлар[+]. 23Мен сениң аҗы зәхерден долудыгыңы ве гүнә зынҗыры билен багланандыгыңы гөрйәрин».

24Симун оңа: «Мениң үчин Реббе дога эдиң, айданларыңызың хич бирине дучар болмайын!» дийди[+].

25Петрус билен Ёханна шаятлык эдип, Реббиң Хош Хабарыны вагыз этдилер. Соңра олар Самарияның көп обасында Хош Хабары ыглан эдип, Иерусалиме доланып гелдилер[+].


Филип ве эфиопиялы[†]

26Реббиң бир перишдеси[†] Филипе: «Тур, гүнорта тарап, Иерусалимден Газа барян чөллүк ёлдан гит» дийди[+]. 27Ол хем туруп, ёла дүшди. Гидип барярка, эфиопиялы бир агта[†] душды. Ол Эфиопияның меликеси Кандакының баш везирлериниң бириди ве онуң тутуш газнасыны доландырярды. Ол Иерусалиме ыбадат этмәге гелип,[+] 28инди хем ызына доланып барярды. Ол өз арабасының үстүнде Ишая пыгамбериң[†] китабыны окап отырды. 29Мукаддес Рух Филипе: «Бар, арабаның янындан йөре!» дийди[+]. 30Филип ылгады-да, онуң Ишая пыгамбериң китабындан окаян сөзлерини эшидип: «Окаян затларыңа дүшүнйәрмиң?» дийип сорады. 31Ол: «Бири дүшүндирмесе, нәдип дүшүнейин?» дийди. Онсоң Филипи араба мүнүп, янында отурмага чагырды[+]. 32[+]Онуң Мукаддес[†] Язгылардан окап отуран ери, ине, шуды:

«Союлмага әкидилип барян гоюн дек,
гыркымчының өңүндәки сессиз гузы дек,
Ол хич агзыны ачмады.
33Ол кемсидилип, адалатсызлык билен әкидилди.
Онуң несли хакда ким айдып билҗек?
Чүнки Онуң өмүр танапы үзүлди»[+].

34Эфиопиялы Филипден: «Айтсаңызлаң, пыгамбер[†] муны ким хакда айдяр? Өзи хакдамы я-да башга бири хакда?» дийип сорады. 35Онсоң Филип дүшүндирмәге башлады, Мукаддес Язгыларың шу ердәки парчасындан башлап, Иса хакдакы Хош Хабары оңа вагыз этди[+]. 36-37Олар ёлда барярка, бир сувлы ериң үстүнден гелдилер. Агта: «Ине, бу ерде сув бар. Мениң чүмдүрилмегиме нәме пәсгел берйәр?» дийди.[*] 38Онсоң арабаны саклатды. Филип билен агта билеликде сува гирдилер. Филип оны сува чүмдүрди. 39Олар сувдан чыканларында, бирденкә Реббиң Рухы Филипи ол ерден әкитди. Агта оны гайдып гөрмеди. Ол шатланып, өз ёлуны довам этдирди[+]. 40Филип болса Ашдотда пейда болды. Ол Кайсария барып етйәнчә, әхли шәхерлерде Хош Хабары вагыз этди[+].

#### 9-нҗы бап


Иса[†] Шавула гөрүнйәр

1Шавул Реббиң шәгиртлерине хенизем өлүм ховпуны салярды. Бир гүн ол баш руханының[†] янына гидип,[+] 2ондан Дамаскдакы синагогалар үчин хат язып бермегини хайыш этди. Ол ерде «Исаның Ёлы» диен топара дегишли адамлары аял-эркек диймән, кими тапса, эл-аягыны баглап, Иерусалиме[†] гетирмәге ругсат сорады. 3Ол Дамаска етип барярка, бирденкә асмандан бир парлак нур онуң даш-төверегини ягтылтды[+]. 4Шавул ере йыкылды. Шонда ол: «Шавул! Шавул! Нәме үчин Маңа азар берйәрсиң?» диен сеси эшитди. 5-6Ол: «Агам, сен ким?» дийип сорады. Оңа: «Мен сениң азар берйән Исаң.[*] Инди тур-да, шәхере гит, нәме этмелидигиң саңа шол ерде айдылар» дийди. 7Шавул билен барян адамлар дуран ерлеринде доңуп галдылар. Олар сеси эшитселер-де, хич кими гөрмейәрдилер[+]. 8Еринден туруп, Шавул гөзүни ачанда, хич зат гөрүп билмеди. Оны элинден тутуп, Дамаска идип гетирдилер. 9Үч гүнләп онуң гөзлери гөрмеди, шол вагтың довамында ол хич зат ийип-ичмеди.

10Дамаскда Исаның Хананы атлы бир шәгирди барды. Реб[†] Иса оңа гөрнүп: «Эй, Хананы!» дийди. Ол хем: «Лепбей, Реббим!» дийип җогап берди[+]. 11Реб Иса оңа шейле дийди: «Тур, Догры атлы көчә бар-да, Юдасың өйүнден тарсуслы Шавул диен адамы сора. Хәзир ол дога-дилег эдйәр[+]. 12Шавула бир гөрнүш[†] аян болды. Гөрнүшде ол янына Хананы диен бир адамың гелип, гөзлериниң ачылмагы үчин, үстүне эллерини гояндыгыны гөрди».

13Хананы шейле җогап берди: «Я Реббим Иса! Мен көп кишилерден бу адамың Иерусалимде Сениң сайлап-сеченлериңе эден энчеме яманлыклары барада эшитдим. 14Сениң ызыңа эерен хер бир адамы туссаг этмәге онуң бу ерде-де ёлбашчы руханылардан ыгтыяр хаты бар». 15Реб Иса оңа: «Бар, ёла дүш! Бу адам Мениң сайлан гуралымдыр. Ол кесеки миллетлериң,[†] патышаларың ве ысрайыл[†] халкының өңүнде Мениң адымы мешхур эдер[+]. 16Мениң адым угрунда нәхили азап чекмелидигини Мен оңа гөркезерин» дийди[+]. 17Шейлеликде, Хананы барып, шол өе гирди, эллерини Шавулың үстүнде гоюп: «Шавул доган! Гөзлериң ене ачылып, Мукаддес Рухдан[†] долмагың үчин, мени бу ере гелйәркәң, саңа гөрнен Реббимиз Иса иберди» дийди[+]. 18Шол пурсатда гөзлеринден перде сырылан дек, Шавулың гөзлери ачылды. Ол еринден туруп, Исаның ады билен сува чүмдүрилди. 19Соңра нахарланып, гайтадан кувватланды.


Шавул Дамаскда вагыз эдйәр

Шавул бирнәче гүнләп Дамаскда шәгиртлериң янында галды[+]. 20Ол дессине синагогалара барып, Исаның Худайың[†] Оглудыгы[*] барада вагыз этмәге башлады. 21Муны эшиденлериң бары гең галып: «Бу адам Иерусалимде Исаның ызына эеренлере азар берен адам дәлми? Ол бу ере хем оларың эл-аягыны даңып, ёлбашчы руханыларың янына әкитмәге гелмәнмиди нәме?!» дийишйәрдилер[+]. 22Шавулың эрк-ыгтыяры болса гүн-гүнден гүйчленйәрди. Ол Исаның Месихдигини[†] субут этмек билен, Дамаскда яшаян яхудыларың[†] башыны чашырды[+].

23Энчеме гүнден соң, яхудылар оны өлдүрмегиң маслахатыны этдилер[+]. 24Йөне оларың дилдүвшүги Шавула белли болды. Олар оны өлдүрмек үчин гиҗе-гүндиз шәхер дервезелерини гаравуллаярдылар. 25Шәгиртлер болса гиҗәниң бир вагты оны себедиң ичине салып, шәхериң диварындан саллап дүшүрдилер[+].


Шавул Иерусалимде вагыз эдйәр

26Шавул Иерусалиме гелип, шәгиртлере гошулмага сынанышды, эмма шәгиртлериң хеммеси ондан горкярды. Шавулың Исаның шәгирдидигине ынанмадылар. 27Онсоң Барнап Шавулы алып, ресулларың[†] янына гетирди. Ол Шавулың ёлда Ребби гөрендигини, Реббиң онуң билен геплешендигини, Дамаскда Исаның ады билен хич бир горкусыз вагыз эдендигини олара гүррүң берди[+]. 28Шейлеликде, Шавул оларың янында галды ве Иерусалимиң әхли еринде Исаның ады билен батыргай вагыз этди. 29Ол грекче геплейән яхудылар билен сөхбет эдип, олар билен җеделлешйәрди. Онсоң олар Шавулы өлдүрмегиң кастына чыкдылар[+]. 30Доганлар муны биленлеринде, оны Кайсария гетирип, Тарсуса тарап ёла салдылар[+]. 31Бүтин Яхудыядакы, Җелиледәки[†] ве Самариядакы[†] йыгнакларда[†] парахатлык хөкүм сүрүп, иманлылар барха гүйчленйәрди. Олар Ребден горкуп, Мукаддес Рухуң ярдамы билен гүнсайын көпелйәрди.


Эней ве Доркас

32Әхли ерлере айланып йөрен Петрус Лидадакы иманлылары хем гөрмәге гелди. 33Ол ерде Петрус Эней атлы бир адама саташды. Эней секиз йыл бәри дүшекде ысмаз болуп ятырды. 34Петрус оңа: «Эней, Иса Месих саңа шыпа берйәр. Ериңден тур-да, ёрган-дүшегиңи йыгна!» дийди. Ол хем шобада еринден турды[+]. 35Лидада ве Шарон дүзлүгинде яшаянларың хеммеси Энейи гөрүп, Ребби иман этдилер.

36Яфода Тавита атлы бир зенан шәгирт барды. Онуң грекче ады Доркасды[*]. Мунуң эден ягшы ишлери, берен садакалары[†] гаты көпди[+]. 37Шол гүнлерде ол кеселләп, арадан чыкды. Онуң җеседини ювуп, ёкаркы гатдакы отагда гойдулар. 38Лида шәхери Яфо шәхерине голайды. Шәгиртлер Петрусың Лидададыгыны эшидип, онуң янына ики адамы ёлладылар ве: «Гиҗикдирмән, бизиң янымыза гел» дийип хайыш этдилер. 39Петрус туруп, олар билен гитди. Ол өе геленде, оны ёкары гатдакы отага чыкардылар. Әхли дул аяллар Петрусың янына йыгнанып, Тавита дирикә өзлерине тикен әхли донларыдыр көйнеклерини гөркезип аглашдылар. 40Петрус хеммәни дашары чыкарды ве дыза чөкүп, Худая дога этди. Соңра ол җеседе тарап өврүлип: «Тавита, тур!» дийди. Аял гөзлерини ачды, Петрусы гөрүп, дик отурды[+]. 41Петрус элини узадып, оңа турмага көмек этди. Онсоң иманлы дул аяллары ве бейлеки иманлылары чагырып, яңкы аялы олара дири табшырды[+]. 42Бу хабар бүтин Яфо яйрап, көп адам Реб Иса иман этди. 43Петрус энчеме гүнләп Яфода, Симун атлы бир дери эйлейҗиниңкиде галды.

#### 10-нҗы бап


Йүзбашы иман эдйәр

1Кайсарияда Корнелий атлы бир адам барды. Ол «Италия» атлы рим гошун бөлүминиң йүзбашысыды. 2Корнелий худайхон[†] адам болуп, өзи хем, өй-ичерси хем Реббе сежде эдйәрди. Ол халкың арасындакы мәтәчлере көп көмек эдип, элмыдама Худая дога эдерди[+]. 3Бир гүн өйлән сагат үчлерде Корнелә бир гөрнүш[†] аян болуп, өз янына Худайың бир перишдесиниң[†] геленини айдың гөрди. Перишде: «Эй, Корнелий!» дийип сесленди[+]. 4Корнелий горкы ичинде гөзлерини оңа дикип: «Гулак асян!» дийди. Перишде оңа: «Сениң Худая эден догаларың, гарыплара пайлан садакаларың[†] Онуң назарында кабул болды[+]. 5Инди Яфо бирнәче адам ёлла-да, Петрус лакамлы Симуны гетирт. 6Бу адам деңзиң якасында яшаян Симун диен дери эйлейҗиниң мыхманыдыр» дийди[+].

7Өзи билен геплешен перишде гиденден соң, Корнелий хызматкәрлеринден икисини ве хемише янында болян бир таква эсгери чагырды. 8Болуп гечен әхли зады гүррүң берип, олары Яфо ёллады.


Петрус гөрнүш гөрйәр

9Эртеси гүн олар ёл йөрәп, шәхере голайланларында, гүнортан он ики төвереги Петрус Худая дога этмек үчин үчеге чыкыпды[+]. 10Ол аҗыкды ве бир затлар иеси гелди. Нахар тайярланярка, оңа бир гөрнүш аян болды. 11Ол гөгүң ачылып, уллакан сачага меңзеш бир задың дөрт бурчундан ашак ере салланып гелйәнини гөрди. 12Онуң ичинде ер йүзүнде яшаян хер дүрли дөрт аяклы хайванлар, сүйрениҗилер ве гушлар барды. 13Бир сес оңа: «Петрус! Тур, дамакларыны чал-да, ий!» дийди. 14Петрус: «Ёк, Реббим! Яхуды[†] канунына[†] гөрә, мен хич хачан харам зат иен дәлдирин» дийди[+]. 15Сес ене икинҗи гезек оңа: «Худайың халал диен затларына сен харам диймегин» дийди[+]. 16Бу үч гезек гайталанды-да, сачак гөз-ачып юмасы салымда гөге алынды.

17Петрус бу гөрнүшиң нәмедигине гең галып дурка, ине, Корнелиниң ёллан адамлары Симуның өйүни сорап, гапа гелдилер. 18Олар гыгырып: «Петрус лакамлы Симун диен мыхман шу ердеми?» дийип сорадылар. 19Петрус хенизем бу гөрнүш барада ойланып отырка, Мукаддес Рух[†] оңа: «Ине, үч адам сени гөзләп йөр[+]. 20Тур, ашак дүш, икирҗиңленме-де, олар билен гит. Олары Мен ёлладым» дийди. 21Петрус адамларың янына гелип: «Гөзлейән адамыңыз мен. Нәме үчин гелдиңиз?» дийди. 22Олар: «Бизи йүзбашы Корнелий иберди. Ол догры[†] ве Реббе сежде эдйән адам, яхуды халкының арасында хем онуң абрайы улудыр. Худайың бир перишдеси оңа: „Петрусы өйүңе чагырып, онуң айтҗак сөзлерини диңле“ дийип буйрук берипдир» дийдилер[+]. 23Петрус олары өе чагырып мыхман алды.


Петрус Корнелиниң өйүнде

Шол гүнүң эртеси Петрус олар билен ёла дүшди. Яфолы доганларың-да кәбири онуң билен гитди. 24Эртеси гүн олар Кайсария бардылар. Корнелий хем доган-гарындашларыны, якын достларыны үйшүрип, олара гарашып отырды. 25Петрус өе гиренде, Корнелий онуң өңүнден чыкды-да, аягына йыкылып, оңа тагзым этди[+]. 26Эмма Петрус оңа: «Тур ериңден! Мен хем сениң ялы бир ынсан» дийди[+]. 27Петрус онуң билен гүррүңлешип, ичери гиренде, көп адамларың йыгнанандыгыны гөрди. 28Петрус олара: «Бир яхудының башга миллетден болан бири билен гатнашмагының я-да онуң янына гитмегиниң бизиң канунымыза гаршыдыгыны өзүңиз билйәнсиңиз. Эмма Худай маңа хич бир адама харам диймели дәлдигими аян этди[+]. 29Шонуң үчин хем чагырыланымда, икирҗиңленмән гайтдым. Инди мени нәме үчин чагырандыгыңызы сорап билеринми?» дийди.

30Корнелий шейле җогап берди: «Үч гүн мундан озал шу вагтлар агзым беклиди. Өйлән сагат үчлерде өйүмде Худая дога-дилег эдйәрдим. Ине, бирденкә гаршымда ловурдаян эшикде бир адам пейда болды. Ол маңа: 31„Сениң Худая эден догаларың, гарыплара пайлан садакаларың Онуң назарында кабул болды. 32Инди Яфо адам ёлла-да, Петрус лакамлы Симуны чагырт. Бу адам деңзиң якасында яшаян Симун диен дери эйлейҗиниң мыхманыдыр[*]“ дийди. 33Шейлеликде, мен дессине саңа адам ёлладым, сен-де гелип ягшы этдиң. Ине, хеммәмиз Худайың саңа айтмагы буйран әхли задыны эшитмек үчин, Онуң хузурына топландык».

34Шонда Петрус сөзе башлап, шейле дийди: «Мен, хакыкатдан-да, Худайың хич киме тарапгөйлик этмейәндигине гөз етирдим[+]. 35Гайтам, Ол Өзүнден горканы ве догры иш эден хер кеси миллетине гарамаздан кабул эдйәндир[+]. 36Худай ысрайыл[†] халкына иберен бу парахатлык Хош Хабарыны хеммелериң Ребби болан Иса[†] Месих[†] аркалы ыглан этди[+]. 37Яхя сува чүмдүрилиш барада вагыз этмәге башландан соңра, Җелиледен[†] башлап, бүтин Яхудыяда болан вакалардан хабарыңыз бардыр[+]. 38Худайың насыралы Исаны Мукаддес Рух ве гүйч-гудрат билен долдурып, Оны сайлап-сечендигини билйәнсиңиз. Иса чар тарапа айланып, көп ягшы ишлер этди, иблисиң[†] хөкмүрованлыгындан эҗир чекйәнлериң барына шыпа берди, себәби Худай Онуң биленди[+]. 39Биз Онуң Яхудыяда, Иерусалимде[†] битирен ишлериниң барына шаятдырыс. Оны хача чүйләп өлдүрдилер, 40эмма Худай үчүленҗи гүн Исаны дирелтди. 41Ол Исаны хеммелере дәл-де, диңе бизе гөрнер ялы этди. Себәби Худай бизи Иса хакда шаятлык этмегимиз үчин сайлады. Ол диреленден соң, биз Онуң билен биле нахарландык. 42Иса Өзүниң Худайың ырадасы билен дирилериң хем, өлүлериң хем Казысыдыгыны халка вагыз эдип, шаятлык этмегимизи буюрды[+]. 43Әхли пыгамберлер[†] хем Иса хакда шаятлык этдилер. Иса иман эден хер бир адамың гүнәлериниң Онуң адының хатырасына багышланҗакдыгыны айтдылар»[+].

44Петрус бу сөзлери хениз айдып дурка, оны диңлейәнлериң хеммесиниң үстүне Мукаддес Рух инди. 45Петрус билен биле гелен яхуды иманлылар Мукаддес Рухуң пешгешиниң кесеки миллетлериң[†] үстүне-де иненини гөрүп гең галдылар, 46себәби оларың нәмәлим диллерде гепләп, Худайы өвги билен бейгелдишлерини гөрдүлер.

Шонда Петрус:[+] 47«Эдил бизиң ялы, бу адамлар хем Мукаддес Рухы кабул этдилер. Инди булары сува чүмдүрилмегини ким гадаган эдип билер?» дийди[+]. 48Онсоң Петрус оларың Иса Месихиң ады билен сува чүмдүрилмегини буюрды. Соңра олар Петрусдан ене бирнәче гүн янларында галмагыны хайыш этдилер[+].

#### 11‑нҗи бап


Петрус болан вакалар барада гүррүң берйәр

1Ресуллар[†] ве яхудыялы[†] доганлар кесеки миллетлериң-де[†] Худайың[†] Хош Хабарыны кабул эдендиклерини эшитдилер. 2Петрус Иерусалиме[†] геленде, яхуды иманлылар онуң билен давалашып:[+] 3«Сен сүннетсиз адамларыңка мыхман болупсың, олар билен биле нахарланыпсың» дийдилер[+]. 4Шонда Петрус башындан гечен ваканы җикме-җик гүррүң бермәге башлады: 5«Яфо шәхеринде Худая дога эдип отыркам, маңа бир гөрнүш[†] аян болды. Мен яныма улы сачага меңзеш бир задың дөрт бурчундан асылып, гөкден ере иненини гөрдүм[+]. 6Онуң ичине дыкгат билен середип сынланымда, өй хайванларындан башлап, ябаны хем сүйрениҗи хайванлардыр гушлары гөрдүм. 7Соңра бир сесиң маңа: „Петрус, тур, дамакларыны чал-да, ий!“ диенини эшитдим. 8Мен: „Ёк, я Реб[†], асла бейтмерин! Мен хич хачан харам затлары агзыма дегрен дәлдирин“ дийдим. 9Эмма гөкден гелен сес икинҗи гезек маңа: „Худайың халал диен затларына харам диймегин!“ дийди[+]. 10Бу үч гезек гайталанып, хеммеси ене ёкары гөге алынды. 11Ине, шол вагт Кайсариядан иберилен үч адам мениң болян өйүмиң өңүне гелип дурдулар. 12Онсоң Мукаддес Рух[†] маңа икирҗиңленмән, олар билен гитмелидигими айтды. Янымдакы бу алты доган хем мениң билен биле гитди, биз ол адамың өйүне бардык[+]. 13Ол адам хем бизе өйүнде өзүне гөрнен перишде[†] барада гүррүң берди. Перишде оңа: „Яфо адам ёлла-да, Петрус лакамлы Симуны гетирт[+]. 14Онуң саңа айтҗак хабары аркалы өзүң ве тутуш өй-ичериң халас болар“ дийипдир. 15Мен сөзе башланымда, Мукаддес Рух өң бизиң үстүмизе иниши ялы, оларың үстүне хем инди[+]. 16Шонда Реббимиз Исаның: „Яхя сува чүмдүрди, эмма сиз Мукаддес Руха чүмдүрилерсиңиз“ диен сөзи ядыма дүшди[+]. 17Шейлеликде, Реббимиз Иса[†] Месихе[†] иман эденимизде, Худай бизе берен пешгешини олара хем берен болса, Худая гаршы дурар ялы, мен ким болупдырын?»[+] 18Доганлар бу сөзлери эшиденлеринден соңра көшешдилер. Худайы шөхратландырып:[†] «Худай хатда кесеки миллетлере-де тоба эдип, бакы яшайша говушмаклыгы берипдир» дийишдилер.


Антиёхдакы иманлылар

19Стефан өлдүриленден соң башланан ызарланмалар зерарлы иманлылар Финикия,[†] Кипре ве Антиёха ченли даргадылар. Олар Хош Хабары яхудылардан башга хич киме вагыз этмейәрдилер[+]. 20Оларың арасында Кипрден ве Киринейден Антиёха гелен кәбир иманлылар барды. Олар Реб Иса барадакы Хош Хабары ол ердәки башга миллетлере-де вагыз этдилер. 21Оларда Реббиң гудраты барды, шонуң үчин көп адамлар имана гелип, Ребби кабул этдилер. 22Бу хакдакы хабарлар Иерусалимдәки йыгнага барып етди. Олар Барнабы Антиёха ёлладылар[+]. 23Барнап геленде, Худайың мерхеметиниң субутнамасыны гөрүп шат болды. Ол Реббе чын йүрекден садык болмагы хеммелере үндеди. 24Онуң Мукаддес Рухдан ве имандан долы бир ягшызада адамдыгы үчин, җуда көп адам Реббе иман этди[+]. 25Онсоң Барнап Шавулы гөзләп, Тарсуса гитди[+]. 26Оны тапып, Антиёха гетирди. Шейдип, Барнап билен Шавул бир йыллап ол ердәки йыгнаклары[†] бир ере топлап, көп адамлара таглымат өвретдилер. Шәгиртлере илкинҗи гезек Антиёх шәхеринде «месихилер» дийлип ат берилди. 27Шол гүнлерде Иерусалимден Антиёха бирнәче пыгамберлер[†] гелдилер[+]. 28Олардан бириниң ады Агапды. Ол еринден туруп, Рим империясында ёвуз ачлыгың болҗакдыгы барада Мукаддес Рух аркалы велилик этди. Бу ачлык император[†] Клавдиниң доландырян дөврүнде болуп гечди[+]. 29Шонда шәгиртлериң әхлиси гүйчлериниң етдигинден яхудыялы доганлара голдав үчин пул ёлламагы карар этдилер. 30Олар шейле хем этдилер, пулы Барнап ве Шавул аркалы йыгнак ёлбашчыларына ибердилер.

#### 12‑нҗи бап


Хирод[†] патыша ресуллары[†] ызарлаяр

1Шол вагтлар Хирод патыша йыгнагың кәбир агзаларыны ызарлап, олара сүтем этмәге башлады. 2Ол Ёханнаның доганы Якубы гылыч билен өлдүртди[+]. 3Ол мунуң яхудыларың[†] гөвнүнден турандыгыны гөрүп, соңра Петрусы-да туссаг этди. Бу вака Петир байрамы[†] гүнлеринде болуп гечди[+]. 4Хирод Петрусы тутуп, зындана саландан соң, хер бири дөрт эсгерден ыбарат болан дөрт топары оңа гаравул гойды. Оны байрамдан соңра халкың өңүне чыкарып, хөкүм этмек ниети барды[+].


Петрус зындандан чыкяр

5Шейлеликде, Петрус зынданда сакланярды, эмма йыгнак[†] онуң үчин Худая ыхлас билен дога эдйәрди[+]. 6Хиродың оны орта чыкарҗак гүнүниң өң янындакы гиҗе Петрус ики эсгериң арасында гоша зынҗыр билен баглы ятырды. Гаравуллар-да зынданың гирелгесинде гапының агзында сакчылык эдйәрдилер. 7Бирденкә Реббиң перишдеси[†] пейда болуп, зынданың ичинде нур парлады. Перишде Петрусың бөврүне дүртүп, оны оярды-да: «Тиз бол, тур!» дийди. Шобада Петрусың зынҗырлары үзүлип, элинден ере гачды[+]. 8Перишде оңа: «Гушагыңы гушан-да, чарыкларыңы гей!» дийди. Ол шейле хем этди. Перишде ене-де: «Донуңы гей-де, мениң ызыма дүш!» дийди. 9Петрус онуң ызына дүшүп, зындандан дашары чыкды. Эмма ол перишде аркалы бу болян затларың хакыкатдыгыны билмән, гөзүне гөрүнйәндир өйдйәрди. 10Олар биринҗи, икинҗи гаравуллардан гечип, шәхере чыкян демир дервезә етенлеринде, ол өз-өзүнден ачылды. Олар дашары чыкып, бир көчәниң бойы билен йөредилер. Бирденкә перишде Петрусың янындан гайып болды[+].

11Шол вагт Петрус өзүне гелип: «Инди, хакыкатданам, Реббиң Өз перишдесини ёллап, мени Хиродың элинден ве яхуды халкының башымдан индерҗек бела-бетерлеринден халас эдендигине анык гөз етирдим» дийди[+].

12Петрус муңа акыл етиренден соң, Ёханнаның эҗеси Меръемиң[†] өйүне гитди. Ёханна Марк хем диййәрдилер. Ол ерде көп адам үйшүп, Худая дога эдйәрди[+]. 13Петрус ховлының гапысыны каканда, гапыны Рода атлы бир хызматкәр гыз ачмага гелди. 14Ол Петрусың сесини танап, гапыны ачмага дерек бегенҗинден яңа ичери ылгап, ховлының гапысында Петрусың дурандыгыны хабар берди. 15Олар оңа: «Сен акылыңдан азашыпсың» дийдилер. Эмма гыз өз диенини тутуп дурансоң, олар: «Бу Петрусың перишдесидир» өйтдүлер[+]. 16Петрус болса ызыны үзмән гапыны какярды. Гапыны ачанларында, оны гөрүп хайран галдылар. 17Петрус олара эли билен юваш болмакларыны ышарат этди. Онсоң Реббиң өзүни зындандан нәхили азат эдендигини олара гүррүң берди. Соңра: «Муны Якуба[*] ве бейлеки доганлара хабар бериң» дийди-де, башга ере чыкып гитди[+].

18Гүн доганда, эсгерлериң арасында улы галмагал турды. Олар бири-биринден: «Петруса нәме болдука?» дийшип сораярдылар. 19Хирод Петрусы агтарды. Эмма оны тапмансоң, гаравуллары сорага чекип, олары өлдүрмеги буюрды.


Хирод патышаның өлүми

Шондан соң Хирод Яхудыядан Кайсария гидип, шол ерде галды. 20Хирод Сур[†] ве Сидон[†] халкына гаты газапланярды. Олар хем бирлешип, Хиродың янына гелдилер-де, патышаның баш хызматкәри Бластосы өз тарапларына чекип, ярашык диледилер. Себәби оларың юрды патышаның юрдундан азык алярды. 21Ине, белленен гүн Хирод патышалык лыбасыны гейип, тагтында отурды ве халка йүзленип, сөз сөзледи. 22Халк хем: «Бу ынсан сеси дәл-де, бир худайың[†] сесидир!» дийип гыгырышды. 23Шобада Реббиң бир перишдеси Хиродеси җезаландырды, себәби ол Худайы шөхратландырманды.[†] Шейдип, онуң эндам-җаны гуртлап өлди[+].

24Худайың Хош Хабары болса барха яйбаңланып, иманлыларың саны гүнсайын артярды[+].

25Барнап билен Шавул хем өзлерине табшырылан хызматы ерине етирип, Иерусалимден[†] ызына доландылар. Олар өзлери билен биле Маркы хем алып гайтдылар. Маркың бейлеки ады Ёханнады[+].

#### 13‑нҗи бап

1Антиёхдакы иманлылар йыгнагында пыгамберлер[†] ве мугаллымлар барды. Олар Барнап, Гараягыз лакамлы Шимгон, киринейли Лукий, хөкүмдар Хирод[†] билен биле өсен Манахен ве Шавул дагыды[+]. 2Булар Реббе ыбадат эдип, агыз беклейәркәлер, Мукаддес Рух:[†] «Барнап билен Шавулы Маңа багыш эдиң, гой, олар Мениң табшыран ишими берҗай этсинлер» дийди[+]. 3Шейлеликде, олар агыз бекләп, дога-дилег этдилер ве эллерини оларың үстүне гоюп, Барнап билен Шавулы ёла салдылар.


Шавул билен Барнап Кипр адасында

4Мукаддес Рух тарапындан ёлланан Барнап билен Шавул Селукия гелдилер. Ол ерден хем гәмили Кипр адасына гитдилер. 5Онсоң Саламисе гелип, яхудыларың[†] синагогаларында Худайың[†] Хош Хабарыны вагыз этдилер. Ёханна хем оларың янында болуп, көмек берйәрди[+]. 6Олар бүтин аданы айланып, Пафоса гелдилер. Ол ерде Баръеша атлы бир яхуда[†] душ гелдилер. Ол җадыгөй ве галп пыгамберди[+]. 7Баръеша шол ериң хәкими Сергий Павул билен гатнашярды. Сергий Павул акыллы адамды. Ол Барнап билен Шавулы чагырдып, олардан Худайың Хош Хабарыны эшитмек иследи. 8Эмма Баръеша Барнап билен Шавула гаршы чыкды. Баръешаның бейлеки ады Эйлим болуп, бу җадыгөй диймеги аңладяр. Ол хәкими иман этмекден йүз өвүртмәге сынанышды. 9Шонда Мукаддес Рухдан долан Шавул, ягны Павлус җадыгөйүң гөзлерине середип:[+] 10«Эй, иблис[†] оглы! Сен әхли догрулыгың душманысың. Сениң йүрегиң хер дүрли хиледен ве галплыкдан долы. Реббиң хак ёлуны ёймагыңы хачан бес этҗек? 11Инди, серет, Реббиң эли саңа гаршыдыр, сен көр боларсың, белли бир вагта ченли гүн шөхлесини гөрмерсиң» дийди.

Шол пурсадың өзүнде онуң гөзүни думан өртүп, гараңкылык гаплады. Ол өзүни итдирҗек болуп, төверегини сермеләп, адам гөзләп башлады. 12Хәким йүзе чыкан ваканы гөрүп, иман этди, себәби ол Реб[†] Иса[†] хакындакы таглымата хайран галды.


Павлус ёлдашлары билен Писидядакы Антиёх шәхеринде

13Павлус ве онуң ёлдашлары Пафосдан гәмә мүнүп, Памфилиядакы Перга шәхерине гелдилер. Шол ерде Ёханна олардан айрылып, Иерусалиме[†] доланды[+]. 14Олар болса Пергадан ёлларыны довам этдирип, Писидядакы Антиёх шәхерине гелдилер. Сабат гүни[†] синагога гелип, ол ерде отурдылар. 15Төврат[†] билен пыгамберлериң язгыларындан окаландан соң, синагоганың баштутанлары: «Доганлар, халка нәме өвүт-несихатыңыз бар болса айдың, баш үстүне!» дийип, олары чагыртдылар[+]. 16Шейлеликде, Павлус еринден туруп, олара эли билен юваш болмакларыны ышарат этди. Соңра ол сөзе башлады: «Эй, ысрайыллылар ве Худая сежде эдйән кесеки халклар, маңа гулак асың! 17Ине, ысрайыл[†] халкының Худайы бизиң ата-бабаларымызы сайлады. Олар Мүсүрде яшан дөврүнде Худай олардан бейик бир халк яратды. Соңра бейик гудраты билен олары Мүсүрден алып чыкды[+]. 18Кырк йылың довамында Худай оларың чөлдәки этмишлерине чыдады[+]. 19Кенган[†] юрдунда яшаян еди миллети гырып, юртларыны олара мирас[†] берди[+]. 20Буларың хеммеси, такмынан, дөрт йүз элли йыл довам этди. Мундан соң Худай олара Шамувел пыгамбериң дөврүне ченли сердарлар[†] берди. 21Онсоң ысрайыл халкы патыша талап этди. Худай олара Кишиң оглы Шавулы патыша эдип берди. Бенямин тиресинден болан Шавул кырк йыл хөкүм сүрди[+]. 22[+]Худай Шавулы тагтдан дүшүренден соң болса, олара Давуды патыша этди ве ол хакда шаятлык эдип: „Гөвнүмден турян бир адамы, Йышайың оглы Давуды тапдым. Ол Мениң әхли ислегими берҗай эдер“ дийди[+]. 23Шейлеликде, Худай Өз берен вадасына гөрә, Давудың неслинден Исаны ысрайыл халкына Халасгәр[†] эдип иберди. 24Иса гелмезден өң болса Яхя бүтин ысрайыл халкына тоба этмеги ве сува чүмдүрилмеги вагыз этди[+]. 25Яхя өзүне табшырылан иши тамамламаздан өң: „Сиз мени Месих[†] хасаплаярсыңызмы? Ёк, мен Месих дәл. Ол менден соңра гелер. Мен Онуң чарыгының багыны чөзмәге-де мынасып дәлдирин“ дийди[+]. 26Эй, доганлар, Ыбрайымың несиллери! Эй, Реббе сежде эдйән кесеки миллетлер![†] Халасгәримиз барадакы бу хабар бизе берилди. 27Иерусалимиң илаты ве оларың ёлбашчылары Исаны танаман, Оны өлүме хөкүм этдилер. Шейдип, олар өңки пыгамберлериң айданларыны ерине етирдилер. Шейдип, олар Сабат гүни окалян пыгамберлериң сөзлери боюнча херекет этдилер[+]. 28Өлүм җезасына лайык хич бир себәп тапмасалар-да, Пилатдан[†] Онуң өлдүрилмегини талап этдилер[+]. 29Ол хакда языланларың барыны берҗай эденлеринден соң болса, Оны хачдан дүшүрип, бир мазарда гойдулар[+]. 30Эмма Худай Оны өлүмден дирелтди[+]. 31Энчеме гүнләп Иса Өзи билен Җелиледен[†] Иерусалиме геленлере гөрүнди. Бу адамлар инди ысрайыл халкына Ол хакда шаятлык эдйәрлер[+]. 32-33[+]Биз хәзир сизе Хош Хабары ыглан эдйәрис: Худай Исаны өлүмден дирелдип, Өз перзентлери болан бизиң үчин ата-бабаларымыза берен вадасыны берҗай этди. Бу хакда икинҗи мезмурда[†] шейле язылан:

„Сен Мениң Оглумсың,
бу гүн Мен саңа Ата болдум“[+].

34[+]Исаның өлүмден дирелиши ве асла чүйремезлиги догрусында Худай шейле дийди: „Давуда вада берен мукаддес[†] ялканышларым билен сизи ялкарын“[+]. 35[+]Башга бир мезмурда шейле язылан: „Сен Садыгыңың габырда чүйремегине ёл бермерсиң“[+].

36Давут бабатда айтсак, ол өз вагтында Худайың максады үчин хызмат этди. Ол дүнйәден өтүп, ата-бабаларының янында җайланды; онуң җеседи чүйрәп гитди[+]. 37Эмма Худайың Дирелдени чүйремеди. 38-39Шонуң үчин хем, эй, доганлар, шуны билип гоюң: биз сизе гүнәлериң Иса аркалы багышланяндыгыны ыглан эдйәрис. Иса иман эден хер бир адам Ол аркалы акланяр. Бу Мусаның кануны[†] боюнча мүмкин дәлди[+][+]. 40Инди хабардар болуң, пыгамберлериң бу айданлары башыңыза гелмесин:[+]

41[+]„Середиң, эй, масгаралайҗылар,
хайрана галып, ёк болуң!
Сизиң гүнлериңизде этҗек ишими эшидениңизде,
гулагыңыза ынанмарсыңыз“».

42Павлус билен Барнап яхудыларың синагогасындан чыкып баряркалар, халк индики Сабат гүни-де бу затлар догрусында гүррүң бермеклерини олардан хайыш этди. 43Синагогадакы[†] халк гиденден соң, яхудыларың ве яхуды динини кабул эденлериң көпүси Павлус билен Барнабың ызына дүшдүлер. Павлус билен Барнап олара хемише Худайың мерхемети билен яшамакларыны өвүт-несихат этдилер[+]. 44Индики Сабат гүни болса Реббиң Хош Хабарыны диңлемек үчин тутуш шәхер диен ялы йыгнанды. 45Шунча көп мәхелләни гөрүп, яхудылары гөриплик гуршап алды. Олар Павлусың айдан затларына гаршы чыкып, оңа сөгдүлер[+]. 46Павлус билен Барнап хем батыргайлык билен шейле дийдилер: «Худайың Хош Хабары илки сизе вагыз эдилмелиди. Эмма сиз оны рет этдиңиз! Бу болса сизиң бакы яшайша мынасып дәлдигиңизи субут эдйәр. Шонуң үчин биз кесеки миллетлере йүзленйәрис[+]. 47[+]Чүнки Реб бизе шейле буйрук берди: „Ериң аңры чәгине ченли халас этмек үчин, Сени миллетлере нур этдим“»[+].

48Миллетлер муны эшиденлеринде шатланып, Реббиң Хош Хабарына улы хормат гойдулар. Шейлеликде, бакы яшайыш үчин сайлананларың хеммеси иман этди.

49Реббиң Хош Хабары юрдуң хемме ерине яйраярды. 50Эмма яхудылар шәхериң ёкары мертебели худайхон аялларыны ве ат-абрайлы эркеклерини Павлус билен Барнабың гаршысына өҗүкдирдилер. Шейлеликде, олары ызарлап, өз юртларындан ковуп чыкардылар[+]. 51Бу ики ресул болса олара гаршылык хөкмүнде, аякларының тозуны какып, Икония шәхерине гитдилер[+]. 52Антиёхдакы шәгиртлер болса шатлыкдан ве Мукаддес Рухдан долдулар[+].

#### 14‑нҗи бап


Павлус билен Барнап Иконияда

1Павлус билен Барнап Икония шәхеринде хем адатдакысы ялы яхудыларың[†] синагогасына бардылар. Ол ерде олар шейле бир тәсирли вагыз этдилер велин, көп санлы яхудылар ве кесеки миллетлер[†] иман этдилер[+]. 2Эмма иман этмедик яхудылар кесеки миллетлери бу ики ресулың үстүне күшгүрип, иманлылара гаршы оларың аңыны зәхерледилер. 3Павлус билен Барнап бу ерде узак вагт галып, Реб[†] Иса[†] хакында батыргайлык билен вагыз этдилер. Иса хем олара аламатлар ве мугҗызалар гөркезмек башарныгыны берип, Өз мерхемети барадакы хабары олар аркалы тассыклады[+]. 4Шәхериң халкы икә бөлүнди; оларың бир бөлеги яхудыларың, бир бөлеги-де ресулларың[†] тарапына гечди[+].

5Шундан соң яхудылар ве башга миллетлер өзлериниң ёлбашчылары билен бирликде ресулларың үстүне топулып, олары дашламакчы болдулар. 6Ресуллар мундан хабарлы болансоңлар, Ликаонияның Листра, Дербе шәхерлерине ве оларың даш-төверегине гачдылар[+]. 7Ол ерлерде-де Хош Хабары вагыз этдилер.


Павлус билен Барнап Листрада ве Дербеде

8Листрада аяклары ысмаз бир адам яшаярды. Ол догабитди отурады ве хич вагт йөремәнди[+]. 9Бу адам Павлусың гүррүңини диңләп отырды. Павлус хем оңа диканлап середип, онуң сагалҗагына иманының бардыгыны гөрди[+]. 10Шонда Павлус гаты сес билен: «Ериңден тур!» дийди. Ол хем товсуп турды-да, йөрәп башлады[+]. 11Мәхелле Павлусың эден ишини гөрүп, ликаония дилинде: «Худайлар[†] ынсан кешбинде бизиң янымыза инипдирлер!» дийип гыгырышдылар[+]. 12Барнабы Зевс, Павлусы болса, эсасы сөз сөзлейәнчидиги үчин Хермес[*] дийип атландырдылар. 13Зевсиң бутханасы шәхериң дашында ерлешйәрди. Зевс руханысы[†] бойнуна гүл чеменлери гейдирилен өкүзлери шәхер дервезелериниң агзына гетирип, халк билен бирликде гурбанлык берҗек болды[+]. 14Эмма ресуллар Барнап билен Павлус муны эшидип, якаларыны йыртып, халкың ортасына күрсәп гирдилер. Олар батлы сес билен:[+] 15«Адамлар! Нәме үчин бейле эдйәрсиңиз? Биз хем сизе меңзеш ынсандырыс. Сизе Хош Хабар алып гелдик. Инди бу бош затлардан эл чекиң-де, ери, гөги, деңзи ве олардакы әхли зады ярадан дири Худая тарап доланың[+]. 16Гечен дөвүрде Худай әхли миллетлере өз ёллары боюнча йөремәге ругсат берди[+]. 17Муңа гарамаздан, Ол Өзүниң бардыгыны хич хачан субутсыз гоймаяр. Середиң! Сизе ягшылык эдип, асмандан ягыш ягдыряр, мөвсүминде хасыл берйәр, гарныңызы биркемсиз дойруп, йүреклериңизи шатлыкдан долдуряр» дийдилер[+]. 18Бу сөзлер билен олар халкы өзлерине гурбанлык хөдүр этмекден зордан дәндирдилер.[*] 19Эмма Антиёхдан, Икониядан гелен яхудылар халкы өҗүкдирип, Павлусы дашладылар ве өлендир өйдүп, оны шәхерден сүйрәп чыкардылар[+]. 20Эмма шәгиртлер дашына үйшенлеринде, Павлус еринден туруп, шәхере гайтды. Эртеси гүн ол Барнап билен Дербә тарап ёла дүшди.

21Дербеде олар Хош Хабары вагыз эдип, көп шәгирт топладылар. Соңра Листра, Икония ве Антиёха доланып гелдилер. 22Олар шәгиртлери рухландырдылар ве олара иманда берк дурмагы үндәп: «Худайың Шалыгына[†] гирмегимиз үчин, бизиң көп мушакгатлары башдан гечирмегимиз герек» диййәрдилер[+]. 23Павлус билен Барнап хер бир йыгнак[†] үчин ёлбашчылар белледилер. Соңра дога-дилег эдип, агыз бекләп бу ёлбашчылары өзлериниң иман эден Реббине табшырдылар[+]. 24Онсоң Писидяның ичинден гечип, Памфилия гелдилер. 25Перга шәхеринде Иса хакында вагыз эденлеринден соң, Атталия гитдилер. 26Ол ерден хем олар гәмили Антиёха доланып гелдилер. Павлус билен Барнап бу шәхерде өзлерини Худайың мерхеметине табшырып, хут шу ерден шинди тамамлан ишлерини амала ашырмага уграпдылар[+]. 27Антиёха геленлеринден соң, ресуллар йыгнагы бир ере чагырып, олара Худайың өзлери аркалы әхли битирен ишлерини ве яхуды дәллериң иман этмеги үчин, Онуң ачан ёлы барада гүррүң бердилер. 28Ресуллар узак вагтлап шәгиртлер билен биле болдулар.

#### 15‑нҗи бап


Иерусалимдәки[†] маслахат

1Яхудыядан[†] бирнәче адам Антиёха гелип, доганлара: «Мусаның адаты боюнча сүннетленмесеңиз, халас болуп билмерсиңиз» дийип өвредйәрдилер[+]. 2Павлус билен Барнап бу адамлар билен көп чекелешип җеделлешдилер. Онсоң бу меселәни чөзмек үчин, бейлеки доганларың бирнәчеси билен бирликде, Павлус билен Барнап Иерусалимдәки ресулларың,[†] ёлбашчыларың янына гитмели диен карара гелинди[+]. 3Иманлылар йыгнагы олары ёла салып угратды. Олар Финикияның[†] ве Самарияның[†] ичинден гечип, кесеки миллетлериң-де[†] Худайы[†] кабул эдендиклери барада гүррүң бердилер. Бу хабар хемме иманлылара улы шатлык гетирди. 4Иерусалиме геленлеринде болса, ресуллардыр ёлбашчылар ве тутуш йыгнак[†] олары гызгын гаршылады. Павлус билен Барнап Худайың өзлери аркалы битирен әхли ишлерини йыгнананлара гүррүң бердилер. 5Эмма фарисейлер[†] топарындан иман эденлериң кәбири аяга галып: «Кесеки миллетлерден боланлары сүннетлемели ве олара Мусаның кануныны[†] берҗай этмеги табшырмалы» дийдилер. 6Онсоң ресуллар ве ёлбашчылар бу меселе барада маслахатлашмага йыгнандылар. 7Йыгнакда гүррүң узага чекенсоң, Петрус еринден туруп, олара шейле дийди: «Доганлар! Өзүңиз билйәнсиңиз, кесеки миллетлере Хош Хабары вагыз этмегим үчин, энчеме вагт мундан өң Худай араңыздан мени сайлады. Ол муны миллетлериң Хош Хабары эшидип, иман этмеги үчин шейле этди[+]. 8Хер бир ынсаның йүрегини билйән Худай бизе берен Мукаддес Рухуны[†] кесеки миллетлере хем берди. Шу аркалы олары кабул эдендигини тассыклады[+]. 9Худай оларың иманы аркалы йүреклерини пәкледи. Шейдип, Худай бизиң билен кесеки миллетлериң арасындакы пархы ёк этди[+]. 10Бейле болса, нәме үчин ата-бабаларымызың ве өзүмизиң гөтерип билмедик боюнтырыгымызы шәгиртлериң бойнуна саляңыз? Худайы сынаҗак болярсыңызмы[+]? 11Ёк! Биз өзүмизиң хем, оларың хем Реббимиз Исаның мерхемети билен халас боляндыгымыза ынанярыс»[+].

12Онсоң хеммелер дымып, Павлус билен Барнабы диңледилер. Олар Худайың өзлери аркалы кесеки миллетлере гөркезен бейик аламатларыны ве мугҗызаларыны гүррүң бердилер. 13Олар гүррүңлерини гутарандан соң, Якуп сөзе башлап, шейле дийди: «Доганлар, маңа гулак асың![+] 14Ине, Симун[*] бизе Худайың илки билен кесеки миллетлере нәхили назар саландыгыны ве оларың арасындан Өзүне бир халк сайлап аландыгыны дүшүндирип берди. 15Пыгамберлериң[†] сөзлери-де бу айдыланлар билен габат гелйәр. Ине, онда шейле язылан:

16[+]„Мундан соң Мен доланып гелип,
Давудың йыкылан чадырыны дикелдерин.
Вейран болан ерлерини оңарып,
оны тәзеден бина эдерин.
17Шейдип, аман галанлар Ребби агтарсын,
Маңа дегишли әхли миллетлер Ребби гөзлесин.
Муны бу затлары эдйән Реб[†] айдяндыр,[+]
18булар гадымдан мәлимдир“.


19Шонуң үчин хем Худайы кабул эдйән кесеки миллетлере кынчылык дөретмели дәл диен карара гелдим. 20Гайтам, олара хат язып, шейле диелиң: „Бутлара хөдүрленен гурбанлык этини иймекден, зынадан, дамагы чалынмадык харам хайваның этинден ве ганындан даш дуруң“[+]. 21Чүнки Мусаның кануны гадым дөвүрден бәри хер бир шәхерде вагыз эдилйәр, хер Сабат гүни[†] синагогаларда окаляр».


Кесеки миллетлерден болан иманлылара хат

22Соңра ресуллар ве йыгнагың ёлбашчылары тутуш иманлылар йыгнагы билен бирликде бирнәче адамы сайлап, олары Павлус хем-де Барнап билен Антиёха ибермек карарына гелдилер. Олар ики адамы: Барсаба лакамлы Юдасы ве Силасы сайладылар, оларың икиси-де доганларың арасында ёлбашчыдылар[+]. 23Эллерине шу хаты берип, олары угратдылар: «Сизиң доганларыңыз болан биз ресуллар ве ёлбашчылар Антиёхда, Сирияда, Киликияда яшаян яхуды дәл иманлы доганлара салам ёллаярыс. 24Бизиң эшидишимизе гөрә, арамыздан кәбирлери барып, өз сөзлери билен сизи ховсала салып, аңыңызы булашдырыпдырлар. Эмма олары биз ибермедик[+]. 25Шонуң үчин хем арамыздан бирнәче адамы сайлап, олары эзиз достларымыз Барнап ве Павлус билен биле сизиң яныңыза ёлламагы бир агыздан карар этдик. 26Булар Реббимиз Иса[†] Месихе[†] гуллук этмек үчин җаныны орта гоян адамлардыр. 27Шейлеликде, биз Юдас билен Силасы ёллаярыс, олар бизиң язанларымызы дил үсти билен тассыкларлар. 28Биз Мукаддес Рухуң ёлбашчылыгында шу ваҗып талаплардан башга хич бир зады сизиң үстүңизе йүклемезлиги макул гөрдүк:[+] 29бутлара хөдүрленен гурбанлык этини иймекден, зынадан, дамагы чалынмадык харам хайваның этинден ве ганындан даш дуруң.[*] Шулардан саклансаңыз, ягшы иш эдерсиңиз. Хош, саг-саламат болуң».

30Шейлеликде, олар ёла дүшдүлер. Антиёха гелип, иманлылары үйшүрдилер-де, хаты говшурдылар. 31Иманлылар хатдакы рухландырыҗы хабары окап, шат болдулар. 32Юдас билен Силас пыгамбердилер. Олар доганлара көп өвүт-несихат эдип, оларың иманыны беркитдилер[+]. 33-34Бирнәче вагт ол ерде боланларындан соңра, доганлар олары ресулларың янына саг-саламат уградып гойбердилер.[*] 35Павлус ве Барнап хем Антиёхда галдылар. Олар башгалар билен бирликде халка сапак өвредип, Реб Иса хакындакы Хош Хабары вагыз этдилер[+].


Павлус билен Барнап бири-бирлеринден айрылярлар

36Бирнәче гүнден соң Павлус Барнаба: «Инди Реббиң Хош Хабарыны вагыз эден шәхерлеримизе доланып баралы, ол ердәки доганларымызы гөрүп, хал-ягдайларыны соралы» дийди. 37Марк дийлип атландырылян Ёханнаны-да Барнап өзлери билен әкитмек ислейәрди[+]. 38Эмма Павлус өзлерини Памфилияда терк эдип, Худайың хызматыны ахырына ченли биле довам этмедик Маркы әкитмеги макул билмеди[+]. 39Шейлеликде, араларында агзалалык дөрәп, олар бири-бирлеринден айрылдылар. Барнап янына Маркы алып, гәми билен Кипре гитди. 40Павлус болса Силасы сайлады, иманлылар олары Реббиң мерхеметине табшыранларындан соңра, олар ёла дүшдүлер[+]. 41Олар Сирия, Киликия айланып, йыгнаклары беркитдилер.

#### 16-нҗы бап


Тимотеос Павлус билен Силаса гошуляр

1Павлус Дербе ве Листра шәхерлерине гелди. Листрада Тимотеос атлы Исаның бир шәгирди барды. Онуң эҗеси иманлы яхудыды,[†] какасы болса грекди[+]. 2Листрадакы ве Икониядакы доганлар ол барада говы сөзлер айдярдылар. 3Павлус Тимотеосы өзи билен әкитмек ислейәрди. Шонуң үчин оны сүннет этдирди, себәби ол ерде яшаян яхудыларың хеммеси Тимотеосың какасының грекдигини билйәрди[+]. 4Олар шәхерлериң ичинден гечип, ол ердәки иманлылара Иерусалимдәки[†] ресуллар[†] ве ёлбашчылар тарапындан кабул эдилен карарлара эермеклиги табшырярдылар[+]. 5Шейлеликде, доганларың иманы хас-да беркәп, оларың саны гүнсайын артярды[+].


Павлус Македония барада гөрнүш[†] гөрйәр

6Мукаддес Рух[†] тарапындан Реббиң сөзүни Азия[†] велаятына вагыз этмеклик бөкделенсоң, Павлус дагы Фрикия ве Галатя үлкесинден гечдилер[+]. 7Олар Мися серхедине гелип, Битиния велаятына гирмекчи болдулар. Эмма Иса[†] Мукаддес Рух аркалы олара ругсат бермеди[+]. 8Онсоң Мисяның үсти билен Троаса гитдилер[+]. 9Шол гиҗе Павлус бир гөрнүш гөрди. Македониялы бир адам онуң гаршысында дуруп: «Македония гел, бизе көмек эт!» дийип ялбарды. 10Павлус бу гөрнүши гөренсоң, Худай[†] бизи олара Хош Хабары вагыз этмәге чагыряр диен нетиҗә гелип, биз дессине Македония тарап ёла дүшдүк.


Лидия иман эдйәр

11Шейлеликде, Троасдан гәми билен гөни Самофракия, эртеси хем Неаполисе гитдик. 12Ол ерден-де Македонияның эсасы велаятында ерлешйән Филипи шәхерине гелдик. Бу шәхер Риме гарашлыды. Биз бирнәче гүнләп ол ерде галдык[+]. 13Сабат гүни[†] биз шәхерден деря якасына чыкдык. Ол ерде ыбадат эдилйән ериң бардыгыны билйәрдик. Онсоң ол ерде йыгнанан аяллар билен отурып, олара гүррүң бермәге башладык. 14Бизи диңләп отуранларың арасында Лидия атлы бир сөвдагәр аял хем барды. Ол Тиятира шәхеринден болуп, гырмызы парчалар сатярды. Бу аял Худая сежде эдйәрди. Павлусың сөзлерине гулак асмак үчин, Реб[†] онуң йүрегини ачды[+]. 15Лидия тутуш өй-ичерси билен сува чүмдүриленден соңра бизи өйүне чагырып: «Мени Реббе садык сайян болсаңыз, гелиң-де, өйүмде галың» дийип ялбарып, бизи ырды[+].


Павлус билен Силас туссаглыкда

16Бир гүн ыбадат эдилйән ере баряркак, палчылык рухы эелән бир хызматкәр гыза душ гелдик. Бу гыз пал атмаклык билен хоҗайынларына көп пул газанып берйәрди. 17Ол Павлусың ве бизиң ызымыза дүшүп: «Бу адамлар Бейик Худайың гулларыдыр. Олар сизе[*] халас болмагың ёлуны вагыз эдйәрлер» дийип гыгырярды[+]. 18Ол энчеме гүнләп шейле дийип гыгырмагыны довам этди. Ахыры Павлус бизар болуп, ызына өврүлип, арвах-җына: «Иса Месихиң[†] адындан буюрярын: бу гызың ичинден чык!» дийди. Арвах-җын[†] шол пурсадың өзүнде гыздан чыкды[+]. 19Онуң хоҗайынлары газанч умытларының элден гиденини гөрүп, Павлус билен Силасы тутуп, базар мейданчасына сүйрәп гетирдилер. 20Олары хәкимлериң өңүне гетирип: «Бу адамлар шәхеримизде башагайлык дөредйәрлер. Өзлери хем яхудылар, 21биз болса римлилер,[†] олар бизиң канунымыза терс гелйән адатлары вагыз эдйәрлер. Бизе оларың адатларыны кабул этмек я-да берҗай этмек гадагандыр» дийдилер[+]. 22Халк хем Павлус билен Силаса гаршы аяга галды. Шейлеликде, хәкимлер эсгерлере оларың эшиклерини сыпырып, таяклап урмагы буюрдылар[+]. 23Көп таякланларындан соң, зындана салдылар-да, зынданың баш гөзегчисине олары берк сакламагы табшырдылар. 24Ол хем шейле буйрук алансоң, олары зынданың ички бөлүмине салып, аякларына гандал баглады[+].

25Ярыгиҗе төвереги Павлус билен Силас дога-дилег эдип, Худая өвгүли нагмалар айдярдылар, туссаглар хем олары диңлейәрди[+]. 26Бирденкә гүйчли ертитреме болды, зынданың биняды сарсып, әхли гапылар бирбада ачылды, хеммелериң зынҗыры үзүлди[+]. 27Укудан оянан баш гөзегчи зынданың гапыларының ачыкдыгыны гөрди. Ол туссаглар гачандыр өйдүп, өзүни өлдүрҗек болуп, гылыҗыны сырды[+]. 28Эмма Павлус гаты сес билен: «Саклан! Җаныңа каст этме, бизиң хеммәмиз шу ерде!» дийип гыгырды. 29Баш гөзегчи чыра гетирдип, ичери күрсәп гирди. Ол сандырап барып, Павлус билен Силасың аягына йыкылды[+]. 30Олары дашары чыкарып: «Агалар! Мен халас болмак үчин нәме этмели?» дийип сорады[+]. 31Олар хем: «Реббимиз Иса иман эт, өзүң-де, тутуш өй-ичериң хем халас болар» дийдилер[+]. 32Соңра олар баш гөзегчә ве онуң өй-ичерисине Реббиң Хош Хабарыны вагыз этдилер. 33Шол гиҗәниң өзүнде баш гөзегчи олары бир чете чыкарып, яраларыны ювды. Соңра дессине ол өй-ичерсиндәкилер билен биле сува чүмдүрилди[+]. 34Онсоң олары өйүне салып, өңлерине сачак язды. Ол тутуш өй-ичерси билен бирликде Худая иман эдендигине бегенди[+].

35Эртеси даң атанда, хәкимлер өз гуллукчыларыны иберип: «Шол адамлары бошат» дийдилер. 36Зынданың баш гөзегчиси хем бу хабары Павлуса етирип: «Хәкимлер сизе гидибериң дийип хабар ёллапдырлар. Инди сиз гидип билерсиңиз. Саг-аман барың» дийди. 37Эмма Павлус олара: «Рим раятыдыгымыза гарамаздан, бизи халкың өңүнде биканун енчдилер, зындана ташладылар. Нәме үчин инди бизи огрынча бошадып гойберҗек болярлар? Бу болмаз! Гой, бизи зындандан өзлери гелип чыкарсынлар» дийди[+]. 38Гөзегчилер хем бу сөзлери хәкимлере етирдилер. Хәкимлер Павлус билен Силасың Рим раятыдыгыны эшидип, гаты ховсала дүшдүлер. 39Хәкимлер гелип, олардан өтүнч сорадылар ве зындандан алып чыкдылар. Соңра олара шәхерден гитмеклерини хайыш этдилер[+]. 40Павлус билен Силас зындандан чыкып, Лидияның өйүне бардылар. Олар бу ерде иманлылар билен душушып, олары рухландырдылар, соңра ол ерден гитдилер[+].

#### 17‑нҗи бап


Павлус Салоникиде вагыз эдйәр

1Павлус билен Силас Анфипол ве Аполония шәхерлериниң ичинден гечип, Салоникә гелдилер. Ол ерде яхудыларың[†] бир синагогасы барды[+]. 2Павлус адатдакысы ялы синагога гитди ве үч Сабат гүни[†] олар билен Мукаддес[†] Язгылар боюнча гүррүң этди[+]. 3Ол Месихиң[†] гөрги гөрмегиниң ве соңра өлүмден дирелмегиниң герек боландыгыны дүшүндирип субут этди. Ол: «Мениң сизе вагыз эдйән Исам Месихдир» дийди[+]. 4Олардан кәбири Павлус билен Силаса ынанып, олара гошулдылар. Шейле хем Реббе сежде эдйән көп санлы греклер[†] ве ёкары мертебели энчеме аяллар олара гошулдылар. 5Эмма яхудылар гөрипчилик этдилер, олар базарда бикәр гезип йөрен эрбет адамларың бирнәчесини янларына топлап, шәхерде гозгалаң туруздылар. Павлус билен Силасы тапып, мәхелләниң өңүне чыкармак үчин, Ясоның өйүне дөкүлдилер[+]. 6Эмма олары тапып билмәнсоңлар, Ясон билен бирнәче доганлары шәхер ёлбашчыларының өңүне сүйрәп гетирип: «Бу адамлар бүтин дүнйәде булагайлык дөредип, бизиң шәхеримизе хем гелдилер. 7Ясон олара өйүнден җай берди. Оларың хеммеси Иса[†] диен патыша бар дийип, императорың[†] перманларына[†] гаршы чыкярлар» дийип гыгырдылар[+]. 8Халк ве шәхер ёлбашчылары бу хабары эшидип ховсала дүшдүлер. 9Онсоң Ясон билен бейлекилери җериме төләнлеринден соң бошадып гойбердилер.


Павлус билен Силас Берия шәхеринде

10Доганлар шол гиҗәниң өзүнде Павлус билен Силасы Берия шәхерине ибердилер. Олар шәхере гелип, яхудыларың синагогасына бардылар. 11Бериядакы яхудыларың гөзъетими Салоникидәки яхудыларыңка гаранда хас гиңди. Олар Иса хакындакы хабары гөвүнҗеңлик билен кабул эдип, Павлусың айданларының хакыкатдыгыны гөрмек үчин, Мукаддес Язгылары хер гүн селҗерйәрдилер. 12Яхудыларың көпүси, шейле хем ат-абрайлы энчеме грек аяллары ве эркеклери Иса иман этдилер.

13Эмма Салоникидәки яхудылар Павлусың Берияда Худайың[†] Хош Хабарыны вагыз эдендигини биленлеринде, ол ере хем гитдилер. Олар халкы өҗүкдирип, ховсала салдылар. 14Шонда доганлар Павлусы шобада деңзиң кенарына угратдылар. Силас билен Тимотеос болса Берияда галдылар. 15Павлусы уградянлар оны Афина ченли гетирдилер. Олар Павлусдан: «Силас билен Тимотеос тизден-тиз мениң яныма гелсинлер» диен буйругы алансоңлар, Берия шәхерине доланып гелдилер.


Павлус Афиныда вагыз эдйәр

16Павлус Афиныда Силас билен Тимотеоса гарашярка, шәхериң бутлардан долудыгыны гөрүп, йүреги гыйылды[+]. 17Шонуң үчин Павлус синагогада яхудылар ве Реббе сежде эдйән көп санлы греклер билен гүррүңлешди. Шейле хем хер гүн базарда душ гелен адамлара вагыз этди. 18Бирнәче эпикур ве стоик таглыматчылар хем Павлус билен җеделлешдилер. Кәбири: «Бу яңра нәме дийҗек боляр?» дийсе, кәбири: «Ол кесеки худайлар барада вагыз эдйәр» диййәрди. Олар Павлус Исаның Хош Хабарыны ве дирелишини вагыз эдйәндиги үчин шейле диййәрдилер. 19Олар Павлусы тутуп, Арёпагус[†] меҗлисине[†] гетирип, шейле дийдилер: «Сениң өвредйән бу тәзе таглыматыңың нәмедигини биз хем билсек болармы[+]? 20Сен бизиң өң эшитмедик кәбир гең затларымыз барада гүррүң эдйәрсиң. Биз инди бу затларың нәме аңладяндыгыны билмек ислейәрис». 21Хемме афинылылар ве ол ерде яшаян башга миллетлер[†] әхли вагтларыны тәзе дүшүнҗелер барада гүррүң этмек я-да диңлемек билен гечирйәрдилер. 22Павлус Арёпагус меҗлисиниң ортасында дуруп, шейле дийди: «Эй, афинылылар! Мен сизиң берк диндардыгыңызы гөрйәрин. 23Мен бүтин шәхере айланып чыкып, сизиң ыбадат эдйән затларыңызы гөзден гечирдим. Бу затларың арасындан „НӘТАНЫШ ХУДАЯ“ диен язгылы бир гурбанлык сыпасыны[†] гөрдүм. Ине, мен сизе өзүңизиң танамаздан сежде эдйән Худайыңыз барада гүррүң бермекчи. 24Әлем-җаханы ве ондакы әхли затлары ярадан Худай ериң-гөгүң Хөкүмдары болуп, Ол ынсан эли билен ясалан ыбадатханаларда[†] яшамаяр[+]. 25Ол ынсан элиниң хызматына мәтәч дәл, Ол хич зада зар дәл, себәби хер бир ынсана яшайыш, дем ве әхли зады берйән Онуң Өзүдир[+]. 26Худай әхли миллетлери бир адамдан ярадып, олары бүтин ер йүзүне яйратды. Оларың яшаҗак вагтыны ве чәгини өңүнден белләп берди[+]. 27Ол булары Өзүни агтарсынлар, гөзләп тапсынлар дийип этди. Хакыкатданам, Худай бизиң хич биримизден узакда дәлдир. 28Биз Онуң билен яшаяндырыс, херекет эдйәндирис ве бардырыс. Кәбир шахырларыңызың айдышы ялы: „Биз Онуң зүрядыдырыс“[+]. 29Хава, биз Худайың зүрятларыдырыс. Шонуң үчин-де, биз Оны ынсан сунгаты ве хүнәри аркалы алтындан, күмүшден я-да дашдан ясалан хейкеле меңзетмели дәлдирис[+]. 30Худай ынсанларың гечмишдәки наданлыгына[†] гөз юмды. Инди болса Ол хемме ерде әхли адамларың тоба этмегини буюряр[+]. 31Чүнки Худай Өз беллән Ынсаны аркалы дүнйәни адалатлы[†] хөкүм этҗек гүнүни белледи. Оны өлүмден дирелтмек билен Оны белләндигини әхли ынсанлара субут этди»[+].

32Олар Павлусың өлүмден дирелиш барадакы вагзыны эшиденлеринде, кәбирлери оны масгара этди, кәбирлери болса: «Бу хакда сени ене диңләрис» дийдилер. 33Шейлеликде, Павлус оларың арасындан чыкып гитди. 34Бирнәче адам оңа гошулып иман этди. Оларың арасында меҗлис агзасы Диёнис, шейле хем, Дамара атлы бир аял ве башга-да энчеме адамлар барды.

#### 18‑нҗи бап


Павлус Коринтос шәхеринде

1Мундан соң Павлус Афиныны ташлап, Коринтоса гитди. 2Ол ерде Павлус Акила атлы бир яхуды[†] билен танышды. Акила аслы Понтуслы болуп, аялы Прискилла билен яңы-якында Италиядан гелипди. Себәби император[†] Клавдий хемме яхудыларың Римден чыкмаклары барада перман[†] чыкарыпды. Павлус бу машгаланы гөрмәге гитди[+]. 3Олар хем Павлус ялы чадыр тикмек билен мешгулланярдылар, шонуң үчин Павлус олар билен яшап, биле ишледи. 4Павлус хер Сабат гүни[†] синагогада Хош Хабар хакда пикир алшып, яхудылары ве греклери[†] ынандырмага чалышярды[+]. 5Силас билен Тимотеос Македониядан геленлеринден соң, Павлус тутуш вагтыны Иса[†] хакдакы хабары вагыз этмәге багышлады. Ол яхудылара Исаның Месихдиги[†] барада шаятлык этди[+]. 6Эмма олар Павлуса гаршы чыкып, оңа сөгмәге башладылар. Шонда Павлус олардан нәразы болуп, эгин-эшигиниң чаңыны какып: «Ганыңыз өз бойнуңыза болсун, менде айып ёк. Мундан бейләк мен кесеки миллетлериң[†] янына гитҗек» дийди[+]. 7Онсоң Павлус ол ерден чыкып, Титус Юстус атлы бир адамың өйүне барды. Титус Юстус Худая сежде эдйән адам болуп, онуң өйи синагога билен янашыкды. 8Синагога[†] баштутаны Криспус тутуш өй-ичерси билен биле Реббе иман этди. Павлусы диңлән энчеме коринтослылар хем иман эдип, Исаның ады билен сува чүмдүрилдилер[+].

9Бир гиҗе Реб[†] гөрнүш[†] аркалы Павлуса шейле дийди: «Горкма, гепле, дымма! 10Мен сениң билендирин, хич ким саңа азар бермез, яманлык этмез, себәби бу шәхерде Мениң халкымың саны көпдүр». 11Шейлеликде, Павлус бир ярым йыллап оларың арасында галып, Худайың[†] сөзүни өвретди. 12Ахая велаятының хәкими Галиёның дөврүнде яхудылар бирлешип, Павлуса гаршы чыкдылар ве оны казыете гетирдилер. 13Олар: «Бу адам кануна[†] гаршы ёллар билен халкы Худая сежде этмәге ыряр» дийдилер. 14Павлус яңы сөзе башламакчы болуп дурка, Галиё яхудылара йүзленип: «Эй, яхудылар! Эгер даваңыз бир адалатсызлык я агыр җенаят хакда болан болсады, сизи сабырлылык билен диңлемеги макул билердим. 15Эмма меселәңиз сөзлер, атлар ве өз кануныңыз барада экен, булары өзүңиз чөзүң. Мениң булара казылык эдесим геленок» дийди[+]. 16Шейлеликде, олары казыетден ковуп гойберди. 17Онсоң олар синагоганың баштутаны Состениси казыетиң өңүнде тутуп енчдилер. Эмма Галиё буларың хич бирине үнс хем бермеди.


Павлус Антакия доланяр

18Павлус Коринтосда ене энчеме гүнләп галды. Соңра доганлар билен хошлашып, гәмиде Сирия гитди. Прискилла билен Акила хем онуң билен гитдилер. Павлус Худая эден вадасыны саклап, Кенхрея тарап ёла дүшмезден өң, сачыны сырдырды[+]. 19Эфесе геленлеринде, Павлус Прискилла билен Акиланы шол ерде галдырды. Өзи болса синагога гидип, яхудылар билен Хош Хабар хакда пикир алышды[+]. 20Адамлар Павлусдан өз янларында көпрәк галмагыны хайыш этдилер, эмма Павлус разы болмады. 21Хошлашмаздан өң, олара сөз берип: «Худай оңласа, яныңыза ене гелерин» дийди. Шундан соң Эфеси галдырып, гәмиде ёла дүшди[+]. 22Павлус Кайсария геленде, Иерусалиме[†] гидип, иманлылар топары билен гөрүшди. Соңра Антиёха гитди. 23Ол ерде бирнәче вагт боландан соң, ене ёла дүшди, Галатя ве Фрикия үлкелерини айланып, әхли шәгиртлери иманда беркитди[+].


Аполло вагыз эдйәр

24Шол вагт Аполло атлы бир яхуды Эфесе гелди. Онуң аслы исгендериялыды. Гепе чепер Аполло Мукаддес[†] Язгылары өрән говы билйәрди[+]. 25Реббиң ёлунда тәлим алан бу адам рухы хыҗув билен геплейәрди. Диңе Яхяның чүмдүриш таглыматыны алан хем болса, Иса билен баглы таглыматы догры[†] өвредйәрди[+]. 26Ол синагогада гайдувсызлык билен геплемәге башлады. Прискилла билен Акила Аполлоның вагзыны эшиденлеринде, оны өз өйлерине чагырып, оңа Худайың ёлуны хас долы дүшүндирип бердилер[+]. 27Аполло Ахая гитмеги йүрегине дүвди. Эфесдәки доганлар ол ердәки шәгиртлере оны оңат гаршы алмакларыны сорап, хат яздылар. Аполло Ахая гелип, Худайың мерхемети билен иман эденлере улы көмек этди[+]. 28Ол Мукаддес Язгылар эсасында Исаның Месихдигини субут эдип, яхудыларың нәхакдыгыны халкың өңүнде ач-ачан паш эдйәрди[+].

#### 19-нҗы бап


Павлус Эфес шәхеринде

1Аполло Коринтосдака, Павлус дүзлүклериң үсти билен Эфесе гелди. Бу ерде бирнәче иманлы доганлары тапды[+]. 2Олардан: «Иман эдениңизде Мукаддес Рухы[†] кабул этдиңизми?» дийип сорады. Олар хем оңа: «Бизиң Мукаддес Рухуң бардыгындан хатда хабарымызам ёк» дийдилер. 3Олардан: «Онда нәмә эсасланып чүмдүрилдиңиз?» дийип сорады. Олар: «Яхяның чүмдүрмесине эсасланып чүмдүрилдик» дийип җогап бердилер[+]. 4Павлус: «Яхя тоба эденлери чүмдүрйәрди. Ол халкы өзүнден соңра Гелене, ягны Иса[†] иман этмәге чагырды» дийди[+]. 5Олар муны эшидип, Реб[†] Исаның ызына эериҗилер хөкмүнде сува чүмдүрилдилер[+]. 6Павлус оларың үстлерине элини гоян бадына, олара Мукаддес Рух инди. Олар нәмәлим диллерде гепләп, пыгамберлик[†] этмәге башладылар[+]. 7Оларың хеммеси он ики адам төвереги барды.

8Павлус үч айлап синагога барып, ол ерде халка ынандырыҗы делиллер билен Худайың Шалыгы[†] барада батыргай вагыз этди[+]. 9Эмма кәбирлери кечҗаллык эдип, ынанмак ислемедилер ве халкың өңүнде «Исаның Ёлы» атлы топары яманламага башладылар. Шейлеликде, Павлус оларың янындан гайтды ве иманлылары-да өзи билен алып гайтды. Ол Тиран диен адамың диванханасында хер гүн сөхбет этди. 10Бу иш ики йыл довам этди. Шейдип, Азия[†] велаятында яшаянларың хеммеси: яхудыларам,[†] греклерем[†] Реббиң Хош Хабарыны эшитдилер.

11Худай[†] Павлусың эли билен гөрлүп-эшидилмедик гудратлары гөркезди. 12Павлуса деген эляглыкдыр гушаклары алып, хассаларың үстүне япанларында, олар дертлерине шыпа тапярдылар, олардан арвах-җынлар чыкярды[+].

13Шәхерден-шәхере айланып, арвах-җынлары ковуп чыкарян кәбир яхудылар топары хем барды. Олар арвах-җын эеләнлере Реб Исаның ады билен шыпа бермәге сынанышып: «Павлусың вагыз эдйән Исасының ады билен сизе буйрук берйәрин!» диййәрдилер[+]. 14Яхудыларың Скева атлы баш руханысының[†] еди оглы-да бу иш билен мешгулланярды. 15Бир гезек арвах-җын олардан: «Исаны танаярын, Павлусы-да билйәрин, йөне сиз ким?» дийип сорады[+]. 16Онсоң эрбет рух[†] эелән адам оларың үстүне топулып, әхлисини басды. Шонда олар бу өйден ялаңач хем яралы гачып гитдилер. 17Эфесде яшаян яхудыларың ве греклериң хеммеси бу ваканы эшидип горкдулар. Реб Исаның ады бейгелди. 18Иман эденлериң көпүси гелип, эден этмишлерини ачык боюн алдылар[+]. 19Җадыгөйлик билен мешгулланянларың энчемеси китапларыны үйшүрип, хеммәниң гөзүниң алнында якдылар. Оларың бахасыны хасапланларында, элли мүң күмүш теңңе чыкды. 20Шейлеликде, Реббиң Хош Хабары барха яйрап, гүйч-гудраты артярды[+].

21Бу вакалардан соң, Павлус Македонияның ве Ахаяның үстүнден гечип, Иерусалиме[†] гитмеги йүрегине дүвди. Павлус: «Ол ерде боланымдан соң, Рими хем гөрмегим герек» дийди[+]. 22Ол өз ики көмекчисини: Тимотеос билен Эрасды Македония ёллады. Өзи болса бирнәче вагтлап Азия велаятында галды[+].


Эфесдәки галмагал

23Шол вагтлар «Исаның Ёлы» атлы топар догрусында улы галмагал турды. 24Деметрей атлы бир зергәр барды. Ол күмүшден Артемис[†] бутханасының шекиллерини ясамак билен уссалара көп гирдеҗи гетирерди. 25Деметрей уссалары ве шунуң ялы иш билен мешгулланянлары үйшүрип, шейле дийди: «Адамлар! Бизиң шу хүнәр аркалы оңат газанч эдйәндигимизи өзүңиз билйәнсиңиз. 26Эмма Павлусың: „Ынсан эли билен ясалан худайлар асла худай дәлдир“ дийип, диңе Эфесде дәл, эйсем, бүтин Азия велаятында көп адамлары ынандырып аздырандыгыны-да гөрүп-эшидйәнсиңиз[+]. 27Бизиң бу сенедимизе халкың арасында абрайдан дүшмек ховпы абаняр. Диңе бу ховп дәл, эйсем, бейик зенан худай Артемисиң бутханасының-да хич зат сайылып, бүтин Азия велаятының ве дүнйәниң сежде эдйән худайының шөхраты[†] пуҗа чыкмагы ахмал». 28Олар муны эшиденлеринде, гахар-газапдан долуп: «Эфеслилериң Артемиси бейикдир!» дийип гыгырмага башладылар. 29Шейдип, бүтин шәхер галагоплуга дүшди. Халк македониялы Гаюс билен Аристархы тутуп, олары томаша мейданына сүйрәп гетирди. Бу икиси ёлда Павлуса ёлдаш болупдылар[+]. 30Павлус халкың арасына гирмекчи боланда, шәгиртлер оны гойбермедилер. 31Онуң достлары болан Азия велаятының хәкимлеринден кәбири-де Павлуса хабар ёллап, томаша мейданында гөрүнмезлигини хайыш этдилер. 32Томаша мейданындакы җемагат галагоплуга дүшди. Оларың херси бир зат дийип гыгырярды. Көпүси нәме үчин үйшендиклерини хем билмейәрди. 33Онсоң яхудыларың итермеги билен, мәхелләниң ичинден Исгендер диен бир адамы өңе чыкардылар. Кәбир адамлар нәме диймелидигини оңа гыгырып айтдылар. Исгендер эли билен ышарат эдип, халкың өңүнде гепләп, өзүни гораҗак болды. 34Эмма халк онуң яхудыдыгыны биленде, хеммеси бирагыздан: «Эфеслилериң Артемиси бейикдир!» дийип, ики сагатлап гыгырып дурдулар. 35Шәхер кәтиби мәхелләни көшешдирип, шейле дийди: «Эй, эфеслилер! Бейик Артемис бутханасының ве асмандан инен хейкелиниң горагчысының Эфес шәхеридигини ким билмейәр?! 36Муны хич ким инкәр эдип билмез. Шонуң үчин хем өзүңизи рахат алып барып, пайхаслы херекет этмелисиңиз. 37Бу адамлар не бутхана огрусы, не-де худайымыза дил етирипдирлер, эмма сиз олары бу ере гетирдиңиз. 38Деметрейиң я-да онуң янындакы уссаларың бирине гаршы давалары бар болса, казыетиң гапылары ачык, ол ерде казылар бар. Гой, бири-бирине гаршы айыпламаларыны айдып, шол ерде арз этсинлер. 39Башга бир чәре гөрмекчи болсаңыз, онда ол кануны йыгнакда[†] чөзүлер. 40Бу гүнки вакалар зерарлы, бизи гозгалаң турузмакда айыпламаклары ахмал. Бизде бу топланышыгы аклап билҗек хич бир делил ёк». Ол шейле дийди-де, үйшен мәхелләни даргадып гойберди.

#### 20‑нҗи бап


Павлус Македонияда ве Грецияда

1Павлус башагайлык ятышандан соң, шәгиртлери янына чагырып, олара өвүт-несихат этди. Соңра олар билен хошлашып, Македония уграды[+]. 2Ол этраплары айланып, иманлылар билен йүрекден сөхбет эдип, олары рухландырды. Соңра ол Греция гелди. 3Ол ерде үч айлап галды. Соңра Сирия гәмили гитмекчи боланда, яхудыларың[†] өзүне гаршы дузак гурандыгыны билип, Македонияның үсти билен ызына доланмак карарына гелди[+]. 4Бериядан Пирросың оглы Сопатер, Салоникиден Аристарх билен Секонд, Дербеден Гаюс хем Тимотеос, шейле хем Азия[†] велаятындан Тихик билен Трофым дагы онуң билен биле гитдилер[+]. 5Булар өңден гидип, Троасда бизе гарашдылар[+]. 6Биз хем Петир байрамындан[†] соңра Филипиден гәми билен ёла дүшдүк. Бәш гүнде оларың янына – Троаса гелип етдик. Ол ерде еди гүн болдук[+].


Троасдакы гудрат

7Хепдәниң биринҗи гүни[†][*] биле чөрек иймәге йыгнанышдык. Павлус эртеси гүн ёла дүшмекчиди, шонуң үчин ярыгиҗә ченли вагыз этди[+]. 8Бизиң йыгнанышан ёкары гатдакы отагымызда көп чыра янып дурды. 9Евтук атлы бир яш йигит пенҗиреде отырды. Павлус гүррүңини довам эдйәркә, Евтугы укы басып, үчүнҗи гатдан йыкылды. Оны барып гөренлеринде, ол эййәм җан берен экен[+]. 10Павлус ашак дүшүп, йигидиң үстүне эгилди ве оны гуҗаклап: «Гайгы этмәң, ол дири!» дийди[+]. 11Онсоң ене ёкары чыкды, биле чөрек ийди ве олар билен даң атянча сөхбет этди. Соңра болса ёла дүшди. 12Олар яңкы огланың диридигине шатланып, оны өйүне саг-саламат гетирдилер.

13Павлус Асос шәхерине пыяда гитмек карарына гелди. Бейлекилеримиз болса гәмә мүнүп гитдик. Биз ол ерде Павлусы гаршы алмалыдык. Муны бизе онуң өзи шейле табшырыпды. 14Павлус Асосда бизе гошулды, онсоң биз оны алып, Митилина шәхерине тарап ёла дүшдүк. 15Ол ерден гәми билен йүзүп, эртеси Хиёс адасының голайына етдик. Бир гүнден соң болса Самоса гечип, онуң эртеси хем Милитоса барып етдик. 16Павлус Азия велаятында вагтыны йитирмезлик үчин, Эфесиң гапдалындан гечип гитмеги йүрегине дүвди. Ол Иерусалиме[†] етмәге ховлугярды, себәби Эллинҗи гүн байрамы[†] гүни ол ерде болмак ислейәрди[+].


Павлус Эфесдәки йыгнак[†] ёлбашчылары билен хошлашяр

17Павлус Милитосдан Эфесе адам иберип, йыгнагың ёлбашчыларыны янына чагыртды. 18Ёлбашчылар Павлусың янына геленлеринде, олара шейле дийди: «Мениң Азия велаятына гелен илкинҗи гүнүмден бәри сизиң яныңызда нәхили яшандыгымы өзүңиз билйәнсиңиз[+]. 19Мен көп гөзяш дөкүп, песпәллик билен Реббе хызмат этдим. Яхудыларың гаршыма гуран дилдүвшүклерине ве сынагларына дучар болдум. 20Пейдалы болан затларың хич бирини сизден гайгырмадым. Өйме-өй айланып, хеммесини сизе ач-ачан вагыз этдим. 21Мен яхудыларың-да, греклериң-де[†] тоба эдип, Худая доланмага ве Реббимиз Иса[†] Месихе[†] иман этмәге чагырдым. 22Инди болса Мукаддес Руха[†] боюн эгип, Иерусалиме гидйәрин. Ол ерде башыма нәмелериң гелҗегини билемок. 23Эмма Мукаддес Рух маңа хер шәхерде зынҗырлара ве мушакгатлара дучар болҗакдыгымы дуйдуряр[+]. 24Муңа гарамаздан, җанымы өзүм үчин гымматлы хасапламаярын. Мен диңе пеллехана етмек ве Реббимиз Исаның табшыран ишини долы амала ашырмак ислейәрин. Бу иш Худайың[†] мерхемети барадакы Хош Хабара шаятлык этмекдир[+]. 25Мен араңызда болуп, Худайың Шалыгыны[†] вагыз этдим. Инди сизиң хич бириңизиң мундан бейләк мени гөрмеҗекдигиңизи билйәрин. 26Шонуң үчин бу гүн сизе шуны ыглан эдйәрин: мен хич кимиң ганына җогапкәр дәлдирин[+]. 27Себәби мен Худайың әхли ислегини сизе вагыз этмекден боюн товламадым. 28Өзүңизе ве Мукаддес Рухуң сизиң гөзегчилигиңизе берен әхли сүрүсине гөз-гулак болуң. Худайың йыгнагына чопанчылык эдиң. Ол бу йыгнагы Өз Оглуның ганы билен сатын алды[+]. 29Мен гиденимден соңра, араңыза йыртыҗы мөҗеклериң гелҗегини билйәрин, олар сүрини аяп гоймазлар[+]. 30Хатда өз араңыздан кәбир адамлар чыкып, шәгиртлери ызына эертдирҗек болуп, хакыкаты ёярлар[+]. 31Шонуң үчин хүшгәр болуң. Үч йыллап гиҗе-гүндиз гөзяшларым билен хер бириңизе үзнүксиз несихат эденими ядыңызда саклаң[+]. 32Инди болса мен сизи Худая табшырярын. Онуң мерхеметли Хош Хабарыны унутмаң! Бу Хабар сизе гүйч-гудрат берер, Худайың мукаддес[†] халкы билен бирликде Онуң вада берен ялканышларыны эчилер[+]. 33Мен хич кимиң пулуна я-да эгин-эшигине гөз дикмедим[+]. 34Сиз мениң өзүмиң ве ёлдашларымың мәтәчликлерини канагатландырмак үчин, эллерим билен зәхмет чекендигими билйәнсиңиз[+]. 35Өз эллерим билен ишләп, мәтәчлик чекйәнлере көмек этмекде мен сизе гөрелде гөркездим. Реббимиз Исаның хут Өзүниң: „Бермек алмакдан хас көп багтыярлык гетирйәр“ диен сөзлерини ятда саклаң»[+].

36Павлус сөзүни тамамландан соң, дыза чөкүп, оларың әхлиси билен бирликде Худая дога-дилег этди[+]. 37Шонда оларың хеммеси боюр-боюр гөзяш дөкүп, Павлусы багрына басдылар, оны огшадылар. 38Павлусың: «Инди мени хич хачан гөрмерсиңиз» диен сөзлери олары өрән тукатландырды. Соңра олар оны гәмә ченли угратдылар.

#### 21‑нҗи бап


Павлусың Иерусалиме[†] сыяхаты

1Биз олар билен хошлашып, гәмиде гөни Кос адасына, эртеси гүн Родоса, ол ерден хем Патара[†] гелдик. 2Онсоң Финикия[†] барян бир гәми тапып мүндүк ве деңзе чыкдык. 3Кипре голайланымызда, онуң гүнортасындан гечип, Сирия тарап йүздүк. Соңра Сура барып етдик, себәби гәми шол ерде йүкүни дүшүрмелиди. 4Биз шәгиртлери тапып, ол ерде еди гүн галдык. Шәгиртлер Мукаддес Рухуң[†] угрукдырмагы билен Павлуса Иерусалиме гитмели дәлдигини айтдылар[+]. 5Бизиң вагтымыз доланда, ене ёла дүшүп, сыяхатымызы довам этдирдик. Иманлыларың хеммеси, аяллары ве бала-чагалары билен биле шәхериң дашына ченли бизи угратды. Онсоң кенарда дыза чөкүп, Худая дога-дилег этдик[+]. 6Бири-биримиз билен хошлашанымыздан соң, гәмә мүндүк, олар хем өйлерине гайтдылар.

7Биз ёлумызы Сурдан довам этдирип, Птолемей шәхерине гелдик. Ол ердәки доганларыңка гөрме-гөрше барып, бир гүн оларың янында галдык. 8Эртеси гүн биз ёла дүшүп, бирнәче гүнден Кайсария гелдик ве хош хабарчы Филипиң өйүнде галдык, ол сайланан еди ёлбашчының бириди[+]. 9Филипиң дурмуша чыкмадык дөрт гызы барды ве олар пыгамберлик[†] эдйәрдилер[+].

10Биз ол ерде энчеме гүн боланымыздан соң, Яхудыядан[†] Агап атлы пыгамбер гелди[+]. 11Ол бизиң янымыза гелип, Павлусың гушагыны алды-да, өз эл-аягыны баглап: «Мукаддес Рух шейле диййәр: „Иерусалимдәки яхудылар шу гушагың эесини шейле баглап, кесеки миллетлериң[†] элине берерлер“» дийди[+]. 12Муны эшиденимизде, биз-де, ол ерде яшаянлар-да Иерусалиме гитмезлиги үчин Павлуса ялбардык[+]. 13Павлус: «Нәме үчин аглашып, мениң йүрегими агырдярсыңыз? Мен Иерусалимде диңе эл-аягымың багланмагына дәл, эйсем, Реббимиз Исаның ады үчин өлмәге-де тайяр» дийип җогап берди[+]. 14Оны ырып билмәнимизден соң биз: «Гой, Реббиң ислеги болсун!» дийип дымдык.

15Шол гүнлерден соң гошумызы дүвүп, Иерусалиме ёла дүшдүк. 16Кайсариядан шәгиртлериң бирнәчеси хем бизиң билен биле гайтдылар. Олар бизи Минасон диен адамың өйүне гетирдилер, биз онуңкыда галмалыдык. Минасон кипрли болуп, илкибашдакы шәгиртлериң бириди.


Павлус Иерусалимде

17Иерусалиме геленимизде, доганлар бизи шатлык билен гаршыладылар. 18Эртеси Павлус бизиң билен бирликде Якубы гөрмәге барды, Иерусалимдәки йыгнагың әхли ёлбашчылары-да шол ердедилер[+]. 19Павлус олар билен саламлашандан соң, өз хызматы аркалы Худайың[†] кесеки миллетлериң арасында эден ишлерини бирин-бирин гүррүң берди. 20Олар муны эшидип, Худайы шөхратландырдылар.[†] Соңра Павлуса шейле дийдилер: «Гөрйәңми, доган, яхудыларың арасында мүңлерче иманлы бар. Оларың хеммеси-де Мукаддес[†] Кануна[†] өзлерини йүрекден багыш эденлер[+]. 21Оларың эшидишине гөрә, сен кесеки миллетлериң арасында яшаян яхудыларың хеммесине Мусаның канунындан дөнмеклиги, чагаларыны сүннетлемезлиги, дәп-дессурлара уймазлыгы өвредйәрмишиң[+]. 22Инди нәме этмели? Сениң гелениңи олар хөкман эшидерлер. 23Шонуң үчин бизиң айтҗак затларымызы ерине етир. Арамызда Худая ант ичип, вада берен дөрт адам бар[+]. 24Шол адамлары яныңа ал-да, олар билен биле тәмизленме[†] дессурына гошул ве оларың харчларыны сен төле. Ондан соң олар сачларыны сырдырмалы. Шейлеликде, хеммелер сен хакда айдылан мыш-мышларың яландыгыны, сениң-де Мусаның канунына уюп яшаяндыгыңы билерлер[+]. 25Иман эден кесеки миллетлер хакда айданымызда болса, биз белли бир карара гелип, олара биреййәм: „Бутлара хөдүрленен гурбанлык этини иймекден, зынадан, дамагы чалынмадык хайваның этинден ве ганындан даш дуруң“ дийип язылан хаты ёллапдык»[+].

26Эртеси гүн Павлус яңкы адамлары янына алып, олар билен биле өзүни тәмизледи. Онсоң ол ыбадатхана[†] гирип, пәклениш гүнлериниң хачан гутарҗакдыгыны ве оларың хер бири үчин хачан садака[†] берҗекдигини ыглан этди[+].


Павлус тутуляр

27Белленилен еди гүн долуп барярды. Азия[†] велаятындан гелен яхудылар Павлусы ыбадатханада гөрдүлер. Олар тутуш халкы өҗүкдирип, оны тутдулар. 28Олар: «Эй, ысрайыл[†] халкы! Көмек эдиң! Бу адам әхли ерде бизиң халкымыза, Мусаның бизе берен канунына, ыбадатханамыза гаршы хеммелере терс сапак берйәр. Мунуң үстесине-де, греклери[†] ыбадатхана гетирип, бу мукаддес ери харама чыкарды» дийип гыгырдылар[+]. 29Бейле диймеклериниң себәби, мунуң өң яны эфесли Трофымы шәхерде Павлус билен биле гөрүпдилер ве Павлус оны-да ыбадатхана гетирендир өйдүп пикир эдйәрдилер[+].

30Бүтин шәхер аяга галды, хемме тарапдан ылгашып гелен халк бирлешди-де, Павлусы тутуп, ыбадатханадан дашары сүйреди. Шобада хем ыбадатхананың гапылары япылды. 31Павлусы өлдүрҗек болуп дуркалар, Рим гошунының мүңбашысына бүтин Иерусалимиң аяга галандыгы барадакы хабар гелип говушды. 32Мүңбашы дессине йүзбашыларыны ве эсгерлерини алып, халкың үстүне эңди. Олар мүңбашы билен эсгерлери гөренлеринде, Павлусы енчмеги бес этдилер. 33Шол вагт мүңбашы голай гелип, Павлусы туссаг этди ве гоша зынҗырлар билен багламагы буюрды. Соңра ол: «Бу адам ким? Ол нәме этди?» дийип сорады[+]. 34Мәхелләниң ичинде гох-галмагал турды, хер ким бир зат дийип гыгырды. Алаговурдыдан яңа мүңбашы нәме боланыны анык билмеди. Шонуң үчин ол Павлусы гала әкитмеги буюрды[+]. 35Павлус басганчага геленде, мәхелле оны гысып-говруп барярды. Шонуң үчин эсгерлер оны гөтерип әкитмели болдулар. 36Мәхелле онуң ызына дүшүп: «Өлдүриң оны!» дийип гыгырышярды.


Павлус мәхеллә йүзленйәр

37Эсгерлер Павлусы яңы галаның ичине алып гиренлеринде, ол мүңбаша: «Сенден бир зат сорап билеринми?» дийди. Мүңбашы хайран галып: «Сен грекче билйәңми? 38Мундан бирнәче вагт өң гозгалаң турзуп, дөрт мүң келлекесери чөле алып чыкан мүсүрли сен дәлми?» дийди. 39Павлус: «Мен яхуды, Киликияның Тарсус шәхеринден, шол мешхур шәхериң раятыдырын. Маңа халка сөз сөзлемәге ыгтыяр бермегиңи хайыш эдйәрин» дийди[+]. 40Мүңбашы Павлуса ругсат беренде, ол басганчагың үстүнде дуруп, халка юваш болмагы эли билен ышарат этди. Адамлар үмсүм болансоң, Павлус олара арамей дилинде йүзленип, сөзе башлады:

#### 22‑нҗи бап

1«Эй, доганлар, аталар! Инди мениң өзүми аклап айтҗак сөзүме гулак асың». 2Адамлар онуң арамейче геплейәндигини эшидип, сеслерине сув сепилен ялы болдулар. Павлус сөзүни довам этди: 3«Мен яхудыдырын.[†] Киликияның Тарсус шәхеринде догулдым, эмма шу шәхерде улалдым. Бу ерде Гамалиелиң шәгирди болуп, ата-бабаларымызың канунының[†] берк адатларына гөрә тәлим алдым. Бу гүнки сизиң болшуңыз ялы, менем Худая җуда ыхласлыдым[+]. 4„Исаның Ёлы“ атлы топара дегишли адамлара өлүм ховпуны салып ызарлардым, аял-эркек диймән, элини-аягыны баглап, хеммесини зындана дыкардым[+]. 5Айдянларымың хакыкатдыгыны баш руханы[†] билен тутуш меҗлис[†] тассыклап билер. Мен хатда олардан Дамаскдакы яхуды доганларымызы тутмага ругсат хатыны хем алдым. Оларың элини-аягыны баглап, Иерусалиме[†] гетирип, җезаландырмак максады билен Дамаска тарап ёла дүшдүм[+]. 6Гүнорта вагты Дамаска голайлап баряркам, бирденкә асмандан парлак нур даш-төверегиме ягты сачды[+]. 7Мен ере йыкылдым. Шол вагт: „Шавул, Шавул, нәме үчин сен Маңа азар берйәрсиң?“ диен сеси эшитдим. 8Мен: „Агам, сен ким?“ дийип сорадым.

Ол маңа: „Мен сениң азар берйән насыралы Исаң“ дийип җогап берди. 9Мениң янымдакылар шөхләни гөрүп горкдулар, эмма мениң билен геплешен сесе дүшүнмедилер. 10Мен: „Я Реб[†]! Мен нәме этмели?“ дийип сорадым. Ол хем маңа: „Ериңден тур-да, Дамаска гит. Нәме этмелидигиң саңа шол ерде айдылар“ дийди. 11Яңкы нуруң ялкымындан яңа гөзлерим көр болды. Шонуң үчин янымдакы ёлдашларым Дамаска мени идип әкитдилер. 12Ол ерде Хананы атлы бир адам яшаярды. Ол худайхон[†] хем Мукаддес[†] Кануна берленди, Дамаскдакы әхли яхудыларың арасында улы хормата эеди[+]. 13Ол мениң яныма гелип: „Шавул доган! Гой, гөзлериң ене ачылсын!“ дийди. Мениң гөзлерим шол пурсатда ачылып, оны гөрдүм. 14Хананы маңа: „Ата-бабаларымызың Худайы сени сайлады. Ол муны Онуң ислегини билмегиң, Догры[†] Боланы гөрүп, овазыны эшитмегиң үчин этди. 15Сен гөрүп-эшиденлериңи әхли ынсанлара яйып, Онуң үчин шаятлык эдерсиң[+]. 16Инди нәмә гарашярсың? Тур, Ребби чагырып, сува чүмдүрил, гүнәлериңден саплан“ дийди[+].

17Иерусалиме доланып гелип, ыбадатханада[†] Худая дога эдип отыркам, маңа бир гөрнүш[†] аян болды[+]. 18Мен Реббим Исаны гөрдүм, Ол маңа: „Тиз бол, дессине Иерусалимден гит, себәби олар сениң Мен хакдакы шаятлыгыңы кабул этмезлер“ дийди. 19Мен: „Я Реббим Иса[†], олар мениң синагогадан-синагога айланып, Саңа иман эденлери туссаг эдип енҗеними говы билйәрлер. 20Сениң шаядың Стефан өлдүриленде, мен хем шол ердедим. Бу иши оңладым ве оны өлдүренлериң эшиклерини сакладым“ дийдим[+]. 21Реббим Иса маңа: „Бар, Мен сени узакдакы кесеки миллетлериң[†] янына иберйәрин“ дийди».


Павлус Рим раятыдыгыны айдяр

22Халк Павлусы шу ере ченли диңледи, эмма бу сөзи эшиденлеринде, батлы сес билен: «Бу адамы ер йүзүнден ёк эдиң! Ол яшамага мынасып дәл» дийип гыгырды. 23Олар багырышып, эгин-эшиклерини силкип, чаң-тозаныны хова какдылар. 24Шонда мүңбашы Павлусың гала әкидилмегини буюрды. Халкың нәме үчин онуң үстүне гыгыряндыгыны билмек үчин, оны гамчылап, сорага чекилмегини иследи. 25Павлусы гамчыламак үчин багланларында, Павлус янында дуран йүзбашыдан: «Рим раятының хич хили айыбы ёк хем болса, оны гамчыламак сизиң кануныңыза лайык гелйәрми?» дийип сорады[+]. 26Йүзбашы муны эшидип, мүңбашының янына барып: «Нәме этҗек боляң? Бу адам Рим раяты ахыры» дийип хабар берди. 27Шонда мүңбашы Павлусың янына гелип: «Маңа айт, сен Рим раятымы?» дийип сорады. Ол: «Хава» дийип җогап берди. 28Мүңбашы: «Менем! Йөне мен бу раятлыгы көп пул төләп алдым» дийди. Павлус: «Мен болса Рим раяты болуп догулдым» дийди. 29Оны сорага чекҗек болуп дуранлар шобада онуң янындан чекилдилер. Мүңбашы хем Павлусың Рим раятыдыгыны биленде, онуң элини-аягыны багладаны үчин горкды.

30Мүңбашы эртеси гүн яхудыларың Павлусы нәмеде айыплаяндыкларыны такык билмек иследи. Шонуң үчин Павлусы азат эдип, ёлбашчы руханылар билен ёкары меҗлисиң йыгнанмагыны буюрды. Онсоң Павлусы оларың хузурына алып гелди.

#### 23‑нҗи бап


Павлус ёкары меҗлисиң[†] өңүнде

1Павлус ёкары меҗлисе дыкгат билен середип: «Эй, доганлар! Мен шу гүне ченли Худайың[†] өңүнде арасса выждан билен яшадым» дийди[+]. 2Баш руханы[†] Хананы Павлусың янында дуранлара онуң агзына урмагы буюрды[+]. 3Павлус оңа: «Сени Худай урар, эй, йүзи акланан дивар! Өзүң-ә мениң үстүмден кануна[†] гөрә хөкүм чыкармак үчин отырсың, соңам болса кануны бозуп, мени урмагы буюрярсың» дийди[+]. 4Павлусың янында дуранлар ондан: «Сен нәме үчин Худайың баш руханысына[†] дил етирйәрсиң?» дийип сорадылар[+]. 5[+]Павлус: «Доганлар, онуң баш руханыдыгыны билмәндирин. Ёгсам Мукаддес[†] Язгыларда хем: „Өз халкыңың ёлбашчысыны нәлетлеме“ дийип язылан» дийди[+]. 6Павлус оларың бир бөлегиниң саддукейлер,[†] бейлеки бөлегиниң-де фарисейлердигини[†] билип: «Эй, доганлар, мен фарисей, фарисейиң оглудырын. Мен өлүлериң дирелйәндигине умыт баглаяндыгым үчин хөкүм эдилйәрин!» дийип, меҗлисде батлы гыгырды[+]. 7Павлусың бу сөзүнден соңра фарисейлер билен саддукейлериң арасына агзалалык дүшүп, йыгнанан мәхелле икә бөлүнди. 8(Саддукейлер дирелиш-де, перишде-де,[†] рух[†]-да ёк диййәрдилер, фарисейлер болса буларың хеммесине ынанярдылар.)[+] 9Шейлеликде, улы галмагал турды. Фарисейлериң тарапыны тутян кәбир Төврат[†] мугаллымлары еринден туруп, улы дава туруздылар. Олар: «Биз бу адамда хич хили айып тапмадык. Онуң билен бир рух я перишде геплешен болса нәбилйәңиз?» дийдилер[+]. 10Дава-җенҗел шейле бир гызды велин, мүңбашы оларың Павлусы парчаламакларындан хедер эдип, эсгерлере гелип, оны оларың арасындан сүйрәп чыкарып, гала әкитмеги буюрды. 11Шол гиҗе Реб[†] Иса[†] Павлуса гөрнүп, оңа: «Мерт бол! Сен Мен хакда Иерусалимде[†] нәхили шаятлык эден болсаң, Римде-де шейле шаятлык этмелисиң» дийди[+].


Павлуса каст этмек барада дилдүвшүк

12Эртеси гүн яхудылар[†] бири-бирлери билен дил бирикдирип, Павлусы өлдүрйәнчәлер, ийип-ичмезлиге касам этдилер. 13Бу дилдүвшүге гатнашанларың саны кыркдан хем көпди. 14Олар ёлбашчы руханыларың ве яшулуларың[†] янына гелип: «Биз Павлусы өлдүрйәнчәк, хич зат ийип-ичмезлиги берк касам этдик. 15Шейлеликде, сиз ёкары меҗлис билен билеликде мүңбашыдан Павлусы ызына гетирмеги хайыш эдиң. Ол хакдакы маглуматлары долы өвренмек ислейәрис диен болуң. Павлус бу ере гелип етмәнкә, биз оны ёлда өлдүрмәге тайын» дийдилер.

16Эмма Павлусың егени оларың дилдүвшүк гураныны эшидип, гала барды-да, муны Павлуса хабар берди. 17Павлус хем йүзбашыларың бирини янына чагырып: «Бу йигиди мүңбашының янына элт, оңа бир зат барада хабар бермекчи» дийди. 18Онсоң йүзбашы оны алып, мүңбашының янына гетирди. Оңа: «Туссаг Павлус мени чагырып, шу йигиди сениң яныңа гетирмегими хайыш этди. Онуң саңа айтҗак зады бар экен» дийди. 19Мүңбашы йигиди голтуклап, бир гыра чекди-де, ондан: «Сен маңа нәме хакда хабар бермекчи?» дийип сорады. 20Ол шейле җогап берди: «Яхудылар ве ёкары меҗлис билеликде Павлус хакдакы маглуматлары долы өвренмек баханасы билен, оны эртир меҗлисе гетирмеги сенден хайыш этмек үчин диллешдилер. 21Эмма сен оларың сөзүне гулак асма, себәби кыркдан говрак адам гизленип, Павлуса букуда гарашяр. Олар Павлусы өлдүрйәнчәк, ийип-ичмерис дийип касам этдилер. Шу вагт олар тайяр болуп, сениң разычылыгыңа гарашярлар». 22Мүңбашы ол йигиди уградып: «Муны маңа хабар берениңи хич киме айтмагын» дийип табшырды.


Павлус Кайсария иберилйәр

23Онсоң мүңбашы йүзбашыларындан икисини янына чагырып: «Агшам сагат докузда Кайсария гитмек үчин, ики йүз саны пыяда, етмиш саны атлы эсгери ве ики йүз найзачы тайынлаң. 24Павлусы хем ата мүндүрип әкидип, саг-аман хәким Феликсиң янына алып барың» дийип табшырык[†] берди[+]. 25Соңра мүңбашы шейле мазмунлы хат язды: 26«Чуңңур хорматланян хәким Феликсе Клавдий Лисиясдан догайы салам! 27Яхудылар бу адамы тутуп өлдүрҗек болуп дуркалар, мен онуң римлидигини билип, эсгерлерим билен етишип, оны халас этдим[+]. 28Онуң нәме айыбының бардыгыны билмек үчин, оны яхудыларың ёкары меҗлисине алып гелдим[+]. 29Мен оны өзлериниң дини кануны билен баглы меселелерде айыплаяндыкларыны билдим, эмма онда өлүме я-да туссаг этмәге лайык хич хили эсас ёкдур[+]. 30Бу адама каст эдилҗек боляндыгы барадакы хабары аланымда болса, оны шобада сениң яныңа ибермеги карар этдим. Оны айыплаянлара-да өз шикаятларыны саңа мәлим этмеклерини буюрдым»[+].

31Эсгерлер өзлерине буйрулышы ялы, Павлусы алып, гиҗе Антипатрисе гетирдилер. 32Эртеси гүн атлы эсгерлер Павлус билен биле ёлларыны довам этдирдилер, бейлекилер болса гала доландылар. 33Атлылар Кайсария геленлеринде, хаты хәкиме говшурып, Павлусы-да онуң элине табшырдылар. 34Хәким хаты окап, Павлусың хайсы велаятдандыгыны сорады. Павлусың Киликиядандыгыны биленде болса:[+] 35«Сени айыплайҗылар геленсоң диңләрин» дийди. Соңра Павлусың Хиродың[†] көшгүнде гөзегчилик астында сакланмалыдыгы барада буйрук берди.

#### 24‑нҗи бап


Павлус Феликс хәкимиң өңүнде

1Бәш гүнден соң баш руханы[†] Хананы бирнәче яшулулар[†] ве Тертул атлы гаралавҗы билен Кайсария гелди. Олар Павлуса гаршы шикаятларыны хәкиме етирмекчидилер[+] 2-3Павлусы чагырып гетиренлеринде, Тертул оны айыпламага башлады: «Белент мертебели Феликс! Сениң саяңда биз энчеме вагтдан бәри парахатчылыкда яшаярыс. Узакдан гөрүҗилигиң билен халкымыз үчин улы өзгертмелери амала ашырдың. Биз муны хемме ерде ве хемише чуңңур миннетдарлык билен тассыклаярыс. 4Мен сениң көп вагтыңы алмакчы дәл, өз мәхремлигиң билен бизиң гысга хабарымыза гулак асмагыңы хайыш эдйәрин. 5Биз бу адамың дүнйәдәки әхли яхудыларың[†] арасында гозгалаң турузян бир питнечидигине гөз етирдик ве ол Насыра топарының баштутаны[+]. 6-8Ол хатда ыбадатхананы-да[†] харама чыкармага сынанышды.[*] Сениң өзүң хем бу адамы сорага чекип, бизиң оны нәмеде айыплаяндыгымызы онуң өзүнден аныклап билерсиң»[+].

9Ол ердәки яхудылар хем айдыланларың догрудыгыны тассыкламак билен бу айыпламалара гошулдылар.

10Хәким Павлуса гепләбер дийип ышарат эденден соң, ол сөзе башлады: «Сениң көп йыллардан бәри бу миллетиң үстүнден казылык эдйәндигиңи билйәрин. Шонуң үчин өзүми сениң хузурыңда гораяндыгыма җуда бегенйәрин. 11Худая сежде этмек үчин Иерусалиме[†] бараныма он ики гүнден көп болмандыгыны өзүң хем аныклап билерсиң. 12Бу адамлардан хич бири мениң ыбадатханада бири билен җеделлешеними, синагогаларда я болмаса шәхерде халкы аяга галдыранымы гөрен дәлдир. 13Олар маңа йөңкейән айыпларыны саңа субут эдип билмезлер. 14Эмма саңа шуны ыкрар этмек билен оларың „галп таглымат“ дийип атландырян „Исаның Ёлы“ топарына дегишлидигими мәлим эдйәрин. Мен ата-бабаларымызың Худайына[†] сежде эдйәрин. Төвратда[†] ве пыгамберлериң[†] язгыларында язылан хер бир сөзе ынанярын. 15Эдил бу адамлар ялы, мен хем догруларың-да, догры[†] дәллериң-де өлүмден дирелҗекдигине Худая умыт баглаярын[+]. 16Шонуң үчин хем Худайың ве ынсанларың өңүнде выжданымы хемише пәк сакламага чалышярын[+]. 17Мениң Иерусалимде болманыма энчеме йыл болды, инди болса халкымың гарыпларына садака[†] бермек үчин ол ере гелдим[+]. 18Бу затлар билен мешгулланяркам, олар мени ыбадатханада гөрдүлер. Мен тәмизлениш[†] дессурыны берҗай эдйәрдим, янымда хич хили мәхелле-де, гозгалаң-да ёкды[+]. 19Эмма ол ерде Азия[†] велаятындан гелен кәбир яхудылар барды. Оларың маңа гаршы шикаятлары бар болса, оларың өзлериниң шу ере гелип, мени сениң хузурыңда айыпламаклары герекдир. 20Я-да бу ердәкилер ёкары меҗлисиң[†] өңүнде дуранымда, менден нәме җенаят тапандыкларыны, гой, айтсынлар. 21Оларың өңүнде дуруп, белент сес билен: „Өлүлер дирелйәр диеним үчин бу гүн сизиң өңүңизде хөкүм эдилйәрин“ дийдим. Мундан башга мениң нәме айыбым бар?»[+]

22«Исаның Ёлы» атлы топар догрусында хас такык маглуматы болан Феликс иши соңа гоюп: «Даваңыз хакда мүңбашы Лисияс геленден соң карар чыкарарын» дийди. 23Феликс ол ердәки йүзбаша Павлусы гөз астында сакламагы, эмма оңа бираз эркинлик бермеги, онуң мәтәчликлерине голдав бермек ислейән достларына ругсат этмеги буюрды. 24Бирнәче гүнден соң болса, Феликс өз яхуды аялы Друсилла билен гелди-де, Павлусы чагыртды ве Иса[†] Месихе[†] болан иман хакдакы онуң гүррүңлерини диңледи. 25Павлус догрулык, өзерклилик хем гелҗек хөкүм хакда сөхбет эденде, Феликс горкуп: «Болды, хәзирликче гит, аматлы пурсат геленде, ене сени чагырдарын» дийди[+]. 26Шейле хем, Феликс Павлусдан пара тама эдип, оны йыгы-йыгыдан чагырдып, онуң билен сөхбет эдйәрди. 27Арадан ики йыл геченден соң, Феликсиң ерине Поркий Фестус хәким болды. Феликс яхудыларың гөвнүни авламак үчин, Павлусы туссаглыкда гоюп гитди.

#### 25‑нҗи бап


Павлус Фестусың өңүнде

1Фестус велаята хәким болуп геленден үч гүн соң, Кайсариядан Иерусалиме[†] гитди. 2Ол ерде ёлбашчы руханылар[†] билен яхуды[†] баштутанлары Фестуса Павлусың үстүнден шикаят этдилер. 3Фестусдан өзлерине бир ягшылык этмегини сорап, Павлусы Иерусалиме гетирмеги үчин ялбардылар. Аслында олар букы гуруп, ёлда Павлусы өлдүрмегиң ниетиндедилер[+]. 4Фестус олара шейле җогап берди: «Павлус Кайсарияда туссаглыкда, мен хем басым ол ере гитҗек. 5Араңыздакы ёлбашчылар мениң билен биле барсынлар. Эгер Павлус бир яман иш эден болса, гой, оны айыпласынлар».

6Фестус оларың янында секиз-он гүн болуп, Кайсария гайтды. Эртеси гүн ол казылык күрсүсине чыкып, Павлусың гетирилмегини буюрды. 7Павлус ичери гиренде, Иерусалимден гелен яхудылар онуң дашына үйшүп, оны айыплап башладылар, эмма өз айыпламаларыны субут эдип билмедилер. 8Павлус өзүни горап: «Мен яхудыларың канунына-да,[†] ыбадатхана-да,[†] императора-да[†] гаршы гүнә этмедим» дийди. 9Фестус яхудыларың гөвнүнден турмак үчин, Павлусдан: «Иерусалиме гидип, шол ерде бу бабатда өзүңе казылык эдилмегини ислейәрсиңми?» дийип сорады. 10Эмма Павлус: «Мен императорың казылык күрсүсиниң өңүнде дурун, маңа шу ерде казылык эдилмелидир. Мен яхудылара гаршы хич бир яманлык эден дәлдирин, муны сениң өзүң хем оңат билйәнсиң[+]. 11Мен яманлык эден болсам я-да өлүме лайык бир иш эден болсам, өлүмден гачмаярын. Эгер бу адамларың маңа гаршы айыпламалары ялан болса, мени оларың элине табшырмага хич кимиң хакы ёкдур. Мен давамы императора арз эдйәрин» дийди.

12Онсоң Фестус меҗлис[†] билен маслахатлашып: «Даваң барада императора арз этдиң, императорың янына-да гидерсиң» дийди[+].

13Бирнәче гүн геченден соң, Агрип патыша өз уясы Берник билен Фестусы гутламак үчин, Кайсария гелди. 14Олар көп вагт ол ерде галанларындан соң, Фестус Павлусың ишини патыша гүррүң берди: «Феликсиң туссаг эдип гоян бир адамы бар. 15Мен Иерусалимдекәм, яхудыларың ёлбашчы руханылары, яшулулары[†] онуң үстүнден шикаят эдип, оны җезаландырмагымы хайыш этдилер. 16Мен олара: „Римлилериң[†] адаты боюнча хич ким сораг эдилмезден җезаландырмак үчин шикаятчының элине табшырылмаяр. Айыпланяны шикаятчылары билен йүзлешдирип, оңа йөңкелйән айып бабатда өзүни горамага мүмкинчилик берилйәр“ дийип җогап бердим. 17Айыплайҗылар бу ере үйшенлеринде болса, мен вагты элден бермән, эртеси гүн казылык күрсүсине чыкып, Павлусың гетирилмегини буюрдым. 18Эмма онуң гаршысына геплән шикаятчылар оңа мениң гарашан айыпларымың хич бирини йөңкемедилер. 19Муңа дерек оларың өз динлери хем-де бир Иса[†] атлы өлүп гиден, эмма Павлусың дири диййән адамы барада җеделлери бар экен[+]. 20Мен бу меселәни нәхили чөзсемкәм дийип агыр ягдая дүшдүм. Павлусдан Иерусалиме гидип, ол ерде бу затлар бабатда өзүне казылык эдилмегине разыдыгыны я-да дәлдигини сорадым. 21Эмма Павлус давасыны императорың чөзмегини, оңа ченли туссаглыкда болмагыны иследи. Шонуң үчин оны императорың янына ёллаянчам, туссаглыкда сакламагы буюрдым».

22Агрип Фестуса: «Мен хем шол адамың гүррүңини диңлемек ислейәрин» дийди. Фестус хем: «Оны эртир диңләрсиң» дийди.


Павлус Агрибиң өңүнде

23Эртеси гүн Агрип ве Берник дабаралы ягдайда гелип, мүңбашылардыр шәхериң атлы-абрайлы адамлары билен бирликде меҗлислер отагына гирдилер. Фестусың буйругы боюнча Павлусы гетирдилер. 24Фестус шейле дийди: «Эй, патыша Агрип ве бу ердәки әхли җенаплар! Сиз бу адамы гөрйәңизми? Иерусалимдәки ве бу ердәки әхли яхудылар онуң үстүнден маңа шикаят эдип: „Ол мундан артык яшамалы дәл!“ дийип гыгырышдылар[+]. 25Эмма мениң пикиримче, ол өлүме лайык иш этмәндир. Эмма өзүниң давасы барада императора арз эдендиги үчин, оны Риме ёлламак карарына гелдим[+]. 26Ол хакда онуң алыҗенабына язар ялы белли бир задым ёк. Шонуң үчин-де оны сизиң хузурыңыза, ылайта-да, эй, Агрип ша, сениң хузурыңа чыкардым. Бу меселә середенимизден соң, мунуң нетиҗесинде язмага бир затлар тапмагым ахмал. 27Себәби туссага гаршы йөңкелйән айыпламалары гөркезмезден, оны императорың янына ёлламаклык маңа манысыз гөрүнйәр».

#### 26-нҗы бап

1Агрип Павлуса: «Өзүңи горамак үчин, сөзе башлап билерсиң» дийди. Ине, шонда Павлус эллерини херекетлендирип, өзүни горамага дурды:[+] 2«Эй, Агрип патыша! Яхудыларың[†] маңа йөңкейән әхли айыпламаларындан горанып, бу гүн сениң өңүңде чыкыш эдйәндигим үчин, мен өзүми багтлы сайярын. 3Сенем яхудыларың әхли адатларындан, җеделли пикирлеринден оңат баш чыкарярсың ахыры. Шонуң үчин хем мени сабырлылык билен диңлемегиңи хайыш эдйәрин. 4Яшлыгымдан башлап, илки өз халкымың арасында, шейле хем Иерусалимде[†] гечирен дурмушымы әхли яхудылар билйәндирлер[+]. 5Олар мени көп вагтдан бәри танаярлар, эгер ислеселер, маңа динимизиң иң берк топары боюнча фарисей болуп яшандыгыма шаятлык эдип билерлер[+]. 6Эдил шу вагт хем Худайың[†] ата-бабаларымыза берен вадасына умыт баглаяндыгым үчин казыетде дурун. 7Хакыкатда, халкымызың он ики тиреси гиҗе-гүндиз Худая чын йүрекден сежде эдип, бу ваданың берҗай болмагына умыт баглапдыр. Эй, шахым, яхудылар болса шу умыт үчин мени айыплаярлар[+]. 8Нәме үчин Худайың өлүлери дирелтмегини ынанып болмаҗак зат хасаплаярсыңыз[+]? 9Догрусы, менем насыралы Исаның адына гаршы көп яманлык этмеги өз янымдан ваҗып билйәрдим[+]. 10Мен бу яманлыгы Иерусалимде этдим хем. Ёлбашчы руханылардан[†] ыгтыяр алып, иманлыларың көпүсини зындана дыкдым. Олар өлүме хөкүм эдиленде, муны ики элләп голдадым[+]. 11Мен бир синагогадан бейлекисине айланып, олары гайта-гайта җезаландырдым, имандан дәнмәге меҗбур этдим. Олара гаршы гахар-газаба мүнүп, хатда кесеки шәхерлере ченли олары ызарладым[+].

12Гүнлериң бир гүни шу максат билен ёлбашчы руханылардан ыгтыярнама ве табшырык[†] алып, Дамаска тарап ёла дүшдүм[+]. 13Эй, шахым, гүнортанлар ёлда баряркам, бирденкә асманда гүнден хем ягты нур гөрдүм. Нур мениң ве ёлдашларымың даш-төверегине ялкым сачды. 14Хеммәмиз ере йыкылдык. Бир сесиң маңа арамей дилинде: „Шавул, Шавул! Нәме үчин Мени ызарлап, азар берйәрсиң? Текепбирлигиң билен өзүңе зепер етирмәңи бес эт“ диенини эшитдим. 15Мен: „Агам, сен ким?“ дийип сорадым. Реб[†]: „Мен сениң ызарлап, азар берйән Исаң. 16Ханы, тур, аяк үстүне гал. Мен сени хызматкәрим хем шаядым эдип сайламак үчин саңа гөрүндим. Сен өз гөрен ве Мениң гөркезҗек затларыма шаятлык эдерсиң. 17Сени өз халкыңың ве кесеки миллетлериң[†] элинден азат эдерин. Кесеки миллетлериң гөзлерини ачарың ялы, Мен сени оларың арасына иберерин. 18Шонда олар түмлүкден нура, шейтаның[†] хөкмүрованлыгындан Худая тарап өврүлерлер. Маңа иман этмек аркалы оларың гүнәлери багышланып, олар Худайың мукаддес[†] халкы билен биле мирас[†] аларлар“ дийди[+]. 19Шонуң үчин хем, эй, Агрип ша, мен гөкден гелен гөрнүше[†] бойнуёгынлык этмедим. 20Илки билен Дамаскда, Иерусалимде, соңра тутуш Яхудыяда, шейле хем, кесеки миллетлериң арасында: „Гүнәлериңиз үчин тоба эдиң, Худая доланың, тоба эдендигиңизи оңат ишлериңиз билен субут эдиң“ дийип вагыз этдим[+]. 21Шу себәпден яхудылар мени ыбадатханада[†] тутуп, өлдүрҗек болдулар[+]. 22Эмма шу гүне ченли Худай маңа медет берди. Шонуң саясында улудан-кичә, хеммелере шаятлык эдип гелйәрин. Болҗак затлары өңден хабар берен пыгамберлериң[†] ве Мусаның айданларындан башга хич зат өвреден дәлдирин. 23Олар хем Месихиң[†] гөрги гөрмелидигини, илкинҗи болуп өлүмден дирелип, Өз халкына ве кесеки миллетлере Худайың нуруны ыглан этмелидигини аян эдипдилер»[+].

24Павлус шейдип, өзүни горап дурка, Фестус гаты сес билен: «Павлус, сен дәлирәпсиң! Окумышлык сени акылыңдан азашдырыпдыр» дийди. 25Павлус оңа: «Эй, хорматлы Фестус, мен акылымдан азашамок. Мениң айдан сөзлерим хакыкат ве акыла сыгяндыр. 26Бу затлардан патышамың хабарлыдыгы үчин, мен оңа аркайын геплейәрин. Буларың хич бириниң ондан яшырын дәлдигине мен ынанярын, себәби булар гизлин эдилен дәлдир. 27Агрип ша! Сен пыгамберлере ынанярсыңмы? Ынаняндыгыңы билйәрин-ә» дийди. 28Агрип Павлуса: «Мени гысга вагтың ичинде ырып, месихи этҗек болярсыңмы?» дийди. 29Павлус оңа: «Гысга болсун, узын болсун, диңе сен дәл, эйсем, шу гүн мени диңлейәнлериң бары мениң ялы болсун дийип Худая ялбарярын. Элбетде, бу зынҗырлар сизде болмасын» дийип җогап берди[+]. 30Шундан соң Агрип ша, Фестус хәким, Берник ве олар билен отуранлар ерлеринден турдулар. 31Олар чыкып баряркалар, өзара гүрлешип: «Бу адам өлүме я-да туссаглыга лайык хич иш этмәндир» дийишдилер[+]. 32Агрип Фестуса: «Бу адам давасыны императора[†] арз этмедик болсады, оны азат эдип боларды» дийди[+].

#### 27‑нҗи бап


Павлус гәмили Риме әкидилйәр

1Бизи деңиз аркалы Италия ибермеги карар этдилер. Шонда Павлус билен ене-де бирнәче туссагы Империя гошунындакы Юлий диен йүзбаша табшырдылар[+]. 2Бизиң хеммәмиз Адрамит шәхеринден гелен гәмә мүнүп, Азия[†] велаятының кенарына тарап ёла дүшдүк. Янымызда Салоникиден гелен македониялы Аристарх хем барды[+]. 3Эртеси гүн Сидон[†] шәхерине гелип етдик. Юлий Павлус билен мылакатлы болды, шонуң үчин оңа достларының янына бармага ве герекли затларыны алмага ругсат берди. 4Ол ерден ене деңзиң үсти билен гитдик. Шемалың гаршымыздандыгы себәпли Кипр адасының демиргазык тарапындан, оны пеналап, йүзүп гечдик. 5Киликия ве Памфилияның гаршысындакы деңизден гечип, Ликияның Мира шәхерине гелдик. 6Йүзбашы шол ерде Исгендериядан гелип, Италия гитҗек болуп дуран гәмини тапды ве бизи оңа мүндүрди[+]. 7Биз энчеме гүнләп хаял йүзүп, кынчылык барыны гөрүп, Книдос шәхерине етдик. Шемалың бизе гаршы өвүсйәндиги үчин, Салмон ярым адасының янындан гечип, Крит адасыны пеналап, йүзүп гитдик. 8Кенара голай йүзүп, улы кынчылык билен Гөзел дуралгалар диен ере гелдик. Бу ер Ласея шәхерине голай ерлешйәрди. 9Биз көп вагтымызы йитирдик. Инди деңизде йүзмек үчин хова өрән ховплуды, себәби гүйз ахырлап барярды. Павлус олара маслахат берип: 10«Җенаплар! Гөрйән велин, инди деңизде йүзсек, диңе бир йүкүмиз, гәмимиз дәл, эйсем җанымыз хем ховп астында галар, агыр бетбагтчылыга учрарыс» дийди. 11Эмма йүзбашы Павлусың маслахатына гулак асман, гәми ёлбашчысы билен гәми эесиниң гепине ынанды. 12Йөне дүшелгеде гышламага хич хили шерт болмансоң, адамларың көпүси, башартса, бу ерден Фениксе етип, гышы ол ерде гечирмеги карар этдилер. Феникс Крит адада ерлешип, гүнорта-гүнбатар ве демиргазык-гүнбатар тарапдан өвүсйән шемаллардан пенады.


Деңиздәки тупан

13Шейлеликде, гүнорта шемалы ювашҗа өвүсмәге башланда, олар өз максатларына етендирис өйтдүлер. Шонуң үчин лабыры чекдилер-де, Крит аданың голайы билен ёла дүшдүлер. 14Эмма көп вагт гечмәнкә, ада тарапдан «Демиргазык-гүндогар» дийилйән гүйчли ел өвсүп, тупан турды[+]. 15Тупан гәмә урлуп, нетиҗеде, гәми шемалың гаршысына йүзүп билмеди. Шундан соң өзүмизи толкунлара табшырып, шемалың угруна йүздүк. 16Биз Кавда диен бир кичиҗик аданы пеналап өтдүк. Гәминиң кичи гайыгыны зордан саклап галдык. 17Деңизчилер гайыгы ёкары чекип алдылар ве гәми пытрап гитмесин дийип, дашындан танап билен берк багладылар. Олар Сиртиң чәгели сайларына батмакдан горкуп, гәминиң тизлигини песелтмек үчин елкени ашак дүшүрдилер. Шейдип, гәмини шемалың угруна гойбердилер. 18Биз тупандан яңа икияна чайканярдык. Эртеси гүн гәминиң йүкүни зыңмага башладылар[+]. 19Үчүленҗи гүн гәминиң артыкмач энҗамларыны-да өз эллери билен деңзе зыңдылар. 20Энчеме гүнләп не Гүн, не йылдыз гөрүнди. Гүйчли тупан совулмансоң, халас болмак умыдымызы бүтинлей йитирдик.

21Хич ким узак вагтлап хич зат датмады. Шонда Павлус гәмидәкилериң ортасында дуруп, шейле дийди: «Эй, адамлар! Мениң айданларыма гулак асып, Крит ададан гайтмадык болсадыңыз, онда бу бела-бетере саташмаздык. 22Инди сизе маслахатым шу: мерт болуң! Хич бириңиз хеләк болмарсыңыз, диңе гәми даргар. 23Себәби Өзүне дегишли болуп, гуллук эдйән Худайым[†] дүйн гиҗе бир перишдесини[†] яныма иберди[+]. 24Ол: „Горкма, Павлус! Сен императорың[†] өңүнде дурмалысың. Сен себәпли гәмиде барянларың хеммесини Худай аман саклар“ дийди[+]. 25Шонуң үчин, адамлар, мерт болуң, себәби мен Худая ынанярын, хемме зат өзүме айдылышы ялы болар. 26Элбетде, ел бизи бир ада элтип ташлар»[+].


Гәми батяр

27Он дөрдүнҗи гүни гиҗе биз Адриатик деңзинде хер яна ковлуп йөркәк, ярыгиҗе төвереклери деңизчилер гуры ериң якынлашяндыгыны чакладылар. 28Чуңлугы өлчәнлеринде, йигрими гулач чыкды. Бираз соңрак өлчәнлеринде, он бәш гулач чыкды. 29Гаялара барып урларыс өйдүп горкуп, арка тарапдан дөрт лабыр атдылар-да, басым даң атсын дийип дилег этдилер. 30Деңизчилер гәмиден гачҗак болуп, өң тарапдан лабыр атмак баханасы билен, гайыгы деңзе индердилер. 31Эмма Павлус йүзбашы билен эсгерлере: «Булар гәмиде галмасалар, сиз дири галып билмерсиңиз» дийди. 32Шейлеликде, эсгерлер гайыгың танапларыны кесип, оны ашак гачырдылар.

33Даң атып барярка, Павлус хеммәни нахар иймәге чагырды. Ол: «Сизиң гайгы-алада батып, хич зат иймәниңизе бу гүн он дөрт гүн болды. 34Шонуң үчин сизден хайыш эдйәрин, нахарланың. Бу сизиң дири галмагыңыз үчин герекдир. Хич бириңизиң сачыңызың еке тары-да кемелмез» дийди[+]. 35Павлус бу сөзлери айдып, элине чөрек алды, хеммәниң өңүнде Худая шүкүр этди-де, бөлүп иймәге башлады[+]. 36Шейлеликде, хеммелер рухланып нахарландылар. 37Гәмиде бизиң җемимиз ики йүз етмиш алты адамды. 38Нахардан доянларындан соң, бугдайы деңзе ташлап, гәмини еңлетдилер.

39Гүн доганда, ол ери танамадылар. Эмма кенарда чәгелик бир айлаг гөрүп, башартса, гәмини шол ере сүрмели диен карара гелдилер. 40Лабырлары кесип, деңзе гойберен батларына, күреге даңлан танаплары чөздүлер-де, өңдәки елкени шемала галдырып, гөни кенара тарап йүздүлер. 41Эмма гәми бир сай ере дүшүп, чәгә батды. Гәминиң бурны чәгә батып, хич тарапа гымылдап билмеди, арка тарапы болса гомларың зоруна даргап башлады. 42Туссагларың хич бири йүзүп гачмаз ялы, эсгерлер олары өлдүрмекчи болдулар. 43Эмма йүзбашы Павлусы халас этмек исләп, олары бу ниетлеринден дәндирди. Олара йүзүп билйәнлер гәмиден өзлерини өңүрти зыңсынлар ве йүзүп чыксынлар,[+] 44галанлары хем тагталар я-да гәминиң дөвүклери билен чыксынлар дийип буйрук берди. Шейлеликде, әхлиси саг-аман гуры ере чыкды.

#### 28‑нҗи бап


Павлус Малтада

1Биз кенара саг-аман чыканымыздан соң, бу аданың адының Малтадыгыны билдик. 2Ерли халк бизиң билен өрән мылакатлы болды. Хова ягышлы ве совук болансоң, олар от якып, хеммәмизи оңат гаршы алдылар. 3Павлус бир үйшмек одун чөпләп, одуң үстүне гоянда, бир зәхерли йылан одуң ховрундан гачып, онуң элине япышды. 4Ерли халк онуң элинден йыланың салланып дуршуны гөренде, бири-бирине: «Бу адам ганхор болса герек, ол деңизден халас болса-да, такдыры оны яшамага гоймады» дийишдилер. 5Эмма Павлус элини силкип, йыланы одуң ичине зыңды, хич бир зыян хем гөрмеди[+]. 6Адамлар онуң чишмегине я-да бирденкә өлүп йыкылмагына гарашдылар. Эмма көп гарашып, оңа хич зат болмандыгыны гөренлеринде, пикирлерини үйтгедип: «Ол худайдыр!»[†] дийишдилер[+].

7Ол ериң голайында аданың Публий атлы башлыгының мүлки барды. Публий бизи мыхман алып, үч гүнләп йүрекден хызмат этди. 8Шол вагт онуң какасыны ысытма ве ичагыры тутуп ятырды. Павлус хассаның янына гелди ве дога-дилег этди-де, онуң үстүне элини гоюп, шыпа берди[+]. 9Бу вакадан соң, ададакы бейлеки хассалар-да гелип шыпа тапдылар. 10Олар бизе көп сылаг-хормат этдилер. Ёла уграмакчы боланымызда, бизе зерур әхли затлары гетирип, гәмә йүкледилер.


Павлус Риме гелйәр

11Үч айдан соң, биз Экиз худайлар атлы гәми билен деңзе чыкдык. Бу гәми Исгендериядан гелип, гышда шол адада галыпды[+]. 12Биз Сиракус шәхерине барып, ол ерде үч гүн галдык. 13Ол ерден айланып, Регия гелип етдик. Эртеси гүн гүнорта шемалы өвсүп башлады. Мунуң көмеги билен ики гүнде Путеёл шәхерине етдик. 14Ол ерде бирнәче доганлары тапдык. Олар бизден янларында галмагымызы хайыш этдилер ве биз ол ерде ики хепде галдык. Шондан соң биз Риме гелдик. 15Римдәки доганлар бизиң гелендигимизи эшидип, бизи гаршыламак үчин ол ерден Аппиюс базарына ве Үч кервенсарай диен оба ченли гелдилер. Павлус олары гөренде, Худая шүкүр эдип, ене гайрата галды. 16Биз Риме геленимизден соң, Павлуса бир эсгериң гөзегчилиги астында өзбашдак яшамага ругсат берилди.


Павлус Римде вагыз эдйәр

17Үч гүнден соң Павлус яхудыларың[†] ёлбашчыларыны чагырды. Олар бир ере үйшенде, Павлус олара шейле дийди: «Эй, доганлар! Мен халкымыза я-да ата-бабаларымызың адатларына гаршы хич зат этмесем-де, Иерусалимде[†] туссаг эдилип, римлилериң[†] элине табшырылдым. 18Олар мени сорага чекенлеринден соң, бошатҗак болдулар, себәби мени өлдүрмәге хич бир эсас тапмадылар[+]. 19Эмма яхудылар гаршы чыканларында, мен давамы императора[†] арз этмәге меҗбур болдум. Бейтмек билен мен өз халкымы айыпламакчы дәлдирин. 20Шу себәпден мен сизиң билен гөршүп, сөхбет этмек үчин, сизи бу ере чагырдым. Аслында мен Ысрайылың умыды болан Месих[†] угрунда зынҗырландым».

21Олар Павлуса шейле дийдилер: «Биз сен хакда Яхудыядан хич бир хат алмадык, ол ерден гелен доганларымыздан хем хич ким сен барада ягшыдан-ямандан хич зат хабар бермеди. 22Эмма бизиң сениң пикирлериңи өзүңден эшидесимиз гелйәр, себәби хемме ерде бу дини топара гаршы чыкыляндыгыны билйәрис».

23Шейлеликде, олар Павлус билен душушык гүнүни беллешдилер. Шол гүн онуң болян ерине җуда көп адам гелди. Павлус эртирден агшама ченли олара Худайың Шалыгыны[†] дүшүндирип, вагыз этди. Мундан башга-да олары ынандырып, Төврат[†] билен пыгамберлериң[†] язгыларындан Иса[†] догрусында ынандырыҗы делиллер гетирди[+]. 24Кәбирлери онуң сөзлерине ынанды, кәбири ынанмады. 25Олар бири-бири билен өзара ылалашмадылар. Олар гитмекчи болуп дуркалар, Павлус шейле дийди: «Ишая пыгамбер[†] аркалы Мукаддес Рух[†] ата-бабаларыңыза шу сөзлери җайдар айдыпдыр:[+] 26[+]„Бар-да, бу халка шейле дий:

Эшидип дурсаңыз-да, хич дүшүнмерсиңиз,
середип дурсаңыз-да, хич аңламарсыңыз.
27Бу халкың йүреги күтелди,
гулаклары кер ачды,
гөзлери гапылды.
Ёгсам гөзлери билен гөрүп,
гулаклары билен эшидердилер,
аңлары билен аңлап,
Маңа тарап доланардылар,
Мен хем олара шыпа берердим“[+].

28-29Шонуң үчин инди шуны билип гоюң: Худайың халас болмак барадакы Хош Хабары яхуды дәллере иберилди. Олар гулак асарлар».[*][+]

30Павлус кирейине алан җайында тутуш ики йыл яшады ве янына геленлериң хеммесини кабул этди. 31Ол батыргайлык билен ве хич бир бөкденчсиз Худайың Шалыгыны вагыз эдип, Реббимиз Иса Месих барада өвретди[+].

### Якуп


Гириш

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]


#### Гириш


Якубың хаты


Якубың бу хаты дүнйәниң дүрли күнҗеклеринде Иса Месихе эерйән иманлылар үчин язылан амалы маслахатларың топлумындан ыбаратдыр. Якуп адамың иманы онуң сөзлеринде дәл-де, херекетлеринде аян боляндыгыны айдяр. Ол бирнәче мысаллар аркалы иманы пайхаслы ве амалы херекетде гөркезйәр. Онуң маслахатлары айдың ве анык: эгер гарып болсаң, рухдан дүшме. Иманың сыналанда, чыдамлы бол. Гахарланмакда хаял бол. Бай адама тарапгөйлик эдип, гарыбы песелтме. Башгалара ягшылык эт. Дилиңе ве хөвеслериңе гөзегчилик эт. Өзүңи Худая табшырып, Онуң даналыгына бил багла. Иблисе гаршылык гөркез. Ягшылык эдйәндигиң билен өвүнме. Эгер бай болсаң, байлыгыңы гарыплара көмек этмек үчин улан. Сабырлы ве рехимли бол, Худайың көмегине мәтәч адамлар үчин дога-дилег эт.

Саламлар 1:1
Иман ве даналык 1:2-8
Гарыплык ве байлык 1:9-11
Сынаглар ве хөвеслер 1:12-18
Диңлемек ве ерине етирмек 1:19-27
Тарапгөйлик этмезлик 2:1-13
Иман ве оңат ишлер 2:14-26
Дилиңе гөзегчилик этмек 3:1-18
Худая табын болмак 4:1–5:6
Дүрли амалы маслахатлар 5:7-20

#### 1‑нҗи бап

1Худайың[†] ве Реббимиз Иса[†] Месихиң[†] гулы мен Якупдан башга миллетлериң[†] арасына дарган Ысрайылың он ики тиресине[†] догайы салам![+]


Иман ве сынаглар

2Эй, доганлар, хер хили сынаглара дучар боланыңызда, муны улы шатлык хасап эдиң[+]. 3Себәби иманыңызың сыналмагы билен чыдамлылыгыңызың артяндыгыны билйәнсиңиз[+]. 4Хер бир ишде ахырына ченли чыдаң, шонда кемсиз-көстсүз, берк ве кәмил боларсыңыз[+]. 5Эгер кимде даналык кемлик эдйән болса, гой, ол Худайдан дилесин. Хеммелере биминнет ве җомартлык билен берйән Худай оңа хем берер[+]. 6Эмма ол адам шүбхеленмән иман билен дилесин, себәби шүбхеленйән адам эдил елиң эйләк-бейләк чайкаян деңиз толкуны ялыдыр[+]. 7Шейле адам Ребден бир зат аларын өйтмесин[+]. 8Ол хер бир эдйән ишинде дурнуксыз хем икигөвүнлидир.

9Пукара доган Худайың назарында өзүниң байлыгы билен буйсансын[+]. 10Бай болса Худайың назарында өзүниң песпәллиги билен буйсансын. Чүнки байлык отуң гүли дей солуп гидер. 11Гүн чыкып, ховурлы ыссысы билен оты гурадяр, онуң гүли дөкүлип, гөзеллиги ёк боляр. Эдил шунуң ялы бай хем өз иши билен гүмра болуп, байлыгы билен биле ёк болуп гидер[+].

12Сынага чыдаян адам багтлыдыр, себәби ол сынагдан геченден соң, яшайыш тәҗини алар. Худай бу яшайыш тәҗини Оны сөенлере вада берди[+].

13Пис хөвеси болан адам: «Мени Худай хөвеслендирйәр» диймесин, себәби Худайда хич хили пислик хөвеси ёкдур, Ол хич кими пислик этмәге хөвеслендирйән дәлдир. 14Терсине, хер ким өз пис хөвеслерине чолашяндыр ве алданып сынага дүшйәндир. 15Онсоң хөвес гөврели болуп, гүнәни догуряр, гүнә хем етишип, өлүми догуряндыр[+].

16Эзиз доганлар, алданмаң![+] 17Хер бир оңат ве кәмил пешгеш ёкардан, гөкдәки ышыкларың Атасындан гелйәндир. Ол хич хачан үйтгейән дәлдир, Онда үйтгемеклигиң ёкундысы хем ёкдур[+]. 18Яраданларының арасында Онуң сайлан халкы болмагымыз үчин, Худай хакыкат сөзи аркалы бизе тәзе яшайыш бермеги карар этди[+].


Хош Хабары диңлемек ве ерине етирмек

19Эй, сөйгүли доганларым, муңа үнс бериң: хер бир адам эшитмекде чалт, геплемекде асса, гахарланмакда хаял болсун[+]. 20Себәби ынсан гахары Худайың ислейән догрулыгыны амала ашырып билмез. 21Шонуң үчин хем ахлак хапалыгыны ве хер дүрли яманлык галындысыны зыңып ташлаң-да, Худайың калбыңыза экен сөзүни песпәллик билен кабул эдиң. Бу сөз җаныңызы халас этмеги башаряндыр[+].

22Худайың сөзүни йөне бир диңләп гойман, эйсем, онда айдыланлары ерине етириң, ёгсам сиз өзүңизи алдаянсыңыз[+]. 23Ким сөзи диңләп, оны берҗай этмейән болса, ол айнада йүзүни гөрйән адам ялыдыр. 24Ол өзүни сынлап гиденден соң, шобада нәхилидигини ятдан чыкаряр. 25Эмма ким азатлык берйән кәмил кануна[†] үнс берип, эшиденлерини ятдан чыкарман, гайтам, оны берк берҗай эдйән болса, Худай оны хер бир эдйән ишинде ялкар[+]. 26Эгер кимде-ким өзүни диндар сайян болса, эмма дилини сакламаян болса, ол өзүни алдаяндыр, онуң диндарлыгы бидерекдир[+]. 27Атамыз Худайың назарында пәк хем ногсансыз диндарлык етимлериң ве дулларың кын гүнүнде аладасыны этмекден ыбаратдыр. Шейле хем бу дүнйәниң пислигинден өзүңи пәк сакламакдыр[+].

#### 2‑нҗи бап


Тарапгөйлик этмәң

1Эй, доганларым, шөхратлы[†] Реббимиз Иса[†] Месихе[†] болан иманыңыз себәпли тарапгөйлик этмекден сакланың[+]. 2Айдалы, сизиң йыгнагыңыза алтын йүзүк дакынып, непис эшиклер гейнен бай адам билен көне-сана гейнен гарып адам гелипдир. 3Сиз бай адама хормат гоюп: «Гелиң, төре гечиң» дийсеңиз, эмма гарыба: «Сен ол ерде дур» я-да «Бу ерде, аяк астында отур» дийсеңиз, 4бу сизиң тарапгөйлик этдигиңиз болмазмы? Эгер шейле этсеңиз, эрбет пикирли казылара меңзәрсиңиз.

5Гулак асың, эй, сөйгүли доганларым! Худай[†] бу дүнйәде гарыплары имана бай болмаклары үчин сайламадымы? Худай Өзүни сөййәнлере вада берши ялы, гарыплары Шалыгыны мирас[†] алмаклары үчин сайламадымы нәме[+]? 6Эмма сиз гарыплары масгара эдйәрсиңиз. Ёгсам сизе сүтем эдйән байлар дәлми? Сизи казыете сүйрейән хем шолар дәлми? 7Сизиң дегишли болан Худайыңызың бейик адына дил етирйәнлер хем байлар дәлми нәме? 8[+]Эгер сиз Мукаддес[†] Язгылардакы: «Якыныңы өзүңи сөйшүң ялы сөй» диен иң мөхүм буйругы ерине етирйән болсаңыз, догры[†] иш эдйәнсиңиз[+]. 9Эмма адамлара тарапгөйлик эдйән болсаңыз, гүнә эдйәнсиңиз ве Мукаддес Кануның[†] өңүнде кануны бозан хасапланянсыңыз[+]. 10Кимде-ким кануның хемме парзларыны[†] берҗай эдип-де, диңе бир затда гүнә этсе, тутуш кануны бозан хасапланяндыр[+]. 11[+]Себәби «Зына этме» диен Худай «Адам өлдүрме» хем диендир. Эгер сиз зына этмесеңиз, эмма адам өлдүрсеңиз, кануны бозан җенаяткәр болянсыңыз[+].

12Шонуң үчин хем, хер бир гепиңиз ве херекетиңиз азатлык берйән канун боюнча хөкүм эдилҗек адамларыңкы ялы болсун[+]. 13Себәби рехимсиз адама рехимсизлик билен хөкүм эдилер. Рехимли адама болса рехимлилик билен хөкүм эдилер[+].


Иман ве оңат ишлер

14Эй, доганларым! Араңыздан бири «иманым бар» дийибем, оны оңат ишлер билен гөркезмесе, мунуң нәме пейдасы бар?! Бейле иман оны халас эдип билерми?! 15Пикир эдип гөрүң, иманлы эркек я-да аял доганыңызың бири ач-ялаңач болса, 16сиз оңа иймит, гейим бермән, диңе: «Саг-аман бар, дашыңың йылап, гарныңың доймагыны дилейәрин» дийсеңиз, бу сөзүңиз оңа нәмә деркар[+]? 17Иман бабатда хем шейледир, эгер иш йүзүнде гөркезилмесе, ол өз-өзүнден өлүдир.

18Кәбириниң: «Сениң иманың бар, мениң болса оңат ишлерим» диймеги мүмкин.

Эмма мен айдярын, ханы, оңат ишлер этмезден маңа иманыңы гөркез, мен хем саңа иманымы оңат ишлерим аркалы гөркезейин![+] 19Сен Худайың еке-тәкдигине ынанярсың. Говы эдйәрсиң! Муңа хатда арвах-җынлар хем ынанярлар ве галпылдаярлар[+].

20Эй, акмак,[†] амалсыз иманың пейдасыздыгыны[*] билеңокмы? 21[+]Атамыз Ыбрайым гурбанлык сыпасында[†] өз оглы Ысхагы хөдүрлемек билен акланмадымы эйсем[+]? 22Серет, онуң иманы билен амаллары бирликде херекет этди ве иманы шу амалда кәмил болды[+]. 23[+]Шейлелик билен, Мукаддес Язгылардакы: «Ыбрайым Худая иман этди ве Худай оны догры хасаплады» диен сөз амала ашды. Ыбрайым Худайың досты дийип атландырылды[+]. 24Гөрдүңми, ынсан диңе бир иман билен дәл, эйсем, эден ишлери аркалы хем акланяндыр.

25[+]Эдил шунуң ялы, лолы[†] Рахап[†] хем эден иши аркалы акланды. Ол ысрайыл[†] ичалыларыны өйүнде гизләп, олара башга ёлдан гачып гитмәге көмек этди[+]. 26Эдил җансыз бедениң өли болшы ялы, амалсыз иман хем өлүдир.

#### 3‑нҗи бап


Дилиңизе эрк эдиң

1Эй, доганларым, хеммәңиз йыгнакда[†] өвредиҗи болмаң! Себәби биз өвредиҗилериң хас берк хөкүме дучар болҗакдыгымызы билйәнсиңиз[+]. 2Бизиң хеммәмиз хем көп гүнә эдйәрис. Эмма сөзүнде хата гойбермән, дилини җылавлап билйән адам кәмил болуп, тутуш беденине гөзегчилик эдип билйәндир[+]. 3Биз атларың табын болмагы үчин, агзына агыззырык дакып, оларың тутуш гөвресини доландырярыс[+]. 4Ине, гәмилере середиң! Олар гүйчли хем батлы еллер билен ковулса-да, бир кичиҗик күрек аркалы сүрүҗиниң ислән тарапына өврүлйәр. 5Эдил шунуң ялы, дил хем бедениң бир кичиҗик агзасы болса-да, бейик ишлер билен өвүнйәндир. Пикир эдиң, кичиҗик бир учгун әпет токайы якып көйдүрйәндир. 6Дил хем бир отдур, беден агзаларының арасындакы яманлык дүнйәсидир. Ол тутуш барлыгыңызы вейран эдйәндир, довзах оды билен бүтин дурмушыңызы көйдүрйәндир[+]. 7Ынсан хер дүрли хайванлара, гушлара, сүйрениҗилере, деңиз җандарларына диенини этдирендир ве этдирйәндир. 8Эмма хич бир ынсан дилине диен этдирип билйән дәлдир. Дил гутармаян пислик болуп, өлдүриҗи зәхерден долудыр[+]. 9Дилимиз билен биз Реббимизи ве Атамызы[*] алкышлаярыс, шол бир вагтың өзүнде хем Худайың[†] кешбинде ярадылан ынсанлары нәлетлейәрис[+]. 10Алкыш ве нәлет бир агыздан чыкяр. Эй, мәхрибанларым, бу бейле болмалы дәлдир. 11Хей-де, бир булагың гөзбашындан хем аҗы, хем сүйҗи сув акармы? 12Доганларым, инҗир агаҗы зейтун я-да үзүм агаҗы инҗир мивесини берерми? Ёк! Эдил шонуң ялы, шор сувлы гөзбашдан сүйҗи сув акмаз!


Хакыкы даналык

13Араңызда дана хем парасатлы адам бармы? Эгер бар болса, гой, ол муны догры[†] дурмушы ве даналыкдан чыкян песпәллиги билен битирен оңат ишлеринде гөркезсин[+]. 14Эмма калбыңызда бахыллык ве мен-менлик бар болса, онда даналык билен өвүнмәң. Бу аңрыбаш яланчылык болар! 15Бейле «даналык» гөкден инен дәлдир, ол дүнъеви болуп, рухы дәлдир, шейтандандыр.[†][+] 16Чүнки бахыллыгың, мен-менлигиң бар еринде бидүзгүнчиликлер ве хер дүрли пыссы-пыҗурлыклар хем бардыр.

17Эмма гөкден инен даналык илки билен пәкликдир, соңра парахатлык сөйүҗиликдир, мылайымлык ве өзара ылалашыклыкдыр. Ол мерхеметден ве хайырлы ишлерден долудыр. Шейле даналык тарапгөйлик ве икийүзлүлик этмейәр. 18Парахатлык дөредйәнлер парахатчылык тохумыны сепип, догрулык хасылыны орярлар[+].

#### 4‑нҗи бап


Худая табын болуң!

1Араңыздакы чакнышыклы говгалар ве дава-җенҗеллер ниреден дөрейәр? Калбыңызда сөвеш эдйән пис хөвеслериңизден дәлми[+]? 2Сиз ислейәрсиңиз, эмма хич зат газанмаярсыңыз; адам өлдүрйәрсиңиз, гөриплик эдйәрсиңиз, эмма хич бир максадыңыза етип билмейәрсиңиз; дава-җенҗелдир галмагал турузярсыңыз, эмма хич зат газанмаярсыңыз, себәби Худайдан[†] дилемейәрсиңиз. 3Диләниңизде-де, хич зат алмаярсыңыз, себәби яман ниет билен, өз небсиңизи доюрмак үчин дилейәрсиңиз[+]. 4Эй, бивепалар, дүнйә билен достлук Худая душман боляндыгыны билмейәрсиңизми? Ким дүнйә билен достлашса, Худая душман боляндыр[+]. 5Сиз Мукаддес[†] Язгылардакы Худайың бизе берен[*] ынсанлык рухы өрән габанҗаңдыр дийлен сөзлер бош ере айдыландыр өйдйәрсиңизми[+]? 6[+]Эмма Худай бизе хас бейик мерхемет берйәр. Шоңа гөрә Мукаддес Язгылар шейле диййәр: «Худай текепбирлере гаршыдыр, эмма песпәл адамлара мерхемет эдйәндир»[+].

7Шонуң үчин Худая табын болуң! Иблисе[†] гаршылык гөркезиң, шонда ол сизден гачар[+]. 8Худая якынлашың, Ол хем сизе якынлашар. Эй, гүнәкәрлер, элиңизи гүнәден тәмизләң.[†] Эй, икигөвүнлилер, калбыңызы пәкләң[+]. 9Гама батың, яс тутуп аглаң! Гүлкүңиз яса, шатлыгыңыз гам-гусса өврүлсин. 10Реббиң хузурында өзүңизи пес тутуң, Ол сизи бейгелдер[+].

11Эй, доганлар, бири-бириңизи яманламаң. Ким доганыны яманлаян я-да оны язгарян болса, ол Худайың кануныны[†] яманлап, оны язгаряндыр. Кануны язгарян адам болса оны берҗай эдиҗи дәл-де, оңа казылык эдиҗидир[+]. 12Эмма Канун Чыкарыҗы ве Казы бирдир, Ол халас этмеги-де, хеләк этмеги-де башаряндыр. Башга адамлара казылык эдер ялы, сен ким болупсың[+]?


Текепбирлик этмәң

13Инди: «Бу гүн я эртир пылан шәхере гитҗек, бир йылы шол ерде гечирҗек, сөвда-сатык этҗек, пул газанҗак» диййәнлер, маңа гулак асың! 14Эртир нәме болҗагыны ниреден билйәрсиңиз?! Сизиң өмрүңиз нәме? Ол аз салым гөрнүп, соңра йитирим болян сәхер чыгы ялыдыр[+]. 15Муңа дерек: «Реб[†] оңласа, яшарыс, оны я-да муны эдерис» диймелисиңиз[+]. 16Сиз болса өз текепбирлигиңиз билен өвүнйәрсиңиз. Бейле өвүнмелериң бары эрбетликдир. 17Ким ягшылык этмеги билибем, оны этмейән болса, ол гүнә эдйәндир[+].

#### 5‑нҗи бап


Байлара дуйдурыш

1Гулак асың, эй, байлар, башыңыза инҗек бетбагтчылыклар үчин перят эдип аглаң![+] 2Байлыгыңыз чүйрәп, эшиклериңизи гүе иендир[+]. 3Алтындыр күмшүңиз посландыр, оларың посы сизиң гаршыңыза шаятлык эдип, бедениңизи от кимин иер. Сиз ахыркы гүнлерде байлык топладыңыз[+]. 4Экинлериңизи оран оракчылары алдап, иш хакыны бермедиңиз, бу шол пулларың перядыдыр. Оракчыларың дады-перяды Хөкмүрован Реббиң гулагына етди[+]. 5Сиз бу дүнйәде болчулыкда ве кейпи-сапада яшадыңыз, өзүңизи кыямат гүни союлмак үчин семретдиңиз[+]. 6Өзүңизе гаршы чыкмаса-да, бигүнә адамы хөкүм эдип өлдүрдиңиз.


Сабыр-такатлы болуң!

7Эй, доганлар, Реб[†] гелйәнчә, сабыр-такатлы болуң! Середиң, дайхан гүйзки хем язкы ягша нәхили сабырлы гарашяр. Ол топрагың бол хасыл берерине гарашяр[+]. 8Сиз хем сабыр-такатлы болуң! Мерт болуң, себәби Реббиң гелҗек гүни голайлады[+]. 9Эй, доганлар, өзүңизе хөкүм эдилмез ялы, бири-бириңизиң гаршыңыза шикаят этмәң. Ине, Казы босагада дур![+] 10Эй, доганлар, башына дүшен эҗирлерде сабыр-такатлы болуп, Реббиң адындан геплән пыгамберлерден[†] гөрелде алың[+]. 11[+]Билшиңиз ялы, биз чыдамлылык гөркезенлере багтлы диййәрис. Сиз Эйюбың чыдамлылыгы хакда эшиденсиңиз, иң соңунда онуң үчин Реббиң нәмелер эдендигини-де билйәнсиңиз. Хава, Реб мерхеметли ве рехим-шепагатлыдыр[+]. 12Озалы билен, эй, доганларым, хөкүм эдилмезиңиз ялы, гөкденем, ерденем, махласы хич затдан ант ичмәң. Җогабыңыз диңе «хава» я-да, «ёк» болсун[+].


Дога-дилег этмегиң гүйҗи

13Араңызда бири эҗир чекйәрми? Гой, ол Худая дога этсин. Бириниң кейпи көкми? Худая алкыш нагмаларыны айтсын[+]. 14Араңызда бири сыркавмы? Ол йыгнагың ёлбашчыларыны янына чагырсын, олар хем Реббиң адындан оңа яг[†] гуюп, онуң үчин Худая дога этсинлер[+]. 15Иман билен эдилен дога-дилег нәсага шыпа берер, Реб оны аяга галдырар. Эгер ол гүнә газанан болса, онуң гүнәси гечилер[+]. 16Шыпа тапар ялы, гүнәлериңизи бири-бириңизиң янында боюн алып, бири-бириңиз үчин дога-дилег эдиң. Догручыл адамың ыхласлы дилеги гүйчли ве тәсирлидир[+]. 17[+]Ыляс хем бизиң ялы адаты бир ынсанды. Ол ягыш ягмасын дийип, ыхлас билен дилег этди. Шейлеликде, үч йыл алты айлап ер йүзүне ягыш ягмады[+]. 18Соңра ол ене дилег этди ве асмандан ягыш ягып, ер хасыл берди[+]. 19-20Доганларым, шуны ятда саклаң: эгер араңыздан бири хакыкат ёлундан азашса ве башга бири оны ене ёла салса, гүнәкәри догры[†] ёла салан адам бир җаны өлүмден халас эдип, көп гүнәлериниң үстүни өртйәндир[+][+].

### 1 Петрус


Гириш

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]


#### Гириш


Петрусың биринҗи хаты


Петрусың бу хаты Рим империясына дегишли велаятың (хәзирки Түркийәниң) дүрли күнҗеклеринде яшаян месихилере ниетленип языландыр. Оларың көпүси Иса Месихе эерендиклери үчин көп эҗирлере, сөгүлмелере сезевар эдилйәрдилер. Оларың мундан-да көп эҗирлере дучар болмагы ахмалды. Шоңа гөрә-де, Петрус бу хатында җебир-җепалар барада көп затлары айдяр. Ол Реббе хызмат этмекде, иманда берк дурмакда җебир-җепаларың боляндыгыны айдып, булары иман сынагындан гечмегиң бир усулы хасаплаяр. Петрус җебирлере дучар болнанда рухдан дүшмән, «терсине, Месихиң чекен эҗирлерине шәрик болян ялы шатланың» дийип өвүт берйәр (4:13). Ол иманлылара Иса Месихиң хем җебир чекендигини ятладяр. Иманлылар догры ишлери үчин енҗилмелере ве сөгүлмелере сезевар эдиленде, Иса Месихиң гөргүлерине шәрик боляндырлар. Петрус олара шейле җебирлере чыдамлы болмагың иманларыны өсдүрйәндиги ве Иса Месихиң гайдып гелҗек гүнүнде хормата эе болҗакдыклары барада айдяр. Булардан башга-да, ол өз окыҗыларына Иса Месихе дегишли адамлар ялы яшамагы үндейәр.

Саламлар ве дога-дилеглер 1:1-2
Тәзе яшайыш умыды 1:3-12
Худайың мукаддес халкы ялы яшамак 1:13–2:17
Иса Месихиң җебир чекмекдәки гөрелдеси 2:18-25
Месихилер ве җебир-җепалар 3:1–4:19
Йыгнагың ёлбашчыларына өвүтлер 5:1-11
Соңкы саламлар 5:12-14

#### 1‑нҗи бап


Саламлар

1Иса[†] Месихиң[†] ресулы мен Петрусдан Худайың[†] сайланларына, ягны Понтус, Галатя, Каппадокия, Азия[†] ве Битиния велаятларында дагынык ве гелмишек болуп яшаянлара догайы салам![+] 2Сиз Атамыз Худайың өңден эден карарына гөрә сайландыңыз ве Мукаддес Рух[†] аркалы мукаддес[†] халк болдуңыз. Худай муны сизиң Иса Месихе табын болуп, Онуң ганы билен пәкленмегиңиз үчин этди.

Гой, Худай сизе болдан-бол мерхемет ве парахатлык эчилсин![+]


Гөкдәки мирасымыз[†]

3Реббимиз Иса Месихиң Атасы Худая өвгүлер болсун! Ол Өз бейик мерхеметине гөрә, Иса Месихиң өлүмден дирелмеги аркалы бизи тәзе дурмуша ве яшайыш умыдына говшурды[+]. 4Шейле хем сизе гөкде сакланян чүйремез, тегмилтсиз, солмаз мирас берди[+]. 5Сиз иманыңыз аркалы Худайың гудраты билен тә халас эдилйәнчәңиз горалянсыңыз. Бу гутулыш ахыркы гүнлерде аян болмага тайярдыр[+]. 6Шонуң үчин хем муңа йүрекден шатланың. Хәзирки вагтда гысга вагтлайын сынаглара дучар болуп, гам-гусса батсаңыз-да,[+] 7бу сынагларың сизиң иманыңызы беркидйәндигини билиң. Хатда паны алтын хем отда сапланып сыналяндыр. Шейлеликде, алтындан хас гымматлы болан иманыңыз сынагдан гечип, Иса Месих аян боланда, сизе өвги ве шан-шөхрат[†] гетирер[+]. 8Сиз Месихи гөрмедик болсаңыз хем, Оны сөййәрсиңиз. Хатда Оны гөрмесеңиз-де, Оңа иман эдйәрсиңиз ве сөз билен тарыплап болмаҗак бейик шатлыкдан долуп-дашярсыңыз[+]. 9Себәби иманыңызың максадына етип, җаныңызың халас болмагыны газанярсыңыз.

10Пыгамберлер[†] сизиң үчин тайынланан бу халас болмаклыга долы дүшүнмәге чалышдылар ве бу мерхемет догрусында өң пыгамберлик этдилер[+]. 11Оларың калбындакы Месихиң Рухы Онуң чекмели эҗирлери ве эҗирлерден соңкы шан-шөхраты барада овалдан әшгәр этди. Олар буларың нәхили ве нәвагт болҗакдыгы барада Мукаддес Рухуң нәме гөркезйәндигини аңламага чалышдылар[+]. 12Шонда бу хабарың пыгамберлер үчин дәл-де, сизиң үчиндиги аян болды. Хәзирки вагтда болса гөкден берлен Хош Хабар сизе Мукаддес Рухуң гудраты билен вагыз эдилйәр. Бу затлара хатда перишделер-де[†] дүшүнмәге чалышдылар[+].


Мукаддес яшаң

13Шонуң үчин хем әхли пикирлериңизи бир ере җемләп, хүшгәр болуң. Иса Месихиң гелмеги билен өзүңизе берилҗек мерхемете улы умыт баглаң[+]. 14Гулак асыҗы чагалар дей болуң, озалкы надан[†] дөврүңиздәки хөвеслериңизе эермәң[+]. 15Өзүңизи чагыран Худайың мукаддес болшы ялы, сиз хем әхли эдйән ишлериңизде мукаддес болуң[+]. 16Себәби: «Мукаддес болуң, чүнки Мен мукаддесдирин» дийлип языландыр[+]. 17Бүтинлей йүз гөрмезден, хер киме эден ишине гөрә хөкүм чыкарян Худайы Ата дийип чагырян болсаңыз, бу дүнйәдәки вагтлайын дөврүңизи Худайдан горкуп гечириң[+]. 18Ата-бабаларыңыздан мирас алан бу пуч дурмушыңыздан алтын-күмүш ялы паны затлар аркалы халас болмандыгыңызы билйәнсиңиз[+]. 19Терсине, Худайың шикессиз хем тегмилтсиз гурбанлык Гузусы болан Месихиң гымматлы ганы аркалы халас эдиленсиңиз. 20Месих дүнйә ярадылмаздан өң белленен хем болса, сизиң хатыраңыза бу дөврүң ахырында аян болды[+]. 21Сиз Месих аркалы Худая иман этдиңиз. Худай Месихи дирелдип, Оны шөхратландырды. Шейлеликде, иманыңыз ве умыдыңыз Худайдадыр.

22Инди сиз хакыката гулак асмак[*] билен өзүңизи пәкледиңиз, чын доганлык сөйгүсине эе болдуңыз. Шонуң үчин бири-бириңизи чын йүрекден сөйүң[+]. 23Сиз вагтлайын тохумдан дәл-де, эйсем, эбеди тохумдан, ягны Худайың дири хем бакы галян сөзи аркалы тәзеден догулдыңыз[+]. 24[+]Чүнки:

«Әхли ынсан отлук киминдир,
онуң бар гөрки мейдан гүли киминдир.
От гурап гидер, гүли хем солар,
25эмма Реббиң сөзи эбеди галар».

Сизе вагыз эдилен хабар, ине, шудур[+].

#### 2‑нҗи бап

1Шонуң үчин хем хер хили яман ниети, хилегәрлиги, икийүзлүлиги, бахыллыгы, гыбат-гүррүңлери өзүңизден айрып ташлаң[+]. 2Яңы доглан бәбеклер ялы сап рухы сүйди күйсәң, шонда өсүп, халас боларсыңыз[+]. 3Себәби сиз Реббиң ягшылыгыны дадып гөрдүңиз[+].


Дири дашлар

4[+]Сиз ынсанлар тарапындан рет эдилен, эмма Худайың[†] назарында сайланан ве гымматлы сайылан дири Даша, ягны Иса[†] Месихе[†] якынлашярсыңыз[+]. 5Шонуң үчин сиз хем дири дашлар ялы рухы бина болуп гурлуң. Шонда Иса Месих аркалы Худайың халаян рухы гурбанлыкларыны[†] хөдүрлейән мукаддес[†] руханылар[†] боларсыңыз[+]. 6[+]Мукаддес Язгыларда шейле дийилйәр: «Ине, Мен Сионда[†] бина дашыны, сайлама ве гымматбаха бурч дашыны гойярын. Оңа бил баглан асла утандырылмаз»[+]. 7[+]Хава, иман эден сизиң үчин бу даш гымматлыдыр. Эмма иман этмедиклер үчин, «Уссаларың рет эден дашы, бинаның бурч дашы болды»[+]. 8[+]Шейле хем бу «бүдреме дашы, йыкян гая». Олар өңден беллениши ялы, бу сөзе табын болмансоңлар бүдрейәрлер[+].

9[+]Эмма сиз бейле дәлсиңиз, чүнки сиз сайланып-сечилен халксыңыз. Сиз патышаның руханылары, мукаддес миллет, Худая дегишли халксыңыз. Худай сизи гараңкылыкдан Өзүниң аҗайып нуруна чагырды. Сиз Онуң шан-шөхратыны[†] ыглан этмек үчин сайланып-сечиленсиңиз[+]. 10Бирвагтлар сиз халк дәлдиңиз, эмма инди Худайың халкысыңыз. Өңлер сиз Онуң рехим-шепагатындан махрумдыңыз, инди болса оңа говшансыңыз[+]. 11Эзиз достлар, җаныңыза гаршы сөвешйән гүнәли хөвеслерден гача дуруң дийип ялбарярын. Чүнки сиз бу дүнйәде кесеки хем гелмишексиңиз[+]. 12Имансызларың арасында хич хили мүйнсүз яшаң. Шонда олар сизи нәдогры иш этмекде айыпласалар-да, догры[†] ишлериңизи гөрүп, Худайың гелҗек гүни Оны шөхратландырарлар[+].


Ёлбашчылара табын болуң

13Сиз хер бир ынсан хәкимиетине Реббиң хакы үчин табын болуң. Юрдуң башы болан патыша болсун[+] 14я-да онуң беллән эмелдарлары болсун, тапавуды ёк, олара табын болуң. Патыша өз эмелдарларыны яманлык эденлери җезаландырмага, ягшылык эденлери тарыпламага белледи[+]. 15Себәби Худайың ислеги сизиң ягшылык эдип, акылсыз наданларың[†] агзыны юмдурмагыңыздыр. 16Азат адам ялы яшаң, эмма өз азатлыгыңызы эрбетлик этмек үчин уланмаң. Худайың гуллары дек яшаң[+]. 17Хеммелере хормат гоюң. Иманлы доганларыңызы сөйүң, Худайдан горкуң, патышаны сылаң[+].

18Эй, хызматкәрлер, диңе бир мәхирли хем юмшак хоҗайынларыңыза дәл-де, эйсем, ёвуз хоҗайынларыңыза-да хормат гоюп, табын болуң[+]. 19Эгер ким нәхак ере эҗир чекип, Худайы танаяндыгы үчин бу гөргүлере чыдаян болса, ол адам Худайы хошнут эдер[+]. 20Эгер эден нәдогры ишиңиз үчин енҗилмелере дөз гелйән болсаңыз, бу сизе нәме хормат гетирер? Эмма ягшылык эдибем ене эҗир чексеңиз ве муңа чыдасаңыз, Худай мундан хас көп разы болар. 21Ине, сиз шунуң үчинем чагырылдыңыз, себәби Месих сизиң үчин эҗир чекди. Өз ызына эермегиңиз үчин, Ол сизе гөрелде болды[+]. 22[+]«Ол хич хили гүнә этмеди, агзындан бир ялан сөз чыкмады»[+].

23Ол сөгүленде сөгмеди, эҗир чекенде хич киме ховп салмады. Муңа дерек Өзүни адыл хөкүм чыкарян Худая табшырды[+]. 24[+]Бизиң гүнә гаршы өлүп, догручыллык угрунда яшамагымыз үчин, Ол хачда гүнәлеримизи Өз үстүне йүкледи. Сиз Онуң яралары аркалы шыпа тапдыңыз[+]. 25Сиз гоюнлар ялы азашыпдыңыз, эмма инди җаныңызың Чопанына хем Гөзегчисине доланып гелдиңиз[+].

#### 3‑нҗи бап


Әр-аял гатнашыгы

1-2Эдил шунуң ялы, эй, аяллар, сиз хем өз әриңизе табын болуң. Эгер әриңиз Худайың[†] сөзүне ынанмаян болса, ол аялының ар-намыслы, Худайдан горкуп яшаян пәк дурмушыны гөрүп, хич бир айдып-диймезден имана гелер[+]. 3Сизиң гөзеллигиңиз өрүлен сачлар, дакылан алтынлар, овадан эшиклер ялы дашкы гөрнүшден[†] ыбарат болмасын. 4Терсине, калбыңыздакы юваш хем юмшак рух[†] сизиң солмаян ички гөзеллигиңиз болсун. Бу Худайың назарында хас гымматлыдыр[+]. 5Өңки вагтларда Худая умыт баглап, йүреклерини пәк саклан аяллар хем өзлерини шейле безейәрдилер, олар әрине табындылар. 6Мысал үчин, Сара[†] Ыбрайыма табын болуп, оны хоҗайыным дийип атландырды. Эгер сиз хем ягшылык эдип, хич бир ховпдан горкмасаңыз, Сараның гызлары боларсыңыз[+]. 7Эй, әрлер, эдил шунуң ялы, сизем өз аялыңыза хормат гоюң, онуң билен өзара дүшүнишип яшаң. Сиз оларың өзүңизден эҗиздигини билйәнсиңиз, эмма олар хем сизиң билен Худайың берен яшайшыны дең мирас[†] аландырлар. Дога-дилеглериңизиң бөкделмезлиги үчин шейле эдиң[+].


Догрулык угрундакы гөргүлер

8Шейлеликде, хеммәңиз пикирдеш, дертдеш болуп, бири-бириңизи доганлык сөйгүси билен сөйүң. Рехим-шепагатлы ве песпәл болуң[+]. 9Яманлыга яманлык, сөгүнҗе сөгүнч билен гайтаргы бермән, терсине, алкыш билен җогап бериң, себәби сиз шунуң ялы яшамага чагырылансыңыз[+]. 10[+]Чүнки:

«Дөвран сүрмеги ислейән болсаң,
ягшы гүнлери гөрмекчи болсаң,
яманлыкдан сакла сен өз дилиңи
ве хилели гепден – додакларыңы;
11яманлыкдан айрыл, эт сен ягшылык,
парахатлык агтар, ызындан галма.
12Догры[†] адамларда Реббиң гөзлери,
перятларына ачык Онуң гулагы.
Йөне Реббиң йүзи яманлык эдйәнлере гаршыдыр»[+].

13Ягшылык этмәге җан этсеңиз, сизе ким яманлык эдер? 14Сиз догрулык үчин гөрги гөрсеңиз хем багтыярсыңыз. Адамларың сизе салян ховпундан горкмаң, довла дүшмәң[+]. 15Эмма Месихе[†] Реб[†] хөкмүнде йүрекден хормат гоюң. Калбыңыздакы умыт хакында өзүңизден хасабат соран хер бир адама хемише җогап бермәге тайяр болуң[+]. 16Муны мылайымлык ве эдеплилик билен берҗай эдиң. Выжданыңызы арасса саклаң, шонда сизиң Месихе дегишли догры яшайшыңыз барада гыбат эденлер сизи яманлап айдан геплеринден утанарлар[+]. 17Эгер Худайың ырадасы билен эҗир чекмели болса, яманлык эдип эҗир чекмекден ягшылык эдип эҗир чекмек хас говудыр[+].

18Иса[†] Месих хем бизи Худая гетирмек үчин, бизиң гүнәлеримиз себәпли бир гезек өлди[*]. Өзи догры болса-да, гүнәкәрлер үчин өлди. Ынсан ялы өлдүрилсе-де, Худайың Рухы аркалы Ол дирелдилди[+]. 19Ол туссагдакы рухлара барып, вагыз этди[+]. 20[+]Бу рухлар гадым заманда Нухуң гәмиси ясалып йөркә, Худай хениз сабыр-такатлык эдип гарашярка, Оңа табын болмадылар. Шол гәмиде болса аз адам, җеми секиз адам сув аркалы халас болды. 21Ине, бу сув хәзирки сизи халас эдйән чүмдүрилишиң нышаныдыр. Сиз сува чүмдүрилениңизде бедениңизиң кири ювландыгы үчин дәл-де, Иса Месихиң дирелмеги аркалы пәк выждан билен Худая тарап өврүлендигиңиз үчин халас эдилдиңиз[+]. 22Иса Месих гөге чыкып, Худайың сагында отурды, әхли перишделер,[†] ыгтыярлылар ве гүйчлер Оңа табын болды[+].

#### 4‑нҗи бап


Худай[†] үчин яшамак

1Шунлукда, Месихиң[†] дүнйәде эҗир чекиши ялы, сиз хем шейле пикирлер билен ярагланып, муңа тайяр болуң. Себәби Месих үчин эҗир чекмәге тайын болсаңыз, гүнә этмекден йүз өвренсиңиз[+]. 2Инди бу бедендәки галан яшаҗак өмрүңизде ынсаның ислегине дәл-де, Худайың ислегине эериң[+]. 3Гечмишде бутпаразлыга уюп яшаныңыз етерликдир. Шол дөвүрлери сиз ахлаксызлыкда, харам кейп чекмекде, серхошлыкда, ичгили кейпи-сапада ве йигренҗи бутпаразлыкда гечирдиңиз. 4Инди болса шол өңки бутпаразлык эдйәнлер сизиң өзлери билен биле азгын зынахорлыга гошулмаяндыгыңыза гең галып, сизе сөгйәрлер[+]. 5Эмма дирилериң хем, өлүлериң хем үстүнден хөкүм чыкармага тайяр дуран Худая олар хасабат берерлер[+]. 6Шонуң үчин хем Хош Хабар хатда өлүлере-де вагыз эдилди. Олар хем әхли ынсанлар ялы дурмушында эден ишлери үчин хөкүм эдилен болсалар-да, Худайың Рухы аркалы яшап билерлер. 7Әхли затларың соңы якын гелди. Мунуң үчин сагдын дүшүнҗели болуп, хүшгәрлик билен дилег эдиң[+]. 8Озалы билен бири-бириңизи җандан сөйүң, себәби сөйги көп гүнәлериң үстүни өртйәндир[+]. 9Зейренмезден бирек-биреги мыхман алың[+]. 10Худай сизиң хер бириңизе дүрли рухы пешгешлер берди. Олары бири-бириңизе хызмат этмек үчин уланың[+]. 11Ким геплесе, Худайың сөзлери билен геплесин. Ким хызмат этсе, Худайың берен гүйч-кувватына гөрә хызмат этсин. Иса[†] Месих аркалы Худай әхли затда шөхратлансын![†] Шөхрат ве гудрат эбедилик Онуңкы болсун! Омын.[†][+]


Месих угрунда эҗир чекмек

12Мәхрибанларым, сизи сынамак үчин башыңыза инен от беласына гең зада саташан ялы хайран галмаң[+]. 13Терсине, Месихиң чекен эҗирлерине шәрик болян ялы шатланың. Онуң шөхраты аян боланда, шатлыгыңызың чәги болмаз[+]. 14Месихиң ады себәпли кемсидилйән болсаңыз, багтыярсыңыз, себәби Худайың шөхратлы Рухы сизде месген тутандыр.[*][+] 15Йөне сизден хич ким ганхор я огры, башга бир җенаятчы, я шугулчы болуп эҗир чекмесин. 16Ким месихи болуп эҗир чекйән болса утанмасын. Ол бу ат билен Худайы шөхратландырсын[+]. 17Чүнки хөкүмиң Худайың машгаласындан башланмалы вагты гелип етди. Хөкүм өңүрти бизден башланса, онда Худайың Хош Хабарына табын болмаянларың соңы нәме болар[+]? 18[+]Эгер догры[†] адам зордан халас болян болса, онда худайсызың ве гүнәкәриң ахвалы ничик болар[+]? 19Мунуң үчин Худайың ислеги билен эҗир чекйәнлер ягшылык этмегини довам этдирип, өзлерини садык Ярадана табшырсынлар[+].

#### 5‑нҗи бап


Яшулулара[†] ве яшлара өвүт-үндевлер

1Мен Месихиң[†] чекен эҗирлериниң шаяды ве Онуң аян болҗак шөхратының[†] шәриги хөкмүнде араңыздакы өзүм ялы ёлбашчылардан шулары хайыш эдйәрин:[+] 2чопанларың өз сүрүсине середиши ялы, сиз хем Худайың[†] өзүңизе ынананлары барада алада эдиң. Муны меҗбуры дәл-де, мейлетинлик билен эдиң. Олара бетнебислик билен дәл-де, улы хөвес билен гөзегчилик эдиң[+]. 3Гол астыңыздакылара агалык этмезден, ягшы гөрелде гөркезиң[+]. 4Шейле этсеңиз, Баш Чопан аян боланда, солмаз шөхрат тәҗини аларсыңыз[+].

5[+]Эй, яшлар, сиз хем яшулулара табын болуң. Хеммәңиз бири-бириңиз билен песпәл болуң, себәби «Худай текепбирлере гаршыдыр, эмма песпәл адамлара мерхемет эдйәндир»[+]. 6Худай сизи вагты геленде бейгелдер ялы, Онуң гудратлы голы астында өзүңизи пес тутуң. 7Әхли гайгы-аладаңызы Худая табшырың, себәби Ол сизиң гамхоруңыздыр[+]. 8Хүшгәр ве оя болуң. Душманыңыз иблис[†] арлайҗы арслан ялы айланып, авуны агтарып йөрендир[+]. 9Дүнйәниң әхли еринде доганларыңызың хем хут шунуң ялы эҗирлере дучар боляндыкларыны билйәндигиңиз үчин, берк иман билен иблисе гаршы дуруң[+]. 10Бол мерхемет эчилйән Худай сизи Месих аркалы Өз эбеди шөхратына чагырды. Сиз дурмушда эҗир чекйән болсаңыз хем, Ол сизи дикелдер, беркидер, гүйчлендирер ве сарсмаз бина эдип гурар[+]. 11Гүйч-гудрат эбедилик Онуңкы болсун! Омын.[†][+]


Хошлашык сөзи

12Бу гысга хатымы сизе садык доганым Силван[*] аркалы яздым. Мунуң билен сизи рухландырып, Худайың хакыкы мерхеметине шаятлык этдим[+]. 13Сизиң ялы сайланып-сечилен Бабылдакы[†] йыгнак[†] ве доганымыз Марк сизе салам айдяр[+]. 14Бири-бириңизи мәхирли огшап саламлашың. Месихе дегишли болан сизиң хеммәңизе парахатлык яр болсун![*][+]

### 2 Петрус


Гириш

[1]

[2]

[3]


#### Гириш


Петрусың икинҗи хаты


Петрусың икинҗи хаты хәзирки Түркийәниң чәклеринде, белки, ондан хем узакдакы чәклерде яшан месихилер үчин язылыпды. Галп пыгамберлер ве мугаллымлар йыгнаклара тәсирлерини етирип, Иса Месихе эерйән иманлылары хакыкатдан азашдырмага ве аздырмага сынанышярдылар. Эмма Петрус йыгнакдакы иманлылара Худай ве Иса Месих барада илкибашда өвредилен таглымата берк эермеги табшыряр. Ол бу таглыматың өрән ыгтыбарлыдыгыны ныгтаяр. Себәби бу таглыматы олара Иса Месихи өз гөзлери билен гөрен ве Онуң таглым бершини өз гулаклары билен эшиден а дамлар етирипдилер. Галп мугаллымлар өз бетпәл ниетлерини амала ашырмак үчин херекет эденлеринде, месихилер иманда берк дуруп, догры яшамакда гөрелде болмалыдырлар. Олар дүшүнҗели, сабыр-такатлы болуп, өзлерине эрк этмеги башармалыдырлар, Худайы ве хемме адамлары сөййәндиклерини гөркезмелидирлер.

Ялан мугаллымларың: «Иса Месих гайдып гелмез» дийип иманлылары аздырмагы Петрусы улы алада гойярды. Ол иманлылара йүзленип, шейле диййәр: «Кәбирлери Реб Өз берен вадасыны берҗай этмеги гиҗикдирйәр дийип хасап этселер-де, Ол гиҗикдирмез. Реб сизиң үчин сабыр эдйәндир, себәби Ол хич кимиң хеләк болман, хеммелериң тоба этмегини ислейәр» (3:9).

Саламлар ве дога-дилеглер 1:1-2
Иманда ве ягшылыкда өсүң 1:3-15
Хакыкатда берк дуруң 1:16-21
Галп мугаллымлардан әгә болуң 2:1-22
Реббиң гүнүне садыклык билен гарашың 3:1-18

#### 1‑нҗи бап


Саламлар

1Иса[†] Месихиң[†] гулы ве ресулы мен Симун Петрусдан Худайымыз[†] хем Халасгәримиз[†] Иса Месихиң догрулыгы аркалы бизиң иманымыз ялы гымматлы имана эе боланлара догайы салам![+] 2Худайы ве Реббимиз Исаны танамакда бол мерхемет хем парахатлык сизе яр болсун![+]


Имандан дәнмәң

3Худайың йөрелгеси боюнча яшамагымыз үчин Ол Өз гүйҗи аркалы бизе герек болан әхли зады берди. Ол муны ягшылык ве шөхрат[†] билен бизи Чагыраны танамагымыз үчин этди. 4Худай бизе җуда гымматлы бейик вадалары берди. Ол бу вадалар аркалы сизиң бу дүнйәдәки эрбет хөвеслерден дөрейән азгынчылыкдан гача дуруп, Өзүниң тебигатына шәрик болмагыңызы ниет этди[+]. 5-7Шоңа гөрә-де, иманыңызда хас хем беркемәге җан эдиң. Шейдип, иманыңызда ахлак пәклигини, ахлак пәклигинде билими, билимде өзерклилиги, өзерклиликде чыдамлылыгы, чыдамлылыкда худайхонлыгы, худайхонлыкда мәхрибанлыгы, мәхрибанлыкда Худайың сөйгүсини артдырмага дырҗашың[+][+]. 8Шу говы хәсиетлер сизде бар болса ве көпелсе, онда сиз Реббимиз Иса Месихи танамакда бикәр хем хасылсыз галмарсыңыз[+]. 9Кимде бу хәсиетлер ёк болса, ол узагы гөрйән дәлдир, хатда көрдүр, өңки гүнәлеринден тәмизленендигини[†] унудандыр[+]. 10Шонуң үчин хем, эй, доганлар, Худай тарапындан чагырыланларың ве сайлананларың арасындадыгыңызы субут этмәге ыхлас эдиң. Шейле этсеңиз, асла имандан дәнмерсиңиз[+]. 11Шонда Реббимиз ве Халасгәримиз Иса Месихиң эбеди шалыгына гирмек хукугы сизе болдан-бол эчилер[+].


Мукаддес[†] Язгылардан өврениң

12Сиз бу затлары билсеңиз-де, өзүңиздәки хакыкатда берк дурсаңыз-да, мен булары сизе хемише ятладып дурарын[+]. 13Мен шинди яшаян вагтлайын чадырымдан, ягны беденимден гидйәнчәм, булары ядыңыза салмак билен сизиң аңыңызы оярып дурмагы догры[†] хасаплаярын. 14Себәби Реббимиз Иса Месихиң маңа билдириши ялы, бу паны чадырымдан басым гөчмелидигими билйәрин[+]. 15Гөченимден соңам бу затлары элмыдама яда салмагыңыз үчин җан эдерин. 16Сизе Реббимиз Иса Месихиң гудрат билен гелши хакда хабар беренимизде, биз тослама эртекилере эермедик. Биз Онуң шан-шөхратыны өз гөзүмиз билен гөрдүк[+]. 17Шан-шөхратлы Худайдан Оңа: «Бу Мениң сөвер Оглумдыр, Мен Ондан гаты разыдырын» диен сес геленде, Огул Атамыз Худайдан хормат ве шөхрат кабул этди[+]. 18Онуң билен биле мукаддес дагдакак, гөкден гелен бу сеси биз хем эшитдик.

19Шейлеликде, пыгамберлериң[†] хабары бизиң үчин ене-де ынамдардыр. Тә Гүн догянча ве даң йылдызы калбыңыза нур чайянча, түмлүкде ягты сачян нур дей оңа үнс бериң![+] 20Озалы билен шуны билип гоюң: Мукаддес Язгылардакы пыгамберлик сөзлери пыгамберлериң өз дүшүнҗесинден гелип чыкан дәлдир. 21Себәби хич бир пыгамбер ынсан ислеги билен велилик этмеди. Бу пыгамберлер Мукаддес Рух[†] тарапындан угрукдырылып, Худайдан гелен сөзлери айтдылар[+].

#### 2‑нҗи бап


Галп мугаллымларың пислиги

1Өңлер халк арасында галп пыгамберлериң[†] болшы ялы, сизиң араңызда-да галп мугаллымлар пейда болар. Олар хеләклейҗи ве ялан таглыматлар гетирмек билен, өзлерини есирликден бошадан Ребби-де инкәр эдерлер. Шейдип, өз башларындан дуйдансыз бела-бетер индерерлер[+]. 2Көп адамлар оларың азгынчылыклы йөрелгелерине эерерлер, шолар себәпли хакыкат ёлуна дил етирилер. 3Ачгөзлүкден яңа бу галп мугаллымлар өз тослама хекаятлары билен сизиң пулуңызы үтерлер. Шонуң үчин оларың җезасы гадымдан тайяр дурандыр, хеләкчилиги болса гиҗикмез[+]. 4Худай[†] хатда гүнә иш эден перишделери-де[†] аямады. Хөкүм гүнүне ченли саклансынлар дийип, олары зынҗырлап, довзахың түм гараңкы гирдабына габап гойды[+]. 5[+]Худай гадымы дүнйәни хем аямады. Ол худайсызлар дүнйәсини сил алдырды, диңе догручыллыгың вагызчысы Нухы ве ондан башга еди кишини аман галдырды[+]. 6[+]Содом[†] ве Гомора[†] шәхерлерини якып-яндырып вейран этди ве булары гелҗекде худайсызлара нәме болҗакдыгыны билмәге сапак болсун дийип этди[+]. 7Азгынларың ахлаксыз яшайшындан җебир чекен догручыл Луты халас этди[+]. 8Догручыл Лут[†] бу халкың арасында яшап, оларың нәхак ишлерини гөрүп-эшитмек билен, өз догручыл калбында гүнсайын эҗир чекерди[+]. 9Гөршүңиз ялы, Реб[†] худайхон адамлары сынагдан нәхили халас этмелидигини, яманлык эдйәнлери болса хөкүм гүнүне ченли җеза астында нәхили сакламалыдыгыны билйәндир[+]. 10Айратын-да харам хөвеслерине ковалашып, Онуң хөкмүрованлыгыны әсгермейәнлери-де нәме этҗегини Ол билйәндир. Бейле адамлар батырсыраярлар, текепбирленйәрлер ве гөкдәки гүйчлере дил етирмекден горкмаярлар[+]. 11Перишделер хатда булардан хас гүйчли ве гудратлы болсалар-да, Худайың хузурында гөкдәки гүйчлере дил етирмәге милт этмейәрлер. 12Эмма бу адамлар дүшүнмейән затларына дил етирйәрлер. Олар авланып, ёк эдилмек үчин доглан дүшүнҗесиз ябаны хайванлар ве өз угруна херекет эдйән махлуклар ялыдырлар. Булар хайванлар ялы-да ёк болуп гидерлер[+]. 13Олар өз эден яманлыкларына лайык җезасыны аларлар. Олар гүндизиң гүни кейп чекмекден хыҗувланярлар. Булар масгара хем йүзүгарадырлар. Сизиң билен нахар иййән вагты хем олар өзлериниң хилегәрликлеринден кейп алярлар. 14Оларың зынадан гөзлери доймаяр, хич вагт гүнәни бес этмейәрлер. Олар дурнуксыз кишилери дузага дүшүрип аздырярлар. Оларың калбы ачгөзлүге югрулып, нәлетленен адамлардыр. 15[+]Олар Бегорың оглы Билгамың ызына эермек билен, догры[†] ёлы терк эдип азашдылар. Билгам харам ёл билен пул газанмагы халады[+]. 16Эмма онуң гүнәси паш болды. Дилсиз-агызсыз эшек ынсан дилинде гепләп, пыгамбериң тентеклигине бөвет болды[+]. 17Бу адамлар болса гурап галан чешмедир, гүйчли елиң ковян үмрүдир; довзахда гараңкы түмлүк шолар үчин сакланяндыр[+]. 18Олар нәдогры ёлдан яңы гачып гутуланлары бош ве гопбамсы сөзлери билен харам кейпе хыҗувландырып, ынсан хөвеслери билен олары дузага дүшүрйәрлер[+]. 19Өзлери азгынлыгың гулы болубам, олара эркинлиги вада берйәрлер, себәби адам нәмеден еңилсе, онуң гулы боляндыр[+]. 20Адамлар Реббимиз хем Халасгәримиз[†] Иса[†] Месихи[†] танамак аркалы дүнйәниң писликлеринден гачып гутулдылар. Эгер олар мундан соңам ене шунуң ялы ишлере баш гошуп, гүнәниң гулы болсалар, онда оларың соңкы ягдайы өңки ягдайындан-да бетер болар[+]. 21Догрулык ёлуны биленден соң, өзлерине табшырылан мукаддес[†] буйругы инкәр эденинден бу ёлы асла билмезлик олар үчин хас говы боларды[+]. 22[+]Ине: «Ит өз гусугына доланып гелер», шейле хем: «Ювнан доңуз ене батга булашмага гелер» диен накылларың хакыкатдыгыны олар өз дурмушында субут этдилер[+].

#### 3‑нҗи бап


Реббиң гүни[†]

1Эй, сөйгүли доганлар, инди сизе бу икинҗи хаты язярын. Бу ики хатымда-да сагдын пикирли болмалыдыгыңызы ятлатмак билен дүшүнҗәңизи оярярын[+]. 2Мукаддес[†] пыгамберлериң[†] гадымыетде айдан хабарыны ве Реббимиз Халасгәриң[†] ресулларыңыз[†] аркалы сизе берен буйругыны ядыңыза салмакчы[+]. 3Әхли затдан өңүрти шуны билиң: ахыркы гүнлерде өз бетнебислерине чапян бихая яңсылайҗылар пейда болар. 4Олар: «Ханы, Реббиң гелҗекдиги барада берен вадасы? Ата-бабаларымыз өленден бәри хемме зат овал-башда нәхили ярадылан болса, шонуң ялы хем дур» дийип яңсыларлар[+]. 5[+]Эмма олар гөгүң эзелден Худайың[†] сөзи аркалы ярадыландыгыны, ер болса сувдан бөлүнип, сув билен гуршаландыгыны билгешлейин ятдан чыкаран болярлар[+]. 6Шейле хем гадымы дүнйә шол сув-сил билен вейран болды[+]. 7Ине, хәзирки ер билен асман болса Худайың сөзи билен сакланып, худайсыз адамларың хөкүм ве хеләк эдилҗек гүнүне ченли от үчин тайяр дур. 8[+]Эй, сөйгүли доганлар, бир зады унутмаң: Реббиң назарында бир гүн мүң йыл, мүң йыл болса бир гүн ялыдыр[+]. 9Кәбирлери Реб[†] Өз берен вадасыны берҗай этмеги гиҗикдирйәр дийип хасап этселер-де, Ол гиҗикдирмез. Реб сизиң үчин сабыр эдйәндир, себәби Ол хич кимиң хеләк болман, хеммелериң тоба этмегини ислейәр[+]. 10Эмма Реббиң гүни гиҗеки огры кимин гелер. Шонда асман улы гүпүрди билен йитер, асман җисимлери янып даргар, ер ве онда эдилен әхли ишлер әшгәр болар[+]. 11-12Әхли зат шейдип даргаҗак болса, онда сизиң нәхили адамлар болмагыңыз герек? Худайың гүнүне гарашып, оны чалтландырып, Худайың пәк йөрелгесине эермегиңиз герек. Ол гүн асман янып ёк болар, асман җисимлери янып эрәр[+][+]. 13Эмма биз Худайың вадасына эсасланып, догрулыгың меканы болан тәзе асмана ве тәзе ере гарашярыс[+]. 14Шоңа гөрә-де, эй, сөйгүли доганлар, булара гарашяндыгыңыз үчин, Худайың назарында парахатлыкда яшап, пәк ве айыпсыз болмага җан эдиң[+]. 15Шейле хем шуны ятда саклаң, Реббимиз сизиң халас болмагыңыз үчин сабыр эдйәр. Сөйгүли доганымыз Павлус хем өзүне берлен акылдарлык боюнча сизе бу хакда языпды[+]. 16Ол әхли хатларында шулар барада гүррүң ачяндыр. Оларда языланларың кәбирине дүшүнмек кындыр. Надан[†] хем дурнуксыз адамлар бу языланлары ве бейлеки Мукаддес Язгылары ёймак билен өзлери хеләк болярлар[+]. 17Шонуң үчин хем, эй, сөйгүли доганлар, бу затлары өңден билйәндигиңиз үчин, хүшгәр болуң! Имандан дәнмезиңиз ялы, азгын адамлар сизи ёлдан чыкармасын. 18Реббимиз ве Халасгәримиз Иса[†] Месихиң[†] мерхеметинде өсүң, Оны танамакда хас-да илерләң. Шиндиден эбедә ченли Оңа шан-шөхрат[†] болсун! Омын.[†][+]

### 1 Ёханна


Гириш

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]


#### Гириш


Ёханнаның биринҗи хаты


Ёханнаның биринҗи хатының эсасы ики максады бар: автор окыҗылары Худай ве Онуң Оглы Иса Месих билен якын гатнашыкда болмага хөвеслендирйәр ве бу гатнашыгы вейран эдйән галп таглыматлардан әгә болмагы табшыряр. Себәби иманлыларың кәбири галп мугаллымлар тарапындан алдава салынярды. Шейле мугаллымлар соңра йыгнакдан ковуляр. Оларың ялан таглыматы мадды затларың әхлиси ярамаз, диңе рухы затлар говы дийип өвредйәрди. Оларың шейле таглыматы Иса Месих хакыкы адам болуп билмейәр дийип ыкрар эдйәрди. Галп мугаллымлар рухы тайдан кәмил болан адама ахлак канунларына үнс бермек я-да башгалары сөймек хөкман дәл дийип өвредйәрдилер.

Ёханна бу галп таглыматы пуҗа чыкарып, Иса Месихиң догрудан-да адам боландыгыны айдың мәлим эдйәр. Ол Иса Месихе иман эдйән ве Худайы сөййән хер кесиң Худайың табшырыкларына гулак асмалыдыгыны ныгтаяр. Ёханна иманлылар үчин иң улы табшырыгың бирек-биреги сөймекден, муны иш йүзүнде гөркезмекден ыбаратдыгыны айдяр. Себәби Иса Месихиң Өз җаныны бизиң үчин гурбан эдип, бизе болан сөйгүсини айдың гөркезди.

Яшайыш Сөзи барадакы шаятлык 1:1-4
Нур ве түмлүк 1:5–2:29
Худайың перзентлерини нәдип сайгармалы 3:1-24
Хакыкат ве ялан 4:1-6
Бирек-биреги сөймек 4:7-21
Еңиш гетирйән иман 5:1-21

#### 1‑нҗи бап


Яшайыш Сөзи

1Биз сизе овал-башдан бар болан Яшайыш Сөзи хакда хабар берйәрис. Гулагымыз билен эшидип, элимиз билен тутуп, гөзүмиз билен гөренлеримизи ыглан эдйәрис[+]. 2Бу Яшайыш аян болды, биз Оны гөрдүк. Атамыз Худай[†] билен болан бу бакы Яшайыш бизе әшгәр болды. Инди биз Ол барада шаятлык эдип, Оны сизе ыглан эдйәрис[+]. 3Хава, сизиң-де бизиң билен якын гатнашыкда яшамагыңыз үчин, гөрүп-эшиденлеримизи сизе мәлим эдйәрис. Бизиң өзүмизиң хем Атамыз ве Онуң Оглы Иса[†] Месих[†] билен якын гатнашыгымыз бардыр[+]. 4Шатлыгымыз[*] долуп-дашсын дийип, булары сизе язярыс[+].


Нурдакы яшайыш

5Бизиң Иса Месихден эшидип, сизе ыглан эдйән хабарымыз шудур: Худай нурдур, Онда хич түмлүк ёкдур[+]. 6Биз Онуң билен якын гатнашыкда яшаяндыгымызы айдып-да, түмлүкде гезйән болсак, онда ялан сөзлейәндирис, хакыкаты берҗай эдйән дәлдирис[+]. 7Эмма Худайың нурда болшы ялы, биз хем нурда гезйән болсак, онда бири-биримиз билен якын гатнашыгымыз бардыр. Онуң Оглы Исаның ганы бизи әхли гүнәден тәмизлейәндир.[†][+] 8Гүнәмиз ёк дийсек, онда биз өзүмизи алдаяндырыс, бизде хакыкат ёкдур[+]. 9Эмма гүнәлеримизи боюн алсак, садык хем адалатлы[†] Худай гүнәлеримизи багышлар ве бизи хер хили яманлыкдан тәмизләр[+]. 10Гүнә этмедик дийсек, Худайы яланчы эдйәндирис, калбымызда Онуң сөзлери ёкдур[+].

#### 2‑нҗи бап

1Эзиз балаларым! Мен сизе шулары гүнә этмезлигиңиз үчин язярын. Эмма кимдир бири гүнә этсе, Атаның хузурында аклавчымыз Иса[†] Месих[†] бар, Ол адылдыр[+]. 2Ол бизиң үчин гурбан болды. Худай[†] Ол аркалы бизиң гүнәлеримизи, диңе бизиң дәл, эйсем, бүтин дүнйәниң гүнәлерини багышлады[+]. 3Эгер Худайың буйрукларыны берҗай эдйән болсак, онда Оны танаяндыгымызы мәлим эдйәрис[+]. 4«Худайы танаярын» дийибем, Онуң буйрукларыны берҗай этмейән адам яланчыдыр, онда хакыкат ёкдур[+]. 5Эмма Худайың сөзүни берҗай эдйән адамда Онуң сөйгүси хакыкатданам кәмилдир. Ине, биз Худай билен яшаяндыгымызы шейдип билйәрис[+]. 6«Мен Худая сыгынып яшаярын» диййән адам Иса Месихиң яшайшы ялы яшамалыдыр.

7Мәхрибанларым, мен сизе тәзе буйрук дәл-де, илкибашдан берлен көне буйругы язярын. Бу көне буйрук сизиң өңки эшиден сөзүңиздир[+]. 8Эмма мениң сизе язян бу буйругыма тәзе дийсең хем болар, себәби бу буйругың хакыкаты Месихде ве сизде аян боляр. Чүнки түмлүк өтүп баряр, хакыкы нур болса эййәм парлаяндыр[+]. 9Өзүниң нурда яшаяндыгыны айдып-да, доганыны йигренйән адам хенизем түмлүкдедир[+]. 10Доганыны сөййән адам нурда яшаяндыр, онда бүдремәге себәп болуп билмез[+]. 11Йөне ким доганыны йигренйән болса, ол түмлүкдедир. Ол түмлүкде гезип, нирә баряныны билйән дәлдир, себәби түмлүк онуң гөзлерини көр эдендир.

12Эй, балалар, сизе язярын: Месихиң хатырасына гүнәлериңиз багышланды[+]. 13Эй, аталар, сизе язярын: сиз овал-башдан аян болан Исаны танаярсыңыз.

Эй, йигитлер, сизе язярын: сиз шейтаны[†] еңдиңиз[+].

14Эй, балалар, сизе язярын: сиз Атамыз Худайы танаярсыңыз. Эй, аталар, сизе язярын: сиз овал-башдан аян болан Исаны танаярсыңыз.

Эй, йигитлер, сизе язярын: сиз гүйчлүсиңиз, Худайың сөзи калбыңыза орнандыр. Сиз шейтаны еңдиңиз.

15Дүнйә ве ондакы затлара көңүл бермәң. Дүнйәни сөййән адамда Атаның[†] сөйгүси ёкдур[+]. 16Себәби дүнйәдәки әхли затлар: гүнәли хөвеслер, ачгөзлүк ве байлык билен магтанмак Атадан дәлдир, дүнйәдендир. 17Дүнйә ве онуң хөвеслери гечер гидер, эмма Худайың ырадасыны берҗай эдйән адам бакы яшар[+].


Месихе гаршы таглымат барада дуйдурыш

18Эй, балалар, бу дүнйәниң ахыркы гүнлери етип гелендир. Сиз Месихиң душманының гелҗекдигини эшиденсиңиз. Хут шу вагт хем Месихе гаршы чыкянларың энчемеси пейда болды. Ине, бу вакалардан биз дүнйәниң ахыркы гүнлериниң етип гелендигини билйәрис[+]. 19Олар бизиң арамыздан гитдилер, аслында-да бизе дегишли дәлдилер. Дегишли болсадылар, бизиң арамызда галардылар. Эмма чыкып гитмеклери оларың хич бириниң бизе дегишли дәлдигини әшгәр этди[+]. 20Сизиң хеммәңиз болса хакыкаты билйәнсиңиз[*], чүнки Иса Месих сизе Мукаддес Рухы[†] берди[+]. 21Мен сизе хакыкаты билмейәндигиңиз үчин дәл-де, эйсем, оны хут билйәндигиңиз үчин язярын, себәби хич бир яланың хакыкат билен умумылыгы ёкдур. 22Онда яланчы ким? Исаның Месихдигини инкәр эдйән адам яланчыдыр. Ол Месихиң душманыдыр! Ол Атаны-да, Оглы-да инкәр эдйәр[+]. 23Оглы инкәр эдйән адамда Ата ёкдур. Эмма Оглы ыкрар эдйән адамда велин Ата бардыр[+].

24Гой, сизиң илкибашдан эшиден сөзүңиз калбыңызда орнасын. Шонда сиз Огул биленем, Ата биленем яшарсыңыз[+]. 25Чүнки Месих бизе бакы яшайшы вада берди. 26Бу затлары сизи аздырҗак болян адамлардан хабардар болмагыңыз үчин яздым[+].

27Эмма Месихиң сизе берен Мукаддес Рухы өзүңизде галяндыр, сизе өвретмегиң гереги ёк. Мукаддес Рухуң сизе өвредйән хер бир зады ялан дәл-де, хакыкатдыр. Онуң сизе өвредиши ялы, Месих билен яшамалысыңыз[+]. 28Инди, эй, балалар, Месих геленде ынамымыз болуп, Онуң хузурында утанмаз ялы, Онуң билен яшалың[+]. 29Сиз Месихиң адылдыгыны билйәнсиңиз, шонуң үчин адалаты берҗай эдйән хер бир ынсан Худайың перзендидир[+].

#### 3‑нҗи бап


Худайың[†] перзентлери

1Атамыз Худайың бизи нәхили гүйчли сөййәндигини бир гөрсеңизләң! Ол бизи Өз перзентлери дийип атландыряр. Догрудан-да, биз Онуң перзентлеридирис! Дүнйә Худайы танамансоң, бизи-де танамаяр[+]. 2Мәхрибанларым, биз инди Худайың перзентлеридирис. Бизиң нәхили өзгерҗекдигимиз энтек белли дәл, эмма Месихиң[†] гелҗек пурсадында Оңа меңзеҗекдигимизи билйәрис, себәби Оны болшы ялы гөрерис[+]. 3Оңа умыт баглаян хер бир адам Месихиң пәк болшы ялы, өзүни пәк саклар[+]. 4Гүнә эдйән адам Худайың кануныны[†] бозяндыр. Себәби гүнә этмек Худая баш галдырмак ахыры. 5Месихиң болса бизи гүнәлеримизден сапламак үчин гелендигини билйәнсиңиз. Онда асла гүнә ёкдур[+]. 6Месих билен яшаян адам гүнәден йүз өврер. Эмма хенизем гүнә эдйән адам Оны не гөрйәндир, не-де танаяндыр[+]. 7Эзиз балаларым! Хич киме өзүңизи алдатмаң! Месихиң догручыл болшы ялы, догры[†] иш эдйән адам хем догручылдыр[+]. 8Гүнә эдйән адам иблисе[†] дегишлидир, себәби иблис башлангычдан бәри гүнә эдип гелйәндир. Эмма Худайың Оглы[†][*] иблисиң ишлерини ёк этмек үчин гелди[+]. 9Худайың перзенди гүнә этмегини довам этмез, себәби оңа Худайың яшайыш берйән гүйҗи орнандыр. Инди гүнә этмез, себәби ол Худайың перзендидир[+]. 10Кимиң Худайың перзендидиги, кимиң болса иблисиңкидиги шундан белли: догры иш этмейән ве доганыны сөймейән адам Худайдан дәлдир[+].


Бири-биримизи сөелиң

11Сиз бири-биримизи сөймелидигимиз барада овал-башдан эшиденсиңиз[+]. 12Шейтана[†] дегишли болуп, өз доганыны өлдүрен Кабыл ялы болмалың. Кабыл оны нәме үчин өлдүрди? Себәби өз эден ишлери писликди, доганыныңкы болса догруды[+]. 13Эй, доганларым, эгер дүнйә сизи йигренйән болса, гең галмаң[+]. 14Биз өзүмизиң өлүмден яшайша говшандыгымызы билйәрис, себәби доганларымызы сөййәрис. Доганыны сөймейән адам өлүмиң пенҗесинде галяндыр[+]. 15Доганыны йигренйән адам ганхордыр. Хич бир ганхорың болса бакы яшайша говушмаяндыгыны билйәнсиңиз[+].

16Иса[†] Месих бизиң үчин Өз җаныны пида эденде, биз хакыкы сөйгиниң нәмедигини билдик. Диймек, биз хем доганымыз үчин җанымызы пида этмәге тайяр болмалыдырыс[+]. 17Дүнйә малына бай болуп, доганыны мәтәчликде гөренде, оңа йүреги авамаян адамда, хей-де, Худайың сөйгүси болуп билерми[+]? 18Эзиз балалар, хакыкы сөйгимизи йөне бир гуры геп билен дәл-де, иш йүзүнде амал билен гөркезелиң[+]. 19-20Шонда биз өзүмизиң хакыката дегишлидигимизи билерис ве Худайың хузурында бизиң выжданымыз пәк болар. Эгер выжданымыз бизи язгарайса-да, Худай ондан бейикдир, Ол хемме зады билйәндир. 21Мәхрибанларым, эгер выжданымыз бизи язгармаса, онда Худайың хузурында ынамлы боларыс[+]. 22Ондан нәме дилесек аларыс, себәби биз Онуң буйрукларыны берҗай эдип, Оны хошнут эдйән ишлери эдйәндирис[+]. 23Биз Онуң Оглы Иса Месихе иман этмелидирис ве Исаның буйрушы ялы бири-биримизи сөймелидирис. Бу Худайың буйругыдыр[+]. 24Худайың буйрукларыны берҗай эдйән адам Худай билен, Худай хем онуң билен яшаяндыр. Худайың бизиң билен яшаяндыгыны Онуң хер биримизе берен Рухундан билйәрис[+].

#### 4‑нҗи бап


Рухлары сайгарың

1Мәхрибанларым, өзүнде Худайың[†] Рухуның бардыгыны айдян хер бир адама ынанып йөрмәң. Оларың Худайдандыгыны я-да дәлдигини билмек үчин сынагдан гечириң. Себәби дүнйәде энчеме галп пыгамберлер[†] пейда болды[+]. 2Худайың Рухуның бардыгыны, ине, шундан билерсиңиз: олар Иса[†] Месихиң,[†] хакыкатданам, ынсан болуп гелендигини ыкрар эдйәрлер[+]. 3Муны ыкрар этмейән адам Худайдан дәлдир. Бу адам Месихиң душманыдыр. Сиз бу душманың гелҗекдигини эшиденсиңиз. Ине, ол эййәм бу дүнйәдедир[+].

4Эзиз балалар, сиз болса Худайдансыңыз. Сиздәки Рухуң дүнйәдәки рухлардан үстүндиги үчин, сиз галп пыгамберлери еңенсиңиз. 5Олар бу дүнйә дегишлидирлер, оларың гепи хем бу дүнйәниң гарайшына лайыкдыр, шонуң үчин дүнйә олара гулак асяр[+]. 6Биз болса Худая дегишлидирис. Ким Худайы танаян болса, бизе гулак асар. Ким Худайдан болмаса, бизе гулак асмаз. Хакыкы Рух[†] билен ялан рухы, ине, биз шейдип сайгарярыс[+].


Худай сөйгүдир

7Мәхрибанларым, бири-биримизи сөелиң, чүнки сөйги Худайдандыр. Ким сөййән болса, Худайың перзендидир, ол Худайы танаяндыр[+]. 8Ким сөймейән болса, Худайы танаян дәлдир, себәби Худай сөйгүдир. 9Бизе Худайың сөйгүси, ине, шундан аян болды: Худай бизе яшайыш бермек үчин, Өзүниң еке-тәк Оглуны дүнйә иберип, Өз сөйгүсини аян этди[+]. 10Биз Худайы дәл-де, илки Худай бизи сөйди. Ол бизиң гүнәлеримизи пәклемек үчин, Өз Оглуны гурбанлык хөкмүнде иберди. Ине, хакыкы сөйги шудур[+]. 11Мәхрибанларым, Худай бизи шейле сөендиги үчин, биз хем бири-биримизи сөймелидирис. 12Хич ким хич хачан Худайы гөрен дәлдир. Эмма биз бири-биримизи сөййән болсак, онда Худбьай бизиң билен яшаяндыр, Онуң сөйгүси калбымыза орнашандыр[+]. 13Худай бизиң билен ве бизиң хем Худай билен яшаяндыгымызы Онуң хер биримизе берен Рухундан билйәрис[+]. 14Биз Атаның Өз Оглуны дүнйәниң Халасгәри[†] эдип иберендигини гөрдүк ве муңа шаятлык эдйәрис[+]. 15Исаның Худайың Оглудыгыны ыкрар эдйән хер бир адам Худай билен, Худай хем онуң билен яшаяндыр[+]. 16Худайың бизе болан чәксиз сөйгүсине гөз етирип, бу сөйгә ынанярыс.

Худай сөйгүдир. Сөйгүде яшаян адам Худай билен, Худай хем онуң билен яшаяндыр. 17Шейлелик билен сөйги бизде кәмиллешип, кыямат гүни бизе ынам берер. Себәби биз бу дүнйәде эдил Месих ялы яшаярыс[+]. 18Сөйгүде горкы ёкдур. Терсине, кәмил сөйги горкыны ковуп чыкаряндыр. Ким кыямат гүнүнден горкуп яшаян болса, онуң сөйгүси кәмил дәлдир. 19Биз Худайы сөййәрис, себәби илки Ол бизи сөйди. 20Ким «Худайы сөййәрин» дийип хем, өз доганыны йигренйән болса, ол яланчыдыр. Өзүниң гөрүп дуран доганыны сөймейән адам гөрмедик Худайыны сөйүп билмез ахыры[+]. 21Худай бизе: «Худайы сөййән адам өз доганыны-да сөйсүн» дийип буйрук берди[+].

#### 5‑нҗи бап

1Исаның Месихдигине[†] ынанян хер бир адам Худайың[†] перзендидир. Атаны сөййән адам Онуң перзендини-де сөййәндир[+]. 2Биз Худайың перзентлерини сөййәндигимизи нәдип билйәрис? Худайы сөйүп, Онуң буйрукларыны берҗай эдйәнлигимизден билйәрис[+]. 3Худайы сөймек Онуң буйрукларыны берҗай этмекдир. Онуң буйруклары болса агыр дәлдир[+]. 4Чүнки Худайың хер бир перзенди дүнйәни еңмеги башаряндыр. Биз дүнйәниң үстүнден бу еңши иманымыз аркалы газанярыс[+]. 5Эйсем дүнйәни ким еңип билер? Элбетде, Исаның Худайың Оглудыгына иман эдйән адам еңип билер![+]

6Иса[†] Месих геленде, сува чүмдүрилди. Ол бизиң үчин ганыны дөкди. Ол диңе сува чүмдүрилиш аркалы дәл, эйсем дөкен ганы аркалы хем Өзүни аян этди. Мукаддес Рух[†] муңа шаятдыр ве Онуң шаятлыгы хакыкатдыр[+]. 7Шейлеликде, үч шаятлык бар: 8Рух[†], сув ве ган[†]. Буларың үчүсиниң хем шаятлыгы бирдир.[*] 9Биз ынсанларың шаятлыгыны кабул эдйәрис, эмма Худайың шаятлыгы хас-да мөхүмдир. Себәби Худай хем Өз Оглы хакында шаятлык этди[+]. 10Худайың Оглуна иман эдйәнде Худайың шаятлыгы бардыр. Ким Худайың Өз Оглы барадакы шаятлыгына ынанмаян болса, ол Худайы яланчы чыкарып, Оңа иман эдйән дәлдир[+]. 11Худайың шаятлыгы, ине, шундан ыбарат: Худай бизе бакы яшайыш берди, бу яшайшы Өз Оглы аркалы берди[+]. 12Ким Худайың Оглуна иман эдйән болса, онда яшайыш бардыр, ким иман этмейән болса, онда яшайыш ёкдур.


Бакы яшайыш

13Мен муны сизе, Худайың Оглуна иман эденлере яздым. Шейлеликде, шуны билип гоюң: Худайың Оглуна иман эден сизде бакы яшайыш бардыр[+]. 14Биз Худая бил баглаярыс, себәби Онуң ырадасына гөрә нәме дилесек, дилегимизи эшидйәндигини билйәрис[+]. 15Онуң әхли дилеглеримизи эшидйәндигини билйән болсак, Ондан дилән задымызы алҗакдыгымызы-да билйәндирис. 16Эгер бири доганының өлүме элтмейән гүнә эдйәнини гөрсе, гой, онуң үчин Худая ялбарсын. Худай оңа яшайыш берер. Муны өлүме элтмейән гүнә эдйәнлер хакда айдярын. Өлүме элтйән гүнә-де бардыр. Бейле гүнә эдйән адам үчин Худая ялбарың диймейәрин[+]. 17Хер яманлык гүнәдир, йөне өлүме элтмейән гүнә хем бардыр. 18Биз Худайың перзентлериниң гүнә этмейәндигини билйәрис. Худайың Оглы[†] олары гораяндыр[*], шейтан[†] олара эл гатмаз[+]. 19Биз өзүмизиң Худайдандыгымызы, бүтин дүнйәниң болса шейтаның голастындадыгыны билйәрис[+]. 20Биз ене шуны билйәрис: хак Худайы танап билмегимиз үчин, Худайың Оглы гелип, бизе акыл-пайхас берди. Биз хак Худай ве Онуң Оглы Иса Месих билен яшаярыс. Иса Месих хак Худайдыр ве бакы яшайышдыр[+]. 21Эзиз балаларым, өзүңизи бутлардан гораң![*][+]

### 2 Ёханна


Гириш

[1]


#### Гириш


Ёханнаның икинҗи хаты


Ёханнаның икинҗи хаты яшулы тарапындан «хорматлы зенана ве онуң чагаларына» языландыр. Алымларың чакламагына гөрә, автор шейле сөзлер билен ерли йыгнага ве онуң агзаларына йүзленйәр. Бу гысга хатда бирек-биреги сөймек барада өвүт-үндевлер берилйәр. Шейле-де ялан мугаллымлардан ве оларың ялан таглыматындан әгә болмалыдыгы барада дуйдурыляр.

Саламлар 1:1-3
Хакыкат ве сөйги 1:4-6
Хошлашык сөзи 1:12-13

#### 1‑нҗи бап


Саламлар

1Мен яшулудан Худайың[†] сайлап-сечен хорматлы зенанына ве онуң чагаларына догайы салам! Мен сизи чын йүрекден сөййәрин, диңе мен дәл, эйсем, хакыкаты билйәнлериң хеммеси-де сизи сөййәр[+]. 2Себәби хакыкат калбымыза орнандыр ве ол эбедилик бизиң билен болар. 3Атамыз Худайың ве Оглы Иса[†] Месихиң[†] мерхемети, рехим-шепагаты, парахатлыгы хакыкат ве сөйги аркалы бизе яр болсун![+]


Хакыкат ве сөйги

4-5Эй, хорматлы зенан! Атамыз Худайың буйрушы ялы, бирнәче перзентлериңиң хакыката эерип яшаяндыгыны гөрүп, гаты шат болдум. Инди саңа бир хайышым бар: бири-биримиз билен сөйгүде яшалың. Мен саңа бир тәзе буйрук язамок, бу илкибашдан бизе мәлим буйрукдыр[+][+]. 6Сөйги – бу Худайың буйругына гөрә яшамакдан ыбарат. Овал-башдан эшидишиңиз ялы, Худай бири-бириңизи сөйүп яшамагы буюрды[+].

7Энчеме яланчылар дүнйә яйрады. Олар Иса Месихиң ынсан болуп гелендигини инкәр эдйәрлер. Бейле адамлар яланчыдыр, Месихиң душманыдыр[+]. 8Шонуң үчин әгә болуң. Чекен зәхметиңизи еле совурман, онуң рәхнетини долы гөрер ялы, берк дуруң[+]. 9Ёлуны урдурып, Месих хакдакы таглыматдан дашлашан адамда Худай ёкдур. Эмма бу таглымат боюнча яшаян адамда Ата-да,[†] Огул-да бардыр[+]. 10Эгер кимдир бири яныңыза геленде, Месих хакдакы таглыматы гетирмесе, оны өйүңизе салмаң, оңа салам хем бермәң[+]. 11Оңа салам берен онуң эрбет ишлерине шәрик боляндыр.


Хошлашык сөзи

12Сизе айтмалы затларым көп, йөне олары сыя, кагыз билен язасым геленок. Муңа дерек яныңыза барып, сизиң билен йүзбе-йүз гүрлешерис диен умыдым бар. Шонда шатлыгымыз долуп-дашар[+]. 13Худай тарапындан сайланып-сечилен уяңың чагалары хем сизе салам ёллаярлар.[*]

### 3 Ёханна


Гириш

[1]


#### Гириш


Ёханнаның үчүнҗи хаты


Ёханна бу хатында дүнйәниң дүрли күнҗеклерине Иса Месих барадакы Хош Хабары вагыз этмек үчин гидйән иманлылары голдамалыдыгыны ятладяр. Хат йыгнагың Гаюс атлы әхмиетли агзасына языландыр. Ол Хош Хабары башга ерлере вагыз этмәге гидйән иманлылара өрән көп көмек берипдир.

Гаюса йүзленме 1:1-4
Биле ишлемегиң әхмиети 1:5-12
Соңкы саламлар 1:13-15

#### 1‑нҗи бап


Саламлар

1Чын йүрекден сөййән эзиз достум Гаюса мен яшулудан догайы салам[+]. 2Мәхрибан достум, рухуңың белент болшы ялы, әхли ишлериң ровачлансын ве җаның саг болсун! 3Доганлар гелип, сениң садыклык билен хакыката эерип яшаяндыгыңы хабар беренлеринде, мениң шатлыгымың чәги болмады. 4Мениң үчин перзентлеримиң хакыката эерип яшаяндыкларыны эшитмекден улы шатлык ёкдур[+].


Өвгүлер ве өвүтлер

5Эзиз достум, сен доганлара, хатда өзүңиң танамаянларыңа-да садыклык билен хызмат эдйәрсиң[+]. 6Олар сениң мәхирли сөйгиң догрусында иманлылар йыгнагының өңүнде шаятлык этдилер. Сен олары Худая мынасып усулда ёла салсаң, ягшы иш эдерсиң. 7Олар Месихиң[†] адының хатырасына ёла чыкдылар ве диңе имандакы доганларының ярдамына бил багламагы карар этдилер. 8Биз хакыкат угрунда биле ишләр ялы, шейле адамлары голдамага борчлудырыс[+].

9Мен иманлылар йыгнагына бир хат языпдым, йөне оларың арасында башлык болмагы халаян Диётреф бизи кабул этмейәр. 10Шоңа гөрә-де, эгер барайсам, онуң этмишлерини паш эдерин. Ол биз барада ярамаз геп яйрадып, төхмет атяр. Мунуң билен хем чәкленмән, доганлары-да кабул этмейәр, кабул этҗеклере-де пәсгел берип, олары йыгнакдан[†] ковяр. 11Мәхрибан достум, сен ямандан дәл-де, ягшыдан гөрелде ал. Ягшылык эдйән адам Худайдандыр.[†] Яманлык эдйән адам болса Худайы танаян дәлдир[+].

12Деметрей болса хеммелер тарапындан сыланян адамдыр, хакыкатың өзи муңа шаятдыр. Биз хем ол хакда ягшы пикирдедирис, гепимизиң хакыкатдыгыны өзүң билйәнсиң[+].


Хошлашык сөзи

13Мениң саңа айтмалы затларым көп, оларың хеммесини язып отурҗак дәл, баранымда хеммесини айдарын[+]. 14Сени басымрак гөрүп, йүзбе-йүз гүрлешерис диен умыдым бар. 15Саг-саламат бол! Достларымыз саңа салам ёллаярлар. Ол ердәки достларымызың хеммесине атма-ат салам айт.

### Яхуда


Гириш

[1]


#### Гириш


Яхуданың хаты


Яхуданың хаты өзлерини Иса Месихе эериҗилер дийип ыкрар эден ялан мугаллымлар барада иманлылары дуйдурмак максады билен языландыр. Петрусың икинҗи хатының мазмунына меңзейән бу хат өз окыҗыларыны: «Худайың Өз халкына еке гезек ве бакы табшыран иманы угрунда гөрешиң» дийип рухландыряр.

Саламлар 1:1-2
Ялан мугаллымларың хәсиети, таглыматы ве җезасы 1:3-16
Дуйдурышлар ве өвүтлер 1:17-23
Дога-дилеглер 1:24-25

#### 1‑нҗи бап


Саламлар

1Иса[†] Месихиң[†] гулы ве Якубың доганы болан мен Яхудадан[†] Худайың[†] халкы болмага чагырыланлара догайы салам! Бу хаты Атамыз Худай тарапындан сөйлүп[*], Иса Месих аркалы горалян сизе язып ёллаярын[+]. 2Гой, Худайың чәксиз мерхемети, парахатлыгы ве сөйгүси сизе яр болсун![+]


Гүнә ве хөкүм

3Эй, сөйгүли доганлар! Мен сизе Худайың мени ве сизи нәхили халас эдендиги барада язмагы җуда макул билйәрдим. Эмма муңа дерек Худайың Өз халкына бир гезекде мүдимилик табшыран иманы угрунда сизи гөрешмәге рухландырып язмагымың хас-да ваҗыпдыгына гөз етирдим[+]. 4Себәби кәбир худайсызлар огрынча араңыза сүмлүп гирдилер. Олар Худайың аҗайып мерхемети бизе азгынлык этмәге ыгтыяр берйәр дийип өвредйәрлер ве еке-тәк Хоҗайынымыз ве Реббимиз Иса Месихи рет эдйәрлер. Шейле адамларың җезасы гадымдан бәри язылып гойландыр[+]. 5Бу затларың әхлисини озал билйән хем болсаңыз, муны сизе ятлатмакчы болярын: Реб[†] ысрайыл[†] халкыны Мүсүр гулчулыгындан азат этди, эмма соңра иман этмедик адамлары ёк эдип ташлады[+]. 6Мертебелерини сакламан, месген тутан ерлерини терк эден перишделери[†] хем Ол түмлүкде зынҗырлар билен эбедилик баглады. Олары элхенч кыямат гүнүне ченли шол ерде саклаяр[+]. 7Шейле-де Содом[†] билен Гомораның[†] ве оларың төверегиндәки шәхерлериң адамлары хем эдил шол перишделер ялы херекет этдилер, олар зынахорлыга көңүл берип, азгынчылыга йүз урдулар. Шонуң үчин олар эбеди отда янмак җезасыны чекип, хеммелере сапак болдулар[+]. 8Муңа гарамаздан, араңыза сүмлүп гирен бу адамлар гөрен дүйшлерине даянып, өз беденлерини харамлаярлар. Худайың хөкмүрованлыгыны рет эдйәрлер, гөкдәки перишделере сөгйәрлер[+]. 9Эмма хатда баш перишде Микайыл[†] Мусаның җеседи барада иблис[†] билен чекелешенде, иблисе гаршы сөгмәге милт этмеди. Гайтам, диңе: «Сени Реббиң Өзи язгарсын!» дийди[+]. 10Эмма бу дүйш гөрйән адамлар дүшүнмейән затларына сөгйәрлер. Олар эдил хайванлар ялы, өз угруна херекет эдип, ислән затларыны эдйәрлер, бу затлар хем олары хеләк эдйәр[+]. 11Оларың халына вай! Олар Кабылың гөрелдесине эерйәрлер. Билгам ялы, пул үчин адамларың гөзүни гапярлар. Кора ялы баш галдырандыклары үчин хеләк болярлар[+]. 12Бу адамлар сизиң үчин горкунчдыр, олар өз гарынларыны доюрмак үчин сизиң билен бир сачакда ийип-ичйәрлер. Шемал билен ковлан ягмырсыз булутлар кимин, мөвсүминде миве бермейән дарагтлар киминдирлер. Олар дүйбүнден гопарылып ташланандырлар, бүтинлей өлүдирлер[+]. 13Оларың шер ишлери буланык сув толкунлары ялы әшгәр боляр ве өзлери-де сергездан йылдызлар киминдир. Түм гараңкылык олар үчин эбедилик сакланяр[+]. 14Адам атадан[†] соңра единҗи несил болан Ханок хем бу адамлар хакда шейле пыгамберлик[†] эдипдир: «Ине, Реб сан-саҗаксыз, мүңлерче перишделери билен гелйәр[+]. 15Ол әхли адамзада казылык эдер, гүнә эден худайсызлары хөкүм эдер. Худайсызларың ярамаз этмишлерини ве Оңа гаршы күпүр гепләндиклери үчин олары җезаландырар». 16Олар хемме затдан нәгиле болуп, зейренип йөренлердир. Диңе өз пис хөвеслерине эерйәндирлер; гопбамсы гүрләп, өз бәхбидини арап, икийүзлүлик эдйәндирлер[+].


Дуйдурышлар ве несихатлар

17Сиз болса, эй, сөйгүли доганлар, Реббимиз Иса Месихиң ресулларының[†] өңден айданларыны ядыңызда саклаң[+]. 18Олар сизе: «Дүнйәниң ахыркы гүнлеринде өз тен хөвеслерини канагатландырян яңсылайҗылар пейда болар» дийипдилер. 19Булар сизиң араңыза бөлүнишик салып, өз ынсан дүшүнҗелерине гөрә яшаян адамлардыр ве Мукаддес Рухдан[†] махрумдырлар[+].

20Эмма сиз, сөйгүли доганлар, мукаддес[†] иманыңыза бил баглап, бири-бириңизе өвүт-үндев эдиң. Мукаддес Рухдан ылхамланып, дога-дилег эдиң[+]. 21Реббимиз Иса Месих Өз рехимдарлыгы аркалы сизи бакы яшайша говшурянча, Худайың сөйгүси билен яшамагы довам этдириң[+]. 22Шүбхеленйән адамлара рехим-шепагатлы болуң. 23Башгалары гелеҗекки җеза одундан халас эдиң. Кәбирлерине болса, Худайдан горкмак билен рехим эдиң, йөне хүшгәр болуң, оларың дурмушыны харама өврен гүнәни йигрениң[+].


Соңкы дога-дилеглер

24Имандан дәнмез ялы, Худай сизи горамагы ве шатлыкдан долдурып, Өз шөхратлы[†] хузурына сизи бүтинлей мүйнсүз гетирмеги башаряндыр[+]. 25Шонуң үчин Реббимиз Иса Месих аркалы еке-тәк Халасгәримиз[†] Худая шан-шөхрат, гүйч-гудрат, хөкүмдарлык эзелден, хәзир ве бакы яр болсун! Омын.[†]

### Римлилер


Гириш

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]


#### Гириш


Павлусың римлилере хаты


Павлусың римлилере хаты Рим шәхериндәки иманлылар йыгнагына языландыр. Бу йыгнагың агзаларының арасында диңе яхудылар дәл, эйсем бейлеки миллетлериң хем векиллери барды. Шу хатың язылан дөврүнде Павлус Риме гитмеги йүрегине дүвүпди. Ол бу хаты Римдәки иманлылары өзи ве вагыз эдйән Хош Хабарының таглыматы билен танышдырмак үчин язяр. Ресул Павлус Иса Месих барадакы Хош Хабары Испанияда хем вагыз этмек үчин Римдәки иманлыларың голдавына мәтәчдигини өз хатында агзаяр.

Павлус өзүниң хениз танамаян адамларына хат язып, олара Иса Месих ве иман барадакы таглыматың асыл манысыны, Худайың халас эдишини дүшүндирйәр. Хатың эсасы пикири шейле сөзлемде җемленендир: «Хош Хабар Худайың адамлары аклаяндыгыны аян эдйәр. Ол иман эдйәнлери, хава, диңе иман эдйәнлери аклаяр» (1:17).

Булардан башга-да, Павлус яхудылар билен бейлеки миллетлериң өзара гатнашыклары, месихилер билен хәкимиет ёлбашчыларының (13:1-7) гатнашыклары барада көп язяр. Ресул Павлус Иса Месихе иман эдйән адамың дурмушының дүйпгөтер өзгерйәндиги барада язяр. Ол шейле адамың Мукаддес Рухдан доляндыгыны, дурмушының месихилик сөйгүсинден ылхамланяндыгыны айратын ныгтаяр.

Саламлар ве дога-дилеглер 1:1-17
Худайың өңүнде хеммелер гүнәлидир 1:18–3:20
Худай гүнәлилери нәдип аклаяр? 3:21–4:25
Иманлы дурмушда яшамак 5:1–8:39
Худай ысрайыл халкына тарап өврүлйәр 9:1–11:36
Месихиң Бедениндәки дурмуш 12:1–15:13
Павлусың мейиллешдирйән сапарлары ве соңкы саламлар 15:14–16:27

#### 1‑нҗи бап


Саламлар

1Иса[†] Месихиң[†] гулы ве ресуллыга чагырылып, Худайың[†] Хош Хабарыны вагыз этмәге сайланан мен Павлусдан догайы салам! 2Худай Мукаддес[†] Язгыларда Өз пыгамберлери[†] аркалы бу Хош Хабары вада берди[+]. 3Бу Хош Хабар Худайың Оглы[†][*] Иса Месих хакдадыр. Ол ынсан тебигаты боюнча Давудың неслинденди[+]. 4Худай Реббимиз Иса Месихи өлүмден дирелдип, Оны Мукаддес Рухдан[†] долдурды. Шейдип, Онуң Худайың гудратлы Оглудыгы тассыкланды. 5Худай маңа Иса Месих аркалы мерхемет берип, ресуллыга сайлады. Ол муны әхли миллетлериң[†] Худая иман гетирип, Оңа табын болмагы, Иса Месихиң адының шөхратланмагы[†] үчин этди[+]. 6Сиз хем Иса Месихе дегишли болмага чагырылан шол миллетлериң арасындасыңыз. 7Мен шу хатымы сизе, Римдәки доганларыма язярын. Худай сизиң хеммәңизи сөйүп, сизи Өзүниң халкы болмага чагырды. Гой, Атамыз Худайың ве Реббимиз Иса Месихиң мерхемети ве парахатлыгы сизе яр болсун![+]


Павлус Римдәки доганлары гөрмеги күйсейәр

8Илки билен, Иса Месих аркалы әхлиңиз үчин Худайыма шүкүрлер эдйәрин, себәби иманыңыз барадакы хабар бүтин дүнйә яйрады[+]. 9Мен Худайың Оглы барадакы Хош Хабары яйрадып, Худая җан-тенден хызмат эдйәрин, сизиң үчин гиҗе-гүндиз дилег эдйәрин. Муңа Худайың хут Өзи шаятдыр[+]. 10Худайың ислегине гөрә сизиң яныңыза тизара барып билер ялы, Ондан бир ёл ачмагыны хемише сораярын[+]. 11Сизи өрән гөресим гелйәр, иманыңызы беркитҗек рухы пешгешлери сизиң билен пайлашасым гелйәр. 12Мен иманымыз аркалы бири-биримизи рухландырмагымызы ислейәрин. 13Эй, доганлар, шуны билмегиңизи ислейәрин: мен бейлеки миллетлериң арасында болшы ялы, сизиң хем араңыздакы хызматымың хасылыны гөресим гелди. Шоңа гөрә-де, яныңыза барҗак болуп, телим гезек сынанышдым. Эмма шу вагта ченли яныңыза барып билмедим[+]. 14Мен медениетли я-да медениетсиз, соватлы я-да соватсыз адамлара, гараз, хеммелере Хош Хабары вагыз этмәге борчлудырын[+]. 15Шонуң үчин-де, сизе, Римдәкилере хем Хош Хабары вагыз этмеги күйсейәрин.


Худайың гахар-газабы

16Мен бу Хош Хабары вагыз этмекден утанмаярын, себәби ол Худайың гүйҗүдир. Худай бу Хош Хабар аркалы хер бир иман эдени: илки билен яхудылары,[†] соңра яхуды дәллери халас эдйәр[+]. 17[+]Хош Хабар Худайың адамлары аклаяндыгыны аян эдйәр. Ол иман эдйәнлери, хава, диңе иман эдйәнлери аклаяр. Чүнки Мукаддес Язгыларда: «Догручыл иман билен яшар» дийип язылгыдыр[+]. 18Яманлыклары билен хакыкаты бөкдейән адамларың худайсызлыгына ве яманлыгына гаршы Худай Өз гахар-газабыны гөкден аян эдйәр[+]. 19Бу адамлара Худай хакда билип болян затлар мәлимдир, себәби Худайың Өзи булары олара месе-мәлим этди[+]. 20Худайың гөзе гөрүнмейән хәсиетлери: эбеди гудраты ве хак Худайдыгы дүнйә ярадылалы бәри Онуң ярадан затларындан месе-мәлим гөрүнйәндир. Шоңа гөрә-де, адамларың: «Худай хакда билмейәрис» диймәге хич тутарыгы ёкдур[+]. 21Олар Худай хакда билселер-де, Оны Худай хөкмүнде шөхратландырмадылар, Оңа шүкүр этмедилер. Терсине, бош пикирлере улашып, йүреклерини түмлүк гаплады[+]. 22Олар өзлерини акыллы сайып, акмак[†] болдулар,[+] 23бакы Худая сежде этмән, паны адамың, гушларың ве сүйрениҗилериң кешбиндәки бутлара сежде этдилер[+]. 24Шонуң үчин Худай олары йүреклериниң гүнәли хөвеслериниң эден-этдилигине табшырды. Шу себәпден олар бири-бириниң беденлерини хаясыз ишлери билен веҗера этдилер[+]. 25Олар Худай барадакы хакыкаты галп затлара чалышдылар. Ярадана дәл-де, ярадылан затлара сежде ве хызмат этдилер. Эмма бакы шөхрата диңе Ярадан мынасыпдыр. Омын![†][+] 26Хава, олар хакыкаты рет эденсоңлар, Худай олары өзлериниң веҗера хөвеслерине табшырды. Хатда аяллар хем тебигы җынс гатнашыгыны рет этдилер. Олар тебигы болмадык җынс гатнашыклара йүз уруп, бири-бирлери билен ятып турярлар[+]. 27Шонуң ялы, эркеклер хем аял билен җынс гатнашыгыны терк эдип, бири-бирине болан мейил хесерине янярлар. Эркеклер эркеклер билен рысвалык эдип, өз азгынлыкларына лайык җеза алярлар[+]. 28Бу адамлар Худайы танамалыдыр өйтмедилер. Шоңа гөрә-де, Худай олары азгын хөвеслерине табшырып, эдилмесиз затлары этмеклерине ёл берди. 29Оларың калбы хер түйсли яманлыкдан[*], адалатсызлыкдан, ачгөзлүкден ве азгынлыкдан долудыр. Олар гөрип, ганхор, давачыл, яланчы ве бетпәлдир. Олар гепчи, 30төхметчи, текепбир, өвүнҗең болуп, Худайы йигренйәрлер, яманлык этмегиң хер түйсли ёлларыны тапярлар, ата-энелерине гулак асмаярлар. 31Олар доңйүрек, пәхимсиз, әхтиялан ве рехимсиздир[+]. 32Олар Худайың адалатлы[†] Канунына[†] гөрә шейле ишлери эдйәнлериң өлүме мынасыпдыгыны билселер-де, өз эдйән ишлеринде илерлейәрлер. Мунуң билен чәкленмән, башгаларың хем шейле этмегини оңлаярлар[+].

#### 2‑нҗи бап


Худайың[†] адыл хөкүми

1Эй, башгалары язгарян ынсан! Сен ким болсаң-да, шейле этмәге асла хакың ёкдур. Сен башгалары язгармак билен, өз-өзүңи язгарянсың. Себәби сен өзүң-де шейле гүнәли ишлери эдйәрсиң-ә![+] 2Биз шейле иш эдйәнлериң Худайың хөкүмине дучар болҗакдыгыны билйәрис. Бу хөкүм адалатлыдыр.[†] 3Сен шейле ишлери эдйәнлери язгармак билен, өзүң-де шейле этмейәрсиңми нәме? Хей-де шундан соң Худайың хөкүминден сыпарын[†] өйдйәрмиң? 4Я-да сен Худайың чәксиз мәхремлигине, гечиримлилигине, сабыр-такадына әсгермезлик эдйәрсиңми? Онуң мәхрибанлыгының сени тоба элтйәндигине дүшүнмейәрсиңми[+]? 5Йөне сен бойнуёгынлык эдип, гүнәлериңе тоба этмән, башыңдан инҗек газабы топлаярсың. Бу җеза Худайың адыл хөкүминиң аян болҗак гүнүнде берлер[+]. 6[+]Шол гүн Худай хер киме эден ишине гөрә гайтарар[+]. 7Худайдан шан-шөхрат,[†] хормат ве өлмезлиги агтарып, хемише ягшылык эдйәнлере Ол бакы яшайшы берер. 8Шахсы бәхбидини араянлар, хакыкаты рет эдип, яманлыга эерйәнлер болса гахар-газаба дучар боларлар. 9Худай яманлык эдйән хер бир адама: илки билен яхудылара,[†] соңра яхуды дәллере мушакгат ве хасрат берер[+]. 10Ягшылык эден хер бир адама: илки билен яхудылара, соңра яхуды дәллере шан-шөхрат, хормат ве рахатлык берер,[+] 11себәби Худай йүз гөрйән дәлдир[+]. 12Яхуды дәллер Мусаның Кануны[†] барада билмейәрлер. Эмма олар хем Худайың буйрукларыны бозсалар, өлерлер. Яхудылар болса Мусаның Кануныны билйәрлер. Шоңа гөрә-де, олар эден гүнәлери үчин бу Кануна лайыклыкда хөкүм эдилер[+]. 13Чүнки Худайың хузурында Мусаның Кануныны диңлейәнлер дәл-де, оны берҗай эдйәнлер акланяндыр[+]. 14Мусаның Кануны яхуды дәллере берилмеди. Йөне олар тебигы дуйгурлыгына эерип, бу Кануның талапларыны берҗай эденлеринде, Кануны билмеселер-де, оңат ве эрбет ишлери сайгаряндыкларыны гөркезйәрлер. 15Шейдип, эдйән ишлери аркалы Кануның парзларының[†] өз йүреклерине языландыгыны мәлим эдйәрлер. Оларың выжданлары хем мунуң шейледигини тассыклаяр, себәби өз пикирлери олары кәте айыплаяр, кәте болса аклаяр[+]. 16Буларың хеммеси Худай адамларың яшырын ишлерини ве пикирлерини Иса[†] Месих[†] аркалы казылык этҗек гүнүнде аян болар. Буларың бары вагыз эдйән Хош Хабарымда беян эдилендир.


Яхудылар ве Мусаның Кануны

17Инди болса сен яхуды барада айтмакчы: сен өзүңи яхуды сайып, Мусаның Канунына бил баглаярсың, Худайы танаяндыгыңа буйсанярсың[+]. 18Сен Худайың ислегини ве ягшыны ямандан сайгармагы шол Канундан өвренйәрсиң. 19-20Сен билимиң ве хакыкатың нусгасы болан Кануна эе боланың үчин, өзүңи көрлериң идиҗиси, түмлүкдәкилериң ышыгы, акмакларың[†] тербиечиси, билимсизлериң мугаллымы хасаплаярсың[+]. 21Эгер шейле болса, онда нәме үчин башгалара таглым берип-де, өзүңе таглым бермейәрсиң? Огурлык этмезлиги вагыз эдип, нәме үчин огурлык эдйәрсиң[+]? 22Зына этмезлиги вагыз эдип, нәме үчин зына эдйәрсиң? Бутлары йигренҗи сайян болсаң, нәме үчин Өз Худайыңа гаршы күпүр геплейәрсиң[+]? 23Сен өзүңе берлен Кануна буйсансаң-да, оны бозуп, Худайың адына ыснат гетирйәрсиң. 24[+]Шоңа гөрә-де, Мукаддес[†] Язгыларда: «Худайың ады башга миллетлериң[†] арасында сиз зерарлы харланяр» дийлип языландыр[+]. 25Хава, сен яхуды сүннет эдиленсиң, йөне сүннет диңе Кануның берҗай эдилен ягдайында әхмиетлидир. Эмма Кануны бозян болсаң, онда сениң сүннетиң сүннетсизлик билен дес-деңдир[+]. 26Шейле хем бир сүннетсиз адам Кануның парзларыны берҗай эдйән болса, онуң сүннетсизлиги сүннет хасапланмазмы нәме[+]? 27Сүннетсиз[†] болса-да, Кануның парзларыны берҗай эдйән адам сени язгармазмы? Себәби сен Мукаддес Язгылара эе болуп, сүннетли болсаң-да, Кануны бозярсың ахырын![+] 28Чүнки дашкы гөрнүши[†] боюнча яхуды гөрүнйән хер кес яхуды дәлдир, тендәки хер сүннет-де хакыкы сүннет дәлдир[+]. 29Ёк, көңли яхуды болан адам хакыкы яхудыдыр. Кануна гөрә дәл-де, Мукаддес Руха[†] гөрә болан сүннет хакыкы сүннетдир. Хакыкы яхудының өвгүси адамлардан дәл-де, Худайдандыр[+].

#### 3‑нҗи бап


Худайың[†] садыклыгы

1Шейлеликде, яхуды[†] болмагың нәме артыкмачлыгы бар? Сүннетиң[†] нәме пейдасы бар[+]? 2Яхуды болмагың артыкмачлыгы көпдүр! Себәби Худайың канунлары[†] ве вадалары илки яхудылара берилди[+]. 3Оларың кәбириниң Худая садык галмандыгы хеммелере мәлимдир. Йөне оларың бивепалыгы, хей-де, Худайың садыклыгыны ёк эдерми[+]? 4[+]Асла этмез! Адамларың әхлиси бивепа болаянда-да, Худай садыкдыр. Себәби Мукаддес[†] Язгыларда Худай барада шейле язылгыдыр:

«Сен чыкаран хөкүмиңде адалатлысың,[†]
Казылык эдениңде, үстүн чыкансың»[+].

5Йөне бизиң бүтин нәдогрулыгымыз Худайың догрулыгыны хас әшгәр эдйән болса, муңа нәме диерис? Кәбир ынсанларың шейле дийип сорамагы мүмкин: эйсем Худай Өз газабыны башымыздан индеренде, биз бабатда адалатсызлык эдйәрмикә? 6Элбетде, ёк! Худай адылдыр. Эгер шейле болмаса, Ол хей-де дүнйә казылык эдип билерми?! 7Йөне мениң бивепалыгым аркалы Худайың садыклыгы хас әшгәр болуп, Онуң шөхраты[†] артян болса, мен бир гүнәли хөкмүнде хөкүм эдилмелими нәме[+]? 8Ягшылыгы артдырмак үчин, белки, биз яманлык этмелидирис? Элбетде, ёк! Йөне кәбир адамлар мен хут шейле затлары өвредйәрмишим дийип, маңа төхмет барыны япярлар. Шейле төхметчилер өз эденлерине лайык җеза аларлар[+].


Хеммелер гүнәлидир

9Онда нәме, биз яхудылар бейлеки миллетлерден[†] артыкмы? Асла артык дәлдирис! Яхудыларың-да, башга миллетлериң-де гүнәниң туссаглыгындадыгы барада өң айдыпдык ахырын[+]. 10[+]Мукаддес Язгыларда хем шейле язылгыдыр:

«Догры[†] адам ёк, ёк еке бири-де;
11Дүшүнйән асла ёк,
Худайы агтарян-да ёк.
12Оларың хеммеси ёлдан чыкды,
әхлиси дең дереҗеде дерексиз болды.
Ягшылык эдйән ёк,
ёк еке бири-де[+].
13[+]Оларың богазы ачык габырдыр,
олар алдаяндырлар,
агызларында йылан зәхери бардыр[+].
14[+]Агызлары гаргышдан, аҗы сөзден долудыр[+].
15[+]Аяклары ган[†] дөкмәге ховлугяндыр.
16Ёлларында харабалык, җепалар бардыр.
17Парахатлык ёлы недир, олар билмейәр[+].
18[+]Олар Худайдан асла горкмаяр»[+].

19Биз Канунда айдылан затларың онуң табынлыгындакы адамлара дегишлидигини билйәрис. Йөне шонда-да, хич кимиң өз-өзүни акламага тутарыгы ёкдур, себәби Худайың хузурында хеммелер гүнәлидир. 20Шейлеликде, Мусаның Канунының парзларыны[†] берҗай этмек аркалы Худайың хузурында хич ким акланып билмез. Терсине, бу Канун аркалы адам өзүниң гүнәлидигине гөз етирйәр[+].


Иман аркалы акланмак

21Йөне инди Худай акланманың Кануна дахылсыз ёлуны гөркезди. Бу ёл барада Төврат[†] ве пыгамберлериң[†] язгылары хем шаятлык эдйәр[+]. 22Иса[†] Месихе[†] иман эдйәнлериң әхлиси Худайың хузурында акланяндырлар. Адамларың арасында хич парх ёкдур, 23себәби хеммелер гүнә эдип, Худайың шөхратындан махрум болдулар[+]. 24Йөне олар Худайың мерхемети аркалы акландылар, Иса Месих аркалы гүнәлериниң җезасындан азат эдилдилер[+]. 25-26Худай Өз адалатыны гөркезмек үчин Иса Месихи иберип, Онуң дөкүлен ганы аркалы иман эдйәнлери Өзи билен ярашдырды. Худай озалкы дөвүрде эдилен гүнәлере гечиримлилик этди. Инди болса Иса Месихе иман эдйән хер кеси аклаяр. Шейдип, Ол Өзүниң адалатлыдыгыны субут эдйәр[+].

27Инди магтанара тутарыгымыз галдымы? Асла галан дәлдир! Бу хайсы кануна гөрә шейле болды? Парзлары берҗай эдилмели кануна гөрәми? Ёк, иман канунына гөрә шейле болды[+]. 28Биз адамың Кануны берҗай этмек аркалы дәл-де, иман аркалы акланяндыгыны ныгтаярыс[+]. 29Эйсем Худай диңе яхудыларың Худайымы? Ол башга миллетлериң хем Худайы дәлми нәме? Элбетде, Ол башга миллетлериң хем Худайы[+]. 30Себәби еке-тәк Худай бардыр. Ол сүннетлилери-де, сүннетсизлери-де[†] иман аркалы аклаяндыр[+]. 31Онда нәме? Иман аркалы Мусаның Кануныны ятырярысмы? Ёк! Терсине, биз оны беркарар эдйәрис[+].

#### 4‑нҗи бап


Ыбрайымың иманы

1Ёкарда айдыланлары назара алып, атамыз Ыбрайым бабатда нәме айдып билерис? 2Эгер Ыбрайым Худайың[†] назарында ягшы ишлери аркалы акланан болса, онда, догрудан-да, өвнүп билерди, эмма Худайың өңүнде дәл. 3[+]Чүнки Мукаддес[†] Язгыда: «Ыбрайым Худая иман этди ве Худай оны догры[†] хасаплады» дийип язылгыдыр[+]. 4Хайсыдыр бир иш эдйән адам өз чекен зәхмети үчин хак аляндыр. Бу пешгеш дәлдир. 5Эмма гүнәкәрлери аклаян Худая иман эдйән адам хич иш этмесе-де, иман эдйәндиги үчин Худайың хузурында акланяндыр[+]. 6Ине, ягшы ишлери этмесе-де, Худай тарапындан акланан адамы Давут хем багтыяр сайып, шейле диййәр:[+]

7[+]«Языгы багышланан, гүнәси өртүлен адам
нәхили багтлы!
8Реб[†] тарапындан этмиши хасаба алынмаян адам
нәхили багтлы!»[+]

9Эйсем бу багтыярлык диңе сүннетлилере дегишлимидир? Я-да сүннетсизлере[†] хем дегишлимикә? Озал айдышымыз ялы, Худай Ыбрайымың иманы үчин оны догры хасаплады[+]. 10Эгер шейле болса, хачан догручыл хасаплады? Сүннетленмәнкәми[†] я-да сүннетлененден соң? Ёк, соң дәл-де, өң догручыл хасаплады! 11Ыбрайым сүннетленмәнкә иман этди, сүннети болса иман аркалы алан акланмасының мөхүри хөкмүнде кабул этди. Шейдип, Ыбрайым сүннетсизликде иман эдип, догручыл хасапланан хер бир адамың атасы[†] болды[+]. 12Шейле-де, атамыз Ыбрайым сүннетлилериң хем атасыдыр. Йөне шейле сүннетлилериң иманы Ыбрайымың сүннетленмеден озал иман эдиши ялы болмалыдыр.

13Худай Ыбрайыма ве онуң неслине дүнйәни мирас[†] бермеги вада берди. Бу вада Ыбрайыма Мусаның Кануныны[†] берҗай эдендиги үчин дәл-де, иман эдип, Худайың назарында догручыл хасапланандыгы үчин берилди[+]. 14Чүнки Мусаның Кануныны берҗай эдйәнлер дүнйәни мирас алҗак болсалар, онда иман әхмиетини йитирерди, ваданың бахасы болса көр көпүк боларды[+]. 15Себәби бу Кануның бозулмагы Худайы газапландыряр. Эмма Кануның болмадык еринде Кануны бозмаклык-да ёкдур[+]. 16-17[+]Шоңа гөрә-де, берлен ваданы иман аркалы алып боляндыр. Вада мерхеметли пешгеш болуп, Ыбрайымың тутуш неслине – диңе Мусаның Канунына эе боланлара дәл, эйсем Ыбрайым ялы иман эдйәнлериң барына дегишлидир. Мукаддес Язгыда Худайың Ыбрайыма: «Сени көп миллетлериң[†] атасы этдим» дийши ялы, Ыбрайым Худайың назарында әхлимизиң атамыздыр. Себәби ол мерхумлары дирелдйән ве озал болмадык затлары бар эдйән Худая иман этди[+][+]. 18[+]Худай Ыбрайыма «Сениң сан-саҗаксыз неслиң болар» дийип айдыпды. Шонуң үчин-де, Ыбрайым көп миллетлериң атасы болмага хич умыдының галмандыгына гарамаздан, иманы себәпли умытдан дүшмеди[+]. 19Ол яшының йүзе голайлап, билинде кувватының галмандыгына, Сараның[†] өнелгесиздигине гарамаздан, иманында говшамады[+]. 20Худайың берен вадасына шүбхеленип, имансызлык этмеди. Терсине, иманда беркәп, Худайы шөхратландырды.[†] 21Ол Худайың Өз берен вадасында тапылҗакдыгына долы ынанды. 22Ине, шейле иманы үчин Худай «оны догры хасаплады»[+]. 23Бу сөзлер диңе Ыбрайыма дегишли дәлдир. 24Бу бизе, ягны Реббимиз Иса[†] Месихи[†] өлүмден дирелден Худая иман эдип, догручыл хасапланянлара хем дегишлидир[+]. 25Иса Месих бизиң гүнәлеримиз үчин өлүме табшырылып, Худайың назарында акланылмагымыз үчин дирелдилди[+].

#### 5‑нҗи бап


Худай[†] билен ярашык

1Шейлеликде, биз иманымыз билен акланып, Реббимиз Иса[†] Месих[†] аркалы Худай билен ярашдык[+]. 2Иса Месих бизе Худайың мерхеметиниң гапысыны ачып берди. Биз иман аркалы бу мерхемете улашып, берк дурус ве Худайың шөхратына[†] шәрик болҗакдыгымыза умыт баглап бегенйәрис[+]. 3Диңе муңа дәл, эйсем мушакгатларымыза хем бегенйәрис, себәби мушакгатларың чыдамы,[+] 4чыдамың эрҗеллиги, эрҗеллигиң хем умыды дөредйәндигини билйәрис. 5Шейле умыт бизи утандырмаз, себәби берлен Мукаддес Рух[†] аркалы йүрегимиз Худайың сөйгүсинден долуп-дашяр[+].

6Бизиң өзүмизи акламага гүйҗүмиз ёкка, Иса Месих Худайың өңден беллән вагтында биз худайсызлар үчин өлди. 7Хатда догры[†] адам үчин өлмәге тайын адамы тапмак кындыр. Йөне ким билйәр, белки, ягшы адам үчин өлүп билҗегиң тапылмагы-да ахмал. 8Эмма Иса Месих хениз гүнәкәркәк, бизиң үчин өлди. Шейдип, Худай бизе болан сөйгүсини гөркезди[+]. 9Шоңа гөрә-де, Месихиң ганы билен акланан болсак, Ол аркалы Худайың газабындан гутулҗагымыз хем гүррүңсиздир[+]. 10Чүнки душманкак Оглуның өлүми аркалы Худай билен ярашан болсак, онда Онуң өмри аркалы халас эдилҗегимиз хем гүррүңсиздир[+]. 11Мундан башга-да, биз Худайың Реббимиз Иса Месих аркалы эден ишлерине бегенйәрис, себәби Ол бизи Худай билен ярашдырды.


Өлүм Адам атадан,[†] яшайыш Иса Месихдендир

12Бир ынсан, ягны Адам ата зерарлы гүнә дүнйә аралашды, гүнә болса өлүмиң гелмегине себәп болды. Ынсанларың әхлиси гүнәли боланы үчин, өлүм оларың үстүнден хөкүм сүрүп башлады[+]. 13Гүнә Канун[†] берилмәнкә-де дүнйәде барды, йөне Кануның болмадык еринде гүнә хасаба алынмаяр[+]. 14Муңа гарамаздан, Адам атадан башлап Муса ченли яшанлар Адам атаныңкы ялы гүнә этмеселер-де, өлүм оларың үстүнден хөкүм сүрди.

Адам ата белли бир дереҗеде өзүнден соң гелмели Адамың, ягны Иса Месихиң нусгасы болды[+]. 15Эмма Худайың пешгеш берен мерхеметини Адам атаның гүнәси билен деңешдирип-де болмаз! Чүнки бир адамың гүнәси көплери өлүме дучар этди; башга бир Адамың, ягны Иса Месихиң мерхемети аркалы болса көплер Худайың бу пешгешини болдан-бол алды[+]. 16Хава, Худайың пешгеш берен мерхемети Адам атаның гүнәси ялы дәлдир. Себәби бир гүнә җезаландырылып, хөкүм эдилмә сезевар этди. Эмма көп гүнәлерден соң пешгеш берлен мерхемет акланманы гетирди[+]. 17Чүнки бир адамың гүнәси зерарлы ве шол адам аркалы өлүм хөкүм сүрүп башлады. Эмма Худайың чәксиз мерхемети билен акланма пешгешиниң боллугыны аланларың бары инди бир Адам, ягны Иса Месих аркалы бакы яшайышда хөкүм сүрерлер[+]. 18Шейлеликде, бир адамың гүнәси зерарлы хеммелериң хөкүме дучар болшы ялы, бир Адамың догрулыгы аркалы-да хеммелере яшайыш берйән акланма гелди[+]. 19Бир адамың битабынлыгы аркалы көп адамың гүнәкәр болшы ялы, бир Адамың табынлыгы аркалы көп адам догручыл болар[+]. 20Гүнәниң месе-мәлим болмагы үчин, Канун ара гирди. Йөне адамлар гүнәни көпден-көп этдигисайы, Худайың мерхемети хас-да артды[+]. 21Озал гүнә хөкмүрованлык сүрүп, хеммелериң өмүр танапыны гырярды. Инди велин Худайың мерхемети хөкмүрованлык сүрйәр. Шоңа гөрә-де, биз акланып, Реббимиз Иса Месих аркалы бакы яшайша эе болдук[+].

#### 6-нҗы бап

1Онда нәме, Худай[†] Өз мерхеметини бизе көпден-көп гөркезсин дийип, гүнә эдибермелими? 2Элбетде, ёк! Биз гүнә бабатда өлдүк ахырын. Онсоң ненең эдип гүнә ичинде яшап билерис[+]? 3Я-да сиз сува чүмдүрилиш аркалы Иса[†] Месих[†] билен биригип, инди Онуң өлүмине шәрик боляндыгымызы билмейәңизми? 4Хава, биз сува чүмдүрилиш аркалы Месих билен өлүп, җайландык. Шоңа гөрә-де, Атаның шөхратлы[†] гудраты аркалы Месихиң өлүмден дирелиши ялы, биз хем тәзе яшайша эе болуп билерис[+]. 5Биз Месихиң өлүминде Онуң билен бириген болсак, онда дирелишинде-де Онуң билен биригерис[+]. 6Биз мундан бейләк гүнәниң гулы болмаз ялы, көне тебигатымызың Иса Месих билен хача чүйленендигини билйәрис. Биз инди гүнәниң боюнтырыгындан бошандык[+]. 7Өлен адам гүнәниң ыгтыярындан азатдыр[+]. 8Эгер биз Месих билен өлен болсак, онда Онуң билен яшаҗакдыгымыза хем ынанярыс[+]. 9Биз Месихиң өлүмден дирелип, асла өлмеҗекдигини, өлүмиң инди Оңа өз хөкүмини йөредип билмейәндигини билйәрис[+]. 10Иса Месих Өз өлүми аркалы гүнәниң ыгтыярыны мүдимилик ёк этди. Онуң хәзирки яшайшы болса диңе Худайың шөхраты үчиндир[+]. 11Шоңа гөрә-де, сиз хем өзүңизи гүнә үчин өли, Иса Месих билен биригендигиңиз себәпли Худай үчин дири сайың. 12Сиз паны тениңизиң гүнәли хөвеслерине эермез ялы, гүнәниң өз тениңизе хөкүм сүрмегине ёл бермәң[+]. 13Беден агзаларыңызы яманлык гуралы хөкмүнде гүнәниң ыгтыярына табшырмаң. Терсине, өлүмден дирелен хөкмүнде өзүңизи Худая табшырың. Гой, бедениңизиң хер бир агзасы Худайың догрулык гуралы болсун[+]. 14Шонда гүнә сизе өз хөкүмини йөретмез, себәби сиз Кануның[†] ыгтыярында дәл-де, мерхеметиң ыгтыярындасыңыз.


Догрулыгың гуллары

15Инди нәме? Биз инди Кануның ыгтыярында дәл-де, мерхеметиң ыгтыярында дийип, гүнә эдибермелими? Элбетде, ёк! 16Эйсем сиз өзүңизи кимиң табынлыгына табшырсаңыз, шонуң-да гулуна өврүлйәндигиңизи билмейәңизми нәме? Сиз нәмәниң гулы: өлүме элтйән гүнәниң гулумы я-да догрулыга элтйән табынлыгың гулы[+]? 17Хава, сиз гүнәниң гулудыңыз, йөне Худая шүкүр, кабул эден таглыматыңыза йүрекден табын болдуңыз, 18гүнәниң ыгтыярындан азат эдилип, догрулык гуллары болдуңыз[+]. 19Сизиң ынсан эҗизлигиңизи назара алып, сизе сада сөзлер билен айдярын: сиз озал беден агзаларыңызы харамлыга ве гитдигисайы артян биканунлыга табшырыпдыңыз. Инди болса беден агзаларыңызы халал яшайша элтйән догрулыга табшырың. 20Сиз гүнәниң гулларыкаңыз, догрулыгы берҗай этмекден азатдыңыз. 21Озал эден ишлериңизден, ягны шинди утанян ишлериңизден нәме бәхбит гөрдүңиз? Шейле ишлериң соңы өлүмдир. 22Йөне инди гүнәниң ыгтыярындан азат эдилип, Худайың гулы болдуңыз. Мунуң нетиҗеси халал яшамаклык, соңы болса бакы яшайышдыр[+]. 23Чүнки гүнәниң музды өлүм, Худайың пешгеши болса Реббимиз Иса Месих аркалы берилйән бакы яшайышдыр[+].

