Author: Институт перевода Библии
Date: 2021-05-29T17:13:27.889198+00:00

Сулейманнынъ Таварыхлары

Сулейманнынъ Таварыхлары

1. Сулейманнынъ Таварыхлары

Сулейманнынъ Таварыхлары

Сулейманнынъ Таварыхлары

1. Кирис Соьз

1. 1

2. 2

3. 3

4. 4

5. 5

6. 6

7. 7

8. 8

9. 9

10. 10

11. 11

12. 12

13. 13

14. 14

15. 15

16. 16

17. 17

18. 18

19. 19

20. 20

21. 21

22. 22

23. 23

24. 24

25. 25

26. 26

27. 27

28. 28

29. 29

30. 30

31. 31

Кирис Соьз

Сулейманнынъ таварыхлары

Библия коьшируьвши Институты

Москва

2017

Соьз басы

Баалы окувшы!

Буьгуьн сен колынъа Алладынъ Кие Соьзин, Сулейманнынъ Таварыхларын ногай тилинде алып турысынъ. Бу аьдемлерди рагимли, ойшыл болмага эм ийгиликти яманлыктан айырып билмеге уьйрететаган акыллы насихатлардынъ эм айтувлардынъ йыйынтыгы. Аьдем даналык эм тийисли яшавга шакырган акыллы соьзлерди, айтувларды окымага эм тынъламага эртеден суьйген. Белгили, бу Таварыхлар китабына кирген насихатлар эм айтувлар Дауд пайхамбардынъ улы, савлай дуныяга даналыгы ман белгили болган Сулейман патша ман язылган. Ол бизим эрадан алдын X-ншы оьмирде Исраил кыралында яшаган. Библия хабарлаганга коьре, Алла Сулейманнан кайдай савга алмага суьйгени акында сораганда, ол Алладан яхшыды яманнан айырмага эм оьз халкын акыйкат йолга салмага ярдам эткендей дана акыл бермеге тилеген. Алла Сулейманга, байлык эм баска зат тилемегени уьшин, ога терен акылды, келеектегин алдыдан билуьвди эм даналыкты берген.

Баалы окувшы! Сен оьзинъ де анълагандай, сосы китапка аьдемнинъ куьнделик яшавында бек керекли эм маьнели болган насихатлар кирген. Бу насихатларды тереннен анъламага эм кабыл этер уьшин, бир акыйкатты билмеге керексинъ: билимнинъ эм даналыктынъ негизи – Аллады сыйлав болады. Таварыхлардынъ даналыгын анълап эм яшавда тувра кулланып билген аьдем акыйкат наьсиптинъ ийгиликке аькететеган йолына берк басады. Сосы китапта йыйылган насихатларды яшавымыздынъ аьр такыйкасында кулланмага болаяк. Китапта аьелге, бала тербиялавга, куллыкка, ямагатшылык яшавга эм байлыкка акыллы кенъеслер бар. Бу даналык окувда айтылгандай, аьдем, Алла эм аьдемлер мен ийги айкасувларды табып, эм де яшавын туьзетер уьшин, оьзининъ Яратувшы Алласынынъ насихатларына ызламага керек.

Сулейманнынъ таварыхлары – шайирлик китап, бай аллитерациясы ман, усташа кулланылган тенълестируьвлери мен эм келисли кафиясы ман туьзилген. Бу ятлавлардынъ терен маьнеси кыска эм келисли кепте айтылганнан себеп, даналыктынъ китабы окувшыга тагы да бек анъламлы эм ашык болады. Бизим ногайшага коьшируьвимиз де сол баслапкы бурынгы еврей тилинде язылган маьнесине эм кебине ювыклавга каратылган. Баалы окувшыларымыз бу китапта язылган баьри затты анъларлар эм тил ягыннан енъил окырлар деп, сенемиз.

Дуныядынъ коьп тиллерине коьширилген Таварыхлар китабы биринши кере ногай тилинде баспадан шыгып туры. Сулейманнынъ Таварыхлары бир-неше кесекке боьлинеди:

1. Соьз басы (1:1-7)

2. Даналыктынъ окувы (1:8–9:18)

3. Сулейман патшадынъ айтувлары (10:1–22:16)

4. Даналардынъ отыз кенъеси (22:17–24:22)

5. Даналардынъ баска акыллы соьзлери (24:23-34)

6. Езекия патшасынынъ катиблери йыйнаган патша Сулейманнынъ айтувлары (25:1–29:27)

7. Агурдынъ дана айтувлары (30:1-33)

8. Лемуил патшадынъ дана айтувлары (31:1-31)

Окувшылар, Сулейманнынъ Таварыхларын оьзинъиздинъ ана тилинъизде окымага амалынъыз болганы уьшин, Библия коьшируьвши Институтынынъ куллыкшылары ак юреклери мен суьйинедилер эм китаптынъ дуныяга энуьвине куьшлерин салып шалыскан коьшируьвшиге, илми куллыкшыларга, редакторларга разылыкларын билдиредилер.

Библия коьшируьвши Институты, Москва

1

СУЛЕЙМАННЫНЪ

ТАВАРЫХЛАРЫ

1^1Исраил патшасы Дауд улы Сулейманнынъ таварыхлары:+

2Акыл соьзлерди анъламага, насихатты
эм даналыкты билмеге ярдам этсинлер,
3акыйкатлыкты эм аьдилликтинъ,
аьдил оькимнинъ эм ойшыллыктынъ йорыкларына уьйретсинлер,+

4яхил аьдемге акыл эм оьткирлик,
оьсип келеятырган яс аьдемге – билим эм ойшыллык берсинлер;+

5дана тынълар – билимин оьстирер,
ойшыл аьдем акыллы кенъеслер табар.
6Таварыхларды, терен ойлы соьйлевлерди,
даналардынъ соьзлерин эм солардынъ юмакларын анълар.

7Даналыктынъ басы – Алладан коркув;
тек акылсызлар даналыкты эм насихатлавды унамайдылар+.

8Тынъла, улым меним, атанънынъ насихатлавын
эм ананънынъ да кенъесин кери таслама+.

9Неге десенъ бу – сенинъ басынъдагы ярасык таж
эм мойнынъды безеклеген мойыншак+.
10Улым меним! Сени куьналылар
оьзлери як этпеге куьресселер, разы болма;+

11эгер: «Кел биз бен бирге, куьнасыз биревди саклап,
оны анъсыздан оьлтиреек,
12ахырет юткандай, оларды тирилей,
кабырга туьсетаган савлардай этип ютаяк;
13баалы мал-муьлкти йыяйык
эм сол олжага уьйлеримизди толтырайык.
14Сыбаганъды биз бен бирге таслаяксынъ,
йыяяк еримиз бир болаяк», – деселер,
15сен, улым, олар ман йолга шыкпа,
барган йолларыннан аягынъды токтат+.

16Неге десе олардынъ аяклары яманлыкка шабадылар
эм кан тоьгуьвге асыгадылар+.

17Куслардынъ коьз алдында
тузак салув босына.

18Бу аьдемлер болса анъылувды оьзлерининъ каны,
оьзлерининъ яны уьшин этедилер.

19Оьзине байыр болмаган байлыкты алмага суьйген аьр кимнинъ ахыры сондай:

сол байлык оны алганнынъ яшавын алады+.

20Даналык орамда сесленеди,
майданларда давысын коьтереди+.

21Йыйылыслар болатаган орам басларында уваз айтады,
шахар капыларда соьзин анълатады:

22«Яхиллер, кайсы заманга дейим яхилликти бардыраяксыз?

Кайсы заманга дейим маскаралавшылар селекелевлери мен эриклерин язаяклар?

Акмаклар кайсы заманга дейим илмиди коьрип болмаяклар+?

23Тыйганымда, тувра йолга келинъиз;
мен сизге ойларымды ашарман, соьзлеримди анълатарман.

24Мен шакырдым, а сиз тынъламадынъыз,
колымды создым, эс берген шыкпады;
25Сиз меним кенъеслеримди кабыл этпединъиз
эм меним шуьшлевлеримди алмадынъыз.
26Энди мен сизинъ баьленъизге куьлермен;
сизге коркув келсе, суьйинермен.
27Сизге борандай коркув келип калганда,
баьле бирден буртанадай басынъызга келер;
кайгы эм тарлык сизди басканда,

28сол заманда мени шакыраяксыз, а мен эситпеекпен;
эртенъликтен мени излеексиз, мени таппаяксыз.

29Неге десе билимди коьрип болмагансыз
эм Раббийден коркувды кабыл этпегенсиз.

30Меним кенъесимди унамагансыз,
баьри етиспевликлеринъизди ашыклавыма эс бермегенсиз.

31Энди сиз эткен затларынъыздынъ емислерин ашаяксыз
эм алдавларынъыз бан тояяксыз.

32Неге десе яхиллерди эссизликлери оьлтиреек
эм акмакларды ойсызлыклары йок этеек.

33Ама мени тынълайтаган рахат табаяк,
яманлыктан коркпай, тынышына яшаяк».

2

2^1Улым, эгер сен меним соьзлеримди кабыл этсенъ
эм насихатларымды акылынъда сакласанъ;+
2дана соьзлерге кулак салсанъ
эм юрегинъди ойланувга ийилтсенъ;
3эгер анълавды шакырсанъ
эм акылга сесленсенъ;
4эгер оны куьмистей этип излесенъ,
эм оны бир карызна излегендей болсанъ;+
5сонда Раббийден коркувды анъларсынъ
эм Алла акында билим аларсынъ+.
6Неге десенъ Раббий даналык береди;
Онынъ авызыннан билим эм анълавлык аларсынъ+.
7Ол туврашыллардынъ куткарылувларын саклайды;
Ол – дурыс аьдемлердинъ калканы;+
8Ол тувралыктынъ йолын саклайды
эм Оьзине алал болганлардынъ йолын коршалайды.

9Сол заманда сен тувра, дурыс эм аьдил не болганын билерсинъ
эм туьз йолды табарсынъ+.
10Даналык сенинъ юрегинъе киреек
эм билим сени суьйиндиреек.
11Сени ойшылыгынъ саклаяк,
акылынъ коршалаяк,
12яманлыктынъ йолыннан,
алдайтаган аьдемлерден даналык куткараяк.
13Олар, тувра йолларды таслап,
каранъалыктынъ йоллары ман юредилер,
14яманлык этип суьйинедилер,
зийналыкка сукланадылар,+
15кыйшык йолларында адасадылар+.
16Даналык сени, зийналык этип,
юмсак соьйлейтаган ят хатыннан саклаяк+.
17Сол хатын яс эрин таслап,
Алладынъ алдында берген антын муткан.
18Онынъ уьйи оьлимге аькетеди,
барган йоллары – оьлилерге+.
19Ога киргенлердинъ биреви де кайтпайды
эм яшав йолына баспайды.
20Соннан себеп ийгилердинъ йолы ман юр
эм туврашыллардынъ ызы ман бар,
21неге десе кыралда тек туврашыллар яшаяклар,
эм бузылмаганлар сонда калаяклар;+

22законларга бойсынмаганлар кыралдан кувылаяклар,
намыссызлар тамыры ман курытылаяклар+.

3

3^1Улым меним! Насихатларымды мутпа
эм буйрыкларымды юрегинъде сакла+.

2Неге десе, солай этсенъ, оьмиринъди узак этерсинъ,
аьр дайым тынышлыкта яшарсынъ+.

3Рагимлик эм солай акыйкатлык сеннен таймасынлар:

мойнынъды солар ман байла, юрегинънинъ туьбине соларды яз+.

4Сонда Алла эм аьдемлер
сени суьер эм сыйлар.

5Баьри юрегинъ мен Раббийге ыйнан,
оьзинънинъ акылынъа таянма.

6Эткен баьри затларынъда Онынъ мырадын билмеге куьрес,

Ол сага тувра йолды коьрсетер+.
7Оьзинънинъ коьз алдынъда акылятаксыма;
Раббийден корк эм яманлыктан эрек тур:+
8сол сенинъ тенинъе савлык,
а суьеклеринъе ас болаяк.

9Оьз муьлкинънен эм баьри келимлеринънинъ баслапкы кесегиннен алып,

Раббийди сыйла.

10Сенинъ амбарларынъ сол заман толаяклар,
а юзим эзетаган алатларынъа янъы шагыр куйылаяк.

11Раббийдинъ тербиялавын, улым меним, кабыл этпей койма
эм Онынъ шуьшлевин авырлыкка санама,

12неге десе, ата суьйген баласын тербиялаганындай,

Раббий де суьйген аьдемин тербиялар+.

13Даналыкты байыр эткен
эм де акыллылыкка ие болган аьдем – наьсипли.

14Неге десе даналык куьмис алувдан ийги,
эм де алтыннан эсе онынъ келими уьйкен+.

15Ол асыл таслардан баалы;
эм сен суьйген затлардынъ бирисин де оны ман салыстырып болмаяк+.

16Узын оьмирлик – онынъ онъ колында,
а сол колында – байлык эм данък+.
17Онынъ йоллары – ягымлы,
барган баьри йоллары – тынышлыктынъ йоллары.
18Ол – оны байыр эткенлердинъ яшав тереги,
эм оны саклаганлар – наьсипли!+
19Раббий даналыгы ман ердинъ негизин салды,
акылы ман – коьклерди яратты;+

20Онынъ билими мен туьпсиз теренликлер ашылдылар
эм булытлар шык себедилер+.

21Улым меним! Ойшыллыкты эм акыллылыкты сакла,
коьзлеринънен тайдырма!

22Олар сага яшав береек,
мойнынъды ярасыклайтаган безектей болаяклар.

23Сол заманда йолынъ коркынышсыз болаяк
эм сенинъ аягынъ суьрилмеек+.

24Уйкыга ятканда – коркпаяксынъ;
уйклаганда – уйкынъ тынышлы болаяк.

25Анъсыздан келген коркувдан,
имансызлардан келген баьледен коркпаяксынъ;

26неге десе сен сенген – Раббий;

Ол сенинъ аягынъды терис бастырмаяк.

27Сенинъ колынънан келе турып,
муктажлыкта болганлардан ярдам аяма+.

28Сенде бар болса, йолдасынъа:

«Бар эм тагы да келерсинъ, эртен берермен», – деп айтпа.

29Ювыгынъ сени мен коркпай яшайтаган болса,
ога яманлык этпеге ойланма.
30Сага яманлык этпеген аьдем мен
себепсиз урсыспа.
31Зорлык этетаган аьдемге куьнлеме
эм онынъ йолын алма+.
32Неге десе Раббий залымлардан шийкенеди,
а туврашыллардынъ ян йолдасы.
33Раббий арамлардынъ уьйлерин наьлетлейди,
а туврашыллардынъ меканларына разылыгын береди+.

34Раббий селеке этуьвшилерди селекелейди,
а сабырларга ийгилик береди+.

35Даналар мактавлы,
акылсызлар айыплы боларлар.

4

4^1Тынъланъыз, балалар, атанъыздынъ насихатларын
эм, акылга уьйренер уьшин, эс беринъиз,+

2неге десе мен сизге ийги окув беремен.

Меним насихатларымды тасламанъыз.

3Мен де атамнынъ уьйинде бала эдим,
анамнынъ бек суьйген эм сынъар баласы эдим.

4Атам, мени уьйретип, айтатаган эди:

«Меним соьзлеримди сенинъ юрегинъ сакласын;
насихатларымды мутпа эм яша.

5Даналыкты казан, акыллылыкты казан:

меним соьзлеримди мутпа эм айтканларымнан тайма.

6Даналыкты калдырмасанъ, ол сени саклаяк;
оны суьйсенъ, ол сени коршалаяк.

7Энъ маьнелиси – даналык: даналыкты казан,
эм баьри болганынъ ман акыллылыкка ие бол.

8Даналыкты сыйласанъ, ол сени коьтерер;
ол сени данъклар, эгер сен ога ябыссанъ.

9Сенинъ басынъа ярасык шешекей оьрмесин салар,
аьлемет таж аькелгендей болар»+.

10Улым меним, тынъла; соьзлеримди кабыл этсенъ,
оьмиринъди узатарсынъ+.
11Мен сага даналыктынъ йолын коьрсетермен,
тувра йоллары ман алып барарман.
12Юре бараятырып сенинъ юрисинъ зорланмаяк,
а шапсанъ, суьрилмеексинъ+.
13Насихатларымды берк ысла, таслама, сакла,
неге десенъ ол – сенинъ яшавынъ+.
14Арамлардан коьрим алма
эм кара ниетлилердинъ йолы ман юрме;+
15калдыр оны, юрме сол йол ман,
айырыл эм касыннан озып кет.

16Неге десе олар, яманлык этпей, уйкламаяклар;
биревди йыгылганга дейим еткистпеселер, уйкылары кашады.

17Неге десе олар ашаган оьтпеклерин йорыксызлыктан
эм ишкен шагырларын кырсызлыктан казанадылар.

18Туврашыллардынъ барган йолы танъ аткандай саьвлели,
толы куьн болганга дейим ярыкланып барады+.

19Йорыксызлардынъ йолы кап-каранъалык;
олар не затка суьринееклерин билмейдилер+.

20Улым меним! Меним соьзлериме эс бер,
меним айтканларымды кулагынъа ас.

21Олар сенинъ коьз алдынънан таймасынлар;
оларды юрегинънинъ туьбинде сакла:

22неге десенъ оларды тапканга –
олар яшав эм буьтин тенине савлык+.

23Баьри сакланатаганлардан да бек юрегинъди сакла,
неге десе онда яшавдынъ булагы.

24Авызынъды алдавдан,
тилинъди аьйлекерликтен сакла+.

25Коьзлеринъ тувра карасынлар,
карасынъ аьр дайым да алдыга ымтылсын.

26Бараяк йолынъды ойлан
эм баьри эткенлеринъ тувра болсын+.

27Не онъга, не солга тайма;
яманлыкка аягынъ баспасын.

5

5^1Улым меним! Меним даналыгыма эс бер
эм акыллы соьзлериме тынъла+.

2Солай этсенъ, ойшылыкты казанарсынъ
эм соьзинъ аьр дайым билимли болар.

3Неге десенъ зийналык эткен хатыннынъ авызы бал кокыйды,
соьзи зейтун майыннан да юмсак;+
4ама ахырында ювсандай ув татыйды,
эки яны да кайралган камадай оьлтируьвши.
5Онынъ барган йолы сени оьлимге аькетер,
аяк ызлары ахыретке еткерер+.
6Ол яшавга аькететаган йолды ойланмас,
онынъ туткан йоллары айланыслы, ама ол соны эслемес.