#### 7‑нҗи бап


Канундан[†] азатлык

1Эй, доганлар, сизе Мусаның Кануныны билйән адамлар хөкмүнде йүзленйәрин. Эйсем сиз бу Кануның диңе дири адама өз хөкүмини йөредйәндигини билмейәңизми нәме? 2Мысал үчин, әрли аялы алып гөрелиң. Ол әри дирикә, бу Канун боюнча оңа баглыдыр. Эмма әри өлсе, ол ника канунындан азатдыр[+]. 3Эгер аял әри дирикә башга бирине дурмуша чыкса, бу зынахорлыкдыр. Эмма әри өлсе, ол канундан азатдыр, башга әре барса хем зынахор дәлдир[+]. 4Эй, доганларым, сиз бабатда хем шейледир. Сиз Иса[†] Месихиң[†] хачдакы өлүми аркалы Мусаның Кануны үчин өлүсиңиз. Худая ягшы ишлериңизиң хасылыны гетирер ялы, сиз инди башга Бирине, ягны өлүмден дирелен Иса Месихе дегишлисиңиз[+]. 5Биз ынсан тебигатымыза гөрә яшаяркак, бу Канун бизиң беден агзаларымызда гүнәли хөвеслери оярярды. Бу хөвеслер бизи гүнәли ишлере имриндирип, өлүме элтйәрди. 6Эмма биз өзүмизи туссаглыкда саклан Канун бабатда өлүп, ондан азат эдилдик. Биз инди Кануна табын болан көне йөрелгә гөрә дәл-де, эйсем Мукаддес Руха[†] эерйән тәзе йөрелгә гөрә Худая хызмат эдип билерис[+].


Мусаның Кануны гүнәни әшгәр эдйәр

7[+]Онда нәме, Мусаның Кануны эрбет бир затмы? Элбетде, ёк! Йөне бу Канун болмадык болса, мен гүнәниң нәмедигини-де билмездим. Канун: «Башганың задына гөз дикме» дийип буюрмадык болса, мен мунуң гүнәдигини хем билмездим[+]. 8Гүнә болса бу буйрукдан өз бәхбидини арап, мени хер түйсли ачгөзлүге имриндирди. Кануның болмадык еринде гүнә өлүдир[+]. 9Мен Канун берилмәнкә диридим. Эмма Канун берленден соң гүнә җанланды-да, 10мен өлдүм. Хава, маңа яшайыш бермели Канун мениң өлмегиме себәп болды[+]. 11Себәби гүнә Кануның буйругыны тутарык эдинип, мени алдава салды-да, ол аркалы өлдүрди. 12Эмма Канун шонда-да мукаддесдир;[†] онуң хер бир буйругы мукаддес, адалатлы[†] ве оңатдыр[+].

13Онда нәме, оңат зат мениң өлмегиме себәп болайдымы? Элбетде, ёк! Мени оңат буйруклар аркалы гүнә өлдүрди. Гүнәниң хакыкы тебигаты хут шейле аян болмалыды. Шейдип, гүнәниң нәдереҗеде эрбетдиги әшгәр болды. 14Биз Мусаның Канунының Худай[†] тарапындан берлендигини билйәрис. Мен болса гүнәниң есирлигиндәки бир эҗиз ынсандырын. 15Мен өз эдйәнлериме өзүм дүшүнемок, себәби халаян задымы этмән, йигренйән задымы эдйәрин[+]. 16Эгер мен йигренйән задымы эдйән болсам, онда бу Кануның оңатдыгы билен ылалашярын[+]. 17Эгер шейле болса, онда эдйәнлерими мен дәл-де, менде месген тутан гүнә эдйәндир. 18Менде, хава, ынсан тебигатымда оңат задың ёкдугыны анык билйәрин. Себәби оңат ишлери этмәге ислегим болса-да, олары амал этмеги башармаярын[+]. 19Мен ислейән оңат ишлерими этмән, терсине, йигренйән эрбет ишлерими эдйәрин[+]. 20Эгер ислемейәними эдйән болсам, онда оны инди мен дәл-де, ичимде месген тутан гүнә эдйәндир. 21Шейлеликде, мен дурмушда шейле йөрелгәниң бардыгыны билдим: оңат иши этмекчи болан бадыма, менде яманлык хәзир боляр. 22Бүтин калбым билен Худайың Канунындан леззет алсам-да,[+] 23беденимиң шол йөрелгә йыкгын эдйәндигини гөрйәрин. Бу йөрелге мениң аңымдакы йөрелгә гаршы гөрешип, беденимдәки гүнә йөрелгесине мени есир эдйәр[+]. 24Вах, мен багтыгараны дийсене! Өлүме элтйән бу беденимден мени ким халас эдер? 25Худая шүкүр! Ол бизи Реббимиз Иса Месих аркалы халас этди!

Шунлукда, аңым билен Худайың Канунына гуллук этсем-де, ынсан тебигатыма гөрә гүнә канунының гулудырын.

#### 8‑нҗи бап


Яшайыш берйән Мукаддес Рух[†]

1Шейлеликде, Иса[†] Месихе[†] дегишли боланлар[*] инди асла хөкүм эдилмез. 2Себәби яшайыш берйән Мукаддес Рух мени Иса Месих аркалы гүнәниң ве өлүмиң ыгтыярындан азат этди[+]. 3-4Мусаның Кануны[†] ынсан хөвеслеримизиң хөтдесинден гелип билмәнсоң, бизи халас эдип билмеди. Кануның башармадык ишини Худай[†] амала ашырды. Худай дүнйәдәки гүнә себәпли Өз Оглуны бир гүнәкәр ынсан кимин иберди-де, Ол аркалы гүнәни хөкүм этди. Худай муны Кануның адалатлы[†] талапларының бизде берҗай болмагы үчин амал этди. Шунлукда, биз инди ынсан хөвеслеримизе гөрә дәл-де, Мукаддес Руха гөрә яшаярыс[+][+]. 5Чүнки ынсан хөвеслерине гөрә яшаянлар бу хөвеслериң оңлаян затлары барада пикир эдйәрлер. Мукаддес Руха гөрә яшаянлар болса Онуң оңлаян затлары барада пикир эдйәндир[+]. 6Ынсан хөвеслеринден дөрейән пикирлер адамы өлүме элтйәр. Мукаддес Рухдан дөрейән пикирлер болса яшайыш ве парахатлык берйәр. 7Ынсан хөвеслеринден дөрейән пикирлер Худая душмандыр. Себәби олар Худайың Канунына табын дәлдир, аслында табын болмагы башарян хем дәлдир[+]. 8Шонуң үчин-де, ынсан хөвеслерине гөрә яшаянлар Худайың гөвнүнден туруп билмез. 9Эгер Худайың Рухы догрудан-да калбыңызда месген тутан болса, сиз ынсан хөвеслериниң ыгтыярында дәлсиңиз, сиз Мукаддес Рухуң ыгтыярындасыңыз. Кимде Месихиң Рухы болмаса, ол Месихе дегишли дәлдир[+]. 10Эгер Иса Месих калбыңызда месген тутан болса, онда гүнә зерарлы өлмели болсаңыз-да, Мукаддес Рух сизе яшайыш берер, себәби сиз Худайың хузурында акланансыңыз. 11Эгер Иса Месихи өлүмден Дирелдениң Рухы калбыңызда яшаян болса, онда Ол калбыңызда яшаян Өз Рухы аркалы Иса Месихи дирелдиши ялы, сизиң-де паны тениңизи өлүмден дирелдер[+].

12Шоңа гөрә-де, эй, доганлар, биз инди ынсан хөвеслериниң талапларына гөрә яшамага борчлы дәлдирис. 13Эгер сиз ынсан хөвеслериниң талапларына гөрә яшасаңыз, өлерсиңиз. Эмма ынсан хөвеслериниң яман ишлерини Мукаддес Рухуң гүйҗи аркалы ёк этсеңиз, яшарсыңыз[+]. 14Себәби Мукаддес Руха эерйәнлер Худайың перзентлеридир[+]. 15Худай бизе Өз Рухуны берди. Ол муны гайтадан гул болуп, горкуда яшамагымыз үчин дәл, эйсем Онуң перзентлери болуп, Мукаддес Рух аркалы «Абба![*] Атам!» дийип чагырмагымыз үчин амал этди[+]. 16Мукаддес Рух бизиң рухумыз билен бирликде Худайың перзентлеридигимизе гүвә гечйәр[+]. 17Шейлеликде, перзентлери болан болсак, онда мирасдүшеридирис. Худайың мирасдүшерлери болян болсак, онда Иса Месихиң хем мирасдашларыдырыс. Биз Иса Месихиң гөрен гөргүлерине шәрик болян болсак, онда Онуң шан-шөхратына[†] хем шәрик боларыс[+].


Гөргүлер ве шөхрат

18Мениң пикиримче, шу вагткы гөргүлеримизи бизе аян болҗак гелеҗекки шөхрат билен деңешдирип-де болмаз[+]. 19Худайың Өз перзентлериниң шөхратыны аян этҗек пурсадына бүтин ярадылыш хем сабырсызлык билен гарашяр. 20-21Себәби ярадылыш өз ислеги боюнча дәл-де, Худайың ислеги боюнча пучлуга табын болупды. Инди болса Худайың перзентлериниң шан-шөхрата говшан пурсадында ярадылыш өзүниң хем чүйреме нәлетинден азат эдилип, шол шөхрата говшарын дийип умыт эдйәр[+]. 22Биз бүтин ярадылышың шу вагта ченли ахы-нала чекип, бургы җебирлерини чекйәндигини билйәрис[+]. 23Диңе бир ярадылыш дәл, эйсем гелеҗекдәки шөхратың кепили хөкмүнде Мукаддес Рухы алан биз хем ахы-нала чекйәрис. Себәби биз өзүмизиң огуллыга алнып, беденимизиң чүйремеден азат эдилмегине сабырсызлык билен гарашярыс[+]. 24Биз халас эдиленимиз үчин, инди бу умыдымыз бардыр. Йөне гөзе гөрнүп дуран умыт асла умыт дәлдир. Гөрүп дуран задына умыт баглаян бармы нәме[+]? 25Биз гөрмейән задымыза умыт баглап, шоңа сабырлылык билен гарашяндырыс. 26Мукаддес Рух хем эҗизлигимизде бизе көмек берйәр, себәби биз хатда нәхили ве нәме барада дилег этмелидигимизи хем билмейәрис. Эмма Мукаддес Рухуң Өзи сөз билен беян эдип болмаҗак иңңилдилер билен бизиң үчин төвелла эдйәр. 27Ынсан йүрегиниң җүммүшини билйән Худай Мукаддес Рухуң пикирлерине дүшүнйәндир. Себәби Мукаддес Рух Худайың ислегине гөрә Онуң халкы үчин ялбаряндыр[+]. 28Биз Худайы сөййәнлер ве Онуң максадына гөрә чагырыланлар үчин хемме задың оларың пейдасына эдилйәндигини билйәрис.

29Чүнки Худай олары эзелден сайлап-сечди ве Оглуна меңзетмеги овалдан карар этди. Ол муны Иса Месихиң көп санлы доганларының арасында новбахар болмагы үчин амал этди[+]. 30Худай эзелден сайлап-сеченлерини чагырды, чагыранларыны аклады, акланларыны шан-шөхрата беследи[+].


Худайың сөйгүси

31Булардан башга айдара зат галдымы? Худай бизлик болса, ким бизе гаршы чыкып билер[+]? 32Худай хатда Өз Оглуны аяман, Оны бизиң гүнәлеримиз үчин өлүме табшыран болса, онда Онуң билен бирликде бейлеки затларың барыны хем эчилмезми нәме?![+] 33Худайың сайлап-сеченлерини айыпламага ким милт эдер? Хич ким, себәби олары Худайың хут Өзи аклаяр![+] 34Худайың халкыны ким хөкүм эдип билер? Хич ким, себәби өлүмден дирелен Иса Месих Худайың сагында отурып, бизиң үчин төвелла эдйәр[+]. 35Биз гөргүдир мушакгатлары чекйәрис, ызарланмалара, ачлыга, мәтәчлиге дучар болярыс, ховп-хатара ве өлүм ховпуна сезевар эдилйәрис. Эйсем буларың бары бизи Иса Месихиң сөйгүсинден айрып билерми? Элбетде, ёк! Себәби Мукаддес[†] Язгыларда шейле язылгыдыр:[+]

36[+]«Биз хер гүн Сениң үчин өлдүрилйәрис,
дамагы чалынҗак гоюн сайылярыс»[+].

37Йөне биз өзүмизи Сөййән аркалы бу кынчылыкларың барыны еңйәрис[+]. 38-39Себәби мен не өлүмиң, не-де яшайшың, не перишделериң,[†] не-де җынларың, не хәзирки, не гелеҗекки ягдайларың, не-де гүйчлериң, не белентлигиң, не-де чуңлугың – ярадылан затларың бириниң-де бизи Реббимиз Иса Месих аркалы аян болан Худайың сөйгүсинден айрып билмеҗекдигине берк ынанярын[+].

#### 9-нҗы бап


Худайың[†] сайлап-сечен халкы

1-2Мениң улы гайгым, йүрегимде дынгысыз агырым бар. Мунуң хакыкатдыгына, ялан сөзлемейәндигиме Иса[†] Месихиң[†] адындан гүвә гечйәрин. Сөзлериме Мукаддес Рух[†] аркалы ынсабым-да шаятдыр[+]. 3-4Хава, мен ганыбир доганларым болан ысрайыл[†] халкының Иса Месихден айра дүшенинден, өзүмиң гаргыша галып, оларың хатырасына Месихден айра дүшмәге-де кайылдырын. Худай олары огуллыга алды, олара Өз шан-шөхратыны[†] аян эдип, олар билен әхт[†] баглашды. Ол Кануны[†] ве ыбадатханадакы[†] хызматы олара ынанды, вадаларыны хем олара берди[+]. 5Олар бейик ата-бабаларымызың неслидир. Иса Месих хем ынсан тебигаты боюнча олардан гелип чыкандыр. Бүтин барлыгың Хөкүмдары болан Худая бакы шөхрат болсун! Омын![†]

6Мен Худай Өз вадасында тапылмады диемок. Себәби аслы ысрайыл боланларың бары хакыкы ысрайыл дәлдир[+]. 7[+]Ыбрайымың неслинден боланларың-да бары онуң хакыкы перзенди дәлдир. Себәби Мукаддес[†] Язгыларда: «Сениң адың Ысхагың несли аркалы довам эдер» дийип язылгыдыр[+]. 8Диймек, Ыбрайымың неслинден боланларың барына Худайың перзенди дийип болмаз. Диңе вада гөрә догланлар Ыбрайымың хакыкы несли хасапланяндыр[+]. 9[+]Чүнки: «Белленен вагтда доланып геленимде, Сараның[†] бир оглы болар» дийлип вада берлипди[+]. 10Мундан башга-да, Ребеканың экизлери Ысав билен Якубы ятлалы. Оларың икиси-де бир атадан, ягны атамыз Ысхакдан доглупды[+]. 11-12[+]Йөне экизлер хениз догулманка, хениз яманлык я ягшылык этмәнкә, Худай Ребека «Улусы кичисине гул болар» дийип айдыпды. Бу сөзлер сайланып-сечилмәниң ынсан ишлерине дәл-де, диңе Чагырана баглыдыгыны мәлим этмек үчин айдылыпды[+]. 13[+]Хава, Мукаддес Язгыларда: «Мен Якубы сайладым, эмма Ысавы рет этдим» дийип язылгыдыр[+]. 14Муңа нәме диели? Эйсем Худай адалатсызмыдыр? Элбетде, ёк![+] 15[+]Себәби Ол Муса: «Мен ислән адамыма мерхемет, ислән адамыма хем рехим-шепагат эдерин» дийип айдыпды[+]. 16Шонуң үчин-де, сайланып-сечилме адамың ислегине я-да тагалласына дәл-де, Худайың мерхеметине баглыдыр. 17[+]Худай Мукаддес Язгыларда Мүсүриң фараонына:[†] «Мен Өз гүйҗүми сенде гөркезип, адымы тутуш дүнйә җар этмек максады билен сени патыша этдим» дийип айдыпды[+]. 18Шейлеликде, Худай исләнине рехим-шепагат эдйәр, исләниниң йүрегини гаталдяр.

19Онда менден: «Эгер шейле болса, онда нәме үчин Худай адамлары язгаряр? Онуң ислегине гаршы чыкып билҗек бармы?» дийип сорамагың мүмкин[+]. 20[+]Хей, адам, Худая геп гайтарар ялы, сен киммишиң? Хей-де ясалан зат өзүни ясандан: «Нәме үчин мени бейле ясадың?» дийип сорап билерми[+]? 21Эйсем күйзегәриң шол бир тоюндан ислән габыны: бирини той-байрамлар үчин, бейлекисини гүнделик ишлер үчин ясамага хакы ёкмы нәме[+]? 22Худай Өз гудратыны гөркезмек үчин, хеләкчилиге доглан адамларың үстүне газабыны дөкүп билйәр. Йөне Ол Өзүни газапландырян адамлара улы сабыр-такатлык эдйәндир![+] 23Худай Өзүниң өңден шөхрат үчин тайярлап, мерхемет эденлерине Өз шөхратының байлыгыны билдирмек үчин шейле сабыр-такатлы боляндыр. 24Худайың шейле мерхемет эденлериниң ве чагыранларының арасында диңе яхудылар[†] дәл, эйсем башга миллетлер[†] хем бардыр. Хава, буларың арасында биз хем бардырыс[+]. 25[+]Худай Хошея пыгамбер[†] аркалы шейле диййәр:

«Мениң халкым болмадыга „Халкым“ диерин,
сөйгүли болмадыга „Сөйгүлим“ диерин[+].
26[+]Олара: „Сиз Мениң халкым дәлсиңиз“ дийлен ерде,
„Сиз дири Худайың огулларысыңыз“ дийлер»[+].

27[+]Ишая пыгамбер[†] хем Ысрайыл барада шуны җар этди: «Ысрайыл халкы деңиз якасындакы чәге дей көп болса-да, диңе бирнәчеси халас боларлар. 28Чүнки Реб[†] Өз чыкаран хөкүмини тутуш ер йүзүнде тизара ве гутарныклы амала ашырар».[*][+] 29[+]Ишая хем өңден шулары айдыпды:

«Эгер Хөкмүрован Реб
зүрятларымызы аман галдырмадык болсады,
Содом[†] ялы болардык,
Гомора[†] меңзәрдик»[+].


Ысрайылың имансызлыгы

30Бу нәме дийилдиги? Худайың хузурында акланмага ымтылмадык миллетлер иман эдип, акландылар[+]. 31Ысрайыл халкы болса Мусаның Кануныны берҗай этмек аркалы акланмакчы болды, йөне муны башармады[+]. 32Нәме үчин? Себәби оларың ымтылышлары имана дәл-де, Кануна даянды. Олар «Бүдреме дашына» бүдредилер. 33[+]Худай Мукаддес Язгыларда олара бу даш барада айдыпды: «Ине, Мен Сионда[†] бүдреме Дашыны, йыкян Гая гойярын; Оңа бил баглан утандырылмаз»[+].

#### 10-нҗы бап

1Эй, доганлар, ысрайыл[†] халкының халас болмагы мениң көңүл күйсегимдир. Мен бу хакда элмыдама Худая дога-дилег эдйәрин. 2Чүнки Худайың[†] буйрукларыны берҗай этмекде оларың дийсең ыхласлыдыгына өзүм дири шаят. Эмма шейле ыхласлы болсалар-да, оларың Худай хакда хакыкы билими ёк[+]. 3Олар Худайың догрулыгына дүшүнмедилер. Шонуң үчин-де, Мусаның Кануныны[†] берҗай этмек аркалы акланҗак болуп, Худайың догрулыгына табын болмадылар[+]. 4Иса[†] Месих[†] болса бу Кануның максадыны амала ашырды. Шонуң үчин-де, Оңа иман эдйән хер кес Худай тарапындан акланандыр[+]. 5[+]Кануна даянян догрулык барада Муса шейле язяр: «Оны берҗай эдйән адам аман галар»[+]. 6-7[+]Имана даянян догрулык барада, болса ол шейле диййәр: «„Ол ере ким чыкар?“, (ягны Месихи гөклерден индирмек үчин), „Дүйпсүз чукура ким инер?“, (ягны Месихи дирелтмек үчин) – дийип, өз-өзүңден сорама»[+][+]. 8[+]Шейле-де, имандан болан догрулык: «Бу сөз саңа якындыр, ол сениң агзыңда ве йүрегиңдедир» диййәр. Бу сөз болса бизиң вагыз эдйән иманымыз хакдакы хабардыр[+]. 9Шоңа гөрә-де, эгер сен агзың билен Иса Месихиң Ребдигини ыкрар этсең, Худайың Оны өлүмден дирелденине йүрекден иман этсең, халас боларсың[+]. 10Чүнки чын йүрекден иман эдйән адам акланар, агзы билен ыкрар эдйән хем халас болар. 11[+]Мукаддес[†] Язгылар хем: «Оңа бил баглан утандырылмаз» диййәндир[+]. 12Бу яхудылара-да,[†] бейлеки миллетлере-де[†] дегишлидир. Себәби хеммелериң Ребби бирдир, Ол Өзүни чагырянларың барына сахыдыр[+]. 13[+]Чүнки: «Ребби чагыран хер бир ынсан халас болар»[+]. 14Йөне адамлар Худая иман этмеселер, Оны нәдип чагырсын? Худай барада эшитмеселер, Оңа нәдип иман этсин? Худай барада вагыз эдилмесе, адамлар Ол барада нәдип эшитсин?![+] 15[+]Эгер вагызчылар иберилмесе, нәдип вагыз эдилсин? Вагызчылар барада Мукаддес Язгыларда шейле язылгыдыр: «Хош Хабары ыглан эдйәниң гелши не гөзелдир!»[+]. 16[+]Йөне бу хабары хеммелер кабул этмеди. Ишая хем бу барада: «Я Реб[†], бизиң хабарымыза ким ынанды?» дийип сораяр[+]. 17Шунлукда, иман эшитмекден, хава, Иса Месих хакдакы Хош Хабары эшитмекден дөрейәндир[+]. 18[+]Йөне мен шуны сорамакчы: эйсем ысрайыл халкы Хош Хабары эшитмедими? Элбетде, эшитди, себәби Мукаддес Язгыларда шейле язылгыдыр:

«Тутуш ер йүзүне яйрандыр олаң овазы,
дүнйәниң дөрт күнҗегине – олаң сөзлери»[+].

19[+]Инди шуны хем сорайын: я ысрайыл халкы дүшүнмедимикә? Элбетде дүшүнди, себәби Худай Муса аркалы олара:

«Мен хем миллет болмадыклар билен сени габандырарын,
акмак[†] бир халк билен оларың гахарыны гетирерин»

дийипди[+]. 20[+]Ишая хем:

«Мени агтармаянлар Мени тапдылар,
Мени сорамаянлара Өзүми аян этдим»

дийип, Реббиң сөзлерини батыргайлык билен мәлим эдйәр.

21Ысрайыл хакда болса Реб: «Мен питнечи ве өздиенли халка гүнузын эллерими узадып отырын» дийип айдяр[+].

#### 11‑нҗи бап


Худая садык галанлар

1Инди шуны сорайын: эйсем Худай[†] Өз халкыны рет эдәйдимикә? Элбетде, ёк! Мен-де Ыбрайымың неслинден, бенямин тиресинден болан ысрайылларың биридирин[+]. 2Худай Өзүниң эзелден сайлап-сечен халкыны рет эденок. Я-да Мукаддес[†] Язгыларда Ыляс пыгамбер[†] барада языланлар ядыңызда дәлми? Ол Худая ысрайыл[†] халкы барада арз эдип, шейле диййәр:[+] 3[+]«Я Реб[†], ысрайыллар Сениң пыгамберлериңи[†] өлдүрип, гурбанлык сыпаларыңы[†] йыкдылар, еке мен галдым. Олар җаныма каст этмек үчин, инди мени ызарлап йөрлер»[+]. 4[+]Шонда Худай оңа нәме җогап берди? Худай: «Мен Ысрайылда Багал[†] бутуна сежде этмедик еди мүң адамы Өзүме айрып гойдум» дийди[+]. 5Шонуң ялы хәзирки вагтда хем Худая садык галанлар бар. Олар Худайың мерхеметине гөрә сайлананлардыр[+]. 6Мерхемете гөрә сайланан болсалар, онда ынсан ишлерине гөрә сайланан дәлдир. Ёгса мерхемет мерхемет болмазды.[*]

7Инди нәме? Ысрайыл халкы догрулыга ымтылса-да, оңа етип билмеди. Оңа диңе сайланып-сечиленлер етди, галанлары болса өз доң йүреклериниң ыгтыярына табшырылды[+]. 8[+]Мукаддес Язгыларда олар барада шейле язылгыдыр:

«Худай олары агыр ука батырды,
олара гөрйән гөз,
эшидйән гулак бермеди»[+].

9[+]Давут хем олар барада шейле диййәр:

«Олара өз сачагы гапан ве дузак болсун,
бүдреме дашы ве алҗак җезасы болсун.
10Гой, гөзлери гараңкырасын, гөрүп билмесин,
биллери өмүрлик бүкүлип галсын»[+].


Сапылан балдаклар

11Онда шейле сораг йүзе чыкяр: эйсем яхудылар[†] гайдып галмаз ялы йыкылайдылармыка? Элбетде, ёк! Хава, олар Иса[†] Месихи[†] рет этдилер, йөне оларың бу гүнәси бейлеки миллетлериң[†] халас эдилмегине себәп болды. Бейлеки миллетлериң халас эдилмеги болса яхудыларың габанҗаңлыгыны оярмалыды. 12Хава, яхудыларың бу гүнәси бүтин дүнйәниң ялканмагына себәп болды. Оларың бу гүнәси башга миллетлер үчин бәхбитли болды. Эгер оларың гүнәси шейле ялканышы гетирен болса, онда тутуш Ысрайыл Худая долананда, бу ялканыш гөр бак нәхили болар!

13Инди болса сизе, ягны яхуды дәллере йүзленйәрин. Худай мени ресуллыга белләп, сизе Хош Хабары вагыз этмәге иберди. Мен муңа дийсең буйсанярын[+]. 14Шунуң билен бирликде сиз аркалы өз илдешлеримиң габанҗаңлыгыны оярып, олардан кәбириниң халас болмагына ярдам эдерин диен умыдым бар. 15Хава, Худай ысрайыл халкыны рет этди. Онуң шейле этмеги бейлеки миллетлериң хем Худай билен ярашмагына мүмкинчилик берди. Эгер Худайың рет этмеси бейлеки халклара шейле ялканыш гетирен болса, онда Онуң ысрайыл халкыны гайтадан кабул этмеги нәмә етирер? Өлүмден яшайша етирер![+] 16Себәби Худая хөдүр эдилен чөрек мукаддес болса, шол хамырдан биширилен бейлеки чөреклер хем мукаддесдир; эгер багың көки мукаддес болса, онуң шахалары хем мукаддесдир[+].

17Хава, багың кәбир шахалары дөвлүп, ябаны зейтуның шахасы болан сиз оңа сапылдыңыз. Сиз идедилип етишдирилен зейтуның көкүниң ширесине шәрик болдуңыз[+]. 18Шоңа гөрә-де, онуң дөвлен шахаларының өңүнде магтанмаң, себәби сиз көки дәл-де, көк сизи саклаяндыр. 19Онда-да сизиң: «Шахалар бизиң сапылмагымыз үчин дөвүлди» диймегиңиз мүмкин. 20Сиз мамла, йөне олар имансызлыгы зерарлы дөвүлди. Сиз болса иман аркалы дурсуңыз. Шоңа гөрә, гопбамсырамаң-да, гайтам горкуң. 21Себәби Худай багың өз шахаларыны гайгырмадык болса, онда сизи, ягны сапылан ябаны шахалары асла-да гайгырмаз[+]. 22Худайың мәхрибанлыгы ве берклиги барада ойланың. Ол йыкыланлар үчин беркдир, сизиң үчин болса мәхремдир. Эгер сиз Онуң мәхрибанлыгына бил багласаңыз, Ол хем сизе мәхрем болар. Эгер бил багламасаңыз, сиз хем кесилип ташланарсыңыз. 23Йөне ёлдан чыканлар хем имансызлыкларындан эл гөтерселер, тәзеден сапыларлар. Себәби Худай олары бага сапмагы башаряндыр. 24Эгер сиз ябаны зейтун агаҗындан кесилип, өз тебигы хәсиетлериңизе гарамаздан, идедилип етишдирилен зейтуна сапылан болсаңыз, онда аслы бу багдан болан шахалар өз зейтунына хас аңсат сапылар!


Тутуш Ысрайыл халас эдилер

25Эй, доганлар, сиз текепбирлиге йүз урмаз ялы, шу сырдан хабарлы болмагыңызы ислейәрин. Худай башга миллетлерден сайланларының барыны халас эдйәнчә, кәбир ысрайылларың йүреги юмшамаз. 26-27[+]Чүнки тутуш ысрайыл халкы хут шейле халас эдилер. Мукаддес Язгыларда хем шейле язылгыдыр:

«Мен Якуп неслиниң гүнәлерини багышланымда,
олар билен эдйән әхтим, ине, шудур:
Сиондан[†] Халасгәр[†] гелер,
Ол Якуп неслинден худайсызлыгы айрар»[+].

28Ысрайыл халкы Хош Хабары кабул этмән, Худая душман болды. Бу болса башга миллетлер, ягны сизиң үчин бәхбитли болды. Йөне ысрайыл халкы шонда-да Худайың сайлап-сечен халкыдыр. Худай олары ата-бабаларының хакы үчин сөййәндир[+]. 29Чүнки Худай берен пешгешлерини ызына алмаяр, Өз чакылыгыны ятырмаяр. 30Сиз хем бирвагтлар Худая табын дәлдиңиз. Эмма ысрайылларың битабынлыгы аркалы Худайың сизе мерхемет эдиши ялы,[+] 31олар-да сизе эдилен мерхемете етҗек болуп, Худая табын болмаярлар. 32Чүнки Худай хеммелере мерхемет этмек үчин, хеммелери битабынлыгың туссагы этди.

33Худайың байлыгы, даналыгы ве билими уммасыздыр! Онуң хөкүмлерини ким дүшүндирип билер? Онуң ёлларына ким акыл етирип билер[+]?

34[+]«Реббе ким акыл етирди?
Ким Оңа маслахат берип билди[+]?
35[+]Худай бергили болар ялы,
ким Оңа зат берди?»[+]
36Хич ким! Чүнки бүтин барлык Худайдан болуп, Ол аркалы ве Онуң үчиндир!
Оңа бакы шан-шөхрат[†] болсун! Омын![†][+]

#### 12‑нҗи бап


Худай[†] үчин яшамак

1Шоңа гөрә-де, эй, доганлар, Худайың мерхеметиниң хатырасы үчин сизе ялбарярын: өзүңизи Онуң халаҗак дири ве мукаддес[†] гурбанлыгы хөкмүнде хөдүрләң. Шейтсеңиз, Худайың хузурында мынасып тәрде хызмат этдигиңиз болар[+]. 2Бу дүнйәниң йөрелгелерине уйгунлашҗак болмаң. Терсине, пикирлериңизи тәзеләп, өзгериң. Шейтсеңиз, Худайың ислегине дүшүнмеги, ягны Оны нәмәниң хошал эдйәндигини, нәмәниң оңат ве кәмилдигини билмеги башарарсыңыз[+].

3Өзүме берлен мерхеметден пейдаланып, сизиң хеммәңизе шулары диййәрин: өзүңизе ёкары баха бермәң. Терсине, Худайың хер киме берен иманына гөрә өзүңиз бабатда сагдын дүшүнҗели болуң[+]. 4Беденимизи мысал хөкмүнде алалың: ол бир болса-да, агзалары көпдүр, херсиниң-де өз хызматы бардыр[+]. 5Биз бабатда хем шейле: көп болсак-да, Месих[†] аркалы бир бедендирис, онуң агзалары хөкмүнде бири-биримизе баглыдырыс[+]. 6Бизе берлен мерхемете гөрә, хер биримизиң дүрли рухы пешгешлеримиз бардыр. Шонуң үчин-де, ким пыгамберлик[†] пешгешини алан болса, гой, өзүне берлен имана гөрә пыгамберлик этсин[+]. 7Эгер хызмат болса, гой, хызмат этсин; өвредиҗи болса, гой, өвретсин[+]. 8Эгер несихатчы болса, несихат берсин; мәтәчлере хайыр-сахават эдиҗи болса, муны сахылык билен этсин. Эгер баштутанлык берлен болса, муны ыхлас билен ерине етирсин, рехим-шепагат этмеклик берлен болса, муны гөвүнҗеңлик билен этсин[+].


Доганлык сөйгүси

9Сөйгиңиз икийүзли болмасын. Яманлыгы йигренип, ягшылыга япышың[+]. 10Бири-бириңизи доганлык сөйгүси билен түйс йүрекден сөйүң. Бири-бириңизи хорматлап, башгалары өзүңизден ёкары тутуң[+]. 11Ыхласыңыз говшамасын, Мукаддес Рухуң[†] берйән хыҗувы билен Реббе хызмат эдиң. 12Умыдыңызың бардыгына бегениң, мушакгатлара чыдамлы болуң, дога-дилегде эрҗел болуң[+]. 13Имандакы доганларыңыз мәтәчлик чексе, олара көмек бериң, мыхмансөер болуң[+]. 14Өзүңизе азар берйәнлере гаргамаң, терсине, олар үчин ягшылык диләң[+]. 15Шатланянларың шатлыгына шатланың, аглаянларың агысына аглаң[+]. 16Бири-бириңиз билен оңшуклы болуң. Текепбир болмаң, сада адамлар билен дост болуң, өзүңизи бейлекилерден акыллы саймаң[+]. 17Яманлыга яманлык этмәң, терсине, хеммелере ягшылык этмәге ымтылың[+]. 18Оңардыгыңыздан хеммелер билен парахат яшаҗак болуң[+]. 19[+]Эй, эзизлерим, өзүңиз ар алҗак болмаң, муны Худая табшырың. Себәби Реб[†]: «Өч Мениңкидир, җезаландырҗак Мендирин» диййәр[+]. 20[+]Гайтам Мукаддес Язгыларда языланлары берҗай эдиң:

«Душманың ач болса, оңа нан бер,
сувсан болса, сув бер.
Шонда онуң башына көз гоярсың»[+].

21Яманлык сенден үстүн гелмесин, терсине, ягшылык эдип, яманлыкдан үстүн бол.

#### 13‑нҗи бап


Хәкимиете табынлык

1Хер бир ынсан өз үстүнден хөкүм сүрйән хәкимиете табын болсун, себәби Худай[†] тарапындан болмадык хәкимиет ёкдур. Хөкүм сүрйән хәкимиетлер Худай тарапындан белленендир[+]. 2Шоңа гөрә, хәкимиете гаршы чыкян хер кес Худая гаршы чыкып, җеза дучар болар. 3Ягшы иш эдйәнлер хәкимиет ёлбашчыларындан горкмаярлар. Олардан яман иш эдйәнлер горкяндырлар. Хәкимиетден горкман яшасың гелйәрми? Ягшы ишлери эт, шонда хәкимиет сени тарыплар. 4Себәби хәкимиет ёлбашчысы сениң ягшылыгың үчин Худайың хызматкәридир. Яман иш эдйән болсаң, хәкимиет ёлбашчысындан горк, себәби ол гылыҗы йөне ере гөтерйән дәлдир. Ол Худайың хызматкәридир, яман иш эдени җезаландырып, Худайың газабыны онуң үстүнден индерйәндир[+]. 5Шоңа гөрә, диңе җеза дучар болмак горкусындан дәл, эйсем ынсабыңызы пәк сакламак үчин хәкимиете табын болмалыдыр. 6Сиз салгытлары хем шу себәбе гөрә төлейәнсиңиз. Себәби хәкимиет ёлбашчылары өз борчларыны берҗай этмек билен, Худая хызмат эдйәндирлер. 7Шоңа гөрә-де, хер кесе берилмелисини: салгыт болса – салгыды, гүмрүк болса – гүмрүги, горкы болса – горкыны, хормат болса – хорматы бериң[+].


Бири-бириңизи сөйүң

8Бири-бириңизе сөйгүден башга бергиңиз болмасын, себәби якыныны сөййән адам Мусаның Кануныны[†] берҗай эдйәндир[+]. 9[+]Чүнки «Зына этме, адам өлдүрме, огурлык этме[*], башганың задына гөз дикме» диен ве башга буйрукларың бары «Якыныңы өзүңи сөйшүң ялы сөй» диен буйрукда җемленендир[+]. 10Якыныны сөййән адам оңа яманлык эдйән дәлдир. Шейдип, башгалары сөййән адам Мусаның Кануныны берҗай эдйәндир[+].

11Шонуң үчин-де, бири-бириңизи сөйүп яшаң, хәзир замананың нәхилидигини билйәнсиңиз. Укудан оянмалы сагадымыз гелип етди, себәби бизиң халас болмалы пурсадымыз Иса[†] Месихе[†] иман эден вагтымыздакыдан хас голайландыр[+]. 12Гиҗе гечип, гүндиз голайлады. Шоңа гөрә түмлүгиң ишлерини гойболсун эдип, нуруң ярагларыны дакыналың[+]. 13Кейпи-сапалык, серхошлык, зынахорлык, азгынлык, гөриплик, дава-җенҗел этмән, гүндизе ярашян тәрде эдепли яшалың[+]. 14Ынсан хөвеслериңизи нәдип канагатландыраркам дийип ойланмаң-да, гайтам, Реббимиз Иса Месихе беслениң[+].

#### 14‑нҗи бап


Доганыңы язгарма

1Иманы говшагы онуң гарайышлары барада җеделлешмезден кабул эдиң[+]. 2Мысал үчин, кәбирлериң иманы хемме зады иймәге ыгтыяр этсе, кәбирлериңки диңе гөк өнүмлери иймәге ыгтыяр эдйәндир[+]. 3Ислендик тагамы ийип билйән иманлы иймейән иманла әсгермезлик этмесин; иймейән-де хемме зады иййәни язгармасын, себәби Худай[†] оны кабул эдендир[+]. 4Башга бириниң хызматкәрини язгарар ялы сен киммишиң?! Хызматкәриң өзүне буйруланлары берҗай эдип-этмәндигини диңе онуң хоҗайыны кесгитлейәндир. Йөне хызматкәр өзүне буйруланлары берҗай эдип билер, себәби онуң хоҗайыны Ребдир, Ол хызматкәрини кувватландырмагы башаряндыр[+].

5Кәбир адамлар бир гүни бейлеки гүнлерден хас ваҗып сайяндыр, кәбирлери болса хемме гүнлери дең гөрйәндир. Гой, мундан бейләгем хер ким өз ынанҗына гөрә пикир эдиберсин[+]. 6Ким хайсыдыр бир гүни ваҗып сайян болса, муны Реб[†] үчин сайяндыр. Ким хемме зады иййән болса, Реб үчин иййәндир, себәби ол иййән затлары үчин Худая шүкүр эдйәндир. Ким кәбир затлары иймейән болса, Реббиң хатырасы үчин иймән, Худая шүкүр эдйәндир[+]. 7Хич биримиз өзүмиз үчин яшаян дәлдирис, хич биримиз өзүмиз үчин өлйән дәлдирис[+]. 8Яшаян болсак, Реб үчин яшаяндырыс, өлйән болсак, Реб үчин өлйәндирис. Шоңа гөрә, яшасак-да, өлсек-де, Реббе дегишлидирис[+]. 9Себәби Иса[†] Месих[†] өлүлериң-де, дирилериң-де Ребби болмак үчин өлүп, дирелди[+]. 10Онда нәме үчин кәбирлериңиз өз доганыңызы язгарярсыңыз? Нәме үчин кәбирлериңиз өз доганыңыза әсгермезлик эдйәрсиңиз? Бизиң барымыз Худайың[*] хөкүм күрсүсиниң өңүнде дурмалы дәлми нәме[+]? 11[+]Чүнки Мукаддес[†] Язгыларда шейле язылгыдыр:

«Реб: „Өз барлыгымдан ант ичйәрин,
хер кес өңүмде дыз эпер,
хер бир дил Мени алкышлар“ диййәр»[+].

12Хава, хер биримиз Худайың өңүнде өзүмиз үчин җогап берерис[+]. 13Шоңа гөрә-де, бири-биримизи язгармалың. Гайтам, доганымызың бүдрәп, йыкылмагына себәп болайҗак херекетлерден сакланмагың пикирини эделиң[+].

14Мен хич бир задың өз-өзүнден харам дәлдигини билйәрин, Реббим Иса Месих хем мени бу бабатда ынандыряр. Йөне ким хайсыдыр бир зады харам сайян болса, онуң үчин харамдыр[+]. 15Эгер сен доганыңы ынҗыдайҗак зады иййән болсаң, онда оны сөймедигиңдир. Иййән тагамың зерарлы өз доганыңың иманыны вейран этме, Иса Месих онуң угрунда өлди ахырын[+]. 16Шейлеликде, ягшы сайян затларыңыз эрбет гүррүңлериң дөремегине себәп болмасын. 17Чүнки Худайың Шалыгы[†] иймек-ичмек дәл-де, Мукаддес Рухуң[†] пешгеш берйән догрулыгы, парахатлыгы ве шатлыгыдыр[+]. 18Ким Иса Месихе шейле хызмат эдйән болса, Худайы хошнут эдип, адамларың хорматына мынасыпдыр. 19Шонуң үчин-де, парахатлыга, бири-биримизи иманда гүйчлендирмәге ярдам этҗек ишлери этмәге дырҗашалың[+]. 20Хайсыдыр бир тагам зерарлы Худайың ишини вейран этмәлиң. Хемме зат тәмиздир,[†] йөне доганының иманда бүдремегине себәп болян зады иййән адам нәдогры эдйәндир[+]. 21Эт иймек, шерап ичмек я-да хайсыдыр башга бир зат доганыңың бүдремегине себәп болян болса, олары этмезлик ягшыдыр. 22Ийип-ичмеклик барадакы ынанчларыңы диңе өзүң ве Худай билсин.

Өз ынанҗына гөрә херекет эдип, өз-өзүни язгармаян адам багтлыдыр. 23Ийип-де, өз иййәни барада шүбхеленйән адам эййәм хөкүм эдилендир, себәби ол өз иманына гөрә херекет эдйән дәлдир. Имана гөрә эдилмедик зат гүнәдир.[*]

#### 15‑нҗи бап


Ылалашыклы болуң

1Биз, иманы гүйчлүлер, диңе өз гөвнүмизден турҗак болмалы дәл-де, гайтам, иманы говшакларың эҗизликлерине гечиримли болмалыдырыс[+]. 2Бизиң хер биримиз өз якынының иманыны гүйчлендирҗек затларың пикирини эдип, онуң гөвнүнден турмалыдырыс[+]. 3[+]Себәби «Саңа дил етирйәнлериң гепи башыма инди» дийип язылышы ялы, хатда Иса[†] Месиххем[†] Өз гөвнүнден турҗак болан дәлдир[+]. 4Мукаддес[†] Язгыларда языланларың бары бизе таглым өвретмек үчин языландыр. Биз Мукаддес Язгылар аркалы сабыр-такатлы болмагы өвренйәрис, оларың берйән теселлиси аркалы умытлыдырыс[+]. 5-6Иса Месихе эерип, Онуң Атасы болан Худайымызы бир йүрекден ве бирагыздан шөхратландырып[†] билериңиз ялы, гой, сабырлылыгың ве теселлиниң гөзбашы болан Худай[†] сизе агзыбирлик берсин[+]. 7Шоңа гөрә-де, Худайы шөхратландырмак үчин, Иса Месих сизи нәхили кабул эден болса, сиз-де бири-бириңизи шонуң ялы кабул эдиң. 8Чүнки Иса Месих Худайың садыклыгыны аян эдип, ата-бабалара берлен ваданың берҗай болмагы үчин яхудыларың[†] хызматкәри болды. 9[+]Хава, Иса Месих муны яхуды дәллериң хем Худайы Онуң мерхемети үчин шөхратландырсынлар дийип этди. Чүнки Мукаддес Язгыларда шейле язылгыдыр:

«Мунуң үчин миллетлер[†] арасында Сени алкышларын,
мен Сениң адыңа нагма айдарын»[+].
10[+]«Онуң халкы билен шатланың, эй, халклар!»

дийип хем язылгыдыр[+].

11[+]«Ребби шөхратландырың, әхли миллетлер!
Оңа алкыш айдың, эй, әхли халклар!» дийип хем язылгыдыр[+].

12[+]Ишая пыгамбериң[†] китабында хем шейле язылгыдыр:

«Йышайың Көки пейда болар,
Ол халклара Хөкүмдар болар,
миллетлер Оңа умыт баглар»[+].

13Мукаддес Рухуң[†] гүйҗи билен умыдыңызың артмагы үчин, умыдың гөзбашы болан Худай иманыңыз аркалы, гой, сизи шатлыкдан ве парахатлыкдан пүрепүр этсин.


Павлус өз ресуллыгы барада айдяр

14Эй, доганларым! Мен сизиң ягшылыкдан долудыгыңыза, хемме зады билйәндигиңизе, бири-бириңизе өвүт бермеги башаряндыгыңыза берк ынанярын. 15Йөне шонда-да, сизе кәбир затлары ятлатмак үчин, шу хатымың кә ерини батыргайлык билен яздым. Чүнки Худай маңа мерхемет эдип, 16мени Иса Месихиң хызматкәри хөкмүнде башга миллетлериң арасына иберди. Мен олара Хош Хабары вагыз эдип, өз руханылык[†] борҗумы берҗай эдйәрин. Шейдип, бу миллетлер Мукаддес Рух аркалы Худайың мукаддес халкы ве Онуң халаян садакасы[†] болар[+]. 17Шоңа гөрә, буйсанайсам-да, диңе Иса Месих аркалы Худая хызмат эдйәндигиме буйсанарын. 18Хава, муны батыргайлык билен диййәрин, себәби башга миллетлериң Худая табын болмагы үчин, Иса Месихиң өзүм аркалы эден ишлери барада айдяндырын. Ол муны сөзде ве ишде, 19аламатлар, мугҗызалар ве Мукаддес Рухуң гүйҗи аркалы амал этди. Шейлеликде, мен Иерусалимден[†] Иллирия велаятына ченли айланып, Иса Месих барадакы Хош Хабары долы яйратдым[+]. 20Мениң гөвүн арзувым башга бириниң тутан бинядының үстүнде гурман, Месихиң ады хениз эшидилмедик ерлерде Хош Хабары вагыз этмекдир[+]. 21[+]Чүнки Мукаддес Язгыларда шейле язылгыдыр:

«Ондан хабарсыз боланлар Оны гөрерлер,
Ол хакда эшитмедиклер инди дүшүнерлер»[+].

22Энчеме гезек сынанышандыгыма гарамаздан, хут шу хызматым себәпли сизиң яныңыза көпден бәри барып-да билмедим[+].


Павлус Риме гитмәге ниетленйәр

23Инди болса бу себитлердәки ишими тамамладым. Мен көп йыллардан бәри сизе бармагы арзув эдендигим үчин,[+] 24Испания баряркам яныңыза совлуп гечерин. Аз салымлык болса-да, сизиң билен дидарлашанымдан соң, ёл шайымы тутуп, мени ёла саларсыңыз диен умыдым бар. 25Хәзир болса Худайың халкына хызмат этмек үчин Иерусалиме барярын,[+] 26себәби Македониядакы ве Ахаядакы йыгнаклар[†] Иерусалимдәки йыгнагың мәтәчлерине мадды көмегини ибермеги макул гөрдүлер[+]. 27Хава, олар муны гөвүнҗеңлик билен этдилер, аслында олар шейле-де этмелидилер. Чүнки яхуды иманлылар башга халклар билен өз рухы паталарыны[†] пайлашдылар. Шоңа гөрә-де, башга халклар хем өз гезегинде олара мадды мәтәчликлеринде көмек бермәге борчлудырлар[+]. 28Мен оларың мадды көмегини Иерусалиме етирип, бу иши битиренимден соң, сизиң үстүңиз билен Испания уграмакчы. 29Сизиң яныңыза баранымда болса, билеликде гечирҗек вагтымызы Иса Месихиң болдан-бол ялкаҗакдыгына ынанярын.

30Эй, доганлар, Реббимиз Иса Месихиң ве Мукаддес Рухуң сөйгүсиниң хатырасына ялбарярын: мениң үчин Худая дога-дилег этмек билен, мениң гөрешиме гошулың. 31Хава, Яхудыядакы имансызларың маңа зыян етирмезлиги үчин, Худайың шол ердәки халкы тарапындан Иерусалимдәки хызматымың кабул эдилмеги үчин Худая дога-дилег эдиң[+]. 32Онсоң, Худай ёл берсе, яныңыза шатлык билен барып, сизиң билен бираз дынч аларын[+]. 33Парахатлык Худайы, гой, сизиң барыңыза яр болсун! Омын![†][+]

#### 16-нҗы бап


Соңкы саламлар

1Кенхреядакы йыгнагың хызматчысы аял доганымыз Фибини сизе табшырярын[+]. 2Оны Реббимизиң хакы үчин, иманлылара гелишйән тәрде мыхман алың, әхли мәтәчликлеринде көмек бериң. Чүнки ол көплере, шол санда маңа-да энчеме гезек көмек этди[+].

3Иса[†] Месихе[†] хызмат эдйән ишдешлерим Приска[*] ве Акила салам айдың[+]. 4Олар мениң үчин өз җанларыны ховп астына салдылар; олара диңе мен дәл, башга миллетлерден[†] болан йыгнаклар[†] хем миннетдардырлар. 5Оларың өйүнде йыгнанян йыгнага-да салам айдың. Эзиз достум Эпенете хем салам айдың; ол Азия[†] велаятындакыларың арасында илкинҗи болуп Иса Месихе иман этди[+]. 6Сизиң үчин арман-ядаман зәхмет чекен Меръеме[†] салам айдың. 7Мениң билен туссаглыкда болан тиредешлерим Андроник билен Юния салам айдың. Олар ресулларың[†] арасында ат-абрай газанып, Месихе менден өң иман эдипдилер. 8Реб[†] аркалы эзиз достум болан Омплията салам айдың. 9Иса Месихе хызмат эдйән ишдешлерим Урбана, эзиз достум Ыстаха салам айдың.

10Месихиң садык шәгирди Апелә салам айдың. Аристобулың өй-ичерсине хем салам айдың.

11Тиредешим Хиродиюна[†] салам айдың. Наркусың ичерсинден Реббе иман эдйәнлере салам айдың. 12Реб үчин арман-ядаман зәхмет чекйән аял доганларымыз Труфайына ве Труфоса салам айдың. Реб үчин көп зәхмет чекйән эзиз аял доганымыз Персе хем салам айдың. 13Реб тарапындан сайланып-сечилен имандакы доганым Руфуса ве онуң энесине салам айдың. Руфусың энеси маңа-да хут өз оглы ялы гараяр[+]. 14Асинкрите, Флегона, Хермесе, Патроба, Хермә ве оларың янындакы доганлара салам айдың. 15Филолога, Юлия, Олимпа, Нерее, онуң аял доганына ве оларың янындакы Худай[†] халкының барына салам айдың. 16Бири-бириңизи мәхирли огшап саламлашың. Иса Месихе дегишли болан йыгнакларың бары сизе салам иберйәр[+].

17Эй, доганлар, сизе өвредилен таглымата гаршы чыкып, араңызда агзалалыклары дөредйәнлерден, иманыңыза бөвет болянлардан әгә болуң дийип ялбарярын. Шейле адамлардан гача дуруң[+]. 18Чүнки олар Реббимиз Иса Месихе дәл-де, өз гара гарынларына хызмат эдйәндирлер. Олар сүйҗи сөзлер ве яранҗаңлык билен гепләп, сада адамлары алдава саляндырлар[+]. 19Сизиң табынлыгыңыз хеммелере мәлимдир. Мен сизиң шейледигиңизе бичак бегенйәрин, йөне сизиң ягшыны ямандан айдың сайгарар ялы пайхаслы болмагыңызы, яманлыга янашмазлыгыңызы ислейәрин[+]. 20Парахатлыгың гөзбашы болан Худай болса тиз вагтда шейтаны[†] аякларыңызың астында мынҗырадар. Гой, Реббимиз Иса Месихиң мерхемети сизе яр болсун![+] 21Ишдешим Тимотеос, тиредешим Лукий, Ясон ве Сосипатер дагы сизе салам ёллаярлар[+]. 22Бу хаты кагыза язып отуран мен Тертий Реббе иман эдйән доганыңыз хөкмүнде сизе салам ёллаярын.

23-24Мен Павлусы мыхман алып, йыгнаклары өз өйүнде гечирмәге мүмкинчилик дөреден Гаюс сизе салам ёллаяр. Шәхериң газначысы Эраст ве доганымыз Куварт сизе салам ёллаяр.[*][+] 25Мениң вагыз эдйән Хош Хабарыма, ягны Иса Месих барадакы таглымата ынанан сизи иманда беркитмеги башарян Худая шан-шөхрат[†] болсун! Бу Хош Хабар энчеме асырларың довамында яшырын сакланып, инди аян эдилен бир сырдыр[+]. 26Хава, бу Хош Хабар аян болды. Ол әхли миллетлериң бакы Худайың эмрине гөрә Оңа табын болмагы үчин пыгамберлериң[†] язгылары аркалы аян эдилди[+]. 27Дана ве еке-тәк Худая Иса Месих аркалы бакы шан-шөхрат болсун! Омын![†][*][+]

### 1 Коринтослылар


Гириш

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]


#### Гириш


Павлусың коринтослылара биринҗи хаты


Павлусың язан бу хаты «Павлусың коринтослылара биринҗи хаты» дийип атландырыляндыгына гарамаздан, ол Коринтосдакы йыгнага язылан илкинҗи хат дәлдир. Себәби ол бу хатында өңки язан хатына салгыланып, шейле язяр: «Мен сизе азгын адамлар билен гатнашмаң дийип өң языпдым» (5:9). Коринтосдакы йыгнагың иманлылары хем кәбир затлары айдыңлашдырмак үчин озал Павлуса хат языпдырлар (7:1). Шонуң үчин-де, 1‑нҗи Коринтослыларың кәбир парчаларында хут шол сораглара җогап берилйәр.

Коринтос Грецияның гүнортасында ерлешйән гадымы порт шәхеридир. Павлус өз вагызларыны шу шәхерде ерлешйән яхудыларың синагогасында башлаяр. Йөне соңра ол синагоганың гапдалында ерлешйән өе барып вагзыны довам этдирмели боляр. Бу өйде яхуды болмаса-да, Иса иман эдип, Онуң шәгирди болан адам яшаярды (Ресулларың ишлери 18:1-17). Коринтосдакы иманлыларың арасында байлар (1 Коринтослылар 11:18-21), хатда шәхер газначысы болса-да (Римлилер 16:23), оларың көпүси гарып адамларды (1 Коринтослылар 1:26-29). Павлус Коринтосда болан вагтында экленмек үчин чадыр тикмек билен мешгулланярды (Ресулларың ишлери 18:3; 1 Коринтослылар 4:12; 9:1-18).

Коринтослы иманлыларың арасында дөрейән агзалалыклар (1:10–4:21), оларың бири-бирлерине болан нәдогры гарайышлары (5:1–6:20) Павлусы өрән аладаландыряр. Ол кәбир месихилериң херекетини язгарып, Иса Месихиң Хош Хабарының асыл манысыны олара дүшүндирйәр. Шейле-де ол ника (7:1-40), бутлара хөдүр эдилйән гурбанлыклары ийип-иймезлик (8:1-13) барасындакы сорагларына җогап берйәр. Павлус олара Худая догры тәрде сежде этмелидигини үндейәр. Ол Иса Месихиң дирелендигине иман эдйәнлериң инди өлүмиң ыгтыярындан азатдыкларыны ныгтап: «Эй, өлүм, ханы сениң еңшиң? Эй, өлүм, ханы сениң зәхерли нешдериң?» дийип, Хошеяның пыгамберлик билен айданларыны мысал гетирйәр (15:55).

Павлус олара бири-бирлерини сөймеги үндәп, йыгнакдакы әхли кынчылыклары сөйги аркалы еңип боляндыгыны ныгтаяр. Ол сөйгиниң хатда иман билен умытдан хем гүйчлүдигини айдяр:

Сөйги сабырлыдыр, мәхрибандыр. Сөйги бахыллык эдйән дәлдир, өзүни бейгелдйән дәлдир. Сөйги гопбамсырамаяр, биабрайлык этмейәр. Сөйги өз бәхбидини арамаяр, гахарланмаяр, өйке-кине сакламаяр. Сөйги яманлыга шатланмаяр, ол хакыката шатланяндыр. Сөйги хемме зады багышлаяндыр, элмыдама ынаняндыр. Сөйги хич хачан умытдан дүшйән дәлдир, хемме зада чыдаяндыр. Пыгамберликлер тамамланар, диллер йитер, билим гутарар, сөйги болса асла түкенмез.

13:4-8

Саламлар ве дога-дилеглер 1:1-9
Ылалашыклы болмага чагырыш 1:10–4:21
Йыгнакдакы гатнашыклар 5:1–7:40
Бутлара дәл-де, еке-тәк Худая хормат гоймак 8:1–11:1
Ыбадат этмек ве йыгнагың дурмушы барада табшырыклар 11:2–14:40
Месихиң өлүмден үстүн чыкмагы 15:1-58
Мәтәчлер үчин садакалар 16:1-4
Павлусың сыяхат мейилнамасы 16:5-12
Шахсы өвүтлер ве саламлар 16:13-24

#### 1‑нҗи бап

1Худайың[†] ырадасы билен Иса[†] Месихиң[†] ресулы болан мен Павлусдан ве доганымыз Сосфенден 2Худайың Коринтосдакы йыгнагына догайы салам! Иса Месих аркалы Худайың мукаддес[†] халкы болмага чагырыланларың барына догайы салам! Шейле-де хеммәмизиң Реббимиз болан Иса Месихе ыбадат эдйәнлериң барына догайы салам![+] 3Атамыз Худайың ве Реббимиз Иса Месихиң мерхемети, парахатлыгы, гой, сизе яр болсун! 4Худай Иса Месих аркалы сизе мерхемет эчилди. Мен мунуң үчин хемише Худайыма шүкүрлер эдйәрин. 5Чүнки сиз Иса Месих аркалы әхли зада: дилеварлыга-да, билим хазынасына-да эе болдуңыз[+]. 6Бу болса мениң сизе Иса Месих бабатда айданларымың хакыкатдыгыны тассыклаяр. 7Шоңа гөрә-де, инди сизиң, ягны Иса Месихиң гөкден инмегине сабырсызлык билен гарашянларың рухы пешгешлер бабатда хич бир етмези ёкдур[+]. 8Реббимиз Иса Месихиң гелҗек гүнүнде айыпсыз болмагыңыз үчин, Онуң Өзи сизи ахыра ченли беркидер[+]. 9Сизи Өз Оглы Иса Месих билен якын гатнашыкда болмага чагыран Худай ынамдардыр[+].


Иманлылар йыгнагындакы бөлүнишиклер

10Эй, доганлар, мен сизе Реббимиз Иса Месихиң адындан ялбарярын: бири-бириңиз билен ылалашыклы болуң. Араңызда агзалалыклара ёл бермәң, пикирлериңиз ве гарайышларыңыз бир болсун[+]. 11Эй, доганлар! Хлояның өйүндәки адамлар сизиң араңызда дава-җенҗеллериң бардыгыны маңа хабар бердилер[+]. 12Мен сизиң диййәнлериңизи назара алып шейле диййәрин, себәби бириңиз «мен Павлусың шәгирди», ене бириңиз «мен Аполлоның шәгирди», башга бириңиз болса «мен Петрусың[*] шәгирди», ене бириңиз «мен Месихиң шәгирди» диййәрмишиңиз[+]. 13Эйсем Месих бөлүнәйдимикә? Сизиң үчин хача Павлус чүйлендими? Сиз Павлусың ызына эериҗилер хөкмүнде сува чүмдүрилдиңизми[+]? 14Худая мүң-де бир шүкүр, мен Криспус билен Гаюсдан башгаңызы сува чүмдүрмедим[+]. 15Шонуң үчин-де, хич ким мениң адым билен сува чүмдүрилендигини айдып билмез. 16(Хава, мен Степанасың өй-ичерисини хем сува чүмдүрипдим. Ене кимдир бирини сува чүмдүрип-чүмдүрмәндигим ядыма дүшмейәр.)[+] 17Месих мени сува чүмдүрмәге дәл-де, Хош Хабары вагыз этмәге иберди. Эмма Иса Месихиң хачдакы өлүми пуҗа чыкмаз ялы, мен бу хабары ынсан даналыгының сөзлери билен вагыз этмели дәл[+].


Иса Месих Худайың даналыгы ве гудратыдыр

18Хеләкчилик ёлундан барян адамлар үчин хач барадакы хабар акмаклыкдыр.[†] Эмма биз, ягны гутулыш ёлундан барянлар үчин бу хабар Худайың гудратыдыр[+]. 19[+]Чүнки Мукаддес Язгыларда:

«Мен даналары даналыкдан махрум эдерин,
акыллылары акылдан айрарын» дийип язылгыдыр[+].

20Ханы дана киши? Төврады өвредйән ханы? Бу дөврүң алымы ханы? Эйсем Худай дүнйә даналыгының акмаклыкдыгыны гөркезмедими[+]? 21Худай дүнйә өз акылына даянып, Оңа акыл етирип билмез диен карар гелди. Шоңа гөрә-де, акмак сайылян хабарымыз аркалы Худай иман эдйәнлери халас этмеги йүрегине дүвди. 22Яхудылар[†] гудратлы аламатлары талап эдйәрлер. Греклер[†] пайхасы агтарярлар[+]. 23Биз болса хача чүйленен Иса Месихи вагыз эдйәрис. Месих яхудылар үчин бүдреме дашыдыр, яхуды дәллер үчин болса акмаклыкдыр[+]. 24Эмма чагырыланлар үчин: яхуды я яхуды дәл, пархы ёк, Месих Худайың гудраты ве даналыгыдыр[+]. 25Чүнки Худайың «акмаклыгы» ынсан даналыгындан данадыр. Худайың «эҗизлиги» хем ынсан гүйҗүнден гүйчлүдир!

26Эй, доганлар! Худай сизи чагырманка өзүңизиң ким боландыгыңызы яда салың. Араңызда ынсан нукдайназарындан дана, ыгтыярлы, асылзада сайылянларыңыз көп дәлди. 27Эмма даналары утандырмак үчин, Худай бу дүнйәниң акмак сайянларыны сайлады. Гүйчлүлерини утандырмак үчин хем бу дүнйәниң эҗиз сайянларыны сайлады. 28Худай дүнйәниң абрайлы сайянларыны хич этмек үчин, асылсызлары ве әсгерилмейәнлери, ягны хич сайылянлары сайлады[+]. 29Шоңа гөрә-де, гой, хич ким Худайың хузурында өвүнмесин![+] 30Чүнки сиз Иса Месих билен диңе Худай аркалы биригенсиңиз. Иса Месих бизиң үчин Худайың даналыгыдыр. Биз Ол аркалы акланып пәклендик. Иса Месих бизи Өзүне мукаддес халк эдинип, гүнәлеримизиң җезасындан гутарды[+]. 31[+]Шунлукда, Мукаддес Язгыларда язылышы ялы: «Өвүнйән диңе Реб[†] билен өвүнсин»[+].

#### 2‑нҗи бап

1Эй, доганлар, мен сизе Худай[†] барадакы шаятлыгы ыглан этмәге баранымда, дилеварлык я сөз даналыгы билен бармандым[+]. 2Мен сизиң араңыздакам, Иса[†] Месихден[†] ве Онуң хача чүйленмегинден башга әхли зады унутмагы йүрегиме дүвүпдим[+]. 3Мен яныңыза баранымда эҗиздим, горкудан яңа галпылдаярдым[+]. 4Мен вагыз эденимде сизи ынандырмак үчин пайхаслы сөзлери уланмадым. Сизи ынандыран зат Худайың Рухуның аян болан гүйҗүди[+]. 5Бу сизиң иманыңызың ынсан пайхасына дәл-де, Худайың гүйҗүне даянмагы үчинди[+].


Худайың даналыгы Мукаддес Рух[†] аркалы аян боляр

6Хава, биз даналыгы кәмиллериң арасында вагыз эдйәрис. Бизиң вагыз эдйән даналыгымыз бу эйямың я-да дүнйәдәки вагтлайын, соңы пуч болян ыгтыярлыларың даналыгы дәлдир[+]. 7Биз Худайың сырлы, яшырын сакланылан даналыгыны сөзлейәрис. Худай бу даналыгы бизиң хем Онуң шөхратына[†] шәрик болмагымыз үчин, оны дүнйә ярадылмаздан өң ниетләпди[+]. 8Бу даналыга дүнйә ыгтыярлыларының хич бири дүшүнмеди. Чүнки дүшүнен болсадылар, шөхратлы Ребби хача чүйлемездилер[+]. 9[+]Эмма Мукаддес[†] Язгыларда язылышы ялы:

«Худайы сөййәнлер үчин
Онуң тайынлан затларыны
не гөз гөрүпди, не-де гулак эшидипди,
не-де ынсан акылы чаклапды»[+].

10Бизе болса Худай бу даналыгы Өз Рухы аркалы аян этди. Чүнки Мукаддес Рух әхли зады, хатда Худайың чуң пикирлерине дүшүнйәндир[+]. 11Ынсаның пикирлерини онуң ичиндәки өз рухундан башга хич ким билмейәр. Худай бабатда хем шейле: Онуң Өз Рухундан башга хич ким Худайың пикирлерини билйән дәлдир[+]. 12Биз бу дүнйәниң рухуны алан дәлдирис. Биз Худайың Өз мерхемети аркалы бизе эчиленлерине дүшүнеримиз ялы, Худайың Рухуны аландырыс[+]. 13Биз булары ынсан даналыгының өвреден сөзлери билен дәл-де, Мукаддес Рухуң өвреден сөзлери билен айдярыс. Биз рухы хакыкаты рухы сөзлер билен дүшүндирйәрис[*][+]. 14Мукаддес Руха эермейән ынсан Худайың Рухундан болан затлара дүшүнмейәр. Ол булары акмаклык[†] сайяр. Чүнки Мукаддес Рухуң пикирлерине диңе Оңа эерйәнлер дүшүнйәндирлер[+]. 15Мукаддес Руха эерйән адам хемме зада баха берип билйәр, эмма башгалар бу адама баха берерден эҗиздир.

16[+]«Реббе ким акыл етирди?
Ким Оңа маслахат берип билди?»

Эмма бизде велин Иса Месихиң акылы бардыр[+].

#### 3‑нҗи бап

1Эй, доганлар, мен сизиң билен Мукаддес Рухдан[†] долан ынсанлар хөкмүнде гүрлешип билмедим. Мен сизе бу дүнйәниң ынсанларына, Месихе[†] яңы-якында иман эден ынсанлара гүррүң берен ялы гүррүң бердим. 2Сизе гаты-гуты бермедим, сүйт бердим. Себәби сиз гаты-гутыны иймәге хениз тайын дәлдиңиз. Шинди хем тайын дәлсиңиз[+]. 3Бу дүнйә хениз-де сизе өз тәсирини етирйәр, себәби араңызда гөриплик, дава-җенҗел бар. Эйсем булар сизиң дүнйә дегишлидигиңизи аңлатмаярмы? Сиз дүнъеви адамлар ялы херекет этмейәрсиңизми нәме[+]? 4Бириңиз «мен Павлусың шәгирди», башгаңыз «мен Аполлоның шәгирди» диййәрсиңиз. Эйсем шейле диймек билен, дүнъеви адамлар ялы херекет этмейәрсиңизми? 5Аполло ким? Павлус ким? Булар сизиң Иса[†] Месихе иман гетирмегиңизе ярдам берен хызматчылар ахырын. Реббиң беллейши ялы, бизиң херимиз өз ишимизи ерине етирдик[+]. 6Мен тохум экдим, Аполло суварды. Эмма өсдүрен Худайдыр.[†][+] 7Шунлукда, экен-де, суваран-да хичдир. Диңе өсдүрйән Худай әхмиетлидир[+]. 8Экйәниң-де, суваряның-да максады бирдир. Оларың херси өз чекен зәхметине гөрә сылагланар[+]. 9Чүнки биз Худайың ишдешидирис; сиз Худайың экини, Онуң ымаратысыңыз[+]. 10Мен Худайың өзүме берен мерхемети аркалы уссат бинагәр кимин ымаратың бинядыны тутдум. Башга бири болса бинаны гуряр. Йөне хер кес өз гуряны бабатда үнсли болмалыдыр[+]. 11Хич ким эййәм тутулан бинятдан, ягны Иса Месихден башга бир биняды тутуп билмез[+]. 12Бу бинядың үстүнде болса кимиң алтындан, күмүшден, гымматбаха дашлардан, агачдан, чөп-чаламдан я-да самандан 13гурандыгы соңра белли болар. Бу Реббиң гүнүнде от-алав аркалы аян болар. От-алав хер кесиң эден ишиниң нәхилидигини сынар[+]. 14Эгер онуң гуран бинасы ода чыдаса, ол өз сылагыны алар. 15Гуран бинасы отда көйсе, ол йитги чекер. Йөне алтын-күмшүң отда арассаланышы ялы сапланып, халас болар[+]. 16Эйсем сиз өзүңизиң Худайың ыбадатханасыдыгыңызы,[†] араңызда Худайың Рухуның яшаяндыгыны билмейәрсиңизми[+]? 17Худайың ыбадатханасыны вейран эдени Худай вейран эдер. Чүнки Худайың ыбадатханасы мукаддесдир,[†] шол ыбадатхана – сизсиңиз[+]. 18Гой, хич ким өз-өзүни алдамасын. Эгер кимдир бири өзүни дүнйә өлчегине лайыклыкда дана сайян болса, гой, «акмак»[†] болсун. Шонда ол догрудан-да дана болар. 19[+]Чүнки бу дүнйәниң даналыгы Худайың назарында акмаклыкдыр. Мукаддес Язгыларда: «Худай акыллысыраяны өз хилесинде тутяр» дийип язылгыдыр[+]. 20[+]«Реб[†] даналарың пикирлериниң паныдыгыны билйәр»[+]. 21Шунлукда, кимдир бирине дегишлидигиңиз бабатда өвүнмәң! Чүнки хемме зат сизиңкидир: 22Павлус-да, Аполло-да, Петрус-да[*], дүнйә-де, яшайыш-да, өлүм-де, шу вагт ве гелеҗек-де – хемме зат сизиңкидир. 23Сиз Месихиңкисиңиз, Месих болса Худайыңкыдыр[+].

#### 4‑нҗи бап

1Адамлар бизе, гой, Месихиң[†] хызматчылары, Худайың[†] сырларыны аян эдйән хызматчылар хөкмүнде гарасынлар. 2Шейле хызматчылардан болса садыклык талап эдилйәндир. 3Сизиң я-да ислендик ынсан казыетиниң маңа нәхили хөкүм чыкаряндыгы мени аз гызыкландыряр. Өз үстүмден хатда өзүм-де хөкүм чыкарамок. 4Ынсабым пәк болса болуберсин, йөне бу барыбир мени акламаяр. Маңа Реб[†] казылык эдйәндир[+]. 5Шоңа гөрә-де, белленилен вагт етйәнчә, хич кимиң үстүнден хөкүм чыкармаң. Реб гелйәнчә гарашың. Ол гараңкылыкдакы гизлин затлары ягтылыга чыкарар, адамларың йүрек ниетлерини аян эдер. Шонда хер кес Худайдан өз эденине лайык өвгүсини алар[+]. 6Эй, доганлар! Мен айданларымың барыны сизиң пейдаңыза болсун дийип, өзүм ве Аполло барада айтдым. Шонда сиз гөрелдәмиз аркалы «Языланың чәгинден чыкмаң» дийленине дүшүнип, кимдир бирини бейлекиден ёкары тутмарсыңыз[+]. 7Эйсем сиз бейлекилерден үйтгешикми? Сиз өзүңиздәкилериң барыны Худайдан алмадыңызмы нәме? Эгер Ондан алан болсаңыз, нәме үчин өзүңиз газанан ялы өвүнйәрсиңиз?![+] 8Сиз эййәм доюп, аша дүшүпсиңиз! Сиз эййәм баяпсыңыз! Бизсиз хөкүм сүрдүңиз. Вах, кәшгә догрудан-да хөкүм сүрседиңиз! Шонда биз-де сизиң билен биле хөкүм сүрердик[+]. 9Худай бизи, ягны ресуллары,[†] дабаралы йөришде иң соңкы хатарда гояйды өйдйән. Биз мәрекәниң гөз алнында өлдүрилҗеклер кимин болдук. Хава, биз тутуш әлем-җахана: перишделере-де,[†] ынсанлара-да томаша болдук[+]. 10Биз Месихе болан иманымызың хатырасына акмакдырыс,[†] сиз болса Месихиң саясында пайхаслысыңыз! Биз эҗиз, сиз болса гүйчлүсиңиз! Сиз ат-абрайлы, биз болса биабрайдырыс![+] 11Биз хениз хем ач-сувсуз, эшиклеримиз сал-салдыр. Биз енҗилйәрис, өйсүз-өвзарсыз сергездандырыс[+]. 12Биз гара дер дөкүп, зәхмет чекйәрис. Бизе гарганларында, олара ягшылык дилейәрис. Бизи ызарланларында, муңа чыдаярыс[+]. 13Бизе мыҗабат йөңкәнлеринде, мылайымлык билен җогап берйәрис. Биз шу пурсада ченли ер йүзүниң чөп-чөри, дүнйәниң зир-зибили кимин боландырыс. 14Мен булары сизи утандырмак үчин дәл-де, сизе несихат болсун дийип язярын, себәби сиз мениң эзиз балаларым ахырын![+] 15Месихиң ёлунда сизиң мүңлерче тербиечиңиз болса-да, аталарыңыз аздыр. Мен Хош Хабар аркалы сизиң Иса[†] Месихдәки атаңыз болдум[+]. 16Шоңа гөрә-де, ялбарярын: мениң ялы болуң[+]. 17Ине, Тимотеосы шу максат билен яныңыза ибердим. Ол мениң сөйгүли оглум ве Реббиң садык гулудыр. Ол мениң Иса Месихиң йөрелгесине эерйәндигими сизе ятладар. Мен әхли ерде ве хер йыгнакда[†] бу йөрелгә эермеги өвредйәндирин[+]. 18Сизиң кәбирлериңиз мен яныңыза бармарын өйдүп, текепбирлиге йүз урдулар. 19Худай ёл берсе, мен тизара сизе барҗакдырын. Шонда оларың гепини дәл-де, гүйҗүни гөрәерин[+]. 20Чүнки Худайың Шалыгы[†] сөзде дәл-де, гүйчдедир[+]. 21Мен сизе нәме билен барайын? Гамчы биленми я-да сөйги ве юмшаклык биленми? Сиз буларың хайсыны сайлаярсыңыз[+]?

#### 5‑нҗи бап


Азгынлыга ёл бермәң!

1Сизиң араңыздакы азгынчылык барада гүррүң яйрады. Булар ялы азгынлыгы хатда бутпаразлар-да эдйән дәлдир! Сизиң бириңиз өз өвей энеси билен ятып-турярмышын[+]. 2Сиз болса өз-өзүңизе буйсанярсыңыз! Эйсем сиз муңа дерек яс тутуп, шейле иш эдйәни араңыздан айырмалы дәлми? 3-4Мен яныңызда болмасам-да, рухда сизиң билендирин. Мен эдил яныңызда болан ялы, шейле иш эдениң үстүнден Реббимиз Исаның адындан эййәм өз хөкүмими чыкардым. Сиз биле йыгнананыңызда мен хем рухда сизиң билен боларын. Шонда Иса[†] Месихиң[†] гүйҗи аркалы[+] 5шейле иш эден адамы шейтана[†] табшырың. Шонда онуң гүнәли тебигаты вейран болуп, Реббиң гелҗек гүнүнде рухы халас болуп билер[+]. 6Сизиң буйсанмагыңыз ерликли дәлдир. Эйсем сиз уҗыпсызҗа хамырмаяның бүтин хамыры туршадяндыгыны билмейәрсиңизми[+]? 7Петирлик хамыр болуп билериңиз ялы, көне хамырмаяны айрып ташлаң. Аслында шол петирлик хамыр сизсиңиз! Чүнки бизиң Песах җанлымыз – Иса Месих эййәм гурбан эдилендир[+]. 8Шоңа гөрә, байрамы көне хамырмая: гахар-газап ве пислик билен беллемәлиң. Терсине, оны петир хамыры: пәк йүреклилик ве хакыкат билен белләлиң[+]. 9Мен сизе азгын адамлар билен гатнашмаң дийип өң языпдым[+]. 10Йөне мен шейле язанымда бу дүнйәниң адамларыны: азгынлары я-да бетнебислери, кеззаплары я-да бутпаразлары гөз өңүне тутмандым. Бейле болса, сиз бу дүнйәни биреййәм терк этмели болардыңыз. 11Мен сизе догансырап, хениз-де азгын я-да бетнебис, бутпараз я-да пайыш сөгүнйән, аракхор я-да кеззап боланлар билен гатнашмаң дийип язярын. Шейле адамлар билен хатда бир сачак башында-да отурмаң[+]. 12-13[+]Эйсем биз йыгнага дегишли болмадыкларың үстүнден хөкүм чыкармалымы нәме? Оларың үстүнден Худай[†] хөкүм чыкарар. Биз диңе йыгнага дегишли боланларың үстүнден хөкүм чыкармалы. «Сиз өз араңыздан пислик эдйәни айрып ташлаң»[+].

#### 6-нҗы бап


Иманлыларың арасындакы давалар

1Сиз имандакы доганыңыз билен давалашаныңызда, нәме үчин онуң меселесине казыетде имансызларың өңүнде гараярсыңыз?! Эйсем сиз муны Худайың[†] халкының өңүнде чөзмели дәлми[+]? 2Сиз Худайың халкының бу дүнйә казылык этҗекдигини билмейәрсиңизми? Эгер сиз дүнйә казылык этҗек болсаңыз, хей-де овнук-ушак давалары чөзүп билмерсиңизми[+]? 3Эйсем сиз бизиң хатда перишделере-де[†] казылык этҗекдигимизи билмейәрсиңизми? Гүнделик дурмушың ишлери барада гүррүң-де ёк! 4Шейле даваларыңыз бар болса, нәме үчин олары йыгнага дегишли болмадыкларың казылыгына табшырярсыңыз? 5Шейле этмәге утанмаярсыңызмы? Эйсем араңызда доганларың давасыны чөзүп билҗек бир дана-да ёкмы[+]? 6Терсине, доган доганы билен казыетде давалашяр. Мунуң үстесине-де, олар муны имансызларың өңүнде эдйәрлер! 7Аслында бири-бириңиз билен казыетде давалашмагың өзи сизиң эййәм еңлендигиңизи хабар берйәр. Эйсем хаксызлыга чыданыңыз говы дәлми? Талаңа чыданыңыз говы дәлми[+]? 8Сиз болса адалатсызлык эдйәрсиңиз, алдаярсыңыз. Өзем кими? Өз доганларыңызы! 9Эйсем сиз яманлык эдйәнлериң Худайың Шалыгыны[†] мирас[†] алмаҗакдыгыны билмейәрсиңизми? Өз-өзүңизи алдамаң! Не азгынлар, не-де бутпаразлар, не зынахорлар, не-де эркекбазлар, не бечебазлар,[+] 10не-де огры-җүмрүлер, не бетнебислер, не-де аракхорлар, не пайыш сөгүнйәнлер, не-де кеззаплар – шуларың бири-де Худайың Шалыгыны мирас алмаз[+]. 11Сизиң-де кәбирлериңиз шолар ялыдыңыз. Йөне сиз Реббимиз Иса[†] Месихиң[†] ады билен Худайымызың Рухы аркалы ювулдыңыз, Худайың мукаддес[†] халкы болдуңыз, акландыңыз[+].


Иманлыларың арасындакы җынсы азгынлык

12Сиз: «Мен хер зады этмәге хакым бар» диййәрсиңиз. Хава, йөне хер зат сизиң үчин бәхбитли дәлдир. Мен хем ислән задымы этмәге хакым бар дийип билйәрин, йөне хич зат мениң үстүмден агалык сүрмели дәлдир[+]. 13Сиз: «Нахар гарын үчин, гарын-да нахар үчиндир. Худай оларың икисини хем ёк эдер» дийип догры[†] айдярсыңыз. Эмма беден азгынчылык үчин дәл-де, Реббе хызмат этмек үчин берлендир. Реб[†] хем беденимиз барада алада эдйәндир. 14Худай Өз гүйҗи аркалы Реб Исаны дирелтди. Ол бизи хем дирелдер. 15Эйсем сиз өз бедениңизиң Иса Месихиң бедениниң агзасыдыгыны билмейәрсиңизми? Инди Месихиң агзасыны алып, оны бир лолы[†] билен бирикдирейинми? Асла этмен![+] 16[+]Эйсем сиз өзүни лолы билен бирикдирениң онуң билен бир тен боляндыгыны билмейәрсиңизми? Чүнки Төвратда:[†] «Икиси бир тен боляр» дийип язылгыдыр[+]. 17Реб билен бириген хем рухда Онуң билен бир болар[+]. 18Азгынлыкдан гачың. Адам хер нәхили гүнә этсе-де, ол онуң тенине галташян дәлдир. Эмма азгынлык эдйән өз тенине гаршы гүнә эдйәндир[+]. 19Эйсем сиз өз бедениңизиң Мукаддес Рухуң[†] яшаян ыбадатханасыдыгыны[†] билмейәрсиңизми? Сиз бу Рухы Худайдан алдыңыз. Сиз диңе өзүңизиңки дәлсиңиз[+]. 20Сиз баха, онда-да улы баха сатын алнансыңыз. Шоңа гөрә-де, өз бедениңиз билен[*] Худайы шөхратландырың.[†][+]

#### 7‑нҗи бап


Ника барада

1Инди болса сизиң маңа: «Эркегиң аяла янашмазлыгы ягшыдыр» дийип язанларыңыз барада айтмакчы. 2Азгынлыга ёл бермезлик үчин, гой, хер эркек өз аялы, хер аял-да өз әри билен яшасын. 3Әр өз аялы бабатда, аялы-да өз әри бабатда әр-аяллык борчларыны берҗай этмелидирлер[+]. 4Аялың бедени өзүниң дәл-де, әриниң ыгтыярындадыр. Әри бабатда хем шейледир: әриниң бедени өзүниң дәл-де, аялының ыгтыярындадыр. 5Диңе Худая дога эдйән вагтыңыз[*] болаймаса, башга вагт бири-бириңизи әр-аяллык хукугындан махрум этмәң. Бу хем өзара ылалашыга гөрә диңе вагтлайын болсун. Соңра гайтадан биригиң. Ёгса өзүңизе эрк эдип билмейәнлигиңизден пейдаланып, шейтан[†] сизи аздыраймасын[+]. 6Мен булары буйрук дәл-де, маслахат хөкмүнде айдярын[+]. 7Элбетде, хер кимиң мен ялы болмагыны ислейәрин. Йөне хер кимиң Худайдан[†] алан өз пешгеши бардыр: бириниң пешгеши бейледир, башганың пешгеши эйледир[+]. 8Эмма дул галан эркеклере ве аяллара шейле диййәрин: олара мен ялы өйленмезлик ягшыдыр. 9Эмма өзлерине эрк эдип билмейән болсалар, онда өйленсинлер. Чүнки ышк хесерине янандан, өйленмек ягшыдыр[+]. 10Никадакылара болса мен дәл-де, Реб[†] буюряндыр: аял өз әринден айрылмасын[+]. 11Эгер айрылан болса, башга әре бармасын я-да өз әри билен ярашсын. Әр-де өз аялындан айрылмасын[+]. 12Бейлекилере болса Реб дәл-де, мен диййәрин: эгер хайсыдыр бир доганың иман этмедик аялы бар болса, ол аял хем онуң билен яшамага разы болса, онда бу доган өз аялы билен айрылышмасын[+]. 13Эгер аялың иман этмедик әри бар болса, әри-де онуң билен яшамага разы болса, бу аял әри билен айрылышмасын. 14Чүнки иман этмедик әр өз аялы аркалы Худая дегишли боляндыр. Иман этмедик аял-да өз иман эдйән әри аркалы Худая дегишлидир, ёгса сизиң чагаларыңыз Худайың халкына дегишли болмаздылар. Инди велин олар дегишлидир[+]. 15-16Худай бизи билеликде парахат яшамага чагырандыр. Эй, аял, белки, әриң сен аркалы халас эдилер. Эй, әр, белки, аялың сен аркалы халас эдилер. Эмма иман этмедик янёлдаш айрылышҗак болса, гой, айрылышсын. Иманлы әр я-да аял шейле ягдайларда борчлы дәлдир[+].

17Йөне хер нәхили болса-да, хер кес Реббиң оңа беллейши ялы, Худай оны хайсы халда чагыран болса, шоңа гөрә-де яшасын. Мен муны хемме йыгнаклара[†] буюрярын. 18Эгер кимдир бири сүннетликә чагырылан болса, гой, сүннетлилигини сүннетсизлиге өвүрҗек болуп азара галмасын. Эгер кимдир бири сүннетсизкә чагырылан болса, сүннетленҗек болмасын[+]. 19Сүннетлилик-де,[†] сүннетсизлик-де хичдир. Иң эсасы зат Худайың табшырыкларыны[†] берҗай этмекдир[+]. 20Ким хайсы халда чагырылан болса, шонда-да галсын. 21Сен гул вагтың чагырылдыңмы? Гой, бу сени биынҗалык этмесин. Йөне азат болуп билйән болсаң, пурсады элден гидерме. 22Чүнки гул вагты Реб тарапындан чагырылан киши Онуң азат бендесидир. Шонуң ялы, азат вагты Реб тарапындан чагырылан киши Месихиң[†] гулудыр[+]. 23Сиз улы баха сатын алындыңыз. Адамларың гулы болмаң![+] 24Эй, доганлар, хер кес Худай тарапындан нәхили халда чагырылан болса, гой, шол халда-да галсын.


Адагланма, өйленме ве өйленмезлик барада

25Өйленмедик яшлар бабатда Ребден алан буйругым ёк. Йөне Реббиң мерхемети аркалы ынамдар киши хөкмүнде маслахат берйәрин[+]. 26Шу мушакгатлы дөвүрде хер кесиң өңки халында галаны ягшыдыр. 27Эгер эййәм өйленен болсаң, никаңы бозма. Хениз өйленмедик болсаң, онда гелинлик гөзлеме. 28Йөне өйленсең-де, бу гүнә дәлдир. Бой гыз хем дурмуша чыкса гүнә дәлдир. Эмма дурмуш гуранлар бу дурмушда көп кынчылыклара дучар боларлар. Мен сизи шолардан горамак ислейәрин. 29Эй, доганлар, мен сизе шуны хем айтмакчы: белленилен вагт җуда голайландыр. Шоңа гөрә-де, машгаласы боланлар эдил машгаласы ёк адамлар ялы болсун. 30Аглаянлар агламаянлар ялы, шатланянлар шатланмаянлар ялы, эмләк эдинйәнлер эдил эмләги болмадыклар ялы яшасын[+]. 31Бу дүнйәниң ишлерине мешгул кишилер-де өз вагтыны олара совурмасын. Чүнки бу дүнйә соңланып баряндыр[+]. 32Мен сизиң хысырдылы аладалардан азат болмагыңызы ислейәрин. Өйленмедик киши Реббиң гөвнүнден турҗак болуп, Реббиң ишлерини алада эдйәндир[+]. 33Эмма өйленен киши өз аялының гөвнүнден турҗак болуп, бу дүнйәниң ишлерини алада эдйәндир. 34Шейдип, онуң калбы икә бөлүнендир. Әрсиз аял я-да дурмуша чыкмадык гыз Реббиң ишлериниң аладасыны эдип, өзүни җан-тенден Реббе багыш эдендир. Эмма әрли аял өз әриниң гөвнүнден турҗак болуп, бу дүнйәниң ишлерини алада эдйәндир. 35Мен булары сизи чәклендирмек үчин айтмаярын. Терсине, тутуш калбыңызы Реббе багыш эдип, догры[†] яшарыңыз ялы, сизиң пейдаңыза айдярын. 36Эгер йигит хесер одуна чыдаман, өз адагланан гызына болмалысы ялы гарамаса ве өйленмек карарына гелсе, гой, өйлениберсин, бу гүнә дәлдир. 37Эмма ол өйленмезлиги йүрегине дүвен болса, бу бабатда мәтәчлиги болман, өзүне эрк этмеги башарып, берк карара гелен болса, онда ол говы эдйәр. 38Шунлукда, адаглысына өйленйән говы эдйәндир. Өйленмейән болса ондан-да говы эдйәндир[+]. 39Аял әри өлйәнчә, оңа баглыдыр. Әри өлсе, өз исләнине бармага ыгтыярлыдыр. Йөне онуң барҗагы Реббе иман эдйән болмалыдыр[+]. 40Ол дул аял дуллугына галса, хас-да багтыярдыр. Бу мениң пикирим. Мен болса өзүмде Худайың Рухы бар дийип хасаплаярын.

#### 8‑нҗи бап


Бутлара берилйән гурбанлык

1Инди болса бутлара гурбанлык берилйән эт барада шулары айтмакчы. Сизиң: «Әхлимизиң билимимиз бар» дийип айдяныңыз догрудыр. Йөне билим ынсаны текепбир эдйәр, сөйги болса оңа өвүт берйәндир[+]. 2Ким хайсыдыр бир зады эййәм билйәндирин өйтсе, онда ол хениз билмелиси ялы билйән дәлдир[+]. 3Эмма ынсан Худайы[†] сөййән болса, ол эййәм Худай тарапындан таналяндыр[+]. 4Шунлукда, бутлара гурбанлык берлен эти ийип-иймезлик барада шуны айтмакчы. Сизиң: «Бут[†] аслында хичдир. Еке-тәк бир Худай бардыр» диййәниңиз догрудыр[+]. 5Хатда ерде я гөкде «худай» дийлип атландырылянлар бар болайса-да (аслында «худайлар» хем «хөкүмдар» сайылянлар көпдүр), 6бизиң үчин еке-тәк Худай бардыр, Ол бизиң Атамыздыр, әхли задың гөзбашы-да Олдур. Биз Онуң үчин яшаяндырыс. Бизиң үчин еке-тәк Хөкүмдар бар, Ол Реббимиз Иса[†] Месихдир,[†] хемме зат Ол аркалы ярадыландыр. Биз Ол аркалы яшаяндырыс[+]. 7Эмма бу билим хемме адамларда ёкдур. Кәбир адамлар бутпаразлык пикирлеринден сапланып билмән, бу гурбанлык этини иенлеринде, хениз-де бута сежде эдйәндир өйдйәрлер. Бу хем оларың эҗиз ынсабыны мурдар[†] эдйәр[+]. 8Йөне иймит бизи Худая якынлашдырмаяр. Иймәнимиз билен зыян чекемзок, иенимиз билен-де пейда гөремзок[+]. 9Өз азатлыгыңыза сересаплы чемелешиң. Сизиң азатлыгыңыз ынсабы эҗиз болан доганларың бүдремегине себәп болмасын! 10Чүнки олардан бири сени, ягны билими боланы, бутханада сачак башында гөрмеги ахмал. Шонда онуң ынсабы эҗизләп, бута берлен гурбанлыгы иймәге ымтылмазмы[+]? 11Шунлукда, эй, доган, бу ынсабы эҗиз доган сениң билимиң аркалы вейран эдилди. Иса Месих болса онуң угрунда өлди[+]. 12Сиз өз доганларыңызың эҗиз ынсабыны яраламак билен, олара гаршы гүнә эдениңизде, Иса Месихе гаршы гүнә эдйәнсиңиз. 13Шоңа гөрә-де, иййән задым доганымың бүдремегине себәп болҗак болса, мен оны асла иймерин. Мен онуң бүдремегини исләмок[+].

#### 9-нҗы бап


Ресулың хак-хукуклары

1Эйсем мен азат дәлми нәме? Я мен ресул дәлми? Мен Реббимиз Иса[†] Месихи[†] өз гөзүм билен гөрмедимми нәме? Эйсем сиз мениң Реб[†] үчин чекен зәхметимиң нетиҗеси дәлми[+]? 2Башгалар мени ресул хасапламасалар-да, мен сизиң үчин ресулдырын! Чүнки сиз Реб ёлундакы ресуллыгымың мөхүрисиңиз. 3Ресуллыгымың хак-хукуклары бабатда мени танкытлаянлара, ине, шуны диймекчи. 4Эйсем бизиң ийип-ичмәге хакымыз ёкмы[+]? 5Иманлы болса, аялымызы янымыз билен әкитмәге хакымыз ёкмы? Петрус[*] ве бейлеки ресуллар,[†] Реббимиз Исаның инилери хем хут шейле эдйәр ахыры[+]. 6Я-да мен билен Барнабың иманлылардан мадды көмегини алмага хакымыз ёкмы[+]? 7Гуллукдакы эсгерлер өз хасабына яшаярлармы? Эйсем мивесинден иймеҗек болса, үзүм агаҗыны отурдян бармы? Сүри бакып-да, онуң сүйдүни ичмейән бармы[+]? 8Мен муны диңе ынсан нукдайназарындан айтмаярын. Канун[†] хем бу бабатда шейле диймейәрми нәме? 9-10[+]Чүнки Төвратда:[†] «Харман дөвйән өкүзиң агзыны багламаң» дийип язылгыдыр. Худай[†] муны бүтинлей бизиң үчин айтмаярмы? Эйсем Ол өкүзлериң аладасыны эдйәрми? Хава, бу бизиң үчин языландыр. Чүнки ер сүрйән-де, дөвек дөвйән-де хасылдан пай алмак умыды билен ишлейәндир[+][+]. 11Биз араңызда рухы затлары экип, сизден мадды хасылы орсак, муны җуда көп гөрерсиңизми[+]? 12Эгер башгалар сизден мадды көмеги алмага хаклы болса, онда биз олардан-да көп хаклыдырыс!

Йөне биз бу хакымыздан пейдаланмадык. Терсине, Месихиң Хош Хабарының яйрамагына пәсгел бермеҗек болуп, әхли зада чыдаярыс. 13Ыбадатханада[†] хызмат эдйәнлер өз ийҗегини ыбадатханадан алярлар. Гурбанлык сыпасында[†] хызмат эдйәнлер-де гурбанлык садакаларындан[†] пай алярлар. Булары өзүңизем билйәнсиңиз[+]. 14Реб Хош Хабары вагыз эдйәнлериң-де Хош Хабардан экленмегини буйрандыр[+].

15Йөне мен бу хак-хукукларымың биринден-де пейдаланан дәлдирин. Мен муны язмак билен сизден хак-хукугымы талап этмекчи боламок. Мениң бу магтанмамы, гой, хич ким пуҗа чыкармасын. Шейле боланындан, өленим говудыр![+] 16Мен Хош Хабары вагыз эдйәним билен магтанмага хаклыдырын өйдемок: муны этмек борҗумдыр. Эгер мен Хош Хабары вагыз этмесем, вай, мениң халыма![+] 17Эгер мен муны өзүм сайлан болсадым, онда сылага тамакин болардым. Эмма муны маңа Худай буюрды[+]. 18Онда сылагым нәмедир? Хош Хабары хич бир муздсуз вагыз эдип, онуң маңа берйән хак-хукугындан пейдаланмазлык мениң үчин сылагдыр[+].


Павлус хер кесиң гулудыр

19Мен азат болсам-да, хер кеси газанҗак болуп, хеммелериң гулы болдум[+]. 20Яхудылары[†] газанҗак болуп, олар үчин яхуды болдум. Мен Мукаддес[†] Кануның гулы болмасам-да, Мукаддес Кануна гөрә яшаянлары газанҗак болуп, Мукаддес Кануның гулы болдум[+]. 21Мен Худайың Кануныны билмейәнлери газанҗак болуп, оны билмедиксирән болдум. Хакыкатда велин, Худайың Канунына гөрә яшап, Месихиң буйрукларына табындырын[+]. 22Эҗизлери газанҗак болуп, эҗизе өврүлдим. Гараз, кәбирлери халас этҗек болуп, мен хеммелере хер зат болдум[+]. 23Мен буларың барыны Хош Хабарың ак паталарына[†] шәрик болуп билерим ялы, Хош Хабарың хатырасына эдйәрин. 24Ярыша гатнашян йүврүклериң хеммеси ылгаса-да, байрагы диңе бири аляндыр. Сиз-де байрак алар ялы шейле ылгаң[+]. 25Ярыша гатнашян хер кес өзерклилиги түргенлешдирйәндир. Ол муны вагтлайын бир тәҗи алмак үчин эдйәр. Биз болса муны бакы тәҗи алмак үчин эдйәндирис[+]. 26Шоңа гөрә-де, мен максатсыз ылгаянлар ялы ылгамаярын, хованы юмруклаян киши ялы херекет этмейәрин. 27Ёк, мен Хош Хабары башгалара вагыз эденимден соң, ярыша гатнашмакдан махрум эдилесим гелмейәр. Шонуң үчин-де, беденими түргенлешдирип, оны өзүме табын эдйәрин.

#### 10-нҗы бап


Ысрайыл[†] тарыхындан дуйдурышлар

1Эй, доганлар, мен сизиң шулардан хабарлы болмагыңызы ислейәрин: бизиң ата-бабаларымызың бары булудың пенасында гездилер, оларың бары деңизден гечдилер[+]. 2Оларың бары булуда ве деңзе чүмдүрилип, Мусаның шәгиртлери болдулар. 3Оларың бары гөкден инен шол бир иймити ийдилер[+]. 4Оларың бары Худай[†] тарапындан берлен шол бир сувдан ичдилер. Чүнки оларың бары бир рухы гөзбашдан, өзлерине хемралык эден Рухы Гаядан ичдилер. Бу Гая Месихиң[†] хут Өзүди. 5Эмма шонда-да оларың көпүси Худайы нәразы этдилер. Шонуң үчин-де оларың ләшлери чөлде серлип галды[+]. 6Биз хем ата-бабаларымыз дей йүреклеримизи яманлыга йыкгын этмез ялы, буларың бары бизе дуйдурышдыр[+]. 7[+]Оларың кәбирлери ялы бутпараз болмаң. Олар барада Төвратда[†] шейле язылгыдыр: «Адамлар ийип-ичмәге отурдылар, соңра туруп, ойнашмага башладылар»[+]. 8Оларың кәбирлери ялы азгынчылык этмәлиң: бир гүнде оларың йигрими үч мүңүси өлди[+]. 9Оларың кәбирлери ялы Месихи сынамалың: олар йыланлардан хеләк болдулар[+]. 10Оларың кәбирлери ялы хүңүрдемәлиң: олар Өлүм перишдесиниң[†] элинден өлди[+]. 11Буларың бары башгалара сапак болсун дийип, ата-бабаларымызың башындан инди. Бу заманың ахыркы гүнлеринде яшаянлара, ягны бизе дуйдурыш хөкмүнде язылды[+]. 12Шунлукда, сиз берк дурандырыс дийип пикир эдйән-де болсаңыз, гүнә этмез ялы, әгә болуң![+] 13Башыңыздан инен сынаглар башгаларың-да башындан инйәндир. Эмма Худай садыкдыр! Ол сизиң гүйҗүңизиң чатмаҗак сынагыны бермез. Сиз сынага дүшениңизде, Худай чыкалга-да ачар, сынагдан үстүн гелмек үчин гуҗур-гайрат-да берер[+].


Бутханалара бармаң!

14Шонуң үчин, эй, мениң эзизлерим, бутпаразлыкдан гача дуруң[+]. 15Мен сизиң билен пайхаслы адамлар хөкмүнде гүрлешйәрин. Сизе айдянларымдан өзүңиз нетиҗе чыкарың. 16Эйсем биз шүкүр эдип, шүкүр кәсесинден иченимизде, Месихиң ганына шәрик болмаярысмы? Чөреги бөлүп иенимизде, Месихиң беденине шәрик болмаярысмы[+]? 17Чөрегиң бир болшы ялы, биз көп болсак-да, бир бедендирис. Чүнки шол бир чөреги пайлашяндырыс[+].

18Ысрайыл халкына середиң: гурбанлык сыпасында[†] берлен гурбанлыкдан иййән шол сыпа шәрик болмаярмы[+]? 19Муны диймек билен, бута берлен гурбанлыгың я-да бутуң өзүниң хайсыдыр бир әхмиети бар дийҗек болярынмы[+]? 20Элбетде, ёк! Мен бутпаразларың берйән гурбанлыгыны Худая дәл-де, арвах-җынлара берйәндигини айтҗак болярын. Мен сизиң җынлара шәрик болмагыңызы ислемейәрин[+]. 21Сиз хем Реббиң кәсесинден, хем-де җынларың кәсесинден ичип билмерсиңиз. Сиз хем Реббиң сачагына,[†] хем-де арвах-җынларың сачагына шәрик болуп билмерсиңиз[+]. 22Я-да биз Реббиң габанҗаңлыгыны оярмакчымы? Эйсем биз Ондан гүйчлүми нәме[+]?


Иманлыларың азатлыгы

23Сиз: «Ислендик зады этмәге хакым бар» диййәрсиңиз, йөне хер зат сизиң үчин бәхбитли дәлдир. «Ислендик зады этмәге хакым бар» диййәрсиңиз, йөне хемме зат абатлаян дәлдир[+]. 24Хер кес өз бәхбидини дәл-де, башгаларың бәхбидини арасын[+]. 25Эт базарында сатылян хер эти ийип билерсиңиз. Аныгына етҗек болуп, ынсабыңызы хорламаң[+]. 26[+]Чүнки «Ер ве ондакы затлар Реббиңкидир»[+]. 27Эгер иман этмедиклериң бири сизи нахара чагырса, сиз-де гитмек ислесеңиз, өңүңизде гойлан затлары аркайын ийибериң. Аныгына етҗек болуп, ынсабыңызы хорламаң[+]. 28Эмма кимдир бири сизе: «Бу бутлара гурбанлык берлен этдир» дийсе, бу эт барада дуйдуран адамың ве ынсабың хатырасына оны иймәң.[*] 29Мен сизиң ынсабыңыз дәл-де, шол адамың ынсабы барада айдярын.

Нәме үчин башганың ынсабы мениң эркинлигиме казылык эдйәр? 30Эгер мен нахар иймезден өң Худая шүкүр эдип, нахара гошулян болсам, онда нәме үчин шүкүр эдйән нахарым үчин язгарыляркам[+]? 31Шунлукда, ийсеңиз-де, ичсеңиз-де, хер нәме этсеңиз-де – буларың барыны Худайың шөхраты[†] үчин эдиң[+]. 32Яхудыларың-да,[†] греклериң-де,[†] Худайың йыгнагының-да, гараз, хич кимиң бүдремегине себәп болмаң[+]. 33Чүнки мен өз бәхбидими араман, көплериң халас болмагы үчин оларың бәхбидини араярын, хер затда хер кеси разы этмәге дырҗашярын[+].

#### 11‑нҗи бап

1Мениң Месихден[†] гөрелде алшым ялы, сиз-де менден гөрелде алың[+].


Эдепли ыбадат

2Мени элмыдама ятлаяндыгыңыз, таглыматы сизе табшырышым ялы саклаяндыгыңыз үчин сизи өвйәрин. 3Эмма шуңа хем айдың дүшүнмегиңизи ислейәрин: хер эркегиң башы Месихдир, аялың башы эркекдир, Месихиң башы болса Худайдыр.[†][+] 4Башыны өртүп, дога-дилег я-да пыгамберлик[†] эдйән эркек киши өз башыны биабрай эдйәндир. 5Башыны өртмән дога-дилег я-да пыгамберлик эдйән аял өз башыны биабрай эдйәндир. Ол башы сырылан аял билен дес-деңдир[+]. 6Хава, эгер аял башыны өртмейән болса, онда, гой, сачыны-да кесдирсин. Йөне аялың сачыны кесмеги я-да сырдырмагы биабрайчылыкдыр. Шоңа гөрә, гой, ол башыны өртсүн[+]. 7Эркек башыны өртмели дәлдир. Чүнки ол Худайың кешбидир, Онуң шөхратыдыр.[†] Аял болса эркегиң шөхратыдыр[+]. 8Чүнки илкибашдан эркек аялдан дәл-де, аял эркекден ярадыландыр;[+] 9эркек аял үчин дәл-де, аял эркек үчин ярадыландыр[+]. 10Эгер аял эркегиң шөхраты болян болса, онда ол перишделериң[†] хатырасына башыны өртүп-өртмезлиги, гой, өзи чөзсүн. 11Йөне хер нәхили болса-да, Реббиң халкының арасында аял эркеге, эркек-де аяла гарашлыдыр[+]. 12Чүнки аял эркекден ярадылан болса-да, эркек аялдан догуляндыр. Хеммесини хем Худай ярадандыр. 13Өзүңиз пикир эдип гөрүң: аял башыны өртмән Худая дога этсе гелшиклимидир? 14Эркек сачыны өсдүрсе биабрайчылыкдыгыны тебигатың өзи сизе өвретмейәрми нәме? 15Аял үчин болса узын сач абрайдыр. Узын сач оңа башөртгүси хөкмүнде берлендир[+]. 16Эгер бу меселе бабатда җедел этмекчи болян киши бар болса, шуны диййәрин: бизиң ве Худайың йыгнакларында[†] аялларың баш өртмеги адатдыр.


Реббиң сачагыны[†] харламаң!


(Матта 26:26-29; Марк 14:22-25; Лука 22:14-20)

17Инди болса шу гөркезмелери бермек билен бирликде, өзүмиң макулламаян задым барада айтмакчы: сизиң йыгнанышыкларыңызың пейдасындан зыяны көпдүр. 18Биринҗиден, Худайың йыгнагы хөкмүнде үйшениңизде, араңызда агзалалыкларың боляндыгы барадакы гүррүңлер мениң гулагыма дегйәр. Мен муңа аз-кем ынанман-да дурамок[+]. 19Себәби араңызда агзалалыклар болмалы затдыр. Олар сизиң Худайың сынагындан гечип-гечмейәндигиңизи әшгәр эдйәр[+]. 20Сиз бир ере үйшениңизде, Реббиң сачагына гатнашярсыңыз дийип хасап эдйәрсиңиз. Аслында велин бу бейле дәл. 21Себәби нахар иениңизде, гетирен нахарыңызы башгалар билен пайлашман, өзүңиз иййәрсиңиз. Шейдип, бири ач галяр, башга бири болса эййәм серхош. 22Эйсем ийип-ичмек үчин өз өйүңиз ёкмы? Я-да сиз Худайың йыгнагыны әсгермән, гарыплары кемситмек ислейәңизми? Мен муңа нәме диейин? Шейле эдйәниңиз үчин сизи тарыплайынмы? Элбетде, ёк![+] 23Чүнки мен Ребден алан таглыматымы сизе табшырдым. Реб[†] Иса[†] Өзүне хайынлык эдилен гиҗеси элине чөрек алып,[+] 24шүкүр этди. Соңра чөреги бөлүп: «Бу сиз үчин берилйән беденимдир.[*] Муны Мени ятламак үчин берҗай эдиң» дийди[+]. 25Шунуң ялы, нахардан соң шераплы кәсәни алып: «Бу шерап Мениң ганым аркалы багланышылян тәзе әхтдир. Ондан хер гезек ичениңизде, муны Мени ятламак үчин берҗай эдиң» дийди[+]. 26Шоңа гөрә-де, сиз хер гезек бу чөреги иениңизде, бу кәседен ичениңизде, Реб доланып гелйәнчә, Онуң өлүмини ыглан эдйәрсиңиз. 27Шунлукда, кимде-ким мынасып болмадык тәрде бу чөрекден ийсе я-да Реббиң кәсесинден ичсе, Онуң бедени ве ганы бабатда языклы болар[+]. 28Шонуң үчин-де, хер кес диңе өзүни сынап гөренсоң, бу чөрекден иймели, бу кәседен ичмели. 29Кимде-ким Реббиң беденини әсгермән ийип-ичсе, өз-өзүни Худайың хөкүмине дучар эдйәндир. 30Ине, шу себәпден араңызда эҗизлер ве сыркавлар көп, өленлериңиз хем аз дәлдир. 31Биз илки өзүмизи сынап гөрен болсадык, онда хөкүме учрамаздык. 32Реб бизи тербиелемек үчин хөкүм эдйәндир. Ол муны бизиң дүнйә билен бирликде хөкүм эдилмезимиз үчин эдйәр[+]. 33Шунлукда, эй, доганлар, Реббиң сачагы үчин үйшениңизде, бири-бириңизе гарашың. 34Эгер кимдир бири ач болса, гой, өз өйүнде нахарлансын. Шонда ол йыгнакда хөкүм эдилмез. Галан затлары болса баранымда чөзерин.

#### 12‑нҗи бап


Рухы пешгешлер

1Инди болса, эй, доганлар, мен сизиң Рухуң пешгешлери бабатда хабарлы болмагыңызы ислейәрин[+]. 2Ядыңыздамы, сиз бутпаразкаңыз, дилсиз-агызсыз бутларың тәсирине дүшүп, олара эерйәрдиңиз[+]. 3Шоңа гөрә-де, шуңа айдың дүшүнмегиңизи ислейәрин: Худайың[†] Рухундан ылхам алян ынсан: «Иса Месихе[†] нәлет болсун!» диймез. Мукаддес Рух[†] ынандырмаса, ынсан: «Иса[†] Ребдир!» дийип билмез[+].

4Мукаддес Рухуң берйән пешгешлери дүрлүдир, йөне оларың бары шол бир Рухдандыр[+]. 5Хызматлар дүрли-дүрлүдир, йөне оларың бары шол бир Реб[†] үчиндир[+]. 6Амаллар дүрли-дүрлүдир, йөне хер кесде әхли зады эдйән шол бир Худайдыр[+].

7Хер кесде Мукаддес Рухуң аян болмагы хеммелериң бәхбиди үчиндир. 8Мукаддес Рух кимдир бирине даналык билен, ене бирине билим билен өвретмек пешгешини берйәр. 9Башга бирине Мукаддес Рух иман байлыгыны, ене бирине шыпа берме пешгешлерини берйәр[+]. 10Ол бирине гудрат гөркезме, башгасына пыгамберлик,[†] ене бирине рухлары сайгарма, башга бирине нәмәлим диллер, ене бирине бу диллери маныландырма пешгешини берйәр[+]. 11Буларың барыны еке-тәк бир Мукаддес Рух эдйәндир. Ол хер кесе Өз ислейшине гөрә берйәндир.

12Беден бир болса-да, агзалары көпдүр. Агзалары көп болса-да, олар бүтеви бир тени эмеле гетирйәрлер. Месих бабатда хем шейледир[+]. 13Чүнки биз ким болсак-да: яхудымы,[†] грекми, гулмы, эркинми – тапавуды ёк, барымыз бир беден болмак үчин, бир Мукаддес Руха чүмдүрилдик. Бизиң барымыз бир Мукаддес Рухы кабул этдик[+].

14Беден бир агзадан ыбарат дәлдир. Онуң агзасы көпдүр. 15Аяк: «Мен эл дәл, мен бу бедене дегишли дәл» диени билен беден агзасы болмагыны бес эдйәрми нәме? 16Гулак хем «Мен гөз дәл, мен бедене дегишли дәл» дийсе-де, беден агзалыгына галяндыр. 17Эгер бүтин беден гөз болан болса, онда ол нәдип эшидерди? Эгер бүтин беден гулак болан болса, онда ол нәдип ыс аларды? 18Эмма Худай хемме агзалары бир беденде ерлешдирип, оларың херсини Өз халайшына гөрә гойды. 19Эгер агзаларың бары хайсыдыр бир агза болан болса, онда беден ниреде боларды? 20Аслында агзалар көп, беден болса бирдир.

21Гөз эле: «Сен маңа герек дәл!» дийип билмейәр. Келле хем аяклара: «Сиз маңа герек дәл!» дийип билмейәр. 22Терсине, бедениң эҗиз сайылян агзалары хас гереклидир. 23Хорматсызрак сайылян агзалара велин айратын хормат гойярыс. Гелшиксиз сайылян агзаларымыз барада айратын алада эдйәрис. 24Бедениң гелшикли агзалары болса шейле алада мәтәч дәлдир. Худай беден агзаларыны бирикдиренде, онуң әхмиетсиз сайылян агзаларына хас көп әхмиет берди. 25Ол муны беденде хич бөлүнишик болман, агзалар бири-бири барада дең дереҗеде алада этсинлер дийип этди. 26Эгер бир агза хорлук чексе, бейлеки агзалар хем хорлук чекерлер. Эгер бир агза хорматланылса, әхли агзалар муңа шатланар[+].

27Сизиң әхлиңиз Иса Месихиң беденисиңиз, хер бириңиз бедениниң бир агзасысыңыз[+]. 28Худай йыгнага илки билен ресуллары,[†] соңра пыгамберлери, үчүнҗи эдип өвредиҗилери белледи. Соңра гудрат гөркезйәнлери ве шыпа берйәнлери, ярдам берйәнлери ве доландырянлары, соңра нәмәлим диллерде гүрлейәнлери белледи[+]. 29Эйсем хеммелер ресулмыдыр? Хеммелер пыгамбермидир? Хеммелер таглым өвредиҗимидир? Хеммелер гудрат гөркезйәнмидир? 30Шыпа берме пешгеши хеммелерде бармы? Хеммелер нәмәлим диллерде гүрлейәрми? Хеммелер бу диллерде айдыланлары дүшүндирип билйәрми? 31Йөне сиз хас улурак пешгешлери алмага ымтылың.

Инди болса сизе иң говы ёлы салгы берейин[+].

#### 13‑нҗи бап


Сөйги

1Ынсанларың ве перишделериң[†] диллеринде гүрләп-де, сөйгим болмаса, гүңлеч сесленйән мисдирин я-да җыңңырдаян кимвалдырын. 2Эгер пыгамберлик[†] пешгешим болуп-да, әхли сырлары ве ылымлары билип-де, даглары сүйшүрҗек гүйчли иманым болуп-да, сөйгим болмаса, мен хичдирин[+]. 3Эгер мен тутуш эмләгими гарып-гасарлара пайлап-да, магтанып билерим ялы теними гурбан эдип-де[*], сөйгим болмаса, буларың маңа хич пейдасы ёкдур. 4Сөйги сабырлыдыр, мәхирлидир. Сөйги бахыллык эдйән дәлдир, өзүни бейгелдйән дәлдир. Сөйги гопбамсырамаяр, 5биабрайлык этмейәр. Сөйги өз бәхбидини арамаяр, гахарланмаяр, өйке-кине сакламаяр. 6Сөйги яманлыга шатланмаяр, ол хакыката шатланяндыр. 7Сөйги хемме зады багышлаяндыр, элмыдама ынаняндыр. Сөйги хич хачан умытдан дүшйән дәлдир, хемме зада чыдаяндыр. 8Пыгамберликлер тамамланар, диллер йитер, билим гутарар, сөйги болса асла түкенмез. 9Чүнки биз хәзир бөлеклейин билйәрис, бөлеклейин пыгамберлик эдйәрис. 10Кәмиллик геленде, бөлеклейин затлар тамамланар. 11Мен чагакам, чага ялы гүрлейәрдим, чага ялы ойланярдым, чага ялы пикир йөредйәрдим. Эмма улалып кемала геленимде, чагалык йөрелгелерини ташладым[+]. 12Шинди әхли зады өчүгси айнадан гөрен ялы гөрйәрис. Эмма соңра әхли зады йүзбе-йүз гөрерис. Мен шинди бөлеклейин билйәрин, йөне шонда Худайың[†] мени билши ялы долы билерин[+]. 13Хәзир шу үчүси галяр: иман, умыт ве сөйги. Буларың иң улусы болса сөйгүдир.

#### 14‑нҗи бап


Пыгамберлик[†] ве нәмәлим диллер барада

1Сөйгиниң йөрелгесине эериң. Рухы пешгешлери алмага, айратын-да пыгамберлик этмәге ымтылың[+]. 2Нәмәлим дилде гүрлейән адам адамлар билен дәл-де, Худай[†] билен гүрлешйәндир. Чүнки онуң Мукаддес Рухдан[†] ылхамланып айдян сырларына хич ким дүшүнйән дәлдир. 3Пыгамберлик эдйән болса адамлара йүзленип, олара өвүт-несихат берйәр, голдаяр, теселли берйәр. 4Нәмәлим дилде гүрлейән өз-өзүне өвүт берйәндир, пыгамберлик эдйән болса йыгнага өвүт берйәндир. 5Сизиң әхлиңиз нәмәлим диллерде гүрлесеңиз, элбетде, говы, йөне пыгамберлик этмәге ымтылың. Нәмәлим дилде гүрлейән адам йыгнага өвүт-үндев бермек үчин өз айданларыны маныландырмаса, онда пыгамберлик эдйән ондан хас говудыр[+]. 6Эй, доганлар, мен яныңыза барып, нәмәлим диллерде гүрлесем, йөне аянлык,[†] билим, пыгамберлик, я-да таглымат өвретмесем, мениң сизе пейдам дегерми? 7Мысал хөкмүнде җансыз саз гуралларыны: түйдүги я-да арфаны алып гөрелиң. Эгер олар тапавутлы әхеңде чалынмаса, хайсы мукамың чалыняндыгыны нәдип сайгарҗак? 8Ене-де бир мысал: эгер сурнайың чагырыш сеси айдың болмаса, урша тайынланҗак бармы[+]? 9Сиз бабатда хем шейледир. Эгер-де сиз дил аркалы айдянларыңыз айдың болмаса, сизе ким дүшүнер? Бу диңе ховайы гүррүң эден ялыдыр. 10Дүнйәде өрән көп диллер бар. Оларың хер бириниң манысының бардыгы гүррүңсиздир! 11Эмма мен кимдир бириниң айдянларына дүшүнмесем, мен онуң үчин кесеки юртлудырын. Ол хем мениң үчин кесеки юртлудыр. 12Шонуң үчин-де, рухы затлара шейле ымтылян болсаңыз, йыгнагы беркидйән пешгешлери алмага дырҗашың.

13Нәмәлим диллерде гүрлейән адам оны маныландырып билмеги үчин-де дога-дилег этмелидир. 14Чүнки мен нәмәлим дилде дога-дилег эдйән болсам, муны диңе рухум эдйәндир. Акылым муңа гатнашян дәлдир. 15Нәме этмели? Мен рухум билен дога-дилег этсем, муны аңымда-да этҗек. Мен рухум билен нагма айтсам, муны аңымда-да айтҗак[+]. 16Эгер сен Худайы өз калбыңда шөхратландырсаң,[†] сениң айдян затларыңа дүшүнмейән адам шүкүрлериңе нәдип «омын» дийсин? Ол сениң айдянларыңа дүшүнмейәр ахырын[+]. 17Белки, сен оңат шүкүр эдйәнсиң, йөне башга бири бу аркалы өвүт алян дәлдир. 18Худая шүкүр, мен нәмәлим диллерде хеммәңизден көп гүрлейәрин. 19Йөне йыгнакда[†] бейлекилере-де өвүт-үндев берер ялы, дүшнүкли бәш сөз айданымы говы гөрйәрин. Бу нәмәлим диллерде айдылан мүңлерче сөзден говудыр. 20Эй, доганлар, чагалар ялы пикир йөретмегиңизи бес эдиң. Яманлык бабатда чага ялы болуң, йөне акыл бабатда кәмил яшлы болуң[+]. 21[+]Чүнки Мукаддес[†] Язгыларда шейле язылгыдыр:

«Мен бу халка
ят диллерде гүрлейәнлер аркалы,
кесеки халкларың дили аркалы сөзләрин.
Эмма шонда-да олар Мени диңлемезлер – диййәр Реб[†]»[+].

22Шунлукда, нәмәлим диллер иман эденлер үчин дәл-де, иман этмедиклер үчин аламатдыр. Пыгамберлик болса иман этмедиклер үчин дәл-де, иман эденлер үчин аламатдыр[+]. 23Эгер бүтин йыгнак бир ере йыгнанып, хериңиз нәмәлим дилде гүрләп дуркаңыз, оңа дүшүнмейән я-да иман этмедик адамлар мунуң үстүне гелсе, нәме ойларлар? Олар: «Сиз акылыңыздан азашыпсыңыз» диймезми[+]? 24Эмма иман этмедик я-да дүшүнмейәниң бири пыгамберлик айдылып дурка гелсе, ол хеммелер тарапындан паш эдилип, хөкүм эдилйәндигини эшидер. 25Шонда онуң йүрек сырлары аян болар-да, йүзин йыкылар. «Худай, догрудан-да, сизиң араңызда экен!» дийип, Оңа сежде эдер[+].


Тертипли ыбадат

26Эй, доганлар, мундан нәхили нетиҗе чыкарса болар? Сиз бир ере үйшениңизде, хер бириңизде нагма, өвүт сөзи, аянлык, нәмәлим диллерде гүрлемек я-да оны маныландырмак бардыр. Гой, буларың бары йыгнагы беркитмек үчин уланылсын[+]. 27Эгер араңызда нәмәлим диллерде гүрлейән бар болса, гой, икиси я-да үчүси гезек-гезегине гүрлесин; ене бири маныландырсын. 28Эмма маныландырып билйән болмаса, онда нәмәлим дилде гүрлейән дымсын. Гой, ол өзүне ве Худая гүррүң берсин. 29Пыгамберлериң болса икиси я-да үчүси гүрлесин. Бейлекилер болса оларың айданларыны салдарлап гөрсүнлер[+]. 30Эмма диңләп отуранлардан бирине Худайдан аянлык гелсе, онда гүрләп дуран дымсын. 31Чүнки хеммелер өвүт алар ялы, хеммелер рухланар ялы, барыңыз гезек-гезегине пыгамберлик эдип билерсиңиз. 32Пыгамберлик сөзлерини алан адам олары хачан айтмалыдыгыны өзи кесгитлемелидир. 33Чүнки Худай бидүзгүнчилигиң дәл-де, парахатлыгың Худайыдыр.

Худайың халкының йыгнакларының әхлисинде болшы ялы, 34аяллар йыгнакда гүрлемесин. Олара гүрлемәге ругсат берилйән дәлдир. Төвратда[†] айдылышы ялы, олар табын болмалыдыр[+]. 35Эгер олар хайсыдыр бир зат барада билмекчи болсалар, гой, өйде әрлеринден сорасынлар. Аяла йыгнакда гүрлемек айып ахырын.

36Худайың сөзи сизден чыкандыр өйдйәрсиңизми? Я-да ол диңе сизе барып етдими? 37Эгер кимдир бири өзүни пыгамбер я-да Мукаддес Рухдан долан дийип сайян болса, шуңа дүшүнмелидир: мениң язянларым Худайың буйругыдыр. 38Эмма ол муны әсгермесе, гой, онуң өзи-де әсгерилмесин. 39Шунлукда, эй, доганлар, пыгамберлик этмәге җан-тенден ыхлас эдиң, йөне нәмәлим диллерде гүрлемеги-де гадаган этмәң[+]. 40Эмма хемме зат мынасып тәрде ве тертип билен болсун[+].

#### 15‑нҗи бап


Дирелиш барадакы Хош Хабар

1Инди болса, эй, доганлар, сизе вагыз эден Хош Хабарымы ятладып гечмекчи. Сиз оны кабул эдип, онда берк дурсуңыз. 2Сизе вагыз эден Хош Хабарымы гайым тутсаңыз, ол аркалы халас боларсыңыз. Тутмасаңыз, бидерек ере иман этдигиңиз болар[+]. 3Чүнки мен кабул эденими өрән ваҗып хабар хөкмүнде сизе-де говшурдым. Бу хабар, ине, шундан ыбарат: Мукаддес[†] Язгылара гөрә, Месих[†] бизиң гүнәлеримиз үчин өлди[+]. 4Ол җайланып, Мукаддес Язгылара гөрә хем үчүленҗи гүн дийленде дирелди[+]. 5Онсоң Иса[†] Месих Петруса[*], соң Онкилере гөрүнди[+]. 6Мундан соң Ол шол бир вагтың өзүнде бәш йүзден-де говрак догана гөрүнди. Бу доганларың кәбири эййәм арадан чыкды, йөне аглаба бөлеги хәзир хем дири. 7Соңра Ол Якуба гөрүнди, соң ресулларың[†] әхлисине гөрүнди[+]. 8Иң соңунда болса маңа, ягны шейле дереҗә асла мынасып болмадыга гөрүнди[+]. 9Чүнки мен ресулларың арасында иң кичисидирин. Мен хатда ресул адыны алмага-да мынасып дәл, себәби Худайың[†] йыгнагына азар берипдим[+]. 10Эмма мен нәхили болсам-да, диңе Худайың мерхемети аркалы шейле болдум. Онуң маңа эден мерхемети пуҗа чыкмады: мен хеммелерден-де көп зәхмет чекдим. Аслында муны мен дәл-де, маңа яр болан Худайың мерхемети этди[+]. 11Шунлукда, исле мен болайын, исле-де бейлеки ресуллар болсун – тапавуды ёк: биз бу Хош Хабары вагыз эдйәрис, сиз-де оңа ынандыңыз.


Мерхумларың дирелмеги

12Биз Месих дирелди дийип вагыз эдйәрис. Онда сизиң араңыздан кәбирлери нәдип мерхумлар дирелмез дийип билйәр[+]? 13Эгер мерхумлар дирелмейән болса, онда Месих хем дирелен дәлдир. 14Эгер Месих дирелмедик болса, онда бизиң вагзымыз-да, сизиң иманыңыз-да бидерекдир. 15Мунуң үстесине-де, бизиң Худай барада ялан шаятлык этдигимиз боляр. Себәби биз Худай Иса Месихи дирелтди дийип шаятлык эдйәрис ахырын. Эгер мерхумлар дирелмейән болса, онда Худай Иса Месихи-де дирелден дәлдир. 16Хава, мерхумлар дирелмейән болса, онда Иса Месих-де дирелен дәлдир. 17Эгер Иса Месих дирелмедик болса, онда сизиң иман гетирмегиңиз хем пучдур: сиз өңкиңиз ялы гүнәлериңизиң ичиндесиңиз[+]. 18Диймек, Иса Месихде иманлы болуп арадан чыканлар хем хеләк боландыр[+]. 19Эгер биз диңе бу дурмушда Иса Месихе умыт баглаян болсак, әхли ынсанларың иң бетбагтыдырыс.

20Йөне Иса Месих хакыкатдан-да илкинҗи болуп өлүмден дирелди. Бу бейлеки мерхумларың хем дирелҗекдигини кепиллендирйәр[+]. 21Чүнки өлүмиң бу дүнйә адам аркалы гелши ялы, өлүмден дирелиш-де адам аркалы гелйәндир[+]. 22Адам атаның[†] несиллериниң әхлиси өлйәр. Шунуң ялы, Иса Месихе дегишли боланларың-да әхлиси яшайша говшар. 23Йөне хер кес өз гезегинде дирелер. Иса Месих илкинҗи болуп дирелди. Месих геленде, Оңа дегишли боланлар-да дирелер[+]. 24Иса Месих әхли агалыклары, ыгтыярлыклары ве гүйчлери ёк эдип, Шалыгы Ата Худая табшыранда болса дүнйәниң соңы болар[+]. 25Чүнки Худай Иса Месихиң әхли душманларыны Онуң аяк астына салянча, Месих шалык сүрмелидир[+]. 26Ёк эдилмели душманларың иң соңкусы хем өлүмдир. 27[+]Чүнки Худай «әхли зады Онуң аягының астында гойды». Хава, Худай әхли зады Месихиң аяк астында гойды. Йөне «әхли зады» дийленде, мунуң Худая дегишли дәлдиги месе-мәлимдир[+]. 28Худай әхли зады Оглуна табын эденден соң, Огул хем Өзүни әхли зады Онуң аяк астына гоян Худая табын эдер. Бу Худайың әхли затда долы хөкүм сүрмеги үчиндир[+]. 29Эгер дирелиш ёк болса, мерхумлара дерек сува чүмдүриленлер нәме эдеркә? Эгер мерхумлар хич хачан дирелмеҗек болса, адамлар нәме үчин олара дерек сува чүмдүрилйәркә? 30Биз хем нәме үчин өзүмизи сагатсайын ховп астына саляркак[+]? 31Реббимиз Иса Месихиң хузурында сизе болан буйсанҗымдан ант ичйәрин: мен хер гүн өлүм билен йүзбе-йүз болярын[+]. 32[+]Эгер-де мениң делиллерим диңе ынсан делиллери болан болса, мен хей-де Эфесдәки вагшы хайванлар билен гөрешермидим? Мундан нәме пейда газанардым? Эгер мерхумлар дирелмейән болсалар, «гелиң, иелиң, ичелиң, эртир биз өлерис!»[+] 33Алданмаң! Ярамаз яранлар ягшы хәсиетлини хем аздыряндыр. 34Акылыңыза айланың, гүнә этмеги бес эдиң. Сизиң араңызда Худайы танамаянлар хем бар. Мен муны сизи утандырмак үчин айдярын[+].


Дирелен тен

35Йөне кимдир бириниң: «Мерхумлар нәдип дирелер? Олар гайдып геленлеринде беденлери нәхили боларка?» дийип сорамагы мүмкин[+]. 36Нәхили наданлык![†] Сениң экен тохумың өлмесе, яшайша говушмаз[+]. 37Сен экениңде гөгерҗек өсүмлиги тутушлыгына экмейәрсиң. Сен йөне тохум, мысал үчин бугдай я-да башга бир өсүмлигиң тохумыны экйәрсиң. 38Худай болса бу тохума Өз беллән гөрнүшини[†] берйәр. Хер тохумың-да өз гөрнүши боляндыр. 39Беденлериң хеммеси бирмеңзеш дәлдир. Ынсаның өз бедени, хайванларың өз бедени, гушларың өз бедени, балыкларың-да өз бедени боляр. 40Шейле-де, гөклере я ере дегишли затлар-да бардыр. Гөклере дегишли затларың өз гөрки, ере дегишли затларың-да өз гөрки бардыр. 41Гүнүң өз гөрки, айың өз гөрки бардыр, йылдызларың-да өз гөрки бардыр. Бир йылдызың гөрки бейлеки йылдызыңкыдан тапавутлыдыр. 42Мерхумларың дирелиши-де шуңа меңзейәндир. Чүйрейән беден җайланып, чүйремеҗек беден дирелйәр[+]. 43Абрайсызлыкда җайланып, шан-шөхратда[†] дирелйәр. Эҗизликде җайланып, гүйч-кувватда дирелйәр. 44Паны беденде җайланып, бакы беденде дирелйәр. Паны беден бар болса, бакы беден хем боляндыр. 45[+]Чүнки Мукаддес Язгыларда шейле язылгыдыр: «Илкинҗи адам – Адам ата җанлы барлык болды». Соңкы Адам болса яшайыш берйән Рух[†] болды[+]. 46Бакы беден паны беденден өң болуп билмейәр. Терсине, илки паны беден боляр, соңра болса бакы беден боляр. 47Илкинҗи ынсан ериң топрагынданды, икинҗи Ынсан болса[*] Гөклерденди[+]. 48Топракдан ярадылан илкинҗи ынсан нәхили болса, ердәки ынсанлар хем шейледир. Гөклерден инен Ынсан нәхили болса, гөклере дегишли ынсанлар хем шейледир. 49Биз топракдан ярадылан ынсана нәхили меңзән болсак, гөклерден Болана хем шейле меңзәрис[+]. 50Шоңа гөрә-де, эй, доганлар, мен сизе айтмакчы: эт билен гандан болан ердәки ынсан Худайың Шалыгыны[†] мирас[†] алып билйән дәлдир. Чүйрейән беден чүйремейән бедене шәрик болуп билйән дәлдир. 51Гулак гоюң, сизе бир сыры аян эдейин: биз өлмерис, йөне хеммәмиз өзгердилерис[+]. 52Бу иң соңкы сурнай чалнанда гөз-ачып юмасы салымда, бир пурсатда амала ашар. Сурнай чалнар, мерхумлар чүйремезек халда дирелдилер, биз хем өзгердилерис[+]. 53Чүнки чүйрейән беден чүйремезлик донуна, өлйән тен өлмезлик донуна бесленмелидир[+]. 54[+]Шунлукда, чүйрейән тен чүйремезлиге, өлйән тен өлмезлиге беслененде, «Еңиш өлүми ювутды» дийлен сөзлер берҗай болар[+]. 55[+]«Эй, өлүм, ханы сениң еңшиң[*]? Эй, өлүм, ханы сениң зәхерли нешдериң[*]?»[+] 56Гүнә – бу өлүмиң зәхерли нешдеридир. Канун[†] болса гүнәниң гүйч-кувватыдыр[+]. 57Йөне Худая мүң-де бир шүкүр! Ол Реббимиз Иса Месих аркалы бизе еңиш берди[+]. 58Шоңа гөрә-де, эй, эзиз доганларым, берк дуруң. Гой, сизи асла хич зат сарсдырмасын. Реббиң ишине ыхласлы япышың. Чүнки Реб[†] угрунда чекен зәхметиңизиң бидерек дәлдигини өзүңиз-де билйәнсиңиз.

#### 16-нҗы бап


Иманлылар үчин пул көмегини йыгнамак барадакы өвүтлер

1Инди болса Худайың[†] йыгнакларына[†] мадды пул көмегини бермек барада айтмакчы. Галатядакы йыгнаклара табшыранларымы сиз хем берҗай эдиң[+]. 2Мен яныңыза баранымда йыгнама зерурлыгы болмаз ялы, хериңиз хер хепдәниң биринҗи гүни өз ягдайына гөрә белли мукдарда пул сүйшүрип, янында сакласын[+]. 3Баранымда болса, сизиң көмегиңизи Иерусалиме[†] ашырҗак адамлары өзүңиз сайларсыңыз. Мен олары иберенимде, танатма хатларыны хем янларына гошарын[+]. 4Эгер Иерусалиме мениң гитмегим макул билинсе, олар маңа ёлдаш боларлар.


Павлусың арзув-ислеглери

5Мен яныңыза Македонияда боланымдан соң барарын. Себәби мен Македонияның үсти билен гечмекчи[+]. 6Белки, мен яныңызда бираз галарын, хатда гышы шол ерде гечирмегим-де ахмал. Соңра сиз мени гитҗек ериме уградып билерсиңиз. 7Хәзир болса сизи йөне ёл угруна гөрүп гечесим геленок. Гайтам, Худай ёл берсе, яныңызда көпрәк болмагы умыт эдйәрин. 8Мен Эллинҗи гүн байрамына[†] ченли Эфес шәхеринде галарын,[+] 9себәби маңа көп адамларың гаршы чыкяндыгына гарамаздан, бу ерде улы ве нетиҗели ишлер үчин улы мүмкинчиликлер дөреди. 10Эгер яныңыза Тимотеос барса, онуң араңызда хич затдан горкман гезип билери ялы алада эдиң. Ол хем мен ялы Реббиң ишини эдйәр[+]. 11Шоңа гөрә-де, хич ким Тимотеоса әсгермезчилик этмесин. Ол мениң яныма доланар ялы, оны саг-аман ёла салың. Мен Тимотеосың доганлар билен гайдып гелмегине гарашярын. 12Инди болса доганымыз Аполло барада: мен оңа доганлар билен билеликде сизиң яныңыза гитмеги үчин көп ялбардым. Йөне онуң эдил шу пурсат гитмәге мейли ёк. Ол яныңыза аматлы вагт тапанда барар[+].


Соңкы өвүтлер ве саламлар

13Хүшгәр болуң, иманда берк дуруң, мерт болуң, гайратлы болуң[+]. 14Әхли зады сөйги билен эдиң[+]. 15Эй, доганлар, сиз Степанасың өй-ичерсини танаярсыңыз. Оларың Ахаяда илкинҗилериң хатарында Иса[†] Месихе[†] иман эдендиклерини, Худайың халкына җан-тенден хызмат эдйәндиклерини хем билйәнсиңиз. Шоңа гөрә-де, сизден шуны хайыш этмекчи:[+] 16сиз хем шейле адамлара, олар билен ишләп зәхмет чекйәнлериң хер бирине гулак асың[+]. 17Мен Степанас, Фортунат ве Ахайык дагы геленде, өрән бегендим. Олар сизиң ёклугыңызы билдирмейәрлер. 18Олар сизиң көңлүңизе арам беришлери ялы, мениң көңлүме-де арам берйәрлер. Шейле адамларың гадырыны билиң. 19Азия[†] велаятындакы йыгнаклар сизе догайы салам иберйәрлер. Акила, Прискилла ве оларың өйүндәки йыгнак хем сизе Ребде догайы салам иберйәрлер[+]. 20Доганларың әхлиси хем сизе догайы салам иберйәрлер. Бири-бириңизи мәхирли огшап саламлашың[+]. 21Мен – Павлусдан сизе салам болсун. Мен муны өз элим билен яздым[+]. 22Кимде-ким Ребби сөймейән болса, гой, оңа нәлет болсун. Я Реббимиз, гелсене![+] 23Гой, Реббимиз Исаның мерхемети сизе яр болсун! 24Мен сизиң барыңызы Иса Месихиң сөйгүси билен сөййәрин! Омын.[†]

### 2 Коринтослылар


Гириш

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]


#### Гириш


Павлусың коринтослылара икинҗи хаты


Павлусың коринтослылара икинҗи хаты җошгунлы ве шахсы әхеңде язылан хатдыр. Коринтослылара биринҗи хаты ялы, ол хем Грецияның Коринтос шәхериндәки иманлылар йыгнагына языландыр. Бу хатың кәбир парчалары дүрли вагтда ве дүрли ерлерде язылып, соңра бир ере җемленен болмагы мүмкин. Онуң мовзугының ве әхеңиниң бирденкә үйтгемеги хем хут шу ягдай билен дүшүндирилйәр.

Хатың аглаба бөлегиниң коринтослылара язылан биринҗи хатдан соң языландыгы месе-мәлимдир. Онуң язылан дөврүнде Коринтосдакы иманлылар йыгнагы билен Павлусың өзара гатнашыклары галп ресуллар зерарлы бозулыпды. Олар Павлусың ресул дийип атландырылмага хакы ёк дийип, биртопар шүбхеленмелери дөредйәрдилер. Ягдайың шейле дартгынлы боландыгына гарамаздан, коринтослылара язылан икинҗи хатда Павлусың чуң таглыматы беян эдилйәр. Бу таглымат өзүңи ынҗаданлары багышламагы, эҗизликде гүйчли болмагы, сахылык билен бермеги үндейәр, Иса Месихиң өлүми ве дирелиши аркалы хер бир ынсана элъетер болан тәзе яшайыш барада таглым берйәр.

Саламлар ве шүкүр дилеглери 1:1-11
Павлус өз гаршыдашлары билен ярашмак ислейәр 1:12–7:16
Павлус коринтослылары сахылык билен бермәге хөвеслендирйәр 8:1–9:15
Павлус өзүниң Иса Месихиң хакыкы ресулыдыгыны субут эдйәр 10:1–12:21
Соңкы дуйдурышлар ве саламлар 13:1-13

#### 1‑нҗи бап

1Худайың[†] ырадасы билен Иса[†] Месихиң[†] ресулы болан мен Павлусдан ве доганымыз Тимотеосдан Худайың Коринтосдакы йыгнагына, шейле-де тутуш Ахая велаятындакы Худайың халкының барына догайы салам![+] 2Атамыз Худайың ве Реббимиз Иса Месихиң мерхемети ве парахатлыгы, гой, сизе яр болсун!


Теселли берйән Худай

3Әхли теселлилериң гөзбашы болан мерхеметли Ата Худая, Реббимиз Иса Месихиң Худайына ве Атасына алкыш болсун![+] 4Худай әхли мушакгатларымызда бизе теселли берйәр. Биз хем өз гезегимизде хер хили мушакгатлара учран адамлара Худайдан алан теселлимиз аркалы теселли берйәрис. 5Чүнки Иса Месихиң гөргүлериниң дурмушымызда артдыгысайы, Ол аркалы Худайдан алян теселлимиз-де артяндыр[+]. 6Эгер биз гөргүлер гөрйән болсак, бу сизиң теселли тапмагыңыз ве халас болмагыңыз үчиндир. Худай бизе теселли берйән болса, бу бизиң-де сизе теселли бермегимиз үчиндир. Сиз хем биз ялы гөргүлер гөрениңизде, шу теселлимизден теселли тапып, мушакгатларың барына дөз гелерсиңиз[+]. 7Сизе баглаян умыдымыз беркдир, себәби сизиң диңе мушакгатларымыза дәл, эйсем теселлимизе-де шәрикдигиңизи билйәрис.[*] 8Эй, доганлар! Бизиң Азия[†] велаятында башымыза инен күлпетлерден сизиң-де хабарлы болмагыңызы ислейәрис. Бу күлпетлер чекип-чыдардан җуда агырды, биз дири галарыс-да өйтмедик[+]. 9Хава, аҗал бизиң якамыздан тутандыр өйтдүк. Бу ягдай бизиң өзүмизе дәл-де, диңе Худая, мерхумлары дирелдйән Худая бил багламагымыз үчин йүзе чыкыпды[+]. 10-11Худай бизи аҗалың пенҗесинден халас этди ве ене-де халас эдер. Бизиң үчин эдйән дога-дилеглериңиз аркалы Онуң бизи ене-де халас этҗекдигине умыт баглаярыс. Шонда көплериң дога-дилегине җогап хөкмүнде бизе берлен мерхемет үчин көп адамлар Худая шүкүр эдерлер[+][+].


Павлус ниетини үйтгедйәр

12Ине, биз шуңа буйсанярыс: биз хер кес, ылайта-да сиз бабатда Худайың берен гөвначыклыгы ве пәк йүреклилиги билен херекет эдйәрис. Биз муны ынсан даналыгына дәл-де, Худайың мерхеметине даянып эдйәрис. Муңа бизиң ынсабымыз-да шаятдыр[+]. 13-14Бизиң сизе язанларымызда окап дүшүнмез ялы гүмүртик зат ёк. Сиз бизе хәзир бөлеклейин дүшүнйәрсиңиз, йөне соңра долы дүшүнерсиңиз диен умыдым бар. Онсоң Реббимиз Иса Месихиң гелҗек гүнүнде бизиң сизе буйсанышымыз ялы, сиз-де бизе буйсанып билерсиңиз[+]. 15Бу бабатда ынамым болансоң, яныңыза ики гезек барып, шатлыгыңызы артдырмакчыдым[+]. 16Соңра Македония гидип, ондан соң ене сизе доланмакчыдым. Ол ерден Яхудыя[†] юрдуна мени ёла саларсыңыз диен ниетим барды[+]. 17Эйсем мен өз ниетләнлеримде дурнуксызлык этдимми? Я-да булары ниетләнимде бу дүнйәниң адамлары ялы икигөвүнли болуп, илки «хава, хава», соңра-да «ёк, ёк» диййәринми? 18Худай ынамдардыр. Ол бизиң айданларымызың шол бир вагтың өзүнде хем «хава», хем-де «ёк» дәлдигине шаятдыр[+]. 19Мен, Силван[*] ве Тимотеос дагы араңызда Худайың Оглы[†][*] Иса Месих барада вагыз этдик. Бизиң вагыз эден Иса Месихимиз хем «хава», хем «ёк» диен дәлдир. Худай Иса Месих аркалы «хава» диййәндир[+]. 20Чүнки Худайың берен вадаларының әхлиси Иса Месих аркалы «хавадыр». Худайы шөхратландырып[†] айдян «омын» сөзүмиз-де Иса Месих аркалыдыр[+]. 21Худай бизи сиз билен бирликде Иса Месихе баглап, иманда берк дурмагымыза ярдам берйәр. Ол бизи сечип-сайлады-да, 22мөхүрләп, буларың кепили хөкмүнде йүрегимизе Мукаддес Рухуны[†] берди[+].

23Мен сизи гынандырмайын дийип, Коринтоса доланып бармадым. Мунуң хакыкатдыгына Худай-да шаятдыр[+]. 24Биз сизиң иманыңызың үстүнден хөкүм сүрмекчи боламзок, терсине, шатлыгыңызың хатырасына сиз билен хызматдашлык эдйәрис. Чүнки сиз иманда берк дурсуңыз.

#### 2‑нҗи бап

1Шунлукда, мен ене гамланмайын дийип, яныңыза бармазлыгы йүрегиме дүвдүм. 2Эгер мен сизи гамландырян болсам, мени ким шатландырсын? Мениң гамландыранларыммы?![+] 3Шоңа гөрә-де, баранымда мени шатландырмалы адамлар гөвнүми гамландырмасын дийип, шол хаты яздым. Мениң шатлыгыма сизиң-де шатланҗакдыгыңыза берк ынанярын. 4Мен шол хаты параланан йүрекден мушакгат ичинде языпдым. Йөне мениң ниетим сизи гынандырмак дәл-де, сизе болан чәксиз сөйгими гөркезмекди[+].


Павлус коринтослылара гүнәкәрлери багышламагы үндейәр

5Мени гамландыран адам диңе мени дәл-де, улалтмайын велин, белли бир дереҗеде хеммәңизи гамландырандыр. 6Көпчүлигиң оны язгармагы онуң үчин етерлик җезадыр[+]. 7Ол бүтинлей гам лайына батмаз ялы, инди оны багышламалысыңыз, теселли бермелисиңиз. 8Хайыш эдйәрин: оны догрудан-да сөййәндигиңизи тассыклаң. 9Шоңа гөрә-де, мен шол хаты сизи сынамак ве хер бир затда табын болуп-болмаянлыгыңызы билмек үчин яздым. 10Сизиң багышлан кишиңизи мен хем багышлаярын, себәби мен хем бирини бир затда багышлан болсам, багышланымы сизиң хатыраңыз үчин Месихиң[†] хузурында багышладым. 11Мен муны шейтан[†] бизден үстүн чыкмасын дийип этдим. Онуң кеззаплыгы бизе мәлим ахырын[+].


Павлус өз хызматыны гораяр

12Мен Месихиң Хош Хабарыны вагыз этмәге Троас шәхерине баранымда, маңа Реб[†] тарапындан бир гапы ачылды[+]. 13Муңа гарамаздан, көңлүм рахат дәлди, себәби мен ол ерде доганым Титусы тапмадым. Шонуң үчин-де, олар билен хошлашып, Македония уградым[+]. 14Йөне Худая мүң-де бир шүкүр! Ол Месихиң дабаралы йөришине бизи элмыдама шәрик эдйәр. Худай[†] Өзи барадакы билими биз аркалы әхли ере мүшк-анбар кимин яйяр[+]. 15Чүнки биз гутулыш ёлундан барянларың-да, хеләкчилик ёлундан барянларың-да арасында Худай үчин Месихиң мүшки-анбарыдырыс[+]. 16Биз хеләкчилик ёлундан барянлар үчин өлүм ысы болсак, гутулыш ёлундан барянлар үчин яшайыш мүшки-анбарыдырыс. Бейле ишиң хөтдесинден гелҗек асла ёкдур! 17Биз гара небислерине чапян адамлар кимин Худайың Хош Хабарыны ёймаярыс. Терсине, Худай тарапындан иберилен ве Месихе хызмат эдйән кишилер ялы Худайың хузурында пәк йүрекден вагыз эдйәрис.

#### 3‑нҗи бап

1Эйсем биз сизи өзүмиз билен гайтадан таныш этмелими? Нәме, биз кәбирлери ялы сизе я-да сизден болан танатма хатларына мәтәчми[+]? 2Ёк! Бизиң танатма хатымыз сизсиңиз! Бу хат бизиң йүреклеримизе языландыр. Ол хеммелере мәлимдир, оны хеммелер окап-да билйәр. 3Месихиң[†] хаты сизсиңиз. Бу месе-мәлим зат. Бу хатымыз хызматымызың нетиҗесидир. Биз оны сыя билен дәл-де, дири Худайың[†] Рухуның гүйҗи аркалы яздык. Ол ясы даш бөлеклерине дәл-де, ынсан йүрегине языландыр[+]. 4Бу бабатда Месих аркалы Худайың хузурында бизиң шейле ынамымыз бардыр. 5Бу иши өз-өзүмизден башарярыс дийип айтмага хич эсасымыз ёкдур. Бу башарныгы бизе Худай берйәр. 6Ол бизе тәзе әхтиң хызматчылары болмак укыбыны берди. Бу әхт[†] язылан Канун[†] аркалы дәл-де, Мукаддес Рух[†] аркалы беркидилендир. Чүнки язылан Канун өлүме хөкүм эдйәр, Мукаддес Рух болса яшайыш берйәр[+].


Тәзе әхтиң шөхраты[†]

7Хава, даш бөлеклерине оюлып язылан Канун өлүме хөкүм эдйәрди. Эмма муңа гарамаздан, Худайың шөхраты Мусаның йүзүне чайылыпды. Бу нур өчүгси болса-да, ысрайыл[†] халкының гөзүни гамашдырыпды. Эгер өлүме хөкүм эдйән хызматың шөхраты шейле болса,[+] 8онда Худая Мукаддес Рух аркалы хызмат этмеклигиң шөхраты ондан парлак дәлмидир?! 9Эгер адамлары хөкүм эдйән хызмат шөхратлы болан болса, онда адамлары Худайың назарында аклаян хызматың шөхраты ондан-да бейикдир. 10Чүнки хемме затдан бейик болан шөхрат орта чыкандан соң, озалкы шөхрат хич болуп галды. 11Эгер вагтлайын хызмат шейле шөхратлы болса, онда мүдимилик хызмат ондан гөр-бак нәче шөхратлыдыр! 12Биз шейле умыдымыз боланы үчин батыргайлык билен херекет эдйәрис. 13Биз Муса ялы дәлдирис. Ол ысрайыл халкы өчүгсиленйән шөхратың соңуны гөрмесин дийип йүзүни басырярды. 14Йөне оларың акылы күтелди, себәби көне әхт олара окалып берленде, бу перде хениз-де йүзлерини басыряндыр. Бу йүз пердеси диңе Иса[†] Месихе иман эдиленде айрыляр[+]. 15Мусаның китабы хатда бизиң гүнлеримизде окаланда-да, бу перде оларың йүрегини басыряр. 16Йөне Реббе тарап өврүленлеринде, бу перде сырыляр[+]. 17Реб[†] Рухдур. Реббиң Рухы ниреде болса, азатлык хем шол ердедир[+]. 18Биз хем йүзүмизи басырман, Реббиң шөхратының ялкымыны гөрйәрис. Реббиң Рухы әхлимизи гитдигисайы нурландырып, бизи Өз кешбине өзгердйәр[+].

#### 4‑нҗи бап


Хош Хабары вагыз этмекде рухдан дүшмейәрис

1Худай[†] мерхемет эдип, бизе бу хызматы ынанды. Шонуң үчин-де, рухдан дүшмейәрис[+]. 2Биз айыплы боланы үчин гизлинликде эдилйән ишлери рет этдик. Кеззаплык этмейәрис, Худайың Хош Хабарыны ёймаярыс. Терсине, хакыкаты ач-ачан ыглан эдип, Худайың хузурында хеммелериң өңүнде җогап бермәге тайындырыс[+]. 3Эгер бизиң вагыз эдйән Хош Хабарымыз перделенен болса, ол хеләкчилик ёлундан барянлар үчин перделидир[+]. 4Бу дүнйәниң хөкүмдары[†] шейтан[†] иман этмедиклериң аңыны баглады. Шонуң үчин-де олар Худайың кешби болан Иса[†] Месихиң[†] шөхратының[†] Хош Хабарының нуруны гөрүп билмейәрлер[+]. 5Биз өзүмиз барада дәл-де, Иса Месихиң Ребдиги барада вагыз эдйәрис. Өзүмизи болса Исаның хатырасына сизиң гулларыңыз дийип хасаплаярыс[+]. 6[+]Чүнки «Түмлүкде нур парласын» диен Худай бизиң-де йүреклеримизи ягтыландырып, Иса Месихиң йүзүнде парлаян Өз шөхратыны бизе танатды[+].

7Биз хазыналары өзүнде саклаян тоюн күйзелер киминдирис. Шонуң үчин-де, бу аҗайып гудратың бизден дәл-де, Худайдандыгы әшгәрдир[+]. 8Биз хер тарапдан гысылярыс, йөне овранмаярыс; биз чыкгынсыз ягдая дүшйәрис, йөне рухдан дүшмейәрис;[+] 9ызарланярыс, йөне терк эдилмейәрис; урулярыс, йөне өлдүрилмейәрис[+]. 10Иса Месихиң яшайшы беденимизде аян болсун дийип, Онуң өлүмини элмыдама беденимизде гөтерйәрис[+]. 11Бизиң паны беденимизде Иса Месихиң яшайшы аян болсун дийип, бизи, ягны дирилери элмыдама Онуң хатырасына өлүме табшырярлар[+]. 12Сизиң яшайыш тапмагыңыз үчин, биз өлүм билен йүзбе-йүз болмага-да тайындырыс.

13[+]Зебурда:[†] «Иман этдим, шонуң үчин гүрледим» дийип язылгыдыр. Шол иманың рухы аркалы биз-де иман эдйәрис, шонуң үчин-де гүрлейәрис[+]. 14Биз Реб[†] Исаны өлүмден дирелден Худайың бизи хем Иса билен билеликде дирелдип, сиз билен бирликде Өз хузурында гойҗакдыгыны билйәрис[+]. 15Буларың бары сизиң үчин эдилйәр. Шейдип Худайың мерхемети көпден-көп адамлара етип, оларың шүкүрлерини артдырар ве Худайың шөхратыны хас-да бейгелдер. 16Шоңа гөрә-де, биз рухдан дүшмейәрис. Бизиң дашкы барлыгымыз көнелсе-де, ички барлыгымыз гүнсайын тәзеленйәндир[+]. 17Чүнки еңил ве вагтлайын мушакгатларымыз бизе җуда аҗайып, бейик ве бакы шөхрат газандырар. Шонда бу мушакгатлар эдил болмадык ялы болар[+]. 18Биз назарымызы гөрүнйән затлара дәл-де, гөрүнмейән затлара дикйәрис. Себәби гөрүнйән затлар вагтлайын, гөрүнмейән затлар болса бакыдыр[+].

#### 5‑нҗи бап


Гөкдәки месгенимиз

1Бизиң шинди яшаян паны чадырымыз, ягны беденимиз хер хачан вейран болса-да, гөкде эл билен ясалмадык, Худайың[†] тайынлан бакы месгенимизиң бардыгыны билйәрис. 2Биз өлмән, шол гөкдәки месгенимизе шу вагт бесленмеги күйсәп, ах чекйәрис[+]. 3Йөне гөкдәки месгенимизе бесленмәнкәк паны чадырымыздан дынмалы болайсак-да, асла ялаңач болмаҗакдыгымыза гөзүмиз етйәр.[*][+] 4Эмма хәзирликче бу паны чадырымызда болуп, хасрат чекйәрис, гөрги гөрйәрис, себәби бу паны чадырымыздан дынасымыз геленок. Терсине, Худайың тайынлан месгенине бесленип, бакы яшайша өлмәнкәк говушмагы күйсейәрис. 5Чүнки Худай бизи бакы яшайша говушмагымыз үчин ярадып, мунуң кепили хөкмүнде бизе Мукаддес Рухуны[†] берди[+]. 6Шонуң үчин-де, беденимизде яшаян вагтымызда Реббиң янындакы месгенимизден узакдадыгымызы билсек-де, аркайындырыс. 7Чүнки биз гөрйән затларымыза гөрә дәл-де, имана гөрә яшаярыс[+]. 8Хава, бүтинлей аркайындырыс. Биз Реббиң янында месген тутуп билеримиз ялы, беденден айрыланымызы говы гөрйәрис. 9Эмма паны беденде яшасак-да, бакы месгене бесленсек-де, Худайың гөвнүнден турмагы максат эдинйәрис[+]. 10Чүнки ягшы болсун, яман болсун, пархы ёк, бедендекәк эден ишлеримизе лайык пайымызы алмак үчин, хеммәмиз Иса[†] Месихиң[†] хөкүм күрсүсиниң өңүнде дурмалыдырыс[+].


Худай билен ярашың!

11Биз Худайдан горкмагың нәмедигини биленимиз үчин, башгалары хем тоба этмелидиги барасында ынандырҗак болярыс. Бизиң нәхилидигимиз Худая әшгәрдир. Бу сизиң ынсабыңыза хем әшгәрдир диен умыдым бар[+]. 12Биз ене-де өңүңизде өвүнмекчи боламзок. Йөне пәк йүреклери билен дәл-де, дашкы гөрнүши[†] билен өвүнйәнлере җогап берип, биз бабатда өвнүп билмегиңиз үчин сизе тутарык берйәрис[+]. 13Биз акылдан азашан кимин гөрнен болсак, бу Худайы шөхратландырмак[†] үчиндир; эгер акыллы гөрнен болан болсак, бу сизиң үчиндир[+]. 14Эгер бир Адам хеммелер үчин өлен болса, онда хеммәмиз өлендирис. Шейле пикире гелелимиз бәри Иса Месихиң сөйгүси бизи херекет этмәге хөвеслендирйәр[+]. 15Хава, Иса Месих хеммелериң угрунда өлди. Ол муны яшаянлар инди өзлери үчин дәл-де, оларың угрунда өлен ве дирелен Месих үчин яшасынлар дийип этди[+]. 16Шонуң үчин-де, биз инди хич киме ынсан нукдайназарындан гарамаярыс. Эгер Иса Месихе хем озал шу нукдайназардан гаран болсак, мундан бейләк гарамарыс. 17Шоңа гөрә-де, ким Иса Месихе дегишли болса, ол тәзе ярадылышдыр. Көнеси гечип гитди, инди тәзеси гелди![+] 18Буларың бары Худайдандыр. Ол Иса Месих аркалы бизи Өзи билен ярашдырып, бизе ярашдырма хызматыны табшырды[+]. 19Хава, Худай ынсанларың гүнәлерини хасаба алман, Иса Месих аркалы дүнйәни Өзи билен ярашдырды. Ярашдырма барадакы хабарыны болса бизе табшырды[+]. 20Шоңа гөрә-де, биз Иса Месихиң илчилеридирис. Худай биз аркалы йүзленйәр. Биз сизе Месихиң хатырасына ялбарярыс: Худай билен ярашың![+] 21Биз Иса Месих аркалы Худайың догрулыгы боларымыз ялы, Ол бизиң гүнәлеримизи асла гүнә этмедик Иса Месихиң үстүне йүкледи[+].

#### 6-нҗы бап

1Биз Худайың[†] ишдешлери хөкмүнде сизе ялбарярыс: Ондан алан мерхеметиңизи харламаң[+]. 2[+]Чүнки Худай шейле диййәр:

«Мерхемет гөркезҗек дөврүмде сени эшитдим,
гутулыш гүнүнде Мен көмек этдим».

Ине, инди мерхемет гүнүдир, инди гутулыш гүнүдир![+]

3Биз хызматымыз абрайдан дүшмесин дийип, хич кимиң бүдремегине себәп боламзок. 4Терсине, әхли затда өзүмизи Худайың хакыкы хызматчылары хөкмүнде әшгәр эдйәрис. Биз мушакгатлара, мәтәчликлере, чыкгынсыз ягдайлара,[+] 5урлуп-енҗилмелере, туссаг эдилмелере, питнелере, агыр зәхмете, укусыз гиҗелере, ач-сувсузлыга сабыр-такатлык билен чыдаярыс. 6Биз муны пәклик, билим, тутанъерлилик, рехим-шепагат, Мукаддес Рухуң[†] барлыгы, чын сөйги, 7хакыкат хабары, Худайың гүйҗи аркалы субут эдйәрис. Догрулык – бизиң ярагымыз. Биз оны хем саг, хем-де сол элимизде гөтерйәрис[+]. 8Адамлар бизи сыласалар-да, кемситселер-де, мыҗабат япсалар-да, өвселер-де – биз барыбир Худая хызмат эдйәрис. Олар бизи яланчы сайярлар, йөне биз хакыкаты сөзлейәндирис[+]. 9Биз таналсак-да, рет эдилйәрис; аҗал якамыздан тутса-да, диридирис; җезаландырылсак-да, өлдүрилен дәлдирис;[+] 10ынҗатсалар-да, элмыдама шатдырыс; гарып болсак-да, көплери баядяндырыс; хич задымыз болмаса-да, әхли зада эедирис[+]. 11Эй, коринтослылар! Биз сизиң билен ач-ачан гүрлешдик, сизе йүрегимизи ачдык. 12Сизден сөйгимизи аямасак-да, сиз бизден өз сөйгиңизи аяярсыңыз. 13Мен сизе хут өз чагаларыма йүзленйән ялы йүзленйәрин: биз йүреклеримизи сизе ачышымыз ялы, сиз-де йүреклериңизи бизе ачың[+].


Бутпаразлыкдан гача дуруң

14Иман этмедиклер билен бир боюнтырыга гирмәң! Догрулыгың пислик билен нәме шәриклиги бар? Я-да нур билен түмлүгиң нәме умумылыгы бар[+]? 15Иса[†] Месих[†] билен шейтаның[†] арасында ылалашык, хей-де, болуп билҗек затмы? Иманлы билен имансызың нәме шәриклиги бар[+]? 16[+]Худайың ыбадатханасы[†] билен бутларың, хей-де, өзара ылалашыгы болармы? Чүнки биз дири Худайың ыбадатханасыдырыс. Худай: «Мен оларың арасында месген тутарын ве оларың арасында боларын. Мен оларың Худайы, олар хем Мениң халкым боларлар» дийипди ахырын[+].

17[+]«Шоңа гөрә-де, оларың арасындан чыкың-да,
олардан айрылың».
Муны Реб[†] диййәр.
«Харам затлара эл дегирмәң,
шонда Мен сизи кабул эдерин»[+].
18«Мен сизе Ата боларын
сиз хем Мениң огул-гызларым боларсыңыз».
Муны Хөкмүрован Реб диййәр[+].

#### 7‑нҗи бап

1Эй, сөйгүли доганларым, Худай[†] бизе, ине, шейле вадалары берипдир! Шонуң үчин-де, гелиң, беденимизи ве рухумызы мурдар[†] эдйән әхли затдан тәмизләлиң.[†] Худайдан горкуп, бүтинлей мукаддес[†] болмага ымтылалың[+].


Павлусың бегенҗи

2Бизе йүрегиңизден ер бериң. Биз хич киме хаксызлык этмедик, хич кими аздырмадык, өз бәхбидимиз үчин хич кими ишлетмедик[+]. 3Мен булары сизи язгармак үчин айдамок. Себәби озал хем айдышым ялы, йүреклеримизиң төрүнде орнуңыз бардыр, биз яшасак-да, өлсек-де биле боларыс[+]. 4Сизе бичак ынанярын, бичак гуванярын! Мен шейле улы теселли тапдым. Мушакгатларымыз хер нәхили агыр болса-да, бегенҗимиң чәги ёкдур[+]. 5Биз Македония баранымызда-да, хич бир рахатлык тапмадык. Гайтам, даш-төверегимизде дава-җенҗеллер, йүрегимизде горкы болуп, хер яндан гысылдык[+]. 6Эмма Худай гөвни чөкгүнлере теселли берйәндир. Ол Титусы янымыза иберип, бизе хем теселли берди[+]. 7Биз диңе Титусың гелмегинден дәл, эйсем оңа берен теселлиңиз барада эшидип-де, теселли тапдык. Ол сизиң мени күйсейәндигиңиз, чуңңур гынанҗыңыз, маңа болан улы ыхласыңыз барада гүррүң беренде, бегенҗим өңкүден-де артды.

8Мен сизи өз хатым билен гынандыран-да болсам, оны язаныма асла өкүнемок. Хава, өң өкүнипдим, йөне бу хатың сизи диңе аз вагтлык гынандыраныны билип,[+] 9инди шатланярын. Мен сизиң гынананыңыза дәл-де, шол гынанмаңыз аркалы тоба гелениңизе шатланярын. Сизиң гынанмагыңыз Худайдандыр, бизден зыян гөрен дәлсиңиз. 10Чүнки Худайдан болан гынанч адамы тоба гетирип, онуң халас болмагына ярдам эдйәр. Бу тоба өкүндирйән дәлдир. Эмма дүнйәден болан гынанч өлүме элтйәндир[+]. 11Худайдан болан гынанҗың сизде эденлерини бир гөрүң! Ол себәпли сизде нәхили гайрат, өзүңизи пәклемәге нәхили ыхлас дөреди! Ол сизде, гөр, нәхили улы гахар, горкы, мени гөрмәге күйсег, ыхлас ве адалата болан ислеги оярды. Сиз бу меселеде хемметараплайын мүйнсүздигиңизи субут этдиңиз. 12Шунлукда, мен шол хаты язан хем болсам, оны не ынҗаданы язгармак үчин, не-де ынҗадыланың тарапыны чалмак үчин языпдым. Мен оны бизе эдйән ыхласыңыз Худайың хузурында өзүңизе-де аян болсун дийип языпдым[+]. 13Хакыкы, буларың бары бизе теселли берди. Сиз Титусы бегендирип, онуң көңлүне теселли берипсиңиз. Биз онуң бегенҗини гөренимизде, муңа өз бегенҗимизден-де көп бегендик. 14Мен онуң янында сиз бабатда өвнүпдим, сиз-де мениң йүзүми ере салмадыңыз. Сизе айданларымызың элмыдама хакыкат болшы ялы, Титусың өңүндәки магтанҗымызың хем хакыкатдыгы субут болды. 15Ол хеммәңизиң маңа табындыгыңызы, оны галпылды ве улы хормат билен кабул эдишиңизи ятланда, сизе болан сөйгүси хас хем артяр. 16Шунлукда, мен хер затда сизе бил баглап билйәндигиме өрән бегенйәрин.

#### 8‑нҗи бап


Сахылык нусгасы

1Инди болса, эй, доганлар, Худайың[†] Македонияның йыгнакларына[†] берен мерхемети барада билмегиңизи ислейәрис. 2Олар агыр мушакгатларда сыналса-да, җошгунлы шатлыкдан долуп-дашярлар. Гарыплыгы ченден агыр болса-да, сахылыга байдырлар[+]. 3Догрудан-да, олар элинден гелен, хатда ондан хем артык хемаят көмегини сахылык билен мейлетин бердилер[+]. 4Олар Худайың Иерусалимдәки[†] халкына эдилйән хызмата өзлериниң хем шәрик эдилмегини сорап, бизе ялбардылар[+]. 5Бу эден тамамыздан-да артык болды. Олар өзлерини илки Реббе, соңра-да Худайың ислегине гөрә бизе багыш этдилер. 6Шонуң үчин биз Титусдан сизиң араңызда башлан бу хайырлы ишини шол тәрде-де соңуна ченли довам этмегини хайыш этдик[+]. 7Сизиң иманыңыз гүйчли; сиз нәдип вагыз этмелидигини билйәрсиңиз. Сизиң дүшүнҗәңиз, ыхласыңыз ве бизден өвренен сөйгиңиз[*] долуп-дашяр. Хакыкы, сиз әхли зады шейле оңат башарярсыңыз. Шонуң үчин-де, сахылыкда-да шейле болмагыңызы ислейәрис[+]. 8Ёк, бу буйрук дәл. Бейлеки йыгнакларың ыхласы барада айтмак билен, сизиң сөйгиңизиң нәдереҗеде хакыкыдыгыны барласым гелйәр[+]. 9Чүнки сиз Реббимиз Иса[†] Месихиң[†] мерхеметини билйәңиз: Ол бай болса-да, сизиң хатыраңыз үчин гарып болды. Иса Месих муны Өзүниң гарыплыгы аркалы сизиң бай болмагыңыз үчин эдипди[+]. 10Сиз гечен йыл хемаят бермекде илкинҗи болмак билен чәкленмән, муны улы хөвес билен этдиңиз. Шунлукда, ине, мениң маслахатым:[+] 11бу иши өз мүмкинчилигиңизден угур алып битириң. Оны ыхласлы башлайшыңыз ялы, ыхлас билен-де тамамлаң. 12Чүнки хемаят бермек хөвеси бар болса, Худай ынсаның ёк задына гөрә дәл-де, элинде бар боланына гөрә кабул эдйәндир[+]. 13Биз башгаларың йүкүни еңлетҗек болуп, сизе аграм салмак исләмзок. Биз хеммелере деңлик болсун диййәрис. 14Сизиң болелинлигиңиз шу гүн оларың мәтәчлигиниң өвезини долдурса, эртирки гүн оларың болелинлиги сизиң мәтәчлигиңизиң өвезини долдурар. Шейлеликде, хеммелере деңлик болар[+]. 15[+]Чүнки Төвратда[†] язылышы ялы: «Көп йыгнаныңкыдан хич зат артмады, аз йыгнаның хич кем зады болмады»[+].


Титус ве бейлеки доганлар Коринтоса иберилйәр

16Худая мүң-де бир шүкүр! Ол Титусың-да йүрегине сизе болан ыхласы салды. 17Титус диңе бизиң хайыш эденимиз үчин дәл, эйсем сизе болан ыхласы себәпли яныңыза гөвүнҗеңлик билен гитди. 18Титусың яны билен иманлы доганымызы хем иберйәрис. Онуң Хош Хабары яймакдакы хызматы үчин, оны әхли йыгнаклар сылаяндыр. 19Мундан башга-да, ол йыгнаклар тарапындан сайланып, хемаят көмегини Иерусалиме әкитмек үчин бизе ёлдаш белленди. Бизиң бу хайырлы ишимиз Ребби шөхратландырып,[†] ярдам этмекдәки ыхласымызы гөркезйәндир. 20Биз шейле улы мукдардакы пулы пайламакда хич бир айыпланма сезевар болмаз ялы, әтияҗы элден бермейәрис. 21Биз диңе Реббиң назарында дәл, эйсем ынсанларың назарында хем халал ишлемәге дырҗашяндырыс. 22Шейле-де Титусың яны билен ене-де бир доганымызы иберйәрис. Ол өзүниң хер дүрли ишлерде ыхласлыдыгыны энчеме гезек субут этди. Сизе болан ынамы себәпли, ол мундан бейләк хас-да көп ыхлас этмәге тайындыр. 23Титус бабатда шуны айтмакчы: ол мениң ёлдашым ве сизиң араңыздакы хызматдашымдыр. Иберен доганларымыз болса йыгнакларың векиллери ве Иса Месихиң шөхратыдыр. 24Шоңа гөрә-де, оларың барына өз сөйгиңизи гөркезип, сиз бабатдакы магтанҗымызың ерликлидигини әхли йыгнаклара субут эдиң[+].

#### 9-нҗы бап

1Худайың[†] Иерусалимдәки[†] йыгнакларына[†] пул ярдамыны бермек барада сизе язмагың гереги ёк[+]. 2Чүнки мен сизиң ярдам этмекдәки ыхласыңызы билйәрин. Мен: «Ахая велаяты гечен йылдан бәри тайярдыр» дийип, македониялылара сиз бабатда магтанярын. Сизиң шейле ыхласыңыз көплери хөвеслендирди. 3Мен доганлара сизиң тайярдыгыңыз ве пул көмегиниң эййәм йыгналандыгыны айдыпдым. Ине, шу затлара гөз етирмек үчин, олары сизиң яныңыза иберйәрин. Мен сиз барадакы магтанҗымың ялан болуп чыкмагыны исләмок[+]. 4Ёгса македониялылар мениң билен барып-да, сизиң тайяр дәлдигиңизи гөрселер, сиз бабатда шейле ынамлы гүрләнимизе гаты утанарыс. Сиз барада гүррүң-де ёк! 5Шоңа гөрә-де, вада эдилен хемаятыңызың тайярдыгына гөз етирмек үчин, өзүм бармаздан өң доганларымызы яныңыза ибермели диен карара гелдим. Йөне мен хемаятыңызың меҗбуры дәл-де, гөвүнҗеңлик билен берлен пешгеш болмагыны ислейәрин. 6Шуны унутмаң: гысганып экйән аз оряндыр, сахылык билен экйән, бол оряндыр[+]. 7Гөвүнсизлик я меҗбурлык билен дәл-де, хер кес гөвнүнден чыкараныны берсин. Чүнки Худай гөвүнҗеңлик билен берйәни халаяндыр[+]. 8Хемише хемме задыңыз етерлик болуп, ислендик ягшы ише бол мүмкинчилигиңиз болар ялы, Худай сизе мерхеметини болдан-бол бермеги башаряндыр[+]. 9[+]Бу бабатда Мукаддес[†] Язгыларда шейле языландыр:

«Ол сахылык билен пайлады, мәтәҗе берди,
онуң догрулыгы довам эдер эбеди»[+].

10Худай дайханың экҗек тохумыны, ийҗек чөрегини етирйәндир. Шоңа гөрә-де, Ол сизиң экениңизи болдан-бол артдырып, догрулыгыңызың бол хасылыны етишдирмеги хем башарар. 11Сиз хер затда сахы болуп билериңиз ялы, әхли зада бай боларсыңыз. Биз сизиң сахы пешгешиңизи элтип беренимизде, көп адамлар Худая шүкүр эдерлер[+]. 12Чүнки сизиң бу хемаятыңыз Худайың халкының мәтәчликлериниң өвезини долдурмак билен чәкленмән, эйсем Худая эдилйән шүкүрлериң долуп-дашмагына хем себәп болар. 13Сизиң бу хемаятыңыз Иса[†] Месих[†] барадакы Хош Хабара садыкдыгыңызы субут эдйәр. Сиз элде барыңызы олара ве бейлеки иманлылара сахылык билен эчилйәрсиңиз. Ине, шуларың бары үчин Худайың халкы Оны шөхратландырар.[†][+] 14Худайың сизе берен болдан-бол мерхеметини гөрүп, олар сизиң үчин дога-дилеглер эдерлер, сизиң билен дидарлашмагы күйсәрлер. 15Худайың шейле аҗайып пешгеши үчин Оңа шүкүрлер болсун!

#### 10-нҗы бап


Павлус дүнйәниң йөрелгелери боюнча сөвешмейәр

1Мен, Павлус, хава, араңыздакам юмшак, сизден узакдакам берк хасаплаян шол Павлусыңыз, Иса[†] Месихиң[†] юмшаклыгы ве мәхрибанлыгы билен хайыш эдип,[+] 2ялбарярын: сизе баранымда, мени сизиң билен айгытлы ве чүрт-кесик гүрлешмәге меҗбур этмәң. Хава, мен өзүмизи бу дүнйәниң йөрелгелерине гөрә гезйәндир өйдйәнлер билен шейле гүрлешип билйәрин. Йөне өзүңиз билен шейле гүрлешмәге меҗбур этмәң[+]. 3Биз бу дүнйәде яшасак-да, онуң йөрелгелери боюнча сөвешмейәрис. 4Бизиң сөвеш ярагларымыз ынсан яраглары дәл-де, Худайың[†] гүйчли ярагларыдыр. Биз олар билен галалары йыкып, хер ялан пикири пуҗа чыкарярыс[+]. 5Бу яраглар билен Худай барадакы билиме гаршы чыкян хер белентлиги юмурярыс, хер пикири есирлиге алып, оны Иса Месихе табын эдйәрис. 6Сизиң Иса Месихе бүтинлей табындыгыңыза гөз етиренимизде, хер битабынлыга җеза бермәге тайярдырыс. 7Месе-мәлим гөрнүп дурана середиң-ә! Эгер кимдир бириниң өзүниң Месихе дегишлидиги барада берк ынамы бар болса, гой, шуңа дүшүнсин: биз хем эдил шонуң ялы Месихе дегишлидирис[+]. 8Реббиң бизе берен ыгтыяры бабатда хас көпрәк өвнәемде-де, утанмарын. Себәби бу ыгтыяр иманыңызы юмурмак үчин дәл-де, оны беркитмек үчин берлендир[+]. 9Йөне сизи диңе өз хатларым билен горкузҗак болярмыкам өйтмәң. 10Кәбир адамлар: «Павлусың хатлары ёвуз ве гүйчли болса-да, онуң өзи арамыза геленде эҗиз гөрүнйәр. Онуң гепи-де дерексиз!» дийип айдярлар[+]. 11Шейле диййән адамлар, гой, шуны билип гойсунлар: биз узакдакак өз хатларымызда нәхили болсак, сизиң араңыздакак хем шолар ялы боларыс. 12Биз өзлерини махабатландырянларың кәбирлери билен өзүмизи бир хатарда гоймага я деңемәге милт-де эдип билемзок. Олар өзлерини өлчег нусгасыдырыс дийип, бири-бирлерини шоңа гөрә өлчейәрлер. Вах, нәхили наданлык![†] 13Биз ченденаша дәл-де, Худайың өзүмизе беллән чәклеринде магтанярыс. Бу чәклериң ичине сиз хем гирйәнсиңиз. 14Биз өзүмизе белленилен чәкден чыкмаярыс. Эгер сизе бармадык болсадык, онда белленен чәкден чыкып, ченденаша магтандыгымыз боларды. Йөне биз Иса Месихиң Хош Хабарыны сизе-де етирдик ахырын! 15Биз өз чәгимизден дашарда башгаларың эден иши билен-де магтанмаярыс. Терсине, сизиң иманыңыз гитдигисайы өсүп, сизиң араңыздакы ишимиз хас-да яйбаңланар дийип умыт эдйәрис. 16Шонда биз сизиң себитлериңизден хас узакларда-да Хош Хабары вагыз эдип билерис. Себәби биз башганың чәклериндәки тайяр ишлер билен өвүнмек ислемейәрис. 17[+]Өвүнйән диңе Реб[†] билен өвүнсин![+] 18Чүнки өзүни өзи бейгелдйән дәл-де, Реббиң бейгелдйәни арзылыдыр[+].

#### 11‑нҗи бап


Павлус ве галп ресуллар[†]

1Кәшгә мениң акылсызлыгыма аз-кем гечиримлилик этседиңиз! Вах, гечиримлилик эдйәңиз-ле![+] 2Мен сизи Худайың[†] габанҗаңлыгы билен габаняндырын. Себәби мен сизи еке-тәк бир Йигиде, ягны Месихе[†] адаглап, сизи Оңа пәк гыз хөкмүнде ниетледим[+]. 3Йөне йыланың Хов энәни кеззаплык билен алдайшы ялы, сизиң-де алданмагыңыздан горкярын. Мен пикирлериңизиң булашдырылып, Месихе болан пәк садыклыгыңыздан айрылармыкаңыз дийип горкярын[+]. 4Чүнки кимдир бири гелип, бизиң вагыз эденимизден башга Исаны вагыз эденде, сиз оңа гечиримлилик эдйәңиз-ә! Вах, сиз кабул эден Мукаддес Рухуңыздан[†] башга бир рухы я-да башга «хош хабары» кабул этмәге-де тайяр ахырын![+] 5Йөне мен сизиң шол «бейик ресулларыңыздан» асла кем дәлдирин![+] 6Мен гепе чепер болмасам-да, билиме байдырын. Биз муны әхли затда сизе айдың гөркезендирис[+]. 7Мен сизи бейгелтмек үчин, өзүми песелтдим, Худайың Хош Хабарыны мугт вагыз этдим. Эйсем шейле этмек билен гүнә галайдыммыкам[+]? 8Мен сизе хызмат этмек үчин, бейлеки йыгнаклардан[†] хемаят пулуны алып, олары талан ялы болдум. 9Мен араңызда болуп, мәтәчлик чекенимде-де, сизиң хич бириңизе аграм салан дәлдирин. Себәби герек затларымың барыны Македониядан гелен доганларым үпҗүн этдилер. Мен хайсыдыр бир затда сизе аграм салмакдан сакландым, мундан бейләк-де аграм салмарын[+]. 10Месихиң мендәки хакыкатындан ант ичйәрин: Ахая себитлеринде яшаянларың бири-де мени бу магтанмадан махрум эдип билмез![+] 11Эйсем мен нәме үчин сизе аграм салмадым? Сизи сөймейәндигим үчинми? Ёк, сизи сөййәндигиме Худай шаятдыр. 12Мен мундан бейләк-де хәзирки эдйәнлерими довам эдерин. Себәби мен өзлерини биз билен дес-дең ишлейәндир өйдүп, магтанмага пурсат агтарянлара тутарык бермерин. 13Шейле адамлар галп ресуллардыр. Олар Месихиң ресулларының кешбине гирйән кеззап ишгәрлердир[+]. 14Гең галып отурасы зат ёк, себәби шейтаның[†] өзи-де нур сачян перишдәниң кешбине гирип билйәндир![+] 15Шоңа гөрә, онуң үлпетлериниң-де догрулык хызматкәрлериниң кешбине гирмеги гең зат дәлдир. Йөне оларың соңы эден ишлерине гөрә болар[+].


Павлус өз мушакгатлары билен магтаняр

16Ене-де гайталаярын: мени акмак[†] саймаң! Эгер сайян болсаңыз, мени хем бир акмак хөкмүнде кабул эдиң-де, бираз өвүнмәге ругсат эдиң[+]. 17Элбетде, шинди айтҗакларым Ребден дәл, мен бир акмак кимин магтанҗакдырын. 18Хава, менем магтанып гөрейин-ә, себәби бу дүнйәниң адамлары өвүнмеги ерликли хасаплаярлар-а![+] 19Чүнки сиз акмаклара чыдап, олара шейле гечиримлимишиңиз-ә![+] 20Хава, сиз гул эдилйәндигиңизе, хакыңызың ийилйәндигине, өзүңизе зулум эдилйәндигиңизе, текепбирлере, шапбатлара шейле чыдамлы ахырын![+] 21Утансам-да, шуны боюн алярын: биз сизден асгын гелип, сиз ялы болуп билмәнмишик!

Шунлукда, сизиң үчин хениз-де акмак болмак билен, шуны диййәрин: бейлекилериң магтанмага милт эденлерине мен-де милт эдйәрин. 22Олар еврейми?[†] Мен-де еврейдирин! Олар ысрайыллымы? Мен-де ысрайыллыдырын! Олар Ыбрайымың неслими? Мен-де Ыбрайымың неслидирин![+] 23Месихиң хызматкәрлерими? Акмаклыга салып шуны диййәрин: мен олардан-да артыкдырын! Мен олардан көп зәхмет чекдим, зынданлара-да олардан көп дүшдүм. Енҗилмекде-де олардан көп урлуп-енҗилдим. Олара гараныңда аҗал билен хас көп гезек йүзбе-йүз болдум[+]. 24Яхудылардан[†] бәш гезек отуз докуз гамчы ийдим. 25Үч гезек таякландым, бир гезек дашландым, үч гезек гәми хеләкчилигине учрадым, бир гиҗе-гүндизими ачык деңизде гечирдим[+]. 26Мен элмыдама ёлда болмак билен, деряларда ховп-хатарлара учрадым; гаракчылардан, өз илимден, башга миллетлерден[†] яңа ховп астында гездим. Шәхерде, чөлде, деңизде, догансумакларың арасында ховп-хатарлара учрадым[+]. 27Мен агыр зәхмет чекдим, гара ишде ишледим, энчеме гиҗәни укусыз гечирдим; ач-сувсузлыгың нәмедигини билйәрин; ачлыкда гездим, совукда ярым-ялаңач галдым[+]. 28Булардан башга-да, әхли йыгнаклар барадакы гайгы-аладалар гүнде үстүми басмарлаяр. 29Кимдир бири эҗизләнде, мен хем эҗизлемейәринми? Кимдир бири гүнә итеклененде, йүрек-багрым көймейәрми[+]? 30Эгер магтанмалы болайсам-да, өз эҗизлигим билен магтанарын. 31Бакы шан-шөхрата[†] мынасып Худай ве Реббимиз Исаның Атасы мениң ялан сөзлемейәндигими билйәндир. 32Дамаск шәхеринде Арета патышаның велаят хәкими мени туссаг этмек үчин, шәхери гөзегчилик астында саклаярды. Эмма мени себеде салып, шәхериң диварындакы пенҗиреден ашак салладылар. Шейдип, онуң элинден халас болдум[+].

#### 12‑нҗи бап


Павлуса гелен гөрнүшлер[†]

1Хич пейдасы болмаса-да, магтанмагымы довам этдирмели болярын. Инди Ребден гелен гөрнүшлере ве аянлыклара[†] гечейин[+]. 2Мен Месихиң[†] бир шәгирдини танаярын. Ол он дөрт йыл мундан озал гөклериң гөгүне әкидилди. Бу ахвал беденде я-да беденден дашарда болупмы – билемок, муны Худай[†] билйәр. 3Хава, мен шейле адамы танаярын. Ол хушундамы я гөрен гөрнүшиндеми – билемок, муны диңе Худай билйәр, 4гараз, җеннеде әкидилйәр. Ол ерде сөз билен беян эдип болмаҗак аҗайып затлары, ынсана айтмага ругсат эдилмедик затлары эшидйәр. 5Ине, мен шейле адам билен магтанарын. Өзүм бабатда диңе эҗизлигим болаймаса, башга магтанара задым ёк. 6Эгер магтанмалы болаямда-да, акмагың эдиши ялы этмерин, хакыкаты айдарын. Эмма мен магтанмакдан сакланярын. Ёгса кимдир бири мени өз гөренинден я эшиденинден артыкмыкам өйдәймесин.

7Өзүме шейле бейик ылхамларың берлендиги себәпли гопбамсырамаз ялы, маңа шейтаның[†] бир илчиси, ягны бедениме эзъет бермек үчин бир тикен берилди[+]. 8Оны менден айырсын дийип, Реббе үч гезек ялбардым. 9Эмма Реб[†] шейле дийди: «Саңа берен мерхеметим бесдир, себәби Мениң гудратым эҗизликде кәмиллешйәндир». Шонуң үчин-де, Иса[†] Месихиң гүйҗи менде месген тутсун дийип, өз эҗизликлерим барада хөвес билен магтанарын[+]. 10Шу себәпден мен Месихиң хатырасына эҗизликлере, сөгүнчлере, мәтәчликлере, ызарланмалара, мушакгатлара разыдырын. Чүнки мен эҗизкәм гүйчлүдирин![+]


Павлус коринтослылар барада алада эдйәр

11Мен магтанып, бир акмак[†] ялы болдум. Йөне мени муңа сиз меҗбур этдиңиз-ә! Аслында мени сиз магтамалыдыңыз. Мен хич болаямда-да, өзлерини бейик сайян шол ресуллардан[†] пес дәл ахырын[+]. 12Хакыкы ресуллыгың нышанларыны араңыздакам аламатларда, мугҗызаларда ве гудратларда улы чыдамлылык билен гөркезендирин[+]. 13Мен сизе бейлеки йыгнаклардан[†] кемтер гарадыммы? Хә, хава, мен сизе аграм салмадым-ов! Бу «адалатсызлыгым» үчин мени багышлавериң![+]

14Ине, яныңыза гитмек үчин үчүнҗи гезек ёл шайымы тутярын. Мен сизе аграм салмарын, себәби мен задыңыза дәл-де, дидарыңыза зардырын. Галыберсе-де, чагалар эне-аталары үчин дәл-де, эне-ата чагалары үчин эмләк топламалыдыр[+]. 15Мен сизе диңе әхли задымы дәл, эйсем өзүми хем хөвес билен сарп эдерин. Мен сизи шейле сөййәрин! Онда нәме үчин сиз мени бейле аз сөййәрсиңиз[+]? 16Мениң сизе аграм салмандыгым билен ылалашярсыңыз. Эмма шонда-да мекирлик эдип, сизи хиле билен тутупдырын дийип, мени айыплаярсыңыз[+]. 17Йөне нәдип? Мен яныңыза иберен адамларым аркалы сизи хей-де өз бәхбидим үчин ишлетдимми? 18Мен Титусдан сизиң яныңыза гитмегини хайыш этдим. Онуң яны билен имандакы доганымызы хем ибердим. Хей-де Титус сизи өз бәхбиди үчин ишлетдими? Эйсем биз шол бир Мукаддес Руха[†] гөрә яшамаярысмы? Шол бир йөрелгә эермейәрисми[+]? 19Хә, сиз хениз-де өзүмизи сизиң өңүңизде аклаяндырыс өйдйәңизми? Ёк, биз Месихе дегишли болуп, Худайың хузурында сизе шуны айдярыс: эй, сөйгүли доганлар, бизиң әхли эдйәнлеримиз иманыңызы гүйчлендирмек үчиндир[+]. 20Мен яныңыза баранымда, бири-биримиз бабатдакы тамамыз пуч чыкаярмыка дийип горкярын. Баранымда дава-җенҗел, гөриплик, гахар-газап, агзалалыклар, төхмет, гыбат, текепбирлик ве тертипсизлик гөрермикәм дийип горкярын. 21Мен яныңыза баранымда, Худайым мени өңүңизде песелдеринден горкярын. Озал гүнә эдип, эден харамлыклары, зыналары ве азгынлыклары үчин тоба этмедиклериң көпүси зерарлы яс тутмалы болармыкам дийип горкярын[+].

#### 13‑нҗи бап


Соңкы дуйдурышлар

1[+]Хәзир сизиң яныңыза үчүнҗи гезек баряндырын. Себәби Мукаддес[†] Язгыларда «Әхли зат ики я-да үч шаядың гүвәси билен тассыклансын» дийип языландыр[+]. 2Мен яныңыза икинҗи гезек баранымда гүнә эдйәнлере ве бейлекилере эййәм дуйдурыш берипдим. Инди яныңызда болмасам-да, дуйдурышымы гайталаярын: баранымда олары-да, бейлекилери-де гайгырмарын. 3Себәби сиз Месихиң[†] мен аркалы гүрлейәндигини субут эдйән делиллери талап эдйәрсиңиз ахырын. Месих сиз билен иш салшанда эҗиз дәлдир, Ол сизиң араңызда гүйчлүдир. 4Иса[†] Месих эҗизликде хача чүйленен болса-да, инди Худайың[†] гудраты аркалы яшаяндыр. Биз хем Месихиң эҗизлигине шәрик болмак билен, сизиң угруңызда Худайың гудраты аркалы Месихиң яшайшына хем шәрикдирис[+]. 5Иманда мәкәм дуруп-дурмаянлыгыңызы билмек үчин, өзүңизи сынап гөрүң. Эйсем сиз Иса Месихиң араңыздадыгыны билмейәңизми? Я-да сиз сынагдан гечмейәнлерденми? 6Бизиң сынагдан гечендигимизи билерсиңиз диен умыдым бар. 7Биз сизиң яман ишлери этмезлигиңиз үчин Худая дога-дилеглер эдйәрис. Шейтмек билен, биз өзүмизи сынагдан гечен хөкмүнде гөркезмек исләмзок. Терсине, биз сынагдан гечмедик болуп гөрнәенимизде-де, сиз ягшы ишлери этсеңиз, шол етерликдир. 8Чүнки хакыката гаршы чыкмага гайратымыз ёкдур, биз хакыкатың угрунда гайратлыдырыс. 9Биз өзүмиз эҗиз, сиз-де гүйчли боланыңызда шатланярыс. Шонуң үчин-де, сизиң кәмиллешмегиңиз үчин дога-дилег эдйәрис[+]. 10Мен булары араңыза барманкам язярын. Мен араңыза баранымдан соң, Реббиң маңа берен ыгтыярыны уланып сизе ёвуз болмайын дийип язярын. Чүнки Реб[†] маңа бу ыгтыяры вейран этмек үчин дәл-де, беркитмек үчин берендир[+].


Соңкы саламлар

11Шунлукда, эй, доганлар, шатланың! Догры ёла дүшмеги ниет эдиниң, айдянларыма гулак асың, бир пикирде болуң, парахат яшаң. Шонда сөйги ве парахатлык Худайы сизиң хемраңыз болар[+].

12Бири-бириңизи мәхирли огшап саламлашың. Худайың бәрдәки халкы сизе көп салам айдяр[+]. 13Реббимиз Иса Месихиң мерхемети ве Худайың сөйгүси хеммәңизе яр болсун! Мукаддес Рух[†] билен якын гатнашыкда яшаң!

### Галатялылар


Гириш

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]


#### Гириш


Павлусың галатялылара хаты


Галатя велаяты Рим империясының дүзүмине гирйәрди. Бу велаятың кәбир чәклери хәзирки Түркийәниң чәклеринде ерлешйәрди.

Павлус Иса Месих барадакы Хош Хабары Галатяда вагыз эдип, ол ерде энчеме йыгнакларың дүйбүни тутяр. Бу йыгнакларың агзаларының аглаба бөлеги яхуды халкындан дәлди. Павлус олара Иса Месихе эермек үчин Мусаның Кануны берҗай этмек хөкман дәл дийип айдяр. Эмма Павлус Галатядан гиденден соң, кәбир адамлар йыгнага гелип, ондакы иманлылара Павлусы галп ресуллыкда айыплаярлар. Мунуң билен хем чәкленмән, олара яхудыларың дини канунларыны ве адатларыны, шол санда сүннетленмәни хем берҗай этмелидигини өвредйәрлер. Шонуң үчин-де, галп мугаллымлар тарапындан алдава салнан адамлары хакыкы имана ве амаллара доландырмак үчин, Павлус бу хаты язяр. Ол өз хатыны Иса Месихиң ресулы дийип атландырылмага долы хаклыдыгы барадакы сөзлер билен башлаяр. Павлус өзүниң Худай тарапындан ресуллыга белленендигини, мунуң Иерусалимдәки ресуллар тарапындан хем голданыляндыгыны (1:18 – 2:10) айдяр. Ол Иса Месих барадакы Хош Хабары вагыз этмәге, айратын хем башга миллетлере вагыз этмәге сайланыландыгыны мәлим эдйәр. Павлус иман эдйән адамың озал хайсы дине уяндыгына я-да хайсы миллете дегишлидигине гарамаздан, Худай билен диңе иман аркалы ярашяндыгыны айратын беллейәр. Ол муны тассыкламак үчин, Ыбрайымы мысал гетирип, шейле диййәр: «Гелиң, Ыбрайымы яда салалың: „Ыбрайым Худая иман этди ве Худай оны догры хасаплады“» (3:6). Шунлукда, Иса Месихе иман эдйәнлериң хеммеси Ыбрайымың несли хасапланып билер, себәби Худай олары иман эдйәндиклери үчин догручыл хасаплаяр. Шейле-де оларың әхлиси Иса Месихе дегишли болуп, җынсына, җемгыетдәки дереҗесине ве миллетине гарамаздан, бир адам ялыдыр. Шоңа гөрә-де, месихилер үчин яхудыларың дини канунларыны ве адатларыны берҗай этмек зерурлыгы ёкдур. Павлус хатының җемлейҗи бапларында месихиниң херекетлериниң сөйгүден дөрейәндигини, бу сөйгиниң хем Иса Месихе болан имандан ылхамланяндыгыны айдың ачып гөркезйәр.

Саламлар ве дога-дилеглер 1:1-10
Павлусың ресуллык ыгтыярлыгы 1:11–2:21
Худайың мерхемети барадакы хош хабар 3:1–4:31
Месихиниң азатлыгы ве җогапкәрчилиги 5:1–6:10
Җемлеме 6:11-18

#### 1‑нҗи бап

1-2Мен, ресул Павлус ве янымдакы доганларымың әхлиси Галатядакы иманлылар йыгнагына шу хат билен догайы салам иберйәрис. Мени ресуллыга ынсанлар дәл-де, Иса[†] Месих[†] ве Оны өлүмден дирелден Ата Худай[†] белледи[+][+]. 3Атамыз Худайың ве Реббимиз Иса Месихиң мерхемети, парахатлыгы, гой, сизе яр болсун. 4Атамыз Худайың ырадасына гөрә, Реббимиз Иса бизи шу азгын дөвүрден халас этмекчи болуп, гүнәлеримиз үчин Өзүни гурбан этди[+]. 5Оңа эбедилик шан-шөхрат[†] болсун! Омын![†]


Хош Хабар еке-тәкдир

6Мен Иса Месихиң мерхемети билен сизи чагыран Худайдан бейле тиз дәнип, башга бир «хош хабары» кабул эдишиңизе өрән хайран галярын[+]. 7Башга бир Хош Хабар ёкдур. Йөне кәбир адамлар сизи булашдырып, Месихиң Хош Хабарыны үйтгетҗек болярлар[+]. 8Эмма хатда биз я-да асмандан инен бир перишде[†] сизе өң вагыз эден Хош Хабарымыздан башга бир «хош хабары» вагыз этсе, гой, нәлетли болсун![+] 9Бизиң сизе озал айданларымызы мен ене-де гайталаярын: кимдир бири сизе озал кабул эден Хош Хабарыңыздан башгасыны вагыз этсе, гой, лагнатлы болсун!


Павлусың вагыз эден Хош Хабары ынсандан дәлдир

10Шунлукда, мен кимиң гөвнүнден турмакчы болярын: адамларыңмы я-да Худайың? Эйсем мен адамлара яранҗак болярынмы? Эгер мен адамлара яранмакчы болсадым, онда Месихиң хызматчысы болмаздым[+]. 11Эй, доганлар, сизиң шуны билмегиңизи ислейәрин: мениң вагыз эден Хош Хабарым ынсандан дәлдир. 12Мен оны ынсандан кабул этмедим я-да өвренмедим. Маңа оны Иса Месихиң хут Өзи аян этди[+]. 13Сиз мениң яхудыларың[†] дининдекәм яшан дурмушым барада эшиденсиңиз: мен Худайың йыгнакларыны[†] гүйчли ызарлап, олары ёк этмекчидим[+]. 14Мен яхуды дең-душларымың көпүсинден яхудыларың дининде дийсең илерләпдим. Ата-бабаларымызың дәп-дессурларыны сакламакда хем җуда ыхласлыдым[+]. 15-16Эмма Худай мерхемет эдип, мени энеден догулманкам сайлап чагырды. Ол Хош Хабары кесеки миллетлере[†] вагыз этмегим үчин, маңа Өз Оглуны аян этмеги макул билди. Шонда мен хич киме геңешмедим[+] 17я-да менден өң ресул боланлары гөрмек үчин хатда Иерусалиме-де[†] гитмедим. Мен Арабыстана гидип, соңра ене Дамаска доландым[+].

18Шондан үч йыл соң Петрус[*] билен танышмак үчин Иерусалиме гидип, онуңкыда бирки хепде болдум[+]. 19Шонда мен ол ерде Реббимиз Исаның иниси Якупдан башга ресулларың[†] хич бирини гөрмедим[+]. 20Сизе язянларымың бары хакыкатдыгы бабатда мен Худайың өңүнде гүвә гечйәрин[+]. 21Соңра мен Сирия ве Киликия себитлерине гитдим. 22Иса Месихиң Яхудыя юрдундакы йыгнаклары мениң хут өзүм билен таныш дәлдилер. 23Олар мен барада: «Бирвагт бизи ызарлап, ёк этмекчи болан иманыны инди өзи вагыз эдйәр» диен хабары эшидипдилер[+]. 24Олар Худайың мени өзгерденини гөрүп, Оны шөхратландырдылар.

#### 2‑нҗи бап


Павлусың Иерусалиме[†] икинҗи сапары

1Мен он дөрт йылдан Барнап билен ене-де Иерусалиме гитдим. Бу гезек бизиң билен Титус-да гитди[+]. 2Мени ол ере Реббиң ылхамы алып барды. Иерусалимдәки йыгнакларың[†] ёлбашчылары билен айратын душушып, олара кесеки миллетлере[†] вагыз эдйән Хош Хабарымы беян этдим. Мен муны өңки-соңкы эденлеримиң бары пуҗа чыкаймасын дийип этдим[+]. 3Олар болса янымдакы Титусы, хатда онуң грекдигине-де гарамаздан, оны сүннетленмәге меҗбур этмедилер[+]. 4Сүннетленме[†] меселеси кәбир догансумаклар зерарлы йүзе чыкыпды. Олар бизи гул этмек үчин, арамыза огрынча сүмлүп, Иса[†] Месих[†] аркалы алан азатлыгымызы гизлинликде аңтадылар[+]. 5Эмма Хош Хабарың хакыкаты сизиң билен галсын дийип, биз бу догансумаклара бир пурсат-да эглишик этмедик.

6Йыгнагың ёлбашчылары[†] мениң вагыз эдйән Хош Хабарыма хич зат гошмадылар. (Олар ким болсалар-да, маңа пархы ёк, себәби Худай[†] адамың даш кешбине гарамаяр!)[+] 7Йыгнагың ёлбашчылары Хош Хабары яхудылара[†] вагыз этмеклигиң Петруса берлиши ялы, маңа-да яхуды дәллере вагыз этмеклигиң берлендигини гөрдүлер[+]. 8Олар яхудылара ресуллык этмәге Петрусы беллән Худайың мени-де яхуды дәллере ресуллык этмәге белләндигине, 9маңа мерхемет берлендигине гөз етирдилер. Онсоң йыгнагың диреглери хасапланян Якуп, Петрус ве Ёханна дагы маңа ве Барнаба доганлыгың нышаны хөкмүнде эллерини узатдылар. Мен Барнап билен яхуды дәллериң арасына, олар хем яхудыларың арасына гитмели дийип, өзара ылалашдык[+]. 10Йөне олар мәтәчлик чекйән доганлары ятдан чыкарман, олара көмек этмегимизи хайыш этдилер. Мен хем муны берҗай этмек үчин элимде барыны гайгырмадым[+].


Павлус Антакияда Петрусың ялңышыны дүзедйәр

11Петрус Антиёха геленде, онуң гойберен ялңышыны ач-ачан йүзүне айдып, оңа гаршы чыкдым[+]. 12Петрус Якубың иберен адамлары гелмезден озал, кесеки миллетлер билен бир сачак башында ийип-ичйәрди. Эмма шол адамлар геленде, Петрус сүннет эдилмеги үндейәнлерден горкуп, кесеки миллетлерден четлешип, олар билен гатнашыгы кесди[+]. 13Онуң билен бирликде бейлеки яхудылар хем икийүзлүлиге йүз урдулар, хатда Барнап хем оларың икийүзлүлигинден яңа догры[†] ёлдан азашды. 14Мен оларың эдйән херекетлериниң Хош Хабарың хакыкатына лайык дәлдигини гөрдүм. Шонда мен хеммелериң өңүнде Петрусың йүзүне гелип, шейле дийдим: «Сен яхуды болсаң-да, яхудылар ялы яшамаярсың. Сен башга миллетлер ялы яшаярсың. Онсоң сен нәме үчин башга миллетлери яхудылар ялы яшамага меҗбур эдйәрсиң[+]? 15Биз аслымыз боюнча яхудыдырыс, гүнәли сайылян кесеки миллетлерден дәлдирис. 16Адам Мукаддес[†] Кануны[†] берҗай этмек аркалы дәл-де, диңе Иса Месихе болан иманы аркалы акланяндыр. Муны хатда биз хем билйәрис. Шоңа гөрә-де, биз Мукаддес Кануны берҗай этмек аркалы дәл-де, Иса Месихе болан иманымыз аркалы акланмак үчин, Оңа иман этдик. Чүнки Мукаддес Кануны берҗай этмек аркалы хич ким акланян дәлдир[+]. 17Мукаддес Канун бизи, ягны Месих аркалы акланмакчы болянлары хем гүнәли чыкаряр. Онда Месих гүнәниң гуллукчысы болярмы? Ёк, бу дүйбүнден бейле дәл! 18Мен канунчылык бинасыны йыкдым. Инди оны гайтадан дикелтсем, онда кануны бозяндыгымы өзүм тассыклаярын. 19Мукаддес Кануның өзи мени өлүме хөкүм этди. Шоңа гөрә-де, мен Мукаддес Канун үчин өли болуп, инди онуң гөзегчилигинде дәлдирин. Мен инди Худай үчин яшаяндырын. Мен Месих билен хача чүйлендим:[+] 20инди мен дәл-де, мендәки Месих яшаяндыр. Бедендәки яшайшым болса Худайың Оглуна[*] болан иманым аркалыдыр. Ол мени сөйүп, Өзүни мениң үчин гурбан этди[+]. 21Мен Худайың мерхеметини инкәр этмейәрин. Чүнки Мукаддес Кануны берҗай этмек аркалы акланып болян болсады, онда Месихиң өлүми бидерек боларды».

#### 3‑нҗи бап


Канунчылыга доланмаң!

1Эй, акмак[†] галатялылар! Сизиң гөзүңизи ким баглады? Мен сизе Хош Хабары вагыз эденимде, хача чүйленен Иса[†] Месихи[†] хут өз гөзүңиз билен гөрйән ялыдыңыз ахырын! 2Мен сизден диңе бир зады сорамакчы: сиз Мукаддес Рухы[†] Кануны берҗай эдип алдыңызмы? Элбетде, ёк! Сиз Мукаддес Рухы эшиден Хош Хабарыңыза иман эдениңиз үчин алдыңыз[+]. 3Сиз Мукаддес Рух билен башлап, инди-де өз ынсан гүйҗүңиз билен кәмил болҗак боляңызмы? Эйсем сиз шейле акмакмы?! 4Эйсем башдан гечиренлериңизиң бары бидерек болайдымыка? Вах, элбетде бидерек дәл![+] 5Худай[†] сизе Өз Рухуны берип, араңызда көп гудратлары гөркезди. Ол булары Мукаддес[†] Кануны берҗай эдениңиз үчин дәл-де, Хош Хабары эшидип, оңа ынанандыгыңыз үчин этди[+].


Худай иман эденлери ялкаяр

6[+]Гелиң, Ыбрайымы яда салалың: «Ыбрайым Худая иман этди ве Худай оны догры[†] хасаплады»[+]. 7Шоңа гөрә-де, шуны билип гоюң: иман эденлер Ыбрайымың хакыкы неслидир. 8[+]Худай Ыбрайыма: «Әхли миллетлер[†] сен аркалы ялканар» дийип, оңа илкибашда бушлапды. Мукаддес Язгыларың шу сөзлери Худайың миллетлери иманларына гөрә аклаҗакдыгыны овалдан хабар берипди[+]. 9Шунлукда, иман эдйән хер кес иман гулы болан Ыбрайым билен биле ялканяндыр. 10[+]Эмма Мукаддес Кануны долы берҗай этмелидир өйдүп, оңа даянянлар нәлет астындадыр. Чүнки: «Бу Канун китабыны[†] долы ерине етирмедик адама, гой, нәлет болсун!» дийип язылгыдыр[+]. 11[+]Худайың хузурында хич ким Мукаддес Канун аркалы акланып билйән дәлдир. Бу месе-мәлим зат, себәби «догручыл иман аркалы яшар» дийип язылгыдыр[+]. 12[+]Мукаддес Кануны берҗай этмек болса имана баглы дәлдир. Эмма «оны берҗай эдйән адам аман галар»[+]. 13[+]Месих Кануның ыглан эден нәлетини Өз үстүне алып, бизи шол нәлетден халас этди. Чүнки Төвратда:[†] «агачдан асылан хер кес нәлетленендир» дийип язылгыдыр[+]. 14Хава, Иса Месих буларың барыны Ыбрайыма берлен ялканышың Өзи аркалы башга миллетлере хем яйрамагы үчин, иман аркалы вада берлен Мукаддес Рухы алып билмегимиз үчин этди[+].


Реббиң Ыбрайыма берен вадасы

15Эй, доганлар! Мен гүнделик дурмушдан бир мысал гетирейин: ынсанларың өзара ылалашып баглашан әхтини хич ким бозуп-да, оңа зат гошуп-да билмейәр. 16[+]Худай Ыбрайым билен әхт[†] баглашды. Ол бу әхти берҗай этҗекдиги барада Ыбрайыма ве онуң неслине вада берди. Мукаддес Язгыларда «сениң несиллериңе» дийип көпчүлик барада дәл-де, «сениң хут өз неслиңе» дийип, еке-тәк Бири барада вада берлендир. Бу хем Иса Месихдир[+]. 17Шейлеликде, мен сизе шуны айтмакчы: дөрт йүз отуз йыл геченден соң берлен Мукаддес Канун бу әхти бозуп-да, Худайың вадасыны ятырып-да билйән дәлдир[+]. 18Мирас[†] канун боюнча дәл-де, вада боюнча берилйәндир. Худай бу мирасы Ыбрайыма пешгеш берди. Чүнки Худай оңа вада берипди[+].


Мукаддес Кануның максады

19Онда Мукаддес Канун нәмә герек болды? Ол гүнәниң нәмедигини гөркезмек үчин гошмача берлипди. Канун Худайың вадасы ве Ыбрайымың несли болан Месих гелйәнчә херекет этди. Бу Канун перишделер[†] аркалы төвеллачы Мусаның гатнашмагында берлипди[+]. 20Еке-тәк бириниң болан еринде болса төвеллачы герек болмаяр. Худай хем еке-тәк боланы үчин, вадасыны төвеллачы аркалы дәл-де, гөнүден-гөни берипди[+]. 21Диймек, Мукаддес Канун Худайың вадасына гаршы чыкяр-да?! Элбетде, ёк! Йөне Канун бизе яшайыш берип билмейәр ахырын. Муңа гөрә, ол аркалы догрулыгы-да газанып билмейәрис. 22Эмма Мукаддес Язгыларың ыглан этмегине гөрә, бизиң әхлимиз гүнәниң туссагларыдырыс. Худай болса бизе вада берен пешгешини Иса Месихе иман эдйәнимиз үчин берйәр[+]. 23Биз Иса Месихе иман этмезден өң Мукаддес Кануның гулудык, гелеҗекки иман аян болянча, бу Кануның туссагыдык. 24Шунлукда, биз иман аркалы акланып билер ялы, Мукаддес Канун Месих гелйәнчә, бизиң тербиечимиз болды[+]. 25Биз инди Иса Месихе иман эдйәрис. Шонуң үчин-де, биз мундан бейләк Кануның гөзегчилигинде дәлдирис.


Сиз Худайың мирасдүшерисиңиз

26Сизиң барыңыз Иса Месихе дегишли болуп, Оңа болан иманыңыз аркалы Худайың перзентлерисиңиз[+]. 27Чүнки сува чүмдүрилиш аркалы Иса Месих билен бириген сизиң барыңыз инди Оңа беслененсиңиз[+]. 28Инди яхуды[†] дәл билен яхудының, гул билен эркин адамың, эркек билен аялың арасында хич бир парх ёкдур. Иса Месихе дегишли боланыңыз үчин, инди барыңыз бирсиңиз[+]. 29Эгер сиз Месихе дегишли болсаңыз, онда Ыбрайымың неслисиңиз ве берлен вада гөрә мирасдүшерсиңиз[+].

#### 4‑нҗи бап

1Мен сизе шуны хем айдайын: мирасдүшер тутуш мүлкүң хоҗайыны болса-да, чагалык дөврүнде гулдан хич тапавуды ёкдур. 2Ол атасының беллән вагтына ченли доландырыҗының ве ынамдар адамларың гөзегчилигинде боляндыр. 3Биз хем чага ялы боланымызда, бу дүнйәниң эсасы йөрелгелериниң гулудык. 4Эмма белленилен вагт етип геленде, Худай[†] Өз Оглуны иберди. Ол аялдан доглуп, Мукаддес[†] Кануна[†] лайыклыкда яшады[+]. 5Буларың бары Мукаддес Кануның гулы болуп яшаянларың азат болмагы үчин, бизиң-де огуллыгың әхли хукукларыны алып билмегимиз үчин эдилди[+]. 6Сиз огуллыга кабул эдилениңиз үчин, Худай Өзүни «Абба![*], Атам!» дийип чагырян Оглуның Рухуны бизиң йүреклеримизе[*] иберди. 7Шунлукда, сиз инди гул дәл-де, Худайың огулларысыңыз. Огул боланыңыз үчин, Худай сизи Өзүниң мирасдүшери эдйәндир[*].


Павлус галатялылары гайгы-алада эдйәр

8Сиз өң Худайы танамаярдыңыз. Шол дөвүрде сиз галп худайларың гулудыңыз[+]. 9Инди болса сиз Худайы танаярсыңыз, догрусы, Худай тарапындан таналянсыңыз. Шундан соң сиз нәдип шол эҗиз ве ярамаз йөрелгелере доланярсыңыз?! Я-да гайтадан оларың гулы болмак ислейәрсиңизми[+]? 10Сиз дини байрамлара: мукаддес гүнлере, Тәзе Ай байрамларына, пасыл байрамларына ве йыллара үнс берйәрсиңиз ахырын![+] 11Мен сиз бабатда улы алада галярын. Эйсем мениң зәхметим бидерек болаярмыка[+]? 12Эй, доганларым, ялбарярын: мен ялы болуң! Себәби мен хем сиз ялы боландырын. Сиз маңа хич нәхаклык этмедиңиз. 13Мен сизе илкибашда Хош Хабары сыркавкам вагыз эдендигим ядыңыздадыр[+]. 14Шонда яравсызлыгым сизи кын ягдая салса-да, сиз маңа әсгермезчилик этмәндиңиз[*], мени рет этмәндиңиз. Терсине, мени Худайың перишдеси[†] ялы, Иса[†] Месихиң[†] хут Өзи ялы кабул эдипдиңиз[+]. 15Инди ол шатлыгыңыза нәме болды? Мениң өзүм дири шаят ахырын: сиз элиңизден гелсе, өз гөзүңизи хем оюп, маңа берҗекдиңиз-ә! 16Эйсем, мен сизе хакыкаты айдянлыгым үчин, инди душманыңыза өврүләйдимми?

17Кәбир догансумаклар бетпәллерине эерип, сизи бизден айрып, өз тарапларына чекмәге җан эдйәрлер. Олар диңе өзлери бабатда ыхласлы болмагыңызы ислейәрлер. 18Ягшылык үчин диңе мен яныңыздакам дәл, эйсем хемише ыхласлы болмак ягшыдыр. 19Эй, эзиз балаларым! Сиз тә Иса Месихиң хәсиетлерине долы эе болянчаңыз, мен ене-де сизиң үчин догурма бургуларыны чекйән ялы болярын. 20Вах, эдил шу вагт сизиң яныңызда болуп, әхеңими үйтгетседим! Себәби мен сизи шейле алада эдйәрин!


Хаҗар ве Сара[†]

21Эй, Мукаддес Кануна гөрә яшамакчы болянлар! Мен шуны сорамакчы: эйсем сиз Төвратда[†] языланы билмейәңизми? 22Төвратда Ыбрайымың ики оглуның боландыгы барада язылгыдыр. Оларың бири гырнак аялындан, бейлекиси болса азат аялынданды[+]. 23Гырнакдан оглуның болмагы адаты бир затды. Эмма азат аялындан болан оглы берлен вада гөрә доглупды[+].

24Бу ерде меңзетме бардыр. Ики аял ики әхтиң нышаныдыр. Бир әхт[†] Синай[†] дагында эдилип, Хаҗара меңзейәр. Себәби ол гул чагалары дүнйә индирйәр[+]. 25Хаҗар Арабыстандакы Синай дагыны аңладып, хәзирки Иерусалиме[†] хем меңзейәр. Себәби ол чагалары билен гулчулыкдадыр. 26Эмма гөклердәки Иерусалим азатдыр. Ол бизиң энемиздир[+]. 27[+]Мукаддес Язгыларда:

«Шатлан, эй, чага догмадык өнелгесиз,
бургуда болмадык,
бегенчден айдым айт!
Чүнки өң терк эдилен аялың огуллары
әрли аялың огулларындан көп болар» – дийип язылгыдыр[+].

28Эй, доганларым, инди сиз Ысхак ялы вада гөрә доглан огулларсыңыз[+]. 29Тен боюнча доглан огул Худайың Рухуның гүйҗи аркалы доглан оглы ызарлап, оңа азар берипди. Хәзир хем шейледир[+]. 30[+]Эмма Мукаддес Язгылар нәме диййәр? «Гырнагы оглы билен биле чыкарып ков. Гырнагың оглы азат аялдан доглан огул билен мирасы[†] пайлашмаз»[+]. 31Шунлукда, эй, доганларым, биз гырнагың чагалары дәл-де, азат аялың чагаларыдырыс.

#### 5‑нҗи бап


Мукаддес[†] Канун[†] аркалы акланҗак болмаң!

1Иса[†] Месих[†] бизи азат этмек үчин бошатды. Шонуң үчин-де берк дуруң[*], гулчулык боюнтырыгыны гайтадан салдырмаң[+]. 2Гулак гоюң! Ине, мен, Павлус, сизе шуны диййәрин: эгер сиз өзүңизи сүннетлетмәге ёл берсеңиз, онда Месихиң эденлери сизиң үчин көр көпүкдир[+]. 3Өзүни сүннетлетмәге ёл берен хер бир адама мен ене-де бир гезек шуны мәлим эдйәрин: ол тутуш Мукаддес Кануны берҗай этмәге борчлудыр[+]. 4Эй, өзүни Мукаддес Канун аркалы акламакчы болянлар! Сиз Месихден айрылдыңыз, Худайың[†] мерхеметинден махрум болдуңыз[+]. 5Биз болса Мукаддес Руха[†] даянып, умыт баглаян акланмамыза иман билен гарашяндырыс[+]. 6Чүнки Иса Месихе дегишли боланларың арасында не сүннетлилигиң, не-де сүннетсизлигиң әхмиети бардыр. Диңе сөйгә даянян иман әхмиетлидир[+].

7Сиз шейле оңат гадам урярдыңыз ахырын. Сизи хакыката ынандырмаҗак болуп, ким сизиң гадамыңыза бадак салды[+]? 8Сизи бу ынандырма чагырян Худайдан дәлдир! 9Уҗыпсыз хамырмая тутуш хамыры туршадяндыр[+]. 10Сизиң башгача пикир этмеҗекдигиңиз бабатда Реб[†] мени ынандыряр. Сизиң пикириңизи булашдырян ким болса болуберсин, ол өз җезасыны чекер[+]. 11Эй, доганларым! Эгер мен хениз-де сүннетленилмәни вагыз эдйән болсам, онда мен нәме үчин ызарланяркам?! Эгер догрудан-да шейле болян болса, онда Исаның хачы бабатдакы вагзым бүдреме дашы болмазды[+]. 12Сизи булашдырян адамлар, гой, өз-өзлерини дүйбүнден агта эдәйсин!


Мукаддес Руха лайыклыкда яшаң!

13Эй, доганларым! Сиз азат болмага чагырылансыңыз. Йөне бу азатлыгыңызы ынсан хөвеслериңизи канагатландырмак үчин уланмаң. Гайтам, бирек-биреге сөйги билен хызмат эдиң[+]. 14[+]Чүнки тутуш Мукаддес Канун: «Якыныңы өзүңи сөйшүң ялы сөй» диен бир буйрукда җемленендир[+]. 15Әгә болуң! Чүнки сиз бири-бириңизи «чейнемеги», «ювутмагы» бес этмесеңиз, бири-бириңизи ёк эдерсиңиз. 16Сизе шуны айдасым гелйәр: Мукаддес Рухуң йөрелгесинден йөрәң. Шонда сиз ынсан хөвеслерине эермерсиңиз[+]. 17Чүнки ынсан хөвеслери Мукаддес Руха гаршыдыр; Мукаддес Рух хем ынсан хөвеслерине гаршыдыр. Олар бири-бири билен хич оңушмаярлар. Шонуң үчин-де, сиз өз ислән задыңызы эдип билмейәрсиңиз[+]. 18Эмма сиз Мукаддес Руха эерйән болсаңыз, Кануна гөрә яшамага борчлы дәлсиңиз[+].

19Ынсан хөвеслериниң нетиҗеси беллидир. Олар зынахорлык, харамлык ве азгынлыкдыр;[+] 20бутпаразлык ве дога-җадыгөйликдир; йигренч, агзалалык, гөриплик, гахар, бәсдешлик, җедел, бөлүнишик[+] 21ве бахыллык; серхошлык[*], азгынлык мейлислери ве шуңа меңзеш затлардыр. Мен сизе өң дуйдурышым ялы, ене-де бир гезек дуйдурярын: кимде-ким шулар ялы яшаян болса, Худайың Шалыгыны[†] мирас[†] алмаз[+].

22Мукаддес Рухуң мивелери болса шулардыр: сөйги, шатлык, парахатлык, сабырлылык, мәхрибанлык, ягшылык, садыклык,[+] 23юмшаклык, өзүңе эрк эдип билмеклик. Бу затлара гаршы чыкян канун ёкдур[+]. 24Иса Месихе дегишли боланлар өз ынсан хөвеслерини ве җошгунларыны хача чүйләндирлер[+]. 25Мукаддес Рух бизе тәзе яшайыш берйәр. Шоңа гөрә-де, гелиң Оңа эерелиң. 26Шөхратпараз[†] болмалың, бири-биримизи гахарландырмалың, бири-биримизе гөриплик этмәлиң[+].

#### 6-нҗы бап


Бири-бириңизе ярдам бериң

1Шунлукда, эй, доганлар, эгер кимдир бири гүнәниң торуна дүшен болса, сиз, ягны Руха гөрә яшаянлар, оны юмшаклык билен догры ёла гетириң. Эмма сынага дүшмез ялы, өзүңизе-де гөзегчилик эдиң[+]. 2Бири-бириңизе хемаяткәр болуң. Шейле этсеңиз, Месихиң[†] кануныны[†] берҗай этдигиңиз болар[+]. 3Эмма кимдир бири хич болуп-да, өзүне нәмедирин өйтсе, ол өзүни алдаяндыр[+]. 4-5Хер ким өз эдйән херекетлерини дерңесин. Хер кес өзүне дүшен йүки өзи гөтерсин. Шонда ол өзүни башгалар билен деңешдирмезден, өзүне гуванып билер[+]. 6Шунлукда, сөз аркалы өвүт алян адам оңа өвүт берйән билен әхли ягшы затларыны пайлашсын[+]. 7Өз-өзүңизи алдамаң: Худай[†] Өзүни яңсыладян дәлдир. Адам нәме эксе, шоны хем оряндыр[+]. 8Өз хөвеслерини канагатландырмак ислейән өзүни вейран эдер. Эмма Мукаддес Рухы[†] канагатландырмак ислейән бакы яшайшы алар[+]. 9Ягшылык этмекде ядамалың. Эгер рухдан дүшмесек, өз вагтында орарыс[+]. 10Шоңа гөрә-де, хениз вагтымыз барка, хеммелере, айратын-да имандакы доганларымыза ягшылык эделиң[+].


Сүннетлилик[†] дәл-де, тәзе ярадылыш ваҗыпдыр

11Ине, сизе өз элимиң шейле улы харплар билен язяныны гөрүң![+]

12Тенде оңат гөрнеси гелйәнлер сизи сүннетленмәге меҗбур эдйәрлер. Олар Месихиң хачы себәпли ызарланмакдан горкуп шейле эдйәрлер. 13Эмма сүннетленмәниң тарапдарларының өзлери-де Мукаддес[†] Кануны берҗай эдйән дәлдир. Олар сизиң сүннетлидигиңиз бабатда магтанмак үчин, сизи сүннетлетҗек болярлар. 14Мен болса Реббимиз Иса[†] Месихиң хачындан башга зат бабатда асла магтанасым гелмейәр. Шу хач аркалы мен бу дүнйә үчин, бу дүнйә-де мениң үчин өлүдир[+]. 15Чүнки не сүннетлилигиң[*], не-де сүннетсизлигиң әхмиети бардыр. Диңе тәзе ярадылыш әхмиетлидир[+]. 16Худайың Ысрайыл[†] халкына, ягны шу дүзгүни берҗай эдйәнлериң барына парахатлык билен мерхемет яр болсун![+]

17Мундан бейләк хич ким маңа шу затлар бабатда азар бермесин! Себәби мениң беденимде Иса Месихе дегишлидигими гөркезйән яра ызлары бардыр.

18Эй, доганларым! Гой, Реббимиз Иса Месихиң мерхемети сизе яр болсун. Омын![†]

### Эфеслилер


Гириш

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]


#### Гириш


Павлусың эфеслилере хаты


Эфес шәхери Азия велаятының (хәзирки Түркийәниң) гүнбатарында ерлешйән порт шәхериди. Хатың язылан дөврүнде бу шәхер өз улулыгы боюнча Рим империясында дөрдүнҗи орны эелейәрди. Мундан башга-да, Эфес шәхери тебигата сежде этмегиң гадымы дини меркези болуп, онда зенан худай Артемисе сежде эдилйәрди (Рес 19-нҗы бап). Автор эфеслилере йүзленип, оларың Иса Месихиң йөрелгесине эерйәнлер хөкмүнде Худайың эзиз чагаларыдыгыны ве оларың Худайың гөрелдесине эермелидигини айдяр (5:1). Олар бирвагтлар гараңкылыкда яшаярдылар, эмма инди нурда яшап, өз нурларыны парлатмалыдырлар (5:8,9).

Хатың эсасы мовзугы битевүлик барададыр. Хатың биринҗи бабында Худайың өлүмден дирелден Иса Месихиң хөкүмдарлыгы барада айдыляр. Ол гөклерде Худайың сагында отурып, тутуш дүнйә хөкүмдарлык эдйәр. Худайың ахыркы ве иң аҗайып ниети ердәки ве гөкдәки әхли затлары бир Баша, ягны Иса Месихе бирикдирмекден ыбаратдыр (1:10).

Хатың биринҗи бөлүминде битевүлик барадакы пикир яйбаңландырыляр. Онда Атамыз Худайың Өз халкыны сайлайшы, онуң гүнәлерини багышлайшы, Иса Месих аркалы халкың өз гүнәлеринден азат эдилиши, Худайың бейик вадасының Мукаддес Рух аркалы кепиллендирилиши беян эдилйәр. Хатың икинҗи бөлүминде Иса Месихе эерйән иманлылара бири-бирини сөймеклик үнделйәр.

Худайың халкының Иса Месихдәки битевүлигини гөркезмек үчин, хатда дүрли суратландырмалар уланыляр. Онда йыгнак – беден, Иса Месих болса онуң башы хөкмүнде я-да йыгнак – бина, Иса Месих болса онуң бурч дашы хөкмүнде суратландырыляр. Автор Худайың Иса Месих аркалы берйән мерхеметини беян эдип, Онуң багышламасына, мерхеметине ве пәклигине мынасып дурмушда яшамагы үндейәр.

Саламлар ве дога-дилеглер 1:1-2
Иса Месих ве йыгнак 1:3–3:21
Иса Месихдәки тәзе яшайыш 4:1–6:20
Җемлеме 6:21-24

#### 1‑нҗи бап

1Худайың[†] ырадасы билен Иса[†] Месихиң[†] ресулы болан мен Павлусдан Эфесдәки Худайың халкына, ягны Иса Месихе иман эдйәнлере догайы салам!

2Атамыз Худайың ве Реббимиз Иса Месихиң мерхемети, парахатлыгы, гой, сизе яр болсун!


Месихден алян рухы ялканышларымыз

3Реббимиз Иса Месихиң Атасы Худая өвгүлер болсун! Ол Месих аркалы бизи гөкдәки рухы ялканышларың әхлиси билен ялкады[+]. 4Өз хузурында мукаддес[†] ве мүйнсүз болмагымыз үчин, бири-биримизи сөйүп, Иса Месихе дегишли болмагымыз үчин, Худай бизи дүнйә ярадылмаздан өң сайлап-сечди[+]. 5Ол Иса Месих аркалы бизи огуллыга алмак барада овалдан карара гелипди. Бу Онуң гөвнүне ярап, ырадасы билен болды[+]. 6Сөвер Оглы аркалы бизе болдан-бол эчилен шөхратлы[†] мерхемети үчин Худая өвгүлер болсун! 7Худай чуңңур бай мерхемети билен Оглуның дөкен ганы аркалы гүнәлеримизи багышлап, бизи азат этди[+]. 8Шейле хем, бу мерхемети аркалы Ол бизи тутуш акылдарлыгы ве дүшүнҗеси билен гуршап алды.

9Худай илкибашдан Месихде амала ашыран ягшы ниетлери аркалы Өз ислегиниң сырыны бизе аян этди[+] 10Бу ниетиң амала ашырылмалы вагты геленде, Худай ердәки ве гөкдәки әхли затлары бир Баша, ягны Иса Месихе бирикдирер[+]. 11-12Хемме зады Өз ислегине лайыклыкда ерине етирйән Худай Өз ниетине гөрә бизи өңден белләп, Месих аркалы сайлап-сечди. Ол муны бизиң, ягны Иса Месихе илкинҗи болуп иман эденлериң Худайың шан-шөхратыны арша гөтермегимиз үчин амал этди. 13Инди сиз хем хакыкат сөзүни, ягны халас болмак барадакы Хош Хабары эшидип, Месихе иман этдиңиз. Шоңа гөрә-де Худайың вада берен Мукаддес Рухы[†] билен мөхүрлендиңиз[+]. 14Худая дегишли адамлар долы азат болянча, Мукаддес Рух бизиң мирасымызың[†] кепилнамасыдыр. Буларың бары Худая шан-шөхрат гетирйәр.

15-16Шоңа гөрә Реб[†] Иса болан иманыңызы ве Худайың әхли халкына болан сөйгиңизи эшиделим бәри, сизиң үчин Худая дынгысыз шүкүр эдип, дога-дилеглеримде сизи дилимден дүшүремок[+]. 17Мен Худай – Реббимиз Иса Месихиң бейик Атасына сизиң үчин дилег эдйәрин. Гой, Ол сизе Оны хас оңат танап билмегиңиз үчин, сизе Мукаддес Рухуң акылдарлыгыны хем ылхамыны берсин. 18-20Худайың Өз чагыранларына берен умыдына, халкына эчилен шөхратлы мирасының байлыгына ве биз иман эденлере гөркезен деңсиз-тайсыз гудратына гөз етирмегиңиз үчин, гой, Ол йүрегиңизиң гатыны нурландырсын дийип дилег эдйәрин. Бу гудрат Худайың Месихи дирелдип, гөкде Өз сагында отурдан гүйҗүне меңзешдир[+][+]. 21Худай Месихи әхли хөкүмдарлыкдан, ыгтыярлыкдан, гүйч-гудратдан ве агалыкдан, шейле хем диңе бу дөвүрде дәл, эйсем гелҗек дөвүрде-де тутулҗак хер бир атдан хас ёкары гойды[+]. 22Худай хемме зады Онуң аякларының астына табын эдип, иманлылар йыгнагының бәхбиди үчин Оны әхли зада баш этди[+]. 23Иманлылар йыгнагы Месихиң беденидир. Ол әхли зады Өзүнде җемлейән Месих билен долдурыландыр[+].

#### 2‑нҗи бап


Өлүмден яшайша гечдик

1Овал сиз языкларыңыз ве гүнәлериңиз себәпли өлүдиңиз[+]. 2Эдил дүнйәдәки бейлеки адамлар ялы сиз-де гүнәли яшайша эерип, Худая табын болмадыклара хениз-де тәсирини етирйән гөкдәки рухы гүйчлериң хөкүмдарына гуллук эдйәрдиңиз[+]. 3Бизиң хеммәмиз шолар ялы яшамагы адат эдиндик. Биз ынсан тебигатының хөвеслерине, ислеглерине ве пикирлерине эердик. Шейлеликде, биз-де бейлекилер ялы ынсан тебигатымыз зерарлы Худайың[†] газабына дучар болан адамлардык[+]. 4-5Эмма гүнәлеримиз себәпли өли хем болсак, мерхемете бай Худай Өзүниң чуңңур сөйгүсини гөркезип, бизи Месих[†] билен билеликде дирелтди. Сиз Худайың мерхемети аркалы халас болдуңыз[+][+]. 6Хава, Худай бизи Месих билен биле дирелтди ве Ол аркалы бизи гөкдәки әлемде отуртды[+]. 7Ол муны Иса[†] Месих аркалы бизе эден мерхеметиниң ве мәхремлилигиниң уммасыз байлыгыны гелҗек дөвүрде гөркезмек үчин этди. 8Чүнки сиз иман аркалы Худайың мерхемети билен халас эдилдиңиз. Бу сизиң өз тагаллаңыз билен болмады, муны сизе Худай пешгеш берди[+]. 9Хич ким ынсан тагалласы билен халас болдум дийип өвүнмесин[+]. 10Себәби Худай бизи Иса Месих аркалы яратды. Ол бизи овалдан тайярлап гоян ягшы ишлерини этмегимиз үчин яратды[+].


Месих билен бүтевүлик

11Шонуң үчин, эй, аслы яхуды[†] дәллер! Өңки ягдайыңызы ядыңыза салың. Бирвагтлар өзлерине «сүннетлилер» диййән яхудылар сизи «сүннетсизлер»[†] дийип атландырярдылар. Эмма оларың агзаян сүннети беден билен баглы йөнекейҗе бир адатдыр[+]. 12Шол вагтлар сиз Месихден айрыдыңыз, Ысрайыл[†] раятлыгындан махрумдыңыз, Худайың вада берип, Өз халкы билен эден әхтлери сизе дегишли дәлди. Сиз бу дүнйәде Худайсыз ве умытсыздыңыз,[+] 13инди болса Иса Месихе дегишлисиңиз. Сиз бирвагтлар Худайдан узакдыңыз, инди болса Иса Месихиң дөкен ганы аркалы Оңа якынсыңыз[+]. 14Хакыкатданам, Месихиң Өзи бизиң парахатлыгымыздыр. Ол Өз җаныны гурбан эдип, бу ики топары бир этди, оларың арасындакы душманчылык диварыны йыкып ташлады[+]. 15Ол Төврадың канунларыны[†] ве дәп-дессурларыны ятырды-да, ики халкы бирлешдирип, тәзе бир халк яратды ве парахатчылыгы беркарар этди[+]. 16Ол хачдакы өлүми аркалы душманчылыгы ёк этди ве ики топары бир беден кимин эдип, олары Худай билен ярашдырды[+]. 17Месих гелип, Худайдан узакда болан сизе ве голайда болан яхудылара бу парахатлык Хош Хабарыны ыглан этди[+]. 18Инди Месихиң үсти билен бизиң хеммәмиз бир Рух[†] аркалы Атаның хузурына барып билйәрис. 19Шейлеликде, эй, яхуды дәллер, сиз мундан бейләк кесеки-де, гелмишек-де дәлсиңиз. Сиз инди Худайың мукаддес[†] халкының раятысыңыз ве Худайың машгаласының агзасысыңыз[+]. 20Сиз берк бинядың үстүнде бина эдиленсиңиз. Бу бинят ресуллар[†] ве пыгамберлердир.[†] Онуң бурч дашы болса Иса Месихиң Өзүдир[+]. 21Бүтин ымарат Иса Месих аркалы бирлешйәр ве өсүп, Реббе багышланан мукаддес ыбадатхана[†] боляр[+]. 22Сиз хем яхудылар ялы Худайың Мукаддес Рухуның[†] месгени болмак үчин, хеммәңиз бирликде Месихде бина эдилйәрсиңиз[+].

#### 3‑нҗи бап


Павлуса аян болан сыр

1Шу себәпли Иса[†] Месихиң[†] угрунда туссаглыкда отуран мен-Павлус сиз яхуды[†] дәллер үчин Худая дилег эдйәрин[+]. 2Өз мерхеметини сиз яхуды дәллере етирмек үчин, Худайың[†] маңа айратын табшырык[†] берендигини, элбетде, эшиденсиңиз[+]. 3Сизе өң гысгача язышым ялы, Худай маңа Өз сырыны аян этди[+]. 4Хатымы оканыңызда, Месихиң бу сырына мениң нәдереҗеде дүшүнйәндигими аңарсыңыз. 5Худай бу сыры өңки несиллере аян этмән, эйсем хәзир Мукаддес Рух[†] аркалы Өз мукаддес[†] ресулларына,[†] пыгамберлерине[†] әшгәр этди. 6Ине, Худайың сыры шудур: Хош Хабары кабул эдйән яхуды дәллер хем яхудылара берлен ялканыш вадасына, бир бедене, бир мираса[†] дең дереҗеде шәрикдирлер. Себәби оларың хеммеси Иса Месихе дегишлидир[+].

7Мен Худайың бейик гудраты ве пешгеш берен мерхемети аркалы Хош Хабарың хызматчысы болдум[+]. 8Мен Худайың халкының арасында иң әхмиетсизидим, эмма муңа гарамаздан Месихиң акыл етмез байлыгыны яхуды дәллере вагыз этмек җогапкәрчилигини Худай маңа берди[+]. 9Әхли зады ярадан Худай гечмишден бәри бу сыры Өз хузурында гизлин саклады, бу сырың манысының нәмедигини инди хер бир ынсана әшгәр этмеклик маңа берилди[+]. 10Өзүниң чуңңур бай акылдарлыгы иманлылар йыгнагы аркалы гөкдәки рухы хөкүмдарлара ве эрк-ыгтыярлылара билдирилсин дийип, Худай шейле этди[+]. 11Бу Худайың овал-башдан бәри мейилнамасы болуп, оны Реббимиз Иса Месих аркалы амала ашырды. 12Иса Месих ве Оңа болан иманымыз аркалы биз Худайың хузурына улы ынам ве батыргайлык билен якынлашып билйәрис[+]. 13Шонуң үчин хем, угруңызда чекйән гайгы-хасратларым себәпли сизиң рухдан дүшмезлигиңизи хайыш эдйәрин. Гайтам, булар сизе шөхрат[†] гетирйәндир[+].


Павлусың эфеслилер үчин Худая дилеги

14-15Шейлеликде, ерде ве гөкде хер бир миллете ат берен Атамызың[*] хузурында мен дыза чөкйәрин. 16Гой, Ол чәксиз шан-шөхраты билен Өз Рухы аркалы сизиң ички барлыгыңызы гудрат билен гүйчлендирсин[+]. 17-18Иса Месих иманыңыз аркалы йүреклериңизде яшасын. Шейле-де, мен сөйгиниң сизде көк уруп орнашмагыны, Месихиң сөйгүсиниң нәхили гиң, узын, белент ве чуңңурдыгына Худайың әхли халкы билен бирликде дүшүнмегиңизи Худайдан дилейәрин[+]. 19Хава, Худайың кәмиллигинден долуп билериңиз ялы, Месихиң аң-билим етерден үстүн болан бу сөйгүсине акыл етирип билмегиңизи Худайдан дилейәрин[+].

20Бизде ишлейән гудратына гөрә, Худай хер бир хайышымыздан, ойланышымыздан хем хас ёкары затлары этмеги башаряндыр[+]. 21Иманлылар йыгнагы ве Иса Месих аркалы, гой, Худая несиллербойы эбедилик шан-шөхрат болсун! Омын.[†][+]

#### 4‑нҗи бап


Месихиң[†] беденинде бирикмек

1Реббиң угрунда туссаглыкда болан мен сизден Худайдан[†] алан чагырылышыңыза мынасып яшамагыңызы хайыш эдйәрин[+]. 2Иңңән пес гөвүнли хем юмшак болуң. Сабыр-такатлы болуп, мәхир-мухаббет билен бири-бириңизе чыдаң[+]. 3Өзара парахатлыкда яшап, Мукаддес Рухуң[†] бирлигини горамага дырҗашың[+]. 4Сиз бир Бедене, бир Руха шәрик болярсыңыз; Худай хеммәңизи бир умыда чагырандыр[+]. 5Реббиңиз-де, иманыңыз-да бирдир, сизиң хеммәңиз бир максат билен чүмдүриленсиңиз[+]. 6Әхли затдан үстүн, әхли зат аркалы ве әхли затда болан Атамыз Худай-да бирдир[+].

7Месих бизиң хер биримизе сахылык билен пешгешлер эчилди[+]. 8[+]Мунуң үчин Мукаддес[†] Язгыларда шейле дийилйәр:

«Ол ёкары белентлиге чыканда,
есирлери Өзи билен әкитди;
ынсанлара пешгешлер берди»[+].

9Эйсем «чыканда» диен сөз нәмәни аңладяр? Бу Месихиң илки ашак – ер йүзүне инендигини аңлатмаярмы нәме[+]? 10Ашак инен-де, тутуш әлем-җаханы долдурмак үчин, гөклериң гөгүне чыкан-да Олдур[+]. 11Ине, Месихиң Өзи кәбирлерини ресул, кәбирлерини пыгамбер,[†] башга бирилерини Хош Хабарчы, өвредиҗи, бейлеки бирлерини йыгнагың чопанлары эдип белледи[+]. 12Оларың везипеси Худайың халкыны Оңа хызмат этмәге тайярламакдан ве Месихиң бедени болан иманлылар йыгнагыны беркитмекден ыбаратдыр[+]. 13Мунуң нетиҗесинде хеммәмиз иманда бир болуп, Худайың Оглы[†] Месихи[*] танап-билип, Ол ялы долы кәмиллиге етерис[+].

14Шейдип, мундан бейләк ынсанларың яланчылыгының ве өкделик билен дүзйән хер хили таглыматының шемалына ковлуп, эйләк-бейләк итекленйән чагалар ялы болмарыс[+]. 15Терсине, хакыкаты сөйги билен айдып, бедениң Башы болан Месих ялы хемметараплайын кәмиллешерис[+]. 16Онуң ёлбашчылыгы астында тутуш беден хер богнуң көмеги билен багланып, Оңа бирикдирилйәр. Хер агзаның кадалы ишлемеги нетиҗесинде беден кемала гелип, сөйги аркалы сазлашыклы херекет эдйәр.


Нуруң чагалары болуп яшаң

17Шонуң үчин Реббиң адындан сизе шуны буюрярын: мундан бейләк кесеки миллетлер[†] ялы бош дүшүнҗелер билен яшамаң[+]. 18Оларың аң-дүшүнҗесини гараңкылык гаплады. Надан[†] ве доңйүрек боландыклары үчин, олар Худайың берен дурмушындан махрум болдулар[+]. 19Олар ар-намыс дуйгусыны бүтинлей йитирип, доймаз-долмаз болдулар, хер хили харамлык эдип, азгынчылыга йүз урдулар[+]. 20Эмма сиз Месих барада өвренениңизде, бейле затлары өвренен дәлсиңиз. 21Сиз Исаның сөзлерини эшиденсиңиз ве Онуң хакыкатына эсасланып, тәлим алансыңыз. 22Өң өвредилиши ялы, өңки дурмушыңызы, яланчы хөвеслер билен ёлдан чыкаран көне ярадылышыңызы чыкарып ташлаң[+]. 23Муңа дерек ой-пикириңизде ве гарайшыңызда тәзелениң[+]. 24Хакыкы догрулык ве мукаддеслик билен Худайың кешбинде ярадылан тәзе ярадылыша беслениң[+]. 25Инди ялан сөзлемәң-де, хер бириңиз өз якыныңыза хакыкаты айдың. Чүнки бизиң хеммәмиз бир бедениң агзаларыдырыс[+]. 26[+]Гахарланып гүнә этмәң. Гахарыңызың үстүне Гүн яшмасын[+]. 27Иблисе[†] орун бермәң[+]. 28Огурлык эден инди огурлык этмесин! Гайтам, өз эллери билен зәхмет чекип, мәтәҗе пайламага зады болар ялы, пейдалы иш этсин[+]. 29Агзыңыздан хич хачан ярамаз сөз чыкмасын. Гайтам, диңлейәнлериң мәтәчликлерине гөрә, герекли сөзлери сөзләп, олары рухландырың, шонда сөзлериңиз олара пейда гетирер[+]. 30Худайың Мукаддес Рухуны гамгын этмәң. Чүнки Мукаддес Рух сизиң Худая дегишлидигиңизиң хем-де гутулыш гүни азат эдилмегиңизиң кепилнамасыдыр[+]. 31Хер хили өйке-кине, гахар-газап, пайыш сөзлер айтмак ве төхмет атмак ялы йигренҗи хәсиетлер сизден даш болсун[+]. 32Бири-бириңизе мәхирли ве рехим-шепагатлы болуң. Худайың сизи Месих аркалы багышлайшы ялы, сиз хем бири-бириңизи багышлаң[+].

#### 5‑нҗи бап

1Шейле хем сиз сөйгүли чагалар кимин Худайдан[†] гөрелде алың[+]. 2Месих[†] ялы сөйүп яшаң. Ол бизи сөйүп, Худая якымлы ыслы садака[†] хем гурбанлык хөкмүнде бизиң үчин җаныны гурбан этди[+]. 3Араңызда азгынлык, харамлык, ачгөзлүк эдйән болмасын. Бейле затлар Худайың халкына гелишмейәр[+]. 4Шейле хем араңызда биэдеплик, яңралык, бидерек дегишме-де болмасын. Булар сизе ярашмаяр. Муңа дерек Худая шүкүр эдиң[+]. 5Шуны билип гоюң: хич бир азгының, мурдарың[†] я-да ачгөзүң Месихиң ве Худайың Шалыгында[†] мирасы[†] ёкдур. Чүнки шейле адамлар бутпаразлар билен дес-деңдир[+] 6Хич ким сизи бош сөзлер билен алдамасын. Шу затлар себәпли Худайың газабы Өзүне боюн эгмейәнлериң үстүнден инйәндир[+]. 7Шонуң үчин олар ялылар билен гатнашмаң[+]. 8Ядыңыздамы, бирвагтлар сиз гараңкылыкдыңыз, йөне инди Реб[†] аркалы нурсуңыз. Шонуң үчин нуруң чагалары болуп яшаң[+]. 9Догруданам, әхли ягшылык, догрулык ве хакыкат нуруң[*] мивесидир. 10Ребби хошнут этҗек зады билмәге чалшың[+]. 11Гараңкылыгың яман ишлерине гатышмаң, терсине, олары паш эдиң[+]. 12Оларың эдйән гизлин ишлери хакда хатда сөз ачмак-да айыпдыр. 13Эмма нур парланда, әхли зат паш эдилип, айдың гөрнер[+]. 14Чүнки нур әхли зады әшгәр эдйәндир. Шонуң үчин шейле дийилйәр: «Оян, эй, ука гиден! Өлүмден дирел! Месих саңа нур сачар»[+]. 15Шейлеликде, нәхили яшаяндыгыңыза үнс бериң. Наданлар[†] ялы дәл-де, даналар ялы яшаң[+]. 16Хер бир пурсатдан дегерли нетиҗе чыкарың, себәби бу ярамаз дөвүрдир. 17Шонуң үчин-де самсык болман, гайтам, Реббиң ырадасының нәмедигине дүшүниң[+]. 18Шерапдан серхош болмаң, бу сизи веҗералыга элтер. Терсине, Мукаддес Рухдан[†] долуп-дашың[+]. 19Билеликде мезмурлар,[†] өвгүли ве рухы айдымлар айдың; Реббе түйс йүрекден сазлар чалып, нагмалар айдың[+]. 20Әхли зат үчин Реббимиз Иса[†] Месихиң адындан Ата Худая хемише шүкүр эдиң[+].


Әр-аял гатнашыгы

21[•]Иса Месихе хормат гоймак билен бири-бириңизе табын болуң. 22Эй, аяллар, Реббе табын болшуңыз ялы, әриңизе хем табын болуң[+]. 23Месих иманлылар йыгнагының башы болшы ялы, әр хем аялың башыдыр. Месих Өз бедени болан йыгнагың Халасгәридир.[†][+] 24Шонуң үчин иманлылар йыгнагының Месихе табын болшы ялы, аяллар-да әхли затда өз әрине табын болсунлар. 25-26Эй, әрлер, Иса Месихиң иманлылар йыгнагыны сөйши ялы, сиз хем өз аялыңызы сөйүң. Ол Өз йыгнагыны сув билен ювуп, Худайың сөзи билен тәмизледи,[†] оны Өзүне мукаддес[†] халк эдинмек үчин, җаныны гурбан этди[+][+]. 27Ол муны Өз хузурына тегмилтсиз, йыгыртсыз, биркемсиз, ягны шөхратда[†] мукаддес хем мүйнсүз бир аҗайып йыгнагы гетирмек үчин этди[+]. 28Эдил шу тәрде әрлер-де аялыны өз беденлерини сөйүшлери ялы сөймелидирлер. Аялыны сөййән өзүни сөййәндир. 29Элбетде, хич ким хич хачан өз беденини йигренйән дәлдир. Гайтам, эдил Месихиң иманлылар йыгнагына середиши ялы, оны иймитлендирип, аладасыны эдйәндир. 30Себәби биз Месихиң бедениниң агзаларыдырыс[*][+]. 31[+]Төвратда[†] шейле язылан: «Шол себәпден хем эркек ата-энесини ташлап, аялы билен биригйәр ве оларың икиси бир тен боляр»[+]. 32Бу бейик сырдыр, йөне мен мунда Месих ве иманлылар йыгнагы барада гүррүң эдйәрин. 33Шунлукда, хер бириңиз аялыңызы өзүңизи сөйшүңиз ялы сөйүң, аял хем әрине хормат гойсун[+].

#### 6-нҗы бап


Чагалар ве эне-аталар

1Эй, чагалар, Реббиң хатырасы үчин эне-атаңызың сөзүне гулак асың, себәби бу догрудыр[+]. 2-3[+]«Эне-атаңа хормат гой, шонда ягшылык гөрүп, ер йүзүнде өмрүң узак болар» – бу Худайың[†] вада билен берен илкинҗи буйругыдыр[+]. 4Эй, аталар, сиз хем чагаларыңызың гахарыны гетирмәң. Гайтам, олары Реббиң тербиеси хем өвүди билен улалдың[+].


Гул-хоҗайын гатнашыгы

5Эй, гуллар, ердәки хоҗайыныңызың сөзүне эдил Месихиң[†] сөзүне гулак асян ялы, горкы ве титреме билен чын йүрекден гулак асың[+]. 6Муны диңе оларың өңүнде мерхемет газанмак үчин дәл-де, эйсем Месихиң гулы хөкмүнде Худайың ырадасыны ак йүрекден ерине етирмек үчин эдиң[+]. 7Адамлара дәл-де, Реббе хызмат эдйән кимин түйс йүрекден хызмат эдиң. 8Чүнки исле гул болсун, исле азат, хер кимиң өз эден ягшылыгының өвезини Ребден алҗакдыгыны сиз билйәнсиңиз[+]. 9Эй, хоҗайынлар, сиз хем гулларыңыза эдил шу тәрде середиң, олары горка салмаң, себәби оларың хем, сизиң хем гөкде Хоҗайыныңызың бирдигини билйәнсиңиз. Ол хич киме тарапгөйлик этмейәр[+].


Худайың берен рухы яраглары

10Шунлукда, Реббиң бейик гүйҗи билен кувватланың. 11Иблисиң[†] хилелерине гаршы дуруп билериңиз ялы, Худайың берен әхли рухы ярагларыны дакының[+]. 12Себәби бизиң сөвешимиз ынсанлара гаршы дәлдир! Терсине, биз түмлүгиң рухы хөкүмдарларына ве эрк-ыгтыярлыларына, шейле-де гөкдәки ёвуз рухы гүйчлере гаршы сөвешйәрис[+]. 13Шонуң үчин яман дөвүрде гайтавул берип билмегиңиз үчин, Худайың әхли ярагларыны дакының. Шонда орнуңызда берк дурмагы башарарсыңыз. 14Шейлеликде, хакыкаты билиңизе гушак эдип дакының, догрулыгы эгниңизе совут эдип гейиң[+]. 15Аягыңыза болса парахатлык гетирйән Хош Хабары вагыз этмек тайынлыгыны гейиң[+]. 16Буларың әхлисиниң үстесине-де, иманы галкан эдинип дакының! Онуң билен шейтаның[†] бүтин отлы окларыны өчүрмеги башарарсыңыз[+]. 17Шейле хем гутулыш тувулгасыны гейип, Худайың сөзүни, ягны Мукаддес Рухуң[†] гылыҗыны эле алың[+]. 18Хер бир ягдайда ялбармак билен, Мукаддес Рухуң ылхамы аркалы Худая дога-дилег эдиң. Хүшгәр болуң, Худайың әхли халкы үчин хемише дилегде болуң[+]. 19Хер гезек гепләнимде, герекли сөзлер берилсин дийип, мениң үчинем Худайдан диләң. Шонда мен Хош Хабар барадакы сыры батыргайлык билен ач-ачан вагыз эдерин[+]. 20Себәби мен Хош Хабарың зынҗырлар билен багланан илчисидирин. Муны горкман, болмалысы ялы ыглан эдип билмегим үчин дилег эдиң[+].


Саламлар

21[•]Мениң ягдайымы, нәме эдйәними сизиң-де билмегиңиз үчин, сөйгүли доганымыз, Реббиң садык хызматкәри Тихик сизе хемме зады гүррүң берер[+]. 22Ине, хут шу максат билен, бизиң ягдайымызы хабар бермек, шейле-де сизи рухландырмак үчин, мен оны сизиң яныңыза иберйәрин[+]. 23Атамыз Худайдан, Реббимиз Иса[†] Месихден доганларымыза парахатлык, иман ве сөйги дилейәрин. 24Реббимиз Иса Месихи өлмез-йитмез сөйги билен сөййәнлериң барына Худайың мерхемети яр болсун![*]

### Филипилилер


Гириш

[1]

[2]

[3]

[4]


#### Гириш


Павлусың филипилилере хаты


Филипи шәхери Грецияның демиргазык-гүндогар бөлегинде ерлешип, онда греклер ве римлилер яшаярдылар. Латын дили дөвлет дили болса-да, шәхериң илаты эсасан грек дилинде гүрлешйәрди. Павлус Хош Хабары вагыз этмек үчин эден икинҗи сыяхатының довамында бу шәхерде илкинҗи йыгнагың дүйбүни тутупды (Ресулларың ишлери, 16-нҗы бап). Бу йыгнак Европа себитлериндәки илкинҗи йыгнакды.

Павлус бу хаты туссаглыкда отуран дөврүнде язяр (1:7). Ол өз хатында Филипидәки иманлылара дога-дилеглери ве ярдамлары үчин чәксиз миннетдардыгыны айдяр (1:5; 4:10-19). Павлус Хош Хабарың вагзыны довам этдирмек үчин туссаглыкдан бошадылмага умыт эдйәр (3:17-19). Эмма ол өзүниң өлүме хөкүм эдилмегиниң хем мүмкиндигини билйәр (1:21; 2:17; 3:10). Павлус озал Иса Месихиң, инди болса өзүниң җебир-җепалара дучар болшы ялы, Филипи шәхериндәки иманлыларың хем җебир чекмеклериниң ахмалдыгы барада дуйдуряр. Шейле ягдай йүзе чыкса, Иса Месихе болан иманың хатырасына бу җебир-җепалары ялканыш хөкмүнде кабул этмелидигини айдяр (1:28-30).

Филипидәки йыгнакда кынчылыклар барды, себәби йыгнагың кәбир агзалары Худай тарапындан халас эдилмек үчин Мусаның Кануныны хөкман берҗай этмели дийип айдярдылар. Эмма Павлус олара бүтинлей гаршы чыкып, шейле «иманлылардан» әгә болмалыдыгыны йыгнага дуйдуряр (3:2-11).

Павлусың туссаглыгына гарамаздан, хат шатлыкдан долудыр. Ол хер ягдайың бәхбитли тарапына гарамалыдыгына дүшүнйәр ве Филипидәки йыгнагың оңа эден әхли ягшылыкларыны ятлаяр. Павлус олара Худайың халкының өзара ылалашыклы болуп (2:2; 4:2-3), хемме зада Иса Месихиң гарайшы ялы гарамалыдыгыны ятладяр: «Иса Месих Худайың тебигатына эе болса-да, оны Өзүне дереҗе саймады, ондан мәкәм япышмады. Гайтам, бир гул кимин болуп, ынсан кешбинде бу дүнйә инди, Ол Өзүни асла хич этди. Ол ынсан сыпатына гирип, өлүме, хатда хачдакы өлүме-де табын болды, Өзүни песелтди» (2:6-7).

Саламлар ве дога-дилеглер 1:1-11
Павлус яшайшың асыл манысына нәхили дүшүнйәр? 1:12-30
Иса Месихиң хакыкы табынлык гөрелдеси 2:1-18
Павлусың достлары барадакы хабарлар 2:19-30
Худай тарапындан кабул эдилмек 3:1–4:9
Павлус филипилилере миннетдарлык билдирйәр 4:10-20
Соңкы саламлар 4:21-23

#### 1‑нҗи бап

1Иса[†] Месихиң[†] гуллары болан мен Павлусдан ве Тимотеосдан Иса Месих аркалы Худайың[†] халкына дегишли болан филипилилериң барына, шол санда йыгнак[†] ёлбашчыларына ве хызматчыларына догайы салам![+]

2Атамыз Худайың ве Реббимиз Иса Месихиң мерхемети, парахатлыгы, гой, сизе яр болсун!


Шүкүрлер ве дога-дилеглер

3Мен хер гезек сиз барада ойлананымда, Худайыма шүкүр эдйәрин[+]. 4Сизиң әхлиңиз үчин шатланып, элмыдама Худая дога-дилеглер эдйәрин. 5Чүнки сиз илкинҗи гүнден тә шу вагта ченли Хош Хабары яйратмакда хызматдашлык эдйәрсиңиз[+]. 6Сизде ягшы иши башлан Худайың муны Иса Месихиң гелҗек гүнүне ченли битирҗекдигине ынанярын[+].

7Мен туссаглыкда болсам-да, Хош Хабары горап, оны ыкрар этсем-де, сиз маңа берлен мерхеметли гуллукда элмыдама хызматдашлык эдйәрсиңиз. Шонуң үчин-де мен сиз бабатда шейле шатланмага хаклыдырын. Чүнки йүрегимиң төрүнде орнуңыз бар ахырын![+] 8Мен сизи гөрмәге интизардыгыма ве Иса Месихиң сөйгүси билен сөййәндигиме Худайың хут Өзи шаятдыр[+].

9Мен сөйгиңизиң билимде ве йити дүшбүликде болелин долуп-дашмагыны Худайдан дилейәрин[+]. 10Чүнки мен сизиң мөхүм затлары сайгарып, Иса Месихиң гелҗек гүнүнде пәк ве мүйнсүз болмагыңызы ислейәрин. 11Шонда дурмушыңыз Иса Месих аркалы амала ашян догры[†] ишлерден долуп-дашар, сиз Худая өвги ве шан-шөхрат[†] гетирерсиңиз.


Хош Хабары туссаг эдип болмаяр

12Инди болса, эй, доганлар, сизе шулары мәлим эдесим гелйәр: мениң башыма инен күлпетлер догрудан-да Хош Хабарың яйрамагына ярдам этди. 13Шунлукда, мениң Месих себәпли туссаг эдилендигим көшк горагчыларына ве бейлекилериң барына мәлим болды[+]. 14Мениң бу туссаглыгым имандакы доганларымың көпүсини рухландырды. Олар горкман, батыргайлык билен Хош Хабары вагыз эдйәрлер[+]. 15Хава, оларың кәбирлери мениң билен бәслешип, Иса Месих барадакы Хош Хабары бахыллыкдан вагыз эдйәрлер, кәбирлери болса ягшы ниетден вагыз эдйәрлер[+]. 16Булар мениң Хош Хабары горамак үчин сайланандыгымы билип, оны сөйги билен вагыз эдйәрлер. 17Эмма бейлекилер Месихи пәк йүрекден дәл-де, өз бәхбитлерини арамак үчин вагыз эдип, туссаглыкдакы күлпетлерими артдырмакчы болярлар. 18Эденлеринде нәме?! Хер нәхили болса-да, исле бетпәлликден, исле-де ягшы ниетден, барыбир олар Иса Месихи вагыз эдйәрлер. Мен муңа бегенйәрин.

Хава, гайта-гайта бегенерин, 19себәби дога-дилеглериңиз ве Иса Месихиң Рухуның көмеги аркалы бу күлпетлериң маңа азатлык гетирҗекдигини билйәрин[+]. 20Чүнки мен асла утанҗа галмаҗакдыгыма, хемишеким ялы шинди хем мертлик билен херекет этҗекдигиме ынанярын. Мен яшасам-да, өлдүрилсем-де, мениң беденим аркалы Месих бейгелдилер[+]. 21Чүнки мениң үчин яшайыш Месихдир, өлүм-де бәхбитлидир. 22Эмма яшасам, хасыллы зәхмет чекерин. Шонуң үчин-де хайсысыны сайлаҗагымы билмейәрин. 23Мен ики дагың арасында галдым: мен дүнйәден өтүп, Месихиң янында болмак ислейәрин. Бу җуда ягшыдыр;[+] 24эмма мениң дири галмагым сизе хас-да гереклидир. 25Мен шу бабатда ынамым боланы үчин, дири галҗакдыгымы билйәрин. Хава, иманда ве онуң берйән шатлыгында өсүп билериңиз ялы, мен ене-де сизиң араңызда галарын. 26Шоңа гөрә-де, мен туссаглыкдан бошап, яныңыза баранымда, сиз Иса Месихиң мениң үчин эденлери бабатда хас-да көп магтанып билерсиңиз.


Дурмуш йөрелгәңиз Хош Хабара лайык болсун

27Эй, доганлар, дурмуш йөрелгәңиз Иса Месихиң Хош Хабарына лайык болсун. Шонда яныңыза барып сизи гөрсем-де, яныңызда болман, сиз барада эшитсем-де, Хош Хабара даянян иман угрунда бир адам ялы гөрешип, еке-тәк бир Рухда берк дурандыгыңызы билерин[+]. 28Шейле-де, өзүңизе гаршы чыкянлардан асла горкмаяндыгыңызы билерин. Сизиң иманда шейле берк дурмагыңыз оларың хеләк болҗакдыгындан, сизиң болса халас эдилҗекдигиңизден нышандыр. Булар Худай тарапындыр. 29Чүнки сизе диңе Иса Месихе иман этмек дәл, эйсем Онуң хатырасына җебир-җепа чекмек хем берлендир[+]. 30Сиз мениң гөрешими өзүңиз гөрдүңиз, ол барада шинди хем эшидйәнсиңиз. Бу гөрешиме сиз хем шәриксиңиз[+].

#### 2‑нҗи бап

1Шунлукда, эгер Месих[†] билен болмаклык сизи рухландырян болса, Онуң сөйгүсинден теселли тапян болсаңыз, Мукаддес Рух[†] билен якын гатнашык саклаян болсаңыз, рехим-шепагатыңыз ве дуйгудашлыгыңыз бар болса, 2мениң бегенҗимиң үстүни етириң: пикирдеш болуң, бири-бириңизи сөйүң, рухуңыз ве максадыңыз бир болсун[+]. 3Өз шахсы ислегиңизден я-да шөхратпаразлыкдан[†] херекет этмәң. Терсине, башгалары өзүңизден үстүн сайып, песпәл болуң[+]. 4Хер кес диңе өз бәхбидини дәл, эйсем башгаларың бәхбидини хем арасын[+].

5Иса[†] Месихиң гарайышлары сизде хем болсун: 6Иса Месих Худайың[†] тебигатына эе болса-да, оны Өзүне дереҗе саймады, ондан мәкәм япышмады[+]. 7Гайтам, бир гул кимин болуп, ынсан кешбинде бу дүнйә инди, Ол Өзүни асла хич этди. Ол ынсан сыпатына[†] гирип,[+] 8өлүме, хатда хачдакы өлүме-де табын болды, Өзүни песелтди[+]. 9Шоңа гөрә Худай Оны җуда бейгелтди: Оңа әхли атдан үстүн бир ады берди[+]. 10Гөклердәки, ердәки, ер астындакы хер кес Исаның ады агзаланда дыз эпер,[+] 11Ата Худайың шан-шөхраты үчин, хер дил Иса Месихиң Ребдигини ыкрар эдер.


Йылдызлар дей парламак

12Эй, эзизлерим, мен яныңыздакам, сиз Худайың сөзүне гулак асярдыңыз. Эмма мениң ёклугымда гулак асмагыңыз хас-да мөхүмдир. Худайың хузурында горка ве галпылда гапланып, халас болмак үчин ягшы ишлери амал эдиң. 13Чүнки Худай Өз гөвнүнден турян ишлери этмек үчин сизе гуҗур-гайрат берип, сиздәки ишини амал эдйәр[+].