7Суьйткенде, балалар, мага тынъланъыз
эм меним айткан соьзлеримнен тайманъыз.
8Йолынъды сондай хатыннан эректе ысла
эм онынъ уьйининъ капысына ювык барма.
9Барсанъ, ден савлыгынъды баскаларга
эм йылларынъды азаплавшыга берерсинъ;
10ят аьдемлер сенинъ байлыгынъды ер
эм сенинъ тапкан акшанъ баскадынъ уьйин бай этер.

11Оьмиринънинъ ахырында, денинъ карувсызланганнан сонъ,
сен ынъыранаяксынъ

12эм айтарсынъ: «Неге мен насихатларды коьрип болмадым!

Неге шуьшлевлерди унамадым!

13Окытувшыларыма тынъламадым,
насихатшыларымнынъ айтканларына эс бермедим.

14Ямагат ишинде,
яманлыкка батып, йойыламан».

15Тек оьзинънинъ сув бувамынънан
эм оьзинънинъ куйынънан аккан сувды иш[*].

16Сенинъ булакларынъ орамларда,
сув агынларынъ майданларда акпасынлар.

17Олар тек сага байыр болсынлар,
оларды ятлар ман боьлиспе.

18Булагынъ сенинъ алал болсын;
сен яс болып уьйленген косагынъ сени суьйиндирсин.

19Ол суьйдимли маралдай эм ярасык тав эшкисиндей,
коькиреги сени аьр заманда да тыншайтсын,
онынъ суьйими мен дайым да эсир.

20Улым меним, сага неден керек бир кисидинъ пишесин суьюв
эм ят хатынды кушаклав?

21Неге десе Раббий аьдемнинъ эткен аьр затын да коьреди
эм онынъ туткан баьри йолларын оьлшейди.

22Законды сыйламаганды онынъ оьзининъ законсызлыгы ыслайды,
ол оьзининъ куьналарынынъ бугавлары ман тутылады.

23Ол оьзин ыслап билмегени уьшин оьледи
эм эсапсыз акылсызлыгыннан йойылады.

6

6^1Улым меним! Эгер сен ювыгынъды мойнынъа алган болсанъ
эм биревдинъ борышы уьшин тоьлеген болсанъ,

2сен оьзинъди авызынънынъ соьзлери мен шырмагансынъ,
авызынънынъ соьзлери мен тузакка туьсиргенсинъ.

3Мине сен, улым меним, оьзинъди куткар,
неге десе сен ювыгынънынъ колына туьскенсинъ:
бар, аягына йыгыл эм тиле
ювыгынънан.
4Коьзлеринъе уйкы берме
эм кабакларынъды яппа.
5Тав эшкиси анъшыдынъ колларыннан
эм кус авшыдынъ колларыннан куткарылгандай,
оьзинъди куткар.
6Бар кумырскага, ятарбек,
кара онынъ аьрекетине эм акыллы бол+.
7Онынъ аькими йок,
онынъ каравылшысы йок,
онынъ эмиршиси йок.
8Ама ол язда азыгын аьзирлейди,
эгин орувда азыгын йыяды+.
9Кайзаманга дейим, ятарбек, уйклаяксынъ?
Уйкынънан кайзаман тураяксынъ+?
10Бираз уйклайым,
бираз калгып алайым,
бираз, колларымды кавыстырып, ятайым десенъ:
11сага тонавшыдай – ярлылык,
эм, йолбасардай, муктажлык келер+.
12Арам аьдем алсувдыр авызы ман яшайды,+

13коьзлерин кагып, кысып, аяклары ман соьйлеп,
бармаклары ман белги берип+.
14Залымлык онынъ юрегинде:
аьр заманда да яманлык этпеге ойланады,
урыс-талас шашады.
15Сол себептен ога бирден йойылув келер,
билмей турганлай, сав болмастай, уватылаяк.
16Раббий алтыды суьймеди, аьле етиди,
Оны шийкендирген яманлыклар:+
17оьктем коьзлер,
алдавшы тиллер,
шуьшсиз канды тоьгуьвши коллар,+
18аьйлекер юрек,
яманлыкка тез шабувшы аяклар,+
19оьтирикти соьйлейтаган арам шаат
эм кардашлар арасында урсыс тувдыратаган аьдем.

20Улым меним! Атанънынъ парызын сакла
эм ананънынъ насихатларын кайтарма;+
21Юрегинъе оларды туьй,
мойнынъды олар ман байла+.
22Юргенде, олар басшылык этееклер;
уйкламага ятканда, сени саклаяклар;
уянганда, сени мен соьйлесееклер:
23неге десе Алладынъ парызы – шырак,
насихатлары – ярык,
акыл уьйретуьви – яшавга барган йол+.
24Олар сени яман пишеден,
ят аьдемнинъ хатынынынъ алсувдыр тилиннен саклар+.

25Онынъ ярасыклыгы сенинъ юрегинъе туьспесин,
кирпиклери мен сени алдамасын;+
26неге десе, зийналык этетаган пише уьшин,
кесек оьтпекке дейим ярлы боларсынъ,
а эри болган пише баалы янынъды ыслар.
27Ким болса да, кийимин яндырмай,
отты койнына саларма?

28Ким болса да бирев, янып турган коьмирдинъ уьстиннен,
аякларын куьйдирмей, юрерме?

29Солай ювыгынынъ пишеси мен болганга болады:

ким ога тийсе, язасыз калмаяк.

30Уры, аш болганда, карнын тойдыраяк болып,
урлай болса да, ога кеширилмейди.

31Тек ысланганда, ол ети кере тоьлеек,
буьтин уьйининъ муьлкин береек.

32А ким хатын ман зийналык этсе, онынъ акылы йок;
солай эткен оьзи оьзин йок этеди.
33Тоьбелев эм уятлык ол табаяк,
онынъ бетсизлиги мутылмаяк,
34неге десе куьнлев – эрдинъ ашувы,
ол оьшин алган куьн аямаяк,+

35бир тоьлевди де кабыл этпеек эм разы болмаяк,
не кадер савгаларды коьп этсенъ де.

7

7^1Улым меним! Соьзлериме эс бер
эм парызларымды акылынъда сакла+.

2Меним парызларымды толтырсанъ, узын оьмир яшаяксынъ,
меним окувымды коьзлеринънинъ карашыгындай этип сакла+.

3Бармакларынъа соларды байла
эм юрегинънинъ оьзегине яз+.
4Даналыкка: «Сен меним аьптем!» – деп айт
эм акылды ювык досым деп ата.
5Олар сени зийналык этетаган,
таьтли соьзи мен алдайтаган, ят биревдинъ пишесиннен саклаяклар+.

6Мине мен уьйимнинъ терезесиннен,
темир шилтер капагыннан карап турганда,
7сулыпсыз болган яс аьдемлердинъ
арасында
акылсыз бир ясты коьрдим+.

8Ол, йол ман пишединъ яшаган ерине ювык майданды оьтип,
уьйине карап бара эди.
9Аксамда, куьндиздинъ кешесинде,
кешединъ каранъалыгында, коьрдим.
10Мине – алдына пише шыгады,
кахпединъ кийимин кийип, кара юреги мен,+
11бакыравык эм аясыз;
оьз уьйинде турмайды.
12Орамда болсын, майданда,
аьр бир муьйисте тузакларын салады+.
13Ол, ясты ыслап, оьбеди
эм уятсыз бети мен айтады:
14«Менде курманлык эти бар:
буьгуьн мен ваьдемди толтырдым;

15соны уьшин мен алдынъа шыктым, сени табар уьшин,
эм сени таптым!

16Куьйизлер мен, туьрли туьсли мысыр кумашлар ман
орнымды ярастырганман;

17тыншаятаган пешимди смирна, алоэ, корица ман
аьруьв кокысларга толтырганман;

18кир, эртенъликке дейим бир биримизди суьермиз,
завкланып суьювге тоярмыз.

19Неге десе эрим уьйде йок:

ол узак йолга шыккан.

20Бир бокша куьмис алган;
уьйге толы ай куьнинде кайтып келеек».

21Ясты коьп аьруьв соьзлер мен алдап,
юмсак тил мен оьзине тартады+.

22Сол саьатлей, оьгиз оьлимге баргандай,
марал тузакка туьскендей,
яс онынъ артыннан барды.

23Ахырында ок онынъ бавырына кадалады;
кус, тузакка барып согылганда, онынъ оьлими сонда болаягын билмейди.

Яс та солай.
24Суьйткенде, балалар, тынъланъыз мени
эм меним айтканларыма эс беринъиз.
25Сондай хатынга коьнъил берме,
онынъ йолында адасып юрме,
26неге десе ол коьплерди яралап йыккан,
коьплерди оьлтирген:
27онынъ уьйи киргенге кабыр,
оьлимнинъ энъ иштеги меканларына баратаган йол болар+.

8

8^1Даналык тувылма сесленетаган,
акыллылык тувылма оьзининъ давысын коьтеретаган+?

2Ол бийиклик ерлерге, йолларга,
айкаскан йолларга коьтериледи.
3Ол кала капыларда,
эсиклерде сесленеди:
4«Сизге, аьдемлер, сесленемен,
сизди, аьдем уллары, шакыраман!
5Уьйренинъиз, яхиллер, ойлы болмага;
акылланынъыз, акмаклар!+

6Тынъланъыз, мен бек керекли, маьнели затлар айтаякпан
эм меним авызымнан шыккан – тувралык, акыйкатлык.

7Акыйкатты меним тилим айтаяк
эм бетсизлик – меним авызымды шийкендирген яманлык.

8Меним айткан баьри соьзлерим аьдил;
йок меним соьзимде адасканлык эм алсувдырлык.

9Олар баьриси де анълавлыларга ашык,
билимлилерге акыйкат.

10Меним окувымды кабыл этинъиз, куьмисти тувыл;
айырым алтыннан эсе, билимди сайланъыз+.

11Неге десе даналык ынжыдан колай
эм янынъ суьйген баьри затлардан оны ман эш бир зат тенълеспеек+.

12Мен, дана, мен акыл ман яшайман,
эм ойшылык эм билим менде бар.

13Раббийден коркув – яманлыкты коьрип болмавлык;
мен мактаншылыкты, менменшиликти, бетсизликти,
алдап соьйлевди коьрип болмайман+.

14Менде алал кенъес эм даналык;
менде акыл эм куьш.

15Мени мен патшалар патшалык суьредилер
эм эмиршилер аьдил закон шыгарадылар.

16Мени мен басшылар басшылайдылар,
соьйтип те мырзалар, эм баьри аьдил оькимшилер.

17Мени суьетаганларды мен суьемен,
мени излейтаганлар мени табарлар+.
18Байлык эм данъклык менде,
йогалмайтаган берекет эм аманлык;+

19меннен келген етимислер энъ таза алтыннан баа,
эм мен берген пайда сайлам куьмистен коьп+.

20Мен туврашыллыктынъ йолы
эм аьдил оькимнинъ сокпаклары ман юремен.

21Мени суьетаганларга, карызналарын толтырып,
моллык савгалайман.

22Раббий Оьзининъ исин баслаганда,
аьр бир затты яратканнан алдын,
мен Оны ман бирге эдим+.

23Ер яратылув, басланув
оьмирден белгиленгенмен.

24Мен тувганда, ердинъ туьпсиз теренликлери,
сувга толган булаклар болмаганлар.

25Мен, тавлар, тоьбелер каланмай, тувганман.

26Раббий энди де ерди, кырларды,
дуныядынъ баслапкы шанъын да яратпаган эди.

27Ол коьклерди аьзирлеген заманда, мен сонда эдим.

Ол денъиздинъ уьстинде тоьгерек сызыкты айландырган заманда,+

28йогарда булытларды беркитетаган,
ердинъ туьпсиз теренликлерининъ булакларын белгилейтаган,+

29денъизге белгилеген кыйырларыннан шыкпаска шартларын токтастырган,
ердинъ негизин салатаганда,+

30мен Онынъ янында суьвретши эдим эм аьр куьн,

Онынъ алдында аьр заман шатланып,
Онынъ суьйиниши эдим.
31Ол яраткан дуныя мени шатландырды,
аьдем уллары мени суьйиндирди.
32Суьйткенде, балаларым, мени тынъланъыз;
неге десе меним йолларымды тутканлар наьсипли!

33Тынъланъыз насихатларды,
акыллы болынъыз эм оннан тайманъыз.
34Аьр куьн меним капымнынъ алдында,
эсиклеримде каравылда мени тынълап турган, наьсипли!

35Неге десе мени тапкан сол оьмирин узатады
эм Раббийден разылык алады+.

36Меннен тайган оьзине зарар этеди:

мени коьрип болмайтаганлардынъ баьриси де оьлимди суьедилер».

9

9^1Даналык оьзине уьй салды,
онынъ ети баганысын йонды,
2курманлык сойды,
шагырын аьзирледи эм зияпет салды.
3Таьвкелерин шахардынъ бийиклев ерлерине
айтпага йиберди:+
4«Ким яхил, мунда келсин!»
Акылы аз аьдемге де:
5«Барынъыз, меним оьтпегимди енъиз,
мен аьзирлеген шагырымды ишинъиз+.
6Яшамага суьйсенъиз, яхилликти тасланъыз
эм акыллылыктынъ йолы ман юринъиз».

7Маскаралавшыды азарлайтаган оьзине данъксызлык табар,
намыссызга шуьшин ашып коьрсеткен оьзине бетлев табар.

8Маскаравлавшыга шуьшин ашып коьрсетпе,
ол сени коьрип болмас;
данага шуьшин ашып коьрсетсенъ,
ол сени суьер.

9Данады насихатла, ол тагы да бек акыллы болар;
туврашылды уьйрет, ол билимин оьстирер+.

10Даналыктынъ негизи – Раббийден коркув.

Алла – Кие; Оны танув – акыллылык+.

11Дана болсанъ, куьнлеринъ коьптен коьп болаяк,
оьмиринъ узак болаяк+.

12Акыллы болсанъ, оьзинъ уьшин акыллысынъ;
эгер маскаралавшы болсанъ, кыйынлыгын оьзинъ шегерсинъ.

13Акылсыз пише бакыравык,
яхил эм билимсиз+.
14Уьйининъ эсигининъ алдында,
шахардынъ бийиклев ерлеринде олтырып,
15йол ман бараятырганларды шакырады,
оьзлерининъ йоллары ман тувра бараятканларга:
16«Яхиллер, мунда келинъиз!»
эм акылы аз болганларга:
17«Урланган сув таьтли,
ясырынып едилген оьтпек ярайды», – дейди+.
18Оьлилердинъ онда болганларын
эм ахыреттинъ теренлигине оны ман шакырылганларын олар билмейдилер.

10

10^1Сулейманнынъ таварыхлары:

Акыллы ул атасын суьйиндирер,
акмак ул – анасын кайгыртар+.

2Алдав ман табылган карызна пайда бермес,
туврашыллык оьлимнен куткарар+.

3Раббий туврашылды аш коймас
эм залымларга куьсегенлерин толтырмага амал бермес+.

4Эриншеклик сени ярлылыкка аькетер,
шалыскырлык байытар+.
5Язда йыйнаган – акыллы ул,
онъыс йыюв заманда уйклаган – аьелин уялтар.
6Алла туврашылга разылыгын коьрсетер,
залымлар болса, яманлыкларын соьз бен ясырмага шалысар.

7Туврашылдынъ аты разылык пан эсте сакланар,
залымлардынъ аты йок болар.

8Акыллы аьдем парызларды кабыллар,
алпавыз акмак йойылар.

9Дурыс аьдем хаьтесиз юрер,
аьйлекер язага туьсер+.

10Коьзлерин ойнаткан, оькиниш тувдырар,
акмактынъ тили баьле тувдырар+.

11Туврашылдынъ авызы – яшавдынъ булагы,
залымлар яманлыкларын соьз бен ясыртадылар+.

12Коьрип болмавлык урыс-суьрис тувдырады,
ама суьюв баьри куьналарды кеширеди+.

13Акыллыдынъ авызыннан даналык тоьгилер,
акылсыздынъ тени таяк ер+.

14Даналар билимди йыядылар,
тек акмактынъ авызы баьле аькеледи+.

15Байдынъ мал-муьлки – онынъ берк шахары,
ярлылар уьшин баьле – мал-муьлктинъ йоклыгы+.

16Туврашылдынъ кызмети – яшавга,
бетсиздинъ етимислери – куьнага аькетер+.

17Ким насихатларга эс береди, сол яшав йолында;
а шуьшлевди унамайтаган – адасар+.

18Коьрип болмавларын ясыратаганлардынъ авызлары алдавшы;
эм ким яладан ягатаган болса, сол акмак.

19Коьп соьйлеген куьналыкка тутылар,
а авызын капап билген – акыллы+.

20Туврашылдынъ тили – асыл куьмис,
залымнынъ акылы – бир каьпик баасы.

21Туврашылдынъ авызы коьплерди тойдырар,
акмаклар акылсызлыктан оьлер.

22Алладынъ разылыгы байытады
эм Ол берген байлыгына кайгы коспайды.

23Акмак залымлык этип завыкланар,
а акыллы аьдемди даналык кувандырар+.

24Залым аьдем неден корка болса, сол онынъ басына келеек,
а туврашылдынъ истеклери толаяк.

25Калай буртана эсип кете болса, солай залымлар йок болаяклар;
а туврашыллар – дайым болаяклар+.

26Тислерге сиркесув эм коьзлерге туьтин калай болса,
эриншек тап солай оны ислететаганларга+.

27Алладан коркув оьмиринъди узатар,
залымлардынъ оьмири кыска болар+.

28Туврашыллардынъ саклаган заты оларды суьйиндирер,
а залымлардынъ уьмитлери толмаяк+.

29Алладынъ йолы – айыпсыз инсан уьшин корынув ер,
а яманлык этип юретаганлар уьшин – баьле-каза.

30Туврашыл оьмири шайкалмас,
залымлар ер юзинде калмаяклар+.
31Туврашылдынъ авызыннан даналык тоьгилер,
а алсувдырдынъ тили йойылар+.
32Туврашылдынъ авызы ягымлы айтпага билер,
а залымлардынъ авызларыннан алсувдырлык тоьгилер.

11

11^1Алла оьтирик шеккилерди коьрип болмас,
ама Ол тувра шеккиге разы болар+.

2Оьктемликтинъ ызыннан уятлык келер;
тек сабырлыктынъ артыннан даналык келер+.

3Ашык юреклилердинъ тазалыгы оларга йол коьрсетер,
кара юреклилердинъ аьйлекерлиги оларды йок этер+.

4Алла ашувланса, байлык ярдам этпес,
тек туврашыллык оьлимнен корар+.

5Айыпсыз аьдемнинъ туврашыллыгы йолын туьз этер,
залымларды куьналары йок этер+.

6Дурыс аьдемлерди туврашыллыклары куткарар,
законга бойсынмайтаганлар оьзлерининъ законсызлыгыннан ысланаяклар+.

7Залым аьдемнинъ оьлими мен уьмитлери де йойылады,
законга бойсынмаганлардынъ уьмитлери де толмайды+.

8Туврашыл баьледен куткарылар,
онынъ орнына баьлеге залым туьсер+.

9Алласыз аьдем ювыгын айтканлары ман йояр,
туврашыл билгенлери аркалы куткарылар.

10Туврашыллар онъып яшаганда, шахар шатланар,
залымлардынъ оьлиминде де байрам болар+.

11Туврашыллардынъ разылыгы ман шахар коьтерилер,
залымлардынъ айтканлары ман бузылар+.

12Ювыгын корлайтаган – акмак;
акыллы аьдем – уьндемес.

13Ким соьз юргистеди, сол сырды ашады;
тек сенимли аьдем исти ясырады+.

14Акыллы басшысы болмаса, халк йыгылар,
а коьп маслагатшылар болса, ол аманлыкта яшар+.

15Ят аьдем уьшин кепиллик[*] берген, оьзине зарар аькелер;
а биревдинъ борышын мойнына алувды унамаган, баьледен эрек болады.

16Аьдепли уьй бийкеси данъклы болар,
а куллыксуьер киси байлык казанар.
17Рагимли аьдем оьзининъ янына ийгилик этер,
а каты юрекли оьз тенин йок этер.
18Залымнынъ тапкан пайдасы – фаьнее[*];
туврашылдынъ казанган савгасы – оьмирлик+.
19Туврашыллык яшавга аькетеди,
яманлыкка ымтылган оьзининъ оьлимине ымтылады+.

20Раббий аьйлекерлерди коьрип болмас,
а дурыс яшаганларга разы болар.
21Шексиз, яманлык этуьвши язасыз калмас,
а туврашыллардынъ урлыгы куткарылар+.
22Акылсыз пишединъ ярасыклыгы
донъыздынъ бурнындагы алтын юзикке усайды.
23Туврашыллардынъ куьсегенлери – тек ийгилик;
залымларга ашув наьсип болар.
24Бирев аямай куяды, эм ога косылады;
а баска эсапсыз кызганшык, ама ярлы бола береди+.

25Юмарт аьдем дайым ток болар,
сувсаганга сув бергенге – сув берилер.

26Аслыгын сатпай амбарда ясырганды халк каргайды,
ама сатпага аьзир болганга разылык береди+.

27Ийгилик излеген разылык табар,
а яманлык излегенге яманлык келер+.

28Байлыгына сенген йыгылаяк;
а туврашыллар, талдынъ япырагындай болып, дайым ясылланаяклар.

29Уьйдегилерине баьле аькелетаган асабага
тек ел алар,
акмак акыллыдынъ кулы болар.

30Туврашылдынъ етимислери яшав терегининъ емисине усайды,
эм дана янларды кутарады+.

31Эгер туврашылга бу дуныяда тийислиси берилсе,
залымга эм куьналыга да тийислиси берилмей калмас+.

12

12^1Тербияды суьйген, сол билимди суьеди;
акыл уьйретуьвди коьрип болмаган – яхил+.
2Алла танъ аьдемге разылыгын берер;
а кара ниетли аьдемге Ол оьким шыгарар.
3Аьдем оьзин залымлык пан беркитпес;
туврашыллардынъ тамыры берк, козгалмайды+.
4Алал уьй бийкеси – эрининъ тажы;
а беташкыш пише онынъ суьегиндеги шириктей+.
5Туврашылардынъ ойлары – аьдиллик,
залымлардынъ маслагатлары – алсувдырлык+.
6Залымлардынъ соьзлери – кан тоьгер тузактай,
туврашыллардынъ айтканлары янларды куткарады+.

7Залымлар йыгылып, йок боларлар,
а туврашыллардынъ уьйи берк турар.

8Аьдемди акылына коьре мактайдылар,
акылсызды корлайдылар.

9Оьктем болып оьтпек таппаганнан эсе,
оьзининъ кыйынынъ ман яшаган колай.

10Туврашыл оьзининъ малы акында да каьр шегеди,
залымлар дайым каты юрекли.

11Ким оьзининъ ерин асыллайды, дайым да оьтпеги болаяк;
а ким куллык этпей, куьнде де байрамшылап юреди, ол акмак+.

12Залым яманлыктан бай болмага куьсер;
тек туврашыллардынъ тамыры берк, шайкалмас.

13Уятсыз авызынынъ куьналары ман ысланар;
ама туврашыл баьледен шыгар+.

14Аьдем аьруьв соьз айтса, коьп хайыр табар;
аьдемге онынъ эткен ислерине коьре берилер+.

15Акмак юрген йолын тувра дер;
тек ким кенъеске кулак салады, сол акыллы+.

16Акмак ашувланганын сол саьат коьрсетер,
а акыллы корланганын ясырар+.

17Ким билгенин соьйлейди, ол акыйкатты айтар;
алсувдыр болса оьтирик айтар+.

18Бирер босавызлар кама ман кескендей яралайды,
а даналардынъ соьзи эмлейди+.

19Акыйкат соьз – оьмирлик,
оьтирик соьз – бир такыйкалык+.

20Яманлык этип юргенлердинъ юреклери – кара,
тынышлыкты излеп юргенлердинъ юреклери – шатлык.

21Туврашылга баьле келмес,
залымнынъ басы баьледен кутылмас.

22Ялган тилди Алла коьрип болмайды,
а акыйкатты соьйлегенге Ол разы+.

23Акыллы аьдем билимин ясырар,
а акмак акылсызлыгын коьрсетер+.

24Шалысканлык аьдемди басшы этер,
а эриншеклик кулга айландырар.

25Аьдемди юрегинде болган кайгы басады,
а ийги соьз шатландырады.

26Туврашыл ювыгына йол коьрсетеди,
залым оны йолдан шыгарады.

27Эриншек авлаган кусын кувырмас;
а шалысканнынъ мал-муьлки артар.

28Туврашыл туткан йолы ман оьмирин узатар;
сол йол ман барса, оьлимнен кутылар.

13

13^1Акыллы ул атасынынъ тербиясын кабыл этер,
а кылыксыз ул уьйреткенди кулагына аспас+.

2Аьдем айткан соьзине тийислисин алар,
кыянатшылар залымлыкты куьсер+.

3Ким авызына ие болса, сол оьзининъ янын саклар;
а ким авызын кенъ ашса, баьлеге туьсер+.

4Эриншек, коьп алмага куьсесе де, аз алар;
шалысканлар ток боларлар+.

5Туврашыл оьтирикти унамас,
залым оьзин каралар эм абырайын ушырар.

6Туврашыллык аьдемди аманшылыкта саклар,
залымлык куьналыды йояр+.

7Биревдинъ бир заты болмаганлай, оьзин бай аьдем этип коьрсетеди;
баскасынынъ байлыгы коьп, ама оьзин ярлы этип коьрсетеди+.

8Бай аьдем, яшавын кутарар уьшин, акша тоьлемеге керек болар,
а ярлы коркытувга эс бермес.

9Туврашыллардынъ ярыгы куьлпилдеп янар,
залымлардынъ шырагы соьнер.

10Коькирексуьвден урсыс басланады,
кенъес алатаганларда – даналык+.

11Арам байлык йойылар,
алал куллык пан табылган байлык оьсер.

12Коьп заман толмайтаган уьмит юректи кайгыртар,
а толган уьмит – яшав тереги+.

13Ким кенъеске эс бермесе, сол оьзине зарар этер;
а ким Алладынъ парызларын сыйласа, ол савгасын табар.

14Данадынъ окувы – яшав булагы;
оьлимнинъ тузагыннан куткарады+.

15Акыллы аьдем сыйланар,
кыянатшы ахырында йойылар.

16Ойшыл аьдем аьр не затты да билип этер,
акмак оьзининъ акылсызлыгын коьрсетер.

17Яман хабаршы аьдемлерди баьлеге туьсирер,
алал элши тынышлык аькелер+.

18Ким тербияды унамайды, сол ярлы болар эм маскараланар;
а ким насихатларды кабыл этеди, сол сыйланар+.

19Яшавга эндирилген мырат юрекке ягымлы;
ама акмаклар яманлыктан кашып болмайды.
20Даналар ман айкаскан дана болар,
акмаклар ман айкаскан оьзине зарар этер.
21Куьналыларды баьле кувар,
а туврашылларга савга берилер.
22Ийги аьдем немерелерине асаба калдырар,
а куьналыдынъ йыйган байлыгы туврашылга калар+.

23Ярлылардынъ ери коьп емис берер;
ама аьдиллик болмаса, баьри аслыгы сыйырып алынар.

24Ким таягын аяйды, сол улын коьрип болмайды;
а ким суьеди, ол кишкейден оны шуьшине еткистеди+.

25Туврашыл ток болганга дейим ашайды,
а залымлардынъ курсагы аш калады+.

14

14^1Акыллы пише уьйин курар,
акмак пише уьйин оьз колы ман шашар.
2Тувра йол ман юрген Алладан коркады;
а ким йолдан шыкса, сол Оны мисетсинмейди+.
3Акмактынъ айткан соьзлери уьшин
аркасына таяк тиер;
даналардынъ авызы оларды саклар+.
4Оьгиз болмаган ерде отлык таза калар,
тек оьгиздинъ куьшиннен келим коьп болар.
5Алал шаат алдамайды,
алсувдыр шаат коьп оьтирикти айтар+.

6Даналыкты маскаралавшы излейди, ама таппайды;
а акыллы аьдемге оны таппага енъил+.

7Акмак аьдемнинъ касыннан кет,
онынъ авызында сен акыллылык эслемейсинъ.

8Акыллыдынъ даналыгы – йолын билгенлиги, акылсызлардынъ акмаклыгы – адасув.

9Акмаклар куьнага куьлерлер,
а туврашылларга Алла разы.

10Юректинъ кайгысын тек юрек биледи,
онынъ суьйинишине ят бирев де карыспас.

11Залымнынъ уьйи йыгылар,
а туврашылдынъ шатыры онъар+.

12Аьдемге тувра болып коьринген йоллар бар,
ама олардынъ сонъы – оьлим+.

13Куьлегенде де бирерде юрек сызлайды,
суьйиништинъ сонъы кайгы да болмага болады+.

14Кылыксыз аьдем эткен затларына тийислисин алар;
ийги аьдем де – савгасын.

15Акмак аьр затка ыйнанар,
акыллы аьдем бараяк йолына эс берер.

16Дана коркар эм яманлыктан эрек кетер,
а акмак коькирексип оьзине ыйнанар.

17Ашувшан аьдем акмаклык эте билер;
ама кара ниетли аьдемди баьри де коьрип болмас.

18Яхилдинъ наьсиби – акмаклык,
акыллылардынъ тажы – билим.
19Яманлар ийгилердинъ алдында бас иееклер,
залымлар да – туврашыллардынъ капыларында+.
20Ярлыды ювыклары да суьймес,
а байдынъ йолдаслары коьп болар+.
21Ким ювыгын корлайды, сол куьнага туьседи;
а ким ярлыларга рагимлик этеди, сол наьсипли+.

22Яманлык этпеге ойланатаганлар адасарлар;
яхшылык этпеге ойланатаганлар рагимлик эм алаллык табарлар.

23Аьр бир куллыктан келим бар,
а коьп соьйлегеннен тек зарар болады+.
24Даналардынъ тажы – байлык,
яхиллердинъ наьсиби – акмаклык.
25Алал шаат янларды куткарар,
а алсувдыр кыянат этер.
26Раббийден коркканлар – аманлыкта калар;

Раббий олардынъ балаларына да куьшли корувшы болар.

27Раббийден коркув,
оьлимнинъ тузагыннан эрек эткен яшав булагы+.

28Патшадынъ данъкы халкынынъ коьп болганында,
халкы аз болса, басшыга баьле.

29Сабыр аьдемде акыл коьп,
даянып билмеген акмаклыгын коьрсетеди+.

30Тыныш юрек – тенге яшав,
а куьншилик – суьеклерге еткен авырувдай+.

31Ким ярлыды корлайды, сол Яратувшыды яманлайды;

Оны сыйлайтаган муктажы болганга ярдам этеди+.

32Залымды оьзининъ яманлыгы йояр,
а туврашыл оьлиминде де сенимли болар.

33Даналык акыллыдынъ юрегинде турар;
акмаклар арасында да белгили болар.

34Туврашылык миллетти коьтерер,
а куьна – аьр халкка айып.

35Патша анълавлы кулына разы болар,
а онынъ бетин ашатаганларга ашувланар.

15

15^1Юмсак явап ашувды токтатар,
каты соьз шамланувды уянтар.

2Даналардынъ тили билимди аьруьв этип коьрсетер,
акмаклардынъ авызыннан акылсызлык тоьгилер.

3Раббийдинъ коьзлери аьр ерде –
яманларды да, ийгилерди де коьреди.

4Юмсак тил – яшавдынъ терегиндей,
алдавшы тил рухты яралар+.

5Атадынъ тербия беруьвин унамаган – акмак,
а насихатларын тынълаган – акыллы.

6Туврашылдынъ уьйинде казна коьп,
а залымлардынъ келими оларга баьле аькелер.

7Даналардынъ авызлары билим шашады;
акмаклардынъ юреклери солай тувыл.

8Раббий яман аьдемлердинъ курманларыннан шийкенеди,
а туврашыллардынъ дуваларын суьйип кабыл этеди+.

9Раббий залымнынъ йолыннан шийкенеди,
ама тувра йол ман барганды суьеди.

10Тувра йолдан тайганга – каты дерис болаяк;
уьйретуьвди кабыл этпеген оьлеек+.

11Оьлим эм йойылув дуныясы Раббий алдында ашык;
солай да – аьдем улларынынъ юреклери+.

12Тербиясыз терислигин айтканды суьймейди;
даналар ман кенъеспес.

13Юреги наьсиплидинъ юзи яйнайды,
юрек кайгысы рухты йыгады+.

14Ойшыллардынъ акылы билим излейди,
акмаклардынъ авызлары акылсызлык пан тамакланадылар+.

15Мазлумнынъ[*] аьр куьни каранъа,
кувнак юректинъ оьмири –
дайымлык той.
16Аз затынъ болса да, Алладан коркув колай,
коьп байлыктан эм оны ман бирге кайгыдан эсе+.

17Суьюв болган ерде ясылшалардан этилген ас колай,
каарлык болган ерде бесленген бузавдан этилген астан эсе+.

18Ашувшан кавга шыгарар,
а сабыр эрисуьвди токтатар+.
19Эриншектинъ йолы тегенек пен бийленген,
туврашыллардынъ йолы тегис+.
20Акыллы ул атасын суьйиндиреди,
а акмак анасын бир затка санамайды+.
21Акмаклык – акылсызларга суьйиниш,
акыллы тувра йолдан таймайды+.
22Маслагатсыз мырат толмас,
а коьп насихатшылар болганда – мыратлар толар+.

23Керек болганда явап беруьв – аьр кимге суьйиниш,
эм калай аьруьв заманына коьре айтылган соьз!+

24Ойшылларды яшав йолы оьрге алып барар,
оларды оьлим дуныясыннан куткарар+.
25Алла коькирексигенлердинъ уьйлерин шашар,
ама тул хатынлардынъ муьлкин саклар.
26Раббий кара ойлардан шийкенер,
алал соьзлерге разы болар+.
27Байымага суьйген аьелине баьле аькелер,
карын алмага суьймеген яшаяк+.
28Туврашылдынъ акылы явапты ойланып берер,
залымлардынъ авызларыннан яманлык тоьгилер+.
29Раббий залымлардан эрек,
туврашыллардынъ дуваларын тынълайды.
30Суьйинишли карас юректи суьйиндирер,
ийги хабарлар денге савлык аькелер+.
31Пайдалы кенъести кабыл эткен
даналар арасында оьз уьйинде болгандай болаяк.

32Насихатларды эситпеген оьзи оьзин унамайды,
а кенъеслерге тынълаган ойшыл, акылбалык болады+.

33Алладан коркув даналыкка уьйретер,
сабырлык данъклыкка алып барар+.

16

16^1Аьдемнинъ акылы мырат салар,
а сонъгы соьз Аллада+.

2Аьдемнинъ йоллары оьзине коьре таза,
ама Раббий онынъ юрегиндеги ойларга карар+.

3Куллыгынъды Аллага тапшыр,
сол заманда салган мыратларынъ толар.

4Раббий баьри затты да бир максат уьшин яраткан,
яман аьдемди де – баьле куьн уьшин+.

5Раббий коькиреклилерден шийкенеди.

Шекленме: олар шуьшлерине еткистилмей калмаяклар+.

6Суьюв эм алаллык куьнады кеширтеди;

Раббийден коркув яманлыктан аькетеди.

7Аьдемнинъ яшавы Раббийге яраса,

Ол оны аьле душпанлары ман ярастырар+.

8Аз болса да, туврашылык пан табылган зат колай,
яманлык пан табылган уьйкен келимге коьре+.

9Аьдем оьзининъ йолын ойланады,
ама Раббий онынъ абытларын йолландырады+.

10Патша Алладынъ оькимин билдиреди;
соьйтип, терислик этпей, туьз оьким шыгармага керек.

11Тувра шекки эм шекки тепшеклер – Раббийден;
дорбадагы баьри авырлык таслар – Онынъ иси+.

12Патшалар яманлыклардан шийкенедилер,
неге десе так туврашылык пан беркийди+.

13Патшаларга туврашыл авызлар ярайды,
олар тувралыкты соьйлегенлерди суьедилер+.

14Патшадынъ ашувы – оьлимнинъ хабаршысы,
ама дана оны тыншайтар+.

15Патшадынъ юзи ашылганда – ол яшав;
онынъ разылыгы язлык ямгырлы булытка усайды.

16Даналыкты байыр этуьв, алтынды байыр этуьвден колай;
акыллы болув, куьмис табувдан колай+.

17Туврашыллардынъ баратаган йоллары яманлыктан аькетер;
ким йолына эс берсе, оьзининъ яшавын саклар.