14Хер бир зады хүңүрдемән, зейренмән берҗай эдиң. 15Шонда сиз эгри ве азгын неслиң арасында эдил әлемдәки йылдызлар дек парлаян, Худайың айыпсыз, пәк ве мүйнсүз чагалары боларсыңыз[+]. 16Яшайыш берйән Хош Хабары гайым тутуң. Шонда мен бидерек ере ыхлас этмәндигим, азабымың пуҗа чыкмандыгы бабатда Месихиң гелҗек гүнүнде магтанып билерин[+]. 17Сизиң Реббе эдйән иманыңыз ве хызматыңыз Оңа багыш эдилен гурбанлык киминдир. Эгер-де мениң шинди чекйән җебирлерим бу гурбанлыга гошулса, мен шатдырын. Мен хеммәңизиң шатлыгыңыза шәрикдирин[+]. 18Шоңа гөрә, сиз хем шатланып, мениң шатлыгыма шәрик болуң.


Тимотеос ве Эпафродит

19Реббимиз Иса ёл берсе, ягдайларыңызы билип ынҗалмак үчин, тиз вагтда яныңыза Тимотеосы иберерин дийип умыт эдйәрин[+]. 20Тимотеос хем эдил мен ялы сиз бабатда шейле ыхласлы, шейле җаныпкеш. Ондан башга ибермәге шейле адамым-да ёк. 21Себәби көп адамлар Иса Месихиң дәл-де, өз бәхбидини араяр ахырын[+]. 22Эмма Тимотеосың садыклыгы сизе мәлимдир. Ол маңа Хош Хабары вагыз этмекде эдил оглуң өз атасына хызмат эдиши ялы хызмат этди[+]. 23Шонуң үчин-де, мен ягдайымың нәхили болҗагыны билен бадыма, оны сизиң яныңыза иберерин дийип умыт эдйәрин. 24Мениң тиз вагтда яныңыза барҗакдыгым бабатда Реб[†] мени ынандыряр.

25Сиз мәтәчлигимде мен барада алада этмек үчин илчиңиз Эпафродити яныма иберипдиңиз. Эмма мен оны, ягны өз ишдешими, сөвешдешими ве доганымы ызына, сизиң яныңыза ибермеги макул билдим[+]. 26Ол сизиң әхлиңизи өрән гөреси гелди. Онуң хассалыгы барада эшидендигиңизи биленде болса, гаты гайгыланды. 27Догрудан-да, ол өлүм халында болуп, тас өлүпди. Эмма Худай оңа, диңе оңа дәл, эйсем хасрат үстүне хасрат чекмезим ялы, маңа хем рехим этди. 28Шоңа гөрә-де, сиз Эпафродити гөрүп, гайтадан бегенерсиңиз, мениң-де гайгы-хасратым еңләр дийип, оны яныңыза өрән ибересим гелди. 29Оны Ребдәки доганыңыз хөкмүнде улы шатлык билен гаршылаң. Онуң ялы адамлары хорматлаң[+]. 30Чүнки ол сизиң маңа эдип билмедик хызматыңызың өвезини долмак үчин, җаныны ховп астына салып, Месихиң ишиниң угрунда тас өлүпди.

#### 3‑нҗи бап


Сүннетленмә[†] дәл-де, имана даянян догрулык

1Шунлукда, эй, доганларым, гой, шатлыгыңызың гөзбашы Реб[†] болсун!

Сизе шинди язянымы гайта-гайта язмак маңа кын дәл. Бу сизи горамак үчиндир:[+] 2шол «итлерден», шол беткәрлерден, шол пүрчүк «чапыҗылардан» сересап болуң[+]. 3Биз Мукаддес Рух[†] аркалы Худая ыбадат эдип, Иса[†] Месих[†] билен магтанярыс, ынсан гүйҗүне даянмаярыс. Шоңа гөрә-де, хакыкы сүннетлилер биздирис![+] 4Эгер ынсан гүйҗүне даянмалы болса, онда бу бабатда мениң долы тутарыгым бардыр.

Эгер ене кимдир бири тене даянмага тутарыгы бардыр өйтсе, мениңки ондан-да көпдүр[+]. 5Мен дүнйә иненимден секизленҗи гүнде сүннет эдилендирин. Мен ысрайыл[†] халкының бенямин тиресинден болуп, еврейлериң[†] еврейидирин. Яхудыларың[†] Кануныны[†] берҗай этмек бабатда хем фарисейдирин[+]. 6Дин угрундакы ыхлас дийсеңиз, иманлылар йыгнагына азар бердим. Мукаддес[†] Кануна даянян догрулык дийсеңиз, айыпсыздым[+].

7Эмма өң бәхбитли саян затларымы инди Месихиң хатырасына бидерек сайярын. 8-9Хава, мен Реббим Иса Месихи танамагың аҗайып белентлигиниң хатырасына әхли зады бидерек сайярын. Мен Онуң хатырасына әхли затдан гечип, буларың барыны чөп-чөр сайярын. Мен Месихи газанасым ве Онуң билен мәкәм биригесим гелйәр. Мен Мукаддес Кануна даянян өз догрулыгыма дәл, эйсем Месихе болан имана даянян, иман аркалы Худайдан[†] болан догрулыга эе боласым гелйәр[+][+]. 10-11Мен Иса Месихиң Өзүни, Онуң дирелишиниң гүйҗүни билесим гелйәр. Иса Месихиң җебир-җепаларына шәрик болуп, Оңа Онуң өлүминде меңзәп, өлүмден дирелише етесим гелйәр[+].


Максада ымтылмак

12Шунлукда, мен буларың барына етендирин я-да кәмиллешендирин өйдемок. Эмма мен булары газанмак үчин җан эдйәрин. Себәби Иса Месих мени шу максат билен газанды[+]. 13Эй, доганлар! Мен булары газанандырын өйдемок. Эмма еке-тәк шуны велин эдйәндирин: ызда галан затлары унудып, өңдәкилере етмәге ымтылярын. 14Мен Худайың Иса Месих аркалы гөклердәки яшайша чагырян байрагыны алмак үчин, максадыма тарап ылгаярын[+].

15Шоңа гөрә-де, иманда кәмил боланларымызың бары, гой, шу нукдайназардан пикир этсин. Эгер хайсыдыр бир зат бабатда башга пикирде болсаңыз, онда Худай сизе муны хем айдыңлашдырар[+]. 16Биз сайлан ёлумыз билен өңе тарап гитмели[*].

17Эй, доганлар! Мениң гөрелдәме эерйәнлере гошулың. Бизиң гөрелдәмизе гөрә яшаянлара үнс берип, олардан өврениң[+]. 18Мен озал муны сизе гайта-гайта айдыпдым. Инди болса аглап, ене айдярын: Месихиң хачына душман болуп яшаянлар көпдүр. 19Оларың соңы вейранчылыкдыр, оларың гара гарынлары худайларыдыр, олар өз масгаралыгына буйсаняндырлар. Олар диңе бу дүнйәниң затлары барада ойланяндырлар[+]. 20Биз болса гөклериң раятлары болуп, Халасгәр[†] Реббимиз Иса Месихиң шол ерден гелерине сабырсызлык билен гарашяндырыс[+]. 21Себәби Иса Месих бизиң эҗиз ве әхмиетсиз беденлеримизи өзгердип, Өз шөхратлы[†] беденине меңзедер. Ол муны хер зады Өзүне табын этмеги башарян гүйҗи аркалы амала ашырар[+].

#### 4‑нҗи бап


Өвүтлер

1Шунлукда, эй, сөйгүли доганларым, Реббиң хатырасына берк дуруң! Мен гара гөзүңизе зардырын. Эзизлерим, сиз мениң шатлыгым ве башымың тәҗисиңиз.

2Мен Эводия-да, Синтихә-де ялбарярын: Реббиң хатырасына ылалашыклы болуң[+]. 3Эй, мениң садык ёлдашым, саңа-да ялбарярын: бу аяллара көмек эт. Олар мен, Клемент ве яшайыш китабына атлары язылан бейлеки ишдешлерим билен бирликде Хош Хабары яйратмакда тутанъерли ишледилер[+].

4Ребде шатланың. Ене-де гайталаярын: шатланың![+] 5Гой, юмшаклыгыңыз хеммелере белли болсун. Реб[†] якындыр[+]. 6Хич зады гайгы этмәң. Гайтам, Худая шүкүр эдип, хер бир ягдайдакы әхли мәтәчликлериңизи Оңа дога-дилеглерде айдың[+]. 7Шонда Худайың[†] парахатлыгы йүреклериңизи ве пикирлериңизи Иса[†] Месих[†] аркалы горар. Бу парахатлык ынсан дүшүнерден җуда белентдир[+].

8Умуман, эй, доганлар, хакыкы, хормата мынасып, догры,[†] пәк, якымлы, аҗайып нәме бар болса, шол барада ойланың. Хава, ягшы ве өвгә мынасып затлар барада ойланың. 9Менден өвренен, кабул эден, эшиден ве гөрен затларыңызы амал эдиң. Шонда парахатлык берйән Худай сизиң билен болар[+].


Пешгешлер үчин миннетдарлык

10Ахырсоңы мен барада ене-де алада эдип башланыңыза Ребде өрән шатландым. Сиз озал хем алада эдйәрдиңиз, йөне муны гөркезмәге мүмкинчилигиңиз ёкды. 11Мен муны нәмедир бир зада мәтәч боланым үчин айтмаярын. Себәби хер ягдайда барыма кайыл болмагы өвренендирин[+]. 12Мен мәтәчлигиң-де, болелинлигиң-де нәмедигини билйәрин. Мен доклукда я ачлыкда, болелинликде я мәтәчликде яшасам-да, гараз, хер ягдайда ве хер халда канагатлы болмагың тәрини өврендим[+]. 13Маңа кувват берйән Иса Месих аркалы әхли зады башарярын[+].

14Хер нәхили болса-да, мениң мушакгатларыма шәрик болуп, говы этдиңиз[+]. 15Эй, филипилилер! Мен Македониядан чыкып гайдып, Хош Хабары илки-илкилер вагыз эдип башлан дөврүмде сизиң йыгнагыңыздан башга йыгнак[†] маңа мадды көмегини берен дәлдир. Муны сизиң өзүңиз-де билйәнсиңиз. 16Сиз хатда Салоники шәхеринде мәтәчлик чекен дөврүмде-де маңа гайта-гайта көмегиңизи етирипдиңиз[+]. 17Мен муны пешгешлериңизе хантама боланым үчин айтмаярын. Мен сизиң бәхбидиңизиң артмагыны ислейәрин[+]. 18Мениң хемме задым бар, артыгы билен бар. Эпафродит сизиң иберен пешгешлериңизи гетирели бәри, кем задым галмады. Булар хошбой ыслы гурбанлык кимин Худайың халаян гурбаныдыр[+]. 19Шөхратлы[†] Худайым Өз байлыгы билен сизиң, ягны Иса Месихе дегишли боланларың әхли мәтәчликлериниң өвезини долар[*][+].

20Атамыз Худая эбеди ве бакы шөхрат болсун! Омын.[†]


Саламлар

21Иса Месих аркалы Худайың халкына дегишли боланларың барына салам айдың. Мениң янымдакы доганлар сизе салам айдярлар[+]. 22Худайың халкының әхлиси, ылайта-да императора[†] хызмат эдйәнлер сизе салам айдярлар[+]. 23Реббимиз Иса Месихиң мерхемети, гой, сизе яр болсун! Омын.

### Колосиялылар


Гириш

[1]

[2]

[3]

[4]


#### Гириш


Павлусың колосиялылара хаты


Колосия шәхери Рим империясының Азия велаятының гүнбатар бөлегинде ерлешйәрди. Азия велаяты хәзирки Түркийәниң кәбир ерлерини өз ичине алярды.

Павлус Колосия шәхерине хич хачан барып гөрмесе-де, ол ердәки месихилериң гүйчли иманлары барада эшидип бегенйәрди (1:3-7; 2:6,7). Колосиялылар Хош Хабары шол шәхерде яшаян Эпафра атлы адамдан эшидипдилер (1:7; 4:12,13). Ол шу хатың язылан дөврүнде (1:14; 4:3,10,18) Павлус билен туссаглыкда болупды (Флм 23‑нҗи аят).

Колосиядакы йыгнагың көп агзалары греклер я-да шол дөвүрде Азия велаятының чәклеринде яшан этник топарларың векиллериди (1:27). Бу агзаларың кәбирлери гең-таң дини урп-адатларына эерйәрдилер. Олар Худая долы табын болмак үчин кәбир беден хөвеслеринден өзлерини бүтинлей махрум этмели, перишделере ве гөкдәки гүйчлере сежде этмели дийип пикир эдйәрдилер. Павлус олара Иса Месихиң Худай билен гөкдедигини, әлемиң әхли ыгтыярлыкларына Өз хөкүмини йөредйәндигини мәлим эдйәр (3:1). Шонуң үчин-де, ресул өз хатында олара диңе Иса Месихе сежде этмеги үндәп, шейле диййәр: «Месих гөрүнмейән Худайың кешбидир, бүтин ярадылышың илкинҗи догланы Олдур… Чүнки Худай долы камиллигинин Исада орнашмагыны макул билди. Месихиң хачда дөкен ганы аркалы парахатчылыгы беркарар эдип, Худай ердәки ве гөкдәки әхли зады Өзи билен ярашдырмагы макул билди» (1:15,19,20).

Саламлар ве дога-дилеглер 1:1-2
Шүкүр дога-дилеглери 1:3-8
Иса Месихиң шахсыети ве иши 1:9–2:19
Иса Месихиң берйән тәзе дурмушында яшамак 2:20–4:6
Соңкы саламлар 4:7-18

#### 1‑нҗи бап

1-2Худайың[†] ырадасы билен Иса[†] Месихиң[†] ресулы болан мен Павлусдан ве доганымыз Тимотеосдан Колосиядакы Худайың халкына, ягны Месихе дегишли болан садык доганларымыза догайы салам!

Атамыз Худайың[*] мерхемети, парахатлыгы, гой, сизе яр болсун![+]


Павлус Худая шүкүр эдйәр

3Биз сизиң үчин дога-дилег эдип, элмыдама Реббимиз Иса Месихиң Атасы Худая шүкүрлер эдйәрис,[+] 4себәби биз сизиң Иса Месихе болан иманыңыз ве Худайың әхли халкына гөркезен сөйгиңиз хакында эшитдик. 5Бу иманыңыз ве сөйгиңиз умыдыңыздан, хава, гөкде сизе гарашян затлара баглаян умыдыңыздан дөрейәр. Сиз өзүңизе гелип говшан хакыкат сөзи болан Хош Хабарда бу умыт барада өң эшиденсиңиз[+]. 6Худайың Хош Хабары бүтин дүнйә яйрап, миве берип гелйәр. Худайың мерхеметиниң хакыкы манысына гөз етирен гүнүңизден бәри, бу Хош Хабар сизиң араңызда хем шейле херекет эдйәр[+]. 7Сиз бу Хош Хабары сөйгүли ишдешимиз Эпафрадан өврендиңиз. Ол сизиң угруңызда Месихиң садык хызматкәридир[+]. 8Сизиң Мукаддес Рухдан[†] алян сөйгиңиз барада хем бизе ол гүррүң берди.

9Муны эшиден гүнүмизден бәри, биз хем сизиң үчин дога-дилеглеримизиң ызыны үземзок. Худайың ислегини долы билмегиңиз үчин, Онуң сизи әхли рухы акылдарлык ве дүшүнҗе билен долдурмагыны дилейәрис[+]. 10Шейле хем Реббе мынасып дурмушда яшап, Оны хер бабатда хошал этмегиңиз үчин дилег эдйәрис. Гой, сизиң әхли оңат ишлериңиз миве берсин. Гой, Худай Оны танамакда сизи хас-да өсдүрсин[+]. 11Гой, Ол сизи бейик гудраты билен кувватландырсын; сизиң сабыр-такатлы болуп, әхли зада дөз гелмегиңиз үчин гүйч-кувват берсин[+]. 12Нурдакы Өз халкының мирасына[†] шәрик болмага сизи долы мынасып эден Ата Худая шатланып шүкүр эдиң. 13Ол бизи гараңкылыгың ыгтыярындан бошадып, Өз сөйгүли Оглуның Шалыгына гетирди;[+] 14Оглы аркалы[*] гүнәлеримизи багышлап, бизи азатлыга чыкарды[+].


Месихиң ыгтыярлыгы

15Месих гөрүнмейән Худайың кешбидир, бүтин ярадылышың илкинҗи догланы Олдур[+]. 16Чүнки әхли затлар Ол аркалы ярадыландыр. Гөкдәки ве ердәки, гөрүнйән хем гөрүнмейән затлары: тагтлардыр хәкимиетлери, хөкүмдарлары ве эрк-ыгтыярлылары – барыны Ол яратды. Хемме зат Ол аркалы ве Онуң үчин ярадылды[+]. 17Әхли затдан өң бар болан Олдур, әхли затлар Ол аркалы мәкәм дурандыр. 18Бедениң, ягны иманлылар йыгнагының башы Олдур. Әхли затда илкинҗи орны алсын дийип, башлангыч-да, илкинҗи болуп өлүмден дирелен-де Олдур[+]. 19Чүнки Худай долы кәмиллигиниң Исада орнашмагыны макул билди[+]. 20Месихиң хачда дөкен ганы аркалы парахатчылыгы беркарар эдип, Худай ердәки ве гөкдәки әхли зады Өзи билен ярашдырмагы макул билди[+]. 21Сиз бирвагтлар эден пис ишлериңиз себәпли пикириңизде Худайдан үзңедиңиз, Оңа душмандыңыз[+]. 22Инди болса Худай сизи Өз хузурында мукаддес,[†] мүйнсүз хем айыпсыз этмек үчин, Месихиң бедениниң өлүми аркалы Өзи билен ярашдырды[+]. 23Элбетде, сиз эшиден Хош Хабарыңызың берен умыдында сарсман, иманда көк уруп, берк дурмалысыңыз. Бу Хош Хабар ер йүзүндәки хер бир ынсана ыглан эдилди. Мен Павлус бу Хош Хабарың хызматчысы болдум[+].


Павлусың иманлылара хызматы

24Мен сизиң угруңызда гөрйән гөргүлериме бегенйәрин. Шейле-де мен Иса Месихиң Өз бедени, ягны иманлылар йыгнагының хатырасына чекен эҗирлериниң өз беденимде довам эдйәндигинден хошалдырын[+]. 25-26Сизиң бәхбидиңиз үчин Худайың маңа берен табшырыгына гөрә, мен бу иманлылар йыгнагының хызматкәри болдум. Бу табшырык[†] Худайың сөзүни, ягны гечен асырлардан ве несиллерден гизлин сакланан, эмма инди Онуң халкына аян эдилен сыры долы әшгәр этмекден ыбаратдыр[+][+]. 27Худай бу сырың шөхратлы[†] байлыгыны миллетлериң[†] арасында Өз халкына билдирмек иследи. Бу сыр сизе шөхрата говушмак умыдыны берип, араңызда болян Иса Месихдир[+]. 28Шейлеликде, биз хеммелере Месих хакда вагыз эдйәрис. Олары Месихиң бедениниң кәмил агзасы хөкмүнде хөдүрләр ялы, хер бир ынсана өвүт-үндев эдип, улы акылдарлык билен таглым берйәрис. 29Шу максат билен җанымы аяман зәхмет чекйәрин, Месихиң өзүме тәсир эдйән гудратлы гүйҗүне даянярын[+].

#### 2‑нҗи бап

1Мен сизиң үчин ве Лаодикиядакы иманлыларың, шейле-де мени танамаянларың әхлиси үчин нәхили гайдувсыз зәхмет чекйәндигими билмегиңизи ислейәрин. 2Мен оларың калбының рухланып, сөйгүде бирлешмеклерини дилейәрин. Шейдип, олар долы ынама хем бай дүшүнҗә эе болуп, Ата Худайың[†] сырыны, ягны Месихи[†] танасынлар[+]. 3Чүнки акылдарлыгың хем билимиң әхли хазынасы Месихде гизленендир[+]. 4Муны хич ким сизи сүйҗи сөзлер билен алдамасын дийип айдярын[+]. 5Себәби мен араңызда болмасам-да, йүрегимде сизиң билендирин. Сизиң тертип-дүзгүнлидигиңизи, Месихе болан берк иманыңызы гөрүп шатланярын[+].


Месихиң берйән тәзе дурмушы

6Шейлеликде, Иса[†] Месихи Реббиңиз хөкмүнде кабул эдишиңиз ялы, Онуң гөркезен ёлы билен йөрәң[+]. 7Алкышлар билен долуп-дашып, Месихде көк уруң ве бина эдилиң, өзүңизе өвредилиши ялы, иманда берк дуруң[+]. 8Хүшгәр болуң! Хич ким сизи бош хем ялан пелсепелер билен есир эдәймесин, себәби бейле геплер Месихе дәл-де, ынсан дәп-дессурларына ве паны дүнйәниң йөрелгелерине эсасланяндыр[+]. 9Чүнки Худайың долы кәмиллиги бир беден кимин Месихде яшаяр[+]. 10Сиз хем хер бир гүйҗүң ве ыгтыярлыгың башы болан Месих аркалы битевүлиге говушдыңыз[+]. 11Сиз Онуң билен бирлешмек аркалы сүннет хем эдилдиңиз. Бу беден сүннети дәл-де, Месих аркалы эдилен сүннет болуп, гүнәли тебигатыңызың кесилип ташланмагыдыр[+]. 12Сиз чүмдүрилиш аркалы Месих билен биле җайландыңыз ве Оны өлүмден дирелден Худайың гудратына иман эдип, Месих билен бирликде дирелдиңиз[+]. 13Овал сиз сүннетсиз болан өңки тебигатыңызда гүнәлериңиз зерарлы өлүдиңиз. Инди болса Худай әхли гүнәлериңизи багышлап, сизи Месих билен биле дирелтди[+]. 14Ол бизе гаршы язылан бергидарлык язгысыны өчүрди, оны хача чүйләп, арадан айырды[+]. 15Худай рухы гүйчлериң ве ыгтыярлыкларың элинден ярагыны алды ве олары Иса Месих аркалы еңип, ачыкдан-ачык паш этди[+]. 16Шонуң үчин хем хич ким сизе азык-овкат, дини байрам, Тәзе Ай я-да Сабат гүни[†] хакда хөкүм чыкармасын[+]. 17Булар гелҗекки затларың көлегесиди, эмма хакыкат Месихиң Өзүдир[+]. 18Яландан песпәлсирейән ве перишделере[†] сежде эдйән адам сизи Худайың сылагындан махрум этмесин. Шейле адам гөрен гөрнүшлерине[†] магтаняндыр, эмма бу бош ере паңкарян ынсан пикир йөретмесидир. 19Шейдип, ол адам бедениң Башы болан Месих билен багланышыгыны йитирендир. Бу беден болса Месихиң ёлбашчылыгы астында хер бир богнуң көмеги билен биригип, Башдан иймитленйәр ве Худайың ислегине гөрә өсйәр[+]. 20-21Сиз Месих билен өлүп, бу паны дүнйәниң йөрелгелеринден азат болдуңыз. Онда нәме үчин хенизем бу дүнйә дегишли ялы, «Муңа галташма», «Муны ийме», «Муңа эл дегирме» диен ынсан кадаларына эерйәрсиңиз[+][+]? 22Бу дүзгүнлериң хеммеси уланылдыгыча ёк болуп гидер, себәби олар ынсан буйрукларына ве таглыматларына эсасланяндыр[+]. 23Элбетде, бу урп-адатлар галп диндарлыкда, песпәлсирән болмакда, бедене эзъет чекдирмекде акылдарлык ялы гөрүнйәндир, эмма буларың ынсаның пис ниетиниң өңүни алмакда хич бир пейдасы ёкдур.

#### 3‑нҗи бап


Мукаддес[†] яшайыш

1Шейлеликде, Месих[†] билен дирелендигиңизе гөрә, гөклердәки затлары агтарың. Месих гөкде Худайың[†] сагында отурандыр[+]. 2Пикириңизи дүнъеви затлара дәл-де, гөкдәки затлара гөнүкдириң. 3Чүнки сиз өленсиңиз, дурмушыңыз болса Месих билен биле Худайда гизленендир[+]. 4Месих сизиң дурмушыңыздыр. Ол аян боланда, сиз хем Онуң билен биле шөхратда[†] аян боларсыңыз[+].

5Шонуң үчин хем дүнъеви тебигатыңыза махсус болан азгынлыгы, ахлаксызлыгы, харам кейпи, пис хөвеслери ве бутпаразлык билен дең хасапланян ачгөзлүги өлдүриң[+]. 6Ине, хут шу затлар үчин Худайың гахар-газабы инйәндир[*][+]. 7Сиз хем бирвагтлар буларың арасында яшаныңызда шейле эдипдиңиз[+]. 8Инди болса гахар-газабы, яманлыкларың хеммесини өзүңизден айрып ташлаң. Агзыңыздан хич бир төхмет ве пайыш сөзлер чыкмасын[+]. 9Бири-бириңизе ялан сөзлемәң, себәби сиз көне ярадылышыңызы көне урп-адатлары билен бирликде чыкарып зыңдыңыз[+]. 10Инди Яраданың кешбине меңземекде ве Оны танамакда тәзе ярадылыша беслениң[+]. 11Бу ярадылышда яхуды[†] дәл билен яхудының, сүннетли билен сүннетсизиң, надан[†] билен медениетсизиң, гул билен азадың арасында хич бир парх ёкдур, эмма Месих хемме затдыр, хемме затдадыр[+]. 12Шонуң үчин хем, эй, Худайың сайлан мукаддес хем эзиз халкы! Рехим-шепагата, мәхрибанлыга, песпәллиге, юмшаклыга ве сабыр-такатлылыга беслениң[+]. 13Бири-бириңизе сабырлылык билен чыдаң. Араңызда өйке-кине бар болса, бири-бириңизи багышлаң. Реббиң сизи багышлайшы ялы, сиз хем багышлаң[+]. 14Буларың хеммесиниң үстесине-де кәмил бирлиги багланышдырян сөйгә беслениң[+]. 15Калбыңызда Месихиң парахатлыгы хөкүм сүрсүн. Чүнки сиз бир бедениң агзалары болуп, бу парахатчылыга чагырылансыңыз. Хемише шүкүрли болуң[+]. 16Гой, Месихиң сөзи калбыңызың төрүнде орнашсын. Бүтин акылдарлык билен бири-бириңизе тәлим ве өвүт-несихат бериң. Мезмурлар,[†] өвги айдымлар, рухы нагмалар айдып, Худая йүрекден миннетдарлык билдириң[+]. 17Нәме этсеңиз хем, айтсаңыз хем, хеммесини Реббимиз Исаның ады билен ерине етириң, Ол аркалы Ата Худая шүкүр эдиң[+].


Месихи машгалалар үчин дүзгүнлер

18[•]Эй, аяллар, әриңизе табын болуң, чүнки шейле этмек Реббе дегишли адамлара ярашяндыр[+]. 19Эй, әрлер, аялыңызы сөйүң, олара ёвуз дарамаң[+]. 20Эй, чагалар, әхли ишде эне-атаңызың сөзүне гулак асың, себәби бу Ребби хошнут эдйәр[+]. 21Эй, аталар, чагаларыңызы ынҗатмаң, ёгсам, олар рухдан дүшерлер. 22Эй, гуллар, әхли затда ердәки хоҗайыныңыза боюн эгиң. Муны ынсанлара говы гөрүнмек үчин, гөзе якымлы ишлер билен дәл-де, Ребден горкмак билен чын йүрекден ерине етириң[+]. 23Нәме этсеңиз, ынсанлар үчин дәл-де, Реб[†] үчин эдйән ялы, чын йүрекден ерине етириң. 24Мунуң үчин Ребден мирас[†] сылагыны алҗагыңызы билйәнсиңиз. Сиз Реб Месихе гуллук эдйәнсиңиз[+]. 25Ким яманлык этсе, өз эден яманлыгының алмытыны алар, Реб хич киме тарапгөйлик эдйән дәлдир[+].

#### 4‑нҗи бап

1Эй, хоҗайынлар, гулларыңыз бабатда адыллыгы, деңлиги берҗай эдиң, себәби өзүңизиң хем гөкде Хоҗайыныңызың бардыгыны билйәнсиңиз.


Дүрли өвүтлер

2Ыхлас билен хемише Худая дога окаң, дога-дилегде шүкүр эдип, хүшгәр болуң[+]. 3Бизиң үчин хем дилег эдиң: Худайың[†] сөзүни яйрадып, Месих[†] барадакы сыры аян эдер ялы, Онуң Өзи бизе гапы ачып берсин. Ине, шонуң үчинем мен туссаглыкдадырын[+]. 4Бу сыры болмалысы ялы айдың беян этмегим үчин дилег эдиң. 5Месихи дәллер биленем вагтыңызы пейдалы гечириң, пурсады элден бермәң[+]. 6Хер киме нәхили җогап бермелидигиңизи билер ялы, сөзүңиз хемише якымлы ве мазмунлы болсун[+].


Павлусың соңкы табшырыклары[†] ве саламлар

7[•]Реббиң садык хызматкәри болан сөйгүли ишдешимиз хем доганымыз Тихик мен хакда сизе әхли зады хабар берер[+]. 8Ягдайымыз барада хабар бермек ве сизи рухландырмак үчин мен оны сизиң яныңыза ибердим[+]. 9Онуң билен биле яныңыза өз шәхериңизден болан, садык ве сөйгүли доганымыз Онесим-де барар. Олар сизе бу ерде болуп гечйән әхли вакалары гүррүң берерлер[+]. 10Мениң билен туссаглыкда болян ёлдашым Аристарх билен Барнабың егени Марк хем сизе салам ёллаяр. Марк барадакы буйруклары алансыңыз. Яныңыза барса, оны кабул эдиң[+]. 11Юстус лакамлы Ешува хем сизе салам айдяр. Худайың Шалыгы[†] угрунда зәхмет чекйән яхуды[†] ишдешлерим диңе шулардыр. Олар маңа теселли берип гелйәрлер[+]. 12Өз шәхериңизден болан, Иса[†] Месихиң гулы Эпафра хем сизе салам ёллаяр. Худайың хер бир ислегини долы билмегиңиз ве иманда берк дуруп, кәмил болмагыңыз үчин, Эпафра ыхлас билен хемише Реббе дилег эдйәр[+]. 13Онуң сизиң үчин, шейле-де Лаодикиядакы ве Иераполисдәки иманлылар үчин арман-ядаман зәхмет чекйәндигине мен шаятдырын. 14Сөйгүли достумыз лукман Лука билен Дема хем сизе салам ёллаяр[+]. 15Лаодикиядакы доганлара, Нимфа уямыза ве онуң өйүндәки иманлылар йыгнагына салам айдың[+]. 16Шу хат араңызда окаландан соң, оны Лаодикиядакы иманлылар йыгнагында хем окадың. Сиз хем Лаодикиядан гелен хаты окаң[+]. 17Архипа: «Реббиң табшыран хызматыны ахырына ченли долы битирҗекдигиңе ынамлы бол» дийип айдың[+]. 18Мен Павлус бу саламы өз элим билен язярын. Мениң туссаглыкдадыгымы ятдан чыкармаң. Худайың мерхемети сизе яр болсун![*][+]

### 1 Салониклилер


Гириш

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]


#### Гириш


Павлусың салоникилилере биринҗи хаты


Грецияның демиргазыгында ерлешйән Салоники шәхери Павлусың дөврүнде өрән улы ве ваҗып шәхерлериң бириди. Ол эсасы сөвда ёлуның угрунда ерлешйәрди. Шәхер илатының аглаба бөлеги греклер болса-да, онда дүрли этник топарларың векиллери хем яшаярды. Олар шол дөвүрде дүрли бутлара сежде эдйәрдилер.

Павлус Салоникиде Иса Месих барадакы Хош Хабары вагыз эдип, йыгнагың дүйбүни тутяр, экленмек үчин агыр зәхмет чекйәр. Онуң шу хаты иманлылар йыгнагына язылан хатларың илкинҗиси, хатда Тәзе Әхтиң илкинҗи хаты болмагы хем мүмкин дийип хасапланыляр.

Салоникидәки кәбир адамлар Павлуса гаршы чыкансоңлар, ол Афины шәхерине гитмәге меҗбур боляр. Йөне ол Салоникиде галан месихилериң ягдайыны билмек үчин, өз досты Тимотеосы оларың янына иберйәр. Тимотеосың салоникилилериң иманы ве сөйгүси барадакы хабарлары Павлусы өрән бегендирйәр. Эмма ол йыгнакда кәбир кынчылыкларың бардыгы барада хем эшидйәр. Йыгнагың кәбир агзалары Реб Иса тиз вагтда гелер диен пикире эерип, зәхмет чекмеклерини бүтинлей бес эден экенлер (4:11,12). Башгалары болса өз кәбир достларының ве доган-гарындашларының Реб Иса гелмәнкә арадан чыкандыклары үчин өрән гайгыланыпдырлар. Шонуң үчин-де, Павлус өз хатында Реб Иса геленде нәмелериң болҗакдыгыны ве шол гүне ченли нәхили яшамалыдыгыны олара айдың дүшүндирмәге чалышяр. Павлусың шу өвүтлерини ятда сакламак өрән ваҗыпдыр: «Хемише шатланың. Дынгысыз дога-дилег эдиң. Хер ягдая шүкүр эдиң. Хава, Иса Месихе дегишли болан сиз бабатда Худайың ислеги шулардыр» (5:16-18).

Саламлар ве дога-дилеглер 1:1-3
Салоникилилериң иманы ве гөрелдеси 1:4–3:13
Худайы хошнут этмек 4:1-12
Исаның гайдып гелмеги 4:13–5:11
Соңкы өвүтлер ве саламлар 5:12-28

#### 1‑нҗи бап

1Атамыз Худайың[†] ве Реббимиз Иса[†] Месихиң[†] Салоникидәки иманлылар йыгнагына Павлус, Силван[*] ве Тимотеосдан догайы салам! Гой, мерхемет билен парахатлык сизе яр болсун![+]


Павлус Салоникидәки иманлылар үчин Худая шүкүрлер эдйәр

2Биз сизи дога-дилеглеримизде ятлап, элмыдама әхлиңиз үчин Худая шүкүрлер эдйәрис,[+] 3себәби иманыңыз ягшы ишлери, сөйгиңиз җаныпкешлиги, Реббимиз Иса Месихе болан умыдыңыз чыдамлылыгы хасыл берйәр. Биз Атамыз Худайың хузурында буларың барыны дынгысыз ятлаярыс. 4-5Эй, доганлар! Бизиң яйрадян Хош Хабарымыз сизе диңе сөз билен дәл, эйсем Мукаддес Рухуң[†] гүйҗи ве берк ынам билен говушды. Шонда биз Худайың сизи сөйүп, сайландыгына гөз етирдик. Биз сизиң араңызда боланымызда нәхили яшандыгымызы өзүңиз-де билйәнсиңиз[+][+]. 6Сиз агыр мушакгатлар чексеңиз-де, Мукаддес Рухуң берен шатлыгы билен Хош Хабары кабул эдип, бизиң ве Реббиң гөрелдесине эердиңиз[+]. 7Шейдип, Македония билен Ахаядакы иманлыларың әхлисине гөрелде болдуңыз. 8Реббиң Хош Хабары сизден әхли ере, хатда Македония билен Ахаядан узак ерлере хем яң салды. Сизиң Худая болан иманыңыз барадакы гүррүң әхли ере яйрады. Бизе ол барада айдара-да зат галмады. 9-10Гайтам, оларың өзлери сизиң бизи кабул эдишиңиз барада гүррүң берйәрлер. Шейле-де сизиң бутлардан йүз өврүп, Худая тарап өврүлендигиңизи айдып берйәрлер. Сиз инди хакыкы, дири Худая гуллук эдйәрсиңиз ве Онуң өлүмден дирелден Оглы Исаның гөклерден гелмегине гарашярсыңыз. Иса Месих бизиң әхлимизи гелеҗекдәки газапдан халас эдйәндир[+][+].

#### 2‑нҗи бап


Павлусың Салоникидәки хызматы

1Эй, доганлар! Сизе бармагымызың бидерек болмандыгыны өзүңиз билйәнсиңиз. 2Бизиң озал Филипиде хорлук чекендигимизи, кемсидилендигимизи хем билйәнсиңиз. Инди болса бәрде-де гаршылыга дучар болдук. Эмма муңа гарамаздан, Худай[†] Өз Хош Хабарыны сизе хем вагыз этмек үчин бизе гуҗур-гайрат берди[+]. 3Бизиң чагырышымызда не ялан, не яман ниет, не-де хиле бардыр[+]. 4Худай бизи мынасып сайып, Хош Хабары яйратмагы бизе ынанды. Шонуң үчин-де, биз адамларың дәл, эйсем йүреклери сынаян Худайың гөвнүнден турҗак болуп гүрлейәрис[+]. 5Билшиңиз ялы, биз сизе яранҗаңлык этмедик, өз бәхбидимизи арамадык. Худай муңа шаятдыр[+]. 6Биз ынсанлардан: сизден-де, башгалардан-да өвги хантама дәлдик[+]. 7Биз Месихиң[†] ресуллары[†] хөкмүнде сизе аграм салып, гопбамсырап хем билердик. Эмма биз араңызда бир гара ер кимин гездик, сизи энәниң өз баласыны сөйши дек сөйдүк. 8Шоңа гөрә-де, биз диңе Худайың Хош Хабарыны дәл, эйсем йүрегимизиң төрүнден орун бермәге-де тайындык, себәби сиз бизиң үчин шейле эзиз болдуңыз![+] 9Эзиз доганларым! Бизиң чекен агыр зәхметимиз, гөрен гөргүлеримиз ядыңыздадыр. Хош Хабары сизе вагыз эден дөврүмизде хич киме аграм салмаҗак болуп, гиҗе-гүндиз ишледик[+]. 10Сиз иманлылар бабатда бизиң ахлак тайдан пәк, догручыл ве хич бир айыпсыз боландыгымыза өзүңиз шаятсыңыз. Муңа Худай-да шаятдыр. 11-12Биз сизи Өз Шалыгына, шөхратына[†] чагырян Худая мынасып яшамагыңызы табшырдык. Биз сизиң хер бириңизе атаның өз перзендине гарайшы кимин гарап, сизи рухландырдык, гөвүнлик бердик. Буларың барыны өзүңиз-де билйәнсиңиз[+][+].


Павлус салоникилилер үчин шүкүрлер эдйәр

13Сиз Худайың Хош Хабарыны бизден эшидип кабул эдениңизде, муны ынсан хабары хөкмүнде дәл, эйсем, хакыкатдан-да, Худайыңкы дийип кабул этдиңиз. Сиз иманлылара тәсир эдйән-де бу Хабардыр. Шоңа гөрә-де, биз сизиң үчин Худая дынгысыз шүкүрлер эдйәрис[+]. 14Эй, доганлар! Сиз Худайың Яхудыя[†] юрдундакы йыгнакларының,[†] ягны Иса[†] Месихиң җемагатының гөрелдесине эердиңиз. Шоңа гөрә-де, бу йыгнакларың яхудылардан чекен җебирлерини сиз хем өз илдешлериңизден чекмели болдуңыз[+]. 15-16Яхудылар пыгамберлери[†] ве Реб[†] Исаны өлдүрдилер, бизи болса гысып чыкардылар. Олар башга миллетлериң-де[†] халас болмагы үчин вагыз эдилйән Хош Хабара бөвет болмакчы болярлар. Яхудылар Худайы нәразы эдип, хемме адамлара гаршы чыкярлар. Шунлукда, оларың гүнәлери хетден ашып баряр. Худайың газабы эййәм оларың башындан инендир[+][+].


Павлус салоникили иманлыларың дидарыны күйсейәр

17Эй, доганлар, биз ой-пикирлеримизде сизиң билен болсак-да, дидарыңыздан аз вагтлык махрум эдилдик. Шонда бизиң сизи өрән гөресимиз гелди! Сизиң дидарыңызы гөрмек үчин элимизден геленини этдик[+]. 18Хава, яныңыза барасымыз гелйәрди. Мен Павлус хем бу бабатда гайта-гайта сынанышдым, йөне шейтан[†] бизе пәсгел берди[+]. 19Бизиң умыдымыз ве шатлыгымыз кимдир? Реббимиз Иса геленде Онуң өңүнде гуванҗак тәҗимиз кимдир? Сиз дәлмисиңиз? Элбетде сизсиңиз![+] 20Хава, бизиң шатлыгымыз-да, гуванҗымыз-да сизсиңиз.

#### 3‑нҗи бап

1Биз дидарыңыздан мундан артык махрум болмага чыдаман, Афиныда еке галмагы макул гөрдүк[+]. 2Сизиң яныңыза болса Месихиң[†] Хош Хабарыны яйратмак үчин Худайың[†] хызматында эгиндешимиз болан Тимотеос доганымызы ибердик. Биз муны сизи иманыңызда беркитмек, рухландырмак үчин,[+] 3мушакгатлар зерарлы сизиң хич бириңиз имандан дәнмесин дийип этдик. Йөне өзүңиз билйәнсиңиз, бу мушакгатлар Месихе иман гетиренлериң башында бардыр[+]. 4Биз мушакгат чекҗекдигимизи хениз яныңыздакак өңүнден айдыпдык. Билшиңиз ялы, шейле хем болды. 5Шоңа гөрә-де, мундан артык чыдап билмән, иманыңыздан хабар алмак үчин, мен Тимотеосы яныңыза ибердим. Чүнки аздырыҗы шейтаның[†] хайсыдыр бир ёл билен сизи аздырып, азабымызың бидерек боларындан горкдум[+].


Салоникиден гелен оңат хабарлар

6Эмма яныңыздан шу пурсат гелен Тимотеос сизиң иманыңыз ве сөйгиңиз барада оңат хабарлар гетирди. Ол бизи хемише ягшылыкда ятлаяндыгыңызы, сизи гөресимизиң гелши ялы, сизиң-де бизи гаты күйсейәндигиңизи гүррүң берди[+]. 7Шоңа гөрә-де, эй, доганлар, әхли мушакгатларымыза ве ызарланмалара гарамаздан, сизиң иманыңыздан теселли тапдык. 8Сизиң Ребде берк дурмагыңыз инди җанымыза җан гошяр. 9Биз Худайымызың өңүнде сиз себәпли өрән шатландык. Сизиң үчин Худая нәче шүкүрлер айтсагам аздыр! 10Биз дидарыңызы гөрмек ве иманыңызың артмагы үчин, гиҗе-гүндиз эрҗеллик билен дога-дилег эдйәрис[+]. 11Инди болса сизе тарап ёлумызы, гой, Атамыз Худайың Өзи хем-де Реббимиз Иса[†] ачсын[+]. 12Бизиң сизи сөйшүмиз ялы, гой, Реб[†] бири-бириңизе, әхли адамлара болан сөйгиңизи артдырып, пүрепүр этсин[+]. 13Реббимиз Иса Өз әхли перишделери[†] билен биле геленде, Атамыз Худайың өңүнде айыпсыз ве мукаддес[†] болуп билериңиз ялы, гой, Ол йүреклериңизи кувватландырсын[+].

#### 4‑нҗи бап


Худайы[†] хошнут этмек

1Эй, доганлар, биз Худайы разы этмек үчин нәхили яшамалыдыгыны сизе өвретдик. Сиз хакыкатдан хем шейле яшаярсыңыз. Инди болса шейле яшамакда хас-да илерлемегиңизи Реб[†] Исаның адындан сизе үндейәрис[+]. 2Сизе Реб Исаның хайсы табшырыкларыны[†] беренимизи билйәрсиңиз ахырын. 3Худайың ислеги шулардыр: мукаддес[†] болуң, зына этмәң;[+] 4хер кес өз беденине пәклик ве абрай билен эелик этсин, 5Худайы танамаян миллетлер[†] ялы өз бедениңизи харам кейпе бермәң;[+] 6шу тәрде доганыңыза ахлаксызлык этмәң, оны алдамаң. Озал сизе айдып, берк дуйдурышымыз ялы, шейле гүнәлериң әхлиси үчин Реб ынсанлары җезаландырар. 7Чүнки Худай бизи харамлыга дәл-де, халал яшамага чагырды[+]. 8Шоңа гөрә-де, бу табшырыклары рет эдйән адам ынсаны дәл, эйсем Өз Мукаддес Рухуны[†] берйән Худайы рет эдйәндир.

9Доган сөйгүси барада язып-да отурҗак дәл, себәби бирек-биреги сөймеги сизе Худайың Өзи өвретди ахырын[+]. 10Хакыкатдан-да, сиз тутуш Македониядакы әхли доганларыңызы сөййәрсиңиз. Эмма шонда-да, эй, доганлар, бу сөйгиңизи мундан бейләк хас-да артдырың дийип ялбарярыс. 11Сизе буйрушымыз ялы, геп-гүррүңсиз яшамага, диңе өз ишиңиз билен мешгул болмага, экленҗиңизи өзүңиз газанмага ыхлас эдиң[+]. 12Шонда Месихе[†] иман этмейәнлер сизе хормат гоярлар. Сиз хич кимден хич зада зар болмарсыңыз[+].


Исаның гайдып гелмеги

13Эй, доганлар, сизиң-де умытсыз адамлар ялы хасрат чекмезлигиңиз үчин, мерхумлар бабатда билмегиңизи ислейәрис[+]. 14Биз Исаның өлүп диреленине ынанярыс. Шоңа гөрә-де, Худайың Иса[†] Месихе говшан мерхумлары Онуң билен ызына гетирҗекдигине-де ынанмалыдырыс[+]. 15Реббиң сөзүне даянып, сизе шуны айдярыс: биз – дирилер, Реб гайдып геленде, Онуң билен мерхумлардан өң душушмарыс[+]. 16Реббиң Өзи хөкмүрован гыгырыш билен, Өз сурнайы билен, баш перишдәниң сеси билен гөклерден инер. Шонда илки билен Месихе говшан мерхумлар дирелер[+]. 17Соңра болса биз, ягны дирилер, олар билен биле Ребби ховада гаршыламак үчин, булутлар ичинде алнып гөтерилерис ве элмыдама Реб билен боларыс[+]. 18Шоңа гөрә-де, шу сөзлер билен бирек-биреги рухландырың.

#### 5‑нҗи бап

1Эй, доганлар, бу вакаларың вагты ве сенелери хакда сизе язмагың гереги ёк[+]. 2Реббиң гүни[†] бир огрының гелши ялы гелер, муны өзүңиз-де билйәнсиңиз ахырын[+]. 3Адамлар хениз: «Хеммелер саг-саламат, ховп-хатар хем ёк» дийип дуркалар, оларың үстүнден хеләкчилик инер. Бу эдил гөврели аялың бургусы кимин дуйдансыз башланар. Шонда олар гачып гутулмазлар[+]. 4Эмма, эй, доганлар, Реббиң гүни сизиң үстүңизи бир огры кимин дуйдансыз басмасын, себәби сиз гараңкылыкда дәл ахырын[+]. 5Сизиң барыңыз нура ве гүндизе дегишлисиңиз. Биз түмлүге я гиҗә дегишли дәлдирис[+]. 6Шунлукда, укудакы адамлар ялы болмалың. Терсине, оя ве хүшгәр болалың[+]. 7Чүнки уклаянлар гиҗе уклаяндырлар, серхош болянлар-да гиҗе серхош боляндырлар. 8-9Биз болса гүндизе дегишлидирис. Худай[†] бизи газаба дучар болмага дәл, эйсем Реббимиз Иса[†] Месих[†] аркалы халас болмага белледи. Шоңа гөрә-де, эгнимизе иман билен сөйгини совут хөкмүнде, башымыза халас болмак умыдыны тувулга хөкмүнде гейип, хүшгәр болалың[+][+]. 10Иса Месих бизиң үчин өлди. Ол муны биз яшасак-да, өлсек-де, Онуң билен яшап билмегимиз үчин этди[+]. 11Шоңа гөрә-де, эдил шу вагт эдишиңиз ялы, бири-бириңизе өвүт-үндев бериң, рухландырың.


Өвүт-несихатлар

12Инди болса, эй, доганлар, сизден шулары хайыш этмекчи: араңызда зәхмет чекйәнлериң, Реб[†] ёлунда сизе өңбашчылык эдйәнлериң, тербие берйәнлериң гадырыны билиң;[+] 13эдйән ишлери үчин олары сөйүң, олара улы хормат гоюң; өзара парахат яшаң[+]. 14Эй, доганлар, сизе ялбарярыс: бикәр гезйәнлери язгарың, гөвнүчөкгүнлере гөвүнлик бериң, эҗизлери голдаң, хеммелер бабатда сабыр-такатлы болуң[+]. 15Хич кимиң яманлыга яманлык гайтармаяндыгына гөз етириң. Гайтам, бири-бириңизе ве хеммелере ягшылык этҗек болуң[+]. 16Хемише шатланың[+]. 17Дынгысыз дога-дилег эдиң[+]. 18Хер ягдая шүкүр эдиң. Хава, Иса Месихе дегишли болан сиз бабатда Худайың ислеги шулардыр[+].

19Мукаддес Рухуң[†] одуны сөндүрмәң[+]. 20Пыгамберлик[†] сөзлерине әсгермезчилик этмәң. 21Хер зады сынап гөрүң. Говы зады гайым саклаң[+]. 22Хер хили эрбетликден гача дуруң. 23Гой, парахатлыгың гөзбашы болан Худай сизи хемметараплайын пәклесин. Реббимиз Иса Месих геленде рухуңыз, җаныңыз ве бедениңиз айыпсыз болсун[+]. 24Худай муны башарар. Чүнки сизи чагыран Худай ынамдардыр[+]. 25Доганлар, бизиң үчин дога-дилег эдиң[+]. 26Доганларың хеммесини мәхирли огшап саламлашың[+]. 27Бу хаты доганларың барына окап бермеги Реббиң адындан сизе табшырярын[+]. 28Реббимиз Иса Месихиң мерхемети сизе яр болсун!

### 2 Салониклилер


Гириш

[1]

[2]

[3]


#### Гириш


Павлусың салоникилилере икинҗи хаты


Павлусың Салоникидәки иманлылар йыгнагына язан икинҗи хаты шүкүр сөзлери билен башланяр. Ол салоникилилериң гитдигисайы өсйән иманлары ве сөйгүлери үчин Худая шүкүр эдйәр.

Салоникилилер көп кынчылыклара дучар болярдылар. Йөне Павлус бу кынчылыкларың җеза я темми дәл-де, иман сынагыдыгы барада айдяр. Салоникидәки йыгнакдан бир адам Реббиң эййәм гайдып гелендигини хабар берйән хаты Павлусдан аландыгыны айдяр. Эмма Павлус олара өзлерини алдатмазлыгы табшыряр. Ол «ёк эдилмели биканун адам пейда болянча» Реббиң гелмеҗекдигини олара ачыкдан-ачык айдяр (2:3).

Павлус йыгнакдакы иманлылара бикәр гезмезлиги үндейәр. Шейле-де ол хатда айдылян өвүтлере гулак асмаян адамлардан әгә болмагы йыгнага табшыряр. Павлусың хаты шейле дилег сөзлери билен тамамланяр: «Парахатлыгың гөзбашы болан Реббиң Өзи сизе хемише, хер ягдайда парахатлык берсин! Реб барыңыза яр болсун!» (3:16).

Саламлар ве дога-дилеглер 1:1-2
Реб гайдып геленде адалаты беркарар эдер 1:3-12
Реб хениз гайдып геленок 2:1-12
Иманда берк дуруң 2:13-17
Дога-дилег эдиң, бикәр гезмәң 3:1-15
Соңкы дога-дилеглер 3:16-18

#### 1‑нҗи бап

1Атамыз Худайың[†] ве Реббимиз Иса[†] Месихиң[†] Салоникидәки иманлылар йыгнагына Павлус, Силван[*] ве Тимотеосдан догайы салам![+] 2Атамыз Худайың ве Реббимиз Иса Месихиң мерхемети, парахатлыгы сизе яр болсун!


Гелҗек хөкүм

3Эй, доганлар! Сизиң иманыңыз гитдигисайы өсйәр, бири-бириңизе болан сөйгиңиз долуп-дашяр. Шоңа гөрә-де, биз элмыдама Худая шүкүрлер этмелидирис. Бу өрән ерликлидир[+]. 4Биз Худайың йыгнакларының[†] арасында сиз бабатда магтанярыс. Себәби сиз ызарланып, гөрги барыны гөрсеңиз-де, иманда берк дуруп, оларың әхлисине чыдаярсыңыз[+]. 5Худайың адалаты шу гөрйән гөргүлериңиз аркалы аян болар: сиз Худайың Шалыгына[†] мынасып сайыларсыңыз, себәби сиз шонуң угрунда гөрги гөрйәңиз ахырын[+]. 6Худай адалатлыдыр.[†] Ол сизе җебир чекдирйәнлере җебир берер,[+] 7-8эмма җебир чекен сизе бизиң билен биле рахатлык берер. Бу затлар Реб[†] Иса Өз перишделери[†] билен от-ялын ичинде гөкден пейда болан махалы болар. Реббимиз Иса Худайы танамаянлары ве Өзи барадакы Хош Хабара гулак асмадыклары җезаландырар[+][+]. 9Олар Реббиң хузурындан ве Онуң гудратының шөхратындан[†] махрум эдилип, бакы хеләкчилик җезасыны чекерлер[+]. 10Реббиң сайлап-сеченлери болса Онуң гелҗек шол гүнүнде Ребби шөхратландырарлар. Иман эденлериң әхлиси Ребби бейгелдерлер. Булара сиз хем дегишлисиңиз, себәби сиз өзүңизе эдилен шаятлыклара ынандыңыз[+]. 11Шоңа гөрә-де, биз элмыдама сизиң үчин дога-дилеглер эдйәрис: гой, Худай сизи Өз чагырышына мынасып сайсын; гой, әхли ягшы ниетлериңизи ве иманыңызың гөнүкдирен хер бир ишини Худай Өз гудраты билен амала ашырсын[+]. 12Биз Худайымызың ве Реббимиз Иса Месихиң мерхеметине гөрә, сизиң Ребби шөхратландырмагыңыз үчин, Онуң-да сизи шөхратландырмагы үчин шу дога-дилеглери эдйәрис.

#### 2‑нҗи бап


Биканун адам

1Инди болса, эй, доганлар, Реббимиз Иса[†] Месихиң[†] гелмеги ве Онуң янына үйшмегимиз бабатда шулары айдыңлашдырмакчы:[+] 2«Реббиң гүни[†] голайлады» дийип айдян хайсыдыр бир хабар, пыгамберлик[†] я-да хат бизден ялы болуп гөрүнсе-де, шолар себәпли хайдан-хай алҗырамаң, галпылда дүшмәң. 3Өзүңизи хич киме хич ёл билен алдатмаң. Чүнки көплер Худая гаршы баш галдырар ве ёк эдилмели биканун адам пейда болар. Йөне бу затлар амала ашянча, Реббиң гүни гелмез[+]. 4Бу адам худай[†] дийип атландырылян я сежде эдилйән затларың барына гаршы чыкып, өзүни олардан ёкары тутар. Ол хатда Худайың ыбадатханасында[†] отурып, өзүни Худай дийип ыглан эдер[+]. 5Мен хениз яныңыздакам булары айданым, элбетде, ядыңыздадыр. 6-7Бу биканун адам Худайың беллән вагтында пейда болар. Биканунлык эййәм ассырынлык билен херекет этсе-де, биканун адамың пейда болмагы бөкделйәр. Мунуң себәбини өзүңиз билйәнсиңиз. Хава, биканун адамы бөкдейән бири бардыр. Ол арадан айрылансоң,[+] 8биканун адам пейда болар. Реб[†] Иса агзының деми билен, Өз гелшиниң шанлы шөвкети билен оны ёк эдер[+]. 9Биканун адам геленде шейтаның[†] гүйҗи аркалы хер хили ялан гудратлары, аламатлары ве мугҗызалары гөркезер[+]. 10Ол хер хили яманлыклар билен хеләкчилик ёлуна дүшенлери алдава салар. Чүнки олар хакыкаты сөймеги ве шол аркалы халас болмагы рет этдилер[+]. 11Шонуң үчин-де Худай олары алдаян бир гүйҗе табшыряр. Олар-да бу алдава ынанярлар[+]. 12Ол муны хакыката ынанман, яманлыкдан кейп аланларың барыны хөкүм этмек үчин эдйәр.


Иманда берк дуруң!

13Эй, Реб тарапдан сөйүлйән доганлар! Сиз халас болуп билериңиз ялы, Худай сизи илкинҗилер хөкмүнде[*] сайлады. Сиз Мукаддес Рух[†] аркалы пәкленип, хакыката болан иманыңыз аркалы халас болдуңыз. Шоңа гөрә-де, биз элмыдама Худая шүкүрлер этмелидирис[+]. 14Ол Реббимиз Иса Месихиң шөхратына[†] шәрик болуп билериңиз ялы, вагыз эдйән Хош Хабарымыз аркалы сизи булара чагырды[+]. 15Шоңа гөрә-де, эй, доганлар, инди иманда берк дуруң! Бизден сөз я хат аркалы өвренен таглыматыңыза берк япышың[+]. 16-17Атамыз Худай бизи сөйүп, Өз мерхемети аркалы бизе эбеди теселли билен ягшы умыт берди. Гой, Реббимиз Иса Месихиң Өзи ве Атамыз Худай сизе теселли берсин, хер бир ягшы ишде ве сөзде сизе гүйч берсин[+][+].

#### 3‑нҗи бап


Бизиң үчин дога-дилег эдиң

1Эй, доганлар! Реббиң Хош Хабары сизиң араңызда чалт яйрап, шөхратланды.[†] Ол бейлеки ерлерде-де шейле болар ялы, бизиң үчин дога-дилег эдиң[+]. 2Залым, яман адамлардан гутулып билмегимиз үчин-де дога-дилег эдиң. Чүнки Реббе адамларың хеммеси ынанян дәлдир[+]. 3Эмма Реб[†] ынамдардыр. Ол сизе кувват берер ве шейтандан[†] горар[+]. 4Бизиң буйранларымызы эдйәндигиңиз, гелҗекде-де этҗекдигиңиз бабатда Реб бизи ынандыряр. 5Гой, Реб йүреклериңизи Худайы[†] сөймәге ве Месихе[†] садык болмага гөнүкдирсин[+].


Чөрегиңизи өзүңиз газаның

6Эй, доганлар, бикәр гезип, бизиң таглыматымыза гөрә яшамаян хер бир догандан даш дурмагы Реббимиз Иса[†] Месихиң адындан сизе буюрярыс[+]. 7Бизиң гөрелдәмизе нәхили эермелидигини өзүңиз билйәнсиңиз. Биз сизиң араңыздакак, бикәр гезмедик,[+] 8хич кимиң чөрегини мугт иймедик. Гайтам, сизиң хич бириңизе аграм салмаҗак болуп, гиҗе-гүндиз ишләп, зәхмет чекдик[+]. 9Бизиң сизден ярдам алмага хакымыз болса-да, оны талап этмедик. Себәби гөрелдәмизе эерип билериңиз ялы, муны сизе нусга болмак үчин этдик[+]. 10Биз хатда сизиң яныңыздакак: «Ким ишлемек ислемейән болса, дамак-да иймесин» дийип буйрупдык[+]. 11Эмма биз араңызда кәбирлериңизиң бикәр гезйәндигини эшидйәрис. Олар өз ишлери билен болман, башгаларың ишине гошулярлар[+]. 12Шейле адамлара геп-гүррүңсиз ишлемеги ве өз чөреклерини газанмагы Реббимиз Иса Месихиң адындан табшырып ялбарярыс. 13Сиз болса, эй, доганлар, ягшылык этмекде ядамаң[+]. 14Ким бу хатда айданларымыза гулак асмаса, оны гөз астына алың. Ол утанар ялы, онуң билен гатнашмаң. 15Йөне оны душман саймаң, гайтам бир доган хөкмүнде оңа өвүт бериң[+].


Саламлар

16Парахатлыгың гөзбашы болан Реббиң Өзи сизе хемише, хер ягдайда парахатлык берсин! Реб барыңыза яр болсун![+] 17Мен Павлусдан сизе салам болсун. Муны өз элим билен язып, хер хатымы шейдип тамамларын[+]. 18Реббимиз Иса Месихиң мерхемети, гой, сизиң барыңыза яр болсун!

### 1 Тимотеос


Гириш

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]


#### Гириш


Павлусың Тимотеоса биринҗи хаты


Тимотеос Павлус нирә гитсе, онуң билен биле гидйәрди, әхли ишлеринде оңа көмек берйәрди (Рим 16:21; 1 Кор 16:10; Фил 2:19). Иманлары бир боланы үчин, Павлус оны өз оглы кимин гөрйәрди (1:2). Тимотеос Павлусың иң садык эгиндешлериниң бири болансоң, ол өз хатларында Тимотеосы көп ятлаяр.

Бу хатың Тимотеоса языландыгына гарамаздан, Павлус онда тутуш йыгнага дегишли меселелере гарап гечйәр. Ол йыгнагың ёлбашчыларыны ве хызматчыларыны сайламакда нәмә эсасланмалыдыгыны айдяр (3:1-13, 5:17-20). Павлус месихилериң әхлисине хеммелер үчин дога-дилег эдип, шуны ятда сакламагы табшыряр: «Чүнки еке-тәк бир Худай бардыр. Худай билен адамларың арасында хем еке-тәк бир Төвеллачы бардыр. Ол хем ынсан болан Иса Месихдир» (2:5).

Саламлар ве дога-дилеглер 1:1-2
Йыгнагың дурмушы үчин өвүт-үндевлер 1:3–3:13
Иманымызың сыры 3:14–4:5
Павлусың Тимотеоса берен өвүтлери 4:6–6:21

#### 1‑нҗи бап

1Халасгәримиз[†] Худайың[†] ве умыдымыз болан Иса[†] Месихиң[†] буйругына гөрә Онуң ресулы мен Павлусдан[+] 2Тимотеоса догайы салам! Эй, Тимотеос, сен өз иманың аркалы маңа хакыкы огул болансың. Гой, Атамыз Худайың ве Реббимиз Иса Месихиң мерхемети, рехим-шепагаты, парахатлыгы саңа яр болсун![+]


Ялан таглыматлардан әгә болуң!

3Мен Македония угранымда, Эфес шәхеринде галмагыңы хайыш эдипдим. Сен ол ердәки адамларың кәбирине ялан таглыматлары яйратмазлыгы буюр. 4Гой, олар гадымы роваятлара, түкениксиз несил шеҗерелерине йыкгын этмесинлер. Булар дава-җенҗеллериң дөремегине себәп болуп, Худайың табшырыгының иман аркалы амала ашырылмагына пәсгел берйәндир[+]. 5Буйругымың эсасы максады иманлылара бири-бирини сап йүрекден, пәк выждандан, хакыкы имандан дөрейән сөйги билен сөймегине ярдам бермекдир[+]. 6Кәбир адамлар мундан дәнип, ховайы гүррүңлере баш урдулар[+]. 7Олар Мукаддес[†] Кануны[†] өвретмекчи болярлар, йөне не өз айдянларына, не-де вагыз эдйән затларына дүшүнйәрлер. 8Биз Кануның оны догры[†] уланянлар үчин ягшыдыгыны билйәрис[+]. 9Мундан башга-да, бу Кануның догры адамлар үчин дәл-де, оны бозянлар ве битабынлар, худайсызлар ве гүнәкәрлер, адамлары сыламаянлар ве имансызлар, ата-энесини өлдүрйәнлер, ганхорлар,[+] 10зынахорлар, бири-бири билен ятян эркеклер, гул сөвдагәрлери, яланчылар, әхтияланлар, умуман, сагдын таглымата гаршы чыкянларың әхлиси үчиндигини билйәрис. 11Хава, бейик ве шөхратлы[†] Худайың маңа ынанан Хош Хабары хут шейле өвредйәндир[+].


Павлус Худая шүкүр эдйәр

12Мен Реббимиз Иса Месихиң маңа гуҗур-гайрат берендиги үчин шүкүр эдйәрин. Ол мени садык сайып, Өзүне хызмат этмәге белледи[+]. 13Мен озаллар Иса Месихе дил етирип, азар берип, залымлык барыны эдипдим. Йөне мен буларың барыны билмезликден ве имансызлыкдан эденим үчин, маңа рехим эдилди[+]. 14Реббимиз Иса Месихиң чәксиз мерхемети, сөйгүси ве Онуң берен иманы үстүме болдан-бол ягды[+]. 15Шоңа гөрә-де: «Иса Месих гүнәкәрлери халас этмәге гелди» диен сөзлер догры ве хер җәхтден кабул эдерликдир. Шол гүнәкәрлериң иң гүнәкәри-де мендирин[+]. 16Эмма Иса Месих маңа Өз чәксиз рехим-шепагатыны гөркезди. Хава, Ол маңа рехим этди ве Өзүне иман эдип, бакы яшайша говушҗакларың әхлиси үчин мени мысал хөкмүнде уланды. 17Эбедилигиң Шасы, өлмез ве гөзе гөрүнмез еке-тәк Худая бакы хормат ве шөхрат болсун! Омын.[†]


Өкде сөвешиҗи кимин сөвешмек

18Эй, оглум Тимотеос, сен барада айдылан пыгамберликлери[†] назара алып, саңа шуны берк табшырярын: бу пыгамберликлере даянып, өкде сөвешиҗи кимин сөвеш,[+] 19иманда берк дуруп, ынсабыңы пәк сакла. Кәбир адамлар ынсапларыны ювудандыгы үчин, иманлары гая урлан гәми кимин чым-пытрак болды. 20Хименей билен Исгендер-де шейле адамлара дегишлидир. Мен Худая дил етирмезлиги өвренсинлер дийип, олары шейтана[†] табшырдым[+].

#### 2‑нҗи бап

1Шоңа гөрә, эй, Тимотеос, илки билен шулары үндейәрин: хеммелер үчин дога-дилег эдиң, олар үчин Худая ялбарың, Оңа миннетдарлык билдириң. 2Парахат ве геп-гүррүңсиз, хер затда Худайың[†] йөрелгесине эерип, эдепли яшап билеримиз ялы, патышалар ве ыгтыярлыларың әхлиси үчин дога-дилег эдиң[+]. 3Бу хайырлыдыр, Халасгәримиз[†] Худайың халаяныдыр[+]. 4Ол хемме адамларың хакыкаты билип, халас болмагыны ислейәндир[+]. 5Чүнки еке-тәк бир Худай бардыр. Худай билен адамларың арасында хем еке-тәк бир Төвеллачы бардыр. Ол хем ынсан болан Иса[†] Месихдир.[†][+] 6Иса Месих хеммелери азат этмек үчин, Өзүни гурбан этди. Шейдип, Ол Худайың ниетини тассыклады. Худайың ниети болса гелеҗекде хер бир адамы Өз беллән вагтында халас этмекден ыбаратдыр[+]. 7Хут шу максат үчин, мен җарчы ве ресул эдилип беллендим. Догрымы[†] айдярын, сөзлеримде асла ялан ёкдур: мен яхуды[†] дәллере иман барадакы хакыкаты өвретмәге беллендим[+]. 8Шоңа гөрә-де, эркеклериң гахарланман, җеделлешмән, әхли ерде эллерини галдырып, пәк йүрекден дога-дилег этмеклерини ислейәрин.

9Аяллар хем сачларыны герегинден артык оваданламасынлар, өзлерини тылла ве мерҗен шай-сеплери, гымматбаха эгинбашлары билен беземесинлер. Терсине, сада гейнип, асыллылык ве хая билен[+] 10өз ягшы ишлерине бесленсинлер. Худайың йөрелгелерине эерйәндиклерини ыкрар эдйән аяллара шейле этмек ярашяндыр. 11Аял йыгнакда[†] өвредилйән затлары үмсүм ве долы табынлыкда өвренсин[+]. 12Аялың йыгнакда өвретмегине, эркегиң үстүнден агалык сүрмегине ыгтыяр бермейәрин. Ол сессиз-үйнсүз болсун[+]. 13Чүнки илки Адам ата,[†] онсоң Хов эне[†] ярадылды[+]. 14-15Алдананам Адам ата дәлди. Аял алданып, гүнә газанды ве нәлетленип, догрум бургуларына сезевар эдилди. Эмма аял иман эдип, сөйги ве халаллык йөрелгелерине эерсе, бу нәлете гарамаздан халас эдилер[+].

#### 3‑нҗи бап


Йыгнагың ёлбашчылары[†] ве хызматчылары

1«Ким йыгнагың ёлбашчысы болмагы йүрегине дүвен болса, асыллы ише ымтыляндыр» дийип айдылан сөз гаты догрудыр[+]. 2Шоңа гөрә-де, йыгнагың ёлбашчысы мүйнсүз, өмрүнде диңе бир гезек өйленен, хер затда өзүне эрк эдип билйән, пәхимли, абрайлы, мыхмансөер, өвретмәге укыплы,[+] 3шераба хөвесҗең дәл, залым дәл-де, мылайым, дава-җенҗелден гача дурян, пула гызмаян адам болмалыдыр[+]. 4Ол өз өйүни оңат доландырмалы, чагаларының хорматыны газанып, олара өз диенини этдирмелидир. 5Себәби өз өйүни доландырып билмейән адам, хей-де Худайың[†] йыгнагының аладасыны эдип билерми?! 6Йыгнагың ёлбашчысы яңы-якында иман гетирениң бири болмалы дәлдир. Ёгса ол текепбирлиге йүз уруп, иблисиң[†] сезевар эдилен җезасына учрамагы ахмал. 7Биабрайлыга учрамаз ялы ве иблисиң дузагына дүшмез ялы, ол йыгнагың дашындакы адамларың арасында хем сыланылян болмалыдыр[+].

8Шонуң ялы, йыгнагың хызматчылары хем сыланян, икийүзли дәл, шераба йыкгын этмейән, гара небсине чапмаян адамлар болмалыдыр[+]. 9Олар пәк выжданлы болуп, Худайың бизе Иса[†] Месих[†] барасында аян эден хакыкатына эермелидир. 10Йыгнагың хызматчылары белленилмезден өңүрти сыналсын. Эгер мүйнсүз болуп чыксалар, гой, хызмат эдиберсинлер. 11Шонуң ялы, йыгнагың хызматчы аяллары хем хорматланян, гыбат этмейән, терсине, өзлерине эрк эдйән ве хер затда ынамдар болмалыдыр[+]. 12Йыгнагың хызматчылары өз аялларына бивепалык этмейән, чагаларыны ве өйлерини оңат доландырян адамлар болсунлар. 13Оңат хызмат эдйән хызматчылар адамларың хорматына мынасып болуп, Иса Месихе болан иманлары барада ынамлы гүрләп билйәндирлер.

14Эй, Тимотеос! Мен тиз вагтда сениң яныңа барарын умыды билен шу үндевлери язярын. 15Йөне барды-гелди эгленмели болайсам, сен Худайың машгаласының, ягны хакыкатың биняды ве диреги болан дири Худайың йыгнагындакы адамларың өзлерини нәхили алып бармалыдыгыны билмелисиң. 16Иман сырының чуңдугына асла шүбхе ёкдур: Иса Месих[*] ынсан беденинде аян болуп, Мукаддес Рух[†] аркалы тассыкланылды. Перишделер[†] Оны гөрдүлер, Ол миллетлер[†] арасында вагыз эдилди. Оңа бу дүнйәде иман эдилди, Ол шан-шөхрат[†] ичинде гөге алынды[+].

#### 4‑нҗи бап


Тимотеоса берилйән үндевлер

1Мукаддес Рух[†] ахыркы гүнлерде кәбир адамларың имандан дәнип, аздырыҗы рухлара ве җынларың таглыматларына эерҗекдиклерини айдың айдяр[+]. 2Бу таглыматлар ынсапларыны ювудан икийүзли яланчылар тарапындан яйрадыляр. 3Олар өйленмеги, дурмуша чыкмагы гадаган эдйәрлер. Худайың[†] ярадан нәз-ныгматларының кәбирини иймезлиги буюрярлар. Йөне Худай бу нәз-ныгматлары хакыкаты билйән иманлыларың шүкүр билен иймеклери үчин яратды ахырын[+]. 4Худайың ярадан затларының әхлиси говудыр. Шүкүр билен кабул эдилен хер зат асла рет эдилмели дәлдир[+]. 5Себәби Худайың сөзи ве дога-дилег аркалы кабул эдилен иймит Худайың назарында халалдыр[+]. 6Эй, оглум, сен булары доганлара өвретсең, өз эерен иманың барадакы хакыкат таглыматының сөзлери билен етишдирилерсиң. Шейдип, Иса[†] Месихиң[†] оңат хызматчысы боларсың. 7Худайың халамаян геплерине ве кемпир эртекилерине улашма-да, говусы, Худайың ёлунда түргенлеш[+]. 8Бедени түргенлешдирмегиң пейдалы тараплары бардыр. Йөне өзүңи Худайың ёлунда түргенлешдирмек хемметараплайын пейдалыдыр. Себәби мунда хәзирки ве гелҗекки яшайшың вадасы бардыр. 9Бу вада ыгтыбарлыдыр, хер җәхтден кабул эдерликдир[+]. 10Чүнки биз хемме адамларың, ылайта-да иманлыларың Халасгәри[†] болан дири Худая бил багламак билен, шол ваданың хатырасына зәхмет чекип, ыхлас эдйәрис[*][+]. 11Буларың барыны буюр ве өврет. 12Яшдыгың үчин саңа хич ким әсгермезлик этмесин. Сен хем сөзде, яшайышда, сөйгүде, иманда ве пәкликде иман гетиренлере гөрелде бол[+]. 13Мен барянчам, йыгнага Мукаддес[†] Язгылары окамак, өвүт-несихат этмек ве өвретмек билен мешгул бол. 14Пыгамберлик[†] сөзи аркалы ве йыгнак[†] ёлбашчыларының сениң үстүңе эл гоймагы билен[*] өзүңе берлен пешгеши әсгермезлик этме[+]. 15Бу ишлерде ыхласлы бол. Иманда өсүшиңи хеммелер гөрер ялы, җан-тенден ыхлас эт. 16Яшайыш йөрелгәңе ве өвредйән таглыматыңа үнс бер. Бу ишлери эрҗеллик билен амал эт. Шонда сен өзүңи-де, диңлейҗилериңи-де халас эдерсиң[+].

#### 5‑нҗи бап


Дул аяллар барадакы үндевлер

1Гарры адамлары гөдек язгарма-да, олара өз атаң кимин гарап, сыпайылык[†] билен өвүт-үндев бер. Яш йигитлере өз доганларың ялы,[+] 2гарры аяллара өз энең ялы, яш аяллара өз аял доганларың ялы гарап, олара пәк йүрекден өвүт-үндев бер. 3Ялңыз галан дул аяллары сыла. 4Эмма дул аялың чагалары я агтыклары бар болса, гой, олар онуң аладасыны этсинлер. Гой, олар озал өзлери барада алада эден эне-аталарына хормат гойсунлар. Чүнки бу Худайың[†] халаяныдыр[+]. 5Ялңыз галан дул аял әхли умыдыны Худая баглаяндыр. Худайдан ярдам сорап, гиҗе-гүндиз дилег эдйәндир. 6Эмма айшы-эшрет чекйән дул аялың өзи дири болса-да, рухы өлүдир[+]. 7Шонуң үчин-де, дул аялларың мүйнсүз болары ялы, олара бу язан табшырыкларымы[†] буюр. 8Кимде-ким өз доган-гарындашларының, ылайта-да өз машгаласының аладасыны этмейән болса, имандан дәндигидир. Шейле адам имансыздан хем бетердир. 9Дул аял алтмыш яшдан гечен болса, өмрүнде диңе бир гезек дурмуша чыкан болса, йыгнак[†] онуң адыны дуллар санавына язсын. 10Шейле дул аял ил арасында өз ягшы ишлери билен таналмалы: чагаларыны кемала гетирен, мыхмансөер, имандакы доганларына хызмат эден ве мушакгат ичиндәкилере ярдам берен, умуман, элмыдама ягшылык этмәге ымтылян болмалыдыр[+]. 11Яш дул аялларың адыны бу санава гошма. Себәби оларың тен хесери Месихе[†] болан садыклыгындан үстүн гелсе, дурмуша чыкмак исләрлер. 12Шонда озал Месихе эден вадаларыны унудандыклары зерарлы, олар җеза сезевар боларлар. 13Мундан башга-да, олар өйден-өе айланып, бикәр гезмәге эндик эдерлер. Бикәрликлери билен хем чәкленмән, гелшиксиз геплери агза алып, башгаларың ишине гатышян гыбаткешлер боларлар[+]. 14Шонуң үчин-де, мен яш дул аялларың дурмуша чыкып, чага догурмакларыны ве өй ишлерине гүмра болмакларыны үндейәрин. Шонда душманларымызың олара мыҗабат атмага тутарыгы болмаз[+]. 15Себәби оларың кәбири шейтаның[†] гепине гулак габардып, эййәм ёлдан чыкдылар. 16Эгер иманлы аялың[*] гарындашларының арасында дул галан аяллар бар болса, гой, ол шоларың аладасыны этсин, йыгнага аграм салмасын. Йыгнак болса мадды көмегини мәтәчлик чекйән ялңыз дул аяллара берсин.


Йыгнак ёлбашчылары барадакы үндевлер

17Йыгнагы оңат доландырян ёлбашчылар, ылайта-да вагыз эдип, таглыматы өвретмекде зәхмет чекйәнлер, ики эссе хормата лайык гөрүлсин[+]. 18[+]Чүнки Мукаддес[†] Язгылар: «Харман дөвйән өкүзиң агзыны багламаң», «Ишгәр өз хакына мынасыпдыр» диййәр[+]. 19Ики я үч шаят болмаса, йыгнагың ёлбашчысы хакдакы айыпламаны кабул этме[+]. 20Гүнәли чыканлары болса көпчүлигиң өңүнде паш эт. Гой, бу бейлекилере хем сапак болсун[+]. 21Шу буйруклары берҗай эдениңде, меселәниң аныгына етмән, хич кими язгарма, тарапгөйлик этме. Ине, шуларың барыны Худайың, Иса[†] Месихиң ве сайланан перишделериң[†] өңүнде саңа берк табшырярын. 22Кимдир бириниң гүнәсине шәрик болмаз ялы, онуң башына эл гоюп, оны хызмата беллемәге ховлукма. Өзүңи пәк сакла[+]. 23Мундан бейләк диңе сув ичмән, аз-кем шерап хем ич. Бу ашгазаныңа ве йыгы-йыгыдан гайталанян нәхошлугыңдан сапланмага ярдам берер[+]. 24Кәбир адамларың гүнәлери гөз-гөртеле болуп, олар кыямат гүнүнден өң әшгәрдир. Кәбирлериниң гүнәси болса вагтың гечмеги билен әшгәр боляр. 25Шонуң ялы, оңат ишлериңем кәбирлери әшгәр, кәбирлери болса әшгәр дәлдир. Йөне әшгәр дәллери хем иру-гич мәлим боляндыр.

#### 6-нҗы бап


Гуллар барадакы үндевлер

1Худайың[†] адына ве өвредйән таглыматымыза дил етмез ялы, гулчулык боюнтырыгы астындакыларың бары өз хоҗайынларыны хормата мынасып сайсын[+]. 2Хоҗайынлары иманлы болан гуллар: «Инди биз догандырыс» дийип, өз хоҗайынларына гелеңсизлик этмесинлер, терсине, өңкүден-де ыхласлы хызмат этсинлер. Себәби оларың хоҗайынлары имандакы эзиз доганлары болуп, ягшылык эдйәндирлер. Буларың барыны өврет ве үнде[+].


Ялан мугаллымлар барада дуйдурышлар

3Эгер кимде-ким мениң өвреденлеримден өзгесини өвретсе, Реббимиз Иса[†] Месихиң[†] сагдын таглыматыны ялан сайып, Худайың йөрелгесине лайык болан таглыматы оңламаян болса,[+] 4онда ол хич зада дүшүнмейән текепбирдир. Ол җеделлешмек ве сөзлериң манысы барада давалашмак кеселине ёлугып, гөриплигиң, агзалалыгың, төхметлериң хем-де эрбет шүбхелериң дөремегине себәп боляр[+]. 5Булар зерарлы пикирлери заяланан адамларың арасында агзалалыклар йүзе чыкяр. Олар хакыкаты ёюп, Худайың йөрелгеси газанч ёлудыр өйдйәрлер.[*][+] 6Хакыкатда болса, барыңа кайыл болуп, Худайың йөрелгесине эермек улы газанчдыр[+]. 7Чүнки биз дүнйә хич зат гетирмедик. Ондан хич зат әкидип билмеҗегимиз хем месе-мәлимдир[+]. 8Шонуң үчин-де, ийҗегимизиң, гейҗегимизиң бардыгына шүкүр этмелидирис[+]. 9Баямакчы болянлар болса сынага дүшүп, акмак[†] ве эрбет хөвеслериң торуна чолашяндырлар. Бу хөвеслер олары вейранчылыга ве хеләкчилиге учрадяндыр,[+] 10себәби пул хөвеси әхли бела-бетериң көрүгидир. Кәбир адамлар онуң ышкына дүшүп, имандан азашдылар, өзлерини көп гөргүлере сезевар этдилер[+].


Павлусың Тимотеоса соңкы үндевлери

11Эмма сен, эй, Худайың адамы, бу затлардан гач. Догрулык, таквалык, иман, сөйги, сабыр-такатлык ве юмшаклык йөрелгелерине эер[+]. 12Иман угрундакы гөрешде эдерменлик билен гөреш ве бакы яшайшы макәм тут. Худай сени муңа чагырды, сен хем иманыңы көп шаядың өңүнде долы ыкрар эденсиң[+]. 13Әхли зада яшайыш берйән Худайың хузурында ве Понтий Пилатың[†] өңүнде диңе Худая бил баглаяндыгыны тассыклан Иса Месихиң хузурында саңа шулары табшырярын:[+] 14Реббимиз Иса Месих гелйәнчә, өзүңе буйруланлары долы ве биркемсиз берҗай эт. 15-16Худай бейик ве еке-тәк Хөкүмдардыр, Ол шаларың Шасы, таңрыларың Таңрысы, өлмезлигиң еке-тәк Эесидир. Ол ынсаның гөзүни гамашдырян нурда яшаяр, Оны хич бир ынсан гөрмеди, гөрүп-де билмез. Ол Иса Месихи Өз беллән вагтында иберер. Хормат ве гудрат бакы Онуңкы болсун! Омын.[†][+]

17Бу дөврүң байларына текепбир болмазлыгы табшыр. Гой, олар ыгтыбарсыз, вагтлайын байлыга дәл-де, багтыяр яшамагымыз үчин хер зады болелин етирйән Худая[*] бил багласынлар[+]. 18Олара ягшылык этмеги, ягшы ишлер, сахылык ве җомартлык хазынасыны топламагы буюр[+]. 19Шейле хазына оларың гелеҗегиниң берк биняды болуп, хакыкы яшайша[*] етирер. 20Эй, Тимотеос, өзүңе ынанылып берлени гора. Бош гүррүңлерден ве «билим» сайылян гапма-гаршы пикирлерден йүз өвүр[+]. 21Себәби кәбир адамлар бу ялан билиме улашып, имандан азашандырлар.

Худайың мерхемети, гой, сизе яр болсун![*][+]

### 2 Тимотеос


Гириш

[1]

[2]

[3]

[4]


#### Гириш


Павлусың Тимотеоса икинҗи хаты


Бу хат эсасан-да Павлусың хызматдашы ве көмекчиси болан Тимотеоса берлен маслахатлардан ыбаратдыр. Хатың эсасы мовзугы кынчылыклара ве ызарланмалара чыдамлы болмак барададыр. Павлус Тимотеосы голдап, оңа Иса Месих барадакы шаятлыгыны довам этмеклиги, Тәзе ве Көне Әхтиң хакыкы таглыматына эермеги, мугаллым ве вагызчы хөкмүнде өз борҗуны берҗай этмеги маслахат берйәр.

Павлус Тимотеоса айратын хем «бош ве самсык җеделлерден гача дурмагы» үндәп, шейле җеделлериң адамларың иманыны вейран эдип билйәндиги барада дуйдуряр.

Шулар аркалы Тимотеоса Павлусың дурмушы ве шахсы гөрелдеси: иманы, сабырлылыгы, сөйгүси, ызарланмалардакы җебирлери ве чыдамлылыгы барада ятладыляр. Павлус өзүниң Иса Месихе болан иманы үчин тиз вагтда өлҗекдигини, эмма өз садыклыгы үчин байрак алҗакдыгыны билйәр (4:6-8). Ол Тимотеоса шейле сөзлер билен йүзленйәр: «Онуң билен биле биз өлен болсак, Онуң билен биле яшаҗакдырыс. Гөргүлере чыдаян болсак, Онуң билен биле шалык сүрерис» (2:11-12а).

Саламлар ве дога-дилеглер 1:1-2
Шүкүрлер ве өвүтлер 1:3–2:13
Маслахатлар ве дуйдурышлар 2:14–4:5
Павлусың ягдайы 4:6-18
Соңкы саламлар 4:19-22

#### 1‑нҗи бап

1-2Иса[†] Месихиң[†] ресулы мен Павлусдан сөйгүли оглум Тимотеоса догайы салам! Худай[†] мени Иса Месих аркалы берен яшайыш вадасыны җар этмек үчин сайлады. Гой, Атамыз Худайың ве Реббимиз Иса Месихиң мерхемети, рехим-шепагаты ве парахатлыгы саңа яр болсун![+][+]


Павлус Тимотеос үчин Худая шүкүр эдйәр

3Мен хем ата-бабаларым ялы Худая пәк выждандан хызмат эдйәрин. Дога-дилеглеримде сени гиҗе-гүндиз дынгысыз ятлап, Худайыма шүкүр эдйәрин[+]. 4Мен хошлашык пурсадындакы гөзяшларыңы ятлаярын, шатлыкдан долмак үчин сениң билен дидарлашмагы күйсейәрин. 5Сениң Иса Месихе болан хакыкы иманыңы ятлаярын. Озал мамаң Лойисиң, эҗең Эвникиниң калбында месген тутан иманың инди сениң калбыңда хем яшаяндыгына ынанярын[+].


Павлус Тимотеоса өвүт берйәр

6Шонуң үчин, ене-де бир гезек гайталаярын: башыңа эллерими гоймагым аркалы Худайдан алан рухы пешгешиңи парлат,[+] 7себәби Худай бизи горкак этмейәр. Ол бизи гүйч, сөйги ве өзерклилик билен долдуряр[+]. 8Шонуң үчин-де, Реббимиз барада шаятлык этмәге утанма. Онуң хатырасына туссаг эдиленлигимден-де утанма. Терсине, Худайың берйән гүйҗи билен Хош Хабарың угрунда гөрйән гөргүлериме шәрик бол[+]. 9Худай бизи эден ишлеримизе гөрә дәл-де, Өз максадына ве мерхеметине гөрә халас эдип, Онуң мукаддес[†] халкы болмага чагырды. Бу мерхемет дүнйә ярадылмаздан өң Иса Месих аркалы берлип,[+] 10шинди Халасгәримиз[†] Иса Месихиң гелмеги билен аян эдилди. Ол өлүми ёк эдип, Хош Хабар аркалы бакы яшайшы ве өлмезлиги аян этди[+]. 11Мен хем бу Хош Хабарың җарчысы, ресулы ве өвредиҗиси[*] эдилип беллендим[+]. 12Хут шу себәбе гөрә гөрги барыны гөрйән болсам-да, мундан асла утанмаярын, себәби Киме иман эденими билйәрин. Онуң маңа табшыран задыны кыямат гүнүне ченли сакламагы башарҗакдыгына берк ынанярын[+]. 13Саңа өвреден догры[†] таглыматымы нусга хөкмүнде гайым тутуп, Иса Месихиң берйән иманына ве сөйгүсине эер. 14Өзүңе табшырылан оңат таглыматы бизде месген тутан Мукаддес Рух[†] аркалы гора[+].

15Сен Азия[†] велаятындакыларың хеммесиниң, шол санда Фигелиң ве Хермогениң менден йүз өврендиклерини билйәнсиң[+]. 16Гой, Реббимиз Онисифорың өй-ичерсине рехимдарлык этсин. Себәби ол энчеме гезек маңа гөвүнлик берип, мениң туссаглыгымдан утанмады[+]. 17Терсине, Риме гелип, тә мени тапянча, эрҗеллик билен гөзледи. 18Гой, Реб[†] кыямат гүни оңа Өз рехимдарлыгыны гөркезсин! Онуң Эфесде маңа нәхили ярдам берендигини өзүң-де билйәнсиң.

#### 2‑нҗи бап


Иса[†] Месихе[†] садыклык билен эериң

1Эй, оглум, Иса Месихиң берйән мерхемети билен кувватлан. 2Көп шаятларың янында менден эшиден сөзлериңи бейлекилере-де өвредип билҗек ыгтыбарлы адамлара табшыр. 3Иса Месихиң хакыкы эсгери болуп, бизиң иман угрунда гөрйән гөргүлеримизе шәрик бол[+]. 4Харбы гуллукдакы эсгер гүнделик дурмуша дегишли ишлере улашян дәлдир. Ол өз серкердесиниң гөвнүнден турмак ислейәндир. 5Шунуң ялы, ярыша гатнашян пәлван хем ярышың шертлерини берҗай этмесе, байрак алмаз[+]. 6Җаныпкеш дайхан хем өз хасыл пайыны илкинҗи болуп алмалыдыр[+]. 7Шу айдянларым барада ойлан. Буларың барына дүшүнериң ялы, Реббиң Өзи саңа дүшүнҗе берер.

8Давудың неслинден болан ве өлүмден дирелен Иса Месихи унутма. Бу мениң вагыз эдйән Хош Хабарымдыр[+]. 9Мен Хош Хабарың угрунда гөрги барыны гөрүп, җенаятчы кимин туссаг эдилдим. Эмма Худайың[†] Хош Хабарыны туссаг эдип болян дәлдир![+] 10Ине, хут шу себәпден, сайлананлар хем бакы шөхрат[†] билен бирликде Иса Месих аркалы халас болар ялы, оларың хатырасына әхли зада дөз гелйәрин[+]. 11Ине, шу сөзлер өрән догры[†] айдылан сөзлердир: Онуң билен биле биз өлен болсак, Онуң билен биле яшаҗакдырыс[+]. 12Гөргүлере чыдаян болсак, Онуң билен биле шалык сүрерис. Эгер Оны рет этсек, Ол хем бизи рет эдер[+]. 13Эмма биз Оңа садык галмасак-да, Ол бизе садыкдыр, себәби Ол Өзүни рет эдип билмейәр[+].


Худайың халаян ишчиси

14Бу затлары хеммелере ятладып дур. Сөзлериң манысы барада давалашмазлыгы олара Худайың хузурында берк табшыр. Себәби шейле давалар пейда гетирмән, диңлейәнлери хеләкчилиге учрадяндыр[+]. 15Худайың хузурында өз эдйәнинден утанмаҗак, хакыкы таглыматы догры өвредйән ишчи хөкмүнде дуруп билериң ялы, җан-тенден ыхлас эт. 16Худая ярамаян бош геплерден гача дур. Себәби шейле геплере улашян адамлар гитдигисайы Худайдан дашлашяндырлар[+]. 17Оларың өвредйән таглыматы болса ёканч кесел кимин яйрар. Хименей билен Филит хем шолардан болуп,[+] 18хакыкат ёлундан азашандырлар. Олар дирелиш эййәм амала ашды дийип, кәбир адамларың иманыны вейран эдйәрлер[+]. 19[+]Эмма хер ничик болса-да, Худайың тутан биняды берк дурандыр. Бу бинят «Реб[†] Өзүниңкилери танаяндыр», «Реббиң адыны ыкрар эдйән хер кес яманлыкдан узакда дурсун» диен сөзлер билен мөхүрленендир[+].

20Улы хоҗалыкдакы гапларың әхлиси алтындан ве күмүшден дәлдир. Оларың арасында агачдан, тоюндан ясаланлары хем бардыр. Оларың кәбири дабаралы, кәбири болса адаты максатлар үчин уланыляндыр[+]. 21Иманлылар бабатда хем шейле: өзүни хер түйсли яманлыкдан саклаян иманлы йөрите сайланылып, Хоҗайыны үчин ярамлы гап кимин болар. Ол ислендик ягшы ишлер үчин тайярдыр.

22Яшлык хөвеслеринден гач. Пәк йүрекден Реббе ыбадат эдйәнлер билен бирликде догрулык, иман, сөйги ве парахатлык йөрелгелерине эер[+]. 23Бош ве самсык җеделлерден гача дур. Себәби даваларың шолардан дөрейәндигини өзүң билйәнсиң[+]. 24Реббиң хызматчысы давалашмалы дәлдир, терсине, хеммелере мылакатлы, өвретмәге укыплы, сабыр-такатлы болмалыдыр. 25Ол өзүне гаршы чыкян адамлара хем юмшаклык билен өвүт-үндев бермелидир. Белки, Худай бу адамларың хем тоба гелмегине бир ёл ачар. Олар-да хакыкаты билип,[+] 26акылына айланарлар, иблисиң[†] дузагындан гутуларлар. Себәби иблис олары есирлиге алып, өз ниетини амала ашырмага меҗбур эдйәндир[+].

#### 3‑нҗи бап


Ахыркы гүнлер барада

1Эй, оглум, ахыркы гүнлерде элхенч пурсатларың болҗакдыгыны билип гой[+]. 2Адамлар диңе өзүни сөййән, пула гызан, өвүнҗең, текепбир, Худая дил етирйән, ата-энесине боюн эгмейән, гадыр билмез, адамлары сыламаян,[+] 3доңйүрек, гечиримлилик этмейән, мыҗабатчы, өзүне эрк эдип билмейән, залым, ягшылыгы йигренйән,[+] 4хайын, гөчгүнли, гопбамсы болуп, кейпи-сапаны Худайдан[†] көп сөерлер. 5Олар худайхонсырасалар-да, Худайың гүйҗүни инкәр эдйәндирлер. Бейле адамлардан араны ач. 6Олар адамларың өйлерине сүмлүп гирйәрлер. Гүнәлери башындан агдык, хер түйсли хөвеслере мейилли, еңлес аяллары өз тарапына чекйәрлер. 7Бу аяллар хемише өвренмәге сынанышсалар-да, хакыкат билимине асла етип билмейәрлер. 8Яннис билен Ямбрисиң Муса гаршы чыкышы ялы, бу адамлар хем хакыката гаршы чыкяндырлар. Оларың пикири бозук, иманлары болгусыздыр. 9Олар өз эдйәнлеринде илерлемезлер. Яннис билен Ямбрисиңки ялы, оларың-да акылсызлыгы хеммелере белли болар[+].


Тимотеоса берилйән үндевлер

10Эмма сен мениң таглыматымы, дурмуш йөрелгәми, максадымы, иманымы, сабыр-такатымы, сөйгими, чыдамлылыгымы билйәнсиң. 11Антиёх, Икония ве Листра шәхерлериндәки ызарланмалар зерарлы гөрен гөргүлерими, олара нәдереҗеде чыдандыгымы хем билйәнсиң. Реб[†] мени бу гөргүлериң барындан халас этди[+]. 12Умуман, Иса[†] Месихе[†] эерип, Худайың йөрелгесине лайыклыкда яшамак ислейәнлериң бары ызарланмалара сезевар болар[+]. 13Пислер ве кеззаплар болса алдап, алданып, өз писликлеринде барха илерләрлер[+]. 14Эмма сен өз өвренен ве ынанян таглыматыңа садык гал. Чүнки оны кимлерден өвренендигиңи билйәнсиң. 15Сен Мукаддес[†] Язгылары хем огланлыкдан бәри билйәнсиң. Бу Язгылар Иса Месихе болан иман аркалы сени пайхаслы эдип, халас болмагың ёлуны гөркезер[+]. 16Мукаддес Язгыларың әхлиси Худайың ылхамы билен язылды. Олар өвретмек, гүнә эдйәнлери паш этмек, ёла гетирмек, догрулыкда тербиелемек үчин пейдалыдыр[+]. 17Шейдип, Худайың адамы хайыр ишлериң әхлисине тайяр ве кәмил болар[+].

#### 4‑нҗи бап


Хызматыңы довам эт!

1Худайың[†] хузурында, шейле хем дирилере ве өлүлере казылык этҗек Иса[†] Месихиң[†] хузурында, Онуң гелмегиниң ве шалык сүрмегиниң хатырасына саңа шулары берк табшырярын:[+] 2пурсадың аматлы болуп-болмазлыгына гарама-да, Хош Хабары дынгысыз вагыз эт. Гүнә эдйәнлери паш эдип, олары язгар, сабырлылык билен өвүт-үндев берип, таглыматы өврет[+]. 3Чүнки адамларың сагдын таглыматы диңләси гелмеҗек заманасы гелер. Шонда олар өз хөвеслерине ярашыклы, гулакларына-да якымлы сөзлери айтҗак өвредиҗилери гөзләрлер. 4Олар хакыката гулак асман, тосламаларың ызында селпәрлер. 5Сен болса хер ягдайда хүшгәр бол, гөргүлере дөзүмли бол, Хош Хабары яйратмак угрунда зәхмет чек, өзүңе табшырылан хызматы долы битир[+]. 6Чүнки мениң ганым Худая хөдүр эдилйән ичги садакасы[†] кимин дөкүлҗек болуп дур. Бу дүнйәден өтмели пурсадым етди[+]. 7Мен өкде сөвешиҗи кимин сөвешдим, пеллехана етдим, иманыма садык галдым[+]. 8Догрулык Казысы болан Реб[†] Иса Өз гелҗек гүнүнде маңа догрулык тәҗини байрак берер. Ол бу байрагы диңе маңа дәл, эйсем Өзүне интизарлык билен гарашянларың хер бирине берер[+].


Соңкы табшырыклар[†]

9Мениң яныма басымрак гелҗек бол, 10себәби Дема бу дүнйәни сөенсоң, мени ташлап, Салоникә гитди. Крискис Галатя, Титус хем Далматя гитди[+]. 11Янымда диңе Лука галды. Гайданыңда Маркы хем алып гайт, себәби хызматымы битирмекде маңа көмеги дегер[+]. 12Тихики болса Эфесе ёлладым[+]. 13Гайданыңда, ёл угруна Троасда Карбың янында гоюп гайдан донумы, китапларымы, ылайта-да телетинден эдилен китаплары алып гайт[+]. 14Демир уссасы Исгендер маңа яманлык барыны этди. Реб оңа эденлерине гөрә җезасыны берер[+]. 15Сен хем ондан әгә бол, себәби ол бизиң айдянларымызың барына бүтинлей гаршы чыкыпды. 16Казыет меҗлисинде[†] өзүми илкинҗи гезек акламакчы боланымда, тарапымы тутан болмады. Гайтам, хеммелер мени терк этдилер. Гой, Худай оларың бу гүнәсини багышласын. 17Йөне Реб мени еке гоймады. Хош Хабарың мен аркалы долы вагыз эдилип, әхли миллетлериң[†] хем оны эшитмеги үчин, Ол маңа гуҗур-гайрат берди. Реб мени өлүмиң пенҗесинден халас этди[+]. 18Ол мени хер дүрли яманлыклардан халас эдип, мени гөкдәки Шалыгына саг-аман етирер. Реббе бакы ве эбеди шан-шөхрат[†] болсун! Омын.[†]

19Прискилла, Акила ве Онисифорың өйүндәкилере салам айт[+]. 20Эраст Коринтосда галды. Трофымы болса яравсызлыгы себәпли Милитосда галдырмалы болдум[+]. 21Гыш дүшмәнкә гелҗек болуп гайрат эт. Эвул, Пуденс, Линус, Клавдия ве имандакы доганларың бары саңа салам айдяр. 22Реб саңа яр болсун! Онуң мерхемети сизиң барыңыза яр болсун!

### Титус


Гириш

[1]

[2]

[3]


#### Гириш


Павлусың Титуса хаты


Павлус Хош Хабары Азияда ве Грецияда вагыз эден дөврүнде, Титус онуң билен ишләпди. Олар Крит адасында месихилер йыгнагының дүйбүни тутанларындан соң, Павлус йыгнага гөзегчилик этмек үчин Титусы шол ерде гоюп гайдяр. Соңра ол эсасы үч меселе боюнча шу хаты язяр.

Биринҗиден, Титуса йыгнагың ёлбашчылыгына белленилҗек адамың нәхили болмалыдыгы барада ятладыляр. Икинҗиден, йыгнакдакы дүрли топарлара: гоҗалара, гарры аяллара (олар болса өз гезегинде яш гелинлере), йигитлере, гуллара нәдип өвретмелидиги барада Титуса маслахатлар берилйәр. Үчүнҗиден, Павлус Титуса месихилик хәсиетлери барада язяр. Ол парахат, мәхирли болмалыдыгы, йыгнакда бөлүнишиклериң дөремезлиги үчин йигренчден ве җеделлерден гача дурмагы айратын үндейәр.

Саламлар ве дога-дилеглер 1:1-4
Йыгнак ёлбашчысы 1:5-16
Йыгнакдакы дүрли топарларың везипелери 2:1-15
Өвүтлер ве дуйдурышлар 3:1-11
Җемлеме 3:12-15

#### 1‑нҗи бап

1Худайың[†] гулы ве Иса[†] Месихиң[†] ресулы мен Павлусдан догайы салам! Худай Өз сайлан адамларының иман гетирмеги ве Онуң йөрелгесине гөнүкдирйән хакыкаты билмеги үчин мени ресуллыга белледи[+]. 2Худайың бу йөрелгеси бакы яшайыш умыдыны берйәр. Сөзүнде асла ялан болмадык Худай бу яшайшы дүнйә ярадылмаздан өң вада берип, 3оны Хош Хабар аркалы Өз беллән вагтында аян этди. Халасгәримиз[†] Худай бу Хош Хабарыны вагыз этмеги маңа табшырды[+]. 4Эй, Титус, иманымызың бир боландыгы үчин, мен сени хакыкы оглум сайярын. Гой, Атамыз Худайың ве Халасгәримиз Иса Месихиң мерхемети[*] ве парахатлыгы саңа яр болсун![+]


Титусың Крит адасындакы везипеси

5Саңа буйрушым ялы, тамамланылмадык ишлери битир, хер шәхердәки иманлылар йыгнагына ёлбашчылары белле. Ине, хут шу максат билен мен сени Крит адасында гоюп гайдандырын[+]. 6Йыгнага ёлбашчы белленилҗек адам мүйнсүз ве аялына бивепалык этмейән болмалыдыр. Онуң чагалары хем иман эдйән, азгынлыкда, битабынлыкда айыпланмаян болмалыдыр[+]. 7Йыгнагың ёлбашчысы Худая хызмат эдйәр. Шоңа гөрә-де, ол мүйнсүз болмалыдыр. Ол өздиенли, гызма, шераба мейилли, урушган болмалы дәл, гара небсине чапман,[+] 8эйсем мыхмансөер, ягшылык этмәге хөвесҗең, парасатлы, адалатлы,[†] таква, небсине буйруп билйән болмалыдыр. 9Ол өзүне өвредилен ыгтыбарлы таглымата садыклык билен эермелидир. Башгалара хем бу таглымата лайыклыкда өвүт-үндев берип, оңа гаршы чыкянларың ялңышяндыкларыны субут этмели. 10Себәби питнечилер, яңралар ве кеззаплар дийсең көпдүр. Шейле адамлар, эсасан-да, халас болмак үчин сүннет эдилмелидигини үндейәнлериң арасында бардыр[+]. 11Оларың агзыны багламак герек. Чүнки олар йыгнакларда[†] өвретмесиз затлары өвредип, машгалалары бүтинлей даргадярлар. Иң эрбеди-де, олар булары пул газанмак үчин өвредйәрлер[+]. 12Оларың бир акылдары шейле дийипдир: «Крит адасының халкы элмыдама ялан сөзлейәр; олар йыртыҗы хайванлар, асла гарны доймаяр». 13Бу гаты җайдар айдылан сөзлердир. Шонуң үчин-де, сагдын иманлы болмаклары үчин, олары паш эт[+]. 14Гой, олар яхуды[†] роваятларына ве хакыкаты рет эдйәнлериң буйрукларына гулак габартмасынлар[+]. 15Калбы пәклер үчин хемме зат пәкдир, йөне азгынлар ве иман гетирмедиклер үчин екеҗе-де пәк зат ёкдур. Оларың аң-дүшүнҗелери-де, ынсаплары-да мурдар[†] боландыр[+]. 16Олар Худайы танаярыс дийселер-де, эдйән ишлеринде Оны рет эдйәндирлер. Олар неҗис, боюнегмезек болуп, ягшылык этмәниң нәмедигини-де билмейәрлер[+].

#### 2‑нҗи бап


Сагдын таглымат хакындакы өвүт-үндевлер

1Сен болса сагдын таглымата лайык гелйән затлары өврет. 2Гоҗалара парасатлы, хормата мынасып, өзлерине эрк эдип билмеклери, иман, сөйги ве сабыр-такат бабатда сагдын болмакларыны үнде. 3Шонуң ялы, гарры аяллар хем гыбата, шераба йыкгын этмән, терсине, Худайың[†] халкына гелишйән тәрде яшап, хеммелере ягшы затлары өвретмеклерини үнде[+]. 4-5Худайың Хош Хабарына дил етирилмез ялы, гой, бу гарры аяллар гелинлере өз әрлерини, чагаларыны сөймеги, өзлерине эрк этмеги, пәк ахлаклы, өйлери бабатда ыхласлы, мылайым ве әрлерине табын болмагы өвретсинлер[+]. 6Яш йигитлере хем өзлерине эрк этмеги үнде[+]. 7Ягшы ишлериң билен олара әхли затда гөрелде бол. Таглыматы сап йүрекден аграслык билен өврет,[+] 8сөзлериң мүйнсүз ве шүбхесиз болсун. Шонда бизе гаршы чыкянлар яманламага геп тапман, утанҗа галарлар[+]. 9Гуллара өз хоҗайынларына хер затда табын болмагы ве оларың гөвнүнден турмагы үнде. Олар хоҗайынлара дил гайтармасынлар,[+] 10зат огурламасынлар, гайтам хер затда өрән вепалы болсунлар. Шейдип, олар Халасгәримиз[†] Худайың таглыматының хер җәхтден аҗайыпдыгыны тассыкларлар. 11Чүнки Худайың хеммелери халас эдйән мерхемети әшгәр болды[+]. 12Бу мерхемет бизе худайсызлыгы ве дүнъеви хөвеслери рет этмеги өвредйәр, бу дөвүрде өзүмизе эрк этмеги, догры[†] яшамагы, Худайың йөрелгесине эермеги үндейәр[+]. 13Биз бу йөрелгә эерип, аҗайып умыдымыз болан бейик Худайымыз ве Халасгәримиз Иса[†] Месихиң[†] шан-шөхрат[†] ичинде гөклерден инмегине гарашярыс[+]. 14Иса Месих бизи әхли гүнәлерден халас этмек үчин, Өзүни гурбан этди. Ол муны Өзүне ягшылык этмекде эрҗел, пәк, эзиз бир халкы газанмак үчин этди[+]. 15Хава, буларың барыны өврет. Долы ыгтыяр билен өвүт-үндев бер, гүнә эдйәнлери паш эт. Гой, хич ким сени әсгермезлик этмесин[+].

#### 3‑нҗи бап


Иманлылара гелишйән йөрелге

1Эй, оглум, иманлылара хәли-шинди шулары ятладып дур: гой, олар хөкүмдарлара ве ыгтыярлылара гулак асып, олара табын болсунлар, ислендик вагт ягшылык этмәге тайын болсунлар[+]. 2Хич кими яманламасынлар, дава-җенҗелден гача дуруп, мылайым ве хеммелере юмшак болсунлар[+]. 3Бирвагтлар биз хем аң-дүшүнҗесиз, бойнуёгын болуп, ёлдан азашыпдык, дүрли хөвеслериң, кейпи-сапаның гулларына өврүлипдик, гахарҗаңдык, гөрипдик ве бирек-биреги йигренйәрдик[+]. 4Эмма Халасгәримиз[†] Худайың[†] мәхремлиги, ынсана болан сөйгүси әшгәр боланда, 5биз догрулыга даянып эден ишлеримиз аркалы дәл-де, Онуң рехим-шепагаты аркалы халас эдилдик. Худай бизи Мукаддес Рух[†] аркалы өзгердип, гайтадан доглуш аркалы тәмизледи.[†][+] 6-7Биз Худайың мерхемети билен акланып, Онуң бакы яшайша умыт баглаян мирасдүшерлери болар ялы, Худай бизе Халасгәримиз Иса[†] Месих[†] аркалы Мукаддес Рухы болдан-бол эчилди[+][+]. 8Бу сөзлериң бары хакыкатдыр. Худая иман эденлериң ягшылык этмекде илерлемеклери үчин, бу затлары ныгтамагыңы ислейәрин. Бу затлар ынсанлар үчин оңат ве пейдалыдыр[+]. 9Бош чекелешиклерден, несил дарагтлары ве Мукаддес[†] Канун[†] хакдакы дава-җенҗеллерден гача дур. Себәби булар пейдасыз, бидерек затлардыр[+]. 10Агзалалык дөредйән адама бирки гезек өвүт-несихат бер. Эмма шонда-да пәлинден гайтмаса, ондан гача дур[+]. 11Бейле адамың ёлдан азашып, гүнә эдйәндигини, хөкүм эдилмә тутарык берйәндигини өзүң-де билйәнсиң.


Ислеглер ве саламлар

12Мен Артамы я-да Тихики сениң яныңа ёлламакчы. Олардан бири барандан соң, гайрат эдип, Никополисе, мениң яныма гелҗек бол. Себәби мен гышы шу ерде гечирмеги йүрегиме дүвдүм[+]. 13Канунчы Зенасы ве Аполлоны ёла салмаздан өң, оларың ёл шайларының гурат болмагы барада алада эт[+]. 14Бизиңкилер хем мивесиз өмүр сүрмез ялы, мәтәчлере ярдам бермек аркалы ягшылык этмеги адат эдинсинлер[+]. 15Мениң янымдакыларың әхлиси саңа салам айдяр. Сен хем бизи сөййән иманлы доганларымызың барына салам айт. Гой, Худайың мерхемети сизиң барыңыза яр болсун![*]

### Филимун


Гириш

[1]


#### Гириш


Павлусың Филимуна хаты


Филимун танымал месихилериң бири болуп, Колосиядакы йыгнагың агзасы болан болмагы ахмал. Онуң Онесим атлы гулы болупдыр. Онесим өз хоҗайынындан гачяр ве гүнлериң биринде туссаглыкда отуран Павлус билен танышяр. Онесим Павлус аркалы Иса Месихе иман эдйәр. Павлус Филимуна хат язып, Онесими ызына иберйәндигини айдяр. Ол ондан өз гулы билен ярашмагыны, Онесими диңе гүнәси гечилен гул хөкмүнде дәл, эйсем месихи доганы хөкмүнде кабул этмегини хайыш эдйәр.

Филимуна йүзленме 1:1-3
Филимун үчин шүкүрлер 1:4-7
Онесим барадакы хайыш 1:8-22
Соңкы саламлар ве дога-дилеглер 1:23-25

#### 1‑нҗи бап

1-2Иса[†] Месих[†] угрунда туссаглыкда отуран мен Павлусдан эзиз достумыз ве ишдешимиз Филимуна, аял доганымыз Аффия, сөвешдеш ёлдашымыз Архипа ве сениң өйүңде болян иманлылар йыгнагына догайы салам! Доганымыз Тимотеос хем сизе салам айдяр[+][+]. 3Атамыз Худайың[†] ве Реббимиз Иса Месихиң мерхемети, парахатлыгы, гой, сизе яр болсун!


Шүкүрлер ве дога-дилеглер

4-5Мен сениң Реббимиз Иса Месихе болан иманың ве тутуш Худайың халкына болан сөйгиң хакда эшидйәрин. Шоңа гөрә-де, сени хемише дога-дилеглеримде ятлап, Худайыма шүкүр эдйәрин[+]. 6Мен бизи бирикдирйән имана гөрә херекет этмегиңи Худайдан дилейәрин. Шонда сен Иса Месихе хызмат этмек үчин эдилмели ягшы ишлере дүшүнерсиң[+]. 7Эй, доганым, сен Худайың халкыны сөйүп, онуң гөвнүни галкындырдың. Бу мени шатлыга бесләп, йүрегиме теселли берди.


Павлусың Онесим барадакы хайышы

8Мен Иса Месихиң маңа берйән ыгтыяры билен саңа этмели ишлериңи буйруп-да билердим,[+] 9йөне сөйгиниң хатырасына саңа ялбарярын. Хава, Иса Месихиң угрунда туссаглыкда отуран мен гоҗа Павлус, 10туссаглык дөврүмде маңа огул болан Онесим үчин ялбарярын[+]. 11Бирвагтлар онуң саңа хич ярдамы ёкды, эмма инди онуң саңа-да, маңа-да ярдамы дегйәр. 12Йүрегим болан Онесими ызына, сениң яныңа ёллаярын[*]. 13Хош Хабар угрунда туссаг эдилен дөврүмде сениң ериңе маңа хызмат этсин дийип, илки оны өз янымда алып галмакчыдым. 14Йөне этҗек ягшылыгың меҗбуры дәл-де, мейлетин болар ялы, сенден биругсат хич зат эдесим гелмеди. 15Ким билйәр, белки, Онесимиң хемишелик саңа доланып бармагы үчин, ол сенден вагтлайын айрыландыр. 16Ол инди диңе гулуң дәл, эйсем сөйгүли доганың болды. Ол мениң үчин өрән эзиздир. Йөне ол хем гулуң, хем-де Реб[†] аркалы доганың болуп, сениң үчин хас-да эзиздир[+]. 17Шоңа гөрә-де, мени достуң хөкмүнде гөрйән болсаң, оны мени кабул эдйән ялы кабул эт. 18Эгер Онесим зерарлы зыян чекен болсаң я-да ондан алгың бар болса, олары мениң хасабыма яз. 19Мен, Павлус, муны өз элим билен язярын: мен Онесимиң бергисини берерин. Йөне сен хем халас болмагыңа мениң ярдам берендигими унутма![+] 20Шоңа гөрә-де, эй, доган, Реббиң хакы үчин маңа ярдам эт. Месихиң хатырасы үчин гөвнүми галкындыр. 21Сөзүме гулак асҗакдыгыңа, айданларымы аңры яны билен ерине етирҗекдигиңе гөзүм етенсоң, шулары саңа язярын. 22Ене бир хайыш: мени мыхман алар ялы бир отагы тайынлап гой, себәби Худай дога-дилеглериңизи эшидип, мени ене яныңыза гайтарар диен умыдым бар.


Саламлар

23-24Иса Месихиң угрунда мениң билен туссаглыкда биле болян Эпафра, эгиндешлерим Марк, Аристарх, Дема ве Лука дагы саңа салам айдярлар[+][+]. 25Реббимиз Иса Месихиң мерхемети сизе яр болсун!

### Еврейлер


Гириш

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]


#### Гириш


Еврейлере хат


Еврейлере хат гитдигисайы мөвҗейән гаршылыклар зерарлы имандан дәнме ховпуна учран месихилер үчин языландыр. Автор Худайың хакыкы ве иң соңкы аянлыгының догрудан-да Иса Месихдигини ныгтап, олары иманда берк дурмага чагыряр. Ол үч хакыкаты айратын белләп гечйәр: (1) Иса Месих Худайың эбеди Оглудыр. Ол өз чекен җебир-җепалары аркалы Атасына бүтинлей табын болмагы өвренди. Худайың Оглы хөкмүнде Иса Месих Көне Әхтиң пыгамберлеринден, перишделерден, хатда Муса пыгамберден-де бейикдир. (2) Иса Месих Худай тарапындан Бакы Руханы дийип ыглан эдилип, Көне Әхтиң руханыларындан хем бейикдир. (3) Иман эдйән адам Иса Месих аркалы гүнәден, горкулардан ве өлүмден халас эдилйәр. Яхудыларың дининде Худайың газабындан халас болмак үчин йөрите дәп-дессурлар берҗай эдилип, көп мал гурбанлык берилйәрди. Буларың бары бүтинлей ногсансыз Баш Руханы Иса Месих аркалы халас эдилмеклигиң көлегесиди. Ысрайылың тарыхындакы танымал адамларың иманларыны мысал гетирмек аркалы (11‑нҗи бап) автор өз окыҗыларыны иманда садык галмага чагыряр. 12‑нҗи бапда болса олара гөзлерини Иса Месихе дикип, җебир-җепалара ве ызарланмалара гарамаздан, иманларыны соңуна ченли сакламагы үндейәр. Еврейлере хат өвүт-үндев ве дуйдурыш сөзлери билен тамамланяр.

Месих Худайың җемлейҗи аянлыгыдыр 1:1-3
Иса Месих перишделерден үстүндир 1:4–2:18
Иса Месих Муса ве Ешува пыгамберлерден бейикдир 3:1–4:13
Иса Месих бейик Баш Руханыдыр 4:14–7:28
Иса Месихиң әхти иң бейик әхтдир 8:1–9:22
Иса Месих иң соңкы гурбанлыкдыр 9:23–10:39
Иманың әхмиети 11:1–12:29
Худайы хошнут эдйән ишлер 13:1-19
Җемлейҗи дога-дилеглер 13:20-21
Җемлеме 13:22-25

#### 1‑нҗи бап


Огул перишделерден[†] үстүндир

1Худай[†] гадым дөвүрде ата-бабаларымыза пыгамберлер[†] аркалы көп гезек ве дүрли ёллар билен гепледи. 2Бу ахыркы гүнлерде болса Ол бизе Өз Оглуның[*] үсти билен гепледи. Оглы аркалы Худай әлем-җаханы ярадып, Оны әхли задың мирасчысы эдип белледи[+]. 3Огул Худайың шөхратының[†] ялкымыдыр, Онуң барлыгының кешбидир. Ол бүтин әлем-җаханы гудратлы сөзи билен саклап, бизи гүнәлерден пәкләнден соң, гөкде бейик Худайың сагында отурды[+]. 4Шейлеликде, Оглуның перишделерден үстүн болшы ялы, Оңа берлен ат хем перишделериңкиден үстүн болды[+].

5[+]Эйсем Худай перишделериң хайсы бирине: «Сен Мениң Оглумсың, бу гүн Мен Саңа Ата болдум» я-да «Мен Оңа Ата, Ол болса Маңа Огул болар» дийипдир[+]? 6[+]Худай еке-тәк Оглуны дүнйә иберенде: «Гой, Худайың әхли перишделери Оңа сежде этсинлер!» дийди[+]. 7[+]Худай перишделер хакда: «Мен перишделерими ел эдйәрин, хызматкәрлерими от-алав эдйәрин» диййәр[+]. 8[+]Эмма Огла шейле диййәр:

«Эй, Худай, Сениң шалыгың довам эдер бакы эбеди,
Сениң шалык хасаң – адалатлылык[†] хасасы.
9Сен догрулыгы сөйүп, йигренйәрсиң пислиги.
Шонуң үчин Мен Худай, Сениң Худайың,
Сени ёлдашларың ичинден сечип-сайладым,
башыңа шатлык ягыны гуйдум[*]»[+].

10[+]Огла ене-де шейле диййәр:

«Я Реб[†], Сен гадымыетде ериң бинядын тутдуң,
гөклер хем Сениң эллериңиң ишидир.
11Олар йитип гидер, Сен болса довам эдерсиң,
олар көне эгинбаш кимин даргап гидерлер.
12Сен олары көйнек кимин дүйрләрсиң;
олар тозуп гидйән эгинбаш кимин чалшырылар.
Эмма Сен хич хачан үйтгемерсиң,
соңы ёкдур Сениң йылларың»[+].

13[+]Худай хайсы перишдә:

«Душманларыңы аяк астына салянчам,
Мениң сагымда отур» дийипдир[+]?

14Шейлеликде, әхли перишделер диңе халас болҗаклара хызмат этмек үчин иберилйәр[+].

#### 2‑нҗи бап


Бипарх болмаң

1Шонуң үчин имандан дәнмез ялы, эшиденлеримизе хас көп үнс бермелидирис. 2Худайың[†] перишделер[†] аркалы айдан хабары берк болуп, гүнә эденлер я-да битабын боланлар өз адалатлы[†] алмытыны алярдылар. 3Инди биз шундан соң халас болмагың бу аҗайып ёлуны инкәр этсек, онда хей-де җезадан халас болуп билерисми? Халас болмагың бу ёлуны овал-башда Реб[†] ыглан этди ве муны Иса[†] Месихиң[†] хут Өзүнден эшиденлер тассыкладылар. 4Худайың Өзи хем аламатлар, мугҗызалар, хер дүрли гудратлар гөркезмек билен бу хабары тассыклады ве Өз ислегине гөрә Мукаддес Рухуң[†] пешгешлерини пайлады[+].


Иса ынсан болуп гелди

5Бизиң гүррүңини эдйән гелҗекки дүнйәмизи Худай перишделере табын этмеди[+]. 6[+]Терсине, Мукаддес[†] Язгыларың бир еринде шейле шаятлык эдилйәр:

«Адам нәме Сен оны ятларың ялы?
Ынсан оглы[†] нәме аладасыны эдериң ялы?
7Оны перишделерден бираз вагтлык пес тутдуң.
Оңа шөхрат[†] билен хормат җыгасыны гейдирдиң[*],
8әхли зады аягының астында гойдуң».

Худай әхли зады онуң аягының астында гойды, оңа табын дәл зат гоймады. Йөне әхли задың оңа табындыгы хәзирки вагтда бизе айдың гөрүнмейәр[+]. 9Эмма биз шөхрат ве хормат тәҗиниң Иса гейдирилендигини гөрйәрис, себәби Ол бизиң үчин өлүме дөз гелди. Хава, Ол перишделерден бираз вагтлык пес тутулып, Худайың мерхемети билен әхли ынсанлар үчин җебир чекип өлди[+].

10Исаны җебирли өлүми аркалы кәмил этмеклик хемме зады Өзи үчин ве Өзи аркалы ярадан Худая ярашды. Себәби Худай Онуң өлүми аркалы энчеме огуллары шөхрата беследи[+]. 11Ынсанлары мукаддес эдйән Иса ве Ол аркалы мукаддес эдиленлер инди бир машгала дегишлидир. Шонуң үчин хем Иса олара доган диймекден утанмаяр[+]. 12[+]Ол Худая шейле диййәр:

«Сениң адыңы доганларыма ыглан эдерин,
җемагатың ортасында Саңа шөхрат айдарын»[+].

13[+]Ол ене-де шейле диййәр:

«Мен Оңа умыт багларын».

Соңра ене шейле диййәр:

«Ине, Мен ве Худайың Маңа берен чагалары»[+].

14Бу чагалар ынсан боландыклары үчин, Иса хем олар ялы ынсан болды. Өлүме дучар эдйән иблиси[†] Ол Өз өлүми аркалы ёк этди ве[+] 15өмүрбойы өлүм горкусының гулчулыгындакы ынсанларың хеммесини азат этди. 16Иса перишделере дәл-де, эйсем Ыбрайымың несиллерине ярдам эдйәр. 17Шонуң үчин Ол хер җәхтден биз доганларына меңземели болды. Шейдип, Ол халкың гүнәлерини пәклейәндир ве Худайың хызматында рехимдар хем садык Баш Руханыдыр.[†][+] 18Исаның Өзи сынага салнып, гөрги барыны гөрендиги үчин, сынага дүшенлере көмек этмеги башаряндыр[+].

#### 3‑нҗи бап


Иса[†] Мусадан бейикдир

1Шонуң үчин хем, эй, мениң билен биле Худай[†] тарапындан чагырылан мукаддес[†] доганлар, әхли ой-пикириңиз Исада болсун! Ол Худайың Ресулы ве бизиң ыкрар эдйән Баш Руханымыздыр.[†] 2Мусаның Худайың өйүнде садык хызматкәр болшы ялы, Иса хем Өзүни руханылыга беллән Худая садык болды[+]. 3Өй гуран адамың өе гаранда хас хорматлы болшы ялы, Иса-да Муса гаранда хас бейик шөхрата[†] мынасып болды. 4Хер бир өй кимдир бири тарапындан бина эдилйәндир, эмма әхли задың бинагәри Худайдыр. 5Муса гелҗекде аян эдилҗек сөзлере шаятлык этмек үчин, хызматкәр кимин Худайың өйүне садык болды[+]. 6Эмма Месих[†] Худайың өйүне Огул хөкмүнде садыкдыр. Эгер гайратымызы ве магтанян умыдымызы сакламагы[*] башарсак, биз Худайың өйүдирис.


Имандан дәнмәң

7[+]Шонуң үчин Мукаддес Рухуң[†] айдышы ялы:

«Бу гүн сиз Мениң сесими эшитсеңиз,
8Маңа баш галдыран аталарыңыз дей йүрегиңизи гататмаң.
Оларың Мени чөлде сынайшы ялы доңйүрек болмаң.
9-10Кырк йыллап эден ишлерими гөрселер-де,
ол ерде аталарыңыз Мени сынап гөрдүлер.
Шонуң үчин Мен бу несле газапланып дийдим:
„Оларың йүреги хемише Менден узакдыр,
Мениң ёлларымдан йөрейән дәлдирлер“.
11Шоңа гөрә, олар дынчлык меканыма гирмезлер дийип,
Өз газабымда Мен касам этдим»[+].

12Эзиз доганлар, хабардар болуң! Сизиң хич бириңизде яман ниетли, имансыз йүрек болмасын, булар сизи дири Худайдан дашлашдырмасын. 13Терсине, хер гүни «Бу гүн» дийип хасаплап, бири-бириңизи рухландырың. Шейдип, сизиң хич бириңиз гүнәниң торуна дүшүп, доңйүрек болмаң. 14Биз овал-башдакы ынамымызы соңуна ченли берк сакласак, Месих билен шәрикдеш болярыс. 15[+]Озал айдылышы ялы:

«Бу гүн сиз Мениң сесими эшитсеңиз,
Маңа баш галдыран аталарыңыз дей йүрегиңизи гататмаң»[+].

16[+]Онуң сесини эшидибем питне турзанлар кимлерди? Эйсем булар Мусаның Мүсүрден чыкаранлары дәлмиди[+]? 17[+]Худай кырк йыллап киме газапланды? Гүнә эденлере дәлми нәме? Оларың җесетлери чөлде серилди[+]. 18Худай: «Олар дынчлык меканыма гирмезлер» дийип, кимлер хакда касам этди? Өзүне табын болмаян адамлар хакда дәлми нәме[+]? 19Шейлеликде, биз оларың ынанмандыклары зерарлы вада берлен ере гирип билмәндиклерини гөрйәрис[+].

#### 4‑нҗи бап


Худайың[†] дынчлык меканы

1Худайың дынчлык меканына гирмек хакындакы вадасы хенизем гүйҗүни саклаяндыр. Шонуң үчин-де, хүшгәр болуң, араңыздан хич ким дынчлык меканына гирмекден махрум болмасын[+]. 2Эдил ысрайыл[†] халкына вагыз эдилиши ялы, Хош Хабар бизе-де вагыз эдилди. Оларың эшиден хабарының олара хич бир пейдасы болмады, себәби олар муны иман билен кабул этмедилер. 3[+]Биз болса иман эдендигимиз үчин, дынчлык меканына гирерис. Иман этмедиклер хакда болса Худай шейле дийди:

«Шоңа гөрә, олар дынчлык меканыма гирмезлер дийип,
Өз газабымда Мен касам этдим».

Ол бу ериң хатда дүнйә ярадылалы бәри тайын эдилендигини айтды[+]. 4[+]Биз онуң тайындыгыны билйәрис, себәби Сабат гүни[†] хакда Мукаддес[†] Язгыларың бир еринде: «Худай единҗи гүн әхли ишини тамамлап дынч алды» дийип языландыр[+]. 5[+]Эмма ене ёкарда айдыланлар гайталаняр: «Олар дынчлык меканыма асла гирмезлер»[+].

6Шонда-да кәбир адамлар үчин ол ере гирмәге хенизем мүмкинчилик бардыр, бу мекан хакда илкинҗи эшиденлер Худая боюн эгмәндиклери себәпли, оңа гирмекден махрум болдулар[+] 7[+]Көп йыллардан соңра Худай «Бу гүн» диен ене бир гүни белләп, бу хакда Давут аркалы озал айдылышы ялы гепледи: «Бу гүн Онуң сесини эшитсеңиз, йүрегиңизи гататмаң»[+]. 8Эгер Ешува олары дынчлык меканына етирен болсады, онда Худай мундан соң башга гүн барада сөз ачмазды[+]. 9Шунлукда, Худайың халкына Сабат гүни ялы йөрите бир дынчлык гарашяр. 10Худай Өз ишлеринден дынып, нәхили дынч алан болса, Онуң дынчлык меканына гирен адам хем өз ишлеринден дынып, шейле дынч аляндыр. 11Шонуң үчин, гелиң, шол дынчлык меканына гирмек үчин җан эделиң. Хич ким ысрайыл халкы ялы Худая битабынлык эдип, дынчлыкдан махрум болмасын.

12Худайың сөзи җанлы хем тәсирлидир, хер бир ики йүзли гылычдан кесгирдир. Ол җан билен рухы, богунлар билен йилиги икә бөлйәндир. Калбыңдакы әхли пикирлери ве ниетлери аян эдйәндир[+]. 13Худайдан гизлин ярадылан хич зат ёкдур, Онуң назарында әхли зат ачык ве месе-мәлимдир. Биз Оңа хасабат бермелидирис[+].


Иса[†] – Баш Руханымыз[†]

14Шейлеликде, ыкрар эден иманымызы берк саклалың! Чүнки бизиң гөге чыкып, Худайың хузурына баран бейик Баш Руханымыз бар. Ол Худайың Оглы[†][*] Исадыр[+]. 15Баш Руханымыз асла гүнә этмедик хем болса, эдил биз ялы әхли тарапдан сынаглара салныпды. Шонуң үчин хем Ол бизиң эҗизликлеримизе дүшүнйәр[+]. 16Гелиң, мерхеметли Худайың тагтына батыргайлык билен голайлашалың. Шонда Ол мерхемет эдип, зерур вагтда бизе ярдам берер[+].

#### 5‑нҗи бап

1Хер бир баш руханы[†] ынсанлар арасындан сайланяр. Ол Худайың[†] хузурында халка векилчилик этмек үчин белленилип, гүнәлер үчин Худая садакалар[†] ве гурбанлыклар[†] хөдүрлейәр[+]. 2Баш руханы[†] наданлара,[†] ёлдан азашанлара юмшак дарашмагы башаряр, себәби өзүнде хем ынсан кемчиликлери бар[+]. 3Шу себәпден ол халкың-да, өзүниң-де гүнәлери үчин гурбанлык бермәге борчлудыр[+]. 4Хич ким баш руханы болмак хорматыны өзи газанып билмез, ол Харун ялы, Худай тарапындан чагырыляр[+]. 5[+]Шонуң үчин Месих[†] хем Баш Руханы болмак үчин Өзүни Өзи шөхратландырмады.[†] Терсине, Оны: «Сен Мениң Оглумсың, бу гүн Мен Саңа Ата болдум» дийип айдан Худай шөхратландырды[+]. 6[+]Башга бир ерде болса: «Сен Мәликсадык[†] дереҗесиндәки мүдимилик руханысың» дийип айдяр[+]. 7Месих бу дүнйәде яшан вагтында гөзяш дөкүп, Өзүни өлүмден халас этмеги башарян Худая дога-дилеглер хем ялбарышлар билен перят этди. Ол Худайдан хедер эдендиги үчин, Онуң хайышы хасыл болды[+]. 8Ол Огул хем болса, гөрги гөрүп, табын болмаклыгы өвренди[+]. 9Шейлеликде, Худай аркалы Иса[†] Месих кәмил болуп, Ол Өзүне табын болянларың хеммесини эбедилик халас этмеги башаряр[+]. 10Шейле хем, Худай Оны Мәликсадык дереҗесиндәки Баш Руханы дийип ыглан этди.


Иманда беркәлиң

11Бу барада айтҗак гүррүңимиз көп, эмма эшитмәге ислегиңизиң ёкдугы себәпли, муны сизе дүшүндирмек кын[+]. 12Хакыкатдан-да, сиз шу вагта ченли өзүңиз башгалара өвретмелидиңиз ахыры! Гайтам, сиз башгалара дәл-де, башгалар сизе Худайың таглыматының илкинҗи эсасларыны өвретмеклерине мәтәч. Сизе гаты иймит дәл-де, хенизем сүйт герек![+] 13Сүйт билен иймитленйән агзындан сүйт ысы гитмедикдир. Ол ягшы-яманы хениз сайгарян дәлдир. 14Гаты иймит болса, кемала геленлер үчиндир. Олар өз гүнделик теҗрибесинден өвренип, ягшы билен яманы сайгарып билйәндирлер[+].

#### 6-нҗы бап

1Шонуң үчин, гелиң, Иса[†] Месих[†] барадакы башлангыч таглымда сакланман өңе херекет эдип, иманда беркәлиң, ыза гайтмалың. Өлүме элтйән ишлере тоба этмек, Худая иман этмек,[+] 2сува чүмдүрилип пәкленмек, эл гоюп дилег этмек барада, шейле-де өлүлериң дирелиши ве эбеди хөкүм барада гайта-гайта эсасы таглым алмагымызың гереги ёк[+]. 3Худай[†] ёл берсе, бизиң ишимиз илерләр.

4-6Ким өң бир гезек Худайдан нурланып, гөгүң пешгешини аландан соңам, шейле хем Мукаддес Руха[†] шәрик болуп, Худайың Хош Хабарының ягшылыгыны дадып, гелҗекки дөврүң гудратыны гөренден соңам, Худайдан йүз өврүп, ёлдан чыкса, оны тәзеден тоба гетирмек асла мүмкин дәл. Себәби ол адам Худайың Оглуны гайтадан хача чүйләп, иле рысва эдйәндир[+].

7Ызыгидер яган ягышдан ганып, дайхана бол хасыл гетирйән топрага Худай берекет[†] берйәндир. 8Эмма акбашдыр яндак битйән ер дерексиздир, ол нәлетленендир ве ховп астындадыр. Ахырсоңы оны ода якарлар[+].

9Эзиз достлар, биз шейле дийсек хем, сизиң бейле дәлдигиңизи билйәрис. Сизиң догры[†] ёлдан йөрәп, халас болҗакдыгыңыза ынанярыс. 10Худай адалатлыдыр.[†] Ол сизиң битирен ишиңизи, Онуң халкына эден ве эдйән хызматыңыз билен Өзүне болан мәхир-мухаббетиңизи унутмаз[+]. 11Биз сизиң хер бириңизиң умыдыңызың амала ашмагының иң соңкы пурсадына ченли хызматда гайратлылык гөркезмегиңизи дилейәрис[+]. 12Ялталыга йүз урмаң, гайтам, иман хем сабыр-такат аркалы Худайың вадаларына говшанларың гөрелдесине эериң[+].


Худайың вадасы ыгтыбарлыдыр

13Худай Ыбрайыма вада беренде, Өзүнден бейик хич кимиң ёкдугы үчин, Өз адындан касам этди[+]. 14[+]Ол: «Мен, хакыкатданам, сени ялкап, сениң неслиңи сан-саҗаксыз көпелдерин» дийип ант ичди[+]. 15Шейлеликде, Ыбрайым сабыр-такат билен гарашып, берлен вада етди.

16Адамлар өзүнден бейик бириниң адындан касам эдйәрлер. Касам айдылан зады тассыклап, әхли җеделлери чөзйәр[+]. 17Худай хем вадасыны кабул эдйәнлере Өз максадының үйтгевсиздигини субут этмек иследи. Шонуң үчин Ол муны касам билен тассыклады[+]. 18Шейлеликде, Худай бизе ики зат: хем вада берди, хем касам этди. Мунуң икиси хем үйтгевсиздир, себәби Худай хич вагт ялан сөзлемейәр. Шонуң үчин хем, биз Худайда пена тапып, өзүмизе берлен умыда берк япышып рухланярыс[+]. 19Бу умыт җанымызы берк хем ховпсуз саклаяндыр, ол гөклердәки чадырың тутусының аңырсына гечйәндир[+]. 20Иса бизе ёл ачмак үчин, ол ере илкинҗи болуп гирип, Мәликсадык[†] дереҗесиндәки мүдимилик Баш Руханымыз[†] болды[+].

#### 7‑нҗи бап


Мәликсадык[†] руханы[†]

1Мәликсадык Салим[†] патышасыды ве Бейик Худайың[†] руханысыды. Ыбрайым дөрт патышаны еңип, ызына доланып гелйәркә, Мәликсадык оны гаршы алып, оңа пата[†] берди. 2Ыбрайым хем Мәликсадыга әхли алан олҗасының ондан бирини берди.

Мәликсадыгың ады «адалат патышасы» диймеги аңладяр. Мундан башга-да, ол «парахатлык патышасыдыр», себәби «Салим» бу «парахатлык» диймеги аңладяр[+]. 3Онуң эне-атасының кимдиги белли дәл, несил дарагты-да ёк. Өмрүниң не башы, не-де ахыры бар. Ол Худайың Оглы[†] ялы хемишелик руханы болуп галар. 4Середиң, Мәликсадык нәхили бейик экен, хатда атамыз Ыбрайым хем олҗасының ондан бирини оңа берипдир! 5Бүтин халк, хатда Ыбрайымың неслинден боланлар-да Мукаддес[†] Кануна[†] гөрә өз газанчларының ондан бирини диңе леви тиресинден болан руханы доганлара бермелидилер[+]. 6Эмма Мәликсадык леви неслинден болмаса-да, Худайың вадаларыны алан Ыбрайымдан ондан бир садаканы[†] алып, оңа пата берди[+]. 7Кичиниң өзүнден бейик адамдан пата аляндыгы шүбхесиздир. 8Халкдан ондан бир йыгнан руханылар арадан чыкдылар, эмма Ыбрайымдан ондан бир алан Мәликсадык хенизем яшаяр. 9Хатда шейле дийип билйәрис, халкдан ондан бир йыгнан Левиниң өзи хем Мәликсадыга Ыбрайым аркалы бу садаканы берипдир. 10Себәби Мәликсадык Ыбрайымы гаршылан махалы Леви энтек ата-бабасының билиндеди.


Тәзе руханылык дүзгүни

11Шейлеликде, эгер кәмиллиге леви руханылыгы аркалы етилйән болса, онда башга бир руханының гелмеги нәмә герекди? Мукаддес Кануна гөрә, леви тиреси руханылык этмелиди, эмма бу руханылык аркалы хич ким кәмил болуп билмейәрди. Шонуң үчин хем Харун ялы дәл-де, Мәликсадык ялы руханының гелмеги герекди. 12Руханылык үйтгесе, Канун хем үйтгемелидир. 13Бизиң гүррүңини эдйән кишимиз леви тиресинден дәл. Онуң тиресинден хич ким гурбанлык сыпасында[†] хызмат этмәндир. 14Реббимиз Исаның яхуда[†] тиресиндендиги хеммелере мәлимдир ве Муса бу тиреден руханыларың боландыгы барада хич бир сөз айтмандыр[+].


Исаның руханылыгы соңсуздыр

15Инди Мәликсадык ялы башга бир руханының гелмеги бу айданларымызың әхлисини өңкүден хем хас айдың гөркезйәр. 16Онуң руханылыгы бу паны дүнйәниң талабына, ягны несилден-несле гечйән када-кануна дәл-де, эйсем Мәликсадык руханылыгы ялы соңсуз яшайыш гудратына эсасланандыр. 17[+]Чүнки мезмурчы[†] Ол хакда шейле язды: «Сен Мәликсадык дереҗесиндәки мүдимилик руханысың»[+].

18Хава, өңки када-канунлар говшакдыгы хем пейдасыздыгы зерарлы ятырылды[+]. 19Чүнки канун хич бир зады кәмиллешдирмеди. Инди мунуң дерегине бизи Худая якынлашдырян хас оңат бир умыт берилди[+]. 20Шейле хем Месихиң[†] Баш Руханы болҗакдыгына Худай ант ичди, эмма бейлеки руханылар барада ант ичмеди. 21[+]Худайың Оңа: «Реб[†] ант ичди, Ол ондан дәнмез. Сен мүдимилик руханысың» диен анты аркалы руханы болды[+]. 22Бу ант аркалы Иса[†] хас оңат әхтиң кепили болды[+].

23Шейле хем өлүм руханыларың ишини тогтатяндыгы үчин, оларың саны көпди. 24Эмма Исаның бакы яшаяндыгы үчин, Онуң руханылыгы соңсуздыр. 25Шейлеликде, Иса Өзи аркалы Худая гелйәнлери эбедилик халас этмеги башаряндыр. Чүнки Иса Месих олар үчин хемише Худая төвелла эдйәр[+].

26Бизе хут шунуң ялы – мукаддес, языксыз ве пәк Баш Руханы герекди. Ол гүнәлилерден айрылып, гөклерден хем ёкары гөтерилендир[+]. 27Өңки руханылар хер гүн илки өз гүнәлери, соңра халкың гүнәлери үчин гурбанлык хөдүрлемелидилер. Эмма Иса оларыңкы ялы этмегиң гереги ёк, себәби Ол әхли зат үчин Өзүни бир гезекде гурбан эдип, бу иши битирди[+]. 28Мукаддес Кануна гөрә баш руханылыга йөнекей ынсанлар белленилйәрди, эмма Канундан соңра Худай ант ичип, муңа Оглуны белледи. Ол кәмил эдилен мүдимилик Баш Руханыдыр[+].

#### 8‑нҗи бап


Иса[†] – тәзе әхтиң Бинятчысы

1Айдянларымызың дүйп манысы шундадыр: гөкде бейик Худайың[†] сагында отуран Баш Руханымыз[†] бардыр[+]. 2Ол Мукаддес чадырда,[†] ынсаның дәл-де, хут Реббиң гуран хакыкы чадырында хызмат эдйәр[+]. 3Хер бир баш руханы садакалар[†] хем гурбанлыклар[†] хөдүрлемек үчин белленилйәр. Шу себәпден бизиң Баш Руханымызың хем гурбанлык хөдүрлемеги герекди[+]. 4Эгер Ол гөкде дәл-де, ерде болсады, аслында руханы хем болмазды. Себәби Мукаддес[†] Канун[†] боюнча садакалары хөдүрлейән руханылар эййәм барды. 5[+]Олар ердәки Мукаддес чадырда хызмат эдйәрлер. Бу чадыр бары-ёгы гөкдәки хакыкы Чадырың гөрнүши[†] ве көлегесидир. Шонуң үчин хем Худай Мукаддес чадыры нәхили ясамалыдыгы барада Муса шейле гөркезме берипди: «Әхли зады дагда өзүңе гөркезилен нусганың эсасында ясарсың»[+]. 6Эмма Иса берлен руханылык хызматы бейлеки руханыларыңкыдан бейикдир. Шейле хем Ол тәзе әхтиң Бинятчысыдыр, тәзе әхт[†] өңки әхтден үстүндир ве ыгтыбарлы вадалара эсасланандыр[+]. 7Эгер өңки әхт кемчиликсиз болан болсады, онда бу тәзе әхт герек болмазды[+]. 8[+]Эмма Худайың Өзи ол әхтден кемчилик тапып, халкына шейле дийди: «Ысрайыл[†] ве яхуда[†] халкы билен Мениң тәзе әхт баглашҗак гүнлерим хөкман гелер. Муны Реб[†] айдяндыр[+]. 9Бу әхт Мениң оларың ата-бабаларының эллеринден тутуп, Мүсүрден чыкаран гүнүм баглашан әхтим ялы дәлдир. Олар Мениң шол әхтиме садык болмадылар, шонуң үчин Мен олардан йүз өвүрдим. Муны Реб айдяндыр. 10Ине, ол гүнлерден соң Мениң ысрайыл халкы билен баглашҗак әхтим шудур: Мен канунымы оларың аңына салып, йүреклерине язарын. Мен оларың Худайы боларын, олар-да Мениң халкым болар. Муны Реб айдяндыр[+]. 11Мундан бейләк хич ким бири-бирине я-да доганына „Ребби танаң!“ дийип өвретмез, себәби оларың улудан-кичә хеммеси Мени танар[+]. 12Мен оларың этмишлерини багышларын, инди гүнәлерини ятламарын». 13Худай бу әхте «Тәзе» диймек билен, өңки әхтиң көнелендигини гөркезди. Көнелип, сандан галан зат болса, тизара ёк болуп гидйәндир.

#### 9-нҗы бап


Сежде этмегиң көне дүзгүнлери

1Биринҗи әхт[†] дөврүнде сежде этмегиң када-канунлары[†] ве дүнъеви Мукаддес чадыр[†] барды[+]. 2Ики отагдан ыбарат болан бир чадыр гурлупды, онуң дашкы отагына Мукаддес отаг[†] дийилйәрди. Ол ерде чырадан, хантагта[†] барды ве хантагтаның үстүнде хөдүр чөреклер гойланды[+]. 3Чадырың ички тутусының аңырсында Иң мукаддес отаг[†] дийлип атландырылян ене бир отаг барды[+]. 4Бу отагда якымлы ыслы түтетги[†] сыпасы[†] ве Әхт сандыгы[†] барды. Оларың икиси хем сап алтындан ясаланды. Әхт сандыгында ичи маннадан[*] долы алтын голча, Харуның гүллән хасасы, табшырыклар[†] язылан ики даш бөлеги барды[+]. 5Сандыгың гапагының үстүнде шан-шөхрата[†] бесленен керуплар[†][*] барды. Бу керуплар ганатлары билен гапага көлеге салярдылар. Эмма хәзир булар барада җикме-җик гүррүң этмегиң вагты дәл[+].

6Әхли зат шунуң ялы гурналандан соң, руханылар[†] хер гүн чадырың дашкы отагына гирип, өз борчларыны ерине етирйәрдилер. 7Эмма чадырың ички отагына йылда бир гезек диңе баш руханы гирйәрди. Ол өзи үчин ве халкың билмезликден эден гүнәлери үчин хөдүрлемәге яны билен хемише гурбанлык ганыны алмалыды[+]. 8Бу дүзгүнлер аркалы Мукаддес Рух[†] шуны гөркезйәр: ердәки Мукаддес чадырда ерине етирилйән парзлар[†] бес эдилмесе, гөкдәки Иң мукаддес отага асла гирип болмаз[+]. 9Мукаддес чадыр ве онуң парзлары хәзирки заман үчин бир нышандыр. Бу хөдүрленйән садакалар[†] ве гурбанлыклар[†] сежде эдйән адамың выжданыны пәкләп билмейәндигини гөркезйәр[+]. 10Муңа диңе беден билен баглы болан ийип-ичмек ве дүрли пәклениш парзлары гирйәр. Буларың хеммеси тәзе дүзгүн орнашдырылянча ерине етирилйәрди[+].


Сежде этмегиң тәзе дүзгүнлери

11Месих[†] инди амала ашан[*] әхли оңат затларың Баш Руханысы болуп гелди. Ол ынсан эли билен гурулмадык, бу дүнйәниң ярадылышындан болмадык хас бейик ве кәмил чадыра гирди[+]. 12Ол Иң мукаддес отага эркечлериң, гөлелериң ганы билен дәл-де, Өз ганы билен гирип, бир гезекде бизиң бакы азатлыгымызы газанды. 13Өңлер эркечлериң ве өкүзлериң ганыны хем-де якылан гөләниң күлүни мурдар[†] адамларың үстүне сепип, олары тәмизләрдилер.[†][+] 14Эгер шейле эден болсалар, онда Месихиң ганы аркалы хас-да бейик ишлер эдип болар! Шейдип, Месих эбеди Рухуң гудраты аркалы Өзүни мүйнсүз гурбанлык хөкмүнде Худая хөдүрледи. Онуң дөкен ганы бизиң выжданымызы өлүме элтйән ишлерден пәклейәр, шонда биз дири Худая гуллук эдйәрис[+]. 15Шу себәпли хем чагырыланлары Худайың[†] вада эден эбеди мирасына[†] говшурмак үчин, Иса[†] Месих тәзе әхтиң Бинятчысы болды. Олары овалкы әхт дөврүнде эден гүнәлериниң җезасындан азат этмек үчин Ол гурбан болды[+]. 16Вада боюнча хайсыдыр бир весъетнама бар болса, онда весъетчиниң өлендигини субут этмек герек. 17Себәби весъетнама диңе весъетчиниң өлүминден соңра гүйҗе гирйәндир. Весъетчи дирикә, весъетнаманың асла гүйҗи ёкдур. 18Шоңа гөрә өңки әхт хем ган[†] дөкүлйәнчә гүйҗе гирмеди. 19Муса Кануның әхли буйругыны тутуш халка ыглан этди. Соңра гырмызы йүң хем бир богдак кәкилик оты билен гөлелериң[*] ганыны ве сувы Канун язгыларының, әхли халкың үстүне сепип:[+] 20[+]«Бу Худайың сизиң билен эден әхт ганыдыр» дийди[+]. 21Шонуң ялы хем, Муса чадырың ве сежде этмекде уланылян әхли затларың хем үстүне ган сеперди[+]. 22Хакыкатданам, әхли зат Мукаддес[†] Канун боюнча ган билен пәкленйәр. Ган дөкүлмезден хич бир гүнә багышланмаяр[+]. 23Шейлеликде, гөкдәки затларың ердәки нусгаларының бу гурбанлыклар билен пәкленмеги герекди. Эмма гөкдәки затларың өзлери булардан хас оңат гурбанлыклары талап эдйәрди[+]. 24Месих ынсан эли билен ясалан ве асыл нусганың йөне бир гөрнүши[†] болан иң мукаддес отага гирмеди. Ол бизиң үчин Худайың хузурында хәзир болуп, гөкдәки мукаддес отага гирди[+]. 25Баш руханы[†] иң мукаддес отага хер йыл гирип, гурбанлык җанлысының ганыны хөдүр эдйәрди, эмма Месих гөге гирмек үчин Өзүни өвран-өвран гурбан этмеди. 26Бейле болса, Месих дүнйә ярадылалы бәри өвран-өвран эҗир чекмели боларды. Муңа дерек Ол адамларың гүнәлерини ювмак үчин Өзүни гурбан этмек билен ахыркы дөвүрде бир гезек гелди[+]. 27Ынсаның такдырында бир гезек өлүм бардыр, ондан соң Худайың өңүнде хасап бермелидир[+]. 28Эдил шонуң ялы, Месих хем көп адамларың гүнәлерини ювмак үчин, бир гезекде гурбан болды. Эмма Ол икинҗи гезек геленде, гүнәлери ювмак үчин дәл-де, эйсем Өзүне интизарлык билен гарашянлары халас этмек үчин гелер[+].

#### 10-нҗы бап


Иң соңкы гурбанлык

1Мусаның кануны[†] гелҗекки оңат затларың өзи дәл-де, шол затларың көлегесидир. Шу себәпли Канун хер йыл үзнүксиз хөдүрленен шол бир гурбанлыклар[†] билен Худая сыгынянлары хич хачан кәмил эдип билмейәр[+]. 2Эгер кәмил эдип билйән болсады, онда гурбанлык хөдүрлемек бес эдилмезмиди? Чүнки сежде эдйәнлер гүнәден бир гезекде пәклененлеринден соң, оларың выжданы гүнәлериниң пәкленмегине гайдып мәтәч болмазды. 3Эмма ол гурбанлыклар хер йыл ынсанлара гүнәлерини ятладярды[+]. 4Себәби өкүзлериң, эркечлериң ганы билен гүнәлери ювмак мүмкин дәлдир. 5[+]Шонуң үчин Месих[†] дүнйә геленде, Худая шейле дийди:

«Гурбанлык билен садаканы[†] Сен ислемедиң;
эмма Маңа бир беден тайынладың[+].
6Якма гурбанлыгы,[†] гүнә гурбанлыгы
Сениң гөвнүңден турмады[+].
7Шонда дийдим: „Ине, Мен! Китапда Мен барада язылгы.
Эй, Худайым,[†] ислегиңи берҗай этмәге, ине, Мен гелдим“».

8Месих илки билен Кануның талап эдйән гурбанлыклары барада сөз ачып, Худая: «Сен гурбанлык билен садаканы ислемедиң, якма хем гүнә гурбанлыгы-да гөвнүңден турмады» дийди. 9Соңра-да: «Ине, Мен, Сениң ислегиңи берҗай этмәге гелдим[*]» дийди. Шейдип, Месих икинҗи кануны беркарар этмек үчин, биринҗини арадан айыряр. 10Биз бу ислег боюнча, Иса[†] Месихиң бедениниң әхли зат үчин бир гезекде гурбан эдилмеги аркалы мукаддес[†] эдилдик[+]. 11Хер бир руханы[†] хер гүн аяк үстүнде дуруп, дини борчлары ерине етирйәрди ве шол бир гурбанлыклары өвран-өвран хөдүрлейәрди. Эмма бу гурбанлыклар хич вагт гүнәлери ювмагы башармаяр[+]. 12Эмма Месих гүнәлери хемишелик ювян еке-тәк гурбанлыгы хөдүрләнден соң, Худайың сагында отурды[+]. 13Шондан бәри хем Ол душманларының аяк астына салынмагына гарашяр[+]. 14Себәби Ол мукаддес эдйәнлерини еке-тәк гурбанлык билен хемишелик кәмил этди. 15Мукаддес Рух[†] хем бизе бу хакда шаятлык эдйәр. Илки билен Реб[†] шейле диййәр: 16[+]«Ол гүнлерден соң, Мениң олар билен баглашҗак әхтим шудур: Мен канунларымы оларың аңына салып, йүреклерине язарын». 17Соңра Ол: «Мундан бейләк оларың гүнәлерини, языкларыны ятламарын» диййәр[+]. 18Диймек, Худай гүнәлери багышлан болса, мундан буяна гүнә гурбанлык хөдүрлемегиң гереги ёк.


Берк ынам билен Худая якынлашалың

19Шонуң үчин хем, эй, доганлар, Исаның ганы аркалы инди биз Иң мукаддес отага[†] батыргайлык билен гирип билйәрис[+]. 20Иса Өз өлүми аркалы бизе чадырдакы ички тутудан гечйән ве Худая барян тәзе яшайыш ёлуны ачып берди[+]. 21Инди бизиң Худайың халкына җогапкәр бейик Руханымыз бардыр. 22Шоңа гөрә, чын йүрекден ве берк ынам билен Худая якынлашалың. Месих калбымызы Өз ганы билен пәкләп, бизи выждан языгындан азат этди ве беденимизи арасса сув билен ювды[+]. 23Инди ыкрар эден умыдымызы икирҗиңленмән берк саклалың, чүнки вада берен Худай ынамдардыр[+]. 24Бири-биримизи сөймәге ве оңат ишлер этмәге хөвеслендирмек барада пикирленелиң. 25Кәбир адамларың эндик эдиши ялы, йыгнанышмагымызы гоймалың. Гайтам, Исаның гелҗек гүнүниң голайландыгыны билип, бири-биримизи хас-да рухландыралың[+]. 26Эгер биз хакыкат билимини кабул эденимизден соңам билгешлейин гүнә этсек, гүнәлери багышламак үчин инди гурбанлык ёкдур[+]. 27Диңе гарашылян ховплы хөкүм гүни ве Худайың душманларыны якып-яндырыҗы от бардыр[+]. 28Мусаның кануныны рет эден адам ики я-да үч шаядың гүвәси билен рехимсиз өлдүрилйәрди[+]. 29Шейле болса, Худайың Оглуны аяк астына салана ондан-да агыр җезаның гарашяндыгыны гөз өңүне гетирип гөрүң! Месихиң әхт[†] ганы билен пәкленип, соңам муны мурдар[†] хасаплаяның ве мерхемет Рухуны рысва эдйәниң халы ничик болар[+]? 30[+]Шейле хем биз бу сөзлери айдан Худайы танаярыс: «Өч Мениңкидир, җезаландырҗак Мендирин», шейле хем: «Реб Өз халкының үстүнден хөкүм чыкарар»[+]. 31Хава, дири Худайың элине дүшмек элхенчдир![+]

32Өңки гүнлериңизи ядыңыза салың. Шонда сиз Худайдан нурланып, җебир-җепалара дөз гелипдиңиз. 33Сиз бир тарапдан, хеммелериң өңүнде кемсидилмелере ве мушакгатлара сезевар эдилдиңиз, бейлеки бир тарапдан, шейле ягдая учранларың дердини дең чекишдиңиз. 34Туссагдакыларың-да дертлерини[*] дең чекишдиңиз, өзүңизде хас оңат хем бакы байлыгың бардыгыны билип, эмләгиңизиң алынмагыны шатлык билен кабул этдиңиз[+]. 35Шонуң үчин хем, ынамыңызы йитирмәң, мунуң сылагы улудыр. 36Сабыр-такатлы болуп, Худайың ырадасыны берҗай эдиң, шонда Худайың вадасына говшарсыңыз.

37[+]Мукаддес Язгыларда шейле язылгыдыр:

«Ене аз салымдан
шол Гелҗек хөкман гелер, эгленмез.
38Мениң догручыл халкым иман билен яшар,
эгер имандан дәнсе, ондан разы болмарын»[+].

39Биз имандан дәнип, хеләк болян дәл-де, иманымыза садык болуп, халас болян адамлардандырыс.

#### 11‑нҗи бап


Иман нәме?

1Иман умыт эдйән затларымыза бил багламак ве гөрмейән затларымыза ынанмакдыр[+]. 2Ата-бабаларымыз иман аркалы Худайы[†] хошнут этдилер. 3Биз әлем-җаханың Худайың буйругы билен ярадыландыгына, шейле хем, гөрүнйән затларың гөрүнмейән затлардан дөрәндигине иман аркалы дүшүнйәрис[+]. 4Хабыл иман аркалы Худая Кабылдан хас говы садака[†] хөдүрледи. Худай Хабылың садакасындан хошал болуп, оны иманы аркалы догручыл адам сайды. Хабыл өлен хем болса, иман аркалы хәзирем геплейәр[+]. 5Иман аркалы Ханок ёкары алынды, ол өлүм гарасыны гөрмеди. Хич ким оны тапып билмеди, себәби Худай оны ёкары алды. Ханок ёкары алынмазындан өңем Худайың гөвнүнден турупды[+]. 6Иман этмейән адам хич вагт Худайы хошнут эдип билмез. Худая якынлашан адам Онуң барлыгына ве Өзүни агтарянлары сылаглаҗакдыгына ынанмалыдыр. 7Нух ичерсиндәкилериң халас болмагы үчин иман аркалы бир гәми ясады. Ол хениз болмадык вакалар хакда Худайдан дуйдурыш аланда, Ондан горкуп, Оңа гулак асды. Шейлеликде, бүтин дүнйә җеза сезевар болды, Нух болса иманы аркалы акланды[+]. 8Мүлк эдип берен юрдуна ибермек үчин Худай Ыбрайымы чагыранда, ол иман аркалы Оңа табын болды, нирә баряндыгыны билмезден ёла дүшди[+]. 9Иман аркалы ол Худайың вада берен юрдунда гелмишек болуп орнашды. Ысхак билен Якуп хем Ыбрайым ялы бу ят юртда чадырда яшадылар, себәби оларам Худайың берен шу вадасының мирасдарларыды[+]. 10Чүнки Ыбрайым Худай тарапындан бина эдилйән ве гурулян берк бинятлы шәхере гарашярды[+]. 11Өзүниң гаррандыгына ве аялы Сараның[†] өнелгесиздигине гарамаздан, Ыбрайым иман аркалы перзент гөрди. Себәби ол вада берен Худайың садыкдыгына ынанды.[*][+] 12Шейлеликде, яшы бирчене баран бу бир адамдан гөкдәки йылдызлар дей ве деңиз кенарындакы чәгелер дей сан-саҗаксыз несил дөреди[+]. 13Бу адамларың хеммеси иң соңкы демине ченли Худая иман эдип яшадылар. Олар вада эдилен юрда говушмасалар-да, ол ери узакдан гөрүп шатландылар. Өзлериниң ер йүзүнде гелмишек хем ятдыкларыны боюн алдылар[+]. 14Гелмишекдиклерини боюн алян адамлар өзлериниң бир ватан агтаряндыкларыны айдың гөркезйәрлер. 15Эгер олар чыкып гайдан юртларыны күйсейән болсадылар, онда ызларына доланмагың алаҗыны тапардылар. 16Эмма олар хас говусыны, ягны гөкдәки ватаны арзув эдйәрдилер. Шонуң үчин Худай Өзүни оларың Худайы дийип атландырмакдан утанмаяр. Худай хатда олар үчин бир шәхер тайынлады[+].

17-18[+]Худай Ыбрайымы сынанда, Ыбрайым иман аркалы Ысхагы гурбанлык хөкмүнде хөдүрледи. Худай оңа: «Сениң адың Ысхагың несли аркалы довам эдер» дийип вада берен хем болса, Ыбрайым шол ялңыз оглуны гурбанлык этмәге тайярды[+]. 19Ыбрайым Худайың өлүлери дирелтмеги башаряндыгына ынанярды. Шоңа гөрә-де, ол Ысхагы дири гайдып алды[+]. 20Иман аркалы Ысхак хем болҗак затлар хакда Якуп билен Ысава пата[†] берди[+]. 21Якуп бу дүнйәден өтмели пурсады геленде, хасасына сөенип, Юсубың ики оглуна иман аркалы пата берди ве Худая сежде этди[+]. 22Юсуп хем өлүм яссыгында ятырка, ысрайыл[†] халкының Мүсүрден чыкҗакдыгыны айдып, өз җеседи барада иман аркалы буйрук берди[+]. 23Муса догланда, ата-энеси оны иман аркалы үч ай гизләп саклады. Олар огланың үйтгешикдигини гөрүп, патышаның перманындан[†] горкмадылар[+]. 24Улалып, кемала геленде, Муса иман аркалы фараоның[†] гызының оглы дийлип таналмакдан боюн гачырды[+]. 25Ол гүнә газанып, вагтлайын леззетли дурмушда яшандан, Худайың халкы билен биле хорлук чекмеги өзүне рова гөрди[+]. 26Муса Месихиң[†] угрунда кемсидилмелерини Мүсүриң хазыналарындан хас улы байлык сайды, себәби ол өзүниң алҗак бейик сылагына умыт баглаярды[+]. 27Ол патышаның газабындан горкман, иман аркалы Мүсүри терк этди. Гөзе Гөрүнмейәни гөрени үчин сайлан ёлунда берк дурды[+]. 28Муса иман аркалы Песах гурбанлык җанлысыны өлдүрмеги ве оларың ганыны гапының сөелерине чалмагы буюрды. Ол муны ысрайыл халкының новбахар огулларына Өлүм перишдесиниң[†] эл дегирмезлиги үчин этди[+]. 29Иман аркалы ысрайыллар Гызыл деңизден[†] гуры ерден гечйән дек гечдилер. Мүсүрлилер хем гечмәге сынанышып, гарк болдулар[+]. 30Ысрайыл халкы еди гүнләп Ерихоның дашындан айланандан соң, иман аркалы диварлар йыкылды[+]. 31Иманы аркалы лолы[†] Рахап[†] хеләк болмады. Ол ысрайыл ичалыларыны достлуклы гаршыландыгы үчин, Худая табын болмадыклар билен биле өлдүрилмеди[+]. 32Башга ене нәме айдайын? Гидегон, Барак, Шимшон, Ефтах хакда, Давут, Шамувел ве бейлеки пыгамберлер[†] хакда гүррүң бермәге вагтым ёк[+]. 33Иман аркалы олар энчеме патышалыгы еңдилер, юрды адалатлы[†] доландырдылар, вадалара етдилер, арсланларың агзыны багладылар,[+] 34ловлаян оды өчүрдилер, гылыҗың тыгындан гачып гутулдылар, эҗиз болсалар хем гүйчден долдулар, сөвешде кувватланып, кесеки гошунлары дерби-дагын этдилер[+]. 35Аяллар өлен якынларыны дирелен халда ызына алдылар. Кәбирлери болса дирелишден соң хас оңат яшайша говушмак үчин, азат болмакдан йүз өврүп, җебир-сүтеме дөз гелдилер[+]. 36Башга бирилери кемсидилмелере сезевар эдилип гамчыландылар, зынҗырлар билен багланып, зындана ташландылар[+]. 37Оларың кәбирини дашладылар, беденлерини кесип, икә бөлдүлер[*], гылычдан гечирип өлдүрдилер. Кәбирилер гоюн ве гечи дерисини гейип, сергезданчылык этдилер, мәтәчликде яшадылар, зулум астында ызарланып, хорлук чекдилер[+]. 38Дүнйә олара лайык дәлди. Олар чөллерде, дагларда энтедилер, говакларда, көвеклерде гизлендилер[+]. 39Оларың хеммеси иман аркалы Худайың өвгүсини газанан хем болсалар, оларың хич бири Худайың вадасына говушмады. 40Себәби Худай бизиң үчин хас оңат бир зады тайынлапды. Ол Өзүне садык болан бу адамларың бизиң билен бирликде кәмил болмагыны иследи[+].

#### 12‑нҗи бап


Реб[†] сөййәнини тербиелейәндир

1Бизи шейле көп шаятларың гуршаяндыгы үчин, пәсгелчилик дөредйән хер хили йүки ве бойнумыздан япышан гүнәлери ташлалың-да, өңүмизде дуран ярышда сабырлылык билен ылгалың[+]. 2Гелиң, гөзүмизи иманымызың гөзбашы ве кәмиллешдириҗиси Иса[†] дикелиң. Ол гелҗекдәки шатлыга говушмак үчин, масгарачылыгы хич сайып, хачдакы өлүме дөз гелди ве Худайың[†] тагтының сагында отурды[+]. 3Сиз арып, рухдан дүшмез ялы, Иса хакда пикир эдиң. Ол гүнәлилер тарапындан көп эзъет чекип, хеммесине чыдады[+]. 4Гүнә гаршы алып барян сөвешиңизде, сиз энтек ганыңыз дөкүлйәнчә гаршылык гөркезмедиңиз[+]. 5[+]Үстесине-де, Худайың сизе Өз перзентлери хөкмүнде айдан бу өвүт-несихатыны-да унутдыңыз:

«Оглум, Реббиң тербиесине бипервай болма,
Онуң кәйинҗине рухдан дүшме[+].
6Чүнки Реб сөййәнини тербиелейәндир,
кабул эден перзендине темми берйәндир».

7Тербиеленмекде чыдамлы болуң. Чүнки Худай сизи Өз перзентлери кимин тербиелейәр. Эйсем, хайсы огла атасы тербие бермейәр[+]? 8Эгер Худай сизи хеммелери тербиелейши ялы тербиелемесе, онда сиз Худайың перзенди дәл-де, чөп дүйбүсиңиз. 9Мундан башга-да, бизе тербие берен дүнъеви аталарымыз барды, биз олара хормат гойярыс. Эгер шейдйән болсак, рухы Атамыза хас-да берк табын болуп яшамалы дәлми? 10Аталарымыз бизе өз билишлерине гөрә, гысга вагтлык тербие берипдилер. Худай болса бизиң хем Онуң ялы пәк болуп билмегимиз үчин бизе тербие берилйәр[+]. 11Адам тербие аланда шатланмаяр, гайтам, агыры чекйәр. Эмма шейле тербие аландан соңра, ол догрулыкда ве парахатлыкда яшаяндыр.

12Шонуң үчин эҗиз голлара гуҗур бериң, эпилен дызлара кувват бериң![+] 13[+]«Аякларыңыз үчин догры ёлы сайлап алың». Шейдип, гой, араңыздакы эҗиз ве агсак адамлар йыкылмасынлар, терсине, шыпа тапсынлар[+].


Худайы рет этмәң

14Хеммелер билен оңшуклы болуң. Халал яшамага дырҗашың, ёгса Ребби гөрүп билмерсиңиз[+]. 15Хүшгәр болуң, хич ким Худайың мерхеметинден махрум болмасын. Бир аҗы көк гөгерип, сизе эзъет бермесин, көп адамлар мунуң билен зәхерленмесин[+]. 16Хич ким зынахорлык этмесин, новбахарлык хакыны бир окара нахара сатан Ысав ялы Худая әсгермезлик этмесин[+]. 17Билшиңиз ялы, бираз вагтдан соңра Ысав атасының патасыны[†] алмак иследи, эмма рет эдилди. Мунуң үчин гөзяш дөкүп ялбарса-да, эдилен карары үйтгедип билмеди[+].

18Сизиң якынлашан дагыңыз элләп гөрүп болян Синай[†] дагы ялы дәлдир. Синай дагында алавлы от янярды, дагың үстүни түмлүк, гара булут өртүп, гай-харасат турярды,[+] 19сурнай сеси яңланып, Худайың овазы эшидилйәрди. Муны эшиден адамлар Худайың өзлерине икиленч геплемезлиги үчин ялбарыпдылар[+]. 20[+]Себәби: «Дага хатда хайван хем галташса, дашлансын» диен Худайың буйругына олар чыдап билмәндилер[+]. 21[+]Гөрнүш[†] шейле бир горкунчды велин, Мусаның өзи: «Горкудан яңа титрейәрин» дийипди[+]. 22Сиз болса Сион[†] дагына, дири Худайың шәхери болан гөге дегишли Иерусалиме,[†] шагалаңлы үйшмелеңе йыгнанан мүңлерче перишделериң[†] хузурына голайлашдыңыз[+]. 23Худайың перзентлериниң йыгнагына голайлашдыңыз, оларың атлары гөкде языландыр. Хеммәниң Казысы болан Худайың хузурына гелдиңиз. Худайың овал-башдан кәмиллиге етирен адамларының өңүне гелдиңиз[+]. 24Сиз тәзе әхтиң Бинятчысы Исаның хузурына гелдиңиз. Хабылың өч алмага гыгырян ганына дәл-де, эйсем гүнәлеримизи ювмак үчин сепилен Исаның ганына якынлашдыңыз[+].

25Үнс бериң, өзүңизе геплейән Худайдан йүз өвүрмәң! Өзлерине ерде Гепләни рет эденлеринде, гачып гутулып билмедик болсалар, онда биз гөкде Гепләнден йүз өврәйсек, җезадан асла гутулмаҗакдыгымыз месе-мәлим гөрнүп дур ахыры[+]. 26[+]Шол вагт Худайың сеси ери сарсдырыпды, эмма инди Ол: «Мен ене бир гезек диңе ери дәл, гөги-де сарсдырарын» дийип сөз берди[+]. 27«Ене бир гезек» диен сөз титрәйҗек затларың, ягны ярадылан затларың арадан айрылҗакдыгыны, ыранмаз затларың эбеди галҗакдыгыны аңладяр[+]. 28Шонуң үчин хем ыранмаз патышалыга говшандыгымыз үчин шүкүр эделиң. Худайы хошнут этмек үчин Оңа табынлык хем горкы билен сежде эделиң,[+] 29себәби Худайымыз якып-яндырыҗы отдур[+].

#### 13‑нҗи бап


Соңкы өвүт-несихатлар

1Бири-бириңизи доганлык сөйгүси билен сөйүп яшаң![+] 2Мыхмансөер болуң. Чүнки мыхмансөер адамларың кәбири перишделериң[†] кимдигини билмезден олары мыхман алдылар[+]. 3Туссагдакы доганларыңызы унутмаң, өзүңиз хем шолар билен туссагда болян кимин, олары ятлап дуруң. Хорлук чекйәнлери унутмаң, өзүңизи оларың орнуна гоюп гөрүң[+]. 4Гой, хеммелер ника хормат гойсун, әр-аял дүшеги гүнә билен хапаланмасын. Худай[†] ахлаксызлары ве зынахорлары хөкүм эдер[+]. 5[+]Пулуң ышкына дүшмәң. Элиңиздәки барына канагат эдиң. Себәби Худай: «Мен сизи хич вагт еке ташламарын, терк этмерин» дийди[+]. 6[+]Шоңа гөрә-де, биз ынам билен шейле диййәрис: «Реб[†] – тарапдарым, мен горкмаярын, ынсан маңа нәме эдип билсин?»[+].

7Худайың сөзүни сизе етирен ёлбашчыларыңызы яда салың. Оларың нәхили говы дурмушда яшап гечендиги барада пикир эдиң. Оларың садыклыгындан гөрелде алың[+]. 8Иса[†] Месих[†] дүйн хем, бу гүн хем, эбедилик Шолдур, Ол үйтгемейәндир[+]. 9Хер хили кесеки таглыматлара көңүл берип, ёлуңызы урдурмаң. Калбыңызың ийип-ичмек адатларындан дәл-де, Худайың мерхеметинден беркемеги оңатдыр. Себәби ийип-ичмек адатларына эерйәнлер мундан хич хили хайыр гөрен дәлдир[+]. 10Бизиң бир гурбанлык сыпамыз[†] бардыр, йөне Мукаддес чадырда[†] хызмат эдйән руханыларың[†] ондан иймәге хакы ёкдур. 11Гурбанлык малларының ганыны баш руханы Иң мукаддес отага[†] гетирип, гүнә үчин хөдүрлейәр, эмма оларың маслыгы дүшелгеден дашарда якыляр[+]. 12Шоңа гөрә, Иса хем шәхер дервезесинден дашарда эҗир чекип өлди. Ол халкыны Өз ганы билен пәкледи[+]. 13Гелиң, бизем Онуң чыдан кемсидилмелерине чыдап, дүшелгеден дашары – Онуң янына гиделиң,[+] 14чүнки бизиң бу ерде бакы шәхеримиз ёкдур, биз гелҗекки бакы шәхере гарашярыс. 15Шонуң үчин хем Иса аркалы Худая гурбанлык хөкмүнде хемише өвги багыш эделиң. Онуң адына алкыш айдалың![+] 16Ягшылык этмеги ве элде барыңызы бейлекилере эчилмеги унутмаң, себәби шунуң ялы садакалар[†] Худая яраяндыр[+].

17Ёлбашчыларыңызың сөзүне гулак асың, олара табын болуң. Олар сизиң җаныңыз үчин Худая хасабат берерлер. Оларың сөзүне гулак асың, себәби олар сизе гөзегчилик эдйәндирлер. Гой, олар борчларыны шатлык билен ерине етирсинлер, гайгы-хасрат чекмесинлер, ёгсам, мунуң сизе пейдасы дегмез. 18Бизиң үчин Худая дилег эдиң. Биз выжданымызың арассадыгына ынанярыс ве хемме тарапдан хемише хормата мынасып болуп яшамак ислейәрис[+]. 19Яныңыза басым доланып бармагым үчин дилег этмегиңизи айратын хайыш эдйәрин.

20-21Ислегини амала ашырмагымыз үчин, гой, парахатлык берйән Худай бизи[*] әхли герекли затлар билен үпҗүн этсин. Ол Реббимиз Исаны эбедилик әхт[†] баглашян ганы аркалы өлүмден дирелтди ве Оны Өз халкының бейик Чопаны эдип белледи. Гой, Худай Өзүни хошнут эдйән ишлери этмегимиз үчин, Иса Месих аркалы бизи[*] кәмиллешдирсин. Иса Месихе бакы шан-шөхрат[†] болсун! Омын.[†][+]

22Эй, доганлар, сизе язан бу гысга хатымдакы өвүт-үндевлерими чын йүрекден кабул этмегиңизи хайыш эдйәрин. 23Доганымыз Тимотеосың туссаглыкдан бошандыгындан хабарлы болмагыңызы ислейәрин. Яныма гелен бадына, сизи гөрмәге өзүм билен биле оны хем алып барарын[+]. 24Әхли ёлбашчыларыңыза ве Худайың тутуш халкына салам айдың. Италиялы доганлар сизе салам ёллаярлар. 25Хеммәңизе Худайың мерхемети яр болсун![*]

### Аянлык


Гириш

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]


#### Гириш


Ёханна гелен аянлык


Ёханна гелен аянлык Иса Месихе Реб хөкмүнде иман эдип, Оңа эерен месихилериң ызарланан дөврүнде язылды. Авторың эсасы максады иман угрундакы шейле ызарланмалар ве җебир-җепалар дөврүнде иманлылары рухландырып, олара умыт бермекден ыбаратдыр. Ол окыҗыларыны шейле дөвүрде өз иманларына садык галмага чагыряр.

Китап эсасан-да нышанлар аркалы беян эдилен аянлыклардан ве гөрнүшлерден ыбаратдыр. Оларың нышанлар аркалы берлен беяны шол дөвүрде яшан месихилер үчин дүшнүкли болса-да, бизиң дөврүмиз үчин гизлин сыр болуп дуряндыр. Айдымларың, сазларың, гошгуларың мовзуклары ялы, бу китабың хем мовзугы дүрли гөрнүшлер топары аркалы дүрли тәрлерде өвран-өвран гайталаняр. Китабың дүшүндиришлериниң дүрли-дүрлүдигине гарамаздан, онуң эсасы мовзугы айдыңдыр: Худай бизиң Реббимиз Иса Месих аркалы Өз душманларыны, шол санда иблиси гутарныклы ве долы еңҗекдир. Бу еңиш долы амала ашандан соң Худай Өзүне садык галан халкыны тәзе гөгүң ве тәзе ериң ялканышлары билен сылаглаҗакдыр.

Гириш 1:1-8
Ачык гөрнүш ве еди йыгнага хат 1:9–3:22
Гөкдәки тагт 4:1–4:11
Еди мөхүр билен мөхүрленен хат 5:1–8:1
Еди сурнай 8:2–11:19
Аждарха ве ики җандар 12:1–13:18
Дүрли гөрнүшлер 14:1–15:8
Худайың газабы ве еди кәсе 16:1-21
Бабыл вейран эдилйәр, җандар, галп пыгамбер ве иблис еңилйәр 17:1–20:10
Иң соңкы хөкүм 20:11-15
Тәзе гөк, тәзе ер ве тәзе Иерусалим 21:1–22:5
Җемлеме 22:6-21

#### 1‑нҗи бап

1Бу китап Иса[†] Месихиң[†] берен аянлыгыдыр. Худай[†] якын вагтда болмалы вакалары Өз бенделерине аян этмек үчин, бу аянлыгы Иса Месихе берди. Иса Месих хем оны Худайың перишдеси[†] аркалы Өз гулы Ёханна аян этди[+]. 2Ёханна хем Худайың Иса Месих барадакы хабарыны, ягны гөрен затларының барыны шаят хөкмүнде беян этди[+]. 3Бу пыгамберлик[†] сөзлерини йыгнага окап берйән багтлыдыр! Бу сөзлери эшидип, олары ерине етирйән багтлыдыр, чүнки бу пыгамберлигиң берҗай болмалы вагты голайдыр[+].


Еди йыгнага салам

4Азия[†] велаятындакы еди йыгнага мен Ёханнадан догайы салам! Озал болан, хәзир хем бар, гелеҗекде хем болҗак Худайың, Онуң тагтының өңүндәки Худайың еди Рухуның мерхемети сизе яр болсун![+] 5-6Өлүмден илкинҗи болуп дирелен, дүнйә шаларының Хөкүмдары болан садык шаят Иса Месихиң мерхемети ве парахатлыгы сизе яр болсун!

Шөхрат[†] ве гудрат бакы Месихиңкидир! Чүнки Ол бизи сөенсоң, ганыны дөкүп, гүнәлеримизден азат этди. Ол бизден Шалык ярадып, Атасы Худая хызмат этмек үчин бизи руханылар[†] белледи. Омын![†][+] 7[+]Ине, Ол булутларың арасы билен гелйәр! Оны хеммелер, хатда Оны дешим-дешим эденлер хем гөрер. Дүнйәниң әхли халклары Ол себәпли агларлар. Бу догрудан-да шейле болар! Омын[+]. 8Хөкмүрован Реб[†] шейле диййәр: «Алфа ве Омега[*] Мендирин[*]. Мен озал болан, хәзир бар, гелеҗекде хем болҗак Хөкмүрован Ребдирин».


Ёханна Ынсан Оглуна меңзеш Бирини гөрйәр

9Иса Месихиң шәгирди хөкмүнде гөргүлере, Худайың Шалыгына[†] ве чыдамлылыга шәрикдешиңиз болан мен Ёханна доганыңыз Патмос диен адададым. Мен Хош Хабары вагыз эдип, Иса Месих хакда шаятлык эденим себәпли бу ада сүргүн[†] эдилипдим[+]. 10Реббиң гүнүнде Оңа сежде эдйәркәм, мениң үстүме Мукаддес Рух[†] инди. Онсоң мен еңсе тарапымда сурнайыңкы ялы гүйчли бир сес эшитдим. Ол сес:[+] 11«Гөрйәнлериңи яз-да, оны еди йыгнага: Эфесе, Измире, Пергамона, Тиятира, Сардисе, Филаделфия ве Лаодикия ёлла» дийди. 12Мен өзүм билен геплешйәни гөрҗек болуп, сес гелен тарапа өврүлдим. Өврүленимде, еди алтын чыраданы,[+] 13[+]оларың арасында болса ынсан оглуна меңзеш Бирини гөрдүм. Онуң эгниндәки лыбасы топугына дүшүп дурды, билинде болса алтындан гушагы барды[+]. 14Онуң сачлары йүң ялы, гар ялы ап-акды, гөзлери алавлаян от ялыды,[+] 15аяклары күреде гызардылан мис ялы ялпылдаярды, сеси әгирт умманың гүввүлдиси ялыды[+]. 16Саг элинде еди йылдыз барды, агзындан ики йүзли кесгир гылыч чыкып дурды. Онуң йүзи сүйргүнортаның Гүни кимин парлаярды[+]. 17Мен Оны гөрен бадыма өли кимин аякларына йыкылдым. Эмма Ол элини эгниме гоюп, шейле дийди: «Горкма! Илкинҗи ве Ахыркы Мендирин[+]. 18Мен диридирин. Өлүдим, йөне, ине, инди эбедилик диридирин. Өлүмиң-де, өлүлер дүнйәсиниң-де ачары Мендедир[+]. 19Озалкы, шу вагт гөрйәнлериңи ве мундан бейләк гөрҗек затларыңың барыны яз. 20Мениң саг элимде гөрйән еди йылдызың ве еди алтын чыраданың сыры шейле: еди йылдыз еди йыгнагың перишделерини, еди чырадан хем еди йыгнагы аңладяндыр».

#### 2‑нҗи бап


Эфесдәки йыгнага

1«Эфесдәки йыгнагың перишдесине[†] шуны яз:

Еди йылдызы саг элинде Саклаян, еди алтын чыраданың арасында Гезйән шейле диййәр:[+] 2„Мен сениң әхли эденлериңи, шол санда зәхмет чекендигиңи, гайратлыдыгыңы билйәрин. Сениң яман адамлары йигренйәндигиңи хем билйәрин. Сен өзлерини ресул сайянлары сынап, оларың ялан ресулдыкларыны әшгәр этдиң[+]. 3Сен гайратлысың, Мениң угрумда көп мушакгатлара чыдадың, рухдан дүшмедиң. 4Эмма сенде оңламаян бир задым бар: сен Мени илкибашда сөйшүң ялы сөймейәрсиң[+]. 5Шонуң үчин, хайсы белентликден йыкыланыңы ядыңа сал! Тоба эт-де, илкибашда эден ишлериңи амал эт! Эгер тоба гелмесең, яныңа барып, чыраданыңы еринден айрарын. 6Йөне шу эдйәнлериңи велин оңлаярын: сен николачыларың[*] эдйән ишлерини йигренйәрсиң. Мен хем олары йигренйәрин. 7Гулагы бар адам Мукаддес Рухуң[†] йыгнаклара[†] нәме диййәнини эшитсин! Яманлыкдан үстүн гелене Худайың[†] җеннетдәки[†] яшайыш дарагтының мивесинден иймәге ругсат эдерин“»[+].


Измирдәки йыгнага

8«Измирдәки йыгнагың перишдесине шуны яз:

Өлен ве Дирелен, Илкинҗи ве Ахыркы шейле диййәр:[+] 9„Мен сениң мушакгатларыңы ве гарыплыгыңы билйәрин, аслында велин сен байсың! Мен өзлерини яхуды[†] сайянларың саңа дил етирйәндиклерини хем билйәрин. Йөне олар яхудылар дәл-де, шейтаның[†] үйшмелеңидир[+]. 10Гөрҗек гөргүлериңден горкма! Ине, сынамак үчин, иблис[†] сизиң кәбирлериңизи туссаг этдирер. Сиз он гүнләп мушакгат чекерсиңиз. Өлүм ховпы үстүңе абананда-да, садык гал, Мен саңа яшайыш тәҗини берерин[+]. 11Гулагы бар адам Мукаддес Рухуң йыгнаклара нәме диййәнини эшитсин! Яманлыкдан үстүн гелен икинҗи өлүмиң җебирлерине дучар болмаз“»[+].


Пергамондакы йыгнага

12«Пергамондакы йыгнагың перишдесине шуны яз:

Ики йүзли кесгир гылыҗы Болан шейле диййәр:[+] 13„Сениң ниреде яшаяныңы билйәрин, шейтаның тагты хем шол ердедир. Эмма муңа гарамаздан, сен Маңа садык болуп галансың. Сен хатда өз шәхериңде, хава, шейтаның яшаян шәхеринде садык гүвәм Антибиң өлдүрилен гүнлеринде-де Маңа болан иманыңдан дәнен дәлсиң. 14Йөне сенде оңламаян кәбир затларым бар. Сизиң араңызда Билгамың таглыматына эерйәнлер бар. Билгам ысрайыл[†] халкыны гүнәниң торуна салмагың ёлуны Баллага өвретди. Шейдип, ысрайыл халкы бута берлен гурбанлыгы ийип, зына этди[+]. 15Шейле-де, араңызда николачыларың таглыматына эерйәнлер хем бар[+]. 16Тоба эт! Ёгса тизара яныңа барып, агзымдакы гылыч билен олара гаршы уршарын[+]. 17Гулагы бар адам Мукаддес Рухуң йыгнаклара нәме диййәнини эшитсин! Яманлыкдан үстүн чыкана яшырын сакланан маннадан[*] берерин. Мундан башга-да, оңа йүзүне тәзе ат язылгы бир ак даш берерин. Бу ады дашы алҗак адамдан башга хич ким билмез“»[+].


Тиятирадакы йыгнага

18«Тиятирадакы йыгнагың перишдесине шуны яз:

Гөзлери алавлаян от ялы, аяклары мис ялы ялпылдаян Худайың Оглы[†][*] шейле диййәр:[+] 19„Мен сениң әхли эденлериңи, сөйгиңи, иманыңы, хызматыңы ве гайратыңы билйәрин. Сениң хәзирки эдйәнлериңиң озалкылардан көпдүгини хем билйәрин. 20Эмма сенде оңламаян бир задым бар: сен өзүни пыгамбер[†] сайян Изебел атлы аялың эденлерине гечиримлилик эдйәрсиң. Ол Мениң бенделерими өз таглыматы билен аздырып, олара зынахорлык этдирҗек боляр, бута хөдүрленен гурбанлыклардан[†] ийдирҗек боляр[+]. 21Мен оңа тоба этмәге вагт бердим, йөне ол азгынлыгындан йүз өвреси геленок[+]. 22Шонуң үчин-де, Мен оны хассалык дүшегинде ятырарын. Бу аял билен зына эденлере-де, онуң азгынлыгындан[*] йүз өвүрмеселер, җебир-җепа чекдирерин. 23Мен онуң чагаларыны хем өлдүрерин. Шонда хемме йыгнаклар Мениң йүреклери ве пикирлери дерңейәндигими билерлер. Мен сизиң хер бириңизе эден ишлериңизе гөрә җеза берерин[+]. 24-25Эмма сизе, ягны Тиятирадакы Изабелиң бу таглыматына эермедиклериң ве ‘шейтаның сырлары’ дийилйәнлери билмейәнлериң барына шуны айдярын: эгер иманыңызы Мен гелйәнчәм сакласаңыз, сизиң үстүңизе башга зат йүклемерин[+]. 26-28[+]Атамың Маңа ыгтыяр берши ялы, Мен хем яманлыкдан үстүн чыкана, Мениң ырадамы ахыра ченли берҗай эдене миллетлериң[†] үстүнден ыгтыяр берерин. Ол миллетлери демир хасасы билен доландырар; олары күйзегәриң голчасы дей чым-пытрак эдер. Мен оңа даң йылдызыны хем берерин[+]. 29Гулагы бар адам Мукаддес Рухуң йыгнаклара нәме диййәнини эшитсин!“»[+]

#### 3‑нҗи бап


Сардисдәки йыгнага

1«Сардисдәки йыгнагың перишдесине[†] шуны яз:

Худая хызмат эдйән еди Рухы Доландырян, элинде еди йылдызы Саклаян шейле диййәр: „Мен сениң әхли эденлериңи билйәрин. Сен дири хасаплансаң-да, өлүсиң[+]. 2Оян! Өзүңде галан ве өлҗек болуп дуран затлары беркит. Себәби Худайың[†] назарында ишлериңиң бири-де кәмил дәл экен. 3Эшиденлериңи ве өврененлериңи яда сал, олары берҗай эт-де тоба гел. Оянмасаң, бир огры ялы барарын. Мениң хайсы сагатда үстүңе барҗагымы-да билмән галарсың[+]. 4Йөне Сардисде өз лыбасыны хапаламадык бирнәче адам бар. Олар Мениң билен ак лыбаслара бесленип гезерлер, себәби муңа мынасыпдырлар[+]. 5Яманлыкдан үстүн гелен хем ак лыбаса бесленер. Мен онуң адыны яшайыш китабындан өчүрмерин, Атамың ве Онуң перишделериниң хузурында адының бу китапда языландыгыны тассыкларын[+]. 6Гулагы бар адам Мукаддес Рухуң[†] йыгнаклара[†] нәме диййәнини эшитсин!“»[+]


Филаделфиядакы йыгнага

7«Филаделфиядакы йыгнагың перишдесине шуны яз:

Бу хабар мукаддес[†] ве хакыкы Боландандыр. Ол Давут ачарының Эесидир. Онуң ачан гапысыны хич ким япып билмез. Онуң япан гапысыны хич ким ачып билмез. Ине, Ол шейле диййәр:[+] 8„Сениң әхли эденлериңи билйәрин. Ине, өңүңде бир гапыны ачып гойдум, оны хич ким япып билмез. Гүйҗүңиң аздыгыны хем билйәрин. Йөне муңа гарамаздан, Мениң сөзүми берҗай этдиң, адымдан дәнмедиң. 9Мен шейтаның[†] үйшмелеңини гелип, аягыңа йыкылмага меҗбур эдерин, олар сени сөййәндигими билерлер. Олар өзлерини яхуды[†] сайсалар-да, олар асла яхуды дәл, олар ялан алдаярлар[+]. 10Сен буйрукларымы берҗай эдип, иманда берк дурдуң. Шоңа гөрә-де, ер йүзүниң яшайҗыларыны сынамак үчин бүтин дүнйәниң үстүнден инҗек сынаг пурсадында сени горарын[+]. 11Мен басым барарын. Тәҗиңи хич ким алмаз ялы, иманда берк дур[+]. 12Яманлыкдан үстүн гелени Худайымың ыбадатханасының[†] диреги эдерин. Ол шол ерде бакы галар. Мен онуң маңлайына Худайымың адыны ве Худайымың шәхериниң адыны язарын. Бу шәхер гөкден, Худайымың хузурындан инйән тәзе Иерусалимдир.[†] Мен онуң маңлайына Өз адымы хем язарын[+]. 13Гулагы бар адам Мукаддес Рухуң йыгнаклара нәме диййәнини эшитсин!“»[+]


Лаодикиядакы йыгнага

14«Лаодикиядакы йыгнагың перишдесине шуны яз:

Садык ве догручыл Шаят, Худайың яраданларының Башы, Омын[†] дийип Атландырылян шейле диййәр:[+] 15„Сениң әхли эденлериңи билйәрин, сениң не совук, не-де гызгындыгыңы билйәрин. Вах, кәшгә совук я гызгын болсадың! 16Сен не гызгын, не-де совук, йөне йылы боланың үчин Мен сени гусарын. 17Сен: ‘Мен байдырын, баяп, зада зар дәлдирин’ диййәрсиң. Аслында велин налаҗедейин, бетбагт, гедай, көр ве ялаңачдыгыңы билмейәрсиң![+] 18Гел, Мен саңа маслахат берейин: баяр ялы, Менден отда арассаланан алтыны сатын ал; ялаңачлыгың айбыны өртер ялы, Менден ак эгин-эшик сатын ал; гөрүп билер ялы, Менден гөзүңе мелхем сатын ал[+]. 19Мен Өз сөййәнлериме кәйәп, олары тербиелейәндирин. Шонуң үчин-де, ыхласлы бол, тоба эт![+] 20Ине, мен ишикде дурын, гапыны какярын. Сесими эшидип, гапыны ачаның өйүне гирерин. Мен онуң билен, ол хем Мениң билен бир сачак башында тагам иер[+]. 21Мен яманлыкдан үстүн гелип, Атам билен Онуң тагтында отурышым ялы, еңиҗә-де Мениң билен Өз тагтымда отурмага ыгтыяр берерин[+]. 22Гулагы бар адам Мукаддес Рухуң йыгнаклара нәме диййәнини эшитсин!“»[+]

#### 4‑нҗи бап


Гөкдәки тагт

1Шондан соң гөкде бир ачык гапыны гөрдүм. Илкибашда мениң билен геплешен, сурнайың сесине меңзейән сес маңа: «Ёкары чык, Мен саңа мундан соң болмалы затлары гөркезейин» дийди[+]. 2Шол пурсадың өзүнде мениң үстүме Мукаддес Рух[†] инди. Мен гөкде бир тагтың дураныны, онуң үстүнде-де Бириниң отурандыгыны гөрдүм[+]. 3Тагтда Отураның кешби яшма, хакык дашлары кимин шөхле сачярды, тагтың төверегинде зүмеррет ялы әлемгошар барды[+]. 4Тагтың төверегинде ене-де йигрими дөрт тагт барды, бу тагтларың үстүнде яшулулар[†] отырды. Оларың эгнинде ак лыбаслары, башларында алтын тәчлери барды[+]. 5Тагтдан йылдырымлар чакярды, батлы сеслер ве гөк гүррүлдиси эшидилйәрди. Тагтың өңүнде еди чыра янып дурды, бу Худайың[†] еди Рухуды[+]. 6Тагтың гаршысында булгур кимин дуры, чүйшеден ясалан ялы бир деңиз барды. Тагтың ортасында ве төверегинде дөрт саны махлук барды. Оларың өңи-де, аркасы-да гөзлерден долуды[+]. 7Биринҗи махлук арслана, икинҗи махлук өкүзе меңзейәрди. Үчүнҗи махлугың йүзи адамың йүзи ялыды, дөрдүнҗи махлук учуп барян бүргүде меңзейәрди[+]. 8Бу дөрт махлугың херсиниң алты ганаты барды. Оларың хемме ери, хатда ганатларының ашагы-да гөзлерден дос-долуды. Олар гиҗе-гүндиз ызыны үзмән:

«Хөкмүрован Реб[†] Худай мукаддесдир,[†]
мукаддесдир, мукаддесдир,
Ол гечмишде барды, хәзир хем бар,
гелеҗекде хем болҗакдыр» – дийип гайталаярдылар[+].

9Махлуклар хер гезек тагтда Отураны, бакы яшаян Худайы шөхратландырып,[†] Оңа хормат билдирип, шүкүр эденлеринде, 10йигрими дөрт яшулы тагтда Отураның өңүнде йүзин дүшүп, бакы яшаян Худая сежде эдйәрдилер, тәчлерини тагтың өңүнде гоюп:

11«Я Реб Худайымыз!

Сен шөхрата, хормата ве гудрата мынасыпсың.
Хемме зады Сен ярадансың.
Әхлиси ырадаңа гөрә дөредилди ве ярадылды» диййәрдилер[+].

#### 5‑нҗи бап


Дүйрленен кагыз ве Гузы

1Мен тагтда Отураның саг элинде дүйрленен бир кагыз гөрдүм. Онуң ики тарапында-да язгылар болуп, еди мөхүр билен мөхүрлененди[+]. 2Соңра гүйчли бир перишдәни гөрдүм. Ол батлы сеси билен: «Дүйрленен кагызың мөхүрлерини дөвмәге[*], оны ачмага ким мынасып?» дийип сораярды. 3Эмма дүйрленен кагызы ачып, оңа середип билҗек адам не гөкде, не ерде, не-де ериң астында барды. 4Мен аҗы гөзяш дөкүп агладым, себәби дүйрленен кагызы ачып, онуң ичине серетмәге мынасып хич ким тапылмады. 5Шонда яшулуларың[†] бири маңа шейле дийди: «Аглама! Ине, Яхуда[†] тиресинден, Давудың көкүнден болан Арслан үстүн чыкды. Ол еди мөхүр билен мөхүрленен дүйрленен кагызы ачмагы башарар»[+]. 6Онсоң мен дамагы чалнан гуза меңзейән бир Гузыны гөрдүм. Гузы тагтың ортасында, дөрт махлук билен яшулуларың арасында дурды. Гузының еди шахы билен еди гөзи барды. Бу гөзлер Худайың[†] бүтин дүнйә иберилен еди Рухудыр[+]. 7Гузы гелди-де, тагтда Отураның саг элинден дүйрленен кагызы алды. 8Ол дүйрленен кагызы элине аланда, дөрт махлук ве йигрими дөрт яшулы Гузының өңүнде йүзин дүшүп, Оңа сежде этдилер. Оларың хер бириниң элинде арфа ве якымлы ыслы түтетгиден[†] долы алтын кәсе барды. Бу якымлы ыслы түтетгилер Худайың халкының дога-дилеглеридир[+]. 9Олар тәзе бир айдым айдярдылар:

Сен мынасыпсың бу кагызы алмага,
хем-де онуң мөхүрлерини дөвмәге.
Чүнки Сен дамагың чалнып, Өз ганың билен,
хер тиреден, хер дилден,
хер халкдан хем-де миллетден
Худай үчин адамлары[*] сатын алансың[+].

10Сен олардан шалык яратдың,

Худайымыза хызмат этмек үчин олары руханы[†] белледиң,
олар ер йүзүнде шалык сүрерлер[*]![+]

11Онсоң мен тагтың, җанлы махлукларың хем-де яшулуларың төверегиндәки перишделери[†] гөрдүм ве оларың сеслерини эшитдим. Олар санардан көпди, мүңлерче мүңди, он мүңлерче он мүңди[+]. 12Олар батлы сес билен:

«Дамагы чалнан Гузы
гүйҗи хем-де байлыгы,
пайхасы хем гудраты,
хорматы хем шөхраты[†]
өвгүлери алмага мынасыпдыр!» диййәрдилер[+].

13Онсоң гөкдәки, ер йүзүндәки, ер астындакы ве деңиздәки хер бир махлугың, әлемдәки бар задың:

«Тагтда Отурана ве Гуза
бакы өвгүлер болсун!
Хормат, шөхрат ве гудрат
Олара бакы яр болсун!» диййәнлерини эшитдим[+].

14Дөрт махлук «Омын!»[†] диййәрди, яшулулар йүзин дүшүп, сежде эдйәрдилер[*][+].

#### 6‑нҗи бап


Еди мөхүр

1Онсоң мен Гузының еди мөхүриң бирини дөвенини гөрдүм. Шонда махлукларың бириниң гөк гүррүлдиси ялы сес билен «Бәри чык[*]!» диенини эшитдим[+]. 2Гөрсем, ине, бир ак ат дур. Онуң үстүндәки атлының элинде яй барды. Бу атлының башына бир тәч гейдирилди. Ол тәзе еңишлере тайын еңиҗи кимин чыкды[+]. 3Гузы икинҗи мөхүри дөвенде, икинҗи махлугың хем: «Бәри чык!» диенини эшитдим. 4Шонда икинҗи бир ат – гызыл ат чыкды. Адамлар бири-бирини өлдүрер ялы, шол атла ер йүзүни парахатлыкдан махрум этмәге ыгтыяр берленди. Оңа улы бир гылыч хем берилди[+]. 5Гузы үчүнҗи мөхүри дөвенде, үчүнҗи махлугың хем: «Бәри чык!» диенини эшитдим. Гөрсем, ине, бир гара ат дур. Онуң үстүндәки атлының элинде бир терези барды. 6Онсоң мен дөрт махлугың арасындан гөйә бир сесиң: «Узаклы гүн ишләп газанҗак хакы диңе бир кәсе бугдай билен үч кәсе арпа етсин! Эмма зейтун ве үзүм агачларыны заялама!» диенини эшитдим[+]. 7Гузы дөрдүнҗи мөхүри дөвенде, дөрдүнҗи махлугың хем: «Бәри чык!» диенини эшитдим. 8Гөрсем, ине, реңки солгун бир ат дур. Онуң үстүндәки атлының ады Өлүмди, онуң ызындан өлүлер дүнйәси гелйәрди. Олара ериң дөртден бир бөлегине ыгтыяр берлип, шол ердәки адамлары гылыч, ачлык, мерги, вагшы хайванлар билен өлдүрмәге ругсат эдилипди[+]. 9Гузы бәшинҗи мөхүри дөвенде, гурбанлык сыпасының[†] ашагында Худайың[†] Хош Хабары угрунда ве эден шаятлыклары үчин өлдүриленлериң җанларыны гөрдүм[+]. 10Олар батлы сес билен гыгырып: «Эй, мукаддес[†] ве хакыкы Реб[†]! Сен ер йүзүниң илатыны хачан хөкүм этҗек? Бизиң ганымызы олардан хачан сораҗак?» дийип сорадылар[+]. 11Шонда олара ак лыбас берлип, ене аз салым сабыр этмелидигини айтдылар. Чүнки оларың хатарына өзлери ялы өлдүрилҗек ёлдашларының ве доганларының долы саны гошулмалыды[+]. 12Гузы алтынҗы мөхүри дөвенде, ериң гаты чайкананыны гөрдүм. Гүн гара йүңден докалан җул кимин гаралды, Ай болса гана дөнди[+]. 13Асмандакы йылдызлар ере пайырдап дөкүлдилер. Олар бишмедик инҗирлериң гүйчли елиң зарбына ере дөкүлиши ялы гачдылар[+]. 14Гөк хем кагыз кимин дүйрленип, гөзден йитди. Дагларың, адаларың әхлиси өз еринден гозганды[+]. 15Дүнйәниң шалары, шазадалары, мүңбашылары, байлары, ыгтыярлылары, хемме гуллар ве азат адамлар говакларда, дагың гаяларында гизлендилер[+]. 16Олар даглара ве гаялара йүзленип, шейле дийдилер: «Бизиң үстүмизе йыкылың! Бизи тагтда Отураның йүзүнден, Гузының газабындан гизләң![+] 17Чүнки Оларың[*] газабының гүни етип гелди. Муңа дөз гелҗек бармы?»[+]

#### 7‑нҗи бап


Мөхүрленен 144000 адам

1Шундан соң ериң дөрт бурчунда дуран дөрт перишдәни гөрдүм. Олар ер йүзүне, деңзе я-да агачлара өвүсмесин дийип, ериң дөрт тарапындакы еллери саклап дурдулар[+]. 2Олара ере, деңзе зыян етирмеклик ыгтыяры берлипди. Соңра гүндогардан ёкары чыкып барян перишдәни гөрдүм. Онда Дири Худайың[†] мөхүри барды. Ол шол дөрт перишдә батлы гыгырып, шейле дийди: 3«Биз Худайымызың гулларының маңлайына мөхүр басянчак, ере, деңзе ве агачлара зыян етирмәң!»[+] 4Мен мөхүрлененлериң саныны эшитдим. Ысрайыл[†] халкының әхли тирелеринден бир йүз кырк дөрт мүң адам мөхүрлененди:

5Яхуда[†] тиресинден он ики мүң адам,
рубен тиресинден он ики мүң адам,
гат тиресинден он ики мүң адам,
6ашер тиресинден он ики мүң адам,
нафталы тиресинден он ики мүң адам,
манаша тиресинден он ики мүң адам,
7шимгон тиресинден он ики мүң адам,
леви тиресинден он ики мүң адам,
ысакар тиресинден он ики мүң адам,
8зебулун тиресинден он ики мүң адам,
юсуп тиресинден он ики мүң адам,
бенямин тиресинден он ики мүң адам.


Ак лыбаса бесленен мәхелле

9Мундан соң хер миллетден, хер халкдан, хер тиреден, хер дилден болан, хич кимиң санап билмеҗек әгирт мәхеллесиниң тагтың ве Гузының өңүнде дураныны гөрдүм. Олар ак лыбасдадылар ве эллеринде палма агаҗының шахалары барды[+]. 10Олар батлы сес билен гыгырып: «Тагтда отуран Худайымыз ве Гузы бизиң Халасгәримиздир»[†] диййәрдилер[+]. 11Тагтың, яшулуларың[†] ве дөрт махлугың төверегиндәки перишделериң[†] әхлиси йүзин дүшүп, Худая сежде этдилер[+]. 12Олар шейле диййәрдилер:

«Омын![†]
Худайымыза өвги, шан-шөхрат[†] болсун!
Оңа пайхас, шүкүрлер, хормат, гудрат ве кувват
эбедилик яр болсун!
Омын!»[+]

13Онсоң яшулулардан бири менден: «Бу ак лыбаса беслененлер ким, ниреден гелипдирлер?» дийип сорады. 14Мен: «Муны сен билйәнсиң, агам!» дийип җогап бердим. Яшулы: «Булар шол агыр мушакгатлары башдан гечиренлер. Олар өз лыбасларыны Гузының ганы билен ювуп, олары ап-ак этдилер[+]. 15Шоңа гөрә, олар Худайың тагтының өңүнде болуп, гиҗе-гүндиз Онуң ыбадатханасында[†] Оңа хызмат эдйәрлер. Тагтда Отуран олары Өз пенасында саклаяр. 16Олар инди асла аҗыкмазлар, асла сувсамазлар, олары гүн урмаз, җөвза-да якмаз[+]. 17Чүнки тагтың ортасында дуран Гузы олары бакар, олары яшайыш сувуның гөзбашларына әкидер. Худай оларың гөзяшларының хер дамҗасыны сүпүрер»[+].

#### 8‑нҗи бап


Единҗи мөхүр

1Гузы единҗи мөхүри дөвенде, гөкде ярым сагада голай үмсүмлик болды[+]. 2Мен Худайың[†] өңүнде дуран еди перишдәни гөрдүм. Олара еди сурнай берилди[+]. 3Башга бир перишде[†] гелип, гурбанлык сыпасының[†] өңүнде дурды. Онуң элинде алтындан гап барды. Бу перишдә көп мукдарда якымлы ыслы түтетги[†] берилди. Ол бу түтетгини Худайың халкының дога-дилеглерине гошуп, тагтың өңүндәки алтындан ясалан гурбанлык сыпасында хөдүр этмелиди[+]. 4Худайың халкының дога-дилеглери билен бирликде якымлы ыслы түтетгиниң түссеси перишдәниң элинден Худайың хузурына тарап ёкары гөтерилди[+]. 5Перишде габы алып, оны гурбанлык сыпасындакы отдан долдурды-да, оны гөкден ере зыңды. Шонда гөк гүрләп, гүңлеч гүррүлди эшидилди, йылдырым чакып, ер титреди[+].


Еди сурнай

6Онсоң еди перишдәниң херси элиндәки сурнайы чалмага тайярландылар. 7Биринҗи перишде сурнайыны чалды. Ган гатышыклы долы ве от дөрәп, ер йүзүне дөкүлди. Ериң үчден бири[*], агачларың үчден бири, гөк отларың бары янып көйди[+]. 8Икинҗи перишде сурнайыны чалды. Шонда алавлап янян әпет даг ялы бир зат деңзе зыңылды. Деңзиң сувуның үчден бири гана өврүлип,[+] 9онда яшаян җанлы-җандарларың үчден бири гырылды, гәмилериң үчден бири хеләк болды[+]. 10Үчүнҗи перишде сурнайыны чалды. Гөкден алавлап янян от ялы әпет бир йылдыз деряларың үчден бириниң үстүне, сув гөзбашларына гачды[+]. 11Ол йылдызың ады Ёвшандыр. Сувларың үчден бири аҗады. Аҗы сувдан ичен адамларың энчемеси өлди[+]. 12Дөрдүнҗи перишде сурнайыны чалды. Гүнүң үчден бир бөлегине, Айың үчден бир бөлегине, йылдызларың үчден бир бөлегине зарба урлуп, оларың үчден бир бөлеги гаралды. Нетиҗеде, гүндизиң ве гиҗәниң үчден бир бөлеги ягтысыз галды[+]. 13Соңра мен гөкде учуп йөрен бүргүди[*] гөрдүм. Онуң батлы сес билен шейле диййәнини эшитдим: «Сурнай чалҗак бейлеки үч перишдәниң сурнайының сесинден яңа ер йүзүнде яшаянларың гүнүне вай-вай-вай!»

#### 9-нҗы бап

1Бәшинҗи перишде[†] сурнайыны чалды. Мен гөкден ере гачан бир йылдыз гөрдүм. Йылдыза довзах гуюсының ачары берилди[+]. 2Ол довзах гуюсыны ачанда, ондан әпет оҗагың түссеси ялы түссе буругсалап чыкды. Бу түсседен яңа Гүн ве Ай гаралды. 3Түсседен ер йүзүне чекиртгелер ягды. Олара ер йүзүндәки ичянларыңкы ялы гүйч берлипди[+]. 4Олара ер йүзүниң отуна, өсүмлигине я-да агаҗына дәл-де, диңе маңлайында Худайың[†] мөхүри болмадык адамлара зыян етирмек буйрулды[+]. 5Олара бу адамлары өлдүрмән, диңе бәш айлап гынамага ыгтыяр берилди. Чекиртгелериң берйән эзъети ичянларың адамы чаканда берйән ызасына меңзейәрди. 6Адамлар шол гүнлерде өлүми агтарарлар, йөне оны тапмазлар. Өлүми күйсәрлер, йөне өлүм олардан гачар[+]. 7Чекиртгелериң гөрнүши[†] сөвеше гирҗек бедевлериңкә меңзейәрди. Оларың башларында алтын тәҗе меңзеш зат барды, йүзлери адамыңка меңзейәрди[+]. 8Сачлары аялың сачы, дишлери-де арсланыңкы ялыды[+]. 9Оларың дөши демир совут ялыды. Ганатларының сеси көпсанлы сөвеш арабаларының шакырдысына меңзейәрди[+]. 10Ичянларыңкы ялы гуйруклары ве нешдерлери барды. Адамлара бәш айлап эҗир чекдирмек үчин берлен гүйчлери гуйрукларындады. 11Олара дүйпсүз довзахың перишдеси хөкүмдарлык эдйәрди. Бу перишдәниң ады еврейче[†] Абаддон[*], грекче болса Аполлиёндыр[*]. 12Биринҗи бела гечди, онуң ызындан ене-де ики бела гелйәр[+].

13Алтынҗы перишде сурнайыны чалды. Мен Худайың өңүндәки алтындан ясалан гурбанлык сыпасының[†] дөрт шахындан чыкян сеси эшитдим[+]. 14Бу сес эли сурнайлы перишдә: «Бейик Евфрат дерясының боюнда даңылгы дуран дөрт перишдәни бошат» дийди[+]. 15Дөрт перишде бошадылды. Олар шол йыл, шол ай, шол гүн, шол сагат үчин тайярланылып, адамларың үчден бирини өлдүрмәге ниетленипди[+]. 16Атлы гошунларының саны мүңлерче мүңди, оларың саныны мениң өзүм эшитдим. 17Гөрнүшимде гөрен атларымың ве оларың үстүндәкилериң гөрнүши шейледи: атлыларың совутлары от ялы гызыл, гойы гөк ве күкүрт ялы сарыды; атларың келлеси арсланыңка меңзейәрди, агызларындан от, түссе ве күкүрт чыкярды. 18Адамларың үчден бири оларың агзындан чыкян отдан, түсседен ве күкүртден – шу үч беладан өлди. 19Атларың гүйҗи хем агызларында, хем гуйрукларындады. Оларың гуйруклары йылана меңзейәрди, себәби оларың уҗы йыланың келлеси ялыды. Олар шонуң билен адамлары хеләклейәрдилер. 20Бу белалардан аман галан адамлар шонда-да эллериниң пис ишлеринден дәнип, тоба гелмедилер. Олар җынлара, алтындан, күмүшден, бүрүнчден, дашдан ве агачдан ясалып, эшитмейән, гөрмейән, йөремейән бутлара сежде этмеклерини бес этмедилер[+]. 21Олар ганхорлыкларындан, җадыгөйликлеринден, азгынлыкларындан ве огурлыкларындан дәнмедилер, тоба гелмедилер[+].

#### 10-нҗы бап


Перишде[†] ве китапча

1Онсоң мен гөкден ашак инип гелйән башга бир гүйчли перишдәни гөрдүм. Ол булуда бүренипди, онуң башының ёкарсында әлемгошар шугла сачярды. Перишдәниң йүзи гүн ялы шөхле сачярды, аяклары болса от сүтүнлери ялыды[+]. 2Элинде ачык китапча барды. Ол саг аягыны деңзе, чеп аягыны болса ериң үстүнде гойды-да,[+] 3арсланың аррылдысына меңзеш батлы сес билен гыгырды. Соңра еди гөк гүррүлдиси гүрледи[+]. 4Бу еди гөк гүррүлдиси гүрләнде, мен язмага тайярландым. Йөне гөкден: «Еди гөк гүррүлдисиниң айданларыны язма, йөне мөхүрле! Гой, олар гизлин галсын!» диен бир сес эшитдим[+]. 5Деңзиң ве ериң йүзүнде дураныны гөрен перишдәм саг элини гөге галдырды. 6Ол гөги ве гөкдәкилери, ери ве ердәкилери, деңзи ве деңиздәкилери Яраданың, бакы яшаян Худайың[†] адындан ант ичип, шейле дийди: «Инди гиҗикме болмаз! 7Единҗи перишдәниң сурнайыны чалҗак гүни Худай Өз пыгамбер[†] гулларына ыглан эдиши ялы, Онуң сыры амала ашар»[+]. 8Соңра гөкден эшиден сесим ене-де мениң билен геплешип, маңа: «Бар, деңзиң ве ериң йүзүнде дуран перишдәниң элиндәки ачык китапчаны ал!» дийди. 9Мен перишдәниң янына барып, китапчаны маңа бермегини хайыш этдим. Ол хем маңа: «Ал, ий! Ол ичиңи аҗадар, йөне агзыңда бал ялы сүйҗи болар» дийди[+]. 10Мен китапчаны перишдәниң элинден алып ийдим. Ол агзымда бал ялы сүйҗүди, эмма оны иенимден соң, ичим аҗады. 11Онсоң ол маңа: «Сен ене-де көп халклар, миллетлер,[†] диллер ве патышалар хакда пыгамберлик этмелисиң» дийди.

#### 11‑нҗи бап


Ики шаят

1Маңа бир өлчег таягы берлип, шейле дийилди: «Гит-де, Худайың[†] ыбадатханасыны,[†] гурбанлык сыпасыны[†] өлче, ол ерде сежде эдйәнлери сана[+]. 2Эмма ыбадатхананың дашкы ховлусыны хасаба алма, оны өлчеме, себәби ол башга миллетлере[†] берлендир. Олар мукаддес[†] шәхери кырк ики айлап депеләр[+]. 3Мен ики шаядымы иберерин. Олар хем җул гейнип, бир мүң ики йүз алтмыш гүнләп пыгамберлик[†] эдерлер. 4Дүнйәниң Реббиниң өңүнде дуран ики зейтун агаҗы, ики чырадан, ине, шулардыр[+]. 5Кимдир бири олара зыян етирҗек болса, оларың агзындан чыкан от душманларыны көйдүрер. Олара зыян етирмекчи болан шейле өлдүрилмелидир[+]. 6Пыгамберлик эден гүнлери ягыш ягмаз ялы, оларың гөги багламага ыгтыяры бардыр. Оларың сувы гана өвүрмәге, ер йүзүни ислән вагтлары дүрли бела-күлпетлере ёлукдырмага ыгтыярлары бардыр[+]. 7Олар пыгамберликлерини тамамланларында, довзахдан чыкан җандар олар билен уршар. Җандар олары еңер ве өлдүрер[+]. 8Оларың җесетлери бейик шәхериң баш көчесинде серлип ятар. Оларың Ребби хем бу шәхерде хача чүйленди. Адамлар яңсылап, бу шәхери „Содом“[†] я-да „Мүсүр“ дийип атландырярдылар[+]. 9Хер халкдан, тиреден, дилден ве миллетден болан адамлар үч ярым гүнләп оларың җесетлерине томаша эдерлер ве җайламага ругсат бермезлер[+]. 10Ер йүзүниң илаты оларың бу ягдайына бегенишип, байрам эдер, бири-бирлерине совгатлар ёллар. Себәби бу ики пыгамбер ер йүзүнде яшаянлара көп сүтем эдипди». 11Эмма үч ярым гүнден Худайың дирилик деми оларың беденине гирип, олар аяга галдылар. Муны гөренлери ховсала гаплап алды[+]. 12Ики пыгамбер гөкден: «Бәри, ёкары чыкың!» диййән батлы сеси эшитди. Онсоң олар душманларының гөзүниң алнында булутда гөге галдылар[+]. 13Шол сагат бир гүйчли ертитреме болуп, шәхериң ондан бири юмрулды. Ертитремеде еди мүң адам хеләк болды. Аман галанлар горкуп, Гөгүң Худайыны шөхратландырдылар.[†][+] 14Икинҗи бела хем гечди. Ине, басым, үчүнҗи бела етип гелйәр![+]


Единҗи сурнай чалыняр

15Единҗи перишде[†] сурнайыны чалды. Гөкден:

«Дүнйә шалыгы инди Реббимизиң ве Онуң Сайланының шалыгыдыр.
Худай асырларбойы шалык сүрҗекдир» – дийип гыгырян батлы сеслер эшидилди[+].

16Худайың өңүнде тагтларында отуран йигрими дөрт яшулы Онуң өңүнде йүзин дүшди-де, Оңа сежде эдип,[+] 17шейле дийди:

«Я Реб[†] Хөкмүрован Худай!
Сен хәзир бар, гечмишде-де болдуң[*].
Биз Саңа шүкүр эдйәрис.
Чүнки Сен бейик гудратыңа бесленип,
шалык сүрүп башладың[+].
18Миллетлер Саңа гахарландылар.
Инди Сен хем газаба мүндүң.
Инди өлүлере казылык этмегиң вагты гелди.
Сениң гулларың болан пыгамберлери,
Өз халкыңы ве Сенден горкян улы-кичи барыны
сылагламагың вагты гелди.
Ери харабалыга өвренлери хеләк этмегиң вагты гелди»[+].

19Онсоң Худайың гөкдәки ыбадатханасы ачылып, онуң ичиндәки Әхт сандыгы[†] гөрүнди. Шол пурсатда йылдырымлар чакды, батлы сеслер, гөк гүррүлдиси эшидилди, ер титрәп, гүйчли долы ягды[+].

#### 12‑нҗи бап


Аял ве аждарха[†]

1Асманда тәсин бир аламат: Гүне бесленен бир аял пейда болды. Онуң аякларының астында яңы доган Ай, башында он ики йылдызлы тәҗи барды[+]. 2Аял гөврелиди. Догурҗак болуп, бургусы тутуп гыгырярды. 3Соңра асманда башга бир аламат пейда болды. Бу еди келлели, он шахлы, келлелеринде еди тәҗи болан әпет гызыл аждархады[+]. 4Ол гөкдәки йылдызларың үчден бирини гуйругы билен сырып, ер йүзүне зыңды. Аждарха догулҗак чаганы бада-бат ювутмак үчин, бургусы тутян аялың өңүнде дурды[+]. 5[+]Аял бир огул – әхли миллетлери[†] демир хасасы билен доландырҗак бир оглан догурды. Онуң чагасы алнып, Худайың[†] хузурына – Онуң тагтына элтилди[+]. 6Аял болса чөле гачып гитди. Ол чөлде мүң ики йүз алтмыш гүнләп иймитленер ялы, Худай шол ерде оңа бир ер тайярлапды[+]. 7Онсоң гөкде уруш башланды. Микайыл[†] ве онуң перишделери[†] аждарха билен урушдылар. Аждарха-да өз перишделери билен олара гаршы урушды[+]. 8Эмма аждарханың еңмәге гүйҗи етмән, гөкдәки ерлерини элден гидерди. 9Улы аждарха өз перишделери билен ере ташланды. Хава, бүтин дүнйәни аздырып, иблис[†] я-да шейтан[†] дийип атландырылян бу гадымы йылан ере ташланды[+]. 10Мундан соң гөкден бир батлы сес эшитдим. Ол шейле дийди: «Ине, Худайымызың халас этҗек пурсады гелди! Онуң гудраты ве шалыгы амала ашды. Онуң Сайланының хөкмүрованлыгы беркарар болды. Худайымызың хузурында доганларымызы гиҗе-гүндиз айыплаян, олара төхмет атян шейтан ашак зыңылды[+]. 11Доганларымыз Гузының ганы аркалы, өз шаятлыклары аркалы оны еңдилер. Хатда өлүм ховпы үстлерине абананда-да, җанларыны аямадылар[+]. 12Шоңа гөрә, эй, гөк[†] ве онда яшаянлар, хешелле какың! Эй, ер ве деңиз, сизиң болса халыңыза вай! Чүнки иблис яныңыза инди, ол вагтының азаландыгыны биленсоң, газап атына мүнди»[+].

13Аждарха өзүниң ере зыңландыгына дүшүненде, огул догран аялы коваламага башлады. 14Аяла йыланың өңүнден чөле, бир вагта, ики вагта, ярым вагта ченли иймитленҗек ерине учуп гачар ялы, улы бүргүдиң ики ганаты берилди[+]. 15Йылан болса аялы силе гарк этмек үчин, агзыны ачып, онуң ызындан деря ялы сув акдырды. 16Эмма ер агзыны ачып, аждарханың агзындан акдыран дерясыны ювудып, аяла көмек этди. 17Онсоң аждарха аяла гаты газапланды. Ол аялың бейлеки чагалары, ягны Худайың буйрукларыны берҗай эдип, Иса[†] барада шаятлык эдйәнлер билен урушмага гитди[+].

#### 13‑нҗи бап

1Аждарха[†] деңзиң кенарында дурды[*].


Деңизден чыкан җандар

Шондан соң мен деңизден бир җандарың чыкып гелйәнини гөрдүм. Онуң он шахы ве еди келлеси барды. Шахларының херсине бир тәч гейдирилгиди, келлелеринде Худая дил етирйән атлар язылгыды[+]. 2Гөрен җандарым гаплаңа меңзейәрди. Аяклары айының аяклары ялы, агзы болса арсланың агзы ялыды. Аждарха бу җандара өз гүйҗүни, тагтыны ве улы ыгтыярыны берди[+]. 3Җандарың келлелериниң бирине өлүм ярасы салнан экен. Йөне бу яра битди. Бүтин дүнйә хайран галып, җандарың ызына дүшди. 4Адамлар аждарха сежде этдилер, себәби ол өз ыгтыярыны җандара берипди[*]. Олар: «Җандара тай гелҗек бармы? Оңа гаршы уршуп билҗек бармы?» дийип, оңа хем сежде этдилер. 5Җандара текепбир ве Худая дил етирйән сөзлери совурян бир агыз берилди. Шейле хем оңа өз ыгтыярыны кырк ики айлап уланмаклык хукугы берилди[+]. 6Ол Худая сөгмек, Онуң адына, месгенине, гөкде месген тутанлара сөгмек үчин агзыны ачды. 7Җандара Худайың[†] халкы билен сөвешип, олары еңмеклик ыгтыяры берилди. Шейле-де оңа хер тирәниң, хер халкың, хер дилден ве хер миллетиң үстүнден хөкүм сүрмеклик ыгтыяры берилди[+]. 8Ер йүзүнде яшаян хер бир ынсан бу җандара сежде эдер. Бу җандара диңе дүнйә ярадылмаздан өң атлары Яшайыш китабына язылан адамлар сежде этмез. Яшайыш китабы дамагы чалнан Гузыныңкыдыр[+]. 9Гулагы бар адам эшитсин![+]

10Туссаг эдилмели[*] – туссаг эдилер, гылычдан өлмели[*] – гылычдан өлер. Худайың халкының гайратлылыгы ве садыклыгы, ине, шу ерде герекдир[+].


Ерден чыкан җандар

11Шондан соң мен ерден чыкып гелйән башга бир җандары гөрдүм. Онуң гузыныңка меңзеш ики шахы болса-да, аждарха ялы геплейәрди. 12Ол биринҗи җандара хызмат эдип, онуң бүтин ыгтыярыны амал эдйәрди, тутуш ер йүзүни ве онуң илатыны өлүм ховплы ярасы битен җандара сежде этмәге меҗбур эдйәрди. 13Бу икинҗи җандар улы аламатлары гөркезйәрди, хатда ынсанларың гөзлериниң алнында гөкден ере от хем ягдырярды[+]. 14Бу җандар биринҗи җандарың адындан аламатлар гөркезип, ер йүзүниң илатыны алдава салярды. Ол гылыч билен өлүм ховплы яра салнандыгына гарамаздан, дирелен җандарың хейкелини ясамагы илата буюрды[+]. 15Оңа җандарың хейкелине җан берме гүйҗи берилди. Җандарың хейкели гепләп башлады-да, өзүне сежде этмейәнлери өлдүртди[+]. 16Икинҗи җандар хемме ынсанлары: кичилери ве улулары, байлары ве гарыплары, азатлары ве гуллары саг элине я-да маңлайына тагма басдырмага меҗбур этди. 17Ол җандарың тагмасы болмадыклара зат сатын алмага я-да сатмага ругсат бермейәрди. Бу тагма җандарың адыны я-да адының саныны аңладяндыр. 18Бу ерде даналык герекдир. Дүшби адам, гой, бу җандарың саныны хасаплап чыкарсын, чүнки бу сан белли бир адамы аңладяндыр. Онуң саны-да алты йүз алтмыш алтыдыр.

#### 14‑нҗи бап


Гузы ве 144000 адам

1Соңра мен Сион[†] дагында Гузының дураныны гөрдүм. Онуң янында бир йүз кырк дөрт мүң адам дурды. Оларың маңлайында Гузының ве Онуң Атасының ады язылгыды[+]. 2Мен гөкден әгирт улы умманың гүввүлдиси ялы, гүйчли гөк гүррүлдисиниң сеси ялы бир сес эшитдим. Бу сес арфачыларың чалян овазына меңзейәрди[+]. 3Яңкы бир йүз кырк дөрт мүң адам тагтың өңүнде, дөрт махлугың ве яшулуларың[†] өңүнде тәзе айдым айдярдылар. Тутуш адамзадың арасындан азат эдилен бу бир йүз кырк дөрт мүң адамдан башга хич ким бу айдымы өвренип билмейәрди[+]. 4Булар өмүрлеринде аяла янашман, өз пәклигини сакланларды. Булар Гузы нирә гитсе, Онуң ызына эерйәнлерди. Булар ынсанларың арасындан азат эдилип, илкинҗи хасыл хөкмүнде Худая ве Гуза багыш эдиленлерди[+]. 5Буларың агызларындан ялан сөз чыкан дәлдир, олар мүйнсүздирлер[*][+].


Үч перишде[†]

6Соңра мен гөкде учуп йөрен бир перишдәни гөрдүм. Ол ер йүзүнде яшаянлара: хер миллете ве тирә, хер диле ве хер халка ыглан этҗек болуп, эбеди Хош Хабары гетирйәрди. 7Ол батлы сес билен шейле диййәрди: «Худайдан[†] горкуң! Оны бейгелдиң! Чүнки Онуң казылык этҗек сагады гелди! Ери, гөги, деңзи, сув гөзбашларыны Ярадана сежде эдиң!»

8Онуң ызындан учуп гелйән икинҗи перишде шейле диййәрди: «Йыкылды! Бейик Бабыл[†] йыкылды! Өз азгын хыҗувларының шерабыны әхли миллетлере[†] ичирди»[+]. 9Оларың ызындан учуп гелен үчүнҗи бир перишде батлы сес билен шейле диййәрди: «Кимде-ким җандара ве онуң хейкелине сежде этсе, маңлайына я-да элине онуң тагмасыны басдырса,[+] 10Худайың газап кәсесинден ичер. Бу кәсе Худайың газабының шерабындан, хич зат гарылмадык сап шерапдан долудыр. Шейле адам мукаддес[†] перишделериң ве Гузының өңүнде от, күкүрт билен гыналар[+]. 11Гыналмаларының түссеси болса эбеди түтәр. Җандара ве онуң хейкелине сежде эденлер я-да онуң адының тагмасыны басдыран адамлар не гиҗе, не-де гүндиз дынч аларлар»[+]. 12Шоңа гөрә-де, Худайың буйрукларыны берҗай эдип, Иса[†] Месихе[†] садык болуп галянлар гайратлы болмалыдыр[+]. 13Онсоң гөкден бир сес эшитдим. Ол шейле дийди: «Муны яз: „Мундан бейләк Реббимизе иман эдип өленлер багтлыдыр!“» Рух[†] хем шейле дийди: «Хава, олар чекен зәхметлеринден дынч аларлар, чекен зәхметлериниң рәхнетини гөрерлер»[+].


Ериң хасылы оруляр

14Онсоң гөрсем, ине, бир ак булут бар. Булудың үстүнде ынсан оглуна меңзеш Бири отырды. Онуң башында алтын тәҗи, элинде хем өтгүр орагы барды[+]. 15Ыбадатханадан[†] чыкан башга бир перишде булудың үстүнде Отурана батлы сес билен шейле дийди: «Орагыңы ишлет-де, ор! Орак вагты етип гелди, себәби ериң хасылы етишди»[+]. 16Булудың үстүнде Отуран орагыны ер йүзүнде ишлетди. Шейдип, ериң хем хасылы орулды[+]. 17Гөкдәки ыбадатханадан башга бир перишде чыкды. Онуң хем өтгүр орагы барды. 18Соңра гурбанлык сыпасындакы[†] ода гөзегчилик эдйән башга бир перишде сыпадан чыкып, өтгүр оракла батлы сес билен шейле дийди: «Сен-де өтгүр орагыңы ишлет. Ердәки үзүм агаҗындакы салкымлары йыг, чүнки үзүм бишипдир». 19Перишде орагыны ериң йүзүнде ишлетди-де, ондакы үзүм салкымларыны йыгып, Худайың үзүм сыкян улы гахар-газап чукурына ташлады[+]. 20Салкымлар шәхериң дашындакы чукурда сыкылды. Ган[†] чукурдан чогуп чыкды-да, ат уянының дереҗесине галып, үч йүз чакрым[*] аралыга яйрады.

#### 15‑нҗи бап


Еди перишде[†] ве еди бела

1Шондан соң мен гөкде ене бир улы ве тәсин аламат гөрдүм: гөкде еди перишде, херсиниң элинде болса бир бела барды. Бу белалар соңкы белалар болуп, олар Худайың[†] газабыны соңлаярдылар[+]. 2Мен от билен гарышык, чүйшеден ясалан деңиз ялы бир зат гөрдүм. Онуң үстүнде җандары, онуң хейкелини[*], адыны аңладян саны еңенлер дурды. Оларың эллеринде Худайың берен арфалары барды[+]. 3Олар Худайың гулы Мусаның ве Гузының айдымыны айдярдылар:

«Я Реб[†] Хөкмүрован Худай!
Сениң ишлериң бейик, тәсиндир.
Эй, миллетлериң[†] Шасы[*]!
Сениң ёлларың догры[†] ве хакдыр[+].

4Я Реб, Сенден горкмаҗак бармы?

Адыңа шөхрат[†] айтмаҗак бармы?
Чүнки мукаддес[†] еке-тәк Сенсиң!
Әхли миллетлер хузурыңа гелерлер,
олар Саңа сежде эдерлер.
Чүнки адалатлы[†] хөкүмлериң аян болды»[+].

5Мундан соң гөкдәки ыбадатхананың,[†] ягны әхт[†] чадырының ачыланыны гөрдүм[+]. 6Ыбадатханадан еди беланы гетирйән еди перишде чыкды. Оларың эгнинде тәмиз,[†] ап-ак зыгыр лыбаслар, биллеринде болса алтындан гушаклары барды[+]. 7Дөрт махлугың бири еди перишдә бакы яшаян Худайың газабындан долы еди алтын кәсе берди[+]. 8Ыбадатхана Худайың шөхратының, гудратының түссесинден долды. Еди перишдәниң еди беласы тамамланянча, хич ким ыбадатхана гирип билмеди[+].

#### 16-нҗы бап


Худайың[†] газабы ве еди кәсе

1Шондан соң мен ыбадатханадан[†] еди перишдә: «Гидиң-де, Худайың газабындан долы еди кәсәни ериң йүзүне дөкүң!» диен батлы сеси эшитдим[+]. 2Биринҗи перишде[†] гидип, кәсесини ере дөкди. Җандарың тагмасы болан ве онуң хейкелине сежде эден адамларда эрбет ве агырылы яралар пейда болды[+]. 3Икинҗи перишде кәсесини деңзе дөкди. Деңиз өлиниң ганына меңзеш гана өврүлди-де, ондакы җанлы-җандарың әхлиси гырылды[+]. 4Үчүнҗи перишде кәсесини дерялара, сув гөзбашларына дөкди. Олар-да гана өврүлди[+]. 5Мен сувлара гөзегчилик эдйән перишдәниң шейле диенини эшитдим: «Эй, хәзир бар ве гечмишде болан Мукаддес[†] Худай! Сен шу хөкүми чыкармак билен адалатлыдыгыңы[†] аян этдиң[+]. 6Олар халкыңың ве пыгамберлериңиң[†] ганыны дөкди, Сен хем олара ган[†] ичирип, алмытыны бердиң!»[+]

7Мен гурбанлык сыпасындан[†] бир сесиң: «Хава, Реб[†] Хөкмүрован Худай, Сениң хөкүмлериң хакдыр, адылдыр» дийип җогап беренини эшитдим[+].

8Дөрдүнҗи перишде кәсесини Гүне дөкди. Гүне ынсанлары от билен якып-көйдүрмеклик гүйҗи берилди. 9Гүйчли ховур ынсанлары якып-көйдүрди. Йөне олар тоба гелмедилер, Худайы шөхратландырмадылар.[†] Терсине, бу белалара хөкүмини йөредйән Худая гаргадылар[+]. 10Бәшинҗи перишде кәсесини җандарың тагтына дөкди. Җандарың патышалыгы түмлүге гапланды. Ынсанлар чекйән эҗирлеринден яңа диллерини дишледилер[+]. 11Олар этмишлеринден дәнмедилер, тоба гелмедилер, терсине, эҗирлери ве яралары үчин Гөгүң Худайына гаргадылар. 12Алтынҗы перишде кәсесини бейик Евфрат дерясына дөкди. Гүндогардан гелйән патышаларың ёлуның ачылмагы үчин, деряның сувы гурады[+]. 13Онсоң аждарханың,[†] җандарың ве галп пыгамбериң агызларындан гурбага меңзеш үч эрбет рухуң чыканыны гөрдүм[+]. 14Булар аламатлар гөркезип билйән җынларың рухларыдыр. Булар Хөкмүрован Худайың бейик гүнүнде болҗак сөвеш үчин бүтин дүнйәниң патышаларыны үйшүрмәге барярлар[+].

15«Ине, Мен бир огры кимин гелйәрин! Оя болан багтлыдыр! Ялаңач гезмән, уятларыны гөркезмән, эшиклерини эгнинде саклан багтлыдыр!»[+]

16Онсоң эрбет рухлар патышалары еврейче[†] «Армагеддон» дийилйән ере үйшүрдилер. 17Единҗи перишде кәсесини хова серпип гойберди. Ыбадатханадакы[*] тагтдан: «Амала ашды!» диен батлы бир сес эшидилди. 18Шондан соң йылдырымлар чакды, гүммүрдәп, гөк гүрледи, гүйчли ертитреме болды. Ынсанлар ер йүзүнде яшап башланы бәри шейле гүйчли ертитреме болманды[+]. 19Бейик шәхер үч бөлек болды. Миллетлериң[†] шәхерлери вейран болды. Худай Бабыл[†] шәхерини яда салып, гахар-газабындан долы шераплы кәсесинден бу шәхере ичирди[+]. 20Адаларың әхлиси йитирим болды, даглар гөзден гайып болды[+]. 21Ынсанларың үстүне гөкден херсиниң аграмы бир батмана голай гүйчли долы ягды. Ынсанлар долы беласы үчин Худая гаргадылар, себәби бу бела дийсең айылганчды[+].

#### 17‑нҗи бап


Аял ве җандар

1Эли кәсели еди перишдәниң бири гелип, маңа шейле дийди:

«Гел, мен саңа көп сувларың үстүнден хөкмүрованлык йөредйән улы лолының[†] җезасыны гөркезейин[+]. 2Дүнйәниң патышалары онуң билен зына этдилер, ериң илаты онуң зынахорлык шерабындан ичип-ичип серхош болды»[+]. 3Онсоң перишде[†] мени Мукаддес Рух[†] аркалы чөле әкитди. Мен ол ерде гып-гызыл җандарың үстүнде отуран бир аялы гөрдүм. Бу җандарың тутуш эндамы Худая дил етирйән атлардан долуды, онуң еди келлеси, он шахы барды[+]. 4Аял болса гойы гырмызы ве ал-гызыл лыбаслара бесленип, алтын, гымматбаха дашлар ве дүрлер билен безенипди. Онуң элинде йигренҗи затлардан ве зынахорлыгының неҗислигинден долы алтын шакәсе барды. 5Бу аялың маңлайында «Бейик Бабыл,[†] дүнйә лолуларының ве неҗисликлериниң энеси» диен сырлы ат язылгыды. 6Онсоң аялың Худайың[†] халкының ве Исаның шаятларының ганыны ичип, серхош боланыны гөрдүм. Муны гөрүп, гаты гең галдым[+]. 7Перишде маңа шейле дийди: «Нәме гең галярсың? Аялың, онуң атланып барян еди башлы ве он шахлы җандарының сырыны мен саңа айдайын. 8Сениң гөрен җандарың бирвагтлар барды, йөне инди ёк. Эмма соңра ол хеләк болмазындан өң өлүлер дүнйәсинден чыкар. Ер йүзүниң илаты, ягны дүнйә ярадыланы бәри атлары яшайыш китабына язылмадыклар бу җандары гөренлеринде хайран галарлар, себәби ол бирвагтлар барды, инди ёк, йөне ене гелер[+]. 9Булара дүшүнмек үчин пайхас ве даналык герек. Еди келле – бу аялың отуран еди дагыны ве еди патышаны аңладяр. 10Оларың бәшиси хеләк болды, бири шалык сүрйәр, ене-де бири хениз геленок. Йөне ол геленде, узак шалык сүрмез. 11Бирвагтлар бар болуп, инди ёк җандар болса секизинҗидир. Шол бир вагтың өзүнде-де ол едилериң бири болуп, хеләк болмага баряндыр. 12Сениң гөрен он шахың болса хениз патышалыга етмедик он патышадыр. Йөне олар җандар билен биле бир сагат патышалык этмәге ыгтыяр аларлар[+]. 13Бу он патышаның максады бир болуп, олар өз гүйчлерини ве ыгтыярларыны җандара берерлер. 14Олар Гузы билен сөвешерлер, йөне Гузы олары еңер. Чүнки Гузы шаларың Шасы, таңрыларың Таңрысыдыр. Онуң чагыранлары, сайланлары ве садыклары Онуң билен боларлар»[+]. 15Перишде маңа ене шейле дийди: «Лолының хөкмүрованлык сүрйән көп сувлары хер миллетден, хер халкдан, хер дилден болан әгирт мәхелләни аңладяндыр. 16Сениң гөрен он шахың ве җандар бу аялы йигренерлер. Олар оны тоздурып, ялаңачларлар; онуң этини ийип, оны отларлар[+]. 17Чүнки Худай Өз максадыны амала ашырмак ислегини оларың йүрегине гуйды. Шунлукда, олар Худайың сөзлери берҗай болянча, өзлериниң хөкмүрованлык ыгтыярыны җандара бермәге бирагыздан разы боларлар. 18Гөрен аялың болса ер йүзүниң патышаларына хөкмүрованлык эдйән бейик шәхердир!»

#### 18‑нҗи бап


Бабыл[†] вейран эдилйәр

1Мундан соң мен гөкден инип гелйән башга бир перишдәни гөрдүм. Онуң улы ыгтыяры болуп, шөхраты[†] бүтин дүнйә нур сачды[+]. 2Перишде[†] батлы гыгырып, шейле дийди: «Йыкылды! Бейик Бабыл йыкылды! Ол җынларың месгенине өврүлди, әхли арвахларың сүренине өврүлди, дүрли харам ве неҗис гушларың пенасына өврүлди[+]. 3Чүнки әхли миллетлер[†] онуң азгын хыҗувларының шерабыны ичдилер. Дүнйәниң шалары онуң билен зына этдилер, тәҗирлери онуң гөчгүнли айшы-эшретинден баядылар»[+]. 4Онсоң мен гөкден башга бир сес эшитдим. Ол шейле диййәрди: «Эй, халкым! Онуң гүнәлерине шәрик болмаз ялы, онуң белаларына учрамаз ялы, ол ерден чык[+]. 5Чүнки онуң гүнәлери бейгелип гөге етди, Худай[†] онуң җенаятларыны ятлады[+]. 6Ол сизе нәме эден болса, сиз хем оңа шоны эдиң. Онуң эденлерини ики эссе эдип гайтарың! Оңа ики эссе гүйчли гарылан шерапдан ичириң![+] 7Ол нәче шөхратланып, айшы-эшрет чекен болса, шонча-да җебир, гам-гусса бериң оңа! Чүнки ол өз йүрегинде шейле диййәр: „Мен мелике кимин отырын, дул дәлдирин, асла яс тутмарын“[+]. 8Шоңа гөрә, бир гүнүң ичинде өлүм, яс, ачлык беласы башына инер, оны от якып көйдүрер. Чүнки оны хөкүм эден Худай гүйчлүдир![+] 9Онуң билен зына эден, айшы-эшретине шәрик болан дүнйәниң патышалары онуң янгынының түссесини гөренлеринде, яс тутуп, агларлар[+]. 10Олар онуң чекйән җебирлеринден хопугып, узакда дуран ерлеринден шейле диерлер: „Эй, бейик шәхер, халыңа вай! Эй, кувватлылык шәхери Бабыл, халыңа вай! Сен бир сагадың ичинде җезаңы алдың!“

11Дүнйә тәҗирлери онуң үчин яс тутуп, агларлар, себәби инди оларың харытларыны сатын алҗак ёк. 12Алтыны, күмши, гымматбаха дашлары, дүрлери, непис зыгыр маталары, гырмызы реңкли гыммат маталары, йүпеги ве ал-гызыл маталары, хошбой ыслы агаҗы, пил сүңкүнден, гымматбаха агачлардан, бүрүнчден, демирден ве мермерден ясалан дүрли харытлары, 13далчын, ве бейлеки тагамлыклары, якымлы ыслы түтетгилери,[†] мүшк-анбарлары, шерабы, зейтун ягыны, кепексиз уны ве бугдайы, сыгырдыр гоюнлары, атлардыр арабалары, адамларың җаныны ве тенини сатын алҗак инди ёк. 14Тәҗирлер шейле диерлер: „Гөвнүң күйсән мивелери йитип гитди. Байлыгың ве гөз гамашдырыҗы аҗайыплыгың гайып болды, олар инди асла доланмаз“. 15Бабылда өз харытларыны сатып баян тәҗирлер шәхериң җебирлеринден хопугарлар. Узакда дуран ерлеринден яс тутуп, агларлар. 16Олар мөңңүришип, шейле диерлер: „Вай, бейик шәхериң халына вай! Ол непис зыгыр, гойы гырмызы ве ал-гызыл гейнерди, алтын, гымматбаха дашлар ве дүрлер билен безенерди. 17Шейле әгирт улы байлык бир сагадың ичинде вейран болды!“

Хемме гәмичилер, деңиз ёлагчылары ве әхли деңизчилер – деңизден экленйәнлериң бары узакда дуруп,[+] 18шәхериң янгынының түссесини гөренлеринде: „Бу шәхере тай гелҗек шәхер бармыды?“ диерлер[+]. 19Олар башларындан гум совруп, агларлар, яс тутуп, сес эдип мөңңүрерлер: „Вай, халыңа вай, бейик шәхер! Деңизде гәмилери боланларың бары бу шәхериң байлыгы аркалы баяпды. Инди болса ол бир сагатда вейран эдилди!“[+]

20Эй, гөклер, шатланың! Эй, Худайың халкы, ресуллар[†] ве пыгамберлер,[†] шатланың! Бабылың сизе эденлери үчин Худай оны җезаландырды»[+].

21Соңра бир гүйчли перишде әпет дегирмен дашы ялы дашы галдырып, оны деңзе зыңып, шейле дийди: «Бейик Бабыл шәхери, ине, шейле гүйч билен зыңлар! Ол инди асла тапылмаз![+] 22Арфачыларың[†] ве айдымчыларың, түйдүкчилериң ве сурнайчыларың овазы инди сенде яңланмаз. Инди сенден сенетчилер-де, сенет-де тапылмаз. Инди сенден дегирмениң сеси асла эшидилмез[+]. 23Чыраларыңың ышыгы инди ягты сачмаз, өйленйән йигитдир гелниң сеси инди сенден эшидилмез. Сениң тәҗирлериң дүнйәниң бейик адамларыды, сениң җадыгөйлигиң әхли миллетлери ёлдан чыкарды[+]. 24Пыгамберлериң ве Худайың халкының – дүнйәде өлдүриленлериң әхлисиниң ганы сенде тапылды»[+].

#### 19-нҗы бап


Худая шөхрат![†]

1Соңра мен гөкде улы мәхелләниң сесине меңзеш батлы сеслер эшитдим. Олар: «Худая шан-шөхрат болсун! Худай[†] бизиң Халасгәримиздир,[†] шөхрат ве гудрат Онуңкыдыр[+]. 2Чүнки Онуң хөкүмлери догры,[†] адылдыр: зынасы билен дүнйәни аздыран улы лолыны[†] Ол хөкүм этди, гулларыны өлдүрен лолудан оларың арыны алды»[+].

3Мәхелле ене-де шейле дийди: «Худая шан-шөхрат болсун! Хава, лолының түссеси эбеди түтәр!»[+]

4Йигрими дөрт яшулы, дөрт махлук йүзин дүшүп: «Омын![†] Худая шан-шөхрат болсун!» дийип, тагтда отуран Худая сежде этдилер[+]. 5Онсоң тагтдан чыкан бир сес шейле дийди: «Эй, Худайымызың әхли гуллары, Ондан горкянларың улы-кичи – әхлиси, Оңа алкыш айдың!»[+]

6Соңра мен бир улы мәхелләниң сесине, әгирт улы умманың гүввүлдисине, гүйчли гөк гүррүлдисине меңзеш сеслер эшитдим. Олар шейле диййәрдилер:

«Худая шан-шөхрат болсун!
Чүнки Реббимиз Хөкмүрован Худай
хөкмүрованлык сүрүп башлады![+]

7Гелиң, бегенелиң хем шатланалың!

Оны шөхратландыралың!
Чүнки Гузының тойы башланяр,
Онуң гелинлиги хем тайяр болуп дур:[+]

8Оңа бесленмәге непис, парлак,

пәк зыгырдан лыбас берилди».

Бу лыбас Худайың халкының догры ишлеридир[+]. 9Онсоң перишде[†] маңа шейле дийди: «Шулары яз: Гузының ника тоюна чагырыланлар багтлыдыр!» Ол сөзүни довам эдип: «Ине, булар Худайың хакыкы сөзлеридир» дийди. 10Мен перишдә сежде этмек үчин, онуң аякларына йыкылдым. Эмма ол маңа шейле дийди: «Ёк, маңа сежде этме! Мен хем сен ве Иса[†] барада шаятлык эдйән доганларың ялы Худайың бир гулудырын. Диңе Худая сежде эт! Иса барада шаятлык эдйәнлер пыгамберлик[†] рухуна эе боляндырлар»[+].


Ак атлы

11Соңра мен ачылан гөги ве ол ерде дуран бир ак аты гөрдүм. Аты мүнүп отуран Садык ве Хакыкат дийип атландырылярды. Ол адыл хөкүм чыкаряндыр ве адалатлы[†] сөвешйәндир[+]. 12Онуң гөзлери от ялы янярды, башында хем биртопар тәҗи барды. Онуң маңлайына Онуң ады язылгыды, йөне бу ады Өзүнден башга хич ким билйән дәлдир[+]. 13Онуң эгниндәки доны гана бояланды. Бу ак атлы «Худайың Сөзи» дийлип атландырылярды[+]. 14Непис, ап-ак ве тәмиз[†] зыгыра бесленен гөкдәки гошун ак атлара атланып, Онуң ызындан гелйәрди. 15[+]Миллетлери[†] урмак үчин, Онуң агзындан кесгир бир гылыч чыкып дурды. Ол олары демир хасасы билен доландырар. Ол шерап сыкылян чукурда Хөкмүрован Худайың газаплы гахарының шерабыны сыкяр[+]. 16Онуң донунда ве будунда «ШАЛАРЫҢ ШАСЫ, ТАҢРЫЛАРЫҢ ТАҢРЫСЫ» диен ат язылгыды[+]. 17Онсоң мен Гүнүң үстүнде дуран бир перишдәни гөрдүм. Ол гөкде учуп йөрен гушларың әхлисине батлы сеси билен гыгырып, шейле дийди: «Гелиң, Худайың улы мейлисине гелиң![+] 18Патышаларың, мүңбашыларың, гүйчли сөвешиҗилериң ләшини, атларың ве атлыларың ләшини, эркинлериң ве гулларың ләшини, кичилериң ве улуларың ләшини иймәге топланың!»[+] 19Онсоң мен җандары, дүнйә патышаларыны ве оларың гошунларыны гөрдүм. Олар ата атланып Отуран ве Онуң гошунлары билен сөвешмек үчин үйшүпдирлер[+]. 20Эмма җандар ве онуң билен биле галп пыгамбер есир алынды. Бу галп пыгамбер җандарың адындан аламатлар гөркезерди, җандарың тагмасыны өзүне басдырып, онуң хейкелине сежде эденлери алдарды. Җандар-да, галп пыгамбер-де дирилигине янып дуран күкүртли көле зыңылды[+]. 21Галанлары болса ата атланып Отураның агзындан чыкан гылыч билен өлдүрилдилер. Гушларың хеммеси буларың ләшинден дойды[+].

#### 20‑нҗи бап


Мүң йыл

1Соңра мен гөкден инип гелйән бир перишдәни гөрдүм. Онуң элинде довзахың ачары билен улы бир зынҗыр барды[+]. 2Перишде[†] аждарханы,[†] ягны иблис[†] я-да шейтан[†] дийип атландырылян гадымы йыланы тутды-да, оны мүң йыл мөхлет билен зынҗырлады[+]. 3Перишде оны довзаха ташлады-да, гулплап, үстүнден мөхүрледи. Ол муны мүң йыл долянча, аждарха гайдып миллетлери[†] алдамасын дийип этди. Мүң йылдан соң ол аз вагтлык бошадылмалыдыр[+]. 4Онсоң мен тагтлары, оларың үстүнде отуранлары гөрдүм. Олара казылык этмеклик ыгтыяры берилди. Мундан башга-да, мен Иса[†] ве Худайың[†] Хош Хабары хакда шаятлык эденлери үчин башлары кесиленлериң җанларыны гөрдүм. Олар җандара ве онуң бутуна сежде этмәндилер, маңлайына я-да эллерине онуң тагмасыны басдырмандылар. Олар дирелип, Месих[†] билен мүң йыл шалык сүрдүлер[+]. 5Бу илкинҗи дирелишдир. Бейлеки өлүлер болса мүң йыл гечйәнчә дирелмеди. 6Илкинҗи дирелишде пайы болан багтлы ве мукаддесдир![†] Икинҗи өлүм олара өз хөкүмини йөредип билмез. Олар Худайың ве Месихиң руханылары[†] болуп, Онуң билен мүң йыл шалык сүрерлер[+].


Шейтан хөкүм эдилйәр

7Мүң йыл доландан соң, шейтан туссагдан бошадылар. 8Ол чыкып, ериң дөрт күнҗегиндәки халклары, ягны гог-магоглары алдап, олары сөвеше топлар. Топлананларың саны деңиз кенарындакы чәге киминдир[+]. 9Олар ер йүзүни гуршап алдылар, Худайың халкының дүшелгесини, Онуң сөйгүли шәхерини габадылар. Эмма гөкден инен от олары якып күл этди[+]. 10Олары алдан иблис болса янып дуран күкүртли көле зыңылды. Җандар билен галп пыгамбер[†] хем шол ердедир. Олар гиҗе-гүндиз эбедилик эҗир чекерлер[+].


Өлүлере казылык эдилйәр

11Соңра мен улы ак тагт ве онуң үстүнде Отураны гөрдүм. Ер, гөк[†] Онуң хузурындан йитип гитди, олары соңра тапып-да болмады[+]. 12Мен тагтың өңүнде дуран улудыр кичи өлүлери гөрдүм. Китаплар ачылды. Яшайыш китабы атлы ене бир китап ачылды. Китапларда языланлара середилип, өлүлере эден ишлерине гөрә казылык эдилди[+]. 13Деңиз өзүндәки өлүлери берди. Өлүм ве өлүлер дүнйәси-де өзүндәки өлүлери берди. Оларың хер бирине эден ишлерине гөрә казылык эдилди[+]. 14Онсоң өлүм ве өлүлер дүнйәси янып дуран көле зыңылды. Ине, бу отлы көл икинҗи өлүмдир. 15Атлары яшайыш китабына язылмадыкларың әхлиси янып дуран көле зыңылды[+].

#### 21‑нҗи бап


Тәзе Иерусалим[†]

1Онсоң мен бир тәзе гөк[†] билен бир тәзе ер гөрдүм. Чүнки өңки гөк ве ер айрылыпды. Инди хич бир деңиз хем ёкды[+]. 2Мен Мукаддес[†] Шәхери – тәзе Иерусалими гөрдүм. Ол гөкден, Худайың[†] хузурындан инип гелйәрди. Тәзе Иерусалим өйленйән йигит үчин безенип-бесленип гелйән гелне меңзейәрди[+]. 3[+]Мен тагтдан[*] батлы бир сесиң шейле диенини эшитдим: «Худайың месгени инди ынсанларың арасындадыр! Ол инди ынсанларың арасында месген тутар. Олар Онуң халкы боларлар, Ол хем олар билен болуп, оларың Худайы болар[+]. 4Ол Өз халкының гөзлериниң хер бир гөзяшыны сүпүрер. Инди не өлүм, не-де яс, не агы, не-де агыры болар. Чүнки өңки затлар гечип гитди»[+]. 5Тагтда Отуран: «Ине, әхли зады тәзелейәрин» дийди. Соңра маңа: «Булары яз, себәби бу сөзлер ыгтыбарлы ве чындыр» дийди[+]. 6Ол маңа ене-де шейле дийди: «Амала ашды. Алфа ве Омега[*], Башлангыч ве Соң Мендирин. Мен сувсана яшайыш сувуның гөзбашындан мугт ичирерин[+]. 7Еңен, ине, буларың барыны мирас[†] алар. Мен онуң Худайы боларын, ол хем Мениң перзендим болар[+]. 8Эмма горкагың, имансызың, кеззабың, ганхорың, зынахорың, җадыгөйүң, бутпаразың ве хемме яланчыларың – әхлисиниң пайына янян күкүртли от көли дүшер. Икинҗи өлүм, ине, будур»[+].

9Соңра соңкы еди бела билен долдурылан еди кәсели еди перишдәниң бири мениң яныма гелип: «Гел, мен саңа гелни, Гуза аял болҗагы гөркезейин» дийди[+]. 10Перишде[†] мени Мукаддес Рух[†] аркалы бир улы, бейик дага чыкарды. Ол ерден маңа гөкден, Худайың хузурындан инип гелйән мукаддес шәхери – Иерусалими гөркезди[*][+]. 11Ол Худайың шан-шөхратындан[†] долуп, бир җуда гымматбаха даш ялы, булдурап дуран яшма дашы ялы парлаярды[+]. 12Шәхериң улы ве белент диварлары, он ики дервезеси барды. Хер дервезәниң агзында бир перишде барды. Дервезелере ысрайыл[†] халкының он ики тиресиниң ады язылгыды. 13Гүндогарда үч дервезе, демиргазыкда үч дервезе, гүнортада үч дервезе, гүнбатарда үч дервезе барды[+]. 14Шәхериң дивары он ики бинядың үстүнде бина эдилипди, олара Гузының он ики ресулының ады язылгыды[+]. 15Мениң билен геплешен перишдәниң элинде шәхери, онуң дервезелерини ве диварыны өлчәр ялы алтындан өлчег таягы барды[+]. 16Шәхер дөртбурчлук шекилинде болуп, онуң бойы билен ини деңди. Перишде шәхери өлчеди. Шәхериң бойы ики мүң ики йүз чакрым[*] болуп чыкды. Онуң ини, бейиклиги хем бойы ялыды[+]. 17Перишде шәхериң диварыны-да өлчеди. Диварың бейиклиги[*] йүз кырк дөрт тирсек чыкды. Перишде булары өлчәнде, ынсанларың уланян өлчегини уланды. 18Дивар яшма дашындан гурлупды. Шәхериң өзи болса тегмилтсиз айна ялы сап алтындан бина эдилипди. 19Шәхер диварының бинятлары хер дүрли гымматбаха дашлар билен безеленди. Биринҗи биняды яшма дашы билен безеленди, икинҗиси гойы реңкли пөвризе дашы, үчүнҗиси хакык, дөрдүнҗиси зүмеррет,[+] 20бәшинҗиси сардоникс, алтынҗысы гырмызы сардоникс, единҗиси алтын-сары даш, секизинҗиси гөк зүмеррет, докузынҗысы гойы сары даш, онунҗысы пөвризе, он биринҗиси мәмиши реңкли даш, он икинҗиси беневше реңкли гымматбаха дашлары билен безеленди. 21Он ики дервезе он ики дүрден, ягны хер дервезе бүтеви бир дүрден ясаланды. Шәхериң шаёлы сап алтындан болуп, айна ялы ялпылдаярды. 22Мен бу шәхерде ыбадатхана[†] гөрмедим. Чүнки Хөкмүрован Реб[†] Худай ве Гузы шәхериң ыбадатханасыдыр[+]. 23Шәхери ягтыландырмак үчин Гүн я-да Ай герек дәл. Чүнки шәхери Худайың шөхраты ягтыландыряр, Гузы хем онуң чырасыдыр[+]. 24Халклар бу шәхериң нурунда гезерлер. Дүнйәниң шалары оңа өз шан-шөхратыны гетирерлер[+]. 25Шәхериң дервезелери узаклы гүн ачык болар, олар гулпланмаз, себәби ол ерде гиҗе болмаз[+]. 26Миллетлер[†] бу шәхере өз шан-шөхратларыны гетирип, Худая ве Гуза хормат билдирерлер. 27Бу шәхере хич бир мурдар[†] зат, неҗислик эдйәнлериң, ялан сөзлейәнлериң хич бири гирмез. Оңа диңе Гузының яшайыш китабына атлары языланлар гирерлер[+].

#### 22‑нҗи бап


Яшайыш сувы

1Соңра перишде[†] маңа айна ялы ялпылдаян деряны гөркезди. Бу деряда яшайыш сувы акярды. Ол Худайың[†] ве Гузының тагтындан чыкып гайдярды[+]. 2Шәхериң шаёлуның ортасында, деряның хер кенарында яшайыш дарагты өсүп отырды. Бу дарагтлар хер айда миве берип, йылда он ики гезек хасыл гетирйәрди. Дарагтларың япраклары миллетлере[†] шыпа берйәрди[+]. 3Бу шәхерде инди асла нәлет болмаз. Худайың ве Гузының тагты бу шәхерде болар. Худайың бенделери Оңа хызмат эдерлер. 4Олар Худайың йүзүни гөрерлер, маңлайларында Онуң ады болар[+]. 5Шәхерде гиҗе асла болмаз. Не чыраның ышыгы, не-де гүнүң нуры герек болар, себәби Реб[†] Худай олара нур сачар. Олар эбедилик шалык сүрерлер[+].


Иса[†] Месих[†] гелйәр

6Перишде маңа шейле дийди: «Бу сөзлер ыгтыбарлы ве чындыр! Пыгамберлерини[†] ылхамландырян Реб Худай тиз вагтда болҗак вакалары Өз бенделерине гөркезмек үчин перишдесини ёллады»[+]. 7«Ине, Мен тизара барарын! Бу китабың пыгамберлик сөзлерини йүрегинде саклаян багтлыдыр!»[+] 8Мен Ёханна булары гөрдүм ве эшитдим. Булары эшиденимден ве гөренимден соң, бу вакалары маңа гөркезен перишдә сежде этмекчи болуп, онуң аякларына йыкылдым[+]. 9Эмма перишде маңа шейле дийди: «Ёк, маңа сежде этме! Мен хем сен ялы, пыгамбер доганларың ве бу китабың пыгамберлик сөзлерини йүрегинде саклаянлар ялы Худайың бир гулудырын. Диңе Худая сежде эт!» 10Онсоң ол маңа шейле дийди: «Бу китабың пыгамберлик сөзлерини гизлин саклама! Чүнки оларың берҗай болмалы вагты голайдыр[+]. 11Гой, яманлык эдйән ене яманлык этсин, пислик эдйән ене пислик этсин. Догры[†] иш эдйән ене догрулык этсин, мукаддес[†] өз мукаддеслигини сакласын»[+].

12«Ине, Мен тизара барарын! Хер кесе эден ишлерине гөрә берҗек сылагларым янымдадыр![+] 13Алфа ве Омега, Илкинҗи ве Ахыркы, Башлангыч ве Соң Мендирин»[+].

14Өз лыбасларыны ювянлар багтлыдыр![*] Оларың яшайыш дарагтының мивесинден иймәге, шәхер дервезесинден гирмәге хаклары бардыр[+]. 15Эмма «итлер», ягны җадыгөйлер, зынахорлар, ганхорлар, бутпаразлар, яланы сөйүп, оны амал эдйәнлер – буларың бары шәхериң дашында галар[+]. 16«Мен, Иса Месих, бу пыгамберлиги иманлылар йыгнагына етирмек үчин Өз перишдәми сизе ёлладым. Мен Давудың көкүнден, ягны онуң неслинден болан парлак даң йылдызыдырын!»[+] 17Мукаддес Рух[†] ве Гелинлик «Гел!» диййәрлер. Эшидйән хер кес хем «Гел!» дийсин. Сувсан гелсин. Ким өз тешнелигини гандырмак ислесе, гой, яшайыш сувундан мугт ичсин![+] 18Бу китабың пыгамберлик сөзлерини эшидйән хер кесе дуйдурярын: кимде-ким бу сөзлере бир зат гошса, Худай хем онуң җезасына бу китапда агзалан белалары гошар[+]. 19Кимде-ким бу китабың пыгамберлик сөзлеринден бир зады айырса, Худай хем бу китапда агзалян яшайыш дарагтының мивесинден иймек ве мукаддес шәхерде яшамак хукугындан оны махрум эдер. 20Бу вакаларың Шаяды: «Хава, Мен тиз барарын!» диййәр. Омын![†] Я Реббимиз Иса, гел![+] 21Гой, Реббимиз Исаның мерхемети әхлиңизе яр болсун![*]

## Сөзлүк


А

Б

Г

Д

Е

Җ

З

И

Й

К

Л

М

Н

О

Ө

П

Р

С

Т

У

Ф

Х

Ч

Ш

Ы

Э

Ә

Ю

Я


### Адалатлы

Адалатлы – Худай хемише адалатлы. Ол элмыдама догры иш эдйәр ве хемише оңат карарлары чыкаряр. Мукаддес Китаба лайыклыкда, Худай хер бир адама, улы болсун, кичи болсун, бай я-да гарып, пархы ёк – хеммелере адалатлы гарамаклыгы үндейәр. Ол Өз халкына шейле диййәр:

«Ягшылык этмеги өврениң,
адалаты агтарың,
эзъет чекйәни халас эдиң,
етими гораң,
дул хатына арка дуруң» (Иша 1:17).