18Коькирексуьвдинъ артыннан оьлим,
оьктем кылыктынъ артыннан йыгылув келер+.

19Ярлылар арасында сабыр кылыклы болган ийги,
уьйкенсийтаганлар ман олжады пайласканнан эсе.

20Насихатларга эс берген етимисли болаяк,

Раббийге сенген наьсипли+.

21Дана анълавшы деп билинеди;
юмсак соьйлеген ыйнандырувшы болады.

22Акыл – иесине яшав булагы,
а акмаклык – акылсызларга яза+.

23Данадынъ акылы соьзин тебентели этеди,
айтканларына карув береди.

24Танъ соьз – балавыздай,
коьнъилге таьтли эм денге дарман+.

25Аьдемге туьз болып коьринген йол бар,
ама онынъ сонъы – оьлим+.

26Ашамага куьсев ыргатты куллык эттирер;
ашлык оны зорлар.

27Залым яманлык этпеге ойлайды,
онынъ соьзи яндырган от кибик+.

28Аьйлекер аьдем урсыс шыгарады,
соьз юргистуьв алал досларды айырады+.

29Зорлыкты суьйген ювыгын алдайды
эм яман йолга тартады+.

30Коьзлерин кыскан аьйлекерлик этпеге ойлайды,
эринлерин юмган яманлык этеди.

31Ак шаш – туврашыл яшав ман табылатаган
данъклыктынъ тажы+.

32Тоьзимли аьдем йигиттен ийги,
оьзин оьзи ыслап билген – шахарды алганнан ийги+.

33Аьдем сыбагады таслайды,
ама не болаягын Раббий белгилейди+.

17

17^1Сойылган малга толы, ама ишинде душпанлык болган уьйден эсе,
тынышлыкта едилген куры оьтпек кесеги ийги+.

2Акыллы кул акылсыз улга басшылык этеек,
эм кардашлар ман бирге асабалыктан пайын алаяк+.

3Куьмис те, алтын да от пан сыналады,
Раббий юреклерди сынайды+.
4Залым кыянатшыдынъ соьзин тынълар,
алсувдыр яман тилге кулак салар.
5Ярлыды корлаган оны Яратканды корлайды,
кыйынлыкка суьйинген язасыз калмаяк+.
6Немерелер – картларга таж,
а аталар – улларынынъ оьктеми.
7Яхилге алгыс соьз яраспас,
ялган соьз мырзага яраспас+.
8Карын беретаганга ол бир саарлы тастай,
кайда барса да, етимисли болады+.
9Суьювди излеген корлавды кеширер;
соьз юргисткен ювык досыннан
айырылар.
10Акыллыды соьз бен шуьшлев,
акмакты юз кере таяк пан сокканнан куьшли.
11Яман аьдем тек бас коьтермеге излейди;
ога карсы аявсыз элши йиберилеек.

12Акылсызлыгына ысланган акмакка расканнан эсе,
балаларыннан айырылган аювга расканынъ колай.

13Эгер аьдем ийгиликке яманлык пан явапласа,
онынъ уьйиннен яманлык кетпеек.

14Урсыс басламак – сув бувамын ашкандай,
урсыс давылдап басланганга дейим, токта+.

15Шуьшлиди аклаган эм шуьшсизди шуьшлеген –

Раббий экевиннен де шийкенеди+.

16Акмактынъ колындагы акшадан не пайда,
окымага суьймесе?

17Дос кайсы заманда да суьеди,
эм кардаш та кайгынъды боьлмеге тувган+.

18Тек акылсыз аьдем баска биревдинъ борышын
тоьлевдинъ яваплыгын мойнына алар.

19Ким урсыс суьеди, сол куьнады суьеди,
мактаншак оьзининъ йыгылувын излейди+.

20Алсувдыр юрек етимисли болмаяк,
оьтирик соьйлеген баьлеге туьсеек.

21Акмакты тапканга кайгы;
акылсыздынъ атасына суьйиниш йок+.

22Кувнак юрек дарман болар,
кайгылы рух суьеклерди курытар+.

23Бетсиз оькимши, аьдилликти териске бураяк уьшин,
карынды ясырып алар+.

24Акыллы аьдем карасын даналыктан айырмас,
акмактынъ коьзлери ердинъ шетлеринде калар.

25Акмак ул – атасына кайгы
эм анасына куьйик+.

26Шуьшсизди язалав
эм дурыс куллыкшыды таяклав – терис.

27Билимли аьдем соьйлегенде ойланып соьйлейди,
ойшыл да – тынышлы+.

28Ундемесе, акмакты да дана деп,
тилин токтатса, ойшыл деп ойланарлар.

18

18^1Ямагат пан катнаспаган тек оьзин ойлайды,
ийги кенъеске дайым карсы шыгады.

2Акмакка анълавдан суьйиниш йок,
ол тек оьзининъ ойын билдирмеге суьеди.

3Бетсизликтен сонъ шийкенуьв,
а уятлыктан сонъ маскаралав келер.

4Аьдем соьзи – терен сув кибик,
даналыктынъ булагы – токтамаган агындай+.

5Шуьшлиди аклав
эм шуьшсизди аьдилликтен айырув – терис+.

6Акмактынъ тили урсыска аькеледи,
онынъ авызы тоьбеленуьвге йолыктырады+.

7Акмактынъ авызы ога баьле аькелер,
оьз тили оьзине тузак салар+.

8Тилшидинъ соьйлеген ялан соьзлери
таьтлилер кибик курсакка киредилер+.

9Куллыгында эриншек –
бузувшыдынъ кардашы.

10Раббийдинъ аты – берк кала;
туврашыл сонда кашса – кутылаяк.

11Байдынъ байырлыгы – беркитилген шахар,
бийик беркитпе ирге болып коьринеди ол+.

12Суьринип йыгылаяктан алдын аьдем юреги менменсийди,
а сабырлык данъкланувдынъ алдында келеди+.

13Тынъламай явап беруьв –
акмаклык эм уятлык.

14Аьдемнинъ коьнъили оны маразда куьшлендирер,
ама юреги кайырылганга ким ярдам этер+?

15Ойшылдынъ акылы билим алады,
эм даналардынъ кулаклары оны излейдилер.

16Савга аьдемге йол ашады
эм оны аькимлерге алып келеди+.

17Даваласканда баска биреви келип анълатканга дейим,
биринши болып анълаткан дурыс болып шыгар.

18Сыбага эрисуьвди токтатады,
куьшли куьндеслерди ярастырады.

19Хаьтери калган кардашлар каладан да берк,
урсысувлары капылардынъ тиеклериндей оларды боьледилер.

20Шешенлик пен аьдем карнын тойдырар,
соьзлери мен ток болар+.

21Тилде – яшавдынъ эм оьлимнинъ куьши,
ким соьйлеспеге суьеди, сол онынъ емисин ер.

22Хатын табып алган, берекет табады
эм Раббийдинъ рагимлигин алады+.

23Ярлы рагимлик тилейди,
бай аьдем каты явап береди.

24Коьп досы болса да, аьдем баьлеге йолыгар,
ама кардаштан да ювык дос бар+.

19

19^1Алсувдыр акмактан эсе,
туврашыл ярлы колай+.

2Билимсиз шалысув маьнесиз;
асыккан да янъылар+.

3Аьдем акылсызлыгы ман яшавын зыянга шыгарады,
соны уьшин Раббийге ашувланар+.

4Байлык досларды коьп этер,
ярлыды досы да таслар+.

5Ялан шаат шуьшине йолыктырылмай калмаяк,
алдавшы да язадан кутылмаяк+.

6Коьплер басшыга ялынадылар,
эм савгалар беретаганга баьри де дос болады+.

7Ярлыды савлай кардашлары коьрип болмайды,
суьйтип те дослары кашып юредилер!

Ярдамга шакырганда, биреви де табылмайды+.

8Даналыкты байыр эткен оьзининъ янын суьеди;
ойшылыкты саклаган ийгилик табар+.

9Ялан шаат язасын табаяк,
алсувдыр йойылаяк.

10Акмакка байлыкта яшамага ярамайды,
соьйтип те кулга мырзаларга басшылык этуьв болмайды+.

11Акыллы аьдем ашувын токтатар;
корлавларга эс бермеви мен данък табар+.

12Патшадынъ ашувы арсланнынъ акырувы кибик,
а онынъ разылыгы – коьгоьлендеги шыктай+.

13Акмак ул – атасына баьле,
урыскак пише – токтамай аккан тамшыдай+.

14Уьйлер эм байлык – атанънан калган асаба,
а акыллы пише – Раббийден+.

15Эриншеклик терен уйкыга аькетеди;
ислемеге суьймеген аш болып юреек+.

16Алладынъ буйрыкларын толтыратаган яшавын саклар,
туткан йолына эс бермеген – аьжелге расар+.

17Ярлыларга рагимлик коьрсеткен, Раббийге борыш бергендей,

Ол да онынъ ийгилигин кайтарар+.

18Улынъды, уьмит бар эсе, тербияла,
онынъ оьлимине шуьшли болма+.

19Ашувшан язасын алсын;
эгер оны куткарсанъ, тагы да куткармага керек боларсынъ.

20Кенъести тынъла эм насихатты кабыл эт,
келеекте дана боларсынъ.
21Аьдемнинъ юреги мыратларга толы,
тек Раббийдинъ буйырыгы толаяк+.
22Аьдем алаллыкты истейди;
алсувдыр болганнан эсе, ярлы болганынъ колай.
23Раббийден корккан узын оьмирли болар;
ток ятар эм баьле оннан узак болар+.
24Эриншек колын тепшекке узатар,
ама авызына аькетпеге эринер+.
25Маскаралавшыды таякла, яхил де акылын йыяр;
акыллыга тек терислигин айтсанъ да, ол анълар+.

26Атасын тонап, анасын кувган ул –
беташкыш эм уятсыз.
27Насихат тынълавды токтатсанъ, улым меним,
сен билим соьзиннен эрек кетерсинъ.
28Уятсыз шаат аьдилликти маскаралайды,
залымнынъ авызы куьнады йийди.
29Маскаралавшыларга язалар,
акмаклардынъ да аркаларына тоьбеленуьвлер аьзирленген+.

20

20^1Шарап – корлавшы, боза – кыздырувшы;
коьп ишип адаскан акыллы тувыл+.

2Патшадынъ ашувы арсланнынъ акырыгындай;
оны ашувландырган – яшавы ман тоьлеек+.

3Урсыска бармав – аьдемге абырай косар,
аьр акмак кавгага асыгар.

4Эриншек заманы ман ерди айдамас,
аслык йыйганда излеп, бир зат таппас+.

5Аьдемнинъ юрек туьбиндеги ниетлери – терен сувлардай,
акыллы аьдем оларды шайып шыгарар+.

6Коьплер оьзлерин бек сенимли деп атайдылар,
ама шынты алал аьдемди кайдан табып болар?

7Туврашыл минсиз яшав ман яшайды,
оннан сонъ онынъ балалары бактылы!

8Патша, оькимлик такка олтырганда,
баьри яманлыкты коьзи мен йок этер.

9Ким айтпага болар:

«Мен юрегимди тазаладым, мен куьнасызбан», – деп+?

10Терис шекки эм терис тас оьлшемлер –
Раббий экевин де коьрип болмайды+.
11Балады да онынъ ислерине,
аьрекетлерининъ таза, тувра болганына коьре таныйдылар.

12Эситетаган кулакларды да, коьретаган коьзлерди де

Раббий яраткан.

13Уйкышыл болма, ярлы боларсынъ,
уяв бол, асынъ мол болар+.

14Сатып алувшы: «Аьруьв тувыл, аьруьв тувыл» – деп айтар,
ама шыгып кеткенде, алганы ман мактанар.

15Алтын бар, эм коьп асыл таслар,
ама аьлимнинъ тили – сийрек расатаган казна.

16Танымаганнынъ борышын мойнына алганнынъ абасын ал,
ят аьдем уьшин кепил[*] болганнан кепиллигин ал+.

17Алдав ман табылган ас аьдемге таьтли болар,
ама оннан сонъ авызы кумга толаяк+.
18Ой-ниетлерди баскалар ман кенъесип уьмитле;
эгер кавга эте болсанъ, даналардан кенъес изле+.

19Авызын тыймаган босавыз бан айкаспа,
сырларынъды ашар+.

21Басында асыгып алынган асабалык,
сонъында ийгилик аькелмеек+.

22«Мен хаьтеримди калдырганга оьшин береекпен», – деп айтпа,

Раббийге тапшыр – Ол сени куткарар+.

23Раббий туьз болмаган тас-оьлшемлерден шийкенеди,
алдайтаган шеккилерге разы болмайды+.

24Аьдемнинъ абытларын Раббий йоьнетеди,
аьше аьдем оьзининъ юреек йолын калай билер+?

25Аьдем, асыгып Аллага бир зат багысласа, сонъ да берген антына оькинсе,
оьз оьзине тузак салады.

26Акыллы патша бетсизлерди шелтейди,
ол оларды аслык таптайтаган тегершик пен бастырады.

27Аьдемнинъ рухы – онынъ савлай буьтинлигининъ теренине дейим тергейтаган

Раббийдинъ шырагы+.

28Патшады рагимлик эм акыйкат коршалайды,
ол рагимлик пен тагын беркитеди.

29Яслардынъ данъкы – куьште,
картлыктынъ кадири – агарган шашы+.

30Яралайтаган согувлар аьдемди яманлыктан тазалайды,
тоьбелев юрегин терениннен тазалайды.

21

21^1Патшадынъ юреги Раббийдинъ колында аккан сувдай:

Ол кайсы тарапка суьйсе, сонда оны актырар.

2Аьдем туткан баьри йолларды туьз деп санайды,
ама Раббий онынъ ниетлерин сынап карайды+.

3Курманлыклар шалганнан эсе,
аьдилликти эм туьзликти саклаганды Раббий яратады.

4Оьктем карас эм оьктем юрек –
бетсизге шырактай, ама ол куьна+.

5Шалыскан аьдемнинъ ой-ниетлери моллыкты аькелер,
а асыккан тек ярлылыкка ушырар+.
6Алсувдыр тил мен йыйналган байлык,
ол аьжел излегенлердинъ ушып кеткен бувы+.
7Залымларды эткен зорлыклары йок этер,
неге десенъ олар аьдилликти кабыл этпейдилер.
8Куьналыдынъ туткан йолы аьйлекер,
а таза юреклидинъ ислери тувра.
9Уьйди урыскак пише мен боьлип
яшаганнан эсе,
уьйдинъ тоьбесининъ бир муьйисинде яшаган колай+.

10Залым яманлык куьсейди,
ювыгы оннан рагимлик таппаяк.

11Маскаралавшы оьшине еткерилсе, анъкылдак акылланар;
дана насихат алса, тагы да билимли болады+.

12Алла – аьдил: бетсиздинъ уьйин белгилейди
эм ога аьжел йибереди.

13Ким ярлылардынъ бакырыгын эситип кулагын япса,
оьзи де бир куьн соьйтип кышкырыклаяк, оны бирев де эситпеек+.

14Ясыртын савга ашувды тыныстырар,
аба ишинде ясыртын сугылган карын шамланувды токтатар+.

15Аьдил оьким шыгарылса, туврашылларга суьйиниш,
залымларга коркыныш аькелер.

16Ким акылдынъ йолыннан туьссе,
сол оьлилердинъ арасында тыншаяк.

17Ойын-той суьйгенлер ярлы болаяклар,
шарап эм баалы майларды суьйген байымаяк.

18Арамзаде туврашылдынъ орнына,
кыянатшы алалдынъ орнына тоьлев болар+.

19Шоьлде яшаганынъ колай,
урыскак эм ашувлы пише мен яшаганнан эсе+.

20Данадынъ уьйинде таьтли ас эм зейтун майы йыйылган,
акмак десенъ баьрин шашар.

21Туврашылыкка эм суьювге ымтылган
узын оьмир, аманшылык эм данъклык табар.

22Дана куьшлилердинъ шахарын басып алар,
олар сенген беркитпеди де шашар.

23Авызы эм тилине ие болган
оьзин баьледен саклайды+.

24Оьктем, коькирек аьдемге «маскаралавшы» деп аталады;
ол эсапсыз уьйкен менменлиги мен – этеди+.
25Эриншектинъ истеклери оны оьлтирер,
неге десе онынъ коллары куллыктан кашадылар+.
26Куьн узагы ол алмага куьсейди,
а туврашыл аямай береди+.
27Залымлардынъ курманлыгыннан Алла шийкенеди;
яман ой-ниет пен этилген курманлык
оннан да бесбетер+.
28Алдавшы шаат йойылар,
а эситкенин туьз айтатаганнынъ соьзи саналар+.

29Бетсиз аьдем юзин йигерли этип коьрсетер,
а туврашыл тутаяк йолын ойланар.
30Раббийге карсы болган
не акыллылык, не ойшылык, не ой-ниет етимисли болмаяк+.

31Атты согыс куьнине аьзирлейдилер,
енъуьвди Раббий береди.

22

22^1Уллы байлыктан эсе, абырайлы ат казанмак ийги,
яхшы данък куьмис эм алтыннан колай.

2Бай эм ярлы мине не мен усайдылар:

олардынъ экевин де Раббий яраткан+.

3Акыллы кавыфлыкты коьрип – басын куткарар,
акмаклар юре берерлер – эм зыянлык табарлар+.

4Сабырлык эм Раббийден коркув уьшин савга –
байлык, данък эм узын оьмир+.

5Залымнынъ туткан йолында – тегенеклер эм тузаклар бар;
яшавын суьйген аьдем сол затлардан эрек калар+.

6Балады ястан тувра йолга салсанъ,
ол картайганда да сол йолдан таймас+.

7Байлар ярлыларга басшылык этедилер,
эм борышлы акша бергенге кул.

8Йорыксызлыкты оьрлендирген баьлеге йолыгар,
онынъ ашувынынъ аса таягы да йок болар+.

9Юмарт аьдем наьсипли,
неге десе ол ярлы ман асын боьледи+.

10Маскаралавшыды кув, сол заман
душпанлык та кетер,
урсыс-талас йок болар+.

11Ким юрек тазалыгын суьеди эм аьруьв айтады,
сога патша дос болар+.

12Раббийдинъ коьзи билимнинъ иесин саклайды,
кыянатшылардынъ соьзлерин унамайды.

13Эриншек: «Орамда арслан!

Эгер мен шыксам, оьлеекпен», – дейди+.

14Зийналык эткен пишединъ тили – терен шонъкыр;

Раббийди ашувландырган сонда туьсер+.

15Акмаклык баладынъ юрегине байланган,
ама таяк оны туьзетер, акмаклыктан кутарар+.

16Байымак уьшин ярлыларды корлайтаган,
байларга савгалар беретаган ярлы болаяк+.

17Даналардынъ соьзин кулак салып тынъла,
юрегинъди меним окувыма карат+.

18Эгер сен оларды оьзинъде сакласанъ,
эгер олар сенинъ тилинъде болсалар, ийги болар.

19Раббийге сениминъ болсын деп,
буьгуьн мен сол затларга сени уьйретемен.
20Мен сага отыз акыл-кенъес соьзин,
уьйретуьв эм билим соьзлерин язбадымма,
21акыйкаттынъ ыйнанымлы соьзлерине уьйренип,
сени йибергенлерге тувра явап аькелмеге амалынъ болсын деп?

22Ярлыды, ярлы деп, тонама;
оькимде муктажлыды эзиетлеме.
23Олардынъ исин Раббий корыяк,
оларды тонайтаганлардынъ яшавларын алаяк+.
24Ашувшан ман ман дос болма,
енъил шамланатаган ман айкаспа;
25аьдетлерине уьйренип,
тузакка туьсерсинъ.
26Биревдинъ борышларына кепил болма,
кол берип, борышын мойнынъа алма.

27Эгер сен борышларды тоьлемеге акша таппасанъ,
аьле тоьсегинъди тартып аларлар+.

28Ата-бабалардан калган мажады коьширме+.

29Коьресинъме оьзининъ исинде уста болганды?

Ол патшаларга кызмет кылаяк, бос аьдемлерге кызмет кылмаяк.

23

23^1Басшы ман ас ишпеге олтыраман дегенде,
алдынъда не болганын тешкеруьвли кара,
2мойнынъа пышак туска,
эгер аска тоймайтаган болсанъ.
3Басшыдынъ таьтли зияпетлерин истеме,
неге десе ол алдав ас.
4Оьзинъди байлыктынъ артыннан шабып кыйнама,
акылынъ болсын оьзинъди токтатпага+.
5Байлык, коьз ашып юмганша, йок болар;
канатланып, карагус кимик, коькке ушып кетер+.

6Кызганшак аьдемнинъ асын ишпе,
онынъ зияпетине коьзинъ карамасын;

7неге десе сондай аьдем аьр заман оьзининъ шыктажлары акында ойланады.

Сага «Аша эм иш», – деп айтар, ама акылында баска ой.

8Аз-маз еген асынъды кусарсынъ,
сенинъ мактавларынъ да босына кетер.

9Акмак пан соьйлеме: сенинъ акыл соьзлеринъди ол бир затка санамас.

10Ата-бабалардан калган мажаларга тийме,
оьксизлердинъ ерине колынъды узатпа;+
11неге десе олардынъ Корувшысы Алла куватлы;

Ол сага карсы шыгып олардынъ ислерининъ ягы болаяк+.

12Юрегинъди окувга бер,
кулагынъды – акыл соьзлерге.
13Балады тербиясыз калдырма;
таяк пан язаласанъ, яшавын оьлимнен сакларсынъ+.

14Таяк пан язаласанъ,
яшавын оьлилердинъ дуныясыннан куткарарсынъ.

15Улым меним, эгер сенинъ юрегинъ акыллы болса,
сол заманда меним де юрегим куванар.

16Сенинъ тилинъ мага акыйкат соьйлесе,
меним яным суьйинер.

17Юрегинъди куьналыларды куьнлемеге берме,
ама дайым да Раббийден коркып яша+.

18Шексиз, сенинъ келеегинъ бар,
сенинъ уьмитинъ уьзилмеек+.

19Улым меним, тынъла, акыллы бол,
юрегинъди тувра йолда сакла.

20Керегиннен артык шарап ишип,
эт ашап юргенлердинъ ишинде болма+.

21Ишкиши эм обыр ярлы болаяк,
уйкышылык оларды йыртык, тозган кийимлерге кийдиреек.

22Сага яшав берген атанъа тынъла,
картайганда ананъды корлама+.

23Акыйкатлыкты тавып, оны сатпа,
тербияга эм акылбалыкка ие бол.

24Туврашылдынъ атасы суьйинеек,
дана улдынъ атасы куванаяк.

25Сенинъ атанъ да, ананъ да суьйинсинлер;
сени тапкан да кувансын.

26Улым меним, мени юрегинъ мен тынъла,
меним калай яшаганыма коьз сал.

27Неге десе каьхпе – терен шонъкыр,
зийна этуьвши пише – туьпсиз куйы+.

28Каракшыдай болып, ол ясырынып куьтеди
эм коьп эркеклерди йолдан шыгарады+.

29Кимде кайгы? Кимде баьле?

Кимде урсыс? Кимде шагув?

Кимде, шуьши болмай, тоьпештинъ ызлары?

Кимде кызыл коьзлер?

30Шарап ишип коьп заман олтырган,
ким шарапка татувлар косып тартпага суьйгенлер.

31Кызыл шарап тостакайда кайнап,
йылтырап, енъил ишилгенине карама!+
32Сонъында йыландай болып, тислейди,
кара йыландай шагады.

33Коьзлеринъ сенинъ коркынышлы бир затлар коьреек,
акылынъа болмаяк ойлар келеек.

34Сен, денъиздинъ тап ортасында,
кеме дирегининъ йогарында уйклап яткандай болаяксынъ.

35«Мени тоьбеледилер, – деп айтаяксынъ, – ама бир ерим де авырмады;
ишимди куйып соккышладылар, а мен бир зат та сезбедим!

Тагы да шарап ишер уьшин кайзаман мен уянар экенмен?»

24

24^1Залымларга куьнлеме,
олар ман бирге болмага ымтылма,+
2неге десе олардынъ акылында тек зорлав,
эм авызлары тек яманлык акында соьйлер.
3Даналык пан уьй салынады,
акыл ман беркийди;
4билим онынъ боьлмелерин
баалы эм ярасык мал-муьлк пен толтырады+.
5Даналык куьштен,
билим куваттан ийги+.
6Согысар уьшин сага дана кенъес керек,
а енъуьв уьшин коьп кенъесшилер керек+.
7Акмак даналыкты анъламас;
шахардынъ йыйынында айтаяк заты йок.
8Ким яманлык этпеге ойланады,
ога кыянатшы дерлер.
9Акмактынъ ой-ниетлери – куьна,
маскаралавшыдан аьдемлер шийкенедилер+.
10Сен баьле куьн карувсызлык коьрсетсенъ,
сенинъ куьшинъ йокка сайы+.
11Оьлимге аьдилсиз аькетилетаганларды босат,
аьжеллерине баратаганларды куткар.

12Мине сен айтасынъ: «Ах, биз оны билмейтаган эдик», – деп,
ама юреклерди Сынайтаган (Алла) оны анъламаспа?

Сенинъ яшавынъды Саклавшы (Алла) оны билмеспе?

Аьше, Ол аьр кимге куллыкларына коьре бермеспе+?

13Улым меним, бал аша, ол бек аьруьв;
балавыз да тамакка таьтли келер.
14Бил: сенинъ янынъа солай даналык;
эгер сен оны тапсанъ – сенинъ келеегинъ болар,
уьмитлеринъ де соьнмес+.

15Туврашылдынъ уьйининъ касында, карактай болып,
ясырынып шапкынлык этпе, онынъ отягасын шашпа.

16Туврашыл, ети кере йыгылса да,
аяк уьстине коьтерилер,
а залымларды баьле бастырар.
17Явынъ йыгылганда, суьйинме;
ол суьрингенде, юрегинъ шатланмасын,

18неге десе Раббий сол затты коьрер эм сага разы болмас,
явынъа каратылган ашувын токтатар+.
19Залымларга ашувланма,
бетсизлерге куьнлеме,+
20неге десе залымлардынъ келееги йок,
бетсизлердинъ шырагы да соьнеек+.
21Улым меним, Раббийди эм патшады оьрметле
эм бас коьтеретаганлар ман айкаспа+.

22Неге десенъ олардынъ экевиннен де анъсыздан баьле келер,
эм ким биледи, кайдай кыйынлыклар олар сол аьдемлерге йиберерлер? 23Мине тагы да даналардынъ ой-кенъеслери:

Оькимде хаьтерге карав келиспейди+.

24Шуьшли болганга: «Сен шуьшсизсинъ», – деп айтканга,
баьри халклардан эм миллетлерден аьдемлер каргыслар айтарлар,
оны коьрип болмаслар+.

25Шуьшлиге оьким шыгарганлар етимисли болаяклар,
баьри де оларга разы болаяк.

26Тувра явап – авыз оьпкендей.

27Тыста куллыкларынъды этип кутыл, кырларынъды йыйнастыр,
сонъ уьйинъди калап басламага боласынъ.

28Шуьши болмаган ювык аьдеминъе карсы шаатлык этпе,
оьзинънинъ авызынъ ман оьтирикти айтпа+.

29Айтпа: «Ол мага не зат эткен болса, мен де солай этермен;
мен ога керисин берермен», – деп+.

30Мен эриншектинъ кырынынъ шети мен бара эдим;
акылсыздынъ юзим бавынынъ яны ман бара эдим.
31Баьри зат та шоькирликке толган,
яман оьсимликлерди бастырган,
тастан каланган кора да опыраган.
32Мен бу затка карап, ойладым,
эс бердим эм деристи анъладым:
33бираз уйкларсынъ, бираз мызгап аларсынъ,
бираз да колларынъды омыравынъа салып, ятарсынъ,

34ярлылык, карактай,
муктажлык тонавшыдай болып, келер сага+.

25

25^1Мине, Юдадынъ патшасы Езекиядынъ аьдемлери мен йыйылган, тагы да Сулейманнынъ таварыхлары:+

2Алладынъ данъкы – исти сыр ман капламак,
патшадынъ данъкы – исти ашыклав.
3Коьклер бийиклиги мен, ер теренлиги мен,
соьйтип те патшадынъ юреги анълап болмастай.
4Куьмисти косылган затлардан тазаласанъ,
устадынъ колыннан савыт шыгар.
5Патшадынъ яныннан намыссызды тайдырсанъ,
онынъ тагы туврашыллык пан беркер+.
6Патшадынъ алдында мактанма
эм уллылар арасында орын алма+.
7Аксуьеклер арасында сени
корлаганнан эсе,
ийгиси сол, ол оьзи сага: «Кел, коьтерил булайга», – деп айтса.

8Коьргенинъди сол саьатлей оькимге аькелмеге асыкпа.

Сонъында ювыгынъ эткен затынъ
уьшин
сени уялтса, не зат этерсинъ?
9Эгер ювыгынъ ман дава юргисте болсанъ,
баска биревдинъ сырын ашпа;

10неге десенъ оны эситкен сенинъ бетинъди ашар,
эм яман данък сеннен айырылмас.

11Заманы ман айтылган келисли соьз,
куьмис табаклардагы алтын алмалардай+.

12Данадынъ шуьшлеви ийги эситетаган кулакка
алтын сырга яде таза алтыннан безектей.

13Алал элши, аслык орув заманынынъ
эсапсыз иссилигин кар сувыгы елемиклендиргендей;
оны йиберетаган бийининъ юрегин коьтереди+.

14Савга этпей турып, савгалары ман мактанатаган аьдем,
ямгыр алып келмеген булытлар ман елге усайды+.

15Бийди сабырлык пан ынандырмага болаяк;
юмсак, таьтли тил суьекти де ун этеди.

16Бал таптынъма – сага не кадер керек болса, сол кадер аша,
а коьп ашасанъ, кускынъ келер+.

17Досынънынъ уьйине сийрек бар,
неге десе сеннен арып, сени коьрип болмас.

18Ювыгына ялган шаат эткен аьдем –
шокпарлы таяк, кама яде биз октай оьлтируьвши+.

19Баьле келгенде намыссызга уьмит этуьв –
ширик тис яде аксак аяк кимик.
20Юрегинде дерти болганга йырлав,
сувык куьн кийимин шешуьвге яде ярага сиркесувды куювга усайды.

21Эгер сенинъ явынъ аш болса – оны
тойдыр;
сув ишкиси келсе – сув ишир+.

22Суьйткенде, сен оны басына янып турган коьмир йыйгандай уялтаяксынъ,
а сени Раббий савгалаяк+.

23Керуьвден келген ел ямгыр аькеледи,
ялган соьзлер юргистуьвши – ашувлы юзлерди.

24Уьйди урсыскак пише мен боьлип яшаганнан эсе,
уьйдинъ тоьбесининъ бир муьйисинде яшаганынъ колай+.

25Узак ерден келген ийги хабарлар
сувсызлыктан кыйналган аьдемге сувык сувдай+.

26Намыссызларга йол беретаган туврашыл,
булганган шокырактай, кирленген булактай.

27Коьп бал емеге ярамайды,
соьйтип те дайым данъклык излеген ярамайды.

28Беркитпелери опыраган шахар калай болса,
оьзин ыслап билмеген аьдем солай.

26

26^1Язда кардай, аслык орувда ямгырдай,
соьйтип те акмакка данък тийисли тувыл+.

2Ары-бери ушкан торгайдай, ушып кеткен карлыгаштай,
соьйтип те терислиги болмаганга айтылган каргыс соьз бослыкка кетер.

3Атка камшы, эшекке – ювен,
акмактынъ аркасына да таяк тийисли!+
4Акмакка акмакша явап берме,
ол болмаса сол аьдемдей боларсынъ.
5Акмакка акмаклыгына тийисли явап бер,
ол болмаса оьзи оьзине дана болып коьринер+.
6Акмактан хабар йибермек –
аякларынъды кескендей, ув ишкендей.
7Акмактынъ авызында такпак,
аксактынъ тувра баспайтаган аякларындай.
8Акмакка сый беруьв,
тасты сакпанга[*] байлагандай+.
9Акмактынъ авызында такпак,
эсириктинъ колындагы тегенектей.

10Акмакты яде раскан биринши аьдемди куллыкка алувшы,
аьр расканды яралайтаган ок атувшыга усайды.

11Калай ийт кускан ерине кайта болса,
солай акмак акмаклыгын кайтарады+.

12Эне, коьресинъме, оьзин оьзи данаман деп санайтаганды?

Сол аьдемнен эсе, акмакка сенуьв коьбирек+.

13Эриншек айтады: «Йолда арслан!

Арслан орамларда кезеди!»+

14Эсик тыйгышларында калай айлана болса,
эриншек те солай тоьсегинде айланады.

15Эриншек колын тепшекке узатканнан,
солай бир арыган, алганын авызына еткералмайды+.

16Сак болып явап беретаган ети аьдемнен эсе,
эриншек оьзин акыллы деп санайды.
17Ийтти кулакларыннан ыслайтаган да,
озып бараятырып биревлердинъ урсысына киресетаган да бирдей.

18Акылыннан авыскандай янган окларды
ян-якка атып, оьлим шашатаган,

19тап сондай, оьзининъ ювыгын алдап:

«Мен ойнап айттым», – дейтаган да.

20Отын болмаса, от янмас,
тил юргистуьвши болмаса урсыс соьнер+.

21Коьмир иссилик уьшин эм отын ялын уьшин болгандай,
урсыскак аьдем дава уьшин.

22Тил юргистуьвшидинъ соьзлери –
карынга туьсетаган таьтли астай+.

23Балшыктан яратылган шоьлмекке ялатылган туьс беретаган сув да,
яман юректинъ таьтли соьзлери де бир+.

24Душпан соьзлери мен алдайды,
юрегинде яманлык саклайды.

25Соьзи таьтли болса да, ога ыйнанма,
онынъ юрегинде ети яманлык.

26Коьрип болмавын ясырса да,
ямагаттынъ алдында явдынъ яман ниети ашылаяк.

27Шонъкыр казувшы оьзи сол шонъкырга
туьсеек;
тас тыгыртканга тас тымалар+.

28Алдайтаган тил яралаганларын коьрип болмас,
ялынатаган авыздан баьле келер.

27

27^1Эртенги куьн мен мактанма,
сен эртен не болаягын билмейсинъ+.
2Оьзинъ оьзинъди мактама,
баскадынъ тили сени мактасын.
3Тас авыр, кум да авыр,
ама акмактынъ аькелген баьлеси экевиннен де авыр.

4Ашув аямас, каарланув тыйылмас,
ама ким куьнлевге таянар+?

5Суьювинъди ясырганнан эсе,
ашык шуьшлев колай+.

6Дос урсысса да, ак юректен бетлер,
душпан суьймегенине оьбуьвин аямас.

7Тойган аьдем балавызды да таптар,
аш аьдемге ашы да таьтли болып коьринеди+.

8Уясыннан айырылган кус калай болса,
юртыннан айырылган аьдем де солай.

9Ийис-кокыс май эм туьрли аьруьв ийисли затлар юректи суьйиндиреди,
соьйтип те достынъ ак юректен берген маслагатын тынъламага суьйинишли.

10Досынъды эм атанънынъ досын таслама,
сага баьле келгенде, кардашынънынъ уьйине барма.

Янынъдагы конъысынъ ийги,
узактагы кардашынънан эсе+.

11Улым меним, акыллы бол, меним юрегимди суьйинт;
сол заманда, мени шуьшлейтаганларга не айтпага керегин билеекпен.

12Акыллы кавыфлыкты коьрип – ясырынар,
тентеклер токтамай барадылар эм язаларын табадылар+.

13Таныс болмаган ят аьдемнинъ борышын мойнына алганнынъ кийимин ал;
ят пише уьшин кепил болганнынъ аманатын ал+.

14Танъ атар-атпас ювыгын коьтеринки давыс пан саламлаган,
каргаганга саналар.

15Ямгырлы куьн токтай билмеген тамшылар
эм токтай билмеген урсыскак пише – бирдей+.

16Оны токтатув – елди токтатканга
яде майды онъ колынъда сыкканга усайды.

17Темир темирди кайрагандай,
аьдемлер де бир бирлерининъ акылын оьткирлейдилер.

18Ким ынжырга карав береди, сол емисин де ашаяк,
а ким бийининъ акында каьр шегеди, ога сый берилеек+.

19Сув уьстинде аьдемнинъ юзи биялада коьрингендей,
аьдемнинъ юреги де – аьдемде.

20Аьжел эм ахырет тоювды билмейдилер,
соьйтип те аьдемнинъ коьзи тоймайды+.

21Куьмис те, алтын да отта шыныккандай,
аьдем мактав ман сыналады+.

22Акмакты, бийдайды туьйгендей этип, келиге салып туьйсенъ де,
онынъ тентеклигин оннан айырып болмаяк.