Казыларың, юрт баштутанларының, дини ёлбашчыларың халкың үстүнден хөкүм сүрйәндиклери үчин, Худай олардан адалатлы карарлары чыкармагы талап эдйәр ве адалатсыз херекетлер эден ягдайында, олары ёвузлык билен хөкүм эдйәр.

Серет: Догры.

### Адам ата

Адам ата – Худай тарапындан ярадылан илкинҗи ынсан. Онуң аялы Хов эне болупдыр. Олар әхли ынсанларың ата-энеси болупдыр. Адам атаның ады еврейче «ынсан» диймеги аңладяр.

Гчк 2-3.

### Агта

Агта – тарыхың кәбир дөвүрлеринде дүрли миллетлерде агталар хөкүмдарларың ёлбашчылыгы астында ёкары везипәни эеләпдирлер. Худайың гадаган эдйәндиги үчин, олары бичмеклик еврейлериң дәп-дессурында болмандыр.

Эст 2:3; Рес 8:27.

### Агыз беклемек

Агыз беклемек – агыз беклемегиң максады Худайың хузурында өзүңи песпәл тутмак я-да кәбир паҗыгалы ягдайда яс тутмак, гам-гусса дөври Худайы чагырмак болупдыр. Догры дурмушда яшамаздан, гарыплара ве эҗизлере адалатлы гарамаздан, агыз беклемеклигиң хич хили пейдасының ёкдугыны ве мунуң Худайың гөвнүнден турмаяндыгыны пыгамберлер халка ятладыпдырлар.

Сер 20:26; Иша 58:3-5; Ёвл 1:14; Юнс 3:5; Эст 4:16.

### Аждарха

Аждарха – гадымы еврей дүшүнҗесинде деңиз аждархасы башагайлыгы аңладып, әлем-җаханың ярадылышының ирки дөвүрлеринде пейда болупдыр. Кәте аждарха Рахап дийлип атландырылыпдыр (Эйп 9:3; 26:12; Иша 51:9), кәте болса Ливятан (Эйп 3:8; 41:1; Зеб 73:14; Иша 27:1). Шейле хем бу миллетлер үчин бир нышан, ягны Ысрайылың душманы болупдыр (Зеб 86:4). Икинҗи пикир Тәзе Әхтде Аянлык китабында габат гелйәр, Иса Месихе ынанянлара гаршы урушда аждарха эрбет гүйчлериң нышаныдыр.

### Азия

Азия – Тәзе Әхт дөврүнде Рим империясының иң бай велаяты болупдыр. Бу гүнки гүн бу велаят Түркийәниң арачәклеринде ерлешйәр.

Рес 19:10; Рим 16:5; 1Кор 16:19.

Карта серет.

### Акмак

Акмак – пайхас эдебиятында: Зебурың кәбир мезмурларында, Сүлейманың пәхимлеринде, Вагызда, Эйюпда «акмак» диңе бир акылсыз адам дәл-де, эйсем, акыл-пайхасы рет эдйән адамдыр. Шонуң үчин хем ол өлүм ве вейранчылык ёлундан барян адамдыр. Бейле адам Худай барада ве Худайың ислеги барада пикир этмейән, алада этмейән, текепбир, гедем, бипарх адам. Ол хатда дине ве пайхаслы өвүт-үндеве гаршы чыкып, булар барада яман затлары гепләп билйәр. Пайхас эдебиятында беян эдилен хәсиетлерден башга-да акмак адам өзүниң неҗис гылык-хәсиети билен таналыпдыр. Ишая пыгамбериң китабында акмак адам барада шейле дийилйәр: «Акмак биэдеплик билен геплейәр, онуң ниети пислик этмекдир, иши яманлык этмек, Реббе дил етирмек, ачлары ач, сувсузлары сувсуз гоймакдыр» (Иша 32:6).

Зеб 52:1; Сүл 17:17-21

Серет: Надан.

### Аламот

Аламот – манысы белли дәл. Белки әхең, белки-де саз гуралы болмагы әхтимал.

1Йя 15:21.

### Алоэ

Алоэ – Тәзе Әхт дөврүнде алоэ өлен адамың җеседини җайламага тайярламакда уланылыпдыр.

Ёха 19:39.

### Амалеклер

Амалеклер – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, онуң голайында яшан халк. Олар, эсасан, Дуз деңзиниң гүнорта-гүндогарында, ягны Негепде яшан чарва халк болупдыр.

Мср 17:8-16; Кан 25:17-19; 1Шам 15:2, 30:1-5; 1Йя 4:43.

### Аммонлар

Аммонлар – Лутуң оглы Бенамының несиллери. Аммонлар Иордан дерясының гүндогарында яшапдырлар. Олар Молек худайына сежде эдипдирлер.

Гчк 19:30-38; Кан 23:3.

Серет: Лут.

### Аморлар

Аморлар – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири. Олар өзлериниң әпет узын бойлары билен таналыпдыр. Месопотамияның тутуш төверегинде өзүниң шәхерлери ве ханлары билен аморлар өрән гүйчли халк болупдыр. Ысрайыллар Кенгана чозан вагтында, олар, эсасан хем, Иордан дерясының гүндогарында ве Иорданың гүнбатар дагларында яшан Ог хем Сихон атлы ики ханың ханлыгындакы гүйҗе даяныпдырлар.

Гчк 10:16; 15:16; Чөл 13:29; 21:13-34; Амо 2:10.

Серет: Кенганлар.

### Анаклар

Анаклар – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенган юрдуның голайында яшан халкларың бири. Олар Хеброн галасында ве онуң даш-төверегинде яшапдырлар. Анаклар үч уругдан ыбарат болуп, олар Нефиллериң несиллери болупдырлар.

Кан 9:2; Ешу 11:21,22.

Серет: Нефиллер.

### Араба дүзлүги

Араба дүзлүги – Иордан дерясының дүзлүгинден Дуз деңзиниң гүнорта-демиргазыгына ченли яйылып гидйән гуры ве текиз ер.

Чөл 22:1; 26:3.

### Арамей дили

Арамей дили – бу дил еврей дилине дегишлидир. Б. э. өң VI асырда бу эсасы дил хөкмүнде өсүп, гадымы якын Гүндогарда (хәзирки Орта Гүндогарда) дипломатия ве тәҗирчилик үчин уланылыпдыр. Ысрайыллар Бабыл сүргүнинден доланып геленлеринден соң, халк еврей дилине гаранда арамей дилинде хас көп геплемәге башлапдыр. Көне Әхтиң кәбир бөлеклери арамей дилинде язылыпдыр, ягны Эзр 4:8–6:18; 7:12-26; Дан 2:4–7:28. Исаның дөврүнде бу дил яхудылар ве Иса тарапындан гиңден уланылыпдыр, шонуң үчин Тәзе Әхтде бирнәче арамей сөзлери бар.

2Пат 18:26,28; Мат 5:22; Ёха 5:2; 19:13.

Серет: Еврей.

### Арвах-җын

Арвах-җын – Шейтана гуллук эдйән эрбет рухдур. Ол адама зыян етирип я-да оны эеләп билйәр. Исада олары ковуп чыкарян гудрат болупдыр ве Ол арвах-җын эелән адама шыпа берипдир. Ресуллара хем Исаның ады билен арвах-җынлары ковуп чыкармак гудраты берлипдир.

Мат 8:16; Лук 8:26; Рес 8:7; 16:18.

### Арёпагус

Арёпагус – Грецияның Афины шәхериндәки байырлык. Афины шәхериниң мөхүм адамлары бу байырлыкда душушып ваҗып меселелер барада геңешипдирлер. Бу адамларың геңеши хем Арёпагус дийлип атландырылыпдыр.

Рес 17:19,22,34.

### Артемис

Артемис – греклериң зенан худайының ады, оңа айратын Азия велаятында сежде эдипдирлер. Гадымы дүнйәниң еди гудратының бири болан онуң бутханасы Эфес шәхериниң эдил дашында ерлешипдир.

Рес 19:24-35.

### Арфа

Арфа – киришли саз гуралының бир гөрнүши.

Зеб 32:2; 56:9.

1795-нҗи сахыпадакы сурата серет.

### Ахалот

Ахалот – Хиндистанда өсйән ве өзени хошбой ыслы агач. Онуң өзенини гейимлере я-да отага хошбой ыс бермек үчин уланыпдырлар.

Зеб 44:9; Сүл 7:17; Нгм 4:14.

### Ашера

Ашера – хасыл берйән иң мөхүм зенан худайы хасапланып, оңа Кенганда ве Сирияда сежде эдипдирлер. Бу зенан худайы көпленч Багал худайы билен гатнашыпдыр. Адамларың оңа сежде этмек үчин үйшен еринде, онуң агачдан я-да дашдан ёнулып ясалан хейкели дикилипдир.

Мср 34:13; Кан 7:5; 12:3; 16:21.

### Ашторет

Ашторет – Суруң ве Сидоның эсасы зенан худайы болуп, оңа Мүсүрде ве Кенганда сежде эдипдирлер.

Сер 2:13; 2Пат 23:13.

### Ашур

Ашур – б. э. өң IX ве VIII асырларда Ашур Ысрайылың гүндогарында гүйчли империя болупдыр. Онуң пайтагт шәхери болан Ниневе хәзирки демиргазык Ыракда ерлешипдир. Б. э. өң 722-нҗи йылда ашурлар Ысрайыл патышалыгыны басып алыпдырлар ве көп адамлары есир эдип әкидипдирлер. Соңра ашурлар өз империясының бейлеки бөлеклеринден адамлары Ысрайылың юрдунда орнашдырыпдырлар. Өз юрдунда галан ысрайыл халкы бу адамлар билен гыз алшып-бершипдир. Ашурлар Яхуда патышалыгының хем үстүне чозупдырлар, эмма еңип билмәндирлер. Соңрак Ниневе пайтагты Худайың җезасы хөкмүнде душманың еңиҗи гошунлары тарапындан бүтинлей вейран эдилипдир.

2Пат 18:9–19:36; Нах 1-3.

### Аянлык

Аянлык – кәвагт пыгамберлере Худай тарапындан аянлык берилйәр. Онда хәзирки ве гелҗекки затлар барада гөрнүш боляр. Шейле аянлыкларда Худай Өз мерхеметини ве хөкүмини гөркезйәр.

Гчк 41:25; Мср 6:3; Иша 40:5; 45:21; 65:1; Хаб 1:1; Рим 1:17; 1Кор 14:26.

Серет: Гөрнүш.

### Бабыл

Бабыл – Бабыл шәхери Бабыл империясының пайтагты болупдыр ве ол хәзирки гүнорта Ыракда ерлешипдир. Б. э. өң 586-нҗы йылда бабыллылар Яхуда патышалыгыны басып алыпдырлар ве көп адамлары Бабыла есир эдип әкидипдирлер.

2Пат 25:1-12.

Серет: Яхуда.

### Багал

Багал – кенганлар тарапындан сежде эдилен харасат худайы. Багал сөзи аслында «хоҗайын», шейле хем «әр» диймеги аңладяр.

1Пат 18:1-45; Ерм 7:9; Хош 11:2.

### Байрам йылы

Байрам йылы – хер элли йылдан ысрайыл халкы топрак, мирас, карз ве гуллар бабатда Худай тарапындан берлен йөрите дүзгүнлери берҗай этмели болупдыр.

Лев 25:1-34.

### Байрамчылыклар

Байрамчылыклар – Мукаддес Китапда ысрайыл халкы тарапындан белленен бирнәче мөхүм байрамчылыклар айдылып гечилйәр. Ашакдакы санавда бу байрамларың атлары берилйәр:

Чатма байрамы

Эллинҗи гүн байрамы

Галла байрамы

Гүнәден сапланма гүни

Хасыл байрамы

Песах байрамы

Петир байрамы

Пурым байрамы

Сурнай байрамы

Тәзе Ай байрамы

Бу байрамлар барадакы маглуматлары сөзлүкден, оларың херсиниң адының ашагындан тапып билерсиңиз.

### Баш руханы

Баш руханы – Левиниң несли болан Харун пыгамбер ве онуң огуллары Худай тарапындан руханы болмаклыга сайланыпдырлар. Олар Мукаддес чадырда Худая хызмат эдипдирлер. Харун пыгамбер илкинҗи Баш руханы хөкмүнде сайланыпдыр. Диңе Баш рухана Иң мукаддес отага гирмәге ругсат эдилипдир. Ол ысрайыллары гүнәлеринден сапламак үчин ол ере йылда бир гезек «Гүнәден сапланма» гүни гирипдир. Еврейлер китабының авторы Исаны кәмил Баш руханы хөкмүнде беян эдйәр.

Мср 28; Лев 16.

1794-нҗи сахыпадакы сурата серет.

### Башан

Башан – бу гүнорта Сирияның текиз җүлгелери ве байырлыклары. Ол Җелиле көлүниң ве Иордан дерясының гүндогар тарапында ерлешйәр. Башан Гилгат этрабының демиргазыгында болуп, өзүниң семиз сыгырлары ве бол хасылы билен мешхур болупдыр.

Ешу 12:5; 13:11; Кан 3:10.

### Беелзебул

Беелзебул – арвах-җынларың ёлбашчысының ады. Бу ат «Багалзебупдан» гелип чыкандыр; Багалзебуп Көне Әхт дөврүнде ысрайыллара голай яшан халкларың сежде эден худайларының биридир (2Пат 1:2-16). Беелзебулың бейлеки ады шейтандыр.

Мат 10:25; 12:21,24,27; Мар 3:19,22,22; Лук 11:15,18,19.

Серет: Шейтан.

### Берекет

Берекет –

Серет: Ялкамак.

### Бу дүнйәниң хөкүмдары

Бу дүнйәниң хөкүмдары –

Серет: Шейтан.

### Бут

Бут – дашдан, агачдан я-да башга бир затдан ясалан хейкел, адамлар олары худай хөкмүнде хасаплап, сежде этмек үчин уланыпдырлар. Буларың кәбири сеждегәхде саклар ялы улы болупдыр, кәбири өйде саклар ялы кичи болупдыр.

Мср 20:4; Иша 40:19-20.

Серет: Өй бутлары.

### Бүтинлей ёк этмек

Бүтинлей ёк этмек – Худайың Өз халкына сөз берен юрдунда урушдан соң олҗа дүшен эмләги, ягны есирлери, хайванлары ве харытлары ысрайыл халкының бәхбиди үчин алынман, эйсем бүтинлей ёк этмек аркалы Худая багыш эдилипдир.

Ешу 6:17-21.

### Гала дервезелери

Гала дервезелери – галаларың ве шәхерлериң төвереги гораг үчин диварлар билен өртүлипдир. Дервезелериң өңүндәки ачык мейдан адамлара душушмак үчин аматлы ер болупдыр, шейле хем бу ер хөкүм ыглан эдилйән, җемгыетчилик йыгнаклары гечирилйән ве сөвда-сатык эдилйән ер болупдыр.

Рут 4:1-11; 2Шам 19:8.

### Галла байрамы

Галла байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча үчүнҗи айың, ягны Сиван айының алтысына белленипдир. Бу томусда, Песах байрамындан соңра еди хепде геченсоң белленипдир. Шол еди хепдәниң довамында хасыл йыгналыпдыр, арпадан башлап, бугдая ченли йыгналыпдыр. Шол гүн ысрайыл халкы Худайың хасыла берен берекеди үчин той эдип, хер дүрли садакалар гетирипдир. Исаның дөврүнде бу байрам Эллинҗи гүн байрамы хөкмүнде мешхур болупдыр.

Лев 23:15-21; Кан 16:9-12.

Серет: Эллинҗи гүн байрамы; Песах байрамы.

### Галла садакасы

Галла садакасы – бу садака көпленч хасыл үчин миннетдарлык билдирилип, Худая ве руханылара совгат хөкмүнде берлипдир. Бу садака чиг я-да бишен галла болупдыр, я-да олар галланы үвәп, уны яг ве якымлы ыслы затлар билен гарып, ондан бир затлар биширип гетирипдирлер.

Мср 40:29; Лев 2:1-16; 6:14-17; 23:9.

### Ган

Ган – Төвратда ган гаты мөхүм зат хасапланяр. Ган диңе Худая дегишли болан дурмуш габы хасапланылды, шонуң үчин кимдир бири өлдүрилсе, шол ган акан топрак харам сайылды. Хайван өлдүриленде, онуң ганыны ере акдырыпдырлар. Хич киме ол гандан ичмәге я-да нахар тайярламага ругсат эдилмәндир. Гурбанлыклар хөдүрлененде, малларың ганы адамлары ве гурбанлык сыпаларыны мукаддес этмек үчин уланылыпдыр.

Гчк 4:10; 9:4; 37:26; Мср 29:21; Лев 1:5; 16:18-19; 17:10-11.

### Гиргашлар

Гиргашлар – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири.

Гчк 15:21.

Серет: Кенган.

### Гитит

Гитит – манысы белли дәл. Саз гуралларының бир гөрнүши болмагы әхтимал.

Зеб 8:1: 80:1; 83:1.

### Гомора

Гомора – Өли деңзиң демиргазыгындакы Иордан җүлгесинде ерлешйән бир шәхер. Халкының эден писликлери себәпли Гомора Содом шәхери билен бирликде Худай тарапындан вейран эдилди.

Гчк 19; Иса 1:9; Ерм 23:14; Мат 10:15.

### Гөгүң Шалыгы

Гөгүң Шалыгы –

Серет: Худайың Шалыгы.

### Гөк

Гөк – бу асмандан-да ёкарда болуп, Худайың ве Онуң перишделериниң яшаян ерини аңлатмак үчин уланылыпдыр. Тәзе Әхтде Исаның гөкден гелендиги ве өлүмден диреленден соң, ене гөге гөтерилендиги, шейле хем Хөкүм гүни Онуң ене гелҗекдиги айдыляр. Ким Иса ынанян болса, Онуң билен биле гөге гөтерилер. Аянлык китабында тәзе гөгүң ве тәзе ериң шекили суратландырыляр.

Гчк 1:30; 21:17; Ешу 5:14; 1Пат 8:27,30; Зеб 52:3; Мар 11:25; Ёха 6:41-51; 2Кор 5:1,2; Фил 3:14,20; 1Сал 4:16; 2Сал 1:7-8; Аян 21:1-4.

### Гөргүр

Гөргүр –

Серет: Пыгамбер.

### Гөрнүш

Гөрнүш – кимдир бирине башгалара етирмек үчин берилйән хабар. Худайдан гелен гөрнүшлер Көне Әхтде, эсасан хем Пыгамберлик китапларында беян эдилйәр. «Гөрнүш» ве «аянлык» сөзлериниң манысы бири-бирине өрән якын.

Чөл 12:6; Рес 10:9-16.

Серет: Аянлык; Пыгамбер.

### Греклер

Греклер – Исгендер Зүлкарнейниң ве онуң гошунының басып алан чәклеринде яшаян халкларың хеммеси диен ялы грек медениетини ве дилини кабул эдипдирлер. Шонуң үчин-де, Иса Месихиң дөврүнде яшан яхудылар арамей дилинде дәл-де, грек дилинде гүрлешйәрдилер. Грек медениети оларың дүнйәгарайшына ве пикирлерине гүйчли тәсирини етирйәрди. Шоңа гөрә-де, Тәзе Әхтиң китаплары грек дилинде языландыр.

### Гурбанлык сыпасы

Гурбанлык сыпасы –

Серет: Сыпа.

### Гурбанлыклар

Гурбанлыклар – Көне Әхтде беян эдилен эсасы гурбанлыклар шулардыр: Якма гурбанлыгы; Саламатлык гурбанлыгы; Гүнә гурбанлыгы; Язык гурбанлыгы. Гурбанлыклар барадакы маглуматлары бу сөзлүкде оларың херсиниң адының ашагындан окап билерсиңиз.

### Гурсакча

Гурсакча – бу баш руханы тарапындан гейлип, эфодың үстүнден багланыпдыр. Гурсакчаның йүзүне Ысрайылың он ики тиресиниң хер бири үчин он ики саны гымматбаха даш тикилипдир. Онуң ичинде кераматлы сайылан ики зат, Урым ве Туммым болупдыр.

Мср 28:4-30

Серет: Эфот; Урым ве Туммым.

### Гүнә гурбанлыгы

Гүнә гурбанлыгы – бир адам я-да тутуш халк Реббиң берен буйрукларыны төтәнден бозанда, шу гурбанлык аркалы руханы олары гүнәлеринден саплапдыр.

Лев 4:2-35.

### Гүнәден сапланма гүни

Гүнәден сапланма гүни – бу еврейлериң сененамасы боюнча единҗи айың, ягны Тишри айының (муңа Этаным айы хем дийлипдир) онуна белленилипдир. Бу Сурнай байрамындан соң гүйзде болупдыр. Шол гүн адамлар ишлемән, дынч алыпдырлар ве агыз бекләпдирлер. Руханылар өзлерини ве халкы эден гүнәлеринден сапламак үчин, шейле хем Мукаддес чадыры ве гурбанлык сыпасыны тәмизлемек үчин белленилен гурбанлыклары хөдүрләпдирлер. Бу йылың довамында иң мөхүм байрам болупдыр.

Лев 16.

### Гызыл деңиз

Гызыл деңиз – Көне Әхтде бу ат Гызыл деңиз дийлип терҗиме эдилйәр, ол сөзме-сөз «Ям суф» болуп, «Гамыш деңзи» диймеги аңладяр. Кәбир алымлар «Ям суф» Мүсүр билен Ысрайылың арасында ерлешйән бир айлагы аңладяр дийип пикир эдйәрлер.

Мср 10:19.

### Гырнак аял

Гырнак аял – бу гырнак я-да есир алнан аял болупдыр. Онуң машгалада дереҗеси хемишелик экен, белли бир хукугы болупдыр, эмма хоҗайынының аялы билен деңхукуклы болмандыр.

Гчк 22:24; 2Шам 5:13; 1Пат 11:3.

### Давут галасы

Давут галасы – Сион дагында Иерусалимиң көне бөлеги, Давут пыгамбериң ябуслыларың илатыны басып алан ери.

2Шам 5:6-9; 1Йя 11:5.

Серет: Ички гала.

### Давут Оглы

Давут Оглы – Худай хезрети Давут патыша онуң несиллериниң бириниң мүдимилик шалык сүрҗекдигини сөз берипдир (2Шам 7:12-16; Иша 9:6-7). Исаның дөврүнде яхудылар бу Патыша гарашыпдырлар ве Оны Месих дийип атландырыпдырлар. Иса гарашылян Патыша хөкмүнде таналыпдыр ве Ол Давут Оглы дийлип атландырылыпдыр.

Мат 9:27; 15:22.

Серет: Худайың Оглы; Месих.

### Давут пыгамбер

Давут пыгамбер – чөлде чопанчылык эдип йөркә, Худай Давуды ысрайыл халкына патыша эдип сайлаяр. Ол Иерусалими басып алып, оны пайтагт шәхери этмек билен душманларының үстүнден ысрайыл халкына еңиш гетирипдир. Давут пыгамбер догручыл хем адалатлы патыша болупдыр, йөне ол хем гүнә эдипдир. Шейле хем ол сазанда ве шахыр болупдыр, ол көп санлы мезмурлар языпдыр, булар соңра Зебур китабының бир бөлеги болупдыр. Давут пыгамберден соң онуң оглы Сүлейман пыгамбер патыша болупдыр. Давут Худая өрән садык болупдыр, Худай диңе Давудың неслинден бириниң хемишелик патыша болҗакдыгына сөз берипдир. Маттаның Хош Хабары китабыны ачанымызда, ол ерде Худайың Давуда сөз берен неслиниң Исадыгы хакда гүррүң берилйәр.

1Шам 16:13-23; 17:12-58; 2Шам 7; 11; Зеб 88:4; Мат 1:1; Рим 4:6; 2Тим 2:8; Аян 5:5.

### Дагон

Дагон – бу пилиштлилериң худайы болуп, онуң гөвресиниң ярысындан ёкарсы адам, ашакы ярысы балык хөкмүнде суратландырылыпдыр.

1Шам 5:2.

### Декаполис

Декаполис – Самария билен Җелиләниң гүндогарындакы он шәхер, олар Грек империясы дөврүнде гурлупдыр. Исаның дөврүнде олар Рим империясына дегишли болсалар-да, өзлери хөкүмдарлык эдипдирлер.

Мат 4:25; Мар 7:31.

### Дери кесели

Дери кесели – Көне ве Тәзе Әхт дөврүнде дери кеселиниң көп дүрли гөрнүшлери болупдыр. Дери кеселиниң хайсам болса бирине ёлуган адам, бу кесел бейлекилере ёкушмаз ялы ве ол башга адамы элләп, оны-да харам этмез ялы, башгалардан айры сакланыпдыр.

Лев 13:45-46; 2Пат 5:1-27; Мат 8:1-4; Лук 7:22.

### Дикме даш

Дикме даш – бу узын даш болуп, дим-дик гойлупдыр. Бу дикме даш кимдир бириниң мазарыны беллемек үчин я-да мөхүм бир зады я-да адамы ятламак үчин гөркезме хөкмүнде уланылыпдыр. Олар кераматлы хасапланыпдыр.

Гчк 28:18-22; 35:20; Мср 24:4; 2Шам 18:18.

### Дога-дилег этмек

Дога-дилег этмек – Мукаддес Китапда дога-дилег этмек – китапдан окамак я-да ят тутуп айтмак дәл-де, адатча калбыңдакы затлары Худая йүрекден беян этмекдир. Шейле хем дога-дилег этмек, көп халатда Худая алкыш айтмагы я-да Ондан көмек сорап ялбармагы аңладыпдыр. Мукаддес Китап бизе дурмушымызың әхли угурлары бабатда, шейле хем өз танаян ве бүтин дүнйәден эшидип, хатда танамаян адамларымызың хем мәтәчликлери догрусында Худай билен геплешип билйәндигимизи өвредйәр. Исаның бизе нәдип дога-дилег этмелидигини өвреден нусгасы Маттаның Хош Хабарының 6-нҗы бабының 9-13 аятларында ве Луканың Хош Хабарының 11-нҗи бабының 2-4 аятларында гөркезлендир.

2Шам 7:27; Зеб 6:10; 141:2; Мат 6:9-13; Лук 11:2-4; Яку 5:12-18; 1Пет 4:7; Фил 4:6; Кол 4:2; 1Тим 2:1-4.

Серет: Сежде этмек.

### Догры

Догры – Мукаддес Китап Худайың догрудыгыны өвредйәр, Онуң әхли ишлери догрудыр. Шонуң үчин хем Худайың халкы Онуң буйрукларына табын болмак билен, Онуң хузурында догры ишлери этмәге чагырыландыр. Ишая пыгамбер халка: «Адалаты саклаң, догры ишлери эдиң» дийип, өвүт-үндев эдипдир (Иша 56:1). Тәзе Әхтде дашкы гөрнүши догры, эмма ичи эрбетликден долы адамларың хакыкатда кимдигини Худайың билйәндигини Иса бизе дуйдуряр. Шейле адамлар Худайың җезасындан гачып гутулмазлар. Павлус Худайың Ыбрайым пыгамбери иманы себәпли догры хасапландыгыны өвредйәр, эдил шунуң ялы, биз хем Худай тарапындан догры адамлар хасапланмак ислейән болсак, онда Худайың сайлап-сечен Иса Месихине иман этмелидирис.

Гчк 6:9; 15:6; Кан 12:25; Зеб 33:16; 63:11; Мат 13:49; Рим 4:3.

Серет: Адалатлы.

### Еврей

Еврей –

1. Аслы нәбелли көне сөз, бу ысрайыл халкы үчин уланылыпдыр. Шейле хем бу Ыбрайым пыгамбериң асыл гелип чыкышыны гөркезмек үчин уланылыпдыр.

2. Б. э. өң 586-нҗы йылда Бабыл сүргүни дөврүне ченли, эсасан, ысрайыл халкы тарапындан уланылан дил. Халк сүргүнден доланып геленден соң, оларың аглабасы бу диле дерек арамей дилинде гүрләпдир. Көне Әхтиң көп ери еврей дилинде язылыпдыр.

Гчк 14:13; 39:14,17; 40:15; 41:22; 43:32; Мср 1:15-19; 21:2; 1Шам 4:6

Серет: Арамей.

### Едутун

Едутун – ол 1Йя 16:41-де беян эдилйән Давут пыгамбериң баш сазандаларының бири болан болмагы әхтимал; башга бир манысы «боюн эгдирмекдир».

1Йя 16:41.

### Ехошапат җүлгеси

Ехошапат җүлгеси – бу ер Иерусалимиң голайындакы җүлге үчин уланылян атдыр, ягны ол Иерусалиме гаршы йыгнанан миллетлере Худайың ыглан эден җезасының беян эдилйән ери болупдыр. Ёвел китабының 3-нҗи бабының 14-нҗи аядында бу хөкүм җүлгеси дийлип атландырылыпдыр.

Ёвл 3:2,12,14.

### Җебрайыл перишде

Җебрайыл перишде – адамзада Худайың хабарыны гетирйән перишде. Көне Әхтде ол Даныел пыгамбере гөрнүп, оңа Худайдан гелен гөрнүшлери дүшүндирйәр. Тәзе Әхтде ол Зекаря гөрнүп, Яхяның догулҗакдыгыны, шейле-де Меръеме гөрнүп, Иса Месихиң догулҗакдыгыны хабар берйәр.

Дан 8:14-19; 9:19-21; Лук 1:19,26.

### Җелиле

Җелиле – Ысрайыл юрдуның демиргазык этрабы.

Мат 2:22; Иша 9:1.

### Җеннет

Җеннет – грекче бу сөз «овадан баг» диймеги аңладяр. Тәзе Әхтде бу сөз Иса ынанянларың өлүмден соң гидйән аҗайып ерини аңладяр.

Лук 23:43; Аян 2:7.

### Җул гейинмек

Җул гейинмек – гадымы Ысрайылда адамлар эден гүнәсине тоба эдйәндиклерини гөркезенлеринде я-да кимдир бириниң ясыны тутанларында, җул гейнипдирлер ве күлүң үстүнде отурыпдырлар я-да депелеринден күл сепеләпдирлер. Умуман бу гам-гуссаны гөркезмек үчин уланылыпдыр.

2Шам 3:31; Нех 9:1; Мат 11:21.

### Зебур

Зебур – 150 мезмурдан ыбарат топлум, оларың көпүси Давут пыгамбер тарапындан языландыр. Зебур Көне Әхтиң бир бөлегидир.

Серет: Давут пыгамбер; Көне әхт; Мезмур.

### Зекат

Зекат –

Серет: Ондан бири.

### Зыгыр

Зыгыр – Орта Гүндогарда өсүмлигиң бир гөрнүши. Зыгыр үйшмегини йыгнап, сувда эзипдирлер, соңра гурадып, сүйүмини айратын алып, ондан йүплүк өрүпдирлер ве ондан непис мата докапдырлар. Ахырында, докалан зыгыр мата йүң мата гаранда гыммат хасапланыпдыр, себәби оны ыссы ховада геймек якымлы болупдыр ве оны өндүрмек кын болупдыр. Руханы гейимлериниң кәбирлери зыгыр матадан докалыпдыр.

Мср 9:31; 25:4; 26:1; Лев 6:10; 16:4; Сүл 31:13; Дан 10:5.

### Зыярат нагмасы

Зыярат нагмасы – Еврейче «ёкары чыкян айдым» диймекдир. Бу айдым дагың ёкарсында ерлешйән ыбадатхана чыкыланда айдылыпдыр. Бу айдымлар дини байрамчылыклар үчин Иерусалиме баряркалар, ёлда зыяратчылар тарапындан айдылып, ыбадатханада байрамчылыгың бир бөлеги хөкмүнде сежде эдипдирлер. Бу сөз кәбир мезмурың еврейче адының бир бөлегидир.

Зеб 119-133.

### Иблис

Иблис –

Серет: Шейтан.

### Иерусалим

Иерусалим – Иерусалим Давут пыгамбер билен Сүлейман пыгамбериң хөкүмдарлык эден дөврүнде Ысрайылың пайтагты болупдыр. Сүлейманың өлүминден соңра бу Яхуда патышалыгының пайтагты болупдыр. Бу шәхер Сион ады билен хем тутулыпдыр.

2Шам 5:6-15; 2Йя 9:25; 2Йя 11:5-17; Зеб 68:36.

### Император

Император – Рим империясының патышасы. Тәзе Әхтде үч император ятланяр:

1. Император Август, ол Октавиян дийлип хем атландырылярды (б. э. өң 27-нҗи йылдан б. э. 14-нҗи йылына ченли). Иса догланда, ол императорды (Лук 2:1).

2. Император Тибериюс (б. э. 14-37 йй). Иса вагыз эден ве өлүп-дирелен дөври ол императорды (Лук 3:1; Ёха 19:12).

3. Император Клавдий (б. э. 41-54 йй). Ол яхудылары Римден ковуп чыкарды (Рес 18:1-4).

### Инҗил

Инҗил – Тәзе Әхт.

### Иң мукаддес отаг

Иң мукаддес отаг – Мукаддес чадырың иң ички отагы, соңрак бу ыбадатханада Әхт сандыгының сакланан ери болупдыр. («Мукаддес чадыр» ве «Ыбадатхана» сөзлериниң ашагында берлен суратлара середиң.) Сүлейманың гуран ыбадатханасында бу ички отаг дийлип атландырылды ве ол ерде керупларың шекили хем болупдыр. Ички отаг дашкы отагдан улы туты аркалы бөлүнипдир. Кануна гөрә, диңе баш рухана ички отага гирмәге ругсат берлипдир, ол хем диңе йылда бир гезек, Гүнәден сапланма гүни гирип билипдир.

Мср 26:33; Лев 16:1-2; 1Пат 6:16-30.

1799-нҗы сахыпадакы сурата серет.

Серет: Гүнәден сапланма гүни; Керуп; Мукаддес отаг; Мукаддес өй; Туты; Ыбадатхана.

### Иордан дерясы

Иордан дерясы – Җелиле көли билен Өли деңзиң арасындан акян деря. Гүндогарда Ысрайыл юрдуның арачәги хөкмүнде уланылыпдыр. Ысрайыллар Кенгана гирмезден өң бу дерядан гечипдирлер.

Ешу 2:1.

Карта серет

Серет: Җелиле.

### Иса

Иса – Исаның еврейче ады «Ешува» болуп, ол «Реб халас эдйәр» диймеги аңладяр. I асырда бу ат яхудылар үчин йөргүнли ат болупдыр.

### Ичги садакасы

Ичги садакасы – гурбанлык сыпасының үстүне шерап, кәте яг гуймак билен Худая хөдүр эдилипдир.

Гчк 35:14; Лев 23:13.

### Ички гала

Ички гала – диварлар билен өртүлен галаның ичиндәки беркитме. Бу шәхериң иң бейик ери болупдыр.

1Пат 16:18; 2Пат 15:25; Ерм 30:18.

### Ишая пыгамбер

Ишая пыгамбер – Ишая пыгамбер Яхуда патышалары Узыяның, Ётамың, Ахазың ве Хизкияның дөврүнде пыгамберлик эдипдир. Ол б. э. өң VIII асырда яшап гечди. Ишая билимли адам болупдыр, ол патышаның маслахатчысы хөкмүнде өмрүни Иерусалимде гечирипдир. Бу дөвүрде Ысрайыл патышалыгы Ассырия империясы тарапындан басылып алнып, Яхуда патышалыгы болса хемише ховп астында болупдыр. Ишаяның пыгамберликлериниң аглабасы Худайың Өз халкыны халас эдйәндиги барададыр, эмма шол бир вагтың өзүнде ол ысрайыллара пислик эдйәнлери, адалатсызлары ве бута чокунянлары Худайың хөкүм этҗекдигини дуйдурыпдыр. Ишая даш-төверегинде болуп гечйән вакалара дегишли гөрнүшлер гөрүпдир, шейле хем ол гелҗекде болҗак затлары гөрнүш аркалы өңден гөрүпдир, эсасан хем эҗир чекмек билен Худайың халкыны халас этҗек Гул барадакы гөрнүши гөрүпдир. Тәзе Әхтде бу пыгамберликлер Иса Месихде амала ашмак билен айдың әшгәр боляр.

2Пат 19-20; Иша 1, 6; Мат 4:14; 8:17; 12:17; Ёха 12:38-41; Рес 8:28-35.

### Йыгнагың ёлбашчылары

Йыгнагың ёлбашчылары –

Серет: Яшулулар.

### Йыгнагың хызматчысы

Йыгнагың хызматчысы – Иса гөге гөтериленден соң ве Мукаддес Рух иненден соң, месихилер топарына окатмага ве хызмат этмәге белленен йөрите адамлар тарапындан ёлбашчылык эдилипдир. Мунда белли бир дүзгүн болмандыр, муңа гарамаздан Павлус өз хатларында нәхили адамларың ёлбашчылык этмелидиги барада анык гөркезмелер берипдир. Иса башгалара хызмат этмеклиге өрән ёкары баха берипдир.

Рес 14:23; 1Пет 5:1-4; 1Тим 3:1-13; Рим 16:1; 1Тим 5:17-21; Тит 1:5-9; Евр 13:7,17.

### Йыгнак

Йыгнак – Тәзе Әхт дөврүнде Иса ынанянлар сежде этмек үчин Иерусалимдәки ыбадатханада йыгнанышыпдырлар. Мундан соң тизара олар өз өйлеринде йыгнанышып башлапдырлар. Хош Хабар тутуш Рим империясында вагыз эдиленсоң, йыгнаклар көп ерлерде гурналды. Бу гүнки гүн йыгнаклар дүнйәниң әхли ерлеринде гечирилйәр. Бу йыгнакларың әхлиси бир бейик Йыгнагың бөлүми хасапланып, онуң дүзүми Исаның дөврүнден тә шу гүне ченли месихилерден ыбаратдыр.

Мат 16:18; Рес 8:1; 9:31; Рим 16:5; 1Кор 11:18; Эфе 5:23-32; Аян 1:11.

### Канун

Канун – Төврадың бәш китабы: муңа сежде, мукаддес өй, байрамлар, гурбанлыклар ве садакалар дегишли болуп, иң эсасы хем Худайың халкы хөкмүнде ысрайылларың нәхили яшамалыдыкларына дегишли Худайың берен канунларындан ыбарат. Бу көпленч Мусаның кануны (Ешу 8:29) я-да Мукаддес канун (Мат 23:23) дийлип атландырылыпдыр. Кануның эсасы бөлеги Он табшырыкдыр (Мср 20:1-17; Кан 5:6-21).

Серет: Канун китабы; Төврат.

### Канун китабы

Канун китабы – муңа Реббиң берен канунларындан ыбарат болан Канун таглыматы китабының бир бөлеги я-да Төврадың бәш китабы дегишлидир.

Кан 30:9-10; Ешу 1:8; Гал 3:10.

Серет: Төврат.

### Кейнлер

Кейнлер – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенган юрдунда яшан халкларың бири.

Гчк 15:19; 4:11; 1Шам 15:6; 27:10; 1Йя 2:55.

Серет: Кенган.

### Кемош

Кемош – Мовапларың худайы.

1Пат 11:7, 33; Ерм 48:13,46.

Серет: Моваплар.

### Кенган

Кенган – Нухуң агтыкларының бириниң ады. Онуң несиллери болан кенганлар Ортаер деңзи билен Иордан дерясының аралыгында орнашыпдырлар, шонуң үчин ол ере Кенган ады берлипдир. Соңра олар ысрайыллар тарапындан басылып алныпдыр.

Гчк 9:18; 12:5; Мср 6:4; Ешу 5:12.

### Кенганлар

Кенганлар – кенганың илаты гарышык болуп, финикиялылара якын болупдыр. Кәвагт бу сөз ол ерде яшан әхли тирелери аңладып, умумы уланылыпдыр, кәте диңе бир тирәни гөркезмек үчин уланылыпдыр. Соңра олар Кенганы басып алан ысрайыллар тарапындан өлдүрилипдир, дири галанлары-да ковлуп чыкарылыпдыр.

Гчк 12:6; 15:18-21; Ешу 16:10.

### Керуп

Керуп – ганатлы перишделер. Олар Эрем багында яшайыш дарагтыны горапдырлар. Эзекиел (ягны Кифл) пыгамбериң гөрен гөрнүшинде керуплар Худайың тагтының депесинде ерлешипдир. Әхт сандыгының үстүнде ганатларыны гапагың үстүне яйып отуран ики саны керубың алтындан ясалан кешби бар.

Гчк 3:24; Мср 25:18-22.

Серет: Әхт сандыгы; Перишде; Серафлар.

### Кесетлер

Кесетлер – илки Месопотамиядакы дүзлүкде, соңра Бабыл шәхеринде яшан тире. Кесетлер ол ердәки яшан тирелериниң арасында иң гүйчли тире болупдыр ве шонуң үчин оларың ады көпленч тутуш бабыллылары аңлатмак үчин уланылыпдыр.

Эзр 5:12; Иша 47:1.

Серет: Бабыл.

### Көне Әхт

Көне Әхт – ол Төвратдан, Зебурдан, Тарыхы, Даналык ве Пыгамберлик китапларындан ыбарат. Бу китаплар Иса Месих гелмезден өң язылыпдыр, оларың кәбиринде Онуң гелҗекдиги барадакы пыгамберликлер бар.

Серет: Пыгамберлик этмек; Тәзе Әхт; Төврат; Зебур.

### Күл үстүнде отурмак

Күл үстүнде отурмак –

Серет: Җул гейинмек.

### Кәкилик оты

Кәкилик оты – якымлы ыслы өсүмлик. Руханы бир богдак кәкилик отуны сува я-да гана батырып, тәмизлемек үчин адамларың я-да бейлеки затларың үстүне сепипдир.

Лев 14:4,6; Зеб 50:9.

Серет: Мурдар; Тәмиз.

### Ладан

Ладан – гырымсы агаҗың гүр япрагындан чыкян шире. Шире гатаяр ве якымлы ыслы шепбик хөкмүнде сатыляр, оны оврадып, ондан дерман ясаярлар.

Гчк 37:25; 43:11.

### Левилер

Левилер – Левилер Якубың оглы Левиниң несиллеридир. Леви тиреси үч уруга бөлүнипдир: Гершоның, Кохадың ве Мерарының несиллери. Мусаның дөврүнде Худай леви тиресинден болан Харун пыгамбериң несиллерини руханылыга сайлапдыр; бейлеки левилериң әхлисини Мукаддес чадырда хызмат эдип, руханылара көмеклешмәге белләпдир. Диңе шу тирәниң өзбашдак мүлк ери болмандыр, себәби оларың везипеси Мукаддес чадырда, соңра ыбадатханада хызмат этмек болупдыр. Шонуң үчин булара мүлк ер бейлеки тирелерден бөлүнип берлипдир.

Мср 6:25; 38:21; Лев 25:32; Чөл 3:6.

Серет: Руханы.

### Ливан

Ливан – Ысрайылың демиргазык арачәгинде ерлешйән даглык юрт, ол кедр токайлыгы билен мешхур болупдыр. Сүлейман патыша Иерусалимде көшгүни ве ыбадатхананы Ливаның кедр хем бейлеки агачларындан гурупдыр.

1Пат 5:6-10; Эзр 3:7; Иша 60:13.

### Ливятан

Ливятан –

Серет: Аждарха.

### Лира

Лира – Ысрайылда ве онуң даш-төверегиндәки үлкелерде уланылан киришли саз гуралы. Ол улы гөврүмли арфа меңзеш болупдыр.

Гчк 4:21; 1Шам 16:15-23; Зеб 70:22.

1795-нҗи сахыпадакы сурата серет.

### Лолы

Лолы – газанч үчин тенини сатян аял.

Сүл 9:3; Хош 4:14; Яку 2:25; 1Кор 6:15,16.

### Лут

Лут – Ыбрайым пыгамбериң доганының оглы. Ол овнуклы-ирили маллары ве чадырлары билен Содом галасының төверегиндәки дереде месген тутупдыр. Соңра Реб Содом билен Гомора шәхерлериниң икисини вейран эдипдир, йөне перишделер Луты машгаласы билен биле халас эдипдирлер. Лут мовапларың ве аммонларың атасыды, соңра онуң несиллери Ысрайылың душманы болупдырлар.

Гчк 12:4–14:16; 19:1-36; 2Пет 2:7,8.

### Мадай

Мадай – хәзирки гүнбатар-демиргазык Эйранда ерлешйән гүйчли патышалык. Парс империясында мадайлар парслар билен биле бир патышалыкда гуллук эдипдирлер. Шонуң үчин оларың канунларына «Медес ве парс канунлары» дийлипдир.

2Пат 17:6; Эст 1:19; Дан 6:8,12,15; Рес 2:9.

Серет: Парс империясы.

### Манна

Манна – Ысрайыллар Синай чөлүнде азашып йөркәлер, Худай тарапындан асмандан яган иймит.

Мср 16:31-35; Чөл 11:6; Зеб 77:24; Ёха 6:31-58.

### Маскил

Маскил – Зебур китабында бир айдымың гөрнүши. Олар бирнәче максатлар үчин язылыпдыр: гудратлы ишлери үчин Худайы шөхратландырмак; халкың бетбагтчылыгына я-да шахсы гынанҗына яс тутмак; шейле хем алкыш айтмак ве ялбармак үчин.

Зеб 31; 41; 52; 89; 142.

Серет: Мезмур; Зебур.

### Меҗлис

Меҗлис – Мукаддес Китапда бирнәче меҗлис агзалып гечилйәр. Оларың икиси иң мөхүмидир:

1. Худайың меҗлиси.

2. Яхудыларың меҗлиси. Худайың меҗлисине перишделер ве гөгүң башга ылахы барлыклары йыгнанярлар. Яхудыларың меҗлисине иң мөхүм яхуды адамларындан етмиш бириси дегишли болупдыр. Оларың арасында фарисейлер ве саддукейлер болуп, Баш руханы меҗлисе баштутанлык эдипдир. Римлилериң хөкүмдарлыгы астында меҗлисиң раят ве җенаят ишлерине гарамага ыгтыяры болупдыр, йөне хич кими хөкүм этмәге хукугы болмандыр.

Эйп 15:8; Зеб 81:1; 88:6: Мар 14:53-65; Рес 4:1-22.

### Мезмур

Мезмур – Зебур китабында айдымың бир гөрнүши. Бирнәче максатлар үчин: Худайы шөхратландырмак үчин, халкың бетбагтчылыгына я-да шахсы эҗир чекмелерине яс тутмак үчин, патышаны беллемек, Худая миннетдарлык билдирмек, ыбадатхана баряркаң шатланып айдым айтмак; Худая ялбарып дога-дилег этмек үчин язылан айдымлардыр. Бу айдымлар Зебур китабында топланандыр. Исаның ызына эерйәнлер бир ере үйшенлеринде, мезмур айдыпдырлар.

Зеб 5:1; 18:1; Эфе 5:19; Кол 3:16.

Серет: Зебур.

### Мейлетин садака

Мейлетин садака – бу дүрли себәплер үчин Худая гетирилен дүрли гөрнүшли садакалар болупдыр. Меселем, адамлар мейлетин яг, якымлы ыслы түтетги, гейим-геҗим, агач, күмүш ве Мукаддес чадырың гурлушыгы үчин бейлеки затлары гетирипдирлер (Мср 35:20-29). Эмма шахсы себәплер үчин гурбанлык я-да садака ислендик гөрнүшде мейлетин берипдирлер.

Мср 35:29; 36:3; Лев 7:16.

### Меръем

Меръем – Тәзе Әхтде Меръем атлы бирнәче аял бар:

1. Исаның эҗеси Меръем.

2. Магдалалы Меръем. Иса Магдалалы Меръемден еди саны эрбет рухы чыкарды ве Меръем Исаның ызына эериҗилериң бири болды (Мат 27:55-56; Мар 16:9; Лук 8:2; Ёха 20:1-2; 11-18 ве бейлеки бөлеклер).

3. Бейтаниядакы Меръем. Ол Марта билен Лазарың доганыды. Ол Исаның аягуҗунда отурып, Онуң өвүтлерини диңледи (Лук 10:38-42; Ёха 11:1-5; 12:1-7).

4. Якуп билен Юсубың эҗеси Меръем. Бу Меръем Клеопасың аялы Меръем болмагы ахмал, йөне бу анык дәл (Мат 27:56; Мар 15:40; 16:1; Лук 24:10).

5. Ёханнаның (оңа Марк хем дийипдирлер) эҗеси Меръем. Бу Меръемиң Иерусалимде өйи болупдыр ве Иса шәгиртлери билен ол ерде душушыпдыр (Рес 12:12).

### Месих

Месих – бу ат «депесинден яг гуйлан адамы» аңладыпдыр. Көне Әхтде кимдир бириниң депесинден яг гуймак онуң руханы я-да патыша хөкмүнде Худай тарапындан айратын сайланандыгының нышаны болупдыр. Месих диен ат яхудылар тарапындан уланылып башланыпдыр ве олар муны Худайың олара ибермеги вада берен Патышасының ады үчин уланыпдырлар. Бу Патыша хемишелик хөкүм сүрмелиди ве Ысрайылы душманларындан халас этмелиди. Иса ынанянлар ве Оңа эерйәнлер Исаның Месихдигине, Онуң әхли адамлары халас эдип, Худайың Шалыгыны беркарар этмек үчин Худай тарапындан сайланып иберилендигине ынанярлар. Грекче Месих сөзи «Христос» диймекдир.

Мат 1:1; Мар 8: 27-29; Лук 2:11; Ёха 20:31; Рес 18:28.

Серет: Худайың оглы; Яг гуймак.

### Месопотамия

Месопотамия – гадымы дөвүрде Евфрат дерясының гүнбатарындан Тигрис дерясының гүндогарына ченли болан аралык Месопотамия дийлип атландырылыпдыр. Бабыллылар ве ассыриялылар билен бирликде көп гадымы медениетлер бу ерде башланыпдыр.

Гчк 24:10; 25:20; Рес 2:9; 7:2.

### Месх ягы

Месх ягы – кимдир бириниң Реббе багыш эдилендигиниң я-да мукаддес эдилендигиниң нышаны хөкмүнде онуң депесине яг гуйлупдыр я-да сепилипдир.

Мср 25:6.

Серет: Яг гуймак, Месих. 1799-нҗы сахыпадакы сурата серет.

### Мидянлар

Мидянлар – Ыбрайым пыгамбериң оглы Мидяның несиллери (Гчк 25:1,[2]). Муса өмрүни Мидян юрдунда гечирипдир, Мидян Синай ярым адасының бир бөлеги болмагы ахмал. Сердарлар дөврүнде мидянлар ысрайылларың эсасы душманы болупдыр. «Мидянлар» ве «Ысмайыллар» диен сөзлер кәте чалшырылып уланылыпдыр (Гчк 37:25-29).

Гчк 25:1,2; 37:25-29.

Серет: Ысмайыл пыгамбер.

### Микайыл

Микайыл – хер миллетиң өзүниң сердар перишдеси болупдыр диен пикир бар, оларың херекетлери өз миллети билен баглы болупдыр. Бу барада илкинҗи гезек Даныел пыгамбериң китабында парс ве грек сердарларының перишдеси, шейле хем Ысрайылың сердары Микайыл перишде барада айдыляр.

Дан 10:13,20; 12:1.

### Миктам

Миктам – Зебур китабында габат гелйән айдымың гөрнүши.

Зеб 15:1.

### Миллетлер

Миллетлер – Мукаддес Китапда бу адатча яхуды дәл миллетлери аңладыпдыр. Ысрайыл халкы Худай тарапындан Онуң халкы болмак үчин сайланыпдыр, эмма Худай әхли миллетлериң халкларының халас болмагыны ве оларың хем Өз халкы болмагыны исләпдир.

Лев 26:12; Эфе 2:11-13.

### Милло

Милло – топрак билен долдурылан җайрык я-да бошлук ер. Кәте бу сөз галаның диварына чыкмак үчин гурлан япгыды аңладыпдыр.

2Шам 5:9.

### Мирас

Мирас – тутуш Кенган юрды Худай тарапындан ысрайыллара мүдимилик мирас хөкмүнде сөз берлипдир. Ешуваның дөврүнде ер биҗе боюнча Ысрайылың он ики тиресине пайланып берлипдир, шейлеликде, хер тирәниң өз ери болупдыр ве мирас хөкмүнде несилден несле гечипдир. Муңа гарамаздан, ысрайыл халкы Худайың Өз «мирасы» хөкмүнде суратландырылыпдыр. Ине, шонуң үчин Худай билен ысрайыл халкының арасындакы әхте гөрә, Ол диңе оларың Худайы болупдыр, олар болса Онуң халкы болупдыр. Ким Иса ынанян болса, онуң мирасы Худайың Шалыгыдыр ве бакы яшайышдыр.

Мср 32:13; Ешу 13:6-8; Зеб 33:12; Яку 2:5.

### Моваплар

Моваплар – Ыбрайым пыгамбериң егени Лутуң несиллери. Олар Өли деңзиң гүндогарындакы Мовап юрдунда яшапдырлар. Моваплар өзлериниң эсасы худайы хөкмүнде Кемоша сежде эдипдирлер. Оларың геплешик дили еврей дилине дегишли болупдыр. Олар Ысрайылың душманы болупдырлар ве көпленч Ысрайылың пыгамберлери тарапындан паш эдилипдирлер. Муңа гарамаздан, Рут ак йүрекли моваплы аял болупдыр. Бабыллылар моваплары дерби-дагын эдипдирлер.

Иша 15-16; Ерм 49; Зеп 2:8-11.

### Молек

Молек – аммонларың эсасы худайы. Адамлар кәте өз чагаларыны Молек худайына гурбанлык бермек билен оңа сежде эдипдирлер. Худайың кануны бу адаты өрән язгарса-да, бир гезек хатда ысрайыл халкы-да Иерусалимиң голайындакы Хинном җүлгесинде огул-гызларыны Молек худайына хөдүр этди.

Лев 18:21; 20:2-5; 1Пат 11:7; Ерм 32:35.

### Мукаддес

Мукаддес – Төвратда «мукаддес» адаты максатлар үчин дәл-де, Худайың максатлары үчин айры гойлан диймеги аңладяр. Бу руханылара я-да ысрайыл халкына, я-да Мукаддес чадыр ве гурбанлык сыпасы ялы затлара дегишлидир. Мукаддес эдилен адамлар я-да затлар пәк сакланылмалыды. Мукаддес Китапда мукаддес адамларың пәклигине оларың ахлак хәсиетлери хем дегишли болупдыр: «Өзүңизи чагыран Худайың мукаддес болшы ялы, сиз хем әхли эдйән ишлериңизде мукаддес болуң» (1Пет 1:15).

Мср 3:5; 16:23; 19:6; 25:8; Иша 6:3.

### Мукаддес даг

Мукаддес даг – Иерусалимдәки даг, ол ерде ыбадатхана гурлупдыр ве сежде эдилипдир (адатча Сион дагы билен мешхур болупдыр).

Серет: Иерусалим; Сион.

Зеб 2:6; 14:1; 98:9; Иша 27:13; Ёвл 2:1-2.

### Мукаддес отаг

Мукаддес отаг – Мукаддес чадырдакы отаг, ол ерде руханылар Худайың хузурында өз хызматларыны ерине етирипдирлер. Мукаддес отагың ичинде якымлы ыслы гурбанлык сыпасы, чырадан, үстүнде хөдүр чөреклери болан хантагта барды. Бу отаг Иң мукаддес отагдан туты аркалы бөлүнипдир. Сүлейман чадыры ыбадатхана билен чалшанда, бу отаг дашкы отаг ады билен, Иң мукаддес отаг болса, ички отаг ады билен белли болупдыр.

Мср 26:30-34; 1Пат 6:14-18

Серет: Иң мукаддес отаг; Мукаддес чадыр; Мукаддес өй; Ыбадатхана.

### Мукаддес өй

Мукаддес өй – бу ат Мукаддес чадыра ве онуң хаядына, соңрак болса ыбадатхана дегишлидир. Ол ерде руханылар Худайың хузурында өз хызматларыны ерине етирипдирлер.

Мср 25:8; 36:1; Лев 19:30; 1Йя 22:19; Зеб 23:3.

### Мукаддес Рух

Мукаддес Рух – Худайың Рухы болуп, Ол дүнйәде гудрат аркалы херекет эдйәр. Көне Әхтде Худайың Рухы адамлара инип, олар пыгамберлик эдипдирлер. Тәзе Әхтде Иса ынанянларың хеммеси Мукаддес Рухы кабул эдйәрлер.

Эйп 33:4; 1Шам 19:20; Рим 8:15.

Серет: Рух.

### Мукаддес чадыр

Мукаддес чадыр – Мукаддес чадыр Әхт сыпасыны ве ыбадат үчин бейлеки энҗамлары ерлешдирмек үчин гурлан чадырдыр. Тутуш гурлуша Мукаддес чадыр дийлипдир (1793-нҗи ве 1799-нҗы сахыпадакы суратлара серет). Мукаддес чадырың ичинде ики отаг болупдыр: мукаддес отаг ве иң мукаддес отаг. Чадыр гечиниң йүңүнден эдиленди ве онуң диварының ич тарапы овадан тутулар билен өртүленди. Онуң төвереги хаят билен гуршалып, дашына хаят айланыпдыр. Мукаддес чадыр билен онуң ховлусына Худайың мукаддес өйи дийлипдир. Ысрайыллар чарва адамлар болупдырлар, шонуң үчин олар гөченлеринде, чадыры сөкүп алып, өз янлары билен әкидипдирлер. Мукаддес чадыр Реббе йүз тутулян чадыр хөкмүнде хем белли болупдыр. Ховлуда Худая садакалар ве гурбанлыклар хөдүр этмек үчин гурбанлык сыпасы, шейле хем руханылар ювнар ялы сувдан долы бүрүнч леген дурупдыр. Өңки дөвүрдәки гөчме мукаддес чадыр Сүлейманың дөврүнде дашдан ве агачдан салнан ыбадатхана билен чалшырылыпдыр.

Мср 26:1-35

Серет: Иң мукаддес отаг; Мукаддес чадыр; Мукаддес өй; Реббе йүз тутулян чадыр; Ыбадатхана. 1793-нҗи сахыпадакы сурата серет.

### Мукаддес чөрек

Мукаддес чөрек –

Серет: Хөдүр чөреги.

### Мурдар

Мурдар – гадымы Ысрайылда эгер адам дини тайдан тәмиз болмаса, ол мурдар хасапланыпдыр. Левилер ве Чөлде китапларында нәхили адамың мурдар хасапланяндыгы беян эдилендир. Ысрайыллар Мукаддес өйде борчларыны ерине етирмәге башланларында, Худай олара бу ери мурдар этмезлиги буюрды. Иса адамы хакыкатдан нәмәниң мурдар эдйәндигини, ягны йүрекден чыкян эрбет пикирлериң ве херекетлериң мурдар эдйәндигини өвредйәр.

Лев 15:31; Эзк 5:11; Мат 15:11.

Серет: Тәмиз.

### Муса пыгамбер

Муса пыгамбер – Ысрайыллар Мүсүрде гулчулыкда боланларында, Муса пыгамбер олара баш болмак үчин Худай тарапындан чагырылан адам. Ол Мүсүр патышасындан ысрайылларың гидип, чөлде Реббе ыбадат этмеклери үчин ругсат бермегини сораяр. Йөне фараон мунуң билен Реб диңе Мүсүр топрагына биртопар бетбагтчылыклар индеренден соң ылалашяр. Муса халка энчеме йыллап чөлде ёлбашчылык эдйәр, эмма сөз берлен Кенган юрдуны диңе узакдан гөрүп билйәр. Мукаддес Китабың илкинҗи бәш китабы Төврат хөкмүнде белли болуп, эсасан, Муса тарапындан языландыр.

### Мут лабен

Мут лабен – бу сөзүң манысы барада алымлар җеделлешйәрлер. Онуң «Лабениң өлүми» диен маныны аңладян болмагы мүмкин ве ол мезмурың нәме үчин языландыгының себәбини гөркезйәр. Белки, ол мезмурың нәдип айдым эдип айдыландыгыны я-да нәхили саз гуралында чалнандыгыны гөркезендир.

Зеб 9:1.

### Мүр

Мүр – мүр өсүмлиги гүр тикенли ве шахалы гырымсы агачдыр. Якымлы ыслы түтетги онуң шахаларындан алыняр ве ол гуранда гатаяр. Ол өрән гымматбаха түтетги болуп, атыр ясамак үчин яг билен гарыляр ве җеседи җайламага тайярламак үчин уланыляр. Мүрүң тагамы аҗы болупдыр. Бу агырыны еңиллешдирйәр дийип хем ынаныпдырлар. Бу хәсиетлериң, белки, эсгерлериң оны шераба гарып, Иса берендиклери билен баглы болмагы хем ахмал (Мар 15:23).

Зеб 44:9; Сүл 7:17; Наг 5:5.

### Мүрзе

Мүрзе – мүрзәниң эсасы кәри ресминамаларың гөчүрмесини тайярламакдыр. Шейле хем олар хатлары, карарлары ве бейлеки ресминамалары языпдырлар, олар пайхаслы ве дүшүнҗели хасапланыпдыр. Мүрзелер язып билйәндиклери үчин, кәте малие язгыларыны хем саклапдырлар. Мүрзелер көпленч патыша билен якындан ишләнсоңлар, оларың кәбири ресминамаларың гөчүрмесини ерине етирмеклиги ве ёлбашчы болмаклыгы газаныпдыр. Исаның дөврүнде олар Төврат мугаллымлары хөкмүнде белли бир топары аңладыпдырлар.

2Пат 12:10; 25:9; Эст 8:9; Эзр 7:6,10,11,21; Ерм 8:8.

### Мәликсадык

Мәликсадык – Иерусалимиң гадымы патышасы ве руханысы. Онуң ады «догрулык патышасы» диймеги аңладяр. Көне Әхтде Мәликсадык Ыбрайым пыгамбере душяр ве оңа пата берйәр (Гчк 14:17-20). 109-нҗы мезмурда Мәликсадык «мүдимилик руханы» дийлип атландырыляр ве Еврейлере хат китабының 5-нҗи бабының 6-нҗы аядында Иса «Мәликсадык дереҗесиндәки» руханы хөкмүнде танышдырыляр. Иса Худайың сагында отурян мүдимилик Баш Руханыдыр ве Ол месихилер үчин төвелла эдйәр.

### Надан

Надан – Сүлейманың пәхимлери китабында надан адам барада көп гүррүң эдилйәр. Надан самсык дәл-де, эйсем Худайың халаян ёкары ахлак дурмушында яшамага пайхасы кемлик эдйән адамдыр.

Кан 32:6; Сүл 1:22; 7:7; 9:6.

### Назыр

Назыр – назыр мукаддеслик дереҗесини алан хем-де сач-сакгалыны сырман, сачыны өсдүрип, шерап хем гүйчли ичгилери ичмекден сакланып, өзүни Реббе багыш этмеги вада берен адам болупдыр. Бир гудрат аркалы өзүниң я-да Шимшон ялы эҗесиниң вадасы аркалы адам назыр болупдыр. Соңы билен шейле адам өзүни Худая багыш этмек вадасы аркалы айратын дереҗә эе болупдыр.

Сер 13:5,7; 16:17 Амо 2:11.

### Нард

Нард – нард өсүмлигиң сүммүли ве онуң көкүнден алынян ыслы ягы болупдыр. Нарддан ясалан хошбой ыслы яг өрән гыммат болупдыр, онуң бахасы бир йылың иш хакына барабар болупдыр.

Наг 1:11; Мар 14:3.

### Негеп чөли

Негеп чөли – Ысрайылың гүнорта бөлегиндәки чөл.

Гчк 12:9; 13:1,3; 20:1.

### Нефиллер

Нефиллер – Нефиллер өрән узын ве гүйчли адамлар болупдырлар, олар Гелип чыкыш китабының 6-нҗы бабында ылахы барлыкларың ве ынсан гызларының несиллери хөкмүнде ятланып гечилйәр. Соңрак, ысрайыллар Кенган юрдуны гөзден гечирмәге гиденлеринде, нефиллери (ягны нефиллерден гелип чыкан анаклары) гөрүпдирлер.

Гчк 6:4; Чөл 13:33.

Серет: Анаклар.

### Новбахар огул

Новбахар огул – гадымы гүнорта җемгыетинде илкинҗи доглан огул үйтгешик хасапланыпдыр. Ол огул какасы арадан чыкандан соң, машгаланың башы болупдыр, какасының патасыны алыпдыр, мирасдан ики эссе пай алыпдыр. Мүсүрде Песах вакасы болуп геченден соң, хер бир новбахар огул Худая дегишли болупдыр ве машгаласы оңа дерек садака берип, оны ызына сатын алып билипдир.

Гчк 49:3; 27; Мср 13:2; Кан 21:17.

Серет: Ызына сатын алмак.

### Нух пыгамбер

Нух пыгамбер – Нух пыгамбер өз машгаласыны, шейле хем халал ве харам хайванлары халас этмек үчин Худай тарапындан гәми гурмаклыга чагырылан адам болупдыр. Ол Худайың назарында догры сайылыпдыр. Силиң сувлары чекиленден соңра, Худай онуң билен әхт эдишип, мундан бейләк хич вагт ер йүзүни сил билен вейран этмеҗекдигине сөз берйәр.

Гчк 5:29; 6:8; Иша 54:9; Лук 17:27: 1Пет 3:20; 2Пет 2:5; Евр 11:7.

### Омын

Омын – көпленч дога-дилеглер эдиленде, оны җемлемек үчин уланыляр. «Омын» сөзи «Гой, шейле болсун!» диймеги аңладяр. Бу еврейче «Бу хөкман» диен сөзе эсасланяр.

Чөл 5:22 Кан 27:15-26; Рим 1:25.

### Ондан бири

Ондан бири – гадымы Ысрайылда хасылың ондан бири Реббе берлипдир. Муны аммарлара йыгнап, руханыларың ве левилериң иймити үчин харчлапдырлар. Исаның дөврүнде адамың өндүрен өнүминден я-да гирдеҗисинден ондан бири ыбадатхана руханыларына берлипдир.

Чөл 18:21; Кан 14:22.

### Өй бутлары

Өй бутлары – өй бутларына бутпаразлар, кә халатда ысрайыллар тарапындан сежде эдилипдир. Олар өйлерде сакланып, кераматлы сайылыпдыр.

Гчк 31:19; 2Пат 23:24.

### Өлүлер дүнйәси

Өлүлер дүнйәси – гадымы Ысрайылың халкы Өлүлер дүнйәси ериң ашагында дийип дүшүнипдир, эмма ол довзах дәлдир. Хер кес өленден соң, ол ере инипдир. Ол ер үмсүм, гараңкы ер болупдыр. Гоҗалык яшына етип өлениңден соң, ата-бабаларыңа говушмак оңатды, йөне яш өлмек говы дәлди. Якуп өз оглы Юсуп үчин яс тутса-да, өлүлер дүнйәсине инмек ислемеди. Бу ере Хеләкчилик ери хем дийлипдир.

Гчк 37:25; 42:38; 44:29,31.

### Парз

Парз –

Серет: Канун.

### Парс империясы

Парс империясы – Бабыл империясындан соң эмеле гелен гүйчли ве хас улы империя болупдыр. Парс империясы Грециядан Мүсүре ченли ве Орта Азия ченли ерлери, шол санда Ысрайылы хем басып алыпдыр. Кәте бу империя «Мадай-Парс империясы» дийип атландырылыпдыр, себәби онуң дүзүмине гирен мадай миллети империяны доландырмакда ваҗып орны эеләпдир. Парс канунлары «Парсларың ве мадайларың канунлары» дийип атландырылыпдыр.

Эст 1:19; Дан 6:8,12,15.

Серет: Мадай.

### Пата

Пата –

Серет: Ялкамак.

### Патрос

Патрос – Мүсүриң гүнорта бөлеги.

Иша 11:11; Ерм 44:1, 15; Эзк 29:14; 30:14.

### Перизлер

Перизлер – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири.

Гчк 13:7; Ешу 3:10.

### Перишде

Перишде – перишделер адамлар үчин Худайың хабарчылары ве векиллеридирлер. Олар Худайың хузурында яшап, хемише Оны алкышлаярлар. Керуплар ве Серафлар перишделериң бир гөрнүшидирлер. Мукаддес Китапда ики саны мөхүм перишдәниң: Микайыл билен Җебрайылың ады агзалып гечилйәр.

Гчк 3:24; 16:7-11; Иша 6:2.

Серет: Җебрайыл; Микайыл.

### Перман

Перман –

Серет: Канун.

### Песах байрамы

Песах байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча биринҗи айың, ягны Абып (бейлеки ады Нисан) айының он дөрдүнҗи гүни агшам белленилипдир. Бу бахар паслының ыз янында болупдыр. Шол агшам ысрайыл халкы Худайың өзлерини Мүсүр гулчулыгындан нәхили халас эдендигини ве Мүсүрден гайтмазының өң янында агшам гурбанлык җанлысының ганы аркалы өз новбахар огулларының нәхили азат боландыгыны ятлапдырлар. Адамлар гузы я-да гечи союп, хеммеси билеликде Песах нахарыны ийипдирлер, оны аҗы гөк отлар ве петир билен ийипдирлер.

Мср 12:1-13,21-51; Лев 23:5; Чөл 9:1-14, Кан 6:1-7.

### Петир байрамы

Петир байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча биринҗи айың, ягны Абып (бейлеки ады Нисан) айының он бәшинден йигрими бири аралыгында белленилипдир. Бу байрам Песах байрамының ыз яны башлапдыр, Көне Әхтиң кәбир парчаларында бу ики байрам бир байрам ялы гөркезилипдир. Шол хепдәниң довамында ысрайыл халкы өзлерини Мүсүр гулчулыгындан Худайың нәхили алып чыкандыгыны ятлапдырлар. Адамлар өйлеринден әхли хамырмаялары чыкарып зыңыпдырлар, хамырмаялы чөрек иймәндирлер. Олар байрамың биринҗи ве единҗи гүнлери мукаддес йыгнанышык эдип, Худая гурбанлыклар хөдүрләпдирлер.

Мср 12:14-20; 13:3-10; 23:15; 34:18; Лев 23:6-8; Чөл 28:17-25; Кан 16:3-4,8.

### Пилат

Пилат – Исаның өвреден ве вагыз эден гүнлеринде Понтий Пилат Яхуданың үстүнден хөкүм сүрен Рим императорыдыр.

Мат 27; Рес 3:13.

### Пилиштлилер

Пилиштлилер – б. э. өң XIII асырың ахырларында Ысрайылың гүнорта-гүнбатарындакы кенаряка золагыны эелән халк. Пилиштлилер бәш саны шәхери: Газаны, Ашкелоны, Ашдоды, Гаты ве Экроны эсасландырыпдырлар. Б. э. өң XII асырда олар ер чәклерини гүндогар тарапа гиңелдип башлаярлар. Бу ягдай Кенган тарапдан өз чәклерини гүнбатара гиңелдйән ысрайыл халкы билен пилиштлилериң арасында душманчылык дөредипдир. Шейлеликде, хезрети Давут патыша тарапындан долы дерби-дагын эдилйәнчәлер, пилиштлилер Ысрайылың эсасы душманы болупдырлар.

2Шам 8:1; 1Йя 18:1.

### Пурым байрамы

Пурым байрамы – бу байрам еврей халкының дурмушына Парс империясы дөврүнде гошулыпдыр. Бу еврейлериң сененамасы боюнча он икинҗи айың, ягны Адар айының он дөрдүне ве он бәшине, ирки бахарда белленилипдир. Бу ики гүнүң довамында ысрайыл халкы Эстериң дөврүнде өзлериниң долы ёк эдилмекден Худайың нәхили халас эдендигини ятлапдыр. Олар шатланыпдырлар, ийип-ичипдирлер ве бири-бирилерине совгат берипдирлер.

Эст 9:20-32.

### Пыгамбер

Пыгамбер – Худайың хабарыны халка етирмек үчин Худай тарапындан чагырылан адам. Ыляс ялы ирки пыгамберлер (Гөргүрлер) Худая сыгынян топар болуп, кәте оларда үйтгешик теҗрибе болупдыр ве тәсин гудратлар гөркезипдирлер. Шамувел пыгамбер өзүни көпленч сердар хөкмүнде алып барыпдыр. Соңрак Ермея ялы пыгамберлере Худайдан аянлык инипдир ве олар бу аянлыклары халка етирипдирлер.

1Шам 3:20; 9:9; 10:5-11; 1Пат 17 – 18; Ерм 1:5.

### Пыгамберлик этмек

Пыгамберлик этмек – Худайың халка ниетлән хабарыны оңа етирмек. Бу хабарлар көпленч аянлыкларың ве дүйшлериң үсти билен берлипдир. Гадымыетдәки пыгамберлериң дөврүнде бу сөз пыгамбериң аша җошгунлык ягдайыны беян этмекде хем уланылыпдыр.

1Шам 10:5-13; Ерм 2:8.

Серет: Аянлык; Пыгамбер.

### Рабби

Рабби – еврейлер акыллы ве ваҗып адамлара йүзлененлеринде, «Рабби» сөзүни уланыпдырлар, бу мугаллым диймеги аңладяр. Бу сылаг-хорматы аңладян сөздүр. «Раббуни» диен сөз хем шу маныны аңладяр.

Ёха 1:38; 3:2; 20:16.

### Рапалар

Рапалар – Ысрайыл халкы басып алмаздан өң, Кенганда яшан халкларың бири. Анаклар ялы олар хем өрән узын ве даяв адамлар болупдырлар.

Кан 2:11, 20; Ешу 12:4.

Серет: Анаклар; Кенган.

### Рахап

Рахап –

Серет: Аждарха.

### Реб

Реб – гадымы вагтларда Худайың адыны айтмакдан сакланмак үчин яхудылар Оңа «Адонай» дийип салгыланыпдырлар, бу эе я-да хоҗайын диймеги аңладыпдыр. Көне Әхтиң түркменче терҗимесинде Худайың ады Реб сөзи билен терҗиме эдилди, себәби бу хем ага я-да эе диймеги аңладяр. Б. э. өң III асырда Көне Әхт грек дилине терҗиме эдилипдир ве «куриос» диен грек сөзи Худайың ады үчин уланылыпдыр. Соңра Тәзе Әхт язылан вагтында шол бир «куриос» сөзи Иса Месих үчин уланылыпдыр ве көпленч Реб дийлип терҗиме эдилипдир.

### Реббе йүз тутулян чадыр

Реббе йүз тутулян чадыр – шейле хем бу ере Мукаддес чадыр хем дийлипдир, бу ерде руханылар өз борчларыны ерине етирипдирлер. Муңа Реббе йүз тутулян чадыр дийилмегиниң себәби Худай руханылара ве адамлара чадырың гирелгесинде гепләпдир (Мср 29:42-43). Шейле хем Муса Худай билен бу ерде душушыпдыр (Мср 33:7-11).

Мср 29:42-43; 33:7-11.

### Реббе хөдүр эдилен чөрек

Реббе хөдүр эдилен чөрек –

Серет: Хөдүр чөрек.

### Реббиң гүни

Реббиң гүни – адатча шол гүн кесеки миллетлер үчин җеза гүни, Худайың сайлан халкы үчин болса акланма я-да хасаплашык гүни дийлип пикир эдилипдир. Муңа гарамаздан, пыгамберлер шол гүн ысрайылларың хем гүнәлери үчин җезаландырылҗакдыгыны олара дуйдурыпдырлар. Тәзе Әхтде Реббиң гүни казылык этмәге ве Өз халкыны халас этмәге Исаның гелҗек гүнүдир.

Ерм 46:10; Амо 5:17-27; 1Сал 5:1-9.

### Реббиң өйи

Реббиң өйи – бу сөз Ыбадатхананы аңлатмак үчин уланылыпдыр.

1Пат 3:1; Мик 4:1.

Серет: Ыбадатхана.

### Реббиң сачагы

Реббиң сачагы – бу гурбанлык сыпасы үчин башга сөз болуп, диңе Малакы китабында уланыляр. Тәзе Әхтде бу сачак йыгнак агзаларының бир ере үйшүп, нахар ийип, Исаның өлүмини ве тәзеден дирелмегини ятламакларыны аңладыпдыр.

1Кор 11:17-33.

### Ресуллар

Ресуллар – Иса Өзүниң якын ёлдашларындан, таныш шәгиртлеринден он ики саны ресулы сайлаяр. Ол адамлар Онуң билен биледилер ве Иса олара әхли зады өвредипдир; олар Исаның өленини ве тәзеден диреленини өз гөзлери билен гөрүпдирлер. Иса олары гөрен затларыны гүррүң бермеклери үчин ве Худайың Шалыгы барада вагыз этмеклери үчин адамларың арасына иберйәр. Олар Иса ынанян адамларың ёлбашчысы болярлар.

Мар 3:14; Лук 22:14; Рес 1:2; 1Кор 15:7.

### Римлилер

Римлилер – Рим империясының илаты. Римлилер Исаның яшан дөврүнде Демиргазык Африканың кәбир бөлеклеринде ве Орта Гүндогарда, хәзирки тутуш Түркийәниң ве Европаның көп бөлеклеринде хөкүм сүрдүлер.

Рес 28:17.

### Рух

Рух – еврейче «рух» диен сөз шемал диймеги, шейле-де адамзадың рухуны ве Худайың Рухуны аңладыпдыр. Тәзе Әхтде шейтан тарапындан ынсаның калбына орнашян эрбет рух барада хем гүррүң эдилйәр. Иса адамлардан бу эрбет рухлары ковуп чыкарды.

Серет: Мукаддес Рух.

Гчк 1:2; Мср 15:8; 1Шам 10:6,10; Ёвл 3:2; Мат 12:45; Мар 9:25; Лук 11:26; 13:11; Рес 16:16.

### Руханы

Руханы – ол дини дессурлары ве хызматлары ерине етирмәге айратын укыплы адам болупдыр. Ысрайыл халкының арасында Муса пыгамбер аркалы берлен кануна гөрә, Мусаның агасы Харун пыгамбериң несли руханы болупдыр, олар Мукаддес өйде, соңрак болса Иерусалимдәки ыбадатханада хызмат этмәге сайланыпдырлар. Олар сежде этмәге, садакалар бермәге, дини дессурлары ве байрамлары беллемәге ёлбашчылык эдипдирлер. Руханыларың ишлери левилер тарапындан пайланыпдыр. Мукаддес отага, соңрак ыбадатхана гирмәге диңе руханылара ругсат эдилипдир.

Гчк 41:45; Мср 19:6; 30:30.

Серет: Баш руханы; Левилер; Мукаддес өй.

### Сабат гүни

Сабат гүни – бу еврейлерде хепдәниң единҗи гүни болуп, дынч алмак үчин айратын гүн хасапланыпдыр, бу анна гүни Гүн яшандан башлап, шенбе гүни Гүн яшанда тамамланыпдыр. Ол гүн мукаддес гүн сайылып, хич бир иш эдилмәндир. Исаның дөврүнде яхудыларың Сабат гүнүне дегишли көп дүзгүнлер болупдыр.

Гчк 2:3; Мср 16:23; Лев 16:31.

### Садака

Садака – Өзүниң буйрушы ялы, Реббе садака хөкмүнде ысрайыллар руханылара галла, миве, яг, шерап, чөрек, мал-гаралар, пул, шай-сеп, эгин-эшик, алтын-күмүш гетирипдирлер. Эгер халк догры яшамаса, оларың садакасыны Реббиң кабул этмеҗекдигини пыгамберлер олара дуйдурыпдырлар (Иша 1:10-17).

Серет: Галла садакасы; Гурбанлыклар; Ичги садакасы; Мейлетин садака.

### Саддукейлер

Саддукейлер – Саддукейлер яхудыларың арасында ёкары дереҗели, бай адамлар болупдырлар ве еврей меҗлисинде отурыпдырлар. Олар халкың Худай тарапындан Муса берлен кануна эермелидигине ынаныпдырлар, йөне соңрак бу канунлара гошулан дүзгүнлере ве адатлара ынанмандырлар. Олар адамың өленден соң дирелйәндигине ынанмандырлар. Шонуң үчин хем олар фарисейлер билен көпленч шу меселелер барада давалашыпдырлар.

Мат 16:1; Мар 12:18; Рес 4:1.

Серет: Фарисейлер; Меҗлис.

### Саламатлык гурбанлыгы

Саламатлык гурбанлыгы – бу гурбанлык хайсам болса бир говы зат үчин Худая миннетдарлык билдирмек үчин берлипдир, шейле хем Худая айдылан садака я-да мейлетин садака хөкмүнде берлипдир. Мал өлдүриленден соң, онуң бир бөлеги гурбанлык сыпасының үстүнде якылыпдыр, бейлеки бөлеги гурбанлык берйән адамың машгаласы ве руханы тарапындан ийлипдир.

Лев 3:1-17; 1Пат 9:25.

### Салгытчы

Салгытчы – Исаның дөврүнде салгытчылар яхудылары басып алан ве зорлук билен оларың үстүнден хөкүм сүрйән Рим империясы үчин ишләпдирлер. Шонуң үчин яхудылар салгытчылары йигренипдирлер. Мунуң үстесине-де салгытчылар көпленч өзлерине алмак үчин, адамлардан алмалысындан көп пул талап эдипдирлер.

Мат 9:10; 10:2-4; 21:31; Лук 18:8.

### Салим

Салим – Иерусалимиң гысга ады.

Гчк 14:18; Зеб 75:3.

### Самария

Самария –

1. Б. э. өң IX асырда Омры патыша демиргазык ысрайыл тирелериниң пайтагт шәхери хөкмүнде Самарияны беркарар эдипдир.

2. Исаның дөврүнде хем шәхериң ерлешен ери болан рим этрабының ады болупдыр.

1Пат 13:32; 16:24; 2Пат 17:24.

Серет: Ысрайыл.

Карта серет.

### Сара

Сара – Сара Ыбрайым пыгамбериң аялы болупдыр. Онуң ады аслында Серай болупдыр, эмма Худай оңа Сара адыны берипдир. Ол өнелгесизди, эмма ахырсоңунда, гаррылык яшында Худайың гудраты билен бир огул догрупдыр.

Гчк 17:15.

### Сежде эдилйән ериң азгын аяллары я эркеклери

Сежде эдилйән ериң азгын аяллары я эркеклери – аяллар (кәте эркеклер) Кенган худайларына сежде эдилйән ерлерде пул төлән адам билен җынс гатнашыгыны эдипдирлер. Олар бейле этмеклик топрагың бол хасыл гетирмегиниң кепили дийип пикир эдипдирлер. Кенгана яшамага гелен ысрайыллар хем олардан гөрелде алып, өзлериниң сеждегәхлеринде бу иши эдипдирлер.

1Пат 14:24; 15:12; 22:46; 2Пат 23:7; Хош 4:14.

### Сежде этмек

Сежде этмек – гадымы дөвүрде ысрайыллар Реббе сежде этмек үчин өзлерини тәмизләпдирлер, дога-дилег эдипдирлер, мезмурлары айдым эдип айдыпдырлар, рухана садака гетирипдирлер. Буларың кәбири өзбашдак, я-да машгала билен, я болмаса улы топар болуп ерине етирилипдир. Кәбирилери муны өйде, башга бирилери болса сежде эдилйән ерде берҗай эдипдирлер. Ысрайыллар Реббе ислендик ерде сежде эдипдирлер, руханының ёлбашчылыгында Худайың халкы хөкмүнде ысрайыллардан хеммесиниң билеликде сежде этмеклери талап эдиленде олар үчин йөрите гүнлер ве байрамлар белленилипдир. Ысрайылың тутуш тарыхы боюнча оларың сежде этмеклерине башга миллетлер терс тәсир эдипдирлер, меселем, олар бут ясамак билен Худайың гахарыны гетирипдирлер.

Гчк 22:5; Мср 3:12; Зеб 5:8; Иша 44:15

Серет: Хызмат этмек.

### Сеждегәх

Сеждегәх – Кенган динине уйянларың сежде эдйән ери я-да кераматлы ери: Ашера бутлары дикилипдир ве олара гурбанлыклар берлипдир, шейле хем топрагың хер йыл бол хасыл бермеги үчин лолучылык эдилипдир. Олар адатча бейик депелерде, шейле хем улы агачларың ашагында, байырларда, башга ерлерде лолучылык эдипдирлер. Бу ишлер хемише Реб тарапындан пыгамберлер аркалы паш эдилипдир.

Серет: Ашера.

Лев 26:30; 1Пат 3:2-4; 2Пат 23:1-28; Ерм 7:31.

### Села

Села – Зебурда уланылян сөз. Манысы белли дәл, белки, сазың довамындакы сәгинме болмагы ахмал.

Зеб 3:1.

### Серафлар

Серафлар – ганатлы перишделер. Ишая пыгамбер Худайың тәҗиниң дашындан пырланян серафлары гөрүпдир ве шейле дийип җар эдипдир: «Хөкмүрован Реб мукаддесдир, мукаддесдир, мукаддесдир» (Иша 6:3). Еврейче бу сөз «янянлар» диймеги аңладяр.

Серет: Керуп; Перишде.

Иша 6:2,6.

### Сердар

Сердар – Худай тарапындан сайланан ёлбашчылар. Сердарлар патыша болмаздан өң, өз душманлары билен урушмакда ысрайыл халкына ёлбашчылык эдипдирлер. Шейле хем олар Худайың ислегини халка етирипдирлер ве казы хөкмүнде дава-җенҗеллери чөзүпдирлер.

Чөл 25:5; Сер 2:16; Рут 1:1; 1Шам 7:6.

### Сидон

Сидон – бу шәхер хәзирки Ливаның кенарында ерлешипдир. Мукаддес Китабың дөврүнде ол сөвданың ве агач уссачылыгының меркези болупдыр, бу шәхер көп асырларың довамында дүрли халклар, ягны бабыллылар, греклер, римлилер тарапындан басылып алныпдыр.

Серет: Финикия.

### Синагога

Синагога – синагога яхудыларың, адатча, Сабат гүни йыгнанышян ери болупдыр, олар дога-дилег этмек үчин, окалян Төврадың аятларыны ве Худайың канунының дүшүндирилишини диңлемек үчин үйшүпдирлер. Тәзе Әхт дөврүнде синагогалар яхуды җемагатының бар еринде, тутуш Рим империясында болупдыр.

Мат 4:23; Мар 1:39; Лук 4:16; Ёха 9:22; Рес 9:2.

1800-нҗи сахыпадакы сурата серет.

### Синай

Синай – бу дагың бейлеки ады Хорепдир. Муса йүзүне Он Табшырык язылан ясы дашлары алмак үчин бу дага чыкыпдыр.

Мср 19:18; 24:16; 31:18; Зеб 67:18.

Серет: Хореп.

### Сион

Сион – Иерусалимде ыбадатхана гурлан депе.

2Шам 5:7; 2Пат 19:31; Зеб 9:11; Иша 35:10

Серет: Сион гызы.

### Сион гызы

Сион гызы – бу сөз гошгы стилинде уланылып, Иерусалимиң илатыны аңлатмак үчин уланылыпдыр.

Зеб 9:14-15; Иша 1:8; Агы 1:6; Мик 4:8.

Серет: Сион.

### Содом

Содом – Содом Лут билен онуң машгаласының яшан шәхериниң ады. Содом билен Гомораның халкы көп неҗис ишлери эдипдирлер, шонуң үчин Худай бу шәхерлери якып вейран эдипдир.

Гчк 13:12; 18:16; Мат 10:15; Яхд 1:7.

### Сөвеш арабасы

Сөвеш арабасы – бир ата я-да бирден көп ата дакылан ики тигирли араба болуп, ол сөвеш үчин уланылыпдыр, көпленч онуң үстүнде ики саны сөвешиҗи адам болупдыр, оларың элинде ок-яйы я-да найзасы болупдыр.

Мср 14:6; Ешу 17:16; 1Шам 13:5; 2Йя 1:14.

1796-нҗы сахыпадакы сурата серет.

### Стоик таглыматчылар

Стоик таглыматчылар – Зино философың ызына эериҗилер. Зино адамлара өз дурмушына өзлериниң хөкүмдарлык этмегини өвредипдир ве яшайшы хич хили леззетиң я-да агырының тәсири етмезден кабул этмеги ныгтапдыр.

Рес 17:18.

### Сува чүмдүрмек

Сува чүмдүрмек – Яхя яхудылары гүнәлерине тоба эдендиклериниң нышаны хөкмүнде Иордан дерясында сува чүмдүрип чыкарыпдыр. Ирки месихилер тәзе иман эден адамлары ислендик сув бар болан ерде олары сува чүмдүрипдирлер, бу оларың инди Месихиң шәгиртлеридигини гөркезмек үчин эдилипдир.

Мат 3:11; Рес 1:5; 8:12.

### Сур

Сур – айлагда ерлешйән гадымы Финикияның бир шәхери болупдыр, ол хәзирки вагтда Ливаның бир бөлегидир. Сур бай шәхер болуп, ол тәҗирчиликде ве маталары гөк реңке боямакда мешхур болупдыр.

Серет: Финикия.

### Сурнай байрамы

Сурнай байрамы – Ол еврейлериң сененамасы боюнча Тишри айының бирине (муңа Этаным айы хем дийипдирлер), ягны единҗи айда белленилипдир. Бу гүйз паслының ирки дөврүнде болупдыр. Шол гүн ысрайыл халкы ишлемән дынч алыпдыр. Олар йыгнак үчин биле үйшүп, сурнайлар чалыпдырлар ве белленен гурбанлыклары хөдүрләпдирлер.

Лев 16; 23:26-32; Чөл 29:7-11.

### Сүлейман пыгамбер

Сүлейман пыгамбер – Давут пыгамбериң оглы, ол Давут өленден соң патыша боляр. Ол Иерусалимде илкинҗи ыбадатхананы гурупдыр, ысрайыл халкының гүйҗүни ве шөхратыны газаныпдыр, шейле хем көп санлы салгытлар, эсгерлер, сөвеш арабаларыны, аяллар эдинипдир. Ол аяллар бабатда говшакдыгына гарамаздан, тутуш ер йүзүнде иң акыллы адам сайылыпдыр.

2Шам 5:14; 12:24; 1Пат 1:39; 4:29-34; 10:1; 11:1-6.

Серет: Давут пыгамбер.

### Сүннет

Сүннет – сүннет Худай билен Ыбрайым пыгамбериң несиллериниң, ягны ысрайылларың арасындакы әхтиң нышаны болупдыр. Бу оларың инди Худайың халкы боландыкларының ве Худайың таглыматына табын болҗакдыкларының нышаныны гөркезипдир. Сүннет кануна гөрә, огланҗыклар секиз гүнлүккә ерине етирилипдир. Ресулларың дөврүнде месихилериң арасында аслы яхуды дәллери сүннет этмек барада улы җедел болупдыр. Павлус мунуң билен разылашмандыр. Ол бу барада Галатя язан хатында, шейле хем бейлеки көп хатларында языпдыр. Ол Иса Месих аркалы Худай Өзи үчин тәзе адамлары ярадандыгыны айдяр ве онуң агзасы болмак үчин талап эдилйән екеҗе зат, ол хем Иса Месихе иман этмекдир диййәр. Сува чүмдүрилмек инди Худайың халкына дегишлидигиң нышаныдыр, Иса Месихе иман этмек аркалы Мукаддес Рухуң гүйҗи ве мерхемети билен Худая табын болмак ислегидир.

Гчк 17:10; Лев 12:3.

### Сүннетсизлер

Сүннетсизлер – бу сөз Худайың Ыбрайым пыгамбер билен эден әхтине дегишли болмадык адамлары аңладыпдыр. Исаның дөврүнде бу сөз эсасан яхуды дәллере дегишли болупдыр.

Серет: Миллетлер.

### Сүргүн

Сүргүн – Мукаддес Китапда бу сөз яхуда халкының б. э. өң 586-нҗы йылда (Ёхаякым патышасы үчин б. э. өң 597-нҗи йыл) топарлайын Бабыла сүргүн эдилендиги суратландырылыпдыр. Яхудалар ол ерде парс империясы Бабыл империясыны басып алянча яшапдырлар, соңра Куреш патышасы яхудалара Иерусалим топрагына доланмага ругсат эдипдир.

2Пат 19.

### Сыпа

Сыпа – гадымы Ысрайылда ики дүрли сыпа болупдыр, биринҗиси дүрли гөрнүшли садакалары хөдүрлемек үчин ве хайванлары союп, якма гурбанлыгы хөкмүнде бермек үчин уланылыпдыр. Икинҗиси болса якымлы ыслы түтетги үчин уланылыпдыр.

1. Иң ирки гурбанлык сыпасы палчыкдан я-да дашдан, соңрак болса агачдан ве бүрүнчден ясалыпдыр (Мср 13:19-20; 20:24,[25]). Гурбанлык сыпасы ховлуда мукаддес чадырың дашында гойлупдыр (Мср 27:1-12). Ыбадатхана гурланда, уллакан гурбанлык сыпасыны ыбадатхананың ховлусында гоюпдырлар (2Йя 4:1).

2. Түтетги сыпасы агачдан ясалып, сап алтына өртүлипдир (Мср 30:1-10). Хер гүн ирден ве агшам руханылар Худая садака хөкмүнде якымлы ыслы түтетги түтедипдирлер. Оларың икиси хем Мукаддес чадырда ве Ыбадатханада Иң мукаддес отагы мукаддес отагдан бөлүп дуран тутының өңүнде ерлешдирилипдир (Мср 26:33).

Серет: Мукаддес чадыр; Ыбадатхана.

1791-нҗи, 1792-нҗи ве 1798-нҗи сахыпадакы суратлара серет.

### Табшырык

Табшырык –

Серет: Канун.

### Тегелек ховуз

Тегелек ховуз – бүрүнчден ясалан улы ховуз. Ол ыбадатхананың ховлусында гойлуп, ичи сувдан долдурылыпдыр ве руханылар ондан эллерини ве аякларыны ювупдырлар.

1Пат 7:23-26; 2Йя 4:2-6,10.

### Төврат

Төврат –

1. Худай тарапындан Муса пыгамбере берлен Мукаддес Канун.

2. Бу Канундан ыбарат болан Көне Әхтиң илкинҗи бәш китабы (Гчк – Кан). Бир гезек, Ёшыя патышаның шалык сүрен дөврүнде ыбадатханада Төврат тапыляр. Бу болса өңки патышаларың кәбирилериниң мунуң бардыгындан бихабардыкларыны аңладяр.

Серет: Канун.

2Пат 22:8-10; Мат 5:18.

### Төврат мугаллымы

Төврат мугаллымы – Исаның дөврүнде Төврат мугаллымлары канундан оңат баш чыкарыпдырлар ве синагогаларда окадыпдырлар. Олар еврейлериң баш меҗлисинде векилчилик этмек билен гүйчли топар болупдырлар. Бизиң Эзра китабындан гөршүмиз ялы, оларың топары мүрзелерден гелип чыкыпдыр, мүрзелер язгылары ве ресминамалары языпдырлар, эмма асырларың гечмеги билен олар хем еврей канунындан өкде баш чыкарыпдырлар, себәби олар оны дүйрленен кагыза гөчүрипдирлер ве оны долы җикме-җик билипдирлер.

Мат 2:4; 7:29; Лук 6:7; Ёха 8:3.

Серет: Мүрзе.

### Туты

Туты – овадан безелен туты чадырда, соңрак болса Иерусалимдәки ыбадатханада Иң мукаддес отагы мукаддес отагдан бөлүпдир. Бу тутудан гечмәге йылда бир гезек, Гүнәден сапланма гүни диңе баш рухана ругсат эдилипдир.

Мср 26:31-33; 2Йя 3:14.

Серет: Мукаддес чадыр.

### Түтетги

Түтетги – түтетги дүрли гөрнүшли өсүмликлерден ве агачлардан алныпдыр ве олар кесиленде, якымлы ыс берипдир. Олар чалт гатапдыр ве бөлеклере бөлүнипдир я-да овраныпдыр. Түтетги якылыпдыр я-да яг билен гарылып, дүрли максатлар үчин уланылыпдыр. Көне Әхт дөврүнде руханы түтетгини гурбанлык сыпасында мукаддес чадырда, соңрак ыбадатханада түтедипдир. Ысрайыл халкына муны галла билен гарып, садака хөкмүнде гетирмек хем буйрулыпдыр.

Мср 30:1-8; 34-38; Лев 1:1; 16:12; Мат 2:11; Лук 24:1.

Серет: Ладан; Мүр.

### Түтетги сыпасы

Түтетги сыпасы –

Серет: Сыпа.

### Тәзе Ай байрамы

Тәзе Ай байрамы – еврейлер тәзе Айың пейда болмагыны хер айда улы байрам эдип белләпдирлер. Олар бу гүни сурнай чалмак билен ве якма гурбанлыгыны хөдүр этмек билен белләпдирлер.

Чөл 29:6; Эзр 3:5; Зеб 81:3.

### Тәзе Әхт

Тәзе Әхт – бу дөрт Хош Хабардан, ресуллар тарапындан язылан дүрли хатлардан ве Аянлык китабындан ыбарат.

### Тәмиз

Тәмиз – Ысрайыллара тәмиз болмалыдыклары айдылыпдыр, себәби олар Худайың халкыды ве Худай мукаддесдир (Лев 11:44). Тәмиз болмак үчин олар харам хасапланян затлардан дашда болмалыдылар ве йыгы-йыгыдан ювнуп дурмалыдылар; шейле хем олары руханы тарапындан тәмизлемек герекди (Лев 14:1-7). Бир адамың гүнәси билен тутуш халк тәмиз болман билйәрди (Ешу 22:17). Өйлери ве затлары хем тәмизлемек герекди (Лев 14:33-53). Мукаддес Китап хич кимиң өз йүрегини тәмиз саклап билмеҗекдигини өвредйәр, шонуң үчин хем адамлара Худайың мерхемети ве багышламагы герек (Сүл 20:9).

Серет: Кәкилик оты; Мурдар.

### Урым ве Туммым

Урым ве Туммым – Урым ве Туммым Худайың ислегини аян этмек үчин уланылыпдыр. Олар баш руханының гурсакчасында сакланыпдыр.

Мср 28:30; Лев 8:8; Кан 33:8.

Серет: Эфот; Гурсакча.

### Фараон

Фараон – бу ат Мүсүр патышасы үчин берлен атдыр.

Гчк 12:10-20; Мср 1-14.

### Фарисейлер

Фарисейлер – Исаның дөврүнде фарисейлер яхудыларың доландырян меҗлисинде гүйчли топар болупдыр. Олар саддукейлер билен ишлешипдирлер, эмма олардан тапавуды, фарисейлер адамларың дирелҗекдигине ынаныпдырлар. Фарисейлер Худайың Муса берен әхли канунларыны билипдирлер ве олар адамлара бу канунлары эдил язылышы ялы ерине етирмеги өвредипдирлер. Шейле хем олар өзлериниң Кануна гошан дәп-дессурларыны ве дүзгүнлерини халка өвредипдирлер.

Мат 15:1; Лук 11:39; Лук 20:27; Ёха 11:46.

Серет: Меҗлис; Саддукейлер. 1797-нҗи сахыпадакы сурата серет.

### Финикия

Финикия – Ортаер деңзиниң кенарындакы мейдана греклер Финикия дийип ат берипдирлер. Хәзирки вагтда бу ер Ливаның бир бөлегидир. Сур ве Сидон онуң иң ваҗып шәхерлери болупдыр, оларың халкы мешхур деңизчилер ве сөвдагәрлер болупдыр.

Рес 11:19; 15:3; 21:2.

### Халасгәр

Халасгәр – Көне Әхтде Худай Халасгәрдир, себәби Ол Өз халкыны душманларындан халас этди. Пыгамберлери аркалы геплемек билен, Худай Өзүни Халасгәр дийип атландыряр. Еврейче «Ешува» диен ат «Реб – Халасгәр» диймеги аңладяр. Ешува ве Иса диен ики адың еврейче язылышы «Ехошува» диен сөзден гелип чыкяр. Юсуба гөрнен перишде Исаның Өз халкыны гүнәлеринден халас этҗекдигини хабар берйәр. Исаның доглан гиҗеси Җебрайыл перишде «Сизиң үчин Халасгәр догулды» дийип җар эдйәр.

Иша 43:3; Мат 1:21; Лук 2:11.

### Хантагта

Хантагта – Реббе хөдүр эдилен чөреклери гоймак үчин йөрите ясалан тагта. Хантагта агачдан ясалып, сап алтына гапланыпдыр. Ол Мукаддес чадырың ичинде, соңрак Иерусалимдәки ыбадатханада гойлупдыр.

Мср 25:23-30, 26:35.

Серет: Хөдүр чөреги.

### Хасыл байрамы

Хасыл байрамы – бу еврейлериң сененамасы боюнча единҗи айда, ягны Тишри айында (муңа Этаным айы хем дийлипдир) эдил Гүнәден сапланма гүнүниң ыз яны белленипдир. Тишри айы гүйз паслында болупдыр. Бу Чатма байрамының бир бөлеги болуп, Көне Әхтде ики гезек габат гелйәр.

Мср 23:16; 34:22.

Серет: Чатма байрамы.

### Хача чүйлемек

Хача чүйлемек – Рим империясында элхенч җенаят эденлери хача чүйләп, олара өлүм җезасыны бермеклик адат болупдыр. Ол ерде эсгерлер ол адамы хача чүйләпдирлер я-да йүп билен хача баглапдырлар. Соңра хачы дикләпдирлер ве ол адам деми гутарып өлйәнчә, шол хачда дурупдыр. Хачда чүйленип өлдүрилмек улы масгарачылык хасапланыпдыр.

Мат 27; Мар 15; Лук 23; Ёха 19.

### Хеләкчилик ери

Хеләкчилик ери –

Серет: Өлүлер дүнйәси.

Эйп 26:6; 28:22; 31:12; Зеб 87:12.

### Хепдәниң биринҗи гүни

Хепдәниң биринҗи гүни – бу еврейлериң сененамасы боюнча екшенбе гүни.

### Хермон дагы

Хермон дагы – Ысрайыл топрагында иң бейик даг болуп, юрдуң демиргазыгында ерлешипдир.

### Хетлер

Хетлер – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири. Б. э. өң 1200-нҗи йылда оларың улы империясы болупдыр, хәзирки Түркийәниң бир бөлеги болупдыр.

Серет: Кенган.

Гчк 10:15.

### Хивилер

Хивилер – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенганда яшан халкларың бири. Олар юрдуң меркезинде яшапдырлар.

Гчк 10:17; Мср 3:17; 13:5.

Серет: Кенган.

### Хигаён

Хигаён – бу саз гуралының бир гөрнүши.

Зеб 9:17.

### Хирод

Хирод – Тәзе Әхтде Хирод дийлип атландырылян дөрт адам бар:

1. Иса доглан вагты Яхуданың патышасы болан, Бейик Хирод дийлип атландырылан патыша. Иса бәбеккә Оны өлдүрмәге сынанышан хем шолды (Мат 2:1-22; Лук 1:5).

2. Иса вагыз эден ве гудратлар гөркезен дөври Җелиледе патыша болан Хирод Антип. Доганының аялы Хиродия өйленен ве Яхя чүмдүриҗиниң келлесини чапмагы буйран хем шолды. Яхудылар Исаны хача чүйлемезден өң, шу Хирод тарапындан тутуп гетирйәрлер. (Мар 6:14-29; Лук 23:6-12).

3. Патыша Хирод Агрип биринҗи, ирки йыгнакда Исаның ызына эеренлери ызарлан адам. Ол Яхяның доганы Якубы өлдүрдйәр (Рес 12:1-23).

4. Патыша Хирод Агрип Икинҗи, Павлус император тарапындан хөкүм эдилмеги үчин Риме иберилмезден өң, оны өз ягдайы билен танышдыряр (Рес 25:13–26:2; 26:19, 27-32).

### Хов эне

Хов эне – Хов әхли адамзадың энеси болупдыр, онуң ады еврейче «яшайыш» диймеги аңладыпдыр.

Гчк 3:20.

### Хореп

Хореп –

Серет: Синай.

### Хорылар

Хорылар – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенганда яшан халкларың бири.

Гчк 14:6; 36:20-30; Кан 2:21-22.

Серет: Кенган.

### Хоссар

Хоссар – гадымы Ысрайылда хоссарың дүрли җогапкәрчилиги болупдыр. Онуң гарындашы өлдүриленде, гандардан хун алыпдыр. Машгалада мирас галар ялы, оңа сатылан эмләги ызына сатын алмага ругсат эдилипдир.

Чөл 35:12-27; Рут 4:1-8; Эйп 19:25;

### Хош хабар

Хош хабар – Тәзе Әхтде бу сөз Исаның өлүми ве Онуң өлүмден дирелмеги аркалы Худайың Шалыгының беркарар боландыгы, Оңа ынанянларың халас эдилендиги барадакы хабар.

Мат 4:23; Мар 1:15; Рим 1:16; 1Кор 15:1-11; Гал 1:11.

### Хошбой ыслы гамыш

Хошбой ыслы гамыш – атырлар ве яглар алмак үчин уланылан гамшың бир гөрнүши.

Мср 30:23; Наг 4:14; Иша 43:24; Ерм 6:20; Эзк 27:19.

### Хошея пыгамбер

Хошея пыгамбер –

Серет: Хош 1; Рим 9:25.

### Хөдүр чөреги

Хөдүр чөреги – чадырда, соңра ыбадатханада хантагтаның үстүнде гойлан он ики саны петир чөреги. Чөреклер хантагтада бир хепделәп галдырылыпдыр. Соңра тәзе он ики чөрек билен чалшырылыпдыр. Хантагтадан айрылан бу чөреклери диңе руханылара иймәге ругсат эдилипдир.

Лев 24:5-9; 1Шам 21:4

Серет: Мукаддес отаг.

### Худай

Худай – гөги ве ери, ягны тутуш әлем-җаханы ярадан Худайдыр. Худай башга-да энчеме атлар билен атландырылыпдыр, эмма оларың хеммеси шол бир Худайы аңладыпдыр: Реб, Бейик Худай, Хөкмүрован Реб, Мукаддес.

Серет: Реб.

### Худайың Гузусы

Худайың Гузусы – Яхя чүмдүриҗи Иса Месихи Худайың Гузусы дийип атландыряр. Яхудыларың урп-адатларына гөрә, Худай оларың гүнәлерини багышламагы үчин, олар җанлы союп, Худая гурбанлык берипдирлер. Бу гурбанлык аркалы олар Худайың назарында пәк сайылыпдыр. Яхя, белки, бу гурбанлыгы гөз өңүнде тутуп, Исаны шейле атландырандыр. Белки-де, Оны Песах гузусы өйдүп пикир эдендир. Песах байрамында ысрайыллар җанлы союп, өзлериниң новбахар огулларының шол җанлының ганы аркалы өлүм перишдесиниң элинден халас боландыкларыны ятлапдырлар. Аянлык китабының 5-нҗи бабында беян эдилен гөрнүшде Месих Гузы хөкмүнде суратландырыляр.

Ёха 1:29, 36; Лев 4:32; Мср 12:21-27.

Серет: Гүнә гурбанлыгы; Песах байрамы.

### Худайың Оглы

Худайың Оглы – Көне Әхтде «Худайың Оглы» патышалар үчин, иң мөхүм патыша болан Давут пыгамбер үчин уланылыпдыр. Реб Давудың оглуның хемишелик шалык сүрҗекдигини ве Худай билен ата-огул гатнашыгының болҗакдыгыны сөз берйәр. Бу огул яхудылар тарапындан Месих дийлип атландырылыпдыр. Шейлеликде, Тәзе Әхтде бу атлар, ягны Худайың Оглы ве Месих, икиси хем диңе Иса үчин уланыляр. Буларың икиси хем Худайың Шалыгыны беркарар этмек үчин Худай тарапындан Сайланып-сечилен диймеги аңладяр, Худай билен Исаның деңхукуклы гатнашыгы бар.

Серет: Месих.

### Худайың Шалыгы

Худайың Шалыгы – Матта тарапындан Худайың Шалыгына «Гөгүң Шалыгы» хем дийилйәр. Иса Месих бу дүнйә геленде, адамларың Худай билен тәзе арагатнашыкда яшамагына ёл ачмак аркалы Худайың Шалыгыны беркарар этди. Худайың Шалыгының адамлары Иса ынанян ве табын болян адамларды. Иса Месих доланып геленде, Худайың Шалыгы долы тамам болар ве бу әхли адамлара айдың аян болар.

Мат 19:24; Лук 13:29; Ёха 3:3-5; Рим 14:17.

### Хызмат этмек

Хызмат этмек – Мукаддес Китапда бу сөз диңе бир хоҗайынларына хызмат эдйән адамлары дәл-де, эйсем Худая хызмат эдйән Онуң адамларыны хем аңладыпдыр. Иса ынанянлар Хош Хабары вагыз эдип ве бейлеки месихилере ягшылык эдип, оларың мәтәчликлерине көмек этмек билен Оңа хызмат эдйәрлер.

Чөл 16:8-9; Кан 6:13; Ешу 23:7,16; 24:24.

Серет: Сежде этмек.

### Чатма байрамы

Чатма байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча единҗи айың, ягны Тишри айының (муңа Этаным айы хем дийлипдир) он бәши билен йигрими бири аралыгында, Гүнәден сапланма гүнүниң ыз яны белленилипдир. Бу хепдәниң довамында ысрайыл халкы Мүсүрден Кенгана барянча, чөлде азашып гезен дөврүни ятлапдыр. Халк Худая белленен гурбанлыклары хөдүрләпдир ве чатмаларда яшапдыр. Бу байрамчылык иң соңкы галланың ве мивелериң йыгналян дөври болупдыр, шонуң үчин бу дөвүрде хасыл тойы тутулыпдыр.

Мүс 23:16, 34:22, Лев 23:33-36, 39-43, Чөл 29:12-34, Кан 16:13-15, Зек 14:16-19.

### Шейтан

Шейтан – Ол Худайың ве Оңа уйян вепалы адамларың душманы болупдыр. Онуң ады «гүнәлейҗи» диймеги аңладыпдыр. Шейле хем оны иблис, җынларың хөкүмдары ве бу дүнйәниң хөкүмдары дийип атландырыпдырлар. Онуң пис ишини Эйюп китабында гөрмек боляр; Иса Өз сөзлери ве бейик гудратлары билен шейтандан үстүндигини гөркезйәр.

Эйп 1; Мат 4:3; Мар 3:23; Лук 13:16; Аян 2:20.

### Шеминит

Шеминит – сазың ады болмагы әхтимал.

1Йя 15:21.

### Шигаён

Шигаён – сазың ады болмагы әхтимал.

Зеб 7:1.

### Шөхрат

Шөхрат – Худайың шөхраты Мукаддес Китапда кәте ягты шөхле я-да от хөкмүнде, я болмаса булут хөкмүнде суратландырыляр. Адамлар Онуң шөхратыны чөлде сежде эдилйән ерлерде, перишделер пейда боланда гөрүпдирлер. Дүнйәниң ахырында Иса доланып геленде, Худайың шөхратына бесленип гелер.

Гчк 45:13; Мср 16:7, 10; 1Шам 4:21; Иша 6:3; Хош 4:7; Хаб 2:14.

### Ыбадатхана

Ыбадатхана – Сүлейман патыша Иерусалимде илкинҗи ыбадатхананы гурупдыр (1Пат 6-7; 2Йя 2-4). Бабыллылар бу ыбадатхананы вейран эдипдирлер ве онуң әхли гымматбаха затларыны Бабыла әкидипдирлер. Кәбир яхудылар Бабыл сүргүнлигинден доланып баранларындан соң, бу ыбадатхана б. э. өң 520 – 515-нҗи йылларда тәзеден гурлупдыр. Хирод патышаның хөкүмдарлык эден дөврүнде (б. э. өң 37-нҗи йылындан б. э. 4-нҗи йылына ченли) бу ыбадатхана улалдылып, хас-да оваданлашдырылыпдыр. Бизиң эйямымызың 70-нҗи йылында ыбадатхана римлилер тарапындан вейран эдилипдир ве хич хачан тәзеден дикелдилмәндир.

1Пат 5:5; 6:2 2Пат 25:8-17; Эзк 40-46; Нех 8.

Серет: Мукаддес өй.

1793-нҗи сахыпадакы сурата серет.

### Ыбрайым пыгамбер

Ыбрайым пыгамбер – Ысрайыл халкының илкинҗи атасы. Ыбрайым пыгамбер дийип атландырылмаздан өң, онуң ады Ыбрам болупдыр. Ол чарва дурмушда яшапдыр, онуң аялы Сара, огуллары хезрети Ысхак ве хезрети Ысмайыл болупдыр. Хезрети Ысхагың оглы Якуп Ысрайылың он ики тиресиниң атасы болупдыр.

Гчк 11:27–12:8; 15:1-21; 17:5.

Серет: Ысхак пыгамбер; Ысмайыл пыгамбер; Якуп.

### Ызына сатын алмак

Ызына сатын алмак – илкинҗи доглан хайванлар, шейле хем, адамлар Реббе дегишли болупдыр. Улы мерхемет эдип, Реб еврейлере новбахар огулларыны ве илкинҗи болан эшеклерини ызына сатын алмага ругсат эдипдир. Олар муны Худая бермек үчин рухана садака я-да гурбанлык гетирмек аркалы ерине етирипдирлер. Реб новбахар огулларыны Мүсүрде өлүмден нәхили халас эдендигини хемише ятламаклары үчин ысрайыллара када-канунлар берипдир.

Мср 13:13-15; 34:19-20.

### Ыляс пыгамбер

Ыляс пыгамбер –

Серет: пыгамбер.

### Ынсан оглы

Ынсан оглы – бу ат Зебурда ве Эзекиел (ягны Кифл) пыгамбериң китабында ынсаны аңладыпдыр. Эмма ол Даныел пыгамбериң китабының 7-нҗи бабында Худай тарапындан шөхрат ве соңсуз патышалык берлен киши үчин уланылыпдыр. Бу киши Месих болмалы дийлип дүшүнилипдир. Иса Худайдан ыгтыярлык алан хөкмүнде бу ады Өзи үчин уланыпдыр. Ол эҗир чекип өлди ве дирелип гөге гөтерилди, эмма Ол ене ере казылык этмәге ве Өз халкыны халас этмәге гелер.

Зеб 8:5; 145:3; Мар 8:38; Ёха 3:13-14.

### Ысмайыл пыгамбер

Ысмайыл пыгамбер – Ыбрайым пыгамбериң Хаҗар атлы гырнагындан доглан новбахар оглы.

Гчк 16:11,15,16; 17:18-26; 25:9-17; 28:9; 36:3

Серет: Гырнак аял.

### Ысрайыл

Ысрайыл – Якуп Пениелде Худай билен тутлушанда, Худай онуң адыны Ысрайыл дийип үйтгедйәр. Көне Әхтде Якубың несиллери он ики тирәни эмеле гетирип, ысрайыл халкы дийлип атландырыляр. Көне Әхтиң пыгамберлик ве гошгы язгыларында «Якубың» ады көпленч ысрайыл халкыны аңлатмак үчин уланылыпдыр. Сүлейман патышаның өлүминден соң, Демиргазыкдакы он тире Гүнортадакы яхуда хем бенямин тирелеринден айрыляр ве Ысрайыл адыны саклаяр. Ысрайыл патышалыгының Самарияда өз пайтагты болупдыр. Гүнортада ики тире Яхуда патышалыгыны эмеле гетирипдир. Шонуң үчин хем Көне Әхтиң кәбир ерлеринде «Ысрайыл» сөзи диңе Демиргазыкдакы он тирәни я-да Демиргазык патышалыгыны аңладыпдыр, көпленч болса Ыбрайым пыгамбериң агтыгы Якубың әхли несиллерини аңладыпдыр. Мукаддес Китап бу халкың Худайың сайлан ве сөен халкы боландыгыны өвредйәр, оларың үсти билен Худай дүнйәниң әхли халкларыны ялкамагы карар этди. Ысрайыл Худай тарапындан горалды ве ялканды, Худай олар билен әхт баглашды ве олара үйтгешик вадалар берди. Шейле хем, Ысрайыл Худайың кануныны кабул этди ве Худай олара пыгамберлер аркалы гепледи.

Гчк 32:28; 46:8; 49:28 Мср 1:1; 2Йя 10:16; 2Йя 11:1; Иша 9:7.

Серет: Якуп; Яхуда.

### Ысрайылың он ики тиреси

Ысрайылың он ики тиреси – Ысрайыл (өңки ады Якупды) огулларының әхли несиллери, оларың атлары Рубен, Шимгон, Леви, Яхуда, Зебулун, Ысакар, Дан, Гат, Ашер, Нафталы, Бенямин ве ики саны ярым тире, Эфрайым ве Манаша. Эфрайым ве Манаша Юсубың огуллары болуп, олар Юсубың какасы Ысрайыл тарапындан айратын сөйлүпдирлер.

Гчк 35:23-26; 41:51-52; 48:5; 49:28; Мср 1:1-5; Ешу 17:1-18; 1Йя 2:1-2; 6:63.

Серет: Ысрайыл; Яхуда; Якуп; Юсуп.

### Ысхак пыгамбер

Ысхак пыгамбер – Худайың берен вадасына гөрә, Ыбрайымың Сарадан болан оглы. Ысхак Худайың ялкан адамы болуп, Якуп билен Ысавың какасыдыр.

Гчк 17:19-21; 21:3-12; 22:1-9; 27:1-46; 35:29.

Серет: Ыбрайым пыгамбер; Якуп.

### Эл гоймак

Эл гоймак – Мукаддес Китапда адамлар башга бир адама пата бермек ве тәзе везипә белленендигини ыглан этмек үчин онуң үстүне элини гоюпдырлар. Иса адамлара пата беренде, шейле хем шыпа беренде, элини оларың үстүне гоюпдыр. Эдил шунуң ялы, ресуллар адамларың үстүне эллерини гоянларында, олар Мукаддес Рухы кабул эдипдирлер я-да шыпа алыпдырлар.

Гчк 48:14; Чөл 8:10; Мар 10:16; Лук 4:40; Рес 6:7; 13:3; 19:6.

### Эллинҗи гүн байрамы

Эллинҗи гүн байрамы – Исаның дөврүнде ысрайылларың Галла байрамы грекче «Пентикост» дийлип атландырылыпдыр, бу Эллинҗи гүн диймеги аңладыпдыр. Себәби Галла байрамы Песах байрамындан элли гүн соң белленилипдир.

Рес 2:1

Серет: Галла байрамы; Песах байрамы.

### Эляша пыгамбер

Эляша пыгамбер – Ыляс пыгамберден соң, онуң хызматыны довам этдирен пыгамбердир. Ол хем Ыляс пыгамбер ялы көп гудратлар гөркезипдир.

1Пат 19:16-21; 2Пат 2-13.

### Эпикурчы философлар

Эпикурчы философлар – эпикурчылар Эпикур атлы философың таглыматларына эерипдирлер. Ол адамларың дурмушда багтлы болмалыдыкларыны ве агыры билен горкыны айрып ташламалыдыкларыны өвредипдир.

Рес 17:18.

### Эфиопия

Эфиопия – Мукаддес Китапда Эфиопия дийлип терҗиме эдилен ере хәзирки Суданың бир бөлеги ве гүнорта Мүсүр, шейле хем Эфиопияның демиргазык бөлеги гирйәр.

2Шам 18:21; Иша 11:11; 18:1; 20:3; Рес 8:25.

### Эфот

Эфот –

1. дини дабаралар гечирилйән вагты Баш руханының геййән еңсиз үстки эшиги. Гурсакчада сакланян Урым ве Туммым эфодың өң тарапына багланыпдыр (Мср 28:6-14).

2. Зыгыр матадан эдилен эшиклери руханылар ве хезрети Давут патыша гейипдир (1Шам 22:18; 2Шам 6:14).

3. Сежде эдилйән бир зат (Сер 8:26-27; 17:5).

Серет: Гурсакча; Урым ве Туммым. 1792-нҗи сахыпадакы сурата серет.

### Әхт

Әхт – Мукаддес Китапда Худай билен ынсанларың арасында баглашылан эсасы бәш әхт бар:

1. Нух билен баглашылан әхт (Гчк 6:18; 9:8-17).

2. Ыбрайым билен баглашылан әхт (Гчк 15;[17]).

3. Канун бабатда ысрайыл халкы билен баглашылан әхт (Мср 19:5; 24; Кан 4:13).

4. Давут билен баглашылан әхт (2Шам 7:8-16).

5. Иса Месихиң үсти билен баглашылан тәзе әхт (Ерм 31:31-34; Лук 22:20; Евр 8:6-13).

Гчк 9:9-17; 15:18; Мср 6:3-6; 19:5-6; 2Шам 5:3; Зеб 88:4-5.

### Әхт сандыгы

Әхт сандыгы – агачдан ясалып, алтына гапланан сандык болупдыр. Йүзүне Он табшырык язылан ики ясы даш бөлеги хем онуң ичинде сакланыпдыр. Сандыгың гапагының үстүнде ганатларыны яйып отуран ики саны керубың шекили болупдыр. Бу сандык мукаддес болупдыр ве Худайың хузуры онуң төверегини гуршапдыр, оңа эл дегирмек гадаган экен. Сандык чадырың Иң мукаддес отагында адамлардан гизлен сакланыпдыр, соңрак болса ыбадатхана гөчүрилипдир. Диңе Гүнәден сапланма гүни баш руханы оңа якын барып билипдир, ол яны билен түтетги алыпдыр, мунуң түссеси болса сандыгың гапагыны гөрүнмез ялы руханыдан гизләпдир.

Мср 25:10-22; 26:33; Лев 16:13-15; Чөл 10:33-36; Ешу 3; 1Шам 5; 2Йя 5:2-10.

Серет: Баш руханы.

### Юнус пыгамбер

Юнус пыгамбер – Ниневе халкының пис ишлери үчин олары Худайың вейран этҗекдиги барада дуйдурыш берен пыгамбер. Онуң дуйдурышы себәпли халк тоба этди ве Худай олары багышлады.

Юнус китабы.

### Юсуп пыгамбер

Юсуп пыгамбер – Ысрайылың иң сөйгүли оглы, Эфрайым билен Манашаның какасы. Доганлары оны гул эдип сатдылар, эмма Худай оны халас этди ве Мүсүр патышасының «саг эли» этди. Ол ерде Юсуп доганларыны ве тутуш машгаласыны, шейле хем көп мүсүрлилери узак вагтлап болан гуракчылык дөврүнде ачлыкдан халас этмекде эсасы хызматы битирди.

Гчк 30:24-25; 37:1–50:26.

Серет: Фараон.

### Ябуслар

Ябуслар – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенганда яшан халкларың бири. Олар хезрети Давут патыша тарапындан эеленйәнчәлер, Иерусалимде ве онуң төверегинде яшапдырлар.

Гчк 10:15; Ешу 3:10; 2Шам 5:6; 1Пат 9:20.

Серет: Кенган.

### Яг

Яг – адатча Көне Әхтде зейтун ягы. Зейтун ягы гадымы Ысрайылда бирнәче максатлар үчин уланылыпдыр. Ол чыраларың ягы үчин, яралары беҗермек үчин ве деридәки ёкушян яралары беҗермек үчин уланылыпдыр. Кәте ягы атыр билен гарып, якымлы ыс бермек үчин дерә ве сача чалыпдырлар. Гымматбаха яг кимдир бири патышалыга, руханылыга, пыгамберлиге сайлананда, онуң депесинден гуйлупдыр, шейле хем мукаддес затлары пәклемек үчин оларың үстүне серпилипдир. Шейлеликде, яг бүтевүлигиң, саг-саламатлыгың, Худайың Рухуның гудратының ве тәмизленмегиң нышаны болупдыр.

Мср 25:6; 29:7; Лев 7:10; 14:26; 1Шам 10:1.

### Яг гуймак

Яг гуймак – сайланан адамың я-да бир задың үстүне зейтун ягыны гуймак билен йөрите хызмат үчин айры гойландыгыны аңлатмак. Кимдир бириниң депесине яг гуйлуп, ол патышалыга я-да руханылыга белленилипдир. Гурбанлык сыпасы, тутуш мукаддес чадыр мукаддес эдилмек үчин, оларың үстүне яг серпилипдир. Тәзе Әхтде месихилер шыпа алмак үчин дилег эдйән адамларының үстүне яг гуюпдырлар. Иса «Месих» дийлип атландырыляр, бу «яг гуйлан» диймеги аңладяр, ягны Худай тарапындан сайланып белленен диймекдир.

Мср 40:9,15; Лев 4:3; 1Шам. 16:13.

Серет: Месх ягы; Месих. 1799-нҗы сахыпадакы сурата серет.

### Язык гурбанлыгы

Язык гурбанлыгы – эгер кимдир бири төтәнден гүнә эден болса я-да харам затлары эллән болса, онда бу гурбанлык аркалы руханы олары гүнәсинден саплапдыр.

Лев 5:2-19.

### Якма гурбанлыгы

Якма гурбанлыгы – бу айратын гурбанлык болуп, мал сойландан соң, онуң әхли бөлеклери гурбанлык сыпасында бүтинлей якыляр. От якыландан соңра, гурбанлык отда янып түссә өврүлипдир. Асмана етйән бу гурбанлыгың түссесиниң ысы Худая ярапдыр.

Гчк 8:20; 22:2; Лев 1:2-17.

### Якуп пыгамбер

Якуп пыгамбер – хезрети Ысхагың оглы, Ыбрайым пыгамбериң агтыгы, ол Худай тарапындан вада берлен ялканыша эе болупдыр. Якуп Пениелде Худай билен гөреш тутанда, Худай Якубың адыны Ысрайыл дийип үйтгетди. Якубың он ики оглы болупдыр ве бу огуллар ысрайыл халкының он ики тиресиниң ата-бабасы болупдыр.

Гчк 25:19; 27:6; 32:22-30; 35:22-26.

Серет: Ыбрайым пыгамбер; Ысхак пыгамбер; Ысрайыл; Яхуда.

### Ялкамак

Ялкамак – Худайың ниети ве ислеги адамзады ялкамаклык болуп, бу Онуң ыкрар эден әхтиниң меркезинде ерлешйәр. Ыбрайым пыгамбериң үсти билен Худай ер йүзүндәки әхли адамлары ялкамаклыгы вада берди (Гчк 12:3). Бу вада Ыбрайым пыгамбериң несли болан Иса Месихиң үсти билен амала ашды (Гал 3:14). Мукаддес Китап Худайың диңе догры адамлары ялкаяндыгыны өвредйәр, себәби олар Худайы сөййәрлер ве Оңа табын болярлар. Тәзе Әхтде ялканмак дүшүнҗеси хас гиң, ягны муңа диңе бир байлык гирмән, эйсем бу ве индики дурмушда рухы тайдан ялканмак хем гирйәр. Иса эерйәнлер дирелиш гүнүнде Худайың өзлерини ялкаҗакдыгыны билйәрлер (Мат 25:34). Онуң манысы «нәлетлемек» сөзи билен гапма-гаршыдыр.

Гчк 1:22,28; 12:3; Кан 28:1-12; Мат 25:34; Лук 14:14; Эфе 1:3.

### Яхуда

Яхуда – Якубың он ики оглуның бириниң ады ве яхуда тиресиниң ата-бабасы. Яхуда тиреси бейик болупдыр, оңа мүлк пай дийлип берлен ер хем улы болупдыр ве «Яхуда» дийип атландырылыпдыр. Сүлейман патыша өленден соң, Демиргазык тирелер Гүнорта тирелеринден, ягны яхуда ве бенямин тиресинден айры чыканларында, бу ики тире Яхуда патышалыгыны эмеле гетирипдир. Гүнорта патышалыгының Давут пыгамбериң несиллери болан өз патышалары болупдыр ве онуң пайтагты Иерусалим болупдыр.

Гчк 29:35; 35:22-23; 38:1-26; 49:8; Мср 31:2; Ешу 15:1-12; 1Шам 17:12.

Серет: Ысрайыл.

### Яхудаларың дили

Яхудаларың дили –

2Пат 18:26.

Серет: Еврей.

### Яхуды

Яхуды – аслы еврей болан адам. «Яхуды» ады «Яхуда» сөзүнден гелип чыкандыр. Б. э. өң 586-нҗы йылда Яхуда патышалыгы бабыллылар тарапындан басылып алыняр ве халк Бабыла сүргүн эдилйәр. Сүргүн дөврүнде ве ондан соң хем «яхуды» сөзи халкы ве ысрайыл тирелеринден болан ислендик адамы аңлатмак үчин гиңден уланылыпдыр. Адамзады халас этмек үчин ве Худайың Шалыгыны беркарар этмек үчин Исаның Худай тарапындан иберилендигине ынанан илкинҗи адамлар яхудылар болупдыр.

Нех 1:2; Эст 3:4; 9:1-6.

Серет: Бабыл, Яхуда.

### Яшулулар

Яшулулар – Ысрайыл халкының бүтин тарыхының довамында, хатда Исаның дөврүнде яшулулар ёлбашчылык этмәге, өвретмәге ве адамларың үстүнден ыгтыярлыгы йөретмәге җогапкәр болупдырлар. Олар кәте өз борчларыны догры ве адалатлы берҗай этмәндирлер, шонуң үчин Худай олары пыгамберлериниң үсти билен язгарыпдыр. Йыгнакларда Исаның ызына эерйәнлериң арасында бу хызматы йыгнагың ёлбашчылары ерине етирипдирлер. Аянлык китабында яшулулар Иса Месихе иман этмек аркалы әхли халас боланлары аңладыпдыр.

Мср 3:18; 4:29; Лев 4:15; Кан 19:12; Рут 4:2,9; Иша 3:14; Аян 4:4.

Адалатлы – Худай хемише адалатлы. Ол элмыдама догры иш эдйәр ве хемише оңат карарлары чыкаряр. Мукаддес Китаба лайыклыкда, Худай хер бир адама, улы болсун, кичи болсун, бай я-да гарып, пархы ёк – хеммелере адалатлы гарамаклыгы үндейәр. Ол Өз халкына шейле диййәр:

«Ягшылык этмеги өврениң,
адалаты агтарың,
эзъет чекйәни халас эдиң,
етими гораң,
дул хатына арка дуруң» (Иша 1:17).

Казыларың, юрт баштутанларының, дини ёлбашчыларың халкың үстүнден хөкүм сүрйәндиклери үчин, Худай олардан адалатлы карарлары чыкармагы талап эдйәр ве адалатсыз херекетлер эден ягдайында, олары ёвузлык билен хөкүм эдйәр.

Серет: Догры.

Адам ата – Худай тарапындан ярадылан илкинҗи ынсан. Онуң аялы Хов эне болупдыр. Олар әхли ынсанларың ата-энеси болупдыр. Адам атаның ады еврейче «ынсан» диймеги аңладяр.

Гчк 2-3.

Агта – тарыхың кәбир дөвүрлеринде дүрли миллетлерде агталар хөкүмдарларың ёлбашчылыгы астында ёкары везипәни эеләпдирлер. Худайың гадаган эдйәндиги үчин, олары бичмеклик еврейлериң дәп-дессурында болмандыр.

Эст 2:3; Рес 8:27.

Агыз беклемек – агыз беклемегиң максады Худайың хузурында өзүңи песпәл тутмак я-да кәбир паҗыгалы ягдайда яс тутмак, гам-гусса дөври Худайы чагырмак болупдыр. Догры дурмушда яшамаздан, гарыплара ве эҗизлере адалатлы гарамаздан, агыз беклемеклигиң хич хили пейдасының ёкдугыны ве мунуң Худайың гөвнүнден турмаяндыгыны пыгамберлер халка ятладыпдырлар.

Сер 20:26; Иша 58:3-5; Ёвл 1:14; Юнс 3:5; Эст 4:16.

Аждарха – гадымы еврей дүшүнҗесинде деңиз аждархасы башагайлыгы аңладып, әлем-җаханың ярадылышының ирки дөвүрлеринде пейда болупдыр. Кәте аждарха Рахап дийлип атландырылыпдыр (Эйп 9:3; 26:12; Иша 51:9), кәте болса Ливятан (Эйп 3:8; 41:1; Зеб 73:14; Иша 27:1). Шейле хем бу миллетлер үчин бир нышан, ягны Ысрайылың душманы болупдыр (Зеб 86:4). Икинҗи пикир Тәзе Әхтде Аянлык китабында габат гелйәр, Иса Месихе ынанянлара гаршы урушда аждарха эрбет гүйчлериң нышаныдыр.

Азия – Тәзе Әхт дөврүнде Рим империясының иң бай велаяты болупдыр. Бу гүнки гүн бу велаят Түркийәниң арачәклеринде ерлешйәр.

Рес 19:10; Рим 16:5; 1Кор 16:19.

Карта серет.

Акмак – пайхас эдебиятында: Зебурың кәбир мезмурларында, Сүлейманың пәхимлеринде, Вагызда, Эйюпда «акмак» диңе бир акылсыз адам дәл-де, эйсем, акыл-пайхасы рет эдйән адамдыр. Шонуң үчин хем ол өлүм ве вейранчылык ёлундан барян адамдыр. Бейле адам Худай барада ве Худайың ислеги барада пикир этмейән, алада этмейән, текепбир, гедем, бипарх адам. Ол хатда дине ве пайхаслы өвүт-үндеве гаршы чыкып, булар барада яман затлары гепләп билйәр. Пайхас эдебиятында беян эдилен хәсиетлерден башга-да акмак адам өзүниң неҗис гылык-хәсиети билен таналыпдыр. Ишая пыгамбериң китабында акмак адам барада шейле дийилйәр: «Акмак биэдеплик билен геплейәр, онуң ниети пислик этмекдир, иши яманлык этмек, Реббе дил етирмек, ачлары ач, сувсузлары сувсуз гоймакдыр» (Иша 32:6).

Зеб 52:1; Сүл 17:17-21

Серет: Надан.

Амалеклер – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, онуң голайында яшан халк. Олар, эсасан, Дуз деңзиниң гүнорта-гүндогарында, ягны Негепде яшан чарва халк болупдыр.

Мср 17:8-16; Кан 25:17-19; 1Шам 15:2, 30:1-5; 1Йя 4:43.

Аммонлар – Лутуң оглы Бенамының несиллери. Аммонлар Иордан дерясының гүндогарында яшапдырлар. Олар Молек худайына сежде эдипдирлер.

Гчк 19:30-38; Кан 23:3.

Серет: Лут.

Аморлар – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири. Олар өзлериниң әпет узын бойлары билен таналыпдыр. Месопотамияның тутуш төверегинде өзүниң шәхерлери ве ханлары билен аморлар өрән гүйчли халк болупдыр. Ысрайыллар Кенгана чозан вагтында, олар, эсасан хем, Иордан дерясының гүндогарында ве Иорданың гүнбатар дагларында яшан Ог хем Сихон атлы ики ханың ханлыгындакы гүйҗе даяныпдырлар.

Гчк 10:16; 15:16; Чөл 13:29; 21:13-34; Амо 2:10.

Серет: Кенганлар.

Анаклар – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенган юрдуның голайында яшан халкларың бири. Олар Хеброн галасында ве онуң даш-төверегинде яшапдырлар. Анаклар үч уругдан ыбарат болуп, олар Нефиллериң несиллери болупдырлар.

Кан 9:2; Ешу 11:21,22.

Серет: Нефиллер.

Араба дүзлүги – Иордан дерясының дүзлүгинден Дуз деңзиниң гүнорта-демиргазыгына ченли яйылып гидйән гуры ве текиз ер.

Чөл 22:1; 26:3.

Арвах-җын – Шейтана гуллук эдйән эрбет рухдур. Ол адама зыян етирип я-да оны эеләп билйәр. Исада олары ковуп чыкарян гудрат болупдыр ве Ол арвах-җын эелән адама шыпа берипдир. Ресуллара хем Исаның ады билен арвах-җынлары ковуп чыкармак гудраты берлипдир.

Мат 8:16; Лук 8:26; Рес 8:7; 16:18.

Арёпагус – Грецияның Афины шәхериндәки байырлык. Афины шәхериниң мөхүм адамлары бу байырлыкда душушып ваҗып меселелер барада геңешипдирлер. Бу адамларың геңеши хем Арёпагус дийлип атландырылыпдыр.

Рес 17:19,22,34.

Артемис – греклериң зенан худайының ады, оңа айратын Азия велаятында сежде эдипдирлер. Гадымы дүнйәниң еди гудратының бири болан онуң бутханасы Эфес шәхериниң эдил дашында ерлешипдир.

Рес 19:24-35.

Арфа – киришли саз гуралының бир гөрнүши.

Зеб 32:2; 56:9.

1795-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Ашера – хасыл берйән иң мөхүм зенан худайы хасапланып, оңа Кенганда ве Сирияда сежде эдипдирлер. Бу зенан худайы көпленч Багал худайы билен гатнашыпдыр. Адамларың оңа сежде этмек үчин үйшен еринде, онуң агачдан я-да дашдан ёнулып ясалан хейкели дикилипдир.

Мср 34:13; Кан 7:5; 12:3; 16:21.

Ашторет – Суруң ве Сидоның эсасы зенан худайы болуп, оңа Мүсүрде ве Кенганда сежде эдипдирлер.

Сер 2:13; 2Пат 23:13.

Ашур – б. э. өң IX ве VIII асырларда Ашур Ысрайылың гүндогарында гүйчли империя болупдыр. Онуң пайтагт шәхери болан Ниневе хәзирки демиргазык Ыракда ерлешипдир. Б. э. өң 722-нҗи йылда ашурлар Ысрайыл патышалыгыны басып алыпдырлар ве көп адамлары есир эдип әкидипдирлер. Соңра ашурлар өз империясының бейлеки бөлеклеринден адамлары Ысрайылың юрдунда орнашдырыпдырлар. Өз юрдунда галан ысрайыл халкы бу адамлар билен гыз алшып-бершипдир. Ашурлар Яхуда патышалыгының хем үстүне чозупдырлар, эмма еңип билмәндирлер. Соңрак Ниневе пайтагты Худайың җезасы хөкмүнде душманың еңиҗи гошунлары тарапындан бүтинлей вейран эдилипдир.

2Пат 18:9–19:36; Нах 1-3.

Аянлык – кәвагт пыгамберлере Худай тарапындан аянлык берилйәр. Онда хәзирки ве гелҗекки затлар барада гөрнүш боляр. Шейле аянлыкларда Худай Өз мерхеметини ве хөкүмини гөркезйәр.

Гчк 41:25; Мср 6:3; Иша 40:5; 45:21; 65:1; Хаб 1:1; Рим 1:17; 1Кор 14:26.

Серет: Гөрнүш.

Бабыл – Бабыл шәхери Бабыл империясының пайтагты болупдыр ве ол хәзирки гүнорта Ыракда ерлешипдир. Б. э. өң 586-нҗы йылда бабыллылар Яхуда патышалыгыны басып алыпдырлар ве көп адамлары Бабыла есир эдип әкидипдирлер.

2Пат 25:1-12.

Серет: Яхуда.

Багал – кенганлар тарапындан сежде эдилен харасат худайы. Багал сөзи аслында «хоҗайын», шейле хем «әр» диймеги аңладяр.

1Пат 18:1-45; Ерм 7:9; Хош 11:2.

Байрам йылы – хер элли йылдан ысрайыл халкы топрак, мирас, карз ве гуллар бабатда Худай тарапындан берлен йөрите дүзгүнлери берҗай этмели болупдыр.

Лев 25:1-34.

Байрамчылыклар – Мукаддес Китапда ысрайыл халкы тарапындан белленен бирнәче мөхүм байрамчылыклар айдылып гечилйәр. Ашакдакы санавда бу байрамларың атлары берилйәр:

Чатма байрамы

Эллинҗи гүн байрамы

Галла байрамы

Гүнәден сапланма гүни

Хасыл байрамы

Песах байрамы

Петир байрамы

Пурым байрамы

Сурнай байрамы

Тәзе Ай байрамы

Бу байрамлар барадакы маглуматлары сөзлүкден, оларың херсиниң адының ашагындан тапып билерсиңиз.

Баш руханы – Левиниң несли болан Харун пыгамбер ве онуң огуллары Худай тарапындан руханы болмаклыга сайланыпдырлар. Олар Мукаддес чадырда Худая хызмат эдипдирлер. Харун пыгамбер илкинҗи Баш руханы хөкмүнде сайланыпдыр. Диңе Баш рухана Иң мукаддес отага гирмәге ругсат эдилипдир. Ол ысрайыллары гүнәлеринден сапламак үчин ол ере йылда бир гезек «Гүнәден сапланма» гүни гирипдир. Еврейлер китабының авторы Исаны кәмил Баш руханы хөкмүнде беян эдйәр.

Мср 28; Лев 16.

1794-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Башан – бу гүнорта Сирияның текиз җүлгелери ве байырлыклары. Ол Җелиле көлүниң ве Иордан дерясының гүндогар тарапында ерлешйәр. Башан Гилгат этрабының демиргазыгында болуп, өзүниң семиз сыгырлары ве бол хасылы билен мешхур болупдыр.

Ешу 12:5; 13:11; Кан 3:10.

Беелзебул – арвах-җынларың ёлбашчысының ады. Бу ат «Багалзебупдан» гелип чыкандыр; Багалзебуп Көне Әхт дөврүнде ысрайыллара голай яшан халкларың сежде эден худайларының биридир (2Пат 1:2-16). Беелзебулың бейлеки ады шейтандыр.

Мат 10:25; 12:21,24,27; Мар 3:19,22,22; Лук 11:15,18,19.

Серет: Шейтан.

Берекет –

Серет: Ялкамак.

Бу дүнйәниң хөкүмдары –

Серет: Шейтан.

Бут – дашдан, агачдан я-да башга бир затдан ясалан хейкел, адамлар олары худай хөкмүнде хасаплап, сежде этмек үчин уланыпдырлар. Буларың кәбири сеждегәхде саклар ялы улы болупдыр, кәбири өйде саклар ялы кичи болупдыр.

Мср 20:4; Иша 40:19-20.

Серет: Өй бутлары.

Гала дервезелери – галаларың ве шәхерлериң төвереги гораг үчин диварлар билен өртүлипдир. Дервезелериң өңүндәки ачык мейдан адамлара душушмак үчин аматлы ер болупдыр, шейле хем бу ер хөкүм ыглан эдилйән, җемгыетчилик йыгнаклары гечирилйән ве сөвда-сатык эдилйән ер болупдыр.

Рут 4:1-11; 2Шам 19:8.

Галла байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча үчүнҗи айың, ягны Сиван айының алтысына белленипдир. Бу томусда, Песах байрамындан соңра еди хепде геченсоң белленипдир. Шол еди хепдәниң довамында хасыл йыгналыпдыр, арпадан башлап, бугдая ченли йыгналыпдыр. Шол гүн ысрайыл халкы Худайың хасыла берен берекеди үчин той эдип, хер дүрли садакалар гетирипдир. Исаның дөврүнде бу байрам Эллинҗи гүн байрамы хөкмүнде мешхур болупдыр.

Лев 23:15-21; Кан 16:9-12.

Серет: Эллинҗи гүн байрамы; Песах байрамы.

Галла садакасы – бу садака көпленч хасыл үчин миннетдарлык билдирилип, Худая ве руханылара совгат хөкмүнде берлипдир. Бу садака чиг я-да бишен галла болупдыр, я-да олар галланы үвәп, уны яг ве якымлы ыслы затлар билен гарып, ондан бир затлар биширип гетирипдирлер.

Мср 40:29; Лев 2:1-16; 6:14-17; 23:9.

Ган – Төвратда ган гаты мөхүм зат хасапланяр. Ган диңе Худая дегишли болан дурмуш габы хасапланылды, шонуң үчин кимдир бири өлдүрилсе, шол ган акан топрак харам сайылды. Хайван өлдүриленде, онуң ганыны ере акдырыпдырлар. Хич киме ол гандан ичмәге я-да нахар тайярламага ругсат эдилмәндир. Гурбанлыклар хөдүрлененде, малларың ганы адамлары ве гурбанлык сыпаларыны мукаддес этмек үчин уланылыпдыр.

Гчк 4:10; 9:4; 37:26; Мср 29:21; Лев 1:5; 16:18-19; 17:10-11.

Гиргашлар – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири.

Гчк 15:21.

Серет: Кенган.

Гитит – манысы белли дәл. Саз гуралларының бир гөрнүши болмагы әхтимал.

Зеб 8:1: 80:1; 83:1.

Гомора – Өли деңзиң демиргазыгындакы Иордан җүлгесинде ерлешйән бир шәхер. Халкының эден писликлери себәпли Гомора Содом шәхери билен бирликде Худай тарапындан вейран эдилди.

Гчк 19; Иса 1:9; Ерм 23:14; Мат 10:15.

Гөгүң Шалыгы –

Серет: Худайың Шалыгы.

Гөк – бу асмандан-да ёкарда болуп, Худайың ве Онуң перишделериниң яшаян ерини аңлатмак үчин уланылыпдыр. Тәзе Әхтде Исаның гөкден гелендиги ве өлүмден диреленден соң, ене гөге гөтерилендиги, шейле хем Хөкүм гүни Онуң ене гелҗекдиги айдыляр. Ким Иса ынанян болса, Онуң билен биле гөге гөтерилер. Аянлык китабында тәзе гөгүң ве тәзе ериң шекили суратландырыляр.

Гчк 1:30; 21:17; Ешу 5:14; 1Пат 8:27,30; Зеб 52:3; Мар 11:25; Ёха 6:41-51; 2Кор 5:1,2; Фил 3:14,20; 1Сал 4:16; 2Сал 1:7-8; Аян 21:1-4.

Гөргүр –

Серет: Пыгамбер.

Гөрнүш – кимдир бирине башгалара етирмек үчин берилйән хабар. Худайдан гелен гөрнүшлер Көне Әхтде, эсасан хем Пыгамберлик китапларында беян эдилйәр. «Гөрнүш» ве «аянлык» сөзлериниң манысы бири-бирине өрән якын.

Чөл 12:6; Рес 10:9-16.

Серет: Аянлык; Пыгамбер.

Греклер – Исгендер Зүлкарнейниң ве онуң гошунының басып алан чәклеринде яшаян халкларың хеммеси диен ялы грек медениетини ве дилини кабул эдипдирлер. Шонуң үчин-де, Иса Месихиң дөврүнде яшан яхудылар арамей дилинде дәл-де, грек дилинде гүрлешйәрдилер. Грек медениети оларың дүнйәгарайшына ве пикирлерине гүйчли тәсирини етирйәрди. Шоңа гөрә-де, Тәзе Әхтиң китаплары грек дилинде языландыр.

Гурбанлык сыпасы –

Серет: Сыпа.

Гурбанлыклар – Көне Әхтде беян эдилен эсасы гурбанлыклар шулардыр: Якма гурбанлыгы; Саламатлык гурбанлыгы; Гүнә гурбанлыгы; Язык гурбанлыгы. Гурбанлыклар барадакы маглуматлары бу сөзлүкде оларың херсиниң адының ашагындан окап билерсиңиз.

Гурсакча – бу баш руханы тарапындан гейлип, эфодың үстүнден багланыпдыр. Гурсакчаның йүзүне Ысрайылың он ики тиресиниң хер бири үчин он ики саны гымматбаха даш тикилипдир. Онуң ичинде кераматлы сайылан ики зат, Урым ве Туммым болупдыр.

Мср 28:4-30

Серет: Эфот; Урым ве Туммым.

Гүнә гурбанлыгы – бир адам я-да тутуш халк Реббиң берен буйрукларыны төтәнден бозанда, шу гурбанлык аркалы руханы олары гүнәлеринден саплапдыр.

Лев 4:2-35.

Гүнәден сапланма гүни – бу еврейлериң сененамасы боюнча единҗи айың, ягны Тишри айының (муңа Этаным айы хем дийлипдир) онуна белленилипдир. Бу Сурнай байрамындан соң гүйзде болупдыр. Шол гүн адамлар ишлемән, дынч алыпдырлар ве агыз бекләпдирлер. Руханылар өзлерини ве халкы эден гүнәлеринден сапламак үчин, шейле хем Мукаддес чадыры ве гурбанлык сыпасыны тәмизлемек үчин белленилен гурбанлыклары хөдүрләпдирлер. Бу йылың довамында иң мөхүм байрам болупдыр.

Лев 16.

Гызыл деңиз – Көне Әхтде бу ат Гызыл деңиз дийлип терҗиме эдилйәр, ол сөзме-сөз «Ям суф» болуп, «Гамыш деңзи» диймеги аңладяр. Кәбир алымлар «Ям суф» Мүсүр билен Ысрайылың арасында ерлешйән бир айлагы аңладяр дийип пикир эдйәрлер.

Мср 10:19.

Гырнак аял – бу гырнак я-да есир алнан аял болупдыр. Онуң машгалада дереҗеси хемишелик экен, белли бир хукугы болупдыр, эмма хоҗайынының аялы билен деңхукуклы болмандыр.

Гчк 22:24; 2Шам 5:13; 1Пат 11:3.

Давут галасы – Сион дагында Иерусалимиң көне бөлеги, Давут пыгамбериң ябуслыларың илатыны басып алан ери.

2Шам 5:6-9; 1Йя 11:5.

Серет: Ички гала.

Давут Оглы – Худай хезрети Давут патыша онуң несиллериниң бириниң мүдимилик шалык сүрҗекдигини сөз берипдир (2Шам 7:12-16; Иша 9:6-7). Исаның дөврүнде яхудылар бу Патыша гарашыпдырлар ве Оны Месих дийип атландырыпдырлар. Иса гарашылян Патыша хөкмүнде таналыпдыр ве Ол Давут Оглы дийлип атландырылыпдыр.

Мат 9:27; 15:22.

Серет: Худайың Оглы; Месих.

Дагон – бу пилиштлилериң худайы болуп, онуң гөвресиниң ярысындан ёкарсы адам, ашакы ярысы балык хөкмүнде суратландырылыпдыр.

1Шам 5:2.

Декаполис – Самария билен Җелиләниң гүндогарындакы он шәхер, олар Грек империясы дөврүнде гурлупдыр. Исаның дөврүнде олар Рим империясына дегишли болсалар-да, өзлери хөкүмдарлык эдипдирлер.

Мат 4:25; Мар 7:31.

Дери кесели – Көне ве Тәзе Әхт дөврүнде дери кеселиниң көп дүрли гөрнүшлери болупдыр. Дери кеселиниң хайсам болса бирине ёлуган адам, бу кесел бейлекилере ёкушмаз ялы ве ол башга адамы элләп, оны-да харам этмез ялы, башгалардан айры сакланыпдыр.

Лев 13:45-46; 2Пат 5:1-27; Мат 8:1-4; Лук 7:22.

Догры – Мукаддес Китап Худайың догрудыгыны өвредйәр, Онуң әхли ишлери догрудыр. Шонуң үчин хем Худайың халкы Онуң буйрукларына табын болмак билен, Онуң хузурында догры ишлери этмәге чагырыландыр. Ишая пыгамбер халка: «Адалаты саклаң, догры ишлери эдиң» дийип, өвүт-үндев эдипдир (Иша 56:1). Тәзе Әхтде дашкы гөрнүши догры, эмма ичи эрбетликден долы адамларың хакыкатда кимдигини Худайың билйәндигини Иса бизе дуйдуряр. Шейле адамлар Худайың җезасындан гачып гутулмазлар. Павлус Худайың Ыбрайым пыгамбери иманы себәпли догры хасапландыгыны өвредйәр, эдил шунуң ялы, биз хем Худай тарапындан догры адамлар хасапланмак ислейән болсак, онда Худайың сайлап-сечен Иса Месихине иман этмелидирис.

Гчк 6:9; 15:6; Кан 12:25; Зеб 33:16; 63:11; Мат 13:49; Рим 4:3.

Серет: Адалатлы.

Еврей –

1. Аслы нәбелли көне сөз, бу ысрайыл халкы үчин уланылыпдыр. Шейле хем бу Ыбрайым пыгамбериң асыл гелип чыкышыны гөркезмек үчин уланылыпдыр.

2. Б. э. өң 586-нҗы йылда Бабыл сүргүни дөврүне ченли, эсасан, ысрайыл халкы тарапындан уланылан дил. Халк сүргүнден доланып геленден соң, оларың аглабасы бу диле дерек арамей дилинде гүрләпдир. Көне Әхтиң көп ери еврей дилинде язылыпдыр.

Гчк 14:13; 39:14,17; 40:15; 41:22; 43:32; Мср 1:15-19; 21:2; 1Шам 4:6

Серет: Арамей.

Едутун – ол 1Йя 16:41-де беян эдилйән Давут пыгамбериң баш сазандаларының бири болан болмагы әхтимал; башга бир манысы «боюн эгдирмекдир».

1Йя 16:41.

Ехошапат җүлгеси – бу ер Иерусалимиң голайындакы җүлге үчин уланылян атдыр, ягны ол Иерусалиме гаршы йыгнанан миллетлере Худайың ыглан эден җезасының беян эдилйән ери болупдыр. Ёвел китабының 3-нҗи бабының 14-нҗи аядында бу хөкүм җүлгеси дийлип атландырылыпдыр.

Ёвл 3:2,12,14.

Җелиле – Ысрайыл юрдуның демиргазык этрабы.

Мат 2:22; Иша 9:1.

Җеннет – грекче бу сөз «овадан баг» диймеги аңладяр. Тәзе Әхтде бу сөз Иса ынанянларың өлүмден соң гидйән аҗайып ерини аңладяр.

Лук 23:43; Аян 2:7.

Зебур – 150 мезмурдан ыбарат топлум, оларың көпүси Давут пыгамбер тарапындан языландыр. Зебур Көне Әхтиң бир бөлегидир.

Серет: Давут пыгамбер; Көне әхт; Мезмур.

Зыгыр – Орта Гүндогарда өсүмлигиң бир гөрнүши. Зыгыр үйшмегини йыгнап, сувда эзипдирлер, соңра гурадып, сүйүмини айратын алып, ондан йүплүк өрүпдирлер ве ондан непис мата докапдырлар. Ахырында, докалан зыгыр мата йүң мата гаранда гыммат хасапланыпдыр, себәби оны ыссы ховада геймек якымлы болупдыр ве оны өндүрмек кын болупдыр. Руханы гейимлериниң кәбирлери зыгыр матадан докалыпдыр.

Мср 9:31; 25:4; 26:1; Лев 6:10; 16:4; Сүл 31:13; Дан 10:5.

Зыярат нагмасы – Еврейче «ёкары чыкян айдым» диймекдир. Бу айдым дагың ёкарсында ерлешйән ыбадатхана чыкыланда айдылыпдыр. Бу айдымлар дини байрамчылыклар үчин Иерусалиме баряркалар, ёлда зыяратчылар тарапындан айдылып, ыбадатханада байрамчылыгың бир бөлеги хөкмүнде сежде эдипдирлер. Бу сөз кәбир мезмурың еврейче адының бир бөлегидир.

Зеб 119-133.

Иблис –

Серет: Шейтан.

Иерусалим – Иерусалим Давут пыгамбер билен Сүлейман пыгамбериң хөкүмдарлык эден дөврүнде Ысрайылың пайтагты болупдыр. Сүлейманың өлүминден соңра бу Яхуда патышалыгының пайтагты болупдыр. Бу шәхер Сион ады билен хем тутулыпдыр.

2Шам 5:6-15; 2Йя 9:25; 2Йя 11:5-17; Зеб 68:36.

Император – Рим империясының патышасы. Тәзе Әхтде үч император ятланяр:

1. Император Август, ол Октавиян дийлип хем атландырылярды (б. э. өң 27-нҗи йылдан б. э. 14-нҗи йылына ченли). Иса догланда, ол императорды (Лук 2:1).

2. Император Тибериюс (б. э. 14-37 йй). Иса вагыз эден ве өлүп-дирелен дөври ол императорды (Лук 3:1; Ёха 19:12).

3. Император Клавдий (б. э. 41-54 йй). Ол яхудылары Римден ковуп чыкарды (Рес 18:1-4).

Иң мукаддес отаг – Мукаддес чадырың иң ички отагы, соңрак бу ыбадатханада Әхт сандыгының сакланан ери болупдыр. («Мукаддес чадыр» ве «Ыбадатхана» сөзлериниң ашагында берлен суратлара середиң.) Сүлейманың гуран ыбадатханасында бу ички отаг дийлип атландырылды ве ол ерде керупларың шекили хем болупдыр. Ички отаг дашкы отагдан улы туты аркалы бөлүнипдир. Кануна гөрә, диңе баш рухана ички отага гирмәге ругсат берлипдир, ол хем диңе йылда бир гезек, Гүнәден сапланма гүни гирип билипдир.

Мср 26:33; Лев 16:1-2; 1Пат 6:16-30.

1799-нҗы сахыпадакы сурата серет.

Серет: Гүнәден сапланма гүни; Керуп; Мукаддес отаг; Мукаддес өй; Туты; Ыбадатхана.

Иордан дерясы – Җелиле көли билен Өли деңзиң арасындан акян деря. Гүндогарда Ысрайыл юрдуның арачәги хөкмүнде уланылыпдыр. Ысрайыллар Кенгана гирмезден өң бу дерядан гечипдирлер.

Ешу 2:1.

Карта серет

Серет: Җелиле.

Иса – Исаның еврейче ады «Ешува» болуп, ол «Реб халас эдйәр» диймеги аңладяр. I асырда бу ат яхудылар үчин йөргүнли ат болупдыр.

Ичги садакасы – гурбанлык сыпасының үстүне шерап, кәте яг гуймак билен Худая хөдүр эдилипдир.

Гчк 35:14; Лев 23:13.

Ишая пыгамбер – Ишая пыгамбер Яхуда патышалары Узыяның, Ётамың, Ахазың ве Хизкияның дөврүнде пыгамберлик эдипдир. Ол б. э. өң VIII асырда яшап гечди. Ишая билимли адам болупдыр, ол патышаның маслахатчысы хөкмүнде өмрүни Иерусалимде гечирипдир. Бу дөвүрде Ысрайыл патышалыгы Ассырия империясы тарапындан басылып алнып, Яхуда патышалыгы болса хемише ховп астында болупдыр. Ишаяның пыгамберликлериниң аглабасы Худайың Өз халкыны халас эдйәндиги барададыр, эмма шол бир вагтың өзүнде ол ысрайыллара пислик эдйәнлери, адалатсызлары ве бута чокунянлары Худайың хөкүм этҗекдигини дуйдурыпдыр. Ишая даш-төверегинде болуп гечйән вакалара дегишли гөрнүшлер гөрүпдир, шейле хем ол гелҗекде болҗак затлары гөрнүш аркалы өңден гөрүпдир, эсасан хем эҗир чекмек билен Худайың халкыны халас этҗек Гул барадакы гөрнүши гөрүпдир. Тәзе Әхтде бу пыгамберликлер Иса Месихде амала ашмак билен айдың әшгәр боляр.

2Пат 19-20; Иша 1, 6; Мат 4:14; 8:17; 12:17; Ёха 12:38-41; Рес 8:28-35.

Йыгнагың ёлбашчылары –

Серет: Яшулулар.

Йыгнак – Тәзе Әхт дөврүнде Иса ынанянлар сежде этмек үчин Иерусалимдәки ыбадатханада йыгнанышыпдырлар. Мундан соң тизара олар өз өйлеринде йыгнанышып башлапдырлар. Хош Хабар тутуш Рим империясында вагыз эдиленсоң, йыгнаклар көп ерлерде гурналды. Бу гүнки гүн йыгнаклар дүнйәниң әхли ерлеринде гечирилйәр. Бу йыгнакларың әхлиси бир бейик Йыгнагың бөлүми хасапланып, онуң дүзүми Исаның дөврүнден тә шу гүне ченли месихилерден ыбаратдыр.

Мат 16:18; Рес 8:1; 9:31; Рим 16:5; 1Кор 11:18; Эфе 5:23-32; Аян 1:11.

Канун – Төврадың бәш китабы: муңа сежде, мукаддес өй, байрамлар, гурбанлыклар ве садакалар дегишли болуп, иң эсасы хем Худайың халкы хөкмүнде ысрайылларың нәхили яшамалыдыкларына дегишли Худайың берен канунларындан ыбарат. Бу көпленч Мусаның кануны (Ешу 8:29) я-да Мукаддес канун (Мат 23:23) дийлип атландырылыпдыр. Кануның эсасы бөлеги Он табшырыкдыр (Мср 20:1-17; Кан 5:6-21).

Серет: Канун китабы; Төврат.

Канун китабы – муңа Реббиң берен канунларындан ыбарат болан Канун таглыматы китабының бир бөлеги я-да Төврадың бәш китабы дегишлидир.

Кан 30:9-10; Ешу 1:8; Гал 3:10.

Серет: Төврат.

Кейнлер – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенган юрдунда яшан халкларың бири.

Гчк 15:19; 4:11; 1Шам 15:6; 27:10; 1Йя 2:55.

Серет: Кенган.

Кемош – Мовапларың худайы.

1Пат 11:7, 33; Ерм 48:13,46.

Серет: Моваплар.

Кенган – Нухуң агтыкларының бириниң ады. Онуң несиллери болан кенганлар Ортаер деңзи билен Иордан дерясының аралыгында орнашыпдырлар, шонуң үчин ол ере Кенган ады берлипдир. Соңра олар ысрайыллар тарапындан басылып алныпдыр.

Гчк 9:18; 12:5; Мср 6:4; Ешу 5:12.

Кенганлар – кенганың илаты гарышык болуп, финикиялылара якын болупдыр. Кәвагт бу сөз ол ерде яшан әхли тирелери аңладып, умумы уланылыпдыр, кәте диңе бир тирәни гөркезмек үчин уланылыпдыр. Соңра олар Кенганы басып алан ысрайыллар тарапындан өлдүрилипдир, дири галанлары-да ковлуп чыкарылыпдыр.

Гчк 12:6; 15:18-21; Ешу 16:10.

Керуп – ганатлы перишделер. Олар Эрем багында яшайыш дарагтыны горапдырлар. Эзекиел (ягны Кифл) пыгамбериң гөрен гөрнүшинде керуплар Худайың тагтының депесинде ерлешипдир. Әхт сандыгының үстүнде ганатларыны гапагың үстүне яйып отуран ики саны керубың алтындан ясалан кешби бар.

Гчк 3:24; Мср 25:18-22.

Серет: Әхт сандыгы; Перишде; Серафлар.

Кесетлер – илки Месопотамиядакы дүзлүкде, соңра Бабыл шәхеринде яшан тире. Кесетлер ол ердәки яшан тирелериниң арасында иң гүйчли тире болупдыр ве шонуң үчин оларың ады көпленч тутуш бабыллылары аңлатмак үчин уланылыпдыр.

Эзр 5:12; Иша 47:1.

Серет: Бабыл.

Ладан – гырымсы агаҗың гүр япрагындан чыкян шире. Шире гатаяр ве якымлы ыслы шепбик хөкмүнде сатыляр, оны оврадып, ондан дерман ясаярлар.

Гчк 37:25; 43:11.

Левилер – Левилер Якубың оглы Левиниң несиллеридир. Леви тиреси үч уруга бөлүнипдир: Гершоның, Кохадың ве Мерарының несиллери. Мусаның дөврүнде Худай леви тиресинден болан Харун пыгамбериң несиллерини руханылыга сайлапдыр; бейлеки левилериң әхлисини Мукаддес чадырда хызмат эдип, руханылара көмеклешмәге белләпдир. Диңе шу тирәниң өзбашдак мүлк ери болмандыр, себәби оларың везипеси Мукаддес чадырда, соңра ыбадатханада хызмат этмек болупдыр. Шонуң үчин булара мүлк ер бейлеки тирелерден бөлүнип берлипдир.

Мср 6:25; 38:21; Лев 25:32; Чөл 3:6.

Серет: Руханы.

Ливан – Ысрайылың демиргазык арачәгинде ерлешйән даглык юрт, ол кедр токайлыгы билен мешхур болупдыр. Сүлейман патыша Иерусалимде көшгүни ве ыбадатхананы Ливаның кедр хем бейлеки агачларындан гурупдыр.

1Пат 5:6-10; Эзр 3:7; Иша 60:13.

Ливятан –

Серет: Аждарха.

Лира – Ысрайылда ве онуң даш-төверегиндәки үлкелерде уланылан киришли саз гуралы. Ол улы гөврүмли арфа меңзеш болупдыр.

Гчк 4:21; 1Шам 16:15-23; Зеб 70:22.

1795-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Лолы – газанч үчин тенини сатян аял.

Сүл 9:3; Хош 4:14; Яку 2:25; 1Кор 6:15,16.

Лут – Ыбрайым пыгамбериң доганының оглы. Ол овнуклы-ирили маллары ве чадырлары билен Содом галасының төверегиндәки дереде месген тутупдыр. Соңра Реб Содом билен Гомора шәхерлериниң икисини вейран эдипдир, йөне перишделер Луты машгаласы билен биле халас эдипдирлер. Лут мовапларың ве аммонларың атасыды, соңра онуң несиллери Ысрайылың душманы болупдырлар.

Гчк 12:4–14:16; 19:1-36; 2Пет 2:7,8.

Мадай – хәзирки гүнбатар-демиргазык Эйранда ерлешйән гүйчли патышалык. Парс империясында мадайлар парслар билен биле бир патышалыкда гуллук эдипдирлер. Шонуң үчин оларың канунларына «Медес ве парс канунлары» дийлипдир.

2Пат 17:6; Эст 1:19; Дан 6:8,12,15; Рес 2:9.

Серет: Парс империясы.

Манна – Ысрайыллар Синай чөлүнде азашып йөркәлер, Худай тарапындан асмандан яган иймит.

Мср 16:31-35; Чөл 11:6; Зеб 77:24; Ёха 6:31-58.

Маскил – Зебур китабында бир айдымың гөрнүши. Олар бирнәче максатлар үчин язылыпдыр: гудратлы ишлери үчин Худайы шөхратландырмак; халкың бетбагтчылыгына я-да шахсы гынанҗына яс тутмак; шейле хем алкыш айтмак ве ялбармак үчин.

Зеб 31; 41; 52; 89; 142.

Серет: Мезмур; Зебур.

Меҗлис – Мукаддес Китапда бирнәче меҗлис агзалып гечилйәр. Оларың икиси иң мөхүмидир:

1. Худайың меҗлиси.

2. Яхудыларың меҗлиси. Худайың меҗлисине перишделер ве гөгүң башга ылахы барлыклары йыгнанярлар. Яхудыларың меҗлисине иң мөхүм яхуды адамларындан етмиш бириси дегишли болупдыр. Оларың арасында фарисейлер ве саддукейлер болуп, Баш руханы меҗлисе баштутанлык эдипдир. Римлилериң хөкүмдарлыгы астында меҗлисиң раят ве җенаят ишлерине гарамага ыгтыяры болупдыр, йөне хич кими хөкүм этмәге хукугы болмандыр.

Эйп 15:8; Зеб 81:1; 88:6: Мар 14:53-65; Рес 4:1-22.

Мезмур – Зебур китабында айдымың бир гөрнүши. Бирнәче максатлар үчин: Худайы шөхратландырмак үчин, халкың бетбагтчылыгына я-да шахсы эҗир чекмелерине яс тутмак үчин, патышаны беллемек, Худая миннетдарлык билдирмек, ыбадатхана баряркаң шатланып айдым айтмак; Худая ялбарып дога-дилег этмек үчин язылан айдымлардыр. Бу айдымлар Зебур китабында топланандыр. Исаның ызына эерйәнлер бир ере үйшенлеринде, мезмур айдыпдырлар.

Зеб 5:1; 18:1; Эфе 5:19; Кол 3:16.

Серет: Зебур.

Меръем – Тәзе Әхтде Меръем атлы бирнәче аял бар:

1. Исаның эҗеси Меръем.

2. Магдалалы Меръем. Иса Магдалалы Меръемден еди саны эрбет рухы чыкарды ве Меръем Исаның ызына эериҗилериң бири болды (Мат 27:55-56; Мар 16:9; Лук 8:2; Ёха 20:1-2; 11-18 ве бейлеки бөлеклер).

3. Бейтаниядакы Меръем. Ол Марта билен Лазарың доганыды. Ол Исаның аягуҗунда отурып, Онуң өвүтлерини диңледи (Лук 10:38-42; Ёха 11:1-5; 12:1-7).

4. Якуп билен Юсубың эҗеси Меръем. Бу Меръем Клеопасың аялы Меръем болмагы ахмал, йөне бу анык дәл (Мат 27:56; Мар 15:40; 16:1; Лук 24:10).

5. Ёханнаның (оңа Марк хем дийипдирлер) эҗеси Меръем. Бу Меръемиң Иерусалимде өйи болупдыр ве Иса шәгиртлери билен ол ерде душушыпдыр (Рес 12:12).

Месих – бу ат «депесинден яг гуйлан адамы» аңладыпдыр. Көне Әхтде кимдир бириниң депесинден яг гуймак онуң руханы я-да патыша хөкмүнде Худай тарапындан айратын сайланандыгының нышаны болупдыр. Месих диен ат яхудылар тарапындан уланылып башланыпдыр ве олар муны Худайың олара ибермеги вада берен Патышасының ады үчин уланыпдырлар. Бу Патыша хемишелик хөкүм сүрмелиди ве Ысрайылы душманларындан халас этмелиди. Иса ынанянлар ве Оңа эерйәнлер Исаның Месихдигине, Онуң әхли адамлары халас эдип, Худайың Шалыгыны беркарар этмек үчин Худай тарапындан сайланып иберилендигине ынанярлар. Грекче Месих сөзи «Христос» диймекдир.

Мат 1:1; Мар 8: 27-29; Лук 2:11; Ёха 20:31; Рес 18:28.

Серет: Худайың оглы; Яг гуймак.

Месопотамия – гадымы дөвүрде Евфрат дерясының гүнбатарындан Тигрис дерясының гүндогарына ченли болан аралык Месопотамия дийлип атландырылыпдыр. Бабыллылар ве ассыриялылар билен бирликде көп гадымы медениетлер бу ерде башланыпдыр.

Гчк 24:10; 25:20; Рес 2:9; 7:2.

Месх ягы – кимдир бириниң Реббе багыш эдилендигиниң я-да мукаддес эдилендигиниң нышаны хөкмүнде онуң депесине яг гуйлупдыр я-да сепилипдир.

Мср 25:6.

Серет: Яг гуймак, Месих. 1799-нҗы сахыпадакы сурата серет.

Мидянлар – Ыбрайым пыгамбериң оглы Мидяның несиллери (Гчк 25:1,[2]). Муса өмрүни Мидян юрдунда гечирипдир, Мидян Синай ярым адасының бир бөлеги болмагы ахмал. Сердарлар дөврүнде мидянлар ысрайылларың эсасы душманы болупдыр. «Мидянлар» ве «Ысмайыллар» диен сөзлер кәте чалшырылып уланылыпдыр (Гчк 37:25-29).

Гчк 25:1,2; 37:25-29.

Серет: Ысмайыл пыгамбер.

Микайыл – хер миллетиң өзүниң сердар перишдеси болупдыр диен пикир бар, оларың херекетлери өз миллети билен баглы болупдыр. Бу барада илкинҗи гезек Даныел пыгамбериң китабында парс ве грек сердарларының перишдеси, шейле хем Ысрайылың сердары Микайыл перишде барада айдыляр.

Дан 10:13,20; 12:1.

Миллетлер – Мукаддес Китапда бу адатча яхуды дәл миллетлери аңладыпдыр. Ысрайыл халкы Худай тарапындан Онуң халкы болмак үчин сайланыпдыр, эмма Худай әхли миллетлериң халкларының халас болмагыны ве оларың хем Өз халкы болмагыны исләпдир.

Лев 26:12; Эфе 2:11-13.

Милло – топрак билен долдурылан җайрык я-да бошлук ер. Кәте бу сөз галаның диварына чыкмак үчин гурлан япгыды аңладыпдыр.

2Шам 5:9.

Мирас – тутуш Кенган юрды Худай тарапындан ысрайыллара мүдимилик мирас хөкмүнде сөз берлипдир. Ешуваның дөврүнде ер биҗе боюнча Ысрайылың он ики тиресине пайланып берлипдир, шейлеликде, хер тирәниң өз ери болупдыр ве мирас хөкмүнде несилден несле гечипдир. Муңа гарамаздан, ысрайыл халкы Худайың Өз «мирасы» хөкмүнде суратландырылыпдыр. Ине, шонуң үчин Худай билен ысрайыл халкының арасындакы әхте гөрә, Ол диңе оларың Худайы болупдыр, олар болса Онуң халкы болупдыр. Ким Иса ынанян болса, онуң мирасы Худайың Шалыгыдыр ве бакы яшайышдыр.

Мср 32:13; Ешу 13:6-8; Зеб 33:12; Яку 2:5.

Моваплар – Ыбрайым пыгамбериң егени Лутуң несиллери. Олар Өли деңзиң гүндогарындакы Мовап юрдунда яшапдырлар. Моваплар өзлериниң эсасы худайы хөкмүнде Кемоша сежде эдипдирлер. Оларың геплешик дили еврей дилине дегишли болупдыр. Олар Ысрайылың душманы болупдырлар ве көпленч Ысрайылың пыгамберлери тарапындан паш эдилипдирлер. Муңа гарамаздан, Рут ак йүрекли моваплы аял болупдыр. Бабыллылар моваплары дерби-дагын эдипдирлер.

Иша 15-16; Ерм 49; Зеп 2:8-11.

Молек – аммонларың эсасы худайы. Адамлар кәте өз чагаларыны Молек худайына гурбанлык бермек билен оңа сежде эдипдирлер. Худайың кануны бу адаты өрән язгарса-да, бир гезек хатда ысрайыл халкы-да Иерусалимиң голайындакы Хинном җүлгесинде огул-гызларыны Молек худайына хөдүр этди.

Лев 18:21; 20:2-5; 1Пат 11:7; Ерм 32:35.

Мукаддес – Төвратда «мукаддес» адаты максатлар үчин дәл-де, Худайың максатлары үчин айры гойлан диймеги аңладяр. Бу руханылара я-да ысрайыл халкына, я-да Мукаддес чадыр ве гурбанлык сыпасы ялы затлара дегишлидир. Мукаддес эдилен адамлар я-да затлар пәк сакланылмалыды. Мукаддес Китапда мукаддес адамларың пәклигине оларың ахлак хәсиетлери хем дегишли болупдыр: «Өзүңизи чагыран Худайың мукаддес болшы ялы, сиз хем әхли эдйән ишлериңизде мукаддес болуң» (1Пет 1:15).

Мср 3:5; 16:23; 19:6; 25:8; Иша 6:3.

Мукаддес даг – Иерусалимдәки даг, ол ерде ыбадатхана гурлупдыр ве сежде эдилипдир (адатча Сион дагы билен мешхур болупдыр).

Серет: Иерусалим; Сион.

Зеб 2:6; 14:1; 98:9; Иша 27:13; Ёвл 2:1-2.

Мукаддес отаг – Мукаддес чадырдакы отаг, ол ерде руханылар Худайың хузурында өз хызматларыны ерине етирипдирлер. Мукаддес отагың ичинде якымлы ыслы гурбанлык сыпасы, чырадан, үстүнде хөдүр чөреклери болан хантагта барды. Бу отаг Иң мукаддес отагдан туты аркалы бөлүнипдир. Сүлейман чадыры ыбадатхана билен чалшанда, бу отаг дашкы отаг ады билен, Иң мукаддес отаг болса, ички отаг ады билен белли болупдыр.

Мср 26:30-34; 1Пат 6:14-18

Серет: Иң мукаддес отаг; Мукаддес чадыр; Мукаддес өй; Ыбадатхана.

Мукаддес өй – бу ат Мукаддес чадыра ве онуң хаядына, соңрак болса ыбадатхана дегишлидир. Ол ерде руханылар Худайың хузурында өз хызматларыны ерине етирипдирлер.

Мср 25:8; 36:1; Лев 19:30; 1Йя 22:19; Зеб 23:3.

Мукаддес Рух – Худайың Рухы болуп, Ол дүнйәде гудрат аркалы херекет эдйәр. Көне Әхтде Худайың Рухы адамлара инип, олар пыгамберлик эдипдирлер. Тәзе Әхтде Иса ынанянларың хеммеси Мукаддес Рухы кабул эдйәрлер.

Эйп 33:4; 1Шам 19:20; Рим 8:15.

Серет: Рух.

Мукаддес чадыр – Мукаддес чадыр Әхт сыпасыны ве ыбадат үчин бейлеки энҗамлары ерлешдирмек үчин гурлан чадырдыр. Тутуш гурлуша Мукаддес чадыр дийлипдир (1793-нҗи ве 1799-нҗы сахыпадакы суратлара серет). Мукаддес чадырың ичинде ики отаг болупдыр: мукаддес отаг ве иң мукаддес отаг. Чадыр гечиниң йүңүнден эдиленди ве онуң диварының ич тарапы овадан тутулар билен өртүленди. Онуң төвереги хаят билен гуршалып, дашына хаят айланыпдыр. Мукаддес чадыр билен онуң ховлусына Худайың мукаддес өйи дийлипдир. Ысрайыллар чарва адамлар болупдырлар, шонуң үчин олар гөченлеринде, чадыры сөкүп алып, өз янлары билен әкидипдирлер. Мукаддес чадыр Реббе йүз тутулян чадыр хөкмүнде хем белли болупдыр. Ховлуда Худая садакалар ве гурбанлыклар хөдүр этмек үчин гурбанлык сыпасы, шейле хем руханылар ювнар ялы сувдан долы бүрүнч леген дурупдыр. Өңки дөвүрдәки гөчме мукаддес чадыр Сүлейманың дөврүнде дашдан ве агачдан салнан ыбадатхана билен чалшырылыпдыр.

Мср 26:1-35

Серет: Иң мукаддес отаг; Мукаддес чадыр; Мукаддес өй; Реббе йүз тутулян чадыр; Ыбадатхана. 1793-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Мурдар – гадымы Ысрайылда эгер адам дини тайдан тәмиз болмаса, ол мурдар хасапланыпдыр. Левилер ве Чөлде китапларында нәхили адамың мурдар хасапланяндыгы беян эдилендир. Ысрайыллар Мукаддес өйде борчларыны ерине етирмәге башланларында, Худай олара бу ери мурдар этмезлиги буюрды. Иса адамы хакыкатдан нәмәниң мурдар эдйәндигини, ягны йүрекден чыкян эрбет пикирлериң ве херекетлериң мурдар эдйәндигини өвредйәр.

Лев 15:31; Эзк 5:11; Мат 15:11.

Серет: Тәмиз.

Мут лабен – бу сөзүң манысы барада алымлар җеделлешйәрлер. Онуң «Лабениң өлүми» диен маныны аңладян болмагы мүмкин ве ол мезмурың нәме үчин языландыгының себәбини гөркезйәр. Белки, ол мезмурың нәдип айдым эдип айдыландыгыны я-да нәхили саз гуралында чалнандыгыны гөркезендир.

Зеб 9:1.

Мүрзе – мүрзәниң эсасы кәри ресминамаларың гөчүрмесини тайярламакдыр. Шейле хем олар хатлары, карарлары ве бейлеки ресминамалары языпдырлар, олар пайхаслы ве дүшүнҗели хасапланыпдыр. Мүрзелер язып билйәндиклери үчин, кәте малие язгыларыны хем саклапдырлар. Мүрзелер көпленч патыша билен якындан ишләнсоңлар, оларың кәбири ресминамаларың гөчүрмесини ерине етирмеклиги ве ёлбашчы болмаклыгы газаныпдыр. Исаның дөврүнде олар Төврат мугаллымлары хөкмүнде белли бир топары аңладыпдырлар.

2Пат 12:10; 25:9; Эст 8:9; Эзр 7:6,10,11,21; Ерм 8:8.

Мәликсадык – Иерусалимиң гадымы патышасы ве руханысы. Онуң ады «догрулык патышасы» диймеги аңладяр. Көне Әхтде Мәликсадык Ыбрайым пыгамбере душяр ве оңа пата берйәр (Гчк 14:17-20). 109-нҗы мезмурда Мәликсадык «мүдимилик руханы» дийлип атландырыляр ве Еврейлере хат китабының 5-нҗи бабының 6-нҗы аядында Иса «Мәликсадык дереҗесиндәки» руханы хөкмүнде танышдырыляр. Иса Худайың сагында отурян мүдимилик Баш Руханыдыр ве Ол месихилер үчин төвелла эдйәр.

Надан – Сүлейманың пәхимлери китабында надан адам барада көп гүррүң эдилйәр. Надан самсык дәл-де, эйсем Худайың халаян ёкары ахлак дурмушында яшамага пайхасы кемлик эдйән адамдыр.

Кан 32:6; Сүл 1:22; 7:7; 9:6.

Назыр – назыр мукаддеслик дереҗесини алан хем-де сач-сакгалыны сырман, сачыны өсдүрип, шерап хем гүйчли ичгилери ичмекден сакланып, өзүни Реббе багыш этмеги вада берен адам болупдыр. Бир гудрат аркалы өзүниң я-да Шимшон ялы эҗесиниң вадасы аркалы адам назыр болупдыр. Соңы билен шейле адам өзүни Худая багыш этмек вадасы аркалы айратын дереҗә эе болупдыр.

Сер 13:5,7; 16:17 Амо 2:11.

Негеп чөли – Ысрайылың гүнорта бөлегиндәки чөл.

Гчк 12:9; 13:1,3; 20:1.

Нефиллер – Нефиллер өрән узын ве гүйчли адамлар болупдырлар, олар Гелип чыкыш китабының 6-нҗы бабында ылахы барлыкларың ве ынсан гызларының несиллери хөкмүнде ятланып гечилйәр. Соңрак, ысрайыллар Кенган юрдуны гөзден гечирмәге гиденлеринде, нефиллери (ягны нефиллерден гелип чыкан анаклары) гөрүпдирлер.

Гчк 6:4; Чөл 13:33.

Серет: Анаклар.

Новбахар огул – гадымы гүнорта җемгыетинде илкинҗи доглан огул үйтгешик хасапланыпдыр. Ол огул какасы арадан чыкандан соң, машгаланың башы болупдыр, какасының патасыны алыпдыр, мирасдан ики эссе пай алыпдыр. Мүсүрде Песах вакасы болуп геченден соң, хер бир новбахар огул Худая дегишли болупдыр ве машгаласы оңа дерек садака берип, оны ызына сатын алып билипдир.

Гчк 49:3; 27; Мср 13:2; Кан 21:17.

Серет: Ызына сатын алмак.

Омын – көпленч дога-дилеглер эдиленде, оны җемлемек үчин уланыляр. «Омын» сөзи «Гой, шейле болсун!» диймеги аңладяр. Бу еврейче «Бу хөкман» диен сөзе эсасланяр.

Чөл 5:22 Кан 27:15-26; Рим 1:25.

Өлүлер дүнйәси – гадымы Ысрайылың халкы Өлүлер дүнйәси ериң ашагында дийип дүшүнипдир, эмма ол довзах дәлдир. Хер кес өленден соң, ол ере инипдир. Ол ер үмсүм, гараңкы ер болупдыр. Гоҗалык яшына етип өлениңден соң, ата-бабаларыңа говушмак оңатды, йөне яш өлмек говы дәлди. Якуп өз оглы Юсуп үчин яс тутса-да, өлүлер дүнйәсине инмек ислемеди. Бу ере Хеләкчилик ери хем дийлипдир.

Гчк 37:25; 42:38; 44:29,31.

Парз –

Серет: Канун.

Пата –

Серет: Ялкамак.

Патрос – Мүсүриң гүнорта бөлеги.

Иша 11:11; Ерм 44:1, 15; Эзк 29:14; 30:14.

Перизлер – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири.

Гчк 13:7; Ешу 3:10.

Перишде – перишделер адамлар үчин Худайың хабарчылары ве векиллеридирлер. Олар Худайың хузурында яшап, хемише Оны алкышлаярлар. Керуплар ве Серафлар перишделериң бир гөрнүшидирлер. Мукаддес Китапда ики саны мөхүм перишдәниң: Микайыл билен Җебрайылың ады агзалып гечилйәр.

Гчк 3:24; 16:7-11; Иша 6:2.

Серет: Җебрайыл; Микайыл.

Перман –

Серет: Канун.

Песах байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча биринҗи айың, ягны Абып (бейлеки ады Нисан) айының он дөрдүнҗи гүни агшам белленилипдир. Бу бахар паслының ыз янында болупдыр. Шол агшам ысрайыл халкы Худайың өзлерини Мүсүр гулчулыгындан нәхили халас эдендигини ве Мүсүрден гайтмазының өң янында агшам гурбанлык җанлысының ганы аркалы өз новбахар огулларының нәхили азат боландыгыны ятлапдырлар. Адамлар гузы я-да гечи союп, хеммеси билеликде Песах нахарыны ийипдирлер, оны аҗы гөк отлар ве петир билен ийипдирлер.

Мср 12:1-13,21-51; Лев 23:5; Чөл 9:1-14, Кан 6:1-7.

Петир байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча биринҗи айың, ягны Абып (бейлеки ады Нисан) айының он бәшинден йигрими бири аралыгында белленилипдир. Бу байрам Песах байрамының ыз яны башлапдыр, Көне Әхтиң кәбир парчаларында бу ики байрам бир байрам ялы гөркезилипдир. Шол хепдәниң довамында ысрайыл халкы өзлерини Мүсүр гулчулыгындан Худайың нәхили алып чыкандыгыны ятлапдырлар. Адамлар өйлеринден әхли хамырмаялары чыкарып зыңыпдырлар, хамырмаялы чөрек иймәндирлер. Олар байрамың биринҗи ве единҗи гүнлери мукаддес йыгнанышык эдип, Худая гурбанлыклар хөдүрләпдирлер.

Мср 12:14-20; 13:3-10; 23:15; 34:18; Лев 23:6-8; Чөл 28:17-25; Кан 16:3-4,8.

Пилат – Исаның өвреден ве вагыз эден гүнлеринде Понтий Пилат Яхуданың үстүнден хөкүм сүрен Рим императорыдыр.

Мат 27; Рес 3:13.

Пилиштлилер – б. э. өң XIII асырың ахырларында Ысрайылың гүнорта-гүнбатарындакы кенаряка золагыны эелән халк. Пилиштлилер бәш саны шәхери: Газаны, Ашкелоны, Ашдоды, Гаты ве Экроны эсасландырыпдырлар. Б. э. өң XII асырда олар ер чәклерини гүндогар тарапа гиңелдип башлаярлар. Бу ягдай Кенган тарапдан өз чәклерини гүнбатара гиңелдйән ысрайыл халкы билен пилиштлилериң арасында душманчылык дөредипдир. Шейлеликде, хезрети Давут патыша тарапындан долы дерби-дагын эдилйәнчәлер, пилиштлилер Ысрайылың эсасы душманы болупдырлар.

2Шам 8:1; 1Йя 18:1.

Пыгамбер – Худайың хабарыны халка етирмек үчин Худай тарапындан чагырылан адам. Ыляс ялы ирки пыгамберлер (Гөргүрлер) Худая сыгынян топар болуп, кәте оларда үйтгешик теҗрибе болупдыр ве тәсин гудратлар гөркезипдирлер. Шамувел пыгамбер өзүни көпленч сердар хөкмүнде алып барыпдыр. Соңрак Ермея ялы пыгамберлере Худайдан аянлык инипдир ве олар бу аянлыклары халка етирипдирлер.

1Шам 3:20; 9:9; 10:5-11; 1Пат 17 – 18; Ерм 1:5.

Рабби – еврейлер акыллы ве ваҗып адамлара йүзлененлеринде, «Рабби» сөзүни уланыпдырлар, бу мугаллым диймеги аңладяр. Бу сылаг-хорматы аңладян сөздүр. «Раббуни» диен сөз хем шу маныны аңладяр.

Ёха 1:38; 3:2; 20:16.

Рапалар – Ысрайыл халкы басып алмаздан өң, Кенганда яшан халкларың бири. Анаклар ялы олар хем өрән узын ве даяв адамлар болупдырлар.

Кан 2:11, 20; Ешу 12:4.

Серет: Анаклар; Кенган.

Рахап –

Серет: Аждарха.

Реб – гадымы вагтларда Худайың адыны айтмакдан сакланмак үчин яхудылар Оңа «Адонай» дийип салгыланыпдырлар, бу эе я-да хоҗайын диймеги аңладыпдыр. Көне Әхтиң түркменче терҗимесинде Худайың ады Реб сөзи билен терҗиме эдилди, себәби бу хем ага я-да эе диймеги аңладяр. Б. э. өң III асырда Көне Әхт грек дилине терҗиме эдилипдир ве «куриос» диен грек сөзи Худайың ады үчин уланылыпдыр. Соңра Тәзе Әхт язылан вагтында шол бир «куриос» сөзи Иса Месих үчин уланылыпдыр ве көпленч Реб дийлип терҗиме эдилипдир.

Реббе йүз тутулян чадыр – шейле хем бу ере Мукаддес чадыр хем дийлипдир, бу ерде руханылар өз борчларыны ерине етирипдирлер. Муңа Реббе йүз тутулян чадыр дийилмегиниң себәби Худай руханылара ве адамлара чадырың гирелгесинде гепләпдир (Мср 29:42-43). Шейле хем Муса Худай билен бу ерде душушыпдыр (Мср 33:7-11).

Мср 29:42-43; 33:7-11.

Реббе хөдүр эдилен чөрек –

Серет: Хөдүр чөрек.

Реббиң гүни – адатча шол гүн кесеки миллетлер үчин җеза гүни, Худайың сайлан халкы үчин болса акланма я-да хасаплашык гүни дийлип пикир эдилипдир. Муңа гарамаздан, пыгамберлер шол гүн ысрайылларың хем гүнәлери үчин җезаландырылҗакдыгыны олара дуйдурыпдырлар. Тәзе Әхтде Реббиң гүни казылык этмәге ве Өз халкыны халас этмәге Исаның гелҗек гүнүдир.

Ерм 46:10; Амо 5:17-27; 1Сал 5:1-9.

Реббиң өйи – бу сөз Ыбадатхананы аңлатмак үчин уланылыпдыр.

1Пат 3:1; Мик 4:1.

Серет: Ыбадатхана.

Реббиң сачагы – бу гурбанлык сыпасы үчин башга сөз болуп, диңе Малакы китабында уланыляр. Тәзе Әхтде бу сачак йыгнак агзаларының бир ере үйшүп, нахар ийип, Исаның өлүмини ве тәзеден дирелмегини ятламакларыны аңладыпдыр.

1Кор 11:17-33.

Ресуллар – Иса Өзүниң якын ёлдашларындан, таныш шәгиртлеринден он ики саны ресулы сайлаяр. Ол адамлар Онуң билен биледилер ве Иса олара әхли зады өвредипдир; олар Исаның өленини ве тәзеден диреленини өз гөзлери билен гөрүпдирлер. Иса олары гөрен затларыны гүррүң бермеклери үчин ве Худайың Шалыгы барада вагыз этмеклери үчин адамларың арасына иберйәр. Олар Иса ынанян адамларың ёлбашчысы болярлар.

Мар 3:14; Лук 22:14; Рес 1:2; 1Кор 15:7.

Римлилер – Рим империясының илаты. Римлилер Исаның яшан дөврүнде Демиргазык Африканың кәбир бөлеклеринде ве Орта Гүндогарда, хәзирки тутуш Түркийәниң ве Европаның көп бөлеклеринде хөкүм сүрдүлер.

Рес 28:17.

Рух – еврейче «рух» диен сөз шемал диймеги, шейле-де адамзадың рухуны ве Худайың Рухуны аңладыпдыр. Тәзе Әхтде шейтан тарапындан ынсаның калбына орнашян эрбет рух барада хем гүррүң эдилйәр. Иса адамлардан бу эрбет рухлары ковуп чыкарды.

Серет: Мукаддес Рух.

Гчк 1:2; Мср 15:8; 1Шам 10:6,10; Ёвл 3:2; Мат 12:45; Мар 9:25; Лук 11:26; 13:11; Рес 16:16.

Руханы – ол дини дессурлары ве хызматлары ерине етирмәге айратын укыплы адам болупдыр. Ысрайыл халкының арасында Муса пыгамбер аркалы берлен кануна гөрә, Мусаның агасы Харун пыгамбериң несли руханы болупдыр, олар Мукаддес өйде, соңрак болса Иерусалимдәки ыбадатханада хызмат этмәге сайланыпдырлар. Олар сежде этмәге, садакалар бермәге, дини дессурлары ве байрамлары беллемәге ёлбашчылык эдипдирлер. Руханыларың ишлери левилер тарапындан пайланыпдыр. Мукаддес отага, соңрак ыбадатхана гирмәге диңе руханылара ругсат эдилипдир.

Гчк 41:45; Мср 19:6; 30:30.

Серет: Баш руханы; Левилер; Мукаддес өй.

Сабат гүни – бу еврейлерде хепдәниң единҗи гүни болуп, дынч алмак үчин айратын гүн хасапланыпдыр, бу анна гүни Гүн яшандан башлап, шенбе гүни Гүн яшанда тамамланыпдыр. Ол гүн мукаддес гүн сайылып, хич бир иш эдилмәндир. Исаның дөврүнде яхудыларың Сабат гүнүне дегишли көп дүзгүнлер болупдыр.

Гчк 2:3; Мср 16:23; Лев 16:31.

Садака – Өзүниң буйрушы ялы, Реббе садака хөкмүнде ысрайыллар руханылара галла, миве, яг, шерап, чөрек, мал-гаралар, пул, шай-сеп, эгин-эшик, алтын-күмүш гетирипдирлер. Эгер халк догры яшамаса, оларың садакасыны Реббиң кабул этмеҗекдигини пыгамберлер олара дуйдурыпдырлар (Иша 1:10-17).

Серет: Галла садакасы; Гурбанлыклар; Ичги садакасы; Мейлетин садака.

Саддукейлер – Саддукейлер яхудыларың арасында ёкары дереҗели, бай адамлар болупдырлар ве еврей меҗлисинде отурыпдырлар. Олар халкың Худай тарапындан Муса берлен кануна эермелидигине ынаныпдырлар, йөне соңрак бу канунлара гошулан дүзгүнлере ве адатлара ынанмандырлар. Олар адамың өленден соң дирелйәндигине ынанмандырлар. Шонуң үчин хем олар фарисейлер билен көпленч шу меселелер барада давалашыпдырлар.

Мат 16:1; Мар 12:18; Рес 4:1.

Серет: Фарисейлер; Меҗлис.

Саламатлык гурбанлыгы – бу гурбанлык хайсам болса бир говы зат үчин Худая миннетдарлык билдирмек үчин берлипдир, шейле хем Худая айдылан садака я-да мейлетин садака хөкмүнде берлипдир. Мал өлдүриленден соң, онуң бир бөлеги гурбанлык сыпасының үстүнде якылыпдыр, бейлеки бөлеги гурбанлык берйән адамың машгаласы ве руханы тарапындан ийлипдир.

Лев 3:1-17; 1Пат 9:25.

Салгытчы – Исаның дөврүнде салгытчылар яхудылары басып алан ве зорлук билен оларың үстүнден хөкүм сүрйән Рим империясы үчин ишләпдирлер. Шонуң үчин яхудылар салгытчылары йигренипдирлер. Мунуң үстесине-де салгытчылар көпленч өзлерине алмак үчин, адамлардан алмалысындан көп пул талап эдипдирлер.

Мат 9:10; 10:2-4; 21:31; Лук 18:8.

Салим – Иерусалимиң гысга ады.

Гчк 14:18; Зеб 75:3.

Самария –

1. Б. э. өң IX асырда Омры патыша демиргазык ысрайыл тирелериниң пайтагт шәхери хөкмүнде Самарияны беркарар эдипдир.

2. Исаның дөврүнде хем шәхериң ерлешен ери болан рим этрабының ады болупдыр.

1Пат 13:32; 16:24; 2Пат 17:24.

Серет: Ысрайыл.

Карта серет.

Сара – Сара Ыбрайым пыгамбериң аялы болупдыр. Онуң ады аслында Серай болупдыр, эмма Худай оңа Сара адыны берипдир. Ол өнелгесизди, эмма ахырсоңунда, гаррылык яшында Худайың гудраты билен бир огул догрупдыр.

Гчк 17:15.

Сежде этмек – гадымы дөвүрде ысрайыллар Реббе сежде этмек үчин өзлерини тәмизләпдирлер, дога-дилег эдипдирлер, мезмурлары айдым эдип айдыпдырлар, рухана садака гетирипдирлер. Буларың кәбири өзбашдак, я-да машгала билен, я болмаса улы топар болуп ерине етирилипдир. Кәбирилери муны өйде, башга бирилери болса сежде эдилйән ерде берҗай эдипдирлер. Ысрайыллар Реббе ислендик ерде сежде эдипдирлер, руханының ёлбашчылыгында Худайың халкы хөкмүнде ысрайыллардан хеммесиниң билеликде сежде этмеклери талап эдиленде олар үчин йөрите гүнлер ве байрамлар белленилипдир. Ысрайылың тутуш тарыхы боюнча оларың сежде этмеклерине башга миллетлер терс тәсир эдипдирлер, меселем, олар бут ясамак билен Худайың гахарыны гетирипдирлер.

Гчк 22:5; Мср 3:12; Зеб 5:8; Иша 44:15

Серет: Хызмат этмек.

Сеждегәх – Кенган динине уйянларың сежде эдйән ери я-да кераматлы ери: Ашера бутлары дикилипдир ве олара гурбанлыклар берлипдир, шейле хем топрагың хер йыл бол хасыл бермеги үчин лолучылык эдилипдир. Олар адатча бейик депелерде, шейле хем улы агачларың ашагында, байырларда, башга ерлерде лолучылык эдипдирлер. Бу ишлер хемише Реб тарапындан пыгамберлер аркалы паш эдилипдир.

Серет: Ашера.

Лев 26:30; 1Пат 3:2-4; 2Пат 23:1-28; Ерм 7:31.

Села – Зебурда уланылян сөз. Манысы белли дәл, белки, сазың довамындакы сәгинме болмагы ахмал.

Зеб 3:1.

Серафлар – ганатлы перишделер. Ишая пыгамбер Худайың тәҗиниң дашындан пырланян серафлары гөрүпдир ве шейле дийип җар эдипдир: «Хөкмүрован Реб мукаддесдир, мукаддесдир, мукаддесдир» (Иша 6:3). Еврейче бу сөз «янянлар» диймеги аңладяр.

Серет: Керуп; Перишде.

Иша 6:2,6.

Сердар – Худай тарапындан сайланан ёлбашчылар. Сердарлар патыша болмаздан өң, өз душманлары билен урушмакда ысрайыл халкына ёлбашчылык эдипдирлер. Шейле хем олар Худайың ислегини халка етирипдирлер ве казы хөкмүнде дава-җенҗеллери чөзүпдирлер.

Чөл 25:5; Сер 2:16; Рут 1:1; 1Шам 7:6.

Сидон – бу шәхер хәзирки Ливаның кенарында ерлешипдир. Мукаддес Китабың дөврүнде ол сөвданың ве агач уссачылыгының меркези болупдыр, бу шәхер көп асырларың довамында дүрли халклар, ягны бабыллылар, греклер, римлилер тарапындан басылып алныпдыр.

Серет: Финикия.

Синагога – синагога яхудыларың, адатча, Сабат гүни йыгнанышян ери болупдыр, олар дога-дилег этмек үчин, окалян Төврадың аятларыны ве Худайың канунының дүшүндирилишини диңлемек үчин үйшүпдирлер. Тәзе Әхт дөврүнде синагогалар яхуды җемагатының бар еринде, тутуш Рим империясында болупдыр.

Мат 4:23; Мар 1:39; Лук 4:16; Ёха 9:22; Рес 9:2.

1800-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Синай – бу дагың бейлеки ады Хорепдир. Муса йүзүне Он Табшырык язылан ясы дашлары алмак үчин бу дага чыкыпдыр.

Мср 19:18; 24:16; 31:18; Зеб 67:18.

Серет: Хореп.

Сион – Иерусалимде ыбадатхана гурлан депе.

2Шам 5:7; 2Пат 19:31; Зеб 9:11; Иша 35:10

Серет: Сион гызы.

Сион гызы – бу сөз гошгы стилинде уланылып, Иерусалимиң илатыны аңлатмак үчин уланылыпдыр.

Зеб 9:14-15; Иша 1:8; Агы 1:6; Мик 4:8.

Серет: Сион.

Содом – Содом Лут билен онуң машгаласының яшан шәхериниң ады. Содом билен Гомораның халкы көп неҗис ишлери эдипдирлер, шонуң үчин Худай бу шәхерлери якып вейран эдипдир.

Гчк 13:12; 18:16; Мат 10:15; Яхд 1:7.

Сөвеш арабасы – бир ата я-да бирден көп ата дакылан ики тигирли араба болуп, ол сөвеш үчин уланылыпдыр, көпленч онуң үстүнде ики саны сөвешиҗи адам болупдыр, оларың элинде ок-яйы я-да найзасы болупдыр.

Мср 14:6; Ешу 17:16; 1Шам 13:5; 2Йя 1:14.

1796-нҗы сахыпадакы сурата серет.

Сур – айлагда ерлешйән гадымы Финикияның бир шәхери болупдыр, ол хәзирки вагтда Ливаның бир бөлегидир. Сур бай шәхер болуп, ол тәҗирчиликде ве маталары гөк реңке боямакда мешхур болупдыр.

Серет: Финикия.

Сурнай байрамы – Ол еврейлериң сененамасы боюнча Тишри айының бирине (муңа Этаным айы хем дийипдирлер), ягны единҗи айда белленилипдир. Бу гүйз паслының ирки дөврүнде болупдыр. Шол гүн ысрайыл халкы ишлемән дынч алыпдыр. Олар йыгнак үчин биле үйшүп, сурнайлар чалыпдырлар ве белленен гурбанлыклары хөдүрләпдирлер.

Лев 16; 23:26-32; Чөл 29:7-11.

Сүннет – сүннет Худай билен Ыбрайым пыгамбериң несиллериниң, ягны ысрайылларың арасындакы әхтиң нышаны болупдыр. Бу оларың инди Худайың халкы боландыкларының ве Худайың таглыматына табын болҗакдыкларының нышаныны гөркезипдир. Сүннет кануна гөрә, огланҗыклар секиз гүнлүккә ерине етирилипдир. Ресулларың дөврүнде месихилериң арасында аслы яхуды дәллери сүннет этмек барада улы җедел болупдыр. Павлус мунуң билен разылашмандыр. Ол бу барада Галатя язан хатында, шейле хем бейлеки көп хатларында языпдыр. Ол Иса Месих аркалы Худай Өзи үчин тәзе адамлары ярадандыгыны айдяр ве онуң агзасы болмак үчин талап эдилйән екеҗе зат, ол хем Иса Месихе иман этмекдир диййәр. Сува чүмдүрилмек инди Худайың халкына дегишлидигиң нышаныдыр, Иса Месихе иман этмек аркалы Мукаддес Рухуң гүйҗи ве мерхемети билен Худая табын болмак ислегидир.

Гчк 17:10; Лев 12:3.

Сүннетсизлер – бу сөз Худайың Ыбрайым пыгамбер билен эден әхтине дегишли болмадык адамлары аңладыпдыр. Исаның дөврүнде бу сөз эсасан яхуды дәллере дегишли болупдыр.

Серет: Миллетлер.

Сүргүн – Мукаддес Китапда бу сөз яхуда халкының б. э. өң 586-нҗы йылда (Ёхаякым патышасы үчин б. э. өң 597-нҗи йыл) топарлайын Бабыла сүргүн эдилендиги суратландырылыпдыр. Яхудалар ол ерде парс империясы Бабыл империясыны басып алянча яшапдырлар, соңра Куреш патышасы яхудалара Иерусалим топрагына доланмага ругсат эдипдир.

2Пат 19.

Сыпа – гадымы Ысрайылда ики дүрли сыпа болупдыр, биринҗиси дүрли гөрнүшли садакалары хөдүрлемек үчин ве хайванлары союп, якма гурбанлыгы хөкмүнде бермек үчин уланылыпдыр. Икинҗиси болса якымлы ыслы түтетги үчин уланылыпдыр.

1. Иң ирки гурбанлык сыпасы палчыкдан я-да дашдан, соңрак болса агачдан ве бүрүнчден ясалыпдыр (Мср 13:19-20; 20:24,[25]). Гурбанлык сыпасы ховлуда мукаддес чадырың дашында гойлупдыр (Мср 27:1-12). Ыбадатхана гурланда, уллакан гурбанлык сыпасыны ыбадатхананың ховлусында гоюпдырлар (2Йя 4:1).

2. Түтетги сыпасы агачдан ясалып, сап алтына өртүлипдир (Мср 30:1-10). Хер гүн ирден ве агшам руханылар Худая садака хөкмүнде якымлы ыслы түтетги түтедипдирлер. Оларың икиси хем Мукаддес чадырда ве Ыбадатханада Иң мукаддес отагы мукаддес отагдан бөлүп дуран тутының өңүнде ерлешдирилипдир (Мср 26:33).

Серет: Мукаддес чадыр; Ыбадатхана.

1791-нҗи, 1792-нҗи ве 1798-нҗи сахыпадакы суратлара серет.

Табшырык –

Серет: Канун.

Төврат –

1. Худай тарапындан Муса пыгамбере берлен Мукаддес Канун.

2. Бу Канундан ыбарат болан Көне Әхтиң илкинҗи бәш китабы (Гчк – Кан). Бир гезек, Ёшыя патышаның шалык сүрен дөврүнде ыбадатханада Төврат тапыляр. Бу болса өңки патышаларың кәбирилериниң мунуң бардыгындан бихабардыкларыны аңладяр.

Серет: Канун.

2Пат 22:8-10; Мат 5:18.

Төврат мугаллымы – Исаның дөврүнде Төврат мугаллымлары канундан оңат баш чыкарыпдырлар ве синагогаларда окадыпдырлар. Олар еврейлериң баш меҗлисинде векилчилик этмек билен гүйчли топар болупдырлар. Бизиң Эзра китабындан гөршүмиз ялы, оларың топары мүрзелерден гелип чыкыпдыр, мүрзелер язгылары ве ресминамалары языпдырлар, эмма асырларың гечмеги билен олар хем еврей канунындан өкде баш чыкарыпдырлар, себәби олар оны дүйрленен кагыза гөчүрипдирлер ве оны долы җикме-җик билипдирлер.

Мат 2:4; 7:29; Лук 6:7; Ёха 8:3.

Серет: Мүрзе.

Туты – овадан безелен туты чадырда, соңрак болса Иерусалимдәки ыбадатханада Иң мукаддес отагы мукаддес отагдан бөлүпдир. Бу тутудан гечмәге йылда бир гезек, Гүнәден сапланма гүни диңе баш рухана ругсат эдилипдир.

Мср 26:31-33; 2Йя 3:14.

Серет: Мукаддес чадыр.

Түтетги – түтетги дүрли гөрнүшли өсүмликлерден ве агачлардан алныпдыр ве олар кесиленде, якымлы ыс берипдир. Олар чалт гатапдыр ве бөлеклере бөлүнипдир я-да овраныпдыр. Түтетги якылыпдыр я-да яг билен гарылып, дүрли максатлар үчин уланылыпдыр. Көне Әхт дөврүнде руханы түтетгини гурбанлык сыпасында мукаддес чадырда, соңрак ыбадатханада түтедипдир. Ысрайыл халкына муны галла билен гарып, садака хөкмүнде гетирмек хем буйрулыпдыр.

Мср 30:1-8; 34-38; Лев 1:1; 16:12; Мат 2:11; Лук 24:1.

Серет: Ладан; Мүр.

Тәзе Ай байрамы – еврейлер тәзе Айың пейда болмагыны хер айда улы байрам эдип белләпдирлер. Олар бу гүни сурнай чалмак билен ве якма гурбанлыгыны хөдүр этмек билен белләпдирлер.

Чөл 29:6; Эзр 3:5; Зеб 81:3.

Тәмиз – Ысрайыллара тәмиз болмалыдыклары айдылыпдыр, себәби олар Худайың халкыды ве Худай мукаддесдир (Лев 11:44). Тәмиз болмак үчин олар харам хасапланян затлардан дашда болмалыдылар ве йыгы-йыгыдан ювнуп дурмалыдылар; шейле хем олары руханы тарапындан тәмизлемек герекди (Лев 14:1-7). Бир адамың гүнәси билен тутуш халк тәмиз болман билйәрди (Ешу 22:17). Өйлери ве затлары хем тәмизлемек герекди (Лев 14:33-53). Мукаддес Китап хич кимиң өз йүрегини тәмиз саклап билмеҗекдигини өвредйәр, шонуң үчин хем адамлара Худайың мерхемети ве багышламагы герек (Сүл 20:9).

Серет: Кәкилик оты; Мурдар.

Урым ве Туммым – Урым ве Туммым Худайың ислегини аян этмек үчин уланылыпдыр. Олар баш руханының гурсакчасында сакланыпдыр.

Мср 28:30; Лев 8:8; Кан 33:8.

Серет: Эфот; Гурсакча.

Фараон – бу ат Мүсүр патышасы үчин берлен атдыр.

Гчк 12:10-20; Мср 1-14.

Фарисейлер – Исаның дөврүнде фарисейлер яхудыларың доландырян меҗлисинде гүйчли топар болупдыр. Олар саддукейлер билен ишлешипдирлер, эмма олардан тапавуды, фарисейлер адамларың дирелҗекдигине ынаныпдырлар. Фарисейлер Худайың Муса берен әхли канунларыны билипдирлер ве олар адамлара бу канунлары эдил язылышы ялы ерине етирмеги өвредипдирлер. Шейле хем олар өзлериниң Кануна гошан дәп-дессурларыны ве дүзгүнлерини халка өвредипдирлер.

Мат 15:1; Лук 11:39; Лук 20:27; Ёха 11:46.

Серет: Меҗлис; Саддукейлер. 1797-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Финикия – Ортаер деңзиниң кенарындакы мейдана греклер Финикия дийип ат берипдирлер. Хәзирки вагтда бу ер Ливаның бир бөлегидир. Сур ве Сидон онуң иң ваҗып шәхерлери болупдыр, оларың халкы мешхур деңизчилер ве сөвдагәрлер болупдыр.

Рес 11:19; 15:3; 21:2.

Халасгәр – Көне Әхтде Худай Халасгәрдир, себәби Ол Өз халкыны душманларындан халас этди. Пыгамберлери аркалы геплемек билен, Худай Өзүни Халасгәр дийип атландыряр. Еврейче «Ешува» диен ат «Реб – Халасгәр» диймеги аңладяр. Ешува ве Иса диен ики адың еврейче язылышы «Ехошува» диен сөзден гелип чыкяр. Юсуба гөрнен перишде Исаның Өз халкыны гүнәлеринден халас этҗекдигини хабар берйәр. Исаның доглан гиҗеси Җебрайыл перишде «Сизиң үчин Халасгәр догулды» дийип җар эдйәр.

Иша 43:3; Мат 1:21; Лук 2:11.

Хантагта – Реббе хөдүр эдилен чөреклери гоймак үчин йөрите ясалан тагта. Хантагта агачдан ясалып, сап алтына гапланыпдыр. Ол Мукаддес чадырың ичинде, соңрак Иерусалимдәки ыбадатханада гойлупдыр.

Мср 25:23-30, 26:35.

Серет: Хөдүр чөреги.

Хасыл байрамы – бу еврейлериң сененамасы боюнча единҗи айда, ягны Тишри айында (муңа Этаным айы хем дийлипдир) эдил Гүнәден сапланма гүнүниң ыз яны белленипдир. Тишри айы гүйз паслында болупдыр. Бу Чатма байрамының бир бөлеги болуп, Көне Әхтде ики гезек габат гелйәр.

Мср 23:16; 34:22.

Серет: Чатма байрамы.

Хепдәниң биринҗи гүни – бу еврейлериң сененамасы боюнча екшенбе гүни.

Хермон дагы – Ысрайыл топрагында иң бейик даг болуп, юрдуң демиргазыгында ерлешипдир.

Хетлер – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири. Б. э. өң 1200-нҗи йылда оларың улы империясы болупдыр, хәзирки Түркийәниң бир бөлеги болупдыр.

Серет: Кенган.

Гчк 10:15.

Хивилер – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенганда яшан халкларың бири. Олар юрдуң меркезинде яшапдырлар.

Гчк 10:17; Мср 3:17; 13:5.

Серет: Кенган.

Хигаён – бу саз гуралының бир гөрнүши.

Зеб 9:17.

Хирод – Тәзе Әхтде Хирод дийлип атландырылян дөрт адам бар:

1. Иса доглан вагты Яхуданың патышасы болан, Бейик Хирод дийлип атландырылан патыша. Иса бәбеккә Оны өлдүрмәге сынанышан хем шолды (Мат 2:1-22; Лук 1:5).

2. Иса вагыз эден ве гудратлар гөркезен дөври Җелиледе патыша болан Хирод Антип. Доганының аялы Хиродия өйленен ве Яхя чүмдүриҗиниң келлесини чапмагы буйран хем шолды. Яхудылар Исаны хача чүйлемезден өң, шу Хирод тарапындан тутуп гетирйәрлер. (Мар 6:14-29; Лук 23:6-12).

3. Патыша Хирод Агрип биринҗи, ирки йыгнакда Исаның ызына эеренлери ызарлан адам. Ол Яхяның доганы Якубы өлдүрдйәр (Рес 12:1-23).

4. Патыша Хирод Агрип Икинҗи, Павлус император тарапындан хөкүм эдилмеги үчин Риме иберилмезден өң, оны өз ягдайы билен танышдыряр (Рес 25:13–26:2; 26:19, 27-32).

Хов эне – Хов әхли адамзадың энеси болупдыр, онуң ады еврейче «яшайыш» диймеги аңладыпдыр.

Гчк 3:20.

Хореп –

Серет: Синай.

Хорылар – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенганда яшан халкларың бири.

Гчк 14:6; 36:20-30; Кан 2:21-22.

Серет: Кенган.

Хоссар – гадымы Ысрайылда хоссарың дүрли җогапкәрчилиги болупдыр. Онуң гарындашы өлдүриленде, гандардан хун алыпдыр. Машгалада мирас галар ялы, оңа сатылан эмләги ызына сатын алмага ругсат эдилипдир.

Чөл 35:12-27; Рут 4:1-8; Эйп 19:25;

Хошбой ыслы гамыш – атырлар ве яглар алмак үчин уланылан гамшың бир гөрнүши.

Мср 30:23; Наг 4:14; Иша 43:24; Ерм 6:20; Эзк 27:19.

Хошея пыгамбер –

Серет: Хош 1; Рим 9:25.

Худай – гөги ве ери, ягны тутуш әлем-җаханы ярадан Худайдыр. Худай башга-да энчеме атлар билен атландырылыпдыр, эмма оларың хеммеси шол бир Худайы аңладыпдыр: Реб, Бейик Худай, Хөкмүрован Реб, Мукаддес.

Серет: Реб.

Худайың Гузусы – Яхя чүмдүриҗи Иса Месихи Худайың Гузусы дийип атландыряр. Яхудыларың урп-адатларына гөрә, Худай оларың гүнәлерини багышламагы үчин, олар җанлы союп, Худая гурбанлык берипдирлер. Бу гурбанлык аркалы олар Худайың назарында пәк сайылыпдыр. Яхя, белки, бу гурбанлыгы гөз өңүнде тутуп, Исаны шейле атландырандыр. Белки-де, Оны Песах гузусы өйдүп пикир эдендир. Песах байрамында ысрайыллар җанлы союп, өзлериниң новбахар огулларының шол җанлының ганы аркалы өлүм перишдесиниң элинден халас боландыкларыны ятлапдырлар. Аянлык китабының 5-нҗи бабында беян эдилен гөрнүшде Месих Гузы хөкмүнде суратландырыляр.

Ёха 1:29, 36; Лев 4:32; Мср 12:21-27.

Серет: Гүнә гурбанлыгы; Песах байрамы.

Худайың Оглы – Көне Әхтде «Худайың Оглы» патышалар үчин, иң мөхүм патыша болан Давут пыгамбер үчин уланылыпдыр. Реб Давудың оглуның хемишелик шалык сүрҗекдигини ве Худай билен ата-огул гатнашыгының болҗакдыгыны сөз берйәр. Бу огул яхудылар тарапындан Месих дийлип атландырылыпдыр. Шейлеликде, Тәзе Әхтде бу атлар, ягны Худайың Оглы ве Месих, икиси хем диңе Иса үчин уланыляр. Буларың икиси хем Худайың Шалыгыны беркарар этмек үчин Худай тарапындан Сайланып-сечилен диймеги аңладяр, Худай билен Исаның деңхукуклы гатнашыгы бар.

Серет: Месих.

Худайың Шалыгы – Матта тарапындан Худайың Шалыгына «Гөгүң Шалыгы» хем дийилйәр. Иса Месих бу дүнйә геленде, адамларың Худай билен тәзе арагатнашыкда яшамагына ёл ачмак аркалы Худайың Шалыгыны беркарар этди. Худайың Шалыгының адамлары Иса ынанян ве табын болян адамларды. Иса Месих доланып геленде, Худайың Шалыгы долы тамам болар ве бу әхли адамлара айдың аян болар.

Мат 19:24; Лук 13:29; Ёха 3:3-5; Рим 14:17.

Чатма байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча единҗи айың, ягны Тишри айының (муңа Этаным айы хем дийлипдир) он бәши билен йигрими бири аралыгында, Гүнәден сапланма гүнүниң ыз яны белленилипдир. Бу хепдәниң довамында ысрайыл халкы Мүсүрден Кенгана барянча, чөлде азашып гезен дөврүни ятлапдыр. Халк Худая белленен гурбанлыклары хөдүрләпдир ве чатмаларда яшапдыр. Бу байрамчылык иң соңкы галланың ве мивелериң йыгналян дөври болупдыр, шонуң үчин бу дөвүрде хасыл тойы тутулыпдыр.

Мүс 23:16, 34:22, Лев 23:33-36, 39-43, Чөл 29:12-34, Кан 16:13-15, Зек 14:16-19.

Шейтан – Ол Худайың ве Оңа уйян вепалы адамларың душманы болупдыр. Онуң ады «гүнәлейҗи» диймеги аңладыпдыр. Шейле хем оны иблис, җынларың хөкүмдары ве бу дүнйәниң хөкүмдары дийип атландырыпдырлар. Онуң пис ишини Эйюп китабында гөрмек боляр; Иса Өз сөзлери ве бейик гудратлары билен шейтандан үстүндигини гөркезйәр.

Эйп 1; Мат 4:3; Мар 3:23; Лук 13:16; Аян 2:20.

Шөхрат – Худайың шөхраты Мукаддес Китапда кәте ягты шөхле я-да от хөкмүнде, я болмаса булут хөкмүнде суратландырыляр. Адамлар Онуң шөхратыны чөлде сежде эдилйән ерлерде, перишделер пейда боланда гөрүпдирлер. Дүнйәниң ахырында Иса доланып геленде, Худайың шөхратына бесленип гелер.

Гчк 45:13; Мср 16:7, 10; 1Шам 4:21; Иша 6:3; Хош 4:7; Хаб 2:14.

Ыбадатхана – Сүлейман патыша Иерусалимде илкинҗи ыбадатхананы гурупдыр (1Пат 6-7; 2Йя 2-4). Бабыллылар бу ыбадатхананы вейран эдипдирлер ве онуң әхли гымматбаха затларыны Бабыла әкидипдирлер. Кәбир яхудылар Бабыл сүргүнлигинден доланып баранларындан соң, бу ыбадатхана б. э. өң 520 – 515-нҗи йылларда тәзеден гурлупдыр. Хирод патышаның хөкүмдарлык эден дөврүнде (б. э. өң 37-нҗи йылындан б. э. 4-нҗи йылына ченли) бу ыбадатхана улалдылып, хас-да оваданлашдырылыпдыр. Бизиң эйямымызың 70-нҗи йылында ыбадатхана римлилер тарапындан вейран эдилипдир ве хич хачан тәзеден дикелдилмәндир.

1Пат 5:5; 6:2 2Пат 25:8-17; Эзк 40-46; Нех 8.

Серет: Мукаддес өй.

1793-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Ыбрайым пыгамбер – Ысрайыл халкының илкинҗи атасы. Ыбрайым пыгамбер дийип атландырылмаздан өң, онуң ады Ыбрам болупдыр. Ол чарва дурмушда яшапдыр, онуң аялы Сара, огуллары хезрети Ысхак ве хезрети Ысмайыл болупдыр. Хезрети Ысхагың оглы Якуп Ысрайылың он ики тиресиниң атасы болупдыр.

Гчк 11:27–12:8; 15:1-21; 17:5.

Серет: Ысхак пыгамбер; Ысмайыл пыгамбер; Якуп.

Ыляс пыгамбер –

Серет: пыгамбер.

Ынсан оглы – бу ат Зебурда ве Эзекиел (ягны Кифл) пыгамбериң китабында ынсаны аңладыпдыр. Эмма ол Даныел пыгамбериң китабының 7-нҗи бабында Худай тарапындан шөхрат ве соңсуз патышалык берлен киши үчин уланылыпдыр. Бу киши Месих болмалы дийлип дүшүнилипдир. Иса Худайдан ыгтыярлык алан хөкмүнде бу ады Өзи үчин уланыпдыр. Ол эҗир чекип өлди ве дирелип гөге гөтерилди, эмма Ол ене ере казылык этмәге ве Өз халкыны халас этмәге гелер.

Зеб 8:5; 145:3; Мар 8:38; Ёха 3:13-14.

Ысрайыл – Якуп Пениелде Худай билен тутлушанда, Худай онуң адыны Ысрайыл дийип үйтгедйәр. Көне Әхтде Якубың несиллери он ики тирәни эмеле гетирип, ысрайыл халкы дийлип атландырыляр. Көне Әхтиң пыгамберлик ве гошгы язгыларында «Якубың» ады көпленч ысрайыл халкыны аңлатмак үчин уланылыпдыр. Сүлейман патышаның өлүминден соң, Демиргазыкдакы он тире Гүнортадакы яхуда хем бенямин тирелеринден айрыляр ве Ысрайыл адыны саклаяр. Ысрайыл патышалыгының Самарияда өз пайтагты болупдыр. Гүнортада ики тире Яхуда патышалыгыны эмеле гетирипдир. Шонуң үчин хем Көне Әхтиң кәбир ерлеринде «Ысрайыл» сөзи диңе Демиргазыкдакы он тирәни я-да Демиргазык патышалыгыны аңладыпдыр, көпленч болса Ыбрайым пыгамбериң агтыгы Якубың әхли несиллерини аңладыпдыр. Мукаддес Китап бу халкың Худайың сайлан ве сөен халкы боландыгыны өвредйәр, оларың үсти билен Худай дүнйәниң әхли халкларыны ялкамагы карар этди. Ысрайыл Худай тарапындан горалды ве ялканды, Худай олар билен әхт баглашды ве олара үйтгешик вадалар берди. Шейле хем, Ысрайыл Худайың кануныны кабул этди ве Худай олара пыгамберлер аркалы гепледи.

Гчк 32:28; 46:8; 49:28 Мср 1:1; 2Йя 10:16; 2Йя 11:1; Иша 9:7.

Серет: Якуп; Яхуда.

Ысрайылың он ики тиреси – Ысрайыл (өңки ады Якупды) огулларының әхли несиллери, оларың атлары Рубен, Шимгон, Леви, Яхуда, Зебулун, Ысакар, Дан, Гат, Ашер, Нафталы, Бенямин ве ики саны ярым тире, Эфрайым ве Манаша. Эфрайым ве Манаша Юсубың огуллары болуп, олар Юсубың какасы Ысрайыл тарапындан айратын сөйлүпдирлер.

Гчк 35:23-26; 41:51-52; 48:5; 49:28; Мср 1:1-5; Ешу 17:1-18; 1Йя 2:1-2; 6:63.

Серет: Ысрайыл; Яхуда; Якуп; Юсуп.

Эллинҗи гүн байрамы – Исаның дөврүнде ысрайылларың Галла байрамы грекче «Пентикост» дийлип атландырылыпдыр, бу Эллинҗи гүн диймеги аңладыпдыр. Себәби Галла байрамы Песах байрамындан элли гүн соң белленилипдир.

Рес 2:1

Серет: Галла байрамы; Песах байрамы.

Эляша пыгамбер – Ыляс пыгамберден соң, онуң хызматыны довам этдирен пыгамбердир. Ол хем Ыляс пыгамбер ялы көп гудратлар гөркезипдир.

1Пат 19:16-21; 2Пат 2-13.

Эфиопия – Мукаддес Китапда Эфиопия дийлип терҗиме эдилен ере хәзирки Суданың бир бөлеги ве гүнорта Мүсүр, шейле хем Эфиопияның демиргазык бөлеги гирйәр.

2Шам 18:21; Иша 11:11; 18:1; 20:3; Рес 8:25.

Эфот –

1. дини дабаралар гечирилйән вагты Баш руханының геййән еңсиз үстки эшиги. Гурсакчада сакланян Урым ве Туммым эфодың өң тарапына багланыпдыр (Мср 28:6-14).

2. Зыгыр матадан эдилен эшиклери руханылар ве хезрети Давут патыша гейипдир (1Шам 22:18; 2Шам 6:14).

3. Сежде эдилйән бир зат (Сер 8:26-27; 17:5).

Серет: Гурсакча; Урым ве Туммым. 1792-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Әхт – Мукаддес Китапда Худай билен ынсанларың арасында баглашылан эсасы бәш әхт бар:

1. Нух билен баглашылан әхт (Гчк 6:18; 9:8-17).

2. Ыбрайым билен баглашылан әхт (Гчк 15;[17]).

3. Канун бабатда ысрайыл халкы билен баглашылан әхт (Мср 19:5; 24; Кан 4:13).

4. Давут билен баглашылан әхт (2Шам 7:8-16).

5. Иса Месихиң үсти билен баглашылан тәзе әхт (Ерм 31:31-34; Лук 22:20; Евр 8:6-13).

Гчк 9:9-17; 15:18; Мср 6:3-6; 19:5-6; 2Шам 5:3; Зеб 88:4-5.

Әхт сандыгы – агачдан ясалып, алтына гапланан сандык болупдыр. Йүзүне Он табшырык язылан ики ясы даш бөлеги хем онуң ичинде сакланыпдыр. Сандыгың гапагының үстүнде ганатларыны яйып отуран ики саны керубың шекили болупдыр. Бу сандык мукаддес болупдыр ве Худайың хузуры онуң төверегини гуршапдыр, оңа эл дегирмек гадаган экен. Сандык чадырың Иң мукаддес отагында адамлардан гизлен сакланыпдыр, соңрак болса ыбадатхана гөчүрилипдир. Диңе Гүнәден сапланма гүни баш руханы оңа якын барып билипдир, ол яны билен түтетги алыпдыр, мунуң түссеси болса сандыгың гапагыны гөрүнмез ялы руханыдан гизләпдир.

Мср 25:10-22; 26:33; Лев 16:13-15; Чөл 10:33-36; Ешу 3; 1Шам 5; 2Йя 5:2-10.

Серет: Баш руханы.

Юнус пыгамбер – Ниневе халкының пис ишлери үчин олары Худайың вейран этҗекдиги барада дуйдурыш берен пыгамбер. Онуң дуйдурышы себәпли халк тоба этди ве Худай олары багышлады.

Юнус китабы.

Ябуслар – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенганда яшан халкларың бири. Олар хезрети Давут патыша тарапындан эеленйәнчәлер, Иерусалимде ве онуң төверегинде яшапдырлар.

Гчк 10:15; Ешу 3:10; 2Шам 5:6; 1Пат 9:20.

Серет: Кенган.

Яг – адатча Көне Әхтде зейтун ягы. Зейтун ягы гадымы Ысрайылда бирнәче максатлар үчин уланылыпдыр. Ол чыраларың ягы үчин, яралары беҗермек үчин ве деридәки ёкушян яралары беҗермек үчин уланылыпдыр. Кәте ягы атыр билен гарып, якымлы ыс бермек үчин дерә ве сача чалыпдырлар. Гымматбаха яг кимдир бири патышалыга, руханылыга, пыгамберлиге сайлананда, онуң депесинден гуйлупдыр, шейле хем мукаддес затлары пәклемек үчин оларың үстүне серпилипдир. Шейлеликде, яг бүтевүлигиң, саг-саламатлыгың, Худайың Рухуның гудратының ве тәмизленмегиң нышаны болупдыр.

Мср 25:6; 29:7; Лев 7:10; 14:26; 1Шам 10:1.

Язык гурбанлыгы – эгер кимдир бири төтәнден гүнә эден болса я-да харам затлары эллән болса, онда бу гурбанлык аркалы руханы олары гүнәсинден саплапдыр.

Лев 5:2-19.

Якма гурбанлыгы – бу айратын гурбанлык болуп, мал сойландан соң, онуң әхли бөлеклери гурбанлык сыпасында бүтинлей якыляр. От якыландан соңра, гурбанлык отда янып түссә өврүлипдир. Асмана етйән бу гурбанлыгың түссесиниң ысы Худая ярапдыр.

Гчк 8:20; 22:2; Лев 1:2-17.

Ялкамак – Худайың ниети ве ислеги адамзады ялкамаклык болуп, бу Онуң ыкрар эден әхтиниң меркезинде ерлешйәр. Ыбрайым пыгамбериң үсти билен Худай ер йүзүндәки әхли адамлары ялкамаклыгы вада берди (Гчк 12:3). Бу вада Ыбрайым пыгамбериң несли болан Иса Месихиң үсти билен амала ашды (Гал 3:14). Мукаддес Китап Худайың диңе догры адамлары ялкаяндыгыны өвредйәр, себәби олар Худайы сөййәрлер ве Оңа табын болярлар. Тәзе Әхтде ялканмак дүшүнҗеси хас гиң, ягны муңа диңе бир байлык гирмән, эйсем бу ве индики дурмушда рухы тайдан ялканмак хем гирйәр. Иса эерйәнлер дирелиш гүнүнде Худайың өзлерини ялкаҗакдыгыны билйәрлер (Мат 25:34). Онуң манысы «нәлетлемек» сөзи билен гапма-гаршыдыр.

Гчк 1:22,28; 12:3; Кан 28:1-12; Мат 25:34; Лук 14:14; Эфе 1:3.

Яхуда – Якубың он ики оглуның бириниң ады ве яхуда тиресиниң ата-бабасы. Яхуда тиреси бейик болупдыр, оңа мүлк пай дийлип берлен ер хем улы болупдыр ве «Яхуда» дийип атландырылыпдыр. Сүлейман патыша өленден соң, Демиргазык тирелер Гүнорта тирелеринден, ягны яхуда ве бенямин тиресинден айры чыканларында, бу ики тире Яхуда патышалыгыны эмеле гетирипдир. Гүнорта патышалыгының Давут пыгамбериң несиллери болан өз патышалары болупдыр ве онуң пайтагты Иерусалим болупдыр.

Гчк 29:35; 35:22-23; 38:1-26; 49:8; Мср 31:2; Ешу 15:1-12; 1Шам 17:12.

Серет: Ысрайыл.

Яхуды – аслы еврей болан адам. «Яхуды» ады «Яхуда» сөзүнден гелип чыкандыр. Б. э. өң 586-нҗы йылда Яхуда патышалыгы бабыллылар тарапындан басылып алыняр ве халк Бабыла сүргүн эдилйәр. Сүргүн дөврүнде ве ондан соң хем «яхуды» сөзи халкы ве ысрайыл тирелеринден болан ислендик адамы аңлатмак үчин гиңден уланылыпдыр. Адамзады халас этмек үчин ве Худайың Шалыгыны беркарар этмек үчин Исаның Худай тарапындан иберилендигине ынанан илкинҗи адамлар яхудылар болупдыр.

Нех 1:2; Эст 3:4; 9:1-6.

Серет: Бабыл, Яхуда.

Яшулулар – Ысрайыл халкының бүтин тарыхының довамында, хатда Исаның дөврүнде яшулулар ёлбашчылык этмәге, өвретмәге ве адамларың үстүнден ыгтыярлыгы йөретмәге җогапкәр болупдырлар. Олар кәте өз борчларыны догры ве адалатлы берҗай этмәндирлер, шонуң үчин Худай олары пыгамберлериниң үсти билен язгарыпдыр. Йыгнакларда Исаның ызына эерйәнлериң арасында бу хызматы йыгнагың ёлбашчылары ерине етирипдирлер. Аянлык китабында яшулулар Иса Месихе иман этмек аркалы әхли халас боланлары аңладыпдыр.

Мср 3:18; 4:29; Лев 4:15; Кан 19:12; Рут 4:2,9; Иша 3:14; Аян 4:4.

+ 1:1 Ёханна 1:1

* 1:26 Бүтин ер йүзүндәки хайванларың – бу җүмле кәбир голязмаларда бүтин ер йүзи дийип душ гелйәр.

+ 1:27 Мат 19:4, Мар 10:6

* 2:7 Адам – еврейче топрак ве адам сөзлериң айдылышы меңзешдир.

+ 2:7 1Кор 15:45

* 2:8 Эрем – бу сөз хезиллик диймеги аңладяр.

+ 2:9 Гчк 3:22, Аянлык 2:7, Аянлык 22:2

+ 2:11 1Шам 15:7

+ 2:14 Дан 10:4, Гчк 10:11-12

+ 2:21 Гчк 15:12, 1Шам 26:12

* 2:23 Еврейче аял ве эркек сөзлериниң айдылышы меңзешдир.

+ 2:24 Мат 19:5, Мар 10:7, 1Кор 6:16, Эфе 5:31

+ 3:1 Мат 10:16

+ 3:3 Гчк 2:17

+ 3:6 Рим 5:12, 1Кор 15:21-22

+ 3:15 Рим 16:20

* 3:16 Сен әриңе мейилли боларсың – я-да Әриңиң үстүнден хөкүм сүресиң гелер.

+ 3:16 Эфе 5:21, Кол 3:18

+ 3:19 Ваг 3:10, Ваг 3:20

* 3:20 Хов – бу сөз яшайыш диймеги аңладяр.

+ 3:22 Гчк 2:9, Аянлык 2:7, Аянлык 22:2

* 3:24 Керуп – перишделериң бир гөрнүши. Сөзлүге серет.

* 4:1 Кабыл… дүнйә индердим – еврейче Кабыл ве дүнйә индердим диен сөзлериң айдылышы меңзешдир.

+ 4:7 Гчк 3:16

* 4:8 Йөр, четрәге чыкалы – бу сөзлер кәбир голязмаларда ёк.

+ 4:15 Лев 26:21, Зеб 78:12

* 4:16 Нот – бу сөз сергездан диймеги аңладяр.

* 4:25 Еврейче Шис ве берди сөзлериниң айдылышы меңзешдир.

+ 5:2 Гчк 1:27

+ 5:3 1Кор 15:49

+ 5:24 2Пат 2:11, Евр 11:5

* 5:29 Еврейче Нух ве теселли сөзлериниң айдылышы меңзешдир.

+ 5:29 Гчк 3:17

* 6:2 Ылахы барлыклар – сөзме-сөз терҗимеси: Худай огуллары.

+ 6:2 Эйп 1:6, Эйп 2:1, Зеб 88:7

+ 6:3 Зеб 77:39, Зеб 89:10

* 6:4 Нефиллер – хайбатлы ве гүйчли адамлар. Сөзлүге серет.

+ 6:4 Чөл 13:34

+ 6:5 Сүл 6:18, Мат 12:34

+ 6:6 1Шам 15:10-11

+ 6:9 Эйп 1:1

* 6:16 Үчек – я-да пенҗире.

+ 8:4 2Пат 19:37, Ерм 51:27

+ 8:17 Гчк 1:22

+ 8:20 Эйп 1:5

+ 8:21 Мср 29:18, Лев 1:9, Гчк 6:5

+ 9:1 Гчк 1:22

+ 9:3 Гчк 1:29

+ 9:4 Лев 3:17, Лев 7:26, Лев 17:10-11, Лев 17:14, Кан 12:23-24, Рес 15:20, Рес 15:29

+ 9:6 Чөл 35:33, Гчк 1:26-27

+ 9:21 Сүл 20:1

+ 9:22 Сүл 30:17

* 9:27 Еврейче Яфес ве өрңетсин сөзлериниң айдылышы меңзешдир.

+ 10:4 Юнс 1:3

+ 10:7 Гчк 2:11

+ 10:11 Гчк 2:14

* 10:21 Еврейлериң – я-да Эбериң әхли несиллериниң.

+ 10:21 Чөл 24:24

* 10:25 Еврейче Пелекди ве бөлүнипди сөзлериниң айдылышы меңзешдир.

+ 10:29 Гчк 2:11

+ 11:2 Гчк 10:10, Дан 3:1

+ 11:8 Кан 32:8

* 11:9 Еврейче Бабыл ве гарҗашдырып сөзлериниң айдылышы меңзешдир.

+ 12:1 Рес 7:4

+ 12:3 Гчк 18:18, Гчк 22:18, Гчк 26:4, Гчк 28:14, Гал 3:8

+ 12:10 Гчк 41:54

+ 12:13 Гчк 20:2, Гчк 20:12

+ 13:8 Зеб 132:1

+ 13:10 Гчк 2:10, Гчк 19:24

+ 13:13 Гчк 18:20

+ 13:15 Ешу 21:43

+ 13:16 1Пат 3:8

+ 14:3 Ешу 10:5

+ 14:5 Кан 2:10-12

+ 14:7 Чөл 13:27, Йыл язгылары 20:3

+ 14:8 Кан 29:23

+ 14:14 Сер 18:29

+ 14:17 2Шам 18:18

+ 14:18 Зеб 75:3

+ 14:20 Гчк 28:22, Лев 27:30, Евр 7:1-2

+ 15:1 2Шам 22:3, Зеб 3:4

+ 15:5 Гчк 22:17, Кан 1:10, Кан 10:22, Рим 4:18

+ 15:6 Рим 4:3, Гал 3:6, Якуп 2:23

+ 15:8 Сер 6:17, Лук 1:18

+ 15:10 Лев 1:17, Ерм 34:18-19

+ 15:12 Гчк 2:21, 1Шам 26:12, Эйп 33:15

+ 15:13 Мср 1:11, Мср 12:40, Рес 7:6

+ 15:14 Мср 11:3, Рес 7:7

+ 15:16 Кан 9:4, 1Пат 21:26

+ 15:18 Мср 23:31, Чөл 34:1-12, Ешу 21:43, 1Пат 4:21, Йыл язгылары 9:26

+ 16:5 Гчк 18:25, Гчк 31:53, 1Шам 24:13, 1Шам 24:16, Сер 11:27

+ 16:7 Мср 15:22

* 16:11 Еврейче Ысмайыл ве Реб эшидйәр сөзлериниң айдылышы меңзешдир.

* 16:14 Беер-лахайрой – бу сөзлер маңа үнс берйән Дириниң гуюсы диймеги аңладяр.

* 17:5 Еврейче Ыбрайым ве көп миллетлериң атасы диен сөзлериң айдылышы меңзешдир.

+ 17:5 Рим 4:17

+ 17:12 Лев 12:3

* 17:15 Сара – бу сөз мелике диймеги аңладяр.

* 17:19 Ысхак – бу сөз ол гүлйәр диймеги аңладяр.

+ 18:5 Сер 6:18-19

+ 18:10 Рим 9:19

+ 18:12 1Пет 3:6

+ 18:14 Эйп 42:2, Ерм 32:17, Мат 19:26, Лук 1:37, 2Пат 4:16

+ 18:17 Амо 3:7

+ 18:18 Гчк 12:3

+ 18:20 Гчк 13:13

+ 18:25 Гчк 16:5, Эйп 34:10, Зеб 91:16

+ 18:26 Иша 65:8

+ 19:2 Эйп 31:32

+ 19:5 Сер 19:22-24

+ 19:11 2Пат 6:18

* 19:22 Еврейче Согар ве кичи сөзлериниң айдылышы меңзешдир.

+ 19:24 Эйп 18:15, Зеб 10:6, Эзк 20:16, Эзк 38:22, Лук 17:29

* 19:37 Еврейче Мовап ве атамдан сөзлериниң айдылышы меңзешдир.

* 19:38 Еврейче Бенамы ве халкымың оглы сөзлериниң айдылышы меңзешдир.

+ 20:2 Гчк 12:10-20

+ 20:7 Йыл язгылары 16:22, Зеб 104:15, Эйп 42:8, Якуп 5:16

+ 20:17 Якуп 5:16

+ 21:3 Гчк 17:19

+ 21:4 Гчк 17:12-13

+ 21:9 Гал 4:29

+ 21:10 Ёханна 8:35, Гал 4:30

+ 21:12 Рим 9:7

+ 21:21 Чөл 10:12, 1Пат 11:18

* 21:31 Беершеба – бу сөз ант гуюсы я-да единиң гуюсы диймеги аңладяр.

+ 21:31 Гчк 26:33

+ 22:1 Зеб 10:5, Рес 9:10

+ 22:2 Йыл язгылары 3:1

* 22:14 Яхве йире – бу сөзлем Реб үпҗүн эдйәр диймеги аңладяр.

+ 22:17 Гчк 15:5, 1Пат 4:20, Ерм 33:22, Евр 6:13-14

+ 22:18 Гчк 12:3, Гчк 26:4, Рес 3:25

+ 22:23 Гчк 24:24

+ 23:2 Ешу 14:15, Сер 1:10

+ 25:4 Йыл язгылары 1:32-33

+ 25:10 Гчк 23:16-20

+ 25:15 Йыл язгылары 1:29-31

+ 25:18 1Шам 15:7

+ 25:23 Чөл 24:18, 2Шам 8:14, Йыл язгылары 8:13, Рим 9:12

* 25:25 Еврейче Ысав ве түйлек сөзлериниң айдылышы меңзешдир.

* 25:26 Еврейче Якуп ве өкҗесинден япышяр сөзлериң айдылышы меңзешдир. Бу җүмле ол алдаяр диймеги хем аңладяр. Серет: Гчк 27:36.

* 25:30 Еврейче Эдом ве гызыл сөзлериниң айдылышы меңзешдир.

+ 25:31 Кан 21:17

+ 25:34 Евр 12:16

+ 26:1 Гчк 12:10, Гчк 20:2

+ 26:3 Гчк 22:16-18, Ешу 21:43

+ 26:4 Мср 32:13, Гчк 12:3, Гчк 22:18, Рес 3:25

+ 26:7 Гчк 12:13, Гчк 20:1-2

+ 26:15 Гчк 21:30

* 26:19-20 Эсек – бу сөз бәсдешлик диймеги аңладяр.

* 26:21 Ситна – бу сөз душманчылык диймеги аңладяр.

* 26:22 Рехобот – бу сөз гиңлик диймеги аңладяр.

+ 26:29 Сүл 16:7

* 26:33 Шеба – бу сөз ант диймеги аңладяр.

* 26:33 Беершеба – бу сөз ант гуюсы диймеги аңладяр.

+ 26:34 Гчк 36:2-3

+ 27:3 Гчк 25:27-28

+ 27:28 Кан 33:13

* 27:36 Еврейче Якуп ве алдавчы сөзлериниң айдылышы меңзешдир. Серет: Гчк 25:26.

+ 27:36 Гчк 25:33

+ 27:40 2Шам 8:14, 2Пат 8:20-22

+ 27:46 Гчк 26:35

+ 28:2 Гчк 22:23, Гчк 24:29-30

+ 28:4 Ешу 21:43

+ 28:9 Гчк 25:13, Гчк 36:3

+ 28:13 Ешу 21:43

+ 28:14 Гчк 12:3, Гчк 13:16, Гчк 22:18, Гчк 26:4

+ 28:18 Гчк 35:14, Ешу 4:1-10, 1Шам 7:12

* 28:19 Бейтел – бу сөз Худайың өйи диймеги аңладяр.

+ 28:19 Гчк 35:6, Гчк 35:15, Гчк 48:3

+ 28:20 Чөл 21:2, Сер 11:30, 1Шам 1:11, 2Шам 15:8

+ 28:22 Гчк 14:20, Лев 27:30

+ 29:27 Сер 14:12

+ 29:30 Лев 18:18

+ 29:31 1Шам 1:19-20

* 29:32 Рубен… бетбагтлыгымы гөрди – еврейче Рубен ве бетбагтлыгымы гөрди диен сөзлериң айдылышы меңзешдир.

* 29:33 Еврейче Шимгон ве эшидйәр сөзлериниң айдылышы меңзешдир.

* 29:34 Еврейче Леви ве багланса сөзлериниң айдылышы меңзешдир.

* 29:35 Еврейче Яхуда ве алкыш сөзлериниң айдылышы меңзешдир.

* 30:6 Еврейче Дан ве аклавчы сөзлериниң айдылышы меңзешдир.

* 30:8 Еврейче Нафталы ве мен гөрешдим диен сөзлеминиң айдылышы меңзешдир.

* 30:11 Гат – бу сөз шовлулык диймеги аңладяр.

* 30:13 Ашер – бу сөз багтлы диймеги аңладяр.

* 30:14 Селмелек көклери – сөйги хыҗувыны артдырян өсүмликлер.

+ 30:15 Лев 18:18

* 30:18 Еврейче Ысакар ве музд сөзлериниң айдылышы меңзешдир.

* 30:20 Еврейче Зебулун ве хормат сөзлериниң айдылышы меңзешдир.

* 30:24 Еврейче Юсуп ве ене-де берсин диен сөзлериң айдылышы меңзешдир.

* 30:30 Мениң аяк басан еримде – я-да Мен себәпли.

+ 31:13 Гчк 28:20-22

* 31:27 Лира – киришли саз гуралы. Сөзлүге серет.

+ 31:30 Сер 18:24

+ 31:45 Гчк 28:18, Гчк 35:14, Ешу 24:26-27

* 31:47 Ягар-сахадута – арамейче бу сөзлер шаятлык үйшмеги диймеги аңладяр.

* 31:47 Галет – еврейче бу сөз шаятлык үйшмеги диймеги аңладяр.

* 31:49 Еврейче Миспа ве диң сөзлериниң айдылышы меңзешдир.

+ 31:53 Гчк 16:5

* 32:2 Маханайым – бу сөз ики дүшелге диймеги аңладяр.

+ 32:9 Гчк 31:3

+ 32:12 Гчк 28:14-15

* 32:28 Ысрайыл… гөреш тутушып – еврейче Ысрайыл ве Худай билен гөреш тутушяр диен сөзлеминиң айдылышы меңзешдир.

+ 32:28 Гчк 35:10

+ 32:29 Сер 13:18

* 32:30 Еврейче Пениел ве Худайың йүзи диен сөзлериң айдылышы меңзешдир.

+ 32:30 Мср 24:10, Мср 33:20, Ёханна 1:18

* 32:31 Пениел – еврейче Пенувел. Бу Пениелиң бейлеки адыдыр.

* 33:17 Сукот – бу сөз агыллар диймеги аңладяр.

+ 33:18 Гчк 12:6

+ 33:19 Ешу 24:32, Эйп 42:11

* 33:20 Эл-Элохе-Ысрайыл – бу сөз Ысрайыл Худайы Худай диймеги аңладяр.

+ 34:7 Сер 20:6, 2Шам 13:12

+ 34:8 Кан 22:28

+ 34:12 1Шам 18:25

+ 34:14 Ешу 5:9

+ 35:1 Гчк 28:10-22

+ 35:4 Ешу 24:26, Сер 9:6

+ 35:7 Гчк 28:19

* 35:8 Алон-бакут – бу сөз агылы дуб агаҗы диймеги аңладяр.

+ 35:8 Гчк 24:59

+ 35:10 Гчк 32:28

+ 35:11 Гчк 17:6

+ 35:14 Гчк 28:18, Гчк 31:45

* 35:15 Бейтел – бу сөз Худайың өйи диймеги аңладяр.

+ 35:15 Гчк 28:19

+ 35:17 1Шам 4:20

* 35:18 Беноны – бу сөз хасратымда доглан огул диймеги аңладяр.

* 35:18 Бенямин – бу сөз оглум – саг элим диймеги аңладяр.

+ 35:19 Рут 1:2, Мик 5:2

+ 35:22 Гчк 49:4, Лев 20:11

+ 35:27 Ешу 14:15, Сер 1:10, Гчк 13:18, Гчк 23:2

+ 35:29 Гчк 25:8

• 36:1 Йыл язгылары 1:35-37

+ 36:1 Гчк 25:30

+ 36:3 Гчк 26:34, Гчк 28:9

+ 36:12 Мср 17:8

• 36:20 Йыл язгылары 1:38-42

+ 36:20 Гчк 14:6, Кан 2:12

• 36:31 Йыл язгылары 1:43-51

+ 36:33 Иша 34:6, Иша 63:1

+ 36:34 Гчк 36:15, Эйп 2:11, Эзк 25:13

+ 36:40 Йыл язгылары 1:51-54

* 37:3 Үйтгешик дон – я-да дүрли реңкли дон я-да узын еңли дон.

+ 37:13 Гчк 33:18

+ 37:14 1Шам 17:18

+ 37:17 2Пат 6:13

+ 37:24 Ерм 38:6, Зак 9:11

+ 37:27 Гчк 25:12-16

* 37:28 Ысмайыллара – бу мидянларың бейлеки ады.

+ 37:34 Эйп 1:20

+ 38:8 Кан 25:5-6

+ 38:24 Лев 21:9

+ 38:26 Лев 18:15

* 38:29 Перес – бу сөз зор билен чыкмак диймеги аңладяр.

+ 39:1 Гчк 37:36

+ 39:9 Мср 20:14

+ 39:15 Мср 20:16

+ 39:21 Дан 1:10

+ 40:5 Нех 1:11

+ 40:8 Дан 2:28

+ 40:20 Мар 6:21

+ 40:22 Эст 7:10

+ 41:8 Дан 2:1-2

+ 41:12 Дан 1:17

+ 41:16 Дан 2:30

+ 41:30 2Пат 8:1

+ 41:38 Дан 4:5, Дан 5:11

+ 41:40 Эст 10:3

+ 41:42 Эст 3:10, Эст 8:2

+ 41:45 Гчк 46:20, Иша 19:18, Эзк 30:17

* 41:51 Еврейче Манаша ве унутмага сөзлериниң айдылышы меңзешдир.

* 41:52 Еврейче Эфрайым ве өрңетди сөзлериниң айдылышы меңзешдир.

+ 41:54 Гчк 12:10

+ 42:6 Сүл 11:26

+ 42:9 Гчк 37:5-11

+ 42:22 Гчк 37:21-22

+ 43:32 Гчк 46:34

+ 44:20 Гчк 37:3

+ 46:1 Гчк 26:33

+ 46:4 Гчк 50:13

• 46:8 Йыл язгылары 2:1-5

+ 46:8 Мср 6:14-16

+ 46:9 Мср 6:14, Чөл 26:5-6, Йыл язгылары 5:3

+ 46:10 Чөл 26:13

+ 46:11 Чөл 3:17, Чөл 26:57

+ 46:12 Гчк 38, Чөл 26:19

+ 46:13 Чөл 26:23-24, Йыл язгылары 7:1

+ 46:14 Чөл 26:26

+ 46:16 Чөл 26:15

+ 46:17 Чөл 26:44-46, Йыл язгылары 7:30-40

+ 46:20 Гчк 41:45, Иша 19:18, Эзк 30:17, Чөл 26:28-37

+ 46:21 Чөл 26:38-41, Йыл язгылары 7:6-12, Йыл язгылары 8:1-5

+ 46:23 Чөл 26:42

+ 46:24 Чөл 26:48-49, Йыл язгылары 7:13

+ 46:27 Мср 1:5

+ 46:34 Гчк 43:32, Мср 8:26

+ 47:9 Эйп 14:1, Зеб 89:10

+ 47:11 Мср 1:11, Мср 12:37

* 47:21 Юсуп… гула өвүрди – бу җүмле кәбир голязмаларда Юсуп халкы гала гөчүрди дийип душ гелйәр.

+ 47:30 Гчк 50:13

+ 47:31 1Пат 1:47

* 48:3-4 Луз – бу Бейтелиң өңки ады.

+ 48:4 Гчк 28:12-15, Гчк 35:9-12

+ 48:5 Ешу 14:4

* 48:7 Эфрат – бу Бейтуллахамың өңки ады.

+ 48:7 Гчк 35:19, Рут 1:2

+ 48:19 Чөл 1:33, Чөл 1:35, Кан 33:17, Ешу 17:14

* 48:22 Шекем – я-да даг герши.

• 49:1 Кан 33:1-24

+ 49:4 Гчк 35:22, Лев 18:7, Эзк 22:10

+ 49:5 Гчк 34:25-29

+ 49:7 Чөл 35:2, Ешу 19:9

+ 49:8 Йыл язгылары 28:4

+ 49:9 Аянлык 5:5, Чөл 23:24, Чөл 24:9

+ 49:10 Чөл 24:17

+ 49:13 Ешу 19:10-16

+ 49:16 Гчк 30:6

+ 49:17 Сер 18:27

+ 49:18 Зеб 118:166

+ 49:24 Зеб 22:1

+ 49:26 Кан 33:15, Хаб 3:6, Кан 33:13-17

+ 49:27 Сер 20:21, Сер 20:25

+ 49:31 Гчк 23:16-19, Гчк 35:29

* 50:11 Абелмисрайым – бу сөз мүсүрлилериң ясы диймеги аңладяр.

+ 50:13 Гчк 23:16

+ 50:23 Чөл 32:39

+ 50:24 Мср 3:16-17

+ 50:25 Мср 13:19

+ 1:4 Гчк 35:23-26

+ 1:5 Гчк 46:27

+ 1:8 Рес 7:18

+ 1:11 Гчк 15:13, Гчк 47:11

+ 2:1 Мср 6:20, Чөл 26:59

* 2:10 Еврейче Муса ве чыкардым сөзлериниң айдылышы меңзешдир.

* 2:18 Регувал – Регувалың бейлеки ады Йитро. Серет: Мср 3:1.

+ 2:18 Чөл 10:29

* 2:22 Еврейче Гершом ве гелмишек сөзлериниң айдылышы меңзешдир.

+ 2:24 Гчк 15:14, Гчк 46:4

+ 2:25 Сер 2:18, 1Шам 9:16

* 3:1 Хореп – бу Синай дагының бейлеки ады.

+ 3:1 1Пат 19:8

+ 3:5 Ешу 5:15

+ 3:6 Рес 7:32

+ 3:8 Кан 26:15

+ 3:9 1Шам 2:24-25

+ 3:12 Ешу 1:5, Сер 6:16

+ 3:14 Ёханна 8:58

* 3:15 Реб – еврейче Яхве. Бу сөз Мендирин диен сөзүң айдылышына меңзешдир. Сөзлүге серет.

+ 3:20 Мср 12:31

+ 3:21 Гчк 15:14

+ 4:10 Ерм 1:6

+ 4:11 Сүл 20:12

+ 4:19 Мср 2:15

+ 4:21 Ешу 11:20

+ 4:22 Ерм 31:9, Хош 11:1

+ 5:2 Эйп 21:15

+ 5:22 Ешу 7:7

+ 6:3 Гчк 17:1

+ 6:7 Эзк 20:5

+ 6:8 Гчк 15:18, Гчк 26:3, Гчк 35:12

+ 6:14 Гчк 46:8-11

+ 6:15 Гчк 46:10, Чөл 26:12-13

+ 6:16 Чөл 3:17, Йыл язгылары 6:16

+ 6:19 Чөл 26:57-58

+ 6:20 Чөл 26:59

+ 6:21 Чөл 16:1-35

+ 6:22 Лев 10:4

+ 6:23 Чөл 1:7, Чөл 2:3, Чөл 26:60-61

+ 6:24 Чөл 26:11, Йыл язгылары 6:22-23

+ 6:25 Чөл 25:7

+ 8:8 Мср 9:28, Мср 10:17

+ 8:26 Гчк 43:32, Гчк 46:34

+ 9:12 Зеб 104:25

+ 9:16 Рим 9:17

+ 9:23 Ешу 10:11, Аянлык 11:19, Аянлык 16:21

+ 9:27 Йыл язгылары 12:6

+ 9:28 Мср 8:8, Мср 10:17

+ 9:29 Мср 19:5, Кан 10:14, Зеб 23:1

+ 10:4 Амо 7:1, Аянлык 9:3

+ 10:16 Лук 15:18

+ 10:17 Мср 8:8, Мср 9:28

* 10:19 Гызыл деңиз – еврейче Гамыш деңзи.

+ 11:7 Мал 3:18

• 12:1 Лев 23:5-8, Чөл 28:16-25, Кан 16:1-8

* 12:2 Еврейлериң сененамасы боюнча йылың илкинҗи айы такмынан апрель айына габат гелйәр. Серет: Мср 13:4.

+ 12:6 Чөл 9:10-11

+ 12:12 Чөл 33:4

+ 12:22 Лев 14:6, Чөл 19:6, Чөл 19:18, Зеб 50:9

+ 12:26 Мср 13:14, Кан 6:20, Ешу 4:6

+ 12:35 Мср 11:2

+ 12:36 Гчк 15:14

+ 12:37 Чөл 11:21, Чөл 33:5

+ 12:40 Гчк 15:13, Рес 7:6, Гал 3:17

+ 12:46 Чөл 9:12, Ёханна 19:36

+ 12:49 Лев 19:34, Лев 24:22, Чөл 9:14, Чөл 15:15-16, Кан 10:19

+ 13:2 Мср 22:29, Мср 34:19, Лев 27:26, Чөл 3:13, Чөл 8:16, Чөл 18:15-17, Кан 15:19, Лук 2:23

+ 13:7 Лев 23:5-8

+ 13:9 Кан 6:8, Кан 11:18

+ 13:14 Мср 12:26, Кан 6:20

+ 13:17 Чөл 14:1-4

+ 13:19 Гчк 50:25

+ 13:20 Чөл 33:6

+ 13:21 Мср 40:34, Чөл 9:15, Чөл 10:34, Кан 1:33

+ 14:2 Чөл 33:7

+ 14:8 Чөл 33:3

+ 14:14 Кан 1:30, Кан 3:22, Ешу 23:3, Ешу 23:10, Нех 4:20

+ 14:21 Ешу 3:16, 2Пат 2:8

+ 14:29 Ешу 3:13-17

+ 15:1 Иша 12:5, Зеб 75:7

+ 15:2 Зеб 117:13, Иша 12:2

+ 15:3 Зеб 23:8

+ 15:6 Зеб 117:15

+ 15:8 Зеб 77:13, 2Шам 22:16

+ 15:11 Кан 3:24, Кан 33:26, 1Шам 2:2, 2Шам 7:22, 1Пат 8:23, Йыл язгылары 6:14, Зеб 85:8, Зеб 88:7-9, Иша 45:5-6, Ерм 10:6

+ 15:15 Чөл 14:14, Чөл 22:2-4, Ешу 2:9

+ 15:17 Зеб 77:54

+ 15:18 Зеб 9:37, Зеб 28:10, Зеб 145:10

+ 15:20 Мср 2:4-8, Чөл 12, Чөл 20:1, Чөл 26:59, Кан 24:9, Мик 6:4, Сер 11:34, Сер 21:21, 1Шам 18:6

+ 15:21 Зеб 75:7

+ 15:22 Гчк 16:7, Чөл 33:8

* 15:23 Мара – бу сөз аҗы диймеги аңладяр.

+ 15:26 Зеб 102:3

+ 15:27 Чөл 33:9

+ 16:1 Чөл 33:1

+ 16:3 Чөл 14:2, Чөл 20:3, Чөл 11:4-5

+ 16:7 Чөл 16:11

+ 16:13 Чөл 11:31, Чөл 11:7-9

* 16:16 Омер – бу еврейлериң агырлык өлчегидир. Бир омер такм. 2 кг деңдир.

+ 16:16 Мср 16:36

+ 16:18 2Кор 8:15

+ 16:23 Мср 20:8-11

* 16:31 Еврейче манна ве бу нәме? диен сөзлериң айдылышы меңзешдир. Серет: Мср 16:15.

+ 16:35 Чөл 14:33, Кан 8:2, Ешу 5:12

+ 17:1 Чөл 33:12, Чөл 33:14

+ 17:2 Чөл 20:3-5

+ 17:4 Чөл 14:10

* 17:6 Хореп – бу Синай дагының бейлеки ады.

+ 17:6 Чөл 20:7-11

* 17:7 Маса – бу сөз сынаг диймеги аңладяр.

* 17:7 Мериба – бу сөз дава диймеги аңладяр.

+ 17:8 Гчк 36:12, Чөл 13:30, Чөл 24:20, Кан 25:17-18, 1Шам 15:2

+ 17:14 1Шам 15:7-8

+ 18:1 Мср 3:1

* 18:3 Еврейче Гершом ве гелмишек сөзлериниң айдылышы меңзешдир.

* 18:4 Элигезер – еврейче бу ат Худайым мениң Медеткәрим диймеги аңладяр.

+ 18:11 Йыл язгылары 16:25

+ 18:18 Чөл 11:14, Кан 1:12

+ 18:21 Кан 16:18, Эзр 7:25

+ 18:25 Кан 1:15

+ 18:26 Кан 1:17

+ 19:2 Чөл 33:15

+ 19:4 Кан 32:11

+ 19:5 Кан 7:6, Кан 14:2, Кан 26:18, Зеб 134:4, Мал 3:17, Мср 9:29, Кан 10:14

+ 19:6 Кан 14:21, Ерм 2:3, 1Пет 2:5, 1Пет 2:9, Аянлык 1:6, Аянлык 5:10, Аянлык 20:6

+ 19:8 Мср 24:3

+ 19:10 Чөл 11:18

+ 19:13 Евр 12:20

+ 19:21 1Шам 6:19

+ 19:22 Лев 10:1-3

• 20:1 Кан 5:6-21

+ 20:2 Лев 26:13

+ 20:3 Кан 32:39, 2Пат 17:35, Зеб 80:10

+ 20:4 Лев 19:4, Лев 26:1, Кан 27:15

+ 20:5 Мср 34:14, Кан 4:24, Кан 6:15, Ешу 24:19, Нах 1:2, Мср 34:7, Чөл 14:18

+ 20:6 Кан 5:10, Кан 7:9

+ 20:7 Лев 19:12, Лев 24:10-16

+ 20:8 Гчк 2:2, Мср 31:14-17, Лев 19:30, Лев 23:3, Лев 26:2, Чөл 15:32-36, Мар 2:27-28, Лук 13:14

+ 20:12 Лев 19:3, Кан 27:16, Мат 15:4, Мат 19:19, Мар 7:10, Мар 10:19, Лук 18:20, Эфе 6:2

+ 20:13 Гчк 9:6, Лев 24:17, Мат 5:21, Мат 19:18, Мар 10:19, Лук 18:20, Рим 13:9, Якуп 2:11

+ 20:14 Лев 18:20, Лев 20:10, Кан 22:22, Сүл 6:32, Мат 5:27, Рим 13:9

+ 20:15 Лев 19:11, Мат 19:18, Рим 13:9

+ 20:16 Мср 23:1, Кан 19:16-20, Сүл 19:5, Мат 19:18

+ 20:17 Ерм 5:8, Мат 5:28, Лук 12:15, Рим 7:7, Рим 13:9

+ 20:19 Кан 5:27, Евр 12:19

+ 20:25 Кан 27:5-6, Ешу 8:31

+ 21:2 Лев 25:39-40, Кан 15:12, Ерм 34:14

+ 21:6 Кан 15:16-17

+ 21:10 1Кор 7:3

+ 21:12 Гчк 9:6, Лев 24:17, Чөл 35:31

+ 21:13 Кан 19:4-5, Чөл 35:11, Чөл 35:22, Ешу 20:3

+ 21:14 1Пат 2:28-34

+ 21:16 Кан 24:7

+ 21:17 Лев 20:9, Сүл 20:20, Мат 15:4, Мар 7:10

+ 21:25 Лев 24:19-20, Кан 19:21, Мат 5:38

+ 21:28 Гчк 9:5

+ 21:30 Чөл 35:31

* 21:32 Алтмыш бәш мысгал – еврейче отуз шекел. Бу такм. 330 гр деңдир.