23Малларынънынъ аьлине тешкеруьвли кара,
суьруьвлеринъе де эс бер.

24Байлык оьмирлик тувыл,
таж да баьри несиллерге калмас+.

25Пишенди шалганда, янъы коьгоьлен шыгып баслар,
оны тавлардынъ тоьслеринде йыярлар.

26Сол заманда козылар сени кийим мен аьжетсизлер,
эшкилер де кырлар сатып алмага амал берерлер.

27Сенде, оьзинъди эм аьелинъди тамакландырмага,
соьйтип те таьвкелерине да азыкка бермеге,
эшки суьтинъ мол болаяк.

28

28^1Залым, оны бирев де артыннан кувмаса да, кашады;
туврашыл – арслан кимик юрекли.

2Кыралда йорыксызлык болса, басшылар коьп болады,
акыллы басшы болган кыралда баьри зат орны орнында.

3Ярлыларды корлайтаган басшы,
аслыкты йоятаган авыр ямгырдай+.

4Таураттагы шериаттан тайганлар, залымларды мактайдылар,
а сол шериатты толтырганлар, оларга
шыгадылар.
5Залымлар аьдилликти анъламайдылар,
а Раббийди излегенлер, аьдилликти
сонъына дейим анълайдылар.
6Дурыс ярлы колай,
намыссызлык пан бай болган аьдемнен эсе+.
7Таураттагы шериатты толтыратаган – ойшыл ул,
а обырлар ман досласкан, атасынынъ бетин ашады.

8Акшасын келимли борышкага берип оьстиретаган, байлыгыннан айырылар,
сол байлык ярлыларга юмарт болганга буйырар+.

9Таураттагы шериатты эситпеек уьшин кулакларын ябатаганнынъ
дувалары да Аллады шийкендиреди+.

10Туврашылларды яман йол ман алып баратаганлар,
оьзлери салган тузакка туьсееклер,
а минсизлер ийги затларды асабага алаяклар+.
11Бай оьзин дана деп санар,
ама акыллы ярлы онынъ ишиндегин окыр+.
12Туврашыллар енъгенде, баьри де куванар,
а залымлар басшы болганда, аьдемлер ясырынар+.

13Оьзининъ куьналарын ясыратаган етимисли болмаяк,
а куьналары болганын айткан эм оларды калдырган, рагимлик табаяк+.

14Дайым да Алладан корккан, наьсипли;
ыйнат юрекли аьдем баьлеге туьсер.
15Ярлыларга басшылык этетаган залым
акырган арсланга яде шапкынлык эткен аювга тенъ+.

16Каты патша акылсыз;
алдав ман табылган байлыкты унамаганнынъ оьмири узак.

17Аьдем оьлтирген аьжели келгенге дейим кашып юреек;
ога бир аьдем де ярдам этпесин+.

18Кимнинъ йолы тувра, баьледен кутылар;
кимнинъ йоллары терис, бирден йыгылар+.

19Оьзининъ ерин караган тойганга дейим ашаяк,
а ким бос уьмитлердинъ артыннан шапкан – ярлылыкка тояяк+.

20Алал аьдемнинъ берекети коьп болар,
а бай болмага асыккан язасыз калмас+.
21Оькимде хаьтерге карав келиспейди,
аьдем бир кесек оьтпек уьшин де терис ис этпеге болады+.

22Кызганшак аьдем байымага асыгады,
алдыда ярлылык саклайтаганы акында хабары да болмай+.

23Теристи айтып уьйрететаган аьдем сонъында,
алсувдыр тили болган аьдемнен эсе, коьп сый табар+.

24Ким атасын, анасын тонап, «бу куьна тувыл» дейтаган,
сол – аьдем оьлтиретаганлар ман бир.

25Ашкоьз аьдем урсыс шыгарады,

Раббийге сенген етимисли болаяк+.

26Ким тек оьзине сенсе – акмак,
а ким даналыкка таянса, коркувсыз.

27Ким ярлыларга береди, муктажлыкта болмаяк,
а ким олардан коьзлерин ябады, коьп наьлетленеек+.

28Залымлар басшы болсалар, аьдемлер ясырынар;
олар оьлгенде, туврашыллар коьбееклер+.

29

29^1Коьп кере айыплав соьзлерди эситкеннен сонъ ыйнатланып туьзелмеген,
бирден аьжелин табаяк+.

2Туврашыллар коьп болсалар, аьдемлер суьйинедилер;
залымлар басшылык этселер, аьдемлер ынъыранадылар+.

3Даналыкты суьйген аьдем атасын суьйиндиреди,
а каьхпелердинъ досы байлыгын шашады+.

4Патша аьдиллик пен кыралын беркитеди,
а карын алмага суьйген оны шашады.

5Оьзининъ ювыгына ялынып, оьтириктен аьруьв соьзлер айткан,
онынъ аяк астына тузак таслайды+.

6Залымды онынъ оьзининъ куьнасы капканга алады,
а туврашыл йырламага эм суьйинмеге болады.

7Туврашыл ярлылардынъ аклары акында мутпайды,
залым сол затлар акында ойланган да этпейди.

8Маскаралавшылар шахарды козгайдылар,
а даналар ашувды токтатадылар+.

9Дана акмак пан даваласса,
акмак ашувланар эм маскаралар, тынышлык та болмас.

10Канзепирлер айыпсыз аьдемди коьрип болмайдылар,
а туврашыллар онынъ яшавын корыйдылар+.

11Акмак ашувына тысав салмайды,
а дана оьзи оьзин ыслайды+.

12Эгер басшы алдавларга эс берсе,
онынъ оькимет куллыкшылары залым боладылар.

13Ярлы ман оны эзиетлейтаганнынъ арасында бир ортак зат бар:

Раббий олардынъ экевининъ де коьзлерине ярык берген+.

14Эгер патша ярлыларга аьдиллик пен оькимлик этсе,
онынъ тагы оьмирлерге беркиек+.

15Балады таяк пан уьйретуьв даналык береди,
а тербия алмаган бала, анасынынъ бетин ашады+.

16Залымлар коьп болганда, куьна оьсер,
ама туврашыллар олардынъ йойылганын коьрееклер.

17Улынъды тербияласанъ, ол сага рахатлык аькелер,
юрегинъди суьйиндирер+.

18Алладан билим ашылмаса, халк тыювсыз болады,
ама Таураттагы шериатты толтыратаган – наьсипли.

19Кулды тек соьз бен туьзетип болмас:

ол анълайды, ама эс бермейди.

20Ойланмай соьйлескен аьдемди коьргенсинъме?

Оннан эсе акмакка сенуьв колай+.

21Кишкейден эркеленген кул
сонъында кайгы аькелеек.

22Ашувшан урсыс тувдырады,
эм де оьзин оьзи ыслап билмеген коьп куьналарга туьседи+.

23Менменсуьв аьдемди кемшитеек,
коьнъили сабыр болган данъкланаяк+.

24Караклар ман бир болган – оьзи оьзине душпан,
ол каргыслар эситеди, ама акыйкатты айтпага йигери батпайды.

25Аьдемнен коркув – тузак,
а Раббийге сенуьв коркувсыз+.

26Коьплер басшыга йол излейдилер,
ама аьдиллик тек Раббийде+.

27Туврашыллар намыссызлардан шийкенедилер,
а залымлар да – ак ниетлилерден.

30

30^1Якединъ улы Агурдынъ соьзлери, насихаты.

Бу аьдем булай айтады: «Арыдым, Алла!

Арыдым, Алла! Такатым таьвесилди!»

2«Шексиз, мен аьдемлер арасында энъ де яхил аьдем;
менде аьдемнинъ акылы йок.

3Даналыкка мен уьйренмедим.

Алла – Кие; менде Онынъ акында билим йок».

4Ким коькке коьтерилип туьсти?

Ким елди аяларына йыйды?

Ким сувды абасына орады?

Ким ердинъ шеклерин белгиледи?

Онынъ аты ким?

Улынынъ аты ким?

Биле болсанъ, айт!+

5Алладынъ аьр бир соьзи таза;
корынмага бир ер излейтаганлардынъ баьрине ол калкан+.

6Онынъ соьзине соьз коспа,
неге десе Ол сага оьпкелер, эм сен алдавшы болып шыгарсынъ+.

7Алла, эки затты Сеннен тилеймен;
мен оьлмей турып, тилегимди кайтарма.
8Меннен алдавды эм оьтирикти эрек эт,
берме мага не ярлылыкты, не байлыкты;
куьнлик ырызкымды бер – етер+.
9Солай болмаса, мен тойганнан, Сени унамай,
«Ким ди Раббий?» – деп айтарман;
яде ярлылыкта калып, урлап,
Алламнынъ атын яманга шыгарарман.
10Кулды иесининъ алдында яманлама;
яманласанъ, кулдынъ каргысы сага етер, эм сен баьледе каларсынъ.

11Бар сондай аьдемлер, аталарын каргайтаганлар,
аналарына баа бермейтаганлар.
12Бар сондайлар, кирлериннен тазаланмаганлар,
ама оьзлери оьзлерин таза деп санайтаганлар+.
13Бар сондайлар, тислери кылыштай
– о, коьзлери оьктем, караслары селекелейди!
14Бар сондайлар, ярлыларды ер юзиннен,
тиленшилерди оьлилер ишиннен йок этер уьшин
тислери кылыштай, як суьеклери пышактай,
олар мазлумларды ер юзиннен,
ярлыларды аьдемлер арасыннан йок этедилер.
15Суьликтинъ эки кызы бар.
«Бер!» – деп олар кышкырадылар. – «Бер!»
Мине тойып билмеген уьш зат,
бир заманда «Болды!» – деп айтпаган доьрт зат:

16Оьлилердинъ дуныясы,
каратон карын,
дайым да сувсыз калган ер,
эм «Болды!» – деп айтпаяк ялын.

17Ким атасын корлайды яде карт анасын санга санамайды,
тогайдан каргалар онынъ коьзин шоьплерлер,
карагуслар илесин шукырлар+.
18Мине, мага анъламсыз болган, уьш зат,
аьле, мен туьсинмеген доьрт зат:+
19Карагустынъ калай коькте ушканы,
йыланнынъ калай каяда йылысканы,
кемединъ калай денъизде барганы
эм эркектинъ калай кызга ашык болганы.
20Алал болмаган пишединъ аьрекети сосындай:
ас ишип, авызын суьртип, булай айтады:
«Мен яман эш бир зат та этпегенмен».
21Уьш заттынъ астында ер сенъкилдейди,
доьрт затты коьтералмайды:
22патша болган кулды,
аска тойган акмакты,+
23байга баратаган бетсиз пишеди
эм уьй бийкесининъ орнын алган таьвкеди.
24Доьртеви ер уьстинде кишкейлер,
ама даналардан да дана:
25кумырскалар – куьшли ырув тувыл,
ама язда азыгын йыяды;+
26кая тавшанлар – куьшли ырув тувыл,
ама уьйлерин каяларда курадылар;
27шегерткеде патша йок,
ама аьскер йорыгы ман шыгады;
28кесерткиди кол ман ысламага болады,
ама патшадынъ сарайында да болады.

29Мине абытлары ярасык эм коьркли болган уьшев,
аьле олар доьртев де боладылар:
30арслан – айванлардынъ энъ куьшлиси,
эш биревге йолын бермес;
31оьктем кораз, эшки,
аьскерининъ алдында барган патша.
32Эгер сен акмаклыктан мактаншак болсанъ,
яде яманлык этпеге ойланган болсанъ,
авызынъды колынъ ман яп!
33Суьтти булгаласанъ – май болар;
бурынга соксанъ – кан шыгар;
соьйтип ашувды уьстесенъ, душпанлык тутанар.

31

31^1Лемуил патшадынъ айтувлары, анасыннан уьйренген насихат соьзлери:

2«Улым меним, меним карнымнынъ баласы,
улым меним, мине меним дува-тилеклериме яваплар,

3пишелерге карувынъды берме,
патшаларды йыгатаган хатынларга куьшинъди берме+.

4Лемуил, патшаларга шарап ишуьв ярамайды,
басшыларга тувыл эсиртетаган ишимликти истев+.

5Соны ишселер, йорыкларды мутып,
эзиетленетаганлардынъ акларын йок этерлер.

6Эсиртетаган ишимликти оьлеятырганларга беринъиз,
шарапты – уьйкен кайгыда болганга.

7Ишсинлер эм ярлылыкларын мутсынлар,
эм кыйынлыкларын аьле эслерине туьсирмесинлер.

8Оьзлери оьзлери уьшин айталмаганлар,
баьри затларын йойганлардынъ акларын коршалав уьшин, сен соьйле.

9Авызынъды, аьдилликти саклар уьшин,
ярлылардынъ эм муктажлы болганлардынъ акларын якламак уьшин, аш».

10Ийги хатынды ким табар?

Ол асыл таслардан баалы+.

11Эри ога савлай юреги мен ыйнанады,
оны ман бир заманда да хайырсыз калмаяк.

12Хатын яшавынынъ аьр бир куьнинде
эрине яманлык тувыл, тек ийгилик аькеледи.

13Ол юн эм кетенди сайлайды
эм коллары ман суьйип ислейди.

14Ол, саьвдегерлердинъ кемелериндей,
эректен асын табады.

15Танъ атпай турады,
аьелине ас аьзирлейди,
таьвкелерге куллык береди+.

16Тарлавга коьз салады эм сатып алады;
тапкан келимге юзим бавын олтыртады.

17Янып куллыкка бериледи,
куллыкка коллары берк.

18Ол анълайды – сатувы келимли;
кешелер мен онынъ майшырагы соьнмейди.

19Колларын уршыкка салады,
бармаклары ийиршикти ыслайды.

20Ярлыга ол аясын ашады,
муктажлары болганларга колын узатады+.

21Карда аьели уьшин кайгырмайды:

баьри аьели онынъ йылы кийимлер киеди.

22Ол оьзининъ орындыгына яювлер аьзирлейди,
юка кетен мен кызылга кийинеди.

23Онынъ эрин сыйлайдылар,
кыралдынъ аксакаллары ман бирге онынъ орны шахардынъ йыйынында.

24Ол кетеннен кийимлер тигеди
эм саьвдегерлерге белбавлар да сатады.

25Ол келисли эм ярасык кийинеди
эм эртенги куьнге суьйинишли карайды.

26Даналык пан соьйлейди
эм авызында ийги насихатлар.

27Аьелининъ аьлине коьз салады,
бир зат этпей арам оьтпегин ашамайды.

28Онынъ балалары турып оны наьсипли деп айтадылар,
эри де оны мактайды.

29«Коьп ийги хатынлар,
ама сен баьриннен де аьруьвсинъ».

30Суьйдимлилик алдайды, ярасыклык та тез кетеди,
ама Раббийден корккан хатын мактавга тийисли.

31Ол казанган савгады ога беринъиз,
онынъ ислери шахардынъ йыйынында макталсын+.

* 5:15 Оьз пишенъге туьз кал.

* 11:15 Кепиллик залог.

* 11:18 Фаьне - призрачный, тленный.

* 30:14 Мазлум - угнетенный.

* 20:16 Кепил - поручитель.

* 26:8 Сакпан - праща (оружие).

+ 1:1 Сулейманнынъ таварыхлары 10:1, Сулейманнынъ таварыхлары 25:1,

+ 1:3 Сулейманнынъ таварыхлары 2:9

+ 1:4 Сулейманнынъ таварыхлары 8:5

+ 1:7 Сулейманнынъ таварыхлары 8:13, Сулейманнынъ таварыхлары 9:10, Сулейманнынъ таварыхлары 16:6

+ 1:8 Сулейманнынъ таварыхлары 6:20
+ 1:9 Сулейманнынъ таварыхлары 4:9
+ 1:10 Сулейманнынъ таварыхлары 16:29

+ 1:15 Сулейманнынъ таварыхлары 4:14, Сулейманнынъ таварыхлары 24:1

+ 1:16 Сулейманнынъ таварыхлары 6:18, Рим. 3:15

+ 1:19 Сулейманнынъ таварыхлары 15:27

+ 1:20 Сулейманнынъ таварыхлары 8:1, Сулейманнынъ таварыхлары 9:3

+ 1:22 Сулейманнынъ таварыхлары 8:5, Сулейманнынъ таварыхлары 21:24

+ 2:1 Сулейманнынъ таварыхлары 1:8
+ 2:4 Сулейманнынъ таварыхлары 3:14
+ 2:5 Сулейманнынъ таварыхлары 1:7
+ 2:6 Якуп 1:5
+ 2:7 Сулейманнынъ таварыхлары 30:5
+ 2:9 Сулейманнынъ таварыхлары 1:3

+ 2:14 Сулейманнынъ таварыхлары 10:23, Сулейманнынъ таварыхлары 15:21,

+ 2:15 Сулейманнынъ таварыхлары 14:2

+ 2:16 Сулейманнынъ таварыхлары 6:24, Сулейманнынъ таварыхлары 7:5, Сулейманнынъ таварыхлары 23:27

+ 2:18 Сулейманнынъ таварыхлары 5:5, Сулейманнынъ таварыхлары 7:27

+ 2:21 Мат. 5:5
+ 2:22 Сулейманнынъ таварыхлары 10:30
+ 3:1 Сулейманнынъ таварыхлары 1:8

+ 3:2 Сулейманнынъ таварыхлары 3:16, Сулейманнынъ таварыхлары 4:10, Сулейманнынъ таварыхлары 9:11, Сулейманнынъ таварыхлары 10:27

+ 3:3 Сулейманнынъ таварыхлары 6:21, Сулейманнынъ таварыхлары 7:3

+ 3:6 Сулейманнынъ таварыхлары 11:5
+ 3:7 Сулейманнынъ таварыхлары 12:15,
+ 3:12 1Кор. 11:32, Ювытлар 12:6, Ашы. 3:19

+ 3:14 Сулейманнынъ таварыхлары 8:19, Сулейманнынъ таварыхлары 16:16

+ 3:15 Сулейманнынъ таварыхлары 8:11

+ 3:16 Сулейманнынъ таварыхлары 3:2, Сулейманнынъ таварыхлары 4:10, Сулейманнынъ таварыхлары 9:11, Сулейманнынъ таварыхлары 10:27, Сулейманнынъ таварыхлары 8:18, Сулейманнынъ таварыхлары 22:4

+ 3:18 Яр. 2:9, Яр. 3:22, Сулейманнынъ таварыхлары 11:30, Сулейманнынъ таварыхлары 13:12, Сулейманнынъ таварыхлары 15:4