+ 21:34 Лев 24:18

+ 22:1 2Шам 12:6

+ 22:4 Сүл 6:31

+ 22:11 1Пат 8:31, Йыл язгылары 6:20, Евр 6:16

+ 22:16 Кан 22:28-29

+ 22:18 Лев 19:31, Лев 20:27, Кан 18:10-12

+ 22:19 Лев 18:23, Лев 20:15, Кан 27:21

+ 22:21 Мср 23:9, Лев 19:33, Кан 24:17

+ 22:22 Кан 27:19, Иша 1:17

+ 22:24 Зеб 108:9

+ 22:25 Лев 25:35-37, Кан 23:19, Нех 5:7

+ 22:26 Кан 24:13

+ 22:28 1Пат 21:10, Рес 23:5

+ 22:29 Мср 13:2, Мср 13:11-16

+ 22:30 Лев 22:27

+ 22:31 Лев 7:24, Лев 22:8

+ 23:1 Мср 20:16

+ 23:3 Лев 19:15

+ 23:4 Кан 22:1

+ 23:6 Мср 22:21-22, Сүл 22:22

+ 23:7 Лев 19:16, Кан 27:25, 1Пат 21:1-11, Сүл 17:15, Сүл 24:24, Иша 5:23

+ 23:8 Кан 16:19, 1Шам 8:3

+ 23:9 Мср 22:21

+ 23:11 Лев 25:2-7

+ 23:12 Мср 20:9-10

+ 23:13 Ешу 23:7, Зеб 15:4, Хош 2:17, Зак 13:2

+ 23:14 Чөл 28:16-31, Кан 16:1-17

+ 23:15 Мср 12:15, Мср 34:20

+ 23:16 Мср 34:22, Кан 16:9, Лев 23:33-43, Чөл 29:12-39, Кан 16:13-15, Кан 31:10-11

+ 23:17 Мср 34:23

+ 23:19 Мср 34:26, Кан 26:2, Мср 34:26, Лев 22:28, Кан 14:21, Кан 22:6

+ 23:20 Мср 14:9, Мал 3:1, Мат 11:10, Мар 1:2, Лук 7:27

+ 23:22 Гчк 12:3, Кан 30:7

+ 23:23 Мср 33:2, Кан 7:1, Ешу 3:10

+ 23:24 Мср 20:5, Чөл 33:52

+ 23:25 Кан 7:15

+ 23:26 Кан 7:14

+ 23:27 Кан 2:25, Кан 28:7, Ешу 2:9

+ 23:28 Кан 7:20, Ешу 24:12

+ 23:29 Кан 7:22

+ 23:31 Гчк 15:18, Чөл 34:1-12, Кан 11:24, Ешу 1:4, Зеб 71:8

+ 23:33 Мср 34:12, Кан 7:16, Ешу 23:12-13, Сер 2:3, Зеб 105:36

+ 24:1 Мср 6:23, Чөл 11:16

+ 24:3 Мср 19:8

+ 24:8 Зак 9:11, Мар 14:24, Евр 9:20

+ 24:10 Гчк 32:30, Мср 33:20, Ёханна 1:18, Эзк 1:26

+ 24:12 1Пат 19:11, Мср 31:18

+ 24:13 Чөл 11:28, Чөл 14:6, Чөл 27:18

+ 24:17 Мср 24:1, Кан 4:24, Евр 12:29

+ 24:18 Мср 34:28, 1Пат 19:8

• 25:1 Мср 35:4-9

* 25:7 Эфот – баш руханының еңсиз үстки гейими. Сөзлүге серет.

+ 25:8 Лев 26:11-12, 1Пат 6:13, Эзк 37:27

• 25:10 Мср 37:1-9

+ 25:10 Кан 10:1

* 25:18 Керуп – перишделериң бир гөрнүши. Сөзлүге серет.

+ 25:21 1Пат 8:9

+ 25:22 Лев 16:2, Чөл 7:89, Чөл 17:4

• 25:23 Мср 37:10-16

+ 25:30 Лев 24:5-9

• 25:31 Мср 37:17-24

* 25:39 Бир ярым батман – еврейче бир киккар. Бу такм. 34 кг деңдир.

+ 25:40 Йыл язгылары 28:19

• 26:1 Мср 36:8-19

+ 26:14 Мср 25:5

• 26:15 Мср 36:20-34

• 26:31 Мср 36:35-38

+ 26:31 Лев 16:2, Йыл язгылары 3:14, Мат 27:51, Евр 9:3

+ 26:33 1Пат 6:16, Йыл язгылары 3:8, Мар 15:38

• 27:1 Мср 38:1-7

+ 27:2 1Пат 1:50, 1Пат 2:28

+ 27:3 1Пат 7:40, Йыл язгылары 4:11

• 27:9 Мср 38:9-20

• 27:20 Лев 24:1-4

+ 27:21 Мср 33:7

• 28:6 Мср 39:1-7

• 28:15 Мср 39:8-21

+ 28:17 Эзк 28:13, Аянлык 21:19-20

* 28:30 Урым ве Туммым – Худайың ислегини билмек үчин руханылар тарапындан уланылан ики саны даш. Сөзлүге серет.

+ 28:30 Лев 8:8, Чөл 27:21, Кан 33:8, 1Шам 28:6, Эзр 2:63, Нех 7:65

• 28:31 Мср 39:22-31

+ 28:36 Зак 14:20

+ 28:38 Чөл 18:1

+ 28:39 Лев 16:4, Эзк 44:18

• 29:1 Лев 8

+ 29:2 Лев 2:4

+ 29:7 Мср 30:30

+ 29:12 Мср 27:2

+ 29:13 Лев 3:3-4

+ 29:14 Лев 4:11-12, Лев 16:27

+ 29:18 Лев 1:9

+ 29:25 Мср 29:18

+ 29:29 Чөл 20:26

+ 29:33 Лев 22:10

+ 29:36 Мср 30:26

+ 29:37 Мср 30:29, Лев 6:18

• 29:38 Чөл 28:1-8

* 29:40 Бир окара – еврейче эфаның ондан бири. Бу такм. 2 кг деңдир.

* 29:40 Бир күйзе – еврейче хиниң дөртден бири. Бу такм. 1 литре деңдир.

+ 29:41 Мср 29:18

+ 29:45 Мср 25:8

• 30:1 Мср 37:25-28

+ 30:2 Мср 27:2

+ 30:6 1Пат 6:22

+ 30:9 Лев 10:1

+ 30:10 Лев 16:34

+ 30:12 Мср 38:25, Чөл 1:2-4, 2Шам 24:15

* 30:13 Ики мысгал – еврейче йигрими гера. Бу такм. 10 гр деңдир.

+ 30:13 Лев 27:25, Чөл 3:47, Чөл 18:16, Эзк 45:12, Нех 10:32

+ 30:16 Чөл 31:54

• 30:17 Мср 40:30-32

+ 30:18 Мср 38:8

* 30:23 Ярым пут – еврейче бәш йүз шекел. Бу такм. 6 кг деңдир.

* 30:23 Чәръек пут – еврейче ики йүз элли шекел. Бу такм. 3 кг деңдир.

* 30:24 Дөрт күйзе – еврейче бир хин. Бу такм. 4 литре деңдир.

+ 30:25 Мср 37:29

+ 30:28 Лев 8:10-11

+ 30:29 Мср 29:37, Лев 6:18

+ 30:30 Мср 29:7, Лев 8:10

+ 30:35 Мср 37:29

• 31:1 Мср 35:30-35

+ 31:3 1Пат 7:14

• 31:12 Мср 20:8-11

+ 31:14 Мср 35:2, Чөл 15:32-36

+ 31:17 Гчк 2:22, Мср 20:8-11

+ 31:18 Мср 24:12

• 32:1 Кан 9:11-19

+ 32:1 Мср 24:18, Рес 7:40

+ 32:2 Сер 8:24-27

+ 32:4 1Пат 12:28

+ 32:6 1Кор 10:7

+ 32:9 Кан 10:16

+ 32:10 Чөл 14:12

+ 32:11 Дан 9:15

+ 32:13 Гчк 22:16-17, Гчк 26:4

+ 32:14 Чөл 14:20, 2Шам 24:16, Ерм 18:8, Юнс 3:10

+ 32:20 Кан 9:21

+ 32:25 Сүл 29:18

+ 32:27 Кан 13:6-9

+ 32:33 Эзк 18:4, Эзк 18:20

+ 33:2 Мср 23:23

+ 33:3 Мср 3:8

+ 33:5 Чөл 16:21

* 33:6 Хореп – бу Синай дагының бейлеки ады.

+ 33:7 Мср 27:21

+ 33:16 Мср 19:5, Чөл 23:9

+ 33:19 Рим 9:15

+ 33:20 Гчк 32:30, Иша 6:5, Ёханна 1:18

• 34:1 Кан 10:1-4

+ 34:2 1Пат 19:11

+ 34:3 Мср 19:12-13

+ 34:6 Чөл 14:17-18, Йыл язгылары 30:9, Нех 9:17, Зеб 85:15, Зеб 102:8, Зеб 110:4, Зеб 111:4, Зеб 114:5, Зеб 144:8, Ёвл 2:13, Юнс 4:3

+ 34:7 Мср 20:5-6, Кан 5:9

+ 34:12 Мср 23:33

+ 34:13 Мср 23:24, Кан 7:5

+ 34:14 Мср 20:5

+ 34:15 Чөл 25:2

+ 34:16 Кан 7:3-4, Сер 3:6, 1Пат 11:2-4, 1Пат 16:31

+ 34:17 Мср 20:4

+ 34:18 Мср 12:14, Лев 23:6

+ 34:19 Мср 13:2, Мср 13:11-16

+ 34:20 Мср 23:15

+ 34:21 Мср 20:8-11

+ 34:23 Мср 23:17

+ 34:25 Мср 23:18, Кан 16:4

+ 34:26 Мср 23:19, Лев 22:28, Кан 14:21

+ 34:28 Мср 24:18

+ 34:29 2Кор 3:7-18

+ 34:34 2Кор 3:16

+ 34:35 2Кор 3:7-18

+ 35:2 Мср 20:8-11, Мср 31:14

• 35:4 Мср 25:1-7

+ 35:7 Мср 25:5

+ 35:23 Мср 25:5

• 35:30 Мср 31:1-6

• 36:8 Мср 26

+ 36:19 Мср 25:5

• 37:1 Мср 25:10-20

+ 37:1 Кан 10:3

• 37:10 Мср 25:23-29

• 37:17 Мср 25:31-39

* 37:24 Бир ярым батман – еврейче бир киккар. Бу такм. 34 кг деңдир.

• 37:25 Мср 30:1-5

+ 37:29 Мср 30:22-25, Мср 30:34-38

• 38:1 Мср 27:1-8

+ 38:8 Мср 30:18

• 38:9 Мср 27:9-19

+ 38:21 Рес 7:44, Аянлык 15:5

* 38:24 Кырк докуз батман ве ярым пут – еврейче йигрими докуз киккар ве еди йүз отуз шекел. Бу такм. 1 тонна деңдир.

* 38:25 Йүз етмиш батман ве ярым чувал – еврейче йүз киккар ве бир мүң еди йүз етмиш бәш шекел. Бу такм. 3420 кг деңдир.

+ 38:25 Мср 30:12

* 38:26 Бир мысгал – еврейче бир бека, ягны ярым шекел. Бир бека такм. 6 гр деңдир.

+ 38:26 Чөл 1:46, Чөл 2:32, Чөл 26:51

* 38:27 Йүз етмиш батман – еврейче йүз киккар. Бу такм. 3400 кг деңдир.

* 38:27 Бир битин ондан еди батман – еврейче бир киккар. Бу такм. 34 кг деңдир.

* 38:28 Ярым чувал – еврейче бир мүң еди йүз етмиш бәш шекел. Бу такм. 20 кг деңдир.

* 38:29 Йүз йигрими батман – еврейче етмиш киккар билен ики мүң дөрт йүз шекел. Бу такм. 2,4 тонна деңдир.

• 39:1 Мср 28:6-43

+ 39:34 Мср 25:5

+ 40:20 1Пат 8:9

+ 40:34 Мср 13:21, Аянлык 15:8

+ 40:36 Чөл 9:17-22

+ 1:2 Лев 6:8-13

+ 1:9 Мср 29:18

+ 1:13 Лев 1:9

+ 1:14 Лев 5:7, Лев 12:8, Лев 14:4, Лев 15:14, Лев 15:29, Чөл 6:10

+ 1:17 Гчк 15:10, Лев 1:9

+ 2:1 Лев 6:14-18, Чөл 15:4-9

+ 2:2 Лев 1:9

+ 2:3 Лев 7:10, Лев 10:13

+ 2:4 Мср 29:2

+ 2:5 Лев 6:21

+ 2:9 Лев 1:9

+ 2:11 Лев 6:17

+ 2:12 Мср 23:19

+ 2:13 Чөл 18:19, Йыл язгылары 13:5

+ 2:14 Лев 23:14

+ 2:16 Лев 2:1, Лев 1:9

+ 3:1 Лев 7:11-21, Лев 7:29-34

+ 3:5 Лев 1:9

+ 3:11 Лев 1:9, Лев 21:6, Чөл 28:2, Эзк 44:7

+ 3:16 Лев 1:9, Лев 7:23

+ 3:17 Гчк 9:4, Лев 7:26, Лев 17:10, Кан 12:23-24, Рес 15:20, Рес 15:29

+ 4:2 Лев 5:15, Чөл 15:22-29

+ 4:7 Мср 30:1-2

+ 4:11 Мср 29:14, Лев 6:11, Лев 9:11, Лев 16:27, Чөл 19:3, Чөл 19:5

+ 4:13 Чөл 15:24-25

+ 4:17 Чөл 19:4

+ 4:27 Чөл 15:27

+ 4:31 Лев 1:9

+ 5:2 Лев 11

+ 5:3 Лев 12

+ 5:4 Сер 11:30, Сер 11:35, 1Шам 14:24, 1Шам 14:29, Ваг 5:4

+ 5:7 Лев 1:14, Лев 12:8

+ 5:11 Чөл 5:15

+ 5:13 Лев 2:3

+ 5:15 Лев 4:2, Лев 4:27, Чөл 15:22-29

+ 5:16 Лев 6:5, Лев 22:14, Лев 27:13, Лев 27:15, Лев 27:27, Лев 27:31, Чөл 5:7

+ 6:2 Мср 23:4, Лев 19:11

+ 6:5 Чөл 5:7

+ 6:9 Лев 1:2-17

+ 6:10 Мср 28:39-43

+ 6:11 Лев 4:2

+ 6:12 Нех 10:34

+ 6:14 Лев 2

+ 6:17 Лев 2:11

+ 6:18 Мср 29:37, Лев 6:18

+ 6:21 Лев 2:5, Лев 1:9

+ 6:22 Мср 29:23-25

+ 6:25 Лев 4

+ 6:28 Лев 11:32, Лев 15:12

+ 6:30 Лев 16:27

+ 7:1 Лев 5:14

+ 7:7 Лев 14:13

+ 7:9 Лев 2:4-5

+ 7:10 Лев 2:3

+ 7:11 Лев 3

+ 7:12 Лев 2:4, Чөл 6:15

+ 7:15 Лев 22:29-30

+ 7:16 Лев 19:5-8

+ 7:20 Лев 22:3

+ 7:23 Лев 3:16-17

+ 7:24 Лев 17:15

+ 7:26 Гчк 9:4, Лев 3:17, Лев 7:26, Лев 17:10-11, Лев 17:14, Кан 12:23-24, Рес 15:20, Рес 15:29

+ 7:31 Чөл 6:20

• 8:1 Мср 29:1-36

* 8:8 Урым ве Туммым – Худайың ислегини билмек үчин руханылар тарапындан уланылан ики саны даш. Сөзлүге серет.

+ 8:8 Мср 28:30

+ 8:9 Мср 28:36

+ 8:10 Мср 30:26-29, Чөл 7:1

+ 8:12 Мср 30:30

+ 8:15 Мср 27:2

+ 8:16 Лев 3:3-4

+ 8:17 Лев 4:11-12

+ 8:21 Лев 1:9

+ 8:23 Лев 14:14-17

+ 9:11 Лев 4:11-12, Чөл 19:5

+ 9:23 Чөл 6:22-27

+ 9:24 Сер 6:21, 1Пат 18:38, Йыл язгылары 21:26, Йыл язгылары 7:1

+ 10:1 Мср 6:23, Мср 30:9

+ 10:2 Чөл 11:1, Чөл 16:35, Чөл 3:4, Чөл 26:61

+ 10:3 Мср 19:22

+ 10:4 Мср 6:18, Мср 6:22

+ 10:6 Лев 21:10

+ 10:7 Лев 21:10

+ 10:9 Эзк 44:21

+ 10:10 Лев 11:47

+ 10:13 Лев 2:3

+ 10:16 Лев 9:3, Лев 9:15

+ 10:18 Лев 6:26

• 11:1 Кан 14:3-20

+ 11:2 Мар 7:19, Рес 10:12-15, Рим 14:14

+ 11:22 Мар 1:6

+ 11:25 Лев 13:6, Лев 13:34, Лев 14:8, Лев 14:9, Лев 14:47, Лев 15:5, Лев 16:26, Лев 16:28, Лев 17:15, Чөл 19:10, Чөл 31:24

+ 11:32 Лев 15:12, Чөл 19:15

+ 11:33 Лев 6:28, Лев 15:12

+ 11:39 Лев 17:15, Лев 22:8, Кан 14:21

+ 11:44 Лев 19:2, Лев 20:7, Лев 20:26, Лев 21:8, 1Пет 1:16, Евр 12:10

+ 11:47 Лев 10:10, Эзк 44:23

+ 12:2 Лев 15:19

+ 12:3 Гчк 17:12

+ 12:4 Лук 2:22

+ 12:8 Лев 1:14, Лук 2:24

+ 13:3 Чөл 12:10, 2Пат 5:1, 2Пат 15:5, Йыл язгылары 26:20

+ 13:6 Лев 11:25

+ 13:34 Лев 11:25, Лев 13:6

+ 13:46 Чөл 5:2, Чөл 12:14, Лук 17:12

+ 14:2 Мат 8:4, Мар 1:44, Лук 5:14, Лук 17:14

+ 14:4 Лев 1:14, Чөл 19:6, Мср 12:22

+ 14:7 2Пат 5:10, Лев 16:22

+ 14:8 Лев 11:25

+ 14:13 Лев 7:7

+ 14:14 Лев 8:23

+ 14:25 Лев 8:23

+ 14:47 Лев 11:25

+ 14:49 Лев 14:4

+ 14:56 Лев 10:10

+ 15:5 Лев 11:25

+ 15:12 Лев 6:28, Лев 11:32

+ 15:14 Лев 1:14

+ 15:16 Кан 23:10

+ 15:19 Лев 12:2

+ 15:24 Лев 18:19

+ 15:25 Лев 11:47, Мат 9:20, Мар 5:25, Лук 8:43

+ 15:29 Лев 1:14

+ 15:31 Чөл 5:3, Чөл 19:13, Чөл 19:20, Ерм 7:30, Эзк 5:11, Эзк 23:38

+ 16:1 Лев 10:2

+ 16:2 Мср 26:31, Мср 30:10, Мат 27:51, Евр 6:19, Евр 9:3, Мср 25:22

+ 16:4 Мср 28:39-43, Эзк 44:18

+ 16:13 Мср 25:21-22

+ 16:18 Мср 30:10

+ 16:22 Лев 14:7

+ 16:23 Лев 6:11

+ 16:26 Лев 11:25

+ 16:27 Мср 29:14, Лев 4:11-12, Лев 6:30, Лев 9:11, Чөл 19:5, Евр 13:11

* 16:29 Еврейлериң сененамасы боюнча единҗи ай такмынан сентябрь айына габат гелйәр.

+ 16:29 Лев 23:27-32, Чөл 29:7-11

+ 16:32 Мср 29:30

+ 17:5 Кан 12:15-20

+ 17:6 Гчк 8:21, Лев 1:9

+ 17:7 Йыл язгылары 11:15

+ 17:9 Кан 12:20

+ 17:10 Гчк 9:4-6, Лев 3:17

+ 17:11 Евр 9:22

+ 17:13 Кан 12:16, Кан 12:24

+ 17:15 Лев 11:25, Лев 11:40

• 18:1 Лев 20:11-22

+ 18:3 Эзк 20:7-8, Эзк 23:8

+ 18:5 Кан 4:1, Кан 32:47, Нех 9:29, Сүл 4:4, Эзк 18:9, Эзк 20:11, Рим 8:13, Рим 10:5, Гал 3:12

+ 18:8 Кан 22:30

+ 18:9 Кан 27:22, 2Шам 13:12

+ 18:15 Гчк 38:26

+ 18:16 Мат 14:4, Мар 6:18

+ 18:17 Кан 27:23

+ 18:18 Гчк 29:30, Гчк 30:15

+ 18:19 Лев 15:24

+ 18:20 Мср 20:14

+ 18:22 Гчк 19:5, Сер 19:22, Рим 1:27

+ 18:23 Мср 22:19

+ 18:25 Чөл 35:34, Ерм 2:7, Эзк 36:17

+ 19:2 Лев 11:44, Ешу 24:19, 1Пет 1:16

+ 19:3 Мср 20:8-12

+ 19:4 Мср 20:3-5, Кан 5:8

+ 19:5 Лев 7:16-18

+ 19:9 Лев 23:22, Кан 24:19, Рут 2:1-2

+ 19:10 Рут 2:1, Рут 2:15

+ 19:11 Мср 20:15, Лев 6:2-3, Эфе 4:25, Кол 3:9

+ 19:12 Мср 20:7, Кан 5:11, Мал 3:5

+ 19:13 Кан 24:14-15, Рим 13:8

+ 19:15 Мср 23:2-3, Кан 1:17

* 19:16 Адалатсыз хөкүм зерарлы… дурсун – я-да илдешиң җанына каст этсе, бипарх гарама.

+ 19:16 Мср 23:1, Мср 23:7, Кан 27:25, 1Пат 21:1-11

+ 19:17 Мат 18:15, Лук 17:3

+ 19:18 Сүл 20:22, 1Шам 20:17, Мат 5:43, Мат 19:19, Мат 22:39, Мар 12:31, Лук 10:27, Якуп 2:8, Рим 13:9, Гал 5:14

+ 19:19 Кан 22:9

+ 19:26 Гчк 9:4, Лев 3:17, Лев 7:26, Лев 17:10, Кан 12:23-24, Рес 15:20, Рес 15:29, Кан 18:10

+ 19:27 Лев 21:5

+ 19:28 Лев 21:5, Кан 14:1

+ 19:29 Кан 23:17

+ 19:30 Лев 26:2

+ 19:31 Мср 22:18, Кан 18:11, 1Шам 28:7

+ 19:32 Сүл 20:29

+ 19:33 Мср 22:21

+ 19:34 Мср 12:49, Лев 24:22, Чөл 15:16, Кан 10:19

+ 19:36 Кан 25:13, Сүл 11:1, Сүл 20:10, Эзк 45:10

+ 20:2 Лев 18:21

+ 20:3 Лев 17:10, Эзк 5:11

+ 20:4 Кан 17:2-5

+ 20:6 Лев 19:31

+ 20:7 Лев 11:44

+ 20:9 Мср 21:17

+ 20:10 Мср 20:14, Лев 18:20, Кан 22:22, Ёханна 8:5

+ 20:11 Лев 18:7-16, Кан 22:30, Гчк 35:22

+ 20:12 Гчк 38:26

+ 20:13 Лев 18:22, Рим 1:27

+ 20:14 Лев 18:17, Кан 27:23

+ 20:15 Мср 22:19

+ 20:17 Лев 18:9, 2Шам 13:12

+ 20:18 Лев 15:24, Лев 18:19

+ 20:19 Лев 18:12-13

+ 20:20 Лев 18:14

+ 20:21 Лев 18:16, Мат 14:4, Мар 6:18

+ 20:24 Мср 3:17

+ 20:25 Лев 11:2-47, Кан 14:4-20

+ 20:26 Лев 11:44

+ 20:27 Лев 19:31, Мср 22:18

+ 21:1 Эзк 44:25

+ 21:5 Лев 19:27

+ 21:6 Лев 3:11

+ 21:7 Эзк 44:22

+ 21:8 Лев 11:44

+ 21:9 Гчк 38:24

+ 21:10 Лев 10:6, Эзк 24:17

+ 21:11 Чөл 19:14

+ 21:12 Лев 10:7

+ 21:14 Эзк 44:22

+ 21:18 Кан 23:1

+ 22:3 Лев 7:20-21

+ 22:4 Лев 13:3, Лев 15:2, Чөл 19:11

+ 22:8 Мср 22:31, Лев 11:40, Лев 17:15

+ 22:10 Мср 29:33

+ 22:11 Чөл 18:11

+ 22:14 Лев 6:5

+ 22:20 Кан 15:21, Кан 17:1, Мал 1:8, Мал 1:14

+ 22:27 Мср 22:30

+ 22:28 Мср 23:19, Кан 22:6

+ 22:29 Лев 7:12

+ 22:30 Лев 7:12-15

+ 22:33 Чөл 15:41

+ 23:3 Мср 20:8, Мср 35:2

+ 23:5 Мср 12:1-13

+ 23:8 Мср 12:14-20, Мср 13:3-7

+ 23:10 Мср 23:19, Мср 34:26, Чөл 15:20, Кан 26:2

* 23:13 Бир күйзе – еврейче хиниң дөртден бири. Бу такм. 1 литре деңдир.

+ 23:15 Мср 23:16, Мср 34:22, Кан 16:9

+ 23:22 Лев 19:9, Кан 24:19, Рут 2:1, Рут 2:15

+ 23:24 Чөл 29:1-6

+ 23:27 Лев 16:29-31, Чөл 29:7-11

+ 23:34 Чөл 29:12-39, Кан 16:13-15

+ 23:39 Мср 23:16

+ 23:40 Нех 8:14-16

+ 24:2 Мср 25:31, Мср 27:20-21

+ 24:6 Мср 25:30

+ 24:9 1Шам 21:6, Мат 12:4

+ 24:12 Чөл 15:34

+ 24:14 Чөл 15:35-36

+ 24:15 Мср 20:7, Кан 5:11

+ 24:16 1Пат 21:10

+ 24:17 Гчк 9:6, Мср 21:12, Чөл 35:31

+ 24:18 Мср 21:33, Мср 21:34

+ 24:19 Мср 21:23-25, Кан 19:21, Сер 1:7, Мат 5:38

+ 24:22 Мср 12:49, Лев 19:34, Чөл 15:16, Кан 10:19

• 25:1 Мср 23:10-11

+ 25:3 Лев 26:34-35

+ 25:9 Лев 23:27

+ 25:15 Лев 27:17-24

+ 25:21 Кан 28:8

+ 25:23 Йыл язгылары 29:15

+ 25:25 Рут 3:9, Рут 4:3-6, Чөл 27:11, Ерм 32:7

+ 25:28 Лев 27:19-21

+ 25:32 Чөл 35:2, Ешу 21:1-40

+ 25:35 1 Ёханна 3:17

+ 25:36 Мср 22:25-27, Кан 15:7-8

+ 25:39 2Пат 4:1, Нех 5:5, Мат 18:25, Кан 24:14

+ 25:40 Мср 21:2, Кан 15:12

+ 25:42 1Кор 7:23

+ 25:43 Эфе 6:9

+ 25:47 Нех 5:5

+ 25:48 Нех 5:8

+ 25:54 Мср 21:2, Кан 15:12

• 26:1 Кан 11:13-15, Кан 28:1-14

+ 26:1 Мср 20:4-5, Мср 23:24

+ 26:2 Лев 19:30

+ 26:4 Кан 11:14, Кан 28:12, Эзк 34:27, Зеб 66:7, Зеб 84:13

+ 26:6 Ерм 30:10, Ерм 46:27, Эзк 39:26, Мик 4:4, Эзк 34:25

+ 26:8 Кан 32:30, Ешу 23:10, Йыл язгылары 24:24, Иша 30:17

+ 26:11 Эзк 37:26

+ 26:12 Ерм 30:22, Эзк 11:20, Зак 13:9, Аянлык 21:3

+ 26:13 Мср 20:2, Кан 5:6

• 26:14 Кан 28:15-68

+ 26:16 Кан 28:22, 1Пат 8:37, Йыл язгылары 6:28, Сер 6:4, Ерм 5:17, Мик 6:15

+ 26:17 Сер 2:14, 1Пат 8:33, Ешу 7:4, Сүл 28:1

+ 26:21 Гчк 4:15, Зеб 78:12

+ 26:22 Кан 32:24

+ 26:26 Иша 3:1, Эзк 4:16, Эзк 5:16, Эзк 14:13, Иша 9:20, Мик 6:14, Хаг 1:6

+ 26:29 Кан 28:53, 2Пат 6:29, Агы 4:10, Ерм 19:9, Эзк 5:10

+ 26:30 2Пат 23:20, Йыл язгылары 34:5, Эзк 6:5

+ 26:31 2Пат 25:9

+ 26:32 Кан 29:24, 1Пат 9:8, Ерм 18:16

+ 26:33 Кан 4:27, Кан 28:64, Нех 1:8, Ерм 9:16, Эзк 12:15, Зак 7:14

+ 26:34 Мср 23:10-11, Лев 25:2-7, Йыл язгылары 36:21

+ 26:37 Ерм 46:16, Ешу 7:12, Сер 2:14

+ 26:40 1Пат 8:47, Йыл язгылары 6:37, Нех 9:2, Дан 9:4-5

+ 27:2 Чөл 30, Сер 11:30, 1Шам 1:11, 1Шам 1:28

* 27:3 Бир йүз мысгал – еврейче элли шекел. Бу такм. 600 гр деңдир.

* 27:4 Етмиш мысгал – еврейче отуз шекел. Бу такм. 340 гр деңдир.

* 27:5 Кырк бәш мысгал – еврейче йигрими шекел. Бу такм. 230 гр деңдир.

* 27:5 Йигрими ики мысгал – еврейче он шекел. Бу такм. 115 гр деңдир.

* 27:6 Он бир мысгал – еврейче бәш шекел. Бу такм. 57 гр деңдир.

* 27:6 Еди мысгал – еврейче үч шекел. Бу такм. 34 гр деңдир.

* 27:7 Отуз бәш мысгал – еврейче он бәш шекел. Бу такм. 170 гр деңдир.

+ 27:13 Лев 6:5

+ 27:17 Лев 25:15

+ 27:20 Лев 25:28

+ 27:21 Чөл 18:14

* 27:25 Ики мысгал – еврейче йигрими гера. Бу такм. 10 гр деңдир.

+ 27:25 Мср 30:13

+ 27:26 Мср 13:2, Мср 13:11-16

+ 27:27 Лев 6:5

+ 27:29 Чөл 21:2, Сер 11:35

+ 27:30 Чөл 18:21, Кан 14:22

+ 27:31 Лев 6:5

+ 1:1 Мср 19:1, Мср 25:22

+ 1:2 Мср 30:12-14, Мср 38:26, Чөл 26:2, 2Шам 24:1, Йыл язгылары 21:2

+ 1:5 Чөл 7:30

+ 1:6 Чөл 7:36

+ 1:7 Мср 6:23, Рут 4:20, Йыл язгылары 2:10

+ 1:8 Чөл 7:18

+ 1:9 Чөл 7:24

+ 1:10 Чөл 7:48

+ 1:11 Чөл 7:60

+ 1:12 Чөл 7:66

+ 1:13 Чөл 7:72

+ 1:14 Чөл 7:42

+ 1:15 Чөл 7:78

+ 1:21 Чөл 26:7

+ 1:23 Чөл 26:14

+ 1:25 Чөл 26:18

+ 1:27 Чөл 26:22

+ 1:29 Чөл 26:25

+ 1:31 Чөл 1:27

+ 1:33 Чөл 26:37

+ 1:35 Чөл 26:34

+ 1:37 Чөл 26:41

+ 1:39 Чөл 26:43

+ 1:41 Чөл 26:47

+ 1:43 Чөл 26:50

+ 1:46 Мср 38:26, Чөл 26:51

+ 1:53 Чөл 8:19, Чөл 16:46, Чөл 18:5, Йыл язгылары 9:27

+ 2:3 Чөл 1:7

+ 2:9 Чөл 10:14

+ 2:16 Чөл 10:18-20

+ 2:17 Чөл 10:17, Чөл 10:21

+ 2:24 Чөл 10:22-24

+ 2:31 Чөл 10:25-27

+ 2:32 Мср 38:26, Чөл 1:46, Чөл 26:51

+ 2:33 Чөл 1:47-53

+ 3:2 Мср 6:23

+ 3:4 Лев 10:2, Йыл язгылары 24:2

+ 3:6 Чөл 18:2

+ 3:9 Чөл 8:19, Чөл 18:6

+ 3:10 Чөл 16:40, Йыл язгылары 26:18

+ 3:13 Мср 13:2, Мср 13:11-16

+ 3:17 Гчк 46:11, Мср 6:16-19, Мср 10:2

+ 3:18 Йыл язгылары 6:17, Йыл язгылары 23:7

+ 3:19 Йыл язгылары 6:2, Йыл язгылары 6:18, Йыл язгылары 23:12

+ 3:20 Йыл язгылары 6:19, Йыл язгылары 23:21

+ 3:23 Чөл 1:53

+ 3:25 Чөл 4:24-26

+ 3:27 Йыл язгылары 26:23

+ 3:31 Чөл 4:4, Чөл 4:15

+ 3:32 Чөл 4:16

+ 3:36 Чөл 4:31-32

+ 3:39 Чөл 26:62

* 3:47 Ики мысгал – еврейче йигрими гера. Бу такм. 10 гр деңдир.

+ 3:47 Мср 13:13, Чөл 18:15-16, Мср 30:13

* 3:50 Бир пут – еврейче бир мүң үч йүз алтмыш бәш шекел. Бу такм. 15,5 кг деңдир.

+ 4:3 Чөл 8:24-25, Йыл язгылары 23:3, Йыл язгылары 23:24, Йыл язгылары 23:27

+ 4:6 Мср 25:5

+ 4:15 2Шам 6:6-7, Йыл язгылары 13:9-10

+ 4:16 Чөл 3:32

+ 4:20 1Шам 6:19

+ 4:24 Чөл 3:25-26

+ 4:31 Чөл 3:36-37

+ 5:2 Лев 13:3, Лев 15:2, Лев 13:46

+ 5:3 Лев 15:31

+ 5:6 Лев 6:2-3

+ 5:7 Лев 5:5, Лев 6:5

+ 5:13 Мср 20:14, Лев 18:20

+ 5:15 Лев 5:11

+ 5:22 Зеб 108:18

+ 6:2 Сер 13:5, Амо 2:11-12

+ 6:5 Эзк 44:20

+ 6:6 Лев 21:11

+ 6:10 Лев 1:14, Лев 5:7

+ 6:14 Лев 3:6, Лев 4:32

+ 6:15 Лев 2:4

+ 6:19 Мср 29:23-24

+ 6:20 Лев 7:31

+ 6:23 Лев 9:23, Кан 21:5, Йыл язгылары 23:13

+ 6:24 Зеб 120:8, Зеб 133:3

+ 6:25 Зеб 4:7, Зеб 30:17, Зеб 66:2, Зеб 79:4, Зеб 79:8, Зеб 79:20, Зеб 118:135

+ 7:1 Мср 40:17, Лев 8:10

+ 7:7 Чөл 4:25

+ 7:8 Чөл 4:31

+ 7:9 Чөл 3:31

+ 7:12 Мср 6:23, Чөл 1:7

* 7:13 Үч йүз элли мысгал – еврейче йүз отуз шекел. Бу такм. 1,5 кг деңдир.

* 7:13 Йүз элли мысгал – еврейче етмиш шекел. Бу такм. 800 гр деңдир.

* 7:14 Йигрими мысгал – еврейче он шекел. Бу такм. 110 гр деңдир.

+ 7:14 Мср 30:34-35

+ 7:15 Лев 1:2-3

+ 7:16 Лев 4:23-24

+ 7:17 Лев 3:1

+ 7:18 Чөл 1:8

+ 7:24 Чөл 1:9

+ 7:30 Чөл 1:5

+ 7:36 Чөл 1:6

+ 7:42 Чөл 1:14

+ 7:48 Чөл 1:10, Йыл язгылары 7:26-27

+ 7:54 Чөл 1:10

+ 7:60 Чөл 1:11

+ 7:66 Чөл 1:12

+ 7:72 Чөл 1:13

+ 7:78 Чөл 1:15

* 7:85 Алты мүң мысгал – еврейче ики мүң дөрт йүз шекел. Бу такм. 28 кг деңдир.

* 7:86 Ики йүз кырк мысгал – еврейче йүз йигрими шекел. Бу такм. 1,3 кг деңдир.

* 7:89 Керуп – перишделериң бир гөрнүши. Сөзлүге серет.

+ 7:89 Мср 25:22

+ 8:7 Чөл 19:9, Чөл 19:17

+ 8:8 Лев 2:1

+ 8:14 Чөл 3:45

+ 8:16 Мср 13:2, Мср 13:11-16

+ 8:19 Чөл 3:9, Чөл 1:53

+ 8:24 Чөл 4:3, Йыл язгылары 23:24, Йыл язгылары 23:27

* 9:1 Еврейлериң сененамасы боюнча йылың биринҗи айы такмынан апрель айына габат гелйәр. Серет: Мср 13:4.

+ 9:2 Мср 12:1, Лев 23:5

+ 9:6 Лев 21:1, Чөл 5:2

+ 9:11 Мср 12:6, Йыл язгылары 30:2

+ 9:12 Мср 12:46, Ёханна 19:36

+ 9:14 Мср 12:48-49

+ 9:15 Мср 13:21, Мср 40:17

+ 9:17 Мср 40:36

+ 10:3 Ёвл 2:15

+ 10:5 Чөл 2:3-9

+ 10:6 Чөл 2:10-16

+ 10:8 Йыл язгылары 15:24

+ 10:9 Чөл 31:6, Йыл язгылары 13:12, Йыл язгылары 13:14

+ 10:10 Чөл 29:1, Зеб 80:4, Чөл 28:11-15

+ 10:12 Гчк 21:21

+ 10:14 Чөл 2:9, Чөл 1:7-9

+ 10:17 Чөл 2:17

+ 10:18 Чөл 2:10-16

+ 10:21 Чөл 4:4-15, Чөл 7:9

+ 10:22 Чөл 2:18-24

+ 10:25 Чөл 2:25-31

+ 10:29 Мср 2:18, Гчк 12:7, Гчк 32:12

+ 10:32 Сер 1:16

+ 10:34 Мср 13:21

+ 10:35 Зеб 67:2, Иша 33:10

+ 11:1 Лев 10:2, Чөл 16:35

+ 11:2 Якуп 5:16

* 11:3 Еврейче Табгера ве янян ер диен сөзлериң айдылышы меңзешдир.

+ 11:4 Мср 12:38, 1Кор 10:6

+ 11:6 Чөл 21:5

+ 11:8 Мср 16:13, Мср 16:15-31

+ 11:14 Мср 18:18, Кан 1:9

+ 11:15 Юнс 4:3

+ 11:16 Мср 24:1, Кан 1:15

+ 11:17 2Пат 2:9, Нех 9:20

+ 11:18 Мср 19:10

+ 11:21 Мср 12:37

+ 11:23 Иша 50:2, Иша 59:1, Чөл 23:19, Эзк 12:25

* 11:31 Дүшелгәниң чар тарапы… йөрдүлер – я-да: Ел деңизден беденелери гетирип, дүшелгәниң чар тарапыны, бир гүнлүк ёл аралыгыны ики тирсек бойы галыңлыкда бедене билен бүрәп ташлады.

+ 11:31 Мср 16:13

* 11:34 Кибротхатава – бу сөз ачгөзлер үчин газылан габырлар диймеги аңладяр.

+ 11:35 Чөл 33:17

+ 12:6 Гчк 46:2, Дан 8:2

+ 12:7 Евр 3:2, Евр 3:5

+ 12:8 Мср 33:11, Мср 33:19

+ 12:10 Лев 13:3

+ 12:14 Лев 13:46, Чөл 5:2

• 13:1 Кан 1:19-25

+ 13:1 Чөл 10:12, Гчк 21:21

+ 13:3 Ешу 3:12

+ 13:4 Чөл 32:8, Кан 1:22

+ 13:7 Чөл 13:31

* 13:17 Ешува – бу сөз халасгәр диймеги аңладяр. Сөзлүкде «Халасгәр» сөзүне серет.

+ 13:17 Чөл 11:28, Чөл 14:6

+ 13:23 Ешу 15:14, Сер 1:10, Зеб 77:12, Зеб 77:43, Иша 19:11, Иша 30:4

+ 13:24 Чөл 32:9, Кан 1:24-25

* 13:25 Эшкол – бу сөз үзүм салкымы диймеги аңладяр.

+ 13:30 Мср 17:8

+ 13:31 Чөл 13:7, Чөл 14:6, Чөл 26:65, Чөл 32:12, Чөл 34:19, Кан 1:36, Ешу 14:6-15, Ешу 15:13-19, Сер 1:12-15, Йыл язгылары 2:9, Йыл язгылары 2:18

+ 13:32 Ешу 14:8

+ 13:33 Эзк 36:12

* 13:34 Нефиллери – хайбатлы ве гүйчли адамлар. Сөзлүге серет.

+ 13:34 Гчк 6:4, Иша 40:22

• 14:1 Кан 1:26-32

+ 14:2 Мср 16:3, Чөл 20:3

+ 14:4 Нех 9:17

+ 14:5 Чөл 16:4, Чөл 16:22, Чөл 16:45, Чөл 20:6, Ешу 7:6

+ 14:6 Мср 24:13, Чөл 11:28, Чөл 13:31, Мар 14:63, Рес 14:14

+ 14:9 Рим 8:31

+ 14:10 Мср 17:4

+ 14:12 Мср 32:10

+ 14:14 Мср 15:14-15

+ 14:16 Кан 9:28

+ 14:17 Мср 34:6, Мср 20:5, Кан 5:9

• 14:20 Кан 1:34-40

+ 14:21 Зеб 71:19, Иша 6:3, Иша 11:9, Хаб 2:14

+ 14:23 Кан 12:9-10, Зеб 94:11

+ 14:24 Чөл 13:30, Чөл 14:6, Ешу 14:10

* 14:25 Гызыл деңиз – еврейче Гамыш деңзи.

+ 14:29 Евр 3:17, Чөл 1:2-3

+ 14:30 Чөл 26:64-65

+ 14:33 Кан 1:3, Кан 8:2

+ 14:34 Эзк 4:5-6

+ 14:38 Чөл 26:65

• 14:39 Кан 1:40-46

+ 14:43 Чөл 13:30

+ 14:45 Чөл 21:3, Сер 1:17

+ 15:3 Мср 29:18, Лев 1:2-3, Лев 22:21, Мср 23:14

* 15:4 Бир күйзе – еврейче хиниң дөртден бири. Бу такм. 1 литре деңдир.

* 15:6 Бир ярым күйзе – еврейче хиниң үчден бири. Бу такм. 1,5 литре деңдир.

+ 15:8 Лев 3:1

* 15:9 Ики күйзе – еврейче бир хиниң ярысы. Бу такм. 2 литре деңдир.

+ 15:10 Лев 1:9

+ 15:15 Мср 12:49, Лев 19:34, Лев 24:22, Кан 10:19

+ 15:19 Ешу 5:11-12

+ 15:22 Лев 4:2, Лев 4:27, Лев 5:15

+ 15:24 Лев 4:13

+ 15:27 Лев 4:27-28

+ 15:29 Чөл 15:15

+ 15:30 Евр 10:26

+ 15:32 Мср 35:3

+ 15:34 Лев 24:12

+ 15:35 Мср 31:14, Лев 24:14-16

+ 15:38 Кан 22:12, Мат 23:5

+ 15:40 Лев 11:44

+ 15:41 Лев 22:33

• 16:1 Зеб 105:16-18

+ 16:1 Мср 6:16, Мср 6:18, Мср 6:21

+ 16:3 Мср 19:6

+ 16:4 Чөл 14:5

+ 16:5 2Тим 2:19

+ 16:7 Лев 10:1

+ 16:9 Чөл 8:14

+ 16:11 Мср 16:7-8

+ 16:13 Мср 2:14

+ 16:15 1Шам 12:3

+ 16:21 Мср 33:5

+ 16:22 Чөл 14:5, Чөл 27:16, Эйп 12:10, Ваг 12:7, Зак 12:1, Рес 17:28, Гчк 18:23

+ 16:26 2Тим 2:19

+ 16:29 1Пат 22:28

+ 16:30 Зеб 54:16

+ 16:33 Сүл 1:12

+ 16:35 Лев 10:2, Чөл 11:1

+ 16:40 Чөл 3:10, Йыл язгылары 26:18

+ 16:45 Мср 33:5, Чөл 14:5

+ 16:46 Лев 16:12, Чөл 1:53

+ 16:48 Чөл 25:8, 2Шам 24:25

+ 17:4 Мср 25:22

+ 17:8 Евр 9:4

+ 18:1 Мср 28:38

+ 18:2 Чөл 3:6-10

+ 18:5 Чөл 1:53

+ 18:7 Мср 26:31, Лев 16:2, Чөл 1:51

+ 18:8 Лев 7:32, Чөл 5:9, Мср 29:28

+ 18:11 Лев 22:2, Лев 22:3, Лев 22:11-13

+ 18:12 Кан 18:4

+ 18:13 Мср 23:19

+ 18:14 Лев 27:21, Лев 27:28

+ 18:15 Мср 13:2, Мср 13:11-16, Чөл 3:46-47

* 18:16 Ики мысгал – еврейче йигрими гера. Бу такм. 10 гр деңдир.

+ 18:16 Мср 30:13

+ 18:17 Мср 13:2, Мср 13:11-16

+ 18:18 Мср 29:26-28

+ 18:19 Лев 2:13, Йыл язгылары 13:5

+ 18:20 Кан 10:9, Кан 12:12, Кан 14:27, Кан 18:1-2, Ешу 13:33, Ешу 14:3, Ешу 18:7, Эзк 44:28

+ 18:21 Лев 27:30, Кан 14:22

+ 18:26 Нех 10:38

+ 19:2 Кан 21:3, 1Шам 6:7

+ 19:4 Лев 4:16-17

+ 19:5 Мср 29:14, Лев 4:11-12, Лев 9:11

+ 19:6 Мср 12:22, Лев 14:4

+ 19:7 Лев 11:25

+ 19:9 Чөл 8:7

+ 19:10 Лев 11:25

+ 19:12 Чөл 31:19

+ 19:13 Лев 15:31

+ 19:15 Лев 11:32

+ 19:18 Мср 12:22

+ 19:19 Лев 11:25

+ 19:20 Лев 15:31

+ 19:22 Хаг 2:13

+ 20:1 Мср 15:20

+ 20:2 Мср 17:1-7

+ 20:3 Мср 16:3, Чөл 14:2

+ 20:6 Чөл 14:5

+ 20:10 Зеб 105:33

+ 20:12 Чөл 27:14, Кан 31:2

* 20:13 Мериба – бу сөз дава диймеги аңладяр.

+ 20:14 Гчк 25:24-26, Кан 2:4

+ 20:15 Гчк 46:6-7, Мср 1:11

+ 20:16 Мср 2:23, Мср 3:7, Мср 14:19

+ 20:17 Чөл 21:22, Кан 2:27

+ 20:19 Кан 2:28

+ 20:21 Сер 11:16-17

+ 20:22 Чөл 33:37

+ 20:24 Чөл 20:12

+ 20:26 Мср 28:2, Мср 29:29

+ 20:28 Чөл 33:38-39, Кан 10:6

+ 20:29 Кан 34:8

+ 21:1 Чөл 33:40

+ 21:2 Лев 27:29, Кан 7:2, Сер 11:30-31, Гчк 28:20

* 21:3 Еврейче Хорма ве бүтинлей ёк этдилер диен сөзлериң айдылышы меңзешдир.

+ 21:4 Сер 11:18

+ 21:5 Чөл 11:4-6, Чөл 11:20

+ 21:9 2Пат 18:4, Ёханна 3:14

+ 21:10 Чөл 33:43

+ 21:11 Чөл 33:44

+ 21:12 Кан 2:13

+ 21:13 Чөл 22:36, Сер 11:18

+ 21:15 Кан 2:9, Кан 2:18, Кан 2:29, Иша 15:1

* 21:16 Беер – бу сөз гуйы диймеги аңладяр.

• 21:21 Кан 2:24, Сер 11:19-22

+ 21:22 Чөл 20:17, Чөл 20:19

+ 21:24 Кан 3:16, Ешу 12:2, Сер 11:13

+ 21:28 Ерм 48:45-46

* 21:29 Кемош – мовапларың худайы.

+ 21:29 Сер 11:24, Рут 1:15, 1Пат 11:7, 2Пат 23:13, Ерм 48:7

+ 21:30 Чөл 32:3, Ешу 13:17, Иша 15:2, Ерм 48:18, Йыл язгылары 19:7, Иша 15:2

+ 21:32 Чөл 32:1, Ешу 13:25, 2Шам 24:5, Ерм 48:32

+ 21:33 Ешу 13:12

+ 21:34 Кан 3:1-2

+ 22:2 Сер 11:25, Мср 15:15, Эйп 40:10

+ 22:5 Кан 23:4

+ 22:6 Ешу 24:9, Нех 13:2, Мик 6:5

+ 22:18 1Пат 13:8, 1Пат 22:14

+ 22:23 Ешу 5:13

+ 22:36 Чөл 21:13, Чөл 21:15

+ 22:38 Амо 3:8

+ 23:1 Эйп 42:8, Йыл язгылары 15:26

+ 23:8 Сүл 26:2

+ 23:9 Кан 33:28, Мср 33:16

+ 23:10 Гчк 13:16

+ 23:19 Хош 11:9, 1Шам 15:29, 2Тим 2:13, Тит 1:1-2, Мал 3:6

+ 23:22 Чөл 24:8

+ 23:23 Зеб 43:1

+ 23:24 Гчк 49:9, Гчк 49:27

+ 24:2 Чөл 11:25, Сер 3:10, 1Шам 10:10, 1Шам 16:13, 1Шам 19:20, Йыл язгылары 15:1, Йыл язгылары 20:14, Йыл язгылары 24:20

+ 24:8 Чөл 23:22

+ 24:9 Гчк 49:9, Гчк 12:3, Гчк 27:29

+ 24:10 Кан 23:5

+ 24:17 Мат 2:2, Аянлык 22:16, Гчк 49:10, Ерм 48:45

+ 24:18 2Шам 8:14

+ 24:20 Гчк 36:12, Мср 17:8

+ 24:21 Гчк 15:19, Сер 1:16, Сер 4:11, Сер 5:24, 1Шам 15:6, 1Шам 27:10, 1Шам 30:29, Йыл язгылары 2:55, Йыл язгылары 21:28-29, Ерм 49:16

+ 24:24 Дан 11:30, Гчк 10:21, Гчк 10:25

+ 25:1 Чөл 33:49, Ешу 2:1, Ешу 3:1

+ 25:2 Мср 34:15

+ 25:3 Чөл 31:16, Ешу 22:17, Зеб 105:28-29, Хош 9:10

+ 25:4 Кан 4:3, Кан 21:22

+ 25:7 Мср 6:25

+ 25:8 Зеб 105:30, Чөл 16:48, 2Шам 24:25

+ 25:12 Иша 54:10, Эзк 34:25, Эзк 37:26, Хош 2:18

+ 25:13 Йыл язгылары 6:4-15

+ 25:15 Чөл 31:8

+ 25:17 Чөл 31:2, Чөл 31:7

+ 26:2 Мср 30:12-14, Мср 38:26, Чөл 1:2, Чөл 1:3, 2Шам 24:1, Йыл язгылары 21:2

+ 26:5 Мср 6:14, Йыл язгылары 5:1-3

+ 26:6 Гчк 46:8-9

+ 26:7 Чөл 1:21

+ 26:9 Чөл 16:1-2

+ 26:10 Чөл 16:31-35

+ 26:11 Мср 6:24

+ 26:12 Гчк 46:10, Мср 6:15, Йыл язгылары 4:24

+ 26:14 Чөл 1:23

+ 26:15 Гчк 46:16

+ 26:18 Чөл 1:25

+ 26:19 Гчк 38, Гчк 46:12, Йыл язгылары 2:3-5

+ 26:22 Чөл 1:27

+ 26:23 Гчк 46:13, Йыл язгылары 7:1

+ 26:25 Чөл 1:29

+ 26:26 Гчк 46:14

+ 26:27 Чөл 1:31

+ 26:28 Гчк 46:20

+ 26:29 Йыл язгылары 7:14-19

+ 26:33 Чөл 27:1-7

+ 26:34 Чөл 1:35

+ 26:35 Йыл язгылары 7:20-27

+ 26:37 Чөл 1:33

+ 26:38 Гчк 46:21, Йыл язгылары 7:6-12, Йыл язгылары 8:1-5

+ 26:41 Чөл 1:37

+ 26:42 Гчк 46:23

+ 26:43 Чөл 1:39

+ 26:44 Гчк 46:17, Йыл язгылары 7:30-40

+ 26:47 Чөл 1:41

+ 26:48 Гчк 46:24, Йыл язгылары 7:13

+ 26:50 Чөл 1:43

+ 26:51 Чөл 1:46

+ 26:53 Ешу 11:23

+ 26:54 Чөл 33:54

• 26:57 Мср 6:16-25, Йыл язгылары 6:1-3, Йыл язгылары 6:16-30

+ 26:60 Мср 6:23-25

+ 26:61 Лев 10:2

+ 26:62 Чөл 3:39

+ 26:65 Чөл 14:28-30

• 27:1 Чөл 36:1-12

+ 27:1 Чөл 26:33, Ешу 17:3-4

+ 27:3 Чөл 16:1-35, Чөл 16:49

+ 27:4 Эйп 42:15

+ 27:11 Рут 4:3-6, Ерм 32:6-9

+ 27:12 Кан 3:27, Кан 32:49

+ 27:13 Чөл 20:24

+ 27:14 Чөл 20:12-13

+ 27:16 Чөл 16:22

+ 27:17 1Пат 22:17, Эзк 34:5, Зак 10:2, Мат 9:36, Мар 6:34

+ 27:18 Мср 24:13

+ 27:19 Кан 3:28, Кан 31:14

+ 27:20 Ешу 1:16-18

* 27:21 Урым – Худайың ислегини билмек үчин, руханылар тарапындан уланылан даш. Сөзлүге серет.

• 28:1 Мср 29:38-42

+ 28:2 Лев 3:11, Лев 21:6, Лев 1:9

* 28:5 Бир күйзе – еврейче хиниң дөртден бири. Бу такм. 1 литре деңдир.

+ 28:10 Эзк 46:4-5

+ 28:11 Чөл 10:10

• 28:16 Мср 13:3-7, Лев 23:5-8, Кан 16:1-8

+ 28:16 Мср 12:1-13

+ 28:17 Мср 23:15

• 28:26 Кан 16:9-12

+ 29:1 Лев 23:23-25

+ 29:7 Лев 16:29-31, Лев 23:27-32

• 29:12 Лев 23:33-43, Кан 16:13-15

+ 29:12 Эзр 3:4

+ 29:39 Лев 7:16

+ 30:3 Лев 5:4, Кан 23:21, Зеб 49:14, Ваг 5:3

+ 31:2 Чөл 25:17

+ 31:6 Чөл 10:9

+ 31:8 Чөл 25:15, Ешу 13:21

+ 31:15 1Шам 15:3

+ 31:16 Чөл 25:1-5

+ 31:17 Сер 21:11

+ 31:18 Кан 21:10-14

+ 31:19 Чөл 19:12, Чөл 19:22

+ 31:24 Лев 11:25, Чөл 19:10

+ 31:27 Ешу 22:8, 1Шам 30:24

+ 31:50 Мср 30:12

* 31:52 Он ики пут – еврейче он алты мүң еди йүз элли шекел. Бу такм. 200 кг деңдир.

+ 31:53 Кан 20:14

+ 31:54 Мср 30:16

+ 32:1 Чөл 21:32

+ 32:4 Чөл 21:24, Чөл 21:35

+ 32:8 Чөл 13:3-4, Чөл 13:21-33

+ 32:10 Кан 1:34-36

+ 32:11 Чөл 14:29

+ 32:12 Чөл 14:6

+ 32:13 Чөл 14:33-35

+ 32:17 Ешу 4:12-13

+ 32:18 Ешу 22:4

+ 32:19 Ешу 13:8

+ 32:39 Гчк 50:23, Йыл язгылары 7:14-15

+ 32:40 Ешу 13:31, Ешу 17:1

* 32:41 Хавотяйыр – бу сөз Яйырың обалары диймеги аңладяр.

+ 32:41 Кан 3:14-15, 1Пат 4:13, Йыл язгылары 2:21-23

+ 33:3 Мср 14:8

+ 33:4 Мср 12:12, Мср 12:29

+ 33:5 Мср 12:37

+ 33:6 Мср 13:20

+ 33:7 Мср 14:2

+ 33:8 Мср 15:22-23

+ 33:9 Мср 15:27

+ 33:11 Мср 16:1

+ 33:14 Мср 17:1

+ 33:15 Мср 19:2

+ 33:16 Чөл 11:34

+ 33:17 Чөл 11:35

+ 33:31 Кан 10:6

+ 33:33 Кан 10:7

+ 33:35 Кан 2:8

+ 33:36 Чөл 20:1, Чөл 27:14

+ 33:37 Чөл 20:22

+ 33:38 Чөл 20:28, Кан 10:6

+ 33:40 Чөл 21:1

+ 33:43 Чөл 21:10

+ 33:44 Чөл 21:11

+ 33:47 Кан 32:49

+ 33:48 Чөл 22:1

+ 33:49 Чөл 25:1

+ 33:52 Мср 23:24, Кан 7:5

+ 33:54 Чөл 26:54

• 34:1 Эзк 47:13-21

+ 34:3 Ешу 15:1-4

+ 34:7 Чөл 33:37-39

+ 34:8 2Пат 14:25

+ 34:11 2Пат 23:33, Ерм 39:5

+ 34:12 Гчк 15:18, Мср 23:31, Кан 11:24, Ешу 1:4

+ 34:17 Ешу 14:1, Ешу 19:51

+ 34:19 Чөл 14:6

• 35:1 Ешу 21:1-42

+ 35:6 Кан 4:41-43, Ешу 20:7-8

• 35:9 Кан 4:41-43, Кан 19:1-13, Ешу 20

+ 35:11 Мср 21:13

+ 35:22 Мср 21:13

+ 35:25 Мср 29:7

+ 35:30 Кан 17:6, Кан 19:15

+ 35:31 Гчк 8:22, Мср 21:12, Мср 21:30

+ 35:33 Зеб 105:38, Гчк 9:6

+ 35:34 Лев 18:25

• 36:1 Чөл 27:1-7, Ешу 17:3-6

+ 36:4 Лев 25:10

+ 36:7 1Пат 21:1-16, Эзк 45:9, Эзк 46:18

+ 36:8 Йыл язгылары 23:22

* 1:2 Хореп – бу Синай дагының бейлеки ады.

+ 1:2 Мср 3:1, Мср 17:6, Мср 33:6, Чөл 13:26, Чөл 32:8

+ 1:3 Чөл 14:33

+ 1:4 Чөл 21:21-35

+ 1:6 Мср 19:1, Чөл 10:11-12

+ 1:7 Чөл 13:30

+ 1:8 Гчк 12:7, Гчк 26:3, Гчк 28:13

+ 1:9 Мср 18:18, Чөл 11:14

+ 1:10 Гчк 15:5

+ 1:11 2Шам 24:3

+ 1:15 Мср 18:25, Чөл 11:16

+ 1:16 Лев 19:15, Кан 16:18-19, Сүл 31:9

+ 1:17 Мср 23:2-3, Лев 19:15, Мср 18:22, Мср 18:26

• 1:19 Чөл 13, Чөл 14

+ 1:21 Кан 31:8, Ешу 1:9

+ 1:30 Мср 14:14

+ 1:31 Мср 19:4, Кан 32:11, Иша 46:3

+ 1:33 Мср 13:21

• 1:34 Чөл 14:20-45

+ 1:36 Чөл 14:6-9, Чөл 14:24

+ 1:37 Чөл 20:12, Чөл 27:14

+ 1:38 Мср 24:13, Чөл 27:18-20

* 1:40 Гызыл деңиз – еврейче Гамыш деңзи.

+ 1:46 Чөл 20:1, Сер 11:17

+ 2:1 Чөл 14:25, Чөл 21:4

+ 2:5 Гчк 36:8

+ 2:7 Чөл 14:33

+ 2:8 1Пат 9:26

+ 2:9 Сер 11:15

+ 2:10 Чөл 13:23, Кан 1:28

+ 2:11 Гчк 14:5, Кан 2:11, Кан 2:20, Ешу 12:4, Ешу 13:12, 2Шам 21:16, Йыл язгылары 20:4, Гчк 14:5-6

+ 2:12 Гчк 36:20-30

+ 2:13 Чөл 21:12

+ 2:14 Чөл 14:29-35, Чөл 26:64-65

+ 2:19 Сер 11:15

+ 2:20 Гчк 14:5-6

+ 2:22 Гчк 36:20-30

+ 2:23 Ешу 13:3-4

• 2:24 Чөл 21:21-26

+ 2:25 Мср 15:14-16, Мср 23:27

+ 2:27 Чөл 20:17-19

+ 2:36 Ешу 13:9

• 3:1 Чөл 21:31-35

+ 3:2 Чөл 21:33-34

+ 3:4 1Пат 4:13

+ 3:6 Кан 7:2

+ 3:9 Кан 4:48, Ешу 11:3, Ешу 12:5, Зеб 28:6, Йыл язгылары 5:23, Наг 4:8, Эзк 27:5

+ 3:11 Гчк 14:5, Кан 2:11, Кан 2:20, 2Шам 11:1, 2Шам 12:26

+ 3:12 Чөл 32:33, Ешу 13:8

* 3:14 Хавотяйыр – бу сөз Яйырың обалары диймеги аңладяр.

+ 3:14 Сер 10:4

+ 3:15 Чөл 32:39-41, Йыл язгылары 2:22

+ 3:16 Чөл 21:24, Ешу 12:2

+ 3:17 Чөл 34:11, Ешу 3:16

+ 3:19 Чөл 32:17-26, Ешу 1:14

+ 3:20 Ешу 1:15, Ешу 22:4

+ 3:21 Кан 7:19, Ешу 10:25

+ 3:22 Мср 14:14

+ 3:24 Мср 15:11

+ 3:26 Чөл 20:12, Кан 1:37

+ 3:27 Чөл 20:12, Чөл 27:12-13, Кан 31:2, Кан 32:52, Кан 34:4

+ 3:28 Чөл 27:18-19, Кан 1:38

+ 3:29 Чөл 25:5

+ 4:1 Лев 18:5

+ 4:2 Кан 12:32, Сүл 30:6, Аянлык 22:18

+ 4:3 Чөл 25:1-9

+ 4:6 Зеб 118:98, Эйп 28:28, Зеб 110:10

+ 4:7 2Шам 7:23, Зеб 118:151, Зеб 144:18

+ 4:8 Рим 3:2, Рим 7:12

+ 4:9 Кан 6:7, Кан 11:19, Кан 32:46, Зеб 77:4, Ёвл 1:3

+ 4:10 Мср 19:9, Мср 19:16

+ 4:11 Мср 20:21, Евр 12:18

+ 4:13 Мср 20:1-17, Кан 5:6-21, Мср 24:12, Мср 31:18

+ 4:16 Мср 20:4-5, Рим 1:23

+ 4:19 Эйп 31:26-28, 2Пат 17:16, 2Пат 21:3, Ерм 8:2

+ 4:20 1Пат 8:51, Ерм 11:4

+ 4:21 Кан 1:37, Кан 3:26

+ 4:24 Мср 20:5, Мср 24:17, Кан 9:3, Иша 30:27, Амо 5:6, Евр 12:29

+ 4:26 Кан 32:1, Зеб 49:4

+ 4:27 Лев 26:33, Кан 28:64

+ 4:28 Кан 28:36, Зеб 113:13-14, Ерм 16:13

+ 4:29 Ерм 29:13-14

+ 4:32 Эйп 20:4

+ 4:33 Мср 19:21

+ 4:35 1Шам 2:2, Иша 45:5, Мар 12:32, 1Кор 8:4

+ 4:36 Мср 24:17

+ 4:39 Ешу 2:11, Мср 15:11, 1Пат 8:23, 1Пат 8:60

• 4:41 Чөл 35:9-34, Кан 19:1-13, Ешу 20

+ 4:47 Чөл 21:21-35

+ 4:48 Кан 3:9

+ 4:49 Кан 3:17

• 5:1 Мср 20:1-17

+ 5:4 Мср 33:11

+ 5:5 Мср 20:18, Мср 20:21, Мср 24:2

+ 5:6 Лев 26:13

+ 5:7 2Пат 17:35

+ 5:8 Лев 19:4, Лев 26:1, Кан 27:15

+ 5:9 Мср 34:14, Кан 4:24, Кан 6:15, Ешу 24:19, Нах 1:2, Мср 34:7, Чөл 14:18

+ 5:10 Кан 7:9

+ 5:11 Лев 19:12, Лев 24:10-16

+ 5:12 Мср 31:14-17, Лев 19:30, Лев 23:3, Лев 26:2, Чөл 15:32-36, Мар 2:27-28, Лук 13:14

+ 5:16 Лев 19:3, Кан 27:16, Мат 15:4, Мат 19:19, Мар 7:10, Мар 10:19, Лук 18:20, Эфе 6:2

+ 5:17 Гчк 9:6, Лев 24:17, Мат 5:21, Мат 19:18, Мар 10:19, Лук 18:20, Рим 13:9, Якуп 2:11

+ 5:18 Лев 18:20, Лев 20:10, Кан 22:22, Сүл 6:32, Мат 5:27, Рим 13:9

+ 5:19 Лев 19:11, Мат 19:18, Рим 13:9

+ 5:20 Мср 23:1, Кан 19:16-20, Сүл 19:5, Сүл 19:9, Сүл 21:28, Сүл 24:28, Сүл 25:18, Мат 19:18

+ 5:21 Ерм 5:8, Мат 5:28, Лук 12:15, Рим 7:7, Рим 13:9

+ 5:22 Мср 31:18

+ 5:25 Мср 19:21

+ 5:27 Мср 20:18-19

+ 5:28 Кан 18:17

+ 5:32 Ешу 1:7, 2Пат 22:2

+ 5:33 Кан 10:13

+ 6:2 Ваг 12:13

+ 6:3 Гчк 15:5, Гчк 22:17

+ 6:4 Мар 12:29, Зак 14:9

+ 6:5 Кан 11:13, Мат 22:37, Мар 12:30, Лук 10:27

+ 6:7 Кан 4:9, Зеб 118:13

+ 6:8 Мср 13:9, Мср 13:16, Кан 11:18

+ 6:9 Кан 11:20

+ 6:10 Ешу 24:13

+ 6:13 2Пат 17:36, Мат 4:10, Лук 4:8, Кан 10:20, Ешу 2:12, Ерм 4:2

+ 6:15 Мср 20:5

* 6:16 Масада… сынамаң – еврейче Маса сынаг диймеги аңладяр. Серет: Мср 17:1-7.

+ 6:16 Мср 17:2, Мат 4:7, Лук 4:12

+ 6:19 Мср 23:28-30

+ 6:20 Мср 12:26

+ 6:21 Мср 20:2

+ 6:22 Зеб 134:8

+ 6:25 Кан 24:13

+ 7:1 Мср 23:23

+ 7:2 Чөл 21:2, Кан 3:6, Кан 20:16-17, Ешу 6:20

+ 7:3 2Кор 6:14, Мср 34:15-16, Ешу 23:12-13, Сер 3:6, 1Пат 11:2-4

+ 7:4 Кан 6:15

+ 7:5 Мср 23:24, Мср 34:13

+ 7:6 1Пет 2:9, Мср 19:5-6

+ 7:7 Йыл язгылары 16:19

+ 7:8 Ерм 31:3, Хош 11:1, Мал 1:2

+ 7:9 Мср 20:6, Кан 5:10

+ 7:10 Эйп 34:11, Иша 59:18, Нах 1:2

+ 7:12 Гчк 17:2, Гчк 26:3

+ 7:14 Мср 23:26

+ 7:15 Мср 9:15, Мср 15:26, Мср 23:25

+ 7:16 Мср 23:33

+ 7:19 Кан 3:21, Ешу 10:25

+ 7:20 Мср 23:28, Ешу 24:12

+ 7:21 Нех 4:14

+ 7:22 Мср 23:29

+ 7:24 Ешу 10:24, Ешу 11:12, Ешу 1:5

+ 7:25 Ешу 7:20-21

+ 8:2 Мср 16:35, Амо 2:10, Мср 15:25

* 8:3 Еврейче манна ве бу нәме? диен сөзлериң айдылышы меңзешдир. Серет: Мср 16:15.

+ 8:3 Мср 16:14-15, Мср 16:31, Мат 4:4, Лук 4:4

+ 8:4 Кан 29:5, Нех 9:21

+ 8:5 Сүл 3:12, Евр 12:7

+ 8:7 Кан 11:11

+ 8:14 Сүл 30:9, Зеб 77:11, Зеб 105:21, Хош 13:6

+ 8:15 Чөл 21:6, Хош 13:5, Мср 17:6, Чөл 20:11

+ 8:16 Мср 16:5, Мср 16:31

+ 8:17 Сер 7:2

+ 8:20 Дан 9:11

+ 9:2 Чөл 13:23, Кан 1:28

+ 9:3 Мср 20:5, Мср 24:17, Кан 4:24, Евр 12:29, Мср 23:29-31

+ 9:4 Гчк 15:16

+ 9:5 Гчк 50:24

+ 9:6 2Пат 17:14, Йыл язгылары 30:8

+ 9:8 Мср 32:4, Мср 32:10

+ 9:9 Мср 24:18, Мат 4:2

+ 9:10 Мср 31:18

+ 9:12 Мср 32:7-10

+ 9:14 Зеб 9:6, Чөл 14:12

+ 9:18 Мср 34:28, Мср 32:11-14

+ 9:21 Мср 32:20

+ 9:22 Мср 17:7, Чөл 11:3, Чөл 11:34

+ 9:23 Чөл 13:3, Чөл 14:1

+ 9:26 Мср 32:11-13

+ 9:28 Чөл 14:16

+ 9:29 Нех 1:10

• 10:1 Мср 34:1-4

+ 10:1 Мср 25:10

+ 10:2 Мср 25:16, Мср 25:21

+ 10:3 Мср 37:1-9

+ 10:4 Мср 20:1-17, Кан 5:6-21, Мср 34:28-29

+ 10:5 Мср 40:20, 1Пат 8:9

+ 10:6 Чөл 33:30-31, Чөл 20:28, Чөл 33:38

+ 10:7 Чөл 33:33

+ 10:8 Чөл 8:14

+ 10:9 Чөл 18:20

+ 10:10 Мср 34:28

+ 10:11 Мср 33:1

+ 10:12 Мик 6:8, Ешу 24:14, 1Шам 12:24

+ 10:13 Кан 5:33

+ 10:14 Мср 9:29, Нех 9:6

+ 10:15 Рим 11:28

+ 10:16 Кан 30:6, Ерм 4:4, Рим 2:29, Мср 32:9

+ 10:17 Ешу 22:22, Зеб 49:1, Зеб 135:2, Дан 2:47, Дан 11:36, 1Тим 6:15, Аянлык 17:14, Аянлык 19:16, Рес 10:34, Рим 2:11, Гал 2:6, Эфе 6:9, Кол 3:25, 1Пет 1:17, Йыл язгылары 19:7

+ 10:18 Зеб 67:5, Зеб 145:9

+ 10:19 Мср 22:21, Лев 19:34

+ 10:20 Кан 6:13, Кан 30:20

+ 10:22 Гчк 46:27, Мср 1:5, Гчк 15:5, Гчк 22:17

+ 11:4 Мср 14:27-28

+ 11:5 Зеб 77:14-40

+ 11:6 Чөл 16:31-33

+ 11:9 Гчк 50:24, Мср 3:8

+ 11:11 Кан 8:7

+ 11:12 1Пат 9:3

+ 11:13 Кан 6:5, Ешу 22:5

+ 11:14 Лев 26:4, Ерм 5:24, Ёвл 2:23

+ 11:15 Зеб 103:14

+ 11:17 1Пат 8:35, 1Пат 17:1, Йыл язгылары 6:26

+ 11:18 Мср 13:9, Мср 13:16, Кан 6:8

+ 11:19 Кан 4:9

+ 11:20 Кан 6:9

+ 11:24 Ешу 1:3, Гчк 15:18, Мср 23:31, Чөл 34:1-12, Ешу 1:4

+ 11:25 Кан 7:24

+ 11:26 Кан 30:1, Кан 30:15

+ 11:27 Лев 26:1-13, Кан 28:2-14

+ 11:28 Лев 26:14-45, Кан 28:15-45

+ 11:29 Кан 27:12-13, Ешу 8:33

+ 11:30 Гчк 12:6

+ 12:2 2Пат 16:4

+ 12:3 Мср 23:24, Мср 34:13, Кан 7:5, Сер 2:2, 1Пат 14:23

+ 12:5 1Пат 18:29

+ 12:7 Кан 27:7

+ 12:8 Сер 17:6, Сер 21:25

+ 12:9 Зеб 94:11

+ 12:10 Ешу 23:1

+ 12:11 1Пат 8:29

+ 12:12 Чөл 18:20, Кан 10:9

+ 12:16 Лев 3:17, Лев 7:26, Лев 17:13

+ 12:19 Кан 14:27, Нех 13:10

+ 12:23 Гчк 9:4, Лев 3:17, Лев 7:26, Лев 17:13

+ 12:30 2Пат 17:15

+ 12:31 2Пат 17:31, Ерм 7:31, Ерм 19:5

+ 12:32 Кан 4:2, Аянлык 22:18

+ 13:1 Ерм 23:25, Ерм 23:32, Зак 10:2

+ 13:2 Мар 13:22, 2Сал 2:9, Аянлык 13:13, Аянлык 16:14

+ 13:5 Кан 18:20

+ 13:8 Сүл 1:10

+ 13:9 Мср 32:27-28, Кан 17:7

+ 13:10 Кан 17:5

+ 13:13 Сер 19:22, Сер 20:13, 1Шам 2:12, 1Шам 10:27, 1Шам 25:17, 2Шам 16:7, 2Шам 20:1, 1Пат 21:10, 1Пат 21:13

+ 13:16 Ешу 8:28

+ 13:17 Ешу 7:20-21

+ 14:1 Мат 5:9, Ёханна 1:12, 1 Ёханна 3:1, 1 Ёханна 5:1, Рим 8:14, Лев 19:27-28, Лев 21:5

+ 14:2 Мср 19:5

• 14:3 Лев 11

+ 14:21 Лев 7:24, Лев 11:39-40, Мср 19:6, Мср 23:19, Мср 34:26

+ 14:22 Лев 27:30, Чөл 18:21

+ 14:27 Кан 12:19, Чөл 18:20, Кан 10:9

+ 14:28 Кан 26:12

+ 15:1 Кан 31:10, Нех 10:31

+ 15:3 Кан 23:20

+ 15:6 Кан 28:12, 1Пат 4:21, Эзр 4:20

+ 15:8 Лев 25:35-36, Зеб 36:26, Мат 5:42, Якуп 2:15, 1 Ёханна 3:17

+ 15:11 Мат 26:11

+ 15:12 Мср 21:2

+ 15:17 Мср 21:5-6

+ 15:19 Мср 13:2, Мср 13:11-16

+ 15:21 Лев 22:20

+ 15:23 Лев 17:13, Кан 12:23-24

• 16:1 Мср 12:1-39, Мср 13:3-10, Мср 23:14-17, Лев 23:4-22, Лев 23:33-43, Чөл 28:16-31, Чөл 29:12-39

+ 16:3 Мср 12:11

+ 16:4 Мср 34:25

+ 16:9 Мср 34:22

+ 16:12 Кан 5:15

+ 16:13 Мср 23:16

+ 16:18 Мср 18:21, Эзр 7:25, Чөл 11:16, Кан 1:16-17

+ 16:19 Мср 23:2-3, Лев 19:15, Мср 23:8, 1Шам 8:3, Сүл 17:8, Ваг 7:7

+ 16:21 Мср 34:13, Кан 7:5

+ 17:1 Лев 22:20

+ 17:5 Кан 13:10

+ 17:6 Чөл 35:30, Кан 19:15

+ 17:7 Кан 13:9

+ 17:9 Кан 19:17

+ 17:14 1Шам 8:5

+ 17:15 1Шам 9:16

+ 17:16 Ешу 11:6, 2Шам 8:4, Йыл язгылары 18:4, 1Пат 10:28, Йыл язгылары 1:16, Йыл язгылары 9:28

+ 17:17 1Пат 11:1-4, Нех 13:26, Сүл 31:3, 1Пат 10:14, 1Пат 10:27, Йыл язгылары 1:15, Йыл язгылары 9:27

+ 17:19 Ешу 1:8

+ 18:2 Чөл 18:20, Кан 10:9, Ешу 13:14

+ 18:3 Лев 7:30-34

+ 18:4 Чөл 18:12

+ 18:6 Чөл 35:2, Сер 17:7

+ 18:9 Лев 18:26-30, Кан 12:29-31

+ 18:10 Лев 18:21, 2Пат 16:3, 2Пат 17:17, 2Пат 23:10, Йыл язгылары 33:6, Ерм 32:35

+ 18:11 Мср 22:18, Лев 19:26, Лев 19:31

+ 18:15 Мар 9:8, Ёханна 1:21, Рес 3:22, Рес 7:37

* 18:16 Хореп – бу Синай дагының бейлеки ады.

+ 18:16 Мср 20:19, Кан 5:27

+ 18:17 Кан 5:28

+ 18:18 Ёханна 4:25

+ 18:20 Кан 13:5, Ерм 14:15, Ерм 23:30, Эзк 13:8

• 19:1 Чөл 35:9-34, Кан 4:41-43, Ешу 20

+ 19:5 Мср 21:13

+ 19:10 Сүл 6:17

+ 19:11 Кан 27:24

+ 19:13 Кан 21:9

+ 19:14 Кан 27:17, Эйп 24:2, Сүл 22:28, Сүл 23:10, Хош 5:10

+ 19:15 Чөл 35:30, Кан 17:6, Мат 18:16, 2Кор 13:1, 1Тим 5:19, Евр 10:28

+ 19:16 Мср 20:16

+ 19:17 Кан 17:9, Кан 25:1

+ 19:19 Сүл 19:5

+ 19:21 Мср 21:23-25, Лев 24:19-20, Мат 5:38

+ 20:1 Йыл язгылары 13:12, Йыл язгылары 20:15-17

+ 20:7 Кан 24:5

+ 20:8 Сер 7:3

+ 20:14 Чөл 31:7, Чөл 31:9, Ешу 8:2

+ 20:17 Кан 7:2, Ешу 10:40-41

+ 20:19 2Пат 3:19

+ 21:3 Чөл 19:2, 1Шам 6:7

+ 21:5 Чөл 6:22-27

+ 21:8 Юнс 1:14

+ 21:9 Кан 19:13

+ 21:12 1Кор 11:6

+ 21:15 Гчк 29:30, Гчк 29:33

+ 21:17 2Пат 2:9

+ 21:18 Мср 20:12, Кан 5:16

+ 21:20 Сүл 23:20-21

+ 21:22 Чөл 25:4

+ 21:23 Ешу 8:29, Ешу 10:26-27, Ёханна 19:31, Гал 3:13

+ 22:1 Мср 23:4

+ 22:6 Мср 23:19, Лев 22:28

+ 22:9 Лев 19:19

+ 22:12 Чөл 15:38

* 22:19 Ики йүз элли мысгал – еврейче йүз шекел. Бу такм. 1,2 кг деңдир.

+ 22:22 Мср 20:14, Лев 20:10, Ёханна 8:5

* 22:29 Йүз он мысгал – еврейче элли шекел. Бу такм. 600 гр деңдир.

+ 22:29 Гчк 34:8, Мср 22:16-17, 2Шам 13:1-22

+ 22:30 Лев 18:8, Кан 27:20

+ 23:1 Лев 21:18-20, Иша 56:4-5

+ 23:3 Нех 13:1-2, Агы 1:10

+ 23:4 Чөл 22:5-6

+ 23:5 Чөл 24:10, Сүл 26:2

+ 23:7 Гчк 25:24-26, Гчк 36:8, Чөл 20:14, Мср 22:21, Мср 23:9

+ 23:10 Лев 15:1-5

+ 23:14 Лев 26:12

+ 23:17 Лев 19:29, 1Пат 14:24, 1Пат 15:12, 1Пат 22:46, 2Пат 23:7, Хош 4:14

+ 23:20 Мср 22:25, Кан 15:3

+ 23:21 Чөл 30:3, Ваг 5:3

+ 23:25 Мар 2:23, Рут 2:2

+ 24:1 Мал 2:16, Мат 5:31, Мат 19:7, Мар 10:4

+ 24:4 Ерм 3:1

+ 24:5 Кан 20:7, Сүл 5:18

+ 24:7 Мср 21:16

+ 24:8 Лев 13:2

+ 24:9 Чөл 12:10-15

+ 24:13 Мср 22:26-27, Кан 6:25, Зеб 111:9

+ 24:14 Лев 25:39

+ 24:15 Лев 19:13, Якуп 5:4

+ 24:16 2Пат 14:6, Йыл язгылары 25:4, Ерм 31:29-30, Эзк 18:20

+ 24:17 Мср 22:21

+ 24:19 Лев 19:9, Лев 23:22, Рут 2:1-2

+ 25:1 Кан 19:17

+ 25:3 2Кор 11:24

+ 25:4 1Кор 9:9, 1Тим 5:18

+ 25:5 Мат 22:24, Мар 12:19, Лук 20:28

+ 25:6 Гчк 38:8, Рут 4:10

+ 25:9 Рут 4:7

+ 25:14 Лев 19:36

+ 25:17 Мср 17:8

+ 25:19 1Шам 15:2-8

+ 26:2 Мср 23:19, Мср 34:26, Лев 23:10

+ 26:5 Гчк 46:27, Мср 1:7

+ 26:6 Мср 1:11, Мср 1:14

+ 26:7 Мср 2:23-25, Мср 3:9

+ 26:8 Мср 12:51

+ 26:9 Мср 3:8

+ 26:12 Лев 27:30, Кан 14:28-29

+ 26:14 Лев 7:20, Лев 21:1, Лев 21:11, Хош 9:4

+ 26:15 Йыл язгылары 30:27, Зеб 32:14, Иша 63:15, Мср 3:8

+ 26:18 Мср 19:5

+ 26:19 Кан 28:1, Мср 19:6

+ 27:2 Ешу 4:1-3

+ 27:5 Мср 20:25, Ешу 8:30, 1Пат 6:7

+ 27:7 Кан 12:7

+ 27:8 Иша 8:1, Иша 30:8, Хаб 2:2

+ 27:9 Кан 26:18

+ 27:12 Кан 11:29, Ешу 8:33

+ 27:15 Мср 20:4-5, Мср 34:17, Кан 5:8

+ 27:16 Мср 20:12, Мср 21:17, Лев 19:3

+ 27:17 Кан 19:14

+ 27:18 Лев 19:14

+ 27:19 Мср 22:21-22

+ 27:20 Лев 18:8, Кан 22:30

+ 27:21 Мср 22:19, Лев 18:23

+ 27:22 Лев 18:9, 2Шам 13:12

+ 27:23 Лев 18:17, Лев 20:14

+ 27:24 Кан 19:11

+ 27:25 Мср 23:7, Кан 16:19

+ 27:26 Зеб 118:21, Ерм 11:3, Гал 3:10

• 28:1 Лев 26:1-13, Кан 11:13-15

+ 28:1 Кан 26:19

+ 28:6 Зеб 120:7

+ 28:7 Мср 23:27

+ 28:8 Лев 25:20-21

+ 28:9 Мср 19:6

+ 28:12 Кан 11:14, Кан 15:6

• 28:15 Лев 26:14-45

+ 28:15 Дан 9:11, Зак 1:6, Мал 2:2

+ 28:22 Лев 26:16, 1Пат 8:37, Йыл язгылары 6:28, Амо 4:9, Хаг 2:17

+ 28:24 Ерм 3:3, Амо 4:7

+ 28:25 Ешу 7:4

+ 28:26 1Шам 17:44, 1Шам 17:46, Зеб 78:2, Ерм 16:4, Ерм 19:7, Ерм 34:20, Иша 17:2, Ерм 7:33

+ 28:27 Мср 9:10

+ 28:29 Эйп 5:14, Эйп 12:25, Иша 59:10, Сеп 1:17

+ 28:30 Кан 20:5-7, Ерм 8:10, Амо 5:11, Сеп 1:13

+ 28:32 Йыл язгылары 29:9

+ 28:33 Сер 6:4

+ 28:35 Эйп 2:7

+ 28:36 2Пат 17:3-4, 2Пат 24:15, 2Пат 25:7, Йыл язгылары 33:11, Кан 4:28

+ 28:37 1Пат 9:7, Йыл язгылары 7:20, Ерм 24:9, Эзк 5:15

+ 28:38 Мик 6:15, Хаг 1:6, Ёвл 1:4

+ 28:39 Сеп 1:13

+ 28:41 Агы 1:5

+ 28:47 Нех 9:35

+ 28:48 Ерм 27:2

+ 28:49 Иша 5:26, Ерм 5:15, Ерм 48:40, Ерм 49:22, Эзк 17:3, Хош 8:1, Хаб 1:8

+ 28:51 Нех 9:37, Ерм 5:17

+ 28:52 2Пат 17:5, 2Пат 25:1

+ 28:53 Лев 26:29, 2Пат 6:29, Агы 4:10, Ерм 19:9, Эзк 5:10

+ 28:57 2Пат 6:29, Агы 4:10, Эзк 5:10

+ 28:60 Мср 9:1-12

+ 28:62 Гчк 15:5, Кан 10:22

+ 28:63 Ерм 32:41

+ 28:64 Лев 26:33, Кан 4:27, Нех 1:8, Ерм 9:16, Эзк 12:15, Зак 7:14

+ 28:67 Эйп 7:4

+ 28:68 Кан 17:16, Хош 8:13, Хош 9:3

+ 29:1 Мср 19:1-6

+ 29:4 Иша 6:9-10, Ерм 5:21, Рим 11:8

+ 29:5 Кан 8:4, Нех 9:21

+ 29:6 Мср 15:25, Мср 16:4, Мср 17:6

+ 29:7 Чөл 21:21-35

+ 29:8 Чөл 32:33

+ 29:9 1Пат 2:3

+ 29:11 Ешу 9:21

+ 29:13 Мср 6:7

+ 29:18 Евр 12:15

+ 29:20 Кан 9:14, Зеб 9:6

+ 29:23 Сер 9:45, Гчк 14:2, Гчк 19:24, Иша 13:19, Хош 11:8, Сеп 2:9

+ 29:24 Лев 26:32, 1Пат 9:8, Йыл язгылары 7:21, Ерм 22:8-9

+ 29:25 2Пат 17:15

+ 29:27 Лев 26:14-39, Кан 28:15-68, Зак 5:3

+ 29:28 1Пат 14:14

+ 29:29 Сүл 25:2

+ 30:1 Кан 11:26, Лев 26:40

+ 30:2 1Шам 7:3, 1Пат 8:48, Иша 55:7, Хош 6:1

+ 30:3 Ерм 32:37, Эзк 34:13, Эзк 36:24

+ 30:4 Нех 1:9

+ 30:6 Кан 10:16, Ерм 4:4, Ерм 31:33

+ 30:7 Гчк 12:3, Мср 23:22

+ 30:12 Рим 10:6

+ 30:15 Кан 11:26, Ерм 21:8

+ 30:20 Кан 10:20

+ 31:2 Кан 34:7, Чөл 20:12, Чөл 27:12-13, Кан 3:27

+ 31:3 Кан 1:38

+ 31:4 Чөл 21:21-35

+ 31:5 Кан 7:2

+ 31:6 Ешу 1:5, 1Пат 6:13

+ 31:7 Ешу 1:6

+ 31:10 Кан 15:1, Мср 23:16

+ 31:11 2Пат 23:2, Нех 8:3

+ 31:12 Ешу 8:33, Ешу 8:35

+ 31:14 Кан 34:5, Чөл 27:19

+ 31:15 Мср 33:9, Чөл 12:5

+ 31:16 Мср 34:15, Сер 2:12-13, Сер 2:20, Ерм 11:10

+ 31:17 Чөл 14:42, Сер 6:13

+ 31:19 Кан 32:1-43

+ 31:20 Мср 3:8

+ 31:23 Ешу 1:6

+ 31:24 Ешу 24:25-26

+ 31:26 2Пат 22:8, Йыл язгылары 34:14

+ 31:29 Сер 2:12-13, Сер 2:19, 2Пат 22:17, Йыл язгылары 34:22

+ 32:1 Иша 1:2, Мик 1:2

+ 32:2 Иша 55:10-11, Зеб 71:6

+ 32:4 Мат 5:48, 2Шам 22:31, Зеб 17:31, Эйп 34:10, Рим 9:14

+ 32:6 Ерм 5:21, Иша 63:16, Иша 64:8, Ёханна 8:41, Иша 44:2, Иша 51:13

+ 32:7 Зеб 76:6, Эйп 8:8

* 32:8 Ылахы барлыкларың – кәбир голязмаларда ысрайылларың.

+ 32:8 Гчк 11:8, Рес 17:26

+ 32:9 Мср 19:5, Зак 2:12

+ 32:10 Зеб 16:8, Эзк 16:5-6, Хош 13:5, Зак 2:8

+ 32:11 Мср 19:4, Иша 31:5

+ 32:13 Иша 58:14, Эйп 29:6

* 32:15 Ешурун – бу Ысрайылың бейлеки ады.

+ 32:15 Нех 9:25, Зеб 88:27, Зеб 94:1

+ 32:16 Сер 5:8, Зеб 77:58

+ 32:17 Зеб 105:37, 1Кор 10:20

+ 32:18 Иша 17:10, Ерм 2:32

+ 32:21 Йыл язгылары 13:9, Ерм 5:7, Рим 10:19

+ 32:22 Ерм 15:14, Ерм 17:4

+ 32:23 Эйп 6:4, Зеб 7:13, Зеб 37:3, Агы 3:12, Эзк 5:16

+ 32:24 Лев 26:22, Ерм 8:17, Эзк 5:17

+ 32:25 Агы 1:20, Эзк 7:15

+ 32:27 Зеб 12:5, Иша 10:13

+ 32:28 Иша 27:11, Ерм 4:22

+ 32:30 Лев 26:8, Ешу 23:10, Сер 15:15

+ 32:31 1Шам 2:2

+ 32:32 Гчк 18:20

+ 32:33 Зеб 57:5-6

+ 32:35 Рим 12:19, Евр 10:30

+ 32:36 Зеб 134:14, Евр 10:30, 1Пат 14:10, 1Пат 21:21, 2Пат 9:8, 2Пат 14:26

+ 32:37 Сер 10:14, Ерм 2:28

+ 32:39 Мср 20:3, 1Шам 2:6, 2Пат 5:7, Эйп 5:18, Зеб 102:3, Зеб 146:3, Хош 6:1, Эйп 10:7, Иша 43:13

+ 32:41 Зеб 7:13, Иша 27:1, Иша 34:5, Иша 66:16, Эзк 21:3, Эзк 21:9-10, Кан 32:41, Иша 1:24

+ 32:42 Ерм 46:10

+ 32:43 Рим 15:10, Гчк 4:10-12, Зеб 78:10, Аянлык 6:10, Аянлык 19:2

+ 32:46 Кан 4:9

+ 32:47 Лев 18:5

+ 32:49 Чөл 27:12

+ 32:50 Чөл 33:38

+ 32:51 Чөл 20:12, Чөл 27:14

+ 32:52 Кан 3:27

• 33:1 Гчк 49:1-28

+ 33:1 Эзр 3:2, Зеб 89:1

+ 33:2 Зеб 49:2, Зеб 79:2, Зеб 93:1, Хаб 3:3, Дан 7:10, Зак 14:5, Рес 7:53, Гал 3:19, Мср 19:18

* 33:3 Халкыңы – кәбир голязмаларда халкларыңы.

+ 33:4 Ёханна 1:17, Ёханна 7:19

+ 33:5 Кан 32:15, Иша 44:2

* 33:7 Онуң эллерине кувват бер – я-да Өз эллери билен сөвешди.

* 33:8 Туммым… Урым – Худайың ислегини билмек үчин руханылар тарапындан уланылян ики саны даш. Сөзлүге серет.

* 33:8 Маса – бу сөз сынаг диймеги аңладяр. Серет: Мср 17:1-7.

* 33:8 Мериба – бу сөз дава диймеги аңладяр. Серет: Мср 17:1-7.

+ 33:8 Мср 17:7, Чөл 20:13

+ 33:9 Мср 32:26-29, Кан 17:9-11, Йыл язгылары 17:9, Эзр 7:10, Мср 30:7-8

+ 33:13 Гчк 27:28

+ 33:15 Гчк 49:26, Хаб 3:6

+ 33:16 Мср 3:2-4

+ 33:17 1Пат 22:11, Гчк 48:19

+ 33:19 Зеб 4:6

+ 33:20 Йыл язгылары 12:8

+ 33:21 Чөл 32:1-5, Чөл 32:16-19

+ 33:22 Ешу 19:47, Сер 18:27

+ 33:23 Ешу 19:32-39

+ 33:26 Кан 32:15, Кан 33:5, Иша 44:2, Мср 15:11

+ 33:27 Зеб 54:20, Зеб 89:3, Зеб 92:2, Хаб 1:12, Зеб 89:1, Зеб 90:9

+ 33:28 Чөл 23:9

+ 33:29 2Шам 7:23, Гчк 15:1, Зеб 32:20, 2Шам 22:45

+ 34:3 Сер 1:16, Сер 3:13, Гчк 14:2, Гчк 19:22, Гчк 13:12

+ 34:4 Гчк 12:7, Гчк 50:24, Кан 3:27

+ 34:6 Яхуда 1:9

+ 34:7 Кан 31:2

+ 34:8 Чөл 20:29

+ 34:9 Чөл 27:18, Чөл 27:23, Иша 11:2

+ 34:10 Мср 33:11

+ 1:1 Мср 24:13, Чөл 27:18-20, Кан 1:38

+ 1:2 Кан 34:5

+ 1:3 Кан 11:24

+ 1:4 Гчк 15:18, Чөл 34:1-12, Кан 11:24

+ 1:5 Кан 7:24, Мср 3:12, Сер 6:16, Кан 31:5-8, Евр 13:5

+ 1:6 Кан 31:6-7, Кан 31:23

+ 1:7 Кан 5:32

+ 1:8 Кан 17:18-19, Зеб 1:2

+ 1:9 Кан 1:21, Кан 31:8

+ 1:10 Кан 16:18

+ 1:14 Чөл 32:17-26, Кан 3:18

+ 1:15 Чөл 32:29, Кан 3:20, Ешу 22:1-9

+ 2:1 Мат 1:5, Якуп 2:25, Евр 11:31

+ 2:5 2Шам 17:18-20

+ 2:7 Сер 3:28, Сер 7:24

+ 2:9 Мср 15:14-16, Мср 23:27

* 2:10 Гызыл деңиз – еврейче Гамыш деңзи.

+ 2:10 Мср 14:21, Чөл 21:21-35

+ 2:11 Кан 4:39, 1Пат 8:23

+ 2:12 Кан 6:13

+ 2:14 Сер 1:24-25

+ 2:15 1Шам 19:12, Рес 9:25

+ 3:1 Чөл 25:1

+ 3:3 Кан 31:9

+ 3:6 Лев 20:7, Чөл 11:18

+ 3:10 Мср 23:23

+ 3:11 Мик 4:13, Зак 4:14, Зак 6:5

+ 3:12 Чөл 13:3

+ 3:13 Зеб 113:3

+ 3:15 Йыл язгылары 12:15

+ 3:16 Кан 3:17

+ 3:17 Мср 14:21, Мср 14:29, 2Пат 2:8

+ 4:3 Кан 27:2, 1Пат 18:31

+ 4:6 Гчк 28:18, Гчк 35:14, 1Шам 7:12, Мср 12:26

+ 4:12 Чөл 32:17, Чөл 32:20

+ 4:23 Мср 14:21

+ 4:24 1Пат 8:42-43

* 5:3 Гибегат Харалот – бу сөз пүрчүк кесилйән байырлык диймеги аңладяр.

+ 5:4 Чөл 14:29, Чөл 26:64-65

+ 5:6 Чөл 14:33-34, Мср 3:8, Чөл 14:23, Чөл 14:28-29

+ 5:7 Чөл 14:31, Кан 1:39

* 5:9 Еврейче Гилгал ве айрып ташладым диен сөзлериң айдылышы меңзешдир.

+ 5:9 Гчк 34:14

+ 5:10 Мср 12:6, Чөл 9:5

* 5:12 Манна – чөлде Худай тарапындан ысрайыллара берлен үйтгешик иймит. Мср 16:15-е ве сөзлүге серет.

+ 5:12 Мср 16:35

+ 5:13 Чөл 22:23

+ 5:15 Мср 3:5

+ 6:4 Сер 7:16-18

+ 6:16 Лев 27:28, Кан 20:17, Ешу 2:1-6

+ 6:17 Ешу 7:12

+ 6:19 Евр 11:30

+ 6:20 Кан 7:2

+ 6:22 Евр 11:31

+ 6:24 Мат 1:5, Якуп 2:25, Евр 11:32

+ 6:25 1Пат 16:34

+ 7:1 Ешу 22:20, Йыл язгылары 2:6-7

+ 7:4 Лев 26:17, Кан 28:25

+ 7:6 Чөл 14:5, 1Шам 4:12, Нех 9:1, Агы 2:10

+ 7:7 Мср 5:22, 2Пат 3:10

+ 7:9 Зеб 82:4

+ 7:12 Лев 26:37, Сер 2:14, Ешу 6:17

+ 7:14 1Шам 10:19, 1Шам 10:21

+ 7:17 Чөл 26:19-20

+ 7:19 Ёханна 9:24

+ 7:20 2Шам 12:13

* 7:21 Бәш гадак – еврейче ики йүз шекел. Бу такм. 2 кг деңдир.

* 7:21 Бир ярым гадак – еврейче элли шекел. Бу такм. 600 гр деңдир.

+ 7:21 Гчк 10:10, Гчк 11:2, Кан 7:25-26, Кан 13:17

* 7:26 Еврейче Акор ве бела сөзлериниң айдылышы меңзешдир.

+ 7:26 Ешу 7:26, 2Шам 18:17

+ 8:1 Ешу 6:1

+ 8:2 Ешу 6:20, Кан 20:14

+ 8:4 Сер 20:29

+ 8:5 Ешу 7:4-5, Сер 20:32

+ 8:19 Сер 20:37

+ 8:22 Кан 7:2

+ 8:23 1Шам 15:8-9

+ 8:28 Кан 13:16

+ 8:29 Ешу 10:26, Кан 21:22-23, Ешу 7:26, 2Шам 18:17

+ 8:30 Кан 27:2, Кан 27:5-6

+ 8:31 Мср 20:25

+ 8:33 Кан 11:29, Кан 27:12-13

+ 8:34 Кан 28

+ 8:35 Кан 31:12

+ 9:2 Гчк 14:1-3, Ешу 10:5, Ешу 11:5

+ 9:3 Ешу 6:20, Ешу 8:28

+ 9:6 Ешу 5:10

+ 9:9 Кан 20:11, Кан 20:15

+ 9:10 Чөл 21:21-35

+ 9:14 Чөл 27:21

+ 9:15 Ешу 11:19

+ 9:17 Ешу 18:25-28

+ 9:21 Кан 29:11

+ 9:24 Кан 7:1-2, Мср 15:14

+ 9:25 Ерм 26:14

+ 10:1 Ешу 6:20, Ешу 8:29, Ешу 9:15

+ 10:2 Кан 11:25

+ 10:5 Гчк 14:1-3, Ешу 9:2, Ешу 11:5

+ 10:8 Ешу 1:5, Ешу 21:44

+ 10:10 Сер 4:15, 1Шам 7:10, Иша 28:21

+ 10:11 Мср 9:23, Иша 30:30, Аянлык 11:19, Аянлык 16:21, 2Шам 18:8

+ 10:13 Хаб 3:11

+ 10:14 2Пат 20:10-11, Иша 38:8

+ 10:24 Кан 7:24

+ 10:25 Кан 3:21, Кан 7:19

+ 10:26 Ешу 8:29

+ 10:27 Кан 21:22-23

+ 10:28 Ешу 6:20

+ 10:38 Ешу 15:15, Сер 1:11

+ 10:40 Кан 20:16-17

+ 11:4 Сер 7:12, 1Шам 13:5

+ 11:5 Гчк 14:1-3, Ешу 9:1-2

+ 11:6 Кан 17:16, 2Шам 8:4, Йыл язгылары 18:4

+ 11:12 Кан 7:24, Кан 20:16-17

+ 11:15 Мср 34:11-12, Кан 7:2

+ 11:19 Ешу 9:7, Ешу 9:15

+ 11:20 Мср 4:21, Кан 7:16, Кан 20:16-17, 1Шам 2:25

+ 11:21 Чөл 13:23, Кан 1:28, Кан 2:10, Кан 9:2

+ 11:22 1Шам 17:4

+ 11:23 Чөл 26:53, Ешу 14:15

+ 12:2 Чөл 21:24

+ 12:4 Кан 2:11, Кан 3:11, Ешу 13:12, Чөл 21:33-35

+ 12:6 Чөл 32:33, Кан 29:8

+ 13:3 Кан 2:23

+ 13:5 1Пат 15:18, Зеб 82:8, Эзк 27:9

+ 13:8 Чөл 32:33, Кан 3:12

+ 13:9 Кан 2:35

+ 13:12 Ешу 12:4

+ 13:13 Йыл язгылары 2:23

+ 13:14 Кан 18:1-2

+ 13:21 Чөл 25:15, Чөл 31:8

+ 13:22 Чөл 31:16

+ 13:30 Йыл язгылары 2:23

+ 13:31 Чөл 32:41

+ 13:33 Чөл 18:20, Кан 10:9

+ 14:1 Чөл 34:17

+ 14:2 Чөл 26:53-55, Чөл 34:13

+ 14:3 Чөл 18:20, Кан 10:9

+ 14:4 Гчк 48:5, Чөл 35:2

+ 14:6 Чөл 13:31, Чөл 14:6

+ 14:8 Чөл 13:32, Кан 1:28

+ 14:9 Чөл 14:6-9, Чөл 14:24

+ 14:12 Чөл 13:23, Кан 1:28, Кан 2:10, Кан 9:2, Ешу 11:21

+ 14:15 Гчк 23:2, Гчк 35:27, Сер 1:10, Ешу 15:13, Ешу 11:23

+ 15:4 Чөл 34:3-5

+ 15:6 Ешу 18:17

+ 15:13 Чөл 13:31, Ешу 14:15, Ешу 21:11

+ 15:14 Чөл 13:23, Сер 1:10, Сер 1:20

+ 15:15 Ешу 10:38, Сер 1:11

+ 15:16 Сер 1:12-15, 1Шам 17:25

+ 15:19 Сер 1:10-15

+ 15:63 Сер 1:8, Сер 1:21, 2Шам 5:6

+ 16:2 2Шам 15:32, 2Шам 17:5

+ 16:10 Сер 1:29, 1Пат 9:16

+ 17:1 Гчк 41:51, Йыл язгылары 7:14, Чөл 32:40

+ 17:2 Чөл 26:30-32

+ 17:3 Чөл 26:33, Чөл 27:1-7, Чөл 36:1-12

+ 17:12 Сер 1:27-28

+ 17:14 Гчк 48:19

+ 17:16 Сер 1:19

+ 18:1 Сер 18:31

+ 18:7 Чөл 18:20, Кан 10:9, Ешу 13:8

+ 18:17 Ешу 15:6

+ 18:28 Ешу 9:17

+ 19:2 Йыл язгылары 4:28-33

+ 19:9 Гчк 49:7

+ 19:16 Гчк 49:13

+ 19:46 Сер 1:34

+ 19:47 Сер 18:27

+ 19:50 Ешу 24:30, Сер 2:9

• 20:1 Чөл 35:6, Чөл 35:9-34, Кан 4:41-43, Кан 19:1-13

+ 20:1 Мср 21:13

• 21:1 Чөл 35:1-8, Йыл язгылары 6:54-81

+ 21:4 Мср 6:16-19, Чөл 3:17-20

+ 21:11 Ешу 14:15, Ешу 15:13

+ 21:43 Гчк 13:15, Гчк 15:18, Гчк 26:3, Гчк 28:13

+ 21:44 Ешу 10:8, Ешу 23:10

+ 21:45 1Пат 8:56

+ 22:2 Чөл 32:18-22, Кан 3:20, Ешу 1:12-15

+ 22:4 Ешу 11:23

+ 22:5 Кан 6:5, Кан 6:17, Кан 11:22

+ 22:7 Ешу 17:5

+ 22:8 Чөл 31:27, 1Шам 30:24

+ 22:13 Чөл 25:7-13

+ 22:16 Кан 13:12-15

+ 22:17 Чөл 25:1-5

+ 22:20 Ешу 7:1, Ешу 7:5

+ 22:22 Кан 10:17, 1Пат 8:39

+ 22:31 Лев 26:11-12

+ 22:34 Гчк 31:48

+ 23:1 Кан 12:10

+ 23:3 Мср 14:14

+ 23:4 Ешу 13:1-7

+ 23:5 Чөл 33:53

+ 23:6 Кан 5:32, Кан 28:14

+ 23:7 Мср 23:13

+ 23:8 Кан 10:10

+ 23:9 Ешу 10:8, Ешу 21:44

+ 23:10 Лев 26:8, Кан 32:30, Сер 15:15, Мср 14:14

+ 23:12 Мср 34:15-16, Кан 7:3, Сер 2:21, Мср 23:33, Кан 7:4

+ 23:14 1Пат 2:2, Ешу 21:45, 1Пат 8:56

+ 23:15 Лев 26:14-39, Кан 28:15-68

+ 24:2 Гчк 11:27-32

+ 24:3 Гчк 12:1-5, Гчк 21:2-3

+ 24:4 Гчк 25:24-26, Гчк 36:8, Гчк 46:5-7

+ 24:5 Мср 3:10, Мср 4:14, Мср 7, Мср 12:51

+ 24:6 Мср 14:9

+ 24:7 Мср 14:20, Мср 14:28, Чөл 14:33-34, Ешу 5:6

+ 24:9 Чөл 22:5-6, Кан 23:4

+ 24:10 Чөл 24:10, Кан 23:5

+ 24:11 Ешу 3:17, Ешу 6:1, Ешу 10:10, Ешу 11:8

+ 24:12 Чөл 21:21-35, Зеб 43:4

+ 24:13 Кан 6:10, Кан 6:11

+ 24:14 Кан 10:12, 1Шам 12:24

+ 24:15 1Пат 18:21

+ 24:19 Лев 19:2, Мср 20:5

+ 24:20 1Шам 12:25

+ 24:26 Кан 31:24, Гчк 35:4, Сер 9:6

+ 24:27 Гчк 31:44-45

+ 24:28 Сер 2:6

• 24:29 Сер 2:7-9

+ 24:30 Ешу 19:50, Сер 2:9

+ 24:32 Гчк 33:19, Гчк 48:22, Гчк 50:25

+ 1:1 Ешу 24:29, Сер 20:18

+ 1:5 1Шам 11:8

+ 1:7 Лев 24:19

+ 1:8 Ешу 15:63, 2Шам 5:6

+ 1:10 Ешу 14:15, Чөл 13:23, Ешу 15:14

+ 1:11 Ешу 10:38, Ешу 15:15

+ 1:12 Чөл 13:31, Ешу 15:13-19

+ 1:16 Чөл 24:21, Чөл 10:29-32

* 1:17 Еврейче Хорма ве бүтинлей ёк этдилер диен сөзлериң айдылышы меңзешдир.

+ 1:19 Ешу 17:16, Ешу 17:18

+ 1:20 Чөл 14:24, Ешу 14:13, Сер 1:10, Чөл 13:34, Кан 2:10

+ 1:21 Ешу 15:63

+ 1:23 Гчк 28:19

+ 1:24 Ешу 2:14

+ 1:27 Ешу 17:11-13

+ 1:29 Ешу 16:10, 1Пат 9:16

+ 1:31 Ешу 19:24-30

+ 1:33 Ешу 19:32-39

+ 1:34 Ешу 19:46

+ 1:36 Чөл 34:4, Ешу 15:3

+ 2:1 Гчк 17:7

+ 2:2 Кан 7:2, Кан 12:3

+ 2:3 Мср 23:33

* 2:5 Бохим – бу сөз аглашянлар диймеги аңладяр.

• 2:6 Ешу 24:28-31

+ 2:9 Ешу 19:50

+ 2:10 Эйп 18:21, Ерм 9:3, 2Сал 1:8

+ 2:11 Сер 3:7, Сер 4:1, Сер 6:1, Сер 10:6, Сер 13:1

+ 2:12 Кан 31:16-17

+ 2:13 1Шам 7:4

+ 2:14 Лев 26:37, Ешу 7:12

+ 2:15 Лев 26:14-46, Кан 28:15-68

+ 2:17 Мср 34:15, Кан 31:16

+ 2:18 Мср 2:23-25

+ 2:21 Ешу 23:12-13

+ 3:1 Ешу 13:2-6

+ 3:6 Мср 34:16

+ 3:7 Сер 2:11

+ 3:9 2Пат 13:5, Сер 1:13

+ 3:10 Чөл 24:2, Сер 6:34, Сер 11:29, Сер 13:25, Сер 14:6, Сер 14:19, Сер 15:14

+ 3:15 Сер 20:16

+ 3:27 Сер 6:34, 1Шам 13:3

+ 3:28 Ешу 2:7, Сер 7:24

+ 3:31 Сер 5:6, 1Шам 13:19

+ 4:1 Сер 2:11

+ 4:2 Ешу 11:10, 1Шам 12:9

+ 4:6 Ешу 19:37, Евр 11:32, Ерм 46:18

+ 4:7 1Пат 18:40

+ 4:11 Чөл 10:29, Чөл 24:21, Сер 1:16, Ешу 19:33

+ 4:15 Ешу 10:10

+ 5:4 Кан 33:2, 2Шам 22:8, Зеб 17:8, Зеб 67:9, Зеб 76:18, Зеб 96:4

+ 5:5 Мср 19:18

+ 5:6 Сер 3:31, Сер 4:17

+ 5:8 Кан 32:16, 1Шам 13:19, 1Шам 13:22

+ 5:12 Зеб 56:9

+ 5:14 Чөл 32:39

+ 5:17 Ешу 13:24-28

+ 5:18 Сер 4:10

+ 5:19 Ешу 17:11

+ 5:21 Сер 4:7

+ 5:24 Сер 4:17

+ 5:25 Сер 4:19

+ 5:26 Сер 4:21

+ 5:31 Зеб 36:6

+ 6:1 Сер 2:11, Гчк 25:1, Чөл 25:17-18

+ 6:4 Лев 26:16, Кан 28:31-33

+ 6:9 1Шам 10:18

+ 6:11 Ешу 17:2

+ 6:13 Кан 31:17

+ 6:15 1Шам 9:21, 1Шам 18:18

+ 6:16 Мср 3:12, Ешу 1:5

+ 6:17 2Пат 20:8, Зеб 85:17

+ 6:18 Гчк 18:3-8

+ 6:20 Сер 13:19

+ 6:21 Лев 9:24, 1Пат 18:38

+ 6:22 Гчк 32:30

* 6:32 Ерубагал – бу сөз Багалың өзи гөрешсин диймеги аңладяр.

+ 6:33 Ешу 17:16, Хош 1:5

+ 6:34 Чөл 24:2, Сер 3:10, Сер 3:27, 1Шам 13:3

+ 7:2 Кан 8:17

+ 7:3 Кан 20:8

+ 7:12 Ешу 11:4, 1Шам 13:5

+ 7:16 1Шам 11:11, Эйп 1:17

+ 7:18 Ешу 6:4

+ 7:22 1Шам 14:20, Йыл язгылары 20:22-23

+ 7:24 Ешу 2:7, Сер 3:28

+ 7:25 Зеб 82:12

+ 8:1 Сер 12:1

+ 8:3 Сүл 15:1

+ 8:5 Гчк 33:17

+ 8:6 1Шам 25:11

* 8:8 Пениел – еврейче Пенувел. Бу Пениелиң бейлеки адыдыр.

+ 8:8 Гчк 32:30

+ 8:11 Чөл 32:35, Чөл 32:42

+ 8:17 1Пат 12:25

+ 8:21 Зеб 82:12, Иша 3:18

+ 8:22 1Шам 8:5

+ 8:24 Мср 32:1-4, Гчк 25:12-18

* 8:26 Бир батман – еврейче бир мүң еди йүз шекел. Бу такм. 20 кг деңдир.

+ 8:27 Кан 7:16

+ 8:31 Сер 9:1

+ 9:4 Сер 8:33

+ 9:5 2Пат 11:1

+ 9:6 Гчк 35:4, Ешу 24:26, 1Пат 12:1

+ 9:7 Кан 11:29, Кан 27:12, Ешу 8:33

+ 9:8 2Пат 14:9

+ 9:13 Зеб 103:15

+ 9:15 Эзк 31:3

+ 9:21 Чөл 21:16

+ 9:23 1Шам 16:14

+ 9:28 Гчк 34

+ 9:29 2Шам 15:4

+ 9:45 1Пат 12:25, Кан 29:29

+ 9:48 Зеб 67:15

+ 9:53 2Шам 11:21

+ 9:54 1Шам 31:4

* 10:4 Хавотяйыр – бу сөз Яйырың обалары диймеги аңладяр.

+ 10:4 Кан 3:14

+ 10:6 Сер 2:11, 1Пат 11:5, 2Шам 23:13

+ 10:10 1Шам 7:6

+ 10:14 Кан 32:37

+ 11:1 Евр 11:32

+ 11:3 2Шам 10:6, 2Шам 10:8, 1Шам 22:2

+ 11:8 Сер 10:18

+ 11:10 Ерм 42:5

+ 11:13 Чөл 21:24-26

+ 11:15 Кан 2:9, Кан 2:19

* 11:16 Гызыл деңиз – еврейче Гамыш деңзи.

+ 11:16 Чөл 13:27, Чөл 14:25

+ 11:17 Чөл 20:14-21, Кан 1:46

+ 11:18 Чөл 21:4, Чөл 21:13

+ 11:20 Чөл 21:21-23, Кан 2:26-37

+ 11:24 Чөл 21:29

+ 11:25 Чөл 22:2, Мик 6:5

+ 11:27 Гчк 16:5

+ 11:29 Чөл 24:2, Сер 3:10

+ 11:30 Гчк 28:20

+ 11:31 Чөл 21:2

+ 11:33 Эзк 27:17

+ 11:35 Лев 5:4, Чөл 30:3

+ 12:1 Сер 8:1

+ 13:1 Сер 2:11

+ 13:2 Ешу 19:41

+ 13:3 Сер 6:12, Лук 1:28, Лук 1:31

* 13:5 Назыр – өзүни Худая багышлан адамларың сачына пәки дегирмезлик нышаны. Сөзлүге серет.

+ 13:5 Чөл 6:1-21, 1Шам 1:11

+ 13:15 Сер 6:18

+ 13:18 Гчк 32:29

+ 13:19 Сер 6:20

+ 13:22 Гчк 32:30

+ 13:24 1Шам 2:21

+ 13:25 Чөл 24:2, Сер 3:10

+ 14:1 Ешу 15:10, Ешу 19:43, Гчк 38:12

+ 14:2 Гчк 34:4

+ 14:3 Гчк 24:3, Гчк 24:4

+ 14:6 Чөл 24:2, Сер 3:10

+ 14:12 Гчк 29:27

* 14:15 Дөрдүнҗи гүн – бу җүмле кәбир голязмаларда единҗи гүн дийип душ гелйәр.

+ 14:15 Сер 16:5

+ 14:16 Сер 16:15

+ 14:19 Чөл 24:2, Сер 3:10

+ 15:14 Чөл 24:2, Сер 3:10

+ 15:15 Чөл 6:6, Кан 32:30, Ешу 23:10

* 15:17 Раматлехи – бу сөз эшек әңи диймеги аңладяр.

* 15:19 Эйнхакор – бу сөз Оны чагыраның чешмеси диймеги аңладяр.

+ 16:1 Ешу 15:47

+ 16:5 Сер 14:15

+ 16:11 Сер 15:13

+ 16:15 Сер 14:16

+ 16:17 Чөл 6:2, Чөл 6:5, Сер 13:5

+ 16:23 1Шам 5:2, Йыл язгылары 10:10

+ 17:2 Лев 5:1

+ 17:3 Мср 20:4

+ 17:4 Иша 46:6

+ 17:5 1Пат 13:33

+ 17:6 Кан 12:8, Сер 18:1, Сер 19:1, Сер 21:25

+ 17:7 Рут 1:1, 1Шам 17:12, Мик 5:2, Мат 2:1

+ 18:1 Сер 17:6, Сер 19:1, Сер 21:25, Сер 1:34-36

+ 18:2 Сер 13:25, Сер 16:31

+ 18:5 Чөл 27:21, Хош 4:12

+ 18:7 Ешу 19:47

* 18:12 Маханадан – бу сөз Даның дүшелгеси диймеги аңладяр.

+ 18:12 Ешу 15:60

+ 18:24 Гчк 31:30

+ 18:27 Гчк 49:17, Ешу 19:47

+ 18:28 2Шам 10:6

* 18:30 Мусаның агтыгы – бу җүмле кәбир голязмаларда Манашаның агтыгы дийип душ гелйәр.

+ 18:30 Мср 2:22, Мср 18:3, 2Пат 17:6

+ 18:31 Ешу 18:1

+ 19:1 Сер 17:6, Сер 18:1, Сер 21:25

+ 19:10 Ешу 15:8, Ешу 15:63, Ешу 18:28

+ 19:20 Гчк 19:2, Эйп 31:32

+ 19:22 Кан 13:13, Гчк 19:5-9

+ 19:29 1Шам 11:7

+ 20:1 1Шам 3:20, 2Шам 3:10, 2Шам 24:2, 1Шам 7:5, 1Шам 11:7

+ 20:6 Гчк 34:7

+ 20:13 Кан 13:13

+ 20:15 Чөл 1:37, Чөл 26:41

+ 20:16 Сер 3:15

+ 20:17 1Шам 11:8, 2Шам 24:9

+ 20:18 Сер 1:1-2

+ 20:21 Гчк 49:27

+ 20:27 Мср 6:15, Чөл 25:7-13, Ешу 22:13

+ 20:29 Ешу 8:4

+ 20:32 Ешу 8:5

+ 20:37 Ешу 8:19

+ 20:45 Ешу 15:32

+ 21:1 Сер 20:1

+ 21:6 1Шам 9:21

+ 21:8 1Шам 11:1

+ 21:11 Чөл 31:17

+ 21:12 Ешу 18:1

+ 21:13 Сер 20:47, Кан 20:10

+ 21:21 Мср 15:20, Сер 11:34

+ 21:25 Кан 12:8, Сер 17:6, Сер 18:1, Сер 19:1

+ 1:1 Сер 2:16

+ 1:13 Эйп 19:21

+ 1:15 Чөл 21:29

+ 1:17 2Шам 15:21, 1Шам 3:17, 1Шам 25:22, 2Шам 19:13, 1Пат 2:23

* 1:20 Нагомы – бу сөз якымлы диймеги аңладяр.

* 1:20 Мара – бу сөз аҗы диймеги аңладяр.

+ 1:22 2Шам 21:9

+ 2:1 Лев 19:9, Кан 24:19

+ 2:4 Зеб 128:8

+ 2:10 1Шам 25:23

+ 2:12 Зеб 16:8, 1Шам 24:20

+ 2:13 1Шам 1:18

+ 2:15 Лев 19:10, Лев 23:22, Кан 24:19

+ 3:9 Эзк 16:8

+ 3:11 Сүл 31:10

+ 4:1 2Шам 15:2, 2Шам 18:4, 2Шам 19:8

+ 4:4 Лев 25:25, Чөл 27:11, Ерм 35:4

+ 4:5 Кан 25:5

+ 4:7 Кан 25:9

+ 4:10 Кан 25:6

+ 4:11 Гчк 29:31, Рут 1:2

+ 4:12 Гчк 38:27-29, Йыл язгылары 2:4-12

+ 4:13 Гчк 29:31

+ 4:15 1Шам 1:8

• 4:18 Йыл язгылары 2:4-15, Мат 1:3-6

+ 4:18 Гчк 38:29

+ 4:20 Чөл 1:7

+ 1:3 Мср 23:15, Кан 12:5-7

+ 1:4 Кан 12:17-18

+ 1:8 Рут 4:15

+ 1:9 1Шам 12:7, 1Шам 15:20

* 1:11 Назыр – өзүни Худая багышлан адамларың сачына пәки дегирмезлик нышаны. Сөзлүге серет.

+ 1:11 Гчк 28:20

+ 1:18 Рут 2:13

* 1:20 Шамувел – бу сөз Онуң ады Худай диймеги аңладяр.

* 1:23 Сениң вадаңы – кәбир голязмаларда Өз вадасыны.

* 1:24 Үчяшар өкүз – кәбир голязмаларда үч өкүз.

+ 2:1 Лук 1:46-55, Зеб 33:3

+ 2:2 Мср 15:11, Кан 32:31

+ 2:4 Зеб 36:15, Зеб 75:4

+ 2:5 Зеб 67:7, Зеб 112:9, Иша 54:1, Ерм 15:9

+ 2:6 Кан 32:39

+ 2:7 Эйп 5:11, Зеб 74:8

+ 2:8 Зеб 106:41, Зеб 112:7, Эйп 36:7, Зеб 112:7-8, Эйп 38:6, Сүл 8:29, Зеб 23:2, Зеб 101:26, Зеб 103:5

+ 2:9 Зеб 90:11, Сүл 2:8, Сүл 4:19, Ерм 23:12

+ 2:10 1Шам 7:10, Зеб 17:14, Зеб 95:13

+ 2:12 Кан 13:13

+ 2:16 Лев 3:16-17, Лев 7:25

+ 2:21 Сер 13:24

+ 2:22 Мср 38:8

+ 2:25 Ешу 11:20

+ 2:26 Лук 2:52

+ 2:27 1Пат 13:1, Мср 4:14, Мср 4:27

+ 2:28 Мср 28:1, Чөл 18:8-19

+ 2:30 Мср 27:21, Сүл 4:8, Ерм 8:9-10

+ 2:31 1Пат 2:27

+ 2:34 1Шам 4:11

+ 2:35 1Пат 2:35

+ 3:1 Зеб 73:9, Сүл 29:18, Амо 8:11

+ 3:11 2Пат 21:12, Ерм 19:3

+ 3:17 Рут 1:17

+ 3:18 2Шам 10:12, 2Шам 15:26

+ 3:19 1Шам 9:6

+ 3:20 Сер 20:1

+ 4:3 Ешу 18:1

+ 4:4 Мср 25:22

+ 4:9 Сер 13:1

+ 4:11 1Шам 2:34

+ 4:12 Ешу 7:6, Нех 9:1

+ 4:15 1Пат 14:4

+ 4:20 Гчк 35:17

* 4:21 Икабот – бу сөз шөхрат гитди диймеги аңладяр.

+ 4:22 Зеб 77:61

+ 5:1 Ешу 13:3

+ 5:2 Сер 16:23

+ 5:3 Иша 46:1

+ 5:4 Иша 21:9, Ерм 50:2, Мик 1:7

+ 5:5 Сеп 1:9

+ 6:3 Лев 5:15, Лев 5:16

+ 6:6 Мср 8:15, Мср 8:32, Мср 12:31

+ 6:7 Чөл 19:2, Кан 21:3

+ 6:17 Ешу 13:3

* 6:19 Етмиш адамы – кәбир голязмаларда элли мүң етмиш адамы.

+ 6:19 Мср 19:21, Чөл 4:20

+ 6:21 Ешу 18:14

+ 7:1 2Шам 6:3, Йыл язгылары 13:7

+ 7:3 Кан 30:1-10, 1Пат 8:48, Иша 55:7, Хош 6:1, Ёвл 2:12

+ 7:4 Сер 2:13

+ 7:5 Сер 20:1

+ 7:6 2Шам 14:14, 2Шам 23:16, Агы 2:19, Сер 10:10

+ 7:9 Зеб 98:6

+ 7:10 1Шам 2:10, Ешу 10:10, Зеб 17:15

* 7:12 Эбенезер – бу сөз ярдам дашы диймеги аңладяр.

+ 7:12 Гчк 28:18, Гчк 35:14, Ешу 4:1-10

+ 8:3 Мср 23:8, Кан 16:19

+ 8:5 Кан 17:14, Сер 8:5

+ 8:11 Кан 17:16-20, 1Шам 14:52

+ 8:14 1Пат 21:1-16

* 8:16 Мал-гараларыңызы – кәбир голязмаларда яш йигитлериңизи.

+ 8:18 Сүл 1:28, Иша 1:15, Мик 3:4

+ 9:1 1Шам 14:51, Йыл язгылары 8:33, Йыл язгылары 9:39

+ 9:4 2Пат 4:42

+ 9:6 1Шам 3:19

+ 9:12 1Пат 3:2

+ 9:16 Мср 2:24-25, Мср 3:9

+ 9:21 Сер 20:46, Сер 21:6, Сер 6:15

+ 10:1 1Шам 9:16, 1Шам 16:13, 2Шам 2:4, 1Пат 1:34, 2Пат 9:3

+ 10:2 Гчк 35:19

+ 10:10 Чөл 24:2

+ 10:12 1Шам 19:24

+ 10:18 Сер 6:9

+ 10:19 Ешу 7:14

+ 10:24 2Шам 16:16, 1Пат 1:25, 1Пат 1:31, 1Пат 1:39, 2Пат 11:12, Йыл язгылары 23:11

+ 10:25 Кан 17:14-20

+ 10:27 Кан 13:13

+ 11:1 Сер 21:8, 1Шам 31:11-13

+ 11:2 Зак 11:17

+ 11:4 Сер 2:4, Сер 21:2

+ 11:6 Чөл 24:2, 1Шам 10:10

+ 11:7 Сер 19:29, Сер 20:1

+ 11:8 Сер 1:5, Сер 20:17, 1Шам 15:4, 2Шам 24:9

+ 11:11 Сер 7:16

+ 11:14 1Шам 10:8

+ 12:1 1Шам 8:5, 1Шам 10:24

+ 12:3 Кан 16:19, Чөл 16:15

* 12:8 Мүсүрлилер олары эздилер – бу сөзлер кәбир голязмаларда ёк.

+ 12:8 Гчк 46:6-7, Мср 2:23, Мср 12:36, Мср 12:51

+ 12:9 Сер 3:12, Сер 4:2, Сер 10:7, Сер 13:1

+ 12:10 Сер 10:10

* 12:11 Барак – кәбир голязмаларда Бедан.

+ 12:11 Сер 6:32, Сер 11:1, 1Шам 7:10

+ 12:12 1Шам 11:1, 1Шам 8:19

+ 12:15 Лев 26:14-15, Кан 28:15

+ 12:21 Кан 11:16, 1Кор 8:4

+ 12:22 Зеб 93:14, Рим 11:2

+ 12:23 1Пат 8:36, Йыл язгылары 6:27

+ 12:24 Кан 10:12, Ешу 24:14

+ 12:25 Ешу 24:20

+ 13:3 Сер 3:27, Сер 6:34

+ 13:5 Ешу 11:4, Сер 7:12

+ 13:6 Сер 6:2, Эйп 30:6

+ 13:8 1Шам 10:8

+ 13:13 2Шам 24:10, Йыл язгылары 21:8

+ 13:14 Зеб 88:20-21, Рес 13:22

* 13:21 Бир ярым мысгал… бир мысгал – еврейче бир пим… үчден бир шекел. Бир пим 8 гр, үчден бир шекел 4 гр деңдир.

+ 14:3 Мср 28:6, 1Шам 2:18, 1Шам 22:1, 1Шам 1:3

+ 14:6 Сер 7:4, Сер 7:7

+ 14:11 1Шам 13:6

+ 14:18 Чөл 27:21

+ 14:20 Сер 7:22, Йыл язгылары 20:22-23

+ 14:29 Лев 5:4

+ 14:31 Ешу 10:12

+ 14:33 Гчк 9:4, Лев 3:17, Лев 7:26, Лев 17:10, Кан 12:23-24

+ 14:37 1Шам 28:6

* 14:41 Эй, Ысрайылың Худайы Реб… я Ысрайылың Худайы Реб – бу сөзлемлериң дерегине кәбир голязмаларда Эй, Ысрайылың Худайы Реб! Маңа догры чөзгүдини бер диен сөзлер бар.

+ 14:42 Юнс 1:7

+ 14:45 2Шам 14:11, 1Пат 1:52, Лук 21:18, Рес 27:34

* 14:47 Еңиш газанды – кәбир голязмаларда пислик этди.

+ 14:47 2Шам 8:3, 2Шам 10:6

+ 14:48 1Шам 15:3, 1Шам 15:7

+ 14:49 1Шам 31:2, Йыл язгылары 8:33, Йыл язгылары 9:39, Йыл язгылары 10:1, 1Шам 18:17-28, 1Шам 19:11-17, 2Шам 3:13-16, 2Шам 6:16-23

+ 14:50 2Шам 2:8

+ 14:51 1Шам 9:1, Йыл язгылары 8:33, Йыл язгылары 9:39

+ 14:52 1Шам 8:11

+ 15:1 1Шам 9:16, 1Шам 10:1

+ 15:2 Мср 17:8-16, Кан 25:17-19

+ 15:4 1Шам 11:8

+ 15:6 Чөл 24:21, Сер 1:16

+ 15:7 Гчк 2:11, Гчк 25:18

+ 15:8 Ешу 8:23, Мср 17:14, Чөл 24:7

+ 15:10 Гчк 6:6

+ 15:12 Ешу 15:55

+ 15:22 Ваг 4:17, Зеб 39:7-8, Зеб 49:8-14, Сүл 21:3, Иша 1:11-17, Ерм 7:22-23, Мик 6:6-8, Евр 10:6

+ 15:23 1Шам 13:14

+ 15:27 1Пат 11:30-31

+ 15:28 1Шам 13:14, 1Шам 28:17

+ 15:29 Чөл 23:19, Тит 1:2

+ 15:35 1Шам 19:24

+ 16:1 1Шам 9:16, 1Шам 10:1

+ 16:5 Эйп 1:5

+ 16:6 1Шам 17:13, Йыл язгылары 2:13-15, Йыл язгылары 11:19

+ 16:7 1Пат 8:39, Сүл 21:2, Ерм 11:20

+ 16:9 2Шам 13:3, 2Шам 21:21, Йыл язгылары 2:13, Йыл язгылары 20:7

+ 16:13 1Шам 10:1, Чөл 24:2

+ 16:14 Сер 9:23

+ 16:17 2Пат 3:15

+ 17:1 Ешу 15:35

+ 17:4 Ешу 11:22

* 17:5 Үч батман – еврейче бәш мүң шекел. Бу такм. 57 кг деңдир.

* 17:7 Он еди гадак – еврейче алты йүз шекел. Бу такм. 7 кг деңдир.

+ 17:7 2Шам 21:19, Йыл язгылары 20:5

+ 17:8 1Шам 8:17

+ 17:13 1Шам 16:6-10, Йыл язгылары 2:13-15

+ 17:18 Гчк 37:14

+ 17:25 Ешу 15:16, 1Шам 18:17-19

+ 17:44 Кан 28:26

+ 17:45 Зеб 19:8

+ 17:46 1Пат 18:36

+ 17:47 Зеб 43:7, Йыл язгылары 20:15, Хош 1:7

+ 17:50 2Шам 23:21

* 17:52 Гат – кәбир голязмаларда җүлге.

+ 17:52 Ешу 15:36

+ 17:54 2Шам 5:6

+ 17:55 1Шам 14:51, 2Шам 2:8

+ 18:1 1Шам 20:17, 2Шам 1:26

+ 18:6 Мср 15:20

+ 18:7 1Шам 21:11, 1Шам 29:5

+ 18:10 1Шам 16:14

+ 18:14 2Шам 7:9

+ 18:17 1Шам 14:49, 1Шам 17:25, 1Шам 25:28

+ 18:18 Сер 6:15, 1Шам 9:21, 2Шам 7:18

+ 18:19 2Шам 21:8

+ 18:25 Гчк 34:12, 2Шам 3:14

+ 19:5 1Шам 17:48-49

+ 19:9 1Шам 16:14, 1Шам 18:10

+ 19:11 Зеб 58:1, 1Шам 14:49, 1Шам 18:20-28, 2Шам 6:16-23

+ 19:12 Ешу 2:15, Рес 9:25

+ 19:18 1Шам 7:17

+ 19:20 Чөл 11:25, Чөл 24:2

+ 19:23 Чөл 24:2

+ 19:24 Иша 20:2, 1Шам 10:11-12

+ 20:1 1Шам 7:17

+ 20:8 2Шам 14:32

+ 20:15 2Шам 9:1, 2Шам 21:7

+ 20:17 Лев 19:18, 1Шам 18:1, 2Шам 1:26

* 20:25 Отурды – кәбир голязмаларда дурды.

+ 20:25 1Шам 14:50-51

+ 20:26 Лев 7:21, Лев 11:24-28, Лев 15:1-4

+ 21:1 Иша 10:32

+ 21:6 Лев 24:9, Мат 12:3, Мар 2:25, Лук 6:3

+ 21:7 1Шам 22:9, Зеб 51:2

+ 21:9 Мср 28:6, 1Шам 2:18, 1Шам 17:51

+ 21:10 1Шам 27:2, 1Пат 2:39

+ 21:11 1Шам 18:7, 1Шам 29:5

+ 21:13 Зеб 33:1

+ 22:1 2Шам 23:13, Йыл язгылары 11:15, Зеб 56:1, Зеб 141:1

+ 22:2 Сер 11:3

+ 22:5 2Шам 24:11, Йыл язгылары 21:9, Йыл язгылары 29:29

+ 22:8 1Шам 18:3

+ 22:9 1Шам 21:7, Зеб 51:2

+ 22:10 1Шам 21:6, 1Шам 21:9

+ 22:18 Мср 28:6, 1Шам 2:18

+ 22:20 1Шам 23:6

+ 22:23 1Пат 2:26

+ 23:1 Ешу 15:44

+ 23:6 1Шам 22:20, Мср 28:6, 1Шам 2:18

+ 23:9 1Шам 30:7

+ 23:13 1Шам 22:2, 1Шам 25:13, 1Шам 27:2

+ 23:14 Ешу 15:24, Зеб 62:1

+ 23:17 1Шам 24:21

+ 23:18 1Шам 18:3, 1Шам 20:8

+ 23:19 1Шам 26:1, Зеб 53:1-2

+ 23:24 Ешу 15:55

• 24:1 1Шам 26

+ 24:1 Ешу 15:62

+ 24:6 2Шам 24:10

+ 24:7 1Шам 26:9, 2Шам 1:14

+ 24:8 Зеб 7:5

+ 24:12 Зеб 58:4

+ 24:13 Гчк 16:5

+ 24:20 Рут 2:12

+ 24:21 1Шам 23:17

+ 25:1 1Шам 7:17, Гчк 21:21, Чөл 10:2

+ 25:3 Чөл 13:31, Ешу 14:14, Йыл язгылары 2:18-24

+ 25:11 Сер 8:6, Иша 32:6

+ 25:17 Кан 13:13

* 25:18 Бир батман говурга – еврейче бәш сиях говурга. Бу такм. 20 кг деңдир.

+ 25:22 1Шам 3:17

+ 25:23 Рут 2:10

+ 25:24 2Шам 14:9

* 25:25 Набал, өзи-де акмак – еврейче Набал ве акмак сөзлериниң айдылышы меңзешдир.

+ 25:26 2Шам 18:32, Дан 4:16

+ 25:28 1Шам 18:17

+ 25:43 1Шам 27:3, 1Шам 30:5, 2Шам 2:2, 2Шам 3:2, Йыл язгылары 3:1

+ 25:44 2Шам 3:14-15

• 26:1 1Шам 24:1-22

+ 26:1 1Шам 23:19, Зеб 53:1-2

+ 26:2 Ешу 15:24, Зеб 62:1

+ 26:5 1Шам 14:50, 1Шам 17:55

+ 26:6 2Шам 2:18

+ 26:9 1Шам 24:7, Зеб 7:5

+ 26:10 1Шам 31:6

+ 26:12 Гчк 2:21, Гчк 15:12

+ 26:21 1Шам 15:24

+ 26:23 2Шам 22:21, Зеб 17:21

+ 27:2 1Шам 23:13, 1Шам 21:10, 1Пат 2:39

+ 27:3 1Шам 25:43

+ 27:6 Ешу 15:31

+ 27:8 Ешу 13:2, 1Шам 15:7

+ 27:10 Ешу 15:31-32, Сер 1:16, 1Шам 30:29

+ 28:3 1Шам 25:1, Мср 22:18, Лев 19:31, Кан 18:10-12

+ 28:4 Ешу 19:17, 1Шам 31:1

+ 28:6 1Шам 14:37, 2Шам 22:42, Зеб 17:42

+ 28:7 Ешу 17:11

+ 28:14 1Шам 2:19, 1Шам 15:27

+ 28:15 1Шам 18:12

+ 28:17 1Шам 15:28

+ 28:18 1Шам 15:29

+ 28:19 1Шам 31:2, 1Шам 31:4

+ 29:5 1Шам 18:7, 1Шам 21:11

+ 29:9 2Шам 14:17, 2Шам 14:20, 2Шам 19:27, Гал 4:14

+ 30:1 1Шам 27:6-7

+ 30:5 1Шам 25:43

+ 30:7 1Шам 22:20, 1Шам 23:6, Мср 28:6, 1Шам 2:18, 1Шам 23:9

+ 30:9 1Шам 23:13

+ 30:14 2Шам 8:18, 2Шам 15:18, 2Шам 20:7, 2Шам 20:23, 1Пат 1:38, Йыл язгылары 18:17, Ешу 14:14, 1Шам 27:10, Йыл язгылары 2:18-24

+ 30:15 Кан 23:15-16

+ 30:17 Йыл язгылары 4:43

+ 30:24 Чөл 31:27, Ешу 22:8

+ 30:29 Сер 1:16, 1Шам 27:10

• 31:1 Йыл язгылары 10:1-12

+ 31:1 1Шам 28:4

+ 31:2 1Шам 14:49, Йыл язгылары 8:33, Йыл язгылары 9:39, Йыл язгылары 10:1

+ 31:4 Сер 9:54, 2Шам 1:10

+ 31:9 2Шам 1:20

+ 31:10 Сер 2:13, Ешу 17:11

+ 31:11 1Шам 11:1-11, 2Шам 21:10

+ 31:12 2Шам 21:12, Йыл язгылары 16:14, Йыл язгылары 21:19

+ 1:1 1Шам 31:4, 1Шам 30:17-20

+ 1:6 1Шам 31:1-4, Йыл язгылары 10:1-6

+ 1:9 Сер 9:54

+ 1:11 2Шам 13:31

+ 1:14 1Шам 24:7

+ 1:20 Мик 1:10, Ешу 13:3, 1Шам 31:9

+ 1:21 1Шам 31:1

+ 1:26 1Шам 18:1, 1Шам 20:17

+ 2:1 Ешу 14:13-15

+ 2:2 1Шам 25:43

+ 2:3 1Шам 27:2-3

+ 2:4 1Шам 16:13, 1Шам 31:11-13

+ 2:8 1Шам 14:50-51, Ешу 13:26

+ 2:11 2Шам 5:5, 1Пат 2:11, Йыл язгылары 3:4

+ 2:13 Ерм 41:12

* 2:16 Хелкатхассурым – бу сөз гылыч мейданы диймеги аңладяр.

+ 2:18 1Шам 26:6, 2Шам 3:30, 2Шам 3:39, 2Шам 16:9-10, 2Шам 19:22, 2Шам 23:18, Йыл язгылары 2:16

• 3:1 Йыл язгылары 3:1-4

+ 3:2 1Шам 25:43

+ 3:3 2Шам 13:37

+ 3:4 1Пат 1:5

+ 3:7 2Шам 21:8, 2Шам 21:10

+ 3:9 1Шам 15:28, 1Шам 16:13, 1Шам 28:17

+ 3:10 Сер 20:1

+ 3:13 1Шам 14:49

+ 3:14 1Шам 18:25

+ 3:15 1Шам 25:44

+ 3:27 2Шам 20:10, 2Шам 2:23

+ 3:29 Лев 14:2, Лев 15:2

+ 3:30 1Шам 26:6, 2Шам 2:18, 2Шам 2:23

+ 3:39 Ерм 38:5, 2Шам 2:18, 2Шам 16:9-10, 2Шам 19:22

+ 4:2 Ешу 18:25

+ 4:3 Нех 11:33

+ 4:4 2Шам 9:3, 2Шам 9:6

+ 4:9 1Пат 1:29

+ 4:10 2Шам 1:1-16

• 5:1 Йыл язгылары 11:1-3

+ 5:2 1Шам 18:13, Зеб 77:71

+ 5:4 1Пат 2:11, Йыл язгылары 29:27

+ 5:5 2Шам 2:11

• 5:6 Йыл язгылары 11:4-9

+ 5:6 Ешу 15:63, Сер 1:8, Сер 1:21

* 5:9 Милло – топрак билен долдурылан җайрык я-да бошлук ер болмагы ахмал. Сөзлүге серет.

+ 5:9 1Пат 9:15, 1Пат 9:24, 1Пат 11:27, Йыл язгылары 32:5

+ 5:10 Эст 9:4

• 5:11 Йыл язгылары 14:1-7

+ 5:11 1Пат 5:1

+ 5:14 Йыл язгылары 3:5-8

• 5:17 Йыл язгылары 14:8-17

+ 5:18 Иша 17:5, 2Шам 23:13

* 5:20 Багалперасым – бу сөз зарба урян җенап диймеги аңладяр.

+ 5:20 Иша 28:21

+ 5:24 2Пат 7:6

• 6:1 Йыл язгылары 13:6-14, Йыл язгылары 15:25-29, Йыл язгылары 16:1-3

+ 6:2 Ешу 15:9, Ешу 15:60, Мср 25:22

+ 6:3 1Шам 7:1

* 6:4 Уза Худайың сандыгының гапдалындан – бу җүмле кәбир голязмаларда Худайың сандыгыны Абынадабың байырлыкдакы өйүнден алып чыкдылар дийип душ гелйәр.

+ 6:6 Чөл 4:15

* 6:8 Перес Уза – бу сөз Уза гаршы газап диймеги аңладяр.

+ 6:11 Йыл язгылары 26:4-5

+ 6:14 Зеб 150:4

+ 6:16 1Шам 14:49, 1Шам 18:20-28, 1Шам 19:11-17

+ 6:17 Йыл язгылары 15:1

+ 6:18 1Пат 8:14

+ 6:21 1Шам 15:28

• 7:1 Йыл язгылары 17:1-15

+ 7:2 2Шам 12:1, 1Пат 1:8, Йыл язгылары 29:29, Йыл язгылары 9:29, Йыл язгылары 29:25, Зеб 50:2

+ 7:8 1Шам 16:11-13, Зеб 77:70

+ 7:9 1Шам 18:14

+ 7:10 Сер 2:14-16, 1Шам 12:11

+ 7:12 1Пат 2:10

+ 7:13 1Пат 8:19

+ 7:14 Зеб 88:27-28, 2Кор 6:18, Евр 1:5, Зеб 88:31-33

+ 7:16 Зеб 88:5, Зеб 88:30, Зеб 88:36-37, Зеб 131:12, Ёханна 7:42

• 7:18 Йыл язгылары 17:16-27

+ 7:22 Мср 15:11

+ 7:23 Кан 4:7, Кан 26:19, Кан 33:29

• 8:1 Йыл язгылары 18:1-13

+ 8:3 1Шам 14:47, 1Пат 11:24

+ 8:4 Ешу 11:6

+ 8:7 2Пат 11:10, Йыл язгылары 23:9

+ 8:11 1Пат 7:51

+ 8:13 2Пат 14:7

+ 8:14 Гчк 25:23, Гчк 27:40, Чөл 24:18

• 8:15 2Шам 20:23-26, Йыл язгылары 18:14-17

+ 8:15 1Пат 10:9

+ 8:16 2Шам 2:13, Йыл язгылары 11:6, 1Пат 4:3

+ 8:17 2Шам 15:24, 2Шам 20:25, Йыл язгылары 24:3

+ 8:18 2Шам 23:20, 1Пат 2:35, 1Пат 4:4

+ 9:1 1Шам 18:3, 1Шам 20:15

+ 9:2 2Шам 16:1-4, 2Шам 19:17

+ 9:3 2Шам 4:4

+ 9:4 2Шам 17:27

+ 9:6 2Шам 16:4, 2Шам 19:24, Йыл язгылары 8:34, Йыл язгылары 9:40

+ 9:10 2Шам 19:17

+ 9:12 Йыл язгылары 8:34

• 10:1 Йыл язгылары 19

+ 10:1 1Шам 11:1

+ 10:6 Сер 18:28, 2Шам 8:3, Сер 11:3

+ 10:10 Йыл язгылары 18:12

+ 10:12 1Шам 3:18

+ 10:16 1Пат 11:23

+ 11:1 1Пат 20:22, Йыл язгылары 36:10, Йыл язгылары 20:1, Кан 3:11

+ 11:3 2Шам 23:34, 2Шам 23:39, Йыл язгылары 3:5

+ 11:4 Лев 15:19

+ 11:14 1Пат 21:8

+ 11:21 Сер 9:53

+ 12:1 2Шам 7:2, Зеб 50:2

+ 12:6 Мср 22:1

+ 12:7 1Шам 16:13

+ 12:9 Чөл 15:31

+ 12:11 2Шам 16:21-22

+ 12:13 Ешу 7:20, 2Шам 24:10, Зеб 31:5, Зеб 50:6

+ 12:16 2Шам 13:31

+ 12:22 Юнс 3:9

+ 12:24 Йыл язгылары 22:9

* 12:25 Едидя – бу сөз Реб тарапындан сөйлен диймеги аңладяр.

• 12:26 Йыл язгылары 20:1-3

+ 12:26 Кан 3:11

* 12:30 Ики пут – еврейче бир киккар. Бу такм. 34 кг деңдир.

+ 13:3 1Шам 16:9, Йыл язгылары 2:13, 2Шам 13:3

+ 13:12 Гчк 34:7, Лев 18:9

+ 13:31 2Шам 1:11, 2Шам 12:16

+ 13:32 2Шам 13:3

+ 13:37 2Шам 3:3, Йыл язгылары 3:2

* 13:39 Ол инди Абшаломы ызарлаҗак хем болмады – я-да ол Абшаломы күйсейәрди.

+ 14:2 Йыл язгылары 2:24, Йыл язгылары 11:6, Йыл язгылары 20:20, Нех 3:5, Ерм 6:1, Амо 1:1

+ 14:4 2Пат 6:26

+ 14:9 1Шам 25:24

+ 14:11 Чөл 35:19, Кан 19:12, 1Шам 14:45, 1Пат 1:52, Лук 21:18, Рес 27:34

+ 14:14 1Шам 7:6, 2Шам 23:16

+ 14:17 1Шам 29:9, 2Шам 19:27

+ 14:20 1Шам 29:9, 2Шам 19:27

+ 14:23 2Шам 13:38

* 14:26 Бәш йүз мысгал – еврейче ики йүз шекел. Бу такм. 2 кг деңдир.

+ 14:27 2Шам 13:1

+ 14:32 1Шам 20:8

+ 15:1 1Пат 1:5

+ 15:2 Рут 4:1, 2Шам 18:4, 2Шам 19:8

+ 15:4 Сер 9:29

* 15:7 Дөрт – кәбир голязмаларда кырк.

+ 15:8 Гчк 28:20

+ 15:12 Ешу 15:51, Йыл язгылары 27:33, Зеб 3:2

+ 15:13 2Шам 12:11

+ 15:14 Зеб 3:1

+ 15:16 2Шам 16:21-22, 2Шам 20:3

+ 15:18 1Шам 30:14, 2Шам 8:18

+ 15:21 Рут 1:17

+ 15:23 1Пат 15:13, 2Пат 23:4

+ 15:24 2Шам 8:17, 1Шам 22:20, 2Шам 8:17, 2Шам 20:25

+ 15:26 1Шам 3:18

+ 15:27 1Пат 1:42

+ 15:30 Зак 14:4, Мар 1:11, Рес 1:12, Эст 6:7

+ 15:31 2Шам 16:23, 2Шам 17:14

+ 15:32 Ешу 16:2

+ 15:33 2Шам 19:35

+ 15:34 2Шам 17:5-14

+ 15:36 2Шам 17:17

+ 15:37 Йыл язгылары 27:33

+ 16:1 2Шам 9:2-13

+ 16:2 2Шам 17:29

+ 16:3 2Шам 9, 2Шам 19:27

+ 16:9 2Шам 2:18

+ 16:10 2Шам 3:39, 2Шам 19:22

+ 16:16 2Шам 15:34, 1Шам 10:24

+ 16:21 2Шам 15:16, 2Шам 20:3

+ 16:22 2Шам 12:11-12

+ 17:5 2Шам 15:32

+ 17:8 Сүл 17:12, Хош 13:8

+ 17:11 Сер 20:1

+ 17:14 2Шам 15:31, 2Шам 15:34

+ 17:17 2Шам 15:36, Ешу 15:7, Ешу 18:16

+ 17:19 Ешу 2:1-6

+ 17:23 2Шам 15:12, Мат 27:5

+ 17:24 Ешу 13:26

+ 17:25 2Шам 19:13, 2Шам 20:9-10, Йыл язгылары 2:17

+ 17:27 2Шам 12:26, 2Шам 12:29, 2Шам 9:4, 2Шам 19:31-32, 1Пат 2:7, Эзр 2:61, Нех 7:63

+ 17:29 2Шам 16:2

+ 18:2 2Шам 15:19-22

+ 18:8 Ешу 10:11

+ 18:17 Ешу 7:26, Ешу 8:29

+ 18:18 Гчк 14:17, 2Шам 14:27

+ 18:27 1Пат 1:42

+ 18:32 1Шам 25:26, Дан 4:16

+ 19:8 Рут 4:1, 2Шам 15:2, 2Шам 18:4

+ 19:9 2Шам 5:20

+ 19:11 2Шам 15:29

+ 19:13 2Шам 17:25, 2Шам 8:16, Рут 1:17

+ 19:15 Ешу 4:19

+ 19:16 2Шам 16:5

+ 19:17 2Шам 9:2-13, 2Шам 16:1-4

+ 19:19 2Шам 16:5-13

+ 19:21 Мср 22:28, 2Шам 16:9

+ 19:22 2Шам 3:39, 2Шам 16:10

+ 19:23 1Пат 2:8, 1Пат 2:36-46

+ 19:24 2Шам 9

+ 19:27 2Шам 16:3, 1Шам 29:9, 2Шам 14:17, 2Шам 14:20

+ 19:28 2Шам 9:7

+ 19:32 2Шам 17:27-29

+ 19:35 2Шам 15:33

+ 19:37 1Пат 2:7

+ 19:43 Иша 11:13

+ 20:1 Кан 13:13, 1Пат 12:16, Йыл язгылары 10:16

+ 20:3 2Шам 15:16, 2Шам 16:21-22

+ 20:4 2Шам 17:25, 2Шам 19:13

+ 20:7 1Шам 30:14, 2Шам 8:18

+ 20:10 2Шам 3:27

+ 20:14 2Пат 15:29

• 20:23 2Шам 8:15-18, Йыл язгылары 18:14-17

+ 20:23 1Шам 30:14

* 20:24 Адорам – кәбир гадымы терҗимелерде Адонырам. Серет: 1Пат 4:6.

+ 20:24 1Пат 4:6, 1Пат 5:14, 1Пат 12:18

+ 20:25 2Шам 15:24, 2Шам 19:11

+ 21:2 Ешу 9:15

+ 21:6 1Шам 10:26

+ 21:7 1Шам 20:15

* 21:8 Мерабың – кәбир голязмаларда Микалың.

+ 21:8 2Шам 3:7, 1Шам 18:19

+ 21:9 Рут 1:22

+ 21:12 1Шам 31

+ 21:14 Ешу 18:28

* 21:16 Секиз йүз мысгал – еврейче үч йүз шекел. Бу такм. 3,5 кг деңдир.

+ 21:16 Кан 2:11, Кан 2:20-21

+ 21:17 1Пат 11:36, 1Пат 15:4, 2Пат 8:19, Йыл язгылары 21:7, Зеб 131:17

+ 21:18 Йыл язгылары 20:4-8, Кан 2:11

+ 21:19 1Шам 17:7

+ 21:21 1Шам 16:9, 2Шам 13:3, Йыл язгылары 2:13

+ 21:22 Ешу 11:22

• 22:1 Зеб 17

+ 22:3 Зеб 30:3-4, Зеб 70:3, Зеб 90:2, Зеб 143:2, Гчк 15:1

+ 22:4 Йыл язгылары 16:25, Зеб 47:2, Зеб 95:4, Зеб 144:3

+ 22:5 Зеб 41:7, Зеб 92:4, Юнс 2:4

+ 22:6 Зеб 114:3-4

+ 22:7 Зеб 119:1, Юнс 2:8

+ 22:8 Сер 5:5, Зеб 76:18, Зеб 96:4

+ 22:9 Зеб 20:9, Иша 30:33, Эзк 20:48

+ 22:10 Зеб 143:5, Иша 64:1, Нах 1:3

+ 22:11 Зеб 103:3

+ 22:12 Мср 20:21, Зеб 96:2

+ 22:14 1Шам 2:10, Эйп 37:4, Зеб 67:34

+ 22:15 Хаб 3:11, Зак 9:14, 1Шам 7:10

+ 22:16 Мср 15:8, Зеб 105:9

+ 22:17 Зеб 143:7

+ 22:18 Зеб 141:6

+ 22:20 Зеб 30:8, Зеб 117:5

+ 22:21 1Шам 26:23, Эйп 22:30

+ 22:24 Гчк 6:9, Эйп 1:1

+ 22:28 Зеб 100:5

+ 22:29 Эйп 29:3, Зеб 118:105

+ 22:31 Кан 32:4, Мат 5:48, Зеб 11:7, Сүл 30:5, Гчк 15:1

+ 22:32 2Пат 5:15, Иша 45:5, Дан 2:47

+ 22:34 Кан 32:13, Иша 58:14, Хаб 3:19

+ 22:35 Зеб 143:1

+ 22:40 Зеб 43:6

+ 22:41 Мср 23:27

+ 22:42 1Шам 28:6, Эйп 27:9, Сүл 15:29

+ 22:43 Мик 7:10, Зак 10:5

+ 22:44 Иша 55:5

+ 22:45 Кан 33:29

+ 22:46 Мик 7:17

+ 22:48 Зеб 46:3

+ 22:49 Зеб 139:2

+ 22:50 Рим 15:9

+ 22:51 Зеб 143:10, 2Шам 7:16

+ 23:2 Рес 2:30, 2Пет 1:21

+ 23:3 Кан 32:4, 2Шам 22:3, Йыл язгылары 19:7, Йыл язгылары 19:9, Сүл 16:12

+ 23:5 2Шам 7:15-16, Зеб 88:30

• 23:8 Йыл язгылары 11:11-41, Йыл язгылары 27:1-15

+ 23:13 1Шам 22:1, 2Шам 5:18

+ 23:16 1Шам 7:6

+ 23:18 2Шам 2:18

+ 23:20 Ешу 15:21, 2Шам 8:18

+ 23:21 1Шам 17:50

+ 23:24 2Шам 2:18-23

+ 23:34 2Шам 15:12, 2Шам 11:3

+ 23:39 2Шам 11:3-17

• 24:1 Йыл язгылары 21:1-6

+ 24:1 Чөл 1:2-4

+ 24:2 Сер 20:1

+ 24:3 Кан 1:11

+ 24:5 Кан 2:36, Чөл 21:32

+ 24:7 Ешу 11:3

+ 24:9 Сер 20:17, 1Шам 11:8

• 24:10 Йыл язгылары 21:7-17

+ 24:10 1Шам 24:6, 2Шам 12:13, 1Шам 13:13

+ 24:11 1Шам 22:5

+ 24:14 Зеб 118:156

+ 24:15 Мср 30:12, Сер 20:1

+ 24:16 2Пат 19:35, Йыл язгылары 32:21, Иша 37:36, Рес 12:23, Юнс 3:10

• 24:18 Йыл язгылары 21:18-27

+ 24:21 Чөл 16:47-48

+ 24:22 1Пат 19:21

+ 24:25 Йыл язгылары 3:1, Чөл 16:48, Чөл 25:8

+ 1:2 Ваг 4:11

+ 1:3 Ешу 19:18

+ 1:5 2Шам 3:4, 2Шам 15:1

+ 1:6 Йыл язгылары 3:2

+ 1:7 2Шам 2:18, 2Шам 8:16, 1Шам 22:20, 1Шам 23:6

+ 1:8 2Шам 20:25, 2Шам 8:18, 2Шам 7:2, 2Шам 23:8-39

+ 1:9 2Шам 17:17

+ 1:10 2Шам 12:24

+ 1:13 Йыл язгылары 22:9

+ 1:25 1Шам 10:24

+ 1:29 2Шам 4:9

+ 1:31 Нех 2:3, Дан 2:4

+ 1:33 Эст 6:7-8, Йыл язгылары 32:30

+ 1:34 1Шам 10:1, 2Шам 15:10, 2Пат 9:13

+ 1:38 1Шам 30:14, 2Шам 8:18

+ 1:42 2Шам 15:27, 2Шам 18:27

+ 1:44 1Шам 30:14, 2Шам 8:18

+ 1:46 Йыл язгылары 29:23

+ 1:47 Гчк 47:30

+ 1:50 Мср 27:2, 1Пат 2:28

+ 1:52 1Шам 14:45, 2Шам 14:11, Лук 21:18, Рес 27:34

+ 2:2 Ешу 23:14

+ 2:3 Кан 29:9

+ 2:4 2Шам 7:16, 1Пат 9:5, Йыл язгылары 7:18

+ 2:5 2Шам 18:5, 2Шам 18:14, 2Шам 3:27, 2Шам 20:10

+ 2:7 2Шам 19:37-38, 2Шам 17:27-29

+ 2:8 2Шам 16:5-13, 2Шам 19:23

+ 2:10 Нех 3:16, Рес 2:29

+ 2:11 2Шам 2:11, 2Шам 5:4-5, Йыл язгылары 3:4, Йыл язгылары 29:27

+ 2:12 Йыл язгылары 29:23

+ 2:15 Йыл язгылары 22:9-10, Йыл язгылары 28:5-7

+ 2:17 1Пат 1:1-4

+ 2:22 2Шам 16:21-22

+ 2:24 2Шам 7:11-13, Йыл язгылары 22:10

+ 2:25 2Шам 8:18

+ 2:26 1Шам 22:20, 2Шам 15:24, Ешу 21:18, Ерм 1:1, 1Шам 23:6

+ 2:27 1Шам 2:27-36, 1Шам 3:12-14

+ 2:28 2Шам 17:25, 2Шам 18:14-15, Мср 27:2, 1Пат 1:50

+ 2:31 Мср 21:14, Чөл 35:33

+ 2:32 2Шам 3:27, 2Шам 20:10

+ 2:35 1Пат 4:4, Йыл язгылары 29:22

+ 2:36 2Шам 16:5-13

+ 2:37 2Шам 15:23

+ 2:39 1Шам 21:10, 1Шам 27:2

+ 2:43 Ваг 8:2

+ 2:44 2Шам 16:5-13

+ 2:45 Сүл 25:5

• 3:1 Йыл язгылары 1:7-12

+ 3:1 1Пат 7:8, 1Пат 9:16, Йыл язгылары 8:11, 1Пат 7:1, 1Пат 6:38, 1Пат 9:15, 1Пат 2:10

+ 3:3 1Пат 22:43

+ 3:4 Йыл язгылары 16:39

+ 3:5 1Пат 9:2

+ 3:7 Йыл язгылары 22:5, Йыл язгылары 29:1

+ 3:8 Гчк 13:16

+ 3:9 Сүл 2:3-6, Якуп 1:5

+ 3:12 1Пат 4:29-31, 1Пат 5:12, 1Пат 10:23, Ваг 1:16

+ 3:13 1Пат 10:14-29, Йыл язгылары 29:12

+ 3:14 Зеб 90:16

+ 3:15 Гчк 40:20, Эст 1:3, Эст 2:18, Дан 5:1, Мар 6:21

+ 3:28 Сүл 16:10

+ 4:2 Йыл язгылары 6:9

+ 4:3 2Шам 8:16, Йыл язгылары 18:15

+ 4:4 1Пат 2:35, 2Шам 8:18, 2Шам 20:25, Йыл язгылары 18:16

+ 4:5 Йыл язгылары 27:33

+ 4:6 2Шам 20:24, 1Пат 5:14, 1Пат 12:18

+ 4:11 Ешу 11:2

+ 4:12 Ешу 17:11, Ешу 19:18

+ 4:13 1Пат 22:3, Чөл 32:41, Кан 3:4

+ 4:19 Кан 3:8-10

+ 4:20 Гчк 22:17

+ 4:21 Гчк 15:18, Йыл язгылары 9:26, Зеб 71:8, Зеб 67:29, Зеб 71:10

* 4:22-23 Ики йүз йигрими бәш батман – еврейче отуз кор. Бу такм. 4,5 тонна деңдир.

* 4:22-23 Дөрт йүз элли батман – еврейче алтмыш кор. Бу такм. 9 тонна деңдир.

+ 4:24 Йыл язгылары 22:9

+ 4:25 Мик 4:4, Зак 3:10

+ 4:26 1Пат 10:26, Йыл язгылары 1:14, Йыл язгылары 9:25

+ 4:30 1Пат 3:12

+ 4:31 Йыл язгылары 2:6, Зеб 88:1

+ 4:32 Сүл 1:1, Ваг 12:9, Наг 1:1

+ 4:34 1Пат 10:1, Йыл язгылары 9:23

• 5:1 Йыл язгылары 2:3-18

+ 5:1 2Шам 5:11, Йыл язгылары 15:1

+ 5:3 Йыл язгылары 22:8, Йыл язгылары 28:3

+ 5:4 Йыл язгылары 22:9

+ 5:5 2Шам 7:13, Йыл язгылары 17:12, Йыл язгылары 22:10, Йыл язгылары 28:6

* 5:11 Кырк мүң чувал – еврейче йигрими мүң кор. Бу такм. 3000 тонна деңдир.

* 5:11 Еди мүң хум – еврейче йигрими мүң бат. Бу такм. 440000 литре деңдир. Бу җүмле кәбир голязмаларда йигрими кор (такм. 4000 литр) дийип душ гелйәр.

+ 5:12 1Пат 3:12

+ 5:13 1Пат 9:15, Йыл язгылары 8:9

+ 5:14 1Пат 4:6

+ 5:17 Йыл язгылары 22:2

+ 5:18 Ешу 13:5

• 6:1 Йыл язгылары 3

+ 6:4 Эзк 40:16, Эзк 41:16, Эзк 41:26

+ 6:5 Эзк 41:6

+ 6:7 Кан 27:5

+ 6:12 2Шам 7:13, 2Шам 7:16

+ 6:13 Мср 25:8, Кан 31:6

+ 6:16 1Пат 6:33

+ 6:18 1Пат 7:24

+ 6:22 Мср 30:1, Мср 30:3, Мср 30:6

* 6:23 Керуп – перишделериң бир гөрнүши. Сөзлүге серет.

+ 6:23 Мср 25:18-20

+ 6:34 Эзк 41:24

+ 6:36 1Пат 7:12, Эзр 6:4

+ 7:1 1Пат 9:10, Йыл язгылары 8:1

+ 7:2 1Пат 10:17-21

+ 7:6 Эзк 41:25

+ 7:7 Зеб 121:5

+ 7:8 1Пат 3:1, Йыл язгылары 8:11

+ 7:12 1Пат 6:36

• 7:13 Йыл язгылары 3:15-17, Йыл язгылары 4:2-5, Йыл язгылары 4:11-22

+ 7:13 Йыл язгылары 2:13-14

+ 7:14 Мср 31:3-5, Мср 35:31

+ 7:15 2Пат 25:16-17, Ерм 52:21-23

+ 7:23 2Пат 16:17

+ 7:24 1Пат 6:18

* 7:26 Еди йүз хум – еврейче ики мүң бат. Бу такм. 44000 литре деңдир.

* 7:38 Он бәш хум – еврейче кырк бат. Бу такм. 880 литре деңдир.

+ 7:40 Мср 27:3, Мср 38:3

+ 7:46 Ешу 3:16, Ешу 13:27

+ 7:47 2Пат 25:16, Ерм 52:20

+ 7:48 Мср 37:25-29, Мср 25:30, Мср 37:10-16

+ 7:49 Мср 25:31-40

+ 7:50 Мср 27:3

+ 7:51 2Шам 8:11-12, Йыл язгылары 18:11

• 8:1 Йыл язгылары 5:2-14

+ 8:1 2Шам 5:7-9

+ 8:2 Лев 23:34

+ 8:6 Мср 25:22, Мср 26:33-34

+ 8:7 1Пат 6:27, Йыл язгылары 3:10-13, Йыл язгылары 5:8, Мср 25:13-15

* 8:9 Хореп – бу Синай дагының бейлеки ады.

+ 8:9 Мср 16:33-34, Чөл 17:10, Мср 25:21, Мср 40:20, Кан 10:5

+ 8:10 Мср 40:34-35, Иша 6:4, Аянлык 15:8

+ 8:12 Зеб 17:12, Зеб 96:2

• 8:14 Йыл язгылары 6:3-11

+ 8:14 2Шам 6:18

+ 8:16 2Шам 7:6-8, Йыл язгылары 17:5-7

+ 8:17 2Шам 7:2, Йыл язгылары 17:1, Йыл язгылары 22:7

+ 8:19 2Шам 7:12-13

+ 8:20 Йыл язгылары 28:5

• 8:22 Йыл язгылары 6:12-42

+ 8:22 Эзр 9:5

+ 8:23 Мср 15:11

+ 8:25 2Шам 7:16, 1Пат 2:4

+ 8:26 Йыл язгылары 1:9, Йыл язгылары 6:17

+ 8:27 Йыл язгылары 2:6, Иша 66:1, Рес 7:48, Рес 17:24

+ 8:29 Кан 12:11

+ 8:31 Мср 22:11

+ 8:33 Лев 26:17

+ 8:35 Кан 11:17, 1Пат 17:1, Хаг 1:10

+ 8:36 1Шам 12:23

+ 8:37 Лев 26:16, Кан 28:22, Амо 4:9, Хаг 2:17

+ 8:39 Йыл язгылары 28:9, Рес 1:24

+ 8:41 Зеб 101:16

+ 8:46 Сүл 20:9, Ваг 7:20, Якуп 3:2, 1 Ёханна 1:8-10, Рим 3:23

+ 8:47 Лев 26:40, Нех 9:2, Дан 9:4-5

+ 8:48 Ерм 29:12-14

+ 8:50 Зеб 105:46

+ 8:51 Кан 4:20, Ерм 11:4

+ 8:53 Мср 19:5, Кан 14:2

+ 8:54 2Шам 6:18

+ 8:56 Ешу 21:45, Ешу 23:14

+ 8:58 Зеб 118:36

+ 8:60 Кан 4:35, Кан 4:39

• 8:62 Йыл язгылары 7:4-10

+ 8:64 Йыл язгылары 4:1

+ 8:65 Лев 23:34

• 9:1 Йыл язгылары 7:11-22

+ 9:2 1Пат 3:5

+ 9:3 Кан 11:12

+ 9:4 Зеб 77:72

+ 9:5 1Пат 2:4

+ 9:7 Кан 4:26, Кан 28:37

* 9:8 Харабалыга өврүлер – кәбир голязмаларда бейик болар.

+ 9:8 Лев 26:32, Кан 29:24, Ерм 22:8, Ерм 52:13

• 9:10 Йыл язгылары 8

+ 9:10 1Пат 6:38, 1Пат 7:1

* 9:13 Еврейче Кабул ве хайырсыз сөзлериниң айдылышы меңзешдир.

* 9:14 Ики йүз батман – еврейче йүз йигрими киккар. Бу такм. 4 тонна деңдир.

* 9:15-16 Милло – топрак билен долдурылан җайрык я-да бошлук ер болмагы ахмал. Сөзлүге серет.

+ 9:15 1Пат 5:13, 1Пат 7:1, 1Пат 7:51, 2Шам 5:9

+ 9:16 Ешу 16:10, 1Пат 3:1, 1Пат 7:8

+ 9:17 Ешу 10:10-11

+ 9:19 1Пат 4:26, 1Пат 10:26, Йыл язгылары 1:14, Йыл язгылары 9:25

+ 9:22 Лев 25:9, 1Пат 5:13

+ 9:24 1Пат 3:1, 1Пат 7:8, 2Шам 5:9

* 9:26 Гызыл деңиз – еврейче Гамыш деңзи.

+ 9:26 Кан 2:8, 1Пат 22:48

+ 9:27 1Пат 10:11

+ 9:28 Гчк 10:29, Йыл язгылары 29:4, Эйп 22:24, Эйп 28:16, Зеб 44:10, Иша 13:12

• 10:1 Йыл язгылары 9:1-12

+ 10:1 Зеб 71:10, Зеб 71:15, Иша 60:6, Ерм 6:20, Эзк 27:22, Эзк 38:13, Ёвл 3:8, 1Пат 4:34

+ 10:2 Мат 12:42, Лук 11:31

+ 10:9 Йыл язгылары 2:11, 2Шам 8:15

* 10:10 Ики йүз батман – еврейче йүз йигрими киккар. Бу такм. 4 тонна деңдир.

+ 10:11 1Пат 9:27-28

• 10:14 Йыл язгылары 9:12-28

* 10:14-15 Бир мүң бир йүз отуз батман – еврейче алты йүз алтмыш алты киккар. Бу такм. 23 тонна деңдир.

* 10:16 Он еди гадак – еврейче алты йүз шекел. Бу такм. 7 кг деңдир.

* 10:17 Дөрт ярым гадак – еврейче үч мина. Бу такм. 1,8 кг деңдир.

+ 10:17 1Пат 14:26, 1Пат 7:2

+ 10:21 1Пат 7:2

+ 10:22 Иша 23:1, Юнс 1:3

+ 10:23 1Пат 3:12-13, Йыл язгылары 1:12

+ 10:24 1Пат 4:34, 1Пат 10:1, Йыл язгылары 9:1

* 10:26 Сөвеш арабалы эсгерлери – я-да атлылар.

+ 10:26 1Пат 4:26, Йыл язгылары 1:14-17, 1Пат 9:19

+ 10:28 Кан 17:16, Йыл язгылары 1:14-16

* 10:29 Дөрт гадак – еврейче бир йүз элли шекел. Бу такм. 1,7 кг деңдир.

+ 11:2 Мср 34:16, Кан 7:3-4

+ 11:4 1Пат 15:4, Нех 13:26

* 11:5 Милком – бу Молек худайың бейлеки ады. Серет: 1Пат 11:7.

+ 11:5 Сер 2:13

+ 11:7 Чөл 21:29, 2Пат 23:13

+ 11:9 1Пат 3:5, 1Пат 9:2

+ 11:10 1Пат 9:6

+ 11:11 1Пат 11:31

+ 11:13 Кан 12:5, Кан 12:11

+ 11:15 2Шам 8:13, Йыл язгылары 18:13

+ 11:18 Чөл 10:12

+ 11:23 2Шам 10:16

+ 11:24 2Шам 8:3, 2Шам 10:18

+ 11:27 2Шам 5:9, 1Пат 9:24

+ 11:29 1Пат 12:15, 1Пат 14:2, 1Пат 15:29, Йыл язгылары 9:29

+ 11:30 1Шам 15:27

+ 11:31 1Пат 11:11

+ 11:33 Чөл 21:29, Сер 2:13, 2Пат 23:13

+ 11:36 2Шам 21:17, 2Пат 8:20

+ 11:38 2Шам 7:16

+ 11:40 1Пат 14:25, Йыл язгылары 12:2

• 11:41 Йыл язгылары 9:29-31

• 12:1 Йыл язгылары 10:1

+ 12:1 Сер 9:6

+ 12:2 1Пат 11:26, 1Пат 11:40

+ 12:4 1Пат 4:7, 1Пат 4:22, 1Пат 9:15

+ 12:13 Сүл 15:1

+ 12:15 1Пат 11:31

+ 12:16 2Шам 20:1

* 12:18 Адорам – кәбир гадымы терҗимелерде Адонырам. Серет: 1Пат 4:6 ве 5:14.

+ 12:18 1Пат 4:6, 1Пат 5:14

+ 12:20 Хош 8:4

+ 12:22 Йыл язгылары 12:5, Йыл язгылары 12:15

+ 12:25 Сер 9:45, Сер 8:17

+ 12:27 Кан 12:5-6

+ 12:28 2Пат 10:29, 2Пат 17:16, Йыл язгылары 11:15, Йыл язгылары 13:8, Хош 8:5-6, Хош 10:5, Хош 13:2, Мср 32:4

* 12:30 Бейтелдәки ве – бу сөзлер кәбир голязмаларда ёк.

+ 13:1 2Пат 23:17

+ 13:2 2Пат 23:15-16, Амо 3:14

+ 13:6 Мар 3:5, Якуп 5:16

+ 13:8 Чөл 22:18

+ 13:24 1Пат 20:36

+ 13:34 1Пат 14:10

+ 14:2 Ешу 18:1, 1Пат 11:29-31

+ 14:3 1Шам 9:7-8

+ 14:7 1Пат 16:2

+ 14:8 1Пат 11:31

+ 14:9 1Пат 12:28, Эзк 23:35

+ 14:10 Кан 32:36, 1Пат 15:29, 1Пат 21:21, 2Пат 9:8

+ 14:11 1Пат 16:4, 1Пат 21:24

+ 14:13 Йыл язгылары 19:3

+ 14:14 1Пат 15:27-30

+ 14:15 Кан 29:28

+ 14:19 Йыл язгылары 13:2-20

• 14:21 Йыл язгылары 12:1-2, Йыл язгылары 12:9-16

+ 14:24 Кан 23:17

+ 14:25 1Пат 11:40

+ 14:26 1Пат 10:17

• 15:1 Йыл язгылары 13:1

+ 15:3 1Пат 11:4

+ 15:4 2Шам 21:17, 1Пат 11:36

+ 15:5 2Шам 11:3-17

• 15:9 Йыл язгылары 14:2-5, Йыл язгылары 15:16

+ 15:12 Кан 23:17, 1Пат 14:24

+ 15:13 2Пат 23:4, 2Пат 23:6, 2Пат 23:12

+ 15:15 1Пат 7:51

+ 15:18 1Пат 14:26, 2Пат 12:18

+ 15:21 Наг 6:4

+ 15:24 1Пат 22:2

+ 15:25 1Пат 14:20

+ 15:27 Ешу 19:44, Ешу 21:23-24

+ 15:29 1Пат 14:10-11, 1Пат 14:14, 1Пат 21:21

+ 16:1 Йыл язгылары 19:2, Йыл язгылары 20:34

+ 16:2 1Пат 14:7

+ 16:3 1Пат 15:29, 1Пат 16:12

+ 16:4 1Пат 14:11, 1Пат 21:24

+ 16:9 2Пат 9:31

+ 16:12 1Пат 16:3

+ 16:15 Ешу 19:44, Ешу 21:23, 1Пат 15:27

* 16:24 Үч ярым батман – еврейче ики киккар. Бу такм. 70 кг деңдир.

+ 16:25 Мик 6:16

+ 16:30 1Пат 21:25

+ 16:31 Аянлык 2:20, Мср 34:16, Хош 2:13

+ 16:32 2Пат 10:21

+ 16:34 Ешу 6:26

+ 17:1 Хаг 1:11

+ 17:9 Абд 1:20, Лук 4:26

+ 17:21 2Пат 4:34-35, Рес 20:10

+ 18:4 2Пат 9:7

+ 18:12 2Пат 2:16, Эзк 3:12, Эзк 8:3, Рес 8:39

+ 18:20 Ешу 19:26

+ 18:21 2Пат 17:41, Ешу 24:15

+ 18:22 1Пат 19:10, 1Пат 19:14, 1Пат 19:18

+ 18:29 2Пат 4:31

+ 18:31 Гчк 32:28, Гчк 35:10, 2Пат 17:34

+ 18:36 1Шам 17:46

+ 18:38 Лев 9:24, Сер 6:21, Йыл язгылары 21:26, Йыл язгылары 7:1

+ 18:39 Зеб 99:3

+ 18:40 Сер 4:7, 2Пат 10:25

+ 18:45 Якуп 5:18

+ 18:46 2Пат 3:15, Эзк 1:3, Эзк 3:14, Ешу 19:18

+ 19:3 Гчк 21:31

+ 19:4 Эйп 6:9, Юнс 4:3, Юнс 4:8

* 19:8 Хореп – бу Синай дагының бейлеки ады.

+ 19:8 Мср 24:18, Мср 34:28, Кан 9:9, Мср 3:1

+ 19:10 1Пат 18:4, Рим 11:3

+ 19:11 Мср 24:12, Мср 34:2, Иша 29:6, Ерм 23:19, Ерм 30:23, Эзк 1:4

+ 19:12 Мср 3:2, Эйп 4:16

+ 19:14 1Пат 18:22

+ 19:15 2Пат 8:13-15

+ 19:16 2Пат 9:1-6, 2Пат 2:9-15

+ 19:17 2Пат 2:24, Хош 6:5

+ 19:18 Рим 11:4

+ 19:20 Лук 9:61-62

+ 19:21 2Шам 24:22

+ 20:1 1Пат 15:18, 2Пат 6:24, 2Пат 8:7, 1Пат 16:24

+ 20:7 2Пат 5:7

+ 20:22 2Шам 11:1, Йыл язгылары 36:10

+ 20:26 1Шам 29:1

+ 20:34 1Пат 15:20

+ 20:36 1Пат 13:24

* 20:39 Ики путдан говрак – еврейче бир киккар. Бу такм. 34 кг деңдир.

+ 20:39 2Пат 10:24

+ 20:40 Эйп 9:20, Эйп 15:6, Лук 9:22

+ 21:2 1Шам 8:14

+ 21:3 Чөл 36:7, Эзк 46:18

+ 21:4 1Пат 20:43

+ 21:8 2Шам 11:14

+ 21:10 Мср 22:28, Лев 24:16

+ 21:17 1Пат 17:1

+ 21:19 1Пат 22:38, 2Пат 9:24-26

+ 21:21 2Пат 9:8, 2Пат 10:7

+ 21:22 1Пат 15:29, 1Пат 16:11

+ 21:23 2Пат 9:10, 2Пат 9:36

+ 21:24 1Пат 14:10, 1Пат 16:4

+ 21:25 1Пат 16:31, Аянлык 2:20

+ 21:26 Гчк 15:16, 2Пат 21:11

+ 21:29 2Пат 9:25, 2Пат 10:1-7

• 22:1 Йыл язгылары 18:2-34

+ 22:2 1Пат 15:24

+ 22:3 Кан 4:43, Ешу 21:38-39

+ 22:4 2Пат 3:7

+ 22:6 1Пат 18:19

+ 22:7 2Пат 3:11

+ 22:11 Кан 33:17, Мик 4:13, Зак 1:18-19

+ 22:14 Чөл 22:18, Чөл 24:13

+ 22:17 Чөл 27:17, Эзк 34:5

+ 22:19 Иша 6:1, Дан 7:9, Аянлык 4:2

+ 22:23 Ерм 20:7, Эзк 14:9

+ 22:25 1Пат 20:30

+ 22:27 Йыл язгылары 16:10

+ 22:28 Чөл 16:29, Мик 1:2

+ 22:30 2Пат 5:22

+ 22:34 Йыл язгылары 35:23

+ 22:38 1Пат 21:19

+ 22:39 Амо 3:15

• 22:41 Йыл язгылары 20:31

+ 22:41 1Пат 15:24

+ 22:43 1Пат 3:3, 1Пат 15:14

+ 22:44 Йыл язгылары 18:1

+ 22:46 Кан 23:17, 1Пат 15:12

+ 22:47 2Шам 8:14, 2Пат 8:20

+ 22:48 1Пат 9:28, Йыл язгылары 29:4, Эйп 22:24, Эйп 28:16, Зеб 44:8, Иша 13:12, Кан 2:8

+ 1:1 1Пат 22:37, 2Шам 8:2, 2Пат 3:5

+ 1:2 Рес 20:9, Ешу 13:3, Мат 10:25, Мат 12:24, Мар 3:22, Лук 11:15, 2Пат 8:8

+ 1:3 1Пат 17:1, 1Пат 21:17

+ 1:8 Зак 13:4, Мат 3:4, Мар 1:6

+ 1:10 Эйп 1:16, Лук 9:54

+ 2:1 Гчк 5:24, 1Пат 19:19-21, Ешу 5:9

+ 2:4 1Пат 16:34

+ 2:8 Мср 14:21, Мср 14:29, Ешу 3:16

+ 2:9 Чөл 11:17, Чөл 11:25, Кан 21:17

+ 2:12 2Пат 6:17, 2Пат 13:14

+ 2:16 1Пат 18:12, Эзк 3:12, Эзк 8:3, Рес 8:39

+ 2:23 Эйп 19:18

+ 2:25 Ешу 19:26, 1Пат 18:20

+ 3:2 1Пат 16:31, 2Пат 10:26

+ 3:3 1Пат 12:28-32

+ 3:5 2Пат 1:1

+ 3:7 1Пат 22:4

+ 3:9 1Пат 22:47

+ 3:10 Ешу 7:7

+ 3:11 1Пат 22:7

+ 3:13 1Пат 18:19, 1Пат 22:6

+ 3:15 1Шам 10:5, 1Шам 16:17, 1Пат 18:46

+ 3:19 Кан 20:19

+ 3:20 Мср 29:39-40

+ 3:25 Иша 16:7

+ 3:27 Мик 6:7

+ 4:1 Лев 25:39-41, Нех 5:5, Мат 18:25

+ 4:8 Ешу 19:18

+ 4:12 2Пат 5:20-27, 2Пат 8:4-5

+ 4:16 Гчк 18:14

+ 4:23 Чөл 28:11

+ 4:27 Мат 28:9, Гчк 18:17, Амо 3:7

+ 4:29 1Пат 18:46, Мср 7:19, Мср 14:26, Лук 10:4

+ 4:31 1Пат 18:29, Ёханна 11:11

+ 4:33 Якуп 5:16

+ 4:34 1Пат 17:21, Рес 20:10

+ 4:37 Евр 11:35

+ 4:38 Ешу 5:9, 2Пат 2:1

+ 4:42 1Шам 9:4, Мат 14:16-21, Мат 15:32-38, Мар 6:37-44, Мар 8:4-9, Лук 9:13-17, Ёханна 6:5-13

+ 5:1 Лук 4:27, Лев 13:3

* 5:5 Он еди батман – еврейче он киккар. Бу такм. 340 кг деңдир.

+ 5:7 Кан 32:39, 1Пат 20:7

+ 5:10 Лев 14:7

+ 5:15 Дан 2:47

+ 5:16 Дан 5:17

+ 5:20 2Пат 4:12, 2Пат 8:4-5

* 5:22 Бир ярым батман төвереги – еврейче бир киккар. Бу такм. 34 кг деңдир.

* 5:23 Үч батмандан говрак – еврейче ики киккар. Бу такм. 70 кг деңдир.

+ 5:27 Мср 4:6, Чөл 12:10

+ 6:13 Гчк 37:17

+ 6:16 Йыл язгылары 32:7

+ 6:17 Зеб 67:18, Зак 1:8, Зак 6:1

+ 6:18 Гчк 19:11

+ 6:22 Йыл язгылары 28:15, Сүл 25:21, Рим 12:20

+ 6:24 1Пат 15:18, 1Пат 20:1, 2Пат 8:27

* 6:25 Бир шакәсе – еврейче кабың дөртден бири. Бу такм. 0,3 литре деңдир.

+ 6:26 2Шам 14:4

+ 6:29 Лев 26:29, Кан 28:57, Агы 4:10

* 7:1 Үч мысгал – еврейче бир шекел. Бир шекел 11,6 гр деңдир.

+ 7:2 Мал 3:10, 2Пат 7:17

+ 7:6 2Шам 5:24, 2Пат 6:17

+ 7:7 Зеб 47:6

+ 7:17 2Пат 7:2

+ 8:1 2Пат 4:35-37, Гчк 41:27

+ 8:4 2Пат 4:12, 2Пат 5:20-27

+ 8:7 2Пат 6:24

+ 8:8 1Пат 19:15, 1Пат 19:17, 1Шам 9:7, 2Пат 1:2

+ 8:12 2Пат 10:32, 2Пат 12:17, 2Пат 13:22, Амо 1:3-4, Зеб 136:9, Иша 13:16, Хош 14:1, Нах 3:10, Хош 14:1, Амо 1:13

+ 8:13 1Пат 19:15, 1Пат 19:17

• 8:16 Йыл язгылары 21:4-20

+ 8:18 1Пат 12:28-30, 1Пат 16:31-33

+ 8:19 2Шам 21:17, 1Пат 11:36

+ 8:20 Гчк 27:40, 1Пат 22:47

• 8:25 Йыл язгылары 22:1-6

+ 8:26 2Пат 11:1

+ 8:28 2Пат 8:15, 1Пат 22:3

+ 9:1 2Пат 8:28

+ 9:2 1Пат 19:16

+ 9:3 1Шам 10:1

+ 9:7 1Пат 18:4

+ 9:8 Кан 32:36

+ 9:9 1Пат 14:10, 1Пат 15:29, 1Пат 16:11, 1Пат 21:21-22

+ 9:10 1Пат 21:23, 2Пат 9:36

+ 9:11 Ерм 29:26, Хош 9:7

+ 9:13 Мат 21:8, Мар 11:8, 2Шам 15:10, 1Пат 1:34

+ 9:14 2Пат 8:28-29

+ 9:21 Йыл язгылары 22:7, 1Пат 21:1

+ 9:26 1Пат 21:19

+ 9:27 Йыл язгылары 22:9

+ 9:28 2Пат 23:30

+ 9:31 1Пат 16:9-13

+ 9:34 1Пат 16:31

+ 9:36 1Пат 21:23, 2Пат 9:10

+ 10:1 1Пат 16:24

+ 10:7 1Пат 21:21, 2Пат 9:8

+ 10:10 1Пат 21:19, 1Пат 21:21, 1Пат 21:29

+ 10:14 Йыл язгылары 22:8

+ 10:15 Йыл язгылары 2:55, Ерм 35:8

+ 10:17 1Пат 21:19, 1Пат 21:21, 1Пат 21:29

+ 10:18 1Пат 16:31-32

+ 10:19 1Пат 18:19, 1Пат 22:6

+ 10:21 1Пат 16:32

+ 10:24 1Пат 20:39

+ 10:25 1Пат 18:40

+ 10:26 2Пат 3:2

+ 10:27 2Пат 23:14

+ 10:29 1Пат 12:28

+ 10:30 2Пат 15:12

+ 10:32 2Пат 8:12

+ 10:33 Кан 2:36

• 11:1 Йыл язгылары 22:10

+ 11:1 2Пат 8:26, 2Пат 9:27, Сер 9:5

+ 11:5 Йыл язгылары 9:25

+ 11:10 2Шам 8:7, Йыл язгылары 18:7

+ 11:12 Кан 17:18-19, 1Шам 10:24

+ 11:14 2Пат 23:3, Йыл язгылары 6:13, Йыл язгылары 34:31

+ 11:16 Нех 3:28, Ерм 31:40

+ 11:18 2Пат 10:27

* 11:21 Ёваш – еврейче Еховаш. Бу Ёвашың бейлеки адыдыр.

• 12:1 Йыл язгылары 24

+ 12:3 1Пат 15:14, 1Пат 22:43

+ 12:9 Мар 12:41, Лук 21:1

+ 12:15 2Пат 22:7

+ 12:16 Лев 4:24, Лев 5:15, Лев 7:7, Чөл 18:19

+ 12:17 2Пат 8:12

+ 12:18 1Пат 15:18

+ 12:20 Йыл язгылары 24:23-26

+ 13:1 2Пат 11:2

+ 13:2 1Пат 12:28, 1Пат 14:16

+ 13:3 Сер 2:14, 2Пат 8:12

+ 13:4 Мср 3:7, Мср 3:9

+ 13:5 Сер 3:9

+ 13:6 1Пат 16:33

+ 13:11 1Пат 12:28, 1Пат 14:16

+ 13:12 2Пат 14:8-15

+ 13:14 2Пат 2:12, 2Пат 6:17

+ 13:17 1Пат 20:26

+ 13:22 2Пат 8:12

+ 13:25 2Пат 13:19

• 14:1 Йыл язгылары 25:1-4, Йыл язгылары 25:17-24

+ 14:1 2Пат 12:21

+ 14:4 2Пат 12:3

+ 14:5 2Пат 12:20

* 14:6 Серет: Кан 24:16.

+ 14:6 Кан 24:16

+ 14:7 2Шам 8:13, Иша 16:1, Ешу 15:38

+ 14:9 Сер 9:8-15

+ 14:11 Ешу 15:10

+ 14:13 Нех 8:16, Ерм 31:38, Зак 14:10

+ 14:14 1Пат 7:51, 2Пат 12:18

+ 14:15 2Пат 13:12

• 14:17 Йыл язгылары 25:25-28

+ 14:19 Ешу 10:3

+ 14:22 Кан 2:8, 1Пат 9:26

+ 14:24 1Пат 12:28, 1Пат 14:16

+ 14:25 Чөл 34:8, 1Пат 8:65, Ешу 9:13, Юнс 1:1

+ 14:26 Кан 32:36, 2Пат 9:8, Мср 3:7, 2Пат 13:23

+ 14:28 Йыл язгылары 8:3

• 15:1 Йыл язгылары 26:1-4, Йыл язгылары 26:21-23

+ 15:1 2Пат 14:21

+ 15:3 Йыл язгылары 25:2

+ 15:4 1Пат 15:14, 1Пат 22:43

+ 15:5 Лев 13:3, Лев 13:46

+ 15:9 1Пат 12:28, 1Пат 14:16

+ 15:12 2Пат 10:30

+ 15:14 1Пат 14:17

+ 15:18 1Пат 12:28, 1Пат 14:16

* 15:19 Пул – Пулуң бейлеки ады Тиглатпилесер. Серет: 2Пат 15:29.

* 15:19 Бир мүң еди йүз батман – еврейче мүң киккар. Бу такм. 34 тонна деңдир.

+ 15:19 Йыл язгылары 5:26, Хош 5:13

* 15:20 Бир йүз мысгал – еврейче элли шекел. Бу такм. 600 гр деңдир.

+ 15:24 1Пат 12:28, 1Пат 14:16

+ 15:28 1Пат 12:28, 1Пат 14:16

• 15:32 Йыл язгылары 27

+ 15:32 2Пат 15:7

+ 15:34 Йыл язгылары 26:4

+ 15:35 1Пат 15:14, 1Пат 22:43, Йыл язгылары 23:20

+ 15:37 2Пат 16:5, Иша 7:1

• 16:1 Йыл язгылары 28

+ 16:3 1Пат 12:28-30, Лев 18:21, Кан 18:10

+ 16:4 Кан 12:2

+ 16:5 2Пат 15:37, Иша 7:1

+ 16:6 Кан 2:8, 2Пат 14:22

+ 16:7 2Пат 15:19, 2Пат 15:29

+ 16:8 2Пат 12:18

+ 16:9 Иша 22:6, Амо 1:5, Амо 9:7

+ 16:10 Иша 8:2

+ 16:14 Мср 27:1, Йыл язгылары 4:1

+ 16:15 Мср 29:39-41

+ 16:17 1Пат 7:27-39, 1Пат 7:23-26

+ 16:18 Ерм 2:18, Эзк 16:28, Эзк 23:12

+ 17:1 2Пат 15:30

+ 17:3 Кан 28:36

+ 17:5 Кан 28:52, 2Пат 18:9-12, Амо 3:11

+ 17:6 Йыл язгылары 5:26

+ 17:7 Лев 25:38, Мср 20:2

+ 17:8 Лев 18:3, Кан 18:9

+ 17:9 2Пат 18:8

+ 17:10 Мср 23:24

+ 17:12 Мср 20:4-5

+ 17:13 Нех 9:30, Ерм 18:11, Ерм 36:3

+ 17:14 Кан 9:6, Йыл язгылары 30:8

+ 17:15 Кан 29:25, Ерм 2:5, Рим 1:21, Кан 12:30

+ 17:16 1Пат 12:28, 1Пат 14:15, 1Пат 16:33, Кан 4:19, 2Пат 21:3, 2Пат 23:5

+ 17:17 Лев 18:21, Кан 18:10

+ 17:19 Ерм 3:8

+ 17:20 2Пат 13:3, 2Пат 15:29

+ 17:21 1Пат 11:11, 1Пат 11:31, 1Пат 12:20, 1Пат 12:28-30

+ 17:24 Эзр 4:2, Эзр 4:10

+ 17:28 1Пат 12:29

+ 17:31 Кан 12:31

+ 17:32 1Пат 12:29

+ 17:33 Сеп 1:5

+ 17:34 Гчк 32:28, Гчк 35:10

+ 17:35 Кан 5:9, Сер 6:10

+ 17:36 Кан 6:13

+ 17:37 Мср 20:5

+ 17:41 1Пат 18:21

• 18:1 Йыл язгылары 29:1-2

+ 18:4 Кан 16:21-22, Йыл язгылары 31:1, Чөл 21:8-9

+ 18:5 2Пат 23:25

+ 18:8 2Пат 17:9

+ 18:9 2Пат 17:3-7, Амо 3:11

+ 18:11 Йыл язгылары 5:26

+ 18:12 Хош 14:1

• 18:13 Йыл язгылары 32:1-19, Иша 36

* 18:14 Бәш йүз он батман – еврейче үч йүз киккар. Бу такм. 10200 кг деңдир.

* 18:14 Элли батман – еврейче отуз киккар. Бу такм. 1000 кг деңдир.

+ 18:14 Ешу 15:39

+ 18:15 1Пат 15:18, 2Пат 12:18

+ 18:17 Ешу 15:39, Иша 7:3

+ 18:18 Иша 22:20, Иша 22:15, Иша 37:2

+ 18:21 Эзк 29:6, Иша 30:2

+ 18:22 2Пат 18:4, Йыл язгылары 31:1

+ 18:26 Эзр 4:7, Дан 2:4

+ 18:31 1Пат 4:25

+ 18:32 Кан 8:7-10

+ 18:34 2Пат 17:24, Иша 10:9

+ 18:35 Дан 3:15, 2Пат 19:12, Иша 10:11

• 19:1 Йыл язгылары 32:20-22, Иша 37

+ 19:2 Иша 22:15, Иша 22:20, Иша 36:3

+ 19:3 Хош 13:13

+ 19:4 2Шам 16:12

+ 19:6 Иша 10:24

+ 19:8 Ешу 10:29-30

+ 19:12 Гчк 11:31

+ 19:13 2Пат 18:33-34

+ 19:15 Кан 6:4, 1Пат 18:39, Нех 9:6, Зеб 85:10, Иша 44:6

+ 19:16 Зеб 30:3, Зеб 70:2, Йыл язгылары 6:40, Дан 9:18

+ 19:18 Ерм 16:20, Йыл язгылары 32:19

+ 19:19 Зеб 82:19

* 19:21 Сион бой гызы… Иерусалим гызы – бу Иерусалим халкы диймекдир. Сөзлүге серет.

+ 19:23 Зеб 19:8

+ 19:25 Иша 45:7

+ 19:26 Зеб 128:6

+ 19:27 Зеб 138:1-2

+ 19:28 Эзк 29:4, Эзк 38:4, Амо 4:2, Хаб 1:15

+ 19:29 Иша 7:11

+ 19:30 Иша 27:6

+ 19:31 Иша 9:7

+ 19:32 2Шам 20:15

+ 19:35 2Шам 24:16, Йыл язгылары 21:15, Нах 3:3

+ 19:36 Гчк 10:11, Юнс 1:2

+ 19:37 Гчк 8:4, Ерм 51:27, Эзр 4:2

• 20:1 Йыл язгылары 32:24-26, Иша 38:1-8

+ 20:3 2Пат 18:3

+ 20:5 Зеб 38:13, Зеб 55:9

+ 20:6 2Пат 19:34

+ 20:8 Сер 6:17

+ 20:11 Ешу 10:13

• 20:12 Йыл язгылары 32:31, Иша 39

+ 20:13 Йыл язгылары 32:27

+ 20:17 2Пат 24:13, Йыл язгылары 36:10, Ерм 20:5, Ерм 27:19-21, Мик 4:10

+ 20:18 2Пат 24:12, 2Пат 25:7, Йыл язгылары 33:11

+ 20:20 Нех 2:14, Йыл язгылары 32:27-33

• 21:1 Йыл язгылары 33:1-9

+ 21:3 2Пат 18:4, 1Пат 16:32-33, Кан 16:21, Кан 4:19, 2Пат 17:16, 2Пат 23:5, Ерм 8:2

+ 21:4 Кан 12:11, 1Пат 18:29, Ерм 7:30, Ерм 32:34

+ 21:5 1Пат 6:36, 1Пат 7:12

+ 21:6 Лев 18:21, Кан 18:10, Лев 19:26, Лев 19:31

+ 21:8 1Пат 9:3, Йыл язгылары 7:12

+ 21:11 Ерм 15:4, Гчк 15:16, 1Пат 21:26

+ 21:12 1Шам 3:11, Ерм 19:3

+ 21:13 1Пат 21:21, 2Пат 17:6

+ 21:16 2Пат 24:4

+ 21:17 Йыл язгылары 33:18

+ 21:18 2Пат 21:26, Ёханна 19:41, Йыл язгылары 33:20

• 21:19 Йыл язгылары 33:21-25

+ 21:21 2Пат 21:2-7

+ 21:26 2Пат 21:18

• 22:1 Йыл язгылары 34:1-13

+ 22:1 Ешу 15:39

+ 22:2 Кан 5:32

+ 22:4 2Пат 12:9-15

+ 22:7 2Пат 12:15

• 22:8 Йыл язгылары 34:14-28

+ 22:8 Мср 24:7, Кан 31:24-26

+ 22:12 Ерм 26:24, Ерм 39:14, Ерм 40:5

+ 22:13 Кан 29:27

+ 22:14 Лук 2:36, Рес 21:9, 1Кор 11:5, Сеп 1:10

+ 22:17 Кан 31:29

+ 22:19 Лев 26:31, Ерм 44:22, Иша 57:15

+ 22:20 2Пат 23:24, Иша 57:1-2

• 23:1 Йыл язгылары 34:29-32

+ 23:2 Кан 31:11

+ 23:3 2Пат 11:14, Йыл язгылары 15:12, Йыл язгылары 29:10, Йыл язгылары 34:31

+ 23:4 2Пат 21:3, 1Пат 15:13

+ 23:5 2Пат 17:16, 2Пат 21:3

+ 23:6 Кан 16:21

+ 23:7 Кан 23:17, 1Пат 14:24

+ 23:9 Эзк 44:10-14

* 23:10 Молек – аммонларың худайы. Сөзлүге серет.

+ 23:10 Ешу 15:8, Ерм 7:31-32, Ерм 19:6, Лев 18:21, Кан 18:10

+ 23:12 2Пат 21:4-5

* 23:13 Милком – Молек худайың бейлеки ады.

+ 23:13 Чөл 21:29, 1Пат 11:5-7

+ 23:14 Мср 23:24, 2Пат 10:27

+ 23:15 1Пат 12:28

+ 23:16 Лев 26:30, 1Пат 13:2

+ 23:17 1Пат 13:30-31

+ 23:20 Мср 22:20, Лев 26:30, 1Пат 13:2

• 23:21 Йыл язгылары 35:1-19

+ 23:21 Мср 12:3-11, Кан 16:2-8

+ 23:24 Лев 19:31, Лев 20:27, Кан 18:10-12

+ 23:25 2Пат 18:5

+ 23:26 2Пат 21:11, Ерм 15:4

+ 23:27 2Пат 21:4

• 23:28 Йыл язгылары 35:20-27

+ 23:29 Ерм 46:2, Ешу 17:11

+ 23:30 2Пат 9:28, 1Шам 10:1

• 23:31 Йыл язгылары 36:1-4

+ 23:31 2Пат 24:18

* 23:33 Бир йүз етмиш батман – еврейче йүз киккар. Бу такм. 3,4 тонна деңдир.

* 23:33 Бир ярым батмана голай – еврейче бир киккар. Бу такм. 34 кг деңдир.

+ 23:33 Чөл 34:11, Ерм 39:5

+ 23:34 2Пат 24:17, Дан 1:7, Ерм 22:12

• 23:36 Йыл язгылары 36:5-8

+ 24:1 Ерм 25:1, Дан 1:1

+ 24:2 2Пат 20:17, 2Пат 21:12-14, 2Пат 23:27

+ 24:3 2Пат 21:2-7, 2Пат 21:16, 2Пат 21:23-26

• 24:8 Йыл язгылары 36:9-10

+ 24:12 2Пат 20:18, Ерм 24:1-2, Эзк 17:12-13

+ 24:13 2Пат 20:17, Ерм 20:5, Дан 1:2

+ 24:15 Кан 28:36, Ерм 24:1, Эзк 17:12

+ 24:17 2Пат 23:34, Ерм 37:1, Дан 1:7

• 24:18 Йыл язгылары 36:11-21, Ерм 39:1-10, Ерм 52:1-27

+ 24:18 2Пат 23:31

+ 24:20 Эзк 17:15

+ 25:1 Кан 28:52

* 25:3 Дөрдүнҗи айың – бу сөзлер кәбир голязмаларда ёк, йөне Ерм 52:6-да бар.

+ 25:6 Чөл 34:11, 2Пат 23:33, Ерм 21:7, Эзк 23:24

+ 25:7 Сеп 1:8, Кан 28:36, 2Пат 20:18

+ 25:8 Ерм 32:1, Ерм 39:9, Ерм 40:1

+ 25:9 Лев 26:31, Эзк 16:41

+ 25:10 Нех 1:3

+ 25:13 1Пат 7:15-37, Йыл язгылары 4:1-15, Ерм 27:19

+ 25:14 1Пат 7:45, 1Пат 7:50

+ 25:16 1Пат 7:47

+ 25:17 1Пат 7:15-22

+ 25:18 Йыл язгылары 6:14, Эзр 7:1, Ерм 21:1, Ерм 29:25, Ерм 37:3

• 25:22 Ерм 40:7-9, Ерм 41:1-3

+ 25:22 2Пат 22:12, Ерм 26:24, Ерм 39:14, Ерм 40:5, Ерм 40:7

+ 25:23 Ешу 18:26

+ 25:25 Ерм 36:13

+ 25:26 Ерм 43:4-7

• 25:27 Ерм 52:31-34

+ 25:27 2Пат 24:12, 2Пат 24:15, Ерм 27:7

• 1:1 Гчк 5, Гчк 10, Гчк 11:10-26

* 1:19 Пелекди… бөлүнипди – еврейче Пелекди ве бөлүнипди сөзлериниң айдылышы меңзешдир.

* 1:22 Эйбал – кәбир гадымы терҗимелерде Обал. Серет: Гчк 10:28.

+ 1:27 Гчк 17:5, Лук 3:34-36

• 1:28 Гчк 25:1-4, Гчк 25:12-16, Гчк 36:1-19

+ 1:28 Гчк 16:15-16, Гчк 21:2-3

+ 1:34 Гчк 25:25-26, Гчк 32:28

* 1:36 Сепи – кәбир гадымы голязмаларда Сепо. Серет: Гел 36:11.

• 1:38 Гчк 36:20-30

* 1:40 Алян – кәбир гадымы терҗимелерде Алван. Серет: Гчк 36:23.

* 1:41 Хамран – бу ат Гчк 36:26-да Хемдан дийип душ гелйәр.

* 1:42 Ягкан – бу ат Гчк 36:27-де Акан дийип душ гелйәр.

• 1:43 Гчк 36:31-39

+ 1:44 Иша 34:6, Иша 63:1

+ 1:45 Гчк 36:15, Эйп 2:11, Эзк 25:13

+ 1:51 Гчк 36:40-43

+ 2:1 Гчк 29:32-35, Гчк 30:6-20, Мср 1:1-4

+ 2:3 Гчк 38, Гчк 46:12, Чөл 26:19-20

+ 2:4 Рут 4:12, Мат 1:3

+ 2:5 Рут 4:18

+ 2:6 1Пат 4:31, Зеб 88:1

* 2:7 Акар – бу ат Ешу 7:1-де Акан дийип душ гелйәр.

* 2:7 Акар… бела гетирди – еврейче Акар ве бела гетирди сөзлериниң айдылышы меңзешдир.

+ 2:7 Ешу 7:1, Ешу 7:25

• 2:9 Рут 4:18-22, Мат 1:3-6

* 2:9 Келубай – Калебиң бейлеки ады.

+ 2:10 Чөл 1:7, Чөл 2:3

* 2:11-12 Салма – кәбир гадымы терҗимелерде Салмон. Серет: Рут 4:18-22.

+ 2:13 1Шам 16:6-9, 1Шам 17:13, Йыл язгылары 20:7

+ 2:16 2Шам 2:18

+ 2:17 2Шам 19:13, 2Шам 20:9-10, 2Шам 17:25

+ 2:20 Мср 31:2

+ 2:21 Чөл 26:29, Чөл 32:39

+ 2:22 Чөл 32:41

+ 2:23 Ешу 13:13, Ешу 13:30

+ 2:24 2Шам 14:2, Йыл язгылары 4:5

+ 2:25 Йыл язгылары 2:9

+ 2:49 Ешу 15:31, Ешу 15:17

+ 2:50 Йыл язгылары 2:19

+ 2:53 Йыл язгылары 4:2

+ 2:55 2Пат 10:15, Ерм 35:2, Ерм 35:8, Чөл 24:21, Сер 1:16

• 3:1 2Шам 3:1-5, 2Шам 5:14-16

+ 3:1 1Шам 25:43, 2Шам 13:1

+ 3:2 2Шам 13:37, 2Шам 15:10, 1Пат 1:5-6

+ 3:4 2Шам 2:11, 2Шам 5:4-5

+ 3:5 Йыл язгылары 14:4-7, 2Шам 11:3

+ 3:9 2Шам 13:1

+ 3:10 Йыл язгылары 9:31, Йыл язгылары 13:1, Йыл язгылары 14:1, Йыл язгылары 17:1

+ 3:11 Йыл язгылары 21:1, Йыл язгылары 22:1, Йыл язгылары 24:1

+ 3:12 Йыл язгылары 25:1, 2Пат 15:1, Йыл язгылары 26:1, Йыл язгылары 27:1

+ 3:13 Йыл язгылары 28:1, Йыл язгылары 29:1, Йыл язгылары 33:1

+ 3:14 Йыл язгылары 33:21, Йыл язгылары 34:1

+ 3:15 Йыл язгылары 36:11, Йыл язгылары 36:1, Ерм 22:11

* 3:16 Еконя – бу ат 2Пат 24–25-нҗи бапларда Ехоякын дийип душ гелйәр.

+ 3:16 2Пат 24:8-15, Йыл язгылары 36:9-10

+ 3:19 Эзр 2:2, Эзр 3:2, Нех 12:1, Хаг 1:1, Хаг 2:20-23, Зак 4:6-10

+ 3:22 Нех 3:29, Эзр 8:2

+ 4:1 Гчк 46:12, Йыл язгылары 2:4-7

+ 4:2 Йыл язгылары 2:53

+ 4:4 Йыл язгылары 2:50-51

+ 4:5 Йыл язгылары 2:24

* 4:9 Еврейче Ягбес ве агыры сөзлериниң айдылышы меңзешдир.

+ 4:13 Ешу 15:17, Сер 1:13, Сер 3:9

+ 4:15 Чөл 13:6, Чөл 13:31

+ 4:21 Гчк 38:5, Чөл 26:20

+ 4:24 Чөл 26:12-14

+ 4:28 Ешу 19:1-9

+ 4:41 Йыл язгылары 29:1, Йыл язгылары 20:1, Йыл язгылары 26:7

+ 4:42 Гчк 36:8

+ 4:43 1Шам 15:8, 1Шам 30:17

+ 5:1 Гчк 29:32, Гчк 35:22, Гчк 49:3-4, Гчк 48:15-22

+ 5:2 Гчк 49:8-10, Мик 5:2

+ 5:3 Гчк 46:9, Мср 6:14, Чөл 26:5-6

+ 5:6 Йыл язгылары 28:20

+ 5:7 Чөл 32:38

+ 5:9 Ешу 22:9

+ 5:10 Йыл язгылары 5:19, Йыл язгылары 27:31, Зеб 82:7

+ 5:11 Кан 3:10, Ешу 12:5, Ешу 13:11

+ 5:16 Наг 2:1, Рес 9:35

+ 5:17 Йыл язгылары 27:1, 2Пат 14:23

+ 5:22 2Пат 15:29, 2Пат 17:6

+ 5:23 Кан 3:9, Наг 4:8, Эзк 27:5

+ 5:26 2Пат 15:19, 2Пат 15:29, 2Пат 17:6, 2Пат 18:11

• 6:1 Эзр 7:1-5

+ 6:1 Гчк 46:11, Мср 6:16, Чөл 26:57

+ 6:2 Мср 6:18

+ 6:3 Чөл 26:59, Лев 10:1, Лев 10:12

+ 6:4 Чөл 25:7

+ 6:8 2Шам 8:17, 1Пат 2:35

+ 6:9 1Пат 4:2

+ 6:12 Йыл язгылары 9:11, Нех 11:11

+ 6:14 2Пат 25:18, Эзр 7:1, Ерм 52:24

+ 6:15 Йыл язгылары 36:20

+ 6:16 Гчк 46:11, Мср 6:16, Чөл 26:57

+ 6:18 Мср 6:18

+ 6:19 Мср 6:19, Йыл язгылары 23:21

+ 6:23 Мср 6:24

* 6:28 Ёвел – бу сөз кәбир голязмада ёк.

+ 6:31 Йыл язгылары 16:1-6

+ 6:32 Йыл язгылары 5:2

+ 6:33 Йыл язгылары 15:17, Йыл язгылары 25:1

+ 6:39 Йыл язгылары 15:17, Йыл язгылары 25:1, Йыл язгылары 5:12

+ 6:44 Йыл язгылары 15:17, Йыл язгылары 25:1, Йыл язгылары 5:12

+ 6:49 Мср 30:7, Лев 1:7, Лев 4:20

+ 6:50 Йыл язгылары 6:4-8

• 6:54 Чөл 35:1-8, Ешу 21:1-42

+ 6:54 Мср 6:16-19, Чөл 3:17-20

+ 6:56 Ешу 14:13

+ 7:1 Гчк 46:13, Чөл 26:23

+ 7:5 Чөл 1:29

+ 7:6 Гчк 46:21, Чөл 26:38, Йыл язгылары 8:1-5

+ 7:13 Гчк 46:24-25, Чөл 26:48-49, Гчк 30:7-8

+ 7:14 Чөл 26:31, Гчк 50:23, Чөл 32:39

+ 7:15 Чөл 26:33, Чөл 27:1

+ 7:19 Чөл 26:32, Ешу 17:2

+ 7:20 Чөл 26:35-37

* 7:23 Берига… бетбагтчылык – еврейче Берига ве бетбагтчылык сөзлериниң айдылышы меңзешдир.

+ 7:24 Ешу 16:3, Ешу 16:5

+ 7:26 Чөл 1:10, Чөл 7:48

+ 7:27 Чөл 13:9, Чөл 13:17

+ 7:29 Ешу 17:11

+ 7:30 Гчк 46:17-18, Чөл 26:44-46

* 7:35 Хелем – бу Хотамың бейлеки ады болмагы мүмкиндир. Серет: 1ЙЙ 7:32.

+ 8:2 Гчк 46:21, Чөл 26:38-41, Йыл язгылары 7:6-12

+ 8:12 Эзр 2:33

• 8:29 Йыл язгылары 9:35-44

* 8:33 Эшбагал – бу ат 2Шам 2:8-де Ышбошет дийип душ гелйәр.

+ 8:33 1Шам 9:1, 1Шам 14:51, 1Шам 14:49, 1Шам 31:2, Йыл язгылары 10:2

* 8:34 Мерибагал – бу ат 2Шам 4:4-де Мепибошет дийип душ гелйәр.

+ 8:34 1Шам 14:49, 1Шам 31:2, Йыл язгылары 9:40, Йыл язгылары 10:2, 2Шам 9:12

• 9:1 Нех 11:1-22

+ 9:1 Йыл язгылары 36:20

+ 9:2 Эзр 2:70, Нех 7:73

+ 9:4 Йыл язгылары 2:5-6, Гчк 38:29, Гчк 38:5, Гчк 38:30

+ 9:17 Эзр 2:42, Нех 7:45

* 9:19 Эбиясап – бу ат Мср 6:24-де Абыясап дийип душ гелйәр.

+ 9:20 Чөл 25:7-13

+ 9:21 Йыл язгылары 26:2

+ 9:22 Йыл язгылары 8:14

+ 9:25 2Пат 11:5

+ 9:27 Чөл 1:53

+ 9:30 Мср 30:23-25

+ 9:32 Лев 24:5-9

+ 9:33 Нех 10:39, Зеб 133:1

• 9:35 Йыл язгылары 8:29-38

+ 9:39 1Шам 9:1, 1Шам 14:51

* 9:42 Ягра – бу ат 8:36-да Ехогада дийип душ гелйәр.

• 10:1 1Шам 31

+ 10:1 1Шам 28:4

+ 10:2 1Шам 14:49, Йыл язгылары 8:33, Йыл язгылары 9:39

+ 10:4 Сер 9:54, 2Шам 1:10

+ 10:9 2Шам 1:20

+ 10:10 Сер 16:23, 1Шам 5:2

+ 10:11 1Шам 11:1-11, 2Шам 21:10

+ 10:12 2Шам 21:12

+ 10:13 1Шам 13:13, 1Шам 15:23, 1Шам 28:7

• 11:1 2Шам 5:1-3, 2Шам 5:6-10

+ 11:2 1Шам 18:13, Зеб 77:71

+ 11:3 1Шам 16:13

+ 11:4 Ешу 15:63, Сер 1:8, Сер 1:21

+ 11:6 2Шам 8:16

* 11:8 Милло – топрак билен долдурылан җайрык я-да бошлук ер болмагы ахмал. Сөзлүге серет.

+ 11:8 1Пат 9:15, 1Пат 9:24, 1Пат 11:27, Йыл язгылары 32:5

+ 11:9 Эст 9:4

• 11:10 2Шам 23:8-39, Йыл язгылары 27:1-15

+ 11:15 1Шам 22:1, 2Шам 5:18

+ 11:18 1Шам 7:6

+ 11:20 2Шам 2:18

+ 11:22 Ешу 15:21, 2Шам 8:18

+ 11:23 1Шам 17:50

+ 11:26 2Шам 2:18-23

+ 11:41 2Шам 11:3-17

+ 12:1 1Шам 27:6

+ 12:2 Сер 3:15, Сер 20:16

+ 12:8 Кан 33:20

+ 12:15 Ешу 3:15

+ 12:19 1Шам 29:2-9

+ 12:23 1Шам 15:28, 1Шам 16:13, 1Шам 28:17

+ 12:28 2Шам 8:17

• 13:1 2Шам 6:1-11

+ 13:6 Ешу 15:9, Ешу 15:60, 1Шам 7:1-2, Мср 25:22

+ 13:9 Чөл 4:15

* 13:11 Перес Уза – бу сөз Уза гаршы газап диймеги аңладяр.

+ 13:14 Йыл язгылары 26:4-5

• 14:1 2Шам 5:11-16

+ 14:1 1Пат 5:1

+ 14:4 Йыл язгылары 3:5-8

* 14:7 Бегеляда – бу ат 3:8-де ве 2Шам 5:6-да Эляда дийип душ гелйәр.

• 14:8 2Шам 5:17-25

+ 14:9 2Шам 23:13

* 14:11 Багалперасым – бу сөз зарба урян җенап диймеги аңладяр.

+ 14:11 Иша 28:21

+ 14:15 2Пат 7:6

+ 14:17 Мср 15:14-16, Мср 23:27, Кан 2:25

+ 15:4 Йыл язгылары 6:16-30

+ 15:11 2Шам 20:25

+ 15:13 Йыл язгылары 13:7-11

+ 15:15 Мср 25:14, Чөл 7:9

+ 15:16 Йыл язгылары 5:12, Зеб 150:3-5

+ 15:17 Йыл язгылары 6:33, Йыл язгылары 6:39, Йыл язгылары 6:44

+ 15:19 1Пат 4:31, Зеб 88:1

* 15:20 Аламот – манысы белли дәл. Белки, әхең, белки-де саз гуралы.

* 15:21 Шеминит – манысы белли дәл. Белки, әхең, белки-де саз гуралы.

+ 15:24 Чөл 10:8

• 15:25 2Шам 6:12-19

+ 15:26 Чөл 23:1, Эйп 42:8

+ 15:29 1Шам 14:49, 1Шам 18:20-28, 1Шам 19:11-17, Зеб 150:4

+ 16:1 Йыл язгылары 15:1

+ 16:4 Йыл язгылары 6:31

+ 16:5 Йыл язгылары 6:39

• 16:7 Зеб 104:1-15, Зеб 95, Зеб 105:1, Зеб 105:47-48

+ 16:8 Иша 12:4

+ 16:9 Ерм 21:2

+ 16:11 Зеб 23:6, Зеб 26:8

+ 16:12 Зеб 76:12-13

+ 16:14 Иша 26:9

+ 16:15 Кан 7:9

+ 16:16 Гчк 17:2, Гчк 26:3

+ 16:18 Гчк 35:11-12

+ 16:19 Кан 7:7, Кан 26:5

+ 16:21 Гчк 12:17, Гчк 20:3

+ 16:22 Гчк 20:7

+ 16:24 Зеб 9:2

+ 16:25 2Шам 22:4, Зеб 17:4, Зеб 144:3, Мср 18:11

+ 16:26 Иша 44:24, Ерм 10:12

+ 16:28 Зеб 28:1

+ 16:31 Иша 44:23, Иша 49:13, Зеб 92:1

+ 16:32 Зеб 97:7

+ 16:33 Зеб 9:9

+ 16:34 Йыл язгылары 5:13, Йыл язгылары 20:21, Эзр 3:11, Зеб 105:1

+ 16:36 Зеб 40:14

+ 16:37 Йыл язгылары 16:5

+ 16:39 Йыл язгылары 15:11, 1Пат 3:4

+ 16:40 Мср 29:38

+ 16:41 Йыл язгылары 6:33

+ 16:42 Йыл язгылары 25:1, Зеб 38:1

• 16:43 2Шам 6:19

+ 17:1 2Шам 7:1, 2Шам 12:1

+ 17:7 1Шам 16:11-13, Зеб 77:70

+ 17:8 1Шам 18:14

+ 17:9 Сер 2:14-16, 1Шам 12:11

+ 17:11 1Пат 2:10

+ 17:12 1Пат 8:19

+ 17:13 Зеб 88:27, 2Кор 6:18, Евр 1:5

+ 17:14 Зеб 88:5, Зеб 88:30, Зеб 88:36-37, Зеб 131:12, Ёханна 7:42

• 17:16 2Шам 7:18-29

+ 17:20 Мср 15:11

+ 17:21 Кан 4:7, Кан 26:19, Кан 33:29

• 18:1 2Шам 8:1-14

+ 18:3 1Шам 14:47

+ 18:4 Ешу 11:6

+ 18:7 2Пат 11:10, Йыл язгылары 23:9

+ 18:8 1Пат 7:15-47

* 18:10 Хадорам – бу ат 2Шам 8:10-да Ёрам дийип душ гелйәр.

+ 18:11 1Пат 7:51

+ 18:13 Гчк 25:23, Гчк 27:40, Чөл 24:18

• 18:14 2Шам 8:15-18, 2Шам 20:23-26

+ 18:15 2Шам 2:13, Йыл язгылары 11:6, 1Пат 4:3

+ 18:16 2Шам 15:24, 2Шам 20:25, Йыл язгылары 24:3

+ 18:17 2Шам 23:20, 1Пат 2:35, 1Пат 4:4

• 19:1 2Шам 10

+ 19:1 1Шам 11:1

* 19:6 Бир мүң еди йүз батман – еврейче мүң киккар. Бу такм. 34 тонна деңдир.

+ 19:6 2Шам 8:3

+ 19:7 Чөл 21:30, Ешу 13:9, Ешу 13:16

+ 19:11 Йыл язгылары 18:12

+ 19:13 1Шам 3:18

+ 19:16 1Пат 11:23

• 20:1 2Шам 11:1, 2Шам 12:26-31, 2Шам 21:18-22

+ 20:1 2Шам 11:1, Кан 3:11

* 20:2 Ики пут – еврейче бир киккар. Бу такм. 34 кг деңдир.

+ 20:4 Кан 2:11

+ 20:5 1Шам 17:7

+ 20:7 1Шам 16:9, 2Шам 13:3, Йыл язгылары 2:13

+ 20:8 Ешу 11:22

• 21:1 2Шам 24:1-9

+ 21:1 Эйп 1:6, Зак 3:1, Мат 4:3, 1Кор 7:5, 1Сал 3:5, Аянлык 12:9-10

+ 21:2 Сер 20:1, Чөл 1:2-4

+ 21:3 Кан 1:11

+ 21:5 Сер 20:17, 1Шам 11:8

+ 21:6 Йыл язгылары 27:24

• 21:7 2Шам 24:10-17

+ 21:8 2Шам 12:13, 1Шам 13:13

+ 21:9 1Шам 22:5

+ 21:13 Зеб 118:156

+ 21:14 Мср 30:12

+ 21:15 2Пат 19:35, Йыл язгылары 32:21, Иша 37:36, Рес 12:23, Юнс 3:9

• 21:18 2Шам 24:18-25

+ 21:22 Чөл 16:47-48

+ 21:23 1Пат 19:21

+ 21:26 Йыл язгылары 3:1, Лев 9:24, Сер 6:21, 1Пат 18:38

+ 21:29 Йыл язгылары 16:39, Йыл язгылары 1:3

+ 22:1 Йыл язгылары 3:1

+ 22:2 1Пат 5:17

+ 22:3 1Пат 7:47

+ 22:4 1Пат 5:6

+ 22:5 Йыл язгылары 29:1

+ 22:7 2Шам 7:2, 1Пат 8:17, Йыл язгылары 17:1

+ 22:8 1Пат 5:3, Йыл язгылары 28:3

* 22:9 Сүлейман… парахатчылык – еврейче Сүлейман ве парахатчылык сөзлериниң айдылышы меңзешдир.

+ 22:9 1Пат 5:4, 1Пат 4:24

+ 22:10 2Шам 7:13-14

+ 22:13 Ешу 1:6, Йыл язгылары 28:20

* 22:14 Бир йүз етмиш мүң батман – еврейче йүз мүң киккар. Бу такм. 3450 тонна деңдир.

* 22:14 Бир миллион еди йүз мүң батман – еврейче бир миллион киккар. Бу такм. 34500 тонна деңдир.

+ 22:18 Йыл язгылары 23:25

+ 23:1 Йыл язгылары 29:28

+ 23:3 Чөл 4:3

+ 23:5 Йыл язгылары 29:26, Нех 12:36

+ 23:6 Мср 6:16, Чөл 26:57

+ 23:7 Йыл язгылары 26:21-22

+ 23:8 Йыл язгылары 29:8

+ 23:12 Мср 6:18, Йыл язгылары 6:18

+ 23:13 Мср 6:20, Мср 28:1, Чөл 6:22-27

+ 23:14 Кан 33:1

+ 23:15 Мср 18:3-5

+ 23:16 Йыл язгылары 26:24

+ 23:17 Йыл язгылары 26:25

+ 23:19 Йыл язгылары 24:23

+ 23:20 Йыл язгылары 24:24

+ 23:21 Мср 6:19, Йыл язгылары 23:21

+ 23:22 Чөл 36:8

+ 23:23 Йыл язгылары 24:30

+ 23:24 Чөл 4:3, Чөл 8:24-25, Йыл язгылары 31:17, Эзр 3:8

+ 23:25 Йыл язгылары 22:18

+ 23:28 Чөл 3:6-9

+ 23:31 Чөл 28:9-15

+ 24:1 Мср 6:23

+ 24:2 Лев 10:2, Чөл 3:4

+ 24:3 2Шам 8:17

+ 24:7 Эзр 2:36, Нех 7:39

+ 24:10 Лук 1:5

+ 24:20 Йыл язгылары 23:13-23

+ 24:23 Йыл язгылары 26:31

+ 24:31 Йыл язгылары 25:8, Йыл язгылары 26:13, Нех 11:1

+ 25:1 Йыл язгылары 6:33, Йыл язгылары 6:39, Йыл язгылары 15:17, Йыл язгылары 16:42

* 25:3 Бу сөз кәбир голязмаларда ёк.

+ 25:8 Йыл язгылары 26:13

* 25:11 Езер – 25:3-де Сери дийип душ гелйәр.

* 25:14 Есарела – бу ат 25:2-де Асарела дийип душ гелйәр.

* 25:18 Азарел – бу ат 25:4-де Узыел дийип душ гелйәр.

+ 26:2 Йыл язгылары 9:21

+ 26:4 Йыл язгылары 15:18, Йыл язгылары 15:21, Йыл язгылары 15:24

+ 26:5 2Шам 6:11, Йыл язгылары 13:14

+ 26:8 Йыл язгылары 16:38

+ 26:13 Йыл язгылары 25:8

+ 26:15 Нех 12:25

+ 26:21 Йыл язгылары 23:7-8

+ 26:24 Йыл язгылары 23:16

+ 26:25 Йыл язгылары 23:16

+ 26:26 2Шам 8:11

+ 26:29 Нех 11:16

+ 26:30 Йыл язгылары 27:17

+ 26:31 Йыл язгылары 24:23, Ешу 21:39, Йыл язгылары 6:81

• 27:1 2Шам 23:8-39, Йыл язгылары 11:10-47

+ 27:3 Чөл 26:19-20

+ 27:5 2Шам 8:18

+ 27:7 2Шам 2:18-23

+ 27:11 2Шам 21:18, Йыл язгылары 20:4

+ 27:15 Ешу 15:17, Сер 1:13, Сер 3:9, Йыл язгылары 4:13

+ 27:17 Йыл язгылары 26:30, Йыл язгылары 24:3

+ 27:23 Гчк 15:5

+ 27:24 Йыл язгылары 21:6-7

+ 27:31 Йыл язгылары 5:10, Зеб 82:7

+ 27:33 2Шам 15:12, 2Шам 16:20, 2Шам 15:37, 2Шам 17:7, 1Пат 4:5

+ 27:34 Йыл язгылары 11:6

+ 28:1 Йыл язгылары 23:2

+ 28:2 Иша 60:13, Иша 66:1, Эзк 43:7, 2Шам 7:1, Йыл язгылары 17:1

+ 28:3 2Шам 7:5, 1Пат 5:3, Йыл язгылары 22:8

+ 28:4 1Шам 16:12-13, Йыл язгылары 17:27, Гчк 49:8, Зеб 77:68, Йыл язгылары 5:2

+ 28:5 Йыл язгылары 3:1-9, Йыл язгылары 14:3-7, Йыл язгылары 22:9, Йыл язгылары 1:8, Йыл язгылары 6:10

+ 28:6 2Шам 7:13-14

+ 28:9 Йыл язгылары 29:17, Сүл 17:3, 1Пат 8:39, Йыл язгылары 6:30, Рес 1:24, Йыл язгылары 15:2, Иша 55:6, Ерм 29:13

+ 28:13 Йыл язгылары 23:6, Йыл язгылары 24:6

+ 28:18 Мср 25:20, Зеб 17:11, Зеб 98:1

+ 28:19 Мср 25:40

+ 28:20 Ешу 1:6, Йыл язгылары 22:13

+ 29:1 1Пат 3:7, Йыл язгылары 22:5

* 29:4 Бәш мүң батман – еврейче үч мүң киккар. Бу такм. 100 тонна деңдир.

* 29:4 Он ики мүң батман – еврейче еди мүң киккар. Бу такм. 240 тонна деңдир.

+ 29:4 Гчк 10:29, 1Пат 9:28, Эйп 22:24

+ 29:5 Мср 25:2

* 29:7 Секиз мүң бәш йүз дөрт батман – еврейче бәш мүң киккар он мүң дарик. Бу 170 тоннадан говракдыр.

* 29:7 Он еди мүң батман – еврейче он мүң киккар. Бу такм. 340 тонна деңдир.

* 29:7 Отуз мүң батман – еврейче он секиз мүң киккар. Бу такм. 610 тонна деңдир.

* 29:7 Бир йүз етмиш мүң батман – еврейче йүз мүң киккар. Бу такм. 3400 тонна деңдир.

+ 29:8 Йыл язгылары 23:7-8

+ 29:9 2Кор 9:7

+ 29:11 Зеб 23:1, Зеб 88:12

+ 29:12 1Пат 3:13, Йыл язгылары 20:6

+ 29:15 Лев 25:23, Зеб 38:13, Зеб 118:19, Эйп 14:2, Зеб 101:12, Зеб 143:4

+ 29:16 Хаг 2:8

+ 29:17 Йыл язгылары 28:9, Сүл 17:3

+ 29:19 Йыл язгылары 22:14

+ 29:22 1Пат 1:39, 1Пат 2:35

+ 29:23 1Пат 2:12

+ 29:25 Йыл язгылары 1:1, 1Пат 3:13, Йыл язгылары 1:12

+ 29:27 2Шам 2:11, 2Шам 5:4-5, 1Пат 2:11

+ 29:29 1Шам 16:13, 2Шам 7:2, 1Шам 22:5

• 1:1 1Пат 3:4-14

+ 1:1 Йыл язгылары 29:25

+ 1:3 Йыл язгылары 16:39, Йыл язгылары 21:29

+ 1:4 Йыл язгылары 13:5-6, 2Шам 6:17, Йыл язгылары 15:1

+ 1:5 Мср 31:2, Мср 27:1, Мср 38:1

+ 1:8 Йыл язгылары 28:5

+ 1:9 1Пат 8:26, Йыл язгылары 6:17, Гчк 13:16, Гчк 28:14

+ 1:12 1Пат 4:29-31, 1Пат 5:12, 1Пат 10:23, Ваг 1:16

• 1:14 1Пат 10:26-29

+ 1:14 1Пат 4:26, 1Пат 9:19

+ 1:16 Кан 17:16

* 1:17 Он еди гадак – еврейче алты йүз шекел. Бу такм. 7 кг деңдир.

* 1:17 Дөрт гадак – еврейче бир йүз элли шекел. Бу такм. 1,7 кг деңдир.

• 2:1 1Пат 5

* 2:3 Хурам – бу ат 2Шам ве 1Пат китапларында Хирам дийип душ гелйәр.

+ 2:3 Йыл язгылары 14:1

+ 2:5 Зеб 134:5

+ 2:6 1Пат 8:27, Йыл язгылары 6:18, Иша 66:1

+ 2:7 Йыл язгылары 22:15

* 2:10 Кырк мүң чувал – еврейче йигрими мүң кор. Бу такм. 3000 тонна деңдир.

* 2:10 Еди мүң хум – еврейче йигрими мүң бат. Бу такм. 440000 литре деңдир.

+ 2:11 1Пат 10:9

+ 2:13 1Пат 7:13-14

+ 2:16 Ешу 19:46

+ 2:17 Йыл язгылары 22:2

• 3:1 1Пат 6, 1Пат 7:15-21

+ 3:1 Гчк 22:2, Йыл язгылары 22:1

* 3:8 Бир мүң йигрими батман – еврейче алты йүз киккар. Бу такм. 21 тонна деңдир.

* 3:9 Бир ярым гадак – еврейче элли шекел. Бу такм. 600 гр деңдир.

+ 3:10 Мср 25:18-20

+ 3:14 Мср 26:31

+ 3:15 2Пат 25:16-17, Ерм 52:21-23

• 4:1 1Пат 7:23-51

+ 4:1 Йыл язгылары 7:7, Йыл язгылары 8:12

+ 4:2 2Пат 16:17

* 4:5 Бир мүң элли хум – еврейче үч мүң бат. Бу такм. 66000 литре деңдир.

+ 4:6 Эзк 40:38

+ 4:7 Мср 25:31-39

• 5:2 1Пат 8:1-13

+ 5:2 2Шам 6:12

+ 5:8 Мср 25:22, Мср 26:33-34, Йыл язгылары 3:10-13, Мср 25:13-15

* 5:10 Хореп – бу Синай дагының бейлеки ады.

+ 5:10 Мср 16:33-34, Чөл 17:10, Мср 25:21, Мср 40:20, Кан 10:5

+ 5:11 Йыл язгылары 24:1-9

+ 5:12 Йыл язгылары 6:33, Йыл язгылары 6:39, Йыл язгылары 25:1, Йыл язгылары 15:16, Зеб 150:3-5

+ 5:13 Йыл язгылары 16:42, Йыл язгылары 16:34, Эзр 3:11, Зеб 105:1

+ 5:14 Мср 40:34-35

+ 6:1 Зеб 17:12, Зеб 96:2

• 6:3 1Пат 8:14-21

+ 6:3 2Шам 6:18

+ 6:6 2Шам 7:6-8, Йыл язгылары 17:5-7

+ 6:7 2Шам 7:2, Йыл язгылары 17:1, Йыл язгылары 22:7

+ 6:9 2Шам 7:12-13

+ 6:10 Йыл язгылары 28:5

• 6:12 1Пат 8:22-53

+ 6:12 Эзр 9:5

+ 6:14 Мср 15:11

+ 6:16 2Шам 7:16, 1Пат 2:4

+ 6:17 Йыл язгылары 1:9

+ 6:18 Йыл язгылары 2:6, Иша 66:1

+ 6:20 Кан 12:11

+ 6:22 Мср 22:11

+ 6:24 Лев 26:17

+ 6:26 Кан 11:17, 1Пат 17:1

+ 6:27 1Шам 12:23

+ 6:28 Лев 26:16, Кан 28:22, Амо 4:9, Хаг 2:17

+ 6:30 Йыл язгылары 28:9, Зеб 43:20, Сүл 15:11, Рес 1:24

+ 6:32 Зеб 101:16

+ 6:36 Сүл 20:9, Ваг 7:20, Якуп 3:2, 1 Ёханна 1:8-10, Рим 3:23

+ 6:37 Лев 26:40, Нех 9:2, Дан 9:4-5

+ 6:38 Ерм 29:12-14

+ 6:40 Нех 1:6, Нех 1:11, Зеб 129:2

+ 6:41 Эйп 29:14, Зеб 131:8-9

+ 6:42 Зеб 131:10

• 7:1 1Пат 8:62-66

+ 7:1 Лев 9:24, Сер 6:21, 1Пат 18:38, Йыл язгылары 21:26, Мср 40:34-35, Йыл язгылары 5:14

+ 7:3 Эзр 3:11, Зеб 105:1

+ 7:7 Йыл язгылары 4:1

+ 7:8 Лев 23:34

• 7:11 1Пат 9:1-9

+ 7:12 1Пат 3:5

+ 7:13 Йыл язгылары 6:26, Йыл язгылары 6:28

+ 7:14 Йыл язгылары 12:7

+ 7:15 Йыл язгылары 6:40

+ 7:16 Кан 11:12

+ 7:18 1Пат 2:4

+ 7:20 Кан 4:26, Кан 28:37

+ 7:21 Лев 26:32, Кан 29:24, Ерм 22:8, Ерм 52:13

• 8:1 1Пат 9:10-28

+ 8:1 1Пат 6:38, 1Пат 7:1

+ 8:5 Ешу 16:3, Ешу 16:5, Кан 3:5

+ 8:9 Лев 25:9, 1Пат 5:13

+ 8:11 1Пат 3:1, 1Пат 7:8

+ 8:12 Йыл язгылары 4:1, Йыл язгылары 7:7

+ 8:13 Кан 16:1-17

+ 8:14 Йыл язгылары 24:6, Йыл язгылары 25:1, Йыл язгылары 9:22

+ 8:17 Кан 2:8, 2Пат 14:22

* 8:18 Секиз йүз батман – еврейче дөрт йүз элли киккар. Бу такм. 16 тонна деңдир.

+ 8:18 Гчк 10:29, Йыл язгылары 29:4, Эйп 22:24, Эйп 28:16, Зеб 44:10, Иша 13:12

• 9:1 1Пат 10:1-13

+ 9:1 Зеб 71:10, Зеб 71:15, Иша 60:6, Ерм 6:20, Эзк 27:22, Эзк 38:13, Ёвл 3:8, 1Пат 4:34, Мат 12:42, Лук 11:31

+ 9:8 Йыл язгылары 2:11, 2Шам 8:15

* 9:9 Ики йүз батман – еврейче йүз йигрими киккар. Бу такм. 4 тонна деңдир.

+ 9:10 1Пат 9:27-28

• 9:13 1Пат 10:14-29

* 9:13 Бир мүң бир йүз отуз батман – еврейче алты йүз алтмыш алты киккар. Бу такм. 23 тонна деңдир.

* 9:15 Он еди гадак – еврейче алты йүз шекел. Бу такм. 7 кг деңдир.

* 9:16 Секиз ярым гадак – еврейче үч йүз шекел. Бу такм. 3,3 кг деңдир.

+ 9:16 1Пат 14:26, 1Пат 7:2

+ 9:21 1Пат 22:48

+ 9:22 1Пат 3:12-13, Йыл язгылары 1:12

+ 9:23 1Пат 4:34, 1Пат 10:1, Йыл язгылары 9:1

+ 9:25 1Пат 4:26, Йыл язгылары 1:14-17, 1Пат 9:19, 1Пат 4:26

+ 9:26 1Пат 4:21

+ 9:28 Кан 17:16, Йыл язгылары 1:14-16

• 9:29 1Пат 11:41-43

• 10:1 1Пат 12:1-23

+ 10:1 Сер 9:6

+ 10:2 1Пат 11:26, 1Пат 11:40

+ 10:4 1Пат 4:7, 1Пат 4:22, 1Пат 9:15

+ 10:15 1Пат 11:31

+ 10:16 2Шам 20:1

* 10:18 Хадорам – бу ат 2Шам ве 1Пат китапларында Адорам я Адонырам дийип душ гелйәр.

+ 10:18 1Пат 4:6, 1Пат 5:14

+ 11:2 Йыл язгылары 12:5, Йыл язгылары 12:15

+ 11:5 Йыл язгылары 8:5

+ 11:14 Чөл 35:2-3

+ 11:15 1Пат 12:31, 1Пат 13:33, Лев 17:7, 1Пат 12:28

+ 11:18 1Шам 16:6, 1Шам 17:13

+ 11:22 Кан 21:15-17

• 12:1 1Пат 14:22-28

+ 12:2 1Пат 11:40

+ 12:4 Йыл язгылары 11:5-12

+ 12:5 1Пат 12:22, Йыл язгылары 11:2

+ 12:6 Мср 9:27

+ 12:9 1Пат 10:17

+ 12:12 Йыл язгылары 19:3

• 12:13 1Пат 14:29-31

+ 12:15 1Пат 12:22, Йыл язгылары 11:2, Йыл язгылары 12:5, Йыл язгылары 9:29, Йыл язгылары 13:22

• 13:1 1Пат 15:1-24

+ 13:5 2Шам 7:12-13

+ 13:6 1Пат 11:26

+ 13:8 1Пат 12:28

+ 13:9 Йыл язгылары 11:14, Ерм 5:7, Ерм 16:20

+ 13:12 Чөл 10:9

+ 13:20 1Пат 14:20

+ 13:22 Йыл язгылары 9:29, Йыл язгылары 12:15

• 14:2 1Пат 15:9-12

+ 14:3 Мср 23:24, Мср 34:13

+ 14:6 Йыл язгылары 11:5, Йыл язгылары 15:15, Йыл язгылары 20:30

+ 14:9 Ешу 15:44, Йыл язгылары 11:8

+ 14:14 Гчк 10:19, Гчк 20:1, Гчк 26:1, Йыл язгылары 17:10, Йыл язгылары 20:29

+ 15:1 Чөл 24:2, Йыл язгылары 20:14, Йыл язгылары 24:20

+ 15:2 Йыл язгылары 28:9, Иша 55:6, Ерм 29:13

+ 15:6 Мар 13:8

+ 15:7 Ешу 1:6-7

+ 15:9 Йыл язгылары 11:16

+ 15:11 Йыл язгылары 14:15

+ 15:12 2Пат 23:3, Йыл язгылары 29:10, Йыл язгылары 34:31

+ 15:13 Кан 13:6-9

+ 15:15 Йыл язгылары 14:6, Йыл язгылары 20:30

+ 15:16 1Пат 15:13-15, 2Пат 23:4, 2Пат 23:6, 2Пат 23:12

• 16:1 1Пат 15:17-22

+ 16:2 1Пат 14:26, 2Пат 12:18

+ 16:7 Иша 31:1, Ерм 17:5

+ 16:8 Йыл язгылары 12:3, Йыл язгылары 14:9

+ 16:9 Сүл 5:21, Ерм 16:17, Ерм 32:19, Зак 4:10, 1Пат 15:32

+ 16:10 Йыл язгылары 18:26

+ 17:2 Йыл язгылары 11:5

+ 17:4 1Пат 12:28

+ 17:10 Йыл язгылары 14:14, Йыл язгылары 20:29

• 18:1 1Пат 22:4-35

+ 18:1 Йыл язгылары 21:6

+ 18:2 Кан 4:43, Ешу 21:38-39

+ 18:3 2Пат 3:7

+ 18:5 1Пат 18:19

+ 18:6 2Пат 3:11

+ 18:10 Кан 33:17, Зак 1:18-19

+ 18:13 Чөл 22:18, Чөл 24:13

+ 18:16 Чөл 27:17, Эзк 34:5

+ 18:18 Иша 6:1, Дан 7:9, Аянлык 4:2

+ 18:24 1Пат 20:30

+ 18:26 Йыл язгылары 16:10

+ 18:27 Чөл 16:29, Мик 1:2

+ 18:33 Йыл язгылары 35:23

+ 19:2 1Пат 16:1, Йыл язгылары 20:34

+ 19:3 Йыл язгылары 12:12

+ 19:5 Кан 16:18

+ 19:6 Рим 13:4

+ 19:7 Кан 1:17

+ 19:8 Зеб 121:5

+ 19:9 2Шам 23:3

+ 19:10 Кан 17:8-9, Эзк 3:17, Эзк 33:7

+ 20:2 Гчк 14:7

+ 20:3 Эзр 8:21, Ерм 36:9, Юнс 3:5

+ 20:6 Йыл язгылары 29:12

+ 20:7 Иша 41:8, Якуп 2:23

+ 20:9 1Пат 8:33, 1Пат 8:37, Йыл язгылары 6:28, Йыл язгылары 6:34

+ 20:10 Кан 2:5, Кан 2:9, Кан 2:19, Чөл 20:21

+ 20:12 Зеб 24:15, Зеб 122:1-2, Зеб 140:8

+ 20:14 Йыл язгылары 15:1

+ 20:17 Кан 20:1-4

+ 20:19 Мср 6:16, Йыл язгылары 6:16-18, Йыл язгылары 9:19

+ 20:20 2Шам 14:2

+ 20:21 Йыл язгылары 16:34, Йыл язгылары 5:13, Эзр 3:11, Зеб 105:1

+ 20:23 Сер 7:22, 1Шам 14:20, Йыл язгылары 20:22-23

* 20:26 Берака – бу сөз алкыш диймеги аңладяр.

+ 20:29 Йыл язгылары 14:14, Йыл язгылары 17:10

+ 20:30 Йыл язгылары 14:6, Йыл язгылары 15:15

• 20:31 1Пат 22:41-50

+ 20:34 1Пат 16:1, Йыл язгылары 19:2

• 21:4 2Пат 8:16-24

+ 21:6 1Пат 12:28-30, Йыл язгылары 18:1

+ 21:7 2Шам 21:17, 1Пат 11:36

+ 21:8 Гчк 27:40, 1Пат 22:47

+ 21:12 1Пат 17:1, Йыл язгылары 14:2-5, Йыл язгылары 17:3-4

+ 21:13 1Пат 12:28-30, 1Пат 16:31-33

+ 21:16 Йыл язгылары 17:11

+ 21:19 Йыл язгылары 16:14

• 22:1 2Пат 8:25

+ 22:2 2Пат 11:1, Йыл язгылары 22:10

+ 22:4 1Пат 16:31-33

+ 22:5 2Пат 8:15, 1Пат 22:3

* 22:6 Ахазя – кәбир гадымы голязмаларда Азаря.

+ 22:8 2Пат 10:11-14

+ 22:9 Йыл язгылары 17:4

• 22:10 2Пат 11:1-20

+ 22:10 Йыл язгылары 22:2, Сер 9:5

+ 23:3 2Шам 7:12-13

+ 23:4 Йыл язгылары 9:25

+ 23:11 Кан 17:18-19, 1Шам 10:24

+ 23:13 2Пат 23:3, Йыл язгылары 6:13

+ 23:15 Нех 3:28, Ерм 31:40

+ 23:17 2Пат 10:27

+ 23:18 Чөл 28:2, Йыл язгылары 23:6, Йыл язгылары 24:6

+ 23:19 Лев 11

• 24:1 2Пат 12:1-15

+ 24:6 Мср 30:11-16

+ 24:10 Мар 12:41, Лук 21:1

• 24:17 2Пат 12:17-21

+ 24:18 Кан 16:21-22

+ 24:19 Ерм 25:4

+ 24:20 Чөл 24:2, Йыл язгылары 15:1

+ 24:21 Мат 23:35, Лук 11:51

+ 24:22 Гчк 9:5

+ 24:24 Лев 26:8, Иша 30:17

• 25:1 2Пат 14:1-22

+ 25:3 Йыл язгылары 24:25-26

* 25:4 Серет: Кан 24:16.

+ 25:4 Кан 24:16

+ 25:5 Чөл 1:3

* 25:6 Йүз етмиш батман – еврейче йүз киккар. Бу такм. 3,4 тонна деңдир.

+ 25:11 2Шам 8:13

+ 25:12 Зеб 140:6

+ 25:14 Йыл язгылары 28:23

+ 25:18 Сер 9:8-15

+ 25:21 Ешу 15:10

+ 25:23 Нех 8:16, Ерм 31:38, Зак 14:10

+ 25:24 1Пат 7:51, 2Пат 12:18, Йыл язгылары 26:15

+ 25:27 Ешу 10:3

* 25:28 Яхуда шәхери – бу Иерусалимиң бейлеки ады.

• 26:1 2Пат 15:1-7

+ 26:2 Кан 2:8, 1Пат 9:26

+ 26:4 Йыл язгылары 25:2

+ 26:5 Йыл язгылары 24:2

+ 26:7 Йыл язгылары 4:41, Йыл язгылары 20:1

+ 26:8 Йыл язгылары 17:11

+ 26:9 2Пат 14:13, Нех 2:13, Нех 3:13, Нех 3:19-20

+ 26:18 Чөл 3:10, Чөл 16:40, Чөл 18:7

+ 26:20 Чөл 12:10

+ 26:21 Лев 13:46

+ 26:22 Иша 1:1, Иша 6:1

• 27:1 2Пат 15:32-38

+ 27:2 Йыл язгылары 26:4, Йыл язгылары 26:16

+ 27:3 Йыл язгылары 33:14, Нех 3:26, Нех 11:21

* 27:5 Йүз етмиш батман – еврейче йүз киккар. Бу такм. 3,4 тонна деңдир.

* 27:5 Йигрими мүң чувал – еврейче он мүң кор. Бу такм. 1500 тонна деңдир.

• 28:1 2Пат 16

+ 28:3 Лев 18:21, Кан 18:10

+ 28:4 Кан 12:2

+ 28:5 Иша 7:1

+ 28:9 Эзр 9:6, Аянлык 18:5

+ 28:15 2Пат 6:22, Сүл 25:21, Рим 12:20, Кан 34:3, Сер 1:16

+ 28:17 Амо 1:11

+ 28:18 Амо 1:6

+ 28:20 2Пат 15:29

• 29:1 2Пат 18:1-3

+ 29:7 Йыл язгылары 28:24

+ 29:10 2Пат 23:3, Йыл язгылары 15:12, Йыл язгылары 34:31

+ 29:11 Лев 8:14

+ 29:12 Чөл 3:17

+ 29:13 Йыл язгылары 15:8, Йыл язгылары 6:39

+ 29:14 Йыл язгылары 16:41-42

+ 29:16 2Шам 15:23

+ 29:19 Йыл язгылары 28:24

+ 29:22 Лев 8:15

+ 29:23 Лев 4:15

+ 29:25 2Шам 12:1, Йыл язгылары 21:9, Йыл язгылары 8:14, Йыл язгылары 25:6

+ 29:26 Йыл язгылары 23:5

+ 30:2 Чөл 9:9-11

+ 30:3 Йыл язгылары 29:34

+ 30:5 Сер 20:1

+ 30:6 Ерм 4:1, Ёвл 2:12

+ 30:7 Эзк 20:18

+ 30:8 Мср 32:9, 2Пат 17:14

+ 30:9 Мср 34:6

+ 30:14 Йыл язгылары 28:24

+ 30:16 Кан 33:1

+ 30:18 Мср 12:43-49

+ 30:21 Мср 12:15, Мср 13:6

+ 30:26 Йыл язгылары 7:8-10

+ 30:27 Чөл 6:23-27, Кан 26:15

+ 31:1 Кан 16:21-22

+ 31:2 Йыл язгылары 23:6, Йыл язгылары 24:6

+ 31:3 Чөл 28

+ 31:4 Чөл 18:8-24

+ 31:5 Нех 13:12

+ 31:6 Лев 27:30, Кан 14:22

+ 31:10 Мал 3:10

+ 31:11 Нех 10:39

+ 31:15 Ешу 21:9-19

+ 31:17 Чөл 4:3, Чөл 8:24-25, Йыл язгылары 23:24, Эзр 3:8

+ 31:20 2Пат 18:3, 2Пат 20:3

• 32:1 2Пат 18:13, Иша 36:1

* 32:5 Милло – топрак билен долдурылан җайрык я-да бошлук ер болмагы ахмал. Сөзлүге серет.

+ 32:5 Йыл язгылары 25:23, 2Шам 5:9

+ 32:7 Кан 31:6, 2Пат 6:16

+ 32:8 Йыл язгылары 15:2, Йыл язгылары 20:17

+ 32:12 2Пат 18:4, Йыл язгылары 31:1

+ 32:13 Дан 3:15

+ 32:15 Иша 10:11

+ 32:21 2Шам 24:16, Йыл язгылары 21:15

+ 32:24 2Пат 20:11, Иша 38:8

+ 32:25 Зеб 115:3, Йыл язгылары 26:16

+ 32:26 Ерм 26:19

+ 32:30 2Пат 20:20

• 33:1 2Пат 21:1-9

+ 33:3 Йыл язгылары 31:1, Кан 16:21, Кан 4:19, 2Пат 17:16, 2Пат 23:5

+ 33:4 Кан 12:11, 1Пат 18:29, Ерм 7:30, Ерм 32:34

+ 33:5 1Пат 6:36, 1Пат 7:12

+ 33:6 Лев 18:21, Кан 18:10, Лев 19:31

+ 33:8 1Пат 9:3, Йыл язгылары 7:12

+ 33:11 Кан 28:36

+ 33:13 Дан 4:33

+ 33:14 1Пат 1:33, Нех 3:3, Нех 12:39, Сеп 1:10

• 33:21 2Пат 21:19-26

+ 33:22 2Пат 21:2-7, Йыл язгылары 33:3-6

+ 33:23 Йыл язгылары 33:12

• 34:1 2Пат 22:1-7

+ 34:2 Кан 5:32

+ 34:3 Мср 23:24, Мср 34:13, Кан 7:5, Йыл язгылары 14:3

+ 34:4 Кан 16:21, 2Пат 23:6

+ 34:5 Лев 26:30, 1Пат 13:2, 2Пат 23:20

+ 34:12 Йыл язгылары 23:5

• 34:14 2Пат 22:8-20

+ 34:14 Мср 24:7, Кан 31:24-26

+ 34:20 Ерм 26:24, Ерм 39:14, Ерм 40:5

+ 34:21 Кан 29:27

+ 34:22 Сеп 1:10

+ 34:25 Кан 31:29

+ 34:27 Иша 57:15

+ 34:28 Иша 57:1-2

• 34:29 2Пат 23:1-3

+ 34:30 Кан 31:11

+ 34:31 2Пат 11:14, 2Пат 23:3, Йыл язгылары 15:12, Йыл язгылары 29:10

+ 34:33 Йыл язгылары 28:3, Йыл язгылары 33:2

• 35:1 2Пат 23:21-23

+ 35:1 Мср 12:3-11, Кан 16:2-8

+ 35:3 Йыл язгылары 17:9

+ 35:4 Йыл язгылары 23, Йыл язгылары 8:14

+ 35:7 Йыл язгылары 31:3

+ 35:10 Йыл язгылары 30:16, Эзр 6:18

+ 35:13 Мср 12:8-9, Кан 16:7

+ 35:15 Йыл язгылары 25:1, Йыл язгылары 26:1-19

+ 35:17 Мср 12:1-20

• 35:20 2Пат 23:28-30

+ 35:20 Ерм 46:2

+ 35:22 Йыл язгылары 18:29

+ 35:23 Йыл язгылары 18:33

+ 35:24 2Пат 9:28, 2Пат 22:20

• 36:1 2Пат 23:30-35

* 36:3 Бир йүз етмиш батман – еврейче йүз киккар. Бу такм. 3400 кг деңдир.

* 36:3 Бир ярым батмана голай – еврейче бир киккар. Бу такм. 34 кг деңдир.

+ 36:4 Ерм 22:11-12

• 36:5 2Пат 23:36

+ 36:6 Ерм 25:1, Дан 1:1

+ 36:7 Дан 1:2, Дан 5:2

• 36:9 2Пат 24:8-17

+ 36:10 Ерм 24:1-2, Эзк 17:12-13

• 36:11 2Пат 24:18-20, Ерм 52:1-2

+ 36:12 Ерм 21:3-7, Ерм 27:12-22, Ерм 32:1-5, Ерм 38:17-26

+ 36:13 Эзк 17:15

+ 36:14 Лев 15:31, Ерм 7:30, Эзк 5:11

• 36:15 2Пат 25:1-21, Ерм 39:1-10, Ерм 52:1-30

+ 36:15 Ерм 7:13, Ерм 25:3

+ 36:16 Ерм 5:13, Зак 1:4

+ 36:17 Кан 28:49-50

+ 36:21 Лев 26:33-35, Ерм 25:11

• 36:22 Эзр 1:1-4

+ 36:22 Ерм 29:10, Иша 44:28, Иша 45:1, Дан 6:28, Эзр 5:13

+ 36:23 Иша 41:2, Иша 44:28

• 1:1 Йыл язгылары 36:22-23

* 1:1 Ермея аркалы аян эдилен Реббиң сөзүниң – серет: Ерм 25:11-14; 29:10-11.

+ 1:1 Ерм 29:10, Иша 44:28, Иша 45:1, Дан 6:28, Эзр 5:13

+ 1:2 Иша 44:28

+ 1:7 2Пат 24:13, Йыл язгылары 36:7

+ 1:8 Эзр 5:14

• 2:1 Нех 7:6-73

+ 2:1 2Пат 24:14-16, 2Пат 25:11, Йыл язгылары 36:20

+ 2:2 Эзр 3:2, Нех 12:1, Нех 10:14-26

+ 2:3 Эзр 8:3, Эзр 10:25

+ 2:34 Нех 3:2

+ 2:35 Нех 3:3

+ 2:36 Йыл язгылары 24:7

+ 2:37 Эзр 10:20

+ 2:38 Йыл язгылары 9:12, Эзр 10:22

+ 2:39 Эзр 10:21

+ 2:40 Нех 10:9

+ 2:41 Эзр 10:24, Йыл язгылары 6:39

+ 2:42 Йыл язгылары 9:17

+ 2:43 Йыл язгылары 9:2, Нех 11:3

+ 2:55 Нех 11:3

+ 2:61 2Шам 17:27, 2Шам 19:31

* 2:63 Урым ве Туммым – Худайың ислегини билмек үчин руханылар тарапындан уланылян ики саны даш. Сөзлүге серет.

+ 2:63 Лев 22:2

* 2:69 Йигрими бәш батман – еврейче алтмыш бир мүң дарик. Бу такм. 500 кг деңдир.

* 2:69 Йүз элли батман – еврейче бәш мүң мина. Бу такм. 3 тонна деңдир.

+ 3:1 Нех 8:1

+ 3:2 Нех 12:1, Зак 3, Йыл язгылары 3:17, Йыл язгылары 3:19, Нех 12:1, Хаг 1:1, Хаг 2:20-23, Зак 4:6-10, Мср 27:1, Кан 33:1, Зеб 89:1, Кан 12:5-6

+ 3:3 Эзр 4:4, Мср 29:38

+ 3:4 Чөл 29:12-38

+ 3:5 Чөл 28:1-15, Чөл 29:39

+ 3:7 Йыл язгылары 2:16

+ 3:8 Йыл язгылары 23:24, Йыл язгылары 31:17

* 3:9 Яхуда – бу Ходавяның бейлеки ады. Серет: Эзр 2:40.

+ 3:9 Нех 10:9

+ 3:10 Зак 4:9, Йыл язгылары 16:4-6, Йыл язгылары 25:1-2

+ 3:11 Йыл язгылары 16:34, Йыл язгылары 5:13, Зеб 105:1

+ 3:12 Хаг 2:3

+ 4:2 Эзр 3:2, 2Пат 19:37, Иша 37:38, 2Пат 17:24-41

+ 4:3 Эзр 1:1-3

+ 4:4 Эзр 3:3

+ 4:5 Эзр 4:24, Хаг 1:1

+ 4:6 Эст 1:1, Дан 9:1

+ 4:7 Эзр 7:1, Нех 2:1, 2Пат 18:26, Иша 36:11, Дан 2:4

+ 4:13 Эзр 4:20, Эзр 7:24, Эст 3:8, Рес 16:20

+ 4:20 1Пат 4:21, Зеб 71:8, Кан 15:6

+ 4:24 Эзр 4:5

+ 5:1 Хаг 1:1, Зак 1:1

+ 5:2 Эзр 3:2, Зак 3:1, Эзр 6:14, Хаг 1:11, Зак 4:6

+ 5:3 Эзр 6:6, Эзр 6:13

+ 5:5 Зеб 32:18

+ 5:11 1Пат 6:1

+ 5:12 Йыл язгылары 36:16-17, 2Пат 25:8-11

+ 5:13 Эзр 1:2

+ 5:14 Эзр 1:7, Эзр 1:8

+ 5:15 Эзр 6:5

+ 5:16 Эзр 3:8, Эзр 3:10

+ 5:17 Эзр 6:1-2

+ 6:2 2Пат 17:6

+ 6:4 1Пат 6:36

+ 6:5 Эзр 1:7, Эзр 5:14-15

+ 6:6 Эзр 5:3

+ 6:8 Эзр 7:13, Эзр 7:21

+ 6:10 Ерм 29:7, 1Тим 2:2

+ 6:11 Дан 2:5, Дан 3:29

+ 6:13 Эзр 5:3

+ 6:14 Эзр 5:1-2, Хаг 1:11, Зак 4:6, Эзр 1:2, Эзр 6:12, Эзр 4:7, Эзр 7:13

* 6:15 Адар айының үчүне – бу 12‑нҗи мартдыр.

+ 6:15 Эст 3:7

+ 6:16 1Пат 8:63-65, Йыл язгылары 7:5-8

+ 6:18 Чөл 3:6, Чөл 8:9-11, Йыл язгылары 24, Йыл язгылары 35:5

+ 6:19 Мср 12:1-13

+ 6:20 Лев 21:6, Йыл язгылары 30:15

+ 6:21 Нех 9:2, Нех 10:28, Нех 13:3

+ 6:22 Мср 12:15, Мср 13:6

+ 7:1 Нех 2:1, 2Пат 25:18, Ерм 52:24

+ 7:2 2Шам 8:17, 2Шам 15:24

+ 7:5 Чөл 25:7-13, Ешу 24:33, Чөл 20:28, Йыл язгылары 6:4-14, Йыл язгылары 6:50-53

+ 7:6 Нех 8:1, Нех 12:26

+ 7:10 Кан 17:9-11, Кан 33:10

+ 7:12 Эзк 26:7, Дан 2:37, Аянлык 17:14

+ 7:13 Эзр 6:8

+ 7:14 Эст 1:14

+ 7:15 Йыл язгылары 6:2

+ 7:17 Кан 12:5-6

* 7:22 Йүз етмиш батман – еврейче йүз киккар. Бу такм. 3,4 тонна деңдир.

* 7:22 Еди йүз элли батман – еврейче йүз кор. Бу такм. 15 тонна деңдир.

* 7:22 Отуз мешик – еврейче йүз бат. Бу такм. 2200 литре деңдир.

* 7:22 Отуз хум – еврейче йүз бат. Бу такм. 2200 литре деңдир.

+ 7:24 Эзр 4:13, Эзр 4:20

+ 7:25 Мср 18:21, Кан 16:18

+ 8:2 Эзр 7:5, Мср 6:23, Чөл 3:4, Лев 10:6, Йыл язгылары 24:3-4, Йыл язгылары 3:22, Нех 10:4

+ 8:3 Эзр 2:3, Нех 7:8

+ 8:4 Эзр 10:30

+ 8:10 Эзр 10:29

+ 8:11 Эзр 10:28

+ 8:16 Эзр 10:15

+ 8:18 Йыл язгылары 6:19, Нех 12:24

+ 8:19 Нех 12:24, Йыл язгылары 6:16

+ 8:20 Эзр 2:43, Эзр 7:7

+ 8:21 Зеб 5:9, Лев 16:28, Йыл язгылары 20:3

+ 8:24 Эзр 8:18-19

+ 8:25 Эзр 7:15-16

* 8:26-27 Бир мүң бир йүз батман – еврейче алты йүз элли киккар. Бу такм. 22 тонна деңдир.