+ 3:19 Сулейманнынъ таварыхлары 8:27,

+ 3:20 Яр. 7:11,

+ 3:23 Сулейманнынъ таварыхлары 10:9, Сулейманнынъ таварыхлары 4:12

+ 3:27 Гал. 6:10

+ 3:31 Сулейманнынъ таварыхлары 23:17, Сулейманнынъ таварыхлары 24:1, Сулейманнынъ таварыхлары 24:19

+ 3:33 Сулейманнынъ таварыхлары 14:11
+ 3:34 Якуп 4:6, 1 Петер 5:5
+ 4:1 Сулейманнынъ таварыхлары 1:8
+ 4:9 Сулейманнынъ таварыхлары 1:9

+ 4:10 Сулейманнынъ таварыхлары 3:2, Сулейманнынъ таварыхлары 3:16, Сулейманнынъ таварыхлары 9:11, Сулейманнынъ таварыхлары 10:27

+ 4:12 Сулейманнынъ таварыхлары 3:23
+ 4:13 Сулейманнынъ таварыхлары 3:18
+ 4:14 Сулейманнынъ таварыхлары 1:15
+ 4:18 Мат. 13:43
+ 4:19 Яхья 12:35
+ 4:22 Сулейманнынъ таварыхлары 14:30
+ 4:24 Сулейманнынъ таварыхлары 6:12
+ 4:26 Ювытлар 12:13
+ 5:1 Сулейманнынъ таварыхлары 4:20
+ 5:3 Сулейманнынъ таварыхлары 2:16,

+ 5:5 Сулейманнынъ таварыхлары 2:18, Сулейманнынъ таварыхлары 7:27

+ 6:6 Сулейманнынъ таварыхлары 10:26, Сулейманнынъ таварыхлары 18:9

+ 6:8 Сулейманнынъ таварыхлары 30:25

+ 6:9 Сулейманнынъ таварыхлары 19:15

+ 6:11 Сулейманнынъ таварыхлары 13:4, Сулейманнынъ таварыхлары 24:33-34,

+ 6:12 Сулейманнынъ таварыхлары 16:27
+ 6:13 Сулейманнынъ таварыхлары 10:19
+ 6:16 Сулейманнынъ таварыхлары 30:18

+ 6:17 Сулейманнынъ таварыхлары 16:5, Сулейманнынъ таварыхлары 21:4, Сулейманнынъ таварыхлары 12:22, Сулейманнынъ таварыхлары 17:7,

+ 6:18 Яр. 6:5, Сулейманнынъ таварыхлары 15:26, Сулейманнынъ таварыхлары 1:16, Рим. 3:15

+ 6:20 Сулейманнынъ таварыхлары 1:8
+ 6:21 Сулейманнынъ таварыхлары 3:3
+ 6:23 Сулейманнынъ таварыхлары 10:17
+ 6:24 Сулейманнынъ таварыхлары 2:16
+ 6:25 Мат. 5:28
+ 6:34 Сулейманнынъ таварыхлары 27:4,
+ 7:1 Сулейманнынъ таварыхлары 2:1
+ 7:2 Сулейманнынъ таварыхлары 4:4
+ 7:3 Сулейманнынъ таварыхлары 3:3
+ 7:5 Сулейманнынъ таварыхлары 2:16
+ 7:7 Сулейманнынъ таварыхлары 1:4
+ 7:10 Яр. 38:14-15
+ 7:12 Сулейманнынъ таварыхлары 23:28

+ 7:21 Сулейманнынъ таварыхлары 5:3, Сулейманнынъ таварыхлары 6:24

+ 7:27 Сулейманнынъ таварыхлары 2:18, Сулейманнынъ таварыхлары 5:5

+ 8:1 Сулейманнынъ таварыхлары 1:20-21, Сулейманнынъ таварыхлары 9:3

+ 8:5 Сулейманнынъ таварыхлары 1:4, Сулейманнынъ таварыхлары 1:22

+ 8:10 Сулейманнынъ таварыхлары 3:14

+ 8:11 Сулейманнынъ таварыхлары 3:15

+ 8:13 Сулейманнынъ таварыхлары 1:7, Сулейманнынъ таварыхлары 9:10, Сулейманнынъ таварыхлары 16:6, Сулейманнынъ таварыхлары 4:24, Сулейманнынъ таварыхлары 6:17

+ 8:17 Яхья 14:21, Мат. 7:8

+ 8:18 Сулейманнынъ таварыхлары 3:16, Сулейманнынъ таварыхлары 22:4

+ 8:19 Сулейманнынъ таварыхлары 3:14, Сулейманнынъ таварыхлары 16:16

+ 8:22 Ашы. 3:14
+ 8:27 Сулейманнынъ таварыхлары 3:19
+ 8:28 Яр. 1:6
+ 8:29 Яр. 1:9, Яр. 1:10,

+ 8:35 Сулейманнынъ таварыхлары 3:18, Сулейманнынъ таварыхлары 4:22, Сулейманнынъ таварыхлары 18:22

+ 9:3 Сулейманнынъ таварыхлары 1:20, Сулейманнынъ таварыхлары 8:1

+ 9:5 Яхья 7:37
+ 9:9 Мат. 13:12, Мк. 4:25
+ 9:10 Сулейманнынъ таварыхлары 1:7

+ 9:11 Сулейманнынъ таварыхлары 3:2, Сулейманнынъ таварыхлары 3:16, Сулейманнынъ таварыхлары 4:10, Сулейманнынъ таварыхлары 10:27

+ 9:13 Сулейманнынъ таварыхлары 7:11

+ 9:17 Сулейманнынъ таварыхлары 5:15, Сулейманнынъ таварыхлары 20:17

+ 10:1 Сулейманнынъ таварыхлары 1:1, Сулейманнынъ таварыхлары 25:1, Сулейманнынъ таварыхлары 15:20, Сулейманнынъ таварыхлары 29:3, Сулейманнынъ таварыхлары 17:21, Сулейманнынъ таварыхлары 17:25

+ 10:2 Сулейманнынъ таварыхлары 11:4, Сулейманнынъ таварыхлары 11:6

+ 10:3 Сулейманнынъ таварыхлары 13:25

+ 10:4 Сулейманнынъ таварыхлары 21:5

+ 10:9 Сулейманнынъ таварыхлары 3:23, Сулейманнынъ таварыхлары 28:18

+ 10:10 Сулейманнынъ таварыхлары 6:13

+ 10:11 Сулейманнынъ таварыхлары 13:14, Сулейманнынъ таварыхлары 14:27, Сулейманнынъ таварыхлары 16:22

+ 10:12 Якуп 5:20, 1 Петер 4:8

+ 10:13 Сулейманнынъ таварыхлары 19:29, Сулейманнынъ таварыхлары 26:3

+ 10:14 Сулейманнынъ таварыхлары 18:7
+ 10:15 Сулейманнынъ таварыхлары 18:11
+ 10:16 Сулейманнынъ таварыхлары 11:19
+ 10:17 Сулейманнынъ таварыхлары 6:23

+ 10:19 Мат. 12:36, Сулейманнынъ таварыхлары 17:27,

+ 10:23 Сулейманнынъ таварыхлары 2:14,

+ 10:25 Мат. 7:27, Сулейманнынъ таварыхлары 12:3

+ 10:26 Сулейманнынъ таварыхлары 6:6

+ 10:27 Сулейманнынъ таварыхлары 3:2, Сулейманнынъ таварыхлары 3:16, Сулейманнынъ таварыхлары 4:10, Сулейманнынъ таварыхлары 9:11,

+ 10:28 Сулейманнынъ таварыхлары 11:7
+ 10:30 Сулейманнынъ таварыхлары 2:21-22
+ 10:31 Сулейманнынъ таварыхлары 15:28

+ 11:1 Сулейманнынъ таварыхлары 16:11, Сулейманнынъ таварыхлары 20:10, Сулейманнынъ таварыхлары 20:23,

+ 11:2 Сулейманнынъ таварыхлары 16:18, Сулейманнынъ таварыхлары 18:12, Сулейманнынъ таварыхлары 29:23

+ 11:3 Сулейманнынъ таварыхлары 13:6

+ 11:4 Сулейманнынъ таварыхлары 10:2

+ 11:5 Сулейманнынъ таварыхлары 3:6, Эстер 7:9,

+ 11:6 Сулейманнынъ таварыхлары 13:6
+ 11:7 Сулейманнынъ таварыхлары 10:28
+ 11:8 Сулейманнынъ таварыхлары 21:18

+ 11:10 Эстер 8:15, Сулейманнынъ таварыхлары 29:2

+ 11:11 Сулейманнынъ таварыхлары 29:8

+ 11:13 Сулейманнынъ таварыхлары 20:19

+ 11:14 Сулейманнынъ таварыхлары 15:22, Сулейманнынъ таварыхлары 20:18, Сулейманнынъ таварыхлары 24:6

+ 11:18 Гал. 6:8
+ 11:19 Сулейманнынъ таварыхлары 10:16
+ 11:21 Сулейманнынъ таварыхлары 16:5,

+ 11:24 Сулейманнынъ таварыхлары 13:7, 2Кор. 9:6

+ 11:26 Яр. 42:6

+ 11:27 Эстер 7:9, Сулейманнынъ таварыхлары 26:27,

+ 11:30 Яр. 2:9, Яр. 3:22, Сулейманнынъ таварыхлары 3:18, Сулейманнынъ таварыхлары 13:12, Сулейманнынъ таварыхлары 15:4

+ 11:31 1 Петер 4:18
+ 12:1 Сулейманнынъ таварыхлары 15:10
+ 12:3 Сулейманнынъ таварыхлары 10:25

+ 12:4 Рут 3:11, Сулейманнынъ таварыхлары 18:22, Сулейманнынъ таварыхлары 31:10, Сулейманнынъ таварыхлары 14:30

+ 12:5 Мат. 12:35
+ 12:6 Сулейманнынъ таварыхлары 14:3
+ 12:11 Сулейманнынъ таварыхлары 28:19

+ 12:13 Сулейманнынъ таварыхлары 18:7, Сулейманнынъ таварыхлары 21:23

+ 12:14 Сулейманнынъ таварыхлары 13:2, Сулейманнынъ таварыхлары 18:20,

+ 12:15 Сулейманнынъ таварыхлары 3:7
+ 12:16 Сулейманнынъ таварыхлары 29:11
+ 12:17 Сулейманнынъ таварыхлары 14:5
+ 12:18 Сулейманнынъ таварыхлары 4:22
+ 12:19 Сулейманнынъ таварыхлары 19:9
+ 12:22 Сулейманнынъ таварыхлары 6:17
+ 12:23 Сулейманнынъ таварыхлары 13:16
+ 13:1 Сулейманнынъ таварыхлары 1:22,

+ 13:2 Сулейманнынъ таварыхлары 12:14, Сулейманнынъ таварыхлары 18:20

+ 13:3 Сулейманнынъ таварыхлары 12:13, Сулейманнынъ таварыхлары 21:23

+ 13:4 Сулейманнынъ таварыхлары 6:9-11, Сулейманнынъ таварыхлары 21:25

+ 13:6 Сулейманнынъ таварыхлары 11:6, Сулейманнынъ таварыхлары 11:3, Сулейманнынъ таварыхлары 19:3

+ 13:7 Сулейманнынъ таварыхлары 11:24

+ 13:10 Сулейманнынъ таварыхлары 28:25

+ 13:12 Яр. 2:9, Яр. 3:22, Сулейманнынъ таварыхлары 3:18, Сулейманнынъ таварыхлары 11:30, Сулейманнынъ таварыхлары 15:4

+ 13:14 Сулейманнынъ таварыхлары 10:11
+ 13:17 Сулейманнынъ таварыхлары 25:13
+ 13:18 Сулейманнынъ таварыхлары 15:31-32,
+ 13:22 Сулейманнынъ таварыхлары 28:8

+ 13:24 Сулейманнынъ таварыхлары 19:18, Сулейманнынъ таварыхлары 22:15, Сулейманнынъ таварыхлары 23:13, Сулейманнынъ таварыхлары 29:17

+ 13:25 Сулейманнынъ таварыхлары 10:3
+ 14:2 Сулейманнынъ таварыхлары 2:15
+ 14:3 Сулейманнынъ таварыхлары 12:6
+ 14:5 Сулейманнынъ таварыхлары 12:17
+ 14:6 Сулейманнынъ таварыхлары 15:14
+ 14:11 Сулейманнынъ таварыхлары 3:33
+ 14:12 Сулейманнынъ таварыхлары 16:25
+ 14:13 Лк. 6:25
+ 14:19 Яр. 42:6,

+ 14:20 Сулейманнынъ таварыхлары 19:7, Сулейманнынъ таварыхлары 19:4

+ 14:21 Сулейманнынъ таварыхлары 29:7

+ 14:23 Сулейманнынъ таварыхлары 21:5

+ 14:27 Сулейманнынъ таварыхлары 10:11, Сулейманнынъ таварыхлары 13:14

+ 14:29 Сулейманнынъ таварыхлары 15:18, Сулейманнынъ таварыхлары 16:32, Сулейманнынъ таварыхлары 19:11,

+ 14:30 Сулейманнынъ таварыхлары 4:22, Сулейманнынъ таварыхлары 12:4

+ 14:31 Сулейманнынъ таварыхлары 17:5

+ 15:4 Яр. 2:9, Яр. 3:22, Сулейманнынъ таварыхлары 3:18, Сулейманнынъ таварыхлары 11:30, Сулейманнынъ таварыхлары 13:12

+ 15:8 Сулейманнынъ таварыхлары 21:27, Сулейманнынъ таварыхлары 28:9,

+ 15:10 Сулейманнынъ таварыхлары 12:1

+ 15:11 Сулейманнынъ таварыхлары 27:20, Ислер 1:24

+ 15:13 Сулейманнынъ таварыхлары 17:22, Сулейманнынъ таварыхлары 18:14

+ 15:14 Сулейманнынъ таварыхлары 14:6
+ 15:16 Сулейманнынъ таварыхлары 16:8,
+ 15:17 Сулейманнынъ таварыхлары 17:1

+ 15:18 Сулейманнынъ таварыхлары 28:25, Сулейманнынъ таварыхлары 29:22, Сулейманнынъ таварыхлары 14:29

+ 15:19 Сулейманнынъ таварыхлары 19:24, Сулейманнынъ таварыхлары 22:5, Сулейманнынъ таварыхлары 22:13

+ 15:20 Сулейманнынъ таварыхлары 10:1, Сулейманнынъ таварыхлары 29:3

+ 15:21 Сулейманнынъ таварыхлары 2:14, Сулейманнынъ таварыхлары 10:23,

+ 15:22 Сулейманнынъ таварыхлары 11:14, Сулейманнынъ таварыхлары 20:18, Сулейманнынъ таварыхлары 24:6

+ 15:23 Сулейманнынъ таварыхлары 25:11

+ 15:24 Колосшылар 3:1-2

+ 15:26 Сулейманнынъ таварыхлары 6:18, Сулейманнынъ таварыхлары 16:24

+ 15:27 Сулейманнынъ таварыхлары 1:19, Сулейманнынъ таварыхлары 23:4, 1 Тимотей 6:9, Сулейманнынъ таварыхлары 17:23

+ 15:28 Сулейманнынъ таварыхлары 10:31
+ 15:30 Сулейманнынъ таварыхлары 25:25
+ 15:32 Сулейманнынъ таварыхлары 13:18,

+ 15:33 Сулейманнынъ таварыхлары 18:12, Сулейманнынъ таварыхлары 29:23

+ 16:1 Сулейманнынъ таварыхлары 16:9, Сулейманнынъ таварыхлары 19:21, Мат. 10:19, Лк. 12:12

+ 16:2 Сулейманнынъ таварыхлары 21:2, Сулейманнынъ таварыхлары 24:12

+ 16:4 Рим. 9:22

+ 16:5 Сулейманнынъ таварыхлары 6:17, Сулейманнынъ таварыхлары 11:21, Сулейманнынъ таварыхлары 28:20

+ 16:7 Яр. 26:28

+ 16:8 Сулейманнынъ таварыхлары 15:16

+ 16:9 Сулейманнынъ таварыхлары 16:1, Сулейманнынъ таварыхлары 19:21, Сулейманнынъ таварыхлары 20:24

+ 16:11 Сулейманнынъ таварыхлары 11:1, Сулейманнынъ таварыхлары 20:10, Сулейманнынъ таварыхлары 20:23,

+ 16:12 Сулейманнынъ таварыхлары 25:5, Сулейманнынъ таварыхлары 29:14

+ 16:13 Сулейманнынъ таварыхлары 22:11

+ 16:14 Сулейманнынъ таварыхлары 19:12, Сулейманнынъ таварыхлары 20:2

+ 16:16 Сулейманнынъ таварыхлары 3:14, Сулейманнынъ таварыхлары 8:19

+ 16:18 Сулейманнынъ таварыхлары 11:2, Сулейманнынъ таварыхлары 18:12, Сулейманнынъ таварыхлары 29:23

+ 16:20 Сулейманнынъ таварыхлары 19:8,

+ 16:22 Сулейманнынъ таварыхлары 10:11, Сулейманнынъ таварыхлары 13:14, Сулейманнынъ таварыхлары 14:27

+ 16:24 Сулейманнынъ таварыхлары 15:26

+ 16:25 Сулейманнынъ таварыхлары 14:12

+ 16:27 Сулейманнынъ таварыхлары 6:12, Якуп 3:6

+ 16:28 Сулейманнынъ таварыхлары 26:20
+ 16:29 Сулейманнынъ таварыхлары 1:10
+ 16:31 Сулейманнынъ таварыхлары 20:29
+ 16:32 Сулейманнынъ таварыхлары 14:29
+ 16:33 Ислер 1:26
+ 17:1 Сулейманнынъ таварыхлары 15:17
+ 17:2 Сулейманнынъ таварыхлары 19:26
+ 17:3 Сулейманнынъ таварыхлары 27:21,

+ 17:5 Сулейманнынъ таварыхлары 14:31, Сулейманнынъ таварыхлары 24:18

+ 17:7 Сулейманнынъ таварыхлары 6:17

+ 17:8 Сулейманнынъ таварыхлары 18:16, Сулейманнынъ таварыхлары 21:14

+ 17:14 Сулейманнынъ таварыхлары 20:3, Сулейманнынъ таварыхлары 25:8, 1 Салоникшилер 4:11