* 8:26-27 Бир йүз етмиш батман – еврейче йүз киккар. Бу такм. 3,4 тонна деңдир.

* 8:26-27 Йигрими гадага лайык – еврейче бир мүң дарик. Бу такм. 8,5 кг деңдир.

+ 8:32 Нех 2:11

+ 8:33 Нех 3:4, Нех 3:21, Нех 11:16

+ 8:35 Эзр 2:1

+ 8:36 Эзр 7:21, Нех 2:7

+ 9:2 Мср 34:15-16, Кан 7:3-4, Нех 13:23, Кан 7:6, Зеб 105:35

+ 9:4 Иша 66:2, Иша 66:5

+ 9:5 1Пат 8:22

+ 9:6 Зеб 37:5, Йыл язгылары 28:9, Аянлык 18:5

+ 9:7 Зеб 105:6, Дан 9:5-6

+ 9:8 Зеб 12:4, Зеб 18:9

+ 9:9 Нех 9:36

+ 9:13 Зеб 102:10

+ 9:15 Нех 9:33

+ 10:1 Нех 1:6, Дан 9:20

+ 10:3 Йыл язгылары 34:31, Нех 9:38, Кан 7:3

+ 10:5 Нех 5:12

+ 10:6 Нех 3:1, Нех 12:22, Эст 4:16

+ 10:15 Эзр 8:16, Нех 11:16

+ 10:18 Эзр 3:2

+ 10:19 Лев 6:6

+ 10:20 Эзр 2:37

+ 10:21 Эзр 2:39

+ 10:22 Эзр 10:38

+ 10:24 Эзр 2:41

+ 10:25 Эзр 2:3, Нех 7:8

+ 10:28 Эзр 8:11

+ 10:29 Эзр 8:10

+ 10:30 Эзр 8:4

+ 1:1 Нех 10:1, Нех 2:1, Зак 7:1, Эст 1:2, Дан 8:2

+ 1:2 Нех 7:2

+ 1:3 Нех 2:17, Зеб 43:14, Зеб 78:4, 2Пат 25:9-10

+ 1:5 Нех 9:32, Дан 9:4

+ 1:6 Йыл язгылары 6:40, Зеб 129:2, Эзр 10:1, Дан 9:18, Дан 9:20

+ 1:7 Кан 28:15, Дан 9:5

+ 1:8 Лев 26:33, Кан 28:64

+ 1:9 Лев 26:40-42, Кан 30:1-4

+ 1:10 Кан 9:29

+ 1:11 Гчк 40:5

+ 2:1 Эст 3:7, Эзр 4:7, Эзр 7:1, Нех 1:1

+ 2:2 Сүл 15:13

+ 2:3 1Пат 1:31, Хаг 1:4, 2Пат 25:9-10

+ 2:7 Эзр 8:36

+ 2:8 Эзр 7:6

+ 2:10 Нех 2:19, Нех 4:1, Нех 6:1, Нех 13:28, Нех 13:4, Эст 10:3

+ 2:11 Эзр 8:32

+ 2:13 Йыл язгылары 26:9, Нех 3:13, Нех 3:13, Нех 3:14

+ 2:14 Нех 3:15, Нех 12:37, 2Пат 20:20

+ 2:15 Йыл язгылары 26:9, Нех 3:13

+ 2:17 2Пат 25:9-10, Нех 1:3, Зеб 43:14, Зеб 78:4

+ 2:19 Нех 2:10, Нех 6:6

+ 3:1 Эзр 10:6, Нех 3:30, Нех 12:39, Ёханна 5:2, Ерм 31:38, Зак 14:10

+ 3:2 Эзр 2:34

+ 3:3 Нех 12:39, Йыл язгылары 33:14, Сеп 1:10, Эзр 2:35

+ 3:4 Эзр 8:33

+ 3:5 2Шам 14:2, Йыл язгылары 11:6, Амо 1:1

+ 3:8 Нех 12:38

+ 3:11 Нех 12:38

+ 3:13 Йыл язгылары 26:9, Нех 2:13, Нех 2:15, Нех 2:13

+ 3:14 Ерм 6:1

+ 3:15 Нех 2:14, Нех 12:37, 2Пат 25:4, Ерм 52:7, Нех 12:37

+ 3:16 1Пат 2:10, Рес 2:29

* 3:18 Биннуй – кәбир голязмаларда Бавай. Серет: Нех 3:24.

+ 3:20 Эзр 10:6, Нех 3:1

+ 3:21 Нех 3:4

+ 3:25 Ерм 32:2

+ 3:26 Нех 8:1, Нех 8:3, Нех 8:16, Нех 12:37

+ 3:27 Нех 3:5

+ 3:28 Йыл язгылары 23:15

+ 3:29 Йыл язгылары 3:22

+ 3:30 Нех 3:4

+ 3:32 Нех 3:1, Нех 12:39, Ёханна 5:2

+ 4:1 Нех 2:10, Нех 2:19, Нех 6:1, Нех 13:28

+ 4:2 2Пат 17:24

+ 4:3 Нех 2:10, Нех 2:19, Нех 13:4

+ 4:4 Зеб 122:3, Зеб 78:12

+ 4:5 Зеб 68:28, Ерм 18:23

+ 4:8 Зеб 82:3-5

+ 4:14 Кан 1:29, Кан 7:21, Кан 10:17

+ 4:20 Мср 14:14

* 4:23 Ярагларымыз хем саг элимиздеди – я-да Сув алмага гиденде-де, хер кимиң ярагы элиндеди.

+ 5:1 Лев 25:35, Лев 25:37, Кан 15:7

+ 5:5 Лев 25:39-41, 2Пат 4:1, Мат 18:25

+ 5:7 Мср 22:25, Лев 25:36

+ 5:8 Лев 25:48-49

+ 5:9 Нех 4:4, Лев 25:36

+ 5:12 Эзр 10:5

+ 5:13 Рес 18:6

+ 5:14 Нех 2:1, Нех 13:6

* 5:15 Бир гадак – еврейче кырк шекел. Бу такм. 500 гр деңдир.

+ 5:19 Нех 13:14, Нех 13:22, Нех 13:31

+ 6:1 Нех 2:10, Нех 2:19, Нех 4:1, Нех 13:28

+ 6:2 Йыл язгылары 8:12

+ 6:6 Нех 2:19

+ 6:14 Нех 13:29

* 6:15 Элул айының йигрими бәши гүни – бу 2‑нҗи октябрдыр.

+ 6:18 Нех 3:4, Нех 3:30

+ 7:2 Нех 1:2

+ 7:3 Зеб 147:3

• 7:4 Эзр 2

+ 7:6 2Пат 24:14-16, 2Пат 25:11, Йыл язгылары 36:23

+ 7:7 Эзр 3:2, Нех 12:1

+ 7:8 Эзр 8:3, Эзр 10:25

+ 7:36 Нех 3:2

+ 7:38 Нех 3:3

+ 7:39 Йыл язгылары 24:7

+ 7:40 Эзр 10:20

+ 7:41 Йыл язгылары 9:12, Эзр 10:22

+ 7:42 Эзр 10:21

+ 7:44 Эзр 10:24, Йыл язгылары 6:41

+ 7:45 Йыл язгылары 9:17

+ 7:46 Йыл язгылары 9:2, Нех 11:3

+ 7:57 Нех 11:3

+ 7:63 2Шам 17:27, 2Шам 19:31

* 7:65 Урым ве Туммым – Худайың ислегини билмек үчин руханылар тарапындан уланылян ики саны даш. Сөзлүге серет.

+ 7:65 Лев 22:2

* 7:70 Йигрими гадак – еврейче бир мүң дарик. Бу такм. 8,5 кг деңдир.

* 7:71 Секиз ярым батман – еврейче йигрими мүң дарик. Бу такм. 170 кг деңдир.

* 7:71 Алтмыш бәш батман – еврейче ики мүң ики йүз мина. Бу такм. 1300 кг деңдир.

* 7:72 Элли секиз батман – еврейче ики мүң мина. Бу такм. 1200 кг деңдир.

+ 8:1 Нех 3:26, Нех 12:37, Эзр 3:1, Эзр 7:6

* 8:2 Единҗи айың биринҗи гүни – бу 8‑нҗи октябрдыр.

+ 8:3 Кан 31:11

+ 8:6 Зеб 133:2, Агы 3:41

+ 8:12 Эст 9:19, Эст 9:22

+ 8:14 Лев 23:33-43, Кан 16:13-15

+ 8:16 Нех 3:26, 2Пат 14:13, Нех 12:39

+ 8:18 Кан 31:11, Лев 23:36, Чөл 29:35

+ 9:1 Нех 8:2, Ешу 7:6, 1Шам 4:12

+ 9:2 Эзр 6:21, Нех 10:28, Нех 13:3, Лев 26:40, 1Пат 8:47, Йыл язгылары 6:37, Дан 9:4

+ 9:6 2Пат 19:15, Кан 10:14

+ 9:7 Гчк 11:31, Гчк 17:5

+ 9:8 Гчк 15:6, Гчк 15:18, Ешу 21:45, Ешу 23:14, 1Пат 8:56

* 9:9 Гызыл деңиз – еврейче Гамыш деңзи.

+ 9:9 Мср 3:7, Мср 14:10

+ 9:10 Мср 7

+ 9:11 Мср 14:21-29

+ 9:12 Мср 13:21

+ 9:13 Мср 19:18-20, Мср 20:1-17

+ 9:14 Мср 16:23, Мср 20:8-11

+ 9:15 Мср 16:4, Мср 16:15, Мср 17:1-7, Кан 1:8

+ 9:17 Чөл 14:1-4, Мср 34:6

+ 9:18 Мср 32:4

+ 9:19 Зеб 105:45, Чөл 9:17-23

+ 9:20 Чөл 11:17, Кан 8:3, Чөл 20:11

+ 9:21 Мср 16:35, Кан 8:4, Кан 29:5

+ 9:22 Чөл 21:21-35

+ 9:23 Гчк 15:5, Гчк 22:17, Кан 10:22

+ 9:24 Ешу 11:23, Зеб 43:3-4

+ 9:25 Кан 6:10-11, Кан 32:15

+ 9:26 Сер 2:11-12, Зеб 49:17, 1Пат 18:4, Йыл язгылары 24:21, Ерм 2:30, Мат 23:37, Рес 7:52

+ 9:27 Сер 2:14, Зеб 105:45, Сер 2:16, Сер 3:9, 2Пат 13:5

+ 9:28 Сер 3:12, Сер 4:1, Сер 6:1, Зеб 105:43

+ 9:29 Лев 18:5

+ 9:30 2Пат 17:13

+ 9:31 Зеб 105:45, Мср 34:6

+ 9:32 Нех 1:5, Дан 9:4, 2Пат 17:3-4

+ 9:33 Эзр 9:15, Дан 9:14

+ 9:34 Дан 9:6

+ 9:35 Кан 28:47

+ 9:36 Эзр 9:9

+ 9:37 Кан 28:33, Кан 28:51

+ 9:38 Эзр 10:3

+ 10:1 Нех 12:2-21, Нех 1:1, Нех 8:9

+ 10:4 Эзр 8:2

+ 10:9 Эзр 3:9, Эзр 2:40

+ 10:14 Эзр 2:3-35

+ 10:28 Эзр 6:21, Нех 9:2, Нех 13:3

+ 10:30 Мср 34:16, Кан 7:3

+ 10:31 Мср 23:10-11, Лев 25:2-7, Кан 15:1

* 10:32-33 Бир мысгал күмүш – еврейче шекелиң үчден бири. Бу такм. 4 гр деңдир.

+ 10:32 Мср 30:12-13

+ 10:33 Мср 25:30, Лев 24:5-9

+ 10:34 Нех 13:31, Лев 6:12

+ 10:35 Мср 23:19, Мср 34:26, Кан 26:2

+ 10:36 Мср 13:2

+ 10:37 Йыл язгылары 9:26, Йыл язгылары 31:11, Кан 18:4, Чөл 18:21

+ 10:38 Чөл 18:26

+ 10:39 Йыл язгылары 31:11, Йыл язгылары 9:33, Нех 13:11

• 11:1 Йыл язгылары 9:1-22

+ 11:1 Иша 48:2, Дан 9:24, Мат 4:5, Мат 27:53, Йыл язгылары 24:31, Йыл язгылары 25:8, Йыл язгылары 26:13

+ 11:3 Эзр 2:43, Нех 7:46, Эзр 2:55, Нех 7:57

+ 11:4 Гчк 38:29

+ 11:5 Гчк 38:5, Чөл 26:20, Йыл язгылары 4:21

+ 11:11 Йыл язгылары 6:12-13, Йыл язгылары 9:11

+ 11:16 Эзр 10:15, Эзр 8:33, Йыл язгылары 26:29

+ 11:17 Йыл язгылары 6:39, Нех 12:8, Йыл язгылары 16:41-42

+ 11:19 Эзр 2:42, Нех 7:45

+ 11:21 Йыл язгылары 27:3, Нех 3:26

+ 11:22 Йыл язгылары 6:39

+ 11:24 Чөл 26:13, Чөл 26:19

+ 12:1 Йыл язгылары 3:19, Эзр 3:2, Хаг 1:1, Хаг 2:20-23, Зак 4:6-10, Нех 10:2-8

+ 12:8 Нех 11:17

+ 12:10 Эзр 3:2, Зак 3:1

+ 12:16 Зак 1:1

+ 12:22 Эзр 10:6

+ 12:24 Эзр 8:19, Эзр 8:18, Эзр 2:40, Йыл язгылары 25:1

+ 12:25 Йыл язгылары 26:15

+ 12:26 Нех 12:10

+ 12:27 Йыл язгылары 15:16

+ 12:30 Нех 13:22

+ 12:31 Нех 2:13, Нех 3:13

+ 12:35 Йыл язгылары 6:39

+ 12:36 Йыл язгылары 23:5, Йыл язгылары 29:26

+ 12:37 Нех 2:14, Нех 3:15, Нех 3:26, Нех 8:1, Нех 8:3, Нех 8:16

+ 12:38 Нех 3:11, Нех 3:8

+ 12:39 Нех 8:16, Нех 3:3, Йыл язгылары 33:14, Сеп 1:10, Нех 3:1, Нех 3:1, Ёханна 5:2, Нех 3:25

+ 12:46 Йыл язгылары 25:1, Йыл язгылары 26:12

+ 12:47 Чөл 18:21-28

+ 13:1 Нех 8:3, Кан 23:3-4

+ 13:2 Чөл 22:5-6, Кан 23:3-6

+ 13:3 Эзр 6:21, Нех 9:2, Нех 10:28

+ 13:4 Нех 12:44, Нех 2:10, Нех 2:19, Чөл 18:21, Чөл 18:24

+ 13:6 Нех 5:14

+ 13:9 Йыл язгылары 29:15-16

+ 13:10 Кан 12:19

+ 13:11 Нех 10:39

+ 13:12 Йыл язгылары 31:5

+ 13:14 Нех 5:19, Нех 13:22, Нех 13:31

+ 13:15 Мср 20:8-10, Ерм 17:21

+ 13:22 Нех 12:30, Нех 5:19, Нех 13:14, Нех 13:31

+ 13:23 Эзр 9:2, Эзр 10:5, Мал 2:11

+ 13:25 Мср 34:15-16, Кан 7:3-4

+ 13:26 Кан 17:17, 1Пат 11:2-4

+ 13:27 Эзр 10:2

+ 13:28 Нех 2:10, Нех 4:1, Нех 6:1

+ 13:29 Нех 6:14

+ 13:31 Нех 10:34, Нех 5:19, Нех 13:14, Нех 13:22

+ 1:1 Эст 8:9, Эст 9:30

+ 1:2 Нех 1:1

+ 1:10 Эст 7:9

+ 1:14 Эзр 7:14

+ 1:19 Эст 8:8, Дан 6:8

+ 1:20 Эфе 5:33

+ 2:1 Эст 1:19-20

* 2:6 Еконя – бу ат 2Пат 24 ве 25-де Ехоякын дийип душ гелйәр.

+ 2:6 2Пат 24:14-15, Йыл язгылары 36:10, Ерм 24:1, Ерм 29:1-2

+ 2:15 Эст 9:29

+ 2:23 Эст 6:2, Эст 10:2

* 3:7 Адар айының он үчүне – бу 7‑нҗи мартдыр.

+ 3:7 Нех 2:1, Эст 9:24, Эст 9:26, Эзр 6:15

+ 3:8 Эзр 4:12, Рес 16:20

* 3:9 Он еди мүң батман – еврейче он мүң киккар. Бу такм. 340 тонна деңдир.

+ 3:10 Гчк 41:42, Эст 8:2

+ 3:12 Эст 8:9

+ 3:13 Эст 8:10, Эзр 6:15

+ 3:15 Эст 8:14

+ 4:3 Дан 9:3

+ 4:7 Эст 3:9

+ 4:8 Эст 3:14

+ 4:11 Дан 2:9

+ 4:16 Эзр 10:6

+ 5:1 Эст 4:16

+ 5:2 Эст 4:11

+ 5:3 Эст 7:2, Мар 6:23

+ 5:8 Эст 7:3

+ 5:9 Эст 3:1

+ 5:10 Эст 6:13

+ 5:11 Эст 9:7-10, Эст 3:1

+ 5:14 Эст 6:4, Эст 7:9-10

+ 6:1 Эст 2:23, Эст 10:2

+ 6:2 Эст 2:21-22

+ 6:4 Эст 5:14, Эст 7:9-10

+ 6:7 1Пат 1:33

+ 6:12 2Шам 15:30

+ 6:13 Эст 5:10

+ 7:1 Эст 5:3, Мар 6:23

+ 7:3 Эст 5:8

* 7:4 Чүнки гам-гуссамыз билен патышаны биынҗалык эдип болмаз – я-да йөне патыша етҗек зыяның өвезини хич бир душман долуп билмез.

+ 7:4 Эст 3:9

+ 7:6 Эст 3:10

+ 7:9 Эст 1:10, Эст 5:14, Эст 6:4, Зеб 7:16, Сүл 11:5, Дан 6:24

+ 7:10 Гчк 40:22

+ 8:2 Гчк 41:42, Эст 3:10

+ 8:3 Эст 3:1

+ 8:4 Эст 5:2

+ 8:8 Эст 3:12

* 8:9 Сиван айының йигрими үчүне – бу 25‑нҗи июндыр.

+ 8:9 Эст 1:1, Эст 3:12, Эст 1:22

+ 8:10 Гчк 41:42, Эст 3:10, Эст 3:13

+ 8:12 Эзр 6:15

+ 8:14 Эст 3:15

+ 8:15 Сүл 11:10

+ 8:16 Зеб 96:11

+ 9:1 Эзр 6:15, Эст 3:13

+ 9:4 2Шам 5:10, Йыл язгылары 11:9

+ 9:12 Эст 5:6, Эст 7:2

+ 9:19 Нех 8:12

+ 9:24 Эст 3:7

+ 9:27 Иша 56:3, Зак 2:11

+ 9:29 Эст 2:15

+ 9:30 Эст 1:1, Эст 8:9

+ 9:31 Эст 4:3

+ 10:2 Эст 2:23, Эст 6:1-2

+ 10:3 Гчк 41:40, Нех 2:10

+ 1:1 Гчк 22:21, Ерм 25:20, Агы 4:21, Эзк 14:14, Эзк 14:20, Якуп 5:11, Гчк 6:9, Зеб 17:22-24

+ 1:3 Сер 6:3

+ 1:5 1Шам 16:5, Гчк 8:20

+ 1:6 Эйп 2:1, Эйп 38:7

+ 1:7 1Пет 5:8

+ 1:10 Зеб 127:2

+ 1:11 Рут 1:13, Эйп 19:21

+ 1:15 1Пат 10:1

+ 1:16 2Пат 1:10

+ 1:17 Сер 7:16, 1Шам 11:11, 2Пат 24:2

+ 1:20 Гчк 37:29, Гчк 37:34

+ 1:21 Гчк 3:19, Ваг 3:10, Ваг 5:14, 1Тим 6:7, Зеб 112:2

+ 2:1 Эйп 1:6

+ 2:7 Мср 9:9, Кан 28:35

+ 2:8 Эзк 27:30, Юнс 3:6

+ 2:10 Зеб 38:2

+ 2:11 Сүл 17:17, Гчк 36:15, Ерм 49:7, Гчк 25:2

+ 2:12 Гчк 37:29, Эзк 27:30

+ 2:13 Агы 2:10, Эзк 3:15

+ 3:3 Ерм 20:14-18

* 3:8 Ливятан – деңиз аждархасы. Сөзлүге серет.

+ 3:11 Эйп 10:18-19

+ 3:16 Зеб 57:8, Ваг 6:3

+ 3:20 Ерм 20:18

+ 3:21 Ерм 8:3, Аянлык 9:6

+ 3:22 Ваг 3:20

+ 3:23 Эйп 19:8

+ 3:25 Сүл 10:24, Иша 66:4

+ 4:3 Иша 35:3

+ 4:6 Эйп 1:1

+ 4:7 Зеб 33:10-11, Зеб 36:25, Сүл 10:3

+ 4:8 Сүл 22:8, Гал 6:7-8

+ 4:9 Мср 15:8, Зеб 17:16, Эйп 15:30, Иша 30:33

+ 4:13 Гчк 15:12, Эйп 33:15

+ 4:14 Зеб 118:120

+ 4:16 1Пат 19:12

+ 4:17 Эйп 9:2, Эйп 25:4, Зеб 142:2, Ваг 7:20

+ 4:18 Эйп 15:15

+ 4:21 Эйп 36:12

+ 5:1 Эйп 15:15, Зеб 88:6, Зак 14:5

+ 5:2 Сүл 29:11

+ 5:9 Эйп 9:10, Эйп 37:5

+ 5:10 Зеб 64:10, Зеб 146:8

+ 5:11 1Шам 2:7

+ 5:13 Эйп 18:7, 1Кор 3:19

+ 5:14 Кан 28:29, Эйп 12:25, Иша 59:10

+ 5:15 Зеб 34:10

+ 5:16 Зеб 62:12, Зеб 106:42

+ 5:17 Зеб 93:12, Сүл 3:11

+ 5:18 Кан 32:39, Иша 30:26, Хош 6:1

+ 5:19 Зеб 33:20, Сүл 6:16, Сүл 30:18

+ 5:20 1Пат 17:6, Зеб 32:19, Зеб 36:19

+ 5:21 Зеб 30:21

+ 5:25 Зеб 71:16

+ 5:26 Гчк 15:15, Гчк 25:8

+ 6:3 Сүл 27:3

+ 6:4 Кан 32:23, Зеб 37:3, Агы 3:13

+ 6:9 1Пат 19:4, Юнс 4:3

+ 6:15 Зеб 40:10, Ерм 15:18

+ 6:19 Гчк 25:15, Иша 21:14, Ерм 25:23, 1Пат 10:1

+ 6:26 Эйп 15:2

+ 7:1 Эйп 14:6, Эйп 14:14

+ 7:2 Лев 19:13

+ 7:4 Кан 28:67

+ 7:6 Эйп 9:25, Иша 38:12, Эйп 17:11

+ 7:8 Эйп 20:9

+ 7:10 Зеб 36:10, Зеб 102:16

+ 7:16 Эйп 9:21, Эйп 10:1, Эйп 10:20, Ваг 1:2, Зеб 38:6-7, Зеб 61:10, Зеб 143:4

+ 7:17 Зеб 8:5, Зеб 143:3

+ 7:18 Зеб 10:5

+ 7:19 Эйп 14:6, Зеб 38:14

+ 7:20 Эйп 16:12, Агы 3:12

+ 8:1 Эйп 2:11

+ 8:3 Эйп 34:12

+ 8:6 Сүл 3:33

+ 8:8 Кан 32:7

+ 8:9 Зеб 101:12, Ваг 6:12

+ 8:12 Зеб 128:6

+ 8:13 Зеб 9:18, Эйп 27:8, Сүл 10:28, Сүл 11:7

+ 8:14 Иша 59:6

+ 8:15 Эйп 27:18

+ 8:18 Эйп 7:10

+ 8:21 Зеб 125:2

+ 8:22 Зеб 108:29

+ 9:2 Эйп 4:17, Эйп 15:14, Эйп 25:4

+ 9:3 Эйп 10:2

+ 9:6 Иша 2:19, Иша 13:13, Хаг 2:6

+ 9:8 Эйп 26:7, Зеб 103:2, Иша 40:22, Ерм 10:12, Ерм 51:15

+ 9:9 Эйп 38:31-32, Амо 5:8

+ 9:10 Эйп 5:9

* 9:13 Рахап – гадымы роваятларда душ гелйән әпет деңиз җандары. Сөзлүге серет.

+ 9:13 Эйп 26:12, Зеб 88:11, Иша 51:9

+ 9:15 1Кор 4:4

+ 9:19 Ерм 49:19, Ерм 50:44

+ 9:20 Эйп 15:6

+ 9:21 Эйп 1:1, Эйп 1:8, Эйп 7:16, Эйп 10:1

+ 9:22 Ваг 9:2, Эзк 21:3

+ 9:24 Эйп 12:17

+ 9:25 Эйп 7:6

+ 9:30 Ерм 2:22

+ 9:32 Эйп 33:13, Эйп 39:32, Ваг 6:10, Иша 45:9, Рим 9:20

+ 10:1 Эйп 7:16, Эйп 9:21

+ 10:2 Эйп 9:3

+ 10:4 1Шам 16:7

+ 10:7 Эйп 2:3, Кан 32:39, Иша 43:13

+ 10:8 Зеб 118:71

+ 10:9 Эйп 4:19, Эйп 33:6, Иша 64:8

+ 10:10 Зеб 138:13

+ 10:17 Эйп 19:12

+ 10:18 Эйп 3:11-12, Ерм 20:14-18

+ 10:20 Эйп 14:1, Эйп 7:16

+ 10:21 Зеб 87:7, Зеб 87:13, Зеб 38:14

+ 11:1 Эйп 2:11

+ 11:4 Эйп 10:7

+ 11:8 Зеб 138:8

+ 11:10 Эйп 9:12, Эйп 12:14

+ 11:13 Зеб 142:6

+ 11:14 Эйп 22:23

+ 11:17 Эйп 22:28, Сүл 4:18, Иша 60:3, Дан 12:3

+ 11:19 Сүл 3:24

+ 12:4 Зеб 90:14, Эйп 16:10, Эйп 17:2, Эйп 30:1

+ 12:6 Эйп 21:7

+ 12:10 Чөл 16:22, Дан 5:23, Рес 17:28

+ 12:11 Эйп 34:3

+ 12:12 Эйп 32:7

+ 12:14 Ваг 7:13, Эйп 11:10

+ 12:17 Эйп 9:24

+ 12:18 Дан 2:21, Дан 5:20

+ 12:21 Зеб 106:40, Иша 40:23

+ 12:22 Дан 2:22, Ваг 12:14, 1Кор 4:5

+ 12:23 Иша 9:3, Иша 26:15

+ 12:24 Зеб 106:40

+ 12:25 Кан 28:29, Эйп 5:14, Зеб 106:27

+ 13:3 Эйп 23:4

+ 13:5 Сүл 17:28

+ 13:9 Гал 6:7

+ 13:19 Иша 50:8

+ 13:21 Зеб 38:11, Эйп 33:7

+ 13:22 Эйп 14:15

+ 13:24 Эйп 19:11, Эйп 33:10

+ 13:25 Зеб 82:14

+ 13:26 Зеб 24:7

+ 13:27 Эйп 33:11

+ 13:28 Иша 50:9, Якуп 5:2

+ 14:1 Эйп 15:14, Эйп 25:4, Гчк 47:9

+ 14:2 Йыл язгылары 29:15, Зеб 101:12, Зеб 143:4, Ваг 6:12, Ваг 8:13

+ 14:4 Эйп 15:14

+ 14:6 Эйп 7:19, Эйп 7:1-2

+ 14:11 Иша 19:5

+ 14:12 Зеб 88:30

+ 14:13 Эйп 21:13

+ 14:14 Иша 26:19, Эйп 7:1

+ 14:15 Эйп 13:22

+ 14:16 Эйп 31:4, Эйп 34:21

+ 14:21 Ваг 9:5

+ 15:1 Эйп 2:11

+ 15:2 Эйп 16:3, Эйп 6:26

+ 15:6 Эйп 9:20, Лук 19:22

+ 15:7 Сүл 8:25, Зеб 89:3

+ 15:8 Ерм 23:18

+ 15:9 Эйп 12:3, Эйп 13:2

+ 15:14 Эйп 4:17, Эйп 9:2, Эйп 14:1, Эйп 25:4-6, Зеб 50:7

+ 15:15 Эйп 4:18, Эйп 5:1, Зеб 88:6, Зак 14:5

+ 15:16 Эйп 34:7, Сүл 19:28, Эйп 25:6

+ 15:18 Зеб 77:4

+ 15:27 Зеб 72:7

+ 15:30 Эйп 4:9

+ 15:32 Эйп 22:16, Зеб 54:24

+ 15:34 Эйп 20:26, Зеб 20:10

+ 15:35 Зеб 7:15, Иша 59:4, Якуп 1:15

+ 16:3 Эйп 15:2

+ 16:7 Эйп 1:15-19

+ 16:9 Зеб 34:15, Зеб 36:12

+ 16:10 Эйп 12:4, Эйп 17:2, Эйп 30:1, Иша 50:6

+ 16:12 Эйп 7:20

+ 16:13 Эйп 20:25

+ 16:19 Зеб 88:38

+ 17:2 Эйп 12:4, Эйп 16:10, Эйп 30:1

+ 17:3 Зеб 118:122, Сүл 22:26

+ 17:6 Кан 28:37, Эйп 30:9

+ 17:11 Эйп 7:6

+ 17:12 Иша 5:20

+ 17:13 Ваг 12:5

+ 18:1 Эйп 2:11, Эйп 8:1

+ 18:3 Зеб 72:22

+ 18:5 Эйп 21:17, Сүл 13:9, Сүл 24:20

+ 18:7 Эйп 5:13

+ 18:8 Зеб 9:16, Зеб 139:6

+ 18:11 Эйп 15:21, Эйп 20:25, Эйп 27:20

+ 18:15 Гчк 19:24, Зеб 10:6, Эзк 38:22

+ 18:17 Эйп 24:20, Зеб 33:17, Сүл 10:7

+ 18:19 Зеб 20:11

+ 18:21 Сер 2:10, Ерм 9:3, 2Сал 1:8

+ 19:7 Эйп 24:12, Хаб 1:2

+ 19:8 Эйп 3:23, Агы 3:9

+ 19:9 Зеб 88:40

+ 19:11 Эйп 13:24, Эйп 33:10

+ 19:12 Эйп 10:17, Эйп 30:12, Агы 3:5

+ 19:13 Зеб 30:12, Зеб 37:11, Зеб 68:9, Зеб 87:9

+ 19:17 Эйп 2:9

+ 19:18 2Пат 2:23

+ 19:21 Рут 1:13, Эйп 1:11

+ 19:23 Иша 30:8

+ 19:24 Ерм 17:1

+ 19:25 Сүл 23:11, Иша 43:14

+ 19:26 Зеб 16:15, 1 Ёханна 3:2

+ 19:29 Ваг 12:14

+ 20:1 Эйп 2:11, Эйп 11:1

+ 20:4 Гчк 2:7, Кан 4:32

+ 20:6 Иша 14:13-14

+ 20:7 Зеб 82:11

+ 20:8 Иша 29:7

+ 20:9 Эйп 7:8, Эйп 7:10

+ 20:12 Зеб 9:28

+ 20:25 Эйп 16:13

+ 20:26 Эйп 15:34, Зеб 20:10, Евр 12:29

+ 20:29 Эйп 27:13, Эйп 31:2

+ 21:3 Эйп 16:20

+ 21:5 Сүл 30:32, Мик 7:16

+ 21:7 Эйп 12:6, Зеб 72:3-4, Ваг 8:14, Ерм 12:1, Мал 3:15

+ 21:14 Эйп 22:17

+ 21:15 Мср 5:2

+ 21:16 Эйп 22:18, Зеб 1:1

+ 21:17 Эйп 18:5-6, Сүл 13:9, Сүл 24:20

+ 21:18 Зеб 1:4, Зеб 82:14, Сүл 10:25

+ 21:19 Мср 20:5

+ 21:20 Зеб 74:8, Иша 51:17, Ерм 25:15, Абд 1:16, Аянлык 14:10

+ 21:22 Иша 40:14, Рим 11:35, 1Кор 2:16, Эйп 4:18, Эйп 15:15

+ 21:30 Сүл 16:4

+ 21:31 Кан 7:10

+ 22:1 Эйп 2:11, Эйп 4:1, Эйп 15:1

+ 22:3 Эйп 35:7

+ 22:6 Мср 22:6, Кан 24:13

+ 22:7 Эйп 31:17

+ 22:9 Эйп 31:21, Иша 10:2, Эзк 22:7

+ 22:10 Эйп 18:8

+ 22:11 Юнс 2:4

+ 22:12 Эйп 35:5

+ 22:13 Зеб 72:11, Зеб 93:7

+ 22:16 Эйп 15:32

+ 22:17 Эйп 21:14

+ 22:18 Эйп 21:16

+ 22:19 Зеб 51:8, Зеб 57:11

+ 22:22 Сүл 2:6

+ 22:23 Эйп 11:14

+ 22:24 Гчк 10:29, 1Пат 9:28, Йыл язгылары 29:4

+ 22:26 Зеб 36:4, Иша 58:14

+ 22:27 Зеб 49:14, Ваг 5:3

+ 22:28 Эйп 11:17, Сүл 4:18, Иша 60:3, Дан 12:3

+ 22:30 Якуп 5:15

+ 23:4 Эйп 13:3, Эйп 16:21

+ 23:10 Зеб 138:3, Зеб 65:10, 1Пет 1:7

+ 23:13 Сүл 19:21, Иша 14:26, Дан 4:32

+ 24:2 Кан 19:14, Сүл 22:28, Сүл 23:10

+ 24:4 Амо 2:7, Сүл 28:28

+ 24:7 Мср 22:26-27

+ 24:12 Хаб 1:2

+ 24:13 Ёханна 3:19-20

+ 24:15 Сүл 7:9

+ 24:20 Эйп 18:17

+ 24:24 Зеб 36:10

+ 25:1 Эйп 2:11, Эйп 8:1, Эйп 18:1

+ 25:3 Мат 5:45

+ 25:4 Эйп 4:17, Эйп 9:2, Эйп 15:14, Зеб 142:2

+ 25:6 Эйп 15:16, Зеб 21:6, Иша 41:14

+ 26:6 Зеб 138:8, Сүл 15:11

+ 26:7 Эйп 9:8

+ 26:8 Сүл 30:4

+ 26:10 Гчк 1:9, Гчк 1:10, Сүл 8:29

+ 26:11 Зеб 103:7

+ 26:12 Эйп 9:13, Зеб 88:11, Иша 51:9

+ 26:13 Иша 27:1

+ 27:2 Эйп 34:5

+ 27:3 Эйп 33:4

+ 27:8 Эйп 8:13

+ 27:9 Зеб 17:42, Зеб 65:18, Сүл 1:28, Сүл 28:9, Ёханна 9:31

+ 27:13 Эйп 20:29

+ 27:14 Иша 1:22

+ 27:15 Зеб 77:64

+ 27:16 Зак 9:3

+ 27:17 Зеб 38:7, Сүл 13:22

+ 27:18 Эйп 8:15

+ 27:19 Зеб 48:18

+ 27:21 Эйп 30:22

+ 27:23 Агы 2:15

+ 28:12 Сүл 16:16, Ваг 7:24

+ 28:13 Зеб 26:13, Иша 53:8, Эзк 26:20

+ 28:15 Сүл 3:14-15

+ 28:16 Гчк 10:29, 1Пат 9:28, Йыл язгылары 29:4, Эйп 22:24

+ 28:18 Сүл 8:11

+ 28:26 Эйп 38:25

+ 28:27 Сүл 8:22

+ 28:28 Зеб 110:10, Сүл 1:7, Сүл 9:10, Сүл 3:7, Сүл 14:16

+ 29:3 2Шам 22:29, Зеб 17:29, Зеб 118:105

+ 29:5 Эйп 1:2

+ 29:6 Гчк 49:12

+ 29:10 Зеб 136:6

+ 29:12 Зеб 81:5, Сүл 31:8

+ 29:14 Зеб 131:9

+ 29:16 Сүл 14:21, Сүл 29:7

+ 29:17 Зеб 3:7, Зеб 13:4, Зеб 57:7, Сүл 30:14

+ 29:23 Зеб 118:129

+ 30:1 Эйп 12:4, Эйп 16:10, Эйп 17:2

+ 30:9 Кан 28:37, Эйп 17:6

+ 30:10 Зеб 87:9

+ 30:12 Эйп 19:12

+ 30:15 Эйп 18:11

+ 30:22 Эйп 27:21

+ 30:26 Ерм 8:15, Ерм 14:19

+ 30:30 Агы 4:8, Зеб 101:3

+ 31:1 Сүл 6:25, Мат 5:28

+ 31:2 Эйп 20:29

+ 31:4 Йыл язгылары 16:9, Сүл 15:3, Зак 4:10

+ 31:6 Дан 5:27

+ 31:8 Лев 26:16

+ 31:9 Эйп 24:15

+ 31:10 Кан 28:30, Ерм 8:10

+ 31:12 Сүл 6:27-29

+ 31:15 Сүл 22:2

+ 31:17 Эйп 22:7

+ 31:18 Якуп 1:27

+ 31:20 Эйп 29:13

+ 31:21 Эйп 22:9

+ 31:24 Мар 10:22, Мар 10:24

+ 31:25 Зеб 61:11

+ 31:27 Кан 4:19

+ 31:29 Сүл 24:17-18

+ 31:30 Мат 5:44, Рим 12:14

+ 31:32 Сер 19:20-21

+ 31:33 Эйп 28:13

+ 31:35 Эйп 13:22

+ 31:40 Гчк 3:18

+ 32:2 Гчк 22:21

+ 32:4 Эйп 15:10

+ 32:7 Эйп 12:12

+ 32:8 Эйп 33:4, Зеб 118:100

+ 32:20 Зеб 38:4, Ерм 6:11, Ерм 20:10

+ 33:4 Гчк 2:7, Эйп 27:3, Эйп 32:8, Зеб 103:30, Рес 17:25

+ 33:6 Эйп 4:19, Эйп 10:9, Иша 64:8

+ 33:7 Эйп 13:21

+ 33:9 Эйп 9:21, Эйп 10:7, Эйп 12:4, Эйп 16:17, Эйп 27:5-6, Эйп 32:1

+ 33:10 Эйп 13:24, Эйп 19:11

+ 33:11 Эйп 13:27, Эйп 14:16

+ 33:13 Эйп 9:32, Эйп 39:32

+ 33:15 Чөл 12:6, Эйп 4:13

+ 33:16 Эйп 36:10

+ 33:19 Эйп 30:17

+ 33:20 Зеб 101:5, Зеб 106:18

+ 33:23 Зеб 33:8

+ 33:24 Зеб 48:8

+ 33:25 2Пат 5:14

+ 33:26 Зеб 16:15

+ 33:28 Зеб 15:10, Иша 38:17

+ 33:30 Зеб 55:14

+ 34:3 Эйп 12:11

+ 34:5 Эйп 27:2, Эйп 33:9

+ 34:7 Эйп 15:16, Сүл 19:28

+ 34:8 Зеб 1:1

+ 34:9 Эйп 9:22, Эйп 21:16

+ 34:10 Гчк 18:25, Зеб 91:16

+ 34:11 Сүл 24:12, Зеб 61:13

+ 34:12 Эйп 8:3

+ 34:15 Гчк 3:19, Зеб 89:4, Зеб 103:29, Ваг 3:20, Ваг 12:7

+ 34:19 Эйп 31:15, Сүл 22:2

+ 34:20 Дан 8:25

+ 34:21 Эйп 14:16, Эйп 31:4

+ 34:22 Зеб 138:12

+ 34:24 Зеб 2:9

+ 34:28 Эйп 35:9

+ 34:35 Эйп 35:15

+ 34:37 Эйп 27:23, Агы 2:15

+ 35:3 Эйп 9:22, Эйп 21:16

+ 35:5 Эйп 22:12

+ 35:7 Эйп 22:2-3

+ 35:9 Мср 2:23, Эйп 34:28, Ваг 4:1, Ваг 5:7

+ 35:10 Зеб 41:9

+ 35:12 Эйп 27:9

+ 35:14 Эйп 9:11, Эйп 23:9

+ 35:16 Эйп 34:35, Эйп 34:37, Эйп 38:2, Эйп 42:3

+ 36:4 Эйп 37:16

+ 36:6 Эйп 34:28

+ 36:7 Зеб 33:16, 1Шам 2:8

+ 36:8 Зеб 106:10

+ 36:10 Эйп 33:16

+ 36:12 Иша 1:19-20, Эйп 4:21

+ 36:16 Зеб 4:2

+ 36:19 Зеб 48:8, Сүл 11:4

+ 36:26 Зеб 101:28

+ 36:27 Сүл 3:20

+ 36:32 Хаб 3:4

+ 37:3 Эйп 36:30, Эйп 36:32

+ 37:4 2Шам 22:14, Зеб 17:14, Зеб 28:3-4

+ 37:5 Эйп 5:9

+ 37:6 Зеб 148:8

+ 37:8 Зеб 103:22

+ 37:10 Эйп 38:29-30

+ 37:12 Зеб 148:8

+ 37:13 Мср 9:18, 1Пат 18:45

+ 37:16 Эйп 36:4

+ 37:18 Иша 44:24

+ 37:19 Иша 60:2

+ 37:24 Сүл 15:33

+ 38:1 Эйп 40:1, Зак 9:14

+ 38:2 Эйп 35:16, Эйп 42:3

+ 38:3 Эйп 40:2

+ 38:4 Зеб 103:5, Сүл 8:29

+ 38:6 1Шам 2:8

+ 38:7 Гчк 6:2, Эйп 1:6, Эйп 2:1

+ 38:8 Гчк 1:9, Зеб 32:7, Зеб 103:9, Ерм 5:22

+ 38:15 Эйп 18:5

+ 38:22 Зеб 134:7

+ 38:23 Ешу 10:11, Иша 30:30

+ 38:25 Эйп 28:26

+ 38:26 Зеб 106:35, Иша 35:6, Иша 41:18

+ 38:28 Эйп 5:10

+ 38:29 Эйп 37:10, Зеб 147:5

+ 38:30 Эйп 37:10

+ 38:31 Эйп 9:9, Амо 5:8

+ 38:32 Эйп 9:9

+ 38:33 Ерм 31:35

+ 38:39 Зеб 103:21

+ 38:40 Зеб 16:11

+ 38:41 Зеб 146:9

+ 39:1 Зеб 103:18

+ 39:16 Агы 4:3

+ 39:20 Ерм 8:16

+ 39:24 Ерм 4:19, Амо 3:6

+ 39:32 Эйп 9:32, Эйп 33:13

+ 39:34 Эйп 42:6

+ 40:1 Эйп 38:1

+ 40:2 Эйп 38:3

+ 40:3 Эйп 32:2

+ 40:4 Эйп 37:4

+ 40:9 Зеб 97:1, Иша 59:16

* 40:10 Бәхемос – бизе мәлим болмадык әпет хайван.

+ 40:10 Чөл 22:4

* 40:20 Ливятан – деңиз аждархасы. Сөзлүге серет.

+ 40:23 Ешу 9:15, Ешу 9:27

+ 41:1 Эйп 3:8, Эйп 40:20, Зеб 73:14, Зеб 103:26, Иша 27:1

+ 41:3 Мср 9:29, Зеб 23:1

+ 42:2 Гчк 18:14, Ерм 32:17, Мат 19:26

+ 42:3 Эйп 38:2

+ 42:4 Эйп 38:3, Эйп 40:2

+ 42:6 Эйп 2:8

+ 42:7 Эйп 2:11

+ 42:8 Чөл 23:1, Йыл язгылары 15:26, Гчк 20:7, Якуп 5:16

+ 42:9 Эйп 2:11

+ 42:10 Иша 40:2, Иша 61:7

+ 42:11 Эйп 19:13

+ 42:13 Эйп 1:2

+ 42:15 Чөл 27:1-8

+ 42:16 Гчк 50:23

+ 1:1 Эйп 21:16, Сүл 1:15, Сүл 4:14, Сүл 24:1, Зеб 25:4-5, Сүл 3:34, Сүл 21:24

+ 1:2 Ешу 1:8, Зеб 118:47-48, Зеб 118:97

+ 1:3 Ерм 17:8, Эзк 47:12

+ 1:4 Эйп 21:18, Зеб 34:5

+ 1:6 Зеб 36:18

+ 2:1 Рес 4:25-26

+ 2:2 Зеб 17:51, Зеб 19:7, Зеб 88:20-21

+ 2:4 Зеб 10:4, Зеб 36:13, Зеб 58:9, Сүл 1:26

* 2:6 Сион – бу Иерусалим шәхериниң бейлеки ады. Сөзлүге серет.

+ 2:6 Зеб 109:2, Аянлык 14:1

+ 2:7 Рес 13:33, Евр 1:5, Евр 5:5, 2Шам 7:14

+ 2:9 Аянлык 2:27, Аянлык 12:5, Аянлык 19:15, Иша 30:14, Ерм 19:11

+ 2:11 Евр 12:28, Фил 4:4

+ 2:12 Зеб 33:8

+ 3:1 2Шам 15:14-17

+ 3:2 2Шам 15:12

+ 3:3 Зеб 70:11

+ 3:4 Гчк 15:1, Зеб 26:6

+ 3:5 Зеб 2:6, Зеб 33:4

+ 3:6 Зеб 4:8

+ 3:7 Зеб 26:3

+ 3:8 Эйп 16:10, Эйп 29:17, Зеб 57:7

+ 3:9 Зеб 36:39, Иша 43:11, Юнс 2:10

+ 4:1 Хаб 3:19

+ 4:2 Эйп 36:16

+ 4:4 Мср 11:7

+ 4:6 Кан 33:19, Зеб 50:21

+ 4:7 Чөл 6:25, Зеб 30:17, Зеб 43:4, Зеб 66:2

+ 4:9 Зеб 3:6

+ 5:3 Зеб 83:4

+ 5:4 Зеб 87:10, Зеб 118:147

+ 5:6 Зеб 10:5

+ 5:7 Зеб 54:24

+ 5:8 1Пат 8:29, Зеб 10:4

+ 5:10 Ерм 5:16, Зеб 11:2, Рим 3:13

+ 5:13 Зеб 113:21-22, Зеб 102:4

+ 6:1 Йыл язгылары 15:20-21

+ 6:2 Зеб 37:2

+ 6:4 Зеб 89:13

+ 6:6 Зеб 29:10, Зеб 87:11, Зеб 113:25, Ваг 9:10, Иша 38:18

+ 6:8 Зеб 30:10

+ 6:9 Эйп 21:16, Зеб 118:115, Мат 7:23

+ 6:11 Зеб 39:13

+ 7:2 Зеб 10:1, Зеб 63:11, Зеб 30:16

+ 7:3 Эйп 10:16

+ 7:5 Зеб 54:21, 1Шам 24:8, 1Шам 26:9

+ 7:8 Иша 33:10

+ 7:9 Зеб 25:1, Зеб 34:24, Зеб 42:1

+ 7:10 Эйп 23:10, Зеб 10:5

+ 7:11 Гчк 15:1

+ 7:12 Нах 1:5

+ 7:13 Кан 32:41, Кан 32:23

+ 7:14 Зеб 20:13, Зеб 63:8

+ 7:15 Эйп 15:35, Иша 59:4, Якуп 1:15

+ 7:16 Эст 7:9, Сүл 11:5, Сүл 26:27, Сүл 28:10, Ваг 10:8, Дан 6:24

+ 7:18 Зеб 9:3

+ 8:1 Зеб 80:1, Зеб 83:1

+ 8:2 Зеб 148:13, Иша 12:4, Зеб 112:4, Мат 21:16

+ 8:5 Эйп 7:17, Зеб 143:3, Евр 2:6-8

+ 8:7 Гчк 1:26, Гчк 1:28, Зеб 109:1, 1Кор 15:27, Эфе 1:22

+ 9:2 Зеб 25:7, Зеб 39:6, Зеб 95:3

+ 9:3 Зеб 7:18

+ 9:5 Зеб 139:13, Зеб 28:10

+ 9:6 Кан 9:14, Кан 29:20

+ 9:8 Зеб 101:13, Зеб 144:13, Агы 5:19

+ 9:9 1Шам 2:10, Зеб 57:12, Зеб 66:5, Зеб 95:13, Зеб 97:9, Зеб 109:6, Иша 2:4, Иша 3:13, Ёвл 3:12

+ 9:10 2Шам 22:3

+ 9:11 Зеб 90:14

* 9:14-15 Сион гызы – бу Иерусалим халкы диймекдир. Сөзлүге серет.

+ 9:14 Зеб 106:18

+ 9:15 Иша 25:9

+ 9:16 Зеб 7:16, Эйп 18:8, Сүл 29:5, Сүл 29:6

+ 9:17 Мср 7:5, Мср 14:4

+ 9:18 Эйп 8:13

+ 9:22 Зеб 21:1

+ 9:25 Зеб 13:1, Зеб 52:1

+ 9:27 Зеб 29:7

+ 9:28 Рим 3:14, Эйп 20:12

+ 9:29 Зеб 16:11, Зеб 36:32, Сүл 24:15

+ 9:30 Эйп 38:40, Зеб 58:4, Мик 7:2

+ 9:32 Иша 29:15, Эзк 8:12, Эзк 9:9

+ 9:35 Кан 10:18, Хош 14:4

+ 9:36 Зеб 36:17

+ 9:37 Мср 15:18, Зеб 28:10, Зеб 145:10

+ 9:39 Зеб 81:3

+ 10:1 Зеб 7:2

+ 10:2 Зеб 63:4

+ 10:3 Зеб 81:5

+ 10:4 Мик 1:2, Юнс 2:8, Хаб 2:20, Зеб 2:4, Иша 66:1, Эйп 7:18, Эйп 23:10

+ 10:5 Гчк 22:1

+ 10:6 Гчк 19:24, Эйп 18:15, Зеб 74:9

+ 10:7 Зеб 32:5, Зеб 61:8, Зеб 98:4

+ 11:2 Иша 57:1, Мик 7:2

+ 11:3 Зеб 5:10, Зеб 40:6, Зеб 143:8

+ 11:7 Зеб 17:31, Зеб 118:140, Сүл 30:5

+ 12:2 Зеб 88:47, Агы 5:20, Эйп 13:24, Хаб 1:2

+ 12:4 Эзр 9:8, Зеб 18:9

+ 12:5 Кан 32:27

+ 12:6 Зеб 114:7

• 13:1 Зеб 52

+ 13:1 Зеб 9:25, Мик 7:2, Рим 3:10-12

+ 13:2 Гчк 11:5, Кан 26:15, Зеб 32:14, Зеб 101:19

+ 13:3 Эйп 15:16

+ 13:4 Сүл 30:14, Ерм 10:25, Эзк 34:3, Мик 3:3

+ 14:1 Зеб 23:3-4, Иша 33:14-16

+ 14:2 Зеб 105:3

+ 14:3 Лев 19:16

+ 14:4 Сер 11:35

+ 14:5 Лев 25:36, Эзк 18:8, Мср 23:5

+ 15:2 Зеб 72:25

+ 15:4 Мср 23:13, Ешу 23:7, Хош 2:17, Зак 13:2

+ 15:5 Чөл 18:20, Ерм 10:16, Ерм 51:19, Агы 3:24

+ 15:8 Зеб 108:31, Рес 2:25-28

+ 15:10 Эйп 33:28, Зеб 29:4, Зеб 48:16, Зеб 85:13, Иша 38:17, Рес 2:27

+ 15:11 Мат 7:14

+ 16:1 Зеб 85:1, Зеб 141:1

+ 16:3 Эйп 23:10, Зеб 65:10

+ 16:5 Эйп 23:11

+ 16:7 Зеб 30:22

+ 16:8 Кан 32:10, Зак 2:8, Рут 2:12, Зеб 35:8, Зеб 56:2, Зеб 62:8, Зеб 90:4

+ 16:10 Зеб 118:70

+ 16:12 Эйп 38:40, Зеб 9:29

+ 16:15 Эйп 19:26, Эйп 33:26

• 17:1 2Шам 22

+ 17:2 Кан 6:5, Зеб 114:1

+ 17:3 Зеб 18:15, Зеб 30:3-4, Зеб 70:3, Зеб 90:2, Зеб 143:2, Гчк 15:1

+ 17:4 Йыл язгылары 16:25, Зеб 47:2, Зеб 95:4, Зеб 144:3

+ 17:5 Зеб 41:7, Зеб 92:4, Юнс 2:4

+ 17:6 Зеб 114:3

+ 17:7 Юнс 2:8

+ 17:8 Сер 5:5, Зеб 76:18, Зеб 96:4

+ 17:9 Зеб 20:9, Иша 30:33, Эзк 20:48

+ 17:10 Зеб 143:5, Иша 64:1, Нах 1:3

+ 17:11 Зеб 103:3

+ 17:12 Мср 20:21, Зеб 96:2

+ 17:13 Ешу 10:11, Иша 30:30

+ 17:14 1Шам 2:10, Эйп 37:4-5, Зеб 67:34, Зеб 76:18-19

+ 17:15 Хаб 3:11, Зак 9:14, 1Шам 7:10

+ 17:16 Мср 15:8, Зеб 105:9

+ 17:17 Зеб 143:7

+ 17:18 Зеб 141:6

+ 17:20 Зеб 30:8, Зеб 117:5

+ 17:21 1Шам 26:23, Эйп 22:30

+ 17:24 Гчк 6:9, Эйп 1:1

+ 17:28 Зеб 100:5

+ 17:29 2Шам 21:17, 2Пат 8:20, Зеб 131:17

+ 17:31 Кан 32:4, Мат 5:48, Зеб 11:7, Сүл 30:5, Гчк 15:1

+ 17:32 2Пат 5:15, Иша 45:5, Дан 2:47

+ 17:34 Кан 32:13, Иша 58:14, Хаб 3:19

+ 17:35 Зеб 143:1

+ 17:38 Мср 23:27

+ 17:41 Мср 23:27

+ 17:42 Эйп 27:9, Сүл 15:29

+ 17:43 Мик 7:10, Зак 10:5

+ 17:44 Иша 55:5

+ 17:45 Кан 33:29

+ 17:46 Мик 7:17

+ 17:48 Зеб 46:3

+ 17:50 Рим 15:9

+ 17:51 Зеб 143:10, 2Шам 7:16

+ 18:2 Зеб 49:6, Зеб 88:6, Зеб 96:6

* 18:5 Оваз – кәбир голязмаларда хатар.

+ 18:5 Рим 10:18

+ 18:6 Ёвл 2:16, Ваг 1:5

+ 18:8 Кан 4:7, Зеб 22:3, Зеб 118:130

+ 18:9 Рим 7:12, Зеб 12:4

+ 18:10 Зеб 118:142, Зеб 118:151, Зеб 118:160

+ 18:11 Сүл 3:14, Сүл 8:10, Сүл 24:13

+ 18:14 Чөл 15:30, Рим 6:12, Рим 6:14

+ 18:15 Зеб 17:3

+ 19:2 Зеб 68:30, Сүл 18:10

+ 19:3 Зеб 127:5, Зеб 133:3

+ 19:5 Зеб 20:3

+ 19:8 Зеб 32:17, Иша 31:1, Иша 36:9, 1Шам 17:45, Сүл 21:31

+ 20:2 Зеб 27:7

+ 20:3 Зеб 19:5

+ 20:5 2Пат 20:6, Зеб 60:6, Зеб 90:16

+ 20:8 Зеб 15:8

+ 20:10 Зеб 17:9, Мал 4:1, Эйп 15:34, Эйп 20:26, Зеб 96:3, Евр 10:27

+ 20:11 Эйп 18:19

+ 20:13 Зеб 17:15

+ 21:2 Мат 27:46, Мар 15:34, Зеб 9:22, Агы 3:8

+ 21:3 Зеб 87:2

+ 21:6 Сер 3:9

+ 21:7 Эйп 25:6, Иша 41:14, Иша 49:7, Иша 53:3

+ 21:8 Зеб 90:14, Мат 27:39-43, Мар 15:29-32, Лук 23:35-37

+ 21:10 Зеб 71:6

+ 21:12 Зеб 106:12

+ 21:13 Зеб 117:10-12, Ерм 50:27, Амо 4:1

+ 21:15 Зеб 118:28

+ 21:17 Зеб 58:7

+ 21:18 Лук 23:35

+ 21:19 Ёханна 19:24

+ 21:21 Зеб 34:17, Фил 3:2

+ 21:22 2Тим 4:17

+ 21:23 Евр 2:12

+ 21:24 Зеб 134:20

+ 21:26 Зеб 34:18, Лев 7:16

+ 21:28 Зеб 95:7, Сеп 2:11

+ 21:29 Дан 7:14, Дан 7:27, Абд 1:21, Зак 14:9, Лук 1:33, 1Кор 15:24, Аянлык 11:15

+ 21:31 Зеб 101:19

+ 21:32 Зеб 77:6, Зеб 101:19

+ 22:1 Зеб 79:2, Ваг 12:11, Иша 40:11, Эзк 34:11, Ёханна 10:11, Фил 4:19

+ 22:2 Эзк 34:14, Ёханна 10:9

+ 22:3 Зеб 18:8, Сүл 4:11, Сүл 8:20

+ 22:4 Зеб 137:7, Сүл 10:9, Иша 43:2, Мик 7:14

+ 22:5 Зеб 91:11, Сүл 27:9, Ваг 9:8, Лук 7:46

+ 23:1 Мср 9:29, Эйп 41:3, Зеб 49:12, Зеб 88:11

+ 23:2 1Шам 2:8, Зеб 101:26, Зеб 103:5, Сүл 8:29

+ 23:3 Зеб 14, Иша 33:14-16

+ 23:4 Зеб 50:12, Мат 5:8

+ 23:7 Зеб 117:19-20, Иша 26:2

+ 23:8 Мср 15:3

+ 23:10 Мал 1:14

+ 24:1 Зеб 85:4, Зеб 142:8

+ 24:3 Иша 49:23

+ 24:4 Зеб 26:11, Зеб 85:11

+ 24:5 Зеб 25:3

+ 24:6 Зеб 102:17

+ 24:7 Эйп 13:26, Зеб 118:9, Ерм 3:25, Зеб 50:3

+ 24:11 Ерм 14:7, Зеб 78:9, Дан 9:19

+ 24:13 Зеб 36:22, Сүл 2:21, Иша 60:21

+ 24:15 Йыл язгылары 20:12, Зеб 122:1-2, Зеб 140:8

+ 24:22 Зеб 43:27, Зеб 129:8

+ 25:1 Зеб 7:9

+ 25:2 Йыл язгылары 28:9, Йыл язгылары 29:17, Зеб 138:23, Сүл 17:3, Ерм 17:10

+ 25:3 Зеб 24:5

+ 25:5 Зеб 1:1, Зеб 138:21

+ 25:6 Кан 21:6, Зеб 72:13, Мат 27:24

+ 25:7 Зеб 9:2

+ 25:9 Зеб 27:3

+ 25:10 Мср 23:8

+ 26:1 Иша 60:20, Мик 7:8

+ 26:3 Зеб 3:7, Зеб 22:4

+ 26:4 Зеб 22:6, Зеб 60:5, Зеб 64:5

+ 26:6 Зеб 3:4, Эфе 5:19

+ 26:8 Зеб 104:4

+ 26:10 Иша 49:15

+ 26:11 Зеб 24:4

+ 26:12 Зеб 40:3, Мср 20:16, Сүл 6:19

+ 26:13 Иша 53:8, Эзк 26:20, Эзк 32:23

+ 26:14 Ешу 1:6, Зеб 30:25, Иша 8:17

+ 27:1 Зеб 82:2, Зеб 108:1, Зеб 87:5, Зеб 142:7, Сүл 1:12

+ 27:2 Зеб 133:2

+ 27:3 Сүл 26:23, Ерм 9:8, Зеб 25:9

+ 27:5 Иша 5:12

+ 27:7 Гчк 15:1, Зеб 20:2

+ 27:9 Иша 40:11, Иша 46:3

+ 28:1 Гчк 6:2, Эйп 1:6, Эйп 2:1, Зеб 88:7, Йыл язгылары 16:28, Зеб 95:7

+ 28:3 Эйп 37:4, Эзк 1:24

+ 28:5 Сер 9:15, Зеб 103:16, Эзк 31:3

* 28:6 Сирён дагы – бу Хермон дагының бейлеки ады.

+ 28:6 Кан 3:9, Зеб 113:4, Зеб 113:6

+ 28:8 Чөл 13:27

+ 28:10 Гчк 6:17, Мср 15:18, Зеб 9:5, Зеб 9:37

+ 28:11 Зеб 67:36

+ 29:2 Зеб 34:19

+ 29:4 Эйп 33:28, Зеб 15:10, Зеб 48:16, Зеб 85:13, Иша 38:17

+ 29:6 Иша 57:16, Ерм 3:5, Агы 3:31, Мик 7:18, Зеб 125:5

+ 29:7 Зеб 9:26

+ 29:10 Зеб 6:6, Иша 38:18

+ 29:12 Ерм 31:13

• 30:1 Зеб 70:1-3

+ 30:2 Дан 9:16

+ 30:3 Зеб 17:3

+ 30:6 Лук 23:46

+ 30:7 Кан 32:21

+ 30:9 Зеб 17:20

+ 30:10 Зеб 6:8

+ 30:12 Эйп 19:13, Зеб 30:12, Зеб 37:11, Зеб 68:9, Зеб 87:9

+ 30:13 Ваг 9:5

+ 30:14 Ерм 6:25, Ерм 46:5

+ 30:16 Зеб 7:2

+ 30:17 Чөл 6:25, Зеб 4:7

+ 30:22 Зеб 16:7

+ 30:24 Зеб 96:10

+ 30:25 Ешу 1:6, Зеб 26:14

+ 31:2 Ёханна 1:47, Рим 4:7-8

+ 31:5 Зеб 37:19, Зеб 50:5, 1 Ёханна 1:9

+ 31:7 Зеб 118:114

+ 31:9 Сүл 26:3, Якуп 3:3

+ 31:11 Зеб 67:4

+ 32:2 Зеб 70:22

+ 32:3 Зеб 39:4, Зеб 95:1, Зеб 97:1, Зеб 143:9, Зеб 149:1, Иша 42:10, Аянлык 5:9

+ 32:5 Зеб 32:5, Зеб 61:8, Зеб 118:64

+ 32:6 Гчк 1:6-7, Зеб 148:5, Ёханна 1:3, Евр 11:3

+ 32:7 Гчк 1:9, Эйп 38:8-11, Зеб 103:9, Ерм 5:22

+ 32:9 Гчк 1:3

+ 32:10 Иша 19:3

+ 32:11 Сүл 19:21, Иша 46:10

+ 32:12 Кан 7:6, Зеб 143:15

+ 32:13 Эйп 7:18, Эйп 23:10, Зеб 10:4

+ 32:14 Кан 26:15, Иша 63:15

+ 32:16 Амо 2:14

+ 32:17 Зеб 19:8, Сүл 21:31

+ 32:18 Зеб 146:11

+ 32:19 1Пат 17:6, Эйп 5:20

+ 32:20 Гчк 15:1, Кан 33:29

+ 33:1 1Шам 21:12-13

+ 33:3 1Шам 2:1

+ 33:5 Зеб 3:5

+ 33:7 Зеб 17:1

+ 33:8 Эйп 33:23, Дан 6:22

+ 33:9 1Пет 2:3, Зеб 2:12

+ 33:10 Зеб 36:25, Сүл 10:3

+ 33:11 Эйп 4:10-11

+ 33:13 1Пет 3:10-12

+ 33:14 Сүл 13:3

+ 33:15 Зеб 36:27, Иша 1:16-17, 3 Ёханна 1:11

+ 33:16 Эйп 36:7, Сүл 15:29

+ 33:17 Эйп 18:17, Сүл 10:7

+ 33:19 Зеб 50:19

+ 33:20 Эйп 5:19, 2Тим 3:11

+ 33:21 Ёханна 19:36

+ 34:1 Иша 49:25

+ 34:4 Зеб 39:15, Ерм 17:18, Зеб 68:23-26, Зеб 108:6-15

+ 34:5 Эйп 21:18, Зеб 1:4

+ 34:6 Зеб 72:18, Ерм 23:12

+ 34:7 Зеб 56:7, Зеб 118:85, Ерм 18:20

+ 34:8 Иша 47:11

+ 34:9 Лук 1:47

+ 34:10 Мср 15:11, Зеб 70:19, Зеб 85:8, Зеб 88:7-9, Зеб 112:5, Эйп 5:15

+ 34:12 Зеб 37:20, Зеб 108:5, Сүл 17:13, Ерм 18:20

+ 34:13 Чөл 29:7

+ 34:16 Эйп 16:9, Зеб 36:12

+ 34:17 Хаб 1:13, Зеб 21:21

+ 34:18 Зеб 21:26

+ 34:19 Зеб 68:5, Ёханна 15:25, Зеб 29:2

+ 34:21 Агы 2:16

+ 34:22 Зеб 9:22, Зеб 37:22

+ 34:23 Зеб 43:24, Зеб 77:65

+ 34:24 Зеб 7:9

+ 34:25 Зеб 39:16, Зеб 69:4, Агы 2:16

+ 34:28 Зеб 70:8

+ 35:2 Рим 3:18

+ 35:5 Сүл 4:16, Мик 2:1

+ 35:6 Зеб 56:11, Зеб 70:19, Зеб 107:5, Агы 3:23

+ 35:7 Рим 11:33, Зеб 103:14, Зеб 144:16

+ 35:8 Зеб 62:4, Зеб 16:8

+ 35:10 Сүл 10:11, Сүл 13:14, Ерм 2:13, Ёханна 4:10, Ёханна 1:9, 1Пет 2:9, Аянлык 22:5

+ 35:11 Ерм 22:16, Гал 4:9

+ 35:13 Зеб 1:5

+ 36:1 Сүл 3:31, Сүл 23:17, Сүл 24:19

+ 36:2 Эйп 14:2, Зеб 89:6

+ 36:4 Эйп 22:26, Иша 58:14

+ 36:5 Сүл 3:5, Сүл 16:3

+ 36:6 Сер 5:31, Иша 58:8

+ 36:9 Зеб 24:13

+ 36:10 Эйп 7:10, Эйп 24:24

+ 36:11 Сүл 2:21, Мат 5:5

+ 36:12 Эйп 16:9, Зеб 34:16

+ 36:13 Зеб 2:4

+ 36:15 1Шам 2:4

+ 36:16 Сүл 16:8

+ 36:17 Зеб 9:36

+ 36:18 Зеб 1:6

+ 36:19 1Пат 17:6, Эйп 5:20, Зеб 32:19

+ 36:20 Зеб 67:3, Зеб 101:4, Хош 13:3

+ 36:23 Иша 26:7

+ 36:24 Сүл 24:16, Мик 7:8

+ 36:25 Эйп 4:7, Зеб 33:10-11, Сүл 10:3

+ 36:26 Кан 15:8, Зеб 111:5

+ 36:27 Зеб 33:15

+ 36:28 Зеб 96:10, Иша 14:20

+ 36:30 Сүл 10:31, Сүл 15:28

+ 36:31 Кан 6:6, Зеб 39:9, Зеб 118:11, Иша 51:7, Ерм 31:33

+ 36:32 Зеб 9:29

+ 36:34 Зеб 90:8, Зеб 91:12, Сүл 29:16

+ 36:38 Зеб 72:17

+ 36:39 Зеб 3:9, Иша 43:11, Юнс 2:10

+ 36:40 Зеб 10:1

+ 37:1 Зеб 69:1

+ 37:2 Зеб 6:2

+ 37:3 Кан 32:23, Эйп 6:4, Агы 3:13

+ 37:4 Иша 1:6

+ 37:5 Эзр 9:6

+ 37:12 Эйп 19:13-14, Зеб 87:18

+ 37:14 Иша 53:7

+ 37:16 Зеб 38:8

+ 37:19 Зеб 31:5

+ 37:21 Зеб 34:12, Сүл 17:13, Ерм 18:20

+ 37:22 Зеб 9:22, Зеб 34:22

+ 38:1 Йыл язгылары 16:41, Йыл язгылары 25:1, Зеб 61:1, Зеб 76:1

+ 38:2 Эйп 2:10

+ 38:4 Эйп 32:20, Ерм 6:11, Ерм 20:9

+ 38:5 Зеб 89:12

+ 38:6 Зеб 88:48, Зеб 90:5, Эйп 7:16, Зеб 61:10, Зеб 93:10-11, Зеб 143:4, Ваг 1:2

+ 38:7 Эйп 27:16-17, Зеб 48:11, Ваг 2:18

+ 38:8 Зеб 37:16

+ 38:11 Эйп 13:21

+ 38:13 2Пат 20:5, Зеб 55:9, Йыл язгылары 29:15, Зеб 118:19, Зеб 118:54

+ 38:14 Эйп 7:19, Эйп 10:21-22

+ 39:3 Зеб 68:3, Ерм 38:6

+ 39:4 Зеб 32:3, Зеб 51:8

+ 39:6 Зеб 9:2, Зеб 70:16

+ 39:7 Зеб 50:18, 1Шам 15:22, Иша 50:4, Евр 10:5-7

+ 39:9 Зеб 36:31, Зеб 118:11

+ 39:13 Зеб 68:4

+ 39:15 Зеб 34:4, Ерм 17:18, Зеб 6:11

+ 39:16 Зеб 34:25

+ 39:18 Зеб 85:1, Зеб 108:22

+ 40:2 Сүл 14:21, Сүл 29:7, Зеб 36:18

+ 40:3 Зеб 26:12

+ 40:4 Иша 38:1-8

+ 40:7 Зеб 11:3

+ 40:10 Ёханна 13:18

+ 40:14 Йыл язгылары 16:36, Зеб 71:18, Зеб 88:53, Зеб 105:48

+ 41:1 Йыл язгылары 20:19

+ 41:2 Зеб 62:1, Зеб 83:2

+ 41:4 Зеб 78:10, Зеб 113:10, Ёвл 2:17, Мик 7:10, Зеб 79:6, Зеб 101:10, Агы 2:18

+ 41:5 Эзк 46:10

+ 41:6 Зеб 42:5

+ 41:7 Кан 3:9, Зеб 17:5, Зеб 87:8, Юнс 2:4

+ 41:9 Зеб 62:7, Рес 16:25

+ 41:10 Зеб 17:3, Зеб 42:2

+ 42:1 Зеб 7:9

+ 42:2 Зеб 43:10, Зеб 41:10

+ 42:3 Зеб 2:6

* 42:4 Лира – киришли саз гуралы. Сөзлүге серет.

+ 42:5 Зеб 41:6

+ 43:2 Чөл 23:23, Кан 32:7, Зеб 77:3

+ 43:3 Кан 7:1

+ 43:4 Ешу 24:12, Чөл 6:25, Зеб 4:7

+ 43:5 Зеб 73:12

+ 43:7 1Шам 17:47, Зеб 32:16-17

+ 43:10 Зеб 42:2, Зеб 88:39

+ 43:11 Лев 26:17, Кан 28:25, Ешу 7:4

+ 43:12 Лев 26:33

+ 43:14 Зеб 78:4, Дан 9:16, Мик 6:16

+ 43:15 Кан 28:37

+ 43:20 Эйп 30:29

+ 43:22 Йыл язгылары 28:9, Йыл язгылары 6:30, Сүл 15:11, Рес 1:24

+ 43:23 Рим 8:36

+ 43:24 Зеб 34:23, Зеб 77:65

+ 43:27 Зеб 24:20

+ 44:1 Зеб 68:1

+ 44:4 Мср 32:27, Наг 3:8

* 44:7 Эй, патыша, Худайың саңа берен шалыгы я-да Эй, Худай, Сениң тагтың.

+ 44:7 Евр 1:8-9

* 44:8 Яг гуйды – кимдир бириниң башына яг гуюп, патышалыга я-да руханылыга беллеме дессуры. Сөзлүге серет.

+ 44:9 Сүл 7:17

+ 44:10 Гчк 10:29, 1Пат 9:28, Йыл язгылары 29:4, Эйп 22:24

+ 44:15 Наг 1:3

+ 45:1 Йыл язгылары 15:20-21

+ 45:2 Зеб 7:2, Кан 4:7, Нах 1:7

+ 45:4 Зеб 92:3

+ 45:5 Зеб 64:10

+ 45:6 Иша 12:6

+ 45:7 Зеб 2:1, Амо 1:2, Амо 9:5

+ 45:9 Зеб 65:5

+ 45:10 Иша 2:4, Мик 4:3, 1Шам 2:4, Зеб 75:4, Эзк 39:3

+ 46:2 Зеб 94:1

+ 46:3 Кан 7:21, Зеб 65:3, Зеб 75:12, Мал 1:14

+ 46:4 2Шам 22:48

+ 46:8 Дан 7:14, Дан 7:27, Абд 1:21, Зак 14:9, Лук 1:33, 1Кор 15:24, Аянлык 11:15

+ 46:10 Зеб 88:19

+ 47:2 Йыл язгылары 16:25, Зеб 17:4

* 47:3 Сион – бу Иерусалим шәхериниң бейлеки ады. Сөзлүге серет.

+ 47:3 Агы 2:15

+ 47:5 Гчк 14:1, 2Шам 10:6

+ 47:7 Иша 13:8

+ 47:8 1Пат 22:48, Эзк 27:26

+ 47:10 Зеб 25:3

+ 47:11 Зеб 112:3

+ 47:12 Зеб 96:8

+ 48:2 Мик 1:2, Иша 34:1

+ 48:5 Зеб 77:2

+ 48:7 Сүл 11:28

+ 48:8 Эйп 33:24, Эйп 36:18, Мат 16:26, Мар 8:37

+ 48:10 Зеб 88:49

+ 48:11 Ваг 2:14-16, Ваг 3:19, Ваг 9:2, Зеб 38:7, Ваг 2:18

* 48:12 Мазарлары бакы өйлери болар – бу җүмле кәбир голязмаларда Олар өйлери бакыдыр өйдйәрлер дийип душ гелйәр.

+ 48:13 Ваг 3:18

+ 48:16 Зеб 15:10, Зеб 29:4

+ 48:18 Эйп 27:19, 1Тим 6:7

+ 48:20 Эйп 33:30

+ 48:21 Ваг 3:19

+ 49:1 Йыл язгылары 6:39, Йыл язгылары 15:17, Йыл язгылары 25:1, Йыл язгылары 5:12, Кан 10:17, Зеб 112:3

+ 49:2 Кан 33:2, Зеб 79:2, Зеб 93:1

+ 49:3 Мср 19:16, Лев 10:2, Чөл 16:35, 1Пат 19:11-12

+ 49:4 Кан 4:26, Кан 32:1, Иша 1:2

+ 49:6 Зеб 18:2, Зеб 96:6, Зеб 57:12

+ 49:7 Зеб 80:9

+ 49:8 1Шам 15:22, Зеб 39:7

+ 49:10 Иша 40:16

+ 49:12 Мср 9:29, Эйп 41:3, Зеб 23:1, Рес 17:25

+ 49:14 Зеб 106:22, Евр 13:15, Чөл 30:3, Ваг 5:3, Юнс 2:10

+ 49:15 Зеб 80:8

+ 49:19 Зеб 51:4

+ 49:21 Ваг 8:11, Иша 57:11

+ 49:22 Зеб 9:18

+ 50:2 2Шам 12:1

+ 50:3 Зеб 24:7, Иша 43:25

+ 50:4 Лев 16:30, 1 Ёханна 1:7, 1 Ёханна 1:9

+ 50:5 Зеб 31:5, Рим 7:18

+ 50:6 2Шам 12:13, Рим 3:4

+ 50:7 Эйп 14:4, Эйп 15:14, Зеб 57:4

+ 50:9 Иша 1:18

+ 50:12 Мат 5:12, Агы 5:21

+ 50:16 2Шам 11:17, 2Шам 12:9

+ 50:18 Зеб 39:7

+ 50:19 Зеб 33:19

+ 50:20 Зеб 68:36, Зеб 146:2

+ 50:21 Зеб 4:6

+ 51:2 1Шам 22:9

+ 51:4 Зеб 49:19

+ 51:7 Зеб 26:13

+ 51:8 Зеб 39:3, Эйп 22:19

* 51:9 Байлыгындан – кәбир голязмаларда җенаятындан.

+ 51:9 Зеб 48:7

+ 51:10 Ерм 11:16

• 52:1 Зеб 13

+ 52:2 Зеб 9:25, Мик 7:2, Рим 3:10-12

+ 52:3 Гчк 11:5, Кан 26:15, Зеб 32:14, Зеб 101:19

+ 52:4 Эйп 15:16

+ 52:5 Сүл 30:14, Ерм 10:25, Эзк 34:3, Мик 3:3

+ 52:6 Лев 26:17, Сүл 28:1

+ 53:1 1Шам 23:19, 1Шам 26:1

+ 53:5 Зеб 85:14

+ 53:7 Зеб 142:12

+ 53:9 Зеб 58:10, Зеб 91:12, Зеб 111:8, Зеб 117:7

+ 54:3 Зеб 63:1

+ 54:8 Ерм 9:2

+ 54:10 Ерм 6:7, Эзк 7:23

+ 54:15 Зеб 41:5

+ 54:16 Чөл 16:30-33, Зеб 123:3, Сүл 1:12

+ 54:20 Кан 33:27, Зеб 89:3, Зеб 92:2, Хаб 1:12

+ 54:21 Зеб 7:5

+ 54:22 Сүл 5:3

+ 54:23 Зеб 36:5, Иша 46:4, Мат 11:28-30

+ 54:24 Аянлык 20:3, Зеб 5:7, Сүл 10:27

+ 55:1 1Шам 21:13

+ 55:5 Зеб 117:6, Иша 51:7, Иша 51:12, Мат 10:28

+ 55:7 Зеб 70:10

+ 55:9 Зеб 38:13, Мср 32:32, Зеб 68:29, Зеб 138:16, Мал 3:16

+ 55:13 Лев 5:4, Чөл 30:3, Кан 23:21, Зеб 49:14, Зеб 115:8

+ 55:14 Зеб 114:8, Эйп 33:30

• 56:1 Зеб 107:2-6

+ 56:1 Зеб 57:1, Зеб 58:1, Зеб 74:1, 1Шам 22:1, 1Шам 24:3, Зеб 141:1

+ 56:2 Рут 2:12, Зеб 16:8

+ 56:4 Зеб 143:5-7

+ 56:5 Зеб 57:7, Дан 6:16, Сүл 12:18, Сүл 30:14

+ 56:7 Зеб 7:16

+ 56:8 Зеб 111:7-8

+ 56:9 Сер 5:12, Йыл язгылары 15:16

+ 56:11 Зеб 35:5

+ 57:1 Зеб 56:1, Зеб 58:1, Зеб 74:1

+ 57:4 Зеб 50:7

+ 57:5 Кан 32:33, Зеб 139:4, Ерм 8:17

+ 57:7 Эйп 29:17, Зеб 3:8, Зеб 56:5

+ 57:9 Эйп 3:16, Ваг 6:3

+ 57:11 Эйп 22:19, Зеб 67:24

+ 57:12 Зеб 9:9

+ 58:1 Зеб 56:1, Зеб 57:1, Зеб 74:1, 1Шам 19:11

+ 58:2 Зеб 19:1

+ 58:4 Зеб 9:30, 1Шам 24:12

+ 58:7 Зеб 21:17

+ 58:9 Зеб 2:4, Зеб 36:13

+ 58:10 Зеб 9:10

+ 58:11 Зеб 20:4, Зеб 53:9

+ 58:12 Гчк 15:1

+ 58:13 Сүл 12:13

+ 58:15 Зеб 21:17

+ 58:17 Зеб 17:3

• 59:1 Зеб 107:7-14

+ 59:1 Зеб 79:1

+ 59:2 2Шам 8:3, 2Шам 8:13

+ 59:3 Зеб 79:3

+ 59:5 Иша 51:17

+ 59:8 Гчк 12:6, Гчк 33:18, Гчк 33:17

+ 59:13 Зеб 145:3, Ерм 17:5

+ 60:4 Сүл 18:10

+ 60:5 Зеб 14:1, Рут 2:12, Зеб 16:8

+ 60:7 2Пат 20:6, Зеб 20:5

+ 60:9 Чөл 30:3, Ваг 5:3, Юнс 2:10

+ 61:1 Йыл язгылары 16:41, Йыл язгылары 25:1, Зеб 38:1, Зеб 76:1

+ 61:3 Зеб 17:3, Зеб 29:7

+ 61:5 Сүл 26:23, Ерм 9:8

+ 61:10 Эйп 7:16, Зеб 38:6, Зеб 143:4, Ваг 1:2, Эйп 31:6, Иша 40:17, Дан 4:32, Дан 5:27

+ 61:11 Эйп 31:25, Лук 12:15

+ 61:12 Аянлык 19:1

+ 61:13 Мср 34:6, Зеб 85:5, Эйп 34:11, Сүл 24:12

+ 62:1 1Шам 23:14, 2Шам 16:14, 2Шам 17:2, 2Шам 17:29

+ 62:2 Иша 26:9, Зеб 41:2, Зеб 142:6

+ 62:4 Зеб 35:8

+ 62:5 Зеб 103:33

+ 62:7 Зеб 41:9, Зеб 149:5, Рес 16:25

+ 62:8 Рут 2:12, Зеб 16:8

+ 62:10 Чөл 16:32-33

+ 62:12 Кан 6:13, Эйп 5:16, Зеб 106:42

+ 63:2 Зеб 54:3-4

+ 63:3 Ерм 18:18

+ 63:4 Зеб 10:2, Зеб 56:4, Сүл 12:18, Сүл 30:14

+ 63:5 Сүл 1:11, Ерм 5:26

+ 63:6 Эйп 22:13, Зеб 72:11

+ 63:8 Зеб 7:13-14, Зеб 17:15

+ 63:9 Сүл 12:13, Сүл 18:7, Ваг 10:12

+ 63:11 Зеб 7:2, Зеб 10:1

+ 64:2 Чөл 30:3, Ваг 5:3, Юнс 2:10

+ 64:3 Зеб 85:9

+ 64:4 Иша 6:7

+ 64:5 Зеб 23:4, Зеб 26:4

+ 64:6 Зеб 21:28

+ 64:8 Зеб 88:10, Зеб 106:29, Юнс 1:15, Мат 8:26, Иша 17:12-13

+ 64:10 Лев 26:4, Эйп 5:10, Зеб 45:5

+ 64:13 Иша 30:23, Ёвл 2:22

+ 65:1 Зеб 97:4, Зеб 99:1

+ 65:3 Зеб 46:3, Кан 33:29

+ 65:4 Зеб 85:9

+ 65:5 Зеб 45:9

+ 65:6 Мср 14:21-22, Ешу 3:14-17

+ 65:10 Эйп 23:10, Иша 1:25, Иша 48:10, Зак 13:9, Мал 3:3, 1Пет 1:7

+ 65:11 Эзк 17:20, Хош 7:12

+ 65:12 Иша 43:2

+ 65:13 Чөл 30:3, Ваг 5:3, Юнс 2:10

+ 65:16 Мар 5:19

+ 65:18 Сүл 15:8, Сүл 28:9, Иша 59:2

+ 66:2 Чөл 6:25, Зеб 4:6

+ 66:3 Тит 2:11

+ 66:5 Зеб 9:9

+ 66:7 Лев 26:4, Зеб 84:13

+ 67:2 Чөл 10:35, Иша 33:10, Чөл 10:35

+ 67:3 Зеб 36:20, Хош 13:3, Зеб 96:5, Мик 1:4

+ 67:4 Зеб 31:11

+ 67:5 Иша 40:3

+ 67:6 Хош 14:4, Кан 10:18

+ 67:7 1Шам 2:5, Зеб 112:9, Иша 61:1

+ 67:8 Мср 13:21

+ 67:9 Мср 19:18, Сер 5:4

+ 67:13 Зеб 109:5

+ 67:15 Сер 9:48

+ 67:17 Мср 19:18, Зеб 131:13-14

+ 67:18 2Пат 6:17, Иша 66:15, Хаб 3:8

+ 67:19 Эфе 4:8

+ 67:20 Зеб 54:23, Иша 46:4, Мат 11:28

+ 67:22 Зеб 109:6

+ 67:23 Амо 9:3

+ 67:24 Зеб 57:11

+ 67:28 1Шам 9:21

+ 67:29 Зеб 75:12

+ 67:31 Зеб 21:13

+ 67:32 Иша 11:11, Иша 45:14

+ 67:33 Зеб 101:22-23

+ 67:34 Зеб 17:11, Зеб 103:3, 2Шам 22:14, Эйп 37:4, Зеб 17:14, Зеб 28:3

+ 67:36 Зеб 28:11

+ 68:1 Зеб 44:1

+ 68:2 Агы 3:54, Юнс 2:4, Юнс 2:6

+ 68:3 Эйп 22:11, Зеб 17:5, Зеб 39:3, Зеб 41:7

+ 68:4 Зеб 118:82, Иша 38:14

+ 68:5 Зеб 34:19, Ёханна 15:25, Зеб 39:13

+ 68:8 Ерм 15:15

+ 68:9 Эйп 19:13-14

+ 68:10 Ёханна 2:17, Рим 15:3

+ 68:15 Ерм 38:6, Зеб 143:7

+ 68:17 Зеб 62:4, Зеб 108:21

+ 68:22 Мат 27:34, Ёханна 19:28-29

+ 68:23 Зеб 34:4-8, Зеб 108:6-15

+ 68:24 Рим 11:9-10

+ 68:26 Рес 1:20

+ 68:28 Нех 4:5

+ 68:29 Мср 32:32, Зеб 55:9, Мал 3:16, Аянлык 3:5

+ 68:30 Зеб 19:2

+ 68:32 Зеб 49:13

+ 68:35 Зеб 95:11

+ 68:36 Зеб 68:36, Зеб 146:2

+ 68:37 Зеб 101:29

• 69:1 Зеб 39:13-17

+ 69:1 Зеб 37:1

+ 69:3 Зеб 34:4, Ерм 17:18, Зеб 6:11

+ 69:4 Зеб 34:25

+ 69:6 Зеб 85:1, Зеб 108:22

• 70:1 Зеб 30:1-4

+ 70:2 Дан 9:16

+ 70:3 Зеб 17:3

+ 70:4 Зеб 139:2, Зеб 139:5

+ 70:5 Ерм 14:8, Ерм 17:7

+ 70:6 Зеб 21:10-11

+ 70:8 Зеб 34:28

+ 70:10 Зеб 55:7

+ 70:11 Зеб 3:3

+ 70:13 Зеб 34:4, Зеб 39:15, Ерм 17:18

+ 70:15 Зеб 39:6

+ 70:19 Зеб 35:6, Агы 3:23, Мср 15:11, Зеб 34:10

+ 70:20 Хош 6:2

+ 70:22 Зеб 32:2

+ 71:1 Зеб 126:1, Иша 16:5, Иша 32:1

+ 71:2 Иша 9:7, Иша 11:4, Иша 32:1

+ 71:4 Сүл 29:14

* 71:5 Ол яшасын – кәбир голязмаларда ондан горксунлар.

+ 71:5 Зеб 88:37-38

+ 71:6 Кан 32:2

+ 71:7 Зеб 91:13

+ 71:8 Мср 23:31, 1Пат 4:21, Зеб 88:26, Мик 5:4, Зак 9:10

+ 71:9 Иша 49:23, Мик 7:17

+ 71:10 Гчк 10:4, Юнс 1:3, 1Пат 10:1, Иша 43:3, Иша 45:14

+ 71:11 Иша 49:23

+ 71:12 Сүл 31:8

+ 71:14 Зеб 115:6

+ 71:15 1Пат 10:10

+ 71:16 Эйп 5:25

+ 71:17 Зеб 103:31, Гчк 12:3

+ 71:18 Зеб 135:4

+ 71:19 Чөл 14:21, Иша 6:3, Иша 11:9, Хаб 2:14, Зеб 40:14

+ 72:1 Зеб 31:2, Ёханна 1:47

+ 72:3 Эйп 21:7, Зеб 36:1, Сүл 3:31

+ 72:11 Эйп 22:13

+ 72:13 Кан 21:6, Эйп 34:9, Зеб 25:6

+ 72:17 Зеб 36:38

+ 72:18 Зеб 34:6, Ерм 23:12

+ 72:22 Эйп 18:3, Ваг 3:18

+ 72:25 Зеб 15:2

+ 72:26 Зеб 15:5, Агы 3:24

+ 72:28 Якуп 4:8, Зеб 117:17

+ 73:1 Зеб 78:13, Зеб 94:7, Зеб 99:3, Эзк 34:31, Зак 9:16

* 73:2 Сион – бу Иерусалим шәхериниң бейлеки ады. Сөзлүге серет.

+ 73:2 Мср 3:1-2, Мср 19:18

+ 73:4 Агы 2:7

+ 73:6 1Пат 6:18, 2Пат 25:13-17

+ 73:8 Зеб 82:5

+ 73:9 1Шам 3:1, Сүл 29:18, Амо 8:11

+ 73:11 Агы 2:3

+ 73:12 Зеб 43:5

+ 73:13 Эйп 3:8, Эйп 40:20, Эйп 41:1, Зеб 103:26, Иша 27:1

* 73:14 Ливятан – деңиз аждархасы. Сөзлүге серет.

+ 73:15 Мср 17:5-6, Чөл 20:11, Ешу 3:13

+ 73:16 Зеб 103:19, Ерм 33:25

+ 73:17 Гчк 8:22

+ 73:19 Наг 2:14

+ 73:20 Лев 26:44, Зеб 105:45

+ 73:23 Зеб 64:7

+ 74:1 Зеб 56:1, Зеб 57:1, Зеб 58:1

* 74:2 Биз Сениң гудратларың хакда айдярыс – бу җүмле кәбир голязмаларда Сениң гудратларыңы җар эдйәрлер дийип душ гелйәр.

+ 74:3 Дан 8:19, Хаб 2:3

+ 74:4 Иша 24:19-20, Эйп 9:7

+ 74:8 1Шам 2:7

+ 74:9 Иша 51:17, Ерм 25:15, Эзк 23:32-34, Абд 1:16, Зак 12:2, Аянлык 14:10

+ 74:11 Зеб 100:8

* 75:3 Салим – бу Иерусалим шәхериниң бейлеки ады.

+ 75:3 Зеб 47:3-4

+ 75:4 1Шам 2:4, Зеб 45:10, Эзк 39:3

+ 75:6 Ерм 51:39

+ 75:7 Мср 15:1, Мср 15:21

+ 75:8 Ёвл 2:11, Нах 1:6, Аянлык 6:17

+ 75:12 Чөл 30:3, Ваг 5:3, Юнс 2:10, Зеб 46:2-3, Зеб 67:29, Мал 1:14

+ 76:1 Йыл язгылары 16:41, Йыл язгылары 25:1, Зеб 38:1, Зеб 61:1

+ 76:3 Зеб 85:7

+ 76:6 Кан 32:7, Зеб 142:5

+ 76:12 Зеб 104:5-6

+ 76:14 Мср 15:11

+ 76:17 Зеб 113:3, Хаб 3:10

+ 76:18 Зеб 17:14, Зеб 143:6

+ 76:19 Зеб 96:4

+ 76:20 Хаб 3:15

+ 76:21 Мср 12:50-51, Ваг 12:12, Иша 63:11, Хош 12:13

+ 77:2 Зеб 48:5, Мат 13:35

+ 77:3 Чөл 23:23, Кан 32:7, Зеб 43:2

+ 77:4 Эйп 15:18, Кан 4:9, Кан 6:7, Кан 11:19, Кан 32:46

+ 77:5 Кан 31:12-13

+ 77:6 Зеб 101:19

+ 77:8 Мср 32:9, Ерм 5:23, 2Пат 17:14, Зак 1:4

+ 77:11 Кан 8:14, Зеб 105:13, Хош 13:6

+ 77:12 Чөл 13:23, Мср 7, Мик 7:15

+ 77:13 Мср 14:21-22, Мср 15:8

+ 77:14 Мср 13:21-22

+ 77:15 Мср 17:6, Чөл 20:11

+ 77:18 Мср 17:7, Чөл 20:13, Чөл 11:4-6

+ 77:21 Чөл 11:1

+ 77:23 Гчк 7:11

+ 77:24 Мср 16:4, Мср 16:14-31

+ 77:27 Мср 16:13, Чөл 11:31

+ 77:29 Чөл 11:20

+ 77:31 Чөл 11:33-34

+ 77:32 Чөл 14:11

+ 77:33 Зеб 38:6

+ 77:35 Кан 32:4

+ 77:36 Иша 29:13, Хош 7:13-14

+ 77:37 Эзк 20:16

+ 77:38 Мср 34:6, Чөл 14:20

+ 77:39 Гчк 6:3

+ 77:40 Иша 63:10

+ 77:43 Мср 7:3, Зеб 104:27-36

+ 77:44 Мср 7:17-24

+ 77:45 Мср 8:2-14, Мср 8:21-24

+ 77:46 Мср 10:12-15

+ 77:47 Мср 9:23-25

+ 77:48 Мср 9:19-21

+ 77:49 Мср 12:13, Мср 12:23

+ 77:51 Мср 12:29, Зеб 134:8

+ 77:52 Зеб 76:21

+ 77:53 Мср 14:27-28, Мср 15:10

+ 77:54 Мср 15:17

+ 77:55 Ешу 23:4, Зеб 134:12

+ 77:56 Сер 2:11-12

+ 77:57 Хош 7:16

+ 77:58 Кан 31:29, Кан 32:16

+ 77:60 Ешу 18:1, Сер 18:30

+ 77:62 1Шам 4:10

+ 77:64 1Шам 4:11, Эйп 27:15

+ 77:65 Зеб 34:23, Зеб 43:24, Иша 42:13

+ 77:68 Гчк 49:8, Йыл язгылары 5:2, Йыл язгылары 28:4, Зеб 86:2

+ 77:70 1Шам 16:12-13

+ 77:71 2Шам 5:2

+ 77:72 1Пат 9:4

+ 78:1 Агы 1:10

+ 78:2 Кан 28:26

+ 78:3 Ерм 14:16, Сеп 1:17

+ 78:4 Зеб 43:14, Дан 9:16, Мик 6:16

+ 78:5 Зеб 84:6, Зеб 88:47

+ 78:6 Ерм 10:25, Аянлык 16:1

+ 78:7 Зеб 13:4

+ 78:8 Иша 64:9

+ 78:9 Зеб 24:11, Ерм 14:7, Лук 18:13

+ 78:10 Зеб 41:4, Зеб 113:10, Ёвл 2:17, Мик 7:10, Кан 32:43

+ 78:11 Зеб 101:21

+ 78:12 Гчк 4:15, Лев 26:21

+ 78:13 Зеб 73:1, Эзк 34:31, Зак 9:16

+ 79:1 Зеб 59:1

+ 79:2 Зеб 76:21, Ваг 12:12, 1Шам 4:4, 2Шам 6:2, Зеб 98:1, Кан 33:2, Зеб 49:2

+ 79:3 Чөл 2:18-24

+ 79:4 Зеб 59:3, Чөл 6:25

+ 79:5 Зеб 88:47, Зак 1:12

+ 79:6 Зеб 41:4, Зеб 101:10

+ 79:8 Чөл 6:25

+ 79:9 Иша 5:1, Ерм 2:21, Мат 21:33, Кан 7:1

+ 79:12 Зеб 71:8

+ 79:13 Зеб 88:41, Агы 2:2

+ 79:15 Иша 63:15

+ 79:17 2Пат 25:9

+ 79:20 Чөл 6:25

+ 80:1 Зеб 8:1, Зеб 83:1

+ 80:4 Лев 23:24, Чөл 10:10

+ 80:6 Мср 11:4, Кан 28:49, Ерм 5:15

+ 80:7 Мср 1:11

+ 80:8 Зеб 49:15, Мср 17:1-7, Чөл 20:2-13

+ 80:9 Зеб 49:7

+ 80:10 Мср 20:2-3

+ 80:13 Эзк 20:25

+ 80:14 Кан 5:29, Иша 48:18

+ 80:17 Кан 32:13-14

* 81:1 Ылахы барлыклар – сөзме-сөз терҗиме: худайлар.

+ 81:1 Иша 3:13

+ 81:2 Лев 19:15, Кан 1:17, Сүл 18:5

+ 81:3 Зеб 9:39, Ерм 22:3

+ 81:4 Эйп 29:12, Сүл 24:11

+ 81:5 Зеб 10:3

+ 81:6 Ёханна 10:34

+ 81:7 Зеб 48:13, Эзк 31:14

+ 82:2 Зеб 27:1

+ 82:4 Нех 4:8

+ 82:5 Зеб 73:8, Ешу 7:9

+ 82:7 Гчк 25:12-16, Йыл язгылары 5:10

+ 82:8 Ешу 13:5, 1Пат 15:18, Эзк 27:9

+ 82:9 2Пат 15:19

+ 82:10 Сер 4:13-15, Сер 7:19-25

+ 82:11 Ешу 17:11, 1Шам 28:7, Эйп 20:7

+ 82:12 Сер 7:25, Сер 8:21

+ 82:14 Эйп 13:25, Эйп 21:18

+ 82:15 Иша 10:16-17

+ 82:16 1Пат 19:11, Эйп 9:17, Эйп 38:1

+ 82:19 Мср 6:3

+ 83:1 Зеб 8:1, Зеб 80:1

+ 83:3 Зеб 41:2, Зеб 62:1

+ 83:4 Зеб 5:3

+ 83:5 Зеб 22:6, Зеб 64:5

+ 83:6 Зеб 121:1

+ 83:10 Гчк 15:1

+ 83:12 Гчк 15:1, Мал 4:2, Лук 1:78

+ 83:13 Сүл 16:20

+ 84:3 Зеб 31:1

+ 84:4 Мср 32:12

+ 84:6 Зеб 78:5

+ 84:13 Лев 26:4, Зеб 66:6

+ 84:14 Иша 58:8

+ 85:1 Зеб 16:1, Зеб 141:1, Зеб 39:18

+ 85:4 Зеб 24:1

+ 85:5 Мср 34:6, Зеб 144:8

+ 85:7 Зеб 76:3

+ 85:8 Мср 15:11, Зеб 34:10, Зеб 95:4, Зеб 96:9, Ерм 10:6

+ 85:9 Зеб 65:4, Аянлык 15:4

+ 85:10 Кан 6:4, Иша 37:16

+ 85:11 Зеб 24:4

+ 85:13 Эйп 33:28, Зеб 15:10, Иша 38:17

+ 85:14 Зеб 53:5

+ 85:15 Мср 34:6

+ 85:16 Зеб 115:7

+ 85:17 Сер 6:17

+ 86:2 Зеб 47:2, Иша 28:16, Зеб 77:68

+ 86:3 Зеб 45:5-6

* 86:4 Рахап – гадымы роваятларда душ гелйән әпет деңиз җандары. Бу ерде Мүсүр диен маныда гелйәр. Сөзлүге серет.

+ 86:5 Зеб 47:9

+ 86:7 Зеб 35:9, Эзк 47:1

+ 87:1 1Пат 4:31, Йыл язгылары 2:6

+ 87:2 Зеб 21:3, Лук 18:7

+ 87:4 Зеб 15:10

+ 87:5 Зеб 27:1, Зеб 142:7, Сүл 1:12

+ 87:6 Иша 26:14

+ 87:7 Эйп 10:21-22, Зеб 142:3, Агы 3:6

+ 87:8 Зеб 41:7-8

+ 87:9 Эйп 19:13, Зеб 30:12, Эйп 30:10

+ 87:11 Зеб 6:6, Иша 38:18

+ 87:13 Эйп 10:21-22, Ваг 9:5

+ 87:14 Зеб 5:4

+ 87:17 Эйп 6:4

+ 87:18 Зеб 21:17

+ 87:19 Эйп 19:13-14, Зеб 37:12

+ 88:1 1Пат 4:31, Йыл язгылары 2:6

+ 88:2 Зеб 100:1

+ 88:5 2Шам 7:16, Зеб 131:11-12

+ 88:6 Зеб 18:1, Эйп 5:1, Эйп 15:15, Зак 14:5

+ 88:7 Мср 15:11, Гчк 6:2, Эйп 1:6

+ 88:9 Зеб 34:10

+ 88:10 Эйп 38:11, Зеб 64:8, Юнс 1:15

* 88:11 Рахап – гадымы роваятларда душ гелйән әпет деңиз җандары. Сөзлүге серет.

+ 88:11 Эйп 9:13, Эйп 26:12, Иша 51:9

+ 88:12 Йыл язгылары 29:11, Зеб 23:1

+ 88:13 Кан 3:9, Сер 4:6

+ 88:15 Зеб 96:2

+ 88:16 Чөл 6:25, Зеб 4:7

+ 88:19 Зеб 46:10

+ 88:20 1Шам 13:14, 1Шам 16:13, Рес 13:22

* 88:21 Ягымы чалып – кимдир бириниң башына яг гуюп, патышалыга я-да руханылыга беллеме дессуры. Сөзлүге серет.

+ 88:24 Зеб 2:9

+ 88:26 Зеб 71:8

+ 88:27 Кан 32:15, Зеб 94:1

+ 88:28 2Шам 7:14, 1Пат 10:22

+ 88:29 Иша 55:3

+ 88:30 Эйп 14:12

+ 88:33 2Шам 7:14

+ 88:34 Ерм 33:21

+ 88:36 Амо 4:2, Евр 6:17-18

+ 88:38 Эйп 16:19

+ 88:39 Зеб 43:10

+ 88:40 Эйп 19:9, Ерм 13:18, Агы 5:16

+ 88:41 Агы 2:2

+ 88:46 2Шам 24:15

+ 88:47 Зеб 12:1, Зеб 78:5, Хаб 1:2, Зак 1:12, Зеб 12:2, Зеб 78:5

+ 88:48 Эйп 7:7

+ 88:49 Зеб 48:10

+ 88:53 Зеб 40:14

+ 89:1 Зеб 33:1, Эзр 3:2

+ 89:2 Кан 33:27

+ 89:3 Сүл 8:25, Кан 33:27, Зеб 92:2, Хаб 1:12

+ 89:4 Гчк 3:19, Эйп 34:15, Зеб 102:14, Ваг 3:20, Ваг 12:7

+ 89:5 2Пет 3:8, Зеб 38:6

+ 89:6 Зеб 36:2, Иша 40:6-8

+ 89:8 Ерм 16:17

+ 89:10 Гчк 6:3, Гчк 47:9

+ 89:12 Ваг 7:2

+ 89:17 Зеб 127:2

+ 90:1 Зеб 31:7, Зеб 120:5

+ 90:2 Зеб 17:3

+ 90:3 Зеб 123:7, Сүл 6:5

+ 90:4 Зеб 16:8, Зеб 35:5

+ 90:5 Наг 3:8, Эйп 5:19-23, Сүл 3:23, Сүл 3:25

+ 90:8 Зеб 36:34, Зеб 91:12, Сүл 29:16

+ 90:9 Кан 33:27, Зеб 17:3

+ 90:10 Сүл 12:21

+ 90:12 Сүл 3:23, Мат 4:6, Лук 4:10-11

+ 90:13 Мар 16:18, Лук 10:19

+ 90:14 Зеб 21:8-9, Сүл 8:17, Зеб 9:11

+ 90:15 Эйп 12:4, Ерм 33:3

+ 90:16 Зеб 20:5

+ 91:2 Зеб 146:1

+ 91:6 Зеб 110:2, Аянлык 15:3

+ 91:9 Зеб 92:4

+ 91:11 Зеб 22:5, Сүл 27:9, Ваг 9:8

+ 91:12 Зеб 36:34, Зеб 59:10, Зеб 90:8, Сүл 29:16

+ 91:13 Зеб 71:7, Сүл 11:28, Иша 65:22, Сүл 11:28

+ 91:14 Зеб 134:2

+ 91:16 Зеб 17:2, Гчк 18:25, Эйп 34:10

+ 92:1 Йыл язгылары 16:31, Зеб 95:10, Зеб 96:1, Зеб 98:1, Зеб 103:1

+ 92:2 Кан 33:27, Зеб 54:20, Зеб 89:3, Хаб 1:12

+ 92:3 Хаб 3:10

+ 92:4 Зеб 91:9

+ 93:1 Кан 32:35, Кан 32:43, Иша 35:4, Кан 33:2, Зеб 49:2

+ 93:2 Иша 33:10

+ 93:3 Аянлык 6:10

+ 93:5 Иша 3:15

+ 93:6 Иша 10:2

+ 93:7 Эйп 22:13, Сеп 1:12, Мал 3:14

+ 93:9 Сүл 20:12

+ 93:10 Эйп 7:16, Зеб 38:6, Ваг 1:2, 1Кор 3:20

+ 93:12 Эйп 5:17, Сүл 3:11-12

+ 93:14 1Шам 12:22, Рим 11:2

+ 93:17 Зеб 123:1-3

+ 93:21 Мср 23:7, Сүл 17:15, Иша 5:23

+ 93:22 Зеб 17:3

+ 94:1 Кан 32:15, Зеб 88:27

+ 94:3 1Шам 5:3, Йыл язгылары 2:5, Зеб 85:8, Зеб 134:5

+ 94:5 Гчк 1:9-10

+ 94:6 Йыл язгылары 6:13, Дан 6:10

+ 94:7 Зеб 73:1, Эзк 34:31, Зак 9:16, Евр 3:7-11

* 94:9 Мерибада… сынады – еврейче Мериба «дава», Маса «сынаг» диймеги аңладяр. Серет: Мср 17:1-7.

+ 94:11 Чөл 14:22-23, Кан 1:35, Кан 12:9, Эзк 20:15

• 95:1 Йыл язгылары 16:23-33

+ 95:1 Зеб 32:3, Иша 42:10

+ 95:2 Зеб 99:4

+ 95:3 Зеб 9:2

+ 95:4 2Шам 22:4, Зеб 17:4, Зеб 144:3, Мср 18:11

+ 95:5 Иша 44:24, Ерм 10:12

+ 95:7 Зеб 28:1

+ 95:9 Зеб 113:7

+ 95:10 Зеб 92:1, Зеб 96:1, Зеб 98:1

+ 95:11 Иша 44:23, Иша 49:13, Зеб 97:7

+ 95:13 Зеб 9:9

+ 96:1 Зеб 92:1, Зеб 95:10, Зеб 98:1

+ 96:2 Мср 19:9, Мср 20:21, Зеб 17:12, Зеб 88:15

+ 96:3 Зеб 20:10

+ 96:4 Зеб 76:19

+ 96:5 Ешу 3:11, Мик 4:13, Зак 4:14, Зак 6:5, Зеб 67:3, Мик 1:4, Нах 1:5

+ 96:6 Зеб 18:2, Зеб 49:6

+ 96:7 Иша 42:17, Ерм 10:14, Евр 1:6

* 96:8 Сион – бу Иерусалим шәхериниң бейлеки ады. Сөзлүге серет.

+ 96:8 Зеб 47:12

+ 96:9 1Шам 5:3, Йыл язгылары 2:5, Зеб 85:8

+ 96:10 Сүл 8:13, Амо 5:15, Рим 12:9, Зеб 30:24, Зеб 36:28

+ 96:11 Зеб 26:1, Зеб 111:4, Сүл 4:18, Мик 7:8

+ 96:12 Зеб 31:11

+ 97:1 Зеб 32:3, Иша 42:10, Иша 59:16

+ 97:3 Иша 52:10

+ 97:4 Зеб 65:1, Зеб 99:1

+ 97:6 Чөл 10:10

+ 97:7 Зеб 95:11

+ 97:8 Иша 55:12

+ 97:9 Зеб 95:13, Зеб 109:6, Иша 2:4, Иша 3:13, Ёвл 3:12

+ 98:1 Зеб 92:1, Зеб 95:10, Зеб 96:1, Зеб 79:2

+ 98:2 Зеб 112:4

+ 98:4 Зеб 10:7

+ 98:6 Мср 32:11-14, Чөл 16:48, 1Шам 7:9-10

+ 98:7 Мср 33:9

+ 98:8 Чөл 14:20, Чөл 20:12

+ 98:9 Зеб 2:6

+ 99:1 Зеб 65:1, Зеб 97:4

+ 99:3 1Пат 18:39, Зеб 73:1, Эзк 34:31, Зак 9:16

+ 99:4 Зеб 95:2

+ 99:5 Зеб 105:1

+ 100:1 Зеб 88:2

+ 100:2 Зеб 118:1, 1Пат 9:4

+ 100:5 Мср 20:16, Сүл 19:5, Сүл 6:17, Сүл 30:13

+ 100:8 Зеб 74:11

+ 101:1 Зеб 141:2

+ 101:4 Зеб 36:20, Эйп 30:30, Агы 1:13

+ 101:5 Зеб 36:2, Эйп 33:20, Зеб 106:18

+ 101:7 Сеп 2:14

+ 101:9 Иша 65:15, Ерм 29:22

+ 101:10 Зеб 41:4, Зеб 79:6

+ 101:12 Йыл язгылары 29:15, Эйп 8:9, Эйп 14:2, Зеб 108:23, Зеб 143:4

+ 101:13 Зеб 9:8, Агы 5:19, Зеб 134:13

+ 101:14 Чөл 10:35, Иша 33:10, Ерм 29:20, Дан 9:2

+ 101:15 Нех 4:2

+ 101:16 1Пат 8:41

+ 101:17 Иша 60:1

+ 101:19 Зеб 21:31, Зеб 77:6

+ 101:20 Гчк 11:5, Кан 26:15, Зеб 13:2

+ 101:21 Зеб 78:11

+ 101:22 Зеб 67:33

+ 101:25 Хаб 1:12

+ 101:26 1Шам 2:8

+ 101:27 Иша 51:6, Аянлык 20:11

+ 101:28 Эйп 36:26, Мал 3:6, Евр 1:10-12, Евр 13:8

+ 101:29 Зеб 68:37, Зеб 111:2

+ 102:1 Зеб 103:1, Зеб 145:1

+ 102:3 Мср 15:26, Мср 34:7

+ 102:4 Зеб 5:13

+ 102:5 Иша 40:31

+ 102:8 Мср 34:6

+ 102:9 Иша 57:16, Ерм 3:5, Агы 3:31, Мик 7:18

+ 102:10 Эзр 9:13, Эзк 20:44

+ 102:11 Зеб 35:6, Иша 55:9

+ 102:12 Иша 43:25

+ 102:13 Мал 3:17

+ 102:14 Гчк 2:7

+ 102:15 Эйп 14:11, Зеб 89:6

+ 102:16 Эйп 7:10, Эйп 24:24, Зеб 36:10

+ 102:17 Зеб 24:6

+ 102:18 Мср 20:6, Кан 7:9

+ 102:19 Зеб 10:4, Зеб 92:2

+ 102:20 Зеб 148:2

+ 103:1 Зеб 102:1, 2Шам 7:22, Зеб 92:1

+ 103:2 Эйп 9:8, Ерм 10:12, Ерм 51:15

+ 103:3 Амо 9:6, Зеб 17:11

+ 103:4 Зак 6:5, Эзк 1:13, Евр 1:7

+ 103:5 1Шам 2:8, Зеб 23:2, Сүл 8:29, Зеб 118:90, Ваг 1:4

+ 103:7 Эйп 26:11, Зеб 17:16, Иша 50:2

+ 103:9 Гчк 1:9, Эйп 38:8-11, Зеб 32:7, Ерм 5:22

+ 103:14 Кан 11:14-15, Зеб 146:8-9

+ 103:15 Сер 9:13, Сүл 31:6, Ваг 10:19, Рес 14:17

+ 103:18 Эйп 39:1

+ 103:19 Гчк 1:14, Зеб 73:16, Ерм 33:25

+ 103:20 Иша 45:7

+ 103:21 Эйп 38:39, Ёвл 1:20

+ 103:22 Эйп 37:8

+ 103:24 Сүл 3:19

+ 103:27 Зеб 135:25

+ 103:28 Зеб 144:16

+ 103:29 Гчк 3:19, Эйп 34:15, Зеб 89:4, Зеб 145:4, Ваг 3:20, Ваг 12:7

+ 103:30 Эйп 33:4

+ 103:31 Зеб 71:17

+ 103:32 Зеб 143:5

+ 103:33 Зеб 62:5, Зеб 145:2

• 104:1 Йыл язгылары 16:8-22

+ 104:1 Иша 12:4

+ 104:2 Ерм 21:2

+ 104:4 Зеб 23:6, Зеб 26:8

+ 104:5 Зеб 76:12-13

+ 104:7 Иша 26:9

+ 104:8 Кан 7:9, Лев 26:42

+ 104:9 Гчк 17:2, Гчк 26:3

+ 104:11 Гчк 35:11-12

+ 104:12 Кан 7:7, Кан 26:5

+ 104:14 Гчк 12:17, Гчк 20:3

+ 104:15 Гчк 20:7

+ 104:16 Гчк 41:54

+ 104:17 Гчк 37:28, Гчк 45:5

+ 104:19 Гчк 37:7, Гчк 41:54

+ 104:20 Гчк 41:14

+ 104:21 Гчк 41:40

+ 104:23 Гчк 46:6

+ 104:24 Мср 1:7, Кан 26:5

+ 104:25 Мср 9:12

+ 104:26 Мср 3:10, Мср 4:14

+ 104:27 Мср 7:3, Зеб 77:43-51

+ 104:28 Мср 10:21-23

+ 104:29 Мср 7:17-24

+ 104:30 Мср 8:2-14

+ 104:31 Мср 8:16-24

+ 104:32 Мср 9:23-25

+ 104:34 Мср 10:12-15

+ 104:36 Мср 12:29

+ 104:37 Мср 12:35-36

+ 104:38 Мср 12:33

+ 104:39 Мср 13:21-22

+ 104:40 Мср 16:4, Мср 16:14-31

+ 104:41 Мср 17:6, Чөл 20:11

+ 104:42 Гчк 15:14

+ 104:43 Гчк 15

+ 104:44 Ешу 24:13

+ 105:1 Йыл язгылары 16:34, Йыл язгылары 5:13, Йыл язгылары 20:21, Эзр 3:11, Ерм 33:11

+ 105:3 Зеб 14:2

+ 105:6 Эзр 9:7, Ерм 3:25

* 105:7 Гызыл деңиз – еврейче Гамыш деңзи.

+ 105:7 Мср 14:11

+ 105:8 Мср 9:16, Мср 14:18

+ 105:9 Мср 15:8, Зеб 17:16, Мср 14:21-22

+ 105:10 Лук 1:71

+ 105:11 Мср 14:28

+ 105:12 Мср 14:31

+ 105:13 Кан 8:14, Зеб 77:11, Хош 13:6

+ 105:14 Чөл 11:4

+ 105:15 Чөл 11:20, Зеб 77:29

+ 105:16 Чөл 16:1-3

+ 105:17 Чөл 16:31-32, Чөл 11:6

+ 105:18 Чөл 16:35

* 105:19 Хореп – бу Синай дагының бейлеки ады.

+ 105:19 Мср 32:4, Кан 9:8

+ 105:20 Ерм 2:11, Рим 1:23

+ 105:21 Кан 8:12-14, Зеб 77:11, Сүл 3:12, Хош 13:6

+ 105:23 Мср 32:10, Кан 9:14

+ 105:24 Чөл 14:2-4

+ 105:27 Чөл 14:30

+ 105:28 Чөл 25:1-5, Хош 9:10

+ 105:30 Чөл 25:7-8

+ 105:31 Гчк 15:6, Чөл 25:10-13

+ 105:32 Мср 17:7, Чөл 20:13

+ 105:33 Чөл 20:10

+ 105:34 Сер 1:21, Сер 1:27-36

+ 105:35 Сер 3:5-6, Хош 7:8

+ 105:36 Мср 23:33, Сер 2:3, Сер 2:13

+ 105:37 Кан 32:17

+ 105:38 Чөл 35:33

+ 105:41 Сер 2:14

+ 105:42 Сер 4:3

+ 105:43 Сер 2:16

+ 105:44 Сер 3:9, Сер 4:3

+ 105:45 Лев 26:42, Зеб 73:20, Агы 3:32

+ 105:46 Эзр 1:1

+ 105:48 Йыл язгылары 16:35-36, Зеб 40:14

+ 106:1 Зеб 105:1

+ 106:2 Зеб 105:10, Кан 30:3, Иша 11:12, Ерм 32:37, Эзк 11:17, Сеп 3:20

+ 106:9 Лук 1:53

+ 106:10 Эйп 36:7, Иша 9:2, Иша 42:7, Иша 49:9

+ 106:11 Сүл 1:25

+ 106:12 Зеб 21:12

+ 106:16 Иша 45:2

+ 106:18 Эйп 33:20, Зеб 9:14

+ 106:20 2Пат 20:5

+ 106:22 Зеб 49:14, Евр 13:15

+ 106:25 Юнс 1:4

+ 106:27 Эйп 12:25, Иша 24:20

+ 106:29 Зеб 64:8, Зеб 88:10, Юнс 1:15, Мат 8:26

+ 106:33 Иша 50:2

+ 106:34 Гчк 19:24-28, Ерм 4:26

+ 106:35 Эйп 38:26, Иша 35:6, Иша 41:18

+ 106:38 Гчк 12:2, Мср 1:7, Эйп 42:10

+ 106:40 Эйп 12:21, Эйп 12:24

+ 106:41 1Шам 2:8, Зеб 112:7

+ 106:42 Эйп 22:19, Зеб 118:74, Эйп 5:16, Зеб 62:12

+ 106:43 Дан 12:10, Хош 14:10

• 107:1 Зеб 56:8-12, Зеб 59:7-14

+ 107:2 Зеб 111:7-8

+ 107:3 Йыл язгылары 15:16

+ 107:5 Зеб 35:5

+ 107:8 Гчк 12:6, Гчк 33:18, Гчк 33:17

+ 107:13 Зеб 145:3, Ерм 17:5

+ 108:1 Зеб 27:1

+ 108:2 Зеб 51:4

+ 108:3 Зеб 34:19

+ 108:5 Зеб 34:12, Сүл 17:13, Ерм 18:20

+ 108:6 Зеб 34:4-8, Зеб 68:23-26

+ 108:7 Сүл 28:10

+ 108:8 Рес 1:20

+ 108:9 Мср 22:24

+ 108:10 Ерм 18:21

+ 108:13 Эйп 18:19, Зеб 20:11

+ 108:14 Мср 20:5

+ 108:15 Агы 1:22, Эйп 18:17, Сүл 10:7

+ 108:18 Чөл 5:22

+ 108:21 Зеб 68:17

+ 108:22 Зеб 39:8

+ 108:23 Зеб 101:12, Мср 10:19

+ 108:29 Эйп 8:22

+ 108:31 Зеб 15:8

* 109:1 Худай реббиме – гадымы дөвүрде реб диен сөз Худая я-да патыша йүзлениленде уланылды. Сөзлүкде «Реб» сөзүне серет.

+ 109:1 Мат 22:44, Мар 12:36, Лук 20:42-43, Рес 2:34-35, Зеб 8:7, Мар 16:19, Евр 1:13, Евр 10:13

* 109:2 Сион – бу Иерусалим шәхериниң бейлеки ады. Сөзлүге серет.

+ 109:2 Зеб 2:6, Зеб 71:8

+ 109:4 Евр 6:17-18, Гчк 14:18-20, Евр 5:6, Евр 7:17, Евр 7:21

+ 109:5 Зеб 67:13

+ 109:6 Зеб 9:9, Ёвл 3:12, Зеб 67:22

+ 110:1 Зеб 149:1, Зеб 137:1

+ 110:2 Зеб 91:6

+ 110:3 Зеб 111:3

+ 110:4 Мср 34:6

+ 110:5 Зеб 104:8

+ 110:9 Лук 1:68, Зеб 98:3, Лук 1:49

+ 110:10 Эйп 28:28, Сүл 1:7, Сүл 9:10, Кан 4:6

+ 111:1 Зеб 1:2, Зеб 127:1

+ 111:2 Сүл 11:21

+ 111:3 Зеб 110:3

+ 111:4 Зеб 26:1, Зеб 96:11, Мик 7:8

+ 111:5 Зеб 36:26

+ 111:6 Сүл 10:7

+ 111:7 Зеб 56:8, Зеб 107:2

+ 111:8 Зеб 53:9

+ 111:9 Сүл 11:24-25, Кан 24:13, 2Кор 9:9

+ 111:10 Эйп 16:9

+ 112:2 Эйп 1:21, Зеб 113:26

+ 112:3 Зеб 47:11, Зеб 49:1, Мик 1:11

+ 112:4 Зеб 98:2, Зеб 148:13, Зеб 8:1

+ 112:5 Зеб 34:10

+ 112:6 Зеб 10:4

+ 112:7 1Шам 2:8, Зеб 106:41

+ 112:9 1Шам 2:5, Зеб 67:7

+ 113:1 Мср 12:37

+ 113:3 Мср 14:21-22, Зеб 76:17, Ешу 3:13

+ 113:4 Зеб 28:6

+ 113:7 Зеб 95:9

+ 113:8 Мср 17:6, Чөл 20:11, Зеб 77:15

+ 113:10 Зеб 41:4, Зеб 78:10, Ёвл 2:17, Мик 7:10

+ 113:11 Зеб 2:4, Зеб 10:4, Иша 66:1, Зеб 134:6

+ 113:12 Зеб 134:15-18

+ 113:13 Кан 4:28

+ 113:15 Иша 46:7, Ерм 10:5

+ 113:16 Иша 44:9

+ 113:18 Гчк 15:1

+ 113:22 Иша 65:23

+ 113:25 Зеб 6:6, Ваг 9:10, Иша 38:18

+ 113:26 Зеб 112:2

+ 114:1 Кан 6:5, Зеб 17:2

+ 114:3 Зеб 17:5-6

+ 114:5 Мср 34:6

+ 114:7 Зеб 12:6

+ 114:8 Зеб 55:14

+ 114:9 Зеб 26:13

+ 115:1 2Кор 4:13

+ 115:2 Зеб 61:8

+ 115:3 Йыл язгылары 32:25

+ 115:5 Чөл 30:3, Зеб 49:14, Ваг 5:3, Юнс 2:10

+ 115:6 Зеб 71:14

+ 115:7 Зеб 85:16

+ 115:8 Зеб 49:14, Зеб 55:13

+ 116:1 Рим 15:11

+ 116:2 Зеб 35:6, Иша 55:9

+ 117:1 Зеб 105:1

+ 117:5 Зеб 17:20, Зеб 30:8

+ 117:6 Зеб 55:5, Зеб 55:12, Иша 51:7, Иша 51:12, Евр 13:6

+ 117:7 Зеб 53:9

+ 117:8 Зеб 145:3, Ерм 17:5

+ 117:10 Зеб 21:13

+ 117:14 Мср 15:2, Иша 12:2

+ 117:15 Мср 15:6

+ 117:17 Зеб 72:28, Зеб 106:22

+ 117:19 Зеб 23:7, Иша 26:2

+ 117:20 Аянлык 21:27

+ 117:22 Иша 28:16, Зак 10:4, Мат 21:42, Мар 12:10, Лук 20:17, Рес 4:11, Эфе 2:20, 1Пет 2:7

+ 117:26 Мат 21:9, Мат 23:39, Мар 11:9, Лук 13:35, Лук 19:38

+ 117:27 2Шам 21:17, 2Пат 8:20, Зеб 17:29

+ 117:29 Зеб 105:1

+ 118:1 Зеб 100:2, Зеб 100:6

+ 118:3 1 Ёханна 3:9, 1 Ёханна 5:18

+ 118:6 Зеб 118:80

+ 118:8 Зеб 37:22

+ 118:9 Эйп 13:26, Зеб 24:7, Ерм 3:25

+ 118:10 Йыл язгылары 15:2

+ 118:11 Эйп 23:12, Зеб 36:3, Зеб 39:9

+ 118:12 Зеб 26:11

+ 118:13 Кан 6:7

+ 118:14 Сүл 3:14-15

+ 118:15 Зеб 24:4

+ 118:19 Йыл язгылары 29:15, Зеб 38:13

+ 118:20 Зеб 41:2

+ 118:21 Кан 27:26, Ерм 11:3

+ 118:23 Зеб 118:161, Дан 6:4, Дан 6:10

+ 118:28 Зеб 21:15

+ 118:34 Зеб 118:69

+ 118:36 Сүл 23:4

+ 118:42 Сүл 27:11

+ 118:46 Мат 10:18, Рес 26:1

+ 118:47 Зеб 1:2

+ 118:51 Ерм 20:7, Агы 3:14

+ 118:53 Нех 13:25

+ 118:54 Йыл язгылары 29:15, Зеб 38:13

+ 118:57 Зеб 15:5

+ 118:61 Эйп 18:8-10, Зеб 139:6, Ерм 18:22

+ 118:62 Зеб 41:9, Рес 16:25

+ 118:64 Зеб 32:5

+ 118:68 Зеб 105:1, Мар 10:18

+ 118:69 Зеб 118:34

+ 118:70 Зеб 16:10

+ 118:71 Рим 8:28

+ 118:72 Зеб 18:11

+ 118:73 Эйп 10:8, Эйп 31:15

+ 118:74 Зеб 106:42

+ 118:80 Зеб 118:6

+ 118:82 Зеб 68:4, Агы 4:17

+ 118:84 Аянлык 6:10

+ 118:85 Зеб 7:16, Ерм 18:20

+ 118:89 Иша 40:8

+ 118:90 Зеб 103:5, Ваг 1:4

+ 118:91 Ерм 33:25

+ 118:98 Кан 4:6

+ 118:100 Эйп 32:7-9

+ 118:101 Сүл 1:15

+ 118:103 Зеб 18:10, Аянлык 10:9-10

+ 118:105 Сүл 6:23, 2Пет 1:19

+ 118:106 Нех 10:29

+ 118:110 Эйп 18:8-10, Зеб 139:6, Ерм 18:22

+ 118:111 Кан 33:4, Ерм 15:16

+ 118:114 Зеб 31:7, Гчк 15:1

+ 118:115 Эйп 21:16, Зеб 6:9, Мат 7:23

+ 118:120 Эйп 4:14

+ 118:122 Эйп 17:3

+ 118:123 Зеб 118:82, Агы 4:17

+ 118:127 Зеб 18:11, Сүл 8:10

+ 118:130 Зеб 18:8

+ 118:131 Эйп 29:23

+ 118:135 Чөл 6:25

+ 118:136 Ерм 9:1, Эзк 9:4

+ 118:140 Зеб 11:7, Зеб 17:31, Сүл 30:5

+ 118:142 Зеб 18:10

+ 118:147 Зеб 5:5

+ 118:151 Кан 4:7, Зеб 144:18

+ 118:154 Агы 3:58

+ 118:156 2Шам 24:14

+ 118:157 Зеб 3:2

+ 118:158 Зеб 138:20

+ 118:160 Ёханна 17:17

+ 118:161 1Шам 26:18, Зеб 118:23

+ 118:162 1Шам 30:20, Ерм 15:16

+ 118:166 Гчк 49:18

+ 118:168 Эйп 23:10, Зеб 138:3, Сүл 5:21, Евр 4:13

+ 118:176 Иша 53:6, Ерм 50:6, 1Пет 2:25

+ 119:2 Сүл 6:17

+ 119:4 Зеб 139:11, Сүл 25:22

+ 119:5 Гчк 10:2, Эзк 27:13, Наг 1:4, Ерм 49:28-29

+ 120:1 Зеб 119:1

+ 120:2 Зеб 123:8

+ 120:3 Сүл 3:23, Сүл 3:26

+ 120:5 Зеб 90:1

+ 120:8 Чөл 6:24, Кан 28:6

+ 121:1 Зеб 119:1, Иша 2:3, Зак 8:21

+ 121:4 Кан 16:16, Зеб 119:1

+ 121:5 1Пат 7:7, Йыл язгылары 19:8

+ 121:6 Ерм 31:23

+ 121:9 Нех 2:10, Эст 10:3

+ 122:1 Зеб 119:1, Зеб 10:4, Йыл язгылары 20:12, Зеб 24:15

+ 122:3 Нех 4:4

+ 122:4 Ерм 20:7, Агы 3:14

+ 123:1 Зеб 119:1, Зеб 128:1, Зеб 93:17

+ 123:3 Чөл 16:30-33, Зеб 54:16, Сүл 1:12

+ 123:4 Эйп 22:11, Зеб 68:3

+ 123:7 Зеб 90:3

+ 123:8 Зеб 120:2

+ 124:1 Зеб 119:1

+ 124:5 Сүл 2:15, Зеб 127:5, Гал 6:16

+ 125:1 Зеб 119:1

+ 125:2 Эйп 8:21

+ 125:3 Ёвл 2:21

+ 125:6 Зеб 29:6

+ 126:1 Зеб 119:1, Зеб 71:1

+ 126:2 Ваг 8:16, Гчк 3:17

+ 126:3 Гчк 33:5

+ 127:1 Зеб 119:1, Зеб 111:1

+ 127:2 Зеб 89:17

+ 127:3 Зеб 143:12

+ 127:5 Зеб 19:3, Зеб 133:3

+ 127:6 Зеб 124:5, Гал 6:16

+ 128:1 Зеб 119:1, Зеб 128:1

+ 128:3 Мик 3:12

+ 128:5 Зеб 34:4

+ 128:6 2Пат 19:26, Эйп 8:12

+ 128:8 Рут 2:4, Зеб 117:26

+ 129:1 Зеб 119:1, Агы 3:55

+ 129:2 Нех 1:6, Нех 1:11, Йыл язгылары 6:40

+ 129:4 Эйп 37:24, Иша 55:7

+ 129:7 Зеб 130:3

+ 129:8 Зеб 24:22

+ 130:1 Зеб 119:1

+ 130:3 Зеб 129:7

+ 131:1 Зеб 119:1

+ 131:3 Йыл язгылары 22:7, Рес 7:46

+ 131:7 Зеб 98:5

+ 131:8 Зеб 77:61, Йыл язгылары 6:41

+ 131:9 Эйп 29:14

+ 131:10 Йыл язгылары 6:42

+ 131:11 Зеб 88:34-35, Зеб 109:4, 2Шам 7:12

+ 131:12 1Пат 8:25

+ 131:13 Мср 19:18, Зеб 67:17, Зеб 77:68

+ 131:15 Зеб 147:3, Рут 1:6

+ 131:17 2Шам 21:17, 2Пат 8:20, Зеб 17:29

+ 132:1 Зеб 119:1, Гчк 13:8

+ 132:2 Мср 29:7, Лев 8:12

+ 132:3 Кан 3:9, Лев 25:21, Кан 28:8

+ 133:1 Зеб 119:1, Йыл язгылары 9:33

+ 133:2 Зеб 27:2

+ 133:3 Чөл 6:24, Зеб 19:3, Зеб 127:5

+ 134:2 Зеб 91:14

+ 134:4 Мср 19:5, Кан 7:6

+ 134:5 Йыл язгылары 2:5, Зеб 85:8, Зеб 94:3

+ 134:6 Зеб 113:11

+ 134:7 Эйп 38:22, Ерм 10:13, Ерм 51:16

+ 134:8 Мср 12:29, Зеб 77:51

+ 134:9 Кан 6:22

+ 134:10 Зеб 135:17-20

+ 134:11 Чөл 21:21-35, Ешу 12:7-24

+ 134:12 Кан 29:8, Ешу 23:4, Зеб 77:55

+ 134:13 Зеб 101:13

+ 134:14 Кан 32:36

+ 134:15 Зеб 113:12-16

+ 134:16 Кан 4:28

+ 134:17 Ерм 10:14, Хаб 2:19

+ 134:18 Иша 44:9

+ 134:20 Зеб 21:24

+ 134:21 Зеб 131:13

+ 135:1 Зеб 105:1

+ 135:2 Кан 10:17

+ 135:4 Зеб 71:18

+ 135:5 Сүл 3:19, Ерм 10:12

+ 135:6 Иша 44:24

+ 135:7 Гчк 1:16-18

+ 135:10 Мср 12:29, Зеб 77:51

+ 135:11 Мср 12:51

+ 135:13 Мср 14:21-22, Зеб 77:13

+ 135:15 Мср 14:27

+ 135:16 Мср 15:22

+ 135:17 Зеб 134:10-12

+ 135:19 Чөл 21:21-26

+ 135:20 Чөл 21:33-35

+ 135:24 Зеб 105:10

+ 135:25 Зеб 103:27

+ 136:1 Эзк 1:1, Эзк 3:15, Эзк 10:15

* 136:2 Лира – киришли саз гуралы. Сөзлүге серет.

+ 136:5 Дан 6:10

+ 136:6 Эйп 29:10, Эзк 3:26

+ 136:7 Иша 34:5, Ерм 49:7-22, Эзк 25:12-14, Эзк 35, Амо 1:11-12, Абд 1:1-16, Мал 1:3-4

+ 136:8 Иша 21:9, Иша 47:1, Ерм 50:1, Аянлык 18:6

+ 136:9 2Пат 8:12, Иша 13:16, Нах 3:10

+ 137:1 Зеб 110:1, 1Шам 5:3, Йыл язгылары 2:5, Зеб 85:8

+ 137:2 Зеб 27:2

+ 137:7 Зеб 70:20

+ 137:8 Зеб 105:1

+ 138:1 Ерм 12:3

+ 138:2 2Пат 19:27

+ 138:3 Эйп 23:10, Сүл 5:21, Евр 4:13

+ 138:6 Рим 11:33

+ 138:7 Ерм 23:23-24, Юнс 1:3

+ 138:8 Эйп 11:8, Эйп 26:6, Амо 9:2

+ 138:12 Эйп 34:21-22

+ 138:13 Эйп 10:10-11

+ 138:15 Ваг 11:5

+ 138:16 Мср 32:32, Зеб 55:9, Мал 3:16

+ 138:17 Зеб 91:6

+ 138:19 Эйп 4:9, Иша 11:4, 2Сал 2:8

+ 138:21 Зеб 25:5, Зеб 118:158

+ 138:23 Зеб 25:2

+ 139:2 Зеб 70:4

+ 139:4 Зеб 57:5-6, Рим 3:13

+ 139:5 Зеб 140:9

+ 139:6 Эйп 18:8-10, Ерм 18:22

+ 139:11 Зеб 10:6, Зеб 119:4, Сүл 25:22

+ 139:13 Зеб 9:5

+ 140:2 Мср 30:7, Аянлык 5:8, Аянлык 8:3-4, Мср 29:41

+ 140:3 Зеб 33:13, Сүл 13:3, Ваг 12:4

+ 140:5 Сүл 25:12, Сүл 27:6

+ 140:6 Йыл язгылары 25:12

+ 140:7 Иша 5:14

+ 140:8 Йыл язгылары 20:12, Зеб 24:15, Зеб 122:1-2

+ 140:9 Зеб 139:5

+ 140:10 Зеб 7:16

+ 141:1 1Шам 22:1, 1Шам 24:3, Зеб 56:1

+ 141:2 Зеб 101:1

+ 141:3 Зеб 142:4, Зеб 139:6

+ 141:5 Зеб 26:13

+ 141:6 Зеб 17:18

+ 141:7 Иша 42:7

+ 142:2 Эйп 4:17, Эйп 9:2, Ваг 7:20, Рим 3:20, Гал 2:16

+ 142:3 Зеб 87:7, Агы 3:6

+ 142:5 Кан 32:7, Зеб 76:6

+ 142:6 Зеб 41:2, Зеб 62:2

+ 142:7 Зеб 27:1, Сүл 1:12

+ 142:8 Зеб 24:1

+ 142:10 Нех 9:20

+ 142:11 Ерм 14:17

+ 142:12 Зеб 53:7

+ 143:1 Зеб 17:3, Зеб 17:35

* 143:2 Халклары – кәбир голязмаларда мениң халкымы.

+ 143:2 Гчк 15:1, Зеб 17:3

+ 143:3 Эйп 7:17, Зеб 8:5

+ 143:4 Эйп 7:16, Зеб 38:6-7, Зеб 61:10, Ваг 1:2, Йыл язгылары 29:15, Эйп 14:2, Зеб 101:12

+ 143:5 2Шам 22:10, Зеб 17:10, Иша 64:1, Зеб 103:32

+ 143:6 Зеб 76:18

+ 143:7 Зеб 68:15

+ 143:8 Зеб 11:3

+ 143:9 Зеб 32:3, Иша 42:10

+ 143:10 Зеб 17:51

+ 143:12 Зеб 127:3

+ 143:14 Иша 3:25, Ерм 14:2

+ 143:15 Зеб 32:12

+ 144:3 2Шам 22:4, Зеб 17:4, Зеб 47:2, Эйп 5:9, Эйп 9:10

+ 144:6 Зеб 77:4

+ 144:8 Мср 34:6, Зеб 85:5

* 144:13 Реб әхли сөзлеринде вепадар, Ол әхли ишлеринде рехимдар – бу сөзлер кәбир голязмаларда ёк.

+ 144:13 Зеб 9:37, Зеб 101:13, Агы 5:19

+ 144:14 Зеб 145:8, Лук 13:11-13

+ 144:15 Зеб 103:27

+ 144:16 Зеб 103:14, Зеб 103:28

+ 144:18 Кан 4:7

+ 144:19 Сүл 10:24

+ 145:1 Зеб 102:1, Зеб 103:1

+ 145:2 Зеб 103:33

+ 145:3 Зеб 117:8, Ерм 17:5

+ 145:4 Зеб 103:29, Иша 2:22

+ 145:7 Зеб 102:6, Зеб 106:9, Иша 61:1

+ 145:8 Мат 9:28-30, Зеб 144:14, Лук 13:11-13

+ 145:9 Мср 22:21, Кан 10:18

+ 145:10 Мср 15:18, Зеб 9:35

+ 146:1 Зеб 91:2

+ 146:2 Зеб 50:20, Зеб 68:36, Кан 30:3, Ерм 32:37, Эзк 34:13

+ 146:3 Кан 32:39

+ 146:4 Иша 40:26

+ 146:5 Иша 40:28

+ 146:7 Йыл язгылары 15:16

+ 146:8 Кан 11:14, Эйп 5:10

+ 146:9 Эйп 38:41

+ 146:10 Зеб 32:17

+ 146:11 Зеб 32:18

+ 147:2 Нех 7:3

+ 147:3 Зеб 131:15

+ 147:5 Эйп 37:6, Эйп 38:29

+ 147:9 Кан 7:6, Амо 3:2, Кан 4:8

+ 148:1 Мат 21:9, Лук 2:14, Лук 19:38

+ 148:2 Зеб 102:20

+ 148:4 Кан 10:14, Гчк 1:7

+ 148:5 Зеб 32:6, Евр 11:3

+ 148:6 Эйп 14:15, Зеб 103:9

+ 148:7 Гчк 1:21

+ 148:8 Эйп 37:6

+ 148:13 Зеб 8:2-3, Зеб 112:4

+ 149:1 Зеб 32:3, Иша 42:10, Зеб 110:1

+ 149:5 Зеб 62:7

+ 149:9 Иша 65:6

+ 150:1 Йыл язгылары 15:16, Йыл язгылары 5:12, Гчк 1:6-8

+ 150:3 Зеб 97:6, Зеб 32:2, Зеб 70:22

+ 150:4 Мср 15:20

+ 150:5 Йыл язгылары 15:19

+ 1:1 1Пат 4:31, Сүл 10:1, Сүл 25:1, Ваг 12:9

+ 1:3 Сүл 2:9

+ 1:4 Сүл 8:5

+ 1:7 Эйп 28:28, Зеб 110:10, Сүл 8:13, Сүл 9:10, Сүл 16:6

+ 1:8 Сүл 6:20

+ 1:9 Сүл 4:9

+ 1:10 Кан 13:8, Сүл 16:29

+ 1:11 Зеб 9:30, Зеб 63:5, Ерм 5:26

+ 1:12 Чөл 16:32-33, Зеб 123:3, Зеб 27:1

+ 1:15 Зеб 1:1, Сүл 4:14, Сүл 24:1

+ 1:16 Сүл 6:18, Иша 59:7, Рим 3:15

* 1:19 Такдыры – кәбир голязмаларда ёдалары.

+ 1:19 Сүл 15:27

+ 1:20 Сүл 8:1, Сүл 9:3

+ 1:22 Сүл 8:5, Зеб 1:1, Сүл 21:24

+ 1:24 Иша 65:12, Иша 66:4, Ерм 7:13

+ 1:25 Зеб 106:11

+ 1:26 Зеб 2:4

+ 1:28 1Шам 8:18, Эйп 27:8-9, Иша 1:15, Ерм 11:11, Эзк 8:18, Мик 3:4

+ 1:31 Ерм 6:19

+ 2:1 Сүл 1:8

+ 2:4 Сүл 3:14

+ 2:5 Сүл 1:7

+ 2:6 1Пат 3:9-12, Якуп 1:5

+ 2:7 Сүл 30:5

+ 2:8 1Шам 2:9, Зеб 90:11

+ 2:9 Сүл 1:3

+ 2:14 Сүл 10:23, Сүл 15:21, Ерм 11:15

+ 2:15 Зеб 124:5, Сүл 14:2

+ 2:16 Сүл 6:24, Сүл 7:5, Сүл 23:27

+ 2:18 Сүл 5:5, Сүл 7:27

+ 2:21 Зеб 36:11, Мат 5:5

+ 2:22 Сүл 10:30

+ 3:1 Сүл 1:8

+ 3:2 Сүл 3:16, Сүл 4:10, Сүл 9:11, Сүл 10:27

+ 3:3 Сүл 6:21, Сүл 7:3

+ 3:5 Зеб 36:5

+ 3:6 Сүл 11:5

+ 3:7 Сүл 12:15, Ерм 9:23, Эйп 28:28

+ 3:9 Мср 23:19, Мср 34:26, Кан 26:2

+ 3:10 Кан 28:8, Мал 3:10

+ 3:11 Зеб 93:12, Эйп 5:17

+ 3:12 Кан 8:5, 1Кор 11:32, Евр 12:6, Аянлык 3:19

+ 3:14 Эйп 28:15, Сүл 8:19, Сүл 16:16

+ 3:15 Эйп 28:18, Сүл 8:11

+ 3:16 Сүл 3:2, Сүл 4:10, Сүл 9:11, Сүл 10:27, Сүл 8:18, Сүл 22:4

+ 3:18 Гчк 2:9, Гчк 3:22, Сүл 11:30, Сүл 13:12, Сүл 15:4

+ 3:19 Зеб 103:24, Сүл 8:27, Ерм 10:12, Зеб 135:5

+ 3:20 Гчк 7:11, Эйп 36:27

+ 3:23 Сүл 10:9, Зеб 90:12, Сүл 4:12

+ 3:24 Эйп 11:19

+ 3:25 Зеб 90:5

+ 3:27 Гал 6:10

+ 3:28 Лев 19:13, Кан 24:14-15

+ 3:31 Зеб 36:1, Сүл 23:17, Сүл 24:1, Сүл 24:19

+ 3:33 Зак 5:4, Мал 2:2, Эйп 8:6, Сүл 14:11

+ 3:34 Зеб 1:1, Якуп 4:6, 1Пет 5:5

+ 4:1 Сүл 1:8

+ 4:4 Йыл язгылары 28:9, Лев 18:5, Иша 55:3

+ 4:8 1Шам 2:30

+ 4:9 Сүл 1:9

+ 4:10 Сүл 3:2, Сүл 3:16, Сүл 9:11, Сүл 10:27

+ 4:12 Сүл 3:23

+ 4:13 Сүл 3:18

+ 4:14 Зеб 1:1, Сүл 1:15

+ 4:16 Зеб 35:5, Мик 2:1

+ 4:18 Эйп 11:17, Эйп 22:28, Зеб 96:11, Иша 60:3, Дан 12:3, Мат 13:43

+ 4:19 1Шам 2:9, Ерм 23:12, Ёханна 12:35

+ 4:22 Сүл 14:30

+ 4:24 Сүл 6:12

+ 4:26 Евр 12:13

+ 4:27 Кан 5:32, Кан 28:14

+ 5:1 Сүл 4:20

+ 5:2 Мал 2:7

+ 5:3 Сүл 2:16, Зеб 54:22

+ 5:4 Ваг 7:26

+ 5:5 Сүл 2:18, Сүл 7:27

+ 5:15 Наг 4:15

+ 5:18 Кан 24:5

+ 5:21 Йыл язгылары 16:9, Зеб 138:3, Зеб 118:168, Ерм 16:17, Ерм 32:19

+ 6:1 Эйп 17:3

+ 6:5 Зеб 90:3

+ 6:6 Сүл 10:26, Сүл 18:9

+ 6:8 Сүл 30:25

+ 6:9 Сүл 19:15

+ 6:11 Сүл 13:4, Сүл 24:33-34, Ваг 4:5

+ 6:12 Сүл 16:27

+ 6:13 Сүл 10:19

+ 6:15 Иша 30:13

+ 6:16 Эйп 5:19, Сүл 30:18

+ 6:17 Зеб 100:5, Сүл 16:5, Сүл 21:4, Сүл 12:22, Сүл 17:7, Зеб 119:2, Кан 19:10

+ 6:18 Гчк 6:5, Сүл 15:26, Сүл 1:16, Иша 59:7, Рим 3:15

+ 6:19 Мср 20:16, Зеб 26:12

+ 6:20 Сүл 1:8

+ 6:21 Сүл 3:3

+ 6:23 Зеб 118:105, Сүл 10:17

+ 6:24 Сүл 2:16

+ 6:25 Мат 5:28

+ 6:31 Мср 22:4

+ 6:32 Мср 20:14

+ 6:34 Сүл 27:4, Наг 8:6

+ 7:1 Сүл 2:1

+ 7:2 Лев 18:5, Сүл 4:4

+ 7:3 Сүл 3:3

+ 7:5 Сүл 2:16

+ 7:7 Сүл 1:4

+ 7:9 Эйп 24:15

+ 7:10 Гчк 38:14-15

+ 7:12 Сүл 23:28

+ 7:17 Зеб 44:9

+ 7:21 Сүл 5:3, Сүл 6:24

+ 7:22 Ваг 9:12

+ 7:27 Сүл 2:18, Сүл 5:5

+ 8:1 Сүл 1:20-21, Сүл 9:3

+ 8:5 Сүл 1:4, Сүл 1:22

+ 8:10 Зеб 18:11, Зеб 118:127, Сүл 3:14

+ 8:11 Сүл 3:15

+ 8:13 Сүл 1:7, Сүл 9:10, Сүл 16:6, Зеб 96:10, Сүл 4:24, Сүл 6:17

+ 8:14 Ваг 7:19

+ 8:17 Зеб 90:14, Ёханна 14:21, Мат 7:8

+ 8:18 Сүл 3:16, Сүл 22:4

+ 8:19 Сүл 3:14, Сүл 16:16

+ 8:22 Эйп 28:27, Аянлык 3:14

+ 8:25 Эйп 15:7, Зеб 89:3

+ 8:27 Сүл 3:19

+ 8:28 Гчк 1:6

+ 8:29 Гчк 1:9, Гчк 1:10, Эйп 26:10, 1Шам 2:8, Зеб 23:2, Зеб 101:26, Зеб 103:5

+ 8:32 Зеб 118:1, Зеб 127:1

+ 8:35 Сүл 3:18, Сүл 4:22, Сүл 18:22

+ 9:2 Наг 8:2

+ 9:3 Сүл 1:20, Сүл 8:1

+ 9:5 Ёханна 7:37

+ 9:8 Зеб 140:5

+ 9:9 Мат 13:12, Мар 4:25

+ 9:10 Эйп 28:28, Зеб 110:10, Сүл 1:7

+ 9:11 Сүл 3:2, Сүл 3:16, Сүл 4:10, Сүл 10:27

+ 9:13 Сүл 7:11

+ 9:17 Сүл 5:15, Сүл 20:17

+ 10:1 Сүл 1:1, Сүл 25:1, Сүл 15:20, Сүл 29:3, Сүл 17:21, Сүл 17:25

+ 10:2 Сүл 11:4, Сүл 11:6

+ 10:3 Эйп 4:7, Зеб 33:10-11, Зеб 36:25, Сүл 13:25

+ 10:4 Сүл 21:5

+ 10:7 Эйп 18:17, Зеб 33:17

+ 10:9 Зеб 22:4, Сүл 3:23, Сүл 28:18

+ 10:10 Сүл 6:13

+ 10:11 Зеб 35:10, Сүл 13:14, Сүл 14:27, Сүл 16:22

+ 10:12 Якуп 5:20, 1Пет 4:8

+ 10:13 Сүл 19:29, Сүл 26:3

+ 10:14 Сүл 18:7

+ 10:15 Сүл 18:11

+ 10:16 Сүл 11:19

+ 10:17 Сүл 6:23

+ 10:19 Мат 12:36, Сүл 17:27, Ваг 5:2

+ 10:21 Хош 4:6

+ 10:23 Сүл 2:14, Ерм 11:15

+ 10:24 Эйп 3:25, Иша 66:4, Зеб 144:19

+ 10:25 Эйп 21:19, Мат 7:27, Сүл 12:3

+ 10:26 Сүл 6:6

+ 10:27 Сүл 3:2, Сүл 3:16, Сүл 4:10, Сүл 9:11, Зеб 54:24

+ 10:28 Эйп 8:13, Сүл 11:7

+ 10:30 Сүл 2:21-22

+ 10:31 Зеб 36:30, Сүл 15:28

+ 11:1 Лев 19:36, Кан 25:13, Сүл 16:11, Сүл 20:10, Сүл 20:23, Эзк 45:10

+ 11:2 Сүл 16:18, Сүл 18:12, Сүл 29:23

+ 11:3 Сүл 13:6

+ 11:4 Эйп 36:19, Эзк 7:19, Сеп 1:18, Сүл 10:2

+ 11:5 Сүл 3:6, Эст 7:9, Зеб 7:16, Дан 6:24

+ 11:6 Сүл 13:6

+ 11:7 Эйп 8:13, Сүл 10:28

+ 11:8 Сүл 21:18

+ 11:10 Эст 8:15, Сүл 29:2

+ 11:11 Сүл 29:8

+ 11:13 Сүл 20:19

+ 11:14 Сүл 15:22, Сүл 20:18, Сүл 24:6

+ 11:18 Хош 10:12, Гал 6:8

+ 11:19 Сүл 10:16

+ 11:20 Зеб 118:1

+ 11:21 Сүл 16:5, Зеб 111:2

+ 11:24 Сүл 13:7, 2Кор 9:6

+ 11:25 Зеб 111:9

+ 11:26 Гчк 42:6

+ 11:27 Эст 7:9, Зеб 7:16, Сүл 26:27, Дан 6:24

+ 11:28 Зеб 48:7, Зеб 91:13

+ 11:30 Гчк 2:9, Гчк 3:22, Сүл 3:18, Сүл 13:12, Сүл 15:4

+ 11:31 1Пет 4:18

+ 12:1 Сүл 15:10

+ 12:3 Сүл 10:25

+ 12:4 Рут 3:11, Сүл 18:22, Сүл 31:10, Сүл 14:30

+ 12:5 Мат 12:35

+ 12:6 Зеб 9:30, Зеб 63:5, Ерм 5:26, Сүл 14:3

+ 12:10 Кан 25:4

+ 12:11 Сүл 28:19

+ 12:13 Зеб 58:13, Сүл 18:7, Сүл 21:23

+ 12:14 Сүл 13:2, Сүл 18:20, Иша 3:10, Ерм 22:15

+ 12:15 Сүл 3:7

+ 12:16 Сүл 29:11

+ 12:17 Сүл 14:5

+ 12:18 Зеб 56:5, Сүл 4:22

+ 12:19 Сүл 19:9

+ 12:21 Зеб 90:10

+ 12:22 Сүл 6:17

+ 12:23 Сүл 13:16

+ 13:1 Сүл 1:22, Зеб 1:1

+ 13:2 Сүл 12:14, Сүл 18:20

+ 13:3 Сүл 12:13, Сүл 21:23

+ 13:4 Сүл 6:9-11, Сүл 21:25

+ 13:6 Сүл 11:6, Сүл 11:3, Сүл 19:3

+ 13:7 Сүл 11:24

+ 13:9 Эйп 18:5-6, Эйп 21:17

+ 13:10 Сүл 28:25

+ 13:12 Гчк 2:9, Гчк 3:22, Сүл 3:18, Сүл 11:30, Сүл 15:4

+ 13:14 Зеб 35:10, Сүл 10:11

+ 13:16 Ваг 10:3

+ 13:17 Сүл 25:13

+ 13:18 Сүл 15:31-32, Ваг 7:5

+ 13:22 Эйп 27:16, Сүл 28:8

+ 13:24 Сүл 19:18, Сүл 22:15, Сүл 23:13, Сүл 29:17

+ 13:25 Сүл 10:3

+ 14:2 Сүл 2:15

+ 14:3 Сүл 12:6

+ 14:5 Мср 23:1, Сүл 12:17

+ 14:6 Сүл 15:14

+ 14:11 Сүл 3:33

+ 14:12 Сүл 16:25

+ 14:13 Ваг 2:2, Лук 6:25

+ 14:19 Гчк 42:6, 1Шам 2:36

+ 14:20 Сүл 19:7, Сүл 19:4

+ 14:21 Зеб 40:2, Сүл 29:7

+ 14:23 Сүл 21:5

+ 14:27 Зеб 35:10, Сүл 10:11, Сүл 13:14

+ 14:29 Сүл 15:18, Сүл 16:32, Сүл 19:11, Ваг 7:8-9

+ 14:30 Сүл 4:22, Сүл 12:4

+ 14:31 Сүл 17:5

+ 15:1 Сер 8:1-3, 1Пат 12:13-17

+ 15:2 Ваг 10:13-14

+ 15:3 Йыл язгылары 16:9, Эйп 31:4, Зак 4:10

+ 15:4 Гчк 2:9, Гчк 3:22, Сүл 3:18, Сүл 11:30, Сүл 13:12

+ 15:8 Сүл 21:27, Сүл 28:9, Иша 1:11, Иша 66:3, Ерм 6:20, Ваг 4:17

+ 15:10 Сүл 12:1

+ 15:11 Сүл 27:20, Эйп 26:6, Йыл язгылары 28:9, Йыл язгылары 6:30, Зеб 43:20, Рес 1:24

+ 15:12 Амо 5:10

+ 15:13 Сүл 17:22, Нех 2:2, Сүл 18:14

+ 15:14 Сүл 14:6

+ 15:16 Сүл 16:8, Ваг 4:6

+ 15:17 Сүл 17:1

+ 15:18 Сүл 28:25, Сүл 29:22, Сүл 14:29

+ 15:19 Сүл 19:24, Сүл 22:5, Сүл 22:13

+ 15:20 Сүл 10:1, Сүл 29:3

+ 15:21 Сүл 2:14, Сүл 10:23, Ерм 11:15

+ 15:22 Сүл 11:14, Сүл 20:18, Сүл 24:6

+ 15:23 Сүл 25:11

+ 15:24 Кол 3:1-2

+ 15:25 Зеб 67:6

+ 15:26 Сүл 6:18, Сүл 16:24

+ 15:27 Сүл 1:19, Сүл 23:4, 1Тим 6:9, Сүл 17:23

+ 15:28 Зеб 36:30, Сүл 10:31

+ 15:29 Зеб 17:42, Зеб 33:16

+ 15:30 Сүл 25:25

+ 15:32 Сүл 13:18, Ваг 7:5

+ 15:33 Сүл 18:12, Сүл 29:23

+ 16:1 Сүл 16:9, Сүл 19:21, Мат 10:19, Лук 12:12

+ 16:2 Сүл 21:2, Сүл 24:12

+ 16:3 Зеб 36:5

+ 16:4 Эйп 21:30, Рим 9:22

+ 16:5 Сүл 6:17, Сүл 11:21, Сүл 28:20

+ 16:6 Дан 4:24

+ 16:7 Гчк 26:28

+ 16:8 Зеб 36:16, Сүл 15:16

+ 16:9 Сүл 16:1, Сүл 19:21, Сүл 20:24

+ 16:10 1Пат 3:28

+ 16:11 Лев 19:36, Кан 25:13, Сүл 11:1, Сүл 20:10, Сүл 20:23, Эзк 45:10

+ 16:12 2Шам 23:3, Сүл 25:5, Сүл 29:14

+ 16:13 Сүл 22:11

+ 16:14 Сүл 19:12, Сүл 20:2

+ 16:15 Зеб 71:6

+ 16:16 Сүл 3:14, Сүл 8:19

+ 16:18 Сүл 11:2, Сүл 18:12, Сүл 29:23

+ 16:20 Сүл 19:8, Зеб 83:13

+ 16:22 Зеб 35:10, Сүл 10:11, Сүл 13:14, Сүл 14:27

+ 16:24 Сүл 15:26

+ 16:25 Сүл 14:12

+ 16:26 Ваг 6:7

+ 16:27 Сүл 6:12, Якуп 3:6

+ 16:28 Сүл 26:20

+ 16:29 Сүл 1:10

+ 16:31 Сүл 20:29

+ 16:32 Сүл 14:29

+ 16:33 Рес 1:26

+ 17:1 Сүл 15:17

+ 17:2 Сүл 19:26

+ 17:3 Сүл 27:21, Йыл язгылары 28:9, Йыл язгылары 29:17, Зеб 25:2, Ерм 17:10

+ 17:5 Сүл 14:31, Эйп 19:29, Сүл 24:18

+ 17:6 Зеб 127:6

+ 17:7 Сүл 6:17

+ 17:8 Кан 16:19, Сүл 18:16, Сүл 21:14

+ 17:12 2Шам 17:8, Хош 13:8

+ 17:13 Зеб 34:12, Ерм 18:20

+ 17:14 Сүл 20:3, Сүл 25:8, 1Сал 4:11

+ 17:15 Мср 23:7, Сүл 24:24, Иша 5:23, Зеб 93:21

+ 17:17 Сүл 18:24, Сүл 27:10

+ 17:19 Сүл 29:23

+ 17:21 Сүл 10:1, Сүл 19:13

+ 17:22 Сүл 15:13

+ 17:23 Сүл 15:27, Мик 7:3

+ 17:25 Сүл 10:1

+ 17:27 Сүл 10:19, Ваг 5:2

+ 17:28 Эйп 13:5

+ 18:4 Сүл 20:5

+ 18:5 Сүл 24:24, Кан 1:17

+ 18:6 Сүл 10:13, Сүл 19:29, Сүл 26:3

+ 18:7 Сүл 10:14, Зеб 63:8, Сүл 12:13, Ваг 10:12

+ 18:8 Сүл 26:22

+ 18:10 Мср 34:5-7, Зеб 19:2, Зеб 60:4

+ 18:11 Сүл 10:15

+ 18:12 Сүл 11:2, Сүл 16:18, Сүл 15:33, Сүл 29:23

+ 18:14 Сүл 15:13

+ 18:16 Сүл 17:8

+ 18:20 Сүл 12:14, Сүл 13:2

+ 18:22 Сүл 12:4, Сүл 19:14, Сүл 8:35

+ 18:24 Сүл 17:17

+ 19:1 Сүл 28:6

+ 19:2 Сүл 21:5, Сүл 28:20

+ 19:3 Сүл 13:6

+ 19:4 Сүл 14:20

+ 19:5 Мср 20:16, Кан 19:19, Сүл 21:28, Сүл 24:28, Сүл 25:18

+ 19:6 Сүл 29:26

+ 19:7 Сүл 14:20

+ 19:8 Сүл 16:20

+ 19:9 Мср 20:16

+ 19:10 Сүл 26:1, Ваг 10:7

+ 19:11 Сүл 14:29

+ 19:12 Сүл 16:14, Сүл 20:2, Сүл 28:15

+ 19:13 Сүл 17:21, Сүл 21:9, Сүл 27:15

+ 19:14 Сүл 12:4, Сүл 18:22

+ 19:15 Сүл 6:9, Сүл 20:4, Сүл 20:13

+ 19:16 Сүл 13:13

+ 19:17 Кан 15:7-8, Сүл 22:9, Сүл 28:27, Ваг 11:1, Мат 5:7

+ 19:18 Сүл 13:24

+ 19:21 Эйп 23:13, Сүл 16:1, Сүл 16:9, Иша 14:27

+ 19:23 Сүл 10:16, Сүл 11:19

+ 19:24 Сүл 15:19, Сүл 22:13, Сүл 26:15

+ 19:25 Сүл 21:11

+ 19:26 Мср 20:12

+ 19:28 Эйп 15:16

+ 19:29 Сүл 10:13, Сүл 18:6, Сүл 26:3

+ 20:1 Гчк 9:21, Сүл 23:29-32, Сүл 31:4, Эфе 5:18

+ 20:2 Сүл 16:14, Сүл 19:12

+ 20:4 Сүл 19:15

+ 20:5 Сүл 18:4

+ 20:9 1Пат 8:46, Йыл язгылары 6:36, Ваг 7:20, Якуп 1:21, 1 Ёханна 1:8-10, Рим 3:23

+ 20:10 Лев 19:36, Кан 25:13, Сүл 11:1, Сүл 16:11, Сүл 20:23, Эзк 45:10

+ 20:12 Мср 4:11, Зеб 93:9

+ 20:13 Сүл 19:15

+ 20:16 Сүл 22:26-27, Сүл 27:13

+ 20:17 Сүл 9:17

+ 20:18 Сүл 11:14, Сүл 15:22, Сүл 24:6

+ 20:19 Сүл 11:13

+ 20:20 Мср 21:17, Сүл 30:11, Сүл 30:17

+ 20:21 Сүл 13:11

+ 20:22 Лев 19:18, Сүл 24:29, Рим 12:19, Зеб 26:14

+ 20:23 Лев 19:36, Кан 25:13, Сүл 11:1, Сүл 16:11, Сүл 20:10, Эзк 45:10

+ 20:24 Сүл 16:1, Сүл 16:9, Сүл 19:21

+ 20:25 Ваг 5:4

+ 20:27 1Кор 2:11

+ 20:29 Лев 19:32, Сүл 16:31

+ 21:1 Эзр 6:22

+ 21:2 Сүл 16:2, Сүл 24:12, Лук 16:15

+ 21:3 1Шам 15:22, Мик 6:6-8

+ 21:4 Сүл 6:17

+ 21:5 Сүл 14:23, Сүл 10:4

+ 21:6 Сүл 20:21

+ 21:9 Сүл 19:13, Сүл 21:9, Сүл 25:24, Сүл 27:15

+ 21:11 Сүл 19:25

+ 21:13 1 Ёханна 3:17

+ 21:14 Сүл 17:8

+ 21:16 Зеб 48:14-15

+ 21:18 Сүл 11:8

+ 21:19 Сүл 19:13, Сүл 25:24, Сүл 27:15

+ 21:22 Ваг 7:19, Ваг 9:16, Ваг 9:18

+ 21:23 Сүл 12:13, Сүл 13:3

+ 21:24 Зеб 1:1, Сүл 1:22

+ 21:25 Сүл 13:4

+ 21:26 Кан 15:7-8, Мат 5:42

+ 21:27 Сүл 15:8, Иша 66:3

+ 21:28 Мср 20:16, Сүл 19:5

+ 21:30 Иша 44:25, 1Кор 1:20, 1Кор 3:19

+ 21:31 Зеб 19:7-8, Зеб 32:17, Иша 31:1

+ 22:1 Ваг 7:1

+ 22:2 Эйп 31:15, Сүл 29:13

+ 22:3 Сүл 27:12

+ 22:4 Сүл 3:16, Сүл 8:18

+ 22:5 Сүл 15:19

+ 22:6 Эфе 6:4

+ 22:8 Эйп 4:8, Гал 6:7

+ 22:9 Сүл 19:17

+ 22:10 Сүл 26:20

+ 22:11 Сүл 16:13

+ 22:13 Сүл 15:19, Сүл 19:24, Сүл 26:13

+ 22:14 Сүл 2:16, Сүл 23:27, Ваг 7:26

+ 22:15 Сүл 13:24

+ 22:16 Сүл 28:22

+ 22:17 Сүл 5:1, Сүл 24:23

+ 22:22 Мср 23:6, Зак 7:10

+ 22:23 Сүл 23:11

+ 22:27 Сүл 20:16

+ 22:28 Кан 19:14, Эйп 24:2, Сүл 23:10

+ 23:4 Сүл 28:20, Мат 6:19, 1Тим 6:9-10, Евр 13:5

+ 23:5 Сүл 27:24, 1Тим 6:17

+ 23:10 Кан 19:14, Эйп 24:2, Сүл 22:28

+ 23:11 Сүл 19:25, Сүл 22:23

+ 23:13 Сүл 13:24, Сүл 19:18, Сүл 22:15

+ 23:17 Зеб 36:1, Сүл 3:31, Сүл 24:1

+ 23:18 Сүл 24:14

+ 23:20 Сүл 20:1, Иша 5:11-12, Эфе 5:18

+ 23:22 Мср 20:12, Сүл 1:8

+ 23:27 Сүл 22:14, Сүл 2:16, Ваг 7:26

+ 23:28 Сүл 7:12

+ 23:30 Иша 5:11, Иша 5:22

+ 23:31 Сүл 20:1

+ 23:35 Иша 56:12

+ 24:1 Зеб 1:1, Зеб 36:1, Сүл 1:15, Сүл 3:31, Сүл 4:14, Сүл 23:17, Сүл 24:19

+ 24:2 Зеб 9:28

+ 24:4 Лук 16:11

+ 24:5 Сүл 21:22

+ 24:6 Сүл 11:14, Сүл 15:22, Сүл 20:18

+ 24:9 Зеб 1:1, Сүл 3:34, Сүл 21:24

+ 24:10 Евр 12:3

+ 24:11 Зеб 81:4, Иша 58:6

+ 24:12 Сүл 16:2, Сүл 21:2, Эйп 34:11, Зеб 61:13, Рим 2:6

+ 24:13 Зеб 18:11

+ 24:14 Сүл 23:18

+ 24:15 Зеб 9:29

+ 24:16 Зеб 36:24

+ 24:17 Эйп 31:29, Мик 7:8

+ 24:18 Сүл 17:5

+ 24:19 Ерм 12:1, Зеб 36:1, Сүл 23:17, Сүл 24:1

+ 24:20 Эйп 18:5-6, Эйп 21:17, Сүл 13:9

+ 24:21 1Пет 2:17

+ 24:23 Лев 19:15, Кан 1:17, Кан 16:19, Сүл 18:5, Сүл 28:21

+ 24:24 Мср 23:7, Сүл 17:15, Иша 5:23

+ 24:28 Мср 20:16, Сүл 19:5, Сүл 25:18

+ 24:29 Сүл 20:22

+ 24:34 Сүл 6:10-11, Ваг 4:5

+ 25:1 Сүл 1:1, Сүл 10:1, 2Пат 18:5-7

+ 25:2 Кан 29:29

+ 25:5 1Пат 2:44-45, Сүл 16:12

+ 25:6 Лук 14:8-11

+ 25:11 Сүл 15:23

+ 25:12 Зеб 140:5

+ 25:13 Сүл 13:17

+ 25:14 Яхуда 1:12

+ 25:16 Сүл 27:7

+ 25:18 Мср 20:16, Сүл 12:18, Сүл 19:5, Сүл 24:28

* 25:20 Яра – кәбир голязмаларда хеке.

+ 25:21 2Пат 6:22, Йыл язгылары 28:15, Мат 5:44

+ 25:22 Зеб 139:11, Рим 12:20

+ 25:24 Сүл 19:13, Сүл 21:9, Сүл 21:19

+ 25:25 Сүл 15:30

+ 26:1 Сүл 17:7, Сүл 19:10, Сүл 26:8

+ 26:2 Чөл 23:8, Кан 23:5

+ 26:3 Зеб 31:9, Зеб 31:9, Сүл 10:13, Сүл 19:29

+ 26:5 Мат 21:24-27

+ 26:8 Сүл 26:1

+ 26:11 2Пет 2:22

+ 26:12 Сүл 28:11, Сүл 29:20

+ 26:13 Сүл 22:13

+ 26:15 Сүл 15:19, Сүл 19:24

+ 26:20 Сүл 16:28, Сүл 22:10

+ 26:22 Сүл 18:8

+ 26:23 Зеб 28:3, Ерм 9:8, Мат 23:27

+ 26:25 Ерм 12:6

+ 26:27 Эст 7:9, Зеб 7:16, Ваг 10:8, Дан 6:24

+ 27:1 Лук 12:19-20, Якуп 4:13-14

+ 27:3 Эйп 6:3

+ 27:4 Сүл 6:34

+ 27:5 Сүл 28:23

+ 27:6 Зеб 140:5

+ 27:7 Сүл 25:16

+ 27:10 Сүл 17:17

+ 27:11 Зеб 118:42

+ 27:12 Сүл 22:3

+ 27:13 Сүл 20:16

+ 27:15 Сүл 19:13, Сүл 21:9, Сүл 25:24

+ 27:18 1Кор 9:7

+ 27:20 Сүл 15:11, Хаб 2:5, Ваг 1:8, Ваг 4:8

+ 27:21 Сүл 17:3

+ 27:24 Сүл 23:5, 1Тим 6:17

+ 28:1 Лев 26:17, 2Пат 7:7, Лев 26:8, 1Шам 17:32

+ 28:2 1Пат 16:8-28, 2Пат 15:8-15

+ 28:3 Мат 18:30

+ 28:6 Сүл 19:1

+ 28:8 Мср 22:25, Сүл 13:22

+ 28:9 Зеб 65:18, Сүл 15:8

+ 28:10 Зеб 7:16, Сүл 26:27

+ 28:11 Сүл 26:12

+ 28:12 Сүл 11:10, Эйп 24:4, Сүл 28:28, Сүл 29:2

+ 28:13 Эйп 31:33, 1 Ёханна 1:9

+ 28:15 Сүл 19:12

+ 28:17 Гчк 4:12, Гчк 9:6

+ 28:18 Сүл 10:9

+ 28:19 Сүл 12:11

+ 28:20 Сүл 19:2, Сүл 21:5, Сүл 23:4

+ 28:21 Сүл 18:5, Сүл 24:23, Эзк 13:19

+ 28:22 Сүл 22:16

+ 28:23 Сүл 29:5, Сүл 27:5

+ 28:24 Мср 20:12

+ 28:25 Сүл 13:10, Сүл 15:18

+ 28:27 Кан 15:7-8, Сүл 19:17

+ 28:28 Сүл 28:12

+ 29:1 Сүл 1:25, Сүл 6:15

+ 29:2 Сүл 11:10, Сүл 28:12, Сүл 28:28

+ 29:3 Сүл 10:1, Сүл 15:20, Лук 15:13, Лук 15:30

+ 29:5 Сүл 28:23

+ 29:6 Зеб 9:16

+ 29:7 Зеб 40:2

+ 29:8 Сүл 11:11

+ 29:10 Гчк 4:5, Гчк 4:8

+ 29:11 Эйп 5:2, Сүл 12:16

+ 29:13 Сүл 22:2

+ 29:14 Зеб 71:4, Сүл 16:12

+ 29:15 Сүл 10:1, Сүл 17:25

+ 29:16 Зеб 36:34, Зеб 90:8, Зеб 91:12

+ 29:17 Сүл 13:24

+ 29:18 1Шам 3:1, Зеб 73:9, Амо 8:11, Мср 32:25

+ 29:20 Сүл 26:12

+ 29:22 Сүл 15:18

+ 29:23 Сүл 11:2, Сүл 16:18, Сүл 18:12, Сүл 15:33, Сүл 18:12

+ 29:24 Лев 5:1, Сер 17:2

+ 29:25 Лук 12:4

+ 29:26 Сүл 19:6

+ 30:4 Ёханна 3:13, Эйп 28:26, Иша 40:12

+ 30:5 Зеб 11:7, Зеб 17:31, Зеб 3:3, Сүл 2:7

+ 30:6 Кан 4:2, Кан 12:32, Аянлык 22:18

+ 30:8 Мат 6:11, 1Тим 6:8

+ 30:9 Кан 8:12-14, Кан 31:20, Зеб 77:11, Зеб 105:21, Хош 13:6

+ 30:10 Ваг 7:21

+ 30:11 Мср 21:17, Сүл 20:20

+ 30:12 Сүл 16:2

+ 30:13 Зеб 100:5

+ 30:14 Эйп 29:17, Зеб 13:4

+ 30:17 Гчк 9:22, Сүл 20:20

+ 30:18 Сүл 6:16

+ 30:22 Сүл 19:10

+ 30:25 Сүл 6:6-8

+ 30:27 Ёвл 2:7

* 30:31 Гошуны янында болан патыша – я-да Патыша гаршы гозгалаң ёк.

+ 30:32 Эйп 21:5, Мик 7:16

+ 31:3 Кан 17:17, 1Пат 11:1-4, Сүл 7:26

+ 31:4 Сүл 20:1, Ваг 10:17, Эфе 5:18

+ 31:6 Зеб 103:15

+ 31:8 Эйп 29:12, Эйп 29:15

+ 31:9 Лев 19:15, Кан 1:16, Кан 16:18-19

+ 31:10 Рут 3:11, Сүл 12:4, Сүл 3:15

+ 31:15 Сүл 20:13

+ 31:20 Кан 15:7-8, Сүл 22:9

+ 31:31 Сүл 11:16

+ 1:1 Ваг 1:12, Ваг 7:27, Ваг 12:8-10

+ 1:2 Эйп 7:6, Зеб 38:6-7, Зеб 143:4, Ваг 8:8, Рим 8:20

+ 1:3 Ваг 2:11, Ваг 3:9, Ваг 5:15

+ 1:4 Зеб 103:5, Зеб 118:90

+ 1:5 Зеб 18:6

+ 1:7 Зеб 103:8-9

+ 1:8 Сүл 27:20

+ 1:9 Ваг 3:15

+ 1:11 Ваг 2:16

+ 1:13 Ваг 2:26, Ваг 3:10

+ 1:15 Ваг 7:13

+ 1:16 1Пат 3:12, 1Пат 4:29, Ваг 2:9

+ 1:18 Ваг 12:12

+ 2:2 Сүл 14:13

+ 2:4 1Пат 7:1, Наг 8:11

+ 2:5 Наг 4:16

+ 2:8 1Пат 9:28, 1Пат 10:10, 1Пат 10:14, 1Пат 11:3

+ 2:9 1Пат 3:12, Йыл язгылары 29:25, Ваг 1:16

+ 2:11 Ваг 1:3, Ваг 3:9, Ваг 5:15

+ 2:14 Зеб 48:11, Ваг 3:19, Ваг 9:2

+ 2:16 Ваг 1:11

+ 2:18 Зеб 38:7, Зеб 48:11

+ 2:23 Эйп 14:1

+ 2:24 Ваг 3:12-13, Ваг 5:18, Ваг 8:15, Ваг 5:18

+ 2:26 Ваг 1:13

+ 3:2 Евр 9:27

+ 3:4 Рим 12:15

+ 3:7 Гчк 37:29, Амо 5:13

+ 3:9 Ваг 1:3, Ваг 2:11, Ваг 5:15

+ 3:10 Гчк 3:19, Ваг 1:13, Ваг 2:26

+ 3:11 Ваг 8:17

+ 3:12 Ваг 2:24

+ 3:13 Ваг 2:24, Ваг 5:19

+ 3:15 Ваг 1:9

+ 3:17 Мат 16:27, 2Кор 5:10

+ 3:18 Зеб 48:13, Зеб 48:21, Зеб 72:22

+ 3:19 Зеб 48:11, Ваг 2:14, Ваг 9:2

+ 3:20 Гчк 3:19, Ваг 12:7

+ 3:22 Ваг 2:24

+ 4:1 Ваг 9:11, Агы 1:2, Эйп 35:9, Ваг 5:7

+ 4:2 Эйп 3:22, Ваг 7:1

+ 4:3 Эйп 3:16, Ваг 6:3

+ 4:5 Сүл 6:10-11, Сүл 24:33-34

+ 4:6 Сүл 15:16

+ 4:8 Ваг 1:8

+ 4:11 1Пат 1:2

+ 4:14 Гчк 41:14, Гчк 41:41-43

+ 4:17 Иша 1:12, 1Шам 15:22, Сүл 15:8

+ 5:1 Мат 6:7

+ 5:2 Сүл 10:19

+ 5:3 Зеб 49:14

+ 5:4 Лев 5:4, Чөл 30:3, Кан 23:21, Сүл 20:25

+ 5:5 Рес 5:4

+ 5:6 Ваг 12:13

+ 5:7 Эйп 35:9, Ваг 3:16, Ваг 4:1

+ 5:12 Ваг 6:1

+ 5:14 Эйп 1:21

+ 5:15 Ваг 1:3, Ваг 2:11, Ваг 3:9

+ 5:18 Ваг 2:24

+ 6:1 Ваг 5:12

+ 6:2 Зеб 16:14, Зеб 72:7, Лук 12:20

+ 6:3 Иша 14:20, Ерм 8:2, Эйп 3:16, Ваг 4:3

+ 6:7 Сүл 16:26

+ 6:8 Ваг 2:15

+ 6:10 Ваг 1:10, Ваг 3:15, Эйп 9:32, Иша 45:9, Рим 9:20

+ 6:11 Ваг 5:2

+ 6:12 Эйп 8:9, Эйп 14:2

+ 7:1 Сүл 22:1, Ваг 4:2

+ 7:2 Зеб 89:12

+ 7:3 Мат 5:4, Лук 6:21, 2Кор 7:10

+ 7:5 Сүл 15:31-32

+ 7:7 Кан 16:19, Сүл 17:8

+ 7:8 Сүл 14:29

+ 7:13 Эйп 12:14, Ваг 1:15

+ 7:15 Ваг 8:14

+ 7:17 Сүл 10:27

+ 7:19 Сүл 21:22, Ваг 9:16, Ваг 9:18

+ 7:20 1Пат 8:46, Йыл язгылары 6:36, Зеб 142:2, Сүл 20:9, Якуп 3:2, 1 Ёханна 1:8-10, Рим 3:10

+ 7:21 Сүл 30:10

+ 7:24 Эйп 28:12

+ 7:25 Ваг 1:17

+ 7:26 Сүл 5:4, Сүл 22:14, Сүл 23:27

+ 7:29 Гчк 1:27, Гчк 3:6-7

+ 8:2 1Пат 2:43

+ 8:3 Ваг 10:4

+ 8:4 Эйп 9:12, Дан 4:32

+ 8:9 Ваг 3:16, Ваг 4:1

+ 8:13 Эйп 14:2, Ваг 6:12

+ 8:14 Ваг 7:15

+ 8:15 Ваг 2:24

+ 8:16 Зеб 126:2

+ 8:17 Ваг 3:11

+ 9:2 Эйп 9:22, Зеб 48:11, Ваг 2:14, Ваг 3:19, Эйп 9:22

+ 9:5 Эйп 14:21, Зеб 30:13, Зеб 87:13, Иша 26:14

+ 9:7 Ваг 2:24

+ 9:10 Зеб 6:6, Иша 38:18

+ 9:12 Сүл 7:23

+ 9:16 Ваг 7:19

+ 9:18 Ешу 7:1

+ 10:4 Ваг 8:3

+ 10:7 Сүл 19:10

+ 10:8 Зеб 7:16, Сүл 26:27

+ 10:9 Кан 19:5

+ 10:11 Ерм 8:17

+ 10:12 Зеб 63:8, Сүл 18:7

+ 10:14 Сүл 15:2

+ 10:17 Сүл 31:4

+ 10:19 Сер 9:13, Зеб 103:15, Ваг 7:12

+ 10:20 Мср 22:28

+ 11:5 Зеб 138:15

+ 11:9 Ваг 2:10, Ваг 9:7, Эйп 31:7, Ваг 12:14, 2Кор 5:10

+ 12:1 2Шам 19:35

+ 12:2 Иша 5:30

+ 12:4 Зеб 140:3, Ерм 25:10

+ 12:5 Эйп 17:13, Иша 14:18

+ 12:6 Иша 30:14

+ 12:7 Гчк 2:7, Гчк 3:19, Зеб 89:4, Ваг 3:20, Чөл 16:22, Эйп 34:14-15

+ 12:8 Ваг 1:2

+ 12:9 1Пат 4:31, Сүл 1:1

+ 12:11 Зеб 22:1, Зеб 79:2, Ёханна 10:11

+ 12:12 Ваг 1:18

+ 12:13 Кан 6:2, Ваг 5:6

+ 12:14 1Кор 4:5, Ваг 11:9, 2Кор 5:10, Рим 2:15-16

+ 1:1 1Пат 4:32, Наг 4:10

+ 1:2 Ваг 7:1

+ 1:3 Зеб 118:32, Зеб 44:14-15

+ 1:4 Наг 2:14, Наг 4:3, Наг 6:4, Зеб 119:5, Иша 60:7

+ 1:6 Зеб 22:1, Зеб 79:2, Ваг 12:11, Ёханна 10:11

+ 1:7 Наг 5:9, Наг 6:1

+ 1:8 Йыл язгылары 1:16-17

+ 1:10 Эзк 16:11-14

+ 1:11 Наг 4:13-14

* 1:12 Мүр – якымлы ыслы өсүмлик. Сөзлүге серет.

+ 1:12 Зеб 44:9, Ёханна 19:39

+ 1:13 Ешу 15:62, Наг 4:13

+ 1:14 Наг 4:1, Наг 5:12

+ 1:16 Иша 37:24

+ 2:1 Йыл язгылары 5:16, Рес 9:35

+ 2:3 Иша 25:4, Иша 32:2

+ 2:5 Наг 5:8

+ 2:6 Кан 33:27, Наг 8:3

+ 2:7 Наг 3:5, Наг 5:8, Наг 8:4

+ 2:9 2Шам 2:18, Наг 8:14

+ 2:12 2Шам 23:4

+ 2:14 Зеб 73:19, Ерм 48:28

+ 2:16 Наг 7:11, Наг 6:3

* 2:17 Бесер даглары – я-да бейикли-песли даглар.

+ 2:17 Наг 4:6

+ 3:1 Иша 26:9, Наг 5:6

+ 3:3 Наг 5:7

+ 3:4 Наг 8:2

+ 3:5 Наг 5:8, Наг 8:4

+ 3:6 Наг 8:5, Наг 4:6, Наг 4:14

+ 3:8 Зеб 44:4, Зеб 90:5

* 3:11 Сион гызлары – бу Иерусалим халкы диймекдир. Сөзлүге серет.

+ 4:1 Наг 6:7, Наг 1:14, Наг 5:12, Мик 7:14, Наг 6:5

+ 4:2 Наг 6:6

+ 4:3 Наг 6:7

+ 4:5 Наг 7:4

+ 4:6 Наг 2:17, Наг 3:6

+ 4:8 Кан 3:9

+ 4:9 Наг 5:1, Наг 5:2

+ 4:10 Наг 1:1

+ 4:11 Сүл 24:13

+ 4:13 Наг 1:11, Наг 1:13

+ 4:15 Сүл 5:15-18

+ 4:16 Ваг 2:5

+ 5:1 Наг 4:9, Наг 4:14, Сүл 9:5

+ 5:2 Аянлык 3:20

+ 5:6 Сүл 1:28

+ 5:7 Наг 3:3

+ 5:8 Наг 2:5, Наг 2:7, Наг 3:5, Наг 8:4

+ 5:9 Наг 1:7, Наг 6:1

+ 5:12 Наг 1:14, Наг 4:1

+ 6:1 Наг 1:7, Наг 5:9

+ 6:2 Наг 4:16, Наг 5:1

+ 6:3 Наг 7:10, Наг 2:16

+ 6:5 Мик 7:14, Наг 4:1

+ 6:6 Наг 4:2

+ 6:7 Наг 4:3

+ 6:11 Наг 7:13

+ 7:4 Наг 4:5

+ 7:11 Наг 2:16

+ 7:13 Наг 6:11

* 7:14 Мандрагора – сөйги хыҗувыны артдырян өсүмлик.

+ 8:2 Наг 3:4, Сүл 9:2, Наг 5:1

+ 8:3 Наг 2:6

+ 8:4 Наг 2:7, Наг 3:5, Наг 5:8

+ 8:5 Наг 3:6

+ 8:6 Ерм 22:24, Хаг 2:23, Рим 8:35, Сүл 6:34, Кан 4:24

+ 8:11 Ваг 2:4

+ 8:12 Сүл 27:18

+ 8:14 Наг 2:9, Наг 2:17

+ 1:1 Хош 1:1, Амо 1:1, Мик 1:1

+ 1:2 Кан 32:1, Ерм 22:29

+ 1:3 Ерм 5:4, Ерм 8:7

+ 1:6 Зеб 37:4, Лук 10:34

+ 1:7 Кан 28:51

* 1:8 Сион гызы – бу Иерусалим халкы диймекдир. Сөзлүге серет.

+ 1:9 Гчк 19:24, Рим 9:29

+ 1:10 Гчк 18:20, Ерм 23:14, Эзк 16:46

+ 1:11 1Шам 15:22, Сүл 15:8, Хош 6:6

+ 1:12 Мср 23:17, Мср 34:23, Ваг 4:17

+ 1:13 Ерм 6:20, Амо 5:21-22, Мал 1:10, Чөл 28:1-15

+ 1:15 Ерм 4:31, Агы 1:17, 1Шам 8:18, Сүл 1:28, Ерм 11:11, Мик 3:4, Сүл 6:17, Иша 59:3

+ 1:16 Зеб 50:4, Ерм 4:14, Якуп 4:8

+ 1:17 Мср 22:22, Ерм 21:12, Ерм 22:3, Мик 6:8, Зак 7:9-10, Якуп 1:27

+ 1:18 Зеб 50:9, Иша 44:22

+ 1:19 Кан 30:16

+ 1:20 Эйп 27:14

+ 1:21 Лев 17:7, Эзк 16:15, Эзк 23:3

+ 1:22 Ерм 6:30, Эзк 22:19-20

+ 1:23 Мик 3:11, Мик 7:3, Ерм 5:28, Зак 7:10

+ 1:24 Кан 32:41, Ерм 46:10

+ 1:25 Эзк 22:18, Зак 13:9, Мал 3:2-3

+ 1:26 Зак 8:3

* 1:27 Сион – бу Иерусалим шәхериниң бейлеки ады. Сөзлүге серет.

+ 1:28 Зеб 1:6

+ 1:29 Иша 65:3, Иша 66:17

+ 1:30 Ерм 8:13

+ 1:31 Иша 66:24

• 2:1 Мик 4:1-3

+ 2:3 Иша 56:7, Иша 60:3, Иша 66:20, Мал 1:11, Иша 27:13, Ерм 31:6, Зак 8:20-22

+ 2:4 Ёвл 3:10, Эзк 39:9, Хош 2:18, Зак 9:10

+ 2:5 Иша 60:1, 1 Ёханна 1:7, Эфе 5:8

+ 2:7 Иша 39:2, Кан 17:16-17

+ 2:8 Ерм 2:28, Иша 44:9-17

+ 2:10 Сеп 2:3, 2Сал 1:9

+ 2:11 Иша 5:15-16

+ 2:13 Эзк 27:6, Эзк 31:3, Зак 11:1-2

+ 2:16 Зеб 47:8, Эзк 27:25

+ 2:19 Эйп 9:6, Иша 13:13, Хаг 2:6, Аянлык 6:15

+ 2:20 Иша 30:22, Иша 31:7

+ 2:22 Зеб 145:3-4

+ 3:1 Лев 26:26, Эзк 4:16

+ 3:5 Мик 7:3-6

+ 3:9 Гчк 13:13, Гчк 18:20

+ 3:10 Сүл 12:14, Ерм 22:15

+ 3:13 Зеб 9:9, Зеб 81:1, Иша 2:4, Ёвл 3:12

+ 3:14 Хош 4:1, Мик 6:2, Амо 3:10

+ 3:15 Зеб 93:5

+ 3:16 Иша 32:9, Амо 6:1, Сеп 1:12

+ 3:18 Сер 8:21

+ 3:25 Ерм 14:2, Эйп 2:3

+ 4:2 Ерм 23:5, Ерм 33:15, Зак 3:8, Зак 6:12

+ 4:3 Абд 1:17

+ 4:4 Эзк 36:25, Ёвл 3:21

+ 4:5 Мср 13:21, Зак 2:5

+ 4:6 Иша 25:4

+ 5:1 Зеб 79:9, Ерм 2:21, Хош 9:10, Мат 21:33, Ёханна 15:1

+ 5:5 Ерм 5:10, Ерм 39:8

+ 5:6 Иша 7:23-24, 1Пат 17:1

+ 5:7 Зеб 79:9

+ 5:8 Мик 2:2

* 5:10 Бир мешик – еврейче бир бат. Бу такм. 22 литре деңдир.

* 5:10 Он батман – еврейче бир хомер. Бу такм. 200 кг деңдир.

+ 5:11 Сүл 23:20-21

+ 5:12 Зеб 27:5

+ 5:13 Иша 1:3, Хош 4:6

+ 5:14 Зеб 140:7

+ 5:15 Иша 2:11, Иша 2:17

+ 5:19 Ерм 17:15, Эзк 12:22, 2Пет 3:4

+ 5:20 Эйп 17:12, Мал 2:17

+ 5:21 Сүл 3:7

+ 5:23 Мср 23:7, Сүл 17:15, Сүл 24:24

+ 5:24 Иша 47:14

+ 5:25 Ерм 4:24, Иша 9:12, Иша 9:17, Иша 9:21, Иша 10:4

+ 5:26 Кан 28:49, Иша 11:10, Иша 11:12

+ 5:28 Ерм 4:13

+ 5:29 Ерм 2:15, Нах 2:11

+ 5:30 Ваг 12:2, Иша 8:22, Ерм 4:23, Агы 3:2

+ 6:1 Йыл язгылары 26:23, 1Пат 22:19, Дан 7:9, Аянлык 4:2

* 6:2 Серафлар – перишделериң бир гөрнүши. Сөзлүге серет.

+ 6:2 Эзк 1:11, Аянлык 4:8

+ 6:3 Чөл 14:21, Зеб 71:19, Иша 11:9, Хаб 2:14, Аянлык 4:8

+ 6:4 1Пат 8:10, Аянлык 15:8

+ 6:7 Ерм 1:9, Дан 10:16

+ 6:9 Кан 29:4, Ерм 5:21, Мат 13:14-15, Мар 4:12, Рес 28:26-27

+ 6:10 Ерм 5:21, Ёханна 12:40

+ 6:13 Кан 7:6

+ 7:1 2Пат 16:1, 2Пат 15:37, 2Пат 16:5, Йыл язгылары 28:5

+ 7:3 2Пат 18:17, Иша 36:2

+ 7:7 Иша 8:10

* 7:14 Иманувел – бу сөз Худай бизиң билен диймеги аңладяр.

+ 7:14 Иша 37:30, Иша 38:7, Мат 1:23

+ 7:17 1Пат 12:16-17

+ 7:18 Иша 5:26

+ 7:20 2Пат 18:13, Иша 36:1

+ 7:24 Иша 5:6, Иша 32:13

* 8:1 Махер-шалал-хашбаз – бу сөзлер талаңа окдурылян, олҗа алмага ховлугян диймеги аңладяр.

+ 8:1 Кан 27:8, Иша 30:8, Хаб 2:2

+ 8:2 2Пат 16:10

+ 8:4 Иша 7:8-9

+ 8:6 Иша 7:1, Иша 7:4

+ 8:7 Иша 7:20

+ 8:8 Иша 30:28, Дан 11:10

+ 8:10 Иша 7:7

+ 8:12 1Пет 3:14

+ 8:14 Эзк 11:16, Иша 28:16, 1Пет 2:8

+ 8:16 Иша 29:11, Дан 12:4, Аянлык 5:1, Аянлык 10:4, Аянлык 22:10

+ 8:17 Иша 26:14

+ 8:18 Евр 2:13, Иша 20:3

+ 8:19 Лев 19:31, Иша 19:13, 1Шам 28:11-14

+ 8:20 Иша 60:2

+ 8:21 Мср 22:28

+ 8:22 Иша 5:30, Нах 1:8

+ 9:1 2Пат 15:29, Йыл язгылары 16:4

+ 9:2 Иша 42:6-7, Иша 49:6, Мат 4:15-16, Лук 1:79

+ 9:3 Иша 26:15

+ 9:4 Сер 7:19-25, Иша 10:26

+ 9:5 Иша 2:4, Эзк 39:9, Хош 2:18, Мик 4:3

+ 9:6 Иша 26:12, Мик 5:5

+ 9:7 Зеб 88:4, Лук 1:32, 2Шам 7:13, 2Пат 19:31, Иша 37:32

+ 9:11 Иша 7:1, Иша 8:6

+ 9:12 2Пат 16:6, Йыл язгылары 28:18, Иша 5:25, Иша 10:4

+ 9:13 Ерм 2:30

+ 9:14 Кан 28:13, Иша 19:15

+ 9:15 Мик 3:5

+ 9:17 Иша 5:25

+ 9:19 Иша 24:6

+ 9:20 Лев 26:26

+ 9:21 Иша 5:25

+ 10:1 Ерм 8:8

+ 10:2 Мср 22:31, Мср 23:6, Амо 2:7, Эйп 22:9, Зеб 93:6, Эзк 22:7

+ 10:4 Иша 5:25, Иша 9:12

+ 10:5 Хаб 1:12

+ 10:6 Иша 9:17

+ 10:7 Мик 4:12

+ 10:9 Амо 6:2

+ 10:11 2Пат 18:33-35, Иша 36:18-20, Иша 37:12

+ 10:12 2Пат 19:35-37, Иша 37:36-38

+ 10:13 Кан 32:27

+ 10:16 Зеб 105:15

+ 10:17 Иша 27:4, Иша 33:12

+ 10:22 Гчк 22:17

+ 10:23 Иша 28:22, Рим 9:27-28

+ 10:24 2Пат 19:6, Иша 37:6

+ 10:26 Сер 7:22, Сер 7:25, Иша 9:4, Мср 14:27-30

+ 10:27 Нах 1:13

+ 10:28 1Шам 14:2

+ 10:29 1Шам 13:23, 1Шам 7:17, 1Шам 11:4

+ 10:30 1Шам 25:44, Ешу 21:18, Ерм 1:1

+ 10:32 1Шам 21:1

+ 10:33 Иша 10:18, Эзк 31:3, Амо 2:9

+ 11:2 Иша 42:1, Иша 61:1, Мат 3:16

+ 11:4 Зеб 71:2, Зеб 71:4, Эйп 4:9, Зеб 138:19, 2Сал 2:8, Аянлык 2:16

+ 11:6 Иша 65:25

+ 11:9 Иша 65:25, Чөл 14:21, Зеб 71:19, Хаб 2:14

+ 11:10 Кан 28:49, Иша 5:26, Иша 49:22, Иша 62:11, Аянлык 5:5, Аянлык 22:16, Рим 15:12

+ 11:11 Хош 11:11, Мик 7:12, Зак 7:10

+ 11:12 Кан 30:3, Ерм 32:37, Эзк 11:17, Сеп 3:20

+ 11:13 2Шам 19:41-43, Ерм 3:18, Эзк 37:16-17, Хош 1:11

+ 11:14 Ерм 49:28

+ 11:15 Иша 7:20, Аянлык 16:12

+ 11:16 Мср 14:29, Иша 19:23

+ 12:1 Иша 11:11

+ 12:2 Мср 15:2, Зеб 117:13

+ 12:4 Йыл язгылары 16:8, Зеб 104:1, Зеб 8:2-3

+ 12:5 Мср 15:1

+ 12:6 Сеп 3:14, Зак 2:10, Зак 9:9, Зеб 45:6, Хош 11:9

+ 13:1 Иша 21:1, Иша 47:1, Ерм 50:1

+ 13:2 Иша 5:6

+ 13:5 Ерм 50:24

+ 13:6 Эзк 30:3, Ёвл 1:15, Абд 1:15, Сеп 1:7

+ 13:7 Эзк 7:17

+ 13:8 Иша 42:14, Ерм 4:31, Ерм 30:6, Мик 4:9-10

+ 13:9 Иша 24:1

+ 13:10 Иша 24:23, Эзк 32:7-8, Ёвл 2:31, Мат 24:29, Аянлык 6:12

+ 13:11 Иша 2:11

+ 13:12 Гчк 10:29, 1Пат 9:28, Йыл язгылары 29:4, Эйп 22:24, Зеб 44:8

+ 13:13 Эйп 9:6, Хаг 2:6

+ 13:14 Ерм 50:16

+ 13:16 2Пат 8:12, Зеб 136:9, Нах 3:10, Агы 5:11, Зак 14:2

+ 13:17 Иша 21:12, Ерм 51:11, Ерм 51:28, Дан 5:31

+ 13:18 Ерм 50:29

+ 13:19 Гчк 19:24, Кан 29:23, Ерм 49:18, Сеп 2:9

+ 13:20 Ерм 51:37, Ерм 3:2

+ 13:21 Эйп 30:29, Иша 34:13, Ерм 50:39, Мик 1:8

+ 14:1 Зак 1:17, Эзк 47:22, Эфе 2:12-14

+ 14:2 Иша 49:22, Иша 66:20

+ 14:4 Хаб 2:6

+ 14:8 Эзк 31:16-17

+ 14:12 Аянлык 9:1, Аянлык 12:8-9

+ 14:13 Ерм 51:53

+ 14:14 Эзк 28:2, 2Сал 2:4

+ 14:15 Эйп 20:6-7, Агы 2:1, Мат 11:23

+ 14:17 Ерм 50:33

+ 14:20 Зеб 36:28

+ 14:23 Иша 34:11

+ 14:25 Иша 10:5, Иша 37:36, Нах 3:7, Сеп 2:13, Иша 10:27, Нах 1:13

+ 14:27 Эйп 9:13, Эйп 23:13, Дан 4:32

+ 14:28 2Пат 16:20

+ 14:32 Сеп 3:12

+ 15:1 Иша 25:10, Ерм 48:1, Эзк 25:8, Амо 2:1, Сеп 2:8, Чөл 21:15, Кан 2:9, Кан 2:18, Кан 2:29

+ 15:2 Чөл 21:30, Чөл 32:38, Эзк 7:18

+ 15:4 Чөл 32:37, Ерм 48:34

+ 15:5 Ерм 48:5

+ 16:1 2Пат 14:7

+ 16:2 Сер 11:18

+ 16:5 Иша 32:1

+ 16:6 Ерм 48:29

+ 16:7 2Пат 3:25, Ерм 48:31-34

+ 16:8 Чөл 21:32

+ 16:9 Чөл 32:37, Ерм 48:34

* 16:11 Лира – киришли саз гуралы. Сөзлүге серет.

+ 16:11 Ерм 4:19

+ 16:14 Иша 21:16, Иша 21:16, Ерм 48:13

+ 17:1 Иша 7:8-9, Ерм 49:23, Амо 1:3, Зак 9:1

+ 17:2 Кан 28:26, Ерм 7:33

+ 17:5 2Шам 5:18

+ 17:6 Иша 24:13, Мик 7:1

+ 17:8 Иша 27:9, Мик 5:13

+ 17:9 Мик 5:11

+ 17:10 Кан 32:18, Зеб 105:21, Ерм 2:32

+ 17:12 Зеб 64:8

+ 18:3 Иша 5:26

+ 18:4 Зеб 10:4

+ 19:1 Ерм 46:2, Эзк 29:2, Ёвл 3:19, Зеб 17:10, Зеб 103:3, Мср 12:12, Чөл 33:4

+ 19:2 Сер 7:22

+ 19:3 Зеб 32:10, Иша 8:19

+ 19:4 Ерм 46:13, Эзк 29:19

+ 19:5 Эйп 14:11

+ 19:6 Эзк 30:12

+ 19:11 Чөл 13:23, Зеб 77:12, Зеб 77:43

+ 19:12 1Пат 4:30

+ 19:13 Эзк 30:13

+ 19:14 Ерм 48:26

+ 19:15 Иша 9:14-15

+ 19:16 Ерм 50:37, Ерм 51:30, Нах 3:13

+ 19:18 Сеп 3:9

+ 19:19 Гчк 28:18-19

+ 19:21 Юнс 1:16, Зак 14:16-18

+ 19:22 Ерм 46:26, Эзк 29:13

+ 19:23 Иша 11:16

+ 19:24 Гчк 12:2-3

+ 20:1 1Шам 5:1

+ 20:2 1Шам 19:24, Мик 1:8, Мик 1:11

+ 20:3 Иша 8:18

+ 20:4 Нах 3:10

+ 21:1 Иша 13:1, Иша 47:1, Ерм 50:1, Ерм 51:42, Ерм 51:1

+ 21:2 Иша 24:16, Иша 33:1, Гчк 14:1, Ерм 49:34, Эзк 32:24, Дан 8:2, Иша 13:17, Дан 5:31

+ 21:3 Иша 13:8

+ 21:6 Ерм 6:17, Эзк 3:17, Эзк 33:2, Хош 9:8

* 21:8 Гөзегчи – кәбир голязмаларда арслан.

+ 21:8 Хаб 2:1

+ 21:9 1Шам 5:4, Ерм 50:2, Ерм 51:8

+ 21:10 Ерм 51:33, Амо 1:3

* 21:11 Сегир – бу Эдомың бейлеки ады.

+ 21:14 Гчк 25:15, Эйп 6:19, Ерм 25:23

+ 21:16 Иша 16:14

+ 22:2 Иша 32:13, Агы 4:9

+ 22:4 Ерм 9:1, Мик 1:8

+ 22:6 Иша 21:2, 2Пат 16:9, Амо 1:5, Амо 9:7

+ 22:9 2Шам 5:7

+ 22:12 Мик 1:16, 2Шам 3:31

+ 22:13 Иша 56:12, 1Кор 15:32

+ 22:15 2Пат 18:18, Иша 36:3, Иша 37:2

+ 22:16 Йыл язгылары 16:14

+ 22:20 2Пат 18:18, 2Пат 19:2

+ 22:22 Мат 16:18, Аянлык 3:7-8

+ 23:1 Ерм 47:4, Эзк 26:2, Ёвл 3:4, Амо 1:9, Зак 9:2, 1Пат 10:22, Юнс 1:3

+ 23:2 Гчк 10:15, Ешу 19:28

+ 23:3 Эзк 27:3-36

+ 23:11 Мср 14:21

+ 23:13 Иша 47:1

+ 23:15 Ерм 25:11, Ерм 25:22

* 23:16 Лира – киришли саз гуралы. Сөзлүге серет.

+ 23:17 Аянлык 17:1-2

+ 24:1 Иша 13:9

+ 24:2 Хош 4:9

+ 24:4 Ерм 4:28, Хош 4:3, Ёвл 1:10

+ 24:5 Чөл 35:33

+ 24:6 Кан 29:27, Зак 5:3, Иша 9:19

+ 24:7 Ёвл 1:10

+ 24:8 Ерм 7:34, Ерм 16:9, Эзк 26:13, Хош 2:11

+ 24:11 Ёвл 1:12

+ 24:13 Иша 17:6, Мик 7:1

+ 24:16 Иша 21:2, Иша 33:1

+ 24:17 Ерм 48:43-44, Агы 3:47

+ 24:18 Амо 5:19, Гчк 7:11, Зеб 17:8

+ 24:20 Эйп 12:25, Зеб 106:27, Иша 29:9

+ 24:23 Зеб 92:1, Иша 13:10

+ 25:1 Мср 15:2

+ 25:2 Ерм 9:11

+ 25:4 Иша 4:6, Ёвл 3:16

+ 25:6 Иша 2:2-3

+ 25:8 1Кор 15:54-55, Аянлык 7:17, Аянлык 21:4

+ 25:9 Зеб 9:15

+ 25:10 Иша 15:1, Ерм 48:1, Эзк 25:8, Амо 2:1, Сеп 2:8

+ 26:2 Зеб 23:7, Зеб 117:19-20

+ 26:4 Кан 32:18, Иша 17:10, Иша 44:8

+ 26:7 Зеб 36:23

+ 26:9 Зеб 62:2, Йыл язгылары 16:14, Зеб 104:7

+ 26:11 Мик 7:16, Зеб 20:10, Евр 10:27

+ 26:12 Иша 9:6, Мик 5:5

+ 26:13 Мср 1:11, Сер 3:8

+ 26:14 Ваг 9:5

+ 26:15 Иша 9:3

+ 26:17 Иша 13:8, Ёханна 16:21

+ 26:19 Эзк 37:12, Дан 12:2

+ 26:20 Иша 2:10, Сеп 2:3

+ 26:21 Мик 1:3

+ 27:1 Кан 32:41

+ 27:2 Иша 5:7

+ 27:4 Иша 27:4

+ 27:6 Иша 37:31, Хош 14:6

+ 27:8 Мср 15:8, Эйп 4:9, Иша 11:4

+ 27:9 2Пат 18:4, Иша 17:8

+ 27:10 Иша 17:9, Мик 5:11

+ 27:11 Кан 32:28

+ 27:13 Мат 24:31, 1Сал 4:16, Аянлык 11:15, Иша 11:11, Мик 7:12

+ 28:2 Иша 28:17, Эзк 13:11, Эзк 38:22

+ 28:6 1Пат 3:28

+ 28:7 Хош 4:11

+ 28:10 Ерм 6:10

+ 28:11 Кан 28:49, Иша 33:19, 1Кор 14:21

+ 28:13 Иша 8:14-15

+ 28:14 Сүл 3:34, Сүл 21:24

+ 28:16 Зеб 86:2, Зеб 117:22, Зак 3:9, Рим 9:33, Рим 10:11, 1Пет 2:6

+ 28:17 Иша 28:2, Эзк 38:22

+ 28:21 Ешу 10:10, 2Шам 5:20

+ 28:22 Иша 10:23

+ 28:29 Ерм 32:19, Рим 11:33

* 29:1 Ариел – бу Иерусалимиң бейлеки адым.

+ 29:1 2Шам 5:9

* 29:2 Ариеле… гурбанлык оҗагы – еврейче Ариел ве гурбанлык оҗагы сөзлериниң айдылышы меңзешдир.

+ 29:3 2Пат 25:1, Эзк 4:2

+ 29:6 Мср 19:16-18, 1Пат 19:11-12

+ 29:7 Эйп 20:8

+ 29:9 Иша 24:20

+ 29:10 Рим 11:8

+ 29:11 Иша 8:16, Дан 12:4, Аянлык 5:1, Аянлык 10:4, Аянлык 22:10

+ 29:13 Зеб 77:36, Ерм 12:2, Мат 15:9, Мар 7:7, Кол 2:22

+ 29:14 1Кор 1:19

+ 29:15 Эзк 8:12, Эзк 9:9

+ 29:16 Иша 29:16, Ерм 18:6, Рим 9:20-24

+ 29:18 Иша 32:2, Иша 35:5

+ 29:19 Иша 61:1

+ 29:21 Амо 5:10

+ 29:22 Иша 51:2

+ 30:2 Иша 31:1, Иша 36:6, Ерм 2:18

+ 30:3 2Пат 18:21, Иша 22:20

+ 30:4 Чөл 13:23, Иша 19:11

+ 30:5 Ерм 2:36

* 30:7 Рахап – гадымы роваятларда душ гелйән әпет деңиз җандары. Сөзлүге серет.

+ 30:7 Иша 36:6, Ерм 46:17

+ 30:8 Кан 27:8, Эйп 19:23, Иша 8:1, Хаб 2:2

+ 30:10 Ерм 11:21, Амо 2:11, Мик 2:6, Эзк 13:8-9

+ 30:13 Сүл 6:15

+ 30:14 Зеб 2:9, Ваг 12:6, Ерм 19:11

+ 30:17 Лев 26:8, Йыл язгылары 24:24

+ 30:18 2Пет 3:9

+ 30:22 Иша 2:20, Иша 31:7

+ 30:23 Зеб 64:13-14

+ 30:25 Ёвл 3:18

+ 30:26 Иша 60:19-20, Кан 32:39, Эйп 5:18

+ 30:27 Кан 4:24

+ 30:28 Иша 8:8, Дан 11:10

+ 30:29 Иша 26:4

+ 30:30 Ешу 10:11, Зеб 17:13

+ 30:33 Эзк 24:9, Эйп 4:9, Эйп 15:30, Зеб 17:8, Эзк 20:48

+ 31:1 Иша 30:2, Ерм 2:18, Зеб 19:8, Сүл 21:31

+ 31:3 Ерм 17:5

+ 31:4 Хош 11:10, Амо 3:8

+ 31:5 Кан 32:11

+ 31:7 Иша 2:20, Иша 30:22

+ 31:8 Иша 37:36

+ 31:9 Зеб 20:10

+ 32:1 Зеб 71:1, Иша 16:5

+ 32:2 Иша 4:6, Иша 25:4

+ 32:3 Иша 29:18, Иша 35:5

+ 32:6 1Шам 25:11

+ 32:9 Иша 3:16, Амо 6:1, Сеп 1:12

+ 32:13 Иша 5:6, Иша 7:24, Иша 22:2

+ 32:15 Эзк 39:29, Ёвл 2:28

+ 32:19 Иша 28:2, Иша 28:17

+ 33:1 Иша 21:2, Иша 24:16, Ерм 30:16

+ 33:4 Ёвл 2:9

+ 33:5 Иша 2:17

+ 33:7 Иша 36:22

* 33:8 Антларыны – кәбир голязмаларда шәхерлери.

+ 33:8 Лев 26:22

+ 33:9 Ерм 4:28, Хош 4:3, Ёвл 1:10, Нах 1:4

+ 33:10 Зеб 67:2

+ 33:12 Иша 10:17

+ 33:14 Евр 10:31

+ 33:15 Зеб 14, Зеб 23:3-4

+ 33:19 Кан 28:49, Иша 28:11

+ 34:1 Зеб 48:1, Мик 1:2

+ 34:3 Ёвл 2:20

+ 34:4 Ёвл 2:10, Ёвл 3:15, Мат 24:29, Аянлык 6:13-14

+ 34:5 Кан 32:41, Ерм 49:7-22, Эзк 25:12-14, Эзк 35, Амо 1:11-12, Абд 1:1-16, Мал 1:3-4

+ 34:6 Гчк 36:33, Йыл язгылары 1:44, Иша 63:1, Сеп 1:7, Эзк 39:17

+ 34:7 Чөл 23:22, Зеб 21:13

+ 34:8 Иша 61:2, Иша 63:4

+ 34:9 Кан 29:23

+ 34:10 Иша 66:24, Ерм 17:27, Эзк 20:48, Аянлык 14:11, Аянлык 19:3

+ 34:11 Иша 14:23, Иша 13:21-22, Сеп 2:14

+ 34:13 Иша 32:13, Эйп 30:29, Иша 13:21, Мик 1:8

+ 34:14 Аянлык 18:2

+ 34:15 Кан 14:13

+ 35:2 Иша 55:12, Иша 40:5

+ 35:3 Эйп 4:3, Евр 12:12

+ 35:4 Кан 32:35, Кан 32:43, Зеб 93:1

+ 35:5 Иша 29:18, Иша 32:2, Иша 42:18, Мат 11:5

+ 35:6 Рес 3:8, Рес 14:10, Иша 41:18, Иша 49:10

+ 35:8 Иша 40:3, Иша 52:1

* 35:10 Сион – бу Иерусалимиң бейлеки ады. Сөзлүге серет.

+ 35:10 Иша 51:11, Иша 60:20

• 36:1 2Пат 18:13-37, Йыл язгылары 32:1-19

+ 36:2 Ешу 15:39, Иша 7:3

+ 36:3 Иша 22:20, Иша 22:15, Иша 37:2

+ 36:6 Эзк 29:6, Иша 30:2

+ 36:7 2Пат 18:4, Йыл язгылары 31:1

+ 36:11 Эзр 4:7, Дан 2:4

+ 36:16 1Пат 4:25

+ 36:17 Кан 8:7-10

+ 36:19 2Пат 17:24, Иша 10:9

+ 36:20 Дан 3:15, 2Пат 19:12, Иша 10:11

• 37:1 2Пат 19, Йыл язгылары 32:20-22

+ 37:2 Иша 22:15, Иша 36:3

+ 37:3 Хош 13:13

+ 37:4 2Шам 16:12

+ 37:6 Иша 10:24

+ 37:8 Ешу 10:29-30

+ 37:12 Гчк 11:31

+ 37:13 2Пат 18:33-34

+ 37:16 Мср 25:22, Кан 6:4, 1Пат 18:39, Нех 9:6, Зеб 85:10, Иша 44:6

+ 37:17 Зеб 30:3, Зеб 70:2, Йыл язгылары 6:40, Дан 9:18

+ 37:19 Ерм 16:20, Йыл язгылары 32:19

+ 37:20 Зеб 82:19

* 37:22 Сион бой гызы… Иерусалим гызы – бу Иерусалим халкы диймекдир. Сөзлүге серет.

+ 37:24 Зеб 19:8

+ 37:26 Иша 45:7

+ 37:27 Зеб 128:6

+ 37:28 Зеб 138:2

+ 37:29 Эзк 29:4, Эзк 38:4, Амо 4:2, Хаб 1:15

+ 37:30 Иша 7:11

+ 37:31 Иша 27:6

+ 37:32 Иша 9:7

+ 37:33 2Шам 20:15

+ 37:36 2Шам 24:16, Йыл язгылары 21:15, Нах 3:3

+ 37:37 Гчк 10:11, Юнс 1:2

+ 37:38 Гчк 8:4, Ерм 51:27, Эзр 4:2

• 38:1 2Пат 20:1-11, Йыл язгылары 32:24-26

+ 38:3 2Пат 18:3

+ 38:5 Зеб 38:13

+ 38:6 Иша 37:35

+ 38:8 Ешу 10:13

+ 38:11 Зеб 26:13, Иша 53:8, Эзк 26:20

+ 38:12 Эйп 7:6

+ 38:13 Агы 3:4

+ 38:14 Эзк 7:16, Нах 2:7, Зеб 68:4

+ 38:17 Зеб 15:10, Эйп 33:28, Мик 7:19

+ 38:18 Зеб 6:6, Ваг 9:10

+ 38:19 Кан 4:9, Кан 6:7, Зеб 77:4

• 39:1 2Пат 20:12-19, Йыл язгылары 32:31

+ 39:2 Йыл язгылары 32:27

+ 39:6 2Пат 24:13, Йыл язгылары 36:10, Ерм 20:5, Ерм 27:19-21, Мик 4:10

+ 39:7 2Пат 24:12, 2Пат 25:7, Йыл язгылары 33:11

+ 40:1 Иша 49:13, Зак 1:17

+ 40:2 Хош 2:14, Эйп 42:10, Ерм 16:18

+ 40:3 Иша 35:8, Зеб 67:5, Мат 3:3, Мар 1:3, Лук 3:4-6, Ёханна 1:23

+ 40:5 Иша 35:2

+ 40:8 Зеб 118:89, 1Пет 1:24-25, Якуп 1:11

+ 40:10 Иша 62:11, Аянлык 22:12

+ 40:11 Зеб 22:1, Ерм 31:10, Эзк 34:15, Мик 5:4, Ёханна 10:11

+ 40:12 Сүл 30:4

+ 40:13 Рим 11:34, 1Кор 2:16

+ 40:14 Эйп 21:22

+ 40:16 Зеб 49:10

+ 40:17 Зеб 61:10, Дан 4:32

+ 40:18 Иша 46:5, Рес 17:29

+ 40:20 Иша 44:9, Иша 46:7, Ерм 10:3-5

+ 40:22 Чөл 13:34, Эйп 9:8, Эйп 26:7, Зеб 103:2, Ерм 10:12, Ерм 51:15

+ 40:23 Эйп 12:21, Зеб 106:40

+ 40:26 Зеб 146:4

+ 40:27 Иша 49:14

+ 40:28 Зеб 146:5

+ 40:29 2Кор 12:10

+ 40:31 Зеб 102:5

+ 41:1 Иша 43:9

+ 41:2 Йыл язгылары 36:23

+ 41:4 Иша 44:6, Иша 48:12, Аянлык 1:17

+ 41:7 Иша 40:19

+ 41:8 Иша 42:19, Иша 43:10, Иша 44:1, Ерм 30:10, Йыл язгылары 20:7, Якуп 2:23

+ 41:14 Эйп 25:6, Зеб 21:7

+ 41:18 Иша 35:6

+ 41:19 Иша 55:13

+ 41:24 Ерм 10:5, 1Кор 8:4

+ 41:25 Иша 41:2, Ерм 1:15, Ерм 50:3

+ 41:26 Иша 46:10, Иша 48:14

+ 41:27 Иша 40:9, Иша 52:7

+ 42:1 Иша 41:8, Иша 43:10, Иша 52:13, Иша 53:11, Мат 3:17, Мат 17:5, Мар 1:11, Лук 3:22, Иша 11:2, Иша 61:1, Мат 12:17-21

+ 42:5 Зак 12:1

+ 42:6 Иша 45:13, Иша 42:6, Иша 49:6, Лук 2:3, Лук 2:30-32, Рес 13:47

+ 42:7 Иша 9:2, Иша 35:5, Иша 49:9, Иша 61:1

+ 42:8 Иша 48:11

+ 42:10 Зеб 32:3

+ 42:11 Иша 21:16

+ 42:13 Зеб 77:65

+ 42:14 Иша 13:8

+ 42:15 Иша 50:2

+ 42:16 Иша 40:4

+ 42:17 Зеб 96:7, Иша 45:16, Иша 44:11, Ерм 10:14

+ 42:18 Иша 35:5

+ 42:19 Иша 41:8

+ 42:20 Ерм 6:10, Эзк 12:2

+ 42:22 Ерм 50:33

+ 42:25 Хош 7:9

+ 43:1 Иша 45:3

+ 43:2 Зеб 65:12, Дан 3:25

+ 43:3 Зеб 71:10, Иша 45:14

+ 43:5 Хош 11:11, Мик 7:12, Зак 8:7

+ 43:8 Иша 42:18-19

+ 43:9 Иша 41:1

+ 43:10 Иша 41:8, Ерм 30:10

+ 43:11 Иша 45:21, Хош 13:4

+ 43:13 Кан 32:39, Эйп 10:7

+ 43:16 Мср 14:21, Иша 51:10

+ 43:19 Иша 48:6, 2Кор 5:17, Аянлык 21:5, Иша 35:6-8

+ 43:20 Мср 17:1-7

+ 43:22 Мик 6:3

+ 43:24 Мал 2:17

+ 43:25 Зеб 50:3, Ерм 31:34

+ 43:26 Иша 1:18

+ 43:27 Гчк 3:6, Ерм 5:31

+ 44:1 Иша 41:8, Ерм 30:10

+ 44:3 Эзк 39:29, Ёвл 2:28, Ёханна 7:38

+ 44:6 Иша 41:4, Иша 48:12, Аянлык 1:8, Аянлык 1:17, Кан 6:4, 1Пат 18:39, Нех 9:6, Зеб 85:10

+ 44:8 Кан 32:18, Иша 26:4

+ 44:9 Иша 41:24, Иша 41:29

+ 44:10 Ерм 10:3-5, Хаб 2:18

+ 44:11 Иша 42:17, Иша 45:16

+ 44:18 Иша 45:20

+ 44:20 Хош 12:1

+ 44:21 Иша 41:8

+ 44:22 Иша 1:18

+ 44:23 Зеб 95:11, Иша 49:13, Иша 48:20

+ 44:24 Эйп 37:18, Зеб 135:5, Иша 42:5

+ 44:25 1Кор 1:20, 1Кор 3:19

+ 44:26 Йыл язгылары 36:22-23

+ 44:27 Иша 11:15, Иша 51:10, Ерм 50:38, Ерм 51:36

+ 44:28 Йыл язгылары 36:22, Эзр 1:1, Иша 45:1, Дан 6:28, Рес 13:22

+ 45:1 Нах 2:6

+ 45:2 Зеб 106:16

+ 45:3 Иша 43:1

+ 45:4 Иша 41:8

+ 45:5 Кан 4:35

+ 45:6 Мср 15:11

+ 45:7 Агы 3:38, 2Пат 19:25, Иша 37:26

+ 45:9 Иша 29:16, Ерм 18:6, Рим 9:20-24, Эйп 9:32, Ваг 6:10

+ 45:12 Иша 44:24, Ерм 27:5

+ 45:13 Иша 42:6, Иша 44:28

+ 45:14 Зеб 71:10, Иша 43:3, Зак 8:23, 1Кор 14:25

+ 45:16 Иша 42:17, Иша 44:11

+ 45:17 Иша 54:4

+ 45:19 Ерм 29:13-14

+ 45:20 Иша 44:17-18

+ 45:21 Иша 43:11, Хош 13:4

+ 45:23 Рим 14:11, Фил 2:10-11

+ 46:1 Ерм 50:2, Ерм 51:44, 1Шам 5:3

+ 46:2 Ерм 48:7

+ 46:3 Кан 1:31

+ 46:4 Зеб 67:20

+ 46:5 Иша 40:18, Рес 17:29

+ 46:6 Сер 17:4, Иша 44:15

+ 46:7 Зеб 113:15

+ 46:10 Иша 41:26

+ 46:11 Иша 41:2, Ерм 12:9

+ 46:13 Иша 51:5, Иша 56:1

+ 47:1 Амо 5:2, Иша 13:1, Иша 21:1, Ерм 50:1

+ 47:2 Сер 16:21

+ 47:3 Ерм 13:26, Нах 3:5

+ 47:6 Зак 1:15

+ 47:7 Аянлык 18:7

+ 47:8 Сеп 2:15

+ 47:11 Зеб 34:8

+ 47:14 Иша 5:24, Нах 1:10, Мал 4:1

+ 48:1 Нех 11:1, Ерм 7:4, Мик 1:5

+ 48:3 Иша 41:26

+ 48:4 Мср 32:9

+ 48:5 Ерм 44:17

+ 48:6 Иша 43:19, Ерм 33:3

+ 48:10 Эйп 23:10, Зеб 65:10, Иша 1:25, Зак 13:9, Мал 3:3

+ 48:11 Эзк 20:9, Иша 42:8

+ 48:12 Иша 41:4, Иша 44:6, Аянлык 1:8, Аянлык 1:17

+ 48:13 Эйп 9:8, Зеб 103:2, Иша 42:5, Ерм 10:12, Ерм 51:15, Зак 12:1

+ 48:14 Иша 41:26, Иша 41:2, Иша 46:10

+ 48:15 Иша 45:1-3

+ 48:16 Иша 61:1

+ 48:18 Зеб 80:14, Лук 19:42

+ 48:19 Гчк 22:17

+ 48:20 Иша 52:11, Ерм 50:8, Зак 2:6-7, Аянлык 18:4, Иша 44:23

+ 48:21 Мср 17:6, Чөл 20:11

+ 49:1 Ерм 1:4-5, Гал 1:15-16, Мат 1:21, Лук 1:31

+ 49:2 Иша 11:4

+ 49:3 Ёханна 17:10

+ 49:6 Иша 42:6, Ерм 1:5, Рес 13:47, Рес 26:23

+ 49:7 Зеб 21:7, Иша 53:3

+ 49:8 2Кор 6:2, Иша 42:6

+ 49:9 Иша 42:7, Иша 61:1

+ 49:10 Аянлык 7:16-17, Иша 35:6

+ 49:12 Иша 43:5

+ 49:13 Зеб 95:11, Иша 44:23, Иша 40:1

+ 49:14 Иша 40:27

+ 49:15 Зеб 26:10

+ 49:18 Иша 60:4, Ерм 22:24, Эзк 5:11, Эзк 16:48, Сеп 2:9, Рим 14:11

+ 49:19 Ерм 31:27, Зак 2:4

+ 49:20 Зак 10:10

+ 49:22 Иша 11:10, Иша 14:2

+ 49:23 Зеб 71:9, Мик 7:17, Зеб 24:3

* 49:24 Залымың – кәбир голязмаларда догручылың.

+ 49:24 Мар 3:27

+ 49:25 Зеб 34:1

+ 49:26 Аянлык 16:6

+ 50:1 Кан 24:1, Ерм 3:8

+ 50:2 Ерм 35:17, Чөл 11:23, Иша 59:1, Мср 14:21-22, Зеб 103:7, Зеб 105:2, Зеб 106:33, Иша 42:15

+ 50:3 Ерм 4:28, Аянлык 6:12, Аянлык 6:12

+ 50:4 Зеб 39:7

+ 50:6 Иша 53:6, Мат 26:67, Мар 14:65, Мар 15:19

+ 50:7 Ерм 1:18, Эзк 3:9

+ 50:8 Рим 8:33, Эйп 13:19

+ 50:9 Эйп 13:28, Иша 51:8

+ 51:2 Гчк 12:2, Эзк 33:24

+ 51:3 Иша 40:1, Иша 52:9, Гчк 2:8, Эзк 28:13, Эзк 36:35

+ 51:4 Иша 42:6, Иша 49:6

+ 51:5 Иша 46:13, Иша 60:9

+ 51:6 Зеб 101:26-27, Мар 13:31

+ 51:7 Кан 6:6, Зеб 36:28, Ерм 31:33, Мат 10:28

+ 51:8 Иша 50:9

+ 51:9 Эйп 9:13, Эйп 26:12, Зеб 88:11, Иша 30:7

+ 51:10 Мср 14:21, Зеб 105:9, Иша 43:16-17

+ 51:11 Иша 35:10

+ 51:12 Иша 40:1, Иша 66:13, Зеб 55:5, Зеб 117:6, Мат 10:28

+ 51:13 Иша 40:12, Иша 48:14

+ 51:15 Ерм 31:35

+ 51:17 Иша 52:1, Зеб 74:8, Ерм 25:15, Абд 1:16, Зак 12:2, Аянлык 14:10

+ 51:19 Ерм 15:5, Нах 3:7

+ 51:22 Ерм 25:17, Нах 3:11

+ 52:1 Иша 51:17, Нех 11:1, Иша 48:2, Мат 4:5, Мат 27:53, Иша 35:8, Ёвл 3:17, Нах 1:15, Аянлык 21:27

+ 52:5 Рим 2:24

+ 52:7 Иша 41:27, Нах 1:15, Рим 10:15

+ 52:9 Иша 40:1, Иша 51:3

+ 52:10 Зеб 97:3, Лук 3:6

+ 52:11 Иша 48:20, Зак 2:7, Эзр 1:7-11

+ 52:12 Иша 58:8, Мик 2:13

+ 52:13 Иша 42:1

+ 52:15 Иша 49:23, Рим 15:21, 1Кор 2:9

+ 53:1 Ёханна 12:38, Рим 10:16

+ 53:2 Иша 11:1

+ 53:3 Иша 49:7

+ 53:4 Мат 8:17

+ 53:5 1Пет 2:24-25

+ 53:6 Зеб 118:176, Ерм 50:6

+ 53:7 Ерм 11:19, Иша 37:14, Рес 8:32-33

+ 53:8 Зеб 26:13, Иша 38:11, Эзк 26:20, Эзк 32:23

+ 53:9 1Пет 2:22, Мар 15:46

+ 53:11 Иша 42:1, Иша 52:13, Рим 5:16

+ 54:1 1Шам 2:5, Гал 4:27

+ 54:4 Иша 45:17, Сеп 3:11

+ 54:5 Ерм 3:14, Хош 2:7

+ 54:6 Иша 62:4

+ 54:7 Ерм 51:5

+ 54:8 Зеб 88:29-30, Иша 55:3

+ 54:9 Гчк 8:21, Гчк 9:11

+ 54:10 Чөл 25:12-13, Эзк 34:25, Эзк 37:26, Хош 2:18

+ 54:13 Ерм 31:33-34, Ёханна 6:45, 1Кор 2:13, 1Сал 4:9

+ 54:17 Зеб 4:2

+ 55:1 Иша 44:3, Ёханна 7:37

+ 55:2 Ёханна 6:27

+ 55:3 Иша 61:8, Ерм 32:40, Эзк 16:60, Зеб 88:29-30, Иша 54:6, Рес 13:34

+ 55:5 2Шам 22:44

+ 55:6 Йыл язгылары 28:9, Йыл язгылары 15:2, Ерм 29:13, Амо 5:4, Амо 5:6, Сеп 2:3

+ 55:9 Зеб 102:11

+ 55:11 Кан 32:2, Эзк 12:25

+ 55:12 Зеб 97:8, Иша 35:2

+ 55:13 Иша 41:19

+ 56:1 Иша 46:13, Иша 51:5

+ 56:2 Мср 20:8

+ 56:3 Мср 12:38, Кан 23:8, Эст 9:27, Иша 14:1, Зак 2:11

+ 56:7 Иша 2:2-3, Иша 60:3, Иша 66:20, Мал 1:11, Мат 21:13, Мар 11:17, Лук 19:46

+ 56:8 Иша 11:12, Ёханна 10:16

+ 56:9 Ерм 12:9, Эзк 39:17, Аянлык 19:17-18

+ 56:10 Ерм 6:17

+ 56:11 Эзк 34:2

+ 56:12 Сүл 23:35, Иша 22:13

+ 57:2 Дан 12:13

+ 57:3 Мар 8:38

+ 57:5 Эзк 16:20-21

+ 57:8 Эзк 16:25, Эзк 23:17

+ 57:11 Зеб 49:21

+ 57:13 Ерм 11:12

+ 57:15 2Пат 22:19, Йыл язгылары 34:27

+ 57:16 Зеб 102:9

+ 57:17 Ерм 6:13

+ 57:18 Ерм 3:22, Иша 40:1

+ 57:19 Рим 2:10, Эфе 2:17

+ 57:21 Иша 48:22

+ 58:1 Мик 1:5, Мик 3:8

+ 58:3 Лев 16:29, Чөл 29:7, Мал 3:14

+ 58:5 Лев 16:29, Зак 7:5, Мат 6:16

+ 58:6 Лук 4:18, Зеб 81:4, Сүл 24:11

+ 58:7 Мат 25:35, Лук 3:11, Якуп 2:15-16

+ 58:8 Зеб 36:6, Зеб 84:14, Иша 52:12

+ 58:11 Ерм 31:12, Ёханна 7:38

+ 58:12 Эйп 3:14, Иша 61:4

+ 58:13 Нех 13:15-21

+ 58:14 Эйп 22:26, Зеб 36:4, Кан 32:13

+ 59:1 Чөл 11:23, Иша 50:2

+ 59:2 Хош 5:4, Зеб 65:18, Сүл 15:8, Сүл 28:9

+ 59:3 Иша 1:15, Сүл 6:17

+ 59:4 Эйп 15:35, Зеб 7:15, Якуп 1:15

+ 59:6 Эйп 8:14

+ 59:7 Сүл 1:16, Сүл 6:18, Иша 59:7, Рим 3:15-17

+ 59:10 Кан 28:29, Эйп 5:14, Сеп 1:17

+ 59:11 Эзк 7:16, Нах 2:7

+ 59:16 Ерм 5:1, Эзк 22:30, Зеб 97:1, Иша 63:5

+ 59:17 Эфе 6:14, Эфе 6:17, 1Сал 5:8

+ 59:18 Кан 7:10, Ерм 51:56

+ 59:20 Рим 11:26-27

+ 59:21 Ерм 31:31

+ 60:1 Зеб 101:17, Мал 4:2, 1 Ёханна 1:7

+ 60:2 Эйп 37:19

+ 60:3 Иша 2:2-3, Иша 56:7, Иша 66:20, Мал 1:11, Эйп 11:17, Эйп 22:28, Сүл 4:18, Дан 12:3, Аянлык 21:24

+ 60:4 Иша 49:18, Иша 66:20

+ 60:5 Иша 61:6

+ 60:6 1Пат 10:1, Йыл язгылары 9:1, Мат 2:11

+ 60:7 Зеб 119:5, Наг 1:4, Иша 21:16, Гчк 25:13

+ 60:8 Хош 11:11

+ 60:9 Иша 51:5, 1Пат 10:22, Иша 23:1, Юнс 1:3

+ 60:10 Зак 6:15

+ 60:11 Аянлык 21:25

+ 60:12 Зак 14:17-19

* 60:14 Сион – бу Иерусалимиң бейлеки ады. Сөзлүге серет.

+ 60:14 Иша 49:23, Эзк 48:35

+ 60:16 Иша 66:12, Гчк 49:24

+ 60:18 Иша 11:9

+ 60:19 Иша 30:26, Аянлык 21:23, Аянлык 22:5

+ 60:20 Зеб 26:1, Иша 35:10, Иша 65:19, Аянлык 21:4

+ 60:21 Зеб 36:9, Эзк 37:25, Мат 15:13

* 61:1 Мени сечип-сайлады – сөзме-сөз терҗиме: башыма яг гуйды. Кимдир бириниң башына яг гуюп, патышалыга я-да руханылыга беллеме дессуры. Сөзлүге серет.

+ 61:1 Иша 11:2, Лук 4:18-19, Лук 7:22, Иша 29:19, Лев 25:8-15, Иша 42:7, Иша 49:9

+ 61:2 Лев 25:10, Иша 34:8, Иша 63:4, Мат 5:4

+ 61:3 Мат 15:13

+ 61:4 Эйп 3:14, Иша 58:12, Амо 9:14

+ 61:6 Мср 19:6, 1Пет 2:9, Иша 60:5

+ 61:7 Эйп 42:10, Иша 40:2, Зак 9:12

+ 61:8 Зеб 10:7, Иша 55:3, Ерм 32:40, Эзк 16:60

+ 61:9 Иша 65:23

+ 61:10 Зак 3:4, Ерм 2:32, Аянлык 21:2

+ 62:2 Аянлык 2:17, Аянлык 3:12

+ 62:3 Зак 9:16

+ 62:4 Иша 54:6, Хош 1:10, Хош 2:23

+ 62:5 Ерм 32:41, Сеп 3:17

+ 62:8 Кан 28:33, Ерм 5:17

+ 62:10 Иша 11:10, Иша 49:22

* 62:11 Сион гызы – бу Иерусалим халкы диймекдир. Сөзлүге серет.

+ 62:11 Иша 40:10, Аянлык 22:12

+ 63:1 Гчк 36:33, Йыл язгылары 1:44, Иша 34:6

+ 63:3 Ёвл 3:13, Аянлык 19:15

+ 63:4 Иша 34:8, Иша 61:2

+ 63:5 Иша 59:16

+ 63:6 Иша 51:22

+ 63:9 Сер 10:16, Мср 14:9, Мср 23:20

+ 63:10 Зеб 77:40, Рес 7:51, Эфе 4:30

+ 63:11 Мср 12:50-51, Зеб 76:21, Хош 12:13

+ 63:12 Мср 14:21

+ 63:15 Гчк 11:5, Кан 26:15, Зеб 13:2, Зеб 32:14

+ 63:16 Кан 32:6, Иша 64:8, Ёханна 8:41

+ 63:19 Ерм 14:8

+ 64:1 2Шам 22:10, Зеб 17:10, Зеб 143:5

+ 64:4 1Кор 2:9

+ 64:5 Рес 10:35

+ 64:6 Зеб 1:4, Зеб 89:6

+ 64:7 Иша 43:22, Хош 7:7

+ 64:8 Кан 32:6, Иша 63:16, Ёханна 8:41, Эйп 10:9, Эйп 33:6, Иша 45:9, Ерм 18:6, Рим 9:20-24

+ 64:11 2Пат 25:9, Хаг 1:9, Хаг 2:3

+ 65:2 Рим 10:20

+ 65:3 Иша 1:29, Иша 66:17

+ 65:4 Лев 11:7

+ 65:6 Зеб 149:9, Мср 20:5

+ 65:8 Гчк 18:26, Мар 13:20

+ 65:10 Иша 33:9, Иша 35:2, Ешу 7:24, Сеп 2:6

+ 65:12 Сүл 1:24, Иша 66:4, Ерм 7:13

+ 65:13 Иша 55:1, Лук 6:25

+ 65:14 Лук 6:25

+ 65:15 Ерм 29:22, Иша 62:2, Аянлык 2:17, Аянлык 3:12

+ 65:16 Ерм 4:2

+ 65:17 Иша 66:22, 2Пет 3:13, Аянлык 21:1, 1Кор 2:9

+ 65:19 Иша 35:10, Иша 60:20, Аянлык 21:4

+ 65:21 Ерм 31:5, Эзк 28:26

+ 65:22 Зеб 21:13

+ 65:23 Кан 28:41, Зеб 113:22, Иша 61:9

+ 65:24 Дан 9:21

+ 65:25 Иша 11:6, Гчк 3:14, Иша 11:9

+ 66:1 Эзк 43:7, Мат 5:35, 1Пат 8:27, Йыл язгылары 2:6, Рес 7:49-50

+ 66:2 Эзр 9:4

+ 66:3 Иша 1:11

+ 66:4 Эйп 3:25, Сүл 10:24, Сүл 1:24, Иша 65:12, Ерм 7:13

+ 66:7 Иша 13:8, Аянлык 12:5

+ 66:12 Иша 60:16

+ 66:13 Иша 40:1, Иша 51:12

+ 66:15 2Пет 3:7, 2Сал 1:8, Зеб 67:18, Хаб 3:8

+ 66:16 Кан 32:41, Ерм 25:33

+ 66:17 Иша 1:29, Иша 65:3, Лев 11:7, Лев 11:29

+ 66:18 Иша 2:2, Зак 14:16

+ 66:20 Иша 14:2, Иша 49:22, Иша 60:4, Иша 2:2-3, Иша 56:7, Иша 60:3, Мал 1:11

+ 66:21 Мср 19:6, Иша 61:6

+ 66:22 Иша 65:17

+ 66:24 Иша 1:31, Мат 18:9, Мар 9:47

+ 1:1 Ешу 21:18, 1Пат 2:26

+ 1:2 2Пат 22:1, Ерм 3:6, Ерм 25:3, Сеп 1:1

+ 1:3 2Пат 23:36, 2Пат 24:18, Ерм 39:2, 2Пат 25:8-11

+ 1:4 Иша 49:1, Гал 1:15, Иша 49:6, Рес 9:15

+ 1:6 Мср 4:10

+ 1:8 Эзк 2:6, Эзк 3:11, Мат 10:28, Ерм 15:20

+ 1:9 Иша 6:7, Дан 10:16, Ерм 5:14

+ 1:10 Ерм 18:7, Ерм 31:28

+ 1:11 Амо 7:8, Амо 8:2

* 1:12 Гөзегчилик эдйәрин – еврейче бадам ве гөзегчилик эдйәрин сөзлериң айдылышы меңзешдир. Бу сөз ойнатмадыр.

+ 1:13 Зак 6:6

+ 1:14 Ерм 4:6, Ерм 6:1, Ерм 10:22, Ерм 13:20, Ерм 47:2, Эзк 26:7

+ 1:15 Ерм 25:9

+ 1:17 1Пат 18:46

+ 1:18 Иша 50:7, Ерм 6:27, Ерм 15:20, Эзк 3:8-9

+ 2:2 Ерм 3:4, Эзк 16:8, Кан 2:7

+ 2:3 Мср 19:6, Мср 28:36, Кан 7:6, Якуп 1:18, Аянлык 14:4

+ 2:5 Мик 6:3, 2Пат 17:15, Рим 1:21

+ 2:6 Кан 8:15

+ 2:7 Кан 8:7, Кан 11:11, Лев 18:25, Чөл 35:33, Эзк 36:17

+ 2:8 Ерм 23:13

+ 2:9 Мср 20:5-6

+ 2:10 Иша 21:16-17

+ 2:11 Иша 37:19, Ерм 16:20, Зеб 105:20, Рим 1:23

+ 2:13 Зеб 35:10, Ерм 17:13, Ёханна 4:10

+ 2:15 Иша 5:29, Ерм 4:7, Нах 2:11, Ерм 9:11, Ерм 46:19

+ 2:18 Иша 30:2, Иша 31:1, Ерм 2:18, Эзк 16:28, Эзк 23:12

+ 2:20 Ерм 30:8, Эзк 34:27, Эзк 6:13, Эзк 16:15-16, Хош 4:13

+ 2:21 Иша 5:1, Зеб 79:9, Мат 21:33

+ 2:22 Эйп 9:30, Эзк 24:12

+ 2:24 Хош 8:9

+ 2:25 Кан 32:16, Ерм 3:13, Ерм 18:12

+ 2:26 Ерм 32:32

+ 2:27 Сер 10:10

+ 2:28 Кан 32:37, Ерм 11:12-13

+ 2:30 Иша 9:13, Ерм 5:3, 1Пат 18:4, Йыл язгылары 24:21, Мат 23:37, Рес 7:52

+ 2:32 Иша 61:10, Кан 32:18, Иша 17:10, Ерм 3:21, Хош 8:14

+ 2:33 Ерм 22:20, Ерм 30:14

+ 2:34 2Пат 21:16, 2Пат 24:4, Ерм 19:4

+ 2:36 Иша 30:3-5

+ 3:1 Кан 24:1-4

+ 3:2 Иша 13:20, Эзк 16:25

+ 3:3 Кан 28:24, Амо 4:7

+ 3:5 Зеб 102:9, Агы 3:31

+ 3:6 2Пат 22:1, Ерм 1:2, Эзк 6:13, Эзк 16:15-16, Хош 4:13

+ 3:8 Кан 24:1, Иша 50:1, 2Пат 17:19, Эзк 23:11

+ 3:9 Мср 34:15

+ 3:10 Эзк 23:4

+ 3:11 Эзк 16:51

+ 3:12 Зеб 102:9

+ 3:13 Эзк 6:13, Эзк 16:15-16, Хош 4:13

* 3:14 Сион – бу Иерусалимиң бейлеки ады. Сөзлүге серет.

+ 3:15 Ерм 23:4

+ 3:16 Мср 25:10

+ 3:18 Иша 11:13, Ерм 50:4, Эзк 37:19, Хош 1:11

+ 3:20 Хош 3:1

+ 3:21 Кан 32:18, Иша 17:10, Ерм 2:32

+ 3:22 Иша 57:18, Ерм 30:17

+ 3:25 Эзр 9:6-7, Зеб 105:6

+ 4:1 Йыл язгылары 30:6, Ёвл 2:12

+ 4:2 Кан 6:13, Ерм 5:2, Ерм 9:24

+ 4:3 Хош 10:12, Мат 13:7, Мар 4:7, Евр 6:8

+ 4:4 Кан 10:16, Кан 30:6, Рим 2:29, Ерм 21:11

+ 4:5 Хош 5:8, Хош 8:1

+ 4:6 Ерм 1:14, Эзк 26:7

+ 4:7 Иша 5:29, Ерм 2:15, Нах 2:11

+ 4:8 Иша 22:12, Ёвл 1:13

+ 4:10 Ерм 14:13, Эзк 14:9

+ 4:12 Ерм 51:1, Хош 4:19, Хош 13:15

+ 4:13 Эзк 38:9, Иша 5:28, Агы 4:19, Хаб 1:8

+ 4:14 Зеб 50:4, Иша 1:16, Якуп 4:8

+ 4:17 2Пат 25:1-4

+ 4:18 Ерм 2:17

+ 4:19 Иша 16:11

+ 4:20 Эзк 7:26, Ерм 10:20

+ 4:22 Кан 32:28

+ 4:23 Гчк 1:2, Иша 5:30

+ 4:24 Эзк 38:20, Нах 1:5

+ 4:25 Ерм 9:10

+ 4:26 Зеб 106:34

+ 4:27 Ерм 5:10

+ 4:28 Иша 24:4, Хош 4:3, Ёвл 1:10, Иша 50:3

+ 4:30 Агы 1:19, Эзк 23:22, Эзк 23:40

* 4:31 Сион гызы – бу Иерусалим халкы диймекдир. Сөзлүге серет.

+ 4:31 Иша 13:8, Ерм 6:24, Ерм 13:21, Ерм 22:23, Мик 4:9-10, Иша 1:15, Агы 1:17

+ 5:1 Иша 59:16, Эзк 22:30, Гчк 18:26

+ 5:2 Кан 6:13, Ерм 4:2

+ 5:3 Ерм 2:30, Амо 4:6, Хаг 2:17

+ 5:4 Ерм 8:7

+ 5:5 Ерм 2:20

+ 5:6 Иша 5:29, Ерм 2:15, Хош 13:7-8, Нах 2:11

+ 5:7 Кан 32:21, Йыл язгылары 13:9, Мср 23:13, Ешу 23:6

+ 5:8 Мср 20:14, Мср 20:17, Эзк 22:11

+ 5:9 Ерм 9:9

+ 5:10 Ерм 4:27

+ 5:12 Иша 28:15, Ерм 6:14, Ерм 14:13

+ 5:13 Йыл язгылары 36:16, Зак 1:4

+ 5:14 Ерм 1:9, Аянлык 11:5

+ 5:15 Хаб 1:6, Кан 28:49

+ 5:16 Зеб 5:10

+ 5:17 Лев 26:16, Кан 28:51

+ 5:19 Ерм 13:22, Ерм 16:10, Ерм 22:8

+ 5:21 Кан 32:6, Кан 29:4, Иша 6:9, Мар 8:18

+ 5:22 Ерм 10:7, Аянлык 15:4, Гчк 1:9, Эйп 38:8-11, Зеб 32:7, Зеб 103:9

+ 5:23 Мср 32:9, Зеб 77:8

+ 5:24 Кан 11:14

+ 5:26 Зеб 63:5, Сүл 1:11, Сүл 12:6

+ 5:28 Иша 1:23

+ 5:29 Ерм 5:9, Ерм 9:9

+ 5:31 Ерм 6:13, Ерм 14:14, Ерм 29:9, Агы 2:14, Эзк 13:6

+ 6:1 2Шам 14:2, Нех 3:14, Ерм 1:14, Эзк 26:7

+ 6:4 Ёвл 3:9

+ 6:6 Кан 20:19-20, Сеп 3:1

+ 6:7 Зеб 54:10, Эзк 7:23

+ 6:10 Иша 28:10, Иша 42:20, Эзк 12:2, Ёханна 8:43

+ 6:11 Ерм 20:9

+ 6:12 Кан 28:30

+ 6:13 Иша 57:17, Ерм 5:31, Ерм 23:11, Мик 3:11

+ 6:14 Ерм 23:17, Эзк 13:10, Мик 3:5

+ 6:15 Сеп 2:1, Ерм 8:10-12

+ 6:16 Ерм 18:15, Мат 11:29

+ 6:17 Ерм 44:16

+ 6:19 Сүл 1:31

+ 6:20 1Пат 10:1, Йыл язгылары 9:1, Иша 1:13, Амо 5:21, Мал 1:10

+ 6:21 Эзк 3:20, Эзк 18:24

+ 6:22 Ерм 1:13, Ерм 50:41-43

+ 6:24 Иша 13:8, Ерм 4:31, Мик 4:9-10

+ 6:25 Зеб 30:14, Ерм 20:3, Ерм 20:10, Ерм 46:5

+ 6:26 Амо 8:10, Зак 12:10, Ерм 48:8

+ 6:27 Ерм 9:7, Ерм 1:18

+ 6:30 Иша 1:22, Иша 1:25, Эзк 22:19-20

+ 7:2 Ерм 19:14, Ерм 26:2

+ 7:3 Ерм 18:11, Ерм 26:13

+ 7:4 Иша 48:1, Мик 3:11

+ 7:5 Ерм 22:3

+ 7:7 Ерм 25:5

+ 7:9 Ерм 5:2, Хош 4:2

+ 7:11 Мат 21:13, Мар 11:17, Лук 19:46

+ 7:13 Сүл 1:24, Иша 65:12, Иша 66:4

+ 7:15 2Пат 17:6, 2Пат 17:23

+ 7:16 Мср 32:10, Кан 9:14, Ерм 11:14, Ерм 14:11

+ 7:20 Йыл язгылары 34:25

+ 7:21 Хош 8:13

+ 7:22 1Шам 15:22

+ 7:23 Лев 26:12, Ерм 11:4, Кан 4:40, Кан 5:33, Кан 18:17

+ 7:24 Зеб 80:11-12

+ 7:25 Йыл язгылары 36:15

+ 7:26 Ерм 16:12

+ 7:30 2Пат 21:4-5, Ерм 32:34-35, Лев 15:31, Йыл язгылары 36:14, Эзк 5:11

+ 7:31 Ешу 15:8, 2Пат 23:10, Ерм 19:2, Кан 12:31

+ 7:33 Кан 28:26, Иша 17:2

+ 7:34 Аянлык 18:23, Лев 26:31, Ерм 16:9, Ерм 25:10

+ 8:2 Кан 4:19, Эзк 8:16, Ерм 9:22, Ерм 16:4, Ерм 25:33

+ 8:3 Эйп 3:21, Аянлык 9:6

+ 8:7 Ерм 5:4

+ 8:8 Иша 10:1

+ 8:10 Кан 28:30

+ 8:11 Эзк 13:10, Мик 3:5

+ 8:12 Сеп 2:1, Ерм 6:12-15

+ 8:13 Иша 1:30

+ 8:14 Ерм 9:15, Ерм 23:15, Агы 3:15

+ 8:15 Эйп 30:26, Ерм 14:19

+ 8:16 Эйп 39:20-25

+ 8:17 Чөл 21:6, Кан 32:24, Зеб 57:5-6, Ваг 10:11

+ 8:19 Мик 4:9, Кан 32:21

+ 8:21 Ерм 14:17

+ 8:22 Ерм 46:11

+ 9:1 Ерм 13:17, Агы 1:2, Агы 1:16

+ 9:2 Зеб 54:8

+ 9:3 Зеб 63:4, Сер 2:10, Эйп 18:21, Хош 4:1, 2Сал 1:8

+ 9:4 Ерм 12:6, Мик 7:5

+ 9:7 Ерм 6:27

+ 9:8 Зеб 27:3, Зеб 61:5, Сүл 26:23, Мик 6:12

+ 9:9 Ерм 5:9, Ерм 5:29

+ 9:10 Ёвл 1:19-20, Ерм 4:25

+ 9:11 Иша 25:2, Ерм 2:15, Ерм 34:22, Ерм 46:19

+ 9:15 Ерм 8:14, Ерм 23:15, Аянлык 8:11

+ 9:16 Лев 26:33, Кан 28:64, Ерм 49:37

+ 9:17 Амо 5:16

+ 9:18 Ерм 14:17

+ 9:22 Ерм 8:2

+ 9:23 Сүл 3:5, Сүл 21:30

+ 9:24 Якуп 1:9, 1Кор 1:31, 2Кор 10:17

+ 9:26 Ерм 49:32, Кан 10:16, Ерм 4:4

+ 10:4 Иша 40:19-20, Иша 41:7

+ 10:5 Зеб 113:12-15, Иша 46:7, Иша 41:23-24

+ 10:6 Мср 15:11, Зеб 85:8

+ 10:7 Ерм 5:22, Аянлык 15:4

+ 10:9 1Пат 10:22

+ 10:11 Зеб 95:5

+ 10:12 Эйп 9:8, Зеб 103:2, Зеб 135:5, Сүл 3:19

+ 10:13 Эйп 38:22, Зеб 134:7, Ерм 51:16

+ 10:14 Зеб 96:7, Иша 42:17, Зеб 134:17, Хаб 2:18-19, Рим 1:25

+ 10:16 Чөл 18:20, Зеб 15:5, Кан 32:9, Ерм 51:15-19

+ 10:19 Ерм 14:17, Ерм 30:12

+ 10:20 Ерм 4:20

+ 10:21 Эзк 34:2, Эзк 34:5-6

+ 10:22 Ерм 1:14, Эзк 26:7

+ 10:23 Сүл 16:1, Сүл 20:24, Дан 5:23

+ 10:24 Зеб 6:2, Зеб 37:2

+ 10:25 Ерм 10:25, Аянлык 16:1, Зеб 13:4, Зеб 78:6-7

+ 11:3 Кан 27:26

+ 11:4 Кан 4:20, 1Пат 8:51, Лев 26:12, Ерм 7:22

+ 11:5 Мср 3:8, Гчк 17:2, Гчк 26:3

+ 11:8 Лев 26:14-45, Кан 28:15-65

+ 11:9 Эзк 22:25

+ 11:10 Кан 31:16

+ 11:11 1Шам 8:18, Сүл 1:28, Иша 1:15, Эзк 8:18, Мик 3:4

+ 11:12 Иша 57:13, Ерм 2:28

+ 11:13 Ерм 2:28

+ 11:14 Ерм 7:16, Ерм 14:11

+ 11:15 Сүл 2:14, Сүл 10:23, Сүл 15:21, Иша 1:11-12

+ 11:16 Зеб 51:10, Рим 11:17

+ 11:17 Иша 5:2, Ерм 2:21

+ 11:19 Иша 53:7

+ 11:20 1Шам 16:7, Ерм 17:10, Ерм 20:12, Аянлык 2:23, Ерм 15:15, Ерм 20:12

+ 11:21 Иша 30:10, Амо 2:11, Мик 2:6, Ешу 21:18, Ерм 1:1

+ 12:1 Эзр 9:15, Дан 9:7, Ёханна 17:25, Аянлык 16:5, Эйп 12:6, Эйп 21:7, Зеб 72:3, Зеб 91:8, Сүл 24:19, Хаб 1:13, Мал 3:15

+ 12:2 Иша 29:13

+ 12:3 Зеб 16:3, Зеб 138:1

+ 12:4 Иша 40:24, Ерм 9:10, Ерм 23:10, Ёвл 1:10, Рим 8:22, Ерм 4:25, Хош 4:3

+ 12:6 Ерм 9:4, Сүл 26:25

+ 12:9 Иша 46:11, Иша 56:9, Эзк 39:17, Аянлык 19:17-18

+ 12:10 Иша 5:1-2

+ 12:13 Кан 28:38, Мик 6:15

+ 12:14 Эзк 25

+ 12:15 Ерм 48:47, Ерм 49:6

+ 12:16 Ерм 4:2

+ 13:1 Мср 28:39, Лев 16:4

+ 13:13 Иша 51:17

+ 13:14 Зак 11:6

+ 13:16 Иша 5:30, Иша 8:22, Амо 8:9, Ёханна 11:10, Ёханна 12:35

+ 13:17 Ерм 9:1, Зак 10:3, Зак 13:7

+ 13:18 2Пат 24:12, Ерм 22:26, Эйп 19:9, Ерм 13:18, Агы 5:16

+ 13:20 Ерм 1:14, Ерм 6:22

+ 13:21 Иша 13:8, Ерм 4:31, Мик 4:9-10

+ 13:22 Ерм 5:19

+ 13:24 Зеб 1:4, Зеб 82:14

+ 13:25 Эйп 20:29

+ 13:26 Иша 47:3, Нах 3:5, Хаб 2:16

+ 13:27 Ерм 5:8, Иша 1:16

+ 14:2 Иша 3:25

+ 14:4 Ерм 3:3, Ёвл 1:11

+ 14:7 Зеб 24:11, Зеб 78:9

+ 14:8 Зеб 70:5, Ерм 17:13

+ 14:10 Хош 8:13, Хош 9:9

+ 14:11 Ерм 7:16, Ерм 11:14

+ 14:12 Сүл 1:28, Иша 1:15, Мик 3:4, Ерм 6:20, Кан 32:24, Ерм 16:4, Ерм 24:10, Ерм 32:24, Эзк 5:17, Эзк 14:21

+ 14:13 Иша 28:15, Ерм 5:12

+ 14:14 Ерм 5:31, Эзк 13:6, Мар 13:6

+ 14:15 Кан 18:20

+ 14:16 Зеб 78:3

+ 14:17 Ерм 13:17, Ерм 8:21

+ 14:18 Эзк 7:15

+ 14:19 Агы 5:22, Ерм 8:15

+ 14:20 Зеб 105:6, Дан 9:5, Дан 9:8

+ 14:21 Лев 26:42

+ 14:22 Лев 26:4, Эзк 34:26, Зак 10:1

+ 15:1 Мср 32:11-14, 1Шам 7:10, Зеб 98:6

+ 15:2 Ерм 43:11, Зак 11:9, Аянлык 13:10

+ 15:3 Лев 26:16-22, Аянлык 6:8

+ 15:4 2Пат 21:3-7, 2Пат 21:11, Ерм 34:17

+ 15:5 Иша 51:19, Нах 3:7

+ 15:9 1Шам 2:5, Амо 8:9

+ 15:10 Эйп 3:3, Ерм 20:14, Мср 22:25

+ 15:13 Ерм 17:2

* 15:14 Юрдуңда душманларыңа гул эдерин – бу җүмле кәбир голязмаларда юрдуңа душманларың билен гөндерерин дийип душ гелйәр.

+ 15:14 Ерм 16:13, Кан 32:22

+ 15:15 Ерм 11:20, Зеб 68:8

+ 15:16 Эзк 3:1-3, Аянлык 10:9-10, Зеб 118:111, Зеб 118:162

+ 15:17 Агы 3:28

+ 15:18 Ерм 30:12, Эйп 6:15

+ 15:20 Иша 50:7, Ерм 1:18, Эзк 3:8-9, Ерм 1:8

+ 16:4 Ерм 8:2, Ерм 25:33, Ерм 14:12, Эзк 5:17, Эзк 14:21, Кан 28:26

+ 16:5 Эзк 24:16

+ 16:6 Лев 19:28, Кан 14:1

+ 16:9 Иша 24:8, Ерм 7:34, Эзк 26:13, Хош 2:11, Амо 8:10, Аянлык 18:23

+ 16:10 Ерм 5:19

+ 16:11 Кан 29:24-26, Ерм 22:9

+ 16:12 Ерм 7:26

+ 16:13 Кан 4:28, Кан 28:36

+ 16:15 Ерм 23:7-8

+ 16:16 Хаб 1:14-15

+ 16:17 Йыл язгылары 16:9, Зеб 89:8, Сүл 5:21, Ерм 32:19

+ 16:18 Иша 40:2, Аянлык 18:6

+ 16:19 Зеб 27:7, Зеб 31:3, Ерм 17:17, Амо 2:4

+ 16:20 Иша 37:19, 1Кор 8:4

+ 17:1 Эйп 19:24, Мср 27:2

+ 17:2 Кан 16:21, Ерм 15:13

* 17:3 Гүнәлериңиң төлеги хөкмүнде – я-да гүнәлериң ве сеждегәхлериң себәпли.

+ 17:4 Кан 32:22

+ 17:5 Зеб 117:8, Зеб 145:3, Иша 31:3

+ 17:6 Ерм 48:6

+ 17:7 Зеб 70:5

+ 17:8 Зеб 1:3

+ 17:10 Йыл язгылары 28:9, Йыл язгылары 29:17, Зеб 25:2, Сүл 17:3, Ерм 32:19

+ 17:11 Зеб 38:7

+ 17:13 Зеб 70:5, Ерм 14:18, Зеб 35:10, Ерм 2:13, Ёханна 4:10

+ 17:15 Иша 5:19

+ 17:17 Ерм 16:19

+ 17:18 Зеб 34:4, Зеб 39:15

+ 17:21 Нех 13:15

+ 17:22 Мср 20:8

+ 17:25 Ерм 22:4

+ 17:26 Лев 7:12, Йыл язгылары 33:16

+ 17:27 Эзк 20:48, Хош 8:14, Амо 2:5

+ 18:1 Зак 11:13

+ 18:3 Мат 27:9-10

+ 18:6 Эйп 10:9, Эйп 33:6, Иша 29:16, Иша 45:9, Иша 64:8, Рим 9:20-24

+ 18:7 Ерм 1:10, Ерм 31:28, Ерм 42:10

+ 18:8 Мср 32:14, 2Шам 24:16, Эзк 18:21, Юнс 3:10

+ 18:10 1Шам 2:30

+ 18:11 Ерм 36:3, Юнс 3:8, Ерм 7:3, Ерм 26:13

+ 18:12 Ерм 2:25

+ 18:15 Ерм 2:31, Ерм 6:16

+ 18:16 Ерм 25:9, Лев 26:32

+ 18:17 Хош 13:15

+ 18:18 Ерм 11:19

+ 18:20 Зеб 34:12, Сүл 17:13, Зеб 118:85

+ 18:21 Зеб 108:9-10

+ 18:22 Зеб 139:6

+ 18:23 Зеб 63:3, Нех 4:5, Зеб 68:28

+ 19:1 Ерм 18:2

+ 19:2 Ешу 15:8, 2Пат 23:10, Ерм 7:31-32

+ 19:3 1Шам 3:11, 2Пат 21:12

+ 19:4 2Пат 21:16, 2Пат 24:4, Ерм 2:34

+ 19:5 Лев 18:21, Кан 12:31

+ 19:7 Кан 28:26, Ерм 7:33

+ 19:8 Сеп 2:15

+ 19:9 Лев 26:29, Кан 28:53, Агы 2:20, Агы 4:10, Эзк 5:10

+ 19:11 Зеб 2:9, Иша 30:14, Ерм 7:32

+ 19:13 Кан 4:19, Ерм 32:29, Сеп 1:5

+ 19:14 Ерм 7:2, Ерм 26:2

+ 20:2 Ерм 29:26

* 20:3 Магор Мисабып – бу сөзлер әхли тарапдан ховп диймеги аңладяр.

+ 20:3 Ерм 6:25

+ 20:5 2Пат 24:13-14

+ 20:6 Ерм 14:14

+ 20:7 Эзк 14:9, Зеб 118:50, Агы 3:14

+ 20:9 Эйп 32:20, Зеб 38:3, Ерм 6:11

+ 20:10 Ерм 6:25, Ерм 46:5

+ 20:11 Ерм 1:8, Ерм 23:40

+ 20:12 1Шам 16:7, Ерм 11:20, Аянлык 2:23, Ерм 15:15

+ 20:13 Зеб 108:30-31

+ 20:14 Эйп 3:3, Ерм 15:10

+ 20:16 Гчк 19:24-25

+ 20:17 Эйп 3:10-11

+ 20:18 Эйп 3:20

+ 21:1 Ерм 38:1, 2Пат 25:18, Ерм 29:25, Ерм 37:3, Ерм 52:24

+ 21:2 2Пат 25:1, Зеб 104:2

+ 21:5 Эзк 20:33

+ 21:7 Ерм 37:17, Ерм 39:5, Ерм 52:9, Кан 28:50, Эзк 5:11

+ 21:8 Кан 30:15

+ 21:9 Ерм 38:2, Ерм 39:18, Ерм 45:5

+ 21:10 Йыл язгылары 36:19

+ 21:11 Иша 1:17, Мик 6:8, Зак 7:9-10, Ерм 4:4

+ 21:13 Ерм 49:4

+ 21:14 Эзк 20:47

+ 22:3 Иша 1:17, Ерм 7:5-6, Ерм 21:12

+ 22:4 Ерм 17:25

+ 22:5 Ерм 44:6, Ерм 49:13

+ 22:7 Иша 37:24, Ерм 6:6

+ 22:8 Лев 26:32, 1Пат 9:8, Йыл язгылары 7:21

+ 22:9 Кан 29:24-26, Ерм 16:11

+ 22:10 Йыл язгылары 35:24-25

* 22:11 Шаллум – бу Ехогахазың бейлеки ады.

+ 22:12 2Пат 23:34

+ 22:13 Лев 19:13, Кан 24:15, Хаб 2:12

+ 22:15 2Пат 23:25, Иша 3:10

+ 22:16 Сүл 31:9

+ 22:18 2Пат 23:36

+ 22:19 Ерм 36:30

+ 22:20 Чөл 27:12, Кан 32:49

+ 22:23 Ерм 4:31

+ 22:24 Иша 49:18, Эзк 5:11, Сеп 2:9, Рим 14:11, Эст 8:8, Наг 8:6, Хаг 2:23, 2Пат 24:8-12, Ерм 24:1

+ 22:26 2Пат 24:12, Ерм 13:18

+ 22:28 Ерм 48:38

+ 22:29 Иша 1:2

+ 22:30 Ерм 36:30

+ 23:1 Эзк 34:1-10, Зак 11:16-17

+ 23:3 Кан 30:3, Ерм 32:37, Эзк 34:13

+ 23:4 Ерм 3:15

+ 23:5 Хош 3:5, Эзк 34:23

+ 23:6 Ерм 32:37, Эзк 28:26, Ерм 33:14-16

+ 23:8 Ерм 16:14-15

+ 23:11 Ерм 6:13, Ерм 7:30, Ерм 32:34, Сеп 3:4

+ 23:12 Зеб 34:6, Зеб 72:18, Сүл 4:19

+ 23:13 Ерм 2:8

+ 23:14 Ерм 29:23, Эзк 13:22, Гчк 18:20, Гчк 19:24, Иша 1:10, Эзк 16:46

+ 23:15 Ерм 8:14, Ерм 9:15, Аянлык 8:11

+ 23:16 Эзк 13:2

+ 23:17 Ерм 6:14, Эзк 13:10, Мик 3:5

+ 23:18 Эйп 15:8

+ 23:19 1Пат 19:11, Эзк 1:4

+ 23:20 Ерм 30:23-24

+ 23:21 Ерм 5:31, Ерм 14:14, Эзк 13:6

+ 23:23 Зеб 138:7-12

+ 23:24 Иша 66:1

+ 23:25 Кан 13:1, Зак 10:2

+ 23:27 Сер 3:27

+ 23:30 Кан 18:20, Ерм 14:15, Эзк 13:8

+ 23:32 Мик 3:5

* 23:34 Пыгамберлик сөзи – еврейче масса диен сөз пыгамберлик сөзи, шейле хем йүк диймеги аңладяр. Бу сөз ойнатмадыр.

+ 23:40 Ерм 20:11

* 24:1 Еконя – бу ат 2Пат 24 ве 25-де Ехоякын дийип душ гелйәр.

+ 24:1 Амо 8:1, Мик 7:1, 2Пат 24:12-15, Эзк 17:12

+ 24:2 Ерм 29:16

+ 24:6 Ерм 31:28, Ерм 42:10

+ 24:7 Кан 30:6, Ерм 32:39

+ 24:8 Ерм 21:1

+ 24:9 Кан 28:37

+ 24:10 Ерм 14:12, Эзк 5:17, Эзк 14:21

+ 25:1 2Пат 24:1, Ерм 36:1, Дан 1:1

+ 25:3 Ерм 1:2, Ерм 7:13, Ерм 26:5

+ 25:4 Йыл язгылары 24:19

+ 25:5 Ерм 7:7

+ 25:6 Мср 20:3-4

+ 25:9 Ерм 1:15, Ерм 27:6, Ерм 43:10, Ерм 18:16

+ 25:10 Ваг 12:4, Ерм 7:34

+ 25:11 Ерм 29:10, Дан 9:2, Зак 1:12, Зак 7:5

+ 25:13 Ерм 46

+ 25:14 Ерм 27:7, Ерм 50:9, Ерм 51:28

+ 25:15 Зеб 74:8, Иша 51:17, Абд 1:16, Аянлык 14:10

+ 25:16 Ерм 47:6

+ 25:17 Иша 51:22, Нах 3:11

+ 25:19 Ерм 46:25

+ 25:20 Гчк 22:21, Эйп 1:1, Агы 4:21, Ерм 47:1

+ 25:21 Ерм 48

+ 25:22 Иша 23:1, Ерм 27:3, Ерм 47:4

+ 25:23 Гчк 22:21, Иша 21:13, Ерм 49:8

+ 25:25 Ерм 49:34-39

* 25:26 Шешак – бу Бабылың бейлеки ады.

+ 25:27 Эзк 38:21

+ 25:28 Ерм 49:12

+ 25:29 1Пет 4:17, Эзк 38:22

+ 25:30 Ёвл 3:16, Амо 1:2

+ 25:32 Ерм 23:19, Ерм 30:23

+ 25:33 Иша 66:16, Ерм 8:2, Ерм 16:4

+ 25:34 Ерм 4:8

+ 26:1 2Пат 23:36

+ 26:2 Ерм 7:2, Ерм 19:14, Кан 4:2, Аянлык 22:18

+ 26:3 Ерм 18:8, Ерм 36:3, Юнс 3:10

+ 26:4 Лев 26:14, Кан 28:15

+ 26:5 Ерм 25:3-4

+ 26:10 Ерм 36:10

+ 26:13 Ерм 7:3, Ерм 18:11, Кан 30:2-3, Юнс 3:10

+ 26:14 Ешу 9:25

+ 26:17 Рес 5:34

* 26:18 Серет: Мик 3:12.

+ 26:18 Мик 3:12

+ 26:19 Йыл язгылары 32:26, Мср 32:14

+ 26:20 Ешу 9:17, 1Шам 7:1

+ 26:21 2Пат 23:36

+ 26:22 Ерм 36:12, Ерм 36:25

+ 26:24 2Пат 22:12

* 27:1 Сидкия – кәбир голязмаларда Ехоякым.

+ 27:1 2Пат 24:18

+ 27:2 Ерм 28:10

+ 27:3 Ерм 25:21-22

+ 27:5 Иша 45:12, Дан 4:14

+ 27:6 Иша 44:28, Иша 45:1, Ерм 25:9, Ерм 43:10, Дан 2:38, Дан 4:19

+ 27:7 Ерм 52:31, Ерм 25:12-14

+ 27:8 Ерм 28:10, Эзк 34:27, Ерм 14:20

+ 27:9 Ерм 29:8

+ 27:10 Ерм 5:31

+ 27:12 Ерм 38:17

+ 27:13 Ерм 14:12

+ 27:16 Ерм 28:3

+ 27:19 2Пат 24:14-15

+ 27:22 2Пат 25:13, Эзр 1:7, Ерм 29:10

+ 28:1 2Пат 24:18, Ешу 9:3, Ешу 21:17

+ 28:2 Кан 28:48, Ерм 27:8

+ 28:3 Ерм 27:16

+ 28:9 Ерм 6:14, Кан 18:22

+ 28:10 Ерм 27:2

+ 28:14 Ерм 27:6

+ 28:15 Ерм 29:31-32

+ 29:1 Эзк 8:1

+ 29:2 2Пат 24:12, Ерм 24:1

+ 29:7 Эзр 6:10, 1Тим 2:1-2

+ 29:8 Ерм 27:9, Ерм 27:15

+ 29:9 Ерм 5:31

+ 29:10 Ерм 25:11-12, Дан 9:2, Зак 1:12, Йыл язгылары 36:22, Эзр 1:1

+ 29:12 1Пат 8:48, Йыл язгылары 6:38, Дан 9:3

+ 29:13 Йыл язгылары 28:9, Йыл язгылары 15:2, Иша 55:6

+ 29:14 Кан 4:29, Кан 30:3

+ 29:16 Ерм 24:3, Ерм 24:8

+ 29:18 Ерм 14:12, Ерм 15:4, Ерм 18:16

+ 29:19 Йыл язгылары 24:19, Ерм 25:4

+ 29:21 Ерм 5:31

+ 29:22 Иша 65:15

+ 29:23 Ерм 23:14

+ 29:24 2Пат 25:18, Ерм 21:1

+ 29:26 2Пат 9:11, Хош 9:7, Ерм 20:2

+ 29:31 Ерм 28:15-16

+ 30:2 Ерм 36:2, Хаб 2:2, Зак 5:1

+ 30:3 Кан 30:3, Ерм 29:14, Ерм 12:15, Эзк 20:42

+ 30:6 Иша 13:8, Ёвл 2:6, Нах 2:10

+ 30:7 Ёвл 2:11, Сеп 1:14, Дан 12:1

+ 30:8 Ерм 2:20, Ерм 27:8, Эзк 34:27

+ 30:9 Эзк 23:5, Эзк 34:23-24, Эзк 37:24

+ 30:10 Иша 41:8, Лев 26:6, Ерм 46:27, Эзк 39:26, Мик 4:4

+ 30:11 Ерм 46:27-28

+ 30:12 Ерм 15:18

+ 30:16 Иша 33:1

* 30:17 Сион – бу Иерусалим шәхериниң бейлеки ады. Сөзлүге серет.

+ 30:17 Ерм 3:22, Ерм 33:6, Хош 6:1

+ 30:19 Эзк 36:10

+ 30:22 Лев 26:12

+ 30:23 1Пат 19:11, Эзк 1:4

+ 30:24 Ерм 23:19-20

+ 31:3 Кан 7:8, Мал 1:2

+ 31:4 Мср 15:20

+ 31:5 Иша 65:21

+ 31:6 Иша 2:3

+ 31:8 Ерм 3:18

+ 31:9 Ерм 50:4, Мср 4:22, Хош 11:1, Мал 1:6

+ 31:10 Иша 40:11

+ 31:11 Мср 13:13, Лев 25:49, Иша 49:24

+ 31:12 Иша 58:11

+ 31:13 Зеб 29:12

+ 31:15 Мат 2:18

+ 31:18 Агы 5:21

+ 31:20 Мср 4:22, Хош 11:1, Мал 1:6

+ 31:22 Ерм 49:4

+ 31:23 Ерм 29:14, Зеб 121:6

+ 31:27 Иша 49:19, Эзк 36:11, Зак 2:4, Зак 10:8

+ 31:28 Ерм 1:10, Ерм 18:7, Ерм 24:6, Ерм 42:10

+ 31:29 Агы 5:7, Эзк 18:2-4

+ 31:30 Кан 24:16

+ 31:31 Лук 22:20, 2Кор 3:6

+ 31:32 Ерм 3:14

+ 31:33 Ерм 32:40, Эзк 37:26, Кан 6:6, Иша 51:7, Рим 2:15-16, Лев 26:12

+ 31:34 Хош 2:20, Иша 43:25, Евр 8:8-12, Евр 10:16-17

+ 31:35 Гчк 1:16, Эйп 38:33, Иша 51:15

+ 31:36 Ерм 33:20-26

+ 31:37 Ерм 33:26, Рим 11:1

+ 31:38 Нех 3:1, 2Пат 14:13

+ 31:40 Ерм 7:31-32, Йыл язгылары 23:15, Нех 3:28

+ 32:1 2Пат 24:18

+ 32:2 2Пат 25:1, Нех 3:25

+ 32:5 Ерм 21:10, Ерм 34:3, Ерм 38:3

+ 32:7 Ерм 22:11, Ешу 21:18, Ерм 1:1, Лев 25:25, Чөл 27:11

+ 32:8 Лев 25:25, Чөл 27:11, Рут 4:4

* 32:9 Отуз бәш мысгал – еврейче он еди шекел. Бу такм. 200 гр деңдир.

+ 32:12 Ерм 36:4, Ерм 43:3, Ерм 45:1

+ 32:17 Гчк 18:14, Эйп 42:2, Мат 19:26

+ 32:18 Мср 20:5, Мср 34:7, Кан 5:9

+ 32:19 Йыл язгылары 16:9, Ерм 16:17, Ерм 17:10

+ 32:20 Зеб 134:9

+ 32:21 Мср 6:6, Кан 4:34

+ 32:22 Мср 3:8, Кан 26:15

+ 32:23 Дан 9:10-14

+ 32:24 Ерм 14:12, Эзк 5:17

+ 32:26 Гчк 18:14

+ 32:29 Йыл язгылары 36:19, Ерм 21:10, Ерм 19:13, Сеп 1:5

+ 32:30 Ерм 3:25

+ 32:32 Ерм 2:26

+ 32:34 2Пат 21:4-5, Ерм 7:30-31, Ерм 23:11

+ 32:35 Лев 18:21, Кан 18:10, Кан 12:31

+ 32:36 Ерм 21:10

+ 32:37 Кан 30:3, Иша 11:12, Эзк 11:17, Сеп 3:20, Ерм 23:6, Эзк 28:26

+ 32:38 Лев 26:12

+ 32:39 Эзк 11:19

+ 32:40 Иша 55:3, Ерм 31:33, Эзк 16:60

+ 32:41 Иша 62:5, Сеп 3:17, Кан 28:63

+ 32:42 Зак 8:15

+ 32:44 Ерм 29:14

+ 33:1 Ерм 32:2

+ 33:3 Иша 48:6

+ 33:4 Кан 31:17

+ 33:6 Ерм 3:22, Ерм 30:17, Хош 6:1

+ 33:7 Ерм 29:14

+ 33:8 Лев 16:30, Эзк 36:25, Зак 13:1

+ 33:10 Ерм 32:43

+ 33:11 Ерм 7:34, Ерм 16:9, Зеб 105:1

+ 33:15 Хош 3:5, Эзк 34:23

+ 33:16 Ерм 32:37, Эзк 28:26, Ерм 23:5-6

+ 33:17 2Шам 7:16

+ 33:19 Гчк 8:22

+ 33:21 Зеб 88:34

+ 33:22 Гчк 15:5, Гчк 22:17, 1Пат 4:20

+ 33:25 Зеб 73:17, Зеб 103:19

+ 33:26 Ерм 31:37, Ерм 29:14

+ 34:1 2Пат 25:1, Ерм 39:1, Ерм 52:4

+ 34:2 2Пат 24:18, Ерм 32:1, Ерм 21:10

+ 34:3 Ерм 32:3-5

+ 34:5 Ерм 38:20, Ерм 39:7, Йыл язгылары 16:14

+ 34:7 Ешу 10:3, Ешу 10:10

+ 34:9 Лев 25:39-46

+ 34:13 Мср 20:2, Лев 26:13

+ 34:14 Мср 21:2, Кан 15:12

+ 34:17 Ерм 14:12, Ерм 15:4

+ 34:20 Кан 28:26, Ерм 7:33

+ 34:21 Ерм 37:5, Ерм 37:11

+ 34:22 Ерм 37:8, Ерм 4:7

+ 35:1 2Пат 23:36, Ерм 25:1

+ 35:2 Йыл язгылары 2:55, Йыл язгылары 9:26, Йыл язгылары 9:33

+ 35:6 2Пат 10:15, 2Пат 10:23

+ 35:11 2Пат 24:1, Ерм 46:2

+ 35:15 Мср 20:3, Ерм 18:11, Ерм 25:5

+ 35:17 Иша 50:2

+ 36:1 2Пат 24:1, Ерм 25:1, Ерм 45:1

+ 36:2 Ерм 30:1, Хаб 2:2, Зак 5:1, Ерм 1:2

+ 36:3 Эзк 12:3, Ерм 18:11, Ерм 26:3, Юнс 3:10

+ 36:4 Ерм 32:12

+ 36:9 Эзр 8:21, Йыл язгылары 20:3, Юнс 3:5

+ 36:10 Ерм 26:10, Йыл язгылары 9:26, Йыл язгылары 9:33

+ 36:12 Ерм 26:22

* 36:22 Докузынҗы ай – бу ай гыш мөвсүмине дегишлидир.

+ 36:22 Амо 3:15

+ 36:24 Ешу 7:6

+ 36:26 Ерм 26:20-23

+ 36:29 Ерм 26:9

+ 36:30 Ерм 22:30, 2Пат 22:19

+ 37:1 2Пат 24:17, Эзк 17:13

+ 37:2 Йыл язгылары 36:12

+ 37:3 Ерм 38:1, Ерм 21:1

+ 37:4 Ерм 32:2

+ 37:5 Ерм 34:21

+ 37:6 Агы 4:17

+ 37:8 Ерм 34:22

+ 37:13 Зак 14:10, Ерм 38:19

+ 37:15 Ерм 38:6

+ 37:17 Ерм 21:7

+ 37:19 Ерм 28:2

+ 37:21 Ерм 32:2, Ерм 38:9, Ерм 52:6

+ 38:1 Ерм 37:3, Ерм 21:1

+ 38:2 Кан 30:15, Ерм 21:9

+ 38:3 Ерм 32:3

+ 38:4 Ерм 26:11, Ерм 37:15

+ 38:5 2Шам 3:39

+ 38:6 Гчк 37:24, Зак 9:11, Зеб 68:15

+ 38:7 Ерм 39:16, Рес 8:27, Ерм 37:13

+ 38:9 Ерм 52:6

+ 38:17 Ерм 27:12

+ 38:18 Ерм 21:10

+ 38:19 Ерм 37:13

+ 38:20 Ерм 34:5

+ 38:22 Ерм 38:6

+ 38:23 Ерм 39:6

+ 38:26 Ерм 37:20

• 39:1 2Пат 25:1-21, Ерм 52:4-16

+ 39:1 Кан 28:52

+ 39:2 Ерм 1:3

+ 39:5 Ешу 5:10, Чөл 34:11, 2Пат 23:33, Ерм 21:7

+ 39:7 Ерм 34:4-5

+ 39:8 Ерм 21:10, Эзк 16:41, Нех 1:3

+ 39:9 Ерм 40:1, Ерм 52:12

+ 39:14 2Пат 22:12, Ерм 26:24, Ерм 40:5

+ 39:15 Ерм 32:2, Ерм 33:1

+ 39:16 Ерм 38:7

+ 39:17 Ерм 22:25

+ 39:18 Ерм 21:9

+ 40:1 Ерм 39:11, Ешу 18:25, Ерм 31:15

+ 40:2 Кан 29:24-28

+ 40:3 Ерм 44:23, Дан 9:10-12

+ 40:5 2Пат 22:12

+ 40:6 Ешу 18:26

• 40:7 2Пат 25:22-26

+ 40:7 2Пат 22:12, Ерм 39:14, Ерм 40:5

+ 40:8 Ешу 18:26

+ 40:13 Ерм 40:8, Ерм 42:1, Ерм 43:2

+ 41:1 Ешу 18:26, Ерм 40:14

+ 41:2 2Пат 25:25

+ 41:5 Ешу 17:7, Ешу 18:1, 1Пат 16:24

+ 41:9 1Пат 15:16

+ 41:11 Ерм 40:15

+ 41:12 2Шам 2:13

+ 41:15 Ерм 40:14

* 42:1 Езаня – Езаняның бейлеки ады Азаря. Ерм 43:2 серет.

+ 42:1 Ерм 40:13

+ 42:2 1Шам 7:8, 1Шам 12:19

+ 42:5 Гчк 31:50, Сер 11:10

+ 42:6 Ерм 7:23

+ 42:10 Ерм 24:6, Ерм 31:28

+ 42:14 Ерм 4:19, Ерм 43:7

+ 42:16 Эзк 11:8

+ 43:2 Ерм 40:13, Ерм 42:1, Ерм 42:19

+ 43:3 Ерм 32:12

+ 43:6 Ерм 39:10, Ерм 40:7, Ерм 40:5

+ 43:7 Ерм 2:16

+ 43:10 Иша 44:28, Иша 45:1, Ерм 25:9, Ерм 27:6

+ 43:11 Ерм 44:13, Ерм 15:2, Зак 11:9, Аянлык 13:10

+ 43:12 Ерм 46:25, Эзк 30:13

+ 44:1 Ерм 43:8, Ерм 46:14

+ 44:3 Кан 16:14, Ерм 19:4

+ 44:4 Йыл язгылары 36:15-16

+ 44:9 1Пат 11:8, 2Пат 11:1

+ 44:12 Ерм 42:15-17

+ 44:13 Ерм 43:11

+ 44:16 Ерм 6:17, Ерм 42:13-14

+ 44:17 Ерм 19:13

+ 44:22 Эзк 8:6, 2Пат 22:19

+ 44:23 Ерм 40:3

+ 44:27 Ерм 31:28

+ 44:28 Эзк 6:8

+ 44:30 Ерм 46:17, Эзк 30:21

+ 45:1 Ерм 32:12, 2Пат 24:1, Ерм 36:1, Ерм 36:23

+ 45:2 Ерм 36:26

+ 45:5 Ерм 21:9, Ерм 39:18

+ 46:1 Ерм 25:13

+ 46:2 Иша 19:1, Эзк 29:1, Ёвл 3:19, 2Пат 23:29, Йыл язгылары 35:20, Ерм 25:1, Ерм 36:1, Ерм 45:1

+ 46:5 Ерм 6:25, Ерм 20:10

+ 46:10 Иша 13:19, Ёвл 1:15, Сеп 1:7, Иша 1:24, Кан 32:42, Ерм 46:2

+ 46:11 Ерм 8:22, Эзк 30:21

+ 46:12 Нах 2:5

+ 46:14 Ерм 2:16, Ерм 44:1, Эзк 30:13

* 46:15 Нәме үчин өкүз худайың – Апыс гачды? – бу җүмле кәбир голязмаларда Нәме үчин батырлар ере серилди? дийип душ гелйәр.

+ 46:16 Лев 26:37

+ 46:17 Иша 30:7

+ 46:18 Ерм 4:2, Сер 4:6, 1Пат 18:42, Ерм 48:15

+ 46:19 Эзк 29:12, Эзк 30:23, Ерм 2:15, Ерм 9:11, Ерм 44:1

+ 46:20 Хош 10:11

+ 46:24 Ерм 1:14-15

+ 46:25 Эзк 30:14, Нах 3:8, Ерм 25:19

+ 46:26 Иша 19:22, Эзк 29:13

+ 46:27 Иша 41:8, Ерм 30:10, Лев 26:6, Эзк 39:26, Мик 4:4

+ 46:28 Ерм 30:10-11

+ 47:1 Иша 14:29, Ерм 25:20, Эзк 25:15, Ёвл 3:4, Амо 1:6, Сеп 2:4, Зак 9:5

+ 47:2 Ерм 1:14, Эзк 26:7

+ 47:4 Иша 23:1, Эзк 26:2, Ёвл 3:4, Амо 1:9, Зак 9:4, Гчк 10:14, Амо 9:7

+ 47:6 Кан 32:41, Ерм 25:16

+ 47:7 Эзк 14:17

+ 48:1 Иша 15:1, Иша 25:10, Ерм 25:21, Эзк 25:8, Амо 2:1, Сеп 2:8, Чөл 32:3, Чөл 32:37-38

* 48:2 Еврейче Хешбон ве дилдүвшүк гурдулар диен сөзлериң айдылышы меңзешдир.

* 48:2 Еврейче Мадмен ве сесиң гапылар диен сөзлериң айдылышы меңзешдир.

+ 48:5 Иша 15:5

+ 48:6 Ерм 17:6

* 48:7 Кемош – мовапларың худайы.

+ 48:7 Чөл 21:29, Ерм 49:3-4

+ 48:8 Ерм 6:26

+ 48:11 Сеп 1:12

+ 48:13 Иша 16:14

+ 48:15 Ерм 46:18

+ 48:18 Чөл 21:30

+ 48:19 Кан 2:35, Ешу 13:9

+ 48:26 Ерм 25:27, Ерм 51:39, Иша 19:14

+ 48:27 Сеп 2:8

+ 48:28 Наг 2:14

+ 48:29 Иша 16:6

+ 48:31 Иша 16:7-10

+ 48:32 Чөл 21:32

+ 48:34 Чөл 32:37, Иша 15:4

+ 48:37 Ерм 47:5

+ 48:38 Ерм 22:28

+ 48:40 Кан 28:49, Ерм 49:22, Эзк 17:3

+ 48:41 Ерм 49:22

+ 48:43 Иша 24:17-18

+ 48:44 Амо 5:19

+ 48:45 Чөл 24:17

+ 48:46 Чөл 21:28-29

+ 48:47 Ерм 12:15, Ерм 49:6, Ерм 49:39

+ 49:1 Эзк 21:28, Эзк 25:1, Амо 1:13, Сеп 2:8, 1Пат 11:5, 1Пат 11:33

+ 49:2 Кан 3:11, 2Шам 12:26

+ 49:3 Ерм 48:2, Ерм 48:6-7, Амо 1:15

+ 49:4 Ерм 31:22, Ерм 21:13

+ 49:6 Ерм 12:15, Ерм 48:47, Ерм 49:39

• 49:7 Абд 1:1-9

+ 49:7 Иша 34:5, Эзк 25:12-14, Эзк 35, Амо 1:11-12, Абд 1:1-16, Мал 1:3-4, Гчк 36:15, Эйп 2:11

+ 49:8 Гчк 25:3, Ерм 25:23

+ 49:12 Ерм 25:28-29

+ 49:13 Ерм 22:5, Ерм 48:24

+ 49:16 Чөл 24:21, Хаб 2:9

+ 49:17 Эзк 35:3, Эзк 35:7, Эзк 35:9

+ 49:18 Гчк 19:24, Кан 29:23, Сеп 2:9, Ерм 50:40

+ 49:19 Ерм 12:5, Эйп 9:19, Ерм 50:44-46

+ 49:20 Иша 14:24

* 49:21 Гызыл деңиз – еврейче Гамыш деңзи.

+ 49:22 Кан 28:49, Эзк 17:3, Ерм 48:40-41

+ 49:23 Иша 17:1, Амо 1:3, Зак 9:1, 2Пат 18:34

+ 49:24 Ерм 48:41

+ 49:26 Ерм 50:30

+ 49:27 1Пат 15:18, 2Пат 6:24, Ерм 17:27, Амо 1:4

+ 49:28 Зеб 119:5, Иша 21:16, Иша 60:7, Иша 11:14

+ 49:29 Эйп 15:21, Ерм 6:25

+ 49:31 Сер 18:9-10, Эзк 38:11

+ 49:32 Ерм 9:26

+ 49:33 Ерм 9:11

+ 49:34 2Пат 24:18, Гчк 14:1, Иша 21:2, Эзк 32:24, Дан 8:2, Ерм 25:25

+ 49:36 Дан 7:2, Аянлык 7:1

+ 49:37 Ерм 9:16

+ 49:39 Ерм 12:15, Ерм 48:47, Ерм 49:6

+ 50:1 Иша 13:1, Иша 21:1, Иша 47:1

+ 50:2 Иша 46:1, Ерм 51:44, 1Шам 5:4, Иша 21:9

+ 50:3 Ерм 1:15, Ерм 51:62

+ 50:4 Иша 11:13, Ерм 3:18, Эзк 37:19, Хош 1:11, Ерм 31:9, Хош 3:5

* 50:5 Сион – бу Иерусалим шәхериниң бейлеки ады. Сөзлүге серет.

+ 50:5 Ерм 32:40

+ 50:6 Зеб 118:176, Иша 53:6, Зак 10:2, 1Пет 2:25, Эзк 34:2

+ 50:8 Иша 48:20, Ерм 51:6, Ерм 51:45, Зак 2:6-7, Аянлык 18:4

+ 50:9 Ерм 25:12-14

+ 50:13 Ерм 18:16

+ 50:14 Иша 21:2

+ 50:15 Ерм 51:58, Зеб 136:8, Аянлык 18:6

+ 50:16 Иша 13:14

+ 50:17 Иша 53:6, Зак 10:2, 2Пат 17:6, 2Пат 25:1

+ 50:18 Иша 10:12, Иша 14:25

+ 50:19 Эзк 34:13, Мик 7:14

+ 50:20 Иша 33:24

* 50:21 Мератайым – бу сөз гоша гозгалаң диймеги аңладяр.

* 50:21 Пекот – бу сөз җеза диймеги аңладяр.

+ 50:21 Эзк 23:23

+ 50:22 Ерм 51:54

+ 50:23 Ерм 51:20

+ 50:25 Иша 13:5

+ 50:28 Ерм 51:11

+ 50:29 Иша 13:18, Эзк 35:15, Абд 1:15, Хаб 2:8

+ 50:30 Ерм 49:26

+ 50:32 Ерм 17:27

+ 50:33 Иша 14:17, Иша 42:22

+ 50:37 Иша 19:16, Ерм 51:30, Нах 3:13

+ 50:38 Иша 44:27

+ 50:39 Эйп 30:29, Иша 13:21, Иша 34:13, Мик 1:8

+ 50:40 Гчк 19:24, Кан 29:23, Сеп 2:9, Ерм 49:19

+ 50:41 Ерм 1:15, Ерм 6:22-24

+ 50:43 Иша 13:8, Ерм 4:31, Мик 4:9-10

+ 50:44 Ерм 12:5, Эйп 9:19, Ерм 49:19-21

+ 50:45 Иша 14:24

* 51:1 Лебкамай – бу Бабылың бейлеки ады. Лебкамай Мениң гаршыма баш галдырянларың йүреги диймеги аңладяр.

+ 51:1 Ерм 4:11, Хош 4:19, Хош 13:15

+ 51:4 Ерм 49:26

+ 51:5 Иша 54:7

+ 51:6 Ерм 50:8, Гчк 19:15

+ 51:7 Аянлык 14:8, Аянлык 17:2, Агы 4:21, Хаб 2:15

+ 51:8 Аянлык 14:8, Аянлык 18:9

+ 51:11 Иша 13:17, Дан 5:31, Ерм 50:28

+ 51:13 Аянлык 17:1

+ 51:14 Амо 6:8

+ 51:15 Эйп 9:8, Зеб 103:2

+ 51:16 Эйп 38:22, Зеб 134:7, Ерм 51:16

+ 51:17 Иша 42:17, Зеб 134:17, Хаб 2:18-19

+ 51:19 Чөл 18:20, Зеб 15:5, Кан 32:9, Ерм 10:12-16

+ 51:20 Ерм 50:23

+ 51:27 Ерм 4:5, Хош 5:8, Хош 8:1, Гчк 8:4, 2Пат 19:37

+ 51:28 Иша 13:17, Ерм 25:14

+ 51:29 Ерм 50:45

+ 51:30 Иша 19:16, Нах 3:13, Амо 1:5

+ 51:33 Иша 21:10

+ 51:34 Зеб 73:13-14

+ 51:36 Иша 44:27

+ 51:37 Иша 13:20-22

+ 51:38 Нах 2:11-12

* 51:41 Шешак – бу Бабылың бейлеки ады.

+ 51:43 Ерм 50:12, Ерм 50:40

+ 51:44 Иша 46:1, Ерм 50:2

+ 51:45 Ерм 50:8

+ 51:47 Ерм 50:2

+ 51:48 Аянлык 18:20

+ 51:51 Агы 1:10

+ 51:52 Эзк 26:15

+ 51:53 Иша 14:13

+ 51:54 Ерм 50:22

+ 51:56 Иша 59:18

+ 51:58 Ерм 50:15, Хаб 2:13

+ 51:59 Ерм 28:1

+ 51:62 Ерм 50:3

+ 51:63 Аянлык 18:21

• 52:1 2Пат 24:18, Йыл язгылары 36:11-21

+ 52:1 2Пат 23:31

+ 52:3 Эзк 17:15

+ 52:4 Кан 28:52

+ 52:9 Чөл 34:11, 2Пат 23:33, Ерм 21:7, Эзк 23:24

+ 52:10 Сеп 1:8

+ 52:11 Кан 28:36, 2Пат 20:18

+ 52:12 Ерм 32:1, Ерм 39:9, Ерм 40:1

+ 52:13 Лев 26:31, Эзк 16:41

+ 52:14 Нех 1:3

+ 52:17 1Пат 7:15-37, Йыл язгылары 4:1-15, Ерм 27:19

+ 52:18 1Пат 7:45, 1Пат 7:50

+ 52:20 1Пат 7:47

+ 52:21 1Пат 7:15-22

+ 52:24 Йыл язгылары 6:14, Эзр 7:1, Ерм 21:1, Ерм 29:25, Ерм 37:3

+ 52:28 2Пат 24:12-14

• 52:31 2Пат 25:27-30

+ 52:31 2Пат 24:12, 2Пат 24:15, Ерм 27:7

+ 1:2 Ерм 9:1, Ваг 4:1, Иша 51:19, Нах 3:7, Эзк 23:22-26

+ 1:3 Ерм 52:27

* 1:4 Сион – бу Иерусалим шәхериниң бейлеки ады. Сөзлүге серет.

+ 1:5 Ерм 30:14-15, Дан 9:16, Кан 28:41, Йыл язгылары 36:20

* 1:6 Сион гызы – бу ысрайыл халкы диймекдир. Сөзлүге серет.

+ 1:7 Абд 1:12-13

+ 1:8 Эзк 16:37, Эзк 23:29, Хош 2:10

+ 1:9 Агы 1:2

+ 1:10 Ерм 51:51, Кан 23:3-4

+ 1:11 Ерм 38:9, Ерм 52:6, Агы 2:12, Агы 4:4

+ 1:13 Эйп 30:30, Зеб 101:3, Эзк 17:20, Хош 7:12

+ 1:14 Иша 10:27, Нах 1:13

+ 1:16 Ерм 9:1, Ерм 13:17

+ 1:17 Иша 1:15, Ерм 4:31

+ 1:18 Ерм 12:1

+ 1:19 Ерм 3:1-2, Ерм 4:30

+ 1:20 Кан 32:25, Эзк 7:15

+ 1:22 Зеб 108:15

+ 2:1 Иша 14:15

+ 2:2 Зеб 88:41

+ 2:3 Зеб 73:11, Зеб 78:5, Зеб 88:47

+ 2:4 Агы 3:12

+ 2:9 Ерм 51:30, Амо 1:5, 1Шам 3:1

+ 2:10 Ешу 7:6, 1Шам 4:12, Нех 9:1, Эйп 2:8, Эйп 2:13, Эзк 3:15, Эзк 7:18

+ 2:12 Ерм 38:9, Ерм 52:6, Агы 1:11, Агы 4:4

+ 2:14 Ерм 5:31, Эзк 13:6

+ 2:15 Эйп 27:23, Эйп 34:37, Зеб 47:3

+ 2:16 Агы 3:46, Зеб 34:25, Зеб 34:21

+ 2:17 Лев 26:14, Кан 28:15, Агы 2:17

+ 2:18 Зеб 41:4

+ 2:19 1Шам 7:6, 2Шам 14:14, 2Шам 23:16

+ 2:20 Лев 26:29, Кан 28:53, Агы 4:10, Ерм 19:9, Эзк 5:10

+ 3:1 Ерм 20:18

+ 3:2 Иша 5:30

+ 3:4 Иша 38:13

+ 3:5 Эйп 19:12

+ 3:6 Зеб 87:7, Зеб 142:3

+ 3:8 Зеб 21:2

+ 3:9 Эйп 19:8

+ 3:10 Хош 13:8

+ 3:12 Агы 2:4, Кан 32:23, Эйп 16:12-13

+ 3:13 Кан 32:23, Эйп 6:4, Зеб 37:3

+ 3:14 Эйп 30:9, Ерм 20:7

+ 3:15 Ерм 8:14, Ерм 9:15, Ерм 23:15

* 3:22 Реббиң садык сөйгүси түкенмездир – бу җүмле кәбир голязмаларда Реббиң сөйгүси себәпли биз ёк болуп гитмедик дийип душ гелйәр.

+ 3:23 Зеб 35:6

+ 3:24 Зеб 15:5, Зеб 72:26

+ 3:28 Ерм 15:17

+ 3:30 Иша 50:6, Мат 5:39

+ 3:31 Иша 57:16, Ерм 3:5, Мик 7:18

+ 3:32 Зеб 105:45

+ 3:37 Рес 5:38

+ 3:38 Эйп 2:10, Иша 45:7, Амо 3:6

+ 3:41 Нех 8:6, Зеб 133:2

+ 3:42 Дан 9:5

+ 3:46 Агы 2:16

+ 3:47 Иша 24:17, Ерм 48:43

+ 3:48 Ерм 13:17, Агы 1:16

+ 3:49 Гчк 11:5, Зеб 13:2, Зеб 32:14, Иша 63:15

+ 3:52 Зеб 10:1

+ 3:53 Ерм 38:6

+ 3:54 Зеб 68:2, Юнс 2:4, Юнс 2:6

+ 3:55 Зеб 129:1

+ 3:58 Зеб 118:154

+ 3:60 Ерм 11:19

+ 4:1 Агы 2:19

+ 4:2 Зеб 2:9, Ерм 19:11

+ 4:4 Ерм 38:9, Ерм 52:6, Агы 1:11, Агы 2:12

+ 4:6 Гчк 19:24

+ 4:8 Эйп 30:30

+ 4:9 Иша 22:2

+ 4:10 Лев 26:29, Кан 28:57, 2Пат 6:29, 2Пат 25:3, Ерм 19:9, Эзк 5:10

+ 4:11 Кан 32:22, Ерм 17:27

+ 4:13 Ерм 5:31, Ерм 23:21

+ 4:14 Чөл 19:16

+ 4:16 Агы 5:12

+ 4:17 Зеб 118:82, Зеб 118:123

+ 4:18 Эзк 7:2-3, Амо 8:2

+ 4:19 Ерм 4:13, Хаб 1:8

+ 4:20 Эзк 19:4

+ 4:21 Гчк 22:21, Эйп 1:1, Ерм 25:20, Ерм 25:15, Ерм 51:7, Хаб 2:15

+ 4:22 Иша 40:2, Абд 1:10

+ 5:2 Зеб 78:1

+ 5:6 Хош 12:1

+ 5:7 Ерм 31:29, Эзк 18:1

+ 5:11 Иша 13:6, Зак 14:2

+ 5:12 Агы 4:16

+ 5:13 Сер 16:21

+ 5:15 Ерм 16:9, Хош 2:11, Амо 8:10

+ 5:16 Зеб 88:40, Ерм 13:18

+ 5:19 Зеб 9:8, Зеб 101:13, Зеб 144:13

+ 5:20 Зеб 12:2

+ 5:21 Ерм 31:18, Зеб 50:12

+ 5:22 Ерм 14:19

• 1:1 Эзк 10:7-20

+ 1:1 Эзк 3:15, Эзк 10:15, Эзк 43:3, Рес 7:56, Рес 10:11, Аянлык 19:11, Эзк 8:3, Эзк 40:2

+ 1:2 2Пат 24:15

* 1:3 Бузының оглы Эзекиел рухана – я-да Бузы руханының оглы Эзекиеле.

+ 1:3 1Пат 18:46, Эзк 3:14, Эзк 3:22, Эзк 8:1, Эзк 33:22, Эзк 37:1, Эзк 40:1, Аянлык 1:10

+ 1:4 1Пат 19:11, Ерм 23:19, Ерм 30:23

+ 1:5 Эзк 8:2, Аянлык 4:6-8

+ 1:7 Эзк 1:7, Эзк 40:3, Дан 10:6

+ 1:10 Аянлык 4:7

+ 1:11 Иша 6:2

+ 1:13 Зеб 103:4

+ 1:16 Дан 10:6

+ 1:18 Аянлык 4:8

+ 1:22 Гчк 1:7-8, Эзк 10:1, Аянлык 4:6

+ 1:24 Эзк 43:2, Аянлык 1:15

+ 1:26 Мср 24:10, Эзк 10:1, Дан 7:13

+ 1:27 Эзк 8:2, Гчк 9:13, Аянлык 4:3, Аянлык 10:1

+ 2:1 Дан 8:17

+ 2:2 Эзк 3:24

+ 2:3 Эзк 20:21

+ 2:5 Эзк 3:11, Эзк 33:33, Зак 2:9, Зак 4:9, Зак 6:15

+ 2:6 Ерм 1:8, Эзк 3:11, Мик 7:4

+ 2:9 Эзк 8:3, Дан 10:10, Зак 5:1, Аянлык 10:2

+ 2:10 Аянлык 5:1

+ 3:1 Ерм 15:16, Аянлык 10:9-10

+ 3:8 Ерм 1:18

+ 3:9 Зак 7:12, Иша 50:7, Ерм 1:18

+ 3:11 Эзк 2:5, Эзк 2:7

+ 3:12 2Пат 2:16, Эзк 8:3, Эзк 11:1, Эзк 11:24, Эзк 43:5, Рес 8:39

+ 3:13 Эзк 1:11, Эзк 1:15, Эзк 1:24

+ 3:14 1Пат 18:46, Эзк 1:3

+ 3:15 Эзк 1:1, Эзк 10:15, Эзк 43:3, Эйп 2:13, Агы 2:10

• 3:16 Эзк 33:1-9

+ 3:17 Иша 21:6, Ерм 6:17, Хош 9:8, Хаб 2:1, Йыл язгылары 19:10

+ 3:19 Эзк 33:9

+ 3:20 Ерм 6:21, Эзк 18:24

+ 3:22 1Пат 18:46, Эзк 1:3, Эзк 8:4, Эзк 37:1

+ 3:23 Эзк 2:1-2

+ 3:25 Эзк 4:8

+ 3:26 Эйп 29:10, Зеб 136:6

+ 3:27 Эзк 24:27

+ 4:2 2Пат 25:1, Эзк 17:17

+ 4:6 Чөл 14:34

+ 4:8 2Пат 25:1-3, Ерм 39:1-2, Ерм 52:4-6, Эзк 3:25

* 4:10 Ярым гадак – еврейче йигрими шекел. Бу такм. 220 гр деңдир.

* 4:11 Ярты күйзе – еврейче хиниң алтыдан бир бөлеги. Бу такм. 0,75 литре деңдир.

+ 4:13 Дан 1:8, Хош 9:3

+ 4:14 Лев 11:2, Кан 14:3, Рес 10:14, Мср 22:31, Лев 11:39, Лев 22:8

+ 4:16 Лев 26:26, Иша 3:1, Эзк 5:16, Эзк 14:13, Эзк 12:19

+ 5:2 Эзк 4:8, Эзк 5:12

+ 5:3 Ерм 40:6, Ерм 52:16

+ 5:6 Эзк 16:47-48

+ 5:8 Эзк 13:8

+ 5:9 Дан 9:12

+ 5:10 Лев 26:29, Кан 28:57, Агы 4:10, Ерм 19:9, Лев 26:33, Кан 4:27, Кан 28:64, Нех 1:8, Ерм 9:16, Эзк 12:14-15, Зак 2:6, Зак 7:14

+ 5:11 Лев 15:31, Йыл язгылары 36:14, Ерм 7:30, Эзк 8:5-6, Иша 49:18, Сеп 2:9, Эзк 7:4, Эзк 8:18, Эзк 9:10

+ 5:12 Эзк 5:2

+ 5:13 Эзк 16:42

+ 5:15 Кан 28:37

+ 5:16 Кан 32:23, Лев 26:26, Эзк 4:16

+ 5:17 Кан 32:24, Эзк 14:21, Аянлык 6:8

+ 6:2 Эзк 21:2-3, Эзк 36:1

+ 6:4 Йыл язгылары 14:5

+ 6:5 Лев 26:30, 2Пат 23:16

+ 6:8 Эзк 12:16, Эзк 14:22

+ 6:9 Мср 34:15, Эзк 16:61, Эзк 20:43, Эзк 36:31

+ 6:11 Эзк 5:12

+ 6:13 Ерм 2:20, Хош 4:13

+ 7:2 Агы 4:18, Амо 8:2

+ 7:4 Эзк 5:11, Эзк 7:9, Эзк 8:18, Эзк 9:10

+ 7:7 Сеп 1:14-15

+ 7:9 Эзк 5:11

+ 7:13 Лев 25:13-14

+ 7:15 Кан 32:25, Агы 1:21, Эзк 5:12, Эзк 6:11, Ерм 14:18

+ 7:16 Иша 38:14, Нах 2:7

+ 7:17 Иша 13:7, Эзк 21:7

+ 7:18 Иша 15:2-3

+ 7:19 Сүл 11:4, Сеп 1:18

+ 7:23 Зеб 54:10, Ерм 6:7

+ 7:24 Хаб 1:7

+ 7:26 Ерм 4:20

+ 8:1 Эзк 14:1, Эзк 20:1, 1Пат 18:46, Эзк 1:3

+ 8:2 Эзк 1:5, Эзк 1:27-28

+ 8:3 Эзк 2:9, 1Пат 18:12, Эзк 3:12, Эзк 1:1, Эзк 11:1, Эзк 40:2, 1Пат 18:12, Эзк 3:12, Рес 8:39

+ 8:4 Эзк 37:1

+ 8:8 Эзк 12:5

+ 8:10 Мср 20:4-5, Кан 4:16-18

+ 8:12 Зеб 9:32, Иша 29:15, Эзк 9:9

+ 8:16 Эзк 40:28, 1Пат 6:3, Ёвл 2:17, Ерм 8:2

* 8:17 Бурунларына чыбык тутярлар – бутпаразчылык дессурларының бири болмагы мүмкин.

+ 8:18 Эзк 5:11, Эзк 7:4, Эзк 9:10, 1Шам 8:18, Эйп 27:8-9, Иша 1:15, Мик 3:4

+ 9:2 2Пат 15:35, Йыл язгылары 23:20, Дан 10:5, Аянлык 1:13

+ 9:4 Зеб 118:136, Аянлык 7:3-4

+ 9:5 Эзк 5:11

+ 9:6 Кан 28:49-50, Йыл язгылары 36:17, Мср 12:13

+ 9:8 Эзк 11:13

+ 9:9 Эзк 7:23, Зеб 9:32, Иша 29:15, Эзк 8:12

+ 9:10 Эзк 5:11, Эзк 7:4, Эзк 8:18, Хош 13:14, Эзк 11:21

• 10:1 Эзк 1:4-28

+ 10:2 Эзк 9:2

+ 10:3 1Пат 8:10

+ 10:12 Аянлык 4:6

+ 10:15 Эзк 1:1, Эзк 3:15, Эзк 43:3

+ 10:19 Эзк 11:22

+ 11:1 1Пат 18:12, Эзк 3:12, Эзк 10:19, Эзк 8:16

+ 11:6 Эзк 7:23, Эзк 24:7

+ 11:8 Ерм 42:16

+ 11:13 Эзк 9:8

+ 11:16 Иша 8:14, Аянлык 21:22

+ 11:17 Кан 30:3, Иша 11:12, Ерм 32:37, Сеп 3:20

+ 11:19 Ерм 32:39, Эзк 18:31, Эзк 36:26

+ 11:20 Лев 26:12, Эзк 14:11, Зак 13:9

+ 11:21 Эзк 9:10

+ 11:22 Эзк 10:19

+ 11:23 Зак 14:4

+ 11:24 1Пат 18:12, Эзк 3:12

+ 12:2 Иша 42:18-20, Ерм 5:21, Мат 13:13, Мар 8:18

+ 12:3 Ерм 36:3

+ 12:5 Эзк 8:8

+ 12:9 Эзк 21:7, Эзк 24:19, Эзк 37:18

+ 12:10 Йыл язгылары 36:11-13, Эзк 21:25

+ 12:13 Эзк 17:20, Эзк 19:8, Эзк 32:3, Хош 7:12

+ 12:14 Лев 26:33, Эзк 5:10

+ 12:15 Эзк 6:7

+ 12:16 Эзк 6:8, Эзк 14:22

+ 12:19 Эзк 4:16

+ 12:22 Иша 5:19, 2Пет 3:4, Эзк 16:44, Эзк 18:2

+ 12:24 Эзк 13:23, Мик 3:6

+ 12:25 Иша 55:11

+ 12:27 Дан 10:14

+ 13:2 Ерм 23:16, Ерм 23:26

+ 13:5 Эзк 22:30

+ 13:6 Ерм 5:31, Ерм 14:14, Ерм 23:21, Эзк 22:28

+ 13:8 Ерм 23:30, Эзк 5:8

+ 13:9 Эзк 20:38, Эзк 6:7

+ 13:10 Ерм 6:14, Ерм 8:11, Мик 3:5

+ 13:11 Иша 28:2, Иша 28:17, Эзк 38:22

+ 13:14 Эзк 6:7

+ 13:19 Сүл 28:21

+ 13:22 Ерм 23:14, Эзк 18:21

+ 13:23 Эзк 12:24, Мик 3:6

+ 14:1 Эзк 8:1, Эзк 20:1

+ 14:3 2Пат 3:13, Эзк 20:3, Эзк 20:31

+ 14:6 Эзк 18:30

+ 14:8 Кан 28:37, Эзк 5:15, Эзк 6:7

+ 14:9 1Пат 22:22-23, Ерм 20:7

+ 14:11 Лев 26:12, Эзк 11:20, Зак 13:9

+ 14:13 Лев 26:25-26, Иша 3:1, Эзк 4:16, Эзк 5:16-17

+ 14:14 Гчк 6:9, Эйп 1:1, Дан 1:6, Дан 6:4

+ 14:16 Эзк 5:11

+ 14:17 Эзк 29:8

+ 14:21 Ерм 14:12, Эзк 5:17, Аянлык 6:8

+ 14:22 Эзк 6:8, Эзк 12:16

+ 15:2 Эзк 17:6

+ 15:6 Ерм 4:12, Ерм 51:1, Эзк 19:10, Хош 4:19

+ 16:2 Эзк 20:4, Эзк 22:2

+ 16:3 Гчк 15:16, Кан 7:1, Сер 1:26

* 16:6 Сениң өз ганыңа булашып ятаныңы гөрүп: «Дири гал!» дийдим – кәбир голязмаларда бу сөзлер ики гезек гайталаняр.

+ 16:6 Кан 32:10

+ 16:8 Рут 3:9, Мср 19:5

+ 16:12 Гчк 24:22

+ 16:13 Кан 32:13-14

+ 16:15 Лев 17:7, Иша 1:21, Эзк 23:3, Ерм 2:20, Хош 1:2

+ 16:17 Эзк 7:20, Эзк 23:40-41

+ 16:19 Хош 2:8

+ 16:21 Эзк 20:26, Эзк 23:37

+ 16:25 Ерм 3:2

+ 16:26 Эзк 20:7, Эзк 23:19

+ 16:28 2Пат 16:7-18, Ерм 2:18, Эзк 23:12

+ 16:29 Эзк 23:14-17

+ 16:32 Хош 3:1

+ 16:33 Хош 8:9

+ 16:37 Эзк 23:22, Агы 1:8, Эзк 23:29, Хош 2:10

+ 16:38 Лев 20:10, Кан 22:22, Эзк 23:45

+ 16:39 Эзк 23:26, Хош 2:3

+ 16:40 Эзк 23:47

+ 16:41 2Пат 25:9, Ерм 39:8, Ерм 52:13, Эзк 23:27

+ 16:42 Эзк 5:13

+ 16:44 Эзк 12:22, Эзк 18:2

+ 16:45 Эзк 16:3

+ 16:46 Гчк 18:20, Иша 1:10, Ерм 23:14

+ 16:47 Эзк 5:6-7

+ 16:48 Эзк 5:11

+ 16:49 Гчк 13:10

+ 16:50 Гчк 13:13, Гчк 18:20

+ 16:51 Ерм 3:11

+ 16:53 Эзк 29:14, Эзк 39:25

* 16:57 Эдом – кәбир голязмаларда Сирия.

+ 16:60 Лев 26:42, Иша 55:3, Ерм 32:40

+ 16:61 Эзк 6:9, Эзк 20:43, Эзк 36:31

+ 16:62 Эзк 6:7

+ 17:3 Кан 28:49, Ерм 48:40, Ерм 49:22

+ 17:5 Кан 8:7

+ 17:6 Эзк 15:2-3

+ 17:10 Эзк 19:12

+ 17:12 2Пат 24:12-15, Ерм 24:1-2

+ 17:13 2Пат 24:17, Ерм 37:1

+ 17:15 2Пат 24:20, Йыл язгылары 36:13

+ 17:16 Эзк 5:11

+ 17:17 2Пат 25:1, Эзк 4:2, Ерм 37:5

+ 17:20 Эзк 12:13, Эзк 17:20, Эзк 32:3, Хош 7:12

+ 17:21 Эзк 5:10

+ 17:23 Эзк 20:40, Эзк 31:6, Дан 4:9, Мат 13:32, Мар 4:32

+ 17:24 Эзк 20:47

• 18:1 Эзк 33:10-20

+ 18:2 Ерм 31:29, Агы 5:7, Эзк 12:22, Эзк 16:44

+ 18:3 Эзк 5:11

+ 18:4 Мср 32:33, Кан 24:16

+ 18:6 Эзк 22:9, Мср 20:14, Лев 18:19

+ 18:7 Мср 22:26

+ 18:8 Мср 22:25, Зеб 14:5

+ 18:9 Лев 18:5, Эзк 20:11, Рим 10:5, Гал 3:12

+ 18:13 Лев 20:9, Лев 20:11, Эзк 33:4

+ 18:19 Мср 20:5

+ 18:20 Кан 24:16, 2Пат 14:6, Рим 2:9, Иша 3:10-11

+ 18:23 2Пет 3:9, 1Тим 2:4, 1Тим 2:6

+ 18:24 Эзк 3:20

+ 18:30 Эзк 14:6

+ 18:31 Эзк 11:19, Эзк 36:26

+ 19:2 Гчк 49:9

+ 19:4 Агы 4:20

+ 19:5 2Пат 23:34, 2Пат 23:36

+ 19:8 Эзк 12:13, Эзк 17:20, Эзк 32:3, Хош 7:12

+ 19:10 Эзк 15:2, Эзк 15:6

+ 19:12 Ерм 4:12, Ерм 51:1, Эзк 17:10, Хош 4:19

+ 20:1 Эзк 8:1, Эзк 14:1

+ 20:3 2Пат 3:13, Эзк 14:3, Эзк 20:31, Эзк 5:11

+ 20:4 Эзк 22:2, Эзк 23:36, Эзк 16:2, Эзк 22:2

+ 20:5 Мср 6:7

+ 20:6 Мср 3:8

+ 20:7 Лев 18:3, Эзк 16:26, Эзк 23:19

+ 20:9 Зеб 105:8, Иша 48:11

+ 20:10 Мср 13:18, Мср 13:20

+ 20:11 Лев 18:5, Эзк 18:9

+ 20:12 Эзк 37:28, Эзк 38:23, Мср 20:8-11

+ 20:13 Лев 19:30, Лев 26:2, Эзк 22:8, Эзк 23:38, Мср 32:10-14, Чөл 14:12-20

+ 20:15 Чөл 14:28-30, Зеб 94:11

+ 20:16 Зеб 77:37

+ 20:18 Йыл язгылары 30:7, Ешу 24:14

+ 20:19 Кан 5:32-33

+ 20:20 Мср 20:8

+ 20:21 Эзк 2:3

+ 20:23 Кан 28:64

+ 20:25 Зеб 80:13

+ 20:26 Эзк 16:20-21, Эзк 6:7

+ 20:28 Эзк 6:13

* 20:29 Сеждегәхлер – еврейче гидип ве сеждегәхиңиз сөзлериң айдылышы меңзешдир.

+ 20:31 Эзк 16:20-21, 2Пат 3:13, Эзк 14:3, Эзк 20:3, Эзк 5:11

+ 20:32 Кан 4:28, 2Пат 19:18

+ 20:33 Ерм 21:5

+ 20:34 Ерм 31:8

+ 20:35 Хош 2:14

+ 20:36 Чөл 14:20-23, Чөл 14:28-30

+ 20:38 Эзк 13:9

+ 20:39 Эзк 39:7, Эзк 43:7

+ 20:40 Иша 56:7, Эзк 17:23

+ 20:41 Эзк 11:17, Эзк 28:25, Эзк 36:23, Эзк 39:27

+ 20:42 Мср 6:8

+ 20:43 Эзк 6:9, Эзк 16:61, Эзк 36:31

+ 20:44 Зеб 102:10

+ 20:47 Ерм 21:14, Эзк 17:24, Лук 23:31, Эзк 21:4

+ 20:48 Иша 34:9-10, Ерм 17:27

+ 20:49 Эзк 17:2, Эзк 24:3

+ 21:2 Эзк 6:2

+ 21:3 Кан 32:41, Ерм 47:6, Эйп 9:22, Ваг 9:2

+ 21:4 Эзк 20:47

+ 21:7 Эзк 12:9, Эзк 7:17

+ 21:9 Кан 32:41

+ 21:20 Кан 3:11, 2Шам 12:26, Эзк 25:4-5

+ 21:22 2Пат 25:1, Ерм 39:1, Ерм 52:4, Эзк 4:2

+ 21:25 Йыл язгылары 36:13, Эзк 12:10, Эзк 35:5, Лук 1:52

+ 21:28 Ерм 49:1-6, Амо 1:13-15, Сеп 2:8

+ 21:29 Эзк 13:6

+ 21:30 Гчк 19:30-37

+ 21:32 Эзк 25:10

+ 22:2 Эзк 20:4, Эзк 23:36, Эзк 16:2, Эзк 20:4

+ 22:4 Эзк 5:14

+ 22:7 Мср 20:12, Мср 22:21, Кан 24:17, Иша 10:2

+ 22:8 Эзк 20:13, Эзк 23:38

+ 22:9 Лев 19:16, Эзк 18:6

+ 22:10 Гчк 35:22, Гчк 49:4, Кан 22:30, Кан 27:20

+ 22:11 Мср 20:14, Мср 20:17, Ерм 5:8, Лев 18:7-16

+ 22:12 Кан 27:25, Мср 22:25, Лев 25:36

+ 22:15 Эзк 5:10

+ 22:18 Иша 1:25, Зак 13:9, Мал 3:3

+ 22:24 1Пат 8:35

* 22:25 Хөкүмдарлары – кәбир голязмаларда пыгамберлериң дилдүвшүги.

+ 22:25 Ерм 11:9, Эзк 19:3

+ 22:26 Ерм 23:11, Сеп 3:4, Лев 10:10, Лев 11:47, Мал 2:8, Ерм 17:27

+ 22:27 Сеп 3:3

+ 22:28 Эзк 13:6, Эзк 13:10

+ 22:30 Зеб 105:23, Эзк 13:5

+ 22:31 Эзк 9:10

+ 23:3 Лев 17:7, Иша 1:21, Эзк 16:15

+ 23:5 Хош 2:5

+ 23:9 2Пат 17:5-6

+ 23:11 2Пат 17:19, Ерм 3:8, Ерм 3:11

+ 23:12 Ерм 2:18, Эзк 16:28

+ 23:14 Нах 2:3, Эзк 16:29

+ 23:17 Иша 57:8

+ 23:19 Эзк 16:26, Эзк 20:7

+ 23:22 Эзк 16:37

+ 23:23 Ерм 50:21

+ 23:24 2Пат 25:6

+ 23:26 Эзк 16:39

+ 23:27 Эзк 16:41

+ 23:30 Мср 34:15

+ 23:31 Иша 51:17

+ 23:34 Зеб 74:9

+ 23:35 1Пат 14:9

+ 23:36 Эзк 20:4, Эзк 22:2

+ 23:37 Эзк 16:38, Эзк 16:20-21, Эзк 20:26

+ 23:38 Лев 15:31, Йыл язгылары 36:14, Эзк 5:11, Ерм 7:30, Эзк 20:13, Эзк 22:8

+ 23:39 Эзк 23:11

+ 23:40 Ерм 4:30, Эзк 16:17-18, Хош 2:13

+ 23:45 Эзк 16:38

+ 23:47 Эзк 16:40, Йыл язгылары 36:17-19

+ 23:48 Эзк 16:41

+ 23:49 Эзк 6:7

+ 24:2 2Пат 25:1, Ерм 39:1, Ерм 52:4

+ 24:3 Эзк 11:3, Эзк 11:7

+ 24:6 Эзк 22:2, Нах 3:1

+ 24:7 Лев 17:13, Кан 12:16, Кан 12:24

+ 24:9 Нах 3:1, Иша 30:33

+ 24:12 Ерм 2:22

+ 24:14 Эзк 5:11

+ 24:16 Ерм 16:5

+ 24:17 Лев 10:6, Лев 21:10, Кан 26:14

+ 24:19 Эзк 12:9, Эзк 21:7

+ 24:21 Йыл язгылары 36:17, Эзк 23:47

+ 24:23 Эзк 4:17, Эзк 33:10

+ 24:24 Эзк 6:7

+ 24:26 Эзк 33:21-22

+ 24:27 Эзк 3:26-27

+ 25:2 Ерм 49:1-6, Эзк 21:28, Амо 1:13-15, Сеп 2:8

+ 25:3 Сеп 2:8

+ 25:5 2Шам 11:1, 2Шам 12:26, Эзк 21:20

+ 25:7 Эзк 6:14

+ 25:9 Иша 15:1, Иша 25:10, Ерм 48:1, Амо 2:1-3, Сеп 2:8, Ешу 13:17-19

+ 25:10 Эзк 21:32

+ 25:12 Йыл язгылары 28:17

+ 25:13 Иша 34:5, Ерм 49:7-22, Эзк 32:29, Эзк 35, Амо 1:11-12, Абд 1:1-16, Мал 1:3-4, Гчк 36:34, Эйп 2:11, Иша 21:13

+ 25:16 1Шам 30:14, 2Шам 8:18, Иша 14:29, Ёвл 3:4, Амо 1:6, Сеп 2:4

+ 26:2 Иша 23:1, Ерм 47:4, Ёвл 3:4, Амо 1:9, Зак 9:4

+ 26:5 Эзк 47:10

+ 26:6 Эзк 6:7

+ 26:7 2Пат 24:1, Ерм 25:1, Дан 1:1, Эзр 7:12, Дан 2:37, Аянлык 17:14

+ 26:8 Эзк 4:2

+ 26:9 Эзк 21:22

+ 26:13 Иша 24:8, Ерм 7:34, Ерм 16:9, Аянлык 18:22

+ 26:14 Эзк 47:10

+ 26:15 Ерм 51:52

+ 26:16 Юнс 3:6, Эзк 27:35, Эзк 32:10

* 26:17 Деңзиң якасында яшаянлара – я-да онуң әхли илатына.

+ 26:17 Эзк 27:2

* 26:20 Дирилериң яшаян юрдуны эелемерсиң – бу җүмле кәбир голязмаларда Мен саңа шөхрат берерин дийип душ гелйәр.

+ 26:20 Эзк 31:14, Эзк 32:23, Зеб 26:13

+ 26:21 Эзк 27:36, Эзк 28:19

+ 27:2 Эзк 26:17, Эзк 28:12

+ 27:5 Кан 3:9, Йыл язгылары 5:23

+ 27:6 Иша 2:13, Зак 11:2

+ 27:8 Гчк 10:18

+ 27:9 Ешу 13:5, 1Пат 15:18, Зеб 82:8

+ 27:10 Эзк 30:5, Эзк 38:5

+ 27:12 1Пат 10:22, Эзк 38:13

+ 27:13 Гчк 10:2, Эзк 32:26, Эзк 38:2, Эзк 39:1

+ 27:14 Гчк 10:3, Эзк 38:6

+ 27:15 Гчк 10:7, Иша 21:13

+ 27:17 Сер 11:33

+ 27:18 Иша 7:8

+ 27:19 Мср 30:24

+ 27:21 Зеб 119:5, Наг 1:4, Иша 60:7

+ 27:22 1Пат 10:1, Йыл язгылары 9:1

+ 27:23 Гчк 11:31, Амо 1:5

+ 27:25 Зеб 47:8, Иша 2:16

+ 27:26 Зеб 47:8

+ 27:29 Аянлык 18:17

+ 27:30 Эйп 2:8, Агы 2:10, Аянлык 18:19

+ 27:32 Аянлык 18:18

+ 27:33 Аянлык 18:3

+ 27:35 Эзк 26:16, Эзк 32:10

+ 27:36 Ерм 18:16, Эзк 26:21, Эзк 28:19

+ 28:2 Эзк 26:2, Эзк 27:2, Иша 14:14, 2Сал 2:4

+ 28:3 Эзк 14:14, Дан 1:17

+ 28:4 Зак 9:3

+ 28:7 Эзк 31:12, Хаб 1:7

+ 28:10 Эзк 31:18, Эзк 32:19

+ 28:12 Эзк 26:17, Эзк 27:2-3

+ 28:13 Гчк 2:8-9, Иша 51:3, Эзк 31:8-9, Мср 28:17-20

+ 28:14 Гчк 3:24

+ 28:19 Эзк 26:21, Эзк 27:36

+ 28:21 Иша 23:2, Ёвл 3:4

+ 28:23 Эзк 5:17

+ 28:24 Чөл 33:55, Ешу 23:13, Эзк 6:7

+ 28:25 Эзк 11:17, Эзк 20:41

+ 28:26 Ерм 23:6, Ерм 32:37, Иша 65:21, Амо 9:14, Мик 4:4

+ 29:2 Иша 19:1, Ерм 46:2, Эзк 30:4, Эзк 31:2, Эзк 32:2, Ёвл 3:19

+ 29:3 Зеб 73:13-14, Иша 27:1, Иша 51:9, Эзк 32:2

+ 29:4 Эзк 38:4, Амо 4:2, Хаб 1:15, 2Пат 19:28, Иша 37:29

+ 29:5 Кан 28:26, 1Шам 17:44

+ 29:6 Эзк 6:7, 2Пат 18:21, Иша 36:7

+ 29:8 Эзк 14:17

+ 29:10 Эзк 30:6

+ 29:12 Эзк 30:7, Эзк 30:23, Эзк 30:26

+ 29:13 Ерм 46:26

+ 29:14 Эзк 16:53

+ 29:16 Эзк 6:7

+ 29:19 Ерм 46:13, Ерм 46:26, Эзк 30:10

+ 30:3 Иша 13:6, Ёвл 1:15, Абд 1:15, Сеп 1:7

+ 30:4 Эзк 29:8

+ 30:5 Эзк 27:10, Эзк 38:5

+ 30:6 Эзк 29:10

+ 30:7 Эзк 29:12

+ 30:8 Эзк 6:7

+ 30:10 Ерм 46:26, Эзк 29:19

+ 30:12 Иша 19:6

+ 30:13 Ерм 43:12, Ерм 46:25, Иша 19:13

+ 30:14 Эзк 29:14, Чөл 13:23, Ерм 46:25, Амо 6:2

+ 30:17 Гчк 41:45, Гчк 46:20, Иша 19:18

+ 30:18 Ерм 2:16

+ 30:19 Эзк 6:7

+ 30:21 Ерм 46:11

+ 30:23 Эзк 29:12

+ 31:2 Эзк 29:2, Эзк 30:4, Эзк 32:2

+ 31:3 Сер 9:15, Дан 4:7-9

+ 31:6 Эзк 17:23, Дан 4:9, Мат 13:32, Мар 4:32

+ 31:8 Гчк 2:8, Иша 51:3, Эзк 28:13

+ 31:10 Дан 4:27, Дан 5:20

+ 31:12 Эзк 28:7, Хаб 1:7

+ 31:13 Эзк 32:4

+ 31:14 Эзк 26:20, Эзк 32:18

+ 31:16 Иша 14:8-9

+ 31:18 Эзк 28:10, Эзк 32:19

+ 32:2 Эзк 29:2, Эзк 30:4, Эзк 31:2, Эзк 29:3

+ 32:3 Эзк 12:13, Эзк 17:20, Эзк 19:8, Хош 7:12

+ 32:4 Эзк 31:13

+ 32:7 Иша 13:10, Ёвл 2:31, Аянлык 6:12

+ 32:8 Мср 10:22, Иша 5:3

+ 32:10 Эзк 26:16

+ 32:11 Ерм 46:26

+ 32:12 Эзк 28:7

+ 32:15 Эзк 6:7

+ 32:18 Эзк 26:20, Эзк 31:14

+ 32:19 Эзк 28:10, Эзк 31:18

+ 32:21 Эзк 28:10, Эзк 31:18, Иша 14:9-10

+ 32:22 Эзк 31:15

+ 32:23 Нах 1:14, Зеб 26:13, Эзк 26:20

+ 32:24 Гчк 14:1, Иша 21:2, Ерм 49:34, Дан 8:2

+ 32:26 Гчк 10:2, Эзк 27:13, Эзк 38:2, Эзк 39:1

+ 32:28 Эзк 28:10

+ 32:29 Эзк 25:12-14

+ 32:30 Иша 23:2

• 33:1 Эзк 3:16-21

+ 33:2 Иша 21:6, Ерм 6:17, Хош 9:8, Хаб 2:1

+ 33:3 Хош 5:8, Ёвл 2:1, Амо 3:6

+ 33:4 Лев 20:9, Лев 20:11, Эзк 18:13

+ 33:7 Йыл язгылары 19:10

+ 33:9 1Тим 4:16

• 33:10 Эзк 18

+ 33:10 Эзк 4:17, Эзк 24:23

+ 33:11 Эзк 16:48, 2Пет 3:9, 1Тим 2:4, 1Тим 2:6

+ 33:13 Эзк 3:20

+ 33:15 Мср 22:26, Лев 6:2-5

+ 33:22 1Пат 18:46, Эзк 1:3, Эзк 24:26-27

+ 33:24 Иша 51:2

+ 33:25 Гчк 9:4, Лев 3:17, Эзк 22:3

+ 33:27 Эзк 5:11, Кан 28:26

+ 33:29 Эзк 6:7

+ 33:31 Эзк 8:1, Эзк 14:1, Эзк 20:1

+ 33:33 Эзк 2:5, Зак 2:9, Зак 4:9, Зак 6:15

+ 34:2 Ерм 23:1-4, Ерм 50:6, Зак 11:16-17

+ 34:3 Зеб 13:4, Мик 3:3, Зак 11:5

+ 34:5 Чөл 27:17, 1Пат 22:17, Мат 9:36, Мар 6:34

+ 34:8 Эзк 5:11

+ 34:9 Эзк 13:8, Эзк 13:21

+ 34:11 Иша 40:11, Мик 5:4, Ёханна 10:11

+ 34:12 Эзк 30:3

+ 34:13 Кан 30:3, Эзк 11:17

+ 34:14 Зеб 22:2

+ 34:16 Мик 4:6-7

+ 34:17 Зак 10:3, Мат 25:32-33

+ 34:21 Кан 33:17, Дан 8:4

+ 34:23 Эзк 37:24, Ёханна 10:16, Ерм 23:5, Ерм 30:9, Хош 3:5, Мик 5:4

+ 34:24 Лев 26:12

+ 34:25 Иша 54:10, Эзк 37:26, Хош 2:18, Лев 26:6

+ 34:26 Лев 26:4, Ерм 14:22, Зак 10:1, Мал 3:10

+ 34:27 Ерм 2:20, Ерм 27:8, Ерм 30:8

+ 34:31 Зеб 73:1, Зеб 99:3, Зак 9:16, Ёханна 10:14

+ 35:2 Гчк 32:3

+ 35:3 Иша 34:5, Ерм 49:7-22, Эзк 25:12-14, Абд 1:1-16, Мал 1:3-4

+ 35:4 Эзк 6:7

+ 35:5 Эзк 21:25, Амо 1:11

+ 35:6 Эзк 5:11, Гчк 9:6

+ 35:11 Эзк 5:11

+ 35:12 Зеб 136:7

+ 35:15 Ерм 50:29, Абд 1:15, Хаб 2:8

+ 36:1 Эзк 6:2-3, Кан 32:13, Иша 58:14

+ 36:4 Мик 6:2

+ 36:5 Эзк 35:15

+ 36:10 Ерм 30:19

+ 36:11 Гчк 1:28, Иша 49:19, Ерм 31:27, Зак 2:4, Зак 10:8, Эйп 42:12

+ 36:12 Эзк 5:17

+ 36:13 Чөл 13:33

+ 36:17 Лев 18:25, Ерм 2:7

+ 36:18 Эзк 5:11, Эзк 22:3

+ 36:19 Лев 26:33, Эзк 5:10

+ 36:21 Зеб 105:8, Иша 48:11, Эзк 20:9

+ 36:23 Эзк 20:41

+ 36:24 Кан 30:3, Эзк 11:17

+ 36:25 Иша 4:4, Ёвл 3:21, Лев 16:30, Ерм 33:8, Зак 13:1

+ 36:26 Эзк 11:19, Эзк 18:31

+ 36:27 Эзк 37:14

+ 36:28 Лев 26:12, Эзк 11:20

+ 36:29 Эзк 37:23, Эзк 34:29

+ 36:30 Лев 26:4

+ 36:31 Эзк 6:9, Эзк 16:61, Эзк 20:43

+ 36:35 Гчк 2:8, Иша 51:3, Эзк 28:13, Эзк 31:8-9

+ 36:37 Эзк 34:31

+ 36:38 Йыл язгылары 35:7, Эзк 6:7

+ 37:1 1Пат 18:46, Эзк 1:3, Эзк 3:22, Эзк 8:4

+ 37:3 1Кор 15:35

+ 37:5 Гчк 2:7

+ 37:10 Аянлык 11:11

+ 37:12 Иша 26:19, Дан 12:2, Ёханна 5:21

+ 37:14 Эзк 36:27

+ 37:18 Эзк 12:9, Эзк 21:7, Эзк 24:19

+ 37:19 Иша 11:13, Ерм 3:18, Ерм 50:4, Хош 1:11

+ 37:21 Кан 30:3, Эзк 11:17

* 37:23 Эден әхли дөнүклигинден – я-да месген тутуп, ичинде гүнә эден ерлеринден.

+ 37:23 Эзк 14:11, Эзк 36:25, Лев 26:12, Эзк 11:20

+ 37:24 Ерм 30:10, Ерм 23:5, Эзк 34:23-24, Ёханна 10:16

+ 37:25 Ёвл 3:20

+ 37:26 Эзк 34:25, Хош 2:18

+ 37:27 Зак 2:10-11, Аянлык 21:3, Лев 26:11-12, Эзк 11:20

+ 37:28 Эзк 6:7, Эзк 20:12

+ 38:2 Гчк 10:2, Эзк 27:13, Эзк 32:26, Эзк 39:1

+ 38:4 2Пат 19:28, Эзк 29:4, Амо 4:2, Хаб 1:15

+ 38:5 Эзк 27:10

+ 38:6 Гчк 10:3, Эзк 27:14

+ 38:8 Эзк 34:28

+ 38:9 Ерм 4:13

+ 38:11 Сер 18:9-10, Ерм 49:31

+ 38:13 1Пат 10:1, Эзк 27:15, Эзк 27:22

+ 38:16 Эзк 20:41

+ 38:17 Ерм 6:22-23

+ 38:19 Амо 1:1, Хаг 2:6, Аянлык 16:18

+ 38:20 Ерм 4:24, Нах 1:5

+ 38:21 Ерм 25:27, Ерм 25:29

+ 38:22 Эзк 5:17, Эзк 14:16, Гчк 19:24, Эйп 18:15, Зеб 10:6, Эзк 13:11, Эзк 13:13

+ 38:23 Эзк 20:12, Эзк 6:7

+ 39:1 Гчк 10:2, Эзк 27:13, Эзк 32:26, Эзк 38:2

+ 39:2 Эзк 38:6, Эзк 38:15

+ 39:3 Зеб 75:3

+ 39:4 Кан 28:26

+ 39:6 Эзк 28:18, Эзк 30:8, Аянлык 20:9

+ 39:7 Эзк 20:39, Эзк 43:7

+ 39:9 Иша 2:4, Иша 9:5, Хош 2:18, Мик 4:3

+ 39:10 Зак 2:9

* 39:16 Хамона – бу сөз Бейик гошун диймеги аңладяр.

+ 39:17 Иша 34:6, Сеп 1:7, Аянлык 19:17-18

+ 39:18 Амо 4:1

+ 39:22 Ёвл 2:27

+ 39:23 Кан 29:24-28

+ 39:25 Ерм 30:3, Эзк 20:9

+ 39:26 Лев 26:6, Ерм 30:10, Ерм 46:27, Мик 4:4

+ 39:27 Эзк 20:41

+ 39:29 Иша 32:15, Иша 44:3, Ёвл 2:28

• 40:1 1Пат 6, Йыл язгылары 3

+ 40:1 Эзк 33:21, 1Пат 18:46, Эзк 1:3

+ 40:2 Эзк 1:1, Эзк 8:3, Аянлык 21:10

+ 40:3 Эзк 1:7, Эзк 47:3, Зак 2:1, Аянлык 11:1, Аянлык 21:15

+ 40:4 Эзк 44:5

+ 40:5 Эзк 42:20

+ 40:6 Эзк 43:1

+ 40:16 1Пат 6:4, Эзк 41:16, Эзк 41:26, Эзк 41:18

+ 40:17 Эзк 41:6, Эзк 42:1

+ 40:28 Эзк 8:16

+ 40:38 Йыл язгылары 4:6

+ 40:39 Лев 1:3, Лев 4:2-3, Лев 5:1-6

* 40:44 Ики отаг – кәбир голязмаларда айдымчылар үчин отаглар.

+ 40:44 Йыл язгылары 6:31-32

+ 40:46 1Пат 2:35, Эзк 43:19

+ 40:47 Эзк 41:13-15

+ 40:49 1Пат 6:3

+ 41:2 1Пат 6:17

+ 41:4 1Пат 6:20, Йыл язгылары 3:8

+ 41:5 1Пат 6:5, 1Пат 6:8

+ 41:6 Эзк 40:17, 1Пат 6:6

+ 41:13 Эзк 40:47

+ 41:16 1Пат 6:4, Эзк 40:16

+ 41:18 1Пат 6:29, 1Пат 7:36, Эзк 40:16

+ 41:19 Эзк 1:10, Эзк 10:14

+ 41:21 Мср 25:23-30

+ 41:24 1Пат 6:34

+ 41:25 1Пат 7:6

+ 41:26 1Пат 6:4

+ 42:1 Эзк 40:17

+ 42:13 Чөл 18:9

+ 42:14 Лев 6:11, Эзк 44:19

+ 42:20 Эзк 40:5

+ 43:1 Эзк 40:6

+ 43:2 Эзк 10:18, Эзк 11:22-23, Эзк 1:24, Аянлык 1:15, Аянлык 18:1

+ 43:3 Эзк 1:1, Эзк 3:15, Эзк 10:15, Эзк 2:1

+ 43:5 Эзк 3:12, Эзк 8:16

+ 43:7 Йыл язгылары 28:2, Иша 60:13, Иша 66:1, Эзк 20:39, Эзк 39:7

+ 43:10 Эзк 40:4

+ 43:13 Мср 27:1-8

+ 43:15 Мср 27:2, 1Пат 1:50, 1Пат 2:28

+ 43:17 Мср 20:26

+ 43:18 Лев 1:5

+ 43:19 1Пат 2:35, Эзк 40:46, Эзк 45:18

+ 43:20 Мср 29:12, Лев 8:15, Эзк 45:19

+ 43:21 Мср 29:14

+ 43:24 Лев 2:13

+ 43:25 Мср 29:35, Лев 8:33

+ 43:27 Лев 1:3, Лев 3:1

+ 44:4 Эзк 1:28

* 44:5 Мукаддес өе кимиң гирип-чыкяндыгына – я-да мукаддес өйүң әхли чыкалгалары билен гирелгелерине.

+ 44:5 Эзк 40:4

+ 44:6 Эзк 45:9

+ 44:7 Рес 21:28, Лев 3:11

+ 44:15 1Пат 2:35, Эзк 40:46

+ 44:16 Эзк 41:21

+ 44:18 Мср 28:39-43, Лев 16:4

+ 44:19 Лев 6:11, Лев 16:23, Эзк 42:14

+ 44:20 Лев 21:5, Чөл 6:5

+ 44:21 Лев 10:9

+ 44:22 Лев 21:7, Лев 21:13

+ 44:23 Лев 10:10, Лев 11:47

+ 44:24 Кан 17:9, Кан 19:17

+ 44:25 Лев 21:1-3

+ 44:26 Чөл 19:11-12

+ 44:27 Лев 4:3

+ 44:28 Чөл 18:20, Кан 10:9

+ 44:29 Лев 27:21, Чөл 18:14

+ 44:30 Мср 23:19, Мср 34:26, Кан 26:2, Чөл 15:20, Мал 3:10

+ 44:31 Мср 22:31, Лев 11:39, Лев 22:8, Эзк 4:14

* 45:1 Йигрими мүң – кәбир голязмаларда он мүң.

+ 45:1 Эзк 47:21

+ 45:2 Эзк 48:9-10

+ 45:4 Эзк 48:11-12

+ 45:5 Эзк 48:13

+ 45:6 Эзк 48:15

+ 45:7 Эзк 48:21

+ 45:9 Эзк 44:6, Чөл 36:7, 1Пат 21:1-16

+ 45:10 Лев 19:36, Кан 25:13, Сүл 11:1

* 45:12 Гера – бу еврейлериң агырлык өлчегидир. Йигрими гера такм. 12 гр деңдир.

* 45:12 Йигрими шекеле, йигрими бәш шекеле ве он бәш шекеле – бу үч өлчегиң җеми такм. 700 гр деңдир.

+ 45:12 Мср 30:13

* 45:14 Кор – бу еврейлериң гөврүм өлчегидир. Бир кор такм. 350 литре деңдир.

* 45:14 Үч ярым күйзе – еврейче батың ондан бири. Бу такм. 3,5 литре деңдир.

* 45:14 Үч йүз элли күйзе – еврейче он бат. Бу такм. 350 литре деңдир.

* 45:14 Он батман – еврейче бир хомер. Бу такм. 200 кг деңдир.

+ 45:17 Чөл 28:9-15

+ 45:18 Лев 16:16

+ 45:19 Мср 12:7, Мср 29:12, Лев 8:15, Эзк 43:20

+ 45:21 Лев 23:5-6

+ 45:23 Лев 23:8, Чөл 28:15

* 45:24 Дөрт күйзе – еврейче бир хин. Бу такм. 4 литре деңдир.

+ 45:24 Лев 2:1

+ 45:25 Лев 23:34

+ 46:2 Эзк 44:3

+ 46:4 Чөл 28:9-10, Эзк 45:17

+ 46:6 Чөл 28:11-15

+ 46:9 Мср 23:14-17, Кан 16:16

+ 46:12 Лев 7:16, Лев 22:23

+ 46:13 Мср 29:38, Чөл 28:3

* 46:14 Бир ярым күйзе – еврейче хиниң үчден бири. Бу такм. 1,5 литре деңдир.

+ 46:17 Лев 25:10

+ 46:18 Чөл 36:7, 1Пат 21:1-16

+ 47:1 Ёвл 3:18, Зак 14:8, Аянлык 22:1

+ 47:3 Эзк 40:3

+ 47:8 Кан 3:17, Ешу 3:16

+ 47:10 Ешу 15:62, Иша 15:8, Эзк 26:5

+ 47:12 Гчк 2:9, Аянлык 22:2

• 47:13 Чөл 34:1-15

+ 47:14 Гчк 12:7

+ 47:19 Эзк 48:28

+ 47:22 Иша 14:1

+ 48:1 Чөл 2:25-31, Ешу 19:40

+ 48:2 Ешу 19:24

+ 48:3 Ешу 19:32

+ 48:4 Ешу 16:1, Ешу 16:5

+ 48:5 Ешу 17:7

+ 48:6 Ешу 13:15

+ 48:7 Ешу 15:1

+ 48:8 Эзк 45:1-6

* 48:9 Йигрими мүң – кәбир голязмаларда он мүң.

+ 48:9 Эзк 45:2-3

+ 48:11 1Пат 2:35, Эзк 40:46, Эзк 44:10

+ 48:13 Эзк 45:4

+ 48:15 Эзк 45:6

+ 48:16 Аянлык 21:16

+ 48:21 Эзк 45:7

+ 48:23 Ешу 18:11

+ 48:24 Ешу 19:1

+ 48:25 Ешу 19:17

+ 48:26 Ешу 19:10

+ 48:27 Ешу 13:24

+ 48:28 Эзк 47:19

+ 48:30 Аянлык 21:13

+ 48:35 Иша 60:14, Ёвл 3:21

+ 1:1 2Пат 24:1, Ерм 25:1, Йыл язгылары 36:5-7

* 1:2 Серет: 2Пат 24:1-4; 2Йя 36:6-7.

+ 1:2 2Пат 24:13, Йыл язгылары 36:10

+ 1:6 Эзк 14:14, Эзк 14:20

+ 1:7 2Пат 23:34, 2Пат 24:17

+ 1:8 Эзк 4:13, Хош 9:3

+ 1:9 Гчк 39:21

+ 1:12 Рим 14:2

+ 1:17 Гчк 41:12

+ 1:20 Гчк 41:8, Гчк 41:24

+ 1:21 Дан 6:28, Дан 10:1

+ 2:1 Гчк 41:8

+ 2:4 1Пат 1:31, Дан 3:9, Дан 5:10, Дан 6:6, Дан 6:21

+ 2:5 Эзр 6:11, Дан 3:29

+ 2:6 Дан 5:7, Дан 5:16

+ 2:9 Эст 4:11

+ 2:12 Дан 3:13, Дан 3:19

+ 2:17 Дан 1:6

+ 2:21 Эйп 12:18, Дан 5:20

+ 2:22 Эйп 12:22, Ваг 12:14, 1Кор 4:5

+ 2:28 Гчк 40:8, Дан 10:14

+ 2:30 Гчк 41:16

+ 2:37 Эзр 7:12, Эзк 26:7, Аянлык 17:14

+ 2:38 Ерм 27:6

+ 2:39 Зак 6:1

+ 2:40 Дан 7:7, Дан 7:23

+ 2:44 Хаг 2:22, Евр 12:28

+ 2:46 Рес 10:25, Рес 16:29, Рес 14:13

+ 2:47 Кан 10:17, 2Пат 5:15

+ 3:1 Гчк 11:2

+ 3:6 Аянлык 13:15

+ 3:8 Дан 6:12-13

+ 3:9 1Пат 1:31

+ 3:12 Дан 2:49

+ 3:13 Дан 2:12

+ 3:15 2Пат 18:35

+ 3:19 Дан 2:12

* 3:25 Худайларың бириниңкә – сөзме-сөз терҗиме: Худайың оглуна.

+ 3:25 Иша 43:2

+ 3:26 Рес 16:17

+ 3:29 Эзр 6:11, Дан 2:5

+ 3:31 Дан 6:25, 1Пет 1:2, 2Пет 1:2

+ 3:33 Дан 2:44

+ 4:2 Дан 2:1, Дан 7:15

+ 4:4 Дан 2:2, Дан 2:10-11

+ 4:5 Дан 1:7, Гчк 41:38, Дан 5:11, Дан 5:14

* 4:6 Худайларың рухы – я-да Худайың Рухы.

+ 4:7 Сер 9:15, Эзк 31:3-7, Мар 4:32

+ 4:14 Ерм 27:5

+ 4:15 Гчк 41:8

+ 4:16 1Шам 25:26, 2Шам 18:32

+ 4:19 Ерм 27:6

+ 4:24 Сүл 16:6, Рес 8:22, 2Тим 2:25

+ 4:31 Дан 2:44, Дан 6:26

+ 4:32 Зеб 61:10, Иша 40:17, Эйп 23:13, Иша 14:27

+ 4:33 Йыл язгылары 33:13

+ 5:1 Дан 7:1, Дан 8:1, Гчк 40:20, Эст 1:3, Эст 2:18, Мар 6:21

+ 5:2 Дан 1:2

+ 5:4 Зеб 113:12-15

+ 5:6 Нах 2:10

+ 5:7 Дан 2:2, Дан 4:6

+ 5:8 Гчк 41:8

+ 5:10 1Пат 1:31, Дан 2:4

+ 5:11 Гчк 41:38, Дан 4:5, Дан 2:48

+ 5:12 Дан 1:7, Дан 4:5, Дан 1:17

+ 5:17 2Пат 5:16

+ 5:20 Дан 4:27-30

+ 5:21 Дан 4:31

+ 5:23 Эйп 12:10, Ерм 10:23, Рес 12:23, Аянлык 16:9

* 5:26 МЕНЕ… хасаплап – арамейче мене сөзи хасапламак диймеги аңладяр.

* 5:27 ТЕКЕЛ… чекилдиң – арамейче текел сөзи терезиде чекилдиң диймеги аңладяр.

+ 5:27 Эйп 31:6, Зеб 61:10

* 5:28 ПЕРЕС… бөлүнип – арамейче перес сөзи бөлүндиң диймеги аңладяр. Перес сөзи парсин сөзүниң бирлик саныдыр.

+ 5:31 Ерм 51:11, Дан 9:1

+ 6:3 Гчк 41:40, Эст 10:3

+ 6:4 Эзк 14:14

+ 6:6 1Пат 1:31, Дан 2:4

+ 6:8 Эст 1:19, Эст 8:8

+ 6:10 Зеб 136:5-6, 1Пат 8:48, Йыл язгылары 6:38, Зеб 118:23

+ 6:13 Дан 3:8

+ 6:17 Мат 27:66, Аянлык 20:3

+ 6:21 1Пат 1:31, Дан 2:4

+ 6:23 Дан 3:25

+ 6:24 Кан 19:19, Эст 7:9, Зеб 7:16, Сүл 11:5

+ 6:25 Дан 3:31

+ 6:26 Дан 4:31

+ 6:27 Дан 3:33

+ 6:28 Йыл язгылары 36:22, Эзр 1:1, Иша 44:28, Иша 45:1

+ 7:1 Дан 5:1, Дан 8:1

+ 7:2 Ерм 49:36, Аянлык 7:1

+ 7:3 Аянлык 13:1-2

+ 7:6 Аянлык 13:2

+ 7:7 Аянлык 12:3, Аянлык 17:3, Аянлык 17:12

+ 7:8 Дан 8:9, Аянлык 9:7, Аянлык 13:5

+ 7:9 Аянлык 20:4, 1Пат 22:19, Иша 6:1, Аянлык 4:2, Аянлык 1:14

+ 7:10 Кан 33:2, Аянлык 5:11, Аянлык 20:12

+ 7:11 Аянлык 19:20

+ 7:13 Эзк 1:26, Аянлык 1:13, Мат 26:64, Мар 14:62, Аянлык 1:7, Аянлык 14:14

+ 7:14 Зеб 109:1-2, Иша 9:6, Мат 28:18, Дан 7:27, Абд 1:21, Зак 14:9, Лук 1:33, 1Кор 15:24, Аянлык 11:15

+ 7:15 Дан 4:2

+ 7:18 Мат 25:34

+ 7:21 Дан 8:24, Аянлык 13:7

+ 7:23 Дан 2:43

+ 7:27 Дан 7:14

+ 7:28 Лук 2:19, Лук 2:51

+ 8:1 Дан 5:1, Дан 7:1

+ 8:2 Нех 1:1, Эст 1:2

+ 8:7 Дан 11:11

+ 8:8 Дан 7:3

+ 8:9 Дан 7:8

+ 8:10 Аянлык 12:4

+ 8:11 Мср 29:38-42, Дан 11:31, Дан 12:11

+ 8:13 Дан 12:6

+ 8:16 Дан 9:21, Лук 1:19, Лук 1:26

+ 8:17 Аянлык 1:17, Эзк 2:1

+ 8:18 Дан 10:9, Зак 4:1

+ 8:19 Дан 11:36

+ 8:21 Дан 11:3

+ 8:24 Дан 7:21, Аянлык 13:7

+ 8:25 Эйп 34:20

+ 8:26 Дан 10:14

+ 9:1 Дан 5:31, Дан 6:1, Дан 11:1

+ 9:2 Ерм 25:11, Ерм 29:10, Зак 1:12, Зак 7:5

+ 9:3 Эст 4:3

+ 9:4 Лев 26:40, 1Пат 8:47, Йыл язгылары 6:37, Нех 9:2, Нех 1:5, Нех 9:32, Кан 7:9

+ 9:5 Эзр 9:6-7, Нех 1:7

+ 9:6 Нех 9:34

+ 9:9 Нех 9:17

+ 9:11 Кан 8:19-20, Кан 28:15

+ 9:12 Эзк 5:9

+ 9:13 Лев 26:14-45, Кан 28:15-68

+ 9:14 Нех 9:33

+ 9:15 Мср 32:11

+ 9:16 Зеб 30:2, Зеб 70:2, Зеб 43:14, Зеб 78:4, Мик 6:16

+ 9:17 Чөл 6:25

+ 9:18 2Пат 19:16, Нех 1:6

+ 9:19 Зеб 78:9, Лук 18:13, Зеб 24:10, Зеб 78:9

+ 9:20 Нех 1:6

+ 9:21 Иша 65:24, Дан 8:16, Лук 1:19, Лук 1:26, Мср 29:39

+ 9:23 Дан 10:11, Дан 10:19

+ 9:24 Нех 11:1, Иша 48:2, Мат 4:5, Мат 27:53

+ 9:26 Мат 24:6-14

+ 9:27 Дан 11:31, Дан 12:11, Мат 24:15, Мар 13:14

+ 10:1 Йыл язгылары 36:22, Эзр 1:1, Иша 44:28, Иша 45:1, Дан 1:7, Дан 4:5

+ 10:4 Гчк 2:14

* 10:5 Сап алтындан – я-да Уфаз алтындан.

+ 10:5 Эзк 9:2, Аянлык 1:13

+ 10:6 Эзк 1:14, Эзк 1:16, Мат 28:3, Аянлык 1:14, Аянлык 19:12, Эзк 1:7, Аянлык 1:15

+ 10:7 Рес 9:7

+ 10:9 Дан 8:18, Зак 4:1, Ёханна 18:6, Аянлык 1:17

+ 10:10 Эзк 2:9, Эзк 8:3

+ 10:11 Дан 9:23, Дан 10:19

+ 10:12 Дан 9:23

+ 10:13 Дан 10:21, Дан 12:1, Яхуда 1:9, Аянлык 12:7

+ 10:14 Дан 2:28, Дан 8:26, Хаб 2:3

+ 10:16 Иша 6:7, Ерм 1:9

+ 10:19 Дан 9:23, Дан 10:11

+ 10:20 Дан 12:1

+ 11:1 Дан 5:31, Дан 6:1, Дан 9:1

+ 11:2 Дан 10:21

+ 11:3 Дан 7:6, Дан 8:5, Дан 8:21

+ 11:10 Иша 8:8, Иша 30:28

+ 11:11 Дан 8:7

+ 11:15 Эзк 4:2

+ 11:16 Дан 8:9

+ 11:19 Эзк 26:21

+ 11:31 Дан 8:11, Дан 9:27, Мат 24:15, Мар 13:14

+ 11:33 Дан 12:3, Дан 12:10

+ 11:36 2Сал 2:4, Кан 10:17, Дан 2:47, Аянлык 13:5, Дан 8:19

+ 11:41 Иша 11:14

+ 11:43 Йыл язгылары 12:3, Эзк 30:4, Нах 3:9

+ 12:1 Дан 10:13, Яхуда 1:9, Аянлык 12:7, Ерм 30:7, Мат 24:21, Мар 13:19, Аянлык 16:18, Мср 32:32, Мср 32:33, Дан 10:21, Аянлык 20:12

+ 12:2 Иша 26:19, Эзк 37:12, Мат 25:46, Ёханна 5:28-29, Рес 24:15

+ 12:3 Дан 11:33, Дан 12:10, Мат 13:43, Эйп 11:17, Эйп 22:28, Сүл 4:18, Иша 60:3

+ 12:4 Иша 8:16, Иша 29:11, Аянлык 5:1, Аянлык 10:4, Аянлык 22:10

+ 12:6 Дан 10:5, Дан 8:13

+ 12:10 Дан 11:35, Аянлык 22:11, Дан 11:33, Дан 12:3, Зеб 106:43, Хош 14:10

+ 12:11 Дан 8:11, Дан 9:27, Дан 11:31

+ 12:13 Иша 57:2

+ 1:1 2Пат 14:23, 2Пат 15:1, 2Пат 16:1, 2Пат 18:1, Иша 1:1, Амо 1:1, Мик 1:1

+ 1:2 Хош 2:4, Эзк 16:15

* 1:4 Йизрегел – серет: 2Пат 9:14-37.

+ 1:4 2Пат 10:11

+ 1:5 Ешу 17:16, Сер 6:33

* 1:6 Лорухама – бу сөз рехим ёк диймеги аңладяр. Серет: Мср 34:6.

+ 1:6 1Пет 2:10

+ 1:7 1Шам 17:47, Зак 4:6

* 1:9 Логаммы – бу сөз Мениң халкым дәл диймеги аңладяр. Серет: Мср 6:7.

+ 1:10 Гчк 22:17, Иша 62:4, Рим 9:26

+ 1:11 Иша 11:13, Ерм 3:18, Ерм 50:4, Эзк 37:19

+ 2:1 Хош 1:6, Хош 1:9

+ 2:2 Иша 50:1

+ 2:3 Эзк 16:39

+ 2:4 Хош 1:6, Хош 1:2

+ 2:7 Иша 54:5, Ерм 3:14

+ 2:8 Эзк 16:19

+ 2:10 Агы 1:8, Эзк 16:37, Эзк 23:29

+ 2:11 Чөл 28:9-15, Иша 24:8, Ерм 7:34, Ерм 16:9, Амо 8:10

+ 2:12 Хош 9:1, Мик 1:7

+ 2:13 1Пат 16:31-32, Хош 11:2, Эзк 23:40

+ 2:14 Эзк 20:35, Иша 40:2

* 2:15 Акор – бу сөз бела диймеги аңладяр.

* 2:16 Багал – еврейче бу сөз хоҗайын диймеги аңладяр. Сөзлүге серет.

+ 2:17 Мср 23:13, Зак 13:2

+ 2:18 Иша 54:10, Эзк 34:25, Эзк 37:26, Иша 2:4, Эзк 39:9, Мик 4:3

+ 2:19 2Кор 11:2

+ 2:20 Ерм 31:34

* 2:22 Йизрегел – бу сөз Худай экйәр диймеги аңладяр.

+ 2:23 Хош 1:10, Хош 1:6, 1Пет 2:10, Хош 1:9, Рим 9:25

* 3:2 Он бәш батман – еврейче бир хомер ве бир лесек. Бу такм. 300 кг деңдир.

+ 3:2 Лев 27:16

+ 3:5 Ерм 50:4, Ерм 23:5, Ерм 33:15, Эзк 34:23

+ 4:1 Иша 3:14, Мик 6:2

+ 4:3 Иша 24:4, Ерм 4:28, Ёвл 1:10, Ёвл 1:18, Сеп 1:3

+ 4:6 Сүл 10:21, Иша 5:13

+ 4:8 Лев 10:17

+ 4:9 Иша 24:2

+ 4:10 Лев 26:26, Мик 6:14, Хаг 1:6

+ 4:11 Сүл 20:1

+ 4:12 Сер 18:5, Хош 5:4

+ 4:13 Эзк 6:13

+ 4:14 Кан 23:17

+ 4:15 Хош 9:15, Хош 12:11, Амо 4:4, Амо 5:5

+ 4:19 Ерм 4:11-12, Ерм 51:1, Хош 13:15

+ 5:1 Сер 4:6

+ 5:2 Чөл 25:2

+ 5:4 Иша 59:2, Хош 4:12

+ 5:5 Хош 7:10

+ 5:6 Иша 1:11, Хош 6:6

+ 5:8 Ерм 4:5, Хош 8:1, Хош 9:9, Хош 4:15, Хош 10:5, Ёвл 2:1, Амо 3:6

+ 5:10 Кан 19:14

+ 5:13 2Пат 15:19, Хош 7:11, Хош 8:9, Хош 12:1, Мик 1:9, Нах 3:19

+ 5:14 Хош 13:7

+ 5:15 Лев 26:40-42

+ 6:1 Кан 30:1-10, 1Шам 7:3, 1Пат 8:48, Ёвл 2:12, Кан 32:39, Эйп 5:18, Зеб 102:3, Зеб 146:3, Ерм 30:17

+ 6:2 Зеб 70:20

+ 6:4 Хош 13:3

+ 6:5 Ерм 23:29, 1Пат 19:17

+ 6:6 Мат 9:13, Мат 12:7

+ 6:8 Хош 12:11

+ 6:9 Ешу 24:1

+ 6:11 Ёвл 3:13

+ 7:7 2Пат 15:10, 2Пат 15:14, 2Пат 15:25, 2Пат 15:30

+ 7:8 Зеб 105:35

+ 7:9 Иша 42:25

+ 7:10 Хош 5:5

+ 7:11 2Пат 17:3-4, Хош 5:13

+ 7:12 Эзк 12:13

+ 7:14 Зеб 77:36-37

+ 7:16 Зеб 77:57

+ 8:1 Ерм 4:5, Хош 5:8, Кан 28:49

+ 8:2 Мат 7:21-23

+ 8:4 1Пат 12:20, Хош 7:7

+ 8:5 1Пат 12:28, Хош 10:5, Хош 13:2

+ 8:7 Хош 10:13

+ 8:8 2Пат 17:6

+ 8:9 Хош 5:13, Хош 7:11, Ерм 2:24, Эзк 16:33-34

+ 8:13 Ерм 7:21, Ерм 14:10, Кан 28:68

+ 8:14 Кан 32:18, Иша 17:10, Ерм 3:21, Ерм 17:27, Амо 2:5

+ 9:1 Хош 2:5

+ 9:3 Кан 28:68, Хош 8:13, Эзк 4:13, Дан 1:8

+ 9:4 Кан 26:14, Чөл 19:11-22

+ 9:7 2Пат 9:11, Ерм 29:26

+ 9:8 Эзк 3:17, Эзк 33:7

+ 9:9 Сер 19:22, Хош 10:9, Ерм 14:10, Хош 8:13

+ 9:10 Зеб 79:9, Иша 5:1, Мат 21:33, Чөл 25:1-5, Зеб 105:28

+ 9:13 Хош 14:1

+ 9:15 Хош 4:15, Хош 12:11, Амо 4:4, Амо 5:5

+ 9:17 Кан 28:64-65

+ 10:1 Зеб 79:9, Иша 5:1, Мат 21:33

+ 10:5 1Пат 12:28, Хош 4:15, Хош 8:5, Хош 13:2

* 10:8 Авен – бу сөз пислик ери диймеги аңладяр.

+ 10:8 Лук 23:30, Аянлык 6:16

+ 10:9 Сер 19:22, Хош 9:9

+ 10:11 Ерм 46:20

+ 10:12 Сүл 11:19, Гал 6:8, Ерм 4:3

+ 10:13 Хош 8:7

+ 10:14 2Пат 17:3-4, Иша 13:16

+ 11:1 Кан 7:8, Мср 4:22, Ерм 31:9, Мал 1:6, Мат 2:15

+ 11:3 Мср 15:26

+ 11:4 Ёханна 6:44, Ёханна 12:32, Мср 16:14-31

+ 11:9 Чөл 23:19, Иша 12:6

+ 11:10 Иша 31:4, Иша 11:11, Мик 7:12, Зак 8:7

+ 11:11 Иша 60:8, Зак 10:10

+ 12:1 Иша 44:20, Хош 5:13

+ 12:3 Гчк 32:24-32

+ 12:4 Гчк 28:12, Гчк 28:19, Гчк 35:9, Гчк 35:15

+ 12:5 Мср 3:15

+ 12:6 Мик 6:8

+ 12:7 Амо 8:5, Мик 6:11

+ 12:8 Зак 11:5, Аянлык 3:17

+ 12:11 Хош 6:8, Хош 4:15, Амо 4:4, Амо 5:5

+ 12:12 Гчк 28:5, Гчк 29:20

+ 12:13 Мср 12:50-51, Зеб 76:21

+ 12:14 2Пат 17:17

+ 13:1 Хош 11:2

+ 13:2 1Пат 12:28, Хош 8:5, Хош 10:5

+ 13:3 Хош 6:4, Зеб 1:4, Зеб 36:20

+ 13:4 Мср 20:3, Иша 43:11, Иша 45:21

+ 13:5 Кан 8:15, Кан 32:10

+ 13:6 Кан 8:12-14, Кан 31:20, Зеб 77:11, Зеб 105:21, Сүл 30:9

+ 13:7 Ерм 5:6, Хош 5:14

+ 13:8 2Шам 17:8, Сүл 17:12, Агы 3:10

+ 13:10 1Шам 8:5, 1Шам 8:19

+ 13:11 1Шам 8:22, 1Шам 15:23

+ 13:13 2Пат 19:3

+ 13:14 Зеб 48:16, Иша 25:8, Иша 26:19, Эзк 37:12, Эзк 9:10, 1Кор 15:55

+ 13:15 Ерм 4:12, Ерм 51:1, Эзк 19:12, Хош 4:19

+ 14:1 2Пат 18:12, 2Пат 8:12, Хош 9:13, Амо 1:13

+ 14:2 Хош 6:1, Хош 12:6

+ 14:3 Евр 13:15

+ 14:4 Хош 5:13, Зеб 9:35

+ 14:6 Иша 27:6

+ 14:10 Зеб 106:43, Дан 12:10

+ 1:3 Кан 4:9, Зеб 77:4

+ 1:4 Кан 28:38, Кан 28:42

+ 1:5 Иша 24:11

+ 1:6 Аянлык 9:8

+ 1:10 Иша 24:4, Ерм 4:28, Хош 4:3, Иша 24:7

+ 1:11 Ерм 14:4

+ 1:12 Иша 24:11

+ 1:13 Ерм 4:8, Ёвл 1:9, Ёвл 2:14

+ 1:14 Ёвл 2:15-16

+ 1:15 Иша 13:6, Абд 1:15, Сеп 1:7

+ 1:16 Кан 12:6-7

+ 1:19 Ерм 9:10

+ 1:20 Зеб 103:21

* 2:1-2 Сион – бу Иерусалим шәхериниң бейлеки ады. Сөзлүге серет.

+ 2:1 Хош 5:8, Амо 3:6

+ 2:2 Амо 5:18, Амо 5:20, Сеп 1:15, Ёвл 1:6

+ 2:3 Ёвл 1:19, Гчк 2:8

+ 2:4 Аянлык 9:7, Аянлык 9:9

+ 2:6 Нах 2:10

+ 2:7 Сүл 30:27

+ 2:9 Иша 33:4

+ 2:10 Ёвл 3:15, Аянлык 8:12

+ 2:11 Мал 3:2, Аянлык 6:17

+ 2:12 Кан 30:1-10, 1Шам 7:3, 1Пат 8:48, Иша 55:7, Ерм 4:1, Хош 6:1, Хош 12:6

+ 2:13 Мср 34:6

+ 2:14 2Шам 12:22, Амо 7:3, Амо 7:6, Юнс 1:6, Юнс 3:9, Ёвл 1:9, Ёвл 1:13

+ 2:15 Ёвл 2:1, Чөл 10:3

+ 2:16 Ёвл 1:14

+ 2:17 1Пат 6:3, Эзк 8:16, Зеб 41:4, Зеб 78:10, Зеб 113:10, Мик 7:10

+ 2:18 Зак 1:14, Зак 8:2

+ 2:20 Зак 14:8, Иша 34:3

+ 2:21 Зеб 125:2-3

+ 2:22 Ёвл 1:18

+ 2:23 Хаб 3:18, Зак 10:7, Лев 26:4, Кан 11:14, Ерм 5:24

+ 2:25 Ёвл 1:4

• 2:27 Рес 2:17-21

+ 2:27 Мср 20:2, Эзк 39:18

+ 2:28 Иша 32:15, Иша 44:3, Эзк 39:29

+ 2:30 Мат 24:30, Лук 21:11, Аянлык 8:7

+ 2:31 Иша 13:10, Эзк 32:7-8, Аянлык 6:12

+ 2:32 Рим 10:13, Абд 1:17

+ 3:1 Ерм 30:3

* 3:2 Ехошапат – бу сөз Реб хөкүм эдйәр диймеги аңладяр. Серет: 2Йя 20:1-30.

+ 3:2 Сеп 3:8, Зак 14:2, Иша 66:16

+ 3:3 Абд 1:11, Нах 3:10

+ 3:4 Иша 23:1, Ерм 47:4, Эзк 28:21, Амо 1:9

+ 3:5 Йыл язгылары 21:16-17

+ 3:8 1Пат 10:1, Йыл язгылары 9:1

+ 3:10 Иша 2:4, Мик 4:3

+ 3:12 Зеб 95:13, Зеб 97:9, Зеб 109:6, Иша 2:4, Иша 3:13, Мат 25:32

+ 3:13 Хош 6:11, Мат 13:39, Мар 4:29, Аянлык 14:15, Аянлык 14:19, Аянлык 19:15

+ 3:14 Ёвл 1:15

+ 3:15 Ёвл 2:10

+ 3:16 Ерм 25:30, Амо 1:2, Иша 25:4

+ 3:17 Иша 52:1, Нах 1:15

+ 3:18 Амо 9:13, Иша 30:25, Эзк 47:1, Зак 14:8, Чөл 25:1

+ 3:19 Иша 19:1, Эзк 29:2, Иша 34:5, Ерм 49:10, Эзк 35:3, Амо 1:11, Абд 1:10, Мал 1:3

+ 3:20 Эзк 37:25

+ 3:21 Иша 4:4, Эзк 36:25

+ 1:1 2Шам 14:2, Йыл язгылары 11:6, Нех 3:5, 2Пат 14:23, 2Пат 15:1, Йыл язгылары 26:1, Иша 1:1, Хош 1:1, Зак 14:5

+ 1:2 Ерм 25:30, Ёвл 3:16, Ешу 19:26, 1Пат 18:19

+ 1:3 Иша 17:1, Ерм 49:23, 2Пат 10:32-33, Иша 21:10

* 1:4 Хазайыл… Бенхадат – серет: 2Пат 13:22-25.

+ 1:4 2Пат 8:12, 2Пат 13:22, Ерм 49:27

* 1:5 Авен – бу сөз пислик ери диймеги аңладяр.

* 1:5 Бейтеден – бу сөз леззет өйи диймеги аңладяр.

+ 1:5 Ерм 51:30, Хош 4:15, Эзк 27:23, 2Пат 16:9, Иша 22:6, Амо 9:7

+ 1:6 Ерм 47:1, Ерм 47:5, Йыл язгылары 28:18, Ёвл 3:6

+ 1:8 1Шам 5:1, Амо 3:9, Сеп 2:4, Зак 9:5

+ 1:9 Иша 23:1, Ерм 47:4, Эзк 26:2, Ёвл 3:4, Зак 9:4, 1Пат 5:1

+ 1:11 Иша 34:5, Иша 63:1, Ерм 49:7-22, Эзк 25:12-14, Абд 1:1-16, Мал 1:3-4, Йыл язгылары 28:17, Эзк 35:5

+ 1:13 Ерм 49:1, Эзк 21:28, Эзк 25:2, Сеп 2:8, 2Пат 8:12, Хош 14:1

+ 1:14 Кан 3:11, 2Шам 12:26

+ 1:15 Ерм 49:3

+ 2:1 Иша 15:1, Иша 25:10, Ерм 48:1, Эзк 25:8, Сеп 2:8

+ 2:2 Ерм 48:24

+ 2:4 Лев 26:14-15, Ерм 16:19-20

+ 2:5 Ерм 17:27, Хош 8:14

+ 2:6 Лев 25:39, 2Пат 4:1, Амо 8:6

+ 2:7 Эйп 24:4, Иша 10:2, Лев 18:8, Кан 22:30

+ 2:9 Чөл 13:33-34, Ешу 24:8

+ 2:10 Мср 12:51, Кан 8:2

* 2:11 Назыр – өзүни Худая багышлан адамларың сачына пәки дегирмезлик нышаны. Сөзлүге серет.

+ 2:11 Чөл 6:2, Иша 30:10, Ерм 11:21, Амо 7:13, Мик 2:6

+ 2:14 Зеб 32:16-17

+ 3:1 Мср 12:51

+ 3:2 Кан 7:6, Кан 10:15

+ 3:6 Эзк 33:4, Хош 5:8, Ёвл 2:1, Агы 3:38, Мик 1:12

+ 3:7 Гчк 18:17

+ 3:8 Иша 31:4, Чөл 22:38

+ 3:9 1Пат 21:1

+ 3:10 Иша 3:14, Мик 6:10-12

+ 3:11 Кан 28:52, 2Пат 17:5-6, 2Пат 18:9-12

+ 3:14 Мср 27:2, 1Пат 13:1-3, 2Пат 23:15

+ 3:15 Ерм 36:22, 1Пат 22:39

+ 4:1 Зеб 21:12, Эзк 39:18

+ 4:2 Зеб 88:36, 2Пат 19:28, Эзк 29:4, Эзк 38:4, Хаб 1:15

+ 4:3 Эзк 12:5, Эзк 12:12

+ 4:4 Амо 5:5, Чөл 28:3-4

+ 4:5 Лев 7:13, Лев 22:18, Мат 23:13

+ 4:6 Ерм 5:3, Хаг 2:17

+ 4:7 Ерм 3:3

+ 4:9 Лев 26:16, Кан 28:22, Хаг 2:17, 1Пат 8:37, Йыл язгылары 6:28, Ёвл 1:4

+ 4:10 Мср 9:3, Кан 28:27, Кан 28:60

+ 4:11 Гчк 19:24, Зак 3:2

+ 4:13 Мик 1:3

+ 5:2 Иша 47:1

+ 5:4 Иша 55:6, Сеп 2:3

* 5:5 Еврейче Гилгал ве сүргүн эдилер диен сөзлериң айдылышы меңзешдир.

+ 5:5 Хош 4:15, Хош 9:15, Хош 12:11, Амо 4:4, Амо 8:14

+ 5:6 Кан 4:24, Евр 12:29

+ 5:8 Эйп 9:9, Эйп 38:31, Амо 4:13

+ 5:10 Сүл 15:12

+ 5:11 Кан 28:30, Кан 28:39, Мик 6:15, Сеп 1:13

+ 5:12 Мср 23:8, Иша 29:21

+ 5:15 Зеб 96:10, Рим 12:9

+ 5:16 Ерм 9:17

+ 5:17 Мср 12:12

+ 5:18 Ёвл 1:15, Ёвл 2:2, Сеп 1:15

+ 5:21 Иша 1:11-14, Ерм 6:20, Мал 1:10, Лев 3

+ 5:25 Рес 7:42-43

+ 5:27 2Пат 17:6

* 6:1 Сион – бу Иерусалим шәхериниң бейлеки ады. Сөзлүге серет.

+ 6:1 Иша 32:9, Сеп 1:12

+ 6:2 Иша 10:9, Нах 3:8

+ 6:8 Ерм 51:14

* 6:13 Лодебар – еврейче бу ат хич зат диймеги аңладяр.

* 6:13 Карнайым – бу сөз ики шах диймеги аңладяр. Шах гүйҗүң нышаныдыр.

+ 7:1 Мср 10:4, Ёвл 1:4

+ 7:3 Ёвл 2:13-14, Юнс 1:6, Юнс 3:9

+ 7:8 Ерм 1:11, Ерм 1:13, Амо 8:2

+ 7:9 2Пат 15:8-12

+ 7:10 1Пат 12:32

+ 7:11 Амо 6:7

+ 7:12 Мик 3:5

+ 7:13 Амо 2:12, 1Пат 12:29-33

+ 7:14 Амо 1:1

+ 7:16 Иша 30:10, Мик 2:6

+ 8:1 Ерм 24:1, Мик 7:1

+ 8:2 Ерм 1:11, Ерм 1:13, Амо 7:8, Агы 4:18, Эзк 7:2-3

+ 8:5 Чөл 28:11, Нех 13:15-16, Лев 19:36, Мик 6:10

+ 8:6 Лев 25:39, 2Пат 4:1, Амо 2:6

+ 8:8 Амо 9:5

+ 8:9 Ерм 15:9, Мик 3:6, Лук 23:44

+ 8:10 Ерм 16:9, Агы 5:15, Хош 2:11, Ерм 6:26, Зак 12:10

+ 8:11 1Шам 3:1, Зеб 73:9

+ 8:14 1Пат 12:29-30

+ 9:1 Сер 16:26-30

+ 9:2 Зеб 138:8-10

+ 9:3 Зеб 67:23

+ 9:5 Зеб 45:7, Амо 8:8

+ 9:6 Зеб 103:3, Амо 4:13

+ 9:7 Ерм 47:4, 2Пат 16:9, Иша 22:6, Амо 1:5

+ 9:9 Лук 22:31

+ 9:10 Амо 6:3

+ 9:11 Рес 15:16-18

+ 9:13 Ёвл 3:18

+ 9:14 Эйп 3:14, Иша 58:12, Иша 61:4, Ерм 31:5

• 1:1 Ерм 49:7-22

+ 1:1 Иша 34:5, Ерм 49:7-22, Эзк 25:12-14, Эзк 35, Амо 1:11-12, Мал 1:3-4

+ 1:4 Чөл 24:21, Хаб 2:9

+ 1:9 Гчк 36:5, Эйп 2:11, Амо 1:12

+ 1:11 2Пат 25:13-17, Ёвл 3:3, Нах 3:10, Зеб 136:7

+ 1:12 Мик 4:11, Мик 7:8

+ 1:13 Сүл 17:5, Эзк 35:10

+ 1:15 Иша 13:6, Ёвл 1:15, Сеп 1:7, Ерм 50:29, Эзк 35:15, Хаб 2:8

+ 1:16 Ерм 25:27-28, Зеб 74:8, Иша 51:17, Ерм 25:15, Зак 12:2, Аянлык 14:10

* 1:17 Сион – бу Иерусалим шәхериниң бейлеки ады. Сөзлүге серет.

+ 1:17 Иша 4:3, Ёвл 2:32

+ 1:18 Зак 12:6

+ 1:20 1Пат 17:9

+ 1:21 Дан 7:14, Дан 7:27, Зак 14:9, Лук 1:33, 1Кор 15:24, Аянлык 11:15

+ 1:1 2Пат 14:25

+ 1:2 Нах 1:1, Сеп 2:13

+ 1:3 1Пат 10:22, Иша 23:1, Ешу 19:46

+ 1:4 Зеб 106:25

+ 1:5 Рес 27:18

+ 1:6 Ёвл 2:13-14, Амо 7:3, Амо 7:6, Юнс 3:9

+ 1:7 1Шам 14:41-42

+ 1:9 Зеб 94:5, Зеб 145:6

+ 1:14 Кан 21:8

+ 1:15 Зеб 64:8

+ 1:16 Иша 19:21

+ 2:1 Мат 12:40, Мат 16:4

+ 2:3 Зеб 3:5, Зеб 17:7, Зеб 117:5

+ 2:4 Зеб 87:7, Эйп 22:11, Зеб 17:5, Зеб 41:7, Зеб 68:3

+ 2:6 Зеб 17:5

+ 2:8 Зеб 17:7

+ 2:9 Зеб 31:7

+ 2:10 Зеб 49:14, Зеб 3:9

+ 3:2 Юнс 1:1-2

+ 3:5 Йыл язгылары 20:3, Эзр 8:21, Ерм 36:9

+ 3:6 Эйп 2:8, Эзк 27:30

+ 3:8 Ерм 18:8-11, Ерм 36:3

+ 3:9 2Шам 12:22, Ёвл 2:13-14, Амо 7:3, Амо 7:6, Юнс 1:6

+ 3:10 Мср 32:14, 2Шам 24:16, Ерм 18:8

+ 4:2 Мср 34:6

+ 4:3 Чөл 11:15, 1Пат 19:4, Эйп 6:9

+ 1:1 2Пат 16:1, 2Пат 18:1, Иша 1:1, Хош 1:1, Иша 7:9, Ерм 23:13-14

+ 1:2 1Пат 22:28, Зеб 48:2, Иша 34:1, Зеб 10:4, Юнс 2:8, Хаб 2:20

+ 1:3 Иша 26:21, Амо 4:13

+ 1:4 Зеб 96:5

+ 1:7 1Шам 5:4, Хош 2:12, Хош 9:1

+ 1:8 Иша 22:4, Ерм 9:1, Иша 20:2, Эйп 30:29, Иша 13:21, Иша 34:13, Ерм 50:39

+ 1:9 Хош 5:13, Нах 3:19

* 1:10 Гатда айтмаң – еврейче Гат ве айт сөзлериниң айдылышы меңзешдир.

* 1:10 Бейтлегапар – бу сөз гум өйи диймеги аңладяр.

+ 1:10 2Шам 1:20

* 1:11 Шапыр – бу сөз якымлы диймеги аңладяр.

* 1:11 Саванан… чыкмасын – еврейче Саванан ве чыкмак сөзлериниң айдылышы меңзешдир.

* 1:12 Еврейче Марот ве аҗы сөзлериниң айдылышы меңзешдир.

+ 1:12 Амо 3:6

* 1:13 Лакыш халкы, йүврүк аты – еврейче Лакыш ве йүврүк ат диен сөзлериң айдылышы меңзешдир.

* 1:13 Сион гызы – бу Иерусалим халкы диймекдир. Сөзлүге серет.

+ 1:13 2Пат 18:14

* 1:14 Акзып – бу сөз алдав диймеги аңладяр.

+ 1:14 Ешу 15:44

* 1:15 Мареша… басыбалыҗы – еврейче Мареша ве басыбалыҗы сөзлериниң айдылышы меңзешдир.

+ 1:15 1Шам 22:1

+ 1:16 Иша 22:12

+ 2:1 Зеб 35:5, Мик 2:1

+ 2:2 Иша 5:8

+ 2:6 Иша 30:10, Ерм 11:21, Амо 2:12

+ 2:10 Лев 18:25

+ 2:13 Иша 52:12

+ 3:1 Зеб 81:2-4

+ 3:3 Зеб 13:4, Эзк 34:3

+ 3:4 1Шам 8:18, Сүл 1:28, Иша 1:15, Ерм 11:11

+ 3:5 Ерм 23:32, Ерм 6:14, Ерм 8:11, Эзк 13:10

+ 3:6 Эзк 12:24, Эзк 13:23, Амо 8:9

+ 3:7 Зак 13:4

+ 3:8 Иша 58:1, Мик 1:5

+ 3:10 Эзк 22:27, Хаб 2:12

+ 3:11 Иша 1:23, Ерм 6:13, Иша 48:1, Ерм 7:4

+ 3:12 Зеб 128:3, Ерм 26:18

• 4:1 Иша 2:2-4

+ 4:2 Иша 56:7, Иша 60:3, Иша 66:20, Мал 1:11, Иша 27:13, Ерм 31:6, Зак 8:20-22

+ 4:3 Ёвл 3:10, Эзк 39:9, Хош 2:18, Зак 9:10

+ 4:4 1Пат 4:25, Лев 26:6, Ерм 30:10, Ерм 46:27, Эзк 39:26

+ 4:5 Рес 14:16

+ 4:6 Сеп 3:19

+ 4:9 Ерм 8:19, Иша 13:8, Ерм 6:24, Ерм 50:43

+ 4:10 Иша 39:6

+ 4:12 Иша 10:7

+ 4:13 1Пат 22:11, Ешу 3:11, Зеб 96:5, Зак 4:14, Зак 6:5

+ 5:2 Йыл язгылары 5:2, Мат 2:6, Ёханна 7:42

+ 5:4 Иша 40:11, Сеп 3:13, Зеб 71:8

+ 5:5 Иша 9:6, Иша 26:12

+ 5:10 Хаг 2:22, Зак 9:10

+ 5:11 Иша 17:9, Иша 27:10

+ 5:12 Кан 18:10

+ 5:13 Иша 17:8, Зак 13:2

+ 5:14 Мср 34:13, Кан 16:21

+ 6:2 Эзк 36:4, Иша 3:14, Хош 4:1

+ 6:3 Иша 43:22

+ 6:4 Мср 12:51, Мср 15:20, Чөл 12:2

+ 6:5 Чөл 22:5-6, Чөл 23:7-10, Сер 11:25

+ 6:6 1Шам 15:22

+ 6:7 Мср 13:2, 2Пат 3:27

+ 6:8 Кан 10:12, Иша 1:17, Ерм 21:12, Зак 7:9-10, Евр 13:16

+ 6:10 Амо 3:10, Амо 8:5

+ 6:11 Лев 19:35-36, Хош 12:7

+ 6:12 Амо 3:10, Ерм 9:8

+ 6:14 Лев 26:26, Хош 4:10, Хаг 1:6

+ 6:15 Лев 26:16, Кан 28:38-40, Амо 5:11, Сеп 1:13, Хаг 1:6

+ 6:16 1Пат 16:25-33, Зеб 43:14, Зеб 78:4, Дан 9:16

+ 7:1 Иша 24:13, Ерм 24:1, Хош 9:10, Амо 8:1-2, Мар 11:13

+ 7:2 Зеб 11:1, Зеб 13:1-3, Зеб 9:29-30

+ 7:3 Сүл 17:23, Иша 1:23

+ 7:4 Эзк 2:6

+ 7:5 Ерм 9:4

+ 7:6 Мат 10:35-36, Лук 12:53

+ 7:7 Агы 3:25, Агы 3:26

+ 7:8 Абд 1:12, Мик 4:11, Зеб 36:24, Сүл 24:16-18, Зеб 26:1, Зеб 111:4

+ 7:9 Иша 58:8

+ 7:10 Зеб 41:4, Зеб 78:10, Зеб 113:10, Ёвл 2:17, 2Шам 22:43, Зеб 17:42, Зак 10:5

+ 7:12 Иша 11:11-12, Иша 43:5, Хош 11:11, Зак 8:7, Зак 10:10

+ 7:14 Зеб 22:4, Ерм 50:19

+ 7:15 Зеб 77:12, Иша 11:16

+ 7:16 Иша 26:11, Эйп 21:5, Сүл 30:32

+ 7:17 Гчк 3:14, Зеб 71:9, Иша 49:23, 2Шам 22:46, Зеб 17:46

+ 7:18 Мср 15:11, Зеб 102:9, Мср 34:6-7

+ 7:19 Иша 38:17

+ 7:20 Гчк 17:2, Гчк 26:3, Зеб 104:9

+ 1:1 Юнс 1:2, Хаб 1:1

+ 1:2 Мср 20:5, Кан 7:10, Иша 59:18

+ 1:3 Мср 34:6-7, Зеб 17:10

+ 1:4 Мср 14:21-22, Зеб 105:9, Иша 33:9

+ 1:5 Зеб 96:5, Ерм 4:24, Эзк 38:20

+ 1:6 Зеб 75:8, Мал 3:2, Эзк 38:20

+ 1:7 Зеб 45:2

+ 1:8 Иша 8:22

+ 1:10 Мик 7:4, Ёвл 2:5

+ 1:13 Иша 10:27, Иша 14:25

+ 1:14 Эзк 32:23

+ 1:15 Иша 52:7, Чөл 30:3, Иша 52:1, Ёвл 3:17

+ 2:2 Зеб 79:9, Иша 5:1, Мат 21:33

+ 2:3 Эзк 23:14

+ 2:5 Ерм 46:12

+ 2:6 Иша 45:1

+ 2:7 Иша 38:14, Эзк 7:16

+ 2:10 Сеп 2:13, Ёвл 2:6

+ 2:11 Иша 5:29, Ерм 2:15

+ 2:12 Ерм 51:38

+ 2:13 Нах 3:5, 2Пат 19:9-10

+ 3:1 Эзк 24:8

+ 3:3 2Пат 19:36

+ 3:4 Аянлык 17:1-2, Аянлык 18:3

+ 3:5 Нах 2:13, Ерм 13:22, Ерм 13:26, Хаб 2:16

+ 3:7 Иша 10:5, Иша 14:25, Сеп 2:13, Иша 51:19, Ерм 15:5, Агы 1:2

+ 3:8 Ерм 46:25, Эзк 30:14, Амо 6:2

+ 3:9 Йыл язгылары 12:3

+ 3:10 Иша 20:4, 2Пат 8:12, Иша 13:16, Ёвл 3:3, Абд 1:11

+ 3:11 Ерм 25:17

+ 3:13 Иша 19:16, Ерм 51:30

+ 3:19 Хош 5:13, Мик 1:9, Эйп 27:23, Агы 2:15

+ 1:1 Нах 1:1

+ 1:2 Зеб 12:1, Зеб 88:47, Эйп 24:12

+ 1:4 Мик 7:3

+ 1:5 Рес 13:41

+ 1:6 Ерм 5:15-17, Эзк 28:7, Эзк 31:12

+ 1:8 Ерм 4:13, Кан 28:49

+ 1:12 Кан 33:27, Зеб 89:3, Зеб 92:2, Иша 10:5-6

+ 1:13 Зеб 34:17, Эйп 12:6, Ерм 12:1

+ 1:15 2Пат 19:28, Амо 4:2, Ерм 16:16

+ 2:1 Иша 21:8, Ерм 6:17, Эзк 3:17, Эзк 33:2, Хош 9:8

+ 2:2 Кан 27:8, Иша 8:1, Иша 30:8

+ 2:3 Дан 10:14, Сеп 3:8, 2Пет 3:9, Евр 10:37

+ 2:4 Рим 1:17, Гал 3:11, Евр 10:38

+ 2:5 Сүл 27:20, Ерм 27:7

+ 2:6 Иша 14:4

+ 2:8 Ерм 50:29, Эзк 35:15, Абд 1:15

+ 2:9 Ерм 49:16

+ 2:11 Лук 19:40

+ 2:12 Ерм 22:13, Мик 3:10

+ 2:13 Ерм 51:58

+ 2:14 Чөл 14:21, Зеб 71:19, Иша 6:3, Иша 11:9

+ 2:15 Ерм 51:7

+ 2:16 Ерм 13:26, Нах 3:5, Агы 4:21

+ 2:18 Зак 10:2, Иша 44:10-11

+ 2:19 Зеб 134:17, Ерм 10:14

+ 2:20 Зеб 10:4, Мик 1:2, Сеп 1:7

* 3:1 Шигёнот – мунуң саз адалгасы болмагы мүмкин.

+ 3:4 Эйп 36:32, Эзк 1:27

+ 3:6 Гчк 49:26, Кан 33:15

+ 3:7 Сер 7:21

+ 3:8 Иша 66:15

+ 3:10 Мср 19:18, Зеб 76:17, Зеб 92:3

+ 3:11 Ешу 10:12-13

+ 3:15 Зеб 76:20

+ 3:16 Эйп 4:14, Зеб 118:120

+ 3:18 Зеб 12:6, Зеб 20:2, Зеб 34:9, Ёвл 2:23, Зак 10:7

+ 3:19 2Шам 22:34, Зеб 17:34, Зеб 4:1, Зеб 60:1

+ 1:1 2Пат 22:1, Ерм 1:2

+ 1:3 Хош 4:3

+ 1:4 2Пат 23:4

+ 1:5 Ерм 19:13, 1Пат 11:5, 1Пат 11:33, 2Пат 17:33

+ 1:7 Хаб 2:20, Иша 13:6, Ерм 46:10, Ёвл 1:15, Иша 34:6, Эзк 39:17

+ 1:8 2Пат 24:12, 2Пат 25:7

+ 1:10 Нех 3:3, Нех 12:39, Йыл язгылары 33:14, 2Пат 22:14

+ 1:12 Ерм 48:11, Зеб 93:7, Мал 3:14

+ 1:13 Кан 28:30, Кан 28:39, Амо 5:11, Мик 6:15

+ 1:15 Эзк 7:7, Ёвл 2:2, Амо 5:18

+ 1:17 Иша 59:10, Зеб 78:3

+ 1:18 Сүл 11:4, Эзк 7:19, Сеп 3:8

+ 2:1 Ерм 6:15, Сеп 3:5

+ 2:3 Иша 55:6, Амо 5:4, Амо 5:6, Иша 2:10, Иша 26:20

+ 2:5 1Шам 30:14, 2Шам 8:18, Ерм 47:7, Эзк 25:16

+ 2:6 Иша 65:10

+ 2:8 Иша 15:1, Иша 25:10, Ерм 48:1, Эзк 25:8, Амо 2:1-3, Ерм 49:1, Эзк 21:28, Эзк 25:2, Амо 1:13-15

+ 2:9 Иша 49:18, Эзк 16:48, Гчк 19:24, Кан 29:23, Иша 13:19, Ерм 49:18

+ 2:10 Иша 16:6, Ерм 48:29

+ 2:11 Зеб 21:28

+ 2:12 Иша 18

+ 2:13 Иша 10:5, Иша 14:25, Нах 2:10, Нах 3:7

+ 2:14 Иша 13:21-22, Иша 34:11, Иша 34:14

+ 2:15 Иша 47:8, Ерм 19:8

+ 3:1 Ерм 6:6

+ 3:3 Эзк 22:27

+ 3:4 Ерм 23:11

+ 3:5 Сеп 2:1

+ 3:8 Хаб 2:3, Ёвл 3:2, Зак 14:2, Сеп 1:18

+ 3:9 Иша 6:7, Иша 19:18

+ 3:11 Иша 54:4

+ 3:12 Иша 14:32

+ 3:13 Аянлык 14:5, Мик 5:4

* 3:14 Сион гызы – бу Иерусалим халкы диймекдир. Сөзлүге серет.

+ 3:14 Зак 2:10, Зак 9:9

+ 3:15 Лук 1:75

* 3:17 Ол сөйгүсинде сизе тәзе дурмуш берер – кәбир голязмаларда Ол сөйгүсинде дымар.

+ 3:17 Иша 62:5, Ерм 32:41

+ 3:19 Мик 4:6-7

+ 3:20 Кан 30:3, Иша 11:12, Ерм 32:37, Эзк 11:17

* 1:1 Яхуданың хәкими Шеялтыелиң оглы Зерубабыла ве Ехосадагың оглы баш руханы Ешува – серет: Эзр 3:2; 5:1.

+ 1:1 Эзр 4:24, Зак 1:1, Эзр 5:1, Эзр 6:14, Йыл язгылары 3:19, Эзр 3:2, Нех 12:1, Хаг 2:20-23, Зак 4:6-10, Йыл язгылары 6:15

+ 1:4 Нех 2:3, Зеб 131:3-5

+ 1:6 Кан 28:38, Лев 26:16, Хош 4:10, Мик 6:15

+ 1:10 1Пат 8:35

+ 1:11 1Пат 17:1

+ 1:12 Эзр 5:2

+ 1:13 Ешу 1:5, Ешу 1:9, Хаг 2:4

+ 2:1 Лев 23:34

+ 2:2 Хаг 1:1, Хаг 2:20-23

+ 2:3 Эзр 3:12, Зак 4:10

+ 2:4 Хаг 1:13

+ 2:5 Мср 29:45

+ 2:6 Эйп 9:6, Иша 2:19, Иша 13:13, Евр 12:26

+ 2:8 Йыл язгылары 29:16

+ 2:13 Лев 22:4-6, Чөл 19:22

+ 2:14 Иша 64:6

+ 2:17 Лев 26:16, Кан 28:22, 1Пат 8:37, Йыл язгылары 6:28, Амо 4:9, Ерм 5:3, Амо 4:6

+ 2:18 Эзр 3:10, Зак 8:9

+ 2:19 Зак 8:12

+ 2:21 Хаг 1:1, Хаг 2:2

+ 2:22 Дан 2:44, Зак 12:9, Мик 5:10, Зак 14:13

+ 2:23 Наг 8:6, Ерм 22:24

+ 1:1 Эзр 4:24, Хаг 1:1, Нех 12:16, Эзр 5:1, Эзр 6:14, Мат 23:35

+ 1:3 Иша 31:6, Мал 3:7

+ 1:4 Зеб 77:8, Йыл язгылары 36:15-16, Ерм 5:13, Дан 9:6

+ 1:6 Кан 28:2, Агы 2:17

* 1:7 Шебат айының йигрими биринҗи гүни – бу 15‑нҗи февралдыр.

+ 1:8 Аянлык 6:4, 2Пат 6:17, Зак 6:2-7

+ 1:12 Зеб 79:5, Зеб 88:47, Ерм 25:11, Ерм 29:10, Дан 9:2, Зак 7:5

+ 1:14 Ёвл 2:18, Зак 8:2

+ 1:15 Иша 47:6

+ 1:16 Эзр 6:14, Зак 2:2

+ 1:17 Иша 40:1, Иша 14:1, Зак 2:12

+ 1:19 1Пат 22:11

+ 2:1 Эзк 40:3

+ 2:2 Зак 1:16

+ 2:4 Иша 49:19, Ерм 31:27

+ 2:5 Иша 4:5

+ 2:6 Иша 48:20, Эзк 5:10, Эзк 17:21

* 2:7 Сион – бу Ысрайыл халкы диймекдир. Сөзлүге серет.

+ 2:7 Иша 52:11

+ 2:8 Кан 32:10, Зеб 16:8

+ 2:9 Эзк 39:10, Зак 2:11, Зак 4:9, Зак 6:15, Эзк 2:5, Эзк 33:33

* 2:10 Сион гыз – бу Ысрайыл халкы диймекдир. Сөзлүге серет.

+ 2:10 Иша 12:6, Сеп 3:14, Зак 9:9, Эзк 37:27

+ 2:11 Эст 9:27, Иша 56:3, Зак 8:22

+ 2:12 Кан 32:9, Зак 1:17

* 3:1 Ешува – серет: Эзр 3:2; 5:2. Бу ат халасгәр диймеги аңладяр. Сөзлүкде «халасгәр» сөзүне серет.

+ 3:1 Эзр 3:2, Эзр 5:2, Нех 12:1, Йыл язгылары 21:1, Эйп 1:6, Аянлык 12:9-10

+ 3:2 Яхуда 1:9, Амо 4:11

+ 3:4 Лук 15:22, Иша 61:10, Аянлык 7:14, Аянлык 19:8

+ 3:5 Мср 29:6

+ 3:9 Иша 28:16

+ 3:10 1Пат 4:25

+ 4:1 Дан 8:18, Дан 10:9

+ 4:2 Мср 25:31, Мср 25:37, Аянлык 1:12, Аянлык 4:5

+ 4:3 Аянлык 11:4

+ 4:6 Йыл язгылары 3:19, Эзр 3:2, Эзр 5:2, Нех 12:1, Хаг 1:1, Хаг 2:20-23, Эзр 5:2, Хош 1:7

+ 4:7 Иша 28:16

+ 4:9 Эзр 3:10, Зак 2:9, Зак 6:15, Эзк 33:33

+ 4:10 Эзр 3:12, Хаг 2:3, Йыл язгылары 16:9, Сүл 5:21, Сүл 15:3

+ 4:14 Ешу 3:11, Мик 4:13, Зак 6:5

+ 5:1 Эзк 2:9

+ 5:3 Кан 29:27, Иша 24:6, Мср 20:7, Мср 20:15, Мср 20:16

+ 5:4 Кан 28:15, Сүл 3:33, Мал 2:2, Лев 19:12, Мал 3:5

* 5:6 Бу тутуш юрдуң этмишидир – бу җүмле кәбир голязмаларда Ол бүтин дүнйә боюнча шейледир дийип душ гелйәр.

+ 6:1 Дан 2:39, 2Пат 6:17, Аянлык 6:4

+ 6:3 Зак 1:8, Аянлык 6:2-4

+ 6:5 Ешу 3:11, Мик 4:13, Зак 4:14

+ 6:11 Зак 3:1

+ 6:12 Зак 3:8, Зак 4:7, Зак 4:9

+ 6:15 Иша 60:10, Зак 2:9, Зак 4:9, Эзк 33:33

* 7:1 Кислев айының дөрдүне – бу 7‑нҗи декабрдыр.

+ 7:1 Зак 1:1, Зак 1:7, Нех 1:1

* 7:3 Бәшинҗи ай – серет: 2Пат 25:8-9.

* 7:5 Единҗи ай – серет: Ерм 41:1-2.

+ 7:5 Ерм 25:11, Ерм 29:10, Дан 9:2, Зак 1:12, Иша 58:5

+ 7:9 Иша 1:17, Ерм 21:12, Мик 6:8

+ 7:10 Мср 22:21-22, Кан 27:19, Сүл 22:22, Зак 8:17

+ 7:12 Эзк 3:9

+ 7:13 Сүл 1:24-28, Иша 1:15, Ерм 11:11

+ 7:14 Лев 26:33

+ 8:2 Ёвл 2:18, Зак 1:14

+ 8:3 Зак 2:10, Иша 1:26

+ 8:7 Иша 43:5, Хош 11:11, Мик 7:12

+ 8:8 Ерм 31:33, Зак 13:9

+ 8:9 Эзр 3:10, Хаг 2:18

+ 8:12 Лев 26:4, Хаг 2:19

+ 8:15 Ерм 32:42

+ 8:16 Эфе 4:25

+ 8:17 Зак 7:10, Зак 5:4

* 8:19 Дөрдүнҗи… хем-де онунҗы айлар – серет: 2Пат 25:1 ве Ерм 39:2.

+ 8:21 Зеб 121:1, Иша 2:3

+ 8:22 Зак 2:11

+ 8:23 Иша 45:14, 1Кор 14:25

* 9:1 Реббе дегишлидир Сирия шәхерлери ве ысрайыл тирелери – я-да Әхли ысрайыл тирелери Реббиң назарындадыр, бүтин адамзат хем.

+ 9:1 Иша 17:1, Ерм 49:23, Амо 1:3, Йыл язгылары 16:9, Сүл 15:3, Зак 4:10

+ 9:3 Эйп 27:16, Эзк 28:4

+ 9:4 Иша 23:1, Ерм 47:4, Эзк 26:2, Ёвл 3:4, Амо 1:9

+ 9:7 Лев 3:17

+ 9:9 Сеп 3:14, Зак 2:10, Мат 21:5, Ёханна 12:15

+ 9:10 Иша 2:4, Мик 5:10, Хаг 2:22, Зеб 71:8, Мик 5:4

+ 9:11 Мср 24:8, Евр 13:20, Гчк 37:24, Иша 42:7, Иша 51:14, Иша 61:1, Ерм 38:6

+ 9:12 Иша 61:7

+ 9:13 Гчк 10:4

+ 9:14 2Шам 22:15, Зеб 17:15, Хаб 3:11, Эйп 38:1

+ 9:16 Зеб 99:3, Иша 62:3

+ 10:1 Лев 26:4, Ерм 14:22, Эзк 34:26

+ 10:2 Ерм 10:14, Хаб 2:18, Кан 13:1, Ерм 23:25, Чөл 27:17, 1Пат 22:17, Иша 53:6, Ерм 50:6, Эзк 34:5, Мат 9:36, Мар 6:34

+ 10:3 Эзк 34:17

+ 10:4 Зеб 117:22

+ 10:5 2Шам 22:43, Зеб 17:42, Мик 7:10

+ 10:7 Ёвл 2:23, Хаб 3:18

+ 10:8 Иша 49:19, Эзк 36:11

+ 10:10 Иша 11:11-12, Иша 27:13, Хош 11:11, Мик 7:12, Иша 49:20

+ 10:11 Эзк 30:13

+ 11:1 Иша 2:13

+ 11:2 Иша 2:13, Эзк 27:6

+ 11:3 Ерм 25:34, Эзк 19:1-3

+ 11:5 Хош 12:8, Аянлык 3:17, Эзк 34:3

+ 11:6 Ерм 13:14

* 11:7 Гоюн сөвдагәрлериниң хатырасына – бу җүмле кәбир голязмаларда эсасанам, җебир гөрен сүрә дийип душ гелйәр.

+ 11:9 Ерм 15:2

+ 11:12 Мср 21:32, Мат 26:15

+ 11:13 Мат 27:9-10

+ 11:16 Эзк 34:3-4

+ 11:17 Ерм 23:1, Ёханна 10:13, 1Шам 11:2

+ 12:1 Эйп 9:8, Зеб 103:2, Ерм 10:12, Ерм 51:15, Иша 42:5, Иша 48:13

+ 12:2 Зеб 74:8, Иша 51:17, Иша 51:22-23, Ерм 25:15, Абд 1:16, Аянлык 14:10

+ 12:4 Кан 28:28

+ 12:6 Абд 1:18

+ 12:10 Ёханна 19:37, Аянлык 1:7, Ерм 6:26, Амо 8:10

+ 12:11 Йыл язгылары 35:22

+ 13:1 Лев 16:30, Эзк 36:25

+ 13:2 Мср 23:13, Хош 2:17, Мик 5:13

+ 13:3 Кан 13:1-11

+ 13:4 Мик 3:7, 2Пат 1:6

+ 13:7 Мат 26:31, Мар 14:27

+ 13:9 Эйп 23:10, Зеб 65:10, Иша 1:25, Иша 48:10, Эзк 22:18, Мал 3:3, Лев 26:12, Эзк 11:20

+ 14:1 Иша 13:6, Ёвл 1:15, Абд 1:15, Сеп 1:7

+ 14:2 Ёвл 3:2, Сеп 3:8, Агы 5:11, Иша 13:16, Мат 24:40-41

+ 14:4 2Шам 15:30, Мар 11:1, Рес 1:12, Эзк 11:23

+ 14:5 Амо 1:1, Кан 33:2, Мар 8:38, 1Сал 3:13, Яхуда 1:14

+ 14:7 Мар 13:32, Аянлык 21:25

+ 14:8 Эзк 47:1, Аянлык 22:1, Ёвл 2:20

+ 14:9 Зеб 46:8, Дан 7:14, Дан 7:27, Абд 1:21, Лук 1:33, 1Кор 15:24, Аянлык 11:15, Кан 6:4, Эфе 4:5

+ 14:10 Ешу 15:32, Ешу 18:24, Ерм 37:13, Ерм 38:7, 2Пат 14:13, Нех 3:1, Ерм 31:38

+ 14:13 Хаг 2:22

+ 14:16 Лев 23:34, Лев 23:39-43, Иша 2:2, Иша 66:18

+ 14:17 1Пат 17:1, Иша 60:12

+ 14:20 Мср 28:36

+ 14:21 Мар 11:15, Ёханна 2:14-15

+ 1:2 Кан 7:8, Ерм 31:3

+ 1:3 Рим 9:13, Иша 34:5, Ерм 49:10, Эзк 35:3, Ёвл 3:19, Амо 1:11, Абд 1:1

+ 1:4 Иша 34:5, Иша 63:1, Ерм 49:7-22, Эзк 25:12-14, Эзк 35, Амо 1:11-12, Абд 1:1-16

+ 1:6 Мср 4:22, Ерм 31:9, Хош 11:1, Мал 2:1

+ 1:7 Лев 3:11

+ 1:8 Лев 22:20, Лев 22:22, Кан 15:21

+ 1:10 Иша 1:11-13, Ерм 6:20, Амо 5:21

+ 1:11 Зеб 112:3, Иша 2:2-3, Иша 56:7, Иша 60:3, Иша 66:19

+ 1:14 Мср 12:5, Зеб 23:10, Зеб 46:2-3, Зеб 75:12

+ 2:1 Мал 1:6

+ 2:2 Кан 28:15, Сүл 3:33, Зак 5:4, Кан 28:15-20

+ 2:3 Мср 29:14

+ 2:4 Чөл 3:12

+ 2:6 Лев 10:11, Кан 33:10

+ 2:7 Сүл 5:2, Кан 17:9

+ 2:8 Эзк 22:26

+ 2:9 Кан 1:17, Кан 16:19

+ 2:10 Эфе 4:6

+ 2:11 Эзр 9:2, Нех 13:23

* 2:15 Тутуш калбы… ислейәр? – я-да Онда аҗайып рух болсун дийип, оны бир эдип яратманмыды? Нәме үчин бир эдип?.

* 2:16 Мен айрылышан… саларын – я-да Айрылышып, зулум эдйәни йигренйәрин.

+ 2:16 Мат 19:6, Мар 10:9, Лук 16:18, 1Кор 7:10-11

+ 2:17 Иша 43:24, Иша 5:20, Эйп 23

+ 3:1 Мср 23:20, Мат 11:10, Мар 1:2, Лук 1:76, Лук 7:27

+ 3:2 Зеб 75:8, Ёвл 2:11, Нах 1:6, Аянлык 6:17

+ 3:3 Иша 1:25, Эзк 22:18, Зак 13:9

+ 3:5 Лев 19:31, Мср 20:14, Мср 20:16, Лев 19:12, Лев 19:13, Кан 24:17

+ 3:6 Чөл 23:19, Зеб 101:27-28, Якуп 1:17, Рес 7:51, Иша 31:6, Зак 1:3

+ 3:9 Мал 2:2

+ 3:10 Лев 26:4, 2Пат 7:2, Ерм 14:22, Эзк 34:26, Зак 10:1, Йыл язгылары 31:10, Сүл 3:9-10

+ 3:14 Эйп 9:22, Эйп 35:3, Иша 58:3, Сеп 1:12

+ 3:15 Эйп 21:14-15, Эйп 22:17, Зеб 72:3-4, Ерм 12:1

+ 3:16 Мср 32:32, Зеб 55:9, Зеб 68:29

+ 3:17 Мср 19:5, 1Пет 2:9, Зеб 102:13

+ 3:18 Мср 11:7

+ 4:1 Мат 3:12, Евр 6:8, Иша 47:14

+ 4:2 Зеб 83:12, Лук 1:78

* 4:4 Хореп дагы – бу Синай дагының бейлеки ады.

+ 4:4 Мср 20:3-17, Кан 4:10

+ 4:5 Мал 3:1, Мат 11:14, Мат 17:10, Мар 9:11, Ёханна 1:21

+ 4:6 Лук 1:17

• 1:1 Лук 3:23-28

+ 1:1 Гчк 22:18, 2Шам 7:12-13

+ 1:2 Гчк 21:3, Гчк 25:6, Гчк 29:35

+ 1:3 Гчк 38, Чөл 26:21, Йыл язгылары 2:9

+ 1:4 Рут 4:18-22

+ 1:5 Ешу 2:1, Ешу 6:24

+ 1:6 1Шам 17:12, Иша 11:1, 2Шам 11:3, 2Шам 12:24

+ 1:7 Йыл язгылары 3:10-14

+ 1:8 Йыл язгылары 26:1

+ 1:11 Йыл язгылары 3:16, Йыл язгылары 36:1, 2Пат 24:14-15

+ 1:12 Йыл язгылары 3:17-19, Эзр 3:2, Хаг 1:1

* 1:16 Месих – еврейлер бу сөзи Худай тарапындан вада берлен Патыша бабатында уланярлар. Сөзлүге серет.

+ 1:16 Лук 1:27

• 1:18 Лук 2:1-7

+ 1:18 Лук 1:27, Лук 1:35

+ 1:19 Кан 22:23-24, Кан 24:1

* 1:21 Иса – бу сөз Реб халас эдйәр диймеги аңладяр.

+ 1:21 Иша 49:1, Лук 1:31, Рес 4:12, Рес 13:38

+ 1:22-23 Иша 7:14.

+ 1:22 Иша 7:14, Мат 2:14, Мат 4:14, Мат 21:4, Мат 26:56, Мар 14:49, Ёханна 19:36, Иша 8:8, Иша 8:10

* 1:25 Оглуны – кәбир голязмаларда новбахар оглуны.

+ 2:1 Лук 1:5, Лук 2:4-7, Ёханна 7:42

+ 2:2 Ерм 23:5, Чөл 24:17

+ 2:6 Мик 5:2.

+ 2:6 2Шам 5:2, Мик 5:2

* 2:11 Мүр – атыр ясамакда ве мерхумы җайламакда уланылан якымлы ыслы өсүмлик. Сөзлүге серет.

+ 2:11 Мср 30:23, Наг 3:6, Иша 60:6, Ёханна 19:39

+ 2:12 Гчк 20:6

+ 2:15 Хош 11:1.

+ 2:15 Хош 11:1, Мат 1:22

+ 2:17 Мат 27:9

+ 2:18 Ерм 31:15.

+ 2:18 Ерм 31:15

+ 2:23 Лук 1:26, Лук 2:39, Ёханна 1:45

• 3:1 Мар 1:1-8, Лук 3:1-9, Лук 3:15-17, Ёханна 1:19-28

+ 3:1 Лук 1:80, Ёханна 1:6

+ 3:2 Мар 1:15

+ 3:3 Иша 40:3.

+ 3:3 Иша 40:3

+ 3:4 2Пат 1:8, Лев 11:22, 1Шам 14:26

+ 3:6 Рес 19:18

+ 3:7 Мат 12:34, Мат 23:33, Рим 5:9, 1Сал 1:10

+ 3:9 Ёханна 8:33

+ 3:10 Мат 7:19

+ 3:11 Ёханна 1:15, Ёвл 2:28, Рес 2:3

+ 3:12 Иша 30:24, Мал 4:1, Мат 13:30, Евр 6:8

• 3:13 Мар 1:9-11, Лук 3:21-22

+ 3:16 Рес 7:56, Иша 11:2, Ёханна 1:32-33

+ 3:17 Мар 9:7, Ёханна 12:28, Иша 42:1, Мат 17:5, 2Пет 1:17

• 4:1 Мар 1:12-13, Лук 4:1-13

+ 4:2 Кан 9:9, 1Пат 19:8, Мат 21:18

* 4:3 Худайың Оглы – Көне Әхтде бу ат патышалар үчин уланылярды. Тәзе Әхтде болса бу ат Худай тарапындан сайланып-сечилен диймеги аңладяр. Сөзлүге серет.

+ 4:3 Йыл язгылары 21:1, 1Сал 3:5

+ 4:4 Кан 8:3.

+ 4:4 Кан 8:3

+ 4:5 Нех 11:2, Иша 48:2, Иша 52:1

+ 4:6 Зеб 90:11-12.

+ 4:6 Зеб 90:11-12, Ёханна 7:4

+ 4:7 Кан 6:16.

+ 4:7 Кан 6:16

+ 4:10 Кан 6:13.

+ 4:10 Мат 16:23, Кан 6:13

+ 4:11 Лук 22:43

• 4:12 Мар 1:14-15, Лук 4:14-15

+ 4:12 Мат 14:3

+ 4:13 Мат 2:23, Ешу 19:32-34, Мар 1:21

+ 4:14 Мат 1:23

+ 4:15 Иша 9:1-2.

+ 4:16 Иша 9:1-2

• 4:18 Мар 1:16-20, Лук 5:1-11

+ 4:18 Ёханна 1:40-42

+ 4:19 Мат 13:47

+ 4:20 Мат 19:27

• 4:23 Лук 6:17-19

+ 4:23 Мар 1:39

+ 4:24 Лук 2:2

* 4:25 Декаполис – Самария билен Җелиләниң гүндогарында ерлешен он шәхериң умумы ады. Сөзлүге серет.

+ 4:25 Мар 5:20, Мар 7:31

• 5:3 Лук 6:20-23

+ 5:3 Сеп 3:12

+ 5:4 Ваг 7:3, Иша 61:2-3, 2Кор 7:10, Аянлык 21:4

+ 5:5 Зеб 36:11, Сүл 2:21

+ 5:6 Зеб 41:2, Иша 55:1, Ёханна 7:37

+ 5:7 Сүл 19:17, Лук 6:36

+ 5:8 Зеб 23:4, Зеб 50:12, 1 Ёханна 3:2, Евр 12:14, Аянлык 22:4

+ 5:9 Якуп 3:18, 2Тим 2:22, Ёханна 1:12, 1 Ёханна 3:1, 1 Ёханна 5:1, Рим 8:14

+ 5:11 Якуп 1:2, 1Пет 4:14

+ 5:12 Рес 5:41, Якуп 1:2, Рим 5:3, 2Кор 12:10, Евр 10:34

• 5:13 Мар 9:50, Лук 14:34-35

+ 5:14 Эфе 5:8

+ 5:15 Мар 4:21, Лук 8:16, Лук 11:33

+ 5:16 1Пет 2:12, 2Кор 9:13

+ 5:17 Рим 3:31, Рим 10:4

+ 5:18 Лук 16:17

+ 5:19 Мат 11:11, Мат 18:4

+ 5:20 Ёханна 3:5

+ 5:21 Мср 20:13; Кан 5:17; 16:18.

+ 5:21 Мср 20:13

* 5:22 Гахарланан – кәбир голязмаларда хич бир себәпсиз гахарланан.

* 5:22 Рака – арамейче бу сөз бош келле диймеги аңладяр.

+ 5:22 1 Ёханна 3:15

+ 5:25 Сүл 25:8, Лук 12:58-59

+ 5:27 Мср 20:14; Кан 5:18.

+ 5:27 Мср 20:14

+ 5:28 Эйп 31:1, Сүл 6:25

+ 5:30 Мат 18:8-9, Мар 9:43-44

+ 5:31-32 Лук 16:18; Мар 10:11-12; Кан 24:1-4.

• 5:31 Мат 19:9, Мар 10:11-12, Лук 16:18

+ 5:31 Кан 24:1-3

+ 5:32 Рим 7:3, 1Кор 7:10-11

+ 5:33-37 Лев 19:12; Чөл 30:2-3; Кан 23:21.

+ 5:33 Чөл 30:3, Кан 23:21

+ 5:34 Иша 66:1, Рес 7:49

+ 5:35 Зеб 98:5, Зеб 47:3

+ 5:37 Якуп 5:12

+ 5:38 Мср 21:24; Лев 24:20; Кан 19:21.

• 5:38 Лук 6:27-36

+ 5:38 Мср 21:23-25, Лев 24:19-20, Кан 19:21

+ 5:39 Агы 3:30, 1Пет 2:23, Рим 12:17, 1Кор 6:7

+ 5:42 Кан 15:7-8, Сүл 21:26

+ 5:43 Лев 19:18.

+ 5:43 Лев 19:18

* 5:44 Кәбир голязмаларда Өзүңизе гаргаянлар үчин ягшылык диләң, өзүңизи йигренйәнлере ягшылык эдиң, өзүңизи ынҗадянлар, ызарлаянлар үчин Худая дога окаң диен җүмле хем бар.

+ 5:44 Рим 12:20, Лук 23:34, Рес 7:60, 1Пет 3:9, Рим 12:14

+ 5:45 Эйп 25:3, Рес 14:17

+ 5:48 Лев 19:2, Кан 18:13, Кан 32:4, Зеб 17:31, Мат 19:21, Якуп 1:4, Эфе 5:1, Кол 1:28

+ 6:1 1 Ёханна 2:29

+ 6:2 Лук 6:24

* 6:4 Сизиң сылагыңызы берер – кәбир голязмаларда сизиң сылагыңызы ач-ачан берер. 6-нҗы аятда хем шейле.

• 6:5 Лук 11:2-4

+ 6:5 Лук 18:11

+ 6:6 2Пат 4:33

+ 6:7 1Пат 18:26, Ваг 5:1

+ 6:10 Мат 26:42

+ 6:11 Сүл 30:8

* 6:13 Кәбир голязмаларда Чүнки патышалык, гудрат ве шөхрат эбедилик Сениңкидир. Омын! диен җүмле хем бар.

+ 6:13 Мат 26:41, Ёханна 17:15, 2Сал 3:3

+ 6:14 Мар 11:25-26, Эфе 4:32, Кол 3:13

+ 6:15 Мат 18:35, Якуп 2:13

+ 6:16 Иша 58:5

• 6:19 Лук 11:34-36, Лук 12:22-34

+ 6:19 Сүл 23:4, 1Тим 3:3, 1Тим 6:9, Евр 13:5, Якуп 5:2-3

+ 6:20 Мат 19:21, 1Пет 1:4

+ 6:24 Лук 16:13

+ 6:25 Фил 4:6, 1Пет 5:7

+ 6:26 Мат 10:31, Мат 12:12

+ 6:29 1Пат 10:4-7

+ 6:30 Мат 8:26, Мат 14:31, Мат 16:8

+ 6:33 Зеб 36:4

• 7:1 Лук 6:37-38, Лук 6:41-42

+ 7:1 Рим 14:10, 1Кор 4:5, Якуп 4:12

+ 7:2 Мар 4:24, Рим 2:1

+ 7:6 Мат 15:26

• 7:7 Лук 11:9-13

+ 7:8 Сүл 8:17, Мат 18:19, Мат 21:22, Мар 11:24, Ёханна 14:13-14, 1 Ёханна 3:22, 1 Ёханна 5:14

+ 7:11 Гчк 6:5, Мат 12:34

+ 7:12 Лук 6:31, Мат 22:40, Гал 5:14

• 7:13 Лук 13:24

+ 7:14 Зеб 15:11

• 7:15 Лук 6:43-44, Лук 13:25-27

+ 7:15 Кан 13:1-3, Ерм 14:14, Ерм 23:16, Мат 24:11, Мар 13:22, Рес 13:6, 2Пет 2:1, 1 Ёханна 4:1, Рес 20:29

+ 7:16 Якуп 2:18

+ 7:17 Мат 12:33-35

+ 7:19 Мат 3:10

+ 7:21 Хош 8:2

+ 7:22 Мат 25:11, Лук 6:46, Ёханна 13:13, Мар 9:38, Лук 9:49

+ 7:23 Зеб 6:9, Мат 25:41

• 7:24 Лук 6:47-49

+ 7:27 Сүл 10:25

+ 7:29 Мар 1:22, Лук 4:32

• 8:1 Мар 1:40-45, Лук 5:12-16

+ 8:2 Лев 13:3, Чөл 12:10, 2Пат 5:1, Йыл язгылары 26:20, Мар 9:22

+ 8:4 Мат 9:30, Мат 17:9, Мар 1:34, Лев 14:1-32, Лук 17:14

• 8:5 Лук 7:1-10

+ 8:8 Зеб 106:20

+ 8:10 Рес 10:2

+ 8:11 Лук 13:29, Лук 16:23, Эфе 3:6

+ 8:12 Мат 13:42, Мат 22:13, Мат 22:30, Мат 24:51, Мат 25:13, Лук 13:28

+ 8:13 Мат 9:29, Ёханна 4:53

• 8:14 Мар 1:29-34, Лук 4:38-41

+ 8:14 1Кор 9:5

+ 8:15 Мар 5:41, Мар 9:27, Рес 3:7, Рес 9:41

+ 8:17 Иша 53:4.

+ 8:17 Иша 53:4

• 8:18 Лук 9:57-62

+ 8:18 Мар 4:35, Лук 8:22

• 8:23 Мар 4:35-41, Лук 8:22-25

+ 8:26 Мат 6:30, Зеб 64:8, Зеб 88:10, Зеб 103:7

• 8:28 Мар 5:1-20, Лук 8:26-39

* 8:28 Гадаралылар – кәбир голязмаларда герасалылар. Серет: Лук 8:26; Мар 5:1.

+ 8:29 Мар 1:23-24, Лук 4:34

+ 8:34 Лук 5:8, Рес 16:39

• 9:1 Мар 2:1-12, Лук 5:17-26

+ 9:1 Мат 4:13

+ 9:2 Мар 6:55, Мат 8:10, Мар 10:52, Лук 7:48

+ 9:3 Лев 24:16, Мат 26:65, Ёханна 10:33

* 9:8 Горкы гаплап алды – кәбир голязмаларда хайран галды.

• 9:9 Мар 2:13-17, Лук 5:27-32

+ 9:11 Мат 11:19, Лук 15:2

+ 9:13 Хош 6:6.

+ 9:13 Хош 6:6, Лук 15:7, 1Тим 1:15

• 9:14 Мар 2:18-22, Лук 5:33-39

+ 9:14 Мат 11:2, Мат 14:12, Лук 11:1, Ёханна 1:35, Лук 18:12

+ 9:15 Мат 25:1-13, Ёханна 3:29, Аянлык 19:7, Аянлык 21:2, Мар 14:7, Лук 17:22, Ёханна 16:20

• 9:18 Мар 5:21-43, Лук 8:40-56

+ 9:20 Лев 15:25

+ 9:21 Мар 3:10

+ 9:22 Мар 10:52, Лук 7:50, Эфе 2:8

+ 9:24 Ёханна 11:11

+ 9:25 Рес 9:40, Мар 1:31, Мар 9:27, Рес 3:7, Рес 9:41

+ 9:27 2Шам 7:12-16, Мат 22:42, Лук 1:32, Мат 20:29-34

+ 9:29 Мат 8:13

+ 9:30 Мат 8:4, Мат 12:16, Мат 17:9, Мар 1:44

+ 9:31 Мар 1:45, Мар 7:36

+ 9:34 Мат 10:25, Мат 12:24

+ 9:36 Мар 8:2, Чөл 27:17, 1Пат 22:17, Эзк 34:5, Зак 10:2, Мар 6:34

+ 9:38 Лук 10:2, Ёханна 4:35

• 10:1 Мар 3:13-19, Мар 6:7-13, Лук 6:12-16, Лук 9:1-6, Лук 10:1-12

* 10:2-4 Кәбир голязмаларда Таддей лакамлы Леви.

+ 10:6 Зеб 118:176, Иша 53:6, Ерм 50:6, Зак 10:2, Мат 15:24, 1Пет 2:25

+ 10:7 Мат 3:2, Мат 4:17

+ 10:8 Лев 13:3, Мат 8:2, Рес 20:35

+ 10:10 1Тим 5:18

+ 10:14 Рес 13:51

+ 10:15 Гчк 18:20, Гчк 19:24, Ерм 23:14, Эзк 16:48

• 10:16 Мар 13:9-13, Лук 12:2-12, Лук 21:12-17

+ 10:16 Лук 10:3, Гчк 3:1

+ 10:18 Рес 17:6, Рес 18:12, Рес 24:1, Рес 25:6, Зеб 118:46

+ 10:20 Сүл 16:1

+ 10:21 Мат 24:10

+ 10:22 Мат 24:9, Ёханна 15:18, Якуп 5:11, Гал 6:9, Аянлык 2:10

+ 10:23 Рес 8:1, Рес 14:6

+ 10:24 Лук 6:40, Ёханна 13:16

* 10:25 Беелзебул – шейтаның башга ады. Сөзлүге серет.

+ 10:25 2Пат 1:2, Мат 9:34, Мат 12:24

+ 10:26 Мар 4:21, Лук 8:17, Лук 12:2

+ 10:28 Зеб 55:5, Зеб 117:6, Сүл 29:25, Иша 51:7, Иша 51:12

+ 10:31 Мат 6:26, Мат 12:12

+ 10:32 Рим 10:9, Аянлык 3:5

+ 10:33 Мат 25:12, 1 Ёханна 2:23, 2Тим 2:12

• 10:34 Лук 12:51-53, Лук 14:26-27

+ 10:34 Рес 14:4

+ 10:35-36 Мик 7:6.

+ 10:36 Мик 7:6

+ 10:38 Мат 16:24-25, Мар 8:34-35, Лук 9:23

+ 10:39 Ёханна 12:25

+ 10:40 Мат 25:40, Лук 10:16, Ёханна 12:44, Ёханна 13:20, Гал 4:14

+ 10:41 1Пат 17:10-15, 2Пат 4:8

+ 10:42 Мар 9:41, Евр 6:10

• 11:1 Лук 7:18-35

* 11:2 Шәгиртлерини – кәбир голязмаларда шәгиртлериниң икисини.

+ 11:2 Мат 14:3, Лук 3:19-20, Ёханна 3:24, Ёханна 4:25, Ёханна 6:14, Ёханна 11:27

+ 11:5 Иша 35:5, Иша 61:1

+ 11:6 Ёханна 6:61, Ёханна 16:1

+ 11:7 Мат 3:1

+ 11:9 Мат 14:5, Мат 21:26

+ 11:10 Мал 3:1.

+ 11:10 Мср 23:20, Мал 3:1, Мар 1:2

+ 11:11 Лук 1:15

+ 11:12 Лук 16:16

+ 11:14 Мал 4:5, Мат 17:12-13, Лук 1:17

+ 11:15 Аянлык 2:7

+ 11:18 Мат 3:4, Лук 1:15

+ 11:19 Ёханна 2:1, Ёханна 12:2, Мат 9:10-11

• 11:20 Лук 10:13-15

+ 11:21 Мар 6:45, Мар 8:21, Мар 3:7

+ 11:22 Иша 23:1, Ерм 47:4, Эзк 26:2, Ёвл 3:4, Амо 1:9, Зак 9:2, Мат 15:21

* 11:23 Эй, Капернаум! Сен арша гөтерилерин өйдйәрсиңми? – бу җүмле кәбир голязмаларда Эй, арша гөтерилен Капернаум! дийип душ гелйәр.

+ 11:23 Иша 14:13, Иша 14:15

+ 11:24 Эзк 16:48

• 11:25 Лук 10:21-22

+ 11:25 Эйп 37:24, Иша 29:14

+ 11:27 Ёханна 13:3, Ёханна 17:2, Ёханна 6:46, Ёханна 7:29, Ёханна 8:19, Ёханна 10:15

+ 11:28 Зеб 54:23, Зеб 67:20, Ёханна 7:37

+ 11:29 Ерм 28:10-14, Хош 10:11, Зак 9:9, Ерм 6:16

+ 11:30 1 Ёханна 5:3

• 12:1 Мар 2:23-28, Лук 6:1-5

+ 12:1 Кан 23:25

+ 12:2 Мср 20:8-10, Чөл 15:32-36

+ 12:3 1Шам 21:1-6.

+ 12:3 1Шам 21:1-6

+ 12:4 Мср 25:30, Лев 24:5-9

+ 12:5 Чөл 28:9-10.

+ 12:5 Чөл 28:9

+ 12:6 Мат 12:41

+ 12:7 Хош 6:6.

+ 12:7 Хош 6:6

• 12:9 Мар 3:1-6, Лук 6:6-11

+ 12:10 Лук 11:54, Лук 20:20

+ 12:12 Мат 6:26, Мат 10:31

+ 12:13 1Пат 13:6

+ 12:16 Мат 8:4, Мат 9:30

+ 12:17 Иша 42:1-4

+ 12:18-21 Иша 42:1-4.

• 12:22 Мар 3:20-30, Лук 11:14-23

+ 12:23 2Шам 7:12-16, Мат 9:27

+ 12:24 2Пат 1:2, Мат 9:34, Мат 10:25

+ 12:27 Мар 9:38, Рес 19:13

+ 12:29 Иша 49:24-25

+ 12:30 Мар 9:40

+ 12:31 Мар 3:29, Лук 12:10

+ 12:33 Мат 7:17-20, Лук 6:43-45

+ 12:34 Мат 3:7, Мат 23:33, Гчк 6:5, Мат 7:11, Мат 15:18, Якуп 3:6

+ 12:35 Сүл 12:5

+ 12:36 Сүл 10:19, Рим 14:12

+ 12:37 Мат 5:22, Якуп 3:2-12

• 12:38 Мар 8:11-12, Лук 11:29-32

+ 12:38 1Кор 1:22

+ 12:39 Мат 16:4

+ 12:40 Юнс 2:1.

+ 12:40 Юнс 2:1

+ 12:41 Юнс 3:4-10.

+ 12:41 Рим 2:27, Юнс 3:5, Мат 12:6

+ 12:42 1Пат 10:1-10.

+ 12:42 1Пат 10:1-13

• 12:43 Лук 11:24-26

+ 12:45 2Пет 2:20

• 12:46 Мар 3:31-35, Лук 8:19-21

+ 12:46 Мат 13:55, Ёханна 2:12, Ёханна 7:3, Рес 1:14, 1Кор 9:5, Гал 1:19

+ 12:50 Ёханна 15:14, Евр 2:11

• 13:1 Мар 4:1-9, Лук 8:4-8

+ 13:7 Ерм 4:3

+ 13:9 Мат 11:15

• 13:10 Мар 4:10-12, Лук 8:9-10

+ 13:11 Мат 19:11

+ 13:12 Сүл 9:9, Мат 25:29

+ 13:13 Иша 42:20, Ерм 5:21

+ 13:14-15 Иша 6:9-10.

+ 13:15 Иша 6:9-10, Ёханна 12:40, Рес 28:26-27

+ 13:16 Лук 10:23-24

+ 13:17 Евр 11:13, 1Пет 1:10-12

• 13:18 Мар 4:13-20, Лук 8:11-15

+ 13:21 Гал 1:6, Евр 6:4

+ 13:22 Мат 6:25, Мар 10:23, 1Тим 6:10

+ 13:23 Ёханна 15:5

+ 13:30 Мат 3:12

• 13:31 Мар 4:30-34, Лук 13:18-21

+ 13:32 Мат 17:20, Лук 17:6, Эзк 17:23, Эзк 31:6, Дан 4:9

+ 13:33 1Кор 5:6, Гал 5:9

+ 13:35 Зеб 77:2.

+ 13:35 Зеб 77:2

+ 13:38 Ёханна 8:44

+ 13:39 Ёвл 3:13, Аянлык 14:15-16

+ 13:41 Мат 24:31

+ 13:42 Дан 3:6, Ёханна 15:6, Аянлык 20:15, Мат 8:12

+ 13:43 Сүл 4:18, Дан 12:3, Мат 11:15

+ 13:47 Мат 4:19

+ 13:48 Ёханна 21:11

+ 13:49 Мат 25:32

+ 13:50 Дан 3:6, Мат 8:12

• 13:53 Мар 6:1-6, Лук 4:16-30

+ 13:54 Мат 2:23, Лук 2:39, Лук 4:23, Мар 1:21

+ 13:55 Ёханна 6:42, Мат 12:46

+ 13:57 Мат 11:6, Ёханна 4:44

• 14:1 Мар 6:14-29, Лук 9:7-9

+ 14:2 Мат 16:14

+ 14:3 Мат 4:12, Мат 11:2, Лук 3:19-20, Ёханна 3:24

+ 14:4 Лев 18:16, Лев 20:21

+ 14:5 Мат 11:9, Мат 21:26

+ 14:7 Эст 5:3, Эст 7:2

+ 14:12 Мат 9:14

• 14:13 Мар 6:30-44, Лук 9:10-17, Ёханна 6:1-14

+ 14:16 2Пат 4:42-44

+ 14:21 Мат 15:38

• 14:22 Мар 6:45-56, Ёханна 6:15-21

+ 14:23 Мар 1:35, Лук 4:42, Лук 5:16

+ 14:26 Лук 24:37

+ 14:31 Мат 6:30

+ 14:33 Зеб 2:7, Лук 1:35

+ 14:34 Чөл 34:11, Мар 6:53, Лук 5:1

• 15:1 Мар 7:1-23

+ 15:2 Лук 11:38

+ 15:3 Гал 1:14

+ 15:4 Мср 20:12, Мср 21:17

* 15:5-6 Кәбир голязмаларда атасына я-да энесине.

+ 15:7 Мат 23:13, Рес 28:25

+ 15:8-9 Иша 29:13.

+ 15:9 Иша 29:13, Кол 2:22

+ 15:11 Рес 10:15

+ 15:13 Иша 60:21, Иша 61:3, Яхуда 1:12

+ 15:14 Мат 23:16, Лук 6:39

+ 15:18 Мат 12:34, Якуп 3:6

+ 15:19 Гал 5:19-21, 1Кор 6:9-10

• 15:21 Мар 7:24-30

+ 15:21 Ешу 19:28-29, Иша 23

+ 15:22 2Шам 7:12-16, Мат 9:27, Лук 1:32

+ 15:24 Зеб 118:176, Иша 53:6, Ерм 50:6, Зак 10:2, Мат 10:6, 1Пет 2:25

+ 15:26 Мат 7:6

• 15:29 Мар 7:31

+ 15:30 Иша 35:5-6

+ 15:32 Мат 9:36

+ 15:33 2Пат 4:42-44

+ 15:38 Мат 14:21

• 16:1 Мар 8:11-13, Лук 12:54-56

+ 16:1 Мат 3:7, 1Кор 1:22

+ 16:4 Юнс 2:1, Мат 12:39

• 16:5 Мар 8:14-21

+ 16:6 Лук 12:1, 1Кор 5:7-8

+ 16:8 Мат 6:30

+ 16:9 Мат 14:13-21

+ 16:10 Мат 15:36-37

• 16:13 Мар 8:27-30, Лук 9:18-21

+ 16:14 Мат 14:2, 1Пат 17:1, Мал 4:5, Ерм 1:1

+ 16:16 Зеб 2:7

+ 16:17 1Кор 2:13

* 16:18 Петрус – бу сөз гая диймеги аңладяр.

+ 16:18 Мар 3:16, Ёханна 1:42, Эфе 2:20

+ 16:19 Иша 22:22

+ 16:20 Мат 9:30

• 16:21 Мар 8:31, Лук 9:22-27

+ 16:21 Лук 17:25, Мар 9:31, Мар 10:34, Ёханна 2:19

+ 16:23 Мат 4:10, Фил 3:19

+ 16:24 Мат 10:38-39

+ 16:25 Мат 19:29

+ 16:26 Зеб 48:8

+ 16:27 Кан 33:2, Дан 7:13, Зак 14:5, Мат 24:30, Мат 25:31, 1Сал 4:16, Ваг 3:17, Аянлык 2:23

+ 16:28 Мат 24:34, Ёханна 21:22

• 17:1 Мар 9:2-13, Лук 9:28-36

+ 17:1 Мар 5:37, Мар 14:33

+ 17:2 Дан 7:9, Аянлык 1:16

+ 17:3 Мал 4:5

+ 17:5 Иша 42:1, Мат 3:17, Кан 18:15, 2Пет 1:17

+ 17:9 Мат 8:4, Мат 9:30, Мар 1:44

+ 17:11 Мал 4:5

+ 17:12 Иша 53:7

+ 17:13 Мат 11:14, Лук 1:17

• 17:14 Мар 9:14-29, Лук 9:37-43

+ 17:18 Мар 1:26, Рес 8:7

* 17:20 Кәбир голязмаларда 21‑нҗи аят душ гелйәр: Шейле арвах-җынлары агыз бекләп, Худая дога-дилег этмекден башга хич зат билен чыкарып болян дәлдир.

+ 17:20 Мат 13:31, Лук 17:6, Мар 11:23

• 17:22 Мар 9:30-32, Лук 9:43-45

+ 17:23 Мат 16:21, Мат 20:19

+ 17:24 Мар 9:33, Мср 30:13, Мср 38:26, Мат 22:17

+ 17:27 Рим 13:7

• 18:1 Мар 9:33-37, Мар 9:42-48, Лук 9:46-48, Лук 17:1-2

+ 18:3 1Кор 14:20, Мат 19:16

+ 18:5 Мат 10:40, Лук 10:16, Ёханна 13:20

+ 18:7 Мат 26:24

+ 18:8 Мат 5:30, Мат 25:41, Аянлык 20:10

+ 18:9 Иша 66:24, Мат 5:29

• 18:10 Лук 15:3-7

* 18:10 Кәбир голязмаларда 11‑нҗи аят душ гелйәр: Ынсан Оглы йитенлери халас этмәге гелендир.

+ 18:14 Ёханна 6:39

• 18:15 Лук 17:3

* 18:15 Гүнә этсе – кәбир голязмаларда саңа гаршы гүнә этсе.

+ 18:15 Лев 19:17, Якуп 5:19, Гал 6:1

+ 18:16 Кан 19:15.

+ 18:16 Кан 19:15, 2Кор 13:1

+ 18:17 Мат 5:46-47, Тит 3:10

+ 18:19 Мат 7:7-8

+ 18:21 Лук 17:4

+ 18:25 Лев 25:39-41, 2Пат 4:1, Нех 5:5

+ 18:30 Сүл 28:3

+ 18:35 Мат 6:15, Якуп 2:13

• 19:1 Мар 10:1-12

+ 19:4 Гчк 1:27.

+ 19:4 Гчк 1:27

+ 19:5 Гчк 2:24.

+ 19:5 Гчк 2:24, Эфе 5:31

+ 19:6 1Кор 6:16, Мал 2:16, 1Кор 7:10

+ 19:7 Кан 24:1-4.

+ 19:7 Кан 24:1

* 19:9 Кәбир голязмаларда Әринден айрылышан аяла өйленен хем зына эдйәндир диен җүмле хем бар.

+ 19:9 Мат 5:32, 1Кор 7:10

+ 19:11 Мар 4:11, 1Кор 7:7, 1Тим 5:14

• 19:13 Мар 10:13-16, Лук 18:15-17

+ 19:14 Мат 18:3

• 19:16 Мар 10:17-31, Лук 18:18-30

* 19:16 Бу сөзлем кәбир голязмаларда «Эй, ягшы Мугаллым» дийип душ гелйәр.

+ 19:16 Лук 10:25

+ 19:17 Зеб 105:1, Зеб 118:68, Лев 18:5, Нех 9:29, Эзк 20:11, Рим 10:5, Гал 3:12

+ 19:18-19 Мср 20:13-16; Лев 19:18; Кан 5:16-20.

+ 19:19 Мср 20:12-16, Лев 19:18

+ 19:20 Фил 3:6

+ 19:21 Мат 5:48, Лук 12:33, Мат 6:20, 1Пет 1:4

+ 19:23 Зеб 48:7-8

+ 19:26 Гчк 18:14, Эйп 42:2, Ерм 32:17, Мар 14:36

+ 19:27 Мат 4:20-22

+ 19:28 Мат 16:27, Мат 25:31, Дан 7:9, Лук 22:30, 1Кор 6:2, Аянлык 3:21

* 19:29 Кәбир голязмаларда аялыны диен сөз хем бар.

+ 19:29 Мат 16:25

+ 19:30 Мат 20:16, Лук 13:30

+ 20:8 Лев 19:13, Кан 24:15

* 20:16 Кәбир голязмаларда Чүнки чагырыланлар көп, сайлананлар аздыр диен җүмле хем бар.

+ 20:16 Мат 19:30, Лук 13:30

• 20:17 Мар 10:32-34, Лук 18:31-34

+ 20:19 Мат 16:21, Мат 17:23

• 20:20 Мар 10:35-45

+ 20:20 Мат 10:2, Мар 1:19

+ 20:21 Мат 19:28

* 20:22 Кәбир голязмаларда Мениң чүмдүрилишим ялы чүмдүрилип билерсиңизми? диен җүмле хем бар.

+ 20:22 Мат 26:39, Ёханна 18:11

* 20:23 Кәбир голязмаларда Мениң чүмдүрилишим ялы чүмдүрилерсиңиз диен җүмле хем бар.

+ 20:26 1Пет 5:3, Мат 23:11, Мар 9:35

+ 20:28 Ёханна 13:4-5, Иша 53:10-11, Ёханна 11:51, 1Пет 1:18-19, Рим 4:25, Гал 1:4, 1Тим 2:6, Тит 2:14

• 20:29 Мар 10:46-52, Лук 18:35-43

+ 20:29 Ешу 6:1, 1Пат 16:34

+ 20:30 2Шам 7:12-16, Мат 9:27-31

+ 20:34 Лук 7:13

• 21:1 Мар 11:1-11, Лук 19:28-38, Ёханна 12:12-19

+ 21:1 2Шам 15:30, Зак 14:4, Рес 1:12

+ 21:4 Иша 62:11, Зак 9:9, Ёханна 12:15, Мат 1:23, Мат 26:56, Ёханна 19:36

+ 21:5 Зак 9:9.

+ 21:8 2Пат 9:13

+ 21:9 Зеб 117:25-26.

+ 21:9 2Шам 7:12-16, Мат 9:27, Зеб 117:25-26, Зеб 148:1, Мат 23:39

+ 21:11 Лук 7:16

• 21:12 Мар 11:15-19, Лук 19:45-48, Ёханна 2:13-22

+ 21:12 Лев 1:14, Лев 5:7, Лев 12:8, Лук 2:24

+ 21:13 Иша 56:7.

+ 21:13 Иша 56:7, Ерм 7:11

+ 21:15 2Шам 7:12-16, Мат 9:27

+ 21:16 Зеб 8:3.

+ 21:16 Лук 19:39, Зеб 8:2-3

+ 21:17 Лук 19:29, Лук 24:50, Ёханна 11:18

• 21:18 Мар 11:12-14, Мар 11:20-24

+ 21:18 Мат 4:2

+ 21:19 Ерм 24:8, Ерм 29:16-17, Хош 9:10, Мик 7:1, Мат 24:32, Лук 13:6

+ 21:21 Мат 17:20, Якуп 1:6, 1Кор 13:2

+ 21:22 Мат 7:8, Мат 17:20, 1Кор 13:2

• 21:23 Мар 11:27-33, Лук 20:1-8

+ 21:23 Рес 4:7

+ 21:25 Мат 3:6, Лук 7:30

+ 21:26 Мат 11:9, Мат 14:5

+ 21:32 Лук 7:29

• 21:33 Мар 12:1-12, Лук 20:9-19

+ 21:33 Зеб 79:9, Иша 5:1, Наг 8:11, Мар 13:34

+ 21:35 Мат 22:6, Мат 23:34, Евр 11:36-37

+ 21:37 Мат 3:17, Евр 1:1

+ 21:38 Евр 1:2

+ 21:39 Евр 13:12

+ 21:41 Рес 13:46

+ 21:42 Зеб 117:22-23.

+ 21:42 Зеб 117:22-23, Рес 4:11, 1Пет 2:7

+ 21:44 Иша 8:14-15, Иша 28:16

+ 21:46 Мар 11:18, Мар 11:32

• 22:1 Лук 14:15-24

+ 22:1 Мат 13:34

+ 22:2 Мат 25:10, Аянлык 19:7, Аянлык 21:2

+ 22:6 Мат 21:35, Мат 23:34, Евр 11:36-37

+ 22:7 Мат 21:41

+ 22:8 Мат 10:11, Рес 13:46, Аянлык 3:4

+ 22:13 Мат 8:12

• 22:15 Мар 12:13-17, Лук 20:20-26

+ 22:15 Лук 11:54

+ 22:16 Кан 10:17, Кол 3:25

+ 22:17 Мат 17:24-25

+ 22:18 Мар 7:6, Лук 12:1

+ 22:21 Рим 13:7

• 22:23 Мар 12:18-27, Лук 20:27-40

+ 22:23 Рес 4:1, Рес 23:8

+ 22:24 Кан 25:5-6.

+ 22:24 Гчк 38:8, Кан 25:5

+ 22:32 Мср 3:6,15.

+ 22:32 Мср 3:2, Мср 3:6

• 22:34 Мар 12:28-34, Лук 10:25-28

+ 22:37 Кан 6:5.

+ 22:37 Кан 6:5, Кан 11:13, Ешу 22:5

+ 22:39 Лев 19:18.

+ 22:39 Лев 19:18, Мат 19:19

+ 22:40 Мат 7:12, Гал 5:14

• 22:41 Мар 12:35-37, Лук 20:41-44

+ 22:42 2Шам 7:12-16, Мат 9:27

+ 22:44 Зеб 109:1.

+ 22:44 Зеб 109:1, Рес 2:34-35

+ 22:46 Лук 20:40

• 23:1 Мар 12:38-40, Лук 11:37-52, Лук 20:45-47

+ 23:3 Рим 2:17-23

+ 23:5 Мср 13:9, Кан 6:8, Кан 11:18, Чөл 15:38

+ 23:6 Лук 14:7-8

+ 23:8 Якуп 3:1, Лук 22:32, Флм 1:16

+ 23:9 Мср 4:22, Ерм 31:9, Хош 11:1, Мал 1:6

+ 23:11 Мат 20:26, Мар 9:35, Мар 10:43

+ 23:12 Лук 14:11, Лук 18:14

* 23:13 Кәбир голязмаларда 14‑нҗи аят душ гелйәр: Вай халыңыза, Төврат мугаллымлары ве фарисейлер! Эй, икийүзлүлер! Сиз дул аялларың өйлерини талап, гөз үчин узын-узын догалар окан болярсыңыз. Шонуң үчин хем сиз иң агыр җеза сезевар боларсыңыз.

+ 23:13 Мат 15:7

+ 23:16 Мат 15:14

+ 23:17 Мср 30:29

+ 23:19 Мср 29:37

+ 23:21 Зеб 25:8, Зеб 131:14

+ 23:22 Иша 66:1

+ 23:23 Кан 14:22, Зеб 32:5, Мик 6:8, Зак 7:9

+ 23:27 Рес 23:1, Сүл 26:23

+ 23:30 Рес 7:52

+ 23:33 Мат 3:7, Мат 12:34

+ 23:34 Мат 21:35, Мат 22:6, Евр 11:36-37, Мат 10:17, Мар 13:9, Лук 21:12

+ 23:35 Гчк 4:8, 1 Ёханна 3:12, Евр 11:4, Йыл язгылары 24:21, Зак 1:1, Нех 9:26, Аянлык 18:24

• 23:37 Лук 13:34-35

+ 23:37 Йыл язгылары 24:21, Нех 9:26, Рес 7:52, Кан 32:11-12, Рут 2:12, Зеб 146:2

+ 23:39 Зеб 117:26, Мат 21:9

• 24:1 Мар 13:1-13, Лук 21:5-19

+ 24:2 Лук 19:44

+ 24:4 1 Ёханна 3:7, Кол 2:8, 2Сал 2:3

+ 24:5 Ерм 14:14

+ 24:6 Ерм 51:46

* 24:7 Кәбир голязмаларда ачлыклар хем гыргын кесели.

+ 24:7 Йыл язгылары 15:6, Аянлык 6:4, Рес 11:28, Аянлык 6:8, Аянлык 6:12

+ 24:9 Мат 10:22, Ёханна 15:18

+ 24:10 Мат 10:21

+ 24:11 Мат 7:15

+ 24:13 Якуп 5:11, Аянлык 2:10

+ 24:14 Мат 28:19, Рим 10:18, Кол 1:6, Кол 1:23

• 24:15 Мар 13:14-23, Лук 21:20-24

+ 24:15 Дан 9:27, Дан 11:31, Дан 12:11

+ 24:17 Лук 17:31

+ 24:19 Лук 23:29

+ 24:21 Ерм 30:7, Дан 12:1, Аянлык 16:18

+ 24:22 Иша 65:8, Лук 18:7

+ 24:23 Лук 17:23

+ 24:24 Кан 13:1, 2Сал 2:9, Аянлык 13:13, Аянлык 16:14

+ 24:25 Ёханна 13:19, Ёханна 14:29

+ 24:27 Лук 17:24

+ 24:28 Лук 17:37

• 24:29 Мар 13:24-27, Лук 21:25-28

+ 24:29 Амо 8:9, Иша 13:10, Иша 13:13, Иша 34:4, Ёвл 2:31, Хаг 2:6, Рес 2:20, Аянлык 6:13

+ 24:30 Дан 7:13, Мат 16:27, Зак 12:10-12

+ 24:31 Иша 27:13, 1Кор 15:52, 1Сал 4:16, Аянлык 11:15, Мат 13:41, 2Сал 2:1

• 24:32 Мар 13:28-31, Лук 21:29-33

+ 24:34 Мат 16:28

+ 24:35 Зеб 101:26-27, Иша 51:6, 2Пет 3:10

• 24:36 Мар 13:32-37, Лук 12:38-40, Лук 17:26-30, Лук 17:34-36

* 24:36 Не-де Огул – бу сөзлер кәбир голязмаларда ёк.

+ 24:36 Зак 14:7

+ 24:37-39 Гчк 6:5-8; 7:6-24.

+ 24:37 Гчк 6:5

+ 24:39 Гчк 7:21

+ 24:40 Зак 14:2

+ 24:42 Мат 25:13

+ 24:43 2Пет 3:10, 1Сал 5:2

+ 24:44 Аянлык 3:3, Аянлык 16:15

• 24:45 Лук 12:42-48

+ 24:46 Мат 25:21, Ёханна 13:17

+ 24:48 Мат 25:5

+ 24:51 Мат 8:12

+ 25:1 Мат 9:15, Ёханна 3:29, Аянлык 19:7, Аянлык 21:2

+ 25:5 Мат 24:48

+ 25:10 Мат 22:2

+ 25:11 Мат 7:22, Лук 6:46, Лук 13:25

+ 25:12 Мат 10:33

+ 25:13 1Кор 16:13, Мат 24:36, Мат 24:42

• 25:14 Лук 19:12-27

+ 25:19 Рим 14:12

+ 25:21 Лук 16:10, Евр 12:2

+ 25:26 Сүл 20:4

+ 25:29 Мат 13:12

+ 25:30 Мат 8:12

+ 25:31 Дан 7:13, Мат 16:27, Мат 19:28

+ 25:32 Ёвл 3:12, 2Кор 5:10, Эзк 34:17, Мат 13:49

+ 25:34 Дан 7:18, Аянлык 21:7

+ 25:35 Иша 58:7, Лук 3:11, Якуп 2:15-16

+ 25:36 2Тим 1:16-18

+ 25:40 Мат 10:40

+ 25:41 Зеб 6:9, Мат 7:23, Мар 9:43-44, Яхуда 1:7, Аянлык 20:10

+ 25:45 Лук 10:16

+ 25:46 Дан 12:2

• 26:1 Мар 14:1-2, Лук 22:1-2, Ёханна 11:45-53

+ 26:2 Мср 12:1-30

• 26:6 Мар 14:3-9, Лук 7:36-50, Ёханна 12:1-8

+ 26:6 Мат 21:17, Ёханна 11:1, Ёханна 11:18, Лев 13:3

+ 26:11 Кан 15:11, Мат 9:15, Ёханна 7:33

+ 26:12 Ёханна 19:40

+ 26:13 Мат 24:14

• 26:14 Мар 14:10-11, Лук 22:3-6

+ 26:14 Ёханна 13:2, Рес 1:16

+ 26:15 Мср 21:32, Зак 11:12

• 26:17 Мар 14:12-21, Лук 22:7-14, Лук 22:21-23, Ёханна 13:21-30

+ 26:21 Зеб 40:10, Ёханна 13:18

+ 26:24 Иша 53, Мат 18:7

• 26:26 Мар 14:22-26, Лук 22:15-20, 1Кор 11:23-25

+ 26:26 Ёханна 6:51, 1Кор 10:16, Евр 10:10

* 26:28 Әхтдир – кәбир голязмаларда тәзе әхтдир.

+ 26:28 Мср 24:8

+ 26:30 Лук 22:39

+ 26:31 Зак 13:7.

• 26:31 Мар 14:27-31, Лук 22:31-34, Ёханна 13:36-38

+ 26:31 Зак 13:7, Ёханна 16:32

+ 26:32 Мат 28:7

+ 26:35 Ёханна 11:16, Ёханна 21:19

• 26:36 Мар 14:32-42, Лук 22:39-46

+ 26:37 Мар 5:37, Мар 9:2

+ 26:38 Ёханна 12:27

+ 26:39 Евр 5:7, Мар 10:38, Ёханна 18:11, Ёханна 5:30, Ёханна 6:38, Гал 1:4

+ 26:41 Мат 6:13, 1Пет 4:7

+ 26:42 Мат 6:10

+ 26:45 Ёханна 2:4, Мат 16:21, Мат 17:22, Мат 20:18

• 26:47 Мар 14:43-50, Лук 22:47-53, Ёханна 18:3-12

+ 26:47 Рес 1:16

+ 26:51 Лук 22:38

+ 26:52 Аянлык 13:10

+ 26:55 Мат 21:23, Лук 21:37

+ 26:56 Мат 1:22-23, Мат 21:4, Ёханна 19:36, Мат 26:31, Ёханна 16:32

• 26:57 Мар 14:53-65, Лук 22:54-55, Лук 22:63-71, Ёханна 18:13-14, Ёханна 18:19-24

+ 26:60 Зеб 26:12, Зеб 34:11

+ 26:61 Мар 15:29, Ёханна 2:19

+ 26:62 Мат 27:13

+ 26:63 Зеб 2:7

+ 26:64 Зеб 109:1.

+ 26:64 Зеб 109:1, Дан 7:13, Мат 16:27, Мат 24:30, Евр 1:13

+ 26:65 Чөл 14:6, Рес 14:14, Мат 9:3, Ёханна 10:36

+ 26:66 Лев 24:16

+ 26:67 Иша 50:6

• 26:69 Мар 14:66-72, Лук 22:56-62, Ёханна 18:15-18, Ёханна 18:25-27

+ 26:75 Мат 26:34

• 27:1 Мар 15:1, Лук 23:1-2, Ёханна 18:28-32

+ 27:2 Лук 3:1, Лук 13:1, Рес 3:13, 1Тим 6:13

• 27:3 Рес 1:18-19

+ 27:5 2Шам 17:23

+ 27:6 2Пат 12:9, Мар 12:41, Ёханна 8:20

+ 27:9-10 Зак 11:12-13; Ерм 19:1-13; Ерм 32:6-9.

+ 27:9 Мат 2:17

+ 27:10 Ерм 18:3, Ерм 32:7-9, Зак 11:12-13

• 27:11 Мар 15:2-5, Лук 23:3-5, Ёханна 18:33-38

+ 27:11 Мат 2:2

+ 27:13 Мат 26:62

• 27:15 Мар 15:6-15, Лук 23:13-25, Ёханна 18:39

* 27:16 Ешува Бараббас – кәбир голязмаларда Ешува диен сөз ёк, шейле хем 17‑нҗи аятда.

+ 27:18 Ёханна 12:19

+ 27:20 Рес 3:14

+ 27:23 Лук 23:41, Евр 4:15

+ 27:24 Кан 21:6, Зеб 25:6, Зеб 72:13

+ 27:25 1Сал 2:16

+ 27:26 Мат 20:19

• 27:27 Мар 15:16-20, Ёханна 19:2-3

+ 27:30 Иша 50:6, Мат 20:19

• 27:32 Мар 15:21-32, Лук 23:26-43, Ёханна 19:17-27

+ 27:34 Зеб 68:22

+ 27:35 Зеб 21:19

+ 27:39 Зеб 21:7, Зеб 108:25

+ 27:40 Мар 14:58, Ёханна 2:19, Мат 4:3-6

+ 27:42 Ёханна 10:18, Ёханна 1:49, Ёханна 12:13, Ёханна 20:29

• 27:45 Мар 15:33-41, Лук 23:44-49, Ёханна 19:28-30

+ 27:46 Зеб 21:2.

+ 27:46 Рес 3:1, Зеб 21:2

+ 27:48 Зеб 68:22

+ 27:51 Мср 26:33, Лев 16:2

+ 27:52 Иша 26:19, Эзк 37:12, Дан 12:2, Ёханна 5:21, Ёханна 5:25

+ 27:53 Нех 11:2, Иша 48:2, Иша 52:1

* 27:56 Ёсә – грекче Юсуп, бу Ёсәниң бейлеки ады.

+ 27:56 Лук 8:2, Мат 20:20

• 27:57 Мар 15:42-47, Лук 23:50-56, Ёханна 19:38-42

+ 27:60 Иша 53:9

+ 27:63 Мат 16:21, Мат 17:23, Мат 20:19

+ 27:66 Дан 6:17, Аянлык 20:3

• 28:1 Мар 16:1-8, Лук 24:1-12, Ёханна 20:1-10

* 28:1 Хепдәниң биринҗи гүни – бу еврейлериң сененамасы боюнча екшенбе гүнүдир.

+ 28:1 Лук 8:2, Мат 27:61

+ 28:2 Мат 27:60

+ 28:3 Эзк 1:14, Дан 7:9, Дан 10:6, Мар 9:3, Рес 1:10

+ 28:4 Аянлык 1:17

+ 28:7 Мат 26:32

+ 28:9 Ёханна 20:19, Ёханна 20:21, 2Пат 4:27, Мат 28:17, Лук 24:52

+ 28:10 Мат 12:50, Ёханна 20:17, Рим 8:29, Евр 2:11

• 28:16 Мар 16:14-18, Лук 24:36-49, Ёханна 20:19-23

+ 28:17 Ёханна 20:25

+ 28:18 Иша 9:6, Дан 7:13-14, Мат 11:27, Ёханна 17:2

+ 28:19 2Кор 13:13, Ёханна 4:1-2, Рес 8:13, Кол 1:23

* 28:20 Кәбир голязмаларда Омын диен сөз хем бар.

+ 28:20 Ёханна 14:15, Мат 13:39

• 1:1 Мат 3:1-12, Лук 3:1-9, Ёханна 1:19-28

* 1:1 Худайың Оглы – Көне Әхтде бу ат патышалар үчин уланылярды. Тәзе Әхтде болса бу ат Худай тарапындан сайланып-сечилен диймеги аңладяр. Сөзлүге серет.

* 1:1 Месих – еврейлер бу сөзи Худай тарапындан вада берлен Патыша бабатында уланярдылар. Сөзлүге серет.

+ 1:1 Зеб 2:7

+ 1:2 Мал 3:1.

* 1:2 Ишая пыгамбериң китабында – кәбир голязмаларда Пыгамберлериң китабында.

+ 1:2 Мср 23:20, Мал 3:1, Мат 11:10, Лук 7:27

+ 1:3 Иша 40:3.

+ 1:3 Иша 40:3

+ 1:4 Лук 1:80, Ёханна 1:6

+ 1:5 Рес 19:18

+ 1:6 2Пат 1:8, Лев 11:22, 1Шам 14:26

+ 1:8 Ёвл 2:28

• 1:9 Мат 3:13, Лук 3:21-22, Лук 4:1-13

+ 1:9 Мат 2:23, Лук 2:39

+ 1:10 Рес 7:56, Иша 11:2, Ёханна 1:32-33

+ 1:11 Мар 9:7, Ёханна 12:28, Иша 42:1, Мар 9:7, 2Пет 1:17

+ 1:13 Йыл язгылары 21:1, 1Сал 3:5, Лук 22:43

• 1:14 Мат 4:18-22, Лук 5:1-11

* 1:14 Худайың Хош Хабарыны – кәбир голязмаларда Худайың Шалыгы барадакы Хош Хабары.

+ 1:14 Ешу 21:39, 1Пат 9:11, Иша 9:1

+ 1:15 Гал 4:4, Мат 3:2

+ 1:16 Чөл 34:11, Мат 14:34, Мар 6:53, Ёханна 1:40-42

+ 1:17 Мат 13:47

+ 1:18 Мар 10:28

• 1:21 Лук 4:31-41

+ 1:21 Мат 4:13

+ 1:22 Мат 7:28-29

+ 1:24 Мар 5:7, Рес 19:15, Ёханна 6:69

+ 1:26 Мар 9:20, Рес 8:7

+ 1:27 Рес 17:19

+ 1:30 1Кор 9:5

+ 1:31 Мар 5:41, Мар 9:27, Рес 3:7, Рес 9:41

+ 1:34 Мат 12:16, Мар 3:12

• 1:35 Лук 4:42-44

+ 1:35 Мат 14:23, Лук 5:16

+ 1:38 Иша 61:1

• 1:40 Мат 8:1-4, Лук 5:12-16

+ 1:40 Лев 13:3, Чөл 12:10, 2Пат 5:1, Йыл язгылары 26:20, Мар 9:22

+ 1:42 Лук 17:14

+ 1:43 Мат 9:30

+ 1:44 Лев 14:1-32, Лук 17:14

+ 1:45 Мар 7:36

• 2:1 Мат 9:1-8, Лук 5:17-26

+ 2:1 Мат 4:13, Мар 1:21

+ 2:4 Мар 6:55

+ 2:5 Мат 8:10, Мар 10:52, Лук 7:48

+ 2:7 Мар 14:64, Зеб 31:5, Иша 43:25

• 2:13 Мат 9:9-13, Лук 5:27-32

+ 2:16 Лук 15:2

+ 2:17 Лук 15:7, 1Тим 1:15

• 2:18 Мат 9:14-17, Мат 12:1-8, Лук 5:33

+ 2:18 Мат 11:2, Лук 11:1, Ёханна 1:35, Лук 18:12

+ 2:19 Мат 25:1-13, Ёханна 3:29, Аянлык 19:7, Аянлык 21:2

+ 2:20 Мар 14:7, Лук 17:22

+ 2:23 Кан 23:25

+ 2:24 Мср 20:8-10, Чөл 15:32-36

+ 2:25 1Шам 21:1-6.

+ 2:25 1Шам 21:1-6

+ 2:26 1Шам 22:20, 2Шам 8:17, Мср 25:30, Лев 24:5-9

+ 2:27 Мср 23:12, Кан 5:14

• 3:1 Мат 12:9-14, Лук 6:6-11

+ 3:1 Мар 1:21

+ 3:2 Лук 14:1, Лук 20:20

+ 3:4 Лук 14:3

+ 3:5 Эфе 4:18, 1Пат 13:6

+ 3:7 Иша 34:5, Эзк 35:15, Мат 11:21

+ 3:10 Мар 5:28

+ 3:11 Мат 14:33, Мар 1:24

+ 3:12 Мат 12:16, Мар 1:34

• 3:13 Мат 10:1-4, Лук 6:12-16

* 3:14-16 Олара ресуллар дийип ат берди – бу сөзлем кәбир голязмаларда ёк.

+ 3:16 Мат 16:18, Ёханна 1:42

+ 3:17 Мар 1:19

+ 3:18 Мат 9:9

+ 3:19 Мар 14:10, Мар 14:44

• 3:20 Мат 12:22-32, Лук 11:14-23, Лук 12:10

+ 3:20 Мар 6:31

+ 3:21 2Кор 5:13

+ 3:22 2Пат 1:2, Мат 9:34, Мат 10:25

+ 3:27 Иша 49:24-25

+ 3:29 Лук 12:10, 1 Ёханна 5:16, Евр 10:26, Евр 10:29

• 3:31 Мат 12:46-50, Лук 8:19-21

+ 3:31 Мар 6:3, Ёханна 2:12, Ёханна 7:3, Рес 1:14, 1Кор 9:5, Гал 1:19

+ 3:35 Ёханна 15:14, Евр 2:11

• 4:1 Мат 13:1-23, Лук 8:4-15

+ 4:7 Ерм 4:3

+ 4:9 Мат 11:15, Аянлык 2:7

• 4:10 Мат 13:18-23, Лук 8:11-15

+ 4:11 Мат 19:11, 1Кор 5:12-13

+ 4:12 Иша 6:9-10.

+ 4:12 Иша 6:9-10, Иша 42:20, Ёханна 12:40, Рес 28:26-27

+ 4:14 Иша 55:10-11, Рес 8:4

+ 4:17 Гал 1:6, Евр 6:4

+ 4:19 Мат 6:25, Мар 10:23, 1Тим 6:10

+ 4:20 Ёханна 15:5

• 4:21 Лук 8:16-18

+ 4:21 Мат 5:15, Лук 11:33

+ 4:22 Мат 10:26, Лук 12:2

+ 4:23 Мат 11:15, Мар 4:9

+ 4:24 Мат 7:2

+ 4:25 Сүл 9:9

+ 4:29 Ёвл 3:13, Мат 13:38, Аянлык 14:15

• 4:30 Мат 13:31-35, Лук 13:18-19

+ 4:31 Мат 17:20, Лук 17:6

+ 4:32 Эзк 17:3, Эзк 31:6, Дан 4:9

• 4:35 Мат 8:23-27, Лук 8:22-25

+ 4:35 Мат 8:18, Лук 8:22

+ 4:37 Рес 27:14

+ 4:39 Зеб 64:8, Зеб 88:10, Зеб 103:7

• 5:1 Мат 8:28-34, Лук 8:26-39

* 5:1 Герасалылар – кәбир голязмаларда гадаралылар. Серет: Мат 8:28.

+ 5:7 Мар 1:24

* 5:9 Гошун – грекче Легион. Бу сөз алты мүң эсгерли гошуны аңладяр.

+ 5:17 Лук 5:8, Рес 16:39

+ 5:19 Зеб 65:16

* 5:20 Декаполис – Самария билен Җелиләниң гүндогарында ерлешен он шәхериң умумы ады. Сөзлүге серет.

+ 5:20 Мат 4:25, Мар 7:31

• 5:21 Мат 9:18-26, Лук 8:40-56

+ 5:22 Лук 13:14, Рес 13:15, Рес 18:8

+ 5:25 Лев 15:25

+ 5:28 Мар 3:10

+ 5:30 Лук 5:17, Лук 6:19

+ 5:34 Мар 10:52

+ 5:37 Мар 9:2, Мар 14:33

+ 5:39 Ёханна 11:11

+ 5:41 Мар 1:31, Мар 9:27, Рес 3:7, Рес 9:41, Лук 7:14

+ 5:43 Мар 1:44, Мар 9:9

• 6:1 Мат 13:53-58, Лук 4:16-30

+ 6:1 Мат 2:23, Лук 2:39, Лук 4:23

+ 6:2 Мар 1:21

* 6:3 Ёсе – бу Юсубың бейлеки ады. Серет: Мат 13:55.

+ 6:3 Мат 11:6

+ 6:4 Ёханна 4:44

• 6:7 Мат 10:1, Мат 10:5-15, Лук 9:1-6

+ 6:7 Мар 3:13-18

+ 6:11 Рес 13:51

+ 6:12 Мар 1:15

+ 6:13 Якуп 5:14

• 6:14 Мат 14:1-12, Лук 9:7-9

* 6:14 Кәбир адамлар… диййәрдилер – кәбир голязмаларда Ол… дийди.

+ 6:14 Мар 8:28

+ 6:15 Мат 21:11

+ 6:17 Лев 18:16, Лев 20:21, Мат 11:2, Лук 3:19-20, Ёханна 3:24

* 6:20 Ховсала дүшйәрди – бу җүмле кәбир голязмаларда көп зат эдйәрди дийип душ гелйәр.

+ 6:21 Гчк 40:20, Эст 1:3

+ 6:23 Эст 5:3, Эст 7:2

+ 6:29 Мар 2:18

• 6:30 Мат 14:13-21, Лук 9:10-17, Ёханна 6:1-14

+ 6:30 Мар 6:7

+ 6:31 Мар 3:20

+ 6:34 Чөл 27:17, 1Пат 22:17, Эзк 34:5, Зак 10:2, Мат 9:36

+ 6:37 2Пат 4:42-44

• 6:45 Мат 14:22-36, Ёханна 6:15-21

+ 6:45 Мат 11:21, Мар 8:22

+ 6:46 Лук 6:12, Лук 9:28

+ 6:49 Лук 24:37

+ 6:52 Мар 6:41, Мар 8:17, Ёханна 12:40, 2Кор 3:14

+ 6:53 Чөл 34:11, Мат 14:34, Лук 5:1

+ 6:55 Мар 2:4, Рес 5:15

+ 6:56 Мар 5:27

• 7:1 Мат 15:1-20

+ 7:3 Гал 1:14

* 7:4 Кәбир голязмаларда дүшеклери диен сөз хем бар.

+ 7:4 Евр 9:10

+ 7:5 Лук 11:38

+ 7:6-7 Иша 29:13.

+ 7:6 Мат 23:13

+ 7:7 Иша 29:13, Кол 2:22

* 7:8 Кәбир голязмаларда кәседир гап-чанаклары ювуп тәмизлемек ялы көп ишлер эдип диен җүмле хем бар.

+ 7:10 Мср 20:12; 21:17; Кан 5:16.

+ 7:10 Мср 20:12, Мср 21:17

* 7:11-12 Еврей адатына гөрә, адамлар Худай үчин садака берҗек пулуны «корбан» дийип атландырыпдырлар. Бу пулы машгаланың мәтәчликлери үчин уланмак гадаганды.

* 7:15 Кәбир голязмаларда 16-нҗы аят душ гелйәр: Эшитмәге гулагы бар адам эшитсин!

+ 7:15 Рес 10:15, Тит 1:15

+ 7:19 Рес 10:15, Рес 11:9, Тит 1:15

+ 7:20 Мат 12:34, Якуп 3:6

+ 7:21 Гал 5:19-21, 1Кор 6:9-10

• 7:24 Мат 15:21-28

* 7:24 Кәбир голязмаларда Сур ве Сидон шәхерлериниң.

+ 7:24 Ешу 19:28-29, Иша 23

+ 7:26 Рес 21:2-3

+ 7:27 Мат 7:6

+ 7:31 Мар 8:24, Мар 5:20, Мар 1:9

+ 7:32 Иша 35:5-6

+ 7:33 Мар 8:23, Ёханна 9:6

+ 7:36 Мар 1:44-45

• 8:1 Мат 15:32-39

+ 8:2 Мат 9:36

+ 8:4 2Пат 4:42-44

• 8:11 Мат 16:1-4

+ 8:11 Лук 11:16, 1Кор 1:22

• 8:14 Мат 16:5-12

+ 8:15 Лук 12:1, 1Кор 5:7-8

+ 8:17 Мар 6:52, Мар 7:18

+ 8:18 Ерм 5:21

+ 8:19 Мар 6:41-43

+ 8:20 Мар 8:8

+ 8:22 Мар 6:45

+ 8:23 Мар 7:33, Ёханна 9:6

* 8:26 Кәбир голязмаларда муны обада хич киме айтма диен җүмле хем бар.

• 8:27 Мат 16:13-20, Лук 9:18-21

+ 8:28 Мар 6:14, 1Пат 17:1, Мал 4:5

+ 8:29 Мар 14:61-62, Ёханна 11:27

+ 8:30 Мат 9:30

• 8:31 Мат 16:21-28, Лук 9:22-27

+ 8:31 Лук 17:25, Мар 9:31, Мар 10:34, Ёханна 2:19

+ 8:32 Ёханна 16:25

+ 8:33 Мат 4:10, Фил 3:19

+ 8:34 Мат 10:38-39

+ 8:35 Мар 10:29

+ 8:36 Лук 12:20

+ 8:37 Зеб 48:8-9

+ 8:38 Иша 57:3, Рим 1:16, 2Тим 1:8, Кан 33:2, Дан 7:13, Зак 14:5

+ 9:1 Мар 13:30, Ёханна 21:22

• 9:2 Мат 17:1-13, Лук 9:28-36

+ 9:2 Мар 5:37, Мар 14:33

+ 9:3 Дан 7:9

+ 9:4 Мал 4:5

+ 9:7 Кан 18:15, 2Пет 1:17

+ 9:9 Мар 1:44, Мар 5:43

+ 9:12 Иша 53:7

+ 9:13 Мат 11:14, Лук 1:17

• 9:14 Мат 17:14-20, Лук 9:37-43

+ 9:17 Лук 11:14

+ 9:20 Мар 1:26

+ 9:22 Мар 1:40

* 9:23 Башардыгыңдан диймәң нәме? – кәбир голязмаларда Эгер иман этмеги башарсаң.

+ 9:23 Мат 17:20-21

+ 9:26 Мар 1:26

+ 9:27 Мар 1:31, Мар 5:41, Рес 3:7, Рес 9:41

* 9:29 Худая дога-дилег этмекден – кәбир голязмаларда дога-дилег ве агыз беклемекден.

• 9:30 Мат 17:22-23, Лук 9:43-45

+ 9:31 Мар 8:31, Мар 10:32-34

+ 9:32 Мар 6:52

• 9:33 Мат 18:1-9, Лук 9:46-50, Лук 22:24-30

+ 9:33 Мат 17:24

+ 9:35 Мар 10:43-44

+ 9:36 Мар 10:16

+ 9:37 Мат 10:40, Лук 10:16, Ёханна 13:20

+ 9:38 Мат 7:22, Мат 12:27, Рес 19:13, Чөл 11:28

+ 9:40 Мат 12:30, Лук 11:23

+ 9:41 Мат 10:42

+ 9:42 Лук 17:2

* 9:43 Кәбир голязмаларда 44‑нҗи аят душ гелйәр: Оларың җесетлерини иййән гурт өлмез, олары якян от сөнмез.

+ 9:43 Мат 5:30, Мат 25:41, Аянлык 20:10

* 9:45 Кәбир голязмаларда 46-нҗы аят душ гелйәр: Оларың җесетлерини иййән гурт өлмез, олары якян от сөнмез.

+ 9:47 Иша 66:24

+ 9:48 Иша 66:24.

* 9:49 Кәбир голязмаларда ве хемме гурбанлыклар дуз билен дузланар диен җүмле хем бар.

+ 9:50 Мат 5:13, Лук 14:34, Эзк 43:24, Рим 12:18, 2Кор 13:11, 1Сал 5:13

• 10:1 Мат 19:1-12

+ 10:4 Кан 24:1-3

+ 10:6 Гчк 1:27.

+ 10:6 Гчк 1:27

+ 10:7-8 Гчк 2:24.

+ 10:7 Гчк 2:24, 1Кор 6:16, Эфе 5:31, 1Кор 6:16

+ 10:9 Мал 2:16, 1Кор 7:10

+ 10:12 Мат 5:32

• 10:13 Мат 19:13-15, Лук 18:15-17

+ 10:15 Мат 18:3

+ 10:16 Мар 9:36

• 10:17 Мат 19:16-30, Лук 18:18-30

+ 10:17 Лук 10:25

+ 10:18 Зеб 105:1, Зеб 118:68

+ 10:19 Мср 20:12-16; Кан 5:16-20.

+ 10:19 Мср 20:12-16, Кан 24:14, 1Кор 6:8

+ 10:20 Фил 3:6

+ 10:21 Лук 12:33

+ 10:23 Зеб 48:7-8, Мар 4:19

* 10:24 Худайың Шалыгына гирмек – кәбир голязмаларда байлыга бил баглаянлар үчин Худайың Шалыгына гирмек.

+ 10:27 Гчк 18:14, Эйп 42:2, Ерм 32:17, Мар 14:36, Лук 1:37

+ 10:28 Мар 1:18-20

+ 10:29 Мар 8:35, Лук 14:26

+ 10:30 2Кор 12:10

+ 10:31 Мат 20:16, Лук 13:30

• 10:32 Мат 20:17-19, Лук 18:31-34

* 10:34 Үч гүнден соң – кәбир голязмаларда үчүленҗи гүн.

+ 10:34 Мар 8:31, Мар 9:31

• 10:35 Мат 20:20-28

+ 10:35 Мар 1:19

+ 10:37 Мат 19:28

+ 10:38 Мар 14:36, Ёханна 18:11, Лук 12:50

+ 10:39 Рес 12:2, Аянлык 1:9

+ 10:43 1Пет 5:3, Мат 23:11, Мар 9:35

+ 10:45 Ёханна 13:4-5, Иша 53:10-11, Ёханна 11:51, Рим 4:25, Гал 1:4, 1Тим 2:6, Тит 2:14, 1Пет 1:18-19

• 10:46 Мат 20:29-34, Лук 18:35-43

+ 10:46 Ешу 6:1, 1Пат 16:34

+ 10:47 2Шам 7:12-16, Лук 1:32

+ 10:52 Мар 5:34, Лук 7:50, Лук 17:19

• 11:1 Мат 21:1-11, Лук 19:28-40, Ёханна 12:12-19

+ 11:1 2Шам 15:30, Зак 14:4, Рес 1:12, Мат 21:17, Лук 24:50, Ёханна 11:18

+ 11:8 2Пат 9:13

+ 11:9 Зеб 117:25-26.

+ 11:10 Зеб 117:25-26, Зеб 148:1, Мат 23:39

• 11:12 Мат 21:18-19

+ 11:12 Мат 4:2

+ 11:13 Ерм 24:8, Ерм 29:16-17, Хош 9:10, Мик 7:1, Мар 13:28, Лук 13:6

• 11:15 Мат 21:12-17, Лук 19:45-48, Ёханна 2:13-22

+ 11:15 Лев 1:14, Лев 5:7, Лев 12:8, Лук 2:24

+ 11:17 Иша 56:7.

+ 11:17 Иша 56:7, Ерм 7:11

+ 11:18 Мат 21:46

+ 11:19 Лук 21:37

• 11:20 Мат 21:19-22

+ 11:23 Мат 7:7, Мат 17:20, 1Кор 13:2

+ 11:24 Мат 7:7, Якуп 1:6

* 11:25 Кәбир голязмаларда 26-нҗы аят душ гелйәр: Эгер багышламасаңыз, гөкдәки Атаңыз хем сизиң гүнәлериңизи багышламаз.

+ 11:25 Мат 6:14, Кол 3:13

• 11:27 Мат 21:23-27, Лук 20:1-8

+ 11:28 Рес 4:7

+ 11:30 Мар 1:4

+ 11:31 Лук 7:30

+ 11:32 Мат 11:9, Мат 14:5

• 12:1 Мат 21:33-46, Лук 20:9-19

+ 12:1 Зеб 79:9, Иша 5:1, Наг 8:11, Мар 13:34

+ 12:5 Мат 22:6, Мат 23:34, Евр 11:36-37, Евр 11:36-37

+ 12:6 Мат 3:17, Евр 1:1

+ 12:7 Евр 1:2, 1Пат 21:19

+ 12:8 Евр 13:12

+ 12:9 Рес 13:46

+ 12:10 Зеб 117:22.

+ 12:11 Зеб 117:22-23, Рес 4:11, 1Пет 2:7

+ 12:12 Мар 11:18, Мар 11:32

• 12:13 Мат 22:15-22, Лук 20:20-26

+ 12:13 Лук 11:54

+ 12:14 Мат 17:24-25

+ 12:15 Мар 7:6, Лук 12:1

+ 12:17 Рим 13:7

• 12:18 Мат 22:23-33, Лук 20:27-40

+ 12:18 Мат 3:7, Рес 23:8

+ 12:19 Кан 25:5-6.

+ 12:19 Гчк 38:8, Кан 25:5-6

+ 12:26 Мср 3:6,15.

+ 12:26 Мср 3:2, Мср 3:6

• 12:28 Мат 22:34-40, Лук 10:25-28

+ 12:29-30 Кан 6:4-5.

+ 12:30 Кан 6:4-5, Кан 11:13, Ешу 22:5

+ 12:31 Лев 19:18.

+ 12:31 Лев 19:18, Мат 19:19

+ 12:32 Кан 4:35, Кан 6:4

+ 12:33 1Пат 15:22, Хош 6:6, Мик 6:6-8

+ 12:34 Лук 20:40

• 12:35 Мат 22:41-46, Лук 20:41-44

+ 12:35 2Шам 7:12-16, Мар 10:47, Лук 1:32

+ 12:36 Зеб 109:1.

* 12:36 Реб – Зебурда бу сөз реб болуп, патыша йүзлениленде уланылды, бу ерде болса Реб Месихе дегишли.

+ 12:36 Зеб 109:1, Рес 2:34-35

+ 12:37 Мар 6:20

• 12:38 Мат 23:1-36, Лук 20:45-47

+ 12:39 Лук 11:43

• 12:41 Лук 21:1-4

+ 12:41 2Пат 12:9, Мат 27:6

+ 12:44 2Кор 8:1-3, 2Кор 8:12

• 13:1 Мат 24:1-14, Лук 21:5-19

+ 13:2 Лук 19:44

+ 13:5 1 Ёханна 3:7, Кол 2:8, 2Сал 2:3

+ 13:6 Ерм 14:14

+ 13:7 Ерм 51:46

+ 13:8 Йыл язгылары 15:6, Аянлык 6:4, Рес 11:28, Аянлык 6:8, Аянлык 6:12

+ 13:9 Зеб 118:46, Рес 17:6, Рес 18:12, Рес 24:1, Рес 25:6

+ 13:10 Мат 28:19, Рим 10:18, Кол 1:6

+ 13:11 Рес 4:8

+ 13:12 Мат 10:35-36

+ 13:13 Мат 10:22, Ёханна 15:18, Якуп 5:11, Аянлык 2:10

+ 13:14 Дан 9:27; 11:31; 12:11.

• 13:14 Мат 24:15-28, Лук 21:20-24

+ 13:14 Дан 9:27, Дан 11:31, Дан 12:11

+ 13:15 Лук 17:31

+ 13:17 Лук 23:29

+ 13:19 Ерм 30:7, Дан 12:1, Аянлык 16:18

+ 13:20 Иша 65:8, Лук 18:7

+ 13:21 Лук 17:23

+ 13:22 Кан 13:1, 2Сал 2:9, Аянлык 13:13, Аянлык 16:14

+ 13:23 Ёханна 13:19, Ёханна 14:29

• 13:24 Мат 24:29-31, Лук 21:25-28

+ 13:24 Амо 8:9

+ 13:25 Иша 13:10, Иша 24:23, Иша 34:4, Эзк 32:7, Ёвл 2:31, Рес 2:20, Аянлык 6:13

+ 13:26 Дан 7:13, Мат 16:27

+ 13:27 Мат 13:41

• 13:28 Мат 24:32-35, Лук 21:29-33

+ 13:30 Мар 9:1

+ 13:31 Зеб 101:26-27, Иша 51:6, 2Пет 3:10

• 13:32 Мат 24:36-44, Лук 17:26-30, Лук 17:34-36

+ 13:32 Зак 14:7

* 13:33 Кәбир голязмаларда дога-дилег эдиң диен сөзлер хем бар.

+ 13:33 Эфе 6:18, 1Сал 5:6, Мат 25:13

+ 13:34 Мар 12:1

+ 13:35 Мат 25:13, 2Пет 3:10, 1Сал 5:2

+ 13:36 Мат 25:1-13

• 14:1 Мат 26:1-5, Лук 22:1-2, Ёханна 11:45-53

+ 14:1 Мср 12:1-30, Ёханна 11:53

• 14:3 Мат 26:6-13, Лук 7:36-50, Ёханна 12:1-8

+ 14:3 Мат 21:17, Ёханна 11:1, Ёханна 11:18, Лев 13:3

* 14:5 Бир йыллык иш хакына барабар пул – грекче үч йүз динар. Бир динар бир гүнлүк иш хакына деңдир.

+ 14:7 Кан 15:11, Мар 2:20, Ёханна 7:33

+ 14:8 Ёханна 19:40

+ 14:9 Мат 24:14

• 14:10 Мат 26:14-16, Лук 22:3-6

+ 14:10 Ёханна 13:2, Рес 1:16

• 14:12 Мат 26:17-30, Лук 22:7-23, Ёханна 13:21-30

+ 14:12 Мср 12:6, 1Кор 5:7

+ 14:18 Зеб 40:10, Ёханна 13:18

+ 14:21 Иша 53, Мат 18:7

• 14:22 Мат 26:26-30, Лук 22:15-20, 1Кор 11:23-25

+ 14:22 Ёханна 6:51, 1Кор 10:16

* 14:24 Әхт – кәбир голязмаларда тәзе Әхт.

+ 14:24 Мср 24:8

+ 14:26 Лук 22:39

+ 14:27 Зак 13:7.

• 14:27 Мат 26:31-35, Лук 22:31-34, Ёханна 13:36-38

+ 14:27 Зак 13:7, Ёханна 16:32

+ 14:28 Мар 16:7

• 14:32 Мат 26:36-46, Лук 22:39-46

+ 14:33 Мар 5:37, Мар 9:2

+ 14:34 Ёханна 12:27

+ 14:35 Евр 5:7

* 14:36 Абба – арамейче бу сөз Атам диймеги аңладяр.

+ 14:36 Мар 10:27, Мар 10:38, Ёханна 18:11, Ёханна 5:30, Ёханна 6:38

+ 14:38 Мат 6:13, 1Пет 4:7

+ 14:41 Ёханна 2:4, Мар 9:31, Мар 10:33

• 14:43 Мат 26:47-56, Лук 22:47-53, Ёханна 18:3-12

+ 14:43 Рес 1:16

+ 14:47 Лук 22:38

+ 14:49 Мар 11:27, Мат 1:22-23, Мат 21:4, Ёханна 19:36

+ 14:50 Мар 14:27, Ёханна 16:32

• 14:53 Мат 26:57-68, Лук 22:54-55, Лук 22:63-71, Ёханна 18:13-14, Ёханна 18:19-24

+ 14:56 Зеб 26:12, Зеб 34:11, Кан 17:6, Кан 19:15

+ 14:58 2Кор 5:1, Мар 15:29, Ёханна 2:19

+ 14:60 Мар 15:4-5

+ 14:61 Иша 53:7, Зеб 2:7

+ 14:62 Зеб 109:1, Дан 7:13, Мат 16:27, Мат 24:30, Евр 1:13

+ 14:63 Чөл 14:6, Рес 14:14

+ 14:64 Мар 2:7, Ёханна 10:36, Лев 24:16

+ 14:65 Иша 50:6, Мар 10:34

• 14:66 Мат 26:69-75, Лук 22:56-62, Ёханна 18:15-18, Ёханна 18:25-27

+ 14:72 Мар 14:30

• 15:1 Мат 27:1-2, Мат 27:11-14, Лук 23:1-5, Ёханна 18:28-38

+ 15:1 Лук 3:1, Лук 13:1, Рес 3:13, Рес 4:27, 1Тим 6:13

+ 15:2 Мат 2:2

+ 15:4 Мар 14:60-61

+ 15:5 Иша 53:7

• 15:6 Мат 27:15-26, Лук 23:13-25, Ёханна 18:39

+ 15:10 Ёханна 12:19, Рес 5:17

+ 15:11 Рес 3:14

+ 15:14 Лук 23:41, Евр 4:15

+ 15:15 Мар 10:34

• 15:16 Мат 27:27-31, Ёханна 19:2-3

+ 15:19 Иша 50:6, Мар 10:34, Мар 14:65

• 15:21 Мат 27:32-44, Лук 23:26-43, Ёханна 19:17-27

+ 15:21 Рим 16:13

+ 15:24 Зеб 21:19

* 15:27 Кәбир голязмаларда 28‑нҗи аят душ гелйәр: Шейлелик билен «Ол языклылар билен бир сайылды» диен Мукаддес Язгы берҗай болды.

+ 15:29 Зеб 21:7, Зеб 108:25, Мар 14:58, Ёханна 2:19

+ 15:31 Ёханна 10:18

+ 15:32 Ёханна 1:49, Ёханна 12:13, Ёханна 20:29

• 15:33 Мат 27:45-56, Лук 23:44-49, Ёханна 19:28-30

+ 15:34 Зеб 21:2.

+ 15:34 Зеб 21:2

+ 15:36 Зеб 68:22

+ 15:38 Мср 26:33, Лев 16:2

+ 15:40 Лук 8:2

• 15:42 Мат 27:57-61, Лук 23:50-56, Ёханна 19:38-42

+ 15:46 Иша 53:9

• 16:1 Мат 28:1-8, Лук 24:1-12, Ёханна 20:1-10

+ 16:1 Мар 15:40

* 16:2 Хепдәниң биринҗи гүни – бу еврейлериң сененамасы боюнча екшенбе гүнүдир.

+ 16:3 Мар 15:46

+ 16:7 Мар 14:28

• 16:9 Мат 28:9-10, Мат 28:16-20, Лук 24:13-49, Ёханна 20:11-23

+ 16:9 Лук 8:2

+ 16:11 Лук 24:11

+ 16:15 Рес 1:8, Кол 1:23

+ 16:16 Рес 16:31, Рим 10:9, 1Пет 3:21, Ёханна 3:18

+ 16:17 Лук 10:17, Рес 5:16, Рес 8:7, Рес 16:18, Рес 19:12, Рес 2:4, Рес 10:46, 1Кор 12:10, 1Кор 14:2

+ 16:18 Зеб 90:13, Лук 10:19, Рес 28:3-5, Рес 9:12, Рес 28:8

+ 16:19 Лук 24:51, Рес 1:9, 1Тим 3:16, Зеб 109:1, Рес 7:55-56, 1Пет 3:22, Рим 8:34, Эфе 1:20, Кол 3:1, Евр 1:3, Евр 8:1, Евр 12:2, Аянлык 3:21

+ 16:20 Рес 5:12

+ 1:3 Рес 1:1

+ 1:5 Мат 2:1, Йыл язгылары 24:10, Мср 28:1

+ 1:6 Фил 3:6

+ 1:7 1Шам 1:2

+ 1:8 Йыл язгылары 24:19

+ 1:9 Мср 30:7-8

+ 1:10 Зеб 140:2

+ 1:11 Мср 30:1-10

+ 1:13 Рес 10:4

+ 1:15 Лук 7:28, Чөл 6:2-3, Лук 7:33, Иша 49:1, Ерм 1:4-5, Гал 1:15

* 1:17 Месих – еврейлер бу сөзи Худай тарапындан вада берлен Патыша бабатында уланярдылар. Сөзлүге серет.

+ 1:17 Мал 4:5, Мат 11:14, Мат 17:12-13, Мал 4:6, Мал 3:1, Мар 1:2

+ 1:18 Гчк 15:8, Сер 6:17

+ 1:19 Дан 8:16, Дан 9:21

+ 1:25 Гчк 30:23

+ 1:26 Дан 8:16, Дан 9:21, Мат 2:23, Ёханна 1:45, Мат 1:16

* 1:28 Кәбир голязмаларда Сен аяллар арасында багтлысың! диен җүмле хем бар.

+ 1:28 Сер 13:3

+ 1:31 Иша 49:1, Мат 1:20

* 1:32 Худайың Оглы – Көне Әхтде бу ат патышалар үчин уланылярды. Тәзе Әхтде болса бу ат Худай тарапындан сайланып-сечилен диймеги аңладяр. Сөзлүге серет.

+ 1:32 2Шам 7:13, Зеб 88:4, Иша 9:7, Мар 11:10

+ 1:33 Дан 7:14, Дан 7:27, Абд 1:21, Зак 14:9, 1Кор 15:24, Аянлык 11:15

+ 1:35 Мат 18:20, Зеб 2:7, Мат 14:33

+ 1:37 Гчк 18:14, Эйп 42:2, Ерм 32:17, Мар 10:27

+ 1:46 1Шам 2:1-10

+ 1:47 Зеб 34:9, Иша 61:10, Хаб 3:18

+ 1:48 1Шам 1:11, Лук 11:27

+ 1:49 Зеб 98:3, Зеб 110:9

+ 1:50 Кан 5:10, Кан 7:9

+ 1:51 Иша 51:9

+ 1:52 Эйп 5:11, Зеб 146:6, Эзк 21:26

+ 1:53 Зеб 106:9

+ 1:54 Гчк 17:19, Рим 4:13, Гал 3:16, Евр 2:16

+ 1:59 Гчк 17:12, Лев 12:3

+ 1:68 Зеб 110:9, Зеб 129:8

+ 1:69 Рес 3:21, Рим 1:2, Тит 1:1-2

+ 1:71 Зеб 105:10

+ 1:72 Лев 26:42, Зеб 104:8

+ 1:73 Гчк 22:16-18, Гчк 26:3, Евр 6:13, Сеп 3:15

+ 1:76 Лук 7:26, Лук 20:6, Мал 3:1, Мат 3:3, Мар 1:2-3

+ 1:77 Лук 3:3

+ 1:78 Зеб 83:12, Мал 4:2

+ 1:79 Зеб 106:10, Иша 9:2, Иша 42:7, Иша 49:9, Мат 4:16

+ 1:80 Лук 3:2

• 2:1 Мат 1:18-25

+ 2:1 Чөл 1:2, Йыл язгылары 21:1, Рес 5:37

+ 2:4 Лук 1:26-27, 1Шам 17:58

+ 2:9 Рес 12:7

+ 2:11 Мат 1:21, Иша 9:6

+ 2:12 1Шам 2:34, 2Пат 19:29

+ 2:13 Аянлык 5:11

* 2:14 Худайдан… парахатлык болсун! – бу җүмле кәбир голязмаларда Ер йүзүнде парахатлык, ынсанлар арасында хошниетлилик болсун! дийип душ гелйәр.

+ 2:14 Зеб 148:1, Лук 19:38

+ 2:19 Дан 7:28, Лук 2:51

+ 2:21 Гчк 17:12-13, Лев 12:3

+ 2:22 Лев 12:4

+ 2:23 Мср 13:2,12.

+ 2:23 Мср 13:2

+ 2:24 Лев 12:8.

+ 2:24 Лев 12:8

+ 2:25 Иша 40:1, Иша 57:18

+ 2:30 Иша 42:6, Иша 49:6, Ёханна 8:12

+ 2:35 Ёханна 19:25

+ 2:37 Рес 13:2, Рес 14:23

+ 2:39 Мат 2:23, Лук 1:26-27

+ 2:41 Кан 16:1

+ 2:43 Лев 23:8

+ 2:50 Лук 9:45, Лук 18:34

+ 2:51 Дан 7:28, Лук 2:19

+ 2:52 1Шам 2:26

• 3:1 Мат 3:1-12, Мар 1:1-8, Ёханна 1:19-28

+ 3:1 Лук 13:1, Лук 23:1, Лук 9:7

+ 3:2 Мат 26:3, Ёханна 11:49, Лук 1:63, Лук 1:80, Ёханна 1:6-7

+ 3:4-6 Иша 40:3-5.

+ 3:6 Иша 40:3-5, Иша 52:10

+ 3:7 Мат 12:34, Мат 23:33

+ 3:8 Лук 16:24, Ёханна 8:33

+ 3:9 Лук 13:9, Мат 7:19

+ 3:10 Рес 2:37, Рес 16:30

+ 3:11 Иша 58:7, Мат 25:35, Якуп 2:15-16

+ 3:14 Лук 19:8

+ 3:15 Ёханна 1:19-20

+ 3:16 Ёвл 2:28

+ 3:17 Иша 30:24, Мал 4:1, Мат 13:30

+ 3:20 Мат 11:2, Мат 14:1-12, Мар 6:17-18, Ёханна 3:24

• 3:21 Мат 3:13-17, Мар 1:9-11

+ 3:21 Рес 7:56

+ 3:22 Иша 11:2, Ёханна 1:32-33, Мар 9:7, Ёханна 12:28, Иша 42:1, Лук 9:35, 2Пет 1:17

• 3:23 Мат 1:1-17

+ 3:23 Чөл 4:3

+ 3:27 Йыл язгылары 3:17-19, Эзр 3:2, Хаг 1:1

+ 3:31 2Шам 5:14

* 3:32 Сала – бу ат Көне Әхтде Салмон дийип душ гелйәр.

+ 3:32 1Шам 17:12, Иша 11:1, Рут 4:18-22

+ 3:33 Гчк 38, Чөл 26:21

+ 3:34 Йыл язгылары 1:17-27

+ 3:38 Гчк 5

• 4:1 Мат 4:1-11, Мар 1:12-13

+ 4:2 Йыл язгылары 21:1, 1Сал 3:5, Кан 9:9, 1Пат 19:8, Мат 21:18

+ 4:4 Кан 8:3.

+ 4:4 Кан 8:3

+ 4:6 1 Ёханна 5:19, Аянлык 13:2

+ 4:8 Кан 6:13.

* 4:8 Кәбир голязмаларда Ёк бол, шейтан! диен җүмле хем бар.

+ 4:8 Кан 6:13

+ 4:10-11 Зеб 90:11-12.

+ 4:10 Зеб 90:11-12

+ 4:12 Кан 6:16.

+ 4:12 Кан 6:16

• 4:14 Мат 13:53-58, Мар 6:1-6

+ 4:15 Мар 1:21

+ 4:16 Мат 2:23, Лук 2:39

+ 4:18-19 Иша 61:1-2.

* 4:18 Кәбир голязмаларда дөвлен йүреклери беҗермәге диен җүмле хем бар.

+ 4:18 Иша 11:2, Иша 58:6, Лев 25:10, Иша 61:1-2

+ 4:23 Мат 11:23, Мар 2:1-12, Ёханна 4:46-53

+ 4:24 Ёханна 4:44

+ 4:25 1Пат 17:1, 1Пат 18:2, Якуп 5:17

+ 4:26 1Пат 17:9

+ 4:27 2Пат 5:1-14.

+ 4:27 Лев 13:3, Чөл 12:10, Йыл язгылары 26:20, 2Пат 5:1-14

+ 4:30 Ёханна 8:59, Ёханна 10:39

• 4:31 Мар 1:21-28

+ 4:31 Мат 4:13

+ 4:32 Мат 7:28-29

+ 4:34 Мат 8:29, Мар 1:23-24, Лук 8:28, Рес 19:15

+ 4:35 Лук 9:42, Рес 8:7

• 4:38 Мат 8:14-17, Мар 1:29-34

+ 4:38 1Кор 9:5

* 4:41 Кәбир голязмаларда Сен Месихсиң! диен сөзлер хем бар.

+ 4:41 Зеб 2:7, Мат 12:16, Мар 3:12

• 4:42 Мар 1:35-39

+ 4:42 Лук 5:16

+ 4:43 Иша 61:1

* 4:44 Яхудыяның – кәбир голязмаларда Җелиләниң.

• 5:1 Мат 4:18-22, Мар 1:16-20

* 5:1 Гиннесарет көли – бу Җелиле көлүниң бейлеки ады.

+ 5:1 Чөл 34:11, Мат 14:34, Мар 6:53

+ 5:4 Ёханна 21:6

+ 5:8 Иша 6:5

+ 5:10 Мат 13:47

• 5:12 Мат 8:1-4, Мар 1:40-45

+ 5:12 Лев 13:3, Чөл 12:10, 2Пат 5:1, Йыл язгылары 26:20, Мар 9:22

+ 5:14 Мат 9:30, Мат 17:9, Мар 1:34, Лев 14:1-32, Лук 17:14

+ 5:16 Мат 14:23, Лук 4:42

• 5:17 Мат 9:1-8, Мар 2:1-12

+ 5:17 Лук 6:19, Лук 8:46

+ 5:20 Мат 8:10, Мар 10:52, Лук 7:48

+ 5:21 Мат 26:65, Зеб 31:5, Иша 43:25

• 5:27 Мат 9:9-17, Мар 2:13-22

+ 5:29 Лук 19:6

+ 5:30 Лук 15:2

+ 5:32 Лук 15:7, 1Тим 1:15

• 5:33 Мат 9:14-17, Мар 2:18-22

+ 5:33 Мат 11:2, Лук 11:1, Ёханна 1:35, Лук 18:12

+ 5:34 Мат 25:1-13, Ёханна 3:29, Аянлык 19:7, Аянлык 21:2

+ 5:35 Мар 14:7, Лук 17:22

* 5:38 Кәбир голязмаларда Шейдип, икиси хем абат сакланяндыр диен җүмле хем бар.

• 6:1 Мат 12:1-14, Мар 2:23

* 6:1 Бир Сабат гүни – кәбир голязмаларда Песах байрамы геченден соң икинҗи Сабат гүни.

+ 6:1 Кан 23:25

+ 6:2 Мср 20:8-10, Чөл 15:32-36

+ 6:3-4 1Шам 21:1-6.

+ 6:3 1Шам 21:6

+ 6:4 Мср 25:30, Лев 24:5-9

+ 6:6 Мар 1:21

+ 6:7 Лук 14:1, Лук 20:20

+ 6:9 Лук 14:3

+ 6:10 1Пат 13:6

• 6:12 Мат 10:1-4, Мар 3:13-19

+ 6:14 Мат 16:18, Ёханна 1:42

+ 6:15 Мат 9:9

+ 6:16 Лук 22:47

• 6:17 Мат 4:23

+ 6:19 Лук 5:17, Лук 8:46

+ 6:20 Сеп 3:12

+ 6:21 Зеб 41:2, Иша 55:1, Ёханна 7:37, Ваг 7:3, 2Кор 7:10

+ 6:22 1Пет 4:14

+ 6:23 Рес 5:41, Якуп 1:2, 2Кор 12:10

+ 6:24 Амо 6:1, Мат 6:2, Якуп 5:1

+ 6:25 Иша 65:13, Сүл 14:13, Иша 65:14

+ 6:26 Иша 30:10, Мик 2:11

• 6:27 Мат 5:38-48

+ 6:28 Лук 23:34, Рес 7:60, 1Пет 3:9

+ 6:29 Агы 3:30, 1Пет 2:23, 1Кор 6:7

+ 6:30 Кан 15:7-8, Сүл 21:26

+ 6:31 Мат 7:12

+ 6:35 Зеб 36:26

+ 6:36 Мат 5:7

• 6:37 Мат 7:1-5

+ 6:37 Рим 14:10, 1Кор 4:5, Рим 2:1, Рим 14:10, Якуп 2:13

+ 6:38 2Кор 9:6, Мар 4:24, Рим 2:1

+ 6:39 Мат 15:14

+ 6:40 Мат 10:24, Ёханна 13:16

• 6:43 Мат 7:17-20, Мат 12:33-35

+ 6:45 Сүл 12:5, Мат 15:18, Якуп 3:6

• 6:46 Мат 7:24-27

+ 6:46 Хош 8:2, Мат 7:22, Мат 25:11, Ёханна 13:13

* 6:48 Себәби ол берк салныпды – бу җүмле кәбир голязмаларда себәби онуң биняды гаяның үстүнде тутулыпды дийип душ гелйәр.

+ 6:48 Сүл 10:25, Сүл 12:3

• 7:1 Мат 8:5-13

+ 7:4 Рес 10:2

+ 7:7 Зеб 106:20

+ 7:13 Мат 20:34

+ 7:14 Лук 8:54

+ 7:15 1Пат 17:23, 2Пат 4:36

+ 7:16 Кан 18:15, Мат 21:11

• 7:18 Мат 11:2-19

+ 7:19 Ёханна 4:25, Ёханна 6:14, Ёханна 11:27

+ 7:22 Иша 35:5, Иша 61:1

+ 7:23 Ёханна 6:61, Ёханна 16:1

+ 7:24 Лук 3:2

+ 7:26 Мат 14:5, Мат 21:26

+ 7:27 Мал 3:1.

+ 7:27 Мср 23:20, Мал 3:1, Мар 1:2

+ 7:28 Лук 1:15

+ 7:29 Лук 3:12

+ 7:33 Мат 3:4, Лук 1:15

+ 7:34 Ёханна 2:1, Ёханна 12:2, Лук 5:30

• 7:36 Мат 26:6-13, Мар 14:3-9, Ёханна 12:1-8

+ 7:39 Лук 15:2

+ 7:41 Мат 18:28

+ 7:42 Мат 6:14, Мар 11:25-26, Эфе 4:32, Кол 3:13

+ 7:46 Зеб 22:5

+ 7:48 Лук 5:20

+ 7:50 Лук 8:48, Лук 17:19, Лук 18:42, Эфе 2:8

+ 8:1 Лук 4:43

+ 8:2 Лук 23:49, Мат 27:56, Мар 16:9, Лук 24:10, Ёханна 19:25

+ 8:3 Лук 24:10

• 8:4 Мат 13:1-9, Мар 4:1-9

+ 8:7 Ерм 4:3

+ 8:8 Мат 11:15, Аянлык 2:7

• 8:9 Мат 13:10-23, Мар 4:10-25

+ 8:10 Мат 19:11, Иша 6:9, Иша 42:20, Ерм 5:21

+ 8:11 Иша 55:10-11, Рес 8:4

+ 8:13 Гал 1:6, Евр 6:4

+ 8:14 Мат 6:25, Мар 10:23, 1Тим 6:10

+ 8:15 Ёханна 15:5

+ 8:16 Мат 5:15, Лук 11:33

+ 8:17 Мат 10:26, Лук 12:2

+ 8:18 Сүл 9:9

• 8:19 Мат 12:46-50, Мар 3:31-35

+ 8:19 Мар 6:3, Ёханна 2:12, Ёханна 7:3, Рес 1:14, 1Кор 9:5, Гал 1:19

+ 8:21 Ёханна 15:14, Евр 2:11

• 8:22 Мат 8:23-27, Мар 4:35-41

+ 8:22 Мат 8:18, Мар 4:35

+ 8:24 Зеб 64:8, Зеб 88:10, Зеб 103:7

• 8:26 Мат 8:28-34, Мар 5:1-20

* 8:26 Герасалылар – кәбир голязмаларда гадаралылар. Серет: Мат 8:28.

+ 8:28 Лук 4:34

* 8:30 Гошун – грекче Легион. Бу сөз алты мүң эсгерли гошуны аңладяр.

+ 8:35 Лук 10:39

+ 8:37 Лук 5:8, Рес 16:39

+ 8:39 Зеб 65:16

• 8:40 Мат 9:18-26, Мар 5:21-43

+ 8:41 Лук 13:14, Рес 13:15, Рес 18:8

* 8:43 Ол хич затдан хайыр тапманды – кәбир голязмаларда Ол бары-ёгуны лукманлара сарп эдип, хич затдан хайыр тапманды.

+ 8:43 Лев 15:25

+ 8:44 Мар 3:10

* 8:45 Кәбир голязмаларда Петрус билен янындакылар.

+ 8:46 Лук 5:17, Лук 6:19

+ 8:48 Лук 7:50, Эфе 2:8

+ 8:51 Мар 14:33, Лук 9:28

+ 8:52 Ёханна 11:11

+ 8:54 Мар 1:31, Мар 9:27, Рес 3:7, Рес 9:41, Лук 7:14

+ 8:56 Мар 1:44, Мар 9:9

• 9:1 Мат 10:5-15, Мар 6:7-13

+ 9:1 Лук 6:12-16

+ 9:5 Рес 13:51

+ 9:6 Мар 1:15

• 9:7 Мат 14:1-12, Мар 6:14-29

+ 9:7 Лук 3:1, Лук 9:19

+ 9:8 1Пат 17:1, Мал 4:5

+ 9:9 Лук 3:19-20, Лук 23:8

• 9:10 Мат 14:13-21, Мар 6:30-44, Ёханна 6:1-14

* 9:10 Бетсайда диен шәхере гитди – бу җүмле кәбир голязмаларда Бетсайда диен шәхериң голайында бир чола ере чекилди дийип душ гелйәр.

+ 9:10 Лук 9:2

+ 9:13 2Пат 4:42-44

• 9:18 Мат 16:13-19, Мар 8:27-29

+ 9:19 Лук 9:7, 1Пат 17:1, Мал 4:5

+ 9:20 Лук 22:67, Ёханна 11:27

• 9:21 Мат 16:20-28, Мар 8:30

+ 9:22 Лук 17:25, Лук 18:33, Лук 24:7, Ёханна 2:19

+ 9:23 Мат 10:38-39, Лук 14:27

+ 9:25 Лук 12:20

+ 9:26 Рим 1:16, 2Тим 1:8, Кан 33:2, Дан 7:13, Зак 14:5

+ 9:27 Лук 21:32, Ёханна 21:22

• 9:28 Мат 17:1-8, Мар 9:2-8

+ 9:28 Мар 14:33, Лук 8:51

+ 9:29 Дан 7:9

+ 9:30 Мал 4:5

* 9:35 Сайлап-сеченимдир – кәбир голязмаларда сөйгүлимдир.

+ 9:35 Иша 42:1, Лук 23:35, Кан 18:15, 2Пет 1:17

• 9:37 Мат 17:14-18, Мар 9:14-27

+ 9:42 Лук 4:35

• 9:43 Мат 17:22-23, Мар 9:30-32

+ 9:44 Лук 9:22, Лук 18:32-33

+ 9:45 Лук 2:50, Лук 18:34

• 9:46 Мат 18:1-5, Мар 9:33-40

+ 9:48 Мат 10:40, Лук 10:16, Ёханна 13:20

+ 9:49 Мат 7:22, Мат 12:27, Рес 19:13, Чөл 11:28

+ 9:50 Лук 11:23

+ 9:51 Лук 24:51, Рес 1:9

+ 9:52 Мат 10:5

* 9:54 Гөкден от ягдырмагымызы ислейәрсиңми? – кәбир голязмаларда Ылясың эдиши ялы гөкден от ягдырмагымызы ислейәрсиңми?

+ 9:54 2Пат 1:10, Аянлык 13:13

* 9:55-56 Олара кәеди – кәбир голязмаларда олара кәйәп, «Сиз хайсы руха дегишлидигиңизи билмейәрсиңиз. Чүнки Ынсан Оглы адамлары ёк этмәге дәл-де, олары халас этмәге гелендир» дийди диен сөзлер хем бар.

• 9:57 Мат 8:19-22

* 9:57 Нирә гитсең – кәбир голязмаларда Я Реб! Нирә гитсең.

+ 9:61 1Пат 19:20

• 10:1 Мат 10:7-16

* 10:1 Етмиш ики – кәбир голязмаларда етмиш.

+ 10:2 Мат 9:37-38, Ёханна 4:35

+ 10:3 Мат 10:16

+ 10:4 2Пат 4:29

+ 10:7 Гал 6:6, 1Тим 5:18

+ 10:8 1Кор 10:27

+ 10:9 Мар 1:15

+ 10:11 Рес 13:51

+ 10:12 Гчк 18:20, Гчк 19:24, Ерм 23:14, Эзк 16:48

• 10:13 Мат 11:20-24

+ 10:13 Мар 6:45, Мар 8:21, Мар 3:7

+ 10:14 Иша 23:1, Ерм 47:4, Эзк 26:2, Ёвл 3:4, Амо 1:9, Зак 9:2

+ 10:15 Иша 14:13, Иша 14:15

+ 10:16 Мат 10:40, Мат 25:45, Ёханна 13:20, Гал 4:14

+ 10:17 Мар 16:17, Рес 5:16, Рес 8:7, Рес 16:18, Рес 19:12

+ 10:18 Иша 14:12, Аянлык 9:1, Аянлык 12:8-9

+ 10:19 Зеб 90:13, Мар 16:18, Рес 28:3-5

+ 10:20 Мср 32:32, Зеб 68:29, Евр 12:23, Аянлык 3:5

• 10:21 Мат 11:25-27, Мат 13:16-17

+ 10:21 Эйп 37:24, Иша 29:14

+ 10:22 Ёханна 6:46, Ёханна 7:29, Ёханна 8:19, Ёханна 10:15

+ 10:23 Мат 13:16-17

+ 10:24 Евр 11:13, 1Пет 1:10-12

+ 10:25 Лук 18:18

+ 10:27 Кан 6:5; Лев 19:18.

+ 10:27 Кан 6:5, Кан 11:13, Ешу 22:5, Лев 19:18, Мат 22:37, Мар 12:30

+ 10:28 Лев 18:5, Рим 10:5, Гал 3:12

+ 10:32 Чөл 8:19

+ 10:33 2Пат 17:34, Ёханна 4:9, Ёханна 8:48

+ 10:34 Иша 1:6

+ 10:38 Ёханна 11:1, Ёханна 12:2

+ 10:39 Лук 8:35

+ 10:41 Лук 12:25

+ 10:42 Зеб 15:5

• 11:1 Мат 6:9-15, Мат 7:7-11

+ 11:1 Мат 11:2, Мар 2:18, Ёханна 1:35

* 11:2 Атамыз – кәбир голязмаларда Гөклердәки Атамыз.

* 11:2 Кәбир голязмаларда Гөкде болшы ялы, ерде-де Сениң ислегиң амала ашсын диен җүмле хем бар.

+ 11:3 Сүл 30:8

* 11:4 Кәбир голязмаларда бизи шейтандан халас эт диен җүмле хем бар.

+ 11:4 Мат 26:41

+ 11:10 Сүл 8:17, Мат 18:19, Мат 21:22, Мар 11:24, Ёханна 14:13-14, 1 Ёханна 3:22, 1 Ёханна 5:14

* 11:11 Балык диләнде – кәбир голязмаларда чөрек диләнде, оңа даш берер? Я-да балык диләнде.

+ 11:13 Гчк 6:5, Мат 12:34, Рес 2:38

• 11:14 Мат 12:22-30, Мат 12:43-45, Мар 3:20-27

* 11:15 Беелзебул – шейтаның бейлеки ады. Сөзлүге серет.

+ 11:15 2Пат 1:2, Мат 9:34, Мат 10:25

+ 11:16 Мар 8:11, 1Кор 1:22

+ 11:19 Лук 9:49, Рес 19:13

+ 11:22 Иша 49:24-25

+ 11:23 Лук 9:50

+ 11:26 2Пет 2:20

+ 11:27 Лук 1:48

+ 11:28 Ёханна 13:17, Якуп 1:22, Рим 2:13

• 11:29 Мат 12:38-42, Мат 16:1-4, Мар 8:11-13

+ 11:31 1Пат 10:1-10.

+ 11:31 1Пат 10:1-13, Мат 12:6

+ 11:32 Юнс 3:4-10.

+ 11:32 Юнс 3:5

• 11:33 Мат 6:22-23

+ 11:33 Мат 5:15, Мар 4:21, Лук 8:16

• 11:37 Мат 23:1-36, Мар 12:38-40, Лук 20:45-47

+ 11:38 Мар 7:3-5

+ 11:42 Лук 18:12

+ 11:43 Лук 14:7, Лук 20:46

+ 11:44 Сүл 26:23

+ 11:48 Рес 7:51-52

+ 11:49 Мат 21:35

+ 11:50 Нех 9:26, Аянлык 18:24, Гчк 4:8, 1 Ёханна 3:12, Евр 11:4, Йыл язгылары 24:21

+ 11:54 Лук 20:20

+ 12:1 Мат 16:6, Мар 8:15, 1Кор 5:7-8

+ 12:2 Мат 10:26, Мар 4:22, Лук 8:17

• 12:4 Мат 10:17-20, Мат 10:28-33

+ 12:4 Зеб 55:5, Зеб 117:6, Сүл 29:25, Иша 51:7, Иша 51:12

+ 12:5 Евр 10:31

+ 12:7 Мат 6:26, Мат 12:12

+ 12:8 Рим 10:9, Аянлык 3:5

+ 12:9 Мат 25:12, 1 Ёханна 2:23, 2Тим 2:12

+ 12:10 Мат 12:31-32, Мар 3:29

+ 12:12 Сүл 16:1

• 12:13 Мат 6:19-21, Мат 6:25-34

+ 12:15 1Тим 6:6-10, Мср 20:17, Зеб 61:11

+ 12:19 Иша 22:13

+ 12:20 Зеб 38:7, Ваг 2:18, Ваг 6:2

+ 12:21 1Тим 6:18

+ 12:22 Фил 4:6, 1Пет 5:7

+ 12:24 Мат 10:31, Мат 12:12

+ 12:27 1Пат 10:4-7

+ 12:28 Мат 8:26, Мат 14:31, Мат 16:8

+ 12:31 Зеб 36:4

+ 12:32 Иша 40:11, Ёханна 10:16, Лук 22:29

+ 12:33 Мат 19:21, Лук 18:22

• 12:35 Мат 24:45-51

+ 12:36 Аянлык 3:20

* 12:39 Өйүни талатмазды – кәбир голязмаларда оя боларды, өйүни талатмазды.

+ 12:39 2Пет 3:10, 1Сал 5:2

+ 12:43 Мат 25:21, Ёханна 13:17

+ 12:45 Мат 25:5

+ 12:48 Лев 5:17

• 12:49 Мат 10:34-36

+ 12:50 Мар 10:38

+ 12:51 Рес 14:4

+ 12:53 Мик 7:6

• 12:54 Мат 5:25-26, Мат 16:2-3

+ 12:58 Сүл 25:8

+ 13:1 Лук 3:1, Лук 23:1

+ 13:2 Эйп 4:7

+ 13:4 Иша 8:6, Ёханна 9:7, Ёханна 9:11

+ 13:6 Иша 5:2, Мат 21:19, Мар 11:13

+ 13:7 Мат 7:19, Лук 3:9

+ 13:10 Мат 4:23, Мар 6:2

+ 13:13 Зеб 144:14, Зеб 145:8

+ 13:14 Лук 8:41, Рес 13:15, Рес 18:8, Мср 20:9

+ 13:15 Лук 14:5

+ 13:17 1Пет 3:16

• 13:18 Мат 13:31-33, Мар 4:30-32

+ 13:19 Мат 17:20, Лук 17:6, Эзк 17:23, Эзк 31:6, Дан 4:9

+ 13:21 1Кор 5:6, Гал 5:9

• 13:22 Мат 7:13-14, Мат 7:21-23

+ 13:25 Мат 25:11-12

+ 13:27 Зеб 6:9

+ 13:28 Мат 8:12

+ 13:29 Мат 8:11, Эфе 3:6

+ 13:30 Мат 19:30, Мат 20:16, Мар 10:31

• 13:31 Мат 23:37-39

+ 13:31 Лук 3:1, Лук 9:7

+ 13:34 Йыл язгылары 24:21, Нех 9:26, Рес 7:52, Кан 32:11-12, Рут 2:12, Зеб 146:2

+ 13:35 Зеб 117:26.

+ 13:35 Зеб 117:26, Лук 19:38

+ 14:1 Лук 6:7, Лук 20:20

+ 14:3 Мат 12:10, Мар 3:4

* 14:5 Оглуңыз – кәбир голязмаларда эшегиңиз.

+ 14:5 Лук 13:15

+ 14:7 Лук 11:43

+ 14:8 Сүл 25:6-7

+ 14:11 Мат 23:12, Лук 18:14

+ 14:14 1Кор 15:23, 1Сал 4:16

• 14:15 Мат 22:1-10

+ 14:15 Аянлык 19:9

+ 14:20 Кан 24:5

• 14:25 Мат 10:37-38

+ 14:26 Ёханна 12:25

+ 14:27 Мат 16:24, Лук 9:23

+ 14:34 Мат 5:13, Мар 9:50

+ 14:35 Мат 11:15, Лук 8:8, Аянлык 2:7

• 15:1 Мат 18:12-14

+ 15:2 Лук 5:30, Лук 19:7

+ 15:4 Эзк 34:6, Эзк 34:11

+ 15:6 1Пет 2:25

+ 15:7 Лук 5:31-32

+ 15:12 Кан 21:17

+ 15:18 Мср 10:16

+ 15:22 Зак 3:4

+ 15:24 Рим 11:15, Эфе 2:1, Эфе 2:5, Кол 2:13

+ 15:30 Сүл 29:3

* 16:6 Йүз челек – грекче йүз бат такм. 4000 литр.

* 16:7 Мүң халта – грекче йүз кор такм. 30000 кг.

+ 16:8 Ёханна 12:36, 1Сал 5:5

+ 16:10 Мат 25:21, Лук 19:17

+ 16:11 Сүл 24:4

+ 16:13 Мат 6:24

• 16:14 Мат 11:12-13

+ 16:14 1Тим 6:10

+ 16:15 1Шам 16:7, 1Пат 8:39, Сүл 21:2, Ерм 11:20

+ 16:16 Мат 3:2, Лук 4:43, Мат 11:12-13

+ 16:17 Мат 5:18

+ 16:18 Мал 2:16, Мат 5:32, Мат 19:19

+ 16:22 Мат 18:10, Рес 12:15

+ 16:23 Мат 11:23, Мат 8:11

+ 16:24 Лук 3:8

+ 16:29 Рес 26:22, Рес 28:23

+ 16:31 Мат 28:11-15, Ёханна 12:10-11

• 17:1 Мат 18:6-7, Мат 18:21-22

+ 17:1 Лук 22:22

+ 17:2 Мар 9:42

+ 17:3 Лев 19:17, Мат 18:15

+ 17:4 Мат 6:14

+ 17:5 Мар 9:24

+ 17:6 Мат 17:20, Лук 13:19

+ 17:12 Лев 13:3, Лук 5:11, Лев 13:46

+ 17:14 Лев 14:1-32, Мат 8:4, Мар 1:44, Лук 5:14

+ 17:16 Лук 5:12, 2Пат 17:34, Ёханна 4:9

+ 17:19 Мар 10:52, Лук 7:50, Эфе 2:8

• 17:20 Мат 24:23-28, Мат 24:37-41

+ 17:20 Лук 19:11, Рес 1:6

+ 17:22 Лук 5:35, Ёханна 8:56

+ 17:23 Мар 13:21, Лук 21:28

+ 17:25 Лук 9:22

+ 17:26-27 Гчк 6:5-8; 7:6-24.

+ 17:26 Гчк 6:5

+ 17:27 Гчк 6:14, Гчк 7:21

+ 17:28-30 Гчк 18:20-33; 19:24-25.

+ 17:29 Гчк 19:16, Гчк 19:24, 2Пет 2:6-8

+ 17:31 Мар 13:15

+ 17:32 Гчк 19:26.

+ 17:32 Гчк 19:26

+ 17:33 Мат 10:39

* 17:35 Кәбир голязмаларда 36-нҗы аят душ гелйәр: Экин мейданында ики адам болар, бири алнар, бири гойлар.

+ 18:1 Лук 21:36, Рим 12:12, Эфе 6:18, Кол 4:2, 1Сал 5:17

+ 18:7 Зеб 21:3, Зеб 87:2, Аянлык 6:10, Мар 13:20, Рим 8:33, Кол 3:12, Тит 1:1

+ 18:8 Евр 10:37

+ 18:9 Лук 16:15

+ 18:10 Рес 3:1

+ 18:11 Мат 6:5

+ 18:12 Лук 5:33, Лук 11:42

+ 18:13 Зеб 78:9, Дан 9:19

+ 18:14 Мат 23:12, Лук 14:11

• 18:15 Мат 19:13-15, Мар 10:13-16

+ 18:17 Мат 18:3

• 18:18 Мат 19:16-30, Мар 10:17-31

+ 18:18 Лук 10:25

+ 18:19 Зеб 105:1, Зеб 118:68

+ 18:20 Мср 20:12-16; Кан 5:16-20.

+ 18:20 Мср 20:12-16

+ 18:21 Фил 3:6

+ 18:22 Лук 12:33

+ 18:24 Зеб 48:7-8

+ 18:27 Гчк 18:14, Эйп 42:2, Ерм 32:17, Мар 14:36

+ 18:28 Лук 5:11

+ 18:29 Лук 14:26

• 18:31 Мат 20:17-19, Мар 10:32-34

+ 18:33 Лук 9:22, Лук 24:7, Ёханна 2:19

+ 18:34 Лук 2:50, Лук 9:45

• 18:35 Мат 20:29-34, Мар 10:46-52

+ 18:35 Ешу 6:1, 1Пат 16:34

+ 18:38 2Шам 7:12-16, Мат 22:42, Лук 1:32

+ 18:42 Лук 7:50, Эфе 2:8

+ 19:1 Ешу 6:1, 1Пат 16:34

+ 19:7 Лук 5:30, Лук 15:2

+ 19:8 Мср 22:1, 2Шам 12:6, Лук 3:14

+ 19:9 Лук 3:8, Ёханна 8:33, Ёханна 8:39

• 19:11 Мат 25:14-30

+ 19:11 Лук 17:20, Рес 1:6

* 19:13 Бир хорҗун пул – грекче он мина. Бир мина такмынан үч айлык газанч пулуна деңдир.

+ 19:14 Ёханна 15:8

+ 19:17 Лук 16:10

+ 19:22 Эйп 9:20, Эйп 15:6, 1Пат 20:40

+ 19:26 Мат 13:12

+ 19:27 Мат 22:7, Лук 20:16

• 19:28 Мат 21:1-11, Мар 11:1-11, Ёханна 12:12-19

+ 19:29 2Шам 15:30, Зак 14:4, Рес 1:12

+ 19:36 2Пат 9:13

+ 19:38 Зеб 117:25.