+ 17:15 Сулейманнынъ таварыхлары 24:24,

+ 17:17 Сулейманнынъ таварыхлары 18:24, Сулейманнынъ таварыхлары 27:10

+ 17:19 Сулейманнынъ таварыхлары 29:23

+ 17:21 Сулейманнынъ таварыхлары 10:1, Сулейманнынъ таварыхлары 19:13

+ 17:22 Сулейманнынъ таварыхлары 15:13
+ 17:23 Сулейманнынъ таварыхлары 15:27,
+ 17:25 Сулейманнынъ таварыхлары 10:1
+ 17:27 Сулейманнынъ таварыхлары 10:19,
+ 18:4 Сулейманнынъ таварыхлары 20:5
+ 18:5 Сулейманнынъ таварыхлары 24:24,

+ 18:6 Сулейманнынъ таварыхлары 10:13, Сулейманнынъ таварыхлары 19:29, Сулейманнынъ таварыхлары 26:3

+ 18:7 Сулейманнынъ таварыхлары 10:14, Сулейманнынъ таварыхлары 12:13,

+ 18:8 Сулейманнынъ таварыхлары 26:22

+ 18:11 Сулейманнынъ таварыхлары 10:15

+ 18:12 Сулейманнынъ таварыхлары 11:2, Сулейманнынъ таварыхлары 16:18, Сулейманнынъ таварыхлары 15:33, Сулейманнынъ таварыхлары 29:23

+ 18:14 Сулейманнынъ таварыхлары 15:13

+ 18:16 Сулейманнынъ таварыхлары 17:8

+ 18:20 Сулейманнынъ таварыхлары 12:14, Сулейманнынъ таварыхлары 13:2

+ 18:22 Сулейманнынъ таварыхлары 12:4, Сулейманнынъ таварыхлары 19:14, Сулейманнынъ таварыхлары 8:35

+ 18:24 Сулейманнынъ таварыхлары 17:17

+ 19:1 Сулейманнынъ таварыхлары 28:6

+ 19:2 Сулейманнынъ таварыхлары 21:5, Сулейманнынъ таварыхлары 28:20

+ 19:3 Сулейманнынъ таварыхлары 13:6

+ 19:4 Сулейманнынъ таварыхлары 14:20

+ 19:5 Сулейманнынъ таварыхлары 21:28, Сулейманнынъ таварыхлары 24:28, Сулейманнынъ таварыхлары 25:18

+ 19:6 Сулейманнынъ таварыхлары 29:26
+ 19:7 Сулейманнынъ таварыхлары 14:20
+ 19:8 Сулейманнынъ таварыхлары 16:20
+ 19:10 Сулейманнынъ таварыхлары 26:1,
+ 19:11 Сулейманнынъ таварыхлары 14:29

+ 19:12 Сулейманнынъ таварыхлары 16:14, Сулейманнынъ таварыхлары 20:2, Сулейманнынъ таварыхлары 28:15

+ 19:13 Сулейманнынъ таварыхлары 17:21, Сулейманнынъ таварыхлары 21:9, Сулейманнынъ таварыхлары 27:15

+ 19:14 Сулейманнынъ таварыхлары 12:4, Сулейманнынъ таварыхлары 18:22

+ 19:15 Сулейманнынъ таварыхлары 6:9, Сулейманнынъ таварыхлары 20:4, Сулейманнынъ таварыхлары 20:13

+ 19:16 Сулейманнынъ таварыхлары 13:13

+ 19:17 Сулейманнынъ таварыхлары 22:9, Сулейманнынъ таварыхлары 28:27, Мат. 5:7

+ 19:18 Сулейманнынъ таварыхлары 13:24

+ 19:21 Сулейманнынъ таварыхлары 16:1, Сулейманнынъ таварыхлары 16:9,

+ 19:23 Сулейманнынъ таварыхлары 10:16, Сулейманнынъ таварыхлары 11:19

+ 19:24 Сулейманнынъ таварыхлары 15:19, Сулейманнынъ таварыхлары 22:13, Сулейманнынъ таварыхлары 26:15

+ 19:25 Сулейманнынъ таварыхлары 21:11

+ 19:29 Сулейманнынъ таварыхлары 10:13, Сулейманнынъ таварыхлары 18:6, Сулейманнынъ таварыхлары 26:3

+ 20:1 Яр. 9:21, Сулейманнынъ таварыхлары 23:29-32, Сулейманнынъ таварыхлары 31:4, Эфесшилер 5:18

+ 20:2 Сулейманнынъ таварыхлары 16:14, Сулейманнынъ таварыхлары 19:12

+ 20:4 Сулейманнынъ таварыхлары 19:15
+ 20:5 Сулейманнынъ таварыхлары 18:4
+ 20:9 Якуп 1:21, 1 Яхъя 1:8-10, Рим. 3:23

+ 20:10 Сулейманнынъ таварыхлары 11:1, Сулейманнынъ таварыхлары 16:11, Сулейманнынъ таварыхлары 20:23,

+ 20:13 Сулейманнынъ таварыхлары 19:15

+ 20:16 Сулейманнынъ таварыхлары 22:26-27, Сулейманнынъ таварыхлары 27:13

+ 20:17 Сулейманнынъ таварыхлары 9:17

+ 20:18 Сулейманнынъ таварыхлары 11:14, Сулейманнынъ таварыхлары 15:22, Сулейманнынъ таварыхлары 24:6

+ 20:19 Сулейманнынъ таварыхлары 11:13

+ 20:21 Сулейманнынъ таварыхлары 13:11

+ 20:22 Сулейманнынъ таварыхлары 24:29, Рим. 12:19,

+ 20:23 Сулейманнынъ таварыхлары 11:1, Сулейманнынъ таварыхлары 16:11, Сулейманнынъ таварыхлары 20:10,

+ 20:24 Сулейманнынъ таварыхлары 16:1, Сулейманнынъ таварыхлары 16:9, Сулейманнынъ таварыхлары 19:21

+ 20:27 1Кор. 2:11

+ 20:29 Сулейманнынъ таварыхлары 16:31

+ 21:2 Сулейманнынъ таварыхлары 16:2, Сулейманнынъ таварыхлары 24:12, Лк. 16:15

+ 21:4 Сулейманнынъ таварыхлары 6:17

+ 21:5 Сулейманнынъ таварыхлары 14:23, Сулейманнынъ таварыхлары 10:4

+ 21:6 Сулейманнынъ таварыхлары 20:21

+ 21:9 Сулейманнынъ таварыхлары 19:13, Сулейманнынъ таварыхлары 21:9, Сулейманнынъ таварыхлары 25:24, Сулейманнынъ таварыхлары 27:15

+ 21:11 Сулейманнынъ таварыхлары 19:25
+ 21:13 1 Яхъя 3:17
+ 21:14 Сулейманнынъ таварыхлары 17:8
+ 21:18 Сулейманнынъ таварыхлары 11:8

+ 21:19 Сулейманнынъ таварыхлары 19:13, Сулейманнынъ таварыхлары 25:24, Сулейманнынъ таварыхлары 27:15

+ 21:23 Сулейманнынъ таварыхлары 12:13, Сулейманнынъ таварыхлары 13:3

+ 21:24 Сулейманнынъ таварыхлары 1:22
+ 21:25 Сулейманнынъ таварыхлары 13:4
+ 21:26 Мат. 5:42
+ 21:27 Сулейманнынъ таварыхлары 15:8,
+ 21:28 Сулейманнынъ таварыхлары 19:5
+ 21:30 1Кор. 1:20, 1Кор. 3:19
+ 22:2 Сулейманнынъ таварыхлары 29:13
+ 22:3 Сулейманнынъ таварыхлары 27:12

+ 22:4 Сулейманнынъ таварыхлары 3:16, Сулейманнынъ таварыхлары 8:18

+ 22:5 Сулейманнынъ таварыхлары 15:19
+ 22:6 Эфесшилер 6:4
+ 22:8 Гал. 6:7
+ 22:9 Сулейманнынъ таварыхлары 19:17
+ 22:10 Сулейманнынъ таварыхлары 26:20
+ 22:11 Сулейманнынъ таварыхлары 16:13

+ 22:13 Сулейманнынъ таварыхлары 15:19, Сулейманнынъ таварыхлары 19:24, Сулейманнынъ таварыхлары 26:13

+ 22:14 Сулейманнынъ таварыхлары 2:16, Сулейманнынъ таварыхлары 23:27,

+ 22:15 Сулейманнынъ таварыхлары 13:24

+ 22:16 Сулейманнынъ таварыхлары 28:22

+ 22:17 Сулейманнынъ таварыхлары 5:1, Сулейманнынъ таварыхлары 24:23

+ 22:23 Сулейманнынъ таварыхлары 23:11
+ 22:27 Сулейманнынъ таварыхлары 20:16
+ 22:28 Сулейманнынъ таварыхлары 23:10

+ 23:4 Сулейманнынъ таварыхлары 28:20, Мат. 6:19, 1 Тимотей 6:9-10, Ювытлар 13:5

+ 23:5 Сулейманнынъ таварыхлары 27:24, 1 Тимотей 6:17

+ 23:10 Сулейманнынъ таварыхлары 22:28

+ 23:11 Сулейманнынъ таварыхлары 19:25, Сулейманнынъ таварыхлары 22:23

+ 23:13 Сулейманнынъ таварыхлары 13:24, Сулейманнынъ таварыхлары 19:18, Сулейманнынъ таварыхлары 22:15

+ 23:17 Сулейманнынъ таварыхлары 3:31, Сулейманнынъ таварыхлары 24:1

+ 23:18 Сулейманнынъ таварыхлары 24:14

+ 23:20 Сулейманнынъ таварыхлары 20:1, Эфесшилер 5:18

+ 23:22 Сулейманнынъ таварыхлары 1:8

+ 23:27 Сулейманнынъ таварыхлары 22:14, Сулейманнынъ таварыхлары 2:16,

+ 23:28 Сулейманнынъ таварыхлары 7:12

+ 23:31 Сулейманнынъ таварыхлары 20:1

+ 24:1 Сулейманнынъ таварыхлары 1:15, Сулейманнынъ таварыхлары 3:31, Сулейманнынъ таварыхлары 4:14, Сулейманнынъ таварыхлары 23:17, Сулейманнынъ таварыхлары 24:19

+ 24:4 Лк. 16:11

+ 24:5 Сулейманнынъ таварыхлары 21:22

+ 24:6 Сулейманнынъ таварыхлары 11:14, Сулейманнынъ таварыхлары 15:22, Сулейманнынъ таварыхлары 20:18

+ 24:9 Сулейманнынъ таварыхлары 3:34, Сулейманнынъ таварыхлары 21:24

+ 24:10 Ювытлар 12:3

+ 24:12 Сулейманнынъ таварыхлары 16:2, Сулейманнынъ таварыхлары 21:2, Рим. 2:6

+ 24:14 Сулейманнынъ таварыхлары 23:18

+ 24:18 Сулейманнынъ таварыхлары 17:5

+ 24:19 Сулейманнынъ таварыхлары 23:17, Сулейманнынъ таварыхлары 24:1

+ 24:20 Сулейманнынъ таварыхлары 13:9

+ 24:21 1 Петер 2:17

+ 24:23 Сулейманнынъ таварыхлары 18:5, Сулейманнынъ таварыхлары 28:21

+ 24:24 Сулейманнынъ таварыхлары 17:15,

+ 24:28 Сулейманнынъ таварыхлары 19:5, Сулейманнынъ таварыхлары 25:18

+ 24:29 Сулейманнынъ таварыхлары 20:22

+ 24:34 Сулейманнынъ таварыхлары 6:10-11,

+ 25:1 Сулейманнынъ таварыхлары 1:1, Сулейманнынъ таварыхлары 10:1,

+ 25:5 Сулейманнынъ таварыхлары 16:12
+ 25:6 Лк. 14:8-11
+ 25:11 Сулейманнынъ таварыхлары 15:23
+ 25:13 Сулейманнынъ таварыхлары 13:17
+ 25:14 Юда 1:12
+ 25:16 Сулейманнынъ таварыхлары 27:7

+ 25:18 Сулейманнынъ таварыхлары 12:18, Сулейманнынъ таварыхлары 19:5, Сулейманнынъ таварыхлары 24:28

+ 25:21 Мат. 5:44

+ 25:22 Рим. 12:20

+ 25:24 Сулейманнынъ таварыхлары 19:13, Сулейманнынъ таварыхлары 21:9, Сулейманнынъ таварыхлары 21:19

+ 25:25 Сулейманнынъ таварыхлары 15:30

+ 26:1 Сулейманнынъ таварыхлары 17:7, Сулейманнынъ таварыхлары 19:10, Сулейманнынъ таварыхлары 26:8

+ 26:3 Сулейманнынъ таварыхлары 10:13, Сулейманнынъ таварыхлары 19:29

+ 26:5 Мат. 21:24-27
+ 26:8 Сулейманнынъ таварыхлары 26:1
+ 26:11 2 Петер 2:22

+ 26:12 Сулейманнынъ таварыхлары 28:11, Сулейманнынъ таварыхлары 29:20

+ 26:13 Сулейманнынъ таварыхлары 22:13

+ 26:15 Сулейманнынъ таварыхлары 15:19, Сулейманнынъ таварыхлары 19:24

+ 26:20 Сулейманнынъ таварыхлары 16:28, Сулейманнынъ таварыхлары 22:10

+ 26:22 Сулейманнынъ таварыхлары 18:8
+ 26:23 Мат. 23:27
+ 26:27 Эстер 7:9,
+ 27:1 Лк. 12:19-20, Якуп 4:13-14
+ 27:4 Сулейманнынъ таварыхлары 6:34
+ 27:5 Сулейманнынъ таварыхлары 28:23
+ 27:7 Сулейманнынъ таварыхлары 25:16
+ 27:10 Сулейманнынъ таварыхлары 17:17
+ 27:12 Сулейманнынъ таварыхлары 22:3
+ 27:13 Сулейманнынъ таварыхлары 20:16

+ 27:15 Сулейманнынъ таварыхлары 19:13, Сулейманнынъ таварыхлары 21:9, Сулейманнынъ таварыхлары 25:24

+ 27:18 1Кор. 9:7
+ 27:20 Сулейманнынъ таварыхлары 15:11,
+ 27:21 Сулейманнынъ таварыхлары 17:3

+ 27:24 Сулейманнынъ таварыхлары 23:5, 1 Тимотей 6:17

+ 28:3 Мат. 18:30
+ 28:6 Сулейманнынъ таварыхлары 19:1
+ 28:8 Сулейманнынъ таварыхлары 13:22
+ 28:9 Сулейманнынъ таварыхлары 15:8
+ 28:10 Сулейманнынъ таварыхлары 26:27
+ 28:11 Сулейманнынъ таварыхлары 26:12

+ 28:12 Сулейманнынъ таварыхлары 11:10, Сулейманнынъ таварыхлары 28:28, Сулейманнынъ таварыхлары 29:2

+ 28:13 1 Яхъя 1:9
+ 28:15 Сулейманнынъ таварыхлары 19:12
+ 28:17 Яр. 4:12, Яр. 9:6
+ 28:18 Сулейманнынъ таварыхлары 10:9
+ 28:19 Сулейманнынъ таварыхлары 12:11

+ 28:20 Сулейманнынъ таварыхлары 19:2, Сулейманнынъ таварыхлары 21:5, Сулейманнынъ таварыхлары 23:4

+ 28:21 Сулейманнынъ таварыхлары 18:5, Сулейманнынъ таварыхлары 24:23,

+ 28:22 Сулейманнынъ таварыхлары 22:16

+ 28:23 Сулейманнынъ таварыхлары 29:5, Сулейманнынъ таварыхлары 27:5

+ 28:25 Сулейманнынъ таварыхлары 13:10, Сулейманнынъ таварыхлары 15:18

+ 28:27 Сулейманнынъ таварыхлары 19:17

+ 28:28 Сулейманнынъ таварыхлары 28:12

+ 29:1 Сулейманнынъ таварыхлары 1:25, Сулейманнынъ таварыхлары 6:15

+ 29:2 Сулейманнынъ таварыхлары 11:10, Сулейманнынъ таварыхлары 28:12, Сулейманнынъ таварыхлары 28:28

+ 29:3 Сулейманнынъ таварыхлары 10:1, Сулейманнынъ таварыхлары 15:20, Лк. 15:13, Лк. 15:30

+ 29:5 Сулейманнынъ таварыхлары 28:23
+ 29:8 Сулейманнынъ таварыхлары 11:11
+ 29:10 Яр. 4:5, Яр. 4:8
+ 29:11 Сулейманнынъ таварыхлары 12:16
+ 29:13 Сулейманнынъ таварыхлары 22:2
+ 29:14 Сулейманнынъ таварыхлары 16:12

+ 29:15 Сулейманнынъ таварыхлары 10:1, Сулейманнынъ таварыхлары 17:25

+ 29:17 Сулейманнынъ таварыхлары 13:24
+ 29:20 Сулейманнынъ таварыхлары 26:12
+ 29:22 Сулейманнынъ таварыхлары 15:18

+ 29:23 Сулейманнынъ таварыхлары 11:2, Сулейманнынъ таварыхлары 16:18, Сулейманнынъ таварыхлары 18:12, Сулейманнынъ таварыхлары 15:33, Сулейманнынъ таварыхлары 18:12

+ 29:25 Лк. 12:4
+ 29:26 Сулейманнынъ таварыхлары 19:6
+ 30:4 Яхья 3:13,
+ 30:5 Сулейманнынъ таварыхлары 2:7
+ 30:6 Ашы. 22:18
+ 30:8 Мат. 6:11, 1 Тимотей 6:8
+ 30:12 Сулейманнынъ таварыхлары 16:2
+ 30:17 Яр. 9:22,
+ 30:18 Сулейманнынъ таварыхлары 6:16
+ 30:22 Сулейманнынъ таварыхлары 19:10
+ 30:25 Сулейманнынъ таварыхлары 6:6-8
+ 31:3 Сулейманнынъ таварыхлары 7:26

+ 31:4 Сулейманнынъ таварыхлары 20:1, Эфесшилер 5:18

+ 31:10 Рут 3:11, Сулейманнынъ таварыхлары 12:4, Сулейманнынъ таварыхлары 3:15

+ 31:15 Сулейманнынъ таварыхлары 20:13
+ 31:20 Сулейманнынъ таварыхлары 22:9
+ 31:31 Сулейманнынъ таварыхлары 11:16

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=NOG

Table of Contents

- Сулейманнынъ Таварыхлары

- Сулейманнынъ Таварыхлары

- Кирис Соьз
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28
- 29
- 30
- 31