+ 19:38 Зеб 117:25-26, Зеб 148:1

+ 19:39 Мат 21:15-16

+ 19:40 Хаб 2:11

+ 19:41 Ёханна 11:35

+ 19:42 Зеб 80:14, Иша 48:18

+ 19:43 Иша 29:3, Ерм 6:6, Эзк 4:2, Эзк 26:8

+ 19:44 Зеб 136:9, Лук 21:6

• 19:45 Мат 21:12-17, Мар 11:15-19, Ёханна 2:13-22

+ 19:46 Иша 56:7.

+ 19:46 Иша 56:7, Ерм 7:11

• 20:1 Мат 21:23-27, Мар 11:27-33

+ 20:2 Рес 4:7

+ 20:4 Лук 3:3

+ 20:5 Лук 7:30

+ 20:6 Лук 7:26, Лук 9:8

• 20:9 Мат 21:33-46, Мар 12:1-12

+ 20:9 Зеб 79:9, Иша 5:1, Наг 8:11, Мар 13:34

+ 20:12 Лук 11:48-49

+ 20:13 Мат 3:17, Евр 1:1

+ 20:14 Евр 1:2

+ 20:15 Евр 13:12

+ 20:16 Рес 13:46

+ 20:17 Зеб 117:22.

+ 20:17 Зеб 117:22

+ 20:18 Иша 8:14-15.

+ 20:18 Иша 8:14-15, Иша 28:16

• 20:19 Мат 22:15-22, Мар 12:13-17

+ 20:20 Лук 6:7, Лук 14:1, Лук 11:54

+ 20:22 Мат 17:24-25

+ 20:23 Мар 7:6, Лук 12:1

+ 20:25 Рим 13:7

• 20:27 Мат 22:23-33, Мар 12:18-27

+ 20:27 Рес 23:8

+ 20:28 Кан 25:5-6.

+ 20:28 Кан 25:5

+ 20:35 2Сал 1:5

+ 20:37 Мср 3:6.

+ 20:37 Мср 3:2, Мср 3:6

+ 20:40 Мат 22:46

• 20:41 Мат 22:41-46, Мар 12:35-40

+ 20:41 2Шам 7:12-16, Лук 1:32, Лук 18:38

+ 20:42-43 Зеб 109:1.

* 20:42 Реб – Зебурда бу сөз реб болуп, патыша йүзлениленде уланылды, бу ерде болса Реб Месихе дегишли.

+ 20:42 Зеб 109:1, Рес 2:34-35

+ 20:46 Лук 11:43

• 21:1 Мар 12:41-44

+ 21:1 2Пат 12:9, Мат 27:6, Ёханна 8:20

+ 21:4 2Кор 8:1-3, 2Кор 8:12

• 21:5 Мат 24:1-14, Мар 13:1-13

+ 21:6 Лук 19:44

+ 21:8 1 Ёханна 3:7, Кол 2:8, 2Сал 2:3, Ерм 14:14

+ 21:10 Йыл язгылары 15:6, Аянлык 6:4

+ 21:11 Рес 11:28, Аянлык 6:8, Аянлык 6:12

+ 21:12 Рес 4:3, Рес 17:6, Рес 18:12, Рес 24:1, Рес 25:6

+ 21:15 Рес 6:10

+ 21:18 1Шам 14:45, 2Шам 14:11, Рес 27:34

• 21:20 Мат 24:15-21, Мар 13:14-19

+ 21:23 Мат 27:25, 1Сал 2:16

+ 21:24 Аянлык 11:2

• 21:25 Мат 24:29-31, Мар 13:24-27

+ 21:27 Дан 7:13

• 21:29 Мат 24:32-35, Мар 13:28-31

+ 21:32 Лук 9:27

+ 21:33 Зеб 101:26-27, Иша 51:6, 2Пет 3:10

+ 21:34 Иша 24:17

+ 21:36 Мат 25:13, 1Сал 5:6, Лук 18:1, Рим 12:12, Эфе 6:18, Кол 4:2, 1Сал 5:17

+ 21:37 Мат 21:23, Мат 26:55

• 22:1 Мат 26:1-5, Мат 26:14-16, Мар 14:1-2, Мар 14:10-11, Ёханна 11:45-53

+ 22:1 Мср 12:1-30

+ 22:3 Ёханна 13:2

+ 22:6 Рес 1:16

• 22:7 Мат 26:17-25, Мар 14:12-21, Ёханна 13:21-30

+ 22:7 Мср 12:6, 1Кор 5:7

• 22:14 Мат 26:26-30, Мар 14:22-26, 1Кор 11:23-25

+ 22:16 Аянлык 19:9

+ 22:19 Ёханна 6:51, 1Кор 10:16, 1Кор 11:24

+ 22:20 Мср 24:8, Ерм 31:31

+ 22:21 Зеб 40:10, Ёханна 13:18

+ 22:22 Рес 2:23

• 22:24 Мат 18:1-5, Мар 9:33-37, Лук 9:46-50

+ 22:26 Мат 20:26, Мар 10:43-44

+ 22:27 Мат 20:28, Ёханна 13:4-5

+ 22:28 Евр 2:18

+ 22:29 Лук 12:32

+ 22:30 Мат 19:28, Аянлык 3:21

• 22:31 Мат 26:31-35, Мар 14:27-31, Ёханна 13:36-38

+ 22:31 Эйп 1:6-12, Амо 9:9

+ 22:32 Ёханна 17:9

+ 22:33 Ёханна 21:19, Рес 12:4

+ 22:35 Лук 9:3, Лук 10:4

+ 22:37 Иша 53:12.

+ 22:37 Иша 53:12

• 22:39 Мат 26:36-46, Мар 14:32-42

+ 22:40 Мат 6:13

+ 22:42 Мар 10:38, Ёханна 18:11, Евр 5:7, Мат 6:10

+ 22:43 Мат 4:11, Мар 1:13

• 22:47 Мат 26:47-56, Мар 14:43-50, Ёханна 18:3-11

+ 22:47 Рес 1:16

+ 22:49 Лук 22:38

+ 22:53 Лук 20:1, Эфе 6:12

• 22:54 Мат 26:57-58, Мат 26:69-75, Мар 14:53-54, Мар 14:66-72, Ёханна 18:12-18, Ёханна 18:25-27

+ 22:61 Лук 22:34

• 22:63 Мат 26:67-68, Мар 14:65

+ 22:63 Иша 50:6

• 22:66 Мат 26:59-66, Мар 14:55-64, Ёханна 18:19-24

+ 22:69 Зеб 109:1, Мар 16:19, Рес 7:56, Евр 1:3

+ 22:71 Мат 9:3, Ёханна 10:36

• 23:1 Мат 27:1-2, Мат 27:11-14, Мар 15:1-5, Ёханна 18:28-30

+ 23:1 Лук 3:1, Лук 13:1, Рес 3:13, Рес 4:27, 1Тим 6:13

+ 23:2 Рес 17:7, Лук 20:25

+ 23:3 Мат 2:2

+ 23:4 Ёханна 18:38, Ёханна 19:4, Евр 4:15

+ 23:7 Лук 3:1, Лук 9:7

+ 23:8 Лук 9:9

• 23:13 Мат 27:15-26, Мар 15:6-15, Ёханна 18:39

* 23:16 Кәбир голязмаларда 17‑нҗи аят душ гелйәр: Пилат байрамчылык мынасыбетли халка бир адамы бошадып бермелиди.

• 23:26 Мат 27:32-44, Мар 15:21-32, Ёханна 19:17-27

+ 23:29 Мар 13:17, Лук 21:23

+ 23:30 Хош 10:8.

+ 23:30 Хош 10:8, Аянлык 6:16

+ 23:31 Эзк 20:47

+ 23:34 Рес 7:60, Зеб 21:19

+ 23:35 Иша 42:1, Лук 9:35, Ёханна 10:18

* 23:38 Кәбир голязмаларда грекче, латынча ве еврейче диен җүмле хем бар.

+ 23:41 Лук 23:4, Евр 4:15

• 23:44 Мат 27:45-56, Мар 15:33-41, Ёханна 19:28-30

+ 23:44 Амо 8:9

+ 23:45 Мср 26:33, Лев 16:2

+ 23:46 Зеб 30:6.

+ 23:46 Зеб 30:6, Рес 7:59

+ 23:48 Лук 18:13

+ 23:49 Лук 8:2

• 23:50 Мат 27:57-61, Мар 15:42-47, Ёханна 19:38-42

+ 23:53 Иша 53:9

+ 23:56 Мср 20:10, Кан 5:14

• 24:1 Мат 28:1-10, Мар 16:1-8, Ёханна 20:1-10

* 24:1 Хепдәниң биринҗи гүни – бу еврейлериң сененамасы боюнча екшенбе гүнүдир.

+ 24:4 Ёханна 20:12

+ 24:7 Лук 9:22, Лук 18:33, Ёханна 2:19

+ 24:8 Ёханна 2:22

+ 24:10 Мар 15:40, Лук 8:2-3

+ 24:11 Мар 16:11

• 24:13 Мар 16:12-13

* 24:13 Он чакрым – грекче алтмыш стадиос. Бу такм. 11 километре деңдир.

+ 24:16 Ёханна 20:14

+ 24:18 Ёханна 19:25

+ 24:20 Рес 2:23

+ 24:26 1Пет 1:11

+ 24:27 Гчк 3:15, Гчк 12:3, Гчк 22:8, Чөл 21:9, Чөл 24:17, Кан 18:15, 2Шам 7:12-14, Зеб 15:10, Иша 7:14, Иша 9:2, Иша 11:1, Иша 50:6, Иша 53, Ерм 23:5-6, Дан 7:13, Дан 9:24-27, Мик 5:2, Зак 9:9, Зак 12:10, Зак 13:7, Рес 8:35

+ 24:30 Лук 9:16

+ 24:34 1Кор 15:5

• 24:36 Мат 28:16-20, Мар 16:14-18, Ёханна 20:19-23, Рес 1:6-8

+ 24:37 Мат 14:26, Мар 6:49

+ 24:39 1 Ёханна 1:1

+ 24:41 Ёханна 21:5

* 24:42 Кәбир голязмаларда ве бираз бал диен сөзлер хем бар.

+ 24:45 Рес 16:14

+ 24:46 Лук 24:27

+ 24:48 Рес 1:8

+ 24:49 Ёханна 14:26, Рес 1:8, Рес 1:4, Рес 2:4

• 24:50 Мар 16:19-20, Рес 1:9-11

+ 24:50 Мат 21:17, Лук 19:29, Ёханна 11:18, Рес 1:9

+ 24:52 Мат 28:9

* 24:53 Кәбир голязмаларда Омын диен сөз хем бар.

+ 24:53 Рес 2:46, Рес 3:1, Рес 5:21

+ 1:1 Гчк 1:1, Аянлык 19:13, Ёханна 20:28, 1 Ёханна 5:20, Фил 2:6

+ 1:3 Зеб 32:6, 1Кор 8:6, Кол 1:16, Евр 1:2

+ 1:4 Ёханна 5:26, Ёханна 11:25, 1 Ёханна 1:2, 1 Ёханна 5:11, Ёханна 8:12, Ёханна 9:5, Ёханна 12:46

+ 1:6 Мат 3:1, Мар 1:4, Лук 1:80, Лук 3:2

+ 1:7 Ёханна 3:26, Ёханна 5:33, Ёханна 10:41, Ёханна 20:31, Рес 19:4

+ 1:9 Зеб 35:10, Иша 49:6, 1Пет 2:9

+ 1:11 Ёханна 5:43

+ 1:12 Мат 5:9, 1 Ёханна 3:1, 1 Ёханна 5:1, Рим 8:14

+ 1:13 Ёханна 3:3, Якуп 1:18

+ 1:14 1 Ёханна 4:2, 2 Ёханна 1:7, 1Тим 3:16, Евр 2:14

+ 1:15 Мат 3:11

* 1:17 Месих – еврейлер бу сөзи Худай тарапындан вада берлен Патыша бабатында уланярдылар, хениз хем уланярлар. Сөзлүге серет.

+ 1:17 Кан 33:4, Ёханна 7:19, Ёханна 14:6

* 1:18 Огул – Көне Әхтде патышалар «Худайың оглы» дийип атландырылярды. Тәзе Әхтде болса бу ат Худай тарапындан сайланып-сечилен диймеги аңладяр. Сөзлүкде «Худайың Оглы» сөзүне серет.

* 1:18 Атасының гуҗагындакы, Өзи-де Худай болан еке-тәк Оглы – кәбир голязмаларда Атасының гуҗагындакы еке-тәк Оглы.

+ 1:18 Мср 33:20, Ёханна 6:46, 1 Ёханна 4:12, Кол 1:15, 1Тим 6:16

• 1:19 Мат 3:1-12, Мар 1:2-8, Лук 3:15-17

+ 1:20 Рес 13:25

+ 1:21 Мал 4:5, Мат 17:12-13, Лук 1:17, Кан 18:15, Кан 18:18-19

+ 1:23 Иша 40:3.

+ 1:23 Иша 40:3

+ 1:29 Мср 12:3, Лев 1:10, Иша 53:7, 1Пет 1:19, 1 Ёханна 2:2, 1 Ёханна 4:10

+ 1:31 Лук 1:17

+ 1:32 Иша 11:2, Мат 3:16, Мар 1:10, Лук 3:22

+ 1:33 Ёвл 2:28, Рес 1:5

+ 1:35 Мат 11:2, Мар 2:18, Лук 11:1

+ 1:36 Ёханна 1:29

+ 1:38 Ёханна 18:4, Ёханна 18:7

+ 1:40 Мат 4:18-20, Мар 1:16-20, Лук 5:2-11

+ 1:41 Ёханна 4:25

* 1:42 Кепас – бу арамей сөзи болуп, грек дилинде Петрус гөрнүшде уланыляр, буларың икиси хем гая диймеги аңладяр.

+ 1:42 Мат 16:18, Мар 3:16, Гал 1:18, 1Кор 1:12

+ 1:44 Ёханна 12:21

+ 1:45 Ёханна 21:2, Кан 18:15, Лук 24:27, Мат 2:23, Лук 2:39

+ 1:47 Зеб 31:2, Рим 9:6

+ 1:49 Зеб 2:7, Мат 27:11, Мат 27:42, Ёханна 11:27

+ 1:51 Гчк 28:12, Дан 7:13

+ 2:1 Ёханна 4:46, Ёханна 21:2

+ 2:4 Мар 14:41, Ёханна 7:6, Ёханна 7:30, Ёханна 8:20, Ёханна 13:1

* 2:6 Улы гөврүмли – грекче ики я-да үч метретес саклаян. Бир метретес такм. 40 литре деңдир.

+ 2:6 Ёханна 3:25

+ 2:12 Мар 3:31, Мар 6:3, Ёханна 7:3, Рес 1:14, 1Кор 9:5, Гал 1:19

• 2:13 Мат 21:12-13, Мар 11:15-17, Лук 19:45-46

+ 2:13 Кан 16:1, Кан 16:16, Ёханна 6:4, Ёханна 11:55

+ 2:16 Лук 2:49

+ 2:17 Зеб 68:10.

+ 2:17 Зеб 68:10

+ 2:18 Ёханна 4:48, Ёханна 6:30, 1Кор 1:22

+ 2:19 Мар 8:31, Мар 14:58, Мар 15:29, Ёханна 10:18

+ 2:22 Лук 24:8, Ёханна 12:16

+ 2:23 Ёханна 11:45

+ 3:1 Ёханна 7:50, Ёханна 19:39

* 3:3 Гайтадан догулмадык – 3‑нҗи ве 7‑нҗи аятларда гайтадан догулмадык диен сөзлер ёкардан догулмадык диен маныда хем гелйәр.

+ 3:5 Мар 16:16, Рес 2:38, Мат 5:20, 1Кор 15:50

* 3:13 Кәбир голязмаларда гөкден инен ве гөкде болан.

+ 3:13 Сүл 30:4, Ёханна 6:38, 1Кор 15:47, Эфе 4:9

+ 3:14 Чөл 21:9.

+ 3:14 Чөл 21:9, Ёханна 8:28, Ёханна 12:32

* 3:15 Оңа иман эден хер бир адам бакы яшайша говшар – кәбир голязмаларда Оңа иман эден хер бир адам хеләк болман, эйсем бакы яшайша эе болар.

+ 3:16 Рим 5:8, Эфе 2:4, 1 Ёханна 3:1, 1 Ёханна 4:10

+ 3:17 Ёханна 8:15, Ёханна 12:47

+ 3:18 Мар 16:16

+ 3:19 Ёханна 1:4, Ёханна 8:12, Ёханна 7:7

+ 3:20 Эфе 5:13

+ 3:22 Ёханна 4:1-2

+ 3:24 Мат 11:2, Мар 6:17-18, Лук 3:19-20

* 3:25 Бир яхудының – кәбир голязмаларда кәбир яхудыларың.

+ 3:25 Ёханна 2:6

+ 3:26 Ёханна 1:7, Ёханна 5:33

+ 3:27 1Кор 4:7

+ 3:28 Мал 3:1, Мар 1:2, Ёханна 1:20

+ 3:29 Мат 9:15, Мат 25:1-13, Аянлык 19:7, Аянлык 21:2, Мат 9:15, Мар 2:19

+ 3:33 Ёханна 8:26

+ 3:35 Мат 3:17, Мат 17:5, Ёханна 5:20

+ 3:36 Ёханна 5:24, Ёханна 6:40, 1 Ёханна 5:12-13

+ 4:2 Ёханна 3:22

+ 4:3 Ёханна 2:11-12

+ 4:4 Лук 9:52-53

+ 4:5 Гчк 33:19, Гчк 48:22

+ 4:10 Зеб 35:10, Ерм 2:13, Ерм 17:13

+ 4:14 Иша 55:1, Ёханна 7:38

+ 4:19 Ёханна 9:20

+ 4:20 Гчк 12:6-7, Гчк 33:18, Кан 11:29, Кан 27:12, Сер 9:7, Кан 12:5

+ 4:22 2Пат 17:28-34, Зеб 147:8-9, Рес 13:23, Рим 3:1-2

+ 4:23 Рим 8:15, Эфе 6:18, Зеб 144:18

+ 4:24 2Кор 3:17

+ 4:25 Ёханна 1:41, Мат 11:2, Кан 18:18

+ 4:26 Ёханна 9:37

+ 4:34 Кан 8:3, Ёханна 5:30, Ёханна 6:38, Ёханна 9:4, Ёханна 14:31

+ 4:35 Мат 9:38, Лук 10:2

+ 4:36 1Кор 3:6-9

+ 4:37 Эйп 31:8; Мик 6:15.

+ 4:42 Ёханна 1:29, 1 Ёханна 4:14

+ 4:44 Мат 13:57, Мар 6:4, Лук 4:24

+ 4:45 Ёханна 2:23

+ 4:46 Ёханна 2:1, Ёханна 21:2, Ёханна 2:12

+ 4:48 Ёханна 2:18, Ёханна 6:30, 1Кор 1:22

+ 4:53 Мат 8:13, Рес 16:34, Рес 18:8

+ 4:54 Ёханна 2:11

+ 5:2 Нех 3:1, Нех 12:39

* 5:3 Ысмазлар ятырдылар – кәбир голязмаларда ысмазлар сувуң чайканмагына гарашып ятырдылар. 4 Вагтал-вагтал Реббиң бир перишдеси шол ховза гирип, сувы чайкаярды. Сув чайканан бадына илкинҗи болуп сува гирен өз кеселинден сапланярды диен сөзлемлер хем бар.

+ 5:8 Мат 9:6-7, Мар 2:11, Лук 5:24

+ 5:10 Мср 20:10, Ерм 17:21

+ 5:16 Ёханна 15:20

+ 5:18 Ёханна 7:1, Фил 2:6

+ 5:20 Мат 3:17, Мат 17:5, Ёханна 3:35, Ёханна 10:17, Ёханна 15:9, Ёханна 17:26

+ 5:21 Иша 26:19, Эзк 37:5, Эзк 37:12, Дан 12:2, Рим 8:11, 1Кор 15:45

+ 5:22 Ёханна 17:2, Рес 10:42

+ 5:23 Мат 10:40, Лук 10:16, Ёханна 13:20, Ёханна 15:23

+ 5:24 Ёханна 3:36, Ёханна 6:40, Ёханна 20:31, 1 Ёханна 5:9-13, 1 Ёханна 3:14

+ 5:25 Мат 27:52-53, Эфе 2:1, Эфе 2:5

+ 5:26 Ёханна 1:4, Ёханна 11:25, 1 Ёханна 1:2, 1 Ёханна 5:11

+ 5:27 Дан 7:13

+ 5:28 Иша 26:19, Эзк 37:12, Ёханна 11:25, Ёханна 11:43

+ 5:29 Дан 12:2

+ 5:30 Мар 14:36, Ёханна 6:38, Ёханна 8:16

+ 5:31 Ёханна 8:13

+ 5:33 Ёханна 1:7, Ёханна 3:26, Ёханна 10:41

+ 5:35 Мат 5:16, 2Пет 1:19

+ 5:36 Ёханна 8:18, Ёханна 10:25, 1 Ёханна 5:9

+ 5:39 Лук 24:27

+ 5:41 1Сал 2:6

+ 5:43 Ёханна 10:25, Ёханна 12:12, Ёханна 1:11, Ёханна 3:11-12

+ 5:44 Ёханна 12:43

+ 5:46 Чөл 21:9, Кан 28:15

• 6:1 Мат 14:13-21, Мар 6:30-44, Лук 9:10-17

+ 6:4 Мср 12:1-30, Кан 16:1, Кан 16:16, Ёханна 2:13, Ёханна 11:55

+ 6:5 Ёханна 1:44, 2Пат 4:42-44

+ 6:8 Ёханна 1:40, Ёханна 1:44

+ 6:11 Мат 15:36

+ 6:14 Мат 11:2-3, Ёханна 4:25, Ёханна 11:27

• 6:16 Мат 14:22-27, Мар 6:45-52

* 6:19 Бәш-алты чакрым – грекче йигрими бәш-отуз стадиос. Бир стадиос такм. 200 м деңдир.

+ 6:27 Иша 55:2

+ 6:29 1 Ёханна 3:23

+ 6:30 Мат 12:38, Ёханна 2:18, Ёханна 4:48, 1Кор 1:22

+ 6:31 Мср 16:4-5; Зеб 77:24; 105:40.

+ 6:31 Мср 16:15, Чөл 11:7-9, Нех 9:15, Зеб 77:24

+ 6:34 Ёханна 4:15

+ 6:35 Ёханна 4:14, Ёханна 7:37

+ 6:37 Ёханна 17:6

+ 6:38 Ёханна 3:13, 1Кор 15:47, Мар 14:36, Ёханна 5:30

+ 6:39 Мат 18:14, Ёханна 10:28-29

+ 6:40 Ёханна 3:35, Ёханна 5:24, 1 Ёханна 5:12-13

+ 6:42 Мат 13:55

+ 6:44 Хош 11:4, Ёханна 12:32

+ 6:45 Иша 54:13.

+ 6:45 Иша 54:13

+ 6:46 Мср 33:20, Мат 11:27, Ёханна 1:18

+ 6:51 Ёханна 3:13, Мат 26:26-28

+ 6:53 Мар 14:22-24, 1Кор 10:16, 1Кор 11:27

+ 6:56 Ёханна 15:4-5, 1 Ёханна 3:24

+ 6:62 Мар 16:19, Лук 24:51, Рес 1:9

+ 6:63 2Кор 3:6

+ 6:64 Ёханна 13:11

* 6:69 Биз Сениң Худайың Мукаддесидигиңе – бу җүмле кәбир голязмаларда Биз Сениң Месихдигиңе, дири Худайың Оглудыгыңа дийип душ гелйәр.

+ 6:69 Мар 1:24

+ 6:70 Ёханна 13:2, Ёханна 13:27

+ 6:71 Ёханна 18:2-3

+ 7:1 Ёханна 5:18, Ёханна 8:37, Ёханна 11:53

+ 7:2 Лев 23:34, Кан 16:13-15

+ 7:3 Мар 3:31, Мар 6:3, Ёханна 2:12, Рес 1:14, 1Кор 9:5, Гал 1:19

+ 7:6 Мар 14:41, Ёханна 2:4, Ёханна 8:20, Ёханна 13:1

+ 7:7 Ёханна 15:18, Ёханна 3:19

+ 7:13 Ёханна 19:38

+ 7:16 Ёханна 8:28, Ёханна 12:49, Ёханна 14:10

+ 7:18 Ёханна 5:41, Ёханна 8:50

+ 7:19 Кан 33:4, Ёханна 1:17

+ 7:20 Мар 3:22, Ёханна 8:48, Ёханна 10:20

+ 7:22 Лев 12:3.

+ 7:23 Мат 12:2, Ёханна 5:16

+ 7:24 Ёханна 8:15

+ 7:27 Ёханна 8:14, Ёханна 9:29, Ёханна 19:9

+ 7:29 Мат 11:27, Ёханна 8:55

+ 7:30 Ёханна 10:39, Мар 14:41, Ёханна 2:4, Ёханна 7:6, Ёханна 8:20, Ёханна 13:1

+ 7:31 Ёханна 8:30

+ 7:33 Мар 14:7, Ёханна 14:19, Ёханна 16:5

+ 7:34 Ёханна 8:21-22, Ёханна 13:33

+ 7:37 Лев 23:36, Чөл 29:35, Нех 8:18, Мат 11:28, Зеб 41:2, Иша 55:1, Мат 5:6, Ёханна 4:14, Ёханна 6:35

+ 7:38 Зеб 35:10, Иша 58:11, Ерм 2:13, Ерм 17:13, Зак 14:8

+ 7:39 Иша 44:3, Ёвл 2:28, Рес 2:4

+ 7:40 Кан 18:15, Кан 18:18-19, Ёханна 1:21

+ 7:42 2Шам 7:12, 2Шам 7:16, 1Шам 16:1, Мик 5:2, Мат 2:1, Лук 2:4-7

+ 7:43 Ёханна 9:16, Ёханна 10:19

+ 7:48 1Кор 1:20, 1Кор 2:8

+ 7:50 Ёханна 3:1, Ёханна 19:39

+ 7:51 Кан 17:6; Мср 23:1.

+ 7:51 Чөл 35:30, Кан 17:6, Кан 19:15

+ 7:52 2Пат 14:25

+ 8:5 Лев 20:10, Кан 22:22-24, Эзк 16:38

+ 8:6 Лук 11:54, Лук 20:20

+ 8:7 Кан 17:7, Рим 2:1, Рим 2:22

+ 8:11 Ёханна 5:14

+ 8:12 Иша 42:6, Иша 49:6, Лук 2:30, Ёханна 1:4, Ёханна 1:9, Ёханна 12:35

+ 8:13 Ёханна 5:31

+ 8:14 Ёханна 13:3, Ёханна 16:28, Ёханна 7:27

+ 8:15 Ёханна 3:17, Ёханна 7:24, Ёханна 12:47

+ 8:16 Ёханна 5:30, Ёханна 16:32

+ 8:17 Кан 19:15.

+ 8:17 Чөл 35:30, Кан 17:6, Кан 19:15

+ 8:18 Ёханна 5:36, 1 Ёханна 5:9

+ 8:19 Мат 11:27, Ёханна 16:3

+ 8:20 Мар 14:41, Ёханна 2:4, Ёханна 7:6, Ёханна 13:1

+ 8:21 Эзк 3:18, Эзк 33:8, Ёханна 7:34-35, Ёханна 13:33

+ 8:23 1 Ёханна 4:5, Ёханна 17:14

+ 8:26 Ёханна 15:15, Ёханна 3:33

+ 8:28 Чөл 21:9, Ёханна 3:14, Ёханна 12:32, Ёханна 5:30, Ёханна 7:16

+ 8:29 Ёханна 4:34, Ёханна 6:38

+ 8:30 Ёханна 7:31

+ 8:32 Якуп 2:12, 1Пет 2:16, Рим 6:18, 1Кор 7:22, 2Кор 3:17, Гал 5:1

+ 8:33 Мат 3:9

+ 8:34 2Пет 2:19, Рим 6:16-20, Тит 3:3

+ 8:35 Гчк 21:10, Гал 4:30

+ 8:37 Ёханна 5:18, Ёханна 7:1, Ёханна 11:53

+ 8:39 Лук 19:9

+ 8:41 Кан 32:6, Иша 63:16, Иша 64:8

+ 8:43 Ерм 6:10

+ 8:44 1 Ёханна 3:8, 1 Ёханна 3:10, 1 Ёханна 3:12, Гчк 3:4, 2Кор 11:3, Аянлык 12:9

+ 8:48 Мар 3:22, Ёханна 7:20

+ 8:49 Ёханна 5:23

+ 8:50 Ёханна 5:41, Ёханна 7:18

+ 8:51 Ёханна 5:24, Ёханна 11:26

+ 8:54 Евр 5:5, Ёханна 17:1, Рес 3:13, 2Пет 1:17

+ 8:55 Ёханна 7:28-29

+ 8:56 Мат 13:17, Лук 17:22

+ 8:58 Мср 3:14-15.

+ 8:59 Ёханна 10:31

+ 9:2 Мср 20:5, Эзк 18:19

+ 9:4 Ёханна 4:34, Ёханна 11:9, Ёханна 12:35

+ 9:5 Ёханна 1:4, Ёханна 8:12, Ёханна 12:46

+ 9:6 Мар 7:33, Мар 8:23

+ 9:7 Иша 8:6, Лук 13:4

+ 9:14 Ёханна 5:9

+ 9:16 Мср 20:8-10, Чөл 15:32-36, Ёханна 7:43, Ёханна 10:19

+ 9:17 Ёханна 4:19, Ёханна 6:14

+ 9:22 Ёханна 7:13, Ёханна 12:42, Ёханна 16:2

+ 9:24 Ешу 7:19

+ 9:29 Ёханна 7:27, Ёханна 8:14

+ 9:31 Эйп 27:9, Зеб 65:18, Сүл 15:8, Сүл 28:9, Иша 59:2

* 9:35 Ынсан Оглуна – кәбир голязмаларда Худайың Оглуна.

+ 9:37 Ёханна 4:26

+ 9:40 Рим 2:19

+ 9:41 Ёханна 15:22, Якуп 4:17

+ 10:6 Мар 6:52, Мар 8:17

+ 10:9 Зеб 22:2, Эзк 34:14

+ 10:11 Зеб 22:1, Зеб 79:2, Иша 40:11, Эзк 34:11-15, Эзк 34:31, Ваг 12:12, Евр 13:20, Ёханна 15:13, 1 Ёханна 3:16

+ 10:12 Мат 7:15, Рес 20:29

+ 10:13 Зак 11:16-17

+ 10:15 Мат 11:27

+ 10:16 Иша 56:8, Ёханна 11:52, Иша 40:11, Эзк 34:23, Эзк 37:24, Лук 12:32

+ 10:17 Мат 3:17, Ёханна 5:20

+ 10:18 Ёханна 2:19

+ 10:19 Ёханна 7:43, Ёханна 9:16

+ 10:20 Мар 3:22, Ёханна 7:20, Ёханна 8:48, Хош 9:7

+ 10:21 Мср 4:11, Зеб 145:8

+ 10:23 Рес 3:11, Рес 5:12

+ 10:24 Мат 26:63, Ёханна 1:24-25, Ёханна 1:41

+ 10:25 Ёханна 5:36

+ 10:28 Ёханна 3:16, Ёханна 17:12

+ 10:30 Ёханна 17:11

+ 10:31 Ёханна 8:59

+ 10:33 Лев 24:16, Мат 9:3

+ 10:34 Зеб 81:6.

+ 10:34 Зеб 81:6

+ 10:36 Ёханна 3:17, Зеб 2:7, Мар 2:7, Мар 14:64

+ 10:38 Ёханна 14:10

+ 10:39 Лук 4:30, Ёханна 7:30

+ 10:40 Ёханна 1:28

+ 10:41 Ёханна 1:7, Ёханна 3:26, Ёханна 5:33

+ 10:42 Ёханна 7:31

+ 11:1 Лук 10:38-39

+ 11:2 Ёханна 12:3

+ 11:8 Ёханна 8:59, Ёханна 10:31

+ 11:9 Ёханна 9:4, Ёханна 12:35

+ 11:10 Ерм 13:16

+ 11:11 Мат 9:24, Мар 5:39, 2Пат 4:31

+ 11:16 Мат 10:3, Мар 3:18, Лук 6:15, Ёханна 14:5, Ёханна 20:24, Ёханна 21:2, Рес 1:13, Ёханна 13:37

* 11:18 Үч чакрым – грекче он бәш стадиос, бу такм. 3 километре деңдир.

+ 11:24 Лук 14:14, Ёханна 5:29, Ёханна 6:39

+ 11:25 Ёханна 1:4, Ёханна 5:26, 1 Ёханна 1:2, 1 Ёханна 5:11

+ 11:26 Ёханна 5:24, Ёханна 8:51

+ 11:27 Зеб 2:7, Мат 11:2, Ёханна 1:49, Мат 16:16, Мар 8:29

+ 11:35 Лук 19:41

+ 11:37 Ёханна 9:6-7

+ 11:38 Мат 27:60

+ 11:41 Ёханна 17:1

+ 11:42 Ёханна 3:17

+ 11:43 Ёханна 5:28

+ 11:44 Ёханна 5:28

• 11:45 Мат 26:1-5, Мар 14:1-22, Лук 22:1-2

+ 11:45 Ёханна 2:23

+ 11:50 Ёханна 18:14

+ 11:51 Иша 53:10-11, Мар 10:45

+ 11:52 Иша 49:6, Ёханна 10:16, 1 Ёханна 2:2

+ 11:53 Мар 14:1, Ёханна 5:18, Ёханна 7:1, Ёханна 8:37

+ 11:55 Мср 12:1-30, Кан 16:1, Кан 16:16, Ёханна 2:13, Ёханна 6:4, Йыл язгылары 30:17-18

+ 11:57 Ёханна 7:11

• 12:1 Мат 26:6-13, Мар 14:3-9, Лук 7:36-50

+ 12:1 Мср 12:1-30, Ёханна 11:55, Мат 21:17, Ёханна 11:1, Ёханна 11:18

+ 12:2 Лук 10:38

+ 12:3 Ёханна 11:2

* 12:5 Бир йыллык иш хакына – грекче үч йүз динар. Бир динар бир гүнлүк иш хакына барабардыр.

+ 12:6 Ёханна 13:29

+ 12:8 Кан 15:11

+ 12:9 Ёханна 11:44

• 12:12 Мат 21:4-9, Мар 11:7-10, Лук 19:35-38

+ 12:13 Зеб 117:25-26.

+ 12:13 Зеб 117:25-26

+ 12:14-15 Зак 9:9.

+ 12:15 Зак 9:9, Мат 21:4-5

+ 12:16 Ёханна 2:22

+ 12:19 Ёханна 11:47-48

+ 12:21 Ёханна 1:44

+ 12:23 Ёханна 2:4, Ёханна 17:1

+ 12:24 1Кор 15:36

+ 12:25 Мат 10:39, Лук 14:26

+ 12:27 Мар 14:34, Ёханна 13:21

+ 12:28 Мар 1:11, Мар 9:7

+ 12:29 Рес 23:9

+ 12:30 Ёханна 11:42

+ 12:31 Ёханна 16:11, 2Кор 4:4, Кол 2:15

+ 12:32 Чөл 21:9, Ёханна 3:14, Ёханна 8:28, Хош 11:4, Ёханна 6:44

+ 12:33 Ёханна 18:32

+ 12:34 Зеб 88:5, Зеб 109:4, Иша 9:7

+ 12:35 Иша 2:5, Ёханна 1:4, Ёханна 8:12, Эфе 5:8, Сүл 4:19, Ерм 13:16, Ёханна 9:4, Ёханна 11:9, 1 Ёханна 1:6

+ 12:36 Лук 16:8, 1Сал 5:5

+ 12:38 Иша 53:1.

+ 12:38 Иша 53:1, Рим 10:16

+ 12:40 Иша 6:10.

+ 12:40 Иша 6:10, Мат 13:15, Мар 4:12, Рес 28:27

+ 12:41 Иша 6:1

+ 12:42 Ёханна 3:1, Ёханна 9:22, Ёханна 16:2

+ 12:43 Ёханна 5:44

+ 12:44 Мат 10:40, Ёханна 13:20, Ёханна 14:1

+ 12:45 Ёханна 14:9

+ 12:46 Ёханна 1:4, Ёханна 8:12, Ёханна 9:5

+ 12:47 Ёханна 3:17, Ёханна 4:42, Ёханна 8:15

+ 12:48 Кан 18:19

+ 13:1 Мср 12:1-30, Ёханна 12:1, Мар 14:41, Ёханна 2:4, Ёханна 7:6, Ёханна 8:20

+ 13:2 Ёханна 6:70

+ 13:3 Мат 11:27, Ёханна 17:2, Ёханна 8:14, Ёханна 16:28

+ 13:5 Мат 20:28, Лук 22:27

+ 13:8 1Кор 6:11, Эфе 5:26, Тит 3:5, Евр 10:22

+ 13:10 Ёханна 15:3

+ 13:11 Ёханна 6:64, Ёханна 18:2

+ 13:13 Мат 7:22, Мат 23:8, Лук 6:46, Фил 2:11

+ 13:14 1Тим 5:10

+ 13:15 1Пет 2:21

+ 13:16 Лук 6:40, Ёханна 15:20

+ 13:17 Мат 24:46, Лук 11:28, Якуп 1:22, Рим 2:13

+ 13:18 Зеб 40:10.

• 13:18 Мат 26:21-25, Мар 14:18-21, Лук 22:21-23

+ 13:18 Ёханна 6:70, Зеб 40:10

+ 13:19 Мар 13:23, Ёханна 14:29, Ёханна 16:4

+ 13:20 Мат 10:40, Лук 10:16, Ёханна 12:44

+ 13:21 Мар 14:34, Ёханна 12:27

+ 13:23 Ёханна 19:26, Ёханна 20:2, Ёханна 21:7, Ёханна 21:20

+ 13:29 Ёханна 12:6

+ 13:31 1Пет 4:11

+ 13:32 Ёханна 17:1, Ёханна 17:5

+ 13:33 Ёханна 7:34, Ёханна 8:21

+ 13:34 1 Ёханна 2:7-8, 1 Ёханна 3:11, 2 Ёханна 1:5, Лев 19:18, Ёханна 15:12

• 13:36 Мат 26:31-35, Мар 14:27-31, Лук 22:31-34

+ 13:37 Ёханна 11:16, Ёханна 21:19

+ 13:38 Ёханна 18:27

+ 14:1 Ёханна 12:44

+ 14:3 Ёханна 14:1, 1Сал 4:17

+ 14:5 Ёханна 11:16

+ 14:6 Ёханна 1:17, Ёханна 11:25, Евр 10:20

+ 14:8 Ёханна 1:43, Ёханна 12:21

+ 14:9 Ёханна 12:45

+ 14:10 Ёханна 10:38

+ 14:11 Ёханна 5:36

+ 14:12 Ёханна 8:14, Ёханна 13:3, Ёханна 16:28

+ 14:14 Мат 7:7-8, Мар 11:24, Ёханна 15:16, Ёханна 16:23, 1 Ёханна 3:22

+ 14:15 Мат 28:20, 1 Ёханна 5:3, 2 Ёханна 1:6, Рим 13:10

+ 14:16 Ёханна 15:26, Ёханна 16:13

+ 14:17 1Кор 2:14, Рес 2:4

+ 14:19 Ёханна 7:33

+ 14:21 Сүл 8:17, Ёханна 16:27

+ 14:22 Лук 6:16, Рес 1:13

+ 14:23 Аянлык 3:20

+ 14:26 Ёханна 15:26, Ёханна 16:13, 1Кор 2:10, 1 Ёханна 2:20, Лук 24:49

+ 14:27 Фил 4:7, Кол 3:15

+ 14:28 Ёханна 14:1-2, 1Кор 11:3, 1Кор 15:24

+ 14:29 Мар 13:23, Ёханна 13:19

+ 14:30 Ёханна 12:31, Эфе 2:2

+ 15:1 Иша 5:1

+ 15:2 Ерм 2:21, Мат 3:10, Мат 7:19

+ 15:3 Ёханна 13:10

+ 15:4 1 Ёханна 2:6

+ 15:5 Рим 11:17, Ёханна 6:56, 1 Ёханна 3:24, Мар 4:20

+ 15:6 Мат 13:42

+ 15:7 Ёханна 14:14

+ 15:9 Мат 3:17, Ёханна 5:20

+ 15:11 Ёханна 3:29, Ёханна 16:24, Ёханна 17:13, 1 Ёханна 1:4, 2 Ёханна 1:12

+ 15:12 Ёханна 13:34

+ 15:13 Ёханна 10:11, 1 Ёханна 3:16, Рим 5:7-8, Эфе 5:2

+ 15:14 Мар 3:35

+ 15:15 Ёханна 3:32, Ёханна 8:26

+ 15:16 Мат 7:7-8, Мар 11:24, Ёханна 14:14, Ёханна 16:23

+ 15:17 1 Ёханна 2:7, 1 Ёханна 3:11, 2 Ёханна 1:5

+ 15:18 Мар 13:13, Ёханна 7:7, 1 Ёханна 3:13

+ 15:19 Ёханна 8:23, Ёханна 17:14

+ 15:20 Мат 10:24, Лук 6:40, Ёханна 13:16, Ёханна 5:16, 1Кор 4:12, 2Кор 4:9, 1Сал 2:15, 2Тим 3:12

+ 15:22 Ёханна 9:41

+ 15:23 Ёханна 5:23

+ 15:24 Ёханна 7:31, Ёханна 10:37

+ 15:25 Зеб 34:19; 68:5.

+ 15:25 Зеб 34:19, Зеб 68:5

+ 15:26 Ёханна 14:17, Ёханна 16:13, Рес 5:32, 1 Ёханна 5:6-8

+ 15:27 Лук 24:48, Ёханна 19:35, Рес 1:8

+ 16:2 Ёханна 9:22, Ёханна 12:42, Рес 8:1, Рес 9:1, Рес 26:9

+ 16:3 Ёханна 18:19

+ 16:4 Мар 13:23, Ёханна 13:19, Ёханна 14:29

+ 16:5 Ёханна 7:33, Ёханна 14:12

+ 16:7 Ёханна 15:26

+ 16:9 Ёханна 8:24

+ 16:11 Ёханна 12:31, Кол 2:15

+ 16:13 Ёханна 14:17, Ёханна 15:26, 1 Ёханна 2:20, 1Кор 2:10

+ 16:15 Ёханна 17:10

+ 16:16 Ёханна 7:33

+ 16:20 Мат 9:15

+ 16:21 Иша 26:17

+ 16:22 2Кор 6:10

+ 16:23 Мат 7:7-8, Мар 11:24, Ёханна 14:14, Ёханна 15:16

+ 16:24 Ёханна 3:29, Ёханна 15:11, Ёханна 17:13, 2 Ёханна 1:12

+ 16:25 Мар 8:32

+ 16:27 Ёханна 14:21

+ 16:28 Ёханна 8:14, Ёханна 13:3

+ 16:30 Ёханна 2:24-25

+ 16:32 Мат 26:31, Мар 14:27, Ёханна 8:16

+ 16:33 Ёханна 14:27, Кол 3:15, Рим 8:37, Аянлык 3:21

+ 17:1 Ёханна 11:41, Ёханна 2:4, Ёханна 12:23, Ёханна 8:54, Ёханна 13:32

+ 17:2 Мат 28:18, Ёханна 5:22, Ёханна 13:3

+ 17:5 Ёханна 1:1-2

+ 17:8 Ёханна 6:69

+ 17:9 Лук 22:32

+ 17:10 Ёханна 16:15, Иша 49:3

+ 17:11 Ёханна 10:30

+ 17:12 2Сал 3:3, Ёханна 13:2, Ёханна 10:28

+ 17:13 Ёханна 3:29, Ёханна 15:11, Ёханна 16:24, 2 Ёханна 1:12

+ 17:14 Ёханна 8:23, Ёханна 15:19

+ 17:15 Мат 6:13

+ 17:17 Зеб 118:160

+ 17:18 Ёханна 20:21

+ 17:22 Рим 8:30

+ 17:24 Ёханна 14:3

+ 17:25 Ерм 12:1, Ёханна 8:55, Ёханна 10:15

+ 17:26 Мат 3:17, Ёханна 5:20

• 18:1 Мат 26:47-56, Мар 14:43-50, Лук 22:47-53

+ 18:1 Мат 26:36

+ 18:2 Лук 22:39

+ 18:3 Рес 1:16

+ 18:4 Ёханна 13:1, Ёханна 1:38, Ёханна 20:15

+ 18:9 Ёханна 17:12

+ 18:10 Лук 22:38

+ 18:11 Мар 10:38, Мар 14:36

• 18:12 Мат 26:57-58, Мар 14:53-54, Лук 22:54

+ 18:13 Лук 3:2, Рес 4:6

+ 18:14 Ёханна 11:50

• 18:16 Мат 26:69-70, Мар 14:66-68, Лук 22:55-57

• 18:19 Мат 26:59-66, Мар 14:55-64, Лук 22:66-71

+ 18:20 Ёханна 7:26

+ 18:22 1Пат 12:24, Рес 23:2, Рес 23:4

+ 18:26 Ёханна 18:10

+ 18:27 Мат 26:64, Мар 14:72, Лук 22:60, Ёханна 13:38

• 18:28 Мат 27:1-2, Мат 27:11-14, Мар 15:1-5, Лук 23:1-5

+ 18:28 Рес 10:28, Кан 16:1

+ 18:29 Лук 3:1, Лук 13:1, Рес 3:13, Рес 4:27, 1Тим 6:13

+ 18:32 Мар 10:33, Ёханна 12:33

+ 18:33 Мат 2:2

+ 18:36 Ёханна 8:23, Ёханна 17:14

+ 18:37 Ёханна 3:11, 1 Ёханна 4:6

+ 18:38 Лук 23:41, Евр 4:15

+ 18:39 Мар 15:6-7

• 19:1 Мат 27:15-31, Мар 15:6-20, Лук 23:13-25

+ 19:4 Лук 23:41, Евр 4:15

+ 19:7 Ёханна 10:36, Лев 24:16

+ 19:9 Иша 53:7, Рес 8:32-33

+ 19:11 Ёханна 18:2, Ёханна 18:14

+ 19:12 Рес 3:13

+ 19:15 Зеб 92:1

• 19:17 Мат 27:32-44, Мар 15:21-32, Лук 23:26-43

+ 19:20 Евр 13:12

+ 19:24 Зеб 21:19.

+ 19:24 Зеб 21:19

+ 19:25 Лук 24:18, Лук 8:2

+ 19:26 Ёханна 13:23

• 19:28 Мат 27:45-56, Мар 15:33-41, Лук 23:44-49

+ 19:28 Зеб 68:22

+ 19:31 Кан 21:23, Ешу 8:29, Ешу 10:26-27

+ 19:34 1 Ёханна 5:6

+ 19:35 Ёханна 15:27, Рес 1:8, 1 Ёханна 1:1-3, Аянлык 1:2

+ 19:36 Мср 12:46; Чөл 9:12; Зеб 33:21.

+ 19:36 Мср 12:46, Чөл 9:12, Зеб 33:21, Мат 1:23, Мат 21:4, Мат 26:56

+ 19:37 Зак 12:10.

+ 19:37 Зак 12:10

• 19:38 Мат 27:57-61, Мар 15:42-47, Лук 23:50-56

+ 19:38 Ёханна 7:13

* 19:39 Ики пут – грекче йүз лытра. Бу такм. 30 кг деңдир.

+ 19:39 Ёханна 3:1, Ёханна 7:50, Мат 2:11

+ 19:40 Ёханна 11:44

+ 19:41 2Пат 21:18, 2Пат 21:26

• 20:1 Мат 28:1-10, Мар 16:1-8, Лук 24:1-12

* 20:1 Хепдәниң биринҗи гүни – бу еврейлериң сененамасы боюнча екшенбе гүнүдир.

+ 20:1 Лук 8:2

+ 20:2 Ёханна 13:23

+ 20:9 Зеб 15:10, Лук 24:27

• 20:11 Мар 16:9-11

+ 20:12 Лук 24:4, Рес 1:10

+ 20:14 Лук 24:16, Лук 24:31, Ёханна 21:4

+ 20:15 Ёханна 1:38, Ёханна 18:4

+ 20:17 Мат 28:10, Рим 8:29, Евр 2:11

• 20:19 Мат 28:16-20, Мар 16:14-18, Лук 24:36-49

+ 20:21 Ёханна 17:18

+ 20:22 Гчк 2:7

+ 20:23 Мат 16:19, Мат 18:18

+ 20:24 Ёханна 11:16

+ 20:28 Ёханна 1:1, 1 Ёханна 5:20, Фил 2:6

+ 20:29 Мар 15:32, 1Пет 1:8

+ 20:30 Ёханна 21:25

+ 20:31 Зеб 2:7, Мат 14:33, Лук 1:35, Ёханна 1:7, Рес 19:4, Ёханна 3:14-15, 1 Ёханна 5:13

* 21:1 Тиберия көли – бу Җелиле көлүниң бейлеки ады.

+ 21:1 Ёханна 6:1

+ 21:2 Ёханна 11:16, Ёханна 14:5, Ёханна 20:24, Ёханна 1:45, Ёханна 2:1, Мат 4:21, Лук 5:10

+ 21:4 Лук 24:16, Лук 24:31, Ёханна 20:14

+ 21:5 Лук 24:41

+ 21:6 Лук 5:4

+ 21:7 Ёханна 13:23

+ 21:14 Ёханна 20:19, Ёханна 20:26

+ 21:16 Рес 20:28, 1Пет 5:1

+ 21:19 Ёханна 13:37, 2Пет 1:14

+ 21:20 Ёханна 13:23, Ёханна 13:25

+ 21:22 Мат 16:27, Мар 9:1

+ 21:24 Ёханна 15:27, 3 Ёханна 1:12

* 21:25 Кәбир голязмаларда Омын диен сөз хем бар.

+ 21:25 Ёханна 20:30

+ 1:1 Лук 1:3, Мар 16:19, Лук 24:51

+ 1:3 Мат 28:17, Мар 16:14, Лук 24:15-49, Ёханна 20:19-29, 1Кор 15:5-7

+ 1:4 Лук 24:49

+ 1:5 Лук 3:3, Ёвл 2:28

+ 1:6 Амо 9:11, Мик 4:8, Лук 17:20, Лук 19:11

+ 1:7 1Сал 5:1

+ 1:8 Рес 8:1, Рес 8:14, Лук 24:48-49, Мар 16:15

+ 1:9 Мар 16:19

+ 1:10 Дан 7:9, Дан 10:6, Мар 9:3, Ёханна 20:12

+ 1:11 Мат 16:27

* 1:12 Бир Сабат гүнлүк ёл – дини кануна гөрә Сабат гүни диңе бир километр ёл йөремәге ругсат эдиленди.

+ 1:12 2Шам 15:30, Зак 14:4

+ 1:13 Мат 10:2-4, Мар 3:17-18, Лук 6:14-16

+ 1:14 Мар 3:31, Мар 6:3, Ёханна 2:12, Ёханна 7:3, 1Кор 9:5, Гал 1:19

+ 1:16 Лук 22:47, Лук 22:37, Лук 24:44

+ 1:17 Ёханна 6:71, Ёханна 13:21

+ 1:19 Мат 27:8

+ 1:20 Зеб 68:26; 108:8.

+ 1:20 Зеб 68:26, Зеб 108:8

+ 1:22 Лук 3:3, Лук 24:48

+ 1:23 Рес 18:7, Кол 4:11

+ 1:24 1Пат 8:39, Йыл язгылары 28:9, Йыл язгылары 6:30, Рес 15:8

+ 1:26 Сүл 16:33

+ 2:1 Мср 23:16, Мср 34:22, Лев 23:15, Кан 16:9, Рес 20:16

+ 2:3 Мат 3:11

+ 2:4 Рес 4:31, Рес 13:52, Лук 24:49, Рес 1:4-5

+ 2:11 Рес 6:5, Рес 13:43

+ 2:13 1Кор 14:23

+ 2:16 Ёвл 2:28-32

+ 2:17-21 Ёвл 2:28-32.

+ 2:17 Иша 32:15, Иша 44:3, Эзк 39:29

+ 2:19 Мат 24:30, Лук 21:11, Аянлык 8:7

+ 2:20 Иша 13:10, Эзк 32:7-8, Аянлык 6:12

+ 2:21 Рим 10:13

+ 2:22 Ёханна 3:2

+ 2:23 Лук 22:22, Лук 23:33

+ 2:24 Лук 24:5-6, Рим 8:11

+ 2:25-28 Зеб 15:8-11.

+ 2:25 Зеб 15:8-11

+ 2:27 Эйп 33:28, Зеб 29:4, Зеб 48:16, Зеб 85:13, Иша 38:17

+ 2:28 Мат 7:14, Зеб 15:8-11, Рес 13:35

+ 2:29 1Пат 2:10, Нех 3:16, Рес 13:36

* 2:30 Давут Өз неслинден бириниң онуң тагтында – бу җүмле кәбир голязмаларда Давут тен боюнча өз неслинден болан Месихи бейгелтҗекдигини ве онуң тагтында дийип душ гелйәр.

+ 2:30 2Шам 23:2, 2Шам 7:12-16, Зеб 131:11

+ 2:31 Зеб 15:10

+ 2:33 Зеб 109:1, Мар 16:19, Рес 7:55-56, Рим 8:34, Евр 1:3

+ 2:34-35 Зеб 109:1.

+ 2:34 Зеб 109:1, Лук 20:42-43

+ 2:37 Лук 3:10, Рес 16:30

+ 2:38 Мар 1:4, Рес 10:48, Лук 11:13, Рес 8:15

+ 2:39 Эфе 2:13

+ 2:44 Рес 4:32-37

+ 3:2 Рес 14:8

+ 3:6 2Кор 6:10

+ 3:7 Мар 1:31, Мар 5:41, Мар 9:27, Рес 9:41

+ 3:8 Иша 35:6, Рес 14:10

+ 3:11 Ёханна 10:23, Рес 5:12

+ 3:13 Мср 3:6, Ёханна 8:54, Ёханна 17:1, 2Пет 1:17, Лук 23:14, Ёханна 19:12

+ 3:14 Лук 23:18

+ 3:17 Рес 13:27, 1Тим 1:13

+ 3:21 Лук 1:69-70, Рим 1:2

+ 3:22 Кан 18:15-16.

+ 3:22 Кан 18:15-16, Мат 17:5, Рес 7:37

+ 3:23 Лев 23:29.

+ 3:23 Лев 23:29, Кан 18:19

+ 3:24 1Шам 3:19-20

+ 3:25 Гчк 22:18; 26:4.

+ 3:25 Гчк 22:18, Гчк 26:4

+ 4:1 Мат 22:23, Рес 23:8

+ 4:3 Лук 21:12

+ 4:6 Мат 26:3, Лук 3:2, Ёханна 18:13

+ 4:7 Лук 20:2

+ 4:8 Мар 13:11, Рес 6:10, Рес 13:9

+ 4:9 Рес 3:6-8

+ 4:11 Зеб 117:22.

+ 4:11 Зеб 117:22, Лук 20:17, 1Пет 2:7

+ 4:12 Мат 1:21

+ 4:14 Рес 3:11

+ 4:19 Рес 5:29

+ 4:21 Лук 20:6, Лук 22:2, Рес 5:26

+ 4:24 Мср 20:11

+ 4:25 Зеб 2:1-2.

* 4:26 Сайланына – грекче Христос, бу Месих диймек. Сөзлүкде «Месих» сөзүне серет.

+ 4:26 Зеб 2:1-2

+ 4:27 Лук 23:1, Лук 23:11, Рес 3:13

+ 4:29 Эфе 6:19

+ 4:31 Рес 2:4, Рес 13:52

+ 4:32 Рес 2:44

+ 4:34 2Кор 8:14

+ 4:36 Рес 9:27, Рес 13:2, Рес 15:36, Гал 2:9

+ 5:4 Ваг 5:4-5

+ 5:12 Мар 16:20, Ёханна 10:23, Рес 3:11

+ 5:15 Мар 6:55, Рес 19:11-12

+ 5:17 Рес 4:1, Рес 23:8, Мар 15:10, Рес 13:45

+ 5:18 Лук 21:12, Рес 4:3

+ 5:19 Рес 12:7-10, Рес 16:26

+ 5:26 Лук 20:6, Лук 22:2, Рес 4:21

+ 5:27 Мат 10:17, Мат 26:59

+ 5:28 Рес 4:17-18, Мат 27:25

+ 5:29 Рес 4:19

+ 5:32 Лук 24:48, Ёханна 15:26

+ 5:33 Рес 7:54

+ 5:34 Рес 22:3, Ерм 26:17

+ 5:37 Чөл 1:2, Йыл язгылары 21:1, Лук 2:2

+ 5:38 Агы 3:37

+ 5:39 Иша 8:9-10

+ 5:41 Мат 5:12, 1Пет 4:13-14, 2Кор 12:10

+ 6:1 Рес 9:29

+ 6:3 1Тим 3:8

+ 6:5 Рес 8:5, Рес 21:8, Рес 2:11, Рес 13:43

+ 6:6 1Тим 4:14, 1Тим 5:22, 2Тим 1:6

+ 6:7 Рес 12:24, Рес 19:20

+ 6:10 Рес 4:8, Лук 21:15

+ 6:11 1Пат 21:10, Мат 26:59

+ 6:13 Рес 21:28

+ 6:14 Мат 26:61, Ёханна 2:19-22, Мат 5:17

+ 7:2 Гчк 11:31, Гчк 12:4

+ 7:3 Гчк 12:1.

+ 7:3 Гчк 12:1

+ 7:4 Гчк 11:32

+ 7:5 Гчк 15:3, Гчк 18:10, Гчк 12:7, Гчк 13:15, Гчк 15:18

+ 7:6-7 Гчк 15:13-14.

+ 7:6 Гчк 15:13, Мср 12:40

+ 7:7 Гчк 15:14, Мср 3:12

+ 7:8 Гчк 17:9-14, Гчк 21:2-4, Гчк 25:26, Гчк 29:31-35, Гчк 30:5-24

+ 7:9 Гчк 37:11, Гчк 37:28, Гчк 39:2

+ 7:10 Гчк 41:37-43

+ 7:12 Гчк 42:1-5

+ 7:13 Гчк 43:1-15, Гчк 45:1-4

+ 7:14 Гчк 45:9-10, Гчк 46:27

+ 7:15 Гчк 46:5, Гчк 46:28, Гчк 49:33, Мср 1:6

+ 7:16 Гчк 50:25, Ешу 24:32

+ 7:17 Мср 1:7, Мср 1:12

+ 7:18 Мср 1:8

+ 7:19 Мср 1:10-11, Мср 1:16

+ 7:20 Мср 2:2-3, Евр 11:23

+ 7:21 Мср 2:3-10

+ 7:24 Мср 2:11-12

+ 7:28 Мср 2:13-14

+ 7:29 Мср 2:15, Мср 2:22, Мср 18:3-5

+ 7:30 Мср 3:2

+ 7:32-34 Мср 3:5-10.

+ 7:32 Мср 3:6

+ 7:33 Ешу 5:15

+ 7:34 Мср 3:5, Мср 3:8-10

+ 7:35 Мср 2:14

+ 7:36 Мср 14:27-31, Кан 1:3, Кан 8:2

+ 7:37 Кан 18:15.

+ 7:37 Кан 18:15, Рес 3:22

+ 7:38 Мср 19:3, Кан 5:27

+ 7:39 Мср 16:3, Чөл 11:4-6

+ 7:40 Мср 32:23.

+ 7:40 Мср 32:1, Мср 32:23

+ 7:41 Мср 32:4-6, Иша 2:8

+ 7:42-43 Ерм 19:13; Амо 5:25-27.

+ 7:42 Кан 4:19, Зеб 80:13

+ 7:43 1Пат 11:5-7, 2Пат 23:13, Амо 5:25-27

+ 7:44 Мср 38:21, Аянлык 15:5, Мср 25:40

+ 7:45 Ешу 3:14-17, Ешу 3:10

+ 7:46 Зеб 88:20-21, 2Шам 7:1-2, 1Пат 8:17

+ 7:47 1Пат 6

+ 7:48 1Пат 8:27, Рес 17:24

+ 7:49-50 Иша 66:1-2.

+ 7:50 Иша 66:1-2

+ 7:51 Мср 32:9, Кан 10:16, Кан 10:16, Ерм 4:4, Ерм 9:26, Иша 63:10, Мал 3:6

+ 7:52 1Пат 18:4, Йыл язгылары 24:21, Ерм 2:30, Мат 23:37

+ 7:53 Кан 33:2, Гал 3:19, Евр 2:2

+ 7:54 Рес 5:33

+ 7:55 Мср 24:16, Иша 6:1, Зеб 109:1, Мар 16:19

+ 7:56 Мар 1:10, Зеб 109:1, Дан 7:13, Мар 16:19, Рес 7:56, Евр 1:3

+ 7:58 Лев 24:14-16, Чөл 15:35-36, 1Пат 21:13, Рес 8:1, Рес 22:20

+ 7:59 Зеб 30:6, Лук 23:46

+ 7:60 Лук 22:41, Лук 23:34

+ 8:1 Рес 22:20, Ёханна 16:2, Мат 10:23

+ 8:3 Гал 1:13, 1Кор 15:9, Фил 3:6

+ 8:4 Мар 4:14, Рес 11:19

+ 8:5 Рес 6:5, Рес 21:8

+ 8:7 Лук 4:35, Мар 16:17-18

+ 8:13 Мат 28:19, Рес 16:33, Рес 18:8

+ 8:14 Рес 1:8

+ 8:15 Рес 2:38

+ 8:16 Мат 28:19, Рес 19:5, Рес 10:44, Рес 11:15

+ 8:17 Рес 9:17, Рес 19:6

+ 8:22 Дан 4:24, 2Тим 2:25

+ 8:24 Мср 8:8

+ 8:25 Ёханна 4:39

+ 8:26 Рес 5:19, Рес 10:4, Рес 11:13, Рес 12:7, Рес 27:23

+ 8:27 Ерм 38:7

+ 8:29 Рес 10:19

+ 8:31 Рим 10:14

+ 8:32-33 Иша 53:7-8.

+ 8:33 Иша 53:7-8

+ 8:35 Лук 24:27

* 8:36 Кәбир голязмаларда 37‑нҗи аят душ гелйәр: Филип оңа: «Бүтин йүрегиң билен иман эдйән болсаң, муңа ругсатдыр» дийди. Ол: «Иса Месихиң Худайың Оглудыгына иман эдйәрин» дийди.

+ 8:39 2Пат 2:16, Эзк 3:12, Эзк 8:3

+ 8:40 Ешу 13:3

+ 9:1 Рес 8:3, Ёханна 16:2

+ 9:3 Рес 22:6-11, Рес 26:12-18

* 9:5-6 Кәбир голязмаларда «Чише депмек саңа кындыр». Шавул титрәп, алҗырап: «Я Реб, мениң нәме этмегими ислейәрсиң?» дийип сорады диен сөзлер хем бар.

+ 9:7 Дан 10:7

+ 9:10 Рес 22:12, Гчк 22:1

+ 9:11 Рес 21:39, Рес 22:3

+ 9:15 Рим 1:5, Гал 1:15-16, 1Тим 2:7, Ерм 1:4-5

+ 9:16 Рес 20:23, 1Сал 3:3

+ 9:17 Рес 8:17, Рес 19:6

+ 9:19 Гал 1:17

* 9:20 Худайың Оглы – Көне Әхтде бу ат патышалар үчин уланылярды. Тәзе Әхтде болса бу ат Худай тарапындан сайланып-сечилен диймеги аңладяр. Сөзлүге серет.

+ 9:21 Гал 1:13, Гал 1:23

+ 9:22 1Тим 1:12, Рес 18:28

+ 9:23 Рес 20:3, Рес 23:30

+ 9:25 Ешу 2:15, 1Шам 19:12, 2Кор 11:32

+ 9:27 Рес 4:36, Рес 13:2, Рес 15:36, Гал 2:9, 1Кор 9:6, Гал 1:18-19

+ 9:29 Рес 6:1

+ 9:30 Рес 11:25

+ 9:34 Рес 3:6

* 9:36 Тавита… Доркас – Тавита арамейче, Доркас грекче болуп, буларың икиси хем җерен диймеги аңладяр.

+ 9:36 Ешу 19:46, Ёханна 13:14, 1Тим 2:10, 1Тим 5:10

+ 9:40 Мат 9:25, Рес 28:8, Якуп 5:16

+ 9:41 Мар 1:31, Мар 5:41, Мар 9:27, Рес 3:7

+ 10:2 Мат 8:10, Лук 7:4-5

+ 10:3 Рес 3:1

+ 10:4 Рес 8:26, Аянлык 8:4

+ 10:6 Рес 9:43

+ 10:9 Рес 11:5-14

+ 10:14 Лев 11:2, Кан 14:3, Эзк 4:14

+ 10:15 Мар 7:15-16, Рим 14:14, 1Тим 4:4, Тит 1:15

+ 10:19 Рес 8:29

+ 10:22 Лук 7:4-5

+ 10:25 Дан 2:46, Рес 16:29

+ 10:26 Аянлык 19:10, Аянлык 22:8-9

+ 10:28 Ёханна 4:9, Ёханна 18:28

* 10:32 Кәбир голязмаларда Ол гелип, саңа бир сөз айдар диен җүмле хем бар.

+ 10:34 Кан 10:17, Рим 2:11, Рим 10:12

+ 10:35 Иша 64:5, Рим 10:12

+ 10:36 Иша 52:7

+ 10:37 Мар 1:14

+ 10:38 Мат 3:16, Ёханна 1:32-33, Мат 4:24, Лук 13:16

+ 10:42 Ёханна 5:22, Рес 17:31, 1Пет 4:5, 2Тим 4:1

+ 10:43 Лук 24:27, Рим 3:21

+ 10:46 Мар 16:17, 1Кор 12:10

+ 10:47 Рес 2:4

+ 10:48 Рес 2:38

+ 11:2 Рес 15:1, Гал 2:12

+ 11:3 Лук 15:2, Гал 2:12

+ 11:5 Рес 10:9-32

+ 11:9 Мар 7:19, Рес 10:15

+ 11:12 Рес 15:9

+ 11:13 Рес 8:26

+ 11:15 Рес 10:44

+ 11:16 Рес 1:5

+ 11:17 Рес 2:38

+ 11:19 Рес 8:1

+ 11:22 Рес 4:36, Рес 9:27, Рес 13:1

+ 11:24 Рес 6:5

+ 11:25 Рес 9:30

+ 11:27 Рес 13:1, Рес 15:32

+ 11:28 Рес 21:10, Мат 24:7, Рес 18:2

+ 12:2 Лук 5:10, Мар 10:39

+ 12:3 Мср 12:15

+ 12:4 Лук 22:33

+ 12:5 2Кор 1:11, Эфе 6:18

+ 12:7 Рес 8:26, Рес 16:26

+ 12:10 Рес 5:19, Рес 16:26

+ 12:11 Зеб 33:7, Зеб 90:11, 2Кор 1:10

+ 12:12 Рес 13:5, Рес 15:37, 1Пет 5:13, Кол 4:10, 2Тим 4:11, Флм 1:24

+ 12:15 Мат 18:10-11, Евр 1:14

* 12:17 Якуп – бу Исаның иниси болмагы ахмал.

+ 12:17 Рес 15:13, Рес 21:18, Якуп 1:1, Гал 1:19, Гал 2:9

+ 12:23 Дан 5:23, Аянлык 16:9, 2Шам 24:16, 2Пат 19:35

+ 12:24 Рес 6:7, Рес 19:20

+ 12:25 Рес 11:29-30, Рес 12:12

+ 13:1 Рес 11:27, Рес 4:36, Рес 11:22, Лук 3:1

+ 13:2 Лук 2:37, Рим 1:1, Гал 1:15

+ 13:5 Рес 12:12, Рес 15:37, Кол 4:10

+ 13:6 Мат 7:15

+ 13:9 Рес 4:8, Рес 6:10

+ 13:13 Рес 15:38

+ 13:15 Лук 8:41, Рес 18:8

+ 13:17 Мср 1:7, Мср 12:51

+ 13:18 Мср 16:35, Зеб 94:10, Кан 9:7

+ 13:19 Кан 7:1, Ешу 14:1, Сер 2:16, Сер 3:9, 1Шам 12:11

+ 13:21 1Шам 8:5, 1Шам 9:1, 1Шам 10:1, 1Шам 13:1

+ 13:22 1Шам 13:14; Иша 44:28.

+ 13:22 1Шам 15:23, 1Шам 13:14, Зеб 88:20-21, Иша 44:28

+ 13:24 Лук 3:3

+ 13:25 Лук 3:16, Ёханна 1:20, Ёханна 1:27

+ 13:27 Рес 3:17, Лук 24:26-27

+ 13:28 Лук 23:23

+ 13:29 Лук 23:53

+ 13:30 Лук 24:6

+ 13:31 Рес 1:3, Лук 24:48

+ 13:32-33 Зеб 2:7.

+ 13:32 Зеб 2:7, Евр 1:5, Евр 5:5

+ 13:34 Иша 55:3.

+ 13:34 Рим 6:9, Иша 55:3

+ 13:35 Зеб 15:10.

+ 13:35 Зеб 15:10, Рес 2:27

+ 13:36 1Пат 2:10, Рес 2:29

+ 13:38 Мат 1:21, 1 Ёханна 2:12

+ 13:39 Рим 3:20, Гал 2:16, Гал 3:11, Иша 53:11, Рим 3:28

+ 13:40 Хаб 1:5

+ 13:41 Хаб 1:5.

+ 13:43 Рес 2:11, Рес 6:5

+ 13:45 Рес 5:17

+ 13:46 Рес 4:30, Эфе 6:19, Мат 10:11, Мат 22:8, Аянлык 3:4, Мар 12:9, Рес 18:6

+ 13:47 Иша 49:6.

+ 13:47 Иша 49:6, Рес 26:23

+ 13:50 1Сал 2:15

+ 13:51 Мат 10:14, Мар 6:11, Лук 9:5

+ 13:52 Рес 2:4, Рес 4:31

+ 14:1 Рес 13:5

+ 14:3 Рес 4:30, Эфе 6:19

+ 14:4 Мат 10:34, Лук 12:51

+ 14:6 Мат 10:23

+ 14:8 Рес 3:2

+ 14:9 Мат 9:2

+ 14:10 Иша 35:6, Рес 3:8

+ 14:11 Рес 28:6

* 14:12 Зевс… Хермес – греклер Зевси эсасы худай, Хермеси болса худайларың илчиси хасаплапдырлар.

+ 14:13 Дан 2:46

+ 14:14 Чөл 14:6, Мар 14:63

+ 14:15 Мср 20:11, 1Сал 1:9

+ 14:16 Мик 4:5

+ 14:17 Лев 26:4, Мат 5:45, Зеб 103:15

* 14:18 Кәбир голязмаларда Хеммесини өз өйүне ибердилер. Ресуллар ол ерде галып, халка өвредйәрдилер диен сөзлер хем бар.

+ 14:19 2Кор 11:25

+ 14:22 Кол 1:23, Ёханна 15:20, 1Пет 2:21, 1Пет 5:9, 1Сал 3:3, 2Тим 3:12

+ 14:23 Рес 13:2, Рес 20:32

+ 14:26 Рес 13:3

+ 15:1 Лев 12:3

+ 15:2 Гал 5:2

+ 15:7 Рес 10:20

+ 15:8 1Пат 8:39, Йыл язгылары 28:9, Йыл язгылары 6:30, Рес 1:24, Рес 10:44, Рес 10:47

+ 15:9 Рес 11:12, Зеб 50:12

+ 15:10 Гал 5:1

+ 15:11 Эфе 2:8, Тит 2:11, Тит 3:7

+ 15:13 Рес 12:17, Якуп 1:1, Гал 1:19, Гал 2:9

* 15:14 Симун – бу Петрусың бейлеки ады.

+ 15:16-18 Амо 9:11-12; Ерм 12:15; Иша 45:21.

+ 15:17 Амо 9:11-12

+ 15:20 Дан 1:8, 1Кор 8:1, 1Кор 10:19-20, Аянлык 2:14, Лев 3:17, Лев 17:14, Кан 12:23-24

+ 15:22 1Пет 5:12, 2Кор 1:19, 2Сал 1:1

+ 15:24 Гал 1:7, Гал 5:10

+ 15:28 Рес 15:20

* 15:29 Кәбир голязмаларда Өзүңизе эдилмегини ислемейән затларыңызы башгалара этмәң диен җүмле хем бар.

+ 15:32 Рес 11:27

* 15:33 Кәбир голязмаларда 34‑нҗи аят душ гелйәр: Эмма Силас ол ерде галмагы макул билди.

+ 15:35 Рес 13:1

+ 15:37 Рес 12:12, Рес 13:5, Кол 4:10

+ 15:38 Рес 13:13

+ 15:40 Рес 15:32

+ 16:1 Рим 16:21, 1Кор 4:17, Фил 2:19, Кол 1:1, 1Сал 3:2, 2Сал 1:1, 1Тим 1:2, 2Тим 1:2

+ 16:3 1Кор 9:20, Гал 2:3

+ 16:4 Рес 15:28-29

+ 16:5 Рес 6:7

+ 16:6 Рес 18:23

+ 16:7 Фил 1:19

+ 16:8 Рес 20:5, 2Кор 2:12, 2Тим 4:13

+ 16:12 Фил 1:1

+ 16:14 Лук 24:45

+ 16:15 Рес 11:14, Рес 16:33-34

* 16:17 Сизе – кәбир голязмаларда бизе.

+ 16:17 Дан 3:26

+ 16:18 Мар 9:38

+ 16:21 Эзр 4:13, Эст 3:8

+ 16:22 2Кор 6:4-5, 2Кор 11:23-25

+ 16:24 Ерм 20:2, Ерм 29:26, 1Сал 2:2

+ 16:25 Зеб 41:9, Зеб 118:62

+ 16:26 Рес 4:31, Рес 5:19, Рес 12:7, Рес 12:10

+ 16:27 1Пат 20:39, Рес 12:19

+ 16:29 Дан 2:46, Рес 10:25

+ 16:30 Лук 3:10, Рес 2:37

+ 16:31 Мар 16:16, Рим 10:9

+ 16:33 Рес 11:14, Рес 16:15

+ 16:34 Ёханна 4:53, Рес 18:8

+ 16:37 Рес 22:25

+ 16:39 Мат 8:34

+ 16:40 Рес 16:14

+ 17:1 Фил 4:16

+ 17:2 Рес 13:5, Рес 14:1

+ 17:3 Лук 24:26-27

+ 17:5 1Сал 2:14-16

+ 17:7 Лук 23:2

+ 17:16 2Пет 2:8

+ 17:19 Мар 1:27

+ 17:24 Иша 42:5, Мат 11:25, 1Пат 8:27, Рес 7:48

+ 17:25 Зеб 49:8-12, Гчк 2:7, Эйп 33:4

+ 17:26 Гчк 3:20, Кан 32:8

+ 17:28 Чөл 16:22, Эйп 12:10

+ 17:29 Иша 40:18-19, Иша 46:5

+ 17:30 1Пет 1:14, Рим 3:25-26, Эфе 4:18

+ 17:31 Мат 12:36, Ёханна 5:22, Рес 10:42, 1Пет 4:5

+ 18:2 Рим 16:3, 1Кор 16:19, 2Тим 4:19, Рес 11:28

+ 18:4 Рес 13:5

+ 18:5 1Сал 3:6

+ 18:6 Эзк 18:13, Эзк 33:4, Рес 13:46

+ 18:8 Лук 8:41, Рес 13:15, 1Кор 1:14, Ёханна 4:53, Рес 16:34

+ 18:15 Рес 23:29

+ 18:18 Рес 18:2, Рим 16:1, Чөл 6:5, Чөл 6:9

+ 18:19 Рес 19:1, Рес 20:16

+ 18:21 Якуп 4:15

+ 18:23 Рес 16:6

+ 18:24 Рес 19:1, 1Кор 1:12, 1Кор 3:5, 1Кор 4:6, 1Кор 16:12, Тит 3:13

+ 18:25 Лук 3:3, Рес 19:3

+ 18:26 Рес 4:30, Эфе 6:19

+ 18:27 1Кор 16:3, 2Кор 3:1

+ 18:28 Рес 9:22

+ 19:1 Рес 18:21

+ 19:3 Рес 18:25

+ 19:4 Лук 3:3, Ёханна 1:7

+ 19:5 Мат 28:19, Рес 8:16

+ 19:6 Рес 8:17, Рес 9:17, Рес 10:46

+ 19:8 Рес 4:30, Эфе 6:19

+ 19:12 Рес 5:15

+ 19:13 Мат 12:27, Мар 9:38, Лук 9:49

+ 19:15 Лук 4:34, Якуп 2:19

+ 19:18 Мар 1:5, Якуп 5:16

+ 19:20 Рес 6:7, Рес 12:24

+ 19:21 Рим 15:26, 1Кор 16:5, Рим 15:23-24

+ 19:22 Рес 16:1

+ 19:26 Иша 44:10-20, Ерм 10:3-6

+ 19:29 Рес 19:29, Кол 4:10, Флм 1:24

+ 20:1 Рес 19:21

+ 20:3 Рес 9:23, Рес 23:30

+ 20:4 Рес 19:29, Эфе 6:21, Кол 4:7, 2Тим 4:12, 2Тим 4:20, Тит 3:12

+ 20:5 Рес 16:8

+ 20:6 Мср 12:15, Рес 12:3

* 20:7 Хепдәниң биринҗи гүни – бу еврейлериң сененамасы боюнча екшенбе гүнүдир.

+ 20:7 1Кор 16:2, Аянлык 1:10

+ 20:9 2Пат 1:2

+ 20:10 1Пат 17:21, 2Пат 4:34

+ 20:16 Мср 23:16, Мср 34:22, Лев 23:15, Кан 16:9, Рес 2:1

+ 20:18 Рес 18:19, 1Сал 1:5

+ 20:23 Рес 9:16, Рес 21:33

+ 20:24 2Тим 4:7

+ 20:26 Кан 8:19

+ 20:28 Ёханна 21:16-17, 1Пет 5:2, 1Пет 1:18-19

+ 20:29 Мат 7:15, Ёханна 10:12

+ 20:30 2Пет 2:1, 2Кор 11:13, 1Тим 4:1

+ 20:31 Мар 14:38

+ 20:32 Рес 14:23, 1Пет 1:4

+ 20:33 1Шам 12:3, 2Кор 7:2

+ 20:34 Рес 18:3

+ 20:35 Мат 10:8

+ 20:36 Рес 21:5

+ 21:4 Рес 20:23

+ 21:5 Рес 20:36

+ 21:8 Рес 6:5, Рес 8:5

+ 21:9 2Пат 22:14, Лук 2:36, Рес 2:17-18

+ 21:10 Рес 11:28

+ 21:11 1Пат 11:30, Ерм 27:2

+ 21:12 Мат 16:21-23

+ 21:13 Рес 20:24, Фил 2:17

+ 21:18 Рес 12:17, Якуп 1:1

+ 21:20 Рим 10:2

+ 21:21 Рим 2:28-29, 1Кор 7:19

+ 21:23 Чөл 6:2-5, Чөл 6:13

+ 21:24 Рес 18:18

+ 21:25 Рес 15:29

+ 21:26 Чөл 6:9-12

+ 21:28 Рес 6:13, Эзк 44:7

+ 21:29 Рес 20:4

+ 21:33 Рес 20:23, Рес 21:11

+ 21:34 Рес 19:32

+ 21:39 Рес 9:11, Рес 22:3

+ 22:3 Рес 9:11, Рес 21:39, Рес 5:34, Фил 3:6

+ 22:4 Рес 8:3

+ 22:5 Рес 9:1-2

+ 22:6 Рес 9:3-6, Рес 26:12-18

+ 22:12 Рес 9:17

+ 22:15 Рес 9:15

+ 22:16 Рес 9:18

+ 22:17 Рес 9:26

+ 22:20 Рес 7:58

+ 22:25 Рес 16:37

+ 23:1 1Кор 4:4, 2Кор 1:12, 2Тим 1:3, Евр 13:18

+ 23:2 Рес 24:1, 1Пат 12:24

+ 23:3 Кан 25:1-2

+ 23:4 Ёханна 18:22

+ 23:5 Мср 22:27.

+ 23:5 Мср 22:28

+ 23:6 Рес 4:1, Фил 3:5, 1Кор 15:13

+ 23:8 Мат 22:23, Лук 20:27

+ 23:9 Ёханна 12:29

+ 23:11 Рес 27:23

+ 23:24 Рес 24:3, Рес 25:14

+ 23:27 Рес 21:32-33, Рес 22:27

+ 23:28 Рес 22:30

+ 23:29 Рес 18:15

+ 23:30 Рес 9:23, Рес 20:3

+ 23:34 Рес 21:39

+ 24:1 Рес 23:2

+ 24:5 Лук 23:2

* 24:6-8 Кәбир голязмаларда Биз оны өз канунымыз боюнча хөкүм этмекчидик, 7 эмма мүңбашы Лисияс гелип, гүйч билен оны элимизден алды. 8 Оны айыплаянлара сениң хузурыңа гелмеги буюрды диен сөзлер хем бар.

+ 24:6 Рес 21:27-29

+ 24:15 Дан 12:2, Аянлык 20:6, Аянлык 20:13

+ 24:16 Рес 23:1, Евр 13:18

+ 24:17 Рим 15:25-28, 1Кор 16:1, Гал 2:10

+ 24:18 Рес 21:26

+ 24:21 Рес 23:6

+ 24:25 Рес 17:32

+ 25:3 Рес 23:12

+ 25:10 Рим 13:1

+ 25:12 Рес 23:11

+ 25:19 Рес 18:15, Рес 23:29

+ 25:24 Рес 22:22

+ 25:25 Лук 23:14, Рес 23:29

+ 26:1 Зеб 118:46, Мат 10:18, Рес 9:15

+ 26:4 Гал 1:13

+ 26:5 Рес 23:6, Фил 3:5

+ 26:7 Мат 19:28, Якуп 1:1

+ 26:8 1Кор 5:12

+ 26:9 Ёханна 16:2, 1Тим 1:13

+ 26:10 Рес 8:3

+ 26:11 Рес 9:1

+ 26:12 Рес 9:3-6, Рес 22:6-11

+ 26:18 Иша 35:5, Иша 42:7, Евр 2:14-15

+ 26:20 Рес 9:20

+ 26:21 Рес 21:27, Рес 21:30

+ 26:23 1Кор 15:20, Кол 1:18, Аянлык 1:5, Иша 42:6, Иша 49:6, Рес 13:47

+ 26:29 Рес 21:33

+ 26:31 Рес 23:29

+ 26:32 Рес 25:12

+ 27:1 Рес 25:12

+ 27:2 Рес 19:29

+ 27:6 Рес 28:11

+ 27:14 Мар 4:37

+ 27:18 Юнс 1:5

+ 27:23 Рес 8:26

+ 27:24 Рес 23:11

+ 27:26 Рес 28:1

+ 27:34 1Шам 14:45, 2Шам 14:11, 1Пат 1:52, Лук 21:18

+ 27:35 Мат 15:36

+ 27:43 Рес 27:3

+ 28:5 Зеб 90:13, Мар 16:18, Лук 10:19

+ 28:6 Рес 14:11

+ 28:8 Рес 9:40, Якуп 5:16

+ 28:11 Рес 27:6

+ 28:18 Рес 23:29, Рес 26:31-32

+ 28:23 Лук 24:27

+ 28:25 Мат 15:7

+ 28:26 Иша 6:9-10.

+ 28:27 Иша 6:9-10, Мат 13:15, Мар 4:12, Ёханна 12:40

* 28:28 Кәбир голязмаларда 29-нҗы аят душ гелйәр: Павлус муны айдандан соң, яхудылар өз араларында көп җеделлешдилер ве бу ерден гитдилер.

+ 28:28 Иша 40:5, Лук 3:6

+ 28:31 Рес 4:29, Эфе 6:19

+ 1:1 Мат 13:55, Рес 12:17, Рес 15:13, Рес 21:18, Гал 1:19, Гал 2:9, Лук 22:30, Ёханна 7:35, Рес 26:7, 1Пет 1:1

+ 1:2 Мат 5:11-12, 1Пет 1:6-7

+ 1:3 Рим 5:3

+ 1:4 2Пет 1:6, Мат 5:48

+ 1:5 1Пат 3:9-12, Сүл 2:3-6

+ 1:6 Мат 21:21, Мар 11:24

+ 1:7 Якуп 4:8

+ 1:9 Ерм 9:23-24, 1Кор 1:31, 2Кор 10:17

+ 1:11 Иша 40:7, 1Пет 1:24

+ 1:12 Мат 10:22, Мар 13:13, Якуп 5:11, 2Тим 4:8, Аянлык 2:10

+ 1:15 Эйп 15:35, Зеб 7:15, Иша 59:4, Рим 5:12, Рим 6:23

+ 1:16 Мар 13:5, 1 Ёханна 3:7, Кол 2:8, 2Сал 2:3

+ 1:17 Гчк 1:16, Мал 3:6, 1 Ёханна 1:5

+ 1:18 Ерм 2:3, 2Сал 2:13, Аянлык 14:4, Ёханна 1:13

+ 1:19 Сүл 10:19, Сүл 14:29, Ваг 7:9

+ 1:21 Кол 3:8

+ 1:22 Лук 11:28, Ёханна 13:17, 1 Ёханна 3:18, Рим 2:13

+ 1:25 Якуп 2:12, Лук 11:28

+ 1:26 Зеб 38:2, Якуп 3:2-3

+ 1:27 Эйп 31:17-18, Иша 1:17, Мат 25:36, 2Пет 3:14, 1 Ёханна 5:18, 1Тим 5:22

+ 2:1 Кан 1:17, Кан 16:19, Мат 22:16, Лук 20:21, Рим 2:11

+ 2:5 1Кор 1:27-28, 2Кор 8:9, Аянлык 2:9

+ 2:8 Лев 19:18.

+ 2:8 Лев 19:18

+ 2:9 Мср 23:2-3, Лев 19:15, Кан 1:17

+ 2:10 Мат 5:19, Гал 3:10

+ 2:11 Мср 20:13-14; Кан 5:17-18.

+ 2:11 Мср 20:13-14

+ 2:12 Якуп 1:25

+ 2:13 Мат 6:15, Мат 18:35, Лук 6:37

+ 2:16 Кан 15:7, Сүл 21:13, Иша 58:7, Мат 25:35, Лук 3:11, 1 Ёханна 3:17-18

+ 2:18 Мат 7:16, Гал 5:6

+ 2:19 Кан 6:4, Мат 8:29, Мар 1:24, Мар 5:7, Рес 16:17, Рес 19:15

* 2:20 Пейдасыздыгыны – кәбир голязмаларда өлүдигини.

+ 2:21 Гчк 22:1-14.

+ 2:21 Гчк 22

+ 2:22 Евр 11:17-18

+ 2:23 Гчк 15:6.

+ 2:23 Гчк 15:6, Рим 4:3, Гал 3:6, Йыл язгылары 20:7, Иша 41:8

+ 2:25 Ешу 2:1-21.

+ 2:25 Ешу 2:1, Ешу 2:16, Ешу 6:24

+ 3:1 Мат 23:8

+ 3:2 1Пат 8:46, Йыл язгылары 6:36, Сүл 20:9, Ваг 7:20, 1 Ёханна 1:8-10, Рим 3:23, Зеб 38:2, Якуп 1:26

+ 3:3 Зеб 31:9, Сүл 26:3

+ 3:6 Мат 12:34, Мат 15:18, Сүл 16:27

+ 3:8 Зеб 119:2, Зеб 139:4

* 3:9 Атамызы – кәбир голязмаларда Ата Худайы.

+ 3:9 Гчк 1:26

+ 3:13 Якуп 2:18

+ 3:15 1Тим 4:1, Аянлык 2:24

+ 3:18 Мат 5:9, Гал 6:8

+ 4:1 1Пет 2:11

+ 4:3 Сүл 10:3

+ 4:4 Ерм 3:8, Ерм 31:22, Эзк 16:32, Хош 5:7, Ёханна 15:19, 1 Ёханна 2:15, Рим 8:7

* 4:5 Бизе берен – кәбир голязмаларда бизде месген тутан.

+ 4:5 1Кор 6:19

+ 4:6 Сүл 3:34.

+ 4:6 Сүл 3:34, 1Пет 5:5

+ 4:7 1Пет 5:8-9, Эфе 4:27

+ 4:8 Йыл язгылары 15:2, Зеб 72:28, Якуп 1:7-8, Зеб 50:4, Иша 1:16, Ерм 4:14

+ 4:10 Иша 57:15

+ 4:11 Рим 14:4, Рим 14:10

+ 4:12 Якуп 5:9, Лук 12:5, Мат 7:1

+ 4:14 Сүл 27:1, Лук 12:18-20, Зеб 101:4

+ 4:15 Рес 18:21

+ 4:17 Ёханна 9:41

+ 5:1 Амо 6:1, Лук 6:24

+ 5:2 Эйп 13:28, Иша 50:9, Мат 6:19-20

+ 5:3 Рим 2:5

+ 5:4 Лев 19:13, Кан 24:14-15, Кан 24:15, Иша 5:9

+ 5:5 Ерм 12:3

+ 5:7 Кан 11:14

+ 5:8 1Пет 4:7

+ 5:9 Мат 7:1, Якуп 4:12

+ 5:10 Мат 5:12, Мат 23:34, Рес 7:52, Евр 11:32-38

+ 5:11 Эйп 1:21-22; 2:10.

+ 5:11 Мат 10:22, Мар 13:13, Якуп 1:12, Аянлык 2:10, Эйп 1:21-22, Эйп 2:10, Эйп 42:10, Мср 34:6

+ 5:12 Мат 5:34-37

+ 5:13 1Кор 14:15, Эфе 5:19

+ 5:14 Мар 6:13

+ 5:15 Эйп 22:30

+ 5:16 Мар 1:5, Рес 19:18, Гчк 20:17, Чөл 11:2, 1Пат 13:6, 2Пат 4:33-34, Эйп 42:8, Рес 9:40, Рес 28:8

+ 5:17-18 1Пат 17:1; 18:1,42.

+ 5:17 1Пат 17:1, 1Пат 18:1, Лук 4:25

+ 5:18 1Пат 18:42-45

+ 5:19 Гал 6:1

+ 5:20 Сүл 10:12, 1Пет 4:8

+ 1:1 Мат 4:18-21, Ёханна 1:40-42, Якуп 1:1

+ 1:2 Евр 12:24, Дан 3:31, 2Пет 1:2, Яхуда 1:2

+ 1:3 2Кор 1:3, Эфе 1:3, 1Пет 3:21, Ёханна 3:3, Тит 3:5

+ 1:4 Мат 6:20, Мат 19:21, Кол 1:5

+ 1:5 Эфе 2:8

+ 1:6 Мат 5:11-12, Якуп 1:2-3

+ 1:7 Эйп 23:10, Зеб 65:10, 1Кор 3:13, Рим 2:10

+ 1:8 Ёханна 20:29

+ 1:10 2Пет 1:19

+ 1:11 Рим 8:9, Лук 24:26

+ 1:12 Рес 2:2-4

+ 1:13 Мар 13:33-34, Эфе 6:18, 1Сал 5:6

+ 1:14 Рес 17:30, Эфе 4:18-19, Рим 12:2, Тит 3:3

+ 1:15 1 Ёханна 3:3, 2Пет 3:11

+ 1:16 Лев 11:44, Лев 19:2

+ 1:17 Кан 10:17, Мср 4:22, Ерм 31:9, 2Кор 6:18

+ 1:18 Мср 12:3, Лев 1:10, Иша 53:7, Ёханна 1:29, Рес 20:28, Евр 9:14

+ 1:20 Евр 1:2

* 1:22 Хакыката гулак асмак – кәбир голязмаларда Мукаддес Рух аркалы хакыката гулак асмак.

+ 1:22 Ёханна 13:34, Рим 12:9, Евр 13:1

+ 1:23 Ёханна 1:13, Евр 4:12

+ 1:24-25 Иша 40:6-8.

+ 1:25 Иша 40:6-8, Якуп 1:10-11

+ 2:1 Эфе 4:31, Кол 3:8

+ 2:2 Мат 18:3, 1Кор 3:2, Евр 5:13

+ 2:3 Зеб 33:9

+ 2:4 Зеб 117:22; Иша 28:16.

+ 2:4 1Кор 10:4

+ 2:5 Эфе 2:20-22, Мср 19:6

+ 2:6 Иша 28:16.

+ 2:6 Иша 28:16, Рим 9:33, Рим 10:11

+ 2:7 Зеб 117:22.

+ 2:7 Зеб 117:22, Мар 12:11, Рес 4:11

+ 2:8 Иша 8:14.

+ 2:8 Иша 8:14, Рим 9:33

+ 2:9 Мср 19:5-6.

+ 2:9 Кан 10:15, Мср 19:6, Кан 7:6, Аянлык 1:6, Аянлык 5:10, Зеб 35:10, Ёханна 1:9

+ 2:10 Хош 1:6, Хош 1:9, Хош 2:23, Рим 9:25

+ 2:11 Лев 25:23, Якуп 4:1, Рим 7:23, Рим 13:14, Гал 5:24

+ 2:12 Мат 5:16, 2Кор 9:13, Гал 1:24

+ 2:13 Рим 13:1, Тит 3:1

+ 2:14 Рим 13:3-4

+ 2:16 Ёханна 8:32, Якуп 1:25, Якуп 2:12, Рим 6:18, 1Кор 7:22, 2Кор 3:17, Гал 5:1, Гал 5:13, 1Кор 7:22

+ 2:17 Сүл 24:21, Рим 13:7

+ 2:18 Эфе 6:5, Кол 3:22, 1Тим 6:1, Тит 2:9

+ 2:19 1Пет 3:14, 1Пет 3:17, 1Пет 4:16

+ 2:21 Рес 14:22, Ёханна 13:15

+ 2:22 Иша 53:9.

+ 2:22 Иша 53:9

+ 2:23 Мат 5:39, Иша 53:7, Лук 23:46

+ 2:24-25 Иша 53:6,12.

+ 2:24 Рим 6:2, Гал 2:19, Гал 5:24, Иша 53:4-5

+ 2:25 Зеб 118:176, Иша 53:6, Ерм 50:6, Эзк 34:6, Эзк 34:11, Лук 15:6

+ 3:1 Гчк 3:16, 1Кор 14:34, Эфе 5:22, Кол 3:18, Тит 2:5

+ 3:4 1Тим 2:9

+ 3:6 Гчк 18:12

+ 3:7 Эфе 5:25, Кол 3:19

+ 3:8 Рим 12:16

+ 3:9 Лев 19:18, 1Сал 5:15, Рим 12:17, Мат 5:44, Рим 12:14, 1Кор 4:12

+ 3:10-12 Зеб 33:12-16.

+ 3:12 Зеб 33:13-17

+ 3:14 Мат 5:10, 1Пет 2:19-20, 1Пет 4:14-16, Иша 8:12

+ 3:15 Иша 8:13, Кол 4:6

+ 3:16 1Пет 2:12, Лук 13:17

+ 3:17 1Пет 2:20

* 3:18 Өлди – кәбир голязмаларда эҗир чекди.

+ 3:18 1Пет 2:21, 1Пет 4:1, Евр 9:26-28

+ 3:19 Гчк 6:3-14, Гчк 7:17, 2Пет 2:5

+ 3:20 Гчк 6:11–8:22.

+ 3:21 Рим 6:4, Мар 16:16, 1Пет 1:3

+ 3:22 Лук 24:51, Рес 1:9, Зеб 109:1, Мар 16:19, Рим 8:34, Рим 8:38, 1Кор 15:24, Эфе 1:21

+ 4:1 1Пет 3:18, Рим 6:2, Рим 6:7, Гал 5:24, Кол 3:3

+ 4:2 Рим 6:14, Рим 14:7-8, 2Кор 5:15, Тит 2:12

+ 4:4 Эфе 4:17-19, 1Пет 2:12, 1Пет 3:16

+ 4:5 Ёханна 5:22, Рес 10:42, 1Пет 4:5

+ 4:7 Якуп 5:8, 1Кор 7:29, 1Кор 7:31, Мар 14:38

+ 4:8 Сүл 10:12, Якуп 5:20

+ 4:9 Евр 13:2

+ 4:10 Рим 12:6-8, 1Кор 7:7, Лук 12:42-43

+ 4:11 Ёханна 13:31, 1Кор 10:31, Яхуда 1:24-25, Аянлык 1:6, Аянлык 5:13

+ 4:12 1Пет 1:7

+ 4:13 Рес 5:41, Фил 3:11

* 4:14 Кәбир голязмаларда Олар Оңа сөгйәрлер, сиз болса Оны шөхратландырярсыңыз диен җүмле хем бар.

+ 4:14 Зеб 88:51-52, Мат 5:11

+ 4:16 1Пет 2:19-20

+ 4:17 Рим 2:9, Ерм 25:29

+ 4:18 Сүл 11:31.

+ 4:18 Сүл 11:31

+ 4:19 Зеб 30:6, Лук 23:46

+ 5:1 Лук 24:48, Рим 8:17

+ 5:2 Ёханна 21:16-17, Рес 20:28, 1Тим 3:8, Тит 1:7

+ 5:3 Мат 20:25-26, Фил 3:17, 2Сал 3:9, 1Тим 4:12, Тит 2:7

+ 5:4 Зеб 22:1, Зеб 79:2, Иша 40:11, Эзк 34:11-15, Ваг 12:12, Ёханна 10:11, Евр 13:20, 1Кор 9:25

+ 5:5 Сүл 3:34.

+ 5:5 Сүл 3:34, Якуп 4:6

+ 5:7 Зеб 36:5, Мат 6:25, Фил 4:6

+ 5:8 Мар 13:33-34, 1Пет 5:8, Эфе 6:18, 1Сал 5:6, Эйп 1:6, Эйп 2:2, 2Кор 2:11, Эфе 6:11

+ 5:9 Якуп 4:7, Рес 14:22, 1Сал 3:3

+ 5:10 2Тим 2:10

+ 5:11 1Пет 4:11

* 5:12 Силван – бу Силасың бейлеки ады.

+ 5:12 Рес 15:22, Рес 15:40, 1Сал 1:1, 2Сал 1:1

+ 5:13 Рес 12:12, Рес 13:5, Рес 15:37

* 5:14 Кәбир голязмаларда Омын диен сөз хем бар.

+ 5:14 Рим 16:16

+ 1:1 Мат 4:18-21, Ёханна 1:40-42, Тит 2:13

+ 1:2 Дан 3:31, 1Пет 1:2, Яхуда 1:2

+ 1:4 2Пет 2:18

+ 1:6 Якуп 1:3-4

+ 1:7 1 Ёханна 4:16, 1Кор 13:13, Евр 13:1

+ 1:8 Тит 3:14

+ 1:9 1 Ёханна 1:7, Эфе 5:26, Евр 9:14

+ 1:10 1Сал 1:4

+ 1:11 Кол 1:13

+ 1:12 Яхуда 1:5

+ 1:14 Ёханна 21:18-19, 2Тим 4:6

+ 1:16 1Сал 2:19, 1Сал 4:16, Лук 9:32, Ёханна 1:14

+ 1:17 Мат 3:17, Мат 17:5, Мар 1:11, Мар 9:7, Лук 9:35, Ёханна 8:54, Ёханна 17:1, Рес 3:13

+ 1:19 1Пет 1:10, Зеб 118:105, Ёханна 5:35, 2Кор 4:6

+ 1:21 2Тим 3:16, 2Шам 17:13, Нех 9:30

+ 2:1 Кан 13:1-3, Ерм 14:14, Ерм 23:16, Мат 7:15, Рес 20:30, 2Кор 11:13, 1Тим 4:1, Яхуда 1:4, 1Кор 6:20, 1Кор 7:23

+ 2:3 Рим 16:18, Кол 2:4

+ 2:4 Яхуда 1:6

+ 2:5 Гчк 6:11–8:22.

+ 2:5 Гчк 7:17, 1Пет 3:19-20, Гчк 7:23

+ 2:6-8 Гчк 19:16,24,29.

+ 2:6 Гчк 19:24

+ 2:7 Гчк 19:16

+ 2:8 Зеб 118:136, Рес 17:16

+ 2:9 1Кор 10:13, Аянлык 3:10

+ 2:10 Яхуда 1:16, Яхуда 1:8-9

+ 2:12 Яхуда 1:10

+ 2:15-16 Чөл 22:5,7,21,23,28,30-31.

+ 2:15 Чөл 22:5, Чөл 25:1-2, Чөл 31:16, Кан 23:3-6, Яхуда 1:11, Аянлык 2:14

+ 2:16 Чөл 22:21-30

+ 2:17 Яхуда 1:12-13

+ 2:18 2Пет 1:4

+ 2:19 Гал 5:13, Ёханна 8:34, Рим 6:16-20, Тит 3:3

+ 2:20 Мат 12:45, Лук 11:26

+ 2:21 Рим 7:12

+ 2:22 Сүл 26:11.

+ 2:22 Сүл 26:11

+ 3:1 2Пет 1:13

+ 3:2 Яхуда 1:17-18

+ 3:4 Иша 5:19, Ерм 17:15, Эзк 12:22

+ 3:5-6 Гчк 1:6-8; 7:11.

+ 3:5 Гчк 1:9, Зеб 23:2, Зеб 135:6

+ 3:6 Гчк 7:11, Гчк 7:21

+ 3:8 Зеб 89:5.

+ 3:8 Зеб 89:5

+ 3:9 Хаб 2:3, Иша 30:18, Эзк 18:23, Эзк 33:11, Рим 2:4, 1Тим 2:4, 1Тим 2:6

+ 3:10 Мат 24:43, Лук 12:39, 1Сал 5:2, Зеб 101:26-27, Иша 34:4, Иша 51:6, Мар 13:31

+ 3:11 1Пет 1:15

+ 3:12 Яхуда 1:21

+ 3:13 Иша 65:17, Иша 66:2, Аянлык 21:1, Иша 60:21, Аянлык 21:27

+ 3:14 Якуп 1:27, 1 Ёханна 5:18, 1Тим 5:22

+ 3:15 Рим 2:4, Аянлык 2:21

+ 3:16 Евр 5:10

+ 3:18 Эфе 4:15, Кол 1:10, Кол 2:19, Рим 11:36

+ 1:1 Лук 24:39, Ёханна 1:14, Ёханна 20:27, 2Пет 1:16

+ 1:2 Ёханна 1:4, Ёханна 5:26, Ёханна 11:25, 1 Ёханна 5:11, Ёханна 15:27, Ёханна 1:1, Ёханна 1:18

+ 1:3 Ёханна 17:21, 1Кор 1:9

* 1:4 Шатлыгымыз – кәбир голязмаларда шатлыгыңыз.

+ 1:4 Ёханна 15:11

+ 1:5 Ёханна 1:4, Ёханна 8:12, Якуп 1:17

+ 1:6 Ёханна 12:35, 2Кор 6:16

+ 1:7 Иша 2:5, Иша 60:1, Эфе 1:7, Евр 9:14

+ 1:8 1Пат 8:46, Йыл язгылары 6:36, Сүл 20:9, Ваг 7:20, Якуп 3:2, Рим 3:23

+ 1:9 Зеб 31:5, Зеб 50:4, Сүл 28:13

+ 1:10 1 Ёханна 5:10, Ёханна 5:38, Ёханна 8:37

+ 2:1 Ёханна 14:26, Рим 8:34, Евр 7:25

+ 2:2 Ёханна 1:29, Ёханна 11:52, 1 Ёханна 4:10, Рим 3:25-26

+ 2:3 Ёханна 14:15, Ёханна 15:10, 1 Ёханна 5:3

+ 2:4 Тит 1:16

+ 2:5 1 Ёханна 4:12

+ 2:7 Ёханна 13:34, Лев 19:18, 2 Ёханна 1:5

+ 2:8 Ёханна 13:34, Ёханна 1:9, Ёханна 8:12, Рим 13:12, Эфе 5:8, 1Сал 5:5

+ 2:9 1 Ёханна 4:20

+ 2:10 Ёханна 11:10

+ 2:12 Рес 10:43, Рес 13:38

+ 2:13 Эфе 6:11, Ёханна 14:7

+ 2:15 Якуп 4:4

+ 2:17 1Кор 7:31

+ 2:18 Мат 24:5, 1 Ёханна 4:3, 2 Ёханна 1:7, 1Тим 4:1, 2Тим 3:1

+ 2:19 Кан 13:13, Рес 20:30, 1Кор 11:19

* 2:20 Сизиң хеммәңиз болса хакыкаты билйәнсиңиз – бу җүмле кәбир голязмаларда сиз хемме зады билйәнсиңиз дийип душ гелйәр.

+ 2:20 Ёханна 14:26, Ёханна 16:13, 1Кор 2:10

+ 2:22 1 Ёханна 4:3

+ 2:23 Мат 10:33

+ 2:24 1 Ёханна 3:11

+ 2:26 Мар 13:5, 1 Ёханна 3:7, Кол 2:8, 2Сал 2:3

+ 2:27 Ерм 31:34, Евр 8:11

+ 2:28 1 Ёханна 3:2, 1Сал 2:19

+ 2:29 Мат 6:1, 3 Ёханна 1:11

+ 3:1 Ёханна 3:16, Рим 5:8, Эфе 2:4, Мат 5:9, Ёханна 1:12, 1 Ёханна 5:1, Рим 8:14, Ёханна 16:3, Ёханна 17:25

+ 3:2 Рим 8:15-16, Гал 3:26, Эфе 1:5, Рим 8:29, 2Кор 3:18, Фил 3:21, Эйп 19:26, Зеб 16:15, 1Кор 13:12, Аянлык 22:4

+ 3:3 2Кор 7:1

+ 3:5 Ёханна 1:29, Евр 9:26, 1Пет 2:22, 2Кор 5:21, Евр 4:15

+ 3:6 3 Ёханна 1:11

+ 3:7 Мар 13:5, 1 Ёханна 2:26, Кол 2:8, 2Сал 2:3

* 3:8 Худайың Оглы – Көне Әхтде бу ат патышалар үчин уланылярды. Тәзе Әхтде болса бу ат Худай тарапындан сайланып-сечилен диймеги аңладяр. Сөзлүге серет.

+ 3:8 Ёханна 8:44, Евр 2:14

+ 3:9 Зеб 118:3, 1 Ёханна 5:18

+ 3:10 1 Ёханна 4:8, 1 Ёханна 4:20

+ 3:11 Лев 19:18, Ёханна 13:34, 1 Ёханна 1:5, 1 Ёханна 2:24, 2 Ёханна 1:5

+ 3:12 Ёханна 8:44, Гчк 4:3-8, Яхуда 1:11, Евр 11:4

+ 3:13 Мар 13:13, Ёханна 7:7, Ёханна 15:18

+ 3:14 Ёханна 5:24

+ 3:15 Мат 5:22, Аянлык 21:8

+ 3:16 Ёханна 10:11, Ёханна 15:13

+ 3:17 Кан 15:7, Сүл 21:13, Якуп 2:15-16

+ 3:18 Якуп 1:22, Рим 2:13

+ 3:21 1 Ёханна 2:28

+ 3:22 Мат 7:7-8, Ёханна 14:13-14

+ 3:23 Ёханна 6:29

+ 3:24 Ёханна 6:56, Ёханна 15:4-5, Рим 8:9, Рим 8:16

+ 4:1 1Кор 14:29, 1Сал 5:20-21, Аянлык 2:2, Кан 13:1-3, Ерм 14:14, Ерм 23:16, Ерм 29:8, Мат 7:15, Мар 13:22, 2Пет 2:1

+ 4:2 Ёханна 1:14, 1Тим 3:16, Евр 2:14, 1Кор 12:3

+ 4:3 1 Ёханна 2:18, 1 Ёханна 2:22, 2 Ёханна 1:7

+ 4:5 Ёханна 3:31, Ёханна 8:23, Ёханна 15:19

+ 4:6 Ёханна 18:37, Ёханна 14:17, 1Тим 4:1

+ 4:7 1Кор 13, 1 Ёханна 3:10-11

+ 4:9 Ёханна 3:16

+ 4:10 Ёханна 1:29, 1 Ёханна 4:10, Ёханна 3:16, Рим 5:8

+ 4:12 Мср 33:20, Ёханна 1:18, 1Тим 6:16, 1 Ёханна 2:5

+ 4:13 1 Ёханна 3:24

+ 4:14 Ёханна 3:17

+ 4:15 Мат 14:33, 1 Ёханна 5:5

+ 4:17 1 Ёханна 2:28, 1 Ёханна 3:21

+ 4:20 1 Ёханна 2:9, 1 Ёханна 3:10

+ 4:21 Лев 19:18, Мат 19:19, Мат 22:39, Мар 12:31

+ 5:1 Ёханна 1:12

+ 5:2 1 Ёханна 2:5, 1 Ёханна 3:24, 1 Ёханна 4:13

+ 5:3 Ёханна 14:15, 2 Ёханна 1:6, Мат 11:30

+ 5:4 Ёханна 16:33, Эфе 6:16

+ 5:5 Мат 14:33, 1 Ёханна 4:15

+ 5:6 Ёханна 14:17, Ёханна 15:26

* 5:8 Кәбир голязмаларда 7‑нҗи ве 8‑нҗи аятлар шейле гөрнүшде гелйәр: 7 Шейле, Гөкде гүвәлик берйән үчдүр: Ата, Сөз ве Мукаддес Рух. Буларың үчүси хем бирдир. 8 Ерде гүвәлик берйән үчдүр: Рух, сув ве ган. Буларың үчүси хем бирдир.

+ 5:9 Ёханна 5:36

+ 5:10 1 Ёханна 1:10, Мат 3:17

+ 5:11 Ёханна 1:4, Ёханна 5:26, Ёханна 11:25, 1 Ёханна 1:2

+ 5:13 Ёханна 20:31

+ 5:14 Мат 7:7-8, Ёханна 14:13-14, 1 Ёханна 3:22

+ 5:16 Мат 12:31-32, Мар 3:29, Евр 6:4-6, Евр 10:26

* 5:18 Худайың Оглы олары гораяндыр – бу җүмле кәбир голязмаларда Худайың перзенди өзүни саклаяндыр дийип душ гелйәр.

+ 5:18 Зеб 118:3, 1 Ёханна 3:9

+ 5:19 Лук 4:6, Гал 1:4

+ 5:20 Ёханна 1:1, Ёханна 20:28

* 5:21 Кәбир голязмаларда Омын диен сөз хем бар.

+ 5:21 1Кор 10:7, 1Кор 10:14

+ 1:1 1 Ёханна 3:1, Ёханна 8:32

+ 1:3 1Тим 1:2, 2Тим 1:2

+ 1:4 3 Ёханна 1:4

+ 1:5 Лев 19:18, Ёханна 13:34, Ёханна 15:12, 1 Ёханна 3:11

+ 1:6 Ёханна 14:15, 1 Ёханна 5:3

+ 1:7 Ёханна 1:14, 1 Ёханна 4:2, 1Тим 3:16, Евр 2:14, 1 Ёханна 2:18, 1 Ёханна 4:3

+ 1:8 1Кор 3:8

+ 1:9 1 Ёханна 2:23

+ 1:10 Рим 16:17, 1Сал 5:22

+ 1:12 Ёханна 15:11, Ёханна 16:24, Ёханна 17:13, 3 Ёханна 1:13-14

* 1:13 Кәбир голязмаларда Омын диен сөз хем бар.

+ 1:1 1 Ёханна 3:18, 2 Ёханна 1:1

+ 1:4 2 Ёханна 1:4

+ 1:5 Гал 6:10, Евр 13:1

+ 1:8 1Тим 5:18

+ 1:11 Зеб 33:15, Зеб 36:27, Иша 1:16-17, 1 Ёханна 2:29, 1 Ёханна 3:6

+ 1:12 Ёханна 21:24

+ 1:13 2 Ёханна 1:12

* 1:1 Сөйлүп – кәбир голязмаларда пәкленип.

+ 1:1 Рес 12:17, Якуп 1:1, Мат 13:55

+ 1:2 Дан 3:31, 1Пет 1:2, 2Пет 1:2

+ 1:3 1Тим 6:12, 2Тим 4:7

+ 1:4 2Пет 2:1

+ 1:5 Чөл 14:36-37, Чөл 26:64, 2Пет 1:12, Евр 3:17

+ 1:6 2Пет 2:4

+ 1:7 2Пет 2:6, Гчк 18:20, Гчк 19:24, Кан 29:23, Мат 25:41

+ 1:8 2Пет 2:10

+ 1:9 Дан 10:13, Дан 12:1, 1Сал 4:16, Аянлык 12:7, Кан 34:6, Зак 3:2

+ 1:10 2Пет 2:12

+ 1:11 Гчк 4:3-8, 1 Ёханна 3:12, Евр 11:4, Чөл 22:5, Чөл 25:1-2, Чөл 31:16, Кан 23:3-6, 2Пет 2:15, Чөл 16:31-35

+ 1:12 2Пет 2:17, Мат 15:13

+ 1:13 Иша 57:20

+ 1:14 Гчк 5:21-24, Кан 33:2, Дан 7:10, Зак 14:5, Рес 7:53, Гал 3:19, 1Сал 3:13, Евр 12:22

+ 1:16 2Пет 2:10

+ 1:17 2Пет 3:2-3

+ 1:19 Рим 8:9

+ 1:20 Эфе 6:18

+ 1:21 2Пет 3:12

+ 1:23 Амо 4:11, Зак 3:2, Аянлык 3:4

+ 1:24 Фил 2:15, Кол 1:22, 1Пет 4:11, Рим 11:36, Аянлык 1:6, Аянлык 5:13

+ 1:2 Лук 1:69-70, Тит 1:1-2

* 1:3 Худайың Оглы – Көне Әхтде бу ат патышалар үчин уланылярды. Тәзе Әхтде болса бу ат Худай тарапындан сайланып-сечилен диймеги аңладяр. Сөзлүге серет.

+ 1:3 Мат 1:1

+ 1:5 Рес 9:15

+ 1:7 1Кор 1:2

+ 1:8 Рим 16:19, Фил 1:3, 2Тим 1:3, Флм 1:4

+ 1:9 Рим 9:1, 2Кор 1:23, Фил 1:8, 1Сал 2:5

+ 1:10 Рим 15:32

+ 1:13 Рим 15:22-23, 1Сал 2:18, Фил 4:17

+ 1:14 1Кор 9:16

+ 1:16 Мар 8:38, Фил 1:20, Рим 2:9-10, 1Кор 1:18

+ 1:17 Хаб 2:4.

+ 1:17 Рим 3:21, Хаб 2:4, Гал 3:11, Евр 10:38

+ 1:18 Эфе 5:6, Кол 3:6

+ 1:19 Рес 14:17, Рес 17:24-27

+ 1:20 Зеб 18:2-5

+ 1:21 2Пат 17:15, Ерм 2:5, Эфе 4:17-18

+ 1:22 Сүл 21:30, Иша 44:25, 1Кор 1:20, 1Кор 3:19

+ 1:23 Мср 20:4-5, Кан 4:16-18, Зеб 105:20, Ерм 2:11, Эзк 8:10

+ 1:24 Зеб 80:13, Эзк 20:25

+ 1:25 Ерм 10:14

+ 1:26 Кол 3:5

+ 1:27 Лев 18:22, Лев 20:13

* 1:29 Кәбир голязмаларда зынадан диен сөз хем бар.

+ 1:31 2Тим 3:2-4

+ 1:32 Рим 6:21

+ 2:1 2Шам 12:5-7, Мат 7:2, Лук 6:37, Ёханна 8:7

+ 2:4 2Пет 3:9, 2Пет 3:15, Аянлык 2:21

+ 2:5 Якуп 5:3

+ 2:6 Сүл 24:12.

+ 2:6 Сүл 24:12

+ 2:9 1Пет 4:17, Рим 1:16, Эзк 18:20

+ 2:10 Иша 57:19, 1Пет 1:7

+ 2:11 Кан 10:17, Мат 22:16, Лук 20:21, Рес 10:34

+ 2:12 1Кор 9:21

+ 2:13 Лук 11:28, Якуп 1:22-23

+ 2:15 Ерм 31:33, Ваг 12:14

+ 2:17 Рим 3:27, Рим 9:4-5

+ 2:19 Ёханна 9:40

+ 2:21 Мср 20:15, Мат 23:3

+ 2:22 Мср 20:14

+ 2:24 Иша 52:5.

+ 2:24 Иша 52:5, Эзк 36:20

+ 2:25 Гал 5:3

+ 2:26 Эфе 2:11

+ 2:27 2Кор 3:6, Мат 12:41

+ 2:28 Рим 9:6-8, 1Кор 7:19

+ 2:29 Кан 10:16, Кан 30:6, Ерм 4:4, Эфе 2:11, Фил 3:3, Кол 2:11, 2Кор 10:18

+ 3:1 Ёханна 4:22

+ 3:2 Кан 4:8, Зеб 147:9

+ 3:3 Рим 9:6, 2Тим 2:13

+ 3:4 Зеб 50:6.

+ 3:4 Зеб 50:6

+ 3:7 Рим 9:19

+ 3:8 Рим 6:1, Рим 6:15, 2Кор 6:8

+ 3:9 Рим 5:12, Гал 3:22, Рим 1:18-32, Рим 2

+ 3:10-12 Зеб 13:1-3; 52:2-4.

+ 3:12 Зеб 13:1-3, Ваг 7:20

+ 3:13 Зеб 5:10; 139:4.

+ 3:13 Зеб 5:10, Зеб 139:4

+ 3:14 Зеб 9:28.

+ 3:14 Зеб 9:28

+ 3:15-17 Иша 59:7-8.

+ 3:17 Сүл 1:16, Иша 59:7-8

+ 3:18 Зеб 35:2.

+ 3:18 Зеб 35:2

+ 3:20 Зеб 142:2, Рес 13:39, Гал 2:16, Гал 3:11, Рим 7:7

+ 3:21 Рим 1:17, Гал 2:16, Лук 24:27, Рес 10:43

+ 3:23 1Пат 8:46, Йыл язгылары 6:36, Зеб 142:2, Сүл 20:9, Ваг 7:20, 1 Ёханна 1:8-10

+ 3:24 Тит 3:7

+ 3:25 Ёханна 1:29, 1 Ёханна 2:2, Рес 17:30, Рим 2:4

+ 3:27 Рим 2:17, 1Кор 1:29, Эфе 2:9

+ 3:28 Рес 13:39

+ 3:29 Рим 9:24, Рим 10:12

+ 3:30 Кан 6:4-5, Гал 3:20, Гал 3:8

+ 3:31 Мат 5:17

+ 4:3 Гчк 15:6.

+ 4:3 Гчк 15:6, Якуп 2:23, Гал 3:6

+ 4:5 Рим 3:22

+ 4:6 Зеб 31:1-2

+ 4:7-8 Зеб 31:1-2.

+ 4:8 2Кор 5:19

+ 4:9 Рим 3:30

+ 4:11 Гчк 15:6, Гчк 17:10

+ 4:13 Гчк 17:4-6, Гал 3:16, Евр 7:6

+ 4:14 Гал 3:17-18

+ 4:15 1Кор 15:56, Гал 3:10, Рим 7:7

+ 4:16-17 Гчк 17:5.

+ 4:16 Гал 3:22

+ 4:17 Гчк 17:5, Ёханна 5:21

+ 4:18 Гчк 15:5.

+ 4:18 Гчк 15:5

+ 4:19 Гчк 17:17, Евр 11:12, Гчк 18:11

+ 4:22 Гчк 15:6

+ 4:24 1Кор 9:9-10, Рим 10:9

+ 4:25 Мат 20:28, Гал 1:4, 2Кор 5:21

+ 5:1 Гал 3:28

+ 5:2 Рим 8:17, Эфе 3:16, Фил 3:21

+ 5:3 Мат 5:11-12, 2Кор 12:10, Якуп 1:3-4

+ 5:5 Рес 2:17, Тит 3:6

+ 5:8 Ёханна 3:16, 1 Ёханна 4:10

+ 5:9 Рим 3:25, Мат 3:7, 1Сал 1:10

+ 5:10 2Кор 5:18-20, Эфе 2:16, Кол 1:20-21

+ 5:12 Гчк 3:6, Якуп 1:15, Рим 6:23, Рим 3:9, Эфе 2:3

+ 5:13 Рим 3:20

+ 5:14 1Кор 15:45

+ 5:15 1Кор 15:21, 2Кор 5:14

+ 5:16 Иша 53:11

+ 5:17 Аянлык 22:5

+ 5:18 Ёханна 12:32

+ 5:19 Евр 5:8

+ 5:20 Гал 3:19

+ 5:21 Ёханна 1:17

+ 6:2 1Пет 2:24, Гал 2:19, Гал 5:24, Кол 2:20, Кол 3:3

+ 6:4 1Пет 3:21, Гал 3:27, 2Кор 5:17, Эфе 4:24, Кол 2:12, Кол 3:10

+ 6:5 2Кор 4:10, Фил 3:10

+ 6:6 Гал 2:19-20, Гал 5:24, Гал 6:14

+ 6:7 1Пет 4:1

+ 6:8 2Тим 2:11, Аянлык 20:4

+ 6:9 Рим 14:9, Аянлык 1:18

+ 6:10 Евр 7:27

+ 6:12 Зеб 18:14

+ 6:13 Кол 3:5, Рим 12:1

+ 6:16 Ёханна 8:34

+ 6:18 Ёханна 8:32, Ёханна 8:34, Якуп 2:12, 1Пет 2:16, 1Кор 7:22, 2Кор 3:17, Гал 5:1

+ 6:22 1Кор 7:22

+ 6:23 Якуп 1:15, Рим 5:12

+ 7:2 1Кор 7:39

+ 7:3 Мат 5:32

+ 7:4 Гал 5:22, Эфе 5:19, Гал 2:19, Гал 5:18, Эфе 2:15, Кол 2:14

+ 7:6 Рим 6:4

+ 7:7 Мср 20:17; Кан 5:21.

+ 7:7 Рим 3:20, Рим 4:15, Мср 20:17

+ 7:8 1Кор 15:56

+ 7:10 Лев 18:5

+ 7:12 Кан 4:8, Зеб 18:8-9

+ 7:15 Гал 5:17

+ 7:16 1Тим 1:8

+ 7:18 Гчк 6:5, Эйп 14:4, Зеб 50:5

+ 7:19 Гал 5:17

+ 7:22 Зеб 1:2

+ 7:23 1Пет 2:11, Гал 5:17

* 8:1 Кәбир голязмаларда ынсан тебигатына гөрә дәл-де, Мукаддес Руха гөрә яшаянлар диен җүмле хем бар.

+ 8:2 1Кор 15:45

+ 8:3 Евр 7:18, Фил 2:7, Лев 16:5, 2Кор 5:21

+ 8:4 Гал 5:16, Гал 5:25

+ 8:5 Гал 5:19-25

+ 8:7 Якуп 4:4, 1Кор 2:14

+ 8:9 1Кор 3:16, 1Кор 6:19, 2Кор 6:16, 1 Ёханна 3:24, 1Пет 1:11, Яхуда 1:19

+ 8:11 Ёханна 5:21, Рес 2:24

+ 8:13 Кол 3:5, Лев 18:5

+ 8:14 Кан 14:1, Мат 5:9, Ёханна 1:12, 1 Ёханна 3:1, 1 Ёханна 5:1

* 8:15 Абба – арамейче бу сөз Атам диймеги аңладяр.

+ 8:15 2Тим 1:7, 1Кор 2:12

+ 8:16 1 Ёханна 3:2, Гал 3:26, Эфе 1:5, 1 Ёханна 3:24, 2Кор 1:22, Эфе 1:13

+ 8:17 Гал 3:29, Гал 4:7, Эфе 3:6, Тит 3:7, 2Кор 1:5, Фил 3:10, Кол 1:24, 1Пет 5:1, Рим 5:2, Эфе 3:16, Фил 3:21

+ 8:18 2Кор 4:17

+ 8:20 Гчк 3:17-19, Ваг 1:2

+ 8:22 Ерм 12:4, Ерм 12:11

+ 8:23 2Кор 5:2, Гал 5:5

+ 8:24 2Кор 4:18, Евр 11:1

+ 8:27 1Шам 16:7, 1Пат 8:39, Сүл 21:2, Ерм 11:20

+ 8:29 Мат 28:10, Ёханна 20:17, Кол 1:15, Евр 2:11, 1 Ёханна 3:2, 2Кор 3:18, Фил 3:21

+ 8:30 Ёханна 17:22

+ 8:31 Чөл 14:9, Зеб 117:6

+ 8:32 Ёханна 3:16

+ 8:33 Мар 13:20, Лук 18:7, Кол 3:12, Тит 1:1, Иша 50:8

+ 8:34 Зеб 109:1, Мар 16:19, Рес 7:55-56, 1 Ёханна 2:1, Рим 8:34, Евр 7:25

+ 8:35 Наг 8:6

+ 8:36 Зеб 43:23.

+ 8:36 Зеб 43:23, 1Кор 4:9

+ 8:37 Ёханна 16:33, 1Кор 15:57

+ 8:38 1Пет 3:22, 1Кор 15:24, Эфе 1:21

+ 9:1 2Кор 11:10, 1Тим 2:7, Рим 1:9, Фил 1:8

+ 9:3 1Кор 16:22, Гал 1:8

+ 9:6 Рим 3:3, Ёханна 1:47, Рим 2:28

+ 9:7 Гчк 21:12.

+ 9:7 Гчк 21:12, Евр 11:17

+ 9:8 Гал 4:23, Гал 4:28

+ 9:9 Гчк 18:14.

+ 9:9 Гчк 18:10

+ 9:10 Гчк 25:21

+ 9:11-12 Гчк 25:23.

+ 9:11 Гчк 25:23

+ 9:13 Мал 1:2-3.

+ 9:13 Мал 1:2-3

+ 9:14 Кан 32:4, Эйп 34:10

+ 9:15 Мср 33:19.

+ 9:15 Мср 33:19

+ 9:17 Мср 9:16.

+ 9:17 Мср 9:16

+ 9:19 Йыл язгылары 20:6, Рим 3:7

+ 9:20 Иша 29:16; 45:9.

+ 9:20 Эйп 9:32, Эйп 33:13, Эйп 39:32, Ваг 6:10, Иша 29:16, Иша 45:9-10, Ерм 18:6

+ 9:21 Иша 64:8, Ерм 18:6, 2Тим 2:20

+ 9:22 Сүл 16:4

+ 9:24 Рим 3:29

+ 9:25 Хош 2:23.

+ 9:25 Хош 2:23, 1Пет 2:10

+ 9:26 Хош 1:10.

+ 9:26 Хош 1:10

+ 9:27-28 Иша 10:22-23.

* 9:28 Кәбир голязмаларда 28‑нҗи аят шейле гөрнүшде гелйәр: Реб Өз чыкаран хөкүмини тизара ве гутарныклы догрулык билен ерине етирер, чүнки Ол ишини ер йүзүнде тиз амала ашырар.

+ 9:28 Иша 10:22-23

+ 9:29 Иша 1:9.

+ 9:29 Иша 1:9

+ 9:30 Гал 2:16, Гал 3:24

+ 9:31 Гал 5:4, Рим 11:7, Фил 3:9

+ 9:33 Иша 8:14; 28:16.

+ 9:33 Иша 8:14, Иша 28:16, 1Пет 2:6-8, Рим 10:11

+ 10:2 Рес 21:20

+ 10:3 Рим 1:17, Рим 3:21

+ 10:4 Мат 5:17, Гал 3:24

+ 10:5 Лев 18:5.

+ 10:5 Лев 18:5, Гал 3:12, Фил 3:9

+ 10:6-7 Кан 9:4; 30:12-13.

+ 10:6 Кан 9:4, Кан 30:12

+ 10:7 Аянлык 9:1

+ 10:8 Кан 30:14.

+ 10:8 Кан 30:12-14

+ 10:9 Мат 10:32, Лук 12:8, Мар 16:16, Рес 16:31

+ 10:11 Иша 28:16.

+ 10:11 Иша 28:16, 1Пет 2:6, Рим 9:33

+ 10:12 Рес 10:34-36, Рим 3:29

+ 10:13 Ёвл 2:32.

+ 10:13 Ёвл 2:32, Рес 2:21

+ 10:14 Рес 8:31

+ 10:15 Иша 52:7.

+ 10:15 Иша 52:7

+ 10:16 Иша 53:1.

+ 10:16 Иша 53:1, Ёханна 12:38

+ 10:17 Гал 3:2

+ 10:18 Зеб 18:5.

+ 10:18 Зеб 18:5

+ 10:19 Кан 32:21.

+ 10:19 Кан 32:21

+ 10:20-21 Иша 65:1-2.

+ 10:21 Иша 65:1-2

+ 11:1 Ерм 31:37, Ерм 33:24, 2Кор 11:22, Фил 3:5

+ 11:2 1Шам 12:22, Зеб 93:4

+ 11:3 1Пат 19:10.

+ 11:3 1Пат 19:10, 1Пат 19:14

+ 11:4 1Пат 19:18.

+ 11:4 1Пат 19:18

+ 11:5 Иша 10:22, Рим 9:27

* 11:6 Кәбир голязмаларда Эгер ынсан ишлерине гөрә сайланан болсадылар, онда бу эййәм мерхемет-де дәлдир, ёгса иш эййәм иш болмазды диен җүмле хем бар.

+ 11:7 Рим 9:31

+ 11:8 Кан 29:4; Иша 29:10.

+ 11:8 Иша 29:10, Кан 29:4

+ 11:9-10 Зеб 68:23-24.

+ 11:10 Зеб 68:23-24

+ 11:13 Рес 9:15, Рим 15:16

+ 11:15 Лук 15:24, Эфе 2:1, Эфе 2:5, Кол 2:13, Аянлык 3:1

+ 11:16 Чөл 15:18-21, Эзк 44:30

+ 11:17 Ерм 11:16, Ёханна 15:5

+ 11:21 1Кор 10:12

+ 11:26-27 Иша 59:20-21; 27:9.

+ 11:26 Иша 27:9, Иша 59:20-21

+ 11:28 Кан 10:15

+ 11:30 Эфе 2:2, Кол 1:21, Тит 3:3

+ 11:33 Иша 28:29, Кол 2:3, Зеб 35:7, Зеб 138:6

+ 11:34 Иша 40:13.

+ 11:34 Иша 40:13, 1Кор 2:16

+ 11:35 Эйп 41:3.

+ 11:35 Эйп 35:7, Эйп 41:11

+ 11:36 1Кор 8:6, Кол 1:16, Евр 2:10, 2Пет 3:18, Эфе 3:21

+ 12:1 Рим 6:13

+ 12:2 Эфе 5:17, 1Сал 4:3, 2Кор 4:16, Эфе 4:23

+ 12:3 Эфе 3:2, Ваг 7:16

+ 12:4 1Кор 12:12-14, Эфе 4:16

+ 12:5 1Кор 10:17, 1Кор 12:27, Эфе 4:25

+ 12:6 1Пет 4:10, 1Кор 12:4

+ 12:7 1Кор 12:5

+ 12:8 1Тим 5:17, 2Кор 9:7

+ 12:9 1Пет 1:22, 1Тим 1:5, Зеб 96:10, Амо 5:15

+ 12:10 Ёханна 13:34, 1Пет 1:22, 2Пет 1:7, 1Сал 4:9, Евр 13:1, Фил 2:3

+ 12:12 Лук 18:1, Лук 21:36, Эфе 6:18, Кол 4:2, 1Сал 5:17

+ 12:13 Рим 15:25, 1Кор 16:1, 1Тим 6:18

+ 12:14 Эйп 31:29-30, Мат 5:44, 1Пет 3:9

+ 12:15 1Кор 12:26

+ 12:16 1Пет 3:8, Фил 2:2

+ 12:17 Лев 19:18, 1Пет 3:9, 1Сал 5:15

+ 12:18 Мар 9:50, 2Кор 13:11, 1Сал 5:13

+ 12:19 Кан 32:35.

+ 12:19 Сүл 20:22, Кан 32:35, Евр 10:30

+ 12:20 Сүл 25:21-22.

+ 12:20 2Пат 6:22, Йыл язгылары 28:15, Сүл 25:21-22, Мат 5:44, Сүл 25:21-22

+ 13:1 1Пет 2:13, Тит 3:1

+ 13:4 1Пет 2:14, Йыл язгылары 19:6

+ 13:7 1Пет 2:17, Мат 17:27, Мат 22:21, Мар 12:17

+ 13:8 Лев 19:13, Ёханна 13:34

+ 13:9 Мср 20:13-17; Лев 19:18; Кан 5:17-21.

* 13:9 Кәбир голязмаларда ялан шаятлык этме диен җүмле хем бар.

+ 13:9 Мср 20:13-17, Лев 19:18

+ 13:10 Ёханна 14:15

+ 13:11 Эфе 5:14

+ 13:12 Ёханна 1:9, Ёханна 8:12, 1 Ёханна 2:8, Эфе 5:8, 1Сал 5:5, Эфе 5:11, Эфе 6:11, 1Сал 5:8

+ 13:13 1Сал 4:12

+ 13:14 Гал 3:27, Якуп 4:1, 1Пет 2:11, Рим 7:23, Гал 5:16, Гал 5:24

+ 14:1 Рим 15:1, 1Кор 8:9-11, 1Кор 9:22

+ 14:2 Дан 1:12, 1Тим 4:3

+ 14:3 Кол 2:16

+ 14:4 Мат 7:1, Якуп 4:11

+ 14:5 Гал 4:10, Кол 2:16

+ 14:6 Мат 15:36, 1Кор 10:30-31

+ 14:7 Рим 6:2, Рим 6:7, Гал 5:24, Кол 3:3

+ 14:8 1Пет 4:2, Гал 2:20, 2Кор 5:15, Фил 1:20

+ 14:9 1Сал 5:10

* 14:10 Худайың – кәбир голязмаларда Месихиң.

+ 14:10 Мат 7:1, Лук 6:37, 2Кор 5:10

+ 14:11 Иша 45:23.

+ 14:11 Иша 49:18, Ерм 22:24, Иша 45:23, Фил 2:10-11

+ 14:12 Мат 12:36, Мат 25:19, Гал 6:5

+ 14:13 Мат 7:1

+ 14:14 Лев 11:2, Кан 14:3, Мар 7:15-16, Рес 10:15, 1Кор 8:8

+ 14:15 1Кор 8:11

+ 14:17 Кол 2:16, Евр 9:10, Гал 5:22

+ 14:19 2Тим 2:22

+ 14:20 Тит 1:15, 1Кор 8:9-13

* 14:23 Кәбир голязмаларың шу бабында 24‑нҗи аятдан 26-нҗы аяда ченли хем бар. Бейлеки голязмаларда олар 16-нҗы бап 25‑нҗи аятдан 27‑нҗи аятлара ченли душ гелйәр.

+ 15:1 Рим 14:1, Гал 6:2

+ 15:2 Фил 2:4-5

+ 15:3 Зеб 68:10.

+ 15:3 Фил 2:5, Фил 2:8, Зеб 68:10

+ 15:4 Рим 4:23-24

+ 15:5 Рим 12:16

+ 15:9 Зеб 17:50.

+ 15:9 Рим 3:29, 2Шам 22:50, Зеб 17:50

+ 15:10 Кан 32:43.

+ 15:10 Кан 32:43

+ 15:11 Зеб 116:1.

+ 15:11 Зеб 116:1

+ 15:12 Иша 11:10.

+ 15:12 Иша 11:10

+ 15:16 Рес 9:15, Рим 11:13

+ 15:19 Рес 15:12, 2Кор 12:12

+ 15:20 1Кор 3:10-11

+ 15:21 Иша 52:15.

+ 15:21 Иша 52:15

+ 15:22 Рим 1:13, 1Сал 2:18

+ 15:23 Рес 19:21

+ 15:25 Рес 24:17, 1Кор 16:3, 2Кор 9:1

+ 15:26 Рес 19:21, 2Кор 8:4

+ 15:27 1Кор 9:11

+ 15:31 2Кор 1:10-11, 2Сал 3:2

+ 15:32 Рим 1:10

+ 15:33 2Кор 13:11, Фил 4:9, 1Сал 5:23, 2Сал 3:16, Евр 13:20

+ 16:1 Рес 18:18

+ 16:2 Фил 2:29

* 16:3 Приска – бу Прискилланың бейлеки ады.

+ 16:3 Рес 18:2, 1Кор 16:19, 2Тим 4:19

+ 16:5 Кол 4:15

+ 16:13 Мар 15:21

+ 16:16 1Пет 5:14, 1Кор 16:20, 2Кор 13:12, 1Сал 5:26

+ 16:17 1Тим 6:3, 2 Ёханна 1:10

+ 16:18 2Пет 2:3, Кол 2:4

+ 16:19 Рим 1:8

+ 16:20 Рим 15:33, Гчк 3:15

+ 16:21 Рес 16:1

* 16:23 Кәбир голязмаларда 24‑нҗи аят душ гелйәр: Реббимиз Иса Месихиң мерхемети сизиң әхлиңизе яр болсун! Омын!.

+ 16:23 1Кор 1:14

+ 16:25 Эфе 1:9, Кол 1:26

+ 16:26 Кол 4:3-4

* 16:27 25 – 27‑нҗи аятлар кәбир голязмаларда ёк. Олар бейлеки голязмаларда 14‑нҗи бап 23‑нҗи аятдан соң гелйәр.

+ 16:27 Яхуда 1:24-25

+ 1:2 Рес 18:1-17, Рим 1:7

+ 1:5 2Кор 8:7, 2Кор 9:11

+ 1:7 Лук 17:30, 1Сал 3:13, 1Сал 4:16-18, Фил 3:20

+ 1:8 Фил 1:6

+ 1:9 Ёханна 17:21, 1 Ёханна 1:3, 1Сал 5:24, 2Сал 3:3, Евр 10:23

+ 1:10 1Кор 11:18

+ 1:11 1Кор 3:3

* 1:12 Петрус – грекче Кепас, бу Петрусың бейлеки ады.

+ 1:12 Рес 18:24, Рес 19:1, 1Кор 3:4-5, 1Кор 4:6, 1Кор 6:12, Тит 3:13, Ёханна 1:42

+ 1:13 Эфе 4:4-5

+ 1:14 Рес 18:8, Рим 16:23

+ 1:16 1Кор 16:15

+ 1:17 2Кор 10:10

+ 1:18 1Кор 2:1, 2Кор 2:15, Рим 1:16

+ 1:19 Иша 29:14.

+ 1:19 Иша 29:14

+ 1:20 Сүл 21:30, Иша 44:25, Рим 1:22, 1Кор 3:19

+ 1:22 Мат 12:38, Мар 8:11, Ёханна 2:18, Ёханна 4:48, Ёханна 6:30

+ 1:23 Гал 5:11

+ 1:24 1Кор 2:7, Кол 2:3

+ 1:28 Якуп 2:5

+ 1:29 Рим 3:27, Эфе 2:9

+ 1:30 Эфе 1:7, Фил 3:9

+ 1:31 Ерм 9:24.

+ 1:31 Ерм 9:24, 2Кор 10:17

+ 2:1 1Кор 1:18, 2Кор 2:15

+ 2:2 Гал 6:14

+ 2:3 2Кор 11:30, 2Кор 12:5, Гал 4:13

+ 2:4 1Кор 4:20

+ 2:5 2Кор 4:7, 2Кор 6:7

+ 2:6 Фил 3:15

+ 2:7 Кол 2:3

+ 2:8 Ёханна 7:48, Рес 13:27

+ 2:9 Иша 64:4.

+ 2:9 Иша 52:15, Иша 64:4, Иша 65:17

+ 2:10 Мат 16:17, 1 Ёханна 2:20

+ 2:11 Сүл 20:27

+ 2:12 Рим 8:15

* 2:13 Биз рухы хакыкаты рухы сөзлер билен дүшүндирйәрис – я-да Биз рухы затлары Руха эерйән адамлара дүшүндирйәрис.

+ 2:13 2Кор 1:12, Ёханна 6:45

+ 2:14 Ёханна 14:17, Рим 8:7

+ 2:16 Иша 40:13.

+ 2:16 Иша 40:13, Рим 11:34

+ 3:2 1Пет 2:2, Евр 5:13

+ 3:3 1Кор 1:10-11, Гал 5:19-20

+ 3:5 Рес 18:24, Рес 19:1, 1Кор 1:12, 1Кор 4:6, 1Кор 16:12, Эфе 3:7, Кол 1:25

+ 3:6 Рес 18:4-11, Рес 18:27-28, Ёханна 4:36-38

+ 3:7 Гал 6:3

+ 3:8 Мат 16:27, 2 Ёханна 1:8

+ 3:9 2Кор 6:1, Эфе 2:20-22

+ 3:10 Рим 15:20

+ 3:11 Иша 28:16, Эфе 2:20, Кол 2:7, Аянлык 21:14

+ 3:13 1Кор 1:7, 1Кор 4:5, 1Пет 1:7

+ 3:15 Амо 4:11, Зак 3:2

+ 3:16 Рим 8:9, 1Кор 6:19, 2Кор 6:16

+ 3:17 Эфе 2:21

+ 3:19 Эйп 5:13.

+ 3:19 Сүл 21:30, Иша 44:25, 1Кор 1:20, Эйп 5:13

+ 3:20 Зеб 93:11.

+ 3:20 Зеб 93:10-11

* 3:22 Петрус – грекче Кепас, бу Петрусың бейлеки ады.

+ 3:23 2Кор 10:7, Гал 3:29

+ 4:4 Рес 23:1, Эйп 9:2, Эйп 9:15

+ 4:5 Мат 7:1, Рим 2:1, Эйп 12:22, Ваг 12:14, Дан 2:22, 2Кор 10:18

+ 4:6 Рес 18:24, Рес 19:1, 1Кор 1:12, 1Кор 3:5

+ 4:7 Ёханна 3:27

+ 4:8 Хош 12:8, Зак 11:5, Аянлык 3:17

+ 4:9 Рим 8:36

+ 4:10 2Кор 11:19, 2Кор 13:9

+ 4:11 2Кор 11:27, Фил 4:12

+ 4:12 Рес 18:3, Мат 5:44, 1Пет 3:9, Рим 12:14

+ 4:14 2Кор 6:13

+ 4:15 Флм 1:10

+ 4:16 1Кор 11:1, 1Сал 3:7, 2Сал 3:7

+ 4:17 Рес 16:1, 1Кор 16:10, 1Тим 1:2

+ 4:19 1Кор 11:34, 1Кор 16:5, 2Кор 1:15-16

+ 4:20 1Кор 2:4

+ 4:21 2Кор 10:2, 2Кор 13:2

+ 5:1 2Кор 12:21, Лев 18:8, Кан 22:30, Кан 27:20, Амо 2:7

+ 5:3 Кол 2:5

+ 5:5 2Кор 2:6, 1Тим 1:20, Сүл 23:14

+ 5:6 Мат 13:33, Лук 13:21, Гал 5:9

+ 5:7 Мср 12:15, Кан 16:3

+ 5:8 Мар 8:15, Лук 12:1

+ 5:9 Эфе 5:11, 2Сал 3:14

+ 5:11 2Сал 3:6

+ 5:12-13 Кан 13:6; 17:7,12; 19:19; 21:21-22; 24:7.

+ 5:12 Мар 4:11, Кан 17:7

+ 6:1 Мат 18:17

+ 6:2 Мат 19:28

+ 6:5 1Кор 15:34

+ 6:7 Мат 5:39-40

+ 6:9 Гал 5:21, Эфе 5:5, Мср 20:14, Евр 13:4

+ 6:10 Мар 7:21-23, Гал 5:19-21

+ 6:11 Эфе 2:2, Ёханна 13:8, Эфе 5:26, Тит 3:5, Евр 10:22

+ 6:12 1Кор 10:23

+ 6:15 Эфе 5:30

+ 6:16 Гчк 2:24.

+ 6:16 Гчк 2:24, Мар 10:7-8, Эфе 5:31

+ 6:17 Эфе 4:4

+ 6:18 Гал 5:19, Эфе 5:3, 1Сал 4:3

+ 6:19 Рим 14:7

* 6:20 Өз бедениңиз билен – бу җүмле кәбир голязмаларда Худайыңкы болан тениңиз ве рухуңыз билен дийип душ гелйәр.

+ 6:20 2Пет 2:1, 1Кор 7:23

+ 7:3 Мср 21:10

* 7:5 Худая дога эдйән вагтыңыз – кәбир голязмаларда дога-дилег ве агыз беклеме вагтыңыз.

+ 7:5 Мср 19:15, Йыл язгылары 21:1, Мат 4:3, 1Сал 3:5

+ 7:6 2Кор 8:8

+ 7:7 Мат 19:11-12, 1Кор 12:4, 1Пет 4:10

+ 7:9 1Тим 5:14

+ 7:10 Мал 2:16, Мар 10:9

+ 7:11 Мар 10:11

+ 7:12 Эзр 10:3, Эзр 10:11

+ 7:14 Мал 2:15

+ 7:16 1Пет 3:1

+ 7:18 Рес 15:1-2, Гал 5:2

+ 7:19 Рим 2:28-29, Гал 3:28, Гал 5:6, Кол 3:11

+ 7:22 Ёханна 8:32, Якуп 2:12, 1Пет 2:16, Рим 6:18, 2Кор 3:17, Гал 5:1, Флм 1:16, Рим 6:22

+ 7:23 1Кор 6:20, Лев 25:42, Лев 25:55

+ 7:25 2Кор 8:10-11

+ 7:30 2Кор 6:10

+ 7:31 1Пет 4:7, 1 Ёханна 2:17

+ 7:32 Мат 6:25, Лук 10:41

+ 7:38 Евр 13:4

+ 7:39 Рим 7:2

+ 8:1 Рес 15:20, Рес 15:29, 1Кор 13:4-13

+ 8:2 Гал 6:3

+ 8:3 Гал 4:9

+ 8:4 Кан 4:35, Кан 6:4-5, 1Шам 12:21, Иша 41:24

+ 8:6 Мал 2:10, Эфе 4:6, Ёханна 1:3, Рим 11:36, Кол 1:16, Евр 1:2

+ 8:7 1Кор 10:28-29

+ 8:8 Мар 7:19, Рес 10:12-15, Рим 14:14

+ 8:10 Рим 14:1, Рес 15:29, 1Кор 10:19, Аянлык 2:14

+ 8:11 Рим 14:15

+ 8:13 Рим 14:21

+ 9:1 1Сал 2:6-7, Флм 1:8, Рес 9:3-6

+ 9:4 2Сал 3:8-9

* 9:5 Петрус – грекче Кепас, бу Петрусың бейлеки ады.

+ 9:5 Мар 6:3, Ёханна 2:12, Ёханна 7:3, Рес 1:14, 1Кор 9:5, Гал 1:19, Мар 1:30

+ 9:6 Рес 4:36, Рес 13:2, Рес 15:36, Гал 2:9

+ 9:7 2Кор 10:4, 2Тим 2:3, Сүл 27:18

+ 9:9-10 Кан 25:4.

+ 9:9 Кан 25:4, 1Тим 5:18

+ 9:10 Рим 4:23-24, 2Тим 2:6

+ 9:11 Рим 15:27, Гал 6:6

+ 9:13 Лев 6:16, Лев 6:26

+ 9:14 Лук 10:7, 1Тим 5:18

+ 9:15 Рес 18:3

+ 9:16 Рим 1:14

+ 9:17 Гал 2:7

+ 9:18 2Кор 11:7, 2Кор 11:9

+ 9:19 2Кор 4:5

+ 9:20 Рес 16:3, Рес 21:23-26

+ 9:21 Рим 2:12, Рим 2:14, Гал 2:3

+ 9:22 2Кор 11:29, 1Кор 10:33

+ 9:24 Гал 5:7

+ 9:25 1Пет 5:4, Фил 3:14, 2Тим 2:5

+ 10:1 Мср 13:21, Мср 14:22

+ 10:3 Мср 16:15, Мср 16:35, Кан 8:3

+ 10:5 Чөл 14:29, Чөл 14:36-37

+ 10:6 Чөл 11:4-6, Зеб 77:18

+ 10:7 Мср 32:6.

+ 10:7 Мср 32:6

+ 10:8 Чөл 25:1-9

+ 10:9 Зеб 94:9, Чөл 21:5-6

+ 10:10 Чөл 14:29-37

+ 10:11 Рим 4:23

+ 10:12 Рим 11:20-21

+ 10:13 1Кор 1:9, Эйп 5:19, Зеб 33:20, 2Пет 2:9

+ 10:14 1 Ёханна 5:21

+ 10:16 Мар 14:22-23, Ёханна 6:51, 1Кор 11:23-26

+ 10:17 Рим 12:5, 1Кор 12:12-13, Эфе 4:25

+ 10:18 Лев 3:3, Лев 7:15

+ 10:19 Рес 15:29, 1Кор 8:4, Аянлык 2:14

+ 10:20 Кан 32:17, Зеб 105:37

+ 10:21 2Кор 6:15

+ 10:22 Кан 32:21, Ваг 6:10

+ 10:23 1Кор 6:12

+ 10:24 1Кор 13:5, Фил 2:21

+ 10:25 1Кор 8:7

+ 10:26 Зеб 23:1.

+ 10:26 Зеб 23:1

+ 10:27 Лук 10:8

* 10:28 Кәбир голязмаларда Чүнки Ер ве ондакы затлар Реббиңкидир диен җүмле хем бар.

+ 10:30 Рим 14:6

+ 10:31 Кол 3:17

+ 10:32 1Кор 8:13, Рим 14:13

+ 10:33 1Кор 9:22, 2Кор 12:14

+ 11:1 1Кор 4:16, 1Сал 1:6, 2Сал 3:7

+ 11:3 Эфе 1:22, Эфе 4:15, Гчк 3:16, Эфе 5:23, Ёханна 14:28, 1Кор 15:24

+ 11:5 2Пат 22:14, Лук 2:36, Рес 21:9

+ 11:6 Кан 21:12

+ 11:7 Гчк 1:26

+ 11:8 Гчк 2:21-23

+ 11:9 Гчк 2:18

+ 11:11 Гал 3:28

+ 11:15 Чөл 5:18

+ 11:18 1Кор 1:10-12

+ 11:19 1 Ёханна 2:19

+ 11:22 Сүл 17:5

+ 11:23 Гал 1:12

* 11:24 Кәбир голязмаларда Оны алың, ийиң диен сөзлер хем бар.

+ 11:24 Лук 22:19

+ 11:25 Лук 22:20

+ 11:27 Ёханна 6:53-56

+ 11:32 Сүл 3:12

+ 12:1 1Кор 14:1

+ 12:2 Эфе 2:12

+ 12:3 1 Ёханна 4:2-3

+ 12:4 Рим 12:6, Эфе 4:4-6

+ 12:5 Рим 12:7

+ 12:6 Фил 2:13

+ 12:9 Мат 17:20, 1Кор 13:2

+ 12:10 Мар 16:17, Рес 2:4, Рес 10:46, 1Кор 14:2

+ 12:12 Рим 12:5, 1Кор 10:17, Эфе 4:25

+ 12:13 Гал 5:6, Эфе 2:14, Кол 3:11

+ 12:26 Рим 12:15

+ 12:27 Рим 12:5, Эфе 1:23, Эфе 4:12, Кол 1:18, Кол 1:24

+ 12:28 Рес 11:27, Эфе 4:11

+ 12:31 1Кор 14:1, 1Кор 14:39

+ 13:2 Рес 2:18, Мат 17:20, Мар 11:23, 1Кор 12:9

* 13:3 Магтанып билерим ялы теними гурбан эдип-де – бу җүмле кәбир голязмаларда теними якмага берип-де дийип душ гелйәр.

+ 13:11 Эфе 4:14

+ 13:12 Мат 5:8, 1 Ёханна 3:2, 1Кор 8:3, Гал 4:9

+ 14:1 1Кор 16:14, 1Кор 12:1

+ 14:5 Чөл 11:29

+ 14:8 Чөл 10:9

+ 14:15 Якуп 5:13, Эфе 5:19

+ 14:16 2Кор 1:20, Аянлык 3:14

+ 14:20 Эфе 4:14, Мат 18:3, 1Кор 2:6

+ 14:21 Иша 28:11-12.

+ 14:21 Иша 28:11-12

+ 14:22 Рес 2:6

+ 14:23 Рес 2:13

+ 14:25 Иша 45:14, Зак 8:23

+ 14:26 2Кор 12:19, 2Кор 13:10

+ 14:29 1 Ёханна 4:1, 1Сал 5:20-21

+ 14:34 1Тим 2:11-12, Гчк 3:16, 1Пет 3:1, Эфе 5:22, Кол 3:18

+ 14:39 1Кор 12:31, 1Кор 14:1

+ 14:40 Кол 2:5

+ 15:2 Гал 3:4

+ 15:3 Иша 53, Лук 24:27

+ 15:4 Зеб 15:10, Иша 53:11

* 15:5 Петрус – грекче Кепас, бу Петрусың бейлеки ады.

+ 15:5 Лук 24:34, Лук 24:36

+ 15:7 Рес 12:17, Лук 24:50, Рес 1:3-4

+ 15:8 2Кор 12:11

+ 15:9 Эфе 3:7-8, Рес 8:3

+ 15:10 2Кор 11:23, Кол 1:29

+ 15:12 Рес 23:8, 2Тим 2:18

+ 15:17 Рим 4:25

+ 15:18 1Сал 4:16, Аянлык 14:13

+ 15:20 1Сал 4:14, 2Тим 2:8, Рес 26:23, Кол 1:18, Аянлык 1:5

+ 15:21 Рим 5:12-18

+ 15:23 1Сал 4:16

+ 15:24 1Пет 3:22, Рим 8:38, Эфе 1:21, Дан 7:14, Дан 7:27, Абд 1:21, Зак 14:9, Лук 1:33, Аянлык 11:15

+ 15:25 Зеб 109:1, Евр 2:8

+ 15:27 Зеб 8:7.

+ 15:27 Зеб 8:7, Эфе 1:22

+ 15:28 Ёханна 14:28, Эфе 1:23, Кол 3:11

+ 15:30 2Кор 11:26

+ 15:31 1Сал 2:19

+ 15:32 Иша 22:13.

+ 15:32 Иша 22:13

+ 15:34 1Кор 6:5

+ 15:35 Эзк 37:3

+ 15:36 Ёханна 12:24

+ 15:42 Дан 12:2, Фил 3:21, Кол 3:1

+ 15:45 Гчк 2:7.

+ 15:45 Гчк 2:7

* 15:47 Икинҗи Ынсан болса – кәбир голязмаларда икинҗи Ынсан, Реббимиз Иса болса.

+ 15:47 Гчк 2:7, Ёханна 3:13, Ёханна 6:38

+ 15:49 Гчк 5:3

+ 15:51 Фил 3:21

+ 15:52 Иша 27:13, Мат 24:31, 1Сал 4:16, Аянлык 11:15, 1Сал 4:15, Фил 3:21

+ 15:53 2Кор 5:2-4

+ 15:54 Иша 25:8.

+ 15:54 Иша 25:8

+ 15:55 Хош 13:14.

* 15:55 Еңшиң – кәбир голязмаларда зәхерли нешдериң.

* 15:55 Зәхерли нешдериң – кәбир голязмаларда еңшиң.

+ 15:55 Хош 13:14, 2Тим 1:10, Евр 2:14-15

+ 15:56 Рим 4:15, Рим 7:8

+ 15:57 Рим 8:37

+ 16:1 Рес 24:17, Рим 15:25-28, Гал 2:10

+ 16:2 Рес 20:7, Аянлык 1:10, 2Кор 8:3, 2Кор 9:3

+ 16:3 Рес 18:27, 2Кор 3:1, Рес 24:17, Рим 15:25-28

+ 16:5 Рес 19:21, 2Кор 1:16

+ 16:8 Мср 23:16, Мср 34:22, Лев 23:15, Кан 16:9, Рес 2:1

+ 16:10 Рес 16:1, 1Кор 4:17

+ 16:12 Рес 18:24, Рес 19:1, 1Кор 1:12, 1Кор 3:5, 1Кор 4:6

+ 16:13 Мат 25:13, 2Сал 2:15

+ 16:14 1Кор 14:1

+ 16:15 1Кор 1:16

+ 16:16 Фил 2:29, 1Сал 5:12-13, 1Тим 5:17

+ 16:19 Рес 18:2, Рим 16:3, 2Тим 4:19

+ 16:20 Рим 16:16

+ 16:21 Гал 6:11, Кол 4:18, 2Сал 3:17, Флм 1:19

+ 16:22 Рим 9:3, Гал 1:8, Аянлык 22:20

+ 1:1 Рес 18:1-17

+ 1:3 1Пет 1:3, Эфе 1:3

+ 1:5 Рим 8:17, Фил 3:10, Кол 1:24

+ 1:6 2Тим 2:10

* 1:7 Кәбир голязмаларда 6-нҗы ве 7‑нҗи аятлар шейле гөрнүшде гелйәр: Эгер биз гөргүлер гөрйән болсак, бу сизиң теселли тапмагыңыз ве халас болмагыңыз үчиндир. Шейдип сиз бизиң ялы гөргүлер гөрениңизде, мушакгатларың барына дөз гелерсиңиз. Сизе баглаян умыдымыз беркдир. Теселли тапян болсак, бу сизиң теселли тапмагыңыз ве халас болмагыңыз үчиндир, себәби сизиң диңе мушакгатларымыза дәл, эйсем теселлимизе-де шәрикдигиңизи билйәрис.

+ 1:8 Рес 19:23, 1Кор 15:32

+ 1:9 2Кор 4:14

+ 1:10 Рес 12:11, Рес 14:19-20, Рес 21:32-33, Рес 27:44

+ 1:11 Рим 15:31, 2Сал 3:2, Рес 12:5, Эфе 6:18

+ 1:12 Рес 23:1, 2Тим 1:3, 1Кор 2:4, 1Кор 2:13

+ 1:13 1Кор 1:8, 1Сал 4:16-18, 1Сал 2:19-20

+ 1:15 1Кор 4:19

+ 1:16 Рес 19:21, 1Кор 16:5

+ 1:18 1Кор 1:9

* 1:19 Силван – бу Силасың бейлеки ады.

* 1:19 Худайың Оглы – Көне Әхтде бу ат патышалар үчин уланылярды. Тәзе Әхтде болса бу ат Худай тарапындан сайланып-сечилен диймеги аңладяр. Сөзлүге серет.

+ 1:19 Рес 15:22, Рес 16:1

+ 1:20 1Кор 14:16, Аянлык 3:14

+ 1:22 2Кор 5:5, Евр 6:11, Эфе 1:13

+ 1:23 Рим 1:9, Гал 1:20, Фил 1:8, 1Сал 2:5

+ 2:2 2Кор 7:8

+ 2:4 2Кор 7:12

+ 2:6 1Кор 5:4-5

+ 2:11 1Пет 5:8

+ 2:12 Рес 16:8, Рес 20:6

+ 2:13 2Кор 7:6, 2Кор 8:6, 2Кор 12:18

+ 2:14 Кол 2:15

+ 2:15 1Кор 1:18, Гчк 8:21, Мср 29:18, Эфе 5:2, Фил 4:18

+ 3:1 Рес 18:27, 1Кор 16:3

+ 3:3 Мср 24:12, Мср 31:18, Кан 6:6, Иша 51:7, Ерм 31:33

+ 3:6 Ерм 31:31, Лук 22:20, Эфе 3:7, Кол 1:23, Рим 2:27, Ёханна 6:63

+ 3:7 Мср 34:29-35

+ 3:14 Мар 6:52, Рес 15:21

+ 3:16 Мср 34:34

+ 3:17 Ёханна 4:24, Ёханна 8:32, Якуп 2:12, 1Пет 2:16, Рим 6:18, 1Кор 7:22, Гал 5:1

+ 3:18 1 Ёханна 3:2, Рим 8:29, Фил 3:21

+ 4:1 2Кор 3:6

+ 4:2 2Кор 2:17, 1Сал 2:3

+ 4:3 2Кор 3:14, 2Кор 2:15

+ 4:4 Ёханна 12:31, Кол 1:15, Евр 1:3

+ 4:5 Мар 10:43, 1Кор 9:19

+ 4:6 Гчк 1:3; Иша 9:2.

+ 4:6 Гчк 1:3

+ 4:7 Эйп 4:19, Эйп 33:6, Иша 64:8, Рим 9:21-22, 1Кор 2:5

+ 4:8 2Кор 7:5

+ 4:9 Ешу 1:5, Ёханна 15:20

+ 4:10 Рим 6:5

+ 4:11 2Кор 6:9

+ 4:13 Зеб 115:1-2.

+ 4:13 Зеб 115:1

+ 4:14 1Сал 4:14

+ 4:16 Рим 12:2, Эфе 4:23

+ 4:17 Рим 8:18

+ 4:18 Рим 8:24, Евр 11:1

+ 5:2 Рим 8:23

* 5:3 Кәбир голязмаларда 3‑нҗи аят шейле гөрнүшде гелйәр: Биз гөкдәки месгенимизе бесленсек, асла ялаңач болмаҗакдыгымыза гөзүмиз етйәр.

+ 5:3 1Кор 15:53

+ 5:5 2Кор 1:22, Эфе 1:14

+ 5:7 2Кор 4:18

+ 5:9 Кол 1:10

+ 5:10 Ваг 3:17, Ваг 11:9, Ваг 12:14, Мат 25:31-32, Рес 10:42, Рим 14:10

+ 5:11 2Кор 4:2

+ 5:12 2Кор 3:1, 2Кор 11:16, 2Кор 12:1

+ 5:13 Мар 3:21, 2Кор 11:1

+ 5:14 Рим 5:15

+ 5:15 1Пет 4:2, Рим 14:7-8

+ 5:17 Иша 43:18-19, Рим 6:4, Аянлык 21:5

+ 5:18 Рим 5:10-11, Кол 1:20

+ 5:19 Зеб 31:1-2, Рим 4:8

+ 5:20 Эфе 6:20

+ 5:21 Иша 53:9, Ёханна 8:46, 1Пет 2:22, 1 Ёханна 3:5, Евр 4:15, Рим 8:3, Рим 1:17, Рим 4:25, 1Кор 1:30

+ 6:1 1Кор 3:9

+ 6:2 Иша 49:8.

+ 6:2 Иша 49:8

+ 6:4 Рес 9:16, Рес 16:23, Рес 17:5, 2Кор 11:23-27

+ 6:7 2Кор 10:4, Эфе 6:11-17

+ 6:8 Рим 3:8

+ 6:9 2Кор 4:11

+ 6:10 Ёханна 16:22, Рес 3:6

+ 6:13 1Кор 4:14

+ 6:14 Кан 7:3, Эзр 9:2, Нех 13:25, Эфе 5:7, 1 Ёханна 1:6

+ 6:15 1Кор 10:21

+ 6:16 Лев 26:11-12; Эзк 37:27.

+ 6:16 Эфе 2:21, 1Кор 3:16-17, Лев 26:11-12, Эзк 37:27

+ 6:17 Иша 52:11; Эзк 20:34.

+ 6:17 Иша 52:11, Эзк 20:34, Эзк 20:41

+ 6:18 2Шам 7:14

+ 7:1 1 Ёханна 3:3

+ 7:2 Рес 20:33

+ 7:3 Фил 1:7

+ 7:4 Кол 1:24

+ 7:5 2Кор 2:13, 2Кор 4:8

+ 7:6 2Кор 1:4, 2Кор 2:13, 2Кор 8:6, 2Кор 12:18

+ 7:8 2Кор 2:2-4

+ 7:10 Мат 5:4, Ваг 7:3

+ 7:12 1Кор 5:1-2, 2Кор 2:4

+ 8:2 Мар 12:44

+ 8:3 1Кор 16:2

+ 8:4 Рим 15:26

+ 8:6 2Кор 2:13, 2Кор 7:6

* 8:7 Бизден өвренен сөйгиңиз – кәбир голязмаларда бизе болан сөйгиңиз.

+ 8:7 1Кор 1:5

+ 8:8 1Кор 7:6

+ 8:9 Якуп 2:5, Фил 2:6-7

+ 8:10 1Кор 7:25

+ 8:12 Мар 12:43-44, Лук 21:3

+ 8:14 Рес 4:34

+ 8:15 Мср 16:18.

+ 8:15 Мср 16:18

+ 8:24 2Кор 7:4

+ 9:1 Рим 15:25

+ 9:3 2Кор 8:6, 1Кор 16:2

+ 9:6 Сүл 11:24-25, Лук 6:38, Гал 6:7

+ 9:7 Кан 15:10, Йыл язгылары 29:9, Мср 25:2

+ 9:8 Фил 4:19

+ 9:9 Зеб 111:9.

+ 9:9 Зеб 111:9

+ 9:11 1Кор 1:5

+ 9:13 Мат 5:16, 1Пет 2:12

+ 10:1 Мат 11:29

+ 10:2 1Кор 4:21, 2Кор 13:2, 2Кор 13:10

+ 10:4 2Кор 6:7, Эфе 6:11

+ 10:7 1Кор 3:23, Гал 3:29

+ 10:8 2Кор 13:10

+ 10:10 1Кор 1:17

+ 10:17 Ерм 9:24.

+ 10:17 Ерм 9:23-24, 1Кор 1:31

+ 10:18 Рим 2:29, 1Кор 4:5

+ 11:1 2Кор 5:13

+ 11:2 Хош 2:19-20, Эфе 5:27, Аянлык 14:4

+ 11:3 Гчк 3:1, Гчк 3:4, Ёханна 8:44, 1Тим 2:14

+ 11:4 Гал 1:6

+ 11:5 2Кор 12:11

+ 11:6 1Кор 1:17, 2Кор 10:10

+ 11:7 1Кор 9:18

+ 11:9 2Кор 12:13, Фил 4:15

+ 11:10 Рим 9:1, 1Тим 2:7

+ 11:13 Фил 1:15, Рес 20:30, 2Пет 2:1, Аянлык 2:2

+ 11:14 Гал 1:8

+ 11:15 Фил 3:19

+ 11:16 2Кор 5:12

+ 11:18 Фил 3:3-4

+ 11:19 1Кор 4:10

+ 11:20 Гал 2:4, Гал 4:3

+ 11:22 Рим 11:1, Фил 3:5

+ 11:23 1Кор 15:10, 2Кор 6:4-5

+ 11:25 Рес 16:22-23, Рес 14:19, Рес 27:41-44

+ 11:26 Гал 2:4

+ 11:27 Рес 18:3, 1Сал 2:9, 2Сал 3:8, 1Кор 4:11

+ 11:29 1Кор 9:22

+ 11:32 Рес 9:24-25

+ 12:1 2Кор 5:12, 2Кор 11:16, Гал 1:12, Гал 2:2, Эфе 3:3

+ 12:7 Эйп 2:6

+ 12:9 Иша 40:29

+ 12:10 Мар 10:30, Мат 5:11-12, Рим 5:3

+ 12:11 1Кор 15:8-9, 2Кор 11:5

+ 12:12 Рес 15:12, Рим 15:19

+ 12:13 2Кор 11:9

+ 12:14 2Кор 13:1, 1Кор 10:33

+ 12:15 Фил 2:17, Кол 1:24, 1Сал 2:8

+ 12:16 2Кор 11:9

+ 12:18 2Кор 8:6, 2Кор 8:18

+ 12:19 Рим 1:9, Рим 9:1, 1Кор 14:26

+ 12:21 1Кор 5:1, 1Кор 6:18

+ 13:1 Кан 19:15.

+ 13:1 2Кор 12:14, Кан 19:15, Мат 18:16

+ 13:4 Рим 6:4

+ 13:9 1Кор 4:10

+ 13:10 2Кор 10:8

+ 13:11 Мар 9:50, Рим 12:18, 1Сал 5:13, Рим 15:33, Рим 16:16

+ 13:12 Рим 16:16, Фил 4:22

+ 1:1 Гал 1:11-12

+ 1:2 Фил 4:21, Рес 16:6, Рес 18:23

+ 1:4 Мат 20:28, Рим 4:25, Мар 14:36

+ 1:6 Мар 4:17, Евр 6:4, 2Кор 11:4

+ 1:7 Рес 15:24, Гал 5:10

+ 1:8 2Кор 11:14, Рим 9:3, 1Кор 16:22

+ 1:10 1Сал 2:4

+ 1:12 Рес 9:6, Рес 26:16, 1Кор 11:23

+ 1:13 Рес 26:5, Рес 8:3, Фил 3:6

+ 1:14 Мат 15:2, Мар 7:3

+ 1:15 Иша 49:1, Ерм 1:4-5, Лук 1:15, Рес 9:15, Рим 1:5, 1Тим 2:7

+ 1:17 Рес 9:19

* 1:18 Петрус – грекче Кепас, бу Петрусың бейлеки ады.

+ 1:18 Ёханна 1:42, Рес 9:26-27

+ 1:19 Рес 12:17, Рес 15:13, Якуп 1:1

+ 1:20 Рим 1:9, Рим 9:1, 2Кор 1:23

+ 1:23 Рес 9:21

+ 2:1 Рес 4:36, 2Кор 2:13, 2Тим 4:10

+ 2:2 Гал 1:12, Эфе 3:3, Фил 2:16

+ 2:3 Рес 16:3

+ 2:4 Рес 15:24, 2Кор 11:26, 2Кор 11:20, Гал 4:3, Гал 4:25

+ 2:6 Кан 10:17

+ 2:7 Рес 9:15, 1Кор 9:17

+ 2:9 Рес 4:36, Рес 9:27, Рес 13:2, Рес 15:36, 1Кор 9:6

+ 2:10 Рес 24:17, Рим 15:25-28, 1Кор 16:1

+ 2:11 Рес 11:20

+ 2:12 Рес 11:3, Рес 11:2, Рес 15:1

+ 2:14 1Тим 5:20

+ 2:16 Гал 3:11, Рес 13:39, Рим 3:21, Гал 3:11, Зеб 142:2, Рим 3:20

+ 2:19 Рим 14:8, Рим 6:6, Гал 6:14

* 2:20 Худайың Оглы – Көне Әхтде бу ат патышалар үчин уланылярды. Тәзе Әхтде болса бу ат Худай тарапындан сайланып-сечилен диймеги аңладяр. Сөзлүге серет.

+ 2:20 Ёханна 17:23

+ 3:2 Рим 10:17

+ 3:4 1Кор 15:2

+ 3:5 1Кор 12:10

+ 3:6 Гчк 15:6.

+ 3:6 Гчк 15:6, Якуп 2:23, Рим 4:3

+ 3:8 Гчк 12:3; 18:18; 22:18.

+ 3:8 Рим 3:30, Гчк 12:3

+ 3:10 Кан 27:26.

+ 3:10 Рим 4:15, Кан 27:26

+ 3:11 Хаб 2:4.

+ 3:11 Рес 13:39, Рим 3:20, Гал 2:16, Хаб 2:4, Рим 1:17, Евр 10:38

+ 3:12 Лев 18:5.

+ 3:12 Лев 18:5, Рим 10:5

+ 3:13 Кан 21:23.

+ 3:13 Кан 21:23

+ 3:14 Рес 1:5, Рес 2:33

+ 3:16 Гчк 12:7; 13:15; 24:7.

+ 3:16 Рим 4:13, Евр 7:6, Гчк 12:7, Гчк 17:19

+ 3:17 Мср 12:40-41

+ 3:18 Рим 4:14

+ 3:19 Рим 4:13, Рим 5:20, Кан 33:2, Рес 7:53

+ 3:20 1Тим 2:5, Евр 8:6, Кан 6:4-5, Рим 3:30

+ 3:22 Рим 3:9, Рим 4:16

+ 3:24 Рим 10:4

+ 3:26 1 Ёханна 3:2, Рим 8:15-16, Эфе 1:5

+ 3:27 Рим 6:3-4, Рим 13:14

+ 3:28 1Кор 12:13, Эфе 6:6, 1Кор 11:11

+ 3:29 1Кор 3:23, 2Кор 10:7, Рим 8:17, Эфе 3:6

+ 4:4 Мар 1:15, Лук 2:7, Лук 2:27

+ 4:5 Гал 3:13

* 4:6 Абба – арамейче бу сөз Атам диймеги аңладяр.

* 4:6 Бизиң йүреклеримизе – кәбир голязмаларда сизиң йүреклериңизе.

* 4:7 Худай… эдйәндир – бу җүмле кәбир голязмаларда сиз Иса Месих аркалы Худайың мирасдүшерисиңиз дийип душ гелйәр.

+ 4:8 Иша 37:19, Ерм 16:20

+ 4:9 Зеб 35:11, 1Кор 8:3, Кол 2:8, Кол 2:20, Евр 7:18

+ 4:10 Рим 14:5, Кол 2:16

+ 4:11 1Сал 3:5

+ 4:13 1Кор 2:3

* 4:14 Шонда яравсызлыгым… әсгермезчилик этмәндиңиз – бу җүмле кәбир голязмаларда Шонда сиз бедендәки сынагымы әсгермезчилик этмәндиңиз дийип душ гелйәр.

+ 4:14 1Шам 29:9, Лук 10:16, 1Сал 2:13

+ 4:22 Гчк 16:5, Гчк 21:2

+ 4:23 Гчк 16:3-4, Гчк 17:16

+ 4:24 Мср 19:1-2

+ 4:26 Евр 12:22, Аянлык 21:2

+ 4:27 Иша 54:1.

+ 4:27 Иша 54:1

+ 4:28 Рим 9:8

+ 4:29 Гчк 21:9

+ 4:30 Гчк 21:10.

+ 4:30 Гчк 21:10

* 5:1 Иса Месих… дуруң – бу җүмле кәбир голязмаларда Иса Месихиң бизе берен азатлыгында дуруң дийип душ гелйәр.

+ 5:1 Ёханна 8:32, Якуп 2:12, 1Пет 2:16, Рим 6:18, 1Кор 7:22, 2Кор 3:17, Гал 2:4, Гал 5:13, Рес 15:10

+ 5:2 Рес 15:1-2, 1Кор 7:18

+ 5:3 Рим 2:25

+ 5:4 Рим 9:31

+ 5:5 Рим 8:23

+ 5:6 1Кор 7:19, 1Кор 12:13, Гал 6:15, Эфе 2:14, Кол 3:11, Якуп 2:18

+ 5:7 1Кор 9:24

+ 5:9 Мат 13:33, Лук 13:21, 1Кор 5:6

+ 5:10 Рес 15:24, Гал 1:7

+ 5:11 Рес 16:3, 1Кор 1:23

+ 5:13 1Пет 2:16, 2Пет 2:19, 1Кор 9:19

+ 5:14 Лев 19:18.

+ 5:14 Мат 7:12, Мат 22:40, Лев 19:18

+ 5:16 Рим 8:4, Рим 13:14, Эфе 2:3

+ 5:17 Рим 7:15, Рим 7:19, Рим 7:23

+ 5:18 Рим 7:4, Эфе 2:15, Кол 2:14

+ 5:19 Мар 7:21-23, 1Кор 3:3, 1Кор 6:9-10, 1Кор 6:18, Эфе 5:3

+ 5:20 1Кор 11:19

* 5:21 Кәбир голязмаларда ганхорлык диен сөз хем бар.

+ 5:21 1Кор 6:9-10, Эфе 5:5

+ 5:22 Эфе 5:9

+ 5:23 1Тим 1:9

+ 5:24 Якуп 4:1, 1Пет 2:11, Рим 7:23, Рим 13:14, Рим 6:2, Рим 6:6, Гал 2:19, Кол 2:20, Кол 3:3

+ 5:26 Фил 2:3

+ 6:1 1Кор 2:15, Якуп 5:19, 2Тим 2:25, 1Сал 5:14

+ 6:2 Рим 15:1, 1 Ёханна 4:21

+ 6:3 1Кор 3:7, 1Кор 8:2

+ 6:5 Рим 14:12

+ 6:6 Лук 10:7, 1Кор 9:11, 1Тим 5:18

+ 6:7 Эйп 13:9, Эйп 4:8, Сүл 22:7, 2Кор 9:6

+ 6:8 Сүл 11:19, Хош 10:12, Якуп 3:18

+ 6:9 2Сал 3:13, Мат 10:22

+ 6:10 Сүл 3:27, 3 Ёханна 1:5, Евр 13:1

+ 6:11 1Кор 16:21, 2Сал 3:17, Флм 1:19

+ 6:14 1Кор 2:2, Гал 2:19, Рим 6:6

* 6:15 Чүнки не сүннетлилигиң – кәбир голязмаларда Чүнки Иса Месихе дегишли боланларың арасында не сүннетлилигиң.

+ 6:15 1Кор 7:19, 1Кор 12:13, Гал 5:6, Эфе 2:14, Кол 3:11

+ 6:16 Зеб 124:5, Зеб 127:5

+ 1:3 1Пет 1:3, 2Кор 1:3

+ 1:4 Яхуда 1:24, Кол 1:22, 1Сал 4:7

+ 1:5 1 Ёханна 3:2, Рим 8:15-16, Гал 3:26

+ 1:7 Кол 1:14

+ 1:9 Рим 16:24, Эфе 3:3-5, Эфе 6:19

+ 1:10 Эфе 2:14, Кол 1:20

+ 1:13 Эст 8:8, 2Кор 1:22, Эфе 4:30

+ 1:15 Кол 1:3-4

+ 1:18 Кол 1:27

+ 1:20 Зеб 109:1, Рес 7:55-56, Рим 8:34, Эфе 2:6, Кол 3:1

+ 1:21 1Пет 3:22, Рим 8:38, 1Кор 15:24, Кол 2:10, Евр 1:4

+ 1:22 Зеб 8:7, Зеб 109:1, 1Кор 15:27, 1Кор 11:3, Эфе 5:23

+ 1:23 Эфе 4:12, Эфе 5:23, Эфе 5:30, Кол 1:18, 1Кор 15:28, Кол 3:11

+ 2:1 Лук 15:24, Рим 11:15, Кол 1:21, Кол 2:13

+ 2:2 Ёханна 12:31, Ёханна 14:30, Кол 3:7

+ 2:3 Гал 5:16

+ 2:4 Ёханна 3:16, 1 Ёханна 3:1, Рим 5:8

+ 2:5 Кол 2:13, Тит 3:5

+ 2:6 Эфе 1:20

+ 2:8 Лук 7:50, Лук 8:48, Рес 15:11, 1Пет 1:5, Тит 2:11, Тит 3:5

+ 2:9 Рим 3:27, Тит 3:5, Рим 3:27, 1Кор 1:29

+ 2:10 Тит 2:14, Тит 3:8

+ 2:11 Рим 2:26, Рим 2:28, Кол 2:11

+ 2:12 Кол 1:21, Рим 9:4

+ 2:13 Зак 6:15, Рес 2:39

+ 2:14 Иша 9:6, Иша 26:12, Мик 5:5, Иша 14:1, Эфе 1:10, Кол 1:22

+ 2:15 Рим 7:4, Кол 2:14

+ 2:16 Рим 5:10, Кол 1:20, Кол 3:15

+ 2:17 Иша 57:19

+ 2:19 Фил 3:20

+ 2:20 Кол 2:7, Аянлык 21:14, Зеб 117:22, Иша 28:16

+ 2:21 1Кор 3:16-17

+ 2:22 1Пет 2:5

+ 3:1 Фил 1:7, Флм 1:1, 2Тим 2:9

+ 3:2 Эфе 4:7, Кол 1:25

+ 3:3 Гал 1:12, Гал 2:2

+ 3:6 Гал 3:29, Эфе 2:16, Мат 8:11, Лук 13:29

+ 3:7 Кол 1:23

+ 3:8 1Кор 15:9

+ 3:9 Кол 1:26

+ 3:10 Эфе 1:21

+ 3:12 Евр 4:16, Евр 10:19

+ 3:13 2Тим 2:10

* 3:14-15 Атамызың – кәбир голязмаларда Реббимиз Иса Месихиң Атасының.

+ 3:16 Эфе 1:18, Кол 1:27, Кол 1:11

+ 3:17 Кол 2:7

+ 3:19 Фил 4:7, Кол 2:10

+ 3:20 Яхуда 1:24, Рим 16:24

+ 3:21 Рим 11:36

+ 4:1 Эфе 3:1, Фил 1:27, Кол 1:10

+ 4:2 Фил 2:3, Кол 3:13

+ 4:3 Кол 3:14

+ 4:4 Эфе 2:16, 1Кор 6:17

+ 4:5 1Кор 1:13

+ 4:6 Мал 2:10, 1Кор 12:6

+ 4:7 Рим 12:3, Эфе 3:2

+ 4:8 Зеб 67:19.

+ 4:8 Зеб 67:19

+ 4:9 Ёханна 3:13

+ 4:10 Евр 4:14, Евр 7:26

+ 4:11 1Кор 12:28

+ 4:12 1Кор 12:27, Эфе 1:23, Кол 1:18

* 4:13 Худайың Оглы – Көне Әхтде бу ат патышалар үчин уланылярды. Тәзе Әхтде болса бу ат Худай тарапындан сайланып-сечилен диймеги аңладяр. Сөзлүге серет.

+ 4:13 Евр 5:12-13, Евр 6:1

+ 4:14 1Кор 13:11, 1Кор 14:20

+ 4:15 2Пет 3:18, Кол 1:10, Кол 2:19

+ 4:17 1Пет 4:3-4, Кол 3:7

+ 4:18 Рим 1:21, Мар 3:5

+ 4:19 1Пет 1:14, Рим 1:24-28

+ 4:22 Кол 3:8-9

+ 4:23 Рим 12:2, 2Кор 4:16

+ 4:24 Гчк 1:26, Рим 6:4, Кол 3:10

+ 4:25 Лев 19:11, Кол 3:9, Зак 8:16, Рим 12:5

+ 4:26 Зеб 4:5.

+ 4:26 Зеб 4:5

+ 4:27 Якуп 4:7

+ 4:28 Мср 20:15, 1Сал 4:11, 2Сал 3:8, 2Сал 3:10, 1Тим 6:18

+ 4:29 Кол 3:8

+ 4:30 Иша 63:10, 1Сал 5:19, Эфе 1:13

+ 4:31 1Пет 3:8, Кол 3:8

+ 4:32 Мат 6:14, Мар 11:25-26, Лук 7:41-42, 1Пет 3:8, Кол 3:12-13

+ 5:1 Мат 5:48

+ 5:2 Ёханна 10:11, Ёханна 15:13, 1 Ёханна 3:16, Рим 5:7-8, Евр 8:3, 1Кор 13:1, Кол 3:14

+ 5:3 1Кор 6:18, Гал 5:19, 1Сал 4:3

+ 5:4 Эфе 4:29

+ 5:5 Кол 3:5, 1Кор 6:9-10, Гал 5:21

+ 5:6 Мар 13:5, Кол 2:8, 2Сал 2:3, 1 Ёханна 3:7, Рим 1:18, Кол 3:6

+ 5:7 2Кор 6:14

+ 5:8 Эфе 2:1-2, Иша 2:5, Мат 5:14, Ёханна 12:35, 1 Ёханна 2:8, Рим 13:12, Фил 2:15, 1Сал 5:5

* 5:9 Нуруң – кәбир голязмаларда Рухуң.

+ 5:10 1Сал 2:4

+ 5:11 Рим 13:12

+ 5:13 Ёханна 3:20-21

+ 5:14 Рим 13:11, Лук 1:78-79

+ 5:15 Кол 4:5

+ 5:17 Рим 12:2, 1Сал 5:18

+ 5:18 Сүл 20:1, Сүл 23:20, Сүл 31:4, 1Тим 5:23

+ 5:19 Рес 16:25, Якуп 5:13, 1Кор 14:15, Зеб 26:6, Кол 3:16

+ 5:20 Кол 2:7, 2Сал 1:3, 2Сал 2:13

• 5:21 Кол 3:17

+ 5:22 Гчк 3:16, 1Пет 3:1

+ 5:23 Эфе 1:22-23, 1Кор 11:3

+ 5:25 1Пет 3:7

+ 5:26 Ёханна 13:8, 1Кор 6:11, Тит 3:5, Евр 10:22

+ 5:27 2Кор 11:2, Аянлык 14:4

* 5:30 Месихиң бедениниң агзаларыдырыс – кәбир голязмаларда Онуң этинден, сүңкүнден болуп, Месихиң бедениниң агзаларыдырыс.

+ 5:30 1Кор 6:15, Эфе 1:23, Кол 1:18

+ 5:31 Гчк 2:24.

+ 5:31 Гчк 2:24, Мат 19:5, Мар 10:7-8, 1Кор 6:16

+ 5:33 Эст 1:20, 1Пет 3:1-6

+ 6:1 Мср 20:12, Сүл 1:8, Сүл 6:20, Сүл 23:22

+ 6:2-3 Мср 20:12; Кан 5:16.

+ 6:3 Кан 5:16

+ 6:4 Кан 4:9, Кан 6:7, Сүл 13:24, Сүл 19:18, Сүл 22:6

+ 6:5 1Пет 2:18, Кол 3:22, 1Тим 6:1, Тит 2:9

+ 6:6 Гал 3:28

+ 6:8 Кол 3:24

+ 6:9 Лев 25:43, Кан 10:17

+ 6:11 2Кор 6:7, 2Кор 10:4, 1Пет 5:8, 1 Ёханна 2:13

+ 6:12 Лук 22:53, Кол 1:13, Эфе 1:21

+ 6:14 Иша 11:5, Иша 59:17, 1Сал 5:8

+ 6:15 Иша 52:7, Рим 10:15

+ 6:16 1 Ёханна 5:4

+ 6:17 Евр 4:12

+ 6:18 Лук 18:1, Лук 21:36, Яхуда 1:20, Рим 12:12, Кол 4:2, 1Сал 5:17, Мар 13:33

+ 6:19 Рес 4:29, Кол 4:3, 1Сал 5:25, 2Сал 3:1

+ 6:20 Рес 21:33, Рес 28:20, 2Кор 5:20

• 6:21 Кол 4:7-8

+ 6:21 Рес 20:4

+ 6:22 Кол 2:2

* 6:24 Кәбир голязмаларда Омын диен сөз хем бар.

+ 1:1 Рес 16:1

+ 1:3 Рим 1:8, Флм 1:4, 2Тим 1:3

+ 1:5 Рес 16:12-40

+ 1:6 1Кор 1:8

+ 1:7 2Кор 7:3, Эфе 3:1, Кол 4:18, 2Тим 2:9, Флм 1:1, Фил 4:14

+ 1:8 Рим 1:9, Рим 9:1

+ 1:9 Кол 1:9, 1Сал 3:12-13, Флм 1:6

+ 1:13 Рес 28:30

+ 1:14 Рес 4:31

+ 1:15 2Кор 11:13

+ 1:19 Рес 16:7

+ 1:20 Мар 8:38, Рим 1:16, Рим 14:8, 2Кор 5:15

+ 1:23 2Тим 4:6

+ 1:27 Эфе 4:1

+ 1:29 Мат 5:11-12

+ 1:30 Кол 1:29, 1Тим 4:10

+ 2:2 Фил 4:2, 1Пет 3:8, Рим 12:16

+ 2:3 Гал 5:26, Рим 12:10, Эфе 4:2

+ 2:4 Рим 15:2-3

+ 2:6 Ёханна 1:1, Ёханна 5:18, Ёханна 10:33

+ 2:7 Иша 42:1, Мат 20:28, Рим 8:3, 2Кор 8:9

+ 2:8 Мар 14:36, Евр 5:8

+ 2:9 Мат 28:18, Эфе 1:21, Евр 1:4

+ 2:10 Иша 45:23, Рим 14:11

+ 2:13 1Кор 12:6

+ 2:15 Яхуда 1:24, Мат 5:14, Эфе 5:8

+ 2:16 Гал 2:2

+ 2:17 Рес 21:13, 2Тим 4:6

+ 2:19 Рес 16:1, 1Сал 3:2

+ 2:21 1Кор 10:24, 1Кор 13:5

+ 2:22 1Кор 14:7, 1Тим 1:2, 2Тим 1:2

+ 2:25 Фил 4:18

+ 2:29 Рим 16:2, 1Кор 16:18, 1Сал 5:12-13, 1Тим 5:17

+ 3:1 Фил 4:4

+ 3:2 Зеб 21:17, Зеб 21:21

+ 3:3 Рим 2:29, Эфе 2:11, Кол 2:11

+ 3:4 2Кор 11:18

+ 3:5 Гчк 17:12, Лев 12:3, Рим 11:1, Рес 23:6, Рес 26:5

+ 3:6 Рес 8:3, Гал 1:13, Мар 10:20, Лук 1:6, Рес 22:3, Рес 26:5

+ 3:8 Ерм 9:24

+ 3:9 Рим 9:30-31, Рим 10:5

+ 3:10 Рим 8:17, 2Кор 1:5, Кол 1:24, 1Пет 4:13, Рим 6:5

+ 3:12 Евр 11:40

+ 3:14 1Пет 5:4, 1Кор 9:24-25, 2Тим 2:5

+ 3:15 1Кор 2:6

* 3:16 Кәбир голязмаларда 16-нҗы аят шейле гөрнүшде гелйәр: Йөне нәмә етен болсак, шол дүзгүне гөрә яшалың, шоңа лайыклыкда пикир эделиң.

+ 3:17 1Пет 5:3, 2Сал 3:9, 1Тим 4:12, Тит 2:7

+ 3:19 2Кор 11:15, 1Сал 5:3, Мар 8:33

+ 3:20 Эфе 2:19, Рес 1:11, 1Кор 1:7

+ 3:21 1Кор 15:35-52, 1 Ёханна 3:2, Рим 8:29, 2Кор 3:18, Кол 3:1

+ 4:2 Фил 2:2

+ 4:3 Мср 32:32, Зеб 68:29, Аянлык 3:5

+ 4:4 Фил 3:1, 1Сал 5:16

+ 4:5 Якуп 5:8

+ 4:6 Мат 6:25, 1Пет 5:7

+ 4:7 Ёханна 14:27, Фил 4:7, Кол 3:15

+ 4:9 Рим 15:33, 2Сал 3:16

+ 4:11 1Тим 6:6, 1Тим 6:8

+ 4:12 1Кор 4:11, 2Кор 11:27

+ 4:13 1Тим 1:12

+ 4:14 Фил 1:7

+ 4:16 Рес 17:1

+ 4:17 Рим 1:13

+ 4:18 Фил 2:25, Гчк 8:21, Мср 29:18

* 4:19 Долар – кәбир голязмаларда долсун.

+ 4:19 Зеб 22:1, 2Кор 9:8

+ 4:21 Гал 1:2

+ 4:22 2Кор 13:12

* 1:1-2 Кәбир голязмаларда Атамыз Худайың ве Реббимиз Иса Месихиң.

+ 1:1 Рес 16:1

+ 1:3 Эфе 1:15-16

+ 1:5 Мат 6:20, 1Пет 1:4

+ 1:6 Мат 24:14, Мат 28:19, Рим 10:18, Кол 1:6

+ 1:7 Кол 4:12, Флм 1:23

+ 1:9 2Сал 1:11, Фил 1:9, Флм 1:6

+ 1:10 2Кор 5:9, Эфе 4:1, Фил 1:27, 2Пет 3:18, Эфе 4:15

+ 1:11 Эфе 3:16

+ 1:13 Иша 42:7, Рес 26:18, Эфе 6:12, 2Пет 1:11

* 1:14 Оглы аркалы – кәбир голязмаларда Оглуң дөкен ганы аркалы.

+ 1:14 Эфе 1:7

+ 1:15 2Кор 4:4, Евр 1:3, Сүл 8:22, Рим 8:29, Аянлык 3:14

+ 1:16 Зеб 32:6, Ёханна 1:3, Рим 11:36, 1Кор 8:6, Евр 1:2, Евр 2:10

+ 1:18 Эфе 1:22-23, Рес 26:23, 1Кор 15:20, Аянлык 1:4-5, Аянлык 3:14

+ 1:19 Кол 2:9

+ 1:20 2Кор 5:18, Эфе 1:10, Эфе 2:14

+ 1:21 Эфе 2:1-2, Эфе 2:12

+ 1:22 Яхуда 1:24, Эфе 1:4, 1Сал 4:7

+ 1:23 Рес 14:22, Мар 16:15, Эфе 3:7

+ 1:24 2Кор 7:4, 2Кор 12:15, 2Кор 1:5, Фил 3:10

+ 1:25 Эфе 3:2

+ 1:26 Рим 16:24, Эфе 3:9

+ 1:27 Эфе 1:18, Эфе 3:16, Кол 2:2, Рим 5:2, Рим 8:17, 1Тим 1:1

+ 1:29 1Кор 15:10, Фил 1:30, 1Тим 4:10

+ 2:2 Кол 1:27, Эфе 6:22, Кол 4:8

+ 2:3 Рим 11:33, 1Кор 1:24, 1Кор 2:7

+ 2:4 Рим 16:18

+ 2:5 1Кор 5:3, 1Кор 14:40

+ 2:6 1Сал 4:1

+ 2:7 1Кор 3:11, Эфе 2:20, Эфе 3:17, Аянлык 21:14, Эфе 5:20, 2Сал 1:3, 2Сал 2:13

+ 2:8 Мар 7:3, Гал 1:14, Гал 4:9, Мар 13:5, 1 Ёханна 3:7, Эфе 5:6, 2Сал 2:3

+ 2:9 Ёханна 1:14, Кол 1:19

+ 2:10 Эфе 1:21-22, Эфе 3:19

+ 2:11 Эфе 2:11, Рим 2:29, Кол 3:9

+ 2:12 Рим 6:4

+ 2:13 Эфе 2:1, Эфе 2:5, Рес 3:19

+ 2:14 Зеб 50:3, Иша 43:25, Рим 7:4

+ 2:15 2Кор 2:14, Ёханна 12:31, Ёханна 16:11

+ 2:16 Чөл 28:9-15, Рим 14:5, Гал 4:10, Рим 14:3, Рим 14:17, Евр 9:10

+ 2:17 Евр 8:5, Евр 10:1

+ 2:19 2Пет 3:18, Эфе 4:15-16, Кол 1:10

+ 2:20 Рим 6:2, Кол 3:3, Гал 4:9

+ 2:21 1Тим 4:3

+ 2:22 Иша 29:13, Мат 15:9, Мар 7:7

+ 3:1 Кол 2:12, Зеб 109:1, Рес 7:55-56, Рим 8:34, Эфе 1:20, Сүл 15:24

+ 3:3 Рим 6:2, Рим 6:7, Гал 5:24, Кол 2:20

+ 3:4 Ёханна 11:25

+ 3:5 Эфе 5:5, Рим 8:13

* 3:6 Инйәндир – кәбир голязмаларда Онуң сөзүне гулак асмаянларың үстүне инйәндир.

+ 3:6 Рим 1:18, Эфе 5:6

+ 3:7 Эфе 2:2, Эфе 4:17

+ 3:8 Якуп 1:21, 1Пет 1:21, Эфе 4:22, Эфе 4:31

+ 3:9 Лев 19:11, Эфе 4:25, Кол 2:11

+ 3:10 Гчк 1:26, Эфе 4:24

+ 3:11 Рим 2:28-29, 1Кор 7:19, Гал 3:28, Гал 5:6, 1Кор 12:13, Гал 5:6, Эфе 2:14, 1Кор 15:28, Эфе 1:23

+ 3:12 Лук 18:7, Рим 8:33, Тит 1:1

+ 3:13 Эфе 4:2, Мат 6:14-15, Мар 11:25-26, Лук 7:41-42, Эфе 4:32

+ 3:14 1Кор 13:1, Эфе 4:3, Эфе 5:2

+ 3:15 Ёханна 14:27, Ёханна 16:33, Фил 4:7, Эфе 2:16

+ 3:16 Ёханна 15:3, Зеб 26:6, Эфе 5:19

+ 3:17 1Кор 10:31

• 3:18 Эфе 5:22

+ 3:18 Гчк 3:16, 1Пет 3:1

+ 3:19 1Пет 3:7

+ 3:20 Мср 20:12, Сүл 1:8, Сүл 6:20, Сүл 23:22

+ 3:22 1Пет 2:18, 1Тим 6:1, Тит 2:9

+ 3:24 Эфе 6:8

+ 3:25 Кан 10:17, Мат 22:16

+ 4:2 Лук 18:1, Лук 21:36, Рим 12:12, Эфе 6:18, 1Сал 5:17

+ 4:3 Рес 4:29, Рим 16:24, Эфе 6:19-20, Фил 1:7, Флм 1:1

+ 4:5 Эфе 5:15-16

+ 4:6 1Пет 3:15

• 4:7 Эфе 6:21-22

+ 4:7 Рес 20:4

+ 4:8 Кол 2:2

+ 4:9 Флм 1:10, Флм 1:16

+ 4:10 Рес 19:29, Флм 1:24, Рес 12:12, Рес 15:37-38

+ 4:11 Рес 1:23, Рес 18:7

+ 4:12 Кол 1:7, Флм 1:23

+ 4:14 2Тим 4:10-11, Флм 1:24

+ 4:15 Рим 16:5

+ 4:16 1Сал 5:27

+ 4:17 Флм 1:2

* 4:18 Кәбир голязмаларда Омын диен сөз хем бар.

+ 4:18 1Кор 16:21, Гал 6:11, 2Сал 3:17, Флм 1:19

* 1:1 Силван – бу Силасың бейлеки ады.

+ 1:1 Рес 15:22, 1Пет 5:12, 2Сал 1:1, Рес 17:1, Фил 4:16

+ 1:2 Эфе 5:20, 2Сал 1:3, 2Сал 2:13

+ 1:4 2Пет 1:10

+ 1:5 Рес 20:18

+ 1:6 1Кор 4:16, 1Кор 11:1, 2Сал 3:7, Рес 17:5-10, Рес 13:52

+ 1:9 Рес 14:15

+ 1:10 1Кор 1:7, 2Сал 1:10, Мат 3:7, Рим 5:9, 1Сал 2:16, 1Сал 5:9

+ 2:2 Рес 16:22-24

+ 2:3 2Кор 4:2

+ 2:4 Гал 2:7, Гал 1:10, Эфе 5:10

+ 2:5 Рим 1:9, Рим 9:1, Фил 1:8

+ 2:6 1Кор 9:4-5, 2Сал 3:9, Флм 1:8

+ 2:8 2Кор 12:15

+ 2:9 Рес 18:3, 2Кор 11:27, 2Сал 3:8

+ 2:11 1Кор 4:14-15

+ 2:12 2Сал 2:14

+ 2:13 Гал 4:14

+ 2:14 1Сал 1:6, Рес 17:5, 2Сал 1:4-5

+ 2:15 Ерм 2:30, Мат 23:34, Ёханна 15:20, Рес 13:50, Рес 17:5

+ 2:16 Рес 13:45, Рес 14:2, Мат 27:25, Лук 21:23, 1Сал 1:10

+ 2:17 1Кор 5:3, Кол 2:5

+ 2:18 Рим 1:13, Рим 15:22

+ 2:19 1Кор 15:31, 2Сал 1:4

+ 3:1 Рес 17:15-16

+ 3:2 Рес 16:1, Фил 2:19

+ 3:3 Рес 9:16, Рес 14:22, 1Пет 5:9

+ 3:5 Йыл язгылары 21:1, Мат 4:3, 1Кор 7:5, Гал 4:11

+ 3:6 Рес 18:5

+ 3:10 2Тим 1:3

+ 3:11 2Сал 3:5

+ 3:12 Фил 1:9-10, 2Сал 1:3

+ 3:13 Зак 14:5, Яхуда 1:14, 2Сал 2:17

+ 4:1 Кол 1:10, Кол 2:6

+ 4:3 1Кор 6:18, Гал 5:19, Эфе 5:3

+ 4:5 1Пет 4:3-4, Рим 1:26, Эфе 4:17-19

+ 4:7 1Пет 1:15, Яхуда 1:24, Эфе 1:4, Кол 1:22

+ 4:9 Евр 13:1, Ёханна 6:45

+ 4:11 Сүл 17:14, Рес 18:3, Эфе 4:28, 2Сал 3:8, 2Сал 3:10

+ 4:12 Рим 13:13

+ 4:13 Эфе 2:12

+ 4:14 1Кор 15:20, 2Кор 4:14

+ 4:15 1Кор 15:51-52

+ 4:16 Дан 10:13, Дан 12:1, Яхуда 1:9, Аянлык 12:7, Иша 27:12, Мат 24:31, 1Кор 15:52, Мат 16:27, 1Кор 15:23

+ 4:17 Рес 1:9, Аянлык 11:12, Ёханна 14:3

+ 5:1 Рес 1:7

+ 5:2 Мат 24:43, 2Пет 3:10

+ 5:3 Иша 13:8, Лук 21:34, Фил 3:19

+ 5:4 1 Ёханна 2:8

+ 5:5 Лук 16:8, Ёханна 12:36, Рим 13:12

+ 5:6 Мар 13:33-36, 1Пет 1:13, Эфе 6:18

+ 5:8 Иша 59:17, Эфе 6:14, Эфе 6:17

+ 5:9 1Сал 1:10

+ 5:10 Рим 14:9

+ 5:12 1Кор 16:16, 1Кор 16:18, Фил 2:29, 1Тим 5:17

+ 5:13 Мар 9:50, Рим 12:18, 2Кор 13:11

+ 5:14 2Сал 3:6-10, Иша 35:4, Гал 6:1

+ 5:15 Лев 19:18, 1Пет 3:9, Рим 12:17

+ 5:16 Фил 4:4

+ 5:17 Лук 18:1, Лук 21:36, Рим 12:12, Эфе 6:18, Кол 4:2

+ 5:18 Рим 12:2, Эфе 5:17, Эфе 5:20

+ 5:19 Эфе 4:30

+ 5:21 1 Ёханна 4:1, 1Кор 14:29

+ 5:23 Рим 15:33, Фил 4:9, 2Сал 3:16

+ 5:24 1Кор 1:9, 2Сал 3:3, Евр 10:23

+ 5:25 Эфе 6:19, 2Сал 3:1, Евр 13:18

+ 5:26 1Пет 5:14, Рим 16:16

+ 5:27 Кол 4:16

* 1:1 Силван – бу Силасың бейлеки ады.

+ 1:1 Рес 15:22, 1Пет 5:12, 1Сал 1:1, Рес 16:1

+ 1:3 Эфе 5:20, 1Сал 1:2, 2Сал 2:13

+ 1:4 1Сал 2:19

+ 1:5 Лук 20:35

+ 1:6 Аянлык 6:10

+ 1:7 Яхуда 1:14

+ 1:8 Иша 66:15-16, 2Пет 3:7, Сер 2:10, Эйп 18:21, Ерм 9:3

+ 1:9 Иша 2:10

+ 1:10 1Кор 3:13, 1Сал 1:10

+ 1:11 Кол 1:9

+ 2:1 Мат 24:31, 1Сал 4:15-17

+ 2:3 Мар 13:5, Кол 2:8, 1 Ёханна 3:7, Эфе 5:6, Дан 7:24-25, Дан 8:25, Аянлык 13:4-5

+ 2:4 Иша 14:14, Эзк 28:2, Дан 11:36

+ 2:7 1 Ёханна 2:18, 1 Ёханна 4:3

+ 2:8 Эйп 4:9, Иша 11:4, Аянлык 2:16

+ 2:9 Мат 24:24, Мар 13:22, Аянлык 13:14

+ 2:10 1Кор 1:18

+ 2:11 1Пат 22:22, Эзк 14:9

* 2:13 Илкинҗилер хөкмүнде – кәбир голязмаларда илкибашдан.

+ 2:13 Эфе 5:20, 2Сал 1:3, Ерм 2:3, Якуп 1:18, Аянлык 14:4

+ 2:14 1Сал 2:12

+ 2:15 1Кор 16:13

+ 2:16 1Пет 1:3

+ 2:17 1Сал 3:13

+ 3:1 1Сал 5:25

+ 3:2 Рим 15:31, 2Кор 1:10-11

+ 3:3 1Кор 1:9, 1Сал 5:24, Евр 10:23, Мат 16:13, Ёханна 17:12

+ 3:5 1Сал 3:11

+ 3:6 Сүл 6:6

+ 3:7 1Кор 4:16, 1Кор 11:1, 1Сал 1:6

+ 3:8 Рес 18:3, 1Сал 2:9-10

+ 3:9 1Кор 9:4-5, 1Сал 2:6, Флм 1:8, 1Пет 5:3, Фил 3:17, 1Тим 4:12, Тит 2:7

+ 3:10 Эфе 4:28, 1Сал 4:11, 1Сал 5:14

+ 3:11 1Тим 5:13

+ 3:13 Гал 6:9

+ 3:15 Мат 18:15

+ 3:16 Рим 15:33, Фил 4:9, 1Сал 5:23

+ 3:17 1Кор 16:21, Гал 6:11, Кол 4:18, Флм 1:19

+ 1:1 Кол 1:27

+ 1:2 Рес 16:1, Фил 2:22, 2Тим 1:2, 2 Ёханна 1:3

+ 1:4 1Тим 4:7, 2Тим 4:4, Тит 1:14, Тит 3:9

+ 1:5 Рим 12:9, 2Тим 2:22

+ 1:6 1Тим 6:21, Тит 1:10

+ 1:8 Рим 7:16

+ 1:9 Гал 5:23

+ 1:11 Тит 1:3

+ 1:12 Рес 9:22, Фил 4:13

+ 1:13 Рес 8:3, Рес 3:17

+ 1:14 Рим 5:20

+ 1:15 1Тим 3:1, 1Тим 4:9, 2Тим 2:11, Тит 3:8, Мат 9:13, Мар 2:17

+ 1:18 1Тим 4:14, 2Кор 10:4, 2Тим 2:2-4

+ 1:20 2Тим 2:17, 2Тим 4:14, 1Кор 5:5

+ 2:2 Эзр 6:10

+ 2:3 1Тим 5:4

+ 2:4 Эзк 18:23, Эзк 33:11, 2Пет 3:9, Тит 1:2, Тит 2:11

+ 2:5 Гал 3:20

+ 2:6 Мат 20:28, Тит 1:3

+ 2:7 Рес 9:15, Рим 1:5, Гал 1:15-16, Эфе 3:7-8, 2Тим 1:11, Рим 9:1, 2Кор 11:10

+ 2:9 1Пет 3:3-4

+ 2:11 Тит 2:5

+ 2:12 1Кор 14:34

+ 2:13 Гчк 2:7, Гчк 2:22

+ 2:14 Гчк 3:6, Гчк 3:13, 2Кор 11:13

+ 3:1 1Тим 1:15, 2Тим 2:11, Тит 3:8

+ 3:2 Тит 1:6-9

+ 3:3 Тит 3:2, Мат 6:19, 1Тим 6:9, Евр 13:5

+ 3:7 2Тим 2:26

+ 3:8 Рес 6:3, 1Пет 5:2, Тит 1:7

+ 3:11 Тит 2:3

* 3:16 Иса Месих – кәбир голязмаларда Худай.

+ 3:16 Ёханна 1:14, 1 Ёханна 4:2, 2 Ёханна 1:7, Евр 2:14, Мар 16:19, Лук 24:51, Рес 1:9

+ 4:1 1 Ёханна 2:18, 2Тим 3:1, 1 Ёханна 4:6, Якуп 3:15, 2Пет 2:1, Аянлык 2:24

+ 4:3 Рим 14:2, Кол 2:16, Кол 2:21

+ 4:4 Гчк 1:31, Мар 7:15-16, Рес 10:15, Тит 1:15

+ 4:5 Гчк 1:25

+ 4:7 1Тим 1:4, 2Тим 2:16

+ 4:9 1Тим 1:15, 2Тим 2:11, Тит 3:8

* 4:10 Ыхлас эдйәрис – кәбир голязмаларда сөгүлмелере сезевар эдилйәрис.

+ 4:10 Фил 1:30, Кол 1:29

+ 4:12 Тит 2:15, 1Пет 5:3, Фил 3:17, 2Сал 3:9, Тит 2:7

* 4:14 Эл гоймагы билен – ир дөвүрдәки йыгнакларда иманлылар йөрите бир максат билен адамың үстүне эл гоюпдырлар. Рес 13:3 ве сөзлүге серет.

+ 4:14 1Тим 1:18, Рес 6:6, 1Тим 5:22, 2Тим 1:6

+ 4:16 Эзк 33:9

+ 5:1 Тит 2:6

+ 5:4 1Тим 2:3

+ 5:6 Аянлык 3:1

+ 5:10 Ёханна 13:14, Рес 9:36

+ 5:13 2Сал 3:11

+ 5:14 1Кор 7:9, Тит 2:8

* 5:16 Иманлы аялың – кәбир голязмаларда иманлы эркегиң я аялың.

+ 5:17 Рим 12:8, 1Сал 5:12

+ 5:18 Кан 25:4; Лук 10:7.

+ 5:18 Кан 25:4, 1Кор 9:9, Лук 10:7

+ 5:19 Кан 19:15

+ 5:20 Кан 13:11, Гал 2:14, 2Тим 4:2, Тит 1:13, Тит 2:15

+ 5:22 Рес 6:6, 1Тим 4:14, 2Тим 1:6, 2Пет 3:14, 1 Ёханна 5:18, 2 Ёханна 1:10, 1Тим 5:22

+ 5:23 Сүл 20:1, Сүл 23:20, Сүл 31:4, Эфе 5:18

+ 6:1 1Пет 2:18, Эфе 6:5, Кол 3:22, Тит 2:9

+ 6:2 Флм 1:16

+ 6:3 Рим 16:17

+ 6:4 2Тим 2:14, 2Тим 2:23, Тит 3:9

* 6:5 Кәбир голязмаларда Бейле адамлардан гача дуруң диен җүмле хем бар.

+ 6:5 2Пет 2:3, Тит 1:11

+ 6:6 Фил 4:11

+ 6:7 Эйп 1:21, Зеб 48:18, Ваг 5:14

+ 6:8 Сүл 30:8

+ 6:9 Сүл 15:27, Сүл 23:4, Мат 6:19, Лук 12:15, Евр 13:5

+ 6:10 Мср 23:8, Кан 16:19

+ 6:11 Кан 33:1, 1Пат 17:21, 2Тим 3:17

+ 6:12 2Тим 4:7, Яхуда 1:3

+ 6:13 Лук 3:1, Лук 23:1, Рес 3:13

+ 6:15 Кан 10:17, Аянлык 17:14, Аянлык 19:16, Мср 33:20, Ёханна 1:18

* 6:17 Худая – кәбир голязмаларда дири Худая.

+ 6:17 Сүл 23:5, Сүл 27:24

+ 6:18 Лук 12:21, Рим 12:13, Эфе 4:28

* 6:19 Хакыкы яшайыш – кәбир голязмаларда бакы яшайыш.

+ 6:20 2Тим 1:12, 2Тим 2:16

* 6:21 Кәбир голязмаларда Омын диен сөз хем бар.

+ 6:21 1Тим 1:6

+ 1:1 Тит 1:2, Евр 9:15

+ 1:2 Рес 16:1, Фил 2:22, 1Тим 1:2, 2 Ёханна 1:3

+ 1:3 1Сал 3:10, Рес 23:1, 2Кор 1:12, Рим 1:8, Флм 1:4

+ 1:5 Рес 16:1

+ 1:6 Рес 6:6, 1Тим 4:14, 1Тим 5:22

+ 1:7 Рим 8:15

+ 1:8 Мар 8:38, Рим 1:16, 2Тим 2:3, 2Тим 4:5

+ 1:9 Рим 3:27, Эфе 2:4, Эфе 2:8, Тит 3:5

+ 1:10 1Кор 15:54-55, Рим 16:24

* 1:11 Өвредиҗиси – кәбир голязмаларда яхуды дәллере өвредиҗиси.

+ 1:11 1Тим 2:7

+ 1:12 2Тим 2:9, Мар 8:38, Рим 1:16, 1Тим 6:20

+ 1:14 Рим 8:9

+ 1:15 Рес 19:10

+ 1:16 2Тим 4:19, Рес 21:33, Рес 28:20, Мат 25:36

+ 2:3 1Тим 1:18, 2Тим 1:8, 2Тим 4:5

+ 2:5 1Кор 9:25

+ 2:6 1Кор 9:10

+ 2:8 1Кор 15:20, Мат 1:1

+ 2:9 Эфе 3:1, Фил 1:7

+ 2:10 1Пет 5:10, Эфе 3:13, 2Кор 1:6

+ 2:11 1Тим 1:15, Тит 3:8, Рим 6:8, Аянлык 20:4

+ 2:12 Мат 10:33

+ 2:13 Рим 3:3, Чөл 23:19

+ 2:14 1Тим 6:4, Тит 3:9

+ 2:16 1Тим 4:7, 1Тим 6:20, Тит 3:9

+ 2:17 1Тим 1:20

+ 2:18 1Кор 15:12

+ 2:19 Чөл 16:5; Иша 26:13.

+ 2:19 Чөл 16:5, Чөл 16:26

+ 2:20 Рим 9:21

+ 2:22 Мат 5:9, Рим 14:19, 1Тим 1:5

+ 2:23 1Тим 6:4

+ 2:25 Гал 6:1, Дан 4:24, Рес 8:22

+ 2:26 1Тим 3:7

+ 3:1 1 Ёханна 2:18, 1Тим 4:1

+ 3:2 Лук 16:14, 1Тим 6:10

+ 3:3 Рим 1:28-31

+ 3:9 Мср 7:12, Мср 8:18, Мср 9:11

+ 3:11 Рес 13:50, Рес 14:5, Рес 14:19, Эйп 5:19, Зеб 33:20

+ 3:12 Ёханна 15:20, Рес 14:22, 1Сал 3:3

+ 3:13 Дан 12:10, Аянлык 22:11

+ 3:15 Рес 16:1

+ 3:16 2Пет 1:20-21

+ 3:17 Кан 33:1, 1Пат 17:21, 1Тим 6:11

+ 4:1 Ёханна 5:22, Рес 10:42, Рес 17:31, 1Пет 4:5

+ 4:2 1Тим 5:20, Тит 1:13, Тит 2:15

+ 4:5 Мар 13:33-34, 1Пет 1:13, Эфе 6:18, 1Сал 5:6, 2Тим 1:8, 2Тим 2:3

+ 4:6 Рес 21:13, Фил 2:17, 2Пет 1:14, Фил 1:23

+ 4:7 1Тим 6:12, Яхуда 1:3, Рес 20:24

+ 4:8 Якуп 1:12

+ 4:10 Кол 4:14, Флм 1:24, Мар 4:19, 2Кор 2:13, Гал 2:1, Кол 4:14, Флм 1:24

+ 4:11 Рес 12:12, Рес 15:37-38, Кол 4:10

+ 4:12 Рес 20:4, Тит 3:12

+ 4:13 Рес 16:8

+ 4:14 1Тим 1:20, Зеб 61:13, Сүл 24:12

+ 4:17 Зеб 21:22

+ 4:19 Рес 18:2, Рим 16:3, 1Кор 16:19, 2Тим 1:16

+ 4:20 Рес 20:4, Рес 21:29

+ 1:1 Мар 13:20, Лук 18:7, Рим 8:33, Кол 3:12, 1Тим 2:4, Лук 1:69-70, Рим 1:2, Чөл 23:19, 1Шам 15:29

+ 1:3 1Тим 2:6, 1Тим 6:15, 1Тим 1:11

* 1:4 Кәбир голязмаларда рехимдарлыгы диен сөз хем бар.

+ 1:4 1Тим 1:2, 2Тим 1:2

+ 1:5 Рес 14:23

+ 1:6 1Тим 3:2-4

+ 1:7 1Пет 5:2, 1Тим 3:8

+ 1:10 1Тим 1:6, Рес 11:2, Гал 2:12

+ 1:11 2Пет 2:3, 1Тим 6:5

+ 1:13 1Тим 5:20, 2Тим 4:2, Тит 2:15

+ 1:14 1Тим 1:4

+ 1:15 Мар 7:15-16, Рес 10:15, Рим 14:20, 1Тим 4:3-4

+ 1:16 1 Ёханна 2:4

+ 2:3 1Тим 3:11

+ 2:5 Гчк 3:16, 1Пет 3:1-2, Эфе 5:22, 1Тим 2:11

+ 2:6 1Тим 5:1

+ 2:7 1Пет 5:3, Фил 3:17, 2Сал 3:9, 1Тим 4:12

+ 2:8 1Тим 5:14

+ 2:9 1Пет 2:18, Эфе 6:5, Кол 3:22, 1Тим 6:1

+ 2:11 1Тим 2:4

+ 2:12 1Пет 4:2

+ 2:13 2Пет 1:1, Евр 9:28

+ 2:14 Эфе 2:10, Тит 3:8, Мат 20:28

+ 2:15 Тит 1:13, 1Тим 4:12

+ 3:1 1Пет 2:13, Рим 13:1

+ 3:2 1Тим 3:3

+ 3:3 Ёханна 8:34, 2Пет 2:19, Рим 6:16-20

+ 3:5 Рим 3:27, Эфе 2:4, Эфе 2:8, 2Тим 1:9, Ёханна 13:8, 1Кор 6:11, Эфе 5:26, Евр 10:22, Ёханна 3:3, 1Пет 1:3, Эфе 2:5

+ 3:6 Рес 2:33, Рес 10:45, Рим 5:5

+ 3:7 Рес 15:11, Рим 3:24, Эфе 2:8, Тит 2:11, Рим 8:17

+ 3:8 1Тим 1:15, 2Тим 2:11, Эфе 2:10, Тит 2:14

+ 3:9 1Тим 1:4, 2Тим 2:14, 2Тим 2:16

+ 3:10 Мат 18:15-17

+ 3:12 Рес 20:4, 2Тим 4:12

+ 3:13 Рес 18:24, 1Кор 1:12

+ 3:14 2Пет 1:8

* 3:15 Кәбир голязмаларда Омын диен сөз хем бар.

+ 1:1 Эфе 3:1, Фил 1:7, Рес 16:1

+ 1:2 Кол 4:17

+ 1:4 Рим 1:8-9

+ 1:6 Фил 1:9, Кол 1:9

+ 1:8 1Сал 2:6-7

+ 1:10 1Кор 4:15, Кол 4:9

* 1:12 Кәбир голязмаларда Оны кабул эт диен җүмле хем бар.

+ 1:16 Мат 23:8, 1Кор 7:22, Кол 4:9

+ 1:19 1Кор 16:21, Гал 6:11, Кол 4:18, 2Сал 3:17

+ 1:23 Кол 1:7, Кол 4:12

+ 1:24 Рес 27:2, Кол 4:10, Кол 4:14, 2Тим 4:10

* 1:2 Өз Оглы – Көне Әхтде патышалар «Худайың оглы» дийип атландырылыпды. Тәзе Әхтде болса бу ат Худай тарапындан сайланып-сечилен диймеги аңладяр. Сөзлүкде «Худайың Оглы» сөзүне серет.

+ 1:2 1Пет 1:20, Мар 12:7, Ёханна 1:3, 1Кор 8:6, Кол 1:16

+ 1:3 2Кор 4:4, Кол 1:15, Зеб 109:1, Мар 16:19, Рес 7:55-56, Рим 8:34

+ 1:4 Эфе 1:21, Фил 2:9

+ 1:5 Зеб 2:7; 2Шам 7:14.

+ 1:5 Зеб 2:7, Рес 13:32-33, Евр 5:5, 2Шам 7:14

+ 1:6 Кан 32:43.

+ 1:6 Зеб 96:7

+ 1:7 Зеб 103:4.

+ 1:7 Зеб 103:4

+ 1:8-9 Зеб 44:6-7.

* 1:9 Яг гуйдум – кимдир бириниң башына яг гуюп, патышалыга я-да руханылыга беллеме дессуры. Сөзлүге серет.

+ 1:9 Зеб 44:7-8

+ 1:10-12 Зеб 101:25-27.

+ 1:12 Зеб 101:26-28

+ 1:13 Зеб 109:1.

+ 1:13 Зеб 109:1, Евр 10:13

+ 1:14 Гчк 19:16

+ 2:4 Рес 2:22, Рес 2:43

+ 2:5 Евр 1:6

+ 2:6-9 Зеб 8:4-6.

* 2:7 Кәбир голязмаларда Өз эллериңиң ишлериниң үстүнден Оны Хөкүмдар гойдуң диен җүмле хем бар.

+ 2:8 Зеб 8:5-7, 1Кор 15:25

+ 2:9 Ёханна 8:54, Ёханна 17:1, 1Пет 1:21, 2Пет 1:17

+ 2:10 Рим 11:36, Евр 5:9

+ 2:11 Евр 13:12, Мат 28:10, Мар 3:35, Ёханна 20:17, Рим 8:29

+ 2:12 Зеб 21:23.

+ 2:12 Зеб 21:23

+ 2:13 Иша 8:17-18.

+ 2:13 Иша 8:17-18

+ 2:14 Ёханна 1:14, 1 Ёханна 4:2, 2 Ёханна 1:7, 1Тим 3:16, 1 Ёханна 3:8, Иша 42:7, Иша 49:9, 1Кор 15:54-55

+ 2:17 Фил 2:7

+ 2:18 Лук 22:28

+ 3:2 Чөл 12:7

+ 3:5 Чөл 12:7, Кан 18:15, Кан 18:18

* 3:6 Сакламагы – кәбир голязмаларда ахырына ченли сакламагы.

+ 3:7-11 Зеб 94:7-11.

+ 3:11 Зеб 94:7-11

+ 3:15 Зеб 94:7-8.

+ 3:15 Зеб 94:7-8

+ 3:16-19 Чөл 14:1-35.

+ 3:16 Чөл 14:2

+ 3:17 Чөл 14:29.

+ 3:17 Зеб 94:10, Чөл 14:29

+ 3:18 Кан 1:34-36

+ 3:19 Зеб 105:24

+ 4:1 Евр 12:15

+ 4:3 Зеб 94:11.

+ 4:3 Зеб 94:11, Евр 3:11

+ 4:4 Гчк 2:2.

+ 4:4 Гчк 2:2

+ 4:5 Зеб 94:11.

+ 4:5 Зеб 94:11

+ 4:6 Евр 3:19

+ 4:7 Зеб 94:7-8.

+ 4:7 Зеб 94:7-8

+ 4:8 Кан 31:7

+ 4:12 Эфе 6:17, Аянлык 1:16

+ 4:13 Йыл язгылары 16:9, Эйп 34:21, Зеб 89:8, Зеб 138:2-3

* 4:14 Худайың Оглы – Көне Әхтде бу ат патышалар үчин уланылярды. Тәзе Әхтде болса бу ат Худай тарапындан сайланып-сечилен диймеги аңладяр. Сөзлүге серет.

+ 4:14 Евр 2:17-18, Эфе 4:10, Евр 7:26

+ 4:15 Лук 23:41, Ёханна 8:46, 1Пет 2:22, 1 Ёханна 3:5, 2Кор 5:21

+ 4:16 Эфе 3:12, Евр 10:19

+ 5:1 Евр 8:3

+ 5:2 Евр 7:28

+ 5:3 Евр 7:27

+ 5:4 Чөл 16:5, Чөл 18:7

+ 5:5 Зеб 2:7.

+ 5:5 Ёханна 8:54, Зеб 2:7, Рес 13:32-33, Евр 1:5

+ 5:6 Зеб 109:4.

+ 5:6 Зеб 109:4, Евр 7:17, Евр 7:21

+ 5:7 Мат 26:39, Мар 14:35, Лук 22:41, Зеб 21:25

+ 5:8 Рим 5:19, Фил 2:8

+ 5:9 Евр 2:10

+ 5:11 2Пет 3:16

+ 5:12 1Пет 2:2, 1Кор 3:1-2

+ 5:14 Эфе 4:13

+ 6:1 Евр 9:14

+ 6:2 Рес 8:17, Рес 19:4-5, Рес 10:42, Рес 17:31

+ 6:4 Евр 10:29

+ 6:8 Ерм 4:3, Мат 13:7, Мал 4:1, Мат 3:12

+ 6:10 Мат 10:42

+ 6:11 Рим 5:2-5, 2Кор 1:22, 2Кор 5:5, Эфе 1:14

+ 6:12 Евр 13:7

+ 6:13 Лук 1:73-75

+ 6:14 Гчк 22:16-17.

+ 6:14 Гчк 22:17

+ 6:16 Мср 22:11

+ 6:17 Зеб 109:4

+ 6:18 Чөл 23:19, 1Шам 15:29

+ 6:19 Лев 16:2, Лев 16:15, Евр 9:7

+ 6:20 Евр 4:14, Евр 8:1, Евр 9:24-25

+ 7:2 Гчк 14:17-20

+ 7:5 Лев 27:30-31, Чөл 18:21, Кан 14:22

+ 7:6 Гчк 12:2-3, Рим 4:3, Гал 3:16

+ 7:14 Иша 11:1, Мик 5:2, Мат 1:3, Лук 3:3

+ 7:17 Зеб 109:4.

+ 7:17 Зеб 109:4, Евр 5:6

+ 7:18 Рим 8:3, Гал 4:9

+ 7:19 Евр 9:9, Евр 10:1

+ 7:21 Зеб 109:4.

+ 7:21 Зеб 109:4, Евр 5:6

+ 7:22 Евр 6:11

+ 7:25 1 Ёханна 2:1, Рим 8:34

+ 7:26 Эфе 4:10, Евр 4:14

+ 7:27 Евр 5:3, Евр 9:12, Евр 10:10

+ 7:28 Евр 5:2

+ 8:1 Зеб 109:1, Мар 16:19, Евр 1:3

+ 8:2 Евр 9:24

+ 8:3 Евр 5:1, Эфе 5:2

+ 8:5 Мср 25:40.

+ 8:5 Кол 2:17, Евр 10:1, Мср 25:40

+ 8:6 2Кор 3:6, Евр 9:15

+ 8:7 Евр 7:11

+ 8:8-12 Ерм 31:31-34.

+ 8:8 Ерм 31:31-34, Евр 10:16-17, Лук 22:20, 2Кор 3:6

+ 8:10 Ерм 32:40, Эзк 37:26, Кан 6:6, Иша 51:7, Лев 26:12

+ 8:11 Хош 2:20

+ 9:1 Мср 25:8

+ 9:2 Мср 26:1, Мср 25:30-31

+ 9:3 Мср 26:31-33, Лев 16:2

* 9:4 Манна – чөлде Худай тарапындан ысрайыллара берлен үйтгешик иймит. Сөзлүге серет.

+ 9:4 Мср 25:10, Мср 30:1, Мср 16:33-34, Чөл 17:8-10, 1Пат 8:9

* 9:5 Керуп – перишделериң бир гөрнүши. Сөзлүге серет.

+ 9:5 Лев 16:14, Мср 25:19-20

+ 9:7 Лев 16:2, Лев 16:15, Евр 6:19

+ 9:8 Евр 10:20

+ 9:9 Евр 7:19, Евр 10:1

+ 9:10 Лев 11:2, Мар 7:4

* 9:11 Инди амала ашан – кәбир голязмаларда гелҗекки.

+ 9:11 Евр 7:27, Евр 10:10

+ 9:13 Лев 16:14-16

+ 9:14 1Пет 1:18-19, Евр 6:1, Аянлык 7:14, 1 Ёханна 1:7, Эфе 5:26

+ 9:15 Евр 8:6, 2Тим 1:1, Тит 1:2

* 9:19 Кәбир голязмаларда гөлелериң ве эркечлериң.

+ 9:19 Мср 12:22, Лев 14:4-7, Чөл 19:6, Чөл 19:17, Зеб 50:9

+ 9:20 Мср 24:8.

+ 9:20 Мср 24:8

+ 9:21 Мср 29:12, Мср 29:36, Лев 8:15, Лев 8:19

+ 9:22 Лев 17:11

+ 9:23 Мср 25:40, Евр 8:5

+ 9:24 Евр 8:2

+ 9:26 1 Ёханна 3:5, 1Пет 3:18

+ 9:27 Мат 16:27

+ 9:28 Иша 53:12, 1Пет 2:24, 1Пет 3:18, Тит 2:13, Рес 1:11, 1Сал 4:16-18

+ 10:1 Кол 2:17, Евр 8:5, Евр 7:19, Евр 9:9

+ 10:3 Лев 16:21

+ 10:5-9 Зеб 39:7-9.

+ 10:5 Зеб 39:7-9, Зеб 50:18

+ 10:6 1Шам 15:22, Иша 50:4

* 10:9 Кәбир голязмаларда я Худай диен җүмле хем бар.

+ 10:10 Мат 26:26, 1Кор 11:24, Евр 7:27, Евр 9:9

+ 10:11 Чөл 28:3

+ 10:12 Зеб 109:1, Мар 16:19, Евр 1:3

+ 10:13 Зеб 109:1, Евр 1:13

+ 10:16-17 Ерм 31:33-34.

+ 10:17 Ерм 31:33-34, Евр 8:10-12

+ 10:19 Эфе 3:12, Евр 4:16

+ 10:20 Евр 9:8, Ёханна 14:6

+ 10:22 Эзк 36:25, Ёханна 13:8, 1Кор 6:11, Эфе 5:26, Тит 3:5

+ 10:23 Евр 4:14, 1Кор 1:9, 1Сал 5:24, 2Сал 3:3

+ 10:25 Рес 2:42, Рим 13:11, 1Кор 3:13

+ 10:26 Чөл 15:30, Мар 3:29, 1 Ёханна 5:16

+ 10:27 Зеб 20:10, Зеб 78:5, Иша 26:11

+ 10:28 Кан 19:15

+ 10:29 Евр 6:4-6

+ 10:30 Кан 32:35-36.

+ 10:30 Кан 32:35-36, Рим 12:19

+ 10:31 Иша 33:14, Лук 12:5

* 10:34 Туссагдакыларың-да дертлерини – бу җүмле кәбир голязмаларда туссаглыкда чекен дертлерими дийип душ гелйәр.

+ 10:34 Мат 25:36, Мат 5:12, Мат 6:20, Мат 19:21, 1Пет 1:4, Кол 1:5

+ 10:37-38 Хаб 2:3-4.

+ 10:38 Хаб 2:3-4, Рим 1:17, Гал 3:11

+ 11:1 Рим 8:24, 2Кор 4:18

+ 11:3 Гчк 1:6-7, Зеб 32:6, 2Пет 3:5

+ 11:4 Гчк 4:3-8, Мат 23:35, 1 Ёханна 3:12

+ 11:5 Гчк 5:22-24

+ 11:7 Гчк 6:9-22

+ 11:8 Гчк 12:1-4

+ 11:9 Гчк 12:8, Гчк 13:3, Гчк 18:1

+ 11:10 Евр 12:22, Аянлык 21:2

* 11:11 Кәбир голязмаларда 11‑нҗи аят шейле гөрнүшде гелйәр: Сара өнелгесиз болуп, яшы бирчене етен болса‑да, иман аркалы гөврели болды. Себәби ол вада берен Худайың садыкдыгына ынанды.

+ 11:11 Гчк 21:2

+ 11:12 Рим 4:19, Гчк 22:17

+ 11:13 Мат 13:17, Лук 10:24, Гчк 23:4

+ 11:16 Гчк 26:24, Гчк 28:13

+ 11:17-18 Гчк 21:12.

+ 11:17 Гчк 22:1-10, Гчк 21:12, Рим 9:7

+ 11:19 Рим 4:17-19

+ 11:20 Гчк 27:27-29, Гчк 27:39-40

+ 11:21 Гчк 47:31, Гчк 48:17-19

+ 11:22 Гчк 50:24-25

+ 11:23 Мср 2:2-3, Рес 7:20

+ 11:24 Мср 2:10-11

+ 11:25 1 Ёханна 2:17

+ 11:26 Евр 13:13

+ 11:27 Мср 12:37, Мср 13:18

+ 11:28 Мср 12:21-30

+ 11:29 Мср 14:21-30

+ 11:30 Ешу 6:15, Ешу 6:20

+ 11:31 Ешу 2:1, Ешу 6:24, Мат 1:5, Якуп 2:25

+ 11:32 Сер 6:11, Сер 4:6-16, Сер 13:24, Сер 11:1, Сер 4:6, Сер 6:11, Сер 11:1, Сер 13:24, 1Шам 1:20, 1Шам 16:13

+ 11:33 Сер 14:6, Дан 6:22

+ 11:34 Дан 3:23-27, Сер 7:21, 1Шам 17:51, 2Шам 12:29

+ 11:35 1Пат 17:22-23, 2Пат 4:35-37

+ 11:36 Гчк 39:20, Ерм 20:2, Ерм 37:15, Мат 21:35, Мар 16:18

* 11:37 Кәбир голязмаларда сынага салдылар диен сөз хем бар.

+ 11:37 1Пат 18:4, Йыл язгылары 24:21, Ерм 26:23, 2Пат 1:8

+ 11:38 Сер 6:2, 1Шам 22:1

+ 11:40 Фил 3:12, Евр 12:23

+ 12:1 1Кор 9:24

+ 12:2 Евр 2:10, Лук 24:26, Фил 2:8, Зеб 109:1, Мар 16:19, Евр 1:3

+ 12:3 Сүл 24:10

+ 12:4 1Тим 4:10

+ 12:5-8 Сүл 3:11-12.

+ 12:5 Сүл 3:11-12, Зеб 93:12, Эйп 5:17

+ 12:7 Кан 8:5, Аянлык 3:19

+ 12:10 Лев 11:44

+ 12:12 Иша 35:3

+ 12:13 Сүл 4:26.

+ 12:13 Сүл 4:26

+ 12:14 Мат 5:8

+ 12:15 Евр 4:1, Кан 29:18

+ 12:16 Евр 13:4, Гчк 25:29-34

+ 12:17 Гчк 27:34-38

+ 12:18 Мср 19:16-18, Мср 20:18, Кан 4:11, Кан 5:22

+ 12:19 Мср 19:16, Мср 20:19, Кан 5:27

+ 12:20 Мср 19:12-13.

+ 12:20 Мср 19:12-13

+ 12:21 Кан 9:19.

+ 12:21 Кан 9:19

+ 12:22 Гал 4:26, Аянлык 14:1, Аянлык 21:2, Кан 33:2, Дан 7:10, Яхуда 1:14

+ 12:23 Лук 10:20, Фил 3:12, Евр 11:40

+ 12:24 Евр 8:6, Евр 9:15, 1Пет 1:2, Гчк 4:10

+ 12:25 Евр 2:3

+ 12:26 Хаг 2:6.

+ 12:26 Мср 19:18, Хаг 2:6

+ 12:27 Зеб 101:27

+ 12:28 Дан 2:44, Зеб 2:11

+ 12:29 Кан 4:24

+ 13:1 Ёханна 13:34, 1Пет 1:22, 2Пет 1:7, Рим 12:10, 1Сал 4:9

+ 13:2 1Пет 4:9, Гчк 18:3, Гчк 19:2

+ 13:3 Мат 25:36, Евр 10:34

+ 13:4 1Кор 7:38, Мср 20:14, 1Кор 6:9

+ 13:5 Кан 31:6,8; Ешу 1:5.

+ 13:5 Сүл 23:4, Мат 6:19, Мат 6:25, 1Тим 3:1, 1Тим 6:7-9, Ешу 1:5

+ 13:6 Зеб 117:6.

+ 13:6 Зеб 117:6

+ 13:7 Евр 6:12

+ 13:8 Зеб 101:28

+ 13:9 Кол 2:16

+ 13:11 Мср 29:14, Лев 16:27

+ 13:12 Мат 21:39, Мар 12:8

+ 13:13 1Пет 4:14, Евр 11:26

+ 13:15 Зеб 49:14, Зеб 106:22, Хош 14:3

+ 13:16 Мик 6:7-8

+ 13:18 Эфе 6:19, 1Сал 5:25, 2Сал 3:1, Рес 23:1, Рес 24:16

* 13:20-21 Ашырмагымыз үчин… бизи – кәбир голязмаларда ашырмагыңыз үчин… сизи.

* 13:20-21 Этмегимиз үчин… бизи – кәбир голязмаларда этмегиңиз үчин… сизи.

+ 13:20 Рим 15:33, Зеб 22:1, Зеб 79:2, Иша 40:11, Эзк 34:11-15, Ваг 12:12, Ёханна 10:11, 1Пет 5:4, Мср 24:8, Зак 9:11

+ 13:23 Рес 16:1

* 13:25 Кәбир голязмаларда Омын диен сөз хем бар.

+ 1:1 Аянлык 22:6

+ 1:2 Ёханна 19:35

+ 1:3 Аянлык 22:7, Аянлык 22:10

+ 1:4 Мср 3:14, Аянлык 3:1, Аянлык 4:5, Аянлык 5:6, Ёханна 3:11, 1Тим 6:13, Рес 26:23, 1Кор 15:20, Кол 1:18, 1Пет 1:18-19

+ 1:6 Мср 19:6, 1Пет 2:9, Аянлык 5:10, Аянлык 20:6, 1Пет 4:11, Яхуда 1:24-25, Аянлык 5:13

+ 1:7 Зак 12:10.

+ 1:7 Дан 7:13, Зак 12:10

* 1:8 Алфа ве Омега – Алфа грек элипбийиниң биринҗи, Омега болса иң соңкы харпы.

* 1:8 Алфа ве Омега Мендирин – кәбир голязмаларда Алфа ве Омега, Башлангыч ве Соң Мендирин.

+ 1:9 Мар 10:39

+ 1:10 Эзк 1:3, Аянлык 4:2

+ 1:12 Мср 25:1, Мср 25:37, Зак 4:2

+ 1:13-14 Дан 7:9,13.

+ 1:13 Дан 7:13, Дан 10:5-6, Аянлык 15:6

+ 1:14 Дан 7:9, Аянлык 2:18, Аянлык 19:12

+ 1:15 Эзк 1:7, Дан 10:6, Эзк 1:24, Эзк 43:2

+ 1:16 Иша 49:2, Евр 4:12, Аянлык 19:15, Дан 8:17, Дан 10:9, Мат 17:2

+ 1:17 Мат 28:4, Иша 41:4, Иша 44:6, Иша 48:12, Аянлык 2:8, Аянлык 22:13

+ 1:18 Рим 6:9, Рим 14:9, Аянлык 9:1, Аянлык 20:1

+ 2:1 Аянлык 1:13, Аянлык 1:16

+ 2:2 2Кор 11:13, 1 Ёханна 4:1

+ 2:4 Ерм 2:2

* 2:6 Николачылар – Никола атлы галп мугаллымың шәгиртлери.

+ 2:7 Мат 11:15, Мар 4:9, Лук 8:8, Аянлык 3:6, Аянлык 3:13, Аянлык 3:22, Аянлык 13:9, Аянлык 3:5, Аянлык 21:7, Лук 23:43, 2Кор 12:4, Гчк 2:9, Гчк 3:22, Эзк 28:13, Аянлык 22:2

+ 2:8 Аянлык 1:17-18

+ 2:9 Якуп 2:5, 2Кор 8:9, Аянлык 3:9

+ 2:10 Аянлык 12:11, Якуп 1:12, Аянлык 3:11

+ 2:11 Аянлык 2:7, Аянлык 20:6, Аянлык 21:8

+ 2:12 Аянлык 1:16

+ 2:14 Чөл 22:5, Чөл 25:1-2, Чөл 31:16, 2Пет 2:15, Рес 15:29, 1Кор 8:10, 1Кор 10:19

+ 2:15 Аянлык 2:6

+ 2:16 Иша 11:4, 2Сал 2:8

* 2:17 Манна – чөлде Худай тарапындан ысрайыллара берлен үйтгешик иймит. Сөзлүге серет.

+ 2:17 Аянлык 2:7, Мср 16:31, Ёханна 6:48-50, Иша 62:2, Иша 65:15, Аянлык 3:12, Аянлык 19:12

* 2:18 Худайың Оглы – Көне Әхтде бу ат патышалар үчин уланылярды. Тәзе Әхтде болса бу ат Худай тарапындан сайланып-сечилен диймеги аңладяр. Сөзлүге серет.

+ 2:18 Аянлык 1:14-15

+ 2:20 1Пат 16:31, 1Пат 21:25, Аянлык 2:14

+ 2:21 2Пет 3:9, 2Пет 3:15

* 2:22 Онуң азгынлыгындан – кәбир голязмаларда өз азгынлыкларындан.

+ 2:23 1Шам 16:7, Ерм 11:20, Ерм 20:12, Мат 16:27

+ 2:25 Аянлык 3:11

+ 2:26-28 Зеб 2:8-9.

+ 2:26 Зеб 2:9, Аянлык 12:5, Аянлык 19:15, Чөл 24:17, Аянлык 22:16

+ 2:29 Аянлык 2:7

+ 3:1 Аянлык 1:4-5, Аянлык 1:16, Рим 1:15, Эфе 2:1, Эфе 2:5, Кол 2:13, 1Тим 5:6

+ 3:3 Мат 24:43-44, 2Пет 3:10, 1Сал 5:2, Аянлык 16:15

+ 3:4 Яхуда 1:23, Аянлык 6:11, Аянлык 7:9, Мат 10:11, Мат 22:8, Рес 13:46

+ 3:5 Аянлык 2:7, Аянлык 21:7, Мср 32:32, Зеб 55:9, Зеб 68:29, Мал 3:16, Лук 10:19, Мат 10:32

+ 3:6 Аянлык 2:7

+ 3:7 Иша 22:22, Эйп 12:14

+ 3:9 Аянлык 2:9

+ 3:10 2Пет 2:9, 1Кор 10:13

+ 3:11 Аянлык 22:7, Аянлык 22:12, Аянлык 22:20, Аянлык 2:25

+ 3:12 Аянлык 2:7, 1Пат 7:21, Зеб 22:6, Эзк 48:35, Иша 62:2, Аянлык 2:17

+ 3:13 Аянлык 2:7

+ 3:14 Сүл 8:22, Кол 1:15, Кол 1:18, 1Кор 14:16, 2Кор 1:20

+ 3:17 Хош 12:8, Зак 11:5, 1Кор 4:8, Ёханна 9:39-41

+ 3:18 Аянлык 16:15

+ 3:19 Сүл 3:12, Евр 12:5-6

+ 3:20 Лук 12:36, Ёханна 14:23

+ 3:21 Ёханна 16:33, Зеб 109:1, Мар 16:19, Мат 19:28, Лук 22:30

+ 3:22 Аянлык 2:7

+ 4:1 Аянлык 1:10

+ 4:2 Эзк 1:3, Аянлык 1:10, 1Пат 22:19, Иша 6:1, Дан 7:9

+ 4:3 Эзк 1:28

+ 4:4 Аянлык 3:4

+ 4:5 Аянлык 8:5, Аянлык 11:19, Аянлык 16:18, Аянлык 1:4-5, Зак 4:2

+ 4:6 Эзк 1:22, Аянлык 15:2, Эзк 1:5, Эзк 1:18, Эзк 10:12

+ 4:7 Эзк 1:10

+ 4:8 Иша 6:2, Эзк 1:11, Иша 6:3

+ 4:11 Аянлык 5:12, Зеб 32:9-11

+ 5:1 Эзк 2:9-10, Иша 8:16, Иша 29:11, Дан 12:4, Аянлык 10:4, Аянлык 22:10

* 5:2 Мөхүрлерини дөвмәге – гадымы дөвүрлерде хаты сүргүч билен мөхүрлейәрдилер.

+ 5:5 Иша 11:10, Аянлык 22:16, Гчк 49:9

+ 5:6 Иша 53:7, Ёханна 1:29, Ёханна 1:36, 1Пет 1:19, Рес 8:32-33, Зак 3:9, Зак 4:10, Аянлык 1:4-5

+ 5:8 Зеб 140:2, Аянлык 8:3-4

* 5:9 Адамлары – кәбир голязмаларда бизи.

+ 5:9 Зеб 32:3, Аянлык 14:3, Аянлык 7:9, Аянлык 11:9, Аянлык 14:6, Аянлык 14:3-4

* 5:10 Олары руханы белледиң, олар ер йүзүнде шалык сүрерлер – бу җүмле кәбир голязмаларда бизи руханы белледиң, биз ер йүзүнде шалык сүрерис дийип душ гелйәр.

+ 5:10 Мср 19:6, 1Пет 2:9, Аянлык 1:6

+ 5:11 Дан 7:10, Лук 2:13

+ 5:12 Аянлык 4:11

+ 5:13 Зеб 144:16, Зеб 150:6, 1Пет 4:11, Яхуда 1:24-25, Аянлык 1:6, Аянлык 7:12

* 5:14 Сежде эдйәрдилер – кәбир голязмаларда бакы яшаян Худая сежде эдйәрдилер.

+ 5:14 Аянлык 4:10

* 6:1 Кәбир голязмаларда Бәри чык-да, гөр, шейле хем 3, 5 ве 7‑нҗи аятларда.

+ 6:1 Аянлык 5:1, Аянлык 4:7, Аянлык 14:2, Аянлык 19:6

+ 6:2 Зак 1:8-10, Зак 6:1-4

+ 6:4 Зак 1:8, Зак 6:2, Мар 13:8

+ 6:6 Аянлык 7:3

+ 6:8 Лев 26:22, Кан 32:24, Эзк 5:17, Эзк 14:21

+ 6:9 Аянлык 20:4

+ 6:10 Кан 32:43, Зеб 78:10, Зеб 93:3, Зеб 118:84, Лук 18:7, 2Сал 1:6, Аянлык 19:2

+ 6:11 Аянлык 3:4

+ 6:12 Мар 13:8, Аянлык 11:13, Иша 50:3, Ёвл 2:30

+ 6:13 Иша 34:4

+ 6:14 Аянлык 16:20

+ 6:15 Иша 2:10, Иша 2:19

+ 6:16 Хош 10:8, Лук 23:30

* 6:17 Оларың – кәбир голязмаларда Онуң.

+ 6:17 Зеб 75:8, Ерм 30:7, Ёвл 2:11, Мал 3:2

+ 7:1 Ерм 49:36, Дан 7:2

+ 7:3 Эзк 9:4, Аянлык 14:1, Аянлык 22:4

+ 7:9 Аянлык 3:4

+ 7:10 Аянлык 12:10, Аянлык 19:1

+ 7:11 Аянлык 4:6

+ 7:12 Аянлык 5:13-14

+ 7:14 Мат 24:21, Зак 3:4, Евр 9:14, Аянлык 19:8, Аянлык 22:14

+ 7:16 Зеб 120:6, Иша 49:10

+ 7:17 2Шам 5:2, Зеб 22:1, Ёханна 10:11, Иша 25:8, Аянлык 21:4

+ 8:1 Аянлык 5:1

+ 8:2 Мат 18:10-11

+ 8:3 Амо 9:1, Мср 30:7, Чөл 16:46, Зеб 140:2, Аянлык 5:8

+ 8:4 Рес 10:4

+ 8:5 Лев 16:12, Эзк 10:2, Аянлык 4:5

* 8:7 Ериң үчден бири – бу сөзлер кәбир голязмаларда ёк.

+ 8:7 Мср 9:23-24, Эзк 38:22, Ёвл 2:30, Амо 7:4

+ 8:8 Ерм 51:25, Мср 7:17, Мср 7:19, Аянлык 11:6

+ 8:9 Иша 2:16

+ 8:10 Иша 14:12, Аянлык 9:1

+ 8:11 Ерм 9:15, Ерм 23:15

+ 8:12 Мср 10:21-23, Иша 13:10, Ёвл 2:10, Ёвл 3:15

* 8:13 Бүргүди – кәбир голязмаларда перишдәни.

+ 9:1 Иша 14:12, Лук 10:18, Аянлык 8:10, Аянлык 12:8-9, Аянлык 1:18

+ 9:3 Мср 10:4

+ 9:4 Аянлык 7:2-4

+ 9:6 Эйп 3:21, Ерм 8:3

+ 9:7 Ёвл 2:4, Дан 7:8

+ 9:8 Ёвл 1:6

+ 9:9 Ёвл 2:5

* 9:11 Абаддон – еврейче бу сөз хеләклейҗи диймеги аңладяр.

* 9:11 Аполлиён – грекче бу сөз хем хеләклейҗи диймеги аңладяр.

+ 9:12 Аянлык 11:14

+ 9:13 Мср 27:2, Мср 30:2

+ 9:14 Аянлык 16:12

+ 9:15 Зак 13:8

+ 9:20 1Кор 10:20, Зеб 134:15-18, Дан 5:23

+ 9:21 Аянлык 21:8, Аянлык 22:15

+ 10:1 Эзк 1:28, Аянлык 4:3, Аянлык 1:15-16

+ 10:2 Эзк 2:9

+ 10:3 Ёвл 3:16, Амо 1:2

+ 10:4 Иша 8:16, Иша 29:11, Дан 8:26, Дан 12:4, Аянлык 5:1, Аянлык 22:10

+ 10:7 Аянлык 11:15

+ 10:9 Зеб 118:103, Ерм 15:16, Эзк 3:1-3

+ 11:1 Эзк 40:3, Аянлык 21:15

+ 11:2 Эзк 40:17, Лук 21:24, Аянлык 12:6, Аянлык 13:5

+ 11:4 Зак 4:2-3, Зак 4:11, Зак 4:14

+ 11:5 2Пат 1:10, Ерм 5:14

+ 11:6 1Пат 17:1, Мср 7:17, Мср 7:19, Аянлык 8:8

+ 11:7 Аянлык 9:1, Дан 7:21, Дан 8:24

+ 11:8 Иша 1:10, Иша 3:9

+ 11:9 Зеб 78:2-3

+ 11:11 Гчк 2:7, Эзк 37:10

+ 11:12 Аянлык 4:1, 1Сал 4:17

+ 11:13 Аянлык 6:12

+ 11:14 Аянлык 8:13, Аянлык 9:12

+ 11:15 Иша 27:12, Мат 24:31, Аянлык 10:7, Мср 15:18, Дан 7:14, Дан 7:27, Абд 1:21, Зак 14:9, Лук 1:33, 1Кор 15:24

+ 11:16 Аянлык 4:4

* 11:17 Кәбир голязмаларда ве гелҗекде болҗаксың диен җүмле хем бар.

+ 11:17 Аянлык 1:4, Аянлык 16:5

+ 11:18 Зеб 2:1, Аянлык 20:12

+ 11:19 Аянлык 15:5, Мср 9:23, Ешу 10:11, Аянлык 16:21

+ 12:1 Гчк 37:9

+ 12:3 Дан 7:7, Аянлык 13:1, Аянлык 17:3, Аянлык 17:12

+ 12:4 Дан 8:10

+ 12:5 Зеб 2:8-9.

+ 12:5 Зеб 2:9, Аянлык 2:27, Аянлык 19:15

+ 12:6 Аянлык 11:3, Аянлык 13:5

+ 12:7 Дан 10:13, Дан 12:1, Яхуда 1:9

+ 12:9 Йыл язгылары 21:1, Эйп 1:6, Зак 3:1, Гчк 3:1, Аянлык 20:2, Лук 10:18, Ёханна 12:31

+ 12:10 Эйп 1:9-11, Эйп 2:4-5, Зак 3:1

+ 12:11 Аянлык 15:2, Лук 14:26, Ёханна 12:25, Аянлык 2:10

+ 12:12 Зеб 95:11, Иша 44:23, Иша 49:13

+ 12:14 Мср 19:4, Кан 32:11, Дан 7:25, Аянлык 13:5

+ 12:17 Гчк 3:15

* 13:1 Аждарха… дурды – кәбир голязмаларда Мен… дурдум.

+ 13:1 Дан 7:3, Аянлык 12:3

+ 13:2 Дан 7:4-6, Лук 4:6

* 13:4 Адамлар… берипди – бу җүмле кәбир голязмаларда Адамлар өз ыгтыярыны җандара берен аждарха сежде этдилер дийип душ гелйәр.

+ 13:5 Дан 7:8, Дан 11:36, Дан 7:25, Аянлык 11:2, Аянлык 12:6

+ 13:7 Дан 7:21, Дан 8:24, Аянлык 11:7, Аянлык 12:17

+ 13:8 Аянлык 3:5

+ 13:9 Аянлык 2:7

* 13:10 Туссаг эдилмели – кәбир голязмаларда Бирини туссаг эден.

* 13:10 Гылычдан өлмели – кәбир голязмаларда бирини гылыч билен өлдүрен.

+ 13:10 Ерм 15:2, Ерм 43:11, Аянлык 14:12

+ 13:13 Кан 13:1-3, Мар 13:22, Аянлык 16:13, Аянлык 19:20, 2Пат 1:10, Лук 9:54

+ 13:14 Мат 24:24, Мар 13:22, 2Сал 2:9

+ 13:15 Дан 3:6

+ 14:1 Зеб 2:6, Зеб 9:12, Евр 12:22, Аянлык 3:12, Аянлык 7:3-4

+ 14:2 Эзк 1:24, Эзк 43:2, Аянлык 1:15, Аянлык 6:1

+ 14:3 Зеб 32:3, Аянлык 5:9

+ 14:4 2Кор 11:2, Ерм 2:3, Якуп 1:18, 2Сал 2:13

* 14:5 Олар мүйнсүздирлер – кәбир голязмаларда олар Худайың тагтының өңүнде мүйнсүздирлер.

+ 14:5 Сеп 3:13

+ 14:8 Иша 21:9, Ерм 51:8, Аянлык 18:2

+ 14:9 Аянлык 13:15

+ 14:10 Зеб 74:8, Иша 51:17, Ерм 25:15, Абд 1:16, Зак 12:2, Аянлык 14:10, Аянлык 20:10

+ 14:11 Иша 34:10

+ 14:12 Аянлык 13:10

+ 14:13 Аянлык 20:6

+ 14:14 Дан 7:13, Дан 10:5-6, Аянлык 1:13

+ 14:15 Ёвл 3:13, Мар 4:29

+ 14:16 Ерм 51:33

+ 14:19 Иша 63:3, Ёвл 3:13, Аянлык 19:15

* 14:20 Үч йүз чакрым – грекче 1600 стадиос. Бу такм. 300 километре деңдир.

+ 15:1 Аянлык 16:1, Аянлык 17:1, Аянлык 21:9

* 15:2 Кәбир голязмаларда онуң тагмасыны диен сөзлер хем бар.

+ 15:2 Аянлык 4:6, Аянлык 12:11, Аянлык 13:17

* 15:3 Миллетлериң Шасы – кәбир голязмаларда Өз халкының Шасы.

+ 15:3 Мср 15:1, Кан 31:30, Зеб 91:6

+ 15:4 Ерм 10:7, Зеб 85:9

+ 15:5 Мср 38:21, Аянлык 11:19

+ 15:6 Аянлык 1:13

+ 15:7 Аянлык 4:6

+ 15:8 Мср 40:34-35, 1Пат 8:10-11, Иша 6:4

+ 16:1 Аянлык 15:1, Зеб 78:6, Ерм 10:25

+ 16:2 Аянлык 13:16, Мср 9:9-11

+ 16:3 Аянлык 8:8-9

+ 16:4 Мср 7:17-20

+ 16:5 Аянлык 1:4, Аянлык 11:17, Ерм 12:1

+ 16:6 Мат 23:35, Аянлык 18:24, Иша 49:26

+ 16:7 Аянлык 6:9

+ 16:9 Дан 5:23, Рес 12:23

+ 16:10 Аянлык 13:2, Мср 10:21-22

+ 16:12 Аянлык 9:14, Иша 11:15, Иша 44:27

+ 16:13 Аянлык 12:3, Аянлык 13:11

+ 16:14 Мар 13:22, Аянлык 13:13

+ 16:15 Мат 24:43-44, 2Пет 3:10, 1Сал 5:2, Аянлык 3:3, Аянлык 3:18

* 16:17 Ыбадатханадакы – кәбир голязмаларда гөкдәки ыбадатханадакы.

+ 16:18 Эзк 38:19, Амо 1:1, Хаг 2:6, Дан 12:1, Мар 13:19

+ 16:19 Аянлык 14:10

+ 16:20 Аянлык 6:14

+ 16:21 Мср 9:23-25, Ешу 10:11, Иша 30:30, Аянлык 11:19

+ 17:1 Аянлык 15:1, Аянлык 21:9, Ерм 51:13, Нах 3:4

+ 17:2 Иша 23:17, Нах 3:4, Ерм 51:7, Аянлык 14:8

+ 17:3 Эзк 37:1, Аянлык 12:3

+ 17:6 Аянлык 16:6

+ 17:8 Аянлык 9:1, Аянлык 11:7

+ 17:12 Дан 7:7, Дан 7:24, Аянлык 12:3

+ 17:14 Кан 10:17, 1Тим 6:15, Аянлык 19:16, Эзр 7:12, Эзк 26:7, Дан 2:37

+ 17:16 Эзк 28:18, Аянлык 18:8

+ 18:1 Эзк 43:2

+ 18:2 Иша 21:9, Аянлык 14:8, Иша 13:21, Иша 34:11, Иша 34:14

+ 18:3 Нах 3:4, Аянлык 17:2, Эзк 27:33

+ 18:4 Иша 48:20, Ерм 50:8, Ерм 51:45

+ 18:5 Йыл язгылары 28:9, Эзр 9:6, Ерм 51:9, Юнс 1:2

+ 18:6 Зеб 136:8, Ерм 50:15, Ерм 16:18

+ 18:7 Иша 47:7

+ 18:8 Эзк 28:18, Аянлык 17:16

+ 18:9 Ерм 51:8

+ 18:17 Эзк 27:28-29

+ 18:18 Эзк 27:32

+ 18:19 Эзк 27:30

+ 18:20 Ерм 51:48

+ 18:21 Ерм 51:63-64

+ 18:22 Иша 14:11, Иша 24:8, Эзк 26:13

+ 18:23 Ерм 7:34, Ерм 16:9, Нах 3:4

+ 18:24 Мат 23:35, Аянлык 16:6, Аянлык 17:6

+ 19:1 Зеб 61:12, Аянлык 7:10

+ 19:2 Кан 32:43, 2Пат 9:7, Аянлык 6:10

+ 19:3 Иша 34:10, Аянлык 14:11, Аянлык 18:9

+ 19:4 Аянлык 4:4

+ 19:5 Зеб 133:1, Зеб 134:1

+ 19:6 Эзк 1:24, Аянлык 1:15, Аянлык 6:1, Зеб 92:1

+ 19:7 Мат 22:2, Мат 25:10, Аянлык 21:2

+ 19:8 Иша 61:10, Зак 3:4, Аянлык 7:14

+ 19:10 Рес 10:25-26, Аянлык 22:8-9

+ 19:11 Эзк 1:1

+ 19:12 Аянлык 1:14, Аянлык 2:17

+ 19:13 Ёханна 1:1

+ 19:15 Зеб 2:8-9.

+ 19:15 Иша 49:2, Аянлык 1:16, Зеб 2:9, Аянлык 2:27, Аянлык 12:5, Иша 63:3, Ёвл 3:13, Аянлык 14:19-20

+ 19:16 Кан 10:17

+ 19:17 Ерм 12:9, Эзк 39:17-20

+ 19:18 Эзк 39:18-20

+ 19:19 Аянлык 16:16

+ 19:20 Аянлык 13:11-15, Аянлык 16:13, Дан 7:11-12

+ 19:21 Иша 49:2, Аянлык 1:16

+ 20:1 Аянлык 9:1

+ 20:2 Гчк 3:1, Аянлык 12:9

+ 20:3 Зеб 54:24, Дан 6:17

+ 20:4 Дан 7:9, Мат 19:28, Аянлык 6:9, Аянлык 13:12-16, Дан 7:18

+ 20:6 Аянлык 2:11, Аянлык 14:13, Аянлык 21:8, Мср 19:6, Аянлык 1:6

+ 20:8 Эзк 38:2, Эзк 39:1, Аянлык 16:14

+ 20:9 2Пат 1:10, Эзк 38:22, Эзк 39:6, Аянлык 11:5

+ 20:10 Аянлык 19:20

+ 20:11 Зеб 101:27

+ 20:12 Мср 32:32, Мср 32:33, Дан 7:10, Дан 12:1, Мат 16:27

+ 20:13 Рес 24:15

+ 20:15 Мат 13:42, Мат 13:50

+ 21:1 Иша 65:17, Иша 66:22, 2Пет 3:13, Аянлык 20:11

+ 21:2 Гал 4:26, Евр 12:22, Иша 61:10, Аянлык 19:7

+ 21:3 Эзк 37:27; Лев 26:11-12.

* 21:3 Тагтдан – кәбир голязмаларда гөкден.

+ 21:3 Лев 26:11-12, Эзк 37:27

+ 21:4 Иша 25:8, Иша 65:19, Аянлык 7:17, Иша 35:10, Иша 43:18, Иша 51:11

+ 21:5 Иша 43:19, 2Кор 5:17

* 21:6 Алфа ве Омега – Алфа грек элипбийиниң биринҗи, Омега болса иң соңкы харпы.

+ 21:6 Иша 44:6, Иша 48:12, Аянлык 1:6, Аянлык 22:13, Иша 55:1, Ёханна 4:10, Ёханна 7:37

+ 21:7 Аянлык 2:7, Аянлык 3:5, Мат 25:34, 2Шам 7:14, 2Кор 6:18

+ 21:8 1Кор 6:9-10, Гал 5:19-21, Аянлык 22:15, Иша 66:24, Аянлык 2:11, Аянлык 20:6

+ 21:9 Аянлык 15:1, Аянлык 17:1

* 21:10 Мукаддес шәхери – Иерусалими гөркезди – бу җүмле кәбир голязмаларда бейик шәхери, мукаддес Иерусалими гөркезди дийип душ гелйәр.

+ 21:10 Эзк 40:2, Аянлык 17:3

+ 21:11 Мср 40:34

+ 21:13 Эзк 48:30-34

+ 21:14 Эфе 2:20

+ 21:15 Эзк 40:3, Аянлык 11:1

* 21:16 Ики мүң ики йүз чакрым – грекче 12000 стадиос. Бу такм. 2200 километре деңдир.

+ 21:16 Эзк 48:16

* 21:17 Бейиклиги – я-да галыңлыгы.

+ 21:19 Мср 28:17-20, Иша 54:11-12, Эзк 28:13

+ 21:22 Иша 8:14, Эзк 11:16

+ 21:23 Иша 60:19-20, Аянлык 22:5

+ 21:24 Иша 60:3

+ 21:25 Иша 60:11, Зак 14:7

+ 21:27 Иша 35:8, Иша 52:1, Ёвл 3:17, Нах 1:15, Зеб 117:20

+ 22:1 Эзк 47:1, Зак 14:8

+ 22:2 Гчк 2:9, Гчк 3:22, Эзк 47:7, Эзк 47:12, Аянлык 2:7

+ 22:4 Эйп 19:26, Зеб 16:15, Мат 5:8, 1 Ёханна 3:2, Евр 12:14, Аянлык 7:3-4

+ 22:5 Зеб 35:10, Иша 60:19-20, Аянлык 21:23

+ 22:6 Аянлык 1:1

+ 22:7 Аянлык 3:11, Аянлык 1:3

+ 22:8 Аянлык 19:10

+ 22:10 Дан 12:4, Аянлык 10:4, Аянлык 1:3

+ 22:11 Дан 12:10, 2Тим 3:13

+ 22:12 Иша 40:10, Иша 62:11, Мат 16:27

+ 22:13 Иша 44:6, Иша 48:12, Аянлык 1:8, Аянлык 21:6

* 22:14 Өз лыбасларыны ювянлар багтлыдыр! – бу җүмле кәбир голязмаларда Онуң буйрукларыны берҗай эдйәнлер багтлыдыр! дийип душ гелйәр.

+ 22:14 Аянлык 7:14

+ 22:15 Сүл 12:22, 1Кор 6:9-10, Гал 5:19-21, Аянлык 21:8

+ 22:16 Иша 11:10, Аянлык 5:5, Чөл 24:17, Аянлык 2:26

+ 22:17 Аянлык 21:2, Аянлык 21:9, Иша 55:1, Ёханна 7:37, Аянлык 21:6

+ 22:18 Кан 4:2, Кан 12:32, Сүл 30:6

+ 22:20 1Кор 16:22

* 22:21 Кәбир голязмаларда Омын диен сөз хем бар